# Делан Йозанаш

Институт перевода Библии

## Товратан тептарш

### Товратан тептарш

Товратан тептарш


Доладалар

Арадаккхар

Ӏамалъяр

Лелар

Карлабаьккхинарг

ЮшаӀ

Куьйгалхой

Рути

Шамъал

Дауд

Сулим

ТӀаьххьарнаш

1 Шерашкахь

2 Шерашкахь

Ӏезар

Нахьми-ЯхӀу

Эсират

Аюб

Забур

Кицанаш

Устаз

Илли

ЕшаӀ-ЯхӀу

Ярми-ЯхӀу

Тийжамаш

Яхьазкхиал

Даниал

ХӀушаӀ

Юал

Ӏамос

Ӏабди-ЯхӀу

Юнус

Мика-ЯхӀу

Нахьум

Хьабукъа

Цапни-ЯхӀу

Хьагай

Закри-ЯхӀу

Малъаки


### Доладалар

#### Доладалар

Доладалар


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]


Дуьненан доладалар


Дешхьалхе

Грекийн маттахь Делан Йозанийн хӀара хьалхара тептар «генесис» цӀе йолуш ду. Иза «схьадалар» бохург ду. Наха хӀокху тептарх иштта аьллера, цо дуьне а, адам а кхолларх а, къа схьадаларх а, дуьнен чохь балахьегар дӀадоладаларх а, Дала адамашна дечух а лаьцна дуьйцу дела. Доладалар шина декъе декъа мегар ду:

1-11 кортош: Царна чохь дуьне кхоллар а, адамийн юьхьанцара истори а ю. Цу декъа тӀехь Адамах а, Хьавах а, Кхаимах а, Хьабулах а, Нохьех а, хи тӀедаларх а, Бавелан бӀаьвнах а лаьцна дуьйцу.

12-50 кортош: Царна чохь исраилхойн ширачу дайх лаьцна дуьйцу. Хьалхарниг ИбрахӀим ву. Цуьнан Делах тешар а, Далла муьтӀахь иза хилар а гойту кхузахь. Цул тӀаьхьа ИбрахӀиман кӀантах Исхьакхах а, кӀентан кӀантах Якъубах а (Исраил аьлла, кхин цӀе а ю цуьнан), Исраилан халкъан шийтта тайпа кхоьллина волчу Якъубан шийтта кӀантах а дуьйцу. Къаьсттина боккха тидам тӀебохуьйту тептар тӀехь Якъубан кӀантах Юсупах а, Якъубан а, цуьнан кӀентийн а шайн доьзалшца Мисар-махка дӀакхалхарх а лаьцна дуьйцучунна.

Адамех лаьцна цу тептар тӀехь дийцахь а, иза уггар хьалха Дала динчух лаьцна дийцар ду. Иза дӀадолало Дала дуьне кхолларх лаьцна дуьйцуш, ткъа чекхдолу Дала Ша адамаш Ӏалашдийр ду аларца. Юьхьанцара дуьйна чекхдаллалц тептаран коьрта декъашхо Дела ву. Цо кхел а йо, зулам дечарна таӀзар а до. Цо Шен нах дӀа а буьгу, царна гӀо а до, церан кхоллам дӀа а нисбо. И шира тептар яздина дара, халкъан Делах долу тешарх лаьцна дӀаяздархьама а, иза дийна долу тешар санна Ӏалашдархьама а.

#### 1


Дуьненан кхолладалар

1Юьхьанца Дала кхоьллира стигалшший, латтий[+]. 2Ткъа латта даьсса а, кегарин а дара, гобаьккхина кӀорга хи а, Ӏаьржа бода а бара, ткъа Делан Са хиш тӀехула лелаш дара.

3[+]Дала элира: «Хуьлийла серло». ТӀаккха серло хилира. 4Дела хьаьжча, Цунна и серло дика хийтира. ТӀаккха Дала серло боданах къастийра. 5Серлонах Дала «де» элира, ткъа боданах «буьйса» элира.

Иштта суьйре а дӀаелира, Ӏуьйре а еара. ДӀаделира цхьа де.

6[+]Дала элира: «Хи юккъехула а доькъуш, дуькъа хӀаваъ хуьлийла». 7Иштта хилла дӀахӀоьттира: Дала дуькъачу хӀавааца хи шина декъе дийкъира. Цхьа дакъа хӀаваана тӀехула хуьлуш, важа дакъа бухахь дуьсуш. 8Цу дуькъачу хӀаваах Дала «стигал» элира.

Суьйре а хилира, Ӏуьйре а тӀееара. ДӀаделира шолгӀа де а.

9ТӀаккха элира Дала: «Стигалан бухахь долу хи дерриг цхьаьна а кхетийла, екъа меттиг а хуьлийла». Иза иштта хилира. 10Екъачу меттигах Дала «латта» элира, ткъа цхьаьнакхеттачу хих «хӀорд» элира. И дерриге гича, Далла иза дика хийтира.

11Цул тӀаьхьа Дала элира: «Лаьтта тӀехь йолийла сийналла а, буц а, ялта а, шайна чохь хӀу а долуш, стоьмаш ло дитташ а, шайна хӀора стоьма чохь хӀуш а долуш. Оцу хӀух юха а изза тайпа ораматаш а хуьлуш». Иштта хилла дӀахӀоьттира. 12Латто сийналла а елира, буц елира, ялта а кхиира, шайн-шайн тайпана хӀу а луш, уьш юха а йовлуш. Стоьмаш ло дитташ а хьаладевлира, шайна чохь хӀуш а долуш, царех кхин а цу тайпана дитташ а довлуш. Иза а, хьаьжча, Далла хазахийтира.

13Юха а суьйре дӀаелира, Ӏуьйре а еара. Чекхделира кхозлагӀа де а.

14Дала элира: «Хуьлийла стигалахь серлонаш! Лаьтта тӀе билгалонаш лойла цара, де буьйсанах а къастош, хенан заманаш а йоькъуш, денош а, шераш а доькъуш. 15Лаьтта тӀе шайн серло а лойла цара». Иштта хилла дӀахӀоьттира. 16Цу тайпана кхоллаелла шиъ коьрта серло, царех йоккхачо дийнан, ткъа жимочо буьйсанан Ӏуналла а деш. Седарчий а кхолладелла стигалахь. 17Уьш Дала дӀанисдина стигалахь, лаьтта тӀе шайн серло ялийта а, 18дийнан а, буьйсанан а Ӏуналла дан а, серло боданах къасто а. Дела хьаьжча, Цунна и дерриге а хазахийтира.

19Суьйре а еара, Ӏуьйре а тӀекхечира. ДоьалгӀа де а дӀаделира.

20Юха Дала элира: «Хуьлийла хи чохь дуккха а, массо а тайпана садолу хӀуманаш. ХӀаваэхь тӀема довлийла дуккха а тайп-тайпана олхазарш а».

21Иштта кхоьллира Дала Ӏаламат хӀордан дийнаташ а, массо а тайпана хи чохь йолу садолу хӀуманаш: яккхий а, кегий а. ХӀаваэхь тӀема девлира дуккха а массо а тайпана олхазарш. Дела, хьаьжча, Ша кхоьллинчунна реза хилира. 22Цо, уьш декъалдеш, элира: «Дебийла шу, тӀаьхье беркате а хуьлуш, хӀордаш хих дузуш. Дуккха а олхазарш кхуьийла дуьнен чохь».

23ТӀееара суьйре, хилира Ӏуьйре а. ДӀаделира пхоьалгӀа де а.

24Юха Дала элира: «Хуьлийла лаьтта тӀехь массо а тайпана садолу хӀуманаш а, даьхни а, текхаргаш а, лаьттан акхарой а, шайн-шайн тайпанашца». Иштта хилла дӀахӀоьттира. 25Тайп-тайпана акхарой а, даьхни а, лаьттан текхаргаш а, ерриге тайпанашца кхоллаелира. Хьаьжча, Далла иза а хазахийтира.

26[+]ТӀаккха Дала элира: «Кхуллур Вай адам, Вешан аматехь а, вастехь а долуш. Хуьлийла уьш олалла деш дуьнен чу мел кхоьллинчу са долчу хӀуманашна тӀехь: хи чуьра а, лаьтта тӀера а дийнаташна тӀехь а, лаьттан текхаргаш тӀехь а, хӀаваэра олхазаршна тӀехь а, дерриге лаьтта тӀехь а».

27[+]Иштта кхоьллира Дала адам. Стаггий, зудий кхоьллира Цо Шен аматехь[+].

28Уьш декъалбеш, Дала элира: «Дебийла шу, тӀаьхье стам а луш, дузийла аш латта, шайн дола доккхийла аша иза. Олалла дойла аш массо а хи чуьра чӀерашна тӀехь а, хӀаваэра олхазаршна тӀехь а, дерриге а лаьтта тӀера дийнаташна тӀехь а».

29Юха а элира Дала: «Шуна ло Аса дерриге а лаьтта тӀера массо а хӀу тосу ораматаш а, массо тайпана стом ло дитташ а, шайна чохь оццу диттийн хӀу а долуш. Царех хир ю шуна юург. 30Ткъа ерриге а садолчу хӀуманна а ло Аса массо а тайпана гӀа-буц. Ерриге а лаьтта тӀера акхарошна а, массо а стигалара олхазаршна а, хӀора лаьттан текхаргана а юург хир ю иза». И дерриге а хилла дӀахӀоьттира.

31Оцу Ша мел кхоьллинчуьнга Дела резахиларца хьаьжира. Иштта еара суьйре а, Ӏуьйре а хилира. ЯлхалгӀа де а дӀаделира.

#### 2

1Иштта кхолладелла стигалш а, латта а, царна тӀехь мел йолу хӀума а.

2[+]ВорхӀалгӀа де тӀедале чекхдаьхна Дала дерриге а Ша мел дина гӀуллакхаш. Цу дийнахь, Ша мел динчу гӀуллакхех паргӀат а ваьлла, Дала садаьӀира.

3ТӀаккха и ворхӀалгӀа де Дала, декъалдеш, къобалдира. Цу дийнахь Шен массо а кхоллараллийн гӀуллакхаш кхочушдина дела, Дала садаьӀира.


Адам а, Хьава а

4ХӀара ду стигалшкахь а, лаьтта тӀехь а хилларг, Везачу Дала уьш кхуллучу хенахь. 5Цу хенахь лаьтта тӀе яьлла яцара цхьа а аренан буц я колл, хӀунда аьлча Дала хӀинца а догӀа ца даийтинера лаьтта тӀе, адам а ца хиллера и латта лело. 6Ткъа лаьтта тӀера Ӏаь хьалайолура, и дерриге а латта тӀада а деш. 7[+]ТӀаккха лаьттан поппарх адам кхоьллира Везачу Дала, цунна чу са а дуьллуш, ткъа и адам денделира[+].

8ТӀаккха Везачу Дала, малхбалехь йолчу Ӏедан цӀе йолчу меттигехь беш а йийна, цига Ша кхоьллина стаг хаийра. 9[+]Цу лаьтта тӀехь Везачу Дала кхолладалийтира массо а тайпана дитташ, тӀехьаьжча хаза а, тамехь а долуш, царна тӀера стоьмаш даа пайден а долуш. Бешана юккъехь дара дахаран дитт а, дика а, вон а довзуьйту дитт а[+].

10Цу бешахь хи тохархьама, Ӏедан-меттигера схьадолура хи, тӀаккха иза деа декъе декъалора. 11Цхьаннан цӀе Пишон ю, иза ду дерриге а Хьавил-лаьттана тӀехдолуш. Оцу лаьттах деши а доллу[+]. 12(Цу лаьттара и деши дика а ду. Цигахь ю «бадолахь» олу сегӀазах тера а йолуш, хаза хьожа йогӀу хӀума а, «оникс» олу деза тӀулгаш а ду). 13ШолгӀачу хин цӀе ю Гихьон, иза тӀехдолу дерриге а Хуша олучу лаьтта тӀехула. 14КхоалгӀачу хин цӀе ю Хьиддекхал. Иза доьду Ашур-махка кхаччалц. ДоьалгӀа хи ду Эпрат[+].

15ТӀаккха Везачу Дала адам Ӏедан беша даха хаийра, цуьнга и беш лела а йойтуш, Ӏалаш а йойтуш. 16Ткъа цу стагана Везачу Дала тӀедиллира: «Массо а дитт тӀера стом баа мегар ду ахьа, 17амма дика а, вон а довзуьйтучу дитта тӀера ма баалахь, хӀунда аьлча ахьа оцу тӀера стом биинчу дийнахь валарца дӀавер ву хьо», – аьлла.

18ТӀаккха Везачу Дала элира: «Дика дац адам ша цхьаъ хилар, кхуллур Ас цунна гӀоьнча, цунах терра а йолуш, цуьнца а йогӀуш».

19Массо а аренан акхарой а, даьхни а, дерриге а стигалара олхазарш а кхоьллинера Везачу Дала лаьттах. Цо уьш массо а адамна хьалха дӀахӀоттийра, цу стага царна хӀун цӀераш тохку хьожуш. ТӀаккха оцу са мел долчу хӀуманна адамо елла цӀераш йитира. 20Иштта елира адамо цӀераш массо а даьхнина а, стигаларчу олхазаршна а, массо а акхарошна а, амма адамна ца нисъелира шеца йогӀуш йолу гӀоьнча.

21ТӀаккха Везачу Дала чӀогӀа наб кхетийтира стагана. Цунна наб кхетта яьлча, цуьнан цхьа пӀенда схьа а баьккхина, и меттиг дилхаца дӀакъевлира[+]. 22Цул тӀаьхьа Ша оцу адамна чуьра баьккхинчу пӀендарх Везачу Дала зуда йира, иза цу стагана яла а еш.

23Адамо элира:

«ХӀара даьӀахк сан даьӀахкех ю,
дилха а сан дилханах ду,
кхуьнан цӀе а адам[*] хир ю,
иза майрачух яьккхина дела».

24[+]Цундела стаг, шен дай-наний а дитина, шен зудчух кхетар ву. ТӀаккха цу шиннах цхьа дегӀ хир ду[+].

25И шиъ дерзина доллушехь, адам а, цуьнан зуда а вовшех ийза а ца лора.

#### 3


Адамо дуьххьара къа латадар

1[+]Везачу Дала кхоьллинчу акхарошна юкъахь уггаре а хӀилла долуш лаьхьа бара. Цо оцу зудчуьнга элира: «Бакъ дуй и, хӀокху бешара цхьанна а дитта тӀера Дала шуьга стом ма баа аьлла бохург?»[+]

2Зудчо жоп делира лаьхьане: «Дитташ тӀера стоьмаш даа мега тхуна, 3амма ялсамане юккъехь цхьа дитт ду, цу тӀера стом а ма баа, хьакха а ма ло цу диттах аьлла Дала тхоьга, тхо дала ца далийтархьама»[+].

4ТӀаккха лаьхьано зудчуьнга элира: «ХӀан-хӀа, лийр дац шу, 5амма Далла хаьа, аша оцу дитта тӀера стом биинчу дийнахь дуьйна шун бӀаьргаш дӀабеллалур буй, дика-вон а девзаш, шу Цуьнга дӀатарлур дуй!»

6Зудчунна и дитт хаза хилар а, цунна тӀера стоьмаш даа тамехь хилар а гира. Уггаре а хазделира цунна цу дитто кхетам алсам болуьйтург хилар. Зудчо дитта тӀера стоьмаш а баьхна, ша а биира, шена юххехь волчу майрачуьнга а белира. Вукхо а уьш биира[+]. 7ТӀаккха дӀаделладелира церан шинне а бӀаьргаш. Шаьшшиъ дерзина дуй хиъна, инжиран диттан даккхий гӀаш а даьхна, уьш вовшах а тегна, цаьрца дӀахьулдира цара шайн догӀмаш.

8Дийнан йовхо лагӀъеллачу хенахь бешахь лелаш волчу Везачу Делан аз а хезна, адам а, цуьнан зуда а бешан дитташна юккъехь къайладелира Цунах. 9Ткъа Веза Дела кхайкхира адаме: «Хьо мичахь ву?» – аьлла.

10Стага жоп делира: «Цу бешахь Хьан аз а хезна, Хьох кхера а велла, со верзина волу дела, дӀалечкъира со».

11Везачу Дала хаьттира: «Хьо верзина ву хьан аьлла хьоьга? Аса баа мегар дац аьллачу дитта тӀера стом бииний-те ахьа?» – аьлла.

12Адамо жоп делира: «Ахьа суна еллачу зудчо цу дитта тӀера даьхна стоьмаш делира соьга, ткъа аса уьш диира», – аьлла.

13[+]ТӀаккха Везачу Дала зудчуьнга элира: «И хӀун ду ахь динарг?»

Зудчо жоп делира Цуьнга: «Лаьхьано, хӀилла а дина, Ӏехийра со, ткъа аса и стоьмаш диира», – аьлла.

14ТӀаккха Везачу Дала лаьхьане элира:

«И вон ахь дарна, хьуна а хир ду вон.
НеӀалт кхайкхадо хьуна массо а даьхнина а,
ерриге а аренан акхарошна а хьалха.
ХӀинца дуьйна хьо баллалц текхар бу хьо гай тӀехь, чан а юуш.
15[+]ХӀинца дуьйна, хьуна а, зудчунна а юкъахь а,
хьан тӀаьхьенна а, цуьнан тӀаьхьенна а юкъахь
а мостагӀалла хир ду.
Зудчун тӀаьхьено хьан коьртах чов йийр ю,
ткъа ахьа цуьнан когах чов йийр ю»[+].
16Ткъа зудчуьнга Везачу Дала элира:
«Хьо доьзалхочух йолуш лазарш чӀагӀдийр ду хьан,
лазаршца доьзалхо а хир ву хьан.
ТӀаккха майрачуьнга сатуьйсуш хир ю хьо,
ткъа иза хьуна тӀехь олалла деш хир ву»[+].

17[+]Адаме[*] Везачу Дала элира: «Аса аьллачуьнга ла а ца дугӀуш, хьайн зудчо бохург а дина, ма баа аьлла стом ахьа баарна,

хьо бахьанехь неӀалт кхайкхадо Ас кху лаьттана а.
Хьо валлалц халонца а, къинхьегамца а лохур ду
ахьа хьайна напха.
18КӀохцалш а, яраш а евр ю цу лаьтта тӀе,
аренан ораматех хир ю хьуна юург.
19Хьацарлахь доккхур ду ахьа хьайн бепиг,
юха а, хьо схьаваьллачу лаьтта чу хьо верззалц.
Ас хьо лаьттан ченах вина волу дела,
юха а чан хир ю хьох»[+].

20ТӀаккха Адама шен зудчунна «Дахар луш ерг» (Ӏебархойн маттахь: Хьава), аьлла цӀе тиллира, хӀунда аьлча иза лаьттахь мел дехачу адамийн нана хир йолу дела.

21ТӀаккха Везачу Дала Адамна а, цуьнан зудчунна а неӀаран духар дира, иза царна тӀе а духуш. 22[+]Везачу Дала элира: «ХӀинца адам а Вайх цхьаъ хили, дика а, вон а девзаш. ХӀинца, шайн куьйгаш а кховдийна, дахаран дитта тӀера стом а баьккхина, иза биина, хедар доцучу дахаре ма кхочийла уьш»[+].

23Цул тӀаьхьа Адам Ӏедан-бешара дӀаэккхийра Везачу Дала, цуьнга ша схьаваьлла волу латта леладайтархьама. 24Иза дӀа а эккхийна, Ӏедан-бешана малхбалехьа агӀор, чу волучохь, Везачу Дала дӀахӀоттийра дахаран диттана Ӏуналлина каруб-маликаш. Оцу диттана тӀе ца гӀортийта, цӀе санна къеггина догуш а, меттахъхьеш а долу тур а хӀоттийра.

#### 4


Кхаим а, Хьабул а

1Адам шен зудчух Хьавах кхийтира. Цо, доьзалхочух а хилла, кӀант вира. Хьавас элира: «Везачу Элан гӀоьнца бер дина ас». Цундела берах цо «Кхаим» элира (Ӏебархойн маттахь иза «дийриг» бохург ду). 2Цул тӀаьхьа Кхаиман ваша Хьабул вира Хьавас.

Хьабулах жаӀу хилира, ткъа Кхаимах – латталелорхо.


Дуьххьара стаг вер

3Цхьа хан яьлча, Кхаима шена лаьтто деллачу ялтанах дакъа Везачу Элана хьалха деара. 4[+]Ткъа Хьабула шен жена юкъара уггар тоьлла долу дуьххьарлера Ӏахарий деара. Веза Эла резахиларца хьаьжира Хьабуле а, цо деанчуьнга а. 5Ткъа Кхаиме а, цо деанчуьнга а реза воцуш хьаьжира Веза Эла. ЧӀогӀа оьгӀазвахана, хьаьжа юккъе шад хӀоттийра Кхаима.

6ТӀаккха Везачу Эло элира Кхаиме: «Хьо ма оллавелла ву? Хьо ма оьгӀазе ву! 7Ахь диканиг деш хилча, ларамца тӀеоьцу хьо. Ахь диканиг деш ца хилча, хьан неӀарехь къа лаьтта. И хьо Ӏехо гӀерташ ду, хьо цул тола веза»[+].

8[+]ТӀаккха, цхьана дийнахь, Кхаима Хьабуле элира: «Аренга гӀой вайшиъ?» Уьш аренга баьхкича, Кхаима, шен вешина Хьабулина чу а гӀоьртина, иза вийра.

9ТӀаккха Везачу Эло Кхаиме хаьттира: «Мичахь ву хьан ваша Хьабул?»

Кхаима элира: «Суна хӀун хаьа? Со гӀарол-м вац сан вешина?!»

10[+]ТӀаккха Везачу Эло элира: «Ахь хӀун дина? Хьан вешин цӀийн аз кхойкхуш хеза Суна лаьттара. 11ХӀинцачул тӀаьхьа неӀалт кхайкхадо Ас хьуна, хьан карах валар хилла хьан вешин цӀий дӀаоьцучу лаьтта тӀехь. 12Ахь латта лелош, цо кхин лур дац, хӀинццалц санна, рицкъа. Ткъа кху лаьттахь, меттиг ца карош, лелар ву хьо».

13ТӀаккха Кхаима элира Везачу Эле: «И таӀзар лан ницкъ кхочур бац сан. 14Ахьа хӀинца со кху лаьттара а, Хьайн юьхь-дуьхьалара а эккхаварна, со волавелла лела везар ву. Суна дуьхьал мел кхетар волчун со вен таро хир ю».

15Везачу Эло элира Кхаиме: «Нагахь санна хьо цхьаммо вехь, цунна ворхӀазза бекхам бийр бу Ас».

ТӀаккха Везачу Эло Кхаимна тӀехь тамашийна билгало йира, и билгало хилар бахьана долуш, иза дуьхьал кхетча, цхьаьнгге а ца вейтархьама[+].

16Иштта Кхаим, Везачу Элана хьалхара дӀа а ваьлла, Ӏедан-бешана малхбалехьарчу, Нада[*] цӀе йолчу меттиге ваха охьахиира.

17Кхаим шен зудчух а кхетта, церан кӀант хилира. Цунна ХӀанох аьлла цӀе тиллира. Цигахь Кхаима, гӀала а хӀоттийна, шен кӀентан цӀарах ХӀанох элира цунах.

18ХӀанохан хилира кӀант Ӏийрад, ткъа Ӏийрадан хилира Махьуяал. Махьуяалан хилира кӀант Матушаал, Матушаалан а хилира кӀант ЛемакӀ. 19ЛемакӀа ши зуда ялийра: цхьаннан цӀе Ӏада яра, вукхуьнан – Цилла. 20Ӏадас вира кӀант Явал. Четарш чохь Ӏаш а, даьхни лелош а болчеран да хилира цунах. 21Ӏадин кхин а цхьа кӀант хилира Ювал, Явалан ваша. Цунах массо зурма а, дечиг-пондар а локхучеран да хилира. 22Циллас а вира кӀант, Тубал-Кхаим. Цунах массо тайпана йоьзах а, эчигах а герз деш болчу пхьерийн да хилира. Тубал-Кхаиман йиша яра НаӀмат.

23Шен зударшка ЛемакӀа элира:

«Ӏада а, Цилла а! ЛемакӀан зударий!
ЛадогӀа соьга леррина! Тидам бе сан дешнийн.
Сайна чов йича, стаг вийна ас.
Цу къонахчо сайна тоьхча, иза вийна ас.
24Кхаим вийначунна ворхӀазза бекхам хуьлуш хилча,
со вийначунна кхузткъе вуьрхӀиттазза а бекхам хир бара».

25Адам шен зудчух Хьавах а кхетта, церан кхин а цхьа кӀант хилира. Цунна ШатӀа аьлла цӀе тиллира (иза Ӏебархойн маттахь «схьавелларг» бохург ду). «Дала кхин цхьа кӀант схьавелла суна. Кхаима Хьабул вийра, ткъа хӀинца сан ШатӀа а ву», – элира Хьавас. 26ШатӀин а хилира кӀант, цо цунах Энош элира.

Цу хенахь адамаш Везачу Элан цӀе йоккхуш, Цуьнга кхайкха буьйлабелира.

#### 5


Адамна тӀера Нохьина тӀе кхаччалц йолу хан


(1 Шерашкахь 1:1-4)

1[+]ХӀара ду Адаман тӀаьхьенах хиллачун тептар.

Дала адам Шен вастехь кхоьллинера. 2[+]Стаггий, зудий кхоьллинера Цо. Уьш декъал а бина, Ша уьш кхоьллинчу дийнахь царех «адамаш» элира Дала[+].

3Адаман цхьа бӀе ткъе итт шо кхаьчнера, цуьнан кхин а цхьа кӀант хилча. Иза веккъа цуьнан аматехь а, вастехь а вара. Шен кӀантана ШатӀа аьлла цӀе тиллира Адама[+]. 4ШатӀа хиллачул тӀаьхьа кхин бархӀ бӀе шарахь вехира Адам. Оцу заман чохь цуьнан кхин а кӀентий а, йоӀарий а хилира. 5Адам, исс бӀе ткъе итт шарахь ваьхна, дӀакхелхира.

6ШатӀа цхьа бӀе пхеа шарахь ваьхча, цуьнан хилира кӀант Энош. 7Энош хиллачул тӀаьхьа кхин бархӀ бӀе ворхӀ шарахь вехира ШатӀа. Оцу заман чохь цуьнан кхин кӀентий а, йоӀарий а хилира. 8ШатӀа, исс бӀе шийтта шарахь а ваьхна, дӀакхелхира.

9Энош дезткъе итт шарахь ваьхча, цуьнан хилира кӀант Къаим. 10Къаим хиллачул тӀаьхьа кхин бархӀ бӀе пхийтта шарахь вехира Энош. Оцу заман чохь цуьнан кхин кӀентий а, йоӀарий а хилира. 11Энош, исс бӀе пхеа шарахь а ваьхна, дӀакхелхира.

12Къаим кхузткъе итт шарахь ваьхча, цуьнан хилира кӀант Махьаллал. 13Махьаллал хиллачул тӀаьхьа кхин бархӀ бӀе шовзткъа шарахь вехира Къаим. Оцу заман чохь цуьнан кхин кӀентий а, йоӀарий а хилира. 14Къаим, исс бӀе итт шарахь а ваьхна, дӀакхелхира.

15Махьаллал кхузткъе пхеа шарахь ваьхча, цуьнан хилира кӀант Ярад. 16Ярад хиллачул тӀаьхьа кхин бархӀ бӀе ткъе итт шарахь вехира Махьаллал. Оцу заман чохь цуьнан кхин кӀентий а, йоӀарий а хилира. 17Махьаллал, бархӀ бӀе дезткъе пхийтта шарахь а ваьхна, дӀакхелхира.

18Ярад цхьа бӀе кхузткъе шина шарахь ваьхча, цуьнан хилира кӀант ХӀанох. 19ХӀанох хиллачул тӀаьхьа кхин бархӀ бӀе шарахь вехира Ярад. Оцу заман чохь цуьнан кхин кӀентий а, йоӀарий а хилира. 20Ярад, исс бӀе кхузткъе шина шарахь а ваьхна, дӀакхелхира.

21ХӀанох кхузткъе пхеа шарахь ваьхча, цуьнан хилира кӀант Матушалахь. 22Матушалахь хиллачул тӀаьхьа кхин кхаа бӀе шарахь, Дела даг чохь а волуш, вехира ХӀанох. Оцу заман чохь цуьнан кхин кӀентий а, йоӀарий а хилира. 23ХӀанох кхаа бӀе кхузткъе пхеа шарахь вехира. 24[+]ХӀанох, Дела даг чохь а волуш, лелаш вара. Цхьана дийнахь иза къайлавелира, Дала иза дӀавигна дела[+].

25Матушалахь цхьа бӀе дезткъе ворхӀ шарахь ваьхча, цуьнан хилира кӀант ЛемакӀ. 26ЛемакӀ хиллачул тӀаьхьа кхин ворхӀ бӀе дезткъе шина шарахь вехира Матушалахь. Оцу заман чохь цуьнан кхин кӀентий а, йоӀарий а хилира. 27Матушалахь, исс бӀе кхузткъе исс шарахь а ваьхна, дӀакхелхира.

28ЛемакӀ цхьа бӀе дезткъе шина шарахь ваьхча, цуьнан кӀант хилира. 29ЛемакӀа шен кӀантана Нохьа аьлла цӀе тиллира (иза ду Ӏебархойн маттахь «синтем» бохург). ЛемакӀа элира: «Вай дукха къахьоьгуш ду, Везачу Эло неӀалт кхайкхийначу лаьтта тӀехь. Ткъа Нохьас синтем бохьур бу вайна»[+]. 30Нохьа хиллачул тӀаьхьа кхин пхи бӀе дезткъе пхийтта шарахь вехира ЛемакӀ. Оцу заман чохь цуьнан кхин кӀентий а, йоӀарий а хилира. 31ЛемакӀ, ворхӀ бӀе кхузткъе вуьрхӀитта шарахь а ваьхна, дӀакхелхира.

32Нохьа пхеа бӀе шарахь ваьхча, цуьнан хилира кӀентий Шима, Хьама, Япат.

#### 6


Дерриге а Латта хица къайладаккхар

1[+]Лаьтта тӀера адамаш алсамдовлуш хилла. Церан хуьлуш хилла йоӀарий а. 2Делах дӀакъаьстина болчу божаршна и адамийн йоӀарий хаза хилар гора. Царех шаьш къастийнарш ялош хилла цара[+]. 3ТӀаккха Везачу Эло элира: «Могуьйтур дац Аса адамашна гуттар а Сан са даа, уьш дилха бен доцу дела. Церан дахаран шераш бӀе ткъа шо бен хир дац»[+].

4[+]Цу хенахь а, цул тӀаьхьа а наьрташ хилла Лаьтта тӀехь. Делах дӀакъаьстина болу божарий адамийн йоӀарех кхетий, оцу зударша бераш дан долийна. Уьш дара майра а, ницкъ болуш а, дикка хенахь дуьйна гӀарадевлла а адамаш[+].

5[+]ТӀаккха лаьттара адамаш чӀогӀа галдевлла хилар а, церан ойланаш а, дегнаш а, массо а ханна а зуламах дуьзна хилар а гира Везачу Элана[+]. 6Веза Эла дохковелира Ша лаьтта тӀехь адамаш кхолларна. Цуьнан дог лозуш дара[+]. 7ТӀаккха Везачу Эло элира: «Со дохковаьлла, Айса Лаьттахь адам кхолларна а, массо дийна мел йолу хӀума кхолларна а: Лаьттара дийнаташ а, текхаргаш а, хӀаваэра олхазарш а, – и дерриге а хӀаллакдийр ду Ас». 8Цхьана Нохьина резахилла Веза Эла.


Нохьин тӀаьхье

9[+]ХӀара ду Нохьин тӀаьхьенах хилларг.

Нохьа хилла шен тайпанехь лела хууш а, Далла гергахь бакъахьара а, цӀена а стаг. Иза Дела даг чохь волуш лелаш вара[+]. 10Кхо кӀант хилла Нохьин: Шима, Хьама, Япат цӀераш йолуш.

11Ткъа Лаьттара адамаш Далла гергахь чӀогӀа бехделлера, латта зуламех дуьзнера. 12Дела Лаьтта охьахьаьжча, Цунна гира латта бехделла хилар, хӀора Лаьттара стаг нийсачу новкъара дӀаваьлла дела.

13ТӀаккха Дала Нохье элира: «Адамаша латта зуламех а, таӀзарех а дуьзна, иза бехдина хӀаллакдо дела, Ас, хӀаллак а дина, дӀадоккхур ду и латта а, цу тӀехь мел йолу садолу хӀума а. 14Ткъа ахьа, хьайна зоьзан-дечигах доккха хинкема а де, цу чохь къаьстина чоьнаш а е, тӀаккха кемана чухула а, тӀехула а силам а хьакха. 15Ткъа кема иштта де: кеманан йохалла кхо бӀе дол[*] барамехь, цуьнан шоралла шовзткъе итт дол, ткъа лакхалла ткъе итт дол хила еза. 16Кеманан тховх кор а даккха цхьа дол барамехь, ткъа агӀо тӀехь неӀ а яккха[*]. Цу кеман чохь тӀех-тӀехула а долуш кхо дакъа де. 17Ткъа Аса хи доуьйтур ду лаьтта тӀе, стигалш бухара чохь са мел долу хӀума а хӀаллакьярхьама. Лаьтта тӀехь мел долу хӀума хӀаллакьхир ду. 18Ткъа хьоьца Аса Сайн барт бийр бу. Хьо а, хьан кӀентий а, хьан зуда а, хьан кӀентийн зударий а хьоьца цу хинкеманна чу бевр бу. 19Иштта кеманна чу даккха массо а тайпана дийнатех боьрша а, стен а шишша хӀума. Уьш а шуьца дийна йисийтархьама. 20Ша-ша тайпана олхазарех а, тайп-тайпана даьхнех а, шайн тайпанашца массо а лаьттан текхаргех а, царех массарех а шишша, боьрша а, стен а, чуевр ю хьоьца, дийна йисархьама. 21Ткъа ахьа, массо тайпана даар схьа а эций, кеман чу дилла, хьуна а, царна а юучунна».

22[+]Нохьас и дерриге, шега Далла ма-бохху, кхочушдира.

#### 7

1ТӀаккха Везачу Эло Нохье элира: «Хьо хьайн доьзалца хинкеманна чу вала, хӀунда аьлча цу заманан адамашна юкъахь хьо цхьаъ Сайн лаамехь волу стаг хилар го Суна. 2Хьайца схьаэца хӀора тайпанах ворхӀ боьрша а, ворхӀ стен а хьанал даьхнех, лаьттара хьарам долчу хӀора тайпана дийнатех шишша схьаэца (боьрша а, стен а). 3ХӀора тайпана олхазарех а схьаэца ворхӀ боьрша а, ворхӀ стен а, церан тӀаьхье хилийтархьама дерриге а лаьтта тӀехь. 4Ткъа ворхӀ де даьлча, шовзткъа дийнаххьий, шовзткъа бусий догӀа доуьйтур ду Ас дерриге лаьтта тӀе, Айса мел кхоьллинарг лаьтта тӀера хӀаллак а деш».

5Нохьас Везачу Эло шега мел аьлларг кхочушдира.

6Хи тӀедалар лаьттахь хиллачу хенахь, Нохьин ялх бӀе шо дара. 7[+]Нохьа шен доьзалца хинкеман чу велира, оцу лаьтта тӀе хи тӀедаларх кӀелхьарвалархьама. Цуьнца кеман чохь яра цуьнан зуда а, кӀентий а, церан зударий а. 8Цуьнца цхьаьна кеман чу девлира хьанал даьхни а, хьарам дийнаташ а, массо а тайпана олхазарш а, ерриге тайпа лаьттан текхаргаш а. Уьш евлира кеман чу шишша тайпана 9(боьрша а, стен а). Шена Дала тӀе-ма-диллара, Нохьас дерриге а кхочушдира. 10ВорхӀ де даьлча, лаьтта тӀе хиш деара. 11[+]Нохьин ялх бӀе шо а кхаьчна, шолгӀачу беттан вуьрхӀитталгӀачу дийнахь дӀаделладелла массо а лаьтта бухара хиш. Оццу дийнахь, стигалш дӀасаекъа а елла, лаьтта тӀе доккха догӀа деара. 12(И догӀа деара шовзткъа дийнаххьий, шовзткъа бусий).

13Ткъа Нохьа а шен зудчуьнца, Шима а, Хьама а, Япат а шайн зударшца хинкеман чубевлла бевллера. 14Цаьрца хинкеманна чу евлира массо а тайпана акхарой а, даьхни а шайн-шайн тайпанашца, лаьттан тайп-тайпана текхаргаш а, массо а тайпана тӀема мел йолу хӀума а, ша-ша тайпа олхазарш а. 15И массо а шайна чохь са долуш йолу хӀуманаш, шишша массо а тайпанах, чуяьллера Нохьица хинкеман чу. 16Дала тӀе-ма-диллара, массо а тайпана боьрша а, стен а чохь са долуш йолу хӀуманаш кеманна чу яьлча, Нохьина тӀаьхьа хинкеманан неӀ дӀачӀегӀира Везачу Эло.

17Лаьтта хи тӀедалар шовзткъа дийнахь лаьттира. Хи алссам а даьлла, хинкема хи чохь айа а делла, лаьттах къаьстира. 18Хи, кхин а чӀагӀлуш, дебара лаьтта тӀехь, ткъа кема хин тӀехула лелара. 19Хи гулдалар лаьтта тӀехь тӀех а даьлла, стигалан бухахь мел долу лаьмнаш дӀахьулделира хи чохь. 20Лаьмнаш хьулделлачул тӀаьхьа кхин а пхийтта даларна хьаладелира хи. 21Лаьтта тӀехь лелаш мел йолу садолу хӀума а, олхазарш а, даьхни а, акхарой а, массо а боьха хӀуманаш а, лаьттахула текхаш йолу, дерриге а адамаш а дӀакхелхира. 22Дерриге а лаьтта тӀехь хилла йолу мерӀуьргашкахула садоӀуш мел йолу хӀума елира. 23Лаьттахь хӀора садоӀуш мел йолу хӀума хӀаллакьхилира. ХӀаллакьхилла дӀадевлира адамаш а, даьхни а, текхаргаш а, стигалан олхазарш а. Иштта хӀаллакдира Дала лаьттахь мел хилла хӀума а. Нохьа а, цуьнца хинкеман чохь берш а бен дийна ца бисира.

24Ткъа хи чӀагӀлуш лаьттира лаьттахь цхьа бӀе шовзткъе итт дийнахь.

#### 8

1Нохьа а, Нохьица хинкеман чохь йолу ерриге акхарой а, дерриге а даьхни а Шена дагахь долу дела, лаьтта тӀе мох бахийтира Дала. ТӀаккха хиш лагӀделира. 2Гобаьккхина долу лаьтта бухара хьаладуьйлу хиш совцийнера, стигалш дӀа а къовлаелла, догӀучуьра догӀа а сацийнера. 3Цхьа бӀе шовзткъе итт де даьлча, лаьтта тӀера хи, тӀаьхь-тӀаьхьа шен метта а доьрзуш, лагӀлуш дара. 4ВорхӀалгӀачу беттан вуьрхӀитталгӀачу дийнахь хинкема Арарат-лаьмнашкахь сецира[+]. 5Хи тӀедаларан уьтталгӀа бутт болуш хи лагӀлуш лаьтташ дара, ткъа уьтталгӀачу беттан хьалхарчу дийнахь лаьмнийн баххьаш гучудевлира.

6Шовзткъа де даьлча, Нохьас дӀадиллира ша дина хинкеманан кор. 7ТӀаккха къиг арахийцира цо, иза тӀема а йолуш, юха а йогӀуш лийлира, латта хих дакъадаллалц. 8Цул тӀаьхьа кхокха ара хийцира цо, лаьтта тӀера хиш лагӀделла даьллий-те хаархьама. 9Амма кхокханна ца карийра шен когаш тӀебилла екъа меттиг, иза юха беара хинкеман чу, хӀунда аьлча хи хӀинца а долуш дара дерриге а лаьтта тӀехь. Нохьас шен куьг а кховдийна, кхокха схьаийцира хинкеман чу. 10Кхин а ворхӀ дийнахь собар а дина, Нохьас юха а арахийцира кхокха кеман чуьра. 11Суьйренца кхокха юхабирзира, шен зӀакар чохь керла зайт-диттан гӀа а дахьаш. ТӀаккха Нохьина хиира хи лаьтта тӀера дӀадаьллий. 12Кхин а ворхӀ дийнахь хьем а бина, юха а кхокха арахийцира Нохьас, цул тӀаьхьа кхокха юха ца бирзира. 13ТӀаккха хинкеманан неӀ дӀайиллира Нохьас. ДӀасахьаьжча, латта декъа хилар гира цунна. Иза дара хьалхарчу беттан хьалхарчу дийнахь. Нохьин ялх бӀе цхьалгӀа шо дара цу хенахь. 14ШолгӀачу беттан ткъе ворхӀалгӀачу дийнахь дерриге а латта дакъаделлера. 15ТӀаккха Дала Нохье элира:

16«Арадовла хинкеман чуьра хьо а, хьан зуда а, хьан кӀентий а, церан зударий а хьоьца. 17Массо а дийнаташ арадаха хьайца, массо а тайпана: олхазарш а, даьхни а, ерриге а лаьттан текхаргаш а. ДӀасадовлийла уьш лаьтта тӀехула. Лаьтта тӀехь дебийла уьш, тӀаьхье а луш»[+].

18Нохьа а, цуьнан кӀентий а, цуьнан зуда а, кӀентийн зударий а арабевлира хинкеман чуьра. 19Царна тӀаьххье ерриге а акхарой а, массо а боьха хӀуманаш а, дерриге олхазарш а, лаьттахула мел лела са долуш йолу хӀума а араелира цу чуьра.

20ТӀаккха Везачу Элана лерина сагӀа доккхучу метте тӀулгаш хӀиттийра Нохьас. Шеца долчу даьхнин юкъара а, олхазаршна юкъара а тоьлла а, хьанал а дерш, цхьацца къаста а дина, Далла хьалха уьш дагийра цо[+]. 21И тамехь йолу хаза хьожа дӀакхечира Далла. ТӀаккха Шен дагахь Везачу Эло элира:

«Адамаш жимчохь дуьйна зуламах дуьзна делахь а, кхин цкъа а неӀалт кхайкхор дац Аса лаьттана адам бахьанехь. Кхин цкъа а хӀаллакйийр яц Ас лаьттара са мел долу хӀума[+].

22ХӀинца дуьйна, латта мел ду,
цу тӀехь ялта дӀадер а, хьакхар а,
шело а, йовхо а,
аьхке а, Ӏа а,
де а, буьйса а
хийцадалар соцур дац».

#### 9


Дала Нохьица бина барт.

1[+]ТӀаккха Нохьа а, цуьнан кӀентий а декъалбеш, Дала элира цаьрга:

«ТӀаьхье стам а луш, деба а дебаш, латта дузийла аш[+]. 2Шух кхера а кхоьруш, шуна хьалха ега а еш, хуьлийла лаьтта тӀехь мел йолу акхарой а, стигалахь мел долу олхазарш а, кху лаьттахь лелаш мел йолу текхаргаш а, хӀорда чохь мел долу чӀерий а. Шун кара дӀаделла Ас и дерриге а. 3Массо а ораматаш еллера Ас шуна, ткъа хӀинца дерриге а дийнаташ хир ду шуна юучунна. Лаьттара са мел долу хӀума а дӀало Ас шуна юучунна[+]. 4[+]Амма цхьа хӀума тӀедуьллу ас шуна: шена чохь са долу, шех цӀий дӀадалаза долу жижиг ма даалаш[+]. 5Адаман цӀий Ӏанорна Соьга жоп дала деза, цу цӀийна чохь са долу дела. ХӀора стага а жоп дала деза ша адаман Ӏанийначу цӀийнах, муьлххачу акхароша а жоп дала деза, шаьш адаман цӀий Ӏанийча. 6[+]Цхьана стага адаман цӀий Ӏанийнехь, цуьнан цӀий а Ӏанор ду, цу стага Делан вастехь кхоьллинчуьнан цӀий Ӏанийна дела[+]. 7[+]Ткъа шу деба а деба, шайн тӀаьхье стам а е, дӀаса а даржа лаьтта тӀехь, алссам а довла цу тӀехь».

8Дала элира Нохье а, цуьнан кӀенташка а:

9«Ткъа Ас барт бо шуьца а, ерриге а шул тӀаьхьа хир йолчу шун тӀаьхьенца а, 10массо олхазаршца а, мел долчу дийнаташца а, массо а акхарошца, шуьца хинкеман чуьра араяьллачу, лаьттара са мел долчу хӀуманца а. 11Иштта барт бо Ас шуьца: лаьттара йисина дийна мел йолу хӀума хица хӀаллакйина яра, амма ишттаниг кхин цкъа а юха хир дац аьлла. Кхин цкъа а латта хи тӀедаларца хӀаллакдийр дац».

12ТӀаккха Дала элира: «Шуьца бинчу бертан тоьшалла дуьту Ас. Оцу тоьшалло чӀагӀдийр ду Ас шуьца а, дийна мел йолчу хӀуманца а, тӀейогӀучу массо а ханна, барт бар. ХӀара ду и тоьшалла: 13стелаӀад хӀоттадо Ас стигалан мархашкахь. И ду тоьшаллина Суна а, Лаьттана а юкъахь бинчу бертан. 14Ас лаьттана тӀехула гулйина мархашна юкъахь стелаӀад гучудаьлча, 15Суна дагабогӀур бу Ас шуьца а, лаьттахь дийна мел йолчу хӀуманца а бина барт, кхин цкъа а массо а дийна хӀума хи тӀедаларца хӀаллакйийр яц аьлла. 16Стигалан мархашка а хьаьжна, стелаӀад гича, дагабогӀур бу Суна Сайна а, лаьттара дийна мел йолчу хӀуманна а юкъара цкъа а хедар боцу барт».

17Иштта элира Дала Нохье: «И стелаӀад лаьттахь дийна мел йолчу хӀуманна а, Сайна а юкъахь бинчу бертан тоьшаллина хир ду».


Нохьин кӀентий

18Хин кеман чуьра арабевллачу Нохьин кӀентийн цӀераш иштта яра: Шима, Хьама, Япат. Ткъа Хьама КанаӀанан да вара. 19И кхоъ Нохьин кӀант вара, ткъа царех хилла лаьттара адамийн тӀаьхье.

20Нохьас латта лело а долийра, кемсийн аре а дӀайийра. 21Кемсийн чагӀар а мелла, ваха а вехна, верзина а ваьлла, шен четар чохь, тӀе хӀума а тасаза, вижина Ӏуьллуш вара Нохьа[+]. 22КанаӀанан дена Хьамина гира шен ден верзина ваьлла хилар, тӀаккха цо ара а ваьлла, цунах лаьцна шен шина веше дийцира[+]. 23Ткъа Шима а, Япат а, шайн ден бедар схьа а эцна, шаьшшиннан белшаш тӀе а йиллина, тӀехьа а вирзина, кӀегара шайн дена тӀе вахара. И бедар цунна тӀе а тесна, Нохьин верзина хилар дӀакъевлира цара. Уьш тӀехьа бирзина болу дела, царна шайн ден верзина хилар ца гира.

24Ша меллачу чагӀарх васта а велла, самаваьлча, Нохьина хиира, шена тӀехь жимаха волчу кӀанта Хьамас динарг. 25ТӀаккха Нохьас элира:

«НеӀалт хуьлда КанаӀанна. Шен вежарийн лешна хьалха а лай хир ву иза», – аьлла.

26Кхин а элира цо:

«Декъала ву Веза Эла, Шимин Дела,
ткъа КанаӀан Шимин лай хуьлийла.
27Япатан тӀаьхье Дала беркате а йойла,
Шимин четарш чохь а Ӏойла Япат.
Ткъа КанаӀан Япатан лай хуьлийла!»

28Лаьтта тӀехь хи тӀедалар хиллачул тӀаьхьа, кхо бӀе шовзткъе итт шарахь вехира Нохьа. 29Дерриге а Нохьа ваьхна шераш исс бӀе шовзткъе итт шо ду. ТӀаккха Нохьа дӀакхелхира.

#### 10


Нохьин кӀентийн тӀаьхье


(1 Шерашкахь 1:5-23)

1ХӀара ду Нохьин кӀентийн Шимин а, Хьамин а, Япатан а тӀаьхьенах хилларг.

Лаьттахь хи тӀедалар хиллачул тӀаьхьа церан иштта тӀаьхье хилира.

2Япатан кӀентий бара: Гомар, МагӀогӀ, Мадай, Яван, Тубал, Машах, Тирас.

3Гомаран кӀентий бара: Ашкиназ, РипӀат, ТогӀарма.

4Яванан кӀентий бара: Элша, Таршаш, Хитам, Доданам[+]. 5ГӀайренаш[*] тӀехь баха охьахевшинарш массо а Япатан кӀентийн тӀаьхьенах бара. ХӀора кӀентан а шен долахь латта а дара. ХӀора доьзал а алсамболуш, тайп-тайпана къаьмнаш кхолладелира, шен-шен буьйцу мотт а болуш, дӀахӀиттира уьш.

6Хьамин кӀентий бара Хуша, Мисар, ПӀатӀа, КанаӀан.

7Хушин кӀентий бара Себа, Хьавил, СабтӀа, РуӀман, Сабтехьа.

РуӀманан кӀентий бара Шеба а, Даддан а[+].

8Ткъа Хушин вара Намрад цӀе йолуш кӀант, иза чӀогӀа ницкъ болуш кӀант а вара. 9Иза Везачу Элана гергахь воккха таллархо[*] вара, цундела цуьнца дустуш адамашна олуш ду: «Иза, Намрад санна, Везачу Элана гергахь воккха таллархо ву». 10Намрад-пачхьалкхана юкъайогӀуш хилла юьхьенца Бавел, Эрахь, Аккад. Уьш ерриш ШанӀар-аренна тӀехь яра. 11Иштта цу махкара ваьлла Ашур. Цо хӀиттийна Нунав-гӀала а, Рехьабат-гӀала а, Калахь а,[+] 12Расан а цӀераш йолу гӀаланаш а. Нунав-гӀалина а, йоккха йолчу Калахь-гӀалина а юккъехь яра Расан-гӀала.

13Мисарх бевлла лудамхой, Ӏанамхой, лахӀабхой, наптухьхой, 14патӀрусхой, шех пӀелаштамхой схьабевлла волу каслахӀамхой, каптӀархой.

15КанаӀанан кӀентий хӀорш бара: дуьххьарлера доьзалхо волу ЦӀадан, цул тӀаьхьа хилла волу Хьета. 16Иштта КанаӀанах схьабевлла: явсайхой, эмархой, гӀиргӀашахой, 17хьаьвихой, Ӏаьркхахой, синахой, 18арвадихой, цӀемархой, хьаматхой.

Цул тӀаьхьа КанаӀанан тӀаьхье дӀасаяьржира. 19КанаӀанхойн мохк баьржина бара къилбаседехьа йолчу ЦӀадан-гӀалара дуьйна къилбехьа йолчу ГӀарар-гӀала тӀекхаччалц, ткъа кхузара малхбалехьара Ӏази-гӀалара дуьйна малхбузера Седам а, Ӏамор а гӀаланашна тӀекхаччалц, иштта Удам а, ЦӀабайма а гӀаланашкара дуьйна ЛашаӀ-гӀала тӀекхаччалц.

20Иштта яра Хьамин тӀаьхье шайн доьзалшца а, буьйцучу меттанашца а, бехачу мехкашца а, къаьмнийн декъадаларца а.


Шимин тӀаьхье

21Шима Япатан воккхаха волу ваша вара. Шимин тӀаьхьенах цхьаъ вара Ӏебар. Иза дерриге а Ӏебархойн тайпа долийнарг вара[+].

22Шимин кӀентий бара Ӏейлам, Ашур, Арпахшад, Луда, Арам.

23Араман кӀентий ӀуцӀа, Хьула, ГӀетӀар, Маша а бара.

24Арпахшадан кӀант вара Селахь, ткъа Селахьан кӀант вара Ӏебар.

25Ӏебаран ши кӀант вара: цхьана кӀентан цӀе ПалагӀ яра, хӀунда аьлча иза вехачу хенахь лаьтта тӀехь адам декъадалар а, дӀасадаржар а хилла. ПалагӀан вешин цӀе Якхтан яра. 26Якхтанан а хилира кӀентий: Алмадад, ШалапӀ, Хьацармават, Ярахь, 27ХӀайдарам, Узал, Дикхалла, 28Ӏобал, Абумаил, Шеба, 29Апар, Хьавил, Ябаб. Уьш берриш Якхтанан кӀентий бара[+].

30Церан Ӏар дара Мешаъ-махкана а, малхбалехь долчу лаьмнашна а юккъехь долчу лаьтта тӀехь. Ткъа Мешаъ-мохк Сепар-мехкан лаьмнашца бозалуш бара.

31Иштта яра Шимин тӀаьхье шайн доьзалшца а, буьйцучу меттанашца а, бехачу мехкашца а, къаьмнийн декъадаларца а.

32Иштта яра Нохьин кӀентийн доьзалийн тӀаьхье шен тайп-тайпанана къаьмнашна декъадаларца. Царех даьлла массо а лаьтта тӀехь дӀасадаьржина къаьмнаш, Дала дерриге а латта хьулдеш даийтинчу хил тӀаьхьа кхолладелла долу.

#### 11


Бавелан бӀов хӀоттор

1Лаьтта тӀехь массо а адамашна юкъахь буьйцу мотт а цхьаъ бара, цара олуш долу дешнаш а цхьатерра дара. 2Малхбалехьара дуьйна доладелла и адам, ШанӀар-махкахь шера аре а карийна, цигахь даха охьахиира[+].

3«Дуьло, кибарчигаш а йина, уьш цӀергахь ягор ю вай», – элира цара вовшашка. Иштта тӀулгийн меттана кибарчигаш а, киран меттана силам хилира церан. 4Цара элира: «ГӀала а, цу чохь стигала а кхочуш бӀов а хӀоттор ю вай ваьшна, хӀокху лаьттахь массанхьахула дӀаса ца даржадайта, цӀе а йоккхуьйтур ю вай вешан».

5Адамаша кхуллуш йолчу гӀалане а, бӀаьвне а хьажа охьавоьссира Веза Эла. 6Везачу Эло элира, цаьрга а хьаьжна:

«И массо адам цхьа халкъ а ду, массара а буьйцуш цхьа мотт бу, ткъа хӀун дан буьйлабелла уьш. ХӀинца дерриге а шайна дан дага догӀург ца далуш дуьсур дац церан. 7Дуьло, охьа а диссина, цара буьйцу мотт дӀаэбийр бу вай, уьш вовшаша дуьйцучух а ца кхоьтуьйтуш».

8ТӀаккха Везачу Эло и халкъ массо а лаьттахула дӀасадаржийра, цара хӀоттош йолу гӀала чекх а ца йоккхуьйтуш[+]. 9Цу гӀаланах цара Бавел-гӀала элира (иза ду Ӏебархойн маттахь «Эбина-гӀала»), хӀунда аьлча цигахь Лаьттара массо а къаьмнийн буьйцу мотт Везачу Эло эбина дела. Цигара дуьйна доладелира Везачу Эло хӀокху лаьтта тӀехь массо а маьӀӀе адам даржадар.


Шимина тӀера Ибрам тӀе кхаччалц йолу тӀаьхье


(1 Шерашкахь 1:24-27)

10ХӀара ду Шимин тӀаьхьенах хилларг.

Дала хӀокху дуьненна тӀера массо а хӀума, адам хӀаллакдеш даийтина хи дӀадаьллачул тӀаьхьа, ши шо даьлча, Шимин бӀе шо кхаьчнера. Цу хенахь цуьнан кӀант Арпахшад хилира. 11Арпахшад хиллачул тӀаьхьа Шима кхин а пхи бӀе шарахь вехира. Цуьнан кхин а кӀентий а, йоӀарий а хилира.

12Арпахшадан ткъе пхийтта шо кхаьчча, цуьнан Селахь хилира. 13Селахь хиллачул тӀаьхьа Арпахшад диъ бӀе кхаа шарахь вехира. Цуьнан кхин а кӀентий а, йоӀарий а хилира.

14Селахьан ткъе итт шо кхаьчча, цуьнан хилира кӀант Ӏебар. 15Ӏебар хиллачул тӀаьхьа Селахь диъ бӀе кхаа шарахь вехира, кхин кӀентий а, йоӀарий а хуьлуш.

16Ӏебаран ткъе дейтта шо кхаьчнера, цуьнан кӀант ПалагӀ хилча. 17ПалагӀ хиллачул тӀаьхьа Ӏебар диъ бӀе а ткъе итт шарахь вехира. Цуьнан а кхин кӀентий а, йоӀарий а хилира.

18ПалагӀан ткъе итт шо кхаьчча, цуьнан Рахьу хилира. 19Рахьу хиллачул тӀаьхьа ПалагӀ ши бӀе исс шарахь вехира. Цуьнан кхин а кӀентий а, йоӀарий а хилира.

20Рахьун ткъе дейтта шо кхаьчнера, цуьнан кӀант СерагӀ хилча. 21СерагӀ хиллачул тӀаьхьа Рахьу вехира ши бӀе ворхӀ шарахь. Цуьнан кхин а кӀентий а, йоӀарий а хилира.

22Ткъе итт шо кхаьчча, СерагӀан хилира кӀант Нахьир. 23Нахьир хиллачул тӀаьхьа СерагӀ вехира шина бӀе шарахь, кхин а кӀентий а, йоӀарий а хуьлуш.

24Нахьиран ткъе исс шо кхаьчча, цуьнан кӀант ТӀахьир хилира. 25ТӀахьир хиллачул тӀаьхьа Нахьир вехира цхьа бӀе ткъайоьсна шарахь. Кхин а кӀентий а, йоӀарий а хилира цуьнан.

26ТӀахьиран кхузткъе итт шо кхаьчначул тӀаьхьа, цуьнан хилира кӀентий Ибрам, Нахьир, ХӀарон.


ТӀахьиран тӀаьхьенах лаьцна

27ХӀара ду ТӀахьиран тӀаьхьенах хилларг.

ТӀахьиран кӀентий хиллера Ибрам а, Нахьир а, ХӀарон а. ТӀаккха ХӀаронан кӀант ЛутӀа хилира. 28ХӀарон дӀакхелхира ша винчу Хашад-махкара Ур-гӀалахь, шен да ТӀахьир дуьненчохь а волуш. 29Ибрама а, Нахьира а шайна зударий балийра. Ибраман зудчун цӀе Сарет яра, ткъа Нахьиран зудчун цӀе Малкан яра. Малкан а, Йиска а ХӀаронан ши йоӀ яра. 30Сарет доьзалхо хуьлуш яцара, цуьнан цхьа а бер дацара.

31ТӀаккха ТӀахьир, шеца шен кӀант Ибрам, шен кӀентан ХӀаронан кӀант ЛутӀа а, нус Сарет а (шен кӀентан Ибраман зуда), эцна, Хашад-махкара Ур-гӀалара КанаӀан-махка ваха аравелира. Амма ХӀаран-гӀала кхаьчча, цигахь севцира уьш.

32ХӀаран-гӀалахь шен ши бӀе пхи шо долуш ТӀахьир дӀакхелхира.

#### 12


Ибрама Дала тӀедиллинарг кхочушдар

1[+]Везачу Эло элира Ибраме:

«Хьайн мохк а, халкъ а, ден цӀа а дӀа а тасий, Ас хьайна гойтун болчу махка дӀагӀо[+].

2Ас хьох схьадаьлла доккха халкъ кхуллур ду,
хьо декъал а вийр ву,
хьан цӀе а ойур ю,
наха а хьан цӀарца вовшийн декъалбийр бу.
3[+]Ас декъалбийр бу хьо декъалвеш берш,
неӀалт а эр ду хьуна неӀалт кхайкхочарна,
дуьнен чуьра массо а халкъ
хьоьгахула декъал а дийр ду»[+].

4Везачу Элан лаам кхочушбеш, ХӀаран-гӀалара дӀавахара Ибрам. Цуьнца ЛутӀа а вахара. Ибраман цу хенахь кхузткъе пхийтта шо дара. 5Цо шен зуда Сарет а, вешин кӀант ЛутӀа а вигира шеца. ХӀаранехь ша да мел волу хӀума схьаийцира цо. Шен долахь болу леш а дӀабигира цо. Ибрам а, цуьнца берш а, ХӀаран-гӀала дӀа а тесна, КанаӀан цӀе йолчу махка баьхкира. 6Цу махкахула дӀа а вахана, Шехем цӀе йолу гӀала йолчу а, МорахӀ цӀе йолу ножан деза дитт долчу а кхечира Ибрам. Цу лаьтта тӀехь Ӏаш бара канаӀанхой.

7[+]Ибрамна хьалха хӀоьттинчу Везачу Эло элира: «ХӀара латта Ас хьан тӀаьхьенна дӀалур ду».

Шена веанчу Везачу Элана лерина сагӀа доккху меттиг кечйира Ибрама цигахь. 8Цигара дӀа а вахана, Бетал-гӀалина малхбалехьа долчу лаьмнашка велира Ибрам. Цигахь цо шен четар дӀахӀоттийра. И волчуьра малхбузехьа лаьтташ Бетал-гӀала яра, малхбалехьа ГӀай-гӀала яра. Цу меттехь кхин а цхьа сагӀа доккху меттиг а кечйина, Ибрам Везачу Эле кхайкхира. 9Юха, новкъаваьлла, НегӀаб цӀе йолчу яьссачу арехьа кхидӀа а вахара иза.


Ибрам Мисар-махкахь

10ЧӀогӀа мацалла хӀоьттира цу махкахь, цундела Ибрам ваха Мисар-махка дӀавахара[+]. 11Шаьш Мисар-махка дӀакхочуш, цо элира шен зудчуьнга Сарете:

«Суна хаьа хьо хаза зуда юйла. 12Мисархошна хьо гича, цара эр ду: „Иза цуьнан зуда ю“. Цара со вуьйр ву, хьо шайна йитархьама. 13[+]Хьо сан йиша ю ала цаьрга, тӀаккха цара со вуьйр вац. Со хьан ваша ву моьттуш, уьш соьца дика хир бу, ткъа ахь сан са кӀелхьардоккхур ду»[+].

14Иштта хила а хилира иза. Ибрам Мисар-махка веача, мисархошна Саретан хазалла гира. 15ПирӀунна гонах болчу элашна а гира Сарет. Цара пирӀуне элира, иза исбаьхьа зуда ю аьлла. ПирӀуно иза шен цӀийне схьаялаяйтира. 16Ибрам Саретан ваша ву моьттуш, пирӀун цуьнца дика вара. Цо Ибрамна дуккха а даьхни а, уьстагӀий а, варраш а, эмкалш а, ялхой-божарий а, ялхой-зударий а белира.

17Амма Ибраман зуда Сарет дӀайигар бахьана долуш, Везачу Эло хала цамгарш яхкийтира пирӀунна а, цуьнан чохь болчарна а тӀе. 18ТӀаккха, Ибрам схьа а кхайкхина, элира пирӀуно:

«ХӀара хӀун ду ахь суна динарг? Сарет хьайн зуда ю хӀунда ца элира ахь? 19Иза хьайн йиша ю ахь аьлча, сайна йига дагахь хиллера со. ХӀара ю хьуна хьан зуда, иза, схьа а эций, дӀагӀо кхузара!» – аьлла.

20Шен ялхошка, Ибрам Мисарара араваккха аьлла, омра дира пирӀуно. Цара Ибрам, шен зуда а, дерриг а шен долахь дерг а эцна, дӀахьажийра цигара.

#### 13


Ибрам а, ЛутӀа а дӀасакъаьста

1Шен зуда а, берриг а бахам а эцна, Мисар-махкара НегӀаб цӀе йолчу яьссачу арахула дӀавахара Ибрам. Цуьнца цхьаьна ЛутӀа а вара. 2Ибрам цу хенахь чӀогӀа хьал долуш вара, цуьнан дуккха а даьхни а, дети а, деши а дара. 3КхидӀа а шен некъ беш, НегӀаб-арара дӀа а вахана, Бетал-гӀала веара иза. Бетал-гӀалина а, ГӀай-гӀалина а юккъехь ша хьалха шен доьзалца Ӏийначу метте юхавеара иза. 4Цигахь хьалха ша сагӀа доккху меттиг кечйиначохь Везачу Эле кхайкхира иза.

5Ибрамна юххехь волчу ЛутӀин дуккха а уьстагӀий а, бежанаш а, дӀахӀиттийна четарш а дара. 6Цу шиннан даьхни дукха хиларна, уьш Ӏачу лаьтта тӀе иза тар ца лора. 7Ибраман а, ЛутӀин а Ӏуй вовшашца къийса буьйлабелира. Ткъа цигахь, цул сов, цу хенахь бехаш канаӀанхой а, перезахой а бара.

8ТӀаккха Ибрама элира ЛутӀе: «Товш дац вайшинна а, вайн Ӏуьнашна а вовшашца къийсадала, хӀунда аьлча вай вежарий ду[+]. 9ДӀасакъаьстар ду вай. Хьайна луъу меттиг харжа. Нагахь хьо аьрру агӀор гӀахь, со аьтту агӀор гӀур ву, нагахь хьо аьтту агӀор гӀахь, со аьрру агӀор гӀур ву».

10[+]ДӀахьаьжначу ЛутӀина Йордан-хи догӀу ерриг а меттиг гира. (Иза дара Везачу Эло Седам-гӀала а, Ӏамор-гӀала а йохаяле.) Цу хенахь Йорданан тогӀи ЦӀоӀар-гӀалина тӀекхаччалц Везачу Элан беш санна яра. Мисар-махкахь санна, дика дара цигара латта[+]. 11ЛутӀас шена Йорданан тогӀи хаьржира. И шиъ дӀасакъаьстира: ЛутӀа малхбалехьа вахара, 12ткъа Ибрам КанаӀан-махкахь висира. ЛутӀа тогӀи чохь йолчу гӀаланашна юккъехь ваха хиира. Седамана тӀекхаччалц дӀа а вахана, шен четарш хӀиттийра цо. 13Седаман бахархой чӀогӀа зуламе а, Везачу Элана хьалха къинош летийна а бара[+].

14ЛутӀа дӀакъаьстинчул тӀаьхьа Везачу Эло элира Ибраме: «ДӀасахьажал гонах, къилбаседехьа а, къилбехьа а, малхбалехьа а, малхбузехьа а хьажал. 15[+]Дерриг а хьуна гуш долу хӀара латта Ас хьуна а, хьан тӀаьхьенашна а гуттаренна а дӀалур ду[+]. 16Ас алсамйоккхур ю хьан тӀаьхье, Лаьтта тӀера гӀум санна, дукха хир бу уьш. Нагахь санна гӀамаран буьртигаш дагарлург хилча, хьан тӀаьхьенаш а ягарлур яра[+]. 17ДӀавалуо, хьайн лаьтта тӀехула йохалла а, шоралла а волалуо, хӀунда аьлча хьуна дӀало Ас иза».

18Шен четарш дӀа а оьзна, Мамари долахь долчу ножан дезачу дитташна уллохь, Хьеврон-гӀалина гена воцуш, ваха охьахиира Ибрам. Цигахь Везачу Элана лерина сагӀа доккху меттиг а кечйира цо.

#### 14


Ибрама ЛутӀа кӀелхьарвоккху

1Амрапал ШанӀар-мехкан паччахь вара, Арихан Эласар-мехкан паччахь вара, Кедирал-Ӏумар Ӏейлам-мехкан паччахь вара, ткъа Тида-Ӏела Гойим цӀе йолчу къоман паччахь вара. 2И массо а паччахьаш тӀамца дуьхьалбахара Седам-гӀалин паччахьна БераӀна а, Ӏамор-гӀалин паччахьна БиршаӀна а, Удам-гӀалин паччахьна Шани-Абуна а, ЦӀабайма-гӀалин паччахьна Шима-Ибарина а, БулаӀ-гӀалин (хӀинца ЦӀоӀар-гӀала цӀе йолчу) паччахьна а. 3Кхара шайн эскарш цхьаьнатуьйхира Сидим цӀе йолчу тогӀи чохь, хӀинца Дуьра хӀорд лаьттачохь[+]. 4Шийтта шарахь Кедирал-Ӏумар цӀе йолчу паччахьан куьйга кӀелахь бара уьш, кхойтталгӀачу шарахь цунна дуьхьал гӀевттира и паччахьаш. 5ДейтталгӀачу шарахь Кедирал-Ӏумар а, цуьнца болу паччахьаш а тӀамца царна дуьхьал а бевлла, Ӏаштерот-Кхарнаимехь репаш цӀе йолу къам а, Хьамехь зузамхой а, Шаве-Кхиръятимехь эймимахой а,[+] 6СеӀир-лаьмнашкахь Ӏаш болу хьорихой а, яьссачу аренца доза долчу Эл-Парана тӀекхаччалц долу къаьмнаш эшийра. 7Цул тӀаьхьа Кедирал-Ӏумара, къилбаседехьа юха а вирзина, Ӏейн-Мишпате (хӀинца Кхадеш олучу метте) а веана, Ӏамалекхахой олучу къомана тӀехь толам баьккхира, цул сов, Хьаццон-Тамарехь Ӏаш болу эмархой эшийра[+]. 8Седаман а, Ӏаморан а, Удаман а, ЦӀабаймин а, (хӀинца шех ЦӀоӀар олучу) БулаӀан а паччахьаш цхьаьна а кхетта, шайн мостагӀашца тӀом бан Сидим олучу тогӀи чу биссира[+]. 9Уьш тӀом беш бара Ӏейламарчу паччахьца Кедирал-Ӏумарца а, гойимхойн паччахьца Тида-Ӏелица а, ШанӀар-махкарчу паччахьца Амрапалаца а, Эласар-махкарчу паччахьца Ариханца а. Виъ пхеанна дуьхьал. 10Сидим-тогӀи чохь дуккха а оьрнаш дара шайна чохь силам долуш. Седамера а, Ӏаморера а паччахьаш бевдча, дуккха а тӀемалой цу оьрнаш чу ийгира, вуьш лаьмнашкахь къайлабевлира. 11ТӀаккха Седамера а, Ӏаморера а бахархойн долахь дерг а, тӀаьхьалонна дӀадиллинарг а – дерриг а, схьа а эцна, дӀабахара мостагӀий. 12Ибраман вешин кӀант ЛутӀа Седамехь Ӏаш вара. Иза йийсаре вигира, цуьнан берриг а бахам мостагӀаша дӀабаьхьира.

13КӀелхьарваьллачу цхьаммо вахана Ӏебаран тӀаьхьенах волчу Ибраме дийцира хиллачух лаьцна. Цу хенахь Ибрам Мамарин долахь долу ножан деза дитташ долчохь Ӏаш вара. Эмархо волчу Мамарис а, цуьнан вежарша Ашкула а, Ӏанурис а барт бинера шайна юкъахь а, Ибрамца а, вовшийн гӀо дийр ду аьлла. 14ЛутӀа дӀалаьцна ву аьлла хезча, шен хӀусамехь кхиъна волу кхо бӀе берхӀитта ялхо герзашца кеч а вина, Дан-гӀали тӀекхаччалц мостагӀа эккхийна вахара Ибрам[+]. 15Бекъа а белла, цу буссехь мостагӀашна тӀе а летта, уьш лаьхкина Дамасакх-гӀалина къилбаседехьа йолчу, Хьоба цӀе йолчу метте кхаччалц дӀабигира цара. 16МостагӀаша дӀабаьккхина хилла болу бахам а, зударий а, ялхой а, шен бахамца цхьаьна ЛутӀа а – дерриг а юхадерзийра Ибрама.

17Кедирал-Ӏумар а, цуьнца болу паччахьаш а эшийна, цӀа вирзира Ибрам. Шех хӀинца Паччахьан тогӀи олучу, Шаву цӀе йолчу тогӀи чохь цунна дуьхьалвеара Седаман паччахь[+]. 18[+]Веза Воккхачу Делан динан да волу Шалейм-гӀалин паччахь Малки-ЦӀадакъа велира, бепиг а, чагӀар а эцна, Ибрамна дуьхьал[+]. 19Ибрам декъал а веш, цо элира:

«Ибрам! Стигал а, Латта а кхоьллинчу Веза Воккхачу Дала
декъалвойла хьо.
20Хьан мостагӀий эшо хьуна гӀо динчу Веза Воккхачу Далла
хастам бер вай».

ТӀамехь даьккхинчух уьтталгӀа дакъа Малки-ЦӀадакъина дӀаделира Ибрама[+].

21ТӀаккха Седаман паччахьо элира Ибраме: «Даьккхина хьал хьайна а дитий, мостагӀчо дӀалаьцна хилла болу сан нах схьалохьа».

22Амма Ибрама Седаман паччахьна жоп делира: «Везачу Элана, стигал а, Латта а кхоьллинчу Веза Воккхачу Далла хьалха дӀакховдийначу куьйгаца чӀагӀо йо ас, 23хьан долахь долчух цхьа хӀума, ур-атталла тай я мачин бахтар а схьаоьцур дац аьлла. Суна ца лаьа хьоьга алийта: „Аса Ибрам ваха хаийна“. 24Ас схьаоьцун берг сан кегийрхоша биина кхача бу, амма соьца хиллачу нахана догӀу дакъа дӀадала деза ахьа. Ӏанурина а, Мамарина а, Ашкуланна а догӀург дӀало».

#### 15


Дала Ибрамца бартбар

1И дерриг а хиллачул тӀаьхьа Везачу Элан дош деара Ибрамна, цхьа сурт а хӀоьттина. Дала элира: «Ма кхералахь, Ибрам! Со хьо Ӏалашвен йолу гӀап ю. Ас хьуна ден долу совгӀат а доккха ду»[+].

2Амма Ибрама элира: «Сан Хьалдолу Эла! Со ирс долуш хилийта хӀумма а лойла дац хьан, хӀунда аьлча сан кӀант вац. Цундела со велча, сан лена, Дамасакхера ЭлиӀазарна, кхочур ду дерриг а сан долахь дерг. 3Ахьа кӀант ца велла суна, – элира Ибрама, – цундела сан цӀа чохь вина лай хир ву сан тӀаьхье дӀакхоьхьуш верг».

4ТӀаккха Везачу Эло элира Ибраме: «Хьан дерг дерриг а оцу лена кхочур дац. Хьан кӀант хир ву, цунах хьан тӀаьхье а хир ю».

5[+]Цул тӀаьхьа, Ибрам четар кӀелара ара а ваьккхина, элира Цо: «ДӀахьажал стигала, дагардел цигара седарчий, хьайга дагардалахь! Оццул дукха хир ю хьан тӀаьхье»[+].

6[+]Ибрам тийшира Везачу Элах, цундела Цо иза Шена хьалха бакъвина лерира[+]. 7Дала элира Ибраме: «Хьо Хашад-махкара Ур-гӀалара араваьккхина Веза Эла ву Со. Иза Аса дина хӀара латта хьуна дӀадалархьама, хьоьга цуьнан дола дайта».

8Амма Ибрама элира: «Сан Хьалдолу Эла! Суна муха хуур ду хӀара латта сан дуйла?»[+]

9Везачу Эло элира Ибраме: «Суна лерина кхо шо кхаьчна шинар а, кхо шо кхаьчна газа а, кхо шо кхаьчна уьстагӀ а, кхокха а, къоркхокха а ба». 10И дийнаташ Везачу Элана хьалха схьа а далийна, царна урс а хьаькхна, юккъехула шина декъе а декъна, церан эхаш дуьхь-дуьхьал охьаехкира Ибрама. Кхокхарчий ца дийкъира цо шина декъе[+]. 11Дукха хан ялале цу бежанийн чархашна тӀелетира дера олхазарш, амма Ибрама дӀалаьхкира уьш. 12[+]Малх чубузучу хенахь Ибрамна чӀогӀа наб кхийтира. ГӀенах инзаре кхерам бахьаш бода хӀоьттира цунна гонах[+].

13[+]Везачу Эло элира цуьнга: «Хаалахь, хьан тӀаьхьенах берш хийрачу махкахь тӀебаьхкина нах а хилла Ӏийр бу. Цу махкарчу бахархоша, деа бӀе шарахь леш а бина, Ӏазапехь латтор бу уьш[+]. 14[+]Амма Аса таӀзар дийр ду уьш бацийначу халкъана. Цул тӀаьхьа хьан тӀаьхьенах болу нах цу махкара дӀагӀур бу, дуккха а хьал а эцна[+]. 15Хьо а, кхелхина, хьайн дайшна тӀе дӀагӀур ву са паргӀатдаьлла, кӀорггера хенара а волуш дӀа а вуллур ву. 16Йиъ тӀаьхье чекхъяьлча, хьан халкъ кху лаьтта тӀе юхадогӀур ду, хӀунда аьлча кхузахь Ӏаш долчу эмар-халкъан харцонийн барам кхочушхилла бац хӀинца а»[+].

17Малх чубуьзначул тӀаьхьа чӀогӀа бода хӀоьттира. ЦӀеххьана шена чуьра кӀур хьалаоьху кад а, цӀеран хаьштиг а чекхделира екъначу бежанашна юккъехула. 18[+]Цу дийнахь Везачу Эло Ибрамца барт бира: «Аса хьан тӀаьхьенна дӀалур ду хӀара латта Мисар-мехкан дозанехь долчу хина тӀера сийлахьчу Эпрат-хина тӀекхаччалц,[+] 19кхенахойн а, кхеназхойн а, кхадманахойн а, 20хьетахойн а, перезахойн а, репахойн а, 21эмархойн а, канаӀанхойн а, гӀиргӀашийн а, явсайхойн а латта», – аьлла.

#### 16


ХӀажар а, ИсмаьӀал а

1Ибраман зудчун Саретан бер ца хуьлура. Саретан Мисар-махкара ялхо яра, ХӀажар цӀе а йолуш. 2Сарета элира Ибраме: «Везачу Эло суна бер ца делла, цундела сан ялхочуьнца дӀавижа веза хьо. Иза доьзалхочух хилахь, цуьнгахула бер хир ду сан». Ибрама шен зудчуьнга ладуьйгӀира. 3И дерриге хилира Ибрама КанаӀан-махкахь итт шо даьккхинчул тӀаьхьа. Сарета шен майрачунна Ибрамна Мисар-махкара ялхо ХӀажар елира, цунах зуда яйта.

4Ибрамах доьзалхочух хилира ХӀажар. Цу бахьаненна куралла а йина, Саретал ша лакхара хийтира цунна. 5ТӀаккха Сарета элира Ибраме: «Со дегабаам болуш хиларна бехке хьо ву. Аса сайн ялхо хьуна елира, ткъа хӀинца ша доьзалхочух хилча, сол а лакхара хета цунна. Везачу Эло къастадойла, тхойшиннах нийса мила ю»[+].

6Ибрама элира Сарете: «Иза хьан ялхо ю, цуьнца хьайна луъург де», – аьлла. Сарета чӀогӀа ницкъ бора ХӀажарна, цундела иза Сарет йолчуьра едира.

7Везачу Элера долчу маликана Шур-гӀала боьдучу новкъахь, шовданан йистехь, яьссачу арахь карийра ХӀажар[+]. 8Малико элира: «Саретан ялхо ХӀажар, хьо стенгара еана, стенга йоьду?»

ХӀажара жоп делира: «Со Сарет йолчуьра едда йогӀу».

9Везачу Элан Малико элира ХӀажаре: «Хьайн хӀусамнана йолчу цӀа а гӀой, цуьнга ладугӀуш хила». 10Юха а элира цуьнга Везачу Элан Малико: «Ас, тӀаьхь-тӀаьхьа дебош, ягар ца яллал дукха тӀаьхье хуьлуьйтур ю хьан». 11Кхин а тӀетуьйхира Везачу Элан Малико: «ХӀажар, хьо хӀинца доьзалхочух ю, хьан кӀант хир ву. Ахьа цуьнан цӀе ИсмаьӀал туьллур ю (иза „Далла хеза“ бохург ду). Везачу Элана хаза ма хезара хьуна ницкъ беш. 12ИсмаьӀал, акха вир санна, аьрха а, шен лаамехь а хир ву, иза массарна а дуьхьал хир ву, массо а цунна дуьхьал а хир ву. Шен вежаршца мостагӀалла долуш Ӏийр ву иза».

13ХӀажара шеца къамел динчу Везачу Элан керла цӀе яьккхира, цо элира: «Со гуш волу Дела ву Хьо». Цо иза элира, хӀунда аьлча ша ойла йина дела: «Баккъалла а гиний теша суна со гуш Верг?» 14Цундела Кхадеш олучу меттигна а, Баред-гӀалина а юккъехь йолчу цу гӀунах олу «Дийначу, со гуш волчун гӀу» (Ӏебархойн маттахь: «Беар-лахьай-рои»).

15[+]ХӀажара Ибрамна кӀант вира, Ибрама цуьнан цӀе ИсмаьӀал тиллира. 16Ибраман дезткъе ялх шо дара, ХӀажара ИсмаьӀал вича.

#### 17


Сунтваран бартбар

1Ибраман дезткъе ткъайоьсна шо дара, Везачу Эло, хьалха а хӀоьттина, цуьнга аьлча: «Со Нуьцкъала Дела ву, Суна Ӏамал а е, хьанал ваха, 2ткъа Аса вайшинна юкъахь барт а бина, хьан халкъ алсамдоккхур ду». 3ТӀаккха Ибрам Далла хьалха суждана вахара. Дала кхидӀа а элира цуьнга: 4«ХӀара ду вайшиммо барт барехь Аса тӀелоцун дерг: Аса хьо дукхачу къаьмнийн да вийр ву. 5[+]Аса хьан цӀе хуьйцур ю: хьан цӀе Ибрам хир яц, ИбрахӀим[*] хир ю, хӀунда аьлча Аса хьо дуккхачу а къаьмнийн да вийр ву[+]. 6Аса хьан дукха тӀаьхьенаш хуьлуьйтур ю – хьох схьадевр ду керла къаьмнаш, схьабевр бу паччахьаш. 7[+]Гуттаренна а хьан тӀаьхьенашна буьсу болу барт бийр бу Аса Сайна а, хьуна а юкъахь: Со хьан а, хьан тӀаьхьенийн а Дела хир ву. 8[+]Хьо тӀевеана лелаш волу КанаӀан-мохк берриг а хьуна дӀалур бу Аса. И мохк хьуна а, хьан тӀаьхьенашна а гуттаренна а дӀа а лур бу, церан Дела а хир ву Со». 9Дала элира ИбрахӀиме: «Ткъа хӀара вайшиммо барт барехь ахьа тӀелоцун дерг ду: ахьа а, хьан тӀаьхьенаша а Сан хьоьца хилла барт ларбан беза. 10[+]Суна а, хьуна а юкъахь болу, ахьа а, хьан тӀаьхьенаша а ларбан беза барт хӀара бу: массо а шун божарий сунтбина хила беза. 11Шайн бехкечу меттера сов долу чкъор дӀахададе – иза вайна юкъарчу бертан билгало хир ю. 12КӀентан бархӀ де кхаьчча, аша иза сунтван веза. ХӀора шайна вина волу кӀант а, шаьш эцна лай а аша сунтван веза[+]. 13Хьан цӀа чохь винарг а, ахь дети а делла эцнарг а сунтвина хила веза билггала. Шун догӀмаш тӀехь йолчу оцу билгалоно гойтуш болу Соьца бина барт тӀейогӀучу хенахь гуттара а хир бу. 14Муьлхха а сунт ца веш висина боьрша стаг шен халкъо дӀатосур ву, хӀунда аьлча цо Соьца болу барт бохийна».

15Дала элира ИбрахӀиме: «Аса хьан зудчунна Саретана керла цӀе туьллур ю. И цӀе хир ю Сарат[*]. 16Иза декъал а йина, цунна кӀант лур ву Аса. Цу кӀентан да хьо хир ву. Сарат дуккха а халкъийн нана хир ю, цунах паччахьаш схьабевр бу».

17ИбрахӀим бертал вуьйжира, дагахь вела а воьлуш, цо бохура ша-шега: «БӀе шо кхаьчначу сан кӀант хир ву-те? Я дезткъе итт шо кхаьчначу Сарата бер дийр ду-те?» 18ТӀаккха ИбрахӀима элира Деле: «ИсмаьӀал мукъана а вахахьара, Ахьа декъал а вина».

19Дала элира: «Билггала хьан зудчо Сарата вийр ву хьуна кӀант, ахьа цуьнан цӀе Исхьакх туьллур ю. Аса цуьнца Сайн барт бийр бу, цуьнан ерриг а тӀаьхьенашна гуттаренна а болу барт хир бу иза. 20Суна хезира ахьа ИсмаьӀалан[*] цӀе йоккхуш. Аса иза декъалвийр ву, цуьнан дукха тӀаьхьенаш хир ю. Шийтта сийлахьчу элан да хир ву иза, цунах схьадер ду доккха халкъ. 21Амма Сарата хьуна тӀедогӀучу шарахь хӀоккху хенахь вен волчу кӀантаца Исхьакхаца бийр бу Аса Сайн барт».

22ИбрахӀимца къамел чекх а даьккхина, Дела и волчуьра дӀавахара.

23ИсмаьӀал а, шен хӀусамехь бина болу а, ахча делла эцна болу а леш а, берриг а божарий а, кӀентий а схьа а балийна, уьш сунтбира ИбрахӀима. Дала иза шега аьллачу дийнахь уьш сунтбира цо. 24ИбрахӀиман дезткъе ткъайоьсна шо дара иза сунтвинчу дийнахь. 25Цуьнан кӀентан ИсмаьӀалан кхойтта шо дара цу хенахь. 26ИбрахӀим а, цуьнан кӀант а цхьана дийнахь сунтвира. 27Цу дийнахь сунтбира ИбрахӀиман хӀусамехь болу массо а божарий: цуьнан цӀа чохь бина леш а, цо эцна леш а.

#### 18


Кхо хьаша

1Веза Эла юха а ИбрахӀимна дуьхьалхӀоьттира. Мамарин долахь долчу ножан дезачу дитташна уллохь вехаш вара ИбрахӀим. Де дохделлачу хенахь шен четар кӀелахь, араволучу меттехь, Ӏаш вара иза. 2[+]Хьалахьаьжначу цунна гира гена воццуш хьалха лаьтта кхо стаг. Уьш а гина, дуьхьалведда, лохха царна хьалха охьатаьӀира ИбрахӀим. 3«Эла! – элира ИбрахӀима, – Хьо суна реза велахь, доьху хьоьга, хьайн ялхо волчохь жимма сацахь. 4Аса шун когаш била хи а доуьйтур ду, оцу дитта кӀел садаӀа меттиг а ю шуна. 5Шайн догӀмашкахь гӀора хилийта сан кхачанах кхетахьара шу, юха кхидӀа а некъ бийр бара аша, шайн ялхо волчу шу даьхкина хилча».

Цара элира: «Дика ду, ахь ма-бохху дийр ду оха»[+].

6Юха сихонца четар кӀел а вахана, Сарате элира ИбрахӀима: «Сихо яй, кхо бога тоьллачу демах бод хьакхабай, совсаза долу бепиг де». 7ТӀаккха, цигара араиккхина, ведда шен даьхни долчу вахара иза. Уггар тоьлла долу эса а хаьржина, ялхочуьнга и дӀа а делла, цунна сихонца урс а хьакхий, жижиг кечде, элира цо. 8Кечдина жижиг а, шура а, нехча а, схьа а еана, кхаа стагана хьалха хӀоттийра ИбрахӀима, ткъа ша царна уллохь дитта кӀелахь сецира, уьш хӀума юуш болчу юкъана.

9Цара хаьттира ИбрахӀиме: «Хьан зуда Сарат мичахь ю?»

«Кхузахь, четар кӀелахь ю иза», – элира ИбрахӀима.

10[+]«Со бӀаьста юхавогӀур ву, – элира царах цхьаммо, – цу хенахь хьан зудчун Саратан кӀант хир ву».

Царна тӀехьа лаьттачу четарна кӀелахь йолу Сарат ладугӀуш яра церан къамеле[+]. 11ИбрахӀим а, Сарат а чӀогӀа хенара дара, Сарат бер хуьлучу хенара яьллера. 12[+]Ела а йоьлуш, ша-шега бохура цо: «Со къена ю, сан майра а ву къена. Оьший-те суна и ирс?»[+]

13ТӀаккха Везачу Эло элира ИбрахӀиме: «Сарата, ела а йоьлуш, хӀунда боху, шен бер хир дуй-те, ша къена ма ю? 14[+]Везачу Элана дан хала хӀумма а дуй? ХӀан-хӀа! Айса ма-аллара, Со бӀаьста юхавогӀур ву, цу хенахь Саратан кӀант хир ву»[+].

15Сарата элира: «Со йоьлуш яцара!» Ша кхераелла дела элира цо иштта. Амма Везачу Эло элира: «ХӀан-хӀа, хьо елаелира».


ИбрахӀима Седам-гӀалин бахархойн дуьхьа дехар дар

16ТӀаккха божарий, хьала а гӀевттина, лакхара чухьаьвсича, Седам-гӀала гун йолчу метте бахара. Уьш новкъабаха тӀаьхьавелира ИбрахӀим. 17Везачу Эло элира Ша-шега: «Со дан воллург Ас ИбрахӀимах лачкъор дац[+]. 18ИбрахӀимах доккха а, нуьцкъала а халкъ схьадер ду, дуьнен чуьра дерриг а халкъаш цуьнгахула декъал а хир ду[+]. 19Аса ИбрахӀим хаьржина, цуьнга весет дайтархьама шен берашка а, тӀаьхьенашка а, Везачу Элана ма-лаъара, нийсонца а, хьанал а даха аьлла. ТӀаккха Везачу Эло Ша дийр ду аьлларг дерриг а дийр ду цунна». 20Юха Везачу Эло элира: «Седаман а, Ӏаморан а бахархошна дуьхьал аьрзнаш дукха ду, уьш къинойх буьзна бу аьлла[+]. 21Суна ма-хаззара гӀуллакхаш вон дуй хьожур ву Со, цига а вахана, тӀаккха хьал ма-дарра хуур ду Суна».

22Божарий Седам-гӀала йолчухьа дӀабуьйлабелира, ткъа ИбрахӀим Везачу Элана хьалха лаьтташ вара. 23Везачу Элана герга а веана, цо хаьттира: «Веза Эла, Хьайн лаамехь берш а, лаамехь боцучаьрца хӀаллакбан дага-м ца деана Хьуна? 24ХӀун хаьа, цу гӀалахь шовзткъе итт Хьан лаамехь стаг вуйла? ХӀетте а и гӀала йохор ю Ахьа? Шовзткъе итт Хьан лаамехь волчу стеган дуьхьа цу гӀалех къинхетам бийр бац Ахьа? 25Ахь иштта-м дойла ма яц! Хьан лаамехь боцурш байархьама, гӀала а йохош, Хьан лаамехь верг хӀаллаквийр ма вац Ахьа? Нагахь иза хилча, Хьан лаамехь болчарна а, боцучарна а юкъахь башхо ма яц – уьш массо а хӀаллакьхуьлуш ма ву. Ахь иштта дийр дац! Дерриг а дуьненан Кхелахочо йийр яц нийсо?»[+]

26ТӀаккха Везачу Эло элира: «Нагахь Седам-гӀалахь Суна шовзткъе итт Сайн лаамехь волу стаг каравахь, церан дуьхьа Аса цу ерриг а гӀалех къинхетам бийр бу»[+].

27ИбрахӀима элира: «Новкъа Ӏуьллу чамхалган меха волу со Хьоьца къамел дан хӀутту, Хьалдолу Эла. 28Масала, пхиъ тӀе а ца тоьъна, гӀалахь шовзткъе пхиъ бен Хьан лаамехь верг ца хилахь? И пхиъ тӀе ца тоьъна аьлла, ерриг а гӀала йохор ю Ахьа?»

Хьалдолчу Эло жоп делира: «Нагахь Суна цигахь шовзткъе пхиъ Сайн лаамехь волу стаг каравахь, Аса гӀала йохор яц».

29Юха а хаьттира ИбрахӀима: «Ткъа Хьайна шовзткъа Хьан лаамехь волу стаг бен ца каравахь, йохор юй Ахьа и гӀала?»

«Нагахь Суна шовзткъа Сайн лаамехь волу стаг каравахь, Аса йохор яц и гӀала», – жоп делира Хьалдолчу Эло.

30«Хьалдолу Эла, доьху Хьоьга суна оьгӀаз ца вахар, пурба лохьа Хьайга хатта: нагахь гӀалахь ткъе итт бен Хьан лаамехь стаг ца хилахь, йохор юй Ахьа иза?» – аьлла, хаьттира ИбрахӀима.

«Нагахь Суна цигахь ткъе итт Сайн лаамехь стаг каравахь, Аса йохор яц иза», – жоп делира Хьалдолчу Эло.

31ТӀаккха ИбрахӀима элира: «Волавеллачуьра кхин а хоттур дара аса, Хьалдолу Эла: нагахь гӀалахь Хьан лаамехь ткъа стаг хилахь?»

Хьалдолчу Эло жоп делира: «Цу ткъа стеган дуьхьа а йохор яц».

32Юха а вистхилира ИбрахӀим: «Хьалдолу Эла, оьгӀаз ма гӀахьара Хьо аса кхин цкъа а хаттарна: нагахь Хьуна итт Хьайн лаамехь волу стаг каравахь цу гӀалахь?»

Хьалдолчу Эло жоп делира: «Итт стеган дуьхьа а йохор яц».

33ИбрахӀимца долу къамел чекх а даьккхина, дӀавахара Веза Эла. ИбрахӀим а шен цӀа юхавирзира.

#### 19


Седам-гӀала а, Гомар-гӀала а йохор

1Сарахь и ши малик Седам-гӀала деара. ГӀалин кевна йистехь хиина Ӏаш вара ЛутӀа. Уьш шена гича, тӀе а вахана, царна хьалха горавуьйжира иза. 2«Сан элий, ас доьху шуьга шайн ялхо волчу хӀусаме дахкар. Со волчохь когаш била а, буьйса яккха а меттиг хир ю, ткъа кхана шайн некъ кхидӀа а бер аша», – элира ЛутӀас.

«ХӀан-хӀа, оха буьйса майданахь йоккхур ю», – элира цу шиммо[+].

3Амма ЛутӀас чӀогӀа дехарна, иза волчу хӀусаме ван резахилира и шиъ. ЛутӀас царна яа хӀума кечйира, морза тохаза бепиг а деттира. Цара хӀума йиира. 4Цу сарахь уьш дӀабийшале, Седам-гӀалара жимачо а, воккхачо а, массо а маьӀӀера схьа а веана, ЛутӀин цӀенна го бира. 5[+]Уьш маьхьарий детта буьйлабелира: «Мичахь ву хьо волчу сарахь веана ши стаг? Араваккха и шиъ. Оха царах зударий бийр бу!»[+]

6ЛутӀас, ара а ваьлла, шена тӀаьхьа неӀ тӀечӀегӀира. 7Цо элира цу нахе: «Вежарий, ас доьху шуьга, зулам ма дахьара аша! 8Боьрша стаг а вовзаза ши йоӀ ю сан. Ас и шиъ дӀалур ю шуна, царна шайна луъург де, амма ас доьху шуьга, оцу шина стагана зе ма дахьара аш. Уьш сан хӀусаме баьхкина бу, царах жоп дала декхарийлахь ву со».

9Амма цӀенна го бинчу Седам-гӀалара божарша элира: «ДӀавала новкъара!» Вовшашка цара бохура: «Хьовсийша хӀокху тӀевеана волчу стаге, хӀара висинера вайна тӀехь кхел яза!» Цара элира цуьнга: «Ларлолахь, хьуна царначул алсам кхета мегаш ю хьуна!» Уьш ЛутӀина тӀегӀоьртира неӀ кагъян дагахь. 10ЛутӀа волчу веанчу шина стага, дӀакхевдина, иза чоьхьа а такхийна, неӀ дӀакъевлира. 11[+]ТӀаккха арахь болчу нехан, жимачун а, воккхачун а, бӀаьрса дайира цара. ЧувогӀу неӀ лоьхуш, нах чӀогӀа гӀелбеллера[+].

12Цу шина стага хаьттира ЛутӀе: «Хьан доьзалх кхин цхьа а вуй хӀокху гӀалахь Ӏаш? Я невцарий, я кӀентий, я йоӀарий – милла велахь а кху гӀалара араваккха. 13Оха хӀара гӀала йохор ю, хӀунда аьлча Везачу Элана тӀекхоьхьуш кху гӀалара бахархошна дуьхьал дукха аьрзнаш ду. Цо дахкийтина тхо иза хӀаллакьян». 14Ара а ваьлла, шен йоӀаршна тӀехьийзачу кӀенташна тӀевахара ЛутӀа. «Сиха кху гӀалара дӀагӀо, – элира цо, – Везачу Эло кестта йохор ю хӀара». Амма царна моьттура ЛутӀас забар йо.

15ШолгӀачу дийнахь сатосучу хенахь маликаша сихвира ЛутӀа. «Кху гӀалина таӀзар дийр ду, – элира цара, – хьайн цӀахь йолу зуда а, ши йоӀ а схьа а эций, дӀагӀо кхузара. ГӀалахь дисахь, шу хӀаллакьхир ду».

16[+]Амма ЛутӀа шина даггахь вара, хӀоьттинчу хьолах дика ца кхетара иза. Амма Везачу Эло ЛутӀех къинхетам бира. Цундела цу шина малико иза а, цуьнан зуда а, ши йоӀ а, куьйгаш а лаьцна, гӀалех араяьккхира. 17Уьш гӀалех арабевлча, цхьана малико элира: «ХӀинца довда, шайн синош кӀелхьардаха! ГӀалехьа юха ма хьовсалаш! Цхьана а меттехь тогӀи чохь ма совцалаш, лаьмнашка дӀагӀо, довдий. Нагахь совцахь, гӀалица цхьаьна хӀаллакьхир ду шу!»

18Амма ЛутӀас элира цаьрга: «Элий, ас доьху шуьга сайга ладогӀар. 19Соьца, шайн ялхочуьнца, чӀогӀа лараме ду шу. Аша сан дахар кӀелхьардаьккхи, амма со лаьмнашка вадалур вац. ДӀа а ца кхиъна, вала там бу со. 20Кхузахь гена йоццуш цхьа жима гӀала ю, цига вахийтийша со. Цига дӀакхаьчча, кӀелхьарвер вара со, иза жима гӀала ма ю».

21Малико элира ЛутӀе: «Дика ду, хьан дуьхьа ас йохор яц и гӀала, 22амма сиха дӀавада цига, хӀунда аьлча айхьа хаьржинчу метте хьо кхаччалц, Седам-гӀала йохо йиш яц сан». (Цу гӀалин цӀе «Жиманиг» (Ӏебархойн маттахь «ЦӀоӀар») тиллира, ЛутӀас иза жима ю аьлла дела).

23Малх хьалагӀаьттинера, ЛутӀа ЦӀоӀар-гӀали чу кхочуш. 24[+]Оццу хенахь Везачу Эло йохо йолийра гӀаланаш Седам а, Ӏамор а, стигалара цӀе а, саьнгал а чу а хецна[+]. 25Везачу Эло хӀаллакйира цигахь йолу гӀаланаш а, ерриг тогӀи а, дерриг ораматаш а, цу гӀаланашкахь Ӏийна дерриг адамаш а. 26[+]ЛутӀагӀар бевдда боьлхучу хенахь юхахьаьжначу цуьнан зудчух туьхан тӀулг хилира.

27Цу дийнахь Ӏуьйрре гӀаьттина, Везачу Элана ша хьалха хӀуттучу метте вахара ИбрахӀим. 28Лаха, тогӀи чу, хьаьжначу ИбрахӀимна лаьттара хьалабуьйлу буькъа, пешара болуш санна, кӀур гира. 29Ша тогӀи чуьра гӀаланаш йохош, Шена ИбрахӀим дагахь волу дела, уьш йохале, цу гӀаланашкахь Ӏаш волу ЛутӀа араваьккхира Везачу Эло.


ЛутӀа а, цуьнан йоӀарий а

30ЛутӀа ца ваьхьара ЦӀоӀар-гӀалахь Ӏан, цундела шен шина йоӀаца лаьмнашка дӀавахара иза. Уьш цигахь цхьана хьеха чохь Ӏаш бара. 31Цкъа йоккхаха йолчу йоӀа элира жимаха йолчуьнга: «Массанхьа а дуьнен тӀехь божарша зударий балабо. Вайн да воккха ву, ткъа божарий кхузахь бан а бац, цхьаннах а вайшиннан бер хуьлийла дац. 32ЧагӀар малийна, вайн да ваха а вина, цуьнца дӀайижа еза вайшиъ. Дегахула вайн хӀу Ӏалашдийр ду вай».

33Цу буссехь дена чагӀар малийра шина йоӀа. Йоккхаха ерг цуьнца метта дӀайижира. ЛутӀина ца хиира, иза шеца дӀайижча а, хьалагӀаьттича а. 34ШолгӀачу дийнахь йоккхаха йолчо элира жимаха йолчуьнга: «Сийсара со йижира вайн деца, тховса кхин цкъа а цунна чагӀар а малийна, хьо йижа еза цуьнца дӀа. Вайн дех бераш а хилла, вешан хӀу Ӏалашдийр ду вай».

35Цу буса а дена чагӀар малийра шина йоӀа. Жимаха ерг дӀайижира метта шен деца. Юха а ЛутӀина ца хиира, иза дӀайижча а, хьалагӀаьттича а. 36ЛутӀин ший а йоӀ цунах берах хилира. 37Йоккхаха йолчу йоӀа кӀант вира, цуьнан цӀе Муаби тиллира цо (иза «дех винарг» бохург ду). Цунах схьабевлла хӀинца болу муабахой. 38Жимаха йолчу йоӀа а кӀант вира. Цо цуьнан цӀе Бен-Ӏамми тиллира (иза «сан гергарчун кӀант» бохург ду). Цунах схьабевлла хӀинца болу Ӏамминхой.

#### 20


ИбрахӀим а, Абу-Малик а

1НегӀаб цӀе йолчу яьссачу аренгахьа дӀа а вахана, Кхадеш-гӀалина а, Шур-гӀалина а юккъехь ваха хиира ИбрахӀим. Цул тӀаьхьа ГӀарар-гӀалахь Ӏийра иза. 2[+]Цигарчу нахе Сарат шен йиша ю элира цо. ГӀарар-гӀаларчу паччахьо Абу-Малика иза шена хезча, ялхой бахийтира Сарат шена схьаяло[+].

3Цкъа буьйсанна Абу-Маликана гӀенах веанчу Дала элира: «Хьо валарна кхерам бу, хӀунда аьлча ахь схьаялаяйтина зуда марехь ю».

4Амма Абу-Малик Саратах кхетаза вара, цундела цо элира: «Хьалдолу Эла, со бехке вац. Бехк боцу со а, сан халкъ а хӀаллакдийр ду Ахь ткъа? 5ИбрахӀима ша элира соьга: „И зуда сан йиша ю“, – аьлла. Ткъа зудчо а элира: „И стаг сан ваша ву“, – аьлла. Дог а цӀена ду сан, куьйгашца хьарамло а ца йина ас».

6ТӀаккха Дала оццу гӀенах элира Абу-Малике: «ХӀаъ, Суна хаьа, ахь деш дерг цӀенчу дагца хиллий. Цундела цу зудчух куьг а тоьхна, Сайна дуьхьал хьоьга къа ца даладайта Ас саций хьо. 7ИбрахӀимна цуьнан зуда дӀало, хӀунда аьлча иза пайхамар ву, цо хьох лаьцна доӀа дича, хьо дийна вуьсур ву. Нагахь ахь Сарат ИбрахӀимна юха ца лахь, хьо а, берриг а хьан доьзал а лийр бу»[+].

8ШолгӀачу дийнахь Ӏуьйранна, хьалххе хьала а гӀаьттина, массо а шен ялхо схьакхайкхира Абу-Малика. Цо хилларг дерриг а дийцира царна – ялхой чӀогӀа кхерабелира. 9Юха, ИбрахӀиме схьа а кхайкхина, элира Абу-Малика: «И хӀун ду ахь тхуна динарг? Ас хӀун вон динера хьуна? Сан пачхьалкх бехке хуьлуьйтур-кх ахь. Соьца ахь динарг деш ма ца хуьлу». 10Абу-Малика хаьттира ИбрахӀиме: «ХӀун дара хьан дагахь ахь иза дечу хенахь?»

11ТӀаккха ИбрахӀима элира: «Суна моьттура, кхузахь цхьа а Делах ца кхоьру, Сарат шена йитархьама цхьаммо со вуьйр ву. 12Иза билггала сан йиша ю, тхан дена кхечу нанас йина йолу, амма ас ялийна сан зуда а ю. 13Ден цӀера дӀавигна, дуьнен чухула лела Дала со дӀахьажийча, ас элира Сарате: „Цхьа диканиг дехьа сан дуьхьа: вай миччанхьа кхаьчча а, хьо сан йиша ю алахь“».

14ТӀаккха Абу-Малика Сарат юхаелира ИбрахӀимна, цул сов цо цунна уьстагӀий а, бежанаш а, леш а белира. 15«Хьажал гонах, хӀара дерриг а сан латта ду, хьайна луъучохь Ӏе», – элира цо ИбрахӀиме.

16Юха Сарате элира: «Ас хьан вешина ИбрахӀимна цхьа эзар дато шекхал цӀе йолу ахча делла, вайна хилла дегабаам дӀабаккхархьама. Хьо массарна а хьалха бехказа ю».

17ИбрахӀима Деле доӀа дира, Абу-Маликана а, цуьнан зудчунна а, гӀарбашашна[*] а дарба де аьлла. Массарна а дарба а хилла, церан доьзалхой хилира[+]. 18ХӀунда аьлча Сарат бахьана долуш хьалха Абу-Маликан цӀийнах болу массо а зударий доьзалхо ца хуьлуьйтуш бинера Везачу Эло.

#### 21


Исхьакх дуьнен чу валар

1Везачу Эло Сарат декъалйира, цуьнга Ша аьлларг кхочуш а дина. 2[+]ИбрахӀим къена воллушехь, Сарата, доьзалхочух а хилла, цунна кӀант вира. Дерриг а Дала аьллачу хенахь хилира. 3Сарата винчу кӀентан цӀе Исхьакх (иза Ӏебархойн маттахь «диэлар» бохург ду) тиллира ИбрахӀима[+]. 4[+]Исхьакхан бархӀ де кхаьчча, ИбрахӀима иза сунтвира, Дала шена тӀе ма-диллара[+]. 5ИбрахӀиман бӀе шо дара, цунна Исхьакх вича.

6Сарата элира: «Дала суна елар делла, хӀора а, кхунах лаьцна хезнарг, соьца воьлуш хир ву». 7Кхин а цо элира: «Хьан эр дара ИбрахӀиме: „Сарата бер дакхор ду“, – аьлла? Амма ас ИбрахӀимна, иза къена воллушехь, кӀант вина».


ХӀажар а, ИсмаьӀал а эккхор

8Исхьакх воккха хуьлуш вара. Иза вакхочуьра дӀавоккху хан тӀекхаьчча, ИбрахӀима доккха той хӀоттийра. 9Саратна арахь, ца вешаш, воьлуш ИсмаьӀал гира. Иза гӀарбаш йолчу мисархочо ХӀажара ИбрахӀимна вина кӀант вара[+]. 10[+]Сарата элира ИбрахӀиме: «Эккхае и гӀарбаш а, цуьнан кӀант а, хӀунда аьлча гӀарбашо винчу кӀанта сан кӀантаца Исхьакхаца тӀаьхьадисинарг доькъур дац!»[+]

11ИбрахӀим дог доьхна вара, шен кӀантана ИсмаьӀална сагатдеш. 12[+]Амма Дала элира цуьнга: «Са ма гатде хьайн кӀантана а, гӀарбашна а! Саратна мел луъург де! Хьан тӀаьхье Исхьакхах схьабевллачарах лерина хир ю,[+] 13амма Ас оцу гӀарбашан кӀантах а халкъ схьадолуьйтур ду, иза хьан кӀант волу дела».

14Ӏуьйранна гӀаьттинчу ИбрахӀима, бепиг а, пӀаьлдиг[*] чохь хи а делла, кӀантаца ХӀажар дӀахьажийра. ДӀайоьдуш, Беар-ШабаӀ цӀе йолчу яьссачу арахь тилаелира иза. 15Кестта хи кхачийра. Цхьана кулла кӀел кӀант охьахаийра ХӀажара. 16Ӏодан чӀу кхуссучул гена а яьлла, сецна, охьахиира иза. Хи а доцуш висина шен кӀант леш ган ца лаьара цунна, цундела, охьа а хиина, йоьлхуш Ӏара иза.

17Далла хезира кӀант ша Ӏуьллучохь воьлхуш. Делан малико стигалара элира ХӀажаре: «ХӀун хилла, ХӀажар! Ма кхера! Везачу Элана хезна кӀант воьлхуш. 18Яха а гӀой, куьг а лаций, дӀавига иза. Ас доккхачу халкъан да вийр ву цунах».

19Дала ХӀажаран бӀаьргаш схьадиллира, тӀаккха цунна чохь хи долу гӀу гира. Цо, тӀеяхана, пӀаьлдиг хьала а буьзна, кӀантана хи делира.

20КӀант воккха хуьлуш вара, цуьнца Дела вара. Яьссачу арахь Ӏаш волу ИсмаьӀал, говза Ӏад лелош волу таллархо хилира. 21Нанас цунна Мисар-махкара зуда ялийра. Паран цӀе йолчу яьссачу арахь Ӏаш бара уьш[+].


Беар-ШабаӀехь бина барт

22[+]Абу-Малика а, цуьнан тӀеман хьаькам волчу Пихала а элира ИбрахӀиме: «Ахь дечу массо а хӀуманна тӀехь хьоьца Дела ву. 23Далла хьалха суна чӀагӀо е, хьо соьца а, сан берашца а, сан тӀаьхьенца а ямартло лелош хир вац алий. Со хьайца ма-хиллара, хьо соьца а, хӀокху хьо тӀевеанчу махкаца а къинхетаме хир ву алий».

24ИбрахӀима жоп делира: «ЧӀагӀо йо ас».

25ТӀаккха ИбрахӀима Абу-Малике бехк баьккхира, цуьнан ялхоша хи чохь долу гӀу дӀалаьцна аьлла. 26Абу-Малика элира: «Ахь соьга иза ца аьлла, ткъа таханлера де тӀекхаччалц суна и ца хезна!»

27ТӀаккха ИбрахӀима, уьстагӀий а, бежанаш а далийна, Абу-Маликана делира. Иштта ИбрахӀима а, Абу-Малика а барт бира. 28Кхин ворхӀ жий жа юкъара дӀакъастийра цо. 29«ВорхӀ жий дӀакъасторан хӀун маьӀна ду хьан?» – аьлла, хаьттира Абу-Малика.

30ИбрахӀима жоп делира: «Нагахь ахь хӀара ворхӀ уьстагӀ дӀаэцахь, ас и гӀу яккхаран тоьшалла хир ду иза». 31Цундела тиллина цу гӀунан цӀе Беар-ШабаӀ («чӀагӀонан гӀу» бохург ду иза) аьлла, цу шиммо оцу меттехь шайна юкъахь чӀагӀо йина дела[+]. 32Беар-ШабаӀна уллохь барт бина чул тӀаьхьа, Абу-Малик а, цуьнан тӀеман хьаькам Пихал а ПӀелаштам-махка юхавеара.

33Беар-ШабаӀна гена доццуш тамариск цӀе йолу дитт а доьгӀна, цу меттигана уллохь Везачу Эле, гуттар а волчу Деле кхайкхира ИбрахӀима. 34ПӀелаштам-махкахь, тӀевеана стаг а хилла, дуккха а йолчу хенахь Ӏийра иза.

#### 22


ИбрахӀим зер

1[+]Цул тӀаьхьа, ИбрахӀиман Шех тешар зен а лиъна, Дала элира: «ИбрахӀим!»

ИбрахӀима жоп делира: «Со ладугӀуш ву»[+].

2[+]ТӀаккха Дала элира: «Хьайн цхьаъ бен воцу, хьайна дукхавезаш волу кӀант Исхьакх, Мори-махка дӀа а вигий, Ас гойтун болчу лома тӀехь, вен а вей, сагӀина вагаве»[+].

3Ӏуьйранна хьалххе хьала а гӀаьттина, шен вираца, Исхьакх а, ши ялхо а эцна, сагӀа деш даго дечиг а даьккхина, Дала шега гӀо аьллачу метте дӀавахара ИбрахӀим. 4КхозлагӀчу дийнахь, корта хьала а айина, дӀахьаьжначу ИбрахӀимна геннахь шаьш доьлху меттиг гира. 5ИбрахӀима элира шен ялхошка: «Вираца кхузахь совца, ткъа со а, кӀант а, цига дӀа а вахана, Далла лерина гӀуллакх а дина, юхавогӀур ву».

6СагӀа доккхуш даго кечдина дечиг Исхьакхан белш тӀе а диллина, урс а, цӀе а схьаийцира ИбрахӀима. Цхьаьний дӀаволавелира и шиъ. 7Шен дега ИбрахӀиме элира Исхьакха: «Дада!»

«ХӀун боху ахь, сан кӀант?» – хаьттира ИбрахӀима.

«Суна дечиг а, цӀе а го, – элира Исхьакха, – ткъа сагӀа доккхуш вай багор болу Ӏахар мичахь бу?»

8«Дала Ша боуьйтур бу сагӀа даккха Ӏахар, сан кӀант», – элира ИбрахӀима.

КхидӀа а цхьаьний дӀавахара и шиъ. 9[+]Дала билгалъяьккхинчу метте схьакхечира уьш. ИбрахӀима сагӀа даккха меттиг кечйира, тӀулгаш а дехкина. Царна тӀе дечиг а диллина, вехка а вихкина, цу дечигна тӀе шен кӀант Исхьакх охьавиллира цо. 10Урс схьа а эцна, шен кӀантана иза хьакха кечвелира иза. 11Амма Везачу Элан Малико сацийра ИбрахӀим, стигалара охьа а кхайкхина: «Ва ИбрахӀим!»

«Со кхузахь ву», – аьлла, жоп делира ИбрахӀима.

12Малико элира: «Ма велахь кӀант, цунна зе ма делахь. ХӀинца го Суна, хьо Дела лоруш а, Цунна муьтӀахь а вуйла. Суна го, хьайн цхьаъ бен воцу кӀант Сан дуьхьа ахь ца кхоор».

13ДӀахьаьжначу ИбрахӀимна гира, коьллех маӀаш а тийсалуш, лаьтта ка. ТӀевахана, схьа а лаьцна, шен кӀентан метта Далла леринчу сагӀина и ка бийра цо. 14Цу меттигна ИбрахӀима «Везачу Эло оьшург ло» аьлла, цӀе тиллира. Тахана а олу наха: «Кху лома тӀехь Везачу Эло оьшург ло», – олий.

15Юха а ИбрахӀиме стигалара кхайкхира Везачу Элан Малик:

16[+]«Сайх дуй буу Ас, – боху Везачу Эло, – Сан дуьхьа хьайн цхьаъ бен воцу кӀант ца кхоош, ахь иза дина, 17[+]цундела Ас хьо декъалвийр ву. Стигалахь долу седарчий санна, хӀордан берда тӀехь йолу гӀум санна, дукха тӀаьхье лур ю Ас хьуна. Цара шайн мостагӀийн гӀаланаш схьайохур ю[+]. 18[+]Хьан тӀаьхьенехула дуьнен чуьра дерриг а халкъаш декъала хир ду. И дерриг а хьо Суна муьтӀахь хиларна дийр ду Ас хьуна»[+].

19ИбрахӀим шен ялхой болчу юхавеара. Уьш цхьаьний Беар-ШабаӀе схьабаьхкира. ИбрахӀим вехаш кхин а Ӏийра цигахь.


Нахьиран кӀентий

20И дерриг а хиллачул тӀаьхьа ИбрахӀиме хаам кхечира: «Хьан вешин Нахьиран а, цуьнан зудчун Малкин а хӀинца бераш ду. 21Дуьххьарлера кӀант ӀуцӀа ву, шолгӀа кӀант Буз ву, кхозлагӀа кӀант – Къамуал, Араман да ву. 22Кхин а Хашад а, Хьоза а, Пилдаш а, Идалп а, Бетаал а ву». 23Бетаал Ребикхин да ву. Малка оцу бархӀ кӀентан нана ю, ткъа ИбрахӀиман ваша Нахьир церан да ву[+]. 24Нахьиран кхин виъ кӀант ву, цуьнан гӀарбаша Реумис вина – Тебахь а, Гахьам а, Тахьаш а, МаӀха а.

#### 23


Сарат кхалхар

1Сарат бӀе ткъе ворхӀ шарахь ехира дуьнен чохь. 2Иза кхелхира КанаӀан-махкахь йолчу Кхиръят-АрбаӀ цӀе йолчу (хӀинца Хьеврон олучу) гӀалахь. Сарат кхелхича, ИбрахӀима, четар чу а веана, белхар хӀоттийра[+].

3Шен елла зуда Ӏад а йитина, хьетахошца къамел дан вахара иза. 4[+]«Со шуна юккъехь тӀевеана стаг ву, со кхузара а вац. Зуда дӀаерзо меттиг яц сан тахана, цхьажимма латта дохкийша суна зуда дӀаерзо», – элира цо цу нахе.

5Хьетахоша жоп делира ИбрахӀиме: 6«Эла, хьо сийлахьчу элех цхьаъ ву тхуна юкъахь. Хьайн елларг тхан тоьллачу къубба чохь дӀайолла. Хьоьга цигахь зуда дӀайоллийта тхох цхьа а дуьхьал хир вац хьуна».

7ИбрахӀим, хьала а гӀаьттина, цу мехкан нахана хьалха охьатаьӀира. 8Цо элира цаьрга: «Нагахь шу билггал сан зуда дӀайолла суна гӀо дан лууш делахь, сан цӀарах ЦӀохьаран кӀантаца Ӏепронаца къамел дейша. 9Цуьнан латта чекхдоллучохь, шех Махпела олу меттехь йолу хьех эца лаьара суна. Цунах буьззина болу мах а лур бара ас, ткъа латта сайн зуда дӀайолла ас оьцуш хиларан шу тешаш хила а лаьара суна».

10Ӏепрон хьетахошна юкъахь хиина Ӏаш вара. ГӀалин кевнна хьалха баьхкинчу массо а нахана юкъара цо жоп делира ИбрахӀимна: 11«ХӀан-хӀа, эла, хӀокху сайн вежаршна хьалха ас дӀало хьуна и латта а, цу тӀехь йолу хьех а, хьайн зуда цу чохь хьоьга дӀайоллийтархьама».

12Кхин цкъа а хьетахошна хьалха охьатаьӀира ИбрахӀим. 13ТӀаккха, массарна а хезаш, цо Ӏепроне элира: «Оцу лаьттах хьуна буьззина мах бала лаьа суна. Соьгара ахча дӀаэцахьара ахь, тӀаккха сайн зуда дӀаюллур яра ас».

14Ӏепрона ИбрахӀимна жоп делира: 15«ЛадогӀахь соьга, эла: диъ бӀе шекхал дато ахча хьуна а, суна а хӀумма а йоцург ю! Хьайн елларг дӀайоллахь».

16Ӏепрона аьллачунна реза а хилла, хьетахошна хьалха лаьттах цӀе тоьхна мах дӀабелира ИбрахӀима. Цо делларг диъ бӀе шекхал дато ахча дара (шекхал совдегаршна юкъахь лелош долчу барамехь дара).

17Иштта Ӏепронан латта кхечуьнан дола делира. Мамари олучу меттигна уллохь, Махпелахь дара и латта. 18ИбрахӀиман дола делира латта а, цу тӀера хьех а, дитташ а. ИбрахӀиман а, Ӏепронан а хиллачу механ тешаш хилира гӀалин кевна хьалха баьхкина массо а хьетахой.

19Цул тӀаьхьа ИбрахӀима шен зуда Сарат оцу лаьтта тӀехь йолчу хьеха чохь дӀайоьллира. И меттиг КанаӀан-махкахь йолчу Мамарина (хӀинца Хьеврон) гена йоццуш яра. 20ИбрахӀима хьетахошкара латта а, цу тӀера хьех а эцна, цунах нах дӀабухку меттиг йира.

#### 24


Исхьакх а, Ребикха а

1ИбрахӀим къанвеллера, дуккха а шераш дара цуьнан. Везачу Эло къобалвора иза массо а цуьнан гӀуллакхаш тӀехь. 2ИбрахӀиман долахь долчунна тӀехь Ӏуналла деш цхьа тешаме ялхо вара. Иза схьа а кхайкхина, ИбрахӀима элира: «Сан кога кӀел куьг а диллий[*], 3стигалан а, Лаьттан а Дела волчу Везачу Элана хьалха суна чӀагӀо е, КанаӀан-махкара цхьа а йоӀ сан кӀанте ялайойтур яц алий. Вай кху халкъана юкъахь Ӏаш ду, амма канаӀанхо ма ялаяйталахь цуьнга. 4Сан махка, сан гергарчу нахана тӀе а гӀой, цигахь Исхьакхана зуда а лахий, иза а ялош схьавола».

5Ялхочо хаьттира цуьнга: «Оцу зудчунна соьца кху махка ян ца лаахь, хьан кӀант хьо схьаваьллачу махка дӀавига везий ас?»

6«ХӀан-хӀа! И дан мегар дац! – элира ИбрахӀима. – Ма вига сан кӀант цига. 7Стигаларчу Дала, Везачу Эло валийна со сайн ден цӀийнера, со винчу махкара кху лаьтта тӀе. ХӀара латта сан доьзалан хир ду аьлла, чӀагӀо йинчу Везачу Эло Шен малик дохуьйтур ду хьуна хьалха даьккхина, хьоьга сан кӀантана цигара йолу зуда харжийта. 8Нагахь йоӀ хьуна тӀаьхьа схьаян реза ца хилахь, айхьа суна йинчу чӀагӀонах паргӀат ву хьо, амма сан кӀант цига дӀа ма вига».

9Ялхочо, шен эла волчу ИбрахӀиман кога кӀел шен куьг а диллина, чӀагӀо йира тӀедиллинарг кхочушдан.

10ИбрахӀиман итт эмкал схьа а эцна, дуккха а тайп-тайпана цуьнгара долу деза совгӀаташ а кечдина, Арам-НахӀарайм-махкахь йолчу Нахьир Ӏийначу гӀала вахара ялхо. 11Суьйранна, зударий хи тӀе боьлхучу хенахь, гӀалина арахьа, шовданан йистехь эмкалш голаш тӀе охьайийшийра цо. 12«Веза Дела, – аьлла, дийхира ялхочо, – Хьо сан элан ИбрахӀиман Дела ву, цунах къинхетам а бай, таханлерачу дийнахь цуьнан кӀантана зуда каро аьтто бехьа сан! 13ХӀокху шовданна йистехь лаьтташ ву со. ГӀалара мехкарий богӀу кхуза хи эца. 14Исхьакхана леринарг муьлха ю хьоьжуш, цхьана билгалоне сатуьйсуш Ӏа со. Ас эр ду йоӀе: „Хьайн кхаба охьаерзаехьа, хи мер дара ас“. Нагахь цо: „Мала ахь, ас хьан эмкалшна а лур ду хи“, – алахь, суна хуур ду, иза цунна леринарг юйла а, Хьо сан элах къинхетам беш вуйла а».

15Цуьнан къамел чекх ца даьллера, ИбрахӀиман вешин Нахьиран а, цуьнан зудчун Малкин а кӀентан Бетаалан йоӀ Ребикха, белш тӀе йиллина кхаба а яхьаш, шовданна тӀе еача. 16Иза, чӀогӀа хаза а йолуш, боьрша стаг шех кхетаза йоӀстаг яра. Шовда долчу чу а йоьссина, шен кхаба хьала а юьзна, юхаеара иза. 17Цунна тӀе а вахана, ялхочо элира: «Хьайн кхаби чуьра хи малийтахьа соьга», – аьлла.

18Ребикхас, цу сохьта шен белша тӀера кхаба охьа а яьккхина, хи малийтира цуьнга: «Мала хьайна», – аьлла. 19Иза хи мелла ваьлча, йоӀа элира: «Ас тоъал хьан эмкалшна а малор ду хи». 20Шен кхаби чуьра дерриг а хи эмкалшна дӀа а доьттина, юха, едда яхана, кхин а хи а деана, массо а эмкална хи малийра цо. 21Ялхо, вист а ца хуьлуш, хьоьжура цуьнга, шен доӀина Везачу Эло жоп а делла, ша арабаьккхина некъ кхочушхиллий хаа лууш.

22Эмкалш хи мелла евлча, цо Ребикхина ах шекхал йолу, мерах юллу дашо чӀуг а, куьйгех буллу йозаллина итт шекхал болу дашо ши хӀоз а белира. 23Юха цо йоӀе хаьттира: «Хьо хьенан ю? Хьан ден хӀусамехь тхуна буьйса яккха меттиг хир ярий?» – аьлла.

24«Малкас Нахьирна винчу Бетаалан йоӀ ю со», – аьлла, жоп делира Ребикхас. 25Юха тӀетуьйхира: «Хьан эмкалшна ча а ду тхоьгахь, шуна буьйса яккха меттиг а хир ю».

26Везачу Элана хастам беш, лохха охьатаьӀира ялхо. 27Цо элира: «Хастам бу Везачу Элана, сан элан ИбрахӀиман Далла, цуьнца тешаме а, дика а волу. Цо валийна со сан элан доьзалера йолчу йоӀана тӀе».

28Сихха дӀа а яхана, Ребикхас шен цӀахь болчаьрга дийцира хиллачух лаьцна. 29-30Ребикхин Лабан цӀе йолуш ваша вара. ЙоьӀан дешнаш а хезна, цуьнан карахь чӀуг а, ши хӀоз а гина, араиккхина, шовда долчу дӀахьаьдира иза. И стаг шен эмкалшна уллохь гӀу йолчохь лаьтташ вара.

31Лабана элира: «Марша вогӀийла тхо долчу, Везачу Эло декъалвинарг! Хьо хӀунда лаьтта кхузахь, арахь? Ас хьуна чоь а, хьан эмкалшна меттиг а кечйина».

32ИбрахӀиман ялхо цӀа чу велира. Лабана гӀо дира цунна эмкалш дӀаӀалашъеш, царна ча а, баа хӀоъ а белира. Ялхочунна а, цуьнца болчу нахана а когаш била хи а делира цо. 33Цул тӀаьхьа Лабана царна яа хӀума елира, амма ялхочо ца йиира: «Ас юур яц айса деанарг дӀадийццалц», – аьлла.

«Дийцахьа», – элира Лабана.

34«Со ИбрахӀиман ялхо ву, – элира ялхочо. – 35Везачу Эло массо а хӀуманна тӀехь декъалвина ву сан эла, цундела иза хьалдолу стаг а хилла дӀахӀоьттина. Везачу Эло ИбрахӀимна дуккха а жа а, бежанаш а, деши а, дети а, ялхой а, гӀарбашаш а, эмкалш а, варраш а елла. 36Сан элан зудчо Сарата, ханна йоккха йоллушехь, кӀант вира. Шен долахь мел дерг оцу кӀантана дӀаделла сан эло. 37Цо соьга чӀагӀо яйтира: „Сан кӀанте канаӀанхо ма ялаяйталахь. Суна ца лаьа цо канаӀанхочун йоӀ яло, вай царна юккъехь Ӏаш делахь а. 38ЧӀагӀо е суна, сан ден махка, сан доьзална тӀе а вахана, сан кӀантана айхьа зуда хоржур ю алий“.

39Ас элира цуьнга: „Цу зудчунна соьца схьаян ца лаа а мега“, – аьлла.

40Амма эло соьга элира: „Со Шена хьалха лелачу Везачу Эло Шен малик доуьйтур ду хьан аьтто бан, тӀаккха сан кӀантана сан ден гергарчу нахана юкъара зуда карор ю хьуна. 41Сан ден гергара нах болчу хьо веача, сан кӀантана зуда яла уьш реза ца хилахь, айхьа йинчу чӀагӀонах паргӀат а хир ву хьо“.

42Тахана цу шовданна тӀе а веана, ас элира: „Веза Эла, сан элан ИбрахӀиман Дела, ас арабаьккхина некъ кхочушхилийтахьара Ахь. 43Со, шовданна улло а хӀоьттина, лаьттар ву. Хи дан йоӀ еача, ас эр ду: ‘Соьга хьайн кхаби чуьра хи малийтахьа’, – аьлла. 44Соьга: ‘Мала ахь, ас хьан эмкалшна а лур ду хи’, – аьлла, жоп делла йоӀ Везачу Эло сан элан кӀантана хаьржина зуда хилийталахь“.

45Со доӀа дина валале шовданна тӀе хи дан еара Ребикха. Цуьнан белша тӀехь кхаба яра. Цо, шовда долчу чу а йоьссина, хи схьаийцира. Ас цуьнга хи дийхира. 46Сиха, кхаба охьа а яьккхина, цо суна хи делира, юха элира: „Мала ахь, ас хьан эмкалшна а лур ду хи“.

Ас хи мелира, цо сан эмкалшна а малийра хи. 47Ас цуьнга хаьттира: „Хьо хьенан ю?“

Цо жоп делира: „Малкас Нахьирна винчу Бетаалан йоӀ ю со“.

ТӀаккха ас цунна мерах чӀуг а оьллира, пхьаьрсаш тӀе ши хӀоз а боьллира. 48Юха, корта охьа а таӀийна, Везачу Элана, сайн элан ИбрахӀиман Далла, хастам бира ас. Цо нийсачу новкъа кхуза схьавалийна со, сан элан вешин кӀентан йоӀ сан элан кӀантана ялорхьама.

49Ткъа хӀинца алийша соьга, сан элах къинхетам а бина, цуьнца нийсо а лелийна, шайн йоӀ схьаяла реза хир дуй шу? Алийша, суна дан дезарг хаийтархьама».

50ТӀаккха Лабана а, Бетаала а элира: «Тхуна го и гӀуллакх Везачу Элера хилар, цундела оха хӀун эр ду цунна дуьхьал? 51ХӀара Ребикха ю хьуна, иза, схьа а эций, дӀайига. Хьан элан кӀанте маре гӀор иза, Везачу Элана лууш ма-хиллара».

52И дешнаш хезча, ИбрахӀиман ялхо лаьтта охьакхаччалц Везачу Элана охьатаьӀира. 53Цо Ребикхина ша деана совгӀаташ: хаза духарш, дашо а, дато а хӀуманаш дӀаелира. Иштта цуьнан нанна а, вешина а совгӀаташ делира. 54Цул тӀаьхьа ялхо а, цуьнца болу нах а дууш а, молуш а Ӏийна, цигахь буьйса йоккхуш севцира.

ШолгӀачу дийнахь Ӏуьйранна хьалххе хьала а гӀевттина, цара элира: «ХӀинца тхайн эла волчу дӀадаха деза тхо».

55Ребикхин нанас а, вашас а элира: «Ребикха иттех дийнахь тхоьца йита, тӀаккха дӀагӀор шу».

56Амма ялхочо элира: «Со сеца ма вейша. Везачу Элана сан некъ кхочушхила лиъна, сайн эла волчу дӀавахийтийша со».

57Цара элира: «Ребикхе схьа а кхайкхина, цунна хӀун лаьа хоттур вай».

58Ребикхе, схьа а кхайкхина, хаьттира цара: «Хьуна хӀокху стагаца хӀинцца дӀаяха лаьий?»

«ХӀаъ, лаьа», – аьлла, жоп делира цо.

59Цара ИбрахӀиман ялхочуьнца а, цуьнан нахаца а дӀаяха пурба делира шайн йишина Ребикхина. Цуьнца цхьаьна иза кхаьбна йолу ялхо а яхара. 60Ребикха дӀайоьдуш цуьнга элира:

«Тхан йиша, эзарнаш а, эзарнаш а адамаш схьадовлийла хьох, хьан тӀаьхьенаша шайн мостагӀийн гӀаланаш схьайохийла!»

61Ребикха а, цуьнан ялхой а, эмкалш тӀе а хевшина, ИбрахӀиман ялхочунна тӀаьхьа дӀабахара. Ребикха схьа а эцна, юханехьа новкъавелира ялхо.

62Цу хенахь Беар-лахьай-рои цӀе йолчу меттера дӀа а вахана, НегӀабехь Ӏаш вара Исхьакх. 63Цкъа сарахь, ойла а еш, волавала аравелира Исхьакх. Корта хьалаайича, цунна геннахь йогӀу эмкалш гира. 64ДӀахьаьжча, Исхьакх а гина, эмкал тӀера чуиккхира Ребикха. 65Цо ялхочуьнга хаьттира: «Аренгахула вайна дуьхьалвогӀу жима стаг мила ву?»

«Иза сан элан кӀант ву», – жоп делира ялхочо. Ребикхас, шен кортали схьа а эцна, юьхь къайлаяьккхира.

66Ялхочо дерриге а ша диначух лаьцна Исхьакхана дийцира. 67Исхьакха шен ненан четар кӀел дӀайигира Ребикха. Цунах Исхьакхан зуда хилира. Исхьакхана иза чӀогӀа езаелира, шен еллачу ненах болу сингаттам а байбелира цунна.

#### 25


ИбрахӀим кхалхар


(1 Шерашкахь 1:32,[33])

1ИбрахӀима шолгӀа а зуда ялийра. Цу зудчун цӀе Къитурат яра. 2Къитурата винера Зимран а, Якхешан а, Медан а, Мадани а, Ишбакх а, Шуахь а. 3Якхешан Шебин а, Дадданан а да вара. Дадданах схьабевллера ашурхой а, летушхой а, леумхой а. 4Ӏейпа, Ӏайпар, Хьанах, АвидаӀ, ЭлдаӀа цӀераш а йолуш, кӀентий бара Маданин. И берриге а кӀентий ИбрахӀимах а, Къитуратах а схьабевлла бара[+].

5Шен долахь дерг дерриге а ИбрахӀима Исхьакхана дитира. 6Ткъа шен гӀарбашаша бинчу кӀенташна совгӀаташ а делла, Исхьакхах уьш дӀа а къастийна, малхбалехьа дӀахьовсийра ИбрахӀима.

7ИбрахӀим бӀе кхузткъе пхийтта шарахь вехира. 8Эххар а иза кхелхира. Дуьнен чохь дуккха а хан яьккхина, дика а ваьхна, кхелхинчул тӀаьхьа шен дайх дӀакхийтира иза. 9КӀенташа Исхьакха а, ИсмаьӀала а Мамари олучу меттигна уллохь, Махпела цӀе йолчу хьеха чохь, ЦӀохьаран кӀентан, хьетахо волчу Ӏепронан, лаьтта тӀехь дӀавоьллира иза. 10[+]ИбрахӀима хьетахошкара эцна латта а, хьех а яра иза. Шен зудчунна Саратна уллохь дӀавоьллира ИбрахӀим[+]. 11ИбрахӀим кхелхинчул тӀаьхьа Дала Исхьакх декъалвира. Беар-лахьай-рои цӀе йолчу меттехь Ӏаш вара Исхьакх.


ИсмаьӀалан кӀентий


(1 Шерашкахь 1:28-31)

12Саратан ялхочо, мисархочо ХӀажара ИбрахӀимна винчу кӀентан ИсмаьӀалан тӀаьхье хӀара ю. 13Иштта ю церан цӀераш: дуьххьара винарг Набуяти, цул тӀаьхьа Къедар, Адбаал, Мибасам, 14МишмаӀ, Дума, Маси, 15Хьадид, Тейма, Етар, Напуши, Къедима[+]. 16Уьш ИсмаьӀалан кӀентийн цӀераш ю. Шийтта тайпанан баьччанийн а, уьш баьхначу меттигийн а цӀераш а ю уьш. 17Цхьа бӀе ткъе вуьрхӀитта шарахь а ваьхна, кхелхина ИсмаьӀал шен дайх дӀакхийтира. 18Цуьнан тӀаьхьенаш Хьавил-лаьтта тӀера Шур-гӀалина тӀекхаччалц ехаш яра. Мисар-мехкан дозанца йолу Шур-гӀала Ашур-махка боьдучу новкъахь лаьттара. Шайн вежаршца бертахь а боцуш, бехаш бара уьш[+].


Якъуб а, Ӏесав а

19ХӀара ду Исхьакхан тӀаьхьенах хилларг. ИбрахӀиман кӀант вара Исхьакх. 20Исхьакхан шовзткъа шо кхаьчча, цо Падан-Арама цӀе йолчу меттера Ребикха ялийра. Иза арамхо волчу Бетаалан йоӀ а, арамхочун Лабанан йиша а яра. 21Исхьакхан зуда бер ца хуьлуш яра. Амма Исхьакха Везачу Эле шен зудчух лаьцна дехча, Везачу Эло цуьнан доӀина жоп а делла, Ребикха доьзалхочух хилира. 22Цуьнан кийрара бераш кест-кеста тохалора. Везачу Эле, доӀа а дина, хаьттира Ребикхас: «ХӀара хӀун ду соьца хуьлуш дерг?» – аьлла.

23[+]Везачу Эло жоп делира цунна:

«Ши тукхам ду хьан кийрахь,
ши халкъ схьадер ду хьох,
амма и шиъ декъалур ду.
Цхьаъ вукхул онда хир ду,
воккхаха верг жимаха волчунна гӀуллакх деш хир ву»[+].

24Хан тӀекхаьчча, Ребикхас шала ши кӀант вира. 25Дуьххьарлераниг цӀиэн вара, дерриг а дегӀа тӀехь чоьш а долуш. Цуьнан цӀе Ӏесав тиллира (иза «чоьшдерг» бохучух тера ду). 26ШолгӀаниг дуьнен чу волуш, Ӏесаван кӀажа а лаьцна схьавелира. Цундела цуьнан цӀе Якъуб тиллира (и ду «КӀажалоцург» бохург). И шиъ винчу хенахь Исхьакхан кхузткъа шо дара.

27КӀентий баккхий хилира. Говза таллархо волчу Ӏесаван аренашкахь хан йоккхуш самукъадолура. Якъуб тийна, таьӀна стаг вара, дукхаха йолу хан шен четара кӀелахь йоккхура цо. 28Исхьакхана Ӏесав дукха везара, хӀунда аьлча Ӏесава дахьаш долу экханан жижиг тайнера цунна. Ткъа Ребикхина Якъуб дукхавезара. 29Цкъа кӀадвелла, мацалла гӀора а доцуш, талла ваханчуьра цӀа веара Ӏесав. Якъуб цу хенахь кхоьш кхехкош вара. 30Ӏесава элира Якъубе: «Со мацалла гӀелвелла ву, и цӀен кхоьш лохьа суна». (Цундела аьлла Ӏесавах «Эдом», ткъа иза «цӀениг» бохург ду.)

31Амма Якъуба элира: «Делахь, суна дуьххьара дуьнен чу ваьллачун бакъо схьало»[+].

32«Со мацалла леш ву, нагахь со лахь, ас хӀун до сайн хьалха дуьнен чу ваьллачун бакъонах?», – элира Ӏесава.

33[+]Якъуба элира: «Цкъа хьалха дуй баа».

Якъубана дуй а биъна, шен хьалха дуьнен чу ваьллачун бакъо йоьхкира Ӏесава. 34ТӀаккха Якъуба Ӏесавана кхоьх йина яа хӀума а, бепиг а делира. Ӏесав, яа а йиъна, мала а мелла, дӀавахара. Иштта атта шен хьалха дуьнен чу ваьллачун бакъо дӀаелира цо[+].

#### 26


Исхьакх а, Абу-Малик а

1ИбрахӀим дийна волчу хенахь хилларг санна, мацалла хӀоьттира цу махкахь. Исхьакх ГӀарар-гӀала пӀелаштамхойн паччахьна Абу-Маликана тӀе вахара[+].

2Везачу Эло элира Исхьакхе: «Мисар-махка ма гӀо, Ас хьайга Ӏе аьллачу лаьтта тӀехь Ӏе. 3[+]Цу лаьтта тӀехь Ӏе, Со хьоьца хир ву, Ас хьо декъалвийр ву. Хьуна а, хьан тӀаьхьенна а дӀалур ду Ас дерриге а хӀара латтанаш. Хьан дена ИбрахӀимна Айса йина чӀагӀо кхочуш а йийр ю[+]. 4Хьан тӀаьхье дебор ю Ас, стигалара седарчий санна. Хьуна а, хьан тӀаьхьенна а дӀалур ду Ас дерриге а хӀара латтанаш. Хьан тӀаьхьенехула дуьнен чуьра массо а халкъаш декъала хир ду[+]. 5Ас иза дийр ду хьан ден ИбрахӀиман дуьхьа, хӀунда аьлча иза вара Ас аьлларг деш а, Сан хьехамаш а, весеташ а, омранаш а кхочушдеш а».

6Исхьакх ГӀарар-гӀалахь ваха хиира. 7[+]Цуьнан зуда Ребикха хаза яра. Цигара божарий цунах лаьцна Исхьакхе хетта буьйлабелча, цо элира: «Иза сан йиша ю». Ребикха шайна йитархьама цара ша верна кхоьрура Исхьакх[+]. 8Дуккха а хан яьллера Исхьакх цигахь Ӏаш волу. Цкъа корехула чухьаьжначу Абу-Маликана гира Исхьакха шен зуда Ребикха хьоьстуш.

9Исхьакх тӀе а кхайкхина, Абу-Малика элира: «Иза хьан зуда ю, тхоьга йиша ю хӀунда аьлла ахь?»

Исхьакха жоп делира: «Со кхоьрура цуьнан дуьхьа ахь со верна».

10«И хӀун ду ахь тхуна динарг? – хаьттира Абу-Малика. – Масала, тхох цхьаъ хьан зудчух кхеттехь, тхо бехке хуьлуьйтур ма дара ахь». 11Абу-Малика шен халкъе омра дира: «ХӀокху стагах а, кхуьнан зудчух а куьг Ӏоьттинарг къинхетам боцуш вуьйр ву», – аьлла.

12Исхьакха, цу лаьтта тӀехь къа а хьегна, дӀадийначул бӀозза сов ялта гулдира цу шарахь, хӀунда аьлча Везачу Эло декъалвина вара иза. 13Цуьнан дуккха а хьал вовшахкхийтира. Бахам тӀаьхь-тӀаьхьа алсамболуш, иза чӀогӀа вехаш стаг хилира. 14Цуьнан дуккха а даьхни а, ялхой а бара, цундела пӀелаштамхой хьоьгура цунах. 15Хьалха ИбрахӀима шен ялхошца яьхна ерриг а гӀунаш, тӀе латта а хьоькхуш, дӀаюкъура цара[+].

16Абу-Малика элира Исхьакхе: «Тхо долчуьра дӀагӀо, хӀунда аьлча тхол дуккха а нуьцкъала хилла дӀахӀоьттина хьо». 17Цигара дӀа а вахана, ГӀарар-гӀала лаьттачу тогӀи чохь шен четарш а хӀиттийна, ваха хиира Исхьакх. 18Дуккха а шераш хьалха ИбрахӀима алссам гӀунаш яьхнера, амма иза веллачул тӀаьхьа пӀелаштамхоша дӀаюькънера уьш, тӀе латта а тесна. Исхьакха, уьш схьа а яьстина, шен дас хьалха яьхна цӀераш техкира царна. 19Исхьакхан ялхоша тогӀи чохь а яьккхира гӀу, цу чуьра арадолуш жима татол дара. 20Амма ГӀарар-арахь даьхни дажочу Ӏуша Исхьакхан ялхошца къевсира: «ХӀара хи тхан ду», – аьлла. Цундела Исхьакха Ӏейсекх (иза «къовсар» бохург ду) аьлла, цӀе тиллира цу гӀунах, хӀунда аьлча цара къийсинера цу меттехь. 21Цул тӀаьхьа Исхьакхан ялхоша кхин цхьа гӀу яьккхира, амма оццу Ӏуша цунна тӀехула а къовсам баьккхира. ТӀаккха Исхьакха цу гӀунан цӀе Ситна (иза «мостагӀалла» бохург ду) тиллира. 22Цигара дӀа а вахана, кхин цхьа гӀу яьккхира Исхьакха. Иза къуьйсуш цхьа а вацара, цундела Рехьабат (иза «паргӀат» бохург ду) аьлла, цӀе тиллира цунна Исхьакха. Цо элира: «Эххар а Везачу Эло вайна меттиган паргӀато елла, цундела вай цу лаьтта тӀехь дебар ду».

23ТӀаккха цигара а Беар-ШабаӀе дӀавахара Исхьакх. 24Цу буссехь дуьхьал хӀоьттинчу Везачу Эло цуьнга элира: «Со хьан ден ИбрахӀиман Дела ву. Цхьана а хӀуманах ма кхера, хӀунда аьлча Со хьоьца ву. Ас хьо декъалвийр ву, хьо дебош, хьан тӀаьхье дукха хуьлуьйтур ю. Сайн ялхочун ИбрахӀиман дуьхьа дийр ду Ас иза».

25Цигахь сагӀа доккху меттиг а кечйина, Везачу Эле кхайкхира Исхьакх. Шен четарш хӀиттийра цо цигахь, ткъа цуьнан ялхоша гӀу яьккхира.

26[+]ТӀаккха Исхьакх волчу ГӀарар-гӀалара Абу-Малик веара, шеца шен хьехамча Ахьузат а, тӀеман хьаькам Пихал а валош. 27«Шу хӀунда даьхкина? – аьлла, хаьттира Исхьакха. – Хьалха-м мостагӀалла ма дара шун соьца, со шайн махкара ара ма ваьккхира аша?»

28«ХӀинца тхуна билггала го Веза Эла хьоьца хилар, – элира цара. – Тхуна хьоьца бартбан лаьа. Ахь тхуна дуй баа беза, 29тхуна вон болх бийр бац аьлла, хӀунда аьлча оха хьуна а ца дира цхьа а вониг. Оха хьо маьрша дӀахийцира. ХӀинца тхуна го Везачу Эло хьо декъалвина хилар»[+].

30Исхьакха той а хӀоттийна, массара а яа а йиира, мала а мелира. 31Ткъа Ӏуьйранна хьалххе цара вовшашна дуй биира, цул тӀаьхьа Исхьакха хьеший новкъа бехира. Уьш и волчуьра маьрша дӀабахара.

32Цу дийнахь схьабаьхкинчу ялхоша Исхьакхе элира, шаьш яьккхинчу гӀуна чохь хи карийна шайна аьлла. 33Исхьакха цу гӀунан цӀе ШабаӀ (иза «дуй» бохург ду) тиллира, ткъа гӀалех хӀинца а олу Беар-ШабаӀ.


Ӏесаван зударий

34Шен шовзткъа шо кхаьчча, Ӏесава хьетахойн ши зуда ялийра: Беарин йоӀ ЯхӀудит а, Эйлонан йоӀ Басамат а[+]. 35Цу захалонаша Исхьакхан а, Ребикхин а дегнаш тӀехь сингаттам латтабора.

#### 27


Якъуба Исхьакхе ша декъалвойту

1Исхьакх къанвеллера, цуьнан бӀаьрса дикка телхинера. Цкъа шен воккхаха волу кӀант Ӏесав схьа а кхайкхина, цо элира: «КӀант!»

«ХӀун боху ахь?» – жоп делира Ӏесава.

2Исхьакха элира: «Со къена ву, кестта вала мега. 3Хьайн секхаӀад а, пхерчий а схьа а эций, ара а валий, суна экхан жижиг да[+]. 4Суна дукхаеза яа хӀума а кечъяй, соьга яийта, тӀаккха ас декъалвийр ву хьо, со валале».

5Ребикхина хезира Исхьакха шен кӀанте Ӏесаве дина къамел. Ӏесав талла вахара. 6Ребикхас элира шен кӀанте Якъубе: «Суна хезира, хьан дас Ӏесаве къамел деш. 7Цо элира цуьнга: „Экхан жижиг а дай, суна яа хӀума кечъе, иза йиинчул тӀаьхьа Везачу Элана хьалха ас декъалвийр ву хьо, со валале“. 8ХӀинца, сан кӀант, ла а догӀий, ас бохург де: 9вай гезарий лелочу метте а гӀой, ши буьхьиг я суна. Ас хьан дена хазахеташ йолу яа хӀума кечйийр ю. 10Ахь иза хьайн дена дӀахьур ю, тӀаккха цо хьо декъалвийр ву, ша валале».

11Амма Якъуба элира Ребикхе: «Сан ваша Ӏесав дегӀа тӀехь чо болуш ву, ткъа со вац. 12Нагахь дас сох куьг Ӏоттахь, цунна хуур ду со Ӏесав воций, тӀаккха декъалваран меттана аса сайна неӀалт кхайкхадойтур ду иза леван гӀортарна».

13Ребикхас цуьнга элира: «Нагахь иштта хилахь, ас неӀалт сайна тӀеоьцур ду. Ас хьайга ма-бохху де, вало, схьая буьхьигаш».

14Якъуба, вахана, ши буьхьиг еара шен нанна, ткъа Ребикхас, Исхьакхана езаш ма-хиллара, яа хӀума кечйира. 15Шен воккхаха волчу кӀанта Ӏесава лелош долу, цӀа чохь долчух тоьлла долу духар, схьа а эцна, жимаха волчу Якъубе тӀедохийтира нанас. 16Юха буьхьигийн кхекхий Якъубан куьйгех а, логах а дӀахьарчийра цо. 17Цул тӀаьхьа ша кечйина яа хӀума а, бепиг а Якъубе дӀаделира цо.

18Да волчу а вахана, Якъуба элира: «Дада».

Дас хаьттира: «Хьо Ӏесав вуй?»

19«Ву со Ӏесав, хьан дуьххьарлераниг, – жоп делира Якъуба. – Ахь ма-аллара, дерриг а кхочушди ас. Хьала а гӀаттий, хьайна ас дийначу экхан жижиг даахьа, цул тӀаьхьа со декъал а вехьа».

20Амма Исхьакха хаьттира кӀанте: «Акхаро ма сиха карий хьуна?»

Якъуба жоп делира: «Везачу Эло, хьан Дала, гӀо дира суна иза каро».

21ТӀаккха Исхьакха элира Якъубе: «Схьавола суна тӀе, ас куьг Ӏуттур ду хьох, сан кӀант, хьо Ӏесав вуй хьажа». 22Якъуб цунна тӀевахара, вукхо, цунах куьйгаш а хьаькхна, элира: «Якъубан санна, аз ду хьан, амма куьйгаш тӀехь, Ӏесаван санна, чоьш ду». 23Исхьакхана Якъуб ца вевзира, хӀунда аьлча цуьнан куьйгаш, Ӏесаван санна, тӀехь чоьш долуш дара. Цо Якъуб декъалвира. 24Юха цо хаьттира: «Сан кӀант Ӏесав вуй хьо?»

«Ву», – аьлла, жоп делира Якъуба.

25ТӀаккха Исхьакха элира: «Суна экхан жижиг да, иза диинчул тӀаьхьа ас декъалвийр ву хьо».

Якъуба цунна яа хӀума а, чагӀар а делира. Исхьакха хӀума а йиира, чагӀар а мелира.

26Исхьакха элира Якъубе: «КӀант, схьа тӀе а волий, барт баккха суна».

27[+]Якъуба, тӀе а веана, барт баьккхира дена. Ӏесаван бедарийн хьожа а кхетта, Исхьакха декъалвира иза:

«Везачу Эло декъалйинчу аренийн хьожа санна ю
сан кӀантах йогӀу хьожа.
28Везачу Эло кхачам боллуш догӀанаш дохкуьйтийла
хьан латта токхе хилийта,
хьуна алссам ялта а, керла чагӀар а хилийта[+].
29[+]Хьуна гӀуллакх деш къаьмнаш хуьлийла,
хьуна муьтӀахь халкъаш хуьлийла!
Хьо хьайн вежаршна тӀехь олалла деш хир ву,
уьш хьуна хьалха охьатаьӀна хир бу.
Хьуна неӀалт кхайкхош верг неӀалт хилла хир ву,
хьо декъалвеш верг декъала хир ву».

30Исхьакха декъал а вина, Якъуб дӀавахана дукха хан ялале талла ваханчуьра цӀа веара Ӏесав. 31Шен дена дукхаезаш йолу яа хӀума а кечйина, схьавеанчу Ӏесава элира: «Дада, хӀара со ву, хьан кӀант. Хьала а гӀаттий, айса хьайна дийначу экхан жижиг даа, цул тӀаьхьа со декъалвийр ву ахь».

32Амма Исхьакха хаьттира: «Хьо мила ву?»

«Со хьан дуьххьарлера кӀант, Ӏесав ву», – аьлла, жоп делира Ӏесава.

33Синтем байначу Исхьакха хаьттира: «Ткъа мила вара, хьо вале, яа хӀума а кечйина, иза яхьаш веанарг? Ас, хӀума а йиъна, декъалвира иза, хӀинца иза декъалвина ву».

34Ден дешнаш хезна, оьгӀаз а вахана, гӀаддайначу Ӏесаван мохь белира: «ТӀаккха со а вехьа декъал, дада!»

35«Хьан вашас леви со, ван а веана, хьуна догӀу декъалвар дӀа а эцна!» – элира Исхьакха. 36[+]«Лаа ма ца олу цунах Якъуб (и ду „левеш верг“ бохучух тера)! – элира Ӏесава. – Цо шозза леви со: цкъа соьгара дуьххьара дуьнен чу ваьллачун бакъо дӀаийци, ткъа хӀинца декъалвар а дӀадаьккхи». Юха дега хаьттира Ӏесава: «Суна цхьа а тайпа декъалвар дитиний ахь?»[+]

37«Дукха тӀаьхьа ду, – жоп делира Исхьакха. – Ас Якъубана хьуна тӀехь олалла дӀаделла. Ас аьлла цуьнга, массо а цуьнан вежарий цуьнан ялхой хир бу. Ас декъалдира цуьнан ялта а, чагӀар а. Сан кӀант, хьуна дала хӀумма а дац сан!»

38[+]Амма, велха а воьлхуш, дега дехарш дора Ӏесава: «Дада, цхьаъ бен дац хьан декъалвар? Со а вехьа декъал, дада!»

39[+]ТӀаккха элира цуьнга Исхьакха:

«Токхе лаьтта тӀехь вехар вац хьо,
тоъал догӀанаш а хир дац хьуна,
40[+]хьайн дахарехьа тур а буйнахь къийса дезар ду хьан.
Хьайн вешин ялхо хир ву хьо,
амма цунна дуьхьал а гӀаьттина,
цуьнан олаллин кӀелхьара вер ву хьо»[+].


Якъуб Лабан волчу вадар

41Ӏесавана ца вийзира Якъуб, шен метта иза дас декъалвина хиларна. Цо сацам бира: «Сан да кестта лийр ву, тхо доьлхуш а, холчохь а хир ду, ткъа цул тӀаьхьа ас сайн ваша Якъуб вуьйр ву».

42Якъуб вер Ӏесавана дагадеана хилар Ребикхе хаийтира. Цо, Якъубе схьа а кхайкхина, элира: «Хьан ваша Ӏесав ву хьо вен дагадеана. 43Сан кӀант, ахь ас ма-бохху дан деза: сан ваша Лабан ву ХӀаран-гӀалахь Ӏаш, сиха иза волчу дӀагӀо. 44Цигахь Ӏе цкъачунна, хьайн ваша оьгӀазваханчуьра ваставаллалц. 45Хьан вешина ахь цунна динарг дицделча, ас хьуна тӀаьхьа ялхо воуьйтур ву. Со хӀунда йолуш ю цхьана дийнахь шу шиннех а?»

46Ребикхас элира Исхьакхе: «Дуьне ца го суна и хьетахойн зударий бахьана долуш, нагахь Якъуба а кху махкара хьетахойх зуда ялаяхь, сан ялан бен ца деза!»[+]

#### 28

1Якъуб шена тӀе а кхайкхина, иза декъалвинчул тӀаьхьа цунна тӀедожийра Исхьакха:

«КанаӀанхойн зуда хьайна ма ялаелахь. 2Кхузара дӀа а гӀой, Падан-Арам олучу метте гӀо, хьайн ненада Бетаал ваьхначу цӀийне. Цигахь Ӏаш хьан ненан ваша Лабан ву. Цуьнан цхьа йоӀ ялае[+]. 3Аса нуьцкъалчу Деле доьху, Цо хьо декъал а вина, хьан дуккха а бераш хилийта бохуш. Ас доьху, хьо дуккха а халкъийн да хилийта бохуш. 4[+]Дала хьо а, хьан бераш а декъалдойла, ИбрахӀим ша декъала ма-варра. Дала ИбрахӀимна делла, хьо хӀинца тӀевеана стаг а хилла Ӏаш волу латта хьан дола долийла»[+].

5Исхьакха Падан-Араме дӀахьажийра Якъуб. Иза Ребикхин ваша, арамхо Лабан волчу вахара. Лабанан а, Ребикхин а да Бетаал вара, ткъа Ребикха Якъубан а, Ӏесаван а нана яра. 6Ӏесавана хиира, шен дас Исхьакха декъал а вина, Якъуб Падан-Араме шена зуда лаха хьажийнийла а, дас Якъубана, канаӀанхо ма ялае аьлла, тӀедожинийла а. 7Дас-нанас бохург а дина, Якъуб Падан-Араме дӀаваханийла а хиира Ӏесавана. 8ТӀаккха кхийтира Ӏесав, шайн дена канаӀанхойн зударий ца безийла. 9Ӏесаван ши зуда яра, амма ИбрахӀиман кӀант ИсмаьӀал волчу а вахана, цуьнан йоӀ, Набуятин йиша, Махьалат ялийра цо шена[+].


Бетал-гӀалахь Якъубана гина гӀан

10Якъуб, Беар-ШабаӀера ара а ваьлла, ХӀаран-гӀала вахара. 11Новкъа воьдуш, суьйре тӀе а еана, цхьана меттехь буьйса йоккхуш сецира иза. Цхьа тӀулг а карийна, цу тӀе корта а биллина, дӀавижира иза. 12[+]ГӀенах Лаьттара стигала хьалакхаччалц болу лами а, цу тӀехула хьала-охьа лелаш долу Делан маликаш а гира цунна. 13[+]Стигалахь, цу лами тӀехула лаьттачу Везачу Эло цуьнга элира: «Со Веза Эла ву, хьан деден ИбрахӀиман а, ден Исхьакхан а Дела. ХӀинца хьо тӀехь Ӏуьллу латта хьуна а, хьан тӀаьхьенна а лур ду Ас[+]. 14[+]Лаьттара ченан буьртигаш санна, дукха тӀаьхьенаш хир ю хьан, уьш дӀасаяьржар ю малхбалехьа а, малхбузехьа а, къилбаседехьа а, къилбехьа а. Дуьнен чуьра массо а халкъаш хьоьгахула а, хьан тӀаьхьенехула а декъал хир ду[+]. 15Со хьоьца ву, Ас Ӏалашвийр ву хьо, миччанхьа вахача а. ХӀокху лаьтта тӀе хьо юха схьа а валийна, Айса хьоьга аьлларг кхочушдаллалц, Ас хьо дӀатесна вуьтур вац».

16Сама а ваьлла, Якъуба элира: «ХӀокху меттехь Веза Эла билггал ву, амма суна ца хаьара Иза кхузахь вуйла». 17Якъуб кхеравелира. «Ма сийлахь меттиг ю хӀара! – элира цо, – ХӀара Делан цӀа ду, стигалан ков ду».

18Ӏуьйранна хьалххе хьалагӀаьттина, ша дӀавуьжуш коьрта кӀел биллина тӀулг ирхберзийна дӀахӀоттийра цо. Цу тӀе даьтта а доьттина, и тӀулг Далла лерина битира Якъуба[+]. 19Цу меттигах Луз олура, амма Якъуба цуьнан цӀе Бетал тиллира (иза «Делан цӀа» бохург ду)[+].

20Цо дуй биира: «Нагахь Дела соьца хир велахь, со дӀа а, схьа а вогӀучу новкъахь Ӏалаш а веш, нагахь Цо суна даар а, духар а лахь,[+] 21нагахь со могуш-маьрша сайн ден цӀа юха а верзахь, Веза Эла сан Дела хир ву. 22Ас кхузахь хӀара тӀулг хӀоттийна, цо хӀара меттиг, кхузахь Дела волуш, сийлахь юйла хоуьйтур ду. Ахь сайна деллачух уьтталгӀа дакъа Цунна юха а лур ду ас»[+].

#### 29


Якъуб Падан-Араме вогӀу

1Цул тӀаьхьа Якъуба кхидӀа а бира шен некъ малхбалехьарчу къаьмнийн махка. 2Цунна шера аре гира. Цу арахь гӀу яра. ГӀуна гонах Ӏуьллуш кхо жа дара. Цу гӀуна чуьра дара царна малош долу хи. ГӀунан го дӀакъевлина Ӏуьллуш боккха тӀулг бара. 3Дерриг а жаш гулделча, Ӏуша тӀулг дӀа а карчабой, уьстагӀашна хи маладора. Юха и тӀулг ша хиллачу метте буьллура. 4Якъуба хаьттира цу Ӏушка: «Вежарий, шу мичара ду?»

«ХӀаранера ду», – элира цара.

5«Нахьиран кӀант Лабан вевзий шуна?» – аьлла, хаьттира Якъуба.

«Вевза», – жоп делира Ӏуша.

6«Муха Ӏаш ву иза?» – хаьттира Якъуба.

«Дика Ӏаш ву, – жоп делира Ӏуша. – Хьуьлла йогӀуш ю цуьнан йоӀ Рахьал, уьстагӀий а далош».

7Якъуба элира: «ХӀинца а де дехха ду, уьстагӀий гулдан а хьалхе ду, хи а маладай, дӀа а дигий, дажаде уьш».

8Амма Ӏуша элира: «Дерриг а жаш гулдаллалц собар дан деза тхан. ТӀаккха, гӀунан гона тӀера тӀулг дӀа а харцийна, уьстагӀашна хи малор ду оха».

9Якъуба цаьрца къамел дечу юкъана, ша дажош долу шен ден уьстагӀий а далош, Ӏу йолу Рахьал еара уьш болчу. 10Шен ненавешин Лабанан йоӀ Рахьал а, Лабанан уьстагӀаш а гина, тӀевахана, гӀуна тӀера тӀулг дӀа а карчийна, уьстагӀашна хи малийра Якъуба. 11Юха, Рахьална барт а баьккхина, вилхира иза. 12Цо дийцира Рахьална, ша цуьнан ден доьзалера хилар а, ша Ребикхин кӀант хилар а. Рахьала, едда цӀа а яхана, дега дийцира цунах лаьцна. 13Шен йишин кӀантах и кхаъ беача, Якъубана дуьхьалвеана, иза мара а воьллина, барт а баьккхина, шен цӀа чу вигира Лабана. Якъуба дийцира Лабанна хиллачух лаьцна дерриг а. 14«Мел дика ду хьо сан цӀийх а, синах а волуш!» – элира Лабана Якъубе.


Якъуба Леа а, Рахьал а ялайо

Лабан волчохь дийнна баттахь Ӏийра Якъуб. 15Цкъа Лабана элира Якъубе: «Маьхза ахь суна болх беш нийса дац, хьо сан гергара стаг велахь а. Алахьа, хӀун ло ас хьуна?»

16Лабанан ши йоӀ яра: йоккхаха йолу Леа а, жимаха йолу Рахьал а. 17Леа бӀаьрса ледара долуш яра, ткъа Рахьал юьхь хаза йолуш а, дегӀ куьцехь долуш а яра. 18Якъубана Рахьал езаеллера, цундела цо элира Лабане: «Ас ворхӀ шарахь болх бийр бу хьуна, ахь соьга хьайн йоӀ Рахьал яийтахь».

19«Кхечуьнга лучул, хьоьга иза ялар гӀолехь хир ду. Со волчохь Ӏе хьо», – элира Лабана. 20Якъуба ворхӀ шарахь болх бира Лабанна. Амма и хан масех де долуш санна бен ца хийтира цунна, хӀунда аьлча Рахьале болу безам чӀогӀа бара цуьнан. 21ВорхӀ шо хан чекхъяьлча, Якъуба элира Лабане: «Сан зуда схьало, болх бан тоьхна хан чекхъяьлла сан».

22Цигахь Ӏаш болу нах схьа а кхайкхина, той хӀоттийра Лабана. 23Цу буссехь Якъуб волчу шен йоӀ Леа йигира цо. Якъуб Леица дӀавижира. 24Лабана шен ялхо Залпаъ елира Леина оьшу гӀуллакх дайта. 25Ӏуьйранна Якъубана гира шеца ерг Леа хилар. Цо элира Лабане: «ХӀара хӀун ду ахьа суна динарг? Ас хьуна дуккха а болх ма бинера Рахьал сайга йоуьйтург. Со ле хӀунда ви ахьа?»

26Лабана элира: «Тхо долчу махкахь жимаха йолчу йоьӀан бакъо яц йоккхаха йолчул хьалха маре яха. 27Амма ловзаран кӀира ахьа чекхдаккхахь, аса Рахьал а дӀалур ю хьуна. Иза долайоккхург кхин а ворхӀ шарахь суна болх бан беза ахьа»[+].

28Якъуба цо ма-аллара дира: ловзаран Ӏадат кхочушдира, ткъа Лабана шен йоӀ Рахьал дӀаелира цунна. 29Шен ялхо Балхьат елира Лабана Рахьална гӀуллакх дан. 30Якъуб Рахьалах кхийтира, иза Леэл чӀогӀа езаелира цунна. Кхин а ворхӀ шарахь а Лабанна болх бира цо[+].


Якъубан кӀентий

31Везачу Элана гора Якъубана Рахьал Леэл чӀогӀа езаш хилар, цундела Цо Леин бераш хилийтира, ткъа Рахьалан ца хилийтира[+]. 32Леас кӀант вира, цуьнан цӀе цо Раабан тиллира (иза «сан бала гина Цунна» бохучух тера ду), хӀунда аьлча цо бохура: «Везачу Элана гина аса хьоьгу бала: хӀинца мукъана а со езаяла мега сан майрачунна». 33Леа юха а доьзалхочух хилира, кхин цхьа кӀант вира цо. Цуьнан цӀе цо ШимӀа тиллира (иза «хезна» бохучух терра ду). Леас бохура: «Везачу Элана хезна, со майрачунна ца еза аьлла, цундела Цо суна кӀант велла». 34Кхин цкъа а доьзалхочух а хилла, кӀант вира Леас. Цо цуьнан цӀе Леви тиллира (иза «цхьаьнакхета» бохург ду). Леас бохура: «ХӀинца сан майра суна уллохь хир ву, ас кхо кӀант ма вина цунна». 35Юха а доьзалхочух а хилла, кхин цхьа кӀант вира Леас. Цуьнан цӀе ЯхӀуд тиллира (иза «хастам» бохург ду). Цо бохура: «ХӀинца ас Везачу Элана хастам бийр бу». Цул тӀаьхьа кхин бер ца хуьлуш сецира иза.

#### 30

1Рахьална гора шен Якъубана дина бер ца хилар. Шен йишех Леэх хьоьгуш, цо элира Якъубе: «Со лийр ю, ахь сан бераш ца хилийтахь!»

2Якъуба элира, Рахьална оьгӀаз а вахана: «Хьуна бераш ца деллачу Делан метта-м вац со?»

3ТӀаккха Рахьала элира: «Сан ялхочуьнца Балхьатца дӀавижа. Нагахь санна цо суна бер дахь, сан а цуьнгахула доьзал хир бу».

4Рахьала шен ялхо Балхьат елира Якъубана, цунах зуда яйта. Якъуб цуьнца дӀавижира. 5Доьзалхочух а хилла, Якъубана кӀант вира Балхьата. 6«Сан доӀанаш а хезна, Дала со бакъйина, – элира Рахьала. – Цо суна кӀант велла». Цо кӀентан цӀе Дан тиллира (иза «бакъвина» бохург ду). 7Юха доьзалхочух хиллачу Рахьалан ялхочо Балхьата шолгӀа кӀант вира Якъубана. 8«Дала бахьана а хӀоттийна, сайн йишица къовса а елла, толам баьккхи ас», – элира Рахьала. Цу кӀентан цӀе Наптал тиллира цо (иза «къийсам» бохург ду).

9Шен кхин бер ца хуьлий хиинчу Леас Якъубана шен ялхо Залпаъ елира, цунах зуда яйта. 10Леин ялхочо Залпаа Якъубана кӀант вира. 11«Сан аьтто хилла», – элира Леас. Цо кӀентан цӀе Гада (иза «аьтто» бохург ду) тиллира. 12Леин ялхочо Залпаа Якъубана кхин цхьа кӀант а вира. 13Леас элира: «Со ирс долуш ю! ХӀинца массо а зударша со ирс долуш ю эр ду!» Цу кӀентан цӀе Ашар тиллира цо (иза «ирс» бохург ду).

14КӀа хьокхучу хенахь арахула вогӀучу Раабанна дудаъ[*] цӀе йолу орамаш карийра. Цо уьш шен нанна Леина схьадеара. Рахьала элира Леига: «Хьан кӀанта деана дудаъ-орамаш лохьа суна жимма».

15«Ахь майра а ваьккхина соьгара, – элира Леас, – хӀинца сан кӀанта деана дудаъ-орамаш а деза хьуна?»

Амма Рахьала жоп делира: «Нагахь хьайн кӀанта деана орамаш ахь суна лахь, тховссехь Якъубца дӀайижа мегар ду хьуна», – аьлла[+].

16Сарахь Якъуб арара цӀа вогӀуш, Леа цунна дуьхьал елира. «Тховса хьо соьца дӀавуьжур ву, – элира цо. – Ас сайн кӀентан дудаъ-орамаш делла хьох». Цу буса Якъуб Леица дӀавижира. 17ТӀаккха Леин доӀанаш а хезна, Дала юха а доьзалхочух хилийтира иза. Цо Якъубана пхоьалгӀа кӀант вира. 18Леас элира: «Ас сайн майрачунна ялхо яларна Дала совгӀат дина суна». Цо кӀентан цӀе Иссархан тиллира (иза «совгӀат ду» бохург ду). 19Юха а доьзалхочух а хилла, Якъубана ялхалгӀа кӀант вира Леас. 20«Дала тамашийна похӀма делла суна, – бохура Леас. – ХӀинца Якъуба со, билггала, лорур ю, хӀунда аьлча ас ялх кӀант вина цунна». Цо кӀентан цӀе Забул тиллира (иза «ларам» бохучух тера ду). 21Цул тӀаьхьа Леас йоӀ йира, цуьнан цӀе цо Дина тиллира.

22Рахьал дагахь а йолуш, цуьнан доӀина жоп а делла, бер хилийта аьтто бира Дала. 23Доьзалхочух а хилла, кӀант вира Рахьала. Цо бохура: «Дала хӀара эхь дӀадаьккхи суна тӀера». 24Цо кӀентан цӀе Юсуп тиллира (иза «алсамдалийта» бохург ду). «Везачу Эло кхин а лойла суна кӀант», – бохура цо.


Якъубан даьхни алсамдолу

25Юсуп винчул тӀаьхьа Якъуба элира Лабане: «ДӀавахийтахь со, сайн махка гӀур вара со. 26Ас хьуна болх бина болу сан зударий а, бераш а схьалохьа, тӀаккха со дӀагӀур ву. Хьуна ма-хаъара, ас хьуна гӀуллакх дика дина».

27«Нагахь хьо суна резавелахь, ма гӀохьа дӀа, кхузахь Ӏехьа, – жоп делира цунна Лабана. – Пал тесча, суна хиина, хьо бахьана долуш со Везачу Эло декъалвина хилар. 28Алахьа соьга хьайн мах, ас дӀалур бу хьуна».

29Якъуба элира: «Хьуна хаьа, ас хьуна болх дика бина: ас Ӏалашдар бахьана долуш хьан даьхни дика хилла. 30Со хьо волчу веанчу хенахь хьан хьал дукха дацара, ткъа хӀинца хьан иза дуккха а ду. Со варца Везачу Эло декъалвина хьо. ХӀинца сайна оьшург дан лаьа суна. Цкъа мацца дина а сайн цӀийнан гӀуллакх ца дича волий со?»

31«ХӀун ло ас хьуна?» – хаьттира Лабана.

Амма Якъуба элира: «Суна хӀумма а дала ца оьшу. Ас бохург дан лаахь, соьга кхидӀа а хьайн уьстагӀий дажадайта. 32Пурба ло суна, тахана хьайн жашкахула чекх а ваьлла, дерриг а махарчий йолу а, къорза а уьстагӀий схьаэца, ткъа иштта массо а Ӏаьржа Ӏахар а, махарчий йолу а, къорза а гезарий схьаэца а. Иза суна белла мах хир бу. 33ТӀейогӀучу хенахь хьуна атта хир ду со зен: сан жашка хьажа веача, махарчий йоцу я томмагӀаш доцу бож хилахь я Ӏаьржа боцу Ӏахар хилахь, хьуна хуур ду, ас иза хьайн лачкъинийла».

34Лабана жоп делира: «Со реза ву, ахьа ма-бохху дийр ду вай».

35Амма оццу дийнахь Лабана массо а къорза а, махарчий йолу а гезарий а, Ӏаьржа Ӏахарий а дӀа а лачкъийна, шен кӀенташка уьш ларде элира. 36Кхаа дийнахь новкъа дӀа а бахана, къорза даьхни кхечу метте дӀалаьллира кӀенташа. Ткъа Якъуб важа даьхни дажош висира. 37ТӀаккха Якъуба, толлан а, бӀаран а, хьехан а дитташ тӀера гаьннаш а даьхна, цхьацца йолчу меттера царна тӀера чкъор дӀадаьккхира. Гаьннаш тӀехь кӀайн махарчий йисира. 38Цо и гаьннаш бежанаша хи молучу массо а меттехь охьадохкура. Хи мала деана даьхни циггахь вовшахкхетара. 39Цу гаьннаш хьалха бежалошца цхьаьнакхеттачу гезарша махарчий йолу а, къорза а, томмагӀаш долу а дохкана лора. 40И дохкана юьстах а даьккхина, цо важа долу даьхни цхьаьнакхетачу хенахь Лабанан къорза а, Ӏаьржа а даьхни долчу дӀадерзадора. Иштта цуьнан хилира шен даьхни. Лабанан даьхнех дӀа а къастийна, уьш юьстахо латтадора Якъуба. 41ХӀоразза а жена юкъахь онда даьхни оре деача, цунна хьалха хи молучу нойш чу гаьннаш дохкура Якъуба. Цу гаьннаш хьалха вовшахъэр хуьлура даьхнин. 42Ткъа даьхни гӀийла хилча, цунна хьалха гаьннаш ца дохкура цо. ГӀийла дохкана Лабанна дуьсура, ткъа онданиг Якъубана хуьлура.

43ЧӀогӀа хьалдолуш хилира Якъуб, цуьнан даккхий жаш а, дуккха а гӀарбашаш а, ялхой а, эмкалш а, варраш а яра.

#### 31


Якъуб Лабан волчуьра воду

1Якъубана хезира Лабанан кӀенташа олуш: «Вайн ден долахь дерг дӀа а эцна, шена бахам гулбина Якъуба».

2Цул тӀаьхьа Якъуба тидам бира Лабан шеца хьалха санна ца хилар. 3Везачу Эло элира Якъубе: «Хьайн дайн лаьтта тӀе, хьайн гергарнаш болчу юхаверза. Со хьоьца хир ву».

4Якъуба Рахьале а, Леига а алийтира, шен жаш долчу араяла аьлла. 5Цо элира цаьрга: «Суна го шун да хьалха санна сайца ца хилар, амма сан ден Дела соьца ву. 6Шуна хаьа, ас сайн ницкъ ма-кхоччу шун дена болх бинийла, 7амма цо левора со, иттазза суна бала беза мах хуьйцуш. Делахь а, Дала Ӏалашвора со цо лелочу вочу хӀуманех. 8Нагахь Лабана: „Хьуна луш болу мах къорза даьхни хир ду“, – аьлча, дерриг а дохкана къорза хуьлура, ткъа нагахь цо: „Хьан мах махарчий йолу даьхни хир ду“, – аьлча, дерриг а дохкана махарчий йолуш хуьлура. 9Иштта Дала шун дегара даьхни, схьа а даьккхина, суна схьаделира.

10Цкъа даьхни вовшахкхетачу хенахь суна гӀан гира: гезарий оре лаьцна бежалой къорза а, махарчий я томмагӀаш долуш а яра. 11Делан малико элира соьга гӀенах: „Якъуб“. Ас жоп делира: „Со кхузахь ву“, – аьлла. 12Цо элира: „ДӀахьажал: гезаршца цхьаьнакхетта ерриг а бежалой къорза а, махарчий я томмагӀаш долуш а ю, хӀунда аьлча Суна гина Лабана хьуна бина тешнабехк. 13[+]Со Беталахь хьуна дуьхьал хӀоьттина волу Дела ву, ахьа тӀулга тӀе даьтта а доьттина, Суна чӀагӀо йинчу меттигехь. ХӀара латта Ӏадда а дитий, хьо винчу махка сиха дӀагӀо“»[+].

14Рахьала а, Леас а элира: «Тхан ден бахамехь тхуна дакъа дан а дуй? 15Гуш дац цунна тхо хийра хетар? Тхо дохка а доьхкина, тхох даьккхинарг дайина ваьлла иза. 16Дала тхан дегара схьабаьккхина бахам вайн а, вайн берийн а бу, цундела Дала хьайга ма-бохху де ахь».

17Бераш а, зударий а эмкалш тӀе а ховшийна, 18дерриг а даьхни хьалха а лаьллина, Падан-Арамехь вовшахтоьхна бахам схьа а эцна, шен да Исхьакх волчу, КанаӀан-махка дӀаваха новкъа велира Якъуб.

19Лабан уьстагӀий ларга вахача, Рахьала цуьнан цӀахь болу цӀуш лачкъийра. 20Якъуба левира арамхо Лабан, ша дӀавоьдий а ца хаийтина. 21Иза ведира, шен долахь дерг схьа а эцна. Эпрат-хил дехьа а ваьлла, ГалӀад-лам болчухьа дӀавахара иза.


Лабан Якъубана тӀаьхьаволу

22КхозлагӀчу дийнахь Лабане хаийтира, Якъуб ведда аьлла. 23Шеца гергара нах а эцна, Якъубана тӀаьхьавелира иза. ВорхӀ де даьлча, ГалӀад-лома тӀехь иза цунна тӀекхечира. 24ГӀенах веанчу Дала арамхочуьнга Лабане элира: «Ларлолахь, айхьа Якъубе олург, ойла а еш, алалахь». 25Лабан Якъубана тӀаьхьакхиира. ГалӀад-ломахь шен четарш дӀахӀиттийнера Якъуба, Лабан а сецира цигахь шен гергарчу нахаца. 26Лабана элира Якъубе: «И хӀун ду ахь динарг? Со ле а вина, сан йоӀарий, йийсархой санна, дӀа ма биги ахь. 27Хьо хӀунда ведда къайлаха? Соьга хӀунда ца элира ахь? Ас самукъанечу эшаршца, вотанашца, дечиг-пондаршца новкъа воккхур ма вара хьо. 28ДӀасакъаьсташ, йоӀаршна а, церан берашна а барт баккха аьтто а ца хилийти ахь. Ойла ца еш дина ахь и хӀума. 29Сан ницкъ бара хьуна вон болх бан, амма сийсара буьйсанна хьан ден Дала аьлла соьга: „Ларлолахь, айхьа Якъубе олург, ойла а еш, алалахь“. 30Хьо хьайн ден цӀа кхача сихвелла дела дӀавахана хуьлуьйтур вай, амма сан цӀуш хӀунда лачкъийна ахь?»[+]

31Якъуба жоп делира Лабанна: «Со ведира, хӀунда аьлча со кхоьрура, ахь нуьцкъала хьайн йоӀарий сайгара дӀабахарна. 32Нагахь хьуна кхузахь цхьаьнгахь хьайн цӀуш карабахь, иза вехар вац. Хьайн гергарчу нахана а гуш хьажа, хьан долахь йолу хӀума юй соьгахь. Нагахь елахь, юханехьа дӀаэца». Якъубана ца хаьара Рахьала цӀуш лачкъийнийла. 33Якъубан а, Леин а, шина ялхочун а четарш кӀелахь Лабанна хӀумма а ца карийра. Юха Рахьалан четар кӀел веара иза. 34Рахьал, цӀуш эмкалан нуьйра кӀел дӀа а лачкъийна, царна тӀе хиънера. Четар кӀелахь леррина лехча, хӀумма а ца карийра Лабанна. 35Рахьала элира шен дега: «ОьгӀаз ма гӀолахь, дада, хьуна хьалха со хьала ца гӀаттарна, зударийн лазар долуш ю со». Мел чӀогӀа лехарх Лабанна ца карийра цӀуш. 36ОьгӀазвахана волу Якъуб Лабанна тӀевирзира: «ХӀун ду соьгара даьлларг? Хьо суна тӀаьхьавала сан хӀун бехк бу? 37Сан долахь дерг дерриг а кегий ахь, хьайн салпалах хӀумма а карийн хьуна? Хьайна карийнарг хьан а, сан а гергарчу нахана хьалха охьадилла, цаьрга кхел йойтур ю вайшиммо. 38Ткъа шарахь хьо волчохь Ӏийна со. Цу хенахь хьан уьстагӀий а, гезарий а оста а ца евлла, хьан жаш юкъара кой а ца диъна ас. 39Акхароша цистина даьхни хьуна тӀе ца деана ас, зен сайна хилийтина. Ткъа ахь соьга дийнахь а, буса а лачкъийначунна тӀера мах токхуьйтура. 40Дийнахь малхо воттуш, буьйсанна шелонна бала хьоьгуш, наб а яйна лелла со. 41Иштта ткъа шарахь Ӏийна со хьан хӀусамехь. Дейтта шарахь хьан шина йоӀах а, ялх шарахь даьхнех а болх бина ас, ткъа ахь суна луш болу мах иттазза хийцира. 42Нагахь санна соьца Исхьакх шех кхоьруш волу, сан деден ИбрахӀиман Дела а ца хиллехь, ахь со хӀумма а ца луш дӀавохуьйтур вара. Амма Далла гина сан халонаш а, ас хьегна къа а, сийсара буса Цо бехказваьккхина со».


Якъубана а, Лабанна а юкъахь хилла барт

43Лабана Якъубана жоп делира: «ХӀара зударий сан йоӀарий бу, церан бераш а сан ду. Хьуна гуш долу даьхни а, бахам а сан бу. Амма хӀун дийр ду ас сайн йоӀаршна а, цара динчу берашна а? 44Барт бан беза вайшиммо, иза вайна юкъахь тоьшалла хилла дӀахӀуттур бу».

45Шайн хилла барт дагахь латто, схьа а эцна, цхьа тӀулг дӀахӀоттийра Якъуба[+]. 46Шен гергарчаьрга а элира цо: «ТӀулгаш гулде». Цара, тӀулгаш а гулдина, йоккха оьла йира. Юха цу оьланна улло хӀума яа охьахевшира уьш. 47Лабана цу меттиган цӀе ЕгӀар-СахӀадута тиллира, ткъа Якъуба цунах ГалӀад элира. 48Лабана элира: «ХӀара тӀулгийн оьла тахана вайшинна юкъахь болчу бертан теш ю». Цундела аьлла цунах ГалӀад (иза «тоьшаллин оьла» бохург ду). 49«Вай барт бинчул тӀаьхьа дӀасадевлча, Везачу Эло терго йойла вайна тӀехь», – элира Лабана. Иштта цу меттигах МицӀпа аьлла, цӀе тиллира цо (иза «терго» бохург ду). 50«Нагахь санна хьо сан йоӀаршца вон хилахь я ахь царна тӀе зударий балабахь, вайна юкъахь цхьа а вацахь а, хаалахь: Дела Теш ву хьуна а, суна а юкъахь». 51Кхин а элира Лабана Якъубе: «ХӀара тӀулгийн оьла а, хӀара боккха тӀулг а бу ас вайшинна юкъахь хӀоттийна. 52И тӀулгийн оьла а, и боккха тӀулг а тоьшалла ду со оцу тӀулгел дехьа – хьан агӀор вериг ца хилар хьуна зен дан. Хьо а вер вац цу тӀулгел сехьа суна зен дан. 53ИбрахӀиман а, Нахьиран а, церан ден а Дала кхел йойла вайна».

Шен дас Исхьакха ма-аллара, Кхерамечу Делах чӀагӀо йира Якъуба[+]. 54Цу лам тӀехь сагӀа а даьккхина, массо а гергара стаг хӀума яа кхайкхира цо. Кхачанах а кхетта, цигахь буьйса яьккхира цара. 55Ӏуьйранна хьалххе йоӀарийн берашна а, йоӀаршна а барташ а даьхна, уьш декъал а бина, цӀа вахара Лабан.

#### 32


Якъуб Ӏесавана дуьхьал воьду

1Шен некъ кхидӀа а бечу Якъубана дуьхьал Делан маликаш кхийтира. 2Уьш гича, Якъуба элира: «ХӀара Делан тоба ю!» Цо и маликаш гинчу меттиган цӀе Махьанайм тиллира (иза «ши тоба» бохург ду).

3СеӀир цӀе йолчу махкара Эдом олучу меттехь Ӏаш волчу шен веше Ӏесаве хаам бан нах бахийтира Якъуба. 4Цо элира цаьрга: «Сан эле Ӏесаве иштта ала: „Хьан ялхочо Якъуба боху: ‘Со Лабан волчохь хӀара де тӀекхаччалц Ӏийна. 5Сан стерчий а, хьелий а, варраш а, уьстагӀий а, гезарий а, ялхой а, гӀарбашаш а бу. ХӀара кхаъ боуьйту ас хьан къинхетаме сатесна’“».

6Геланчаша, юха а баьхкина, элира Якъубе: «Хьан ваша Ӏесав волчохь хилира тхо, иза хӀинца хьуна дуьхьал вогӀуш ву, шеца виъ бӀе стаг а валош».

7Воьхна а, кхеравелла а хьаьвзинчу Якъуба шеца болу нах а, даьхни а шина тобане дийкъира. 8Цо ойла йира: «Нагахь Ӏесав цхьана тобанна тӀелатахь, важа, кӀелхьара а яьлла, дийна юьсур ю». 9Якъуба элира: «Сан деден ИбрахӀиман а, сан ден Исхьакхан а Дела, Веза Эла, Ахь элира соьга: „Хьайн лаьтта тӀе, гергара нах болчу юхаверза, Ас дика ваха хаор ву хьо“[+]. 10Со хьакъ вац Хьан соьга хедар боцучу безамна а, тешамна а. Со Йордан-хих дехьаваьлча, сан карахь цхьа гӀаж бен хӀумма а яцара, ткъа хӀинца сан шина тобане бекъна бахам бу. 11Доьху Хьоьга, сан вешех Ӏесавах со ларвехьа, хӀунда аьлча со кхоьру, ван а веана, иза суна а, зударшна а, берашна а тӀелатарх. 12[+]Ахь аьлла ма ду: „Ас хьан аьтто бийр бу, хӀордан гӀум санна, ягар ца яллал тӀаьхье а кхиор ю“»[+].

13Якъуба цигахь буьйса яьккхира, шен долчух вешина Ӏесавана совгӀат а кечдира цо: 14ши бӀе газа а, ткъа бож а, ши бӀе уьстагӀ а, ткъа ка а, 15ткъе итт стен эмкал а, шайн бокъашца, шовзткъа етт а, итт бугӀа а, ткъа виркхел а, итт вир а. 16И даьхни тобанашка а декъна, ялхошка дӀа а делла, цо элира: «Сол хьалха дӀагӀо, даьхнина юкъахь меттиг а юьтуш». 17Хьалха воьдучу ялхочуьнга Якъуба элира: «Сан ваша Ӏесав дуьхьал а кхетта, цо хьайга хаттахь: „Хьо хьенан ву? Стенга воьду? ХӀара хьенан даьхни ду ахь дуьгург?“, 18ахь ала: „Хьан ялхочун Якъубан даьхни ду. Хьуна совгӀатана доуьйтуш ду хӀара, иза ша а ву тхуна тӀаьххье схьавогӀуш“».

19Иштта шолгӀачу ялхочунна а, кхозлагӀчунна а, даьхнина тӀаьхьа богӀучу вукхарна а хьийхира цо ала дезарг: «Аша а иштта ала Ӏесаве, иза шайна дуьхьалкхетча. 20Кхин тӀе а тоха: „Хьан ялхо Якъуб тхуна тӀаьхьа вогӀуш ву“, – алий». Якъуба ойла йора: «Ас дог кӀаддийр ду цуьнан, сайл хьалха хӀара совгӀаташ а дахьийтина. Юха, тхойша вовшахкхетча, цо со тӀеэца мега». 21Иштта совгӀаташ хьалха дӀа а дахьийтина, шаьш севцначу меттехь буьйса йоккхуш Ӏийра Якъуб.


Якъуб Делах латар

22Цу буссехь шен ши зуда а, ши ялхо-зуда а, цхьайтта кӀант а эцна, Ябокх цӀе йолчу хин гечох дехьавелира Якъуб. 23Доьзал а, шен бахам а хил дехьа баьккхира цо. 24[+]Якъуб ша висинчу хенахь сахиллалц цхьаъ лийтира цунах. 25Шега Якъуб эша ца велча, цу стага, кхуьнан хенах чӀогӀа куьг а тоьхна, иза чуьрадаьккхира. 26Юха цо элира: «ДӀахеца со, арахь серлайолуш ю».

Амма Якъуба элира: «Ахь со декъалваллалц дӀахоьцур вац».

27Стага хаьттира: «Хьан цӀе хӀун ю?»

«Якъуб», элира Якъуба.

28[+]ТӀаккха стага элира: «ХӀинца дуьйна хьан цӀе Якъуб хир яц, Исраил[*] хир ю, хӀунда аьлча хьо, Делах а, нахах а летта, кӀел ца висира»[+].

29[+]Якъуба элира: «Доьху хьоьга, хьайн цӀе йийцахь суна».

Амма стага хаьттира: «Сан цӀе хӀунда хоьтту ахь?» Цо Якъуб декъалвира[+]. 30Якъуба цу меттиган цӀе Пенуал (иза «Делан юьхь» бохург ду) тиллира. Цо элира: «Кху меттехь Делаца юьхь-дуьхьал а нисвелла, дийна висна со»[+].

31Малх цунна тӀехула хьалагӀаьттира, иза, астагӀа а лелхаш, Пенуалехула чекхволуш. 32Цундела ца юу исраилхоша ха долчуьра хьорзам, хӀунда аьлча Дала Якъубан цу меттигах куьг тоьхна дела.

#### 33


Якъуббий, Ӏесаввий вовшахкхетар

1ДӀахьаьжначу Якъубана гира, шеца виъ бӀе стаг а валош, вогӀу Ӏесав. Леиний, Рахьалний, шина ялхочунний юкъахь бераш дӀасадийкъира Якъуба. 2Ялхой-зударий а, церан бераш а хьалха хӀиттийра цо, Леа а, цуьнан бераш а царна тӀехьа хӀиттийра, ткъа Рахьал а, Юсуп а массарна а тӀехьа даьккхира. 3Хьалхаваьлла дӀа а волавелла, шен вешина тӀекхочуш, ворхӀазза лаьтта тӀекхаччалц охьатаьӀира иза. 4Амма Ӏесав, Якъубана дуьхьал а ведда, иза мара а воьллина, барташ даха хӀоьттира. И шиъ вилхира. 5Зударий а, бераш а гина, Ӏесава хаьттира: «ХӀорш муьлш бу хьоьца берш?»

Якъуба элира: «Дела соьца дика а хилла, Цо хьан ялхочунна делла бераш ду уьш».

6Ялхой, шайн берашца тӀебаьхкина, охьатаьӀира Ӏесавана хьалха. 7Юха Леа а, цуьнан бераш а тӀедаьхкина охьатаьӀира. Массарал тӀаьхьа тӀедеана Юсуп а, Рахьал а охьатаьӀира. 8Ӏесава хаьттира Якъубе: «И дерриг а даьхни суна дуьхьал хӀунда даийтира ахь?»

«Хьо резаван лаьара суна, сан эла», – аьлла, жоп делира Якъуба. 9Ӏесава элира: «Сан дерриг а долуш ду, сан ваша. Хьайниг хьайна дита».

10«ХӀан-хӀа, ас доьху хьоьга! – элира Якъуба. – Нагахь хьо суна резавелахь, дӀаэцахьа соьгара совгӀат. Хьан юьхь гар – Делан юьхь гар санна ду, сел дика со тӀеийци ахь. 11Доьху хьоьга, дӀаэца соьгара и совгӀаташ, хӀунда аьлча, Дела соьца дика а хилла, оьшург дерриг а сан долуш ду».

Якъуба чӀогӀа дехарна Ӏесава схьаийцира цуьнан совгӀаташ. 12Юха Ӏесава элира: «ХӀинца дӀагӀур ду вай, со хьуна уллохь хир ву».

13Амма Якъуба элира: «Хьуна гуш ду бераш гӀелделла хилар, цул сов, уьстагӀий а, хьелий а къона а, оза дезаш а ду сан. Нагахь цхьана дийнахь а лаьллина дигахь, даьхни хӀаллакьхир ду. 14Хьо хьалха дӀагӀо, со хьуна тӀаьххье дӀавогӀур ву, сих а ца луш, даьхни а, бераш а схьадахкадаларе хьаьжжина. ТӀаккха сан эла волчу, СеӀир-махка, кхочур ву со».

15Ӏесава элира: «Пурба ло суна хьайца масех сайн стаг вита».

«Иза оьшуш дац, – элира Якъуба. – Хьо соьца дика хилар гичхьана тоьур ду суна».

16Ӏесав оццу дийнахь СеӀир-махка юхавахара, 17ткъа Якъуб Сакхат цӀе йолчу метте вахара (иза «кхалораш» бохург ду). Цигахь чохь Ӏан цӀа а, бежанашна кӀел хӀитта кхалораш а йира цо. Цундела аьлла цу меттигах Сакхат.

18Падан-Арамера араваьллачхьана дуьйна, кхин хьовзам боцуш КанаӀан-махкарчу Шехем-гӀала схьакхечира Якъуб. ГӀалина хьалха арахь сецира иза[+]. 19[+]БӀе дато ахча а делла, Шехеман дегара, Хьамуран доьзалера латта ийцира Якъуба. Цу тӀехь шен четар дӀахӀоттийра цо[+]. 20Цигахь сагӀа доккху меттиг а кечйина, цу меттигах «Эл» цӀе йолу Исраилан Дела аьлла, цӀе тиллира цо.

#### 34


Якъубан йоӀ Дина а, Шехем-гӀалара бахархой а

1Якъубана Леас йина йоӀ Дина яхара меттигера зударий болчу. 2Цу мехкан куьйгалхочун хьаьвихочун Хьамуран кӀантана Шехемна гира иза. Цо, схьа а лаьцна, хьийзийра йоӀ. 3Дина даггара езаелла, цуьнца эсала къамел дира цо. 4Шен дега Хьамуре элира Шехема: «И йоӀ суна ялаехьа».

5Якъубана хиира шен йоӀ Дина хьийзийнийла, амма цуьнан кӀентий даьхни дажош арахь бара, цундела хӀумма а ца олуш Ӏара иза уьш цӀа бахккалц. 6Шехеман да Хьамур веара Якъубца къамел дан. 7Хилларг шайна хиъча, Якъубан кӀентий сихха арара цӀа баьхкира. Уьш чӀогӀа оьгӀазбахана бара, хӀунда аьлча Исраилан тӀаьхьенна юкъахь чӀогӀа эхье гӀуллакх дара Шехема динарг, Якъубан йоӀ а хьийзийна, ткъа и саннарг могуьйтийла дацара[+]. 8Хьамура элира цаьрга: «Даггара шун йоӀ езаелла сан кӀантана. Доьху шуьга, иза цуьнга маре яийтахьара аш[+]. 9Тхоьца захалонаш леладе: шайн йоӀарий тхоьга а бахкийта, тхайнаш шайна а бига. 10Тхуна юккъехь даха ховша – латта шуна хьалха ду. Цу тӀехь Ӏан а Ӏе, мах а бе, хьал а гулде».

11Шехема элира Динин дега а, вежаршка а: «Шу сайца дика хилийта хӀуъа а дийр дара ас, аш боххург лур а дара ас шуна. 12Нускалх муьлхха а там а, совгӀаташ а деха, ас дӀалур ду шуна, аша иза сайга яийтачхьана»[+].

13Шайн йишин Динин сий дайина дела, Якъубан кӀентийн ойла хилира Шехем а, цуьнан да Хьамур а леван. 14Цара элира: «И дойла яц тхан: сунтвазчу стаге тхайн йиша яхийтар эхье ду тхуна[+]. 15Тхо резахир ду, нагахь аш цхьа хӀума дахь: шаьш сунт а дина, тхо санна шу хилахь. 16ТӀаккха оха шуьга тхайн йоӀарий а лур бу, шуниш а балор бу. Шуна юкъахь даха а хевшина, шуьца цхьа къам а хилла Ӏийр ду тхо. 17Амма шу сунтдан реза ца хилахь, тхайн йиша схьа а эцна, тхо дӀагӀур ду».

18Цу къамелана резахилира Хьамур а, цуьнан кӀант Шехем а. 19Жимачу стага кхин хан ца йолуьйтуш кхочушдира цара аьлларг, хӀунда аьлча Якъубан йоӀ долаяккха лаьара цунна, ткъа Шехем шен ден хӀусамехь уггар лоруш верг вара.

20Хьамур а, цуьнан кӀант Шехем а, адам гуллучу метте, шайн гӀалин кевне а веана, нахе вистхилира. 21«И нах вайца дика бу, – элира цара. – Вайн лаьтта тӀехь Ӏойла уьш, мах а беш – кху лаьтта тӀехь царна тоъал меттиг ю. Вай церан йоӀарий балор бу, ткъа цара вайнаш буьгур бу. 22Цхьа халкъ а хилла, вайца Ӏан реза бу уьш, цхьа хӀума дича: нагахь вайн божарий, церанаш санна, сунтбина хилахь. 23Церан жаш а, бахам а, дерриг а даьхни а вайн хир дац тӀаккха? Резахила деза вай, тӀаккха уьш вайна юкъахь баха ховшур бу».

24ГӀалин кевне гулбелларш Хьамура а, цуьнан кӀанта Шехема а бохучунна резахилира. ГӀалин кевнах арабевлла берриг а божарий сунтбира. 25КхозлагӀчу дийнахь, уьш массо а лазаро хьийзош Ӏохкучу хенахь, гӀалара нах шаьш кхерамехь бац моьттуш бара. Ткъа Якъубан ши кӀант – ШимӀа а, Леви а, Динин вежарий, тарраш а эцна, гӀалина тӀелетира. Цара массо а божарий хӀаллакбира. 26Тур тоьхна Хьамур а, цуьнан кӀант Шехем а вийна, церан цӀа чуьра Дина схьа а эцна, дӀабахара уьш. 27Байина нах болчу чу а оьхуш, Якъубан кӀенташа гӀали чуьра хӀума дӀадаьхьира, шайн йиша цигахь хьийзийна дела. 28Цара жаш а, бажа а, варраш а дӀадигира, гӀалахь а, арахь а дерг дӀадаьхьира. 29ГӀалин бахархойн хьал а, бераш а, зударий а, цӀенош чохь дерг а схьаийцира Якъубан кӀенташа.

30ТӀаккха Якъуба элира ШимӀе а, Левига а: «Аш суна тӀе бохам баийтина, кху лаьтта тӀехь Ӏаш болчу канаӀанхошна а, перезахошна а со бӀаьрга ван везар вац. Вай дукха дац, нагахь уьш, вовшах а кхетта, суна тӀелатахь, цара со а, вай массо а хӀаллаквийр ву».

31Амма цара жоп делира: «Цу стагана, нахаца лела зуда санна, хета мегар ду ткъа тхан йиша?»

#### 35


Якъуб Бетала юхавогӀу

1[+]Дала элира Якъубе: «Бетал цӀе йолчу меттиге хьала а валий, хьайн вешех Ӏесавах хьо ведда вогӀучу хенахь хьуна Ша гайтина волчу Далла лерина сагӀа доккху меттиг кечъе цигахь»[+].

2Шен доьзале а, шеца болчаьрга а Якъуба элира: «ДӀакхийса шайгахь болу хийра цӀуш, цӀан а лой, тӀера бедар а хийца. 3Цул тӀаьхьа новкъа довла кечло, вай Бетала гӀур ду. Халачу дийнахь сан доӀина жоп а делла, со миччанхьа а вахача, соьца хилла волчу Далла лерина сагӀа доккху меттиг кечйийр ю ас цигахь».

4Шайгахь болу хийра цӀуш а, лергара чӀагарш а Якъубе дӀаелира цара. Цо уьш Шехем-гӀали уллохь ножан дитта кӀел лаьттах дӀайоьхкира[+].

5Юха уьш новкъа бевлира. Дала кхерам тесира царна гонах йолчу гӀаланашкарчу нахана тӀе, цундела зуламна Якъубан берашна тӀаьхьа цхьа а ца велира. 6Якъуб а, цуьнца берш а КанаӀан-махкахь йолчу Луз цӀе йолчу меттиге (хӀинца Бетал) баьхкира. 7Цигахь цо Беталахь волчу Далла лерина сагӀа доккху меттиг кечйира, хӀунда аьлча кхузахь Дала Ша вовзийтира цунна, хӀара шен вешех ведда воьдучу хенахь[+]. 8Ребикха кхаьбна йолу Дебира елча, иза Бетална лахо лаьттачу ножана кӀел дӀайоьллира. Цундела тиллина цу меттиган цӀе Ӏалун Бахут (иза «делхаран наж» бохург ду)[+].

9Якъуб Падан-Арамера юхавеача, Дала, кхин цкъа а Ша гайтина, декъалвира иза. 10[+]Дала элира цуьнга:

«Хьан цӀе Якъуб ю,
амма хӀинца дуьйна хьох кхин Якъуб эр дац:
хьан цӀе Исраил хир ю».

Иштта Дала цуьнан цӀе Исраил тиллира[+]. 11[+]Дала элира:

«Со Нуьцкъала Дела ву.
Алссам доьзалхой а хуьлуш, деба.
Халкъ а, халкъийн доьзал а,
паччахьаш а схьабевр бу хьох[+].
12ИбрахӀимна а, Исхьакхана а делла латта
хьуна дӀало Ас,
хьан тӀаьхьенна а дӀалур ду Ас иза».

13ТӀаккха цуьнца къамел дечу меттера дӀавахара Дела. 14[+]Якъуба Дала шеца къамел динчу метте боккха тӀулг хӀоттийра. Цу тӀе Далла лерина чагӀар а, даьтта а доьттира цо[+]. 15Дала шеца къамел динчу меттиган цӀе юха а Бетал тиллира Якъуба[+].


Рахьал а, Исхьакх а кхалхар

16Беталара дӀа а бахана, Эпрати-гӀалина уьш гена боцучу хенахь Рахьал беро хьовзийра. 17ЧӀогӀа холчохь йолуш, бала хьоьгура цо. Бер схьаоьцуш йолчу зудчо элира: «Кхера ма кхера, хьан кхин цхьа кӀант хир ву»[+]. 18Шен са дӀадалале Рахьала кӀентан цӀе Бен-Они тиллира (иза «сан баланийн кӀант» бохург ду), амма дас Бен-Яман элира цунах (иза «сан аьтто куьйган кӀант» бохург ду). 19Рахьал кхелхира. Эпрати-гӀала (я Байтлахам) боьдучу новкъахь дӀайоьллира иза[+]. 20Цуьнан коша тӀехь чуртана тӀулг хӀоттийра Якъуба. И тӀулг хӀинца а Рахьалан коша тӀехь лаьтташ бу. 21Шен некъ кхидӀа а бина, Мигдал Ӏедар олучу меттехь четар хӀоттийра Исраила. 22[+]Исраил цу меттехь Ӏаш волуш, Раабан шен ден ялхочуьнца Балхьатца дӀавижира. Исраилна хиира иза.

Якъубан шийтта кӀант вара[+]. 23Леас бина кӀентий:

Якъубан дуьххьарлераниг – Раабан, юха ШимӀа, Леви, ЯхӀуд, Иссархан, Забул.

24Рахьала бина кӀентий:

Юсуп а, Бен-Яман а.

25Рахьалан ялхочо Балхьата бина кӀентий:

Дан а, Наптал а.

26Леин ялхочо Залпаа бина кӀентий:

Гада а, Ашар а.

Уьш Якъубана Падан-Арамехь бина кӀентий бара.

27[+]Кхиръят-АрбаӀ (хӀинца Хьеврон) уллохь йолу Мамари цӀе йолчу меттехь Ӏачу шен дена Исхьакхана тӀевахара Якъуб. Цигахь цхьана хенахь тӀевеана Ӏийнера ИбрахӀим а, Исхьакх а[+]. 28Исхьакхан бӀе дезткъа шо дара. 29Дуьнен чохь дуккха а хан яьккхина, кхелхича, шен дайх дӀакхийтира Исхьакх. Цуьнан кӀенташа Ӏесава а, Якъуба а дӀавоьллира иза[+].

#### 36


Ӏесаван тӀаьхье


(1 Шерашкахь 1:34-37)

1[•]Ӏесаван (я кхечу тайпана аьлча Эдоман) тӀаьхье хӀара ю[+]. 2[+]КанаӀан-махкара зударий балийра Ӏесава: Ӏада а, АхӀлибам а, Басамат а. Ӏада яра хьетахочун Эйлонан йоӀ. АхӀлибам яра Ӏанин йоӀ а, хьаьвихочун ЦӀибӀонан кӀентан йоӀ а. 3[+]Ткъа Басамат яра ИсмаьӀалан йоӀ а, Набуятин йиша а[+]. 4Ӏадас Ӏесавана Элипаз вира, Басамата РаӀал вира. 5АхӀлибама ЕӀуш а, ЯӀлам а, Кхорахь а вира. КанаӀан-махкахь Ӏесавана бина кӀентий бара уьш.

6Шен зударий а, кӀентий а, йоӀарий а, цӀахь болу ялхой а, даьхни а, КанаӀанахь гулбина бахам а эцна, шен ваша Якъуб волчуьра кхечу метте дӀавахара Ӏесав. 7Цу шиннан дуккха а хьал а, даьхни а дара. Уьш тӀебаьхкина Ӏаш болчу лаьтта тӀехь дӀатарвала а, ваха а царна хала дара. 8Иштта, дӀавахна, СеӀир-махкахь ваха хиира Ӏесав (я Эдом).

9СеӀир-лаьмнашкахь Ӏийначу эдомхойн ден Ӏесаван тӀаьхье хӀара ю. 10Ӏесаван кӀентийн цӀераш яра:

Ӏесаван зудчун Ӏадин кӀант Элипаз а, Ӏесаван зудчун Басаматан кӀант РаӀал а.
11Элипазан кӀентий: Теман, Омар, Цепа, ГаӀтам, Кхеназ. 12Ӏесаван кӀентан Элипазан ТамнаӀ цӀе йолуш ялхо яра. Цо Элипазана Ӏамалекх вира. Уьш Ӏесаван зудчун Ӏадин берийн бераш дара[+].
13РаӀалан кӀентий бара Нахьати, Зерахь, Шама, Миза. Уьш Ӏесаван зудчун Басаматан берийн бераш дара.
14Ӏесаван зудчо, Ӏанин йоӀа, ЦӀибӀонан кӀентан йоӀа АхӀлибама Ӏесавана бина кӀентий бара ЕӀуш, ЯӀлам, Кхуорахь.

15Ӏесаван тӀаьхьенах баьччанаш бара хӀорш:

Ӏесаван дуьххьарлерачу кӀентан Элипазан кӀентий: баьччанаш Теман, Омар, Цепа, Кхеназ, 16Кхуорахь, ГаӀтам, Ӏамалекх. Уьш Эдомехь Элипазах схьабевлла баьччанаш бара. Иштта Ӏадин берийн бераш а дара уьш.
17Ӏесаван кӀентан РаӀалан кӀентий бара: баьччанаш Нахьати, Зерахь, Шама, Миза. Уьш Эдомехь РаӀалах схьабевлла баьччанаш бара. Иштта Ӏесаван зудчун Басаматан берийн бераш а дара уьш.
18Ӏесаван зудчун АхӀлибаман кӀентий: баьччанаш ЕӀуш, ЯӀлам, Кхуорахь. Ӏесаван зудчо, Ӏанин йоӀа АхӀлибама, бина баьччанаш бара уьш.

19Уьш Ӏесаван (Эдоман) кӀентий а, церан баьччанаш а бара.


Эдомехь Ӏийначу СеӀиран тӀаьхье


(1 Шерашкахь 1:38-42)

20[•]Ӏесав вале Эдомехь Ӏийнера хьорихо СеӀир. Цуьнан бара кӀентий: Лутани, Шубали, ЦӀибӀон, Ӏана,[+] 21Дишон, Эцар, Дишан. Эдомехь болу СеӀиран и кӀентий хьорихойн баьччанаш бара.

22Лутанин кӀентий: Хьори а, ХӀейма а. ТамнаӀ Лутанин йиша яра.
23Шубалин кӀентий: Ӏалван, Манахьат, Ӏейбал, Шапи, Онам.
24ЦӀибӀонан кӀентий: АяхӀу, Ӏана. Шен ден ЦӀибӀонан варраш яжош, яьссачу арахь довха хи карийна Ӏана вара иза.
25Ӏанин бераш: Дишон а, Ӏанин йоӀ АхӀлибам а.
26Дишонан кӀентий: Хьемдан, Эшбан, Итран, Керан.
27Эцаран кӀентий: БилхӀан, ЗаӀван, Ӏакхан.
28Дишанан кӀентий: ӀуцӀа, Арани.

29Хьорихойн баьччанаш бара Лутани, Шубали, ЦӀибӀон, Ӏана, 30Дишон, Эцар, Дишан. Уьш СеӀир-махкахь шайн-шайн тобанашкахь хьорихойн баьччанаш бара.


Эдом-мехкан паччахьаш


(1 Шерашкахь 1:43-54)

31[•]Исраилан махкахь паччахьаш хилале Эдомехь хӀара паччахьаш бара:

32БеӀаран кӀант БулаӀ. Цуьнан гӀалин цӀе ДинхӀаба яра.
33БулаӀ велча, цуьнан метта Бацар-гӀаларчу Зерахьан кӀант Ябаб паччахь хилира[+].
34Ябаб велча, цуьнан метта теманхойн махкара Хьушам паччахь хилира[+].
35Хьушам велча, цуьнан метта Бедадан кӀант ХӀадад паччахь хилира. Муаби-махкахь маданхошна тӀехь толам баьккхина вара иза. Цуьнан гӀалин цӀе Ӏавит яра.
36ХӀадад велча, цуьнан метта Масрекха-гӀалара Самла паччахь хилира.
37Самла велча, цуьнан метта хина йистера Рехьабат-гӀалара Шаул паччахь хилира.
38Шаул велча, цуьнан метта Ӏахбаран кӀант БаӀал-Хьанан паччахь хилира.
39Ӏахбаран кӀант БаӀал-Хьанан велча, цуьнан метта ХӀадад паччахь хилира. Цуьнан гӀалин цӀе ПаӀу яра. Мезахьабан йоӀан Матарадан йоӀ Ма-ХӀайтӀабал яра цуьнан зуда.

40ХӀорш ю Ӏесаван тӀаьхьенах болчу баьччанийн цӀераш, церан тайпанашка а, лаьттанашка а хьаьжжина: ТамнаӀ, Ӏаьлви, Етат,[+] 41АхӀлибам, Эла, Пинан, 42Кхеназ, Теман, Мубацар, 43Магдаал, Ӏирам.

Эдомхойн ден Ӏесавах схьабевлла баьччанаш бара уьш. Шайн долахь долчу лаьтта тӀехь шайн-шайн тайпанашца Ӏаш бара уьш.

#### 37


Юсупан гӀенаш

1Якъуб шен да ваьхначу КанаӀан-махкахь Ӏаш вара.

2ХӀара ду Якъубан тӀаьхьенах хилларг.

ВуьрхӀитта шо долу Юсуп шен вежаршца ден уьстагӀий а, гезарий а яжош вара. Цуьнца хуьлуш болу цуьнан вежарий Якъубан шиннан зудчун Балхьатан а, Залпаан а кӀентий бара. Юсупа шен вежарша дина вон хӀума дега дӀадуьйцура. 3Исраил (я Якъуб) воккха стаг волчу хенахь дуьнен чу ваьлла вара Юсуп, цундела вукху кӀентел дукхавезара цунна иза. Цо Юсупна хаза кечдина духар делира. 4Шайл а алсам дена дукхавезийла хиъча, вежаршна Юсуп ца вийзира, цуьнца бертахь къамел дан а ца лаьара царна. 5Цкъа Юсупна гӀан гира. Цо иза вежаршна дийцира, царна Юсуп кхин а чӀогӀа ца вийзира. 6Цо элира цаьрга: «ЛадогӀийша, суна хӀун гӀан гина. 7Вай кха тӀехь цӀевнаш доьхкуш дара. ЦӀеххьана сан цӀов, айа а белла, дӀанисбелира, шун цӀевнаш, цунна гонах а хӀиттина, цунна охьатаьӀира».

8Вежарша элира цуьнга: «Хьо паччахь а хилла, тхуна тӀехь куьйгалла деш хир ву моьтту хьуна?»

Цуьнан гӀан а, иза дийцар а бахьана долуш кхин а чӀогӀа ца вийзира царна иза.

9Кхин цхьа гӀан а гира Юсупна, иза а вежаршна дийцира цо: «ЛадогӀийша, кхин цхьа гӀан а гира суна: хӀинца суна хьалха охьатаьӀаш малх а, бутт а, цхьайтта седа а бара».

10Вежаршна дийцина ца Ӏаш, дена а дийцира цо и гӀан. Дас бехк баьккхира цуьнга: «И хӀун гӀан ду хьуна гинарг? Со а, хьан нана а, хьан вежарий а, дахка а даьхкина, хьуна хьалха охьатаьӀар ду ткъа?»

11[+]Вежарий хьоьгура цунах, амма дас дагахь латтадора и хилларг.


Вежарша Юсуп вухку

12Шайн ден жаш дажо Шехем олучу метте бахара вежарий. 13Исраила элира Юсупе: «Шехемна уллохь жа дажош бу хьан вежарий, хьо царна тӀевахийта воллу со».

«Со кийча ву», – жоп делира Юсупа[+].

14Дас элира цуьнга: «Ваха а гӀой, хьажа хьайн вежарий хӀун деш бу а, жа муха ду а, юха а волий, суна жоп а да цунах лаций».

Хьеврон-тогӀи чуьра Шехеме вахийтира цо Юсуп[+]. 15Цигахь тила а велла, арахула иза лелачу хенахь цунна дуьхьалкхийтира цхьа некъахо. Цо хаьттира Юсупе: «Ахь хӀун лоьху?» – аьлла.

16Юсупа элира: «Ас сайн вежарий лоьху. Алахьа соьга, мичахь бу уьш шайн жаш дажош?»

17«Уьш кхузара дӀабахна, – жоп делира цу некъахочо. – Суна хезира цара олуш: „Дотане гӀур ду вай“».

ТӀаьхьаваханчу Юсупна шен вежарий Дотан олучу гӀалина уллохь карийра[+]. 18Геннахь Юсуп тӀевогӀуш а гина, шайна и тӀекхачале вежарша барт бира иза вен. 19«Хьуьлла вогӀу хӀара гӀенаш гуш верг! – элира цара. – 20Вен а вийна, гӀуна чу кхосса веза вай иза, цӀахь иза экхано виъна эр ду вай. ТӀаккха хуур ду вайна цуьнан гӀенех хӀун хуьлу».

21И къамел хезча, Юсуп кӀелхьарваккха луучу Раабана элира: «ХӀан-хӀа, иза вуьйр вац вай». 22Кхин а элира цо: «ЦӀий ма Ӏанаделаш. Яьссачу арара оцу гӀуна чу кхосса иза, амма цунна тӀе куьг ма айа». Царах иза кӀелхьара а ваьккхина, да волчу дӀавахийта лууш вара Раабан. 23Юсуп вежаршна тӀевеача, цунна тӀера еза, хаза кечйина бедарш схьаехира цара. 24Юха чохь хи доцучу, яьссачу гӀуна чу кхоьссира иза вежарша[+]. 25ХӀума яа охьахевшича, царна гира ГалӀад цӀе йолчу меттера эмкалийн къепалца богӀу ИсмаьӀалан тӀаьхьенах болу нах. Хаза хьожа йогӀучу бецех а, зезагех дина тайп-тайпана хьакхарех а эмкалш а йоьттина, Мисар-махка боьлхура уьш. 26ЯхӀуда элира вежаршка: «Вайна хӀун пайда бу, ваша вен а вийна, цунах дерг лачкъийна Ӏийча? 27Цул а оцу нахана дӀавухкур ву вай иза, цунна тӀе куьг айа а дезар дац – вайн ваша ма ву иза».

Вежарий резахилира цо аьллачунна[+]. 28[+]ИсмаьӀалан тӀаьхьенах болу и маданхойн совдегарш тӀехбовлучу хенахь вежарша Юсуп, гӀуна чуьра хьала а ваьккхина, ткъа детин ахчанах царна воьхкира. Цу наха иза Мисара дӀавигира. 29Раабанна ца хаьара хилларг. ГӀуна тӀе вахача, цигахь Юсуп а ца гина, холчу хӀоьттина, шена тӀера хӀуманаш этӀийра цо. 30Юха а веана, цо элира вежаршка: «КӀант цигахь вац! Со хӀинца дена хьалха муха гӀур ву?»

31ТӀаккха цара, бож а йийна, цуьнан цӀий хьаькхира Юсупан куча тӀе. 32Юха, и коч шайн дена тӀе а яьхьна, цара элира: «ХӀара карийна тхуна. Хьажахь, хьан кӀентан юй хӀара?»

33Коч евзинчу дас элира: «ХӀара сан кӀентан коч ю! Иза экхано виъна! Юсуп цистина дӀаваьккхина».

34Шена тӀера бедарш а этӀийна, Ӏаьржа духар а дуьйхина, дуккха а деношкахь кӀантах белхар дира Якъуба[+]. 35Массо а цуьнан кӀентий а, йоӀарий а иза теван гӀертара, амма иза тен дагахь вацара: «Сайн кӀантана сагатдеш, эхарта дӀагӀур ву со», – бохура цо. КхидӀа а белхар дира дас.

36Ткъа цу хенахь маданхоша Мисар-махкахь пирӀунан гӀаролан хьаькам волчу Патипарна воьхкира Юсуп.

#### 38


ЯхӀуд а, Тамара а.

1Цу хенахь шен вежарий болчуьра дӀа а вахана, Ӏадулам олучу меттера волу Хьира цӀе йолу стаг волчохь Ӏаш вара ЯхӀуд. 2Цигахь ЯхӀудана ШуӀа цӀе йолчу канаӀанхочун йоӀ евзира. Яла а йина, цунах кхийтира иза. 3Зудчо кӀант вича, цуьнан цӀе Ӏаьр тиллира. 4Юха а доьзалхочух а хилла, кӀант вира ЯхӀудан зудчо. КӀентан цӀе Онан тиллира цо. 5Кезаб олучу меттехь шена кхин цхьа кӀант а вича, цуьнан цӀе Шейла тиллира цо.

6Шен дуьххьарлерачу кӀантана Ӏаьрана Тамара цӀе йолуш зуда ялийра ЯхӀуда. 7Амма Шена хьалха Ӏаьр къиношца Ӏарна, Везачу Эло са ийцира цуьнан. 8ТӀаккха ЯхӀуда элира Онане: «Хьайн вешех йисинчуьнца дӀа а вижна, марвешин декхар кхочушдан деза ахь вешин тӀаьхье хилийта»[+].

9Амма Онанна хаьара оцу тӀаьхьенан да ша хир воций, цундела хӀоразза а вешин зудчуьнца дӀавижча, бер ца хуьлу агӀо лелайора цо. 10Везачу Элана хьалха къилахь дара Онана лелош дерг, цундела Цо цуьнан а са дӀаийцира. 11ТӀаккха оцу шинна хилларг жимаха волчу кӀантана Шейлана хиларна кхоьруш, ЯхӀуда элира шен несе Тамаре: «Сан кӀант Шейла воккха хиллалц, хьайн да волчу дӀа а гӀой, йисина Ӏаш йолу зуда Ӏа ма-еззара Ӏе».

Тамара шен ден цӀа дӀаяхара. 12Дикка хан яьлча, ЯхӀудан зуда, ШуӀин йоӀ, елира. Шен са тийначул тӀаьхьа ЯхӀуд шен уьстагӀий лоргуш болу нах болчу Тамне вахара. Ӏадулам-гӀалара цуьнан доттагӀа Хьира а вахара цуьнца. 13Тамаре элира: «Хьан марда Тамне уьстагӀий ларга воьдуш ву». 14Йисина Ӏачу зудчун духар дӀа а даьккхина, юьхь къайлайоккхуш тӀе хӀума а кхоьллина, Тамне боьдучу новкъахь йолчу Ӏенаим-гӀалех чувулучу меттехь охьахиира иза. Цунна гора, Шейла воккха хиллехь а, ша цуьнга маре дӀа ца ялар. 15Тамара шена гича, цуьнан юьхь дӀакъевлина хиларна цунах нахаца лела зуда таръелира ЯхӀудана. 16Зудчунна тӀе а вахана, цо элира: «Ялохьа, хьайца дӀавижийтахьа со». Цунна ца хаьара иза шен нус юйла.

Зудчо хаьттира: «Ахь хӀун лур ю суна хьо сайца дӀавуьжуьйтург?»

17ЯхӀуда жоп делира: «Ас сайн жена юкъара буьхьиг йоуьйтур ю хьуна».

Зудчо юха а хаьттира: «Закъалтана хӀума лур юй ахь, буьхьиг схьаяийтталц?»

18ЯхӀуда хаьттира: «ХӀун закъалт ло хьуна?»

Зудчо жоп делира: «Хьан мухӀар а, цу тӀера тӀийриг а, хьан карара Ӏаса а оьшу суна».

Цо йоьхург дӀа а елла, цуьнца дӀавижира ЯхӀуд. Тамара доьзалхочух хилира цунах. 19Цигара дӀа а яхана, ша тӀеоьхкина хӀуманаш дӀа а яьхна, йисина Ӏачу зудчун духар тӀедуьйхира цо.

20Цу хенахь ЯхӀуда шен доттагӀа Ӏадуламхо Хьира вахийтира, буьхьиг а эцна, ша закъалтана елла хӀуманаш цу зудчуьнгара схьаэца. Амма доттагӀчунна и зуда ца карийра. 21Цо хаьттира цигарчу нахе: «Ӏенаим уллохула болучу некъан йистехь Ӏийна, цӀуйн дуьхьа нахаца лелаш йолу еза зуда[*] мичахь ю?» – аьлла.

Цара жоп делира: «Кхузахь-м ца хилла цхьа а цӀуйн дуьхьа нахаца лела еза зуда».

22ЯхӀуд волчу юха а веана, Хьирас элира: «Суна иза ца карий, цигарчу наха: „Кхузахь-м яц цхьа а цӀуйн дуьхьа нахаца лела еза зуда“, – боху».

23ЯхӀуда элира: «Делахь шегахь йисинарг шена юьтур цо, вайх нах белийта ца лаьа суна. Ас цунна буьхьиг яхьийтира, амма хьуна и зуда ца карийна».

24Кхо бутт баьлча, ЯхӀуде элира: «Нахаца а лелла, доьзалхочух хилла хьан нус Тамара!»

ЯхӀуда элира: «Ара а яккхий, ягае иза!»[+]

25Амма ша дӀаюьгучу хенахь мардена тӀе стаг вахийтира Тамарас: «ХӀара хӀуманаш йолчу стагах доьзалхочух ю со. ДӀахьажал, хьенан ду хаьий хьуна хӀара мухӀар а, тӀийриг а, Ӏаса а», – аьлла.

26ЯхӀудана евзира и хӀуманаш, цо элира: «Сан болчул а бехк бац цуьнан, хӀунда аьлча ас сайн кӀанте Шейле иза дӀа ца елира». Кхин цуьнца дӀа ца вижира ЯхӀуд[+].

27Доьзалхо хуьлу хан тӀекхаьчча, Тамарин кийрахь шала бераш дуйла хиира. 28Бер хуьлучу хенахь хьалхарчу доьзалхочун куьг гучудаьлча, бер схьаоьцучу зудчо, цуьнан куьйгах цӀен тай а дихкина, элира: «ХӀара хьалхара ву». 29Амма кӀанта куьг юха а даьккхина, хьалха цуьнан ваша велира дуьнен чу. Бер схьаоьцучу зудчо элира: «Хьо муха чекхвели, Парас?!» Цу кӀентан цӀе Парас тиллира (иза «чекхвалар» бохург ду). 30Юха куьйга тӀехь цӀен тай дерг а велира гучу. Цуьнан цӀе Зерахь тиллира (иза «сатасар» бохучух тера ду).

#### 39


Юсуп а, Патипаран зуда а

1ИсмаьӀалан тӀаьхьенах болчу совдегарша Мисар-махка валийра Юсуп. ПирӀунан гӀаролан хьаькам а волуш, цунна уллорчех цхьаъ волчу мисархочо Патипара ийцира иза цаьргара[+]. 2[+]Веза Эла вара Юсупца, цуьнан дика аьтто хилира. Хьолахо волчу мисархочун хӀусамехь вехаш вара иза. 3Цуьнан хӀусаман дена гора Веза Эла Юсупца хилар а, цо дечу гӀуллакхаш тӀехь гӀо деш Иза хилар а. 4Патипар реза вара Юсупна. Цунах хьалхара ялхо вира цо, цӀа а, берриг бахам а Юсупе лело дӀа а белла. 5ХӀусамдас Юсуп куьйгалла дан хӀоттийчхьана дуьйна, Везачу Эло декъалйира мисархочун хӀусам Юсупан дуьхьа. Везачу Элан беркат доьссира Патипаран долахь долчунна дерригенна а тӀе: цӀенна а, аренна а. 6Цундела цо Юсупах тешна дитинера доллу хӀума а. Юсуп бахьана долуш цхьана а хӀуманна гӀайгӀа яцара цунна, ша юучун бен.

Юсуп куц долуш а, хаза а вара. 7Дукха хан ялале хӀусамден зуда кхуьнга хьежа елира. Цо элира Юсупе, шеца дӀавижа аьлла. 8Амма Юсуп реза ца хилира, цо бохура: «Со волчохь сан эло цхьана а цӀа чохь йолчу хӀуманна гӀайгӀа бан ца оьшу, шен долахь дерг дерриг а сох тешна дитина цо. 9Кху цӀа чохь со коьртаниг ву. Сан эло оьшург дерриг а луш ду суна, цхьа хьо йоцург, хӀунда аьлча хьо цуьнан зуда ю. Ас муха бийр бу вон болх, Далла хьалха къа муха латор ду?»[+]

10ХӀора дийнахь цу зудчо доьххушехь, цуьнца дӀавижа а, хила а реза ца хуьлура иза. 11Цкъа цӀеранаш чохь боцучу хенахь, цхьа гӀуллакх а хилла, чувеара Юсуп. 12Цуьнан бедар схьа а лаьцна, зудчо элира: «ДӀавижа соьца!» Амма тӀехулара бедар зудчун карахь а юьсуш, ведда араиккхира Юсуп. 13Шегахь бедар а йитина, иза дӀаведдийла а гина, 14зудчо, ялхой схьа а кхайкхина, элира: «Хьовсийша, хӀара Ӏебархо вайн цӀа чу валийна, ткъа хӀара вай сийсаздеш ву! Кху чу а веана, соьца дӀавижа гӀерташ вара иза, амма со мохь хьекха хӀоьттича, 15шен бедар соьгахь а йитина, веди иза»[+].

16Юсупан тӀеюху хӀума шегахь йитира зудчо, хӀусамда цӀа валлалц. 17Цунна а изза дийцира цо: «Ахь валийна Ӏебархойн лай со йолчу а веана, со хьийзо гӀерташ вара, 18амма ас мохь хьаькхча, шен бедар соьгахь а йитина, ведира иза». 19«Хьан лай сан сий дайа гӀоьрти!» – бохура зудчо.

Цо дуьйцучуьнга ла а доьгӀна, чӀогӀа оьгӀазвахара Патипар. 20Схьа а лаьцна, паччахьан тутмакхаш болчу набахти чу воьллира цо Юсуп.

Иштта набахти чу кхечира иза. 21[+]Амма цигахь а Веза Эла вара цуьнца. Гуттар а кхуьнан дола деш Ша хиларна, набахтин коьртачу хьаькамана хӀара дикачу агӀор гайтира Везачу Эло[+]. 22Набахтин коьртачу хьаькамо массо а тутмакхашна тӀехь куьйгалла дан а, набахтехь долчу хьолах жоп дала а хӀоттийра Юсуп. 23Цунна ша тӀедиллинчу гӀуллакхна сагатдан ца оьшура набахтин коьртачу хьаькамо, хӀунда аьлча, Юсупан массо а хӀуманна тӀехь аьтто беш, Веза Эла вара цуьнца.

#### 40


ЧагӀардуттург а, бепигдоттург а

1Дукха хан ялале Мисаран паччахьан ши ялхо, чагӀардуттург а, бепигдоттург а, шайн элана, Мисар-мехкан паччахьна хьалха бехке хиллера. 2ПирӀун оьгӀазвахнера шен коьртачу чагӀардуттучунна а, коьртачу бепигдоттучунна а. 3Цо и шиъ Юсуп чувоьллина волчу, цуьнан элан Патипаран цӀенца йолчу набахти чу воллийтира. 4Набахтин коьртачу хьаькамо уьш Юсупе дӀабелира. Юсуп церан гӀуллакхе хьожуш вара. Чувоьллинчул тӀаьхьа жимма хан яьлча, цу шина ялхочунна 5цхьана буса гӀан гира. ХӀора гӀенан шен маьӀна дара[+]. 6ШолгӀачу Ӏуьйранна уьш болчу веача, Юсупна гира и шиъ гӀайгӀане воьжна. 7Шеца шен хӀусамден цӀа чохь чубоьхкинчу пирӀунна уллорчу элашка хаьттира цо: «Тахана сел гӀайгӀане хӀунда ву шуьшиъ?»

8«Тхойшинне а гӀан гина, – жоп делира цара, – ткъа цунах дерг кхето стаг вац».

Юсупа элира цаьрга: «Кхетор Делера дац ткъа? Дийцал суна шайн гӀенаш»[+].

9Коьртачу чагӀардуттучо дийцира Юсупна шен гӀан: «Суна гӀенах кемсийн таьлланг гира. 10Цу тӀехь кхо га дара. Таьлланго заза даьккхира, юха зазанах цу сохьта кемсийн хорханаш хилира. 11Сан карахь пирӀунан кад бара. Ас, кемсаш а яьхна, кеда чу мутт а даьккхина, пирӀуне кад дӀабелира».

12«Цуьнан маьӀна иштта ду, – элира цуьнга Юсупа. – Кхо га – иза кхо де ду. 13Кхо де даьлча, пирӀуно хьо лаккха айина, хьалха хиллачу метте дӀахӀоттор ву. Ахьа, хьалха ма-баллара, пирӀуне кад дӀалур бу. 14Амма ас доьху хьоьга, хьайна дика хан тӀееача, со дага а ваийтий, суна дика болх хилийтархьама пирӀуне со хьахавелахь, набахти чуьра араваккха алий. 15Ӏебархойн махкара нуьцкъах схьавалийна со, кхузахь а набахти чуволлал хӀума а ца даьлла соьгара».

16Юсупа динчу маьӀнина реза а хилла, коьртачу бепигдоттучо элира цуьнга: «Суна а гира гӀан: ас коьрта тӀехь латтош кхо тускар дара, чохь бепиг а долуш. 17Лакхарчу тускар чохь пирӀунна деттина бепиг дара, амма иза олхазарша, зӀакарш а етташ, дууш дара».

18«Цуьнан маьӀна иштта ду, – элира Юсупа. Кхо тускар – иза кхо де ду. 19Кхо де даьлча, хьо а пирӀуно лаккха хьалаойур ву – хьокханна тӀе а хаийна, ткъа олхазарша хьан дегӀах зӀакарш еттар ю». 20Кхо де даьлча, пирӀунан вина де дара. Цо той хӀоттийра шена уллорчарна. Уьш гонах а болуш, пирӀуно лаккха хьалаайира коьрта чагӀардуттург а, коьрта бепигдоттург а[+]. 21Коьрта чагӀардуттург шен хьалхалерчу метте дӀахӀоттийра цо, вукхо юха а пирӀунан кара кад белира. 22Ткъа коьрта бепигдоттург хьалаоьллира, Юсупа маьӀна деш ма-аллара[+]. 23Амма коьртачу чагӀардуттучунна Юсуп дага ца веара, цунна иза вицвеллера.

#### 41


ПирӀунан гӀенаш

1Дийнна ши шо чекхдаьлча, пирӀунна гӀан гира: ша Нил цӀе йолчу хина йистехь лаьтташ, 2хи чуьра берстана а, хаза а ворхӀ етт, хьала а баьлла, эрзашкахь бажа хӀоьттира. 3Царна тӀаьххье кхин ворхӀ етт схьабелира Нил чуьра. И бежанаш гӀийла а, ирча а дара. Берда тӀехь вукхарна юххе дӀахӀиттира уьш. 4ГӀийлачу бежанаша дерстанаш диира. Эццахь пирӀун самавелира.

5Юха иза дӀавижча, кхин гӀан гира цунна: цхьана гӀода тӀехь буьззина а, хаза а ворхӀ кан бара. 6Юха царна тӀаьххье хьалабелира кхин ворхӀ кан. Уьш гӀийла а, малхбалерчу мохо багийна а бара. 7ГӀийлачу кенаша дуьззина долу кенаш дӀадиира. Самаваьллачу пирӀунна иза гӀан дуйла хиира. 8[+]Ӏуьйранна синтем байна вара иза. Мисар-махкара массо а бозбунча а, хьекъал долу стаг а схьа а кхайкхина, царна шен гӀенаш дийцира цо. Амма цхьанна а церан маьӀна дан ца хиира[+].

9ТӀаккха коьртачу чагӀардуттучо элира пирӀуне: «ХӀинца суна дагадеа со бехке хилар. 10Цхьана хенахь пирӀун оьгӀазвахнера шен ялхошна. Со а, коьрта бепигдоттург а пирӀунан гӀаролан хьаькаман цӀенца йолчу набахти чу воллийтира. 11Суна а, сан накъостана а набахтехь цхьана буса гӀан гира. ХӀора гӀан шен маьӀна долуш дара. 12Тхоьца чувоьллина гӀаролан хьаькаман ялхо волу къона Ӏебархо вара. Оха цунна тхешан гӀенаш дийцира, цо церан маьӀна дира[+]. 13Цо ма-дийццара нисделира дерриг а: со сайн балха схьавеара, соьца чувоьллина хилларг хьалаоьллира».

14ПирӀуно Юсупна тӀаьхьа нах бахийтира, цара иза сихонца набахтера схьавалийра. Маж а яьшна, тӀе цӀена хӀума а юьйхина, пирӀунна тӀевахара Юсуп.

15ПирӀуно элира Юсупе: «Суна гӀан гина, амма цхьаьнгге а цуьнан маьӀна ца дало. Суна хезнера хьох лаьцна, хьо гӀенех дерг девзаш а, церан маьӀна дан хууш а ву бохуш».

16Юсупа жоп делира: «Соьга далалур дац, Дала лур ду пирӀунна дика жоп»[+].

17ПирӀуно дийцира Юсупна: «Суна гӀенах со Нилан берда тӀехь лаьтташ гира. 18ЦӀеххьана, хи чуьра хьала а баьлла, хаза а, берстана а ворхӀ етт эрзашкахь бажа хӀоьттира. 19Царна тӀаьххье цкъа а суна Мисар-махкахь гина боцу, чӀогӀа ирча а, оза а ворхӀ етт хьалабелира. 20Хьалха хьаладевлла, хаза а, нисделла а бежанаш цу гӀийлачу, ирчачу бежанаша диира. 21Амма цаьрга хьаьжча, цхьаммо а эр дацара цара уьш диъна: шаьш хьалха ма-дарра ирча дара и бежанаш. Эццахь со самавелира.

22Юха суна гӀенах цхьана гӀад тӀехь хьалабаьлла хаза а, буьззина а ворхӀ кан гира. 23Царна тӀаьххье хьалабелира бекъа а, гӀийла а, малхбалерчу мохо чахчийна а ворхӀ кан. 24ГӀийлачу кенаша дуьззина дерш дӀадиира.

Ас бозбунчашка дийцира иза, амма цхьанна а маьӀна дан ца хиира цуьнан».

25Юсупа элира пирӀуне: «И ший а гӀан цхьана хӀуманах лаьцна ду. Дала хьуна схьадиллина Ша дан воллург. 26ВорхӀ дика етт а, ворхӀ дика кан а – иза ворхӀ шо ду. И ший а гӀан цхьаннах лаьцна ду. 27Ткъа вукхарал тӀаьхьа хьалабаьлла болу ворхӀ гӀийла а, ирча а етт а, ворхӀ гӀийла а, малхбалерчу мохо чахчийна кан а – иза ворхӀ шо ду. Мацалла хӀоьттина ворхӀ шо. 28Дала пирӀунна Ша дан воллург схьадиллина аьлла, ас бохург хӀара дара. 29Мисар-махкахь шорто йолуш, токхе ворхӀ шо тӀекхочуш ду. 30Юха тӀедогӀу ворхӀ шо мацалла йолуш хир ду. Шорто хилла хилар дицлур ду – мацалло дерриг а латта дассор ду[+]. 31Шорто йицлур ю цунна тӀаьххье йогӀун йолу мацалла бахьана долуш, хӀунда аьлча мацалла луьра хир ю. 32ПирӀунна гӀан шозза гаран маьӀна ду Делан сацам хилла чекхбалар а, Цо иза кестта кхочушбийриг хилар а.

33ХӀума хууш а, хьекъал долу а стаг а лехна, Мисар-махкахь куьйгалла дан иза хӀотто веза ахь. 34Шорто йолчу ворхӀ шарахь Мисар-махкахь кхиъначу ялтин пхоьалгӀа дакъа схьагулдеш, нах арабаха беза. 35Оцу дикачу шерашкахь цара ялта гул а деш, пирӀунан омрица гӀаланашкахь кӀа Ӏалашдан деза. 36Гулдина ялта дӀадиллина хир ду, мацалла тӀееанчу ворхӀ шарахь Мисар-махкара адам хӀаллак ца хилийта».


Юсуп Мисар-мехкан куьйгалхо хуьлу

37ПирӀуно а, цунна гонах болчу элаша а, реза а хилла, тӀетодира Юсупа аьлларг. 38Шен элашка пирӀуно хаьттира: «ХӀара стаг санна верг вайна кхин мила карор ву, шена чохь Делан Са а долуш?»[+]

39ТӀаккха пирӀуно Юсупе элира: «Дала и дерриг а хьуна схьадиллина хилча, хьол хьекъал долуш а, хӀуманах кхеташ а стаг вац. 40[+]Ас сайн цӀенна тӀехь куьйгалла дан хӀоттаво хьо, дерриг а сан халкъ хьан омранаш кхочушдеш хир ду. Паччахьан дарже хьаьжна бен, со хьол лакхара хир вац»[+].

41ПирӀуно элира Юсупе: «Хьажалахь, ас берриг а Мисар-махка тӀехь куьйгалла дан хӀоттаво хьо». 42[+]Цо шен пӀелга тӀера схьадаьккхина мухӀар Юсупан пӀелга тӀе доьллира, дуткъачу кӀадинах дина духар цунна тӀе а дуьйхина, цуьнан коча дашо зӀе оьллира[+]. 43Шен шолгӀа гӀудалкха чохь лелаве иза аьлла, омра дира пирӀуно. Юсупна хьалха боьлхучу ялхоша, цунна некъ бита бохуш, маьхьарий деттара. Иштта пирӀуно Мисар-махка тӀехь куьйгалхо хӀоттийра Юсуп. 44ПирӀуно элира Юсупе: «Со пирӀун ву, амма берриг а Мисар-махкахь хьан бакъо йоцуш цхьа а меттахвала а ваьхьар вац».

45Цо Юсупна керла цӀе елира – Цапнат-ПаӀнахь аьлла. Ана цӀе йолчу гӀалин динан да волчу ПатипараӀан йоӀ Аснат ялийра пирӀуно Юсупна. Иштта Юсуп берриг а Мисар-махкана тӀехь урхалла деш хилира[+]. 46Юсупан ткъе итт шо дара, Мисаран паччахьна гӀуллакх дан иза вахача. ПирӀун волчуьра араваьлла, берриг а Мисар-махкахула чекхвелира иза. 47Шорто йолчу ворхӀ шарахь лаьтто дуккха а ялта делира. 48Оцу ворхӀ шарахь кхиъна ялта, гул а деш, гӀаланашкахь охьадуьллура Юсупа. Луларчу аренашкахь кхиъна ялта хӀора гӀалахь охьадуьллура цо. 49ХӀордан гӀум санна, дукха дара Юсупа гулдина кӀа. Цо иза, дагар а ца деш, дитира, хӀунда аьлча дагар ца даллал иза дукха хиларна.

50Мацалла хӀутту шераш тӀекхачале Ана цӀе йолчу гӀалин динан ден ПатипараӀан йоӀа Асната ши кӀант вира Юсупна. 51Дуьххьарлерачу кӀентан цӀе Маннаш тиллира Юсупа (иза «дицдайтар» бохучух тера ду). Цо бохура: «Дала сайна хилла халонаш а, ден цӀа а дицдайтина соьга». 52ШолгӀачу кӀентан цӀе Эпрам тиллира цо (иза «дебийтар» бохург ду). Юсупа бохура: «Ас бала хьегначу махкахь Дала дебийтина со».

53Мисарахь шорто йолу ворхӀ шо чекхделира. 54[+]Юсупа ма-аллара, мацалла еана ворхӀ шо дӀадоладелира. Вукху мехкашкахь а яра мацалла, Мисарахь бен яа хӀума яцара[+]. 55[+]Амма ерриг а Мисарахь мацалла хӀоьттича, адам пирӀунна тӀедахара ялта доьхуш. Цо элира мисархошка: «Юсупна тӀе а гӀой, цо бохург де».

56Берриг а махкахь мацалла яра. Юсупа мисархошна кӀа доьхкира, иза дӀадиллина меттигаш схьа а йиллина, хӀунда аьлча Мисарахь чӀогӀа мацалла хӀоьттинера. 57Гонах болчу массо а махкара нах Мисара Юсупера кӀа эца богӀура, хӀунда аьлча массанхьа а луьра мацалла яра.

#### 42


Юсупан вежарий Мисар-махка боьлху

1Мисарахь кӀа дуйла шена хиъча, Якъуба элира шен кӀенташка: «Шу вовшашка хьоьжуш хӀунда Ӏа? 2[+]Суна хезна, Мисар-махкахь кӀа ду бохуш. Даха а гӀой, цигара иза эца, вай мацалла ца далийта».

3Юсупан итт ваша Мисара вахара кӀа эца. 4Якъуба Юсупан нанас вина ваша Бен-Яман цӀахь витира. Цунна цхьа вон болх хиларна кхоьрура иза. 5Иштта Исраилан кӀентий дуккха а кхечу нахана юкъахь кӀа эца баьхкира, хӀунда аьлча КанаӀан-махкахь мацалла яра. 6Мисар-махкахь куьйгалхо Юсуп вара. Махкахь дерриг а халкъана кӀа духкуш вара иза. ДӀакхаьчна вежарий, лаьтта охьакхаччалц Юсупна хьалха охьатаьӀира[+]. 7Вежарий ма-гинна, уьш бевзира Юсупна, амма шена уьш ца бевзашха цаьрца буьрсо къамел дира цо. «Шу мичара даьхкина?» – хаьттира цо.

«КанаӀан-махкара даьхкина тхо ялта эца», – аьлла, жоп делира цара. 8Юсупна шен вежарий бевзинехь а, царна иза ца вевзира. 9[+]Царах долу шен гӀенаш дага а даьхкина, Юсупа элира: «Шу ямартхой ду! Тхан пачхьалкхан ледара агӀонаш хаа а, долчун терго ян а даьхкина шу!»[+]

10«ХӀан-хӀан, эла, – жоп делира вежарша. – Хьан ялхой долу тхо ялта эца даьхкина. 11Тхо дерриш а цхьана ден кӀентий ду. Хьан ялхой цӀена нах бу, ямартхой бац».

12Юсупа юха а элира: «ХӀан-хӀан, шу тхан махкахь ледара хӀума хӀун ду хьажа даьхкина».

13Амма цара жоп делира: «ХӀан-хӀан, тхан доьзалехь шийтта ваша вара, КанаӀан-махкахь Ӏаш волчу цхьана дех схьаваьлла. Жимаха верг хӀинца деца ву, ткъа цхьаъ кхелхина».

14Юсупа элира цаьрга: «Ас аьллий, шу ямартхой ду! 15Шу бакъ ду я дац иштта къастор ду ас: дийна волчу пирӀунах дуй буу ас, шу кхузара дӀагӀур ма дац, шун жимаха волу ваша кхуза схьаваллалц. 16Цхьаъ вешина тӀаьхьа вахийта, вуьш набахти чохь Ӏийр бу. ТӀаккха хуур ду суна, аш дуьйцург бакъ ду я дац. Нагахь даций, дийна волчу пирӀунах дуй буу ас, шу ямартхой ду аьлла!»

17Вежарий кхаа денна чубохкийтира цо. 18КхозлагӀчу дийнахь Юсупа элира цаьрга: «Ас бохург дахь, дийна дуьсур ду шу, хӀунда аьлча со Делах кхоьру. 19Нагахь шу цӀена нах делахь, шух цхьаъ набахти чохь саца веза, ткъа вуьш мацалла ловш болчу шайн доьзалшна кӀа дӀаэцна баха беза. 20Амма шайн жимаха волу ваша схьавало веза аш, шаьш дуьйцург бакъ дуй хаийтархьама а, дийна дисархьама а». Иштта дан а дира цара. 21Вежарша элира вовшашка: «Дала билггал до вайна таӀзар вешина дуьхьал латийна къа бахьанехь. Вайна гора Юсуп холчохь хилар цо вайга дехар дечу хенахь, амма вай цуьнга ла ца дуьйгӀира. ХӀинца вайна бохам хилла».

22[+]Раабана элира: «Ас баьхнера шуьга – кӀант бахьана долуш шайх къа ма латаде, амма аш ла ца дуьйгӀира! ХӀинца цунна тӀехула вайна бекхам хуьлуш бу»[+].

23Царна дагахь а дацара Юсуп шайх кхеташ хилар, хӀунда аьлча цо цаьрца къамел гочдархочуьнгахула дора. 24Иза, дӀа а вирзина, вилхира, юха, схьа а вирзина, цаьрца къамел дан хӀоьттира. Царах ШимӀа, схьа а къастийна, церан бӀаьргашна хьалха дӀавихкира цо. 25Церан тӀоьрмигаш чу кӀа а дилла, хӀораннан ахча а цигга чудилла, некъана оьшург а ло аьлла, омра дира Юсупа. Дерриг а цо ма-аллара кхочушдира. 26КӀа варраш тӀе а диллина, новкъа бевлира уьш. 27Буьйса яккха севцича, вежарех цхьаммо галин бертиг яьстира вирана хӀоъ бала дагахь. Цунна гали чохь шен детин ахча карийра. 28«Сан дети юхадеана! – элира цо вежаршка. – ХӀара ду и, сан гали чохь».

Кхерабелла, дегнаш схьалелха а дохкуш, бегош вовшашка а хьоьжуш, бохура цара: «ХӀара хӀун ду Дала вайна динарг?»

29Шайн да Якъуб волчу КанаӀане юха а баьхкина, шайца хилларг дерриг а дийцира цара: 30«Цигарчу махкахь куьйгалхо волчу стага, буьрса къамел а дина, тхоьга элира: „Ямартло ян даьхкина шу!“ 31Амма оха жоп делира цуьнга: „Тхо цӀена нах ду, ямартлонна даьхкина дац. 32Тхо шийтта ваша вара, цхьана ден кӀентий. Цхьаъ воцуш ву, жимаха верг деца КанаӀан-махкахь ву хӀинца“. 33ТӀаккха цу мехкан куьйгалхочо элира тхоьга: „Шу цӀена нах ду я дац иштта хуур ду суна: шайн цхьа ваша кхузахь а витий, мацалла ловш болчу доьзалшна ялта схьа а эций, шайн новкъа дӀагӀо. 34Со волчу шайн жимаха волу ваша валаве, тӀаккха хуур суна шу цӀена нах дуйла. Цул тӀаьхьа ас шун ваша дӀа а лур ву, кху махкахь мах а лелабойтур бу“».

35Галеш дӀасадохуш, хӀоранна а дети чохь долу шен бохча карийра. Дети а гина, церан да а, уьш а кхерабелира. 36Якъуба элира цаьрга: «Аш сайн берех ваьккхи со, Юсуп а вац, ШимӀа а вац, ткъа хӀинца Бен-Яман а схьаэца гӀерта шу. Дерриг а суна дуьхьал даьлла!»

37Раабана элира дега: «Нагахь ас Бен-Яман хьуна юха ца валавахь, сан ши кӀант вен мегар ду хьуна. Соьга жоп далийтахь цунах, ас иза юхавалор ву хьуна».

38Амма Якъуба элира: «Сан кӀант хьоьца цига гӀур вац, цуьнан ваша велла, иза ша висна. Нагахь новкъахь цунна цхьаъ хилахь, соьга иза лан лур дац, сингаттамехь болу сан къоьжа корта эхарте кхочуьйтур бу аша».

#### 43


Вежарий шолгӀа а Мисар-махка бахар

1Луьра мацалла яра цу махкахь. 2Мисарара деана дерриг а кӀа шаьш диъча, дас кӀенташка элира: «Даха а гӀой, кхин а ялта эца вайна».

3Амма ЯхӀуда элира цуьнга: «Цу стага тхоьга буьрса схьахьедина: „Шуна сан юьхь гур яц, нагахь шуьца схьавеана шун ваша ца хилахь“. 4Нагахь ахь тхоьца ваша ваийтахь, оха, дахана, хьуна юург оьцур ю. 5Амма ахь иза ца ваийтахь, тхо гӀур дац, хӀунда аьлча цу стага аьлла тхоьга: „Шуна сан юьхь гур яц, шуьца шун ваша ца хилахь“».

6«И бала хӀунда беана аш суна тӀе, шайн кхин цхьа ваша ву а аьлла?» – хаьттира Исраила[*].

7Цара жоп делира: «Цу стага тхох а, вайн доьзалх а лаьцна дерриг а хоьттура тхоьга: „Шун да хӀинца а дийна вуй? Кхин цхьа ваша вуй шун?“ Оха цуьнан хаттаршна жоп лора. Хьанна хаьара, цо эр дуй: „Схьавалаве кхуза шайн ваша“, – аьлла?»

8ЯхӀуда элира шен дега Исраиле: «Ахь кӀант соьца ваийтича, тхо оцу сохьта дӀагӀур дара, тхо а, вайн бераш а лечуьра кӀелхьардаха. 9Ас жоп лур ду Бен-Яманах, соьгара хоттур ахь цунах дерг. Нагахь санна ас, схьа а валийна, кӀант хьоьга дӀа ца лахь, хьуна хьалха со хир ву бехке велла дӀаваллалц. 10Вай сихо йина хиллехьара, тхо, шозза дӀа а дахана, юхадаьхкина хир дара».

11ТӀаккха церан дас Исраила элира: «Нагахь гӀуллакх иштта делахь, хӀокху вайн лаьтто луш долу тоьлла сурсаташ оцу стагана дӀахьо: дарбане хьакхар а, моз а, хаза хьожа йогӀу бецаш а, деза даьтта а, тайп-тайпана бӀараш а. Царах шайн некъан мохь кечбе. 12ХӀинца доьлхуш шозза сов дато ахча хьо, хьалха шаьш цӀа деанарг а юха дӀахьо: иза цхьана гӀалатца галдаьлла хила мега. 13Шайн ваша схьа а эций, сихонца цу стагана тӀегӀо. 14Нуьцкъалчу Дала гӀо дойла шуна, мехкан куьйгалхочунна хьалха шу хӀиттича, шун вукху вешина а, Бен-Яманна а шуьца цӀа ван пурба лойла Цо. Нагахь санна берех вала суна доьгӀнехь, царах волийла со».

15СовгӀаташ а, хьалхачул шозза сов дети а, Бен-Яман а схьа а эцна, сиха Мисар-махка дӀабахара вежарий. Уьш, дӀа а кхаьчна, Юсупна хьалха хӀиттира. 16Цаьрца веана Бен-Яман гича, Юсупа шен цӀийнан куьйгалхочуьнга элира: «ХӀара нах сан цӀа дӀа а бигий, бежана а дей, яа хӀума кечъе. Делкъахенахь соьца хӀума юур ю кхара». 17Цу стага шена тӀедиллинарг кхочуш а дина, уьш Юсупан цӀа бигира.

18Вежарий кхерабелира, шаьш цуьнан цӀийне балийча. Царна дагадеара: «Дуьххьара даьхкича, вайн галеш чу дети кхачар бахьана долуш далийна вай кхуза. ТӀелетта, вай эша а дина, вайх леш а бина, вайн варраш дӀаяха гӀерта и стаг». 19ТӀе а бахана, Юсупан цӀийнан куьйгалхочуьнга элира цара хӀусаман неӀарехь: 20«ЛадогӀахь, эла! Тхо цкъа даьхкинера кхуза ялта эца. 21Амма буьйса яккха севцначохь, оха галеш схьадаьстича, тхешан дато ахча ма-дарра карийра тхуна. Цундела хӀинца оха иза юхадеана. 22Кхин а деана оха ялта эца дети. Тхуна ца хаьа тхешан галеш чу ахча хьан диллина».

23Ялхочо жоп делира: «Шу кхера оьшуш хӀумма а дац. Шун а, шун ден а Дала делла шуна галеш чохь карийна ахча, ткъа ас шуьгара дато ахча хьалха шу даьхкича схьаийцира». Цул тӀаьхьа цо уьш болчу ШимӀа схьавалийра. 24ЦӀийнан куьйгалхочо вежарий Юсупан цӀа чу бигира. Царна когаш била хи а, церан варрашна хӀоъ а белира цо. 25Юсуп схьавале вежарша совгӀаташ кечдира, хӀунда аьлча цаьрга аьллера, цигахь хӀума юур ю аьлла. 26Юсуп цӀа веача, совгӀаташ дӀа а делла, лаьтта кхаччалц цунна хьалха охьатаьӀира уьш. 27Цаьрга маршалла а хаьттина, Юсупа элира: «Аш хьалха соьга вийцина шун къена да муха ву? Дийна вуй иза?»

28Цара жоп делира: «Хьан ялхо, тхан да, дийна а, могуш а ву». Юсупе болчу ларамна лохха охьатаьӀира уьш.

29ДӀасахьаьжначу цунна шен нанас вина ваша Бен-Яман гира. Цо хаьттира: «ХӀара аш вийцина, шун жимаха волу ваша вуй? Делан дика болх хуьлда хьуна, сан кӀант». 30Шен веше йолу марзо лачкъорхьама, сихха ара а ваьлла, цхьа а воцучу меттехь вилхира иза. 31Юха шен юьхь а йилина, схьавеана, собаре а хилла, цо элира: «Яа хӀума схьая!»

32Цунна къастийна елира яа хӀума, вежаршна а, мисархошна а къастийна елира, хӀунда аьлча мисархошна хьарам хетара Ӏебархошца хӀума яар[+]. 33Вежарий Юсупна дуьхьал ховшийнера, вокх-воккханиг хьалха а хаош. Уьш, цец а бевлла, хьоьжура вовшашка. 34Юсупан стоьла тӀера яа хӀума елира царна, Бен-Яманна луш ерг вукхарна лучул пхоьазза сов яра. Юсупца самукъадаллалц молуш Ӏийра уьш.

#### 44


Гали чохь карийна дато кад

1Юсупа элира шен цӀийнан куьйгалхочуьнга: «Цу нехан галеш чу яхьа мел ло яа хӀума а йилла, церан дети юха галеш чу а дилла. 2Сан дато кад жимаха волчун гали чу билла цо кӀенах дала деанчу ахчанца цхьаьна». Цо ма-бохху гӀуллакх кхочушдира ялхочо. 3Са ма-хилла, вежарий шайн варрашца новкъа бехира. 4Уьш гӀалина гена ца бевллера, Юсупа шен цӀийнан куьйгалхочуьнга аьлча: «Сихха оцу нахана тӀаьхьа а гӀой, тӀекхаьчча, ала цаьрга: „Шайна динчу диканна дуьхьал вон хӀунда дина аш? 5Сан элан дато кад хӀунда лачкъийна аш?[*] Цо чуьра молуш а, пал тосуш лелош а кад ма бу иза! Аш динарг вон хӀума ду!“»

6ТӀаьхьа а кхиъна, ялхочо элира цаьрга и дешнаш. 7Вежарша жоп делира: «Иштта хӀунда боху ахь? И санна долу хӀума оха цкъа а дийр дацара. 8КанаӀан-махкара дуьйна тхайн галеш чохь карийна дети юхадеана оха. Хьан элан цӀа чуьра дети я деши оха хӀунда лачкъор ду? 9Нагахь и кад цхьаннан гали чохь хьуна карабахь, и стаг лийр ву, ткъа тхо хьан леш хир ду».

10Ялхочо элира: «Дика ду, аш ма-бохху дийр ду вай: цхьаьнгахь кад карабахь, иза сан лай хир ву, ткъа биснарш маьрша хир бу». 11Вежарша шайн галеш, лаьтта охьа а дехкина, схьадаьстира. 12Воккхачунна тӀера жимачунна тӀекхаччалц кад лаха волавелира Юсупан цӀийнан куьйгалхо. Кад Бен-Яманан гали чохь карийра. 13Холчу хӀиттина, шайна тӀера хӀуманаш этӀийра вежарша. Юха, шайн варраш тӀе маххьаш а дехкина, гӀала юхабаьхкира уьш. 14Юсупан цӀа чу схьабаьхкира ЯхӀуд а, цуьнан вежарий а. Иза дӀавахаза цӀахь вара. Цунна хьалха гораийгира уьш. 15Юсупа элира цаьрга: «И хӀун ду аш динарг? Со санна волчу стагана муьлхха а хӀума, пал тесча, хуур дуй ца хаьа шуна?»

16ЯхӀуда жоп делира: «Тхан ала хӀума дац хьоьга, эла. Тхайн бехк ца хилар муха хоуьйтур ду оха? Далла хиъна, шен ялхойн бехк буйла. ХӀинца тхо а, кад шегахь карийнарг а хьан леш ду-кх, эла».

17Юсупа элира: «И саннарг дийр дац ас! Шегахь сан кад карийнарг хир ву сан лай, ткъа шу шайн да волчу маьрша дӀагӀо».


ЯхӀуда вежарех лаьцна дехар до

18ТӀаккха ЯхӀуда, тӀе а вахана, элира цуьнга: «Сан эла, доьху хьоьга цхьа дош алийтар. Хьо пирӀуне кхоччуш велахь а, хьайн ялхочунна оьгӀаз ма гӀолахь. 19Тхо хьалха кхузахь долуш ахьа хаьттира тхоьга: „Шун да а, ваша а вуй?“ – аьлла. 20Оха жоп делира: „Къена да а ву, иза воккха волчу хенахь хилла жима ваша а ву“, – аьлла. Тхан дена къаьсттана дукхавеза и жимаха волу кӀант. Цу кӀентан нанас вина ваша вала а велла, ша цхьаъ висна иза[+]. 21ТӀаккха ахьа элира тхоьга: „Схьавалаве иза кхуза, со цуьнга хьажийта“. 22Оха хьуна жоп делира: „Да а витина вогӀийла дац цу кӀентан. Нагахь иза вагӀахь, да лийр ву“. 23Амма ахьа тхоьга элира: „Шун ваша шуьца кхуза схьаваллалц, шуна сан юьхь гур яц“. 24Тхайн да волчу а дахана, ахьа аьлларг дӀадийцира оха. 25Дас элира тхоьга: „Юха а гӀой, жимма ялта эца“, – аьлла. 26Амма оха жоп делира: „Жимаха волу ваша а эцна бен гӀойла дац тхан цига. Цу стеган юьхь гойла хир дац, тхоьца жимаха волу ваша ца хилахь“. 27ТӀаккха дас тхоьга элира: „Шуна хаьа сан зудчо суна ши кӀант винийла. 28Цу шиннах цхьаъ цӀера ваьлча, ас элира: ‘Иза акхароша цистина хир ву’, – цул тӀаьхьа суна иза ган а ца гира. 29ХӀинца аша важа а дӀа а вигна, цунна вон болх хилахь, соьга иза лалур дац. Баланехь болу сан къоьжа корта эхарте кхочуьйтур бу аша“. 30И кӀант къаьсттина дукхавезаш, цунна чу са диллина ву тхан да. Цундела иза а воцуш тхо цӀа гӀахь, 31тхан дена иза тхоьца воцийла хаахь, иза лийр ву. Хьан лейн бехкенна баланехь волчу тхан ден къоьжа корта эхарте кхочур бу. 32Ас дош деллера цунна, кӀант ларвийр ву аьлла. „Нагахь ас хьуна иза схьа ца валавахь, велла дӀаваллалц хьуна хьалха бехке хир ву со, дада“, – аьлла ас. 33Цундела ас доьху хьоьга, эла, кӀант вежаршца дӀа а вахийтий, цуьнан метта кхузахь хьайн лай со витахь. 34Со муха гӀур ву дена хьалха, сайца кӀант а воцуш? Сайн дена хиндолчу вочунна теш хила ца лаьа суна».

#### 45


Юсупа вежаршна ша вовзуьйту

1[+]ТӀаккха Юсупа, ялхой болчохь кхин са а ца тохаделла, мохь туьйхира: «ДӀадовла суна гучуьра!» Царах цхьа а чохь вацара, Юсупа ша вежаршна вовзийтича. 2Иза чӀогӀа вилхира, мисархошна а, пирӀунан цӀенна а хезара цуьнан белхар. 3Юсупа элира шен вежаршка: «Со Юсуп ву! Дийна вуй сан да?» Амма инзарбевлла а, кхерабелла а болчу вежаршка дуьхьал жоп ца далалора. 4ТӀаккха Юсупа элира: «Суна тӀедуьйлийша». Уьш тӀебаьхкича, цо элира: «Со аша Мисар-махка воьхкина шун ваша Юсуп ву! 5Амма дохий а ма хьийза, шайна оьгӀаз а ма эха шаьш со Мисар-махка вохкарна. Адамаш кӀелхьардахархьама, шул хьалха со кхачийтира Дала кхуза. 6Ши шо ду кху махкахь мацалла йолу, кхин пхеа шарахь а хир дац ялта дуьйш а, дерзош а. 7Амма Дала ваийтина со шул хьалха, кху лаьтта тӀехь шун тӀаьхье хилийта а, шун дахар инзаре кӀелхьардаккха а. 8Аша ца ваийтина со кхуза, Дала ваийтина. Цо сох пирӀунан да вина, цуьнан цӀийна тӀехь эла а, берриг а Мисар-махка тӀехь куьйгалхо а вина. 9[+]Сихо яй, сан дена тӀе а кхачий, ала цуьнга: „Хьан кӀанта Юсупа хабар доуьйту хьоьга: ‘Дала со Мисар-махкахь куьйгалхо вина. Со волчу схьавола, хан ца йолуьйтуш. 10ГӀашан цӀе йолчу меттехь Ӏийр ву хьо, суна уллохь. Хьан бераш а, берийн бераш а, берриг а бахам а, дерриг а даьхни а схьадаладе. 11ГӀашанехь хьо а, хьан доьзал а кхобур бу ас, хӀунда аьлча тӀедогӀуш мацаллин пхи шо ду. Иза ца дахь, хьо а, хьан цӀа а, хьан долахь дерг дерриг а эшамехь хир ду’“. 12Шуна а, сан вешина Бен-Яманна а шайн бӀаьргашна гуш ду шайца къамел дийриг со хилар. 13Сан дега со Мисар-махкахь сийлахь хилар а, шайна кхузахь мел гинарг а дийца. Иза сиха кхуза схьа а валаве».

14Шен ваша Бен-Яман, мара а воьллина, вилхира иза, Бен-Яман а вилхира цуьнца. 15Массо а ваша мара а вуллуш, царна барташ а дохуш, воьлхура Юсуп. Цул тӀаьхьа вежарша цуьнца къамел дира.

16Юсупан вежарий баьхкина аьлла, хабар пирӀунна тӀекхечира. ПирӀун а, цунна уллорнаш а хазахеташ бара. 17ПирӀуно Юсупе элира: «ДӀаала хьайн вежаршка, шайна оьшшучул даа хӀума КанаӀан-махка дӀа а хьо. 18Шайн да а, доьзалш а кхуза схьа а балабе. Ас Мисарахь тоьлла долу латта лур ду шуна, цунах схьадаьллачух дехар ду шу, алий». 19Кхин а элира пирӀуно: «Хьуна тӀедуьллу ас, Юсуп, хьайн вежаршка дӀаалар: „Мисар-махкара гӀудалкхаш йига шайн бераш а, зударий а схьабало, шайн да а валош, шаьш а схьадуьйла. 20Шайн салпална са ма гатде, Мисарахь тоьлла дерг шун хир ду“».

21Исраилан кӀенташа цо ма-бохху дира. ПирӀуно деллачу омрица Юсупа царна гӀудалкхаш а, некъана кхача а белира. 22ХӀоранна а керла духар делира, ткъа Бен-Яманна кхо бӀе шекхал дети а, пхеа тайпана тӀеюху хӀуманаш а елира. 23Юсупа шен дена а дахьийтира совгӀаташ: Мисар-махкара тоьлла долу хӀума тӀехь долуш итт вир а яра, кӀа а, бепиг а, некъана лерина тайп-тайпана даарш тӀехь долуш итт виркхел а яра. 24Цул тӀаьхьа, вежарий новкъа а баьхна, уьш дӀабоьлхуш, цо элира: «Новкъахь девнаш ма дахалаш!»

25Мисарара ара а бевлла, шайн да Якъуб волчу КанаӀан-махка баьхкира уьш. 26Цара элира цуьнга: «Юсуп дийна ву! Юсуп берриг а Мисар-мехкан куьйгалхо ву!» Якъуб хӀун эр ду а ца хууш висира, цкъа хьалха иза ца тийшира царах. 27Амма Юсупа даийтина хабар а хезча, цо шена яийтина гӀудалкхаш а гича, Якъубан дог хазахетта тохаделира. 28Исраила элира: «Тоьар ду! Сан кӀант Юсуп дийна ву. Со валале и ган гӀур ву со».

#### 46


Якъуб Мисар-махка воьду

1Исраил[*], шен долахь дерг дерриг схьа а эцна, новкъа велира. ВогӀуш, Беар-ШабаӀе ша кхаьчча, шен ден Исхьакхан Далла лерина сагӀанаш дехира цо[+]. 2Буьйсанна самах веанчу Дала Исраиле элира: «Якъуб!»

«Со кхузахь ву», – жоп делира Якъуба.

3Дала элира: «Со Дела ву, хьан ден Дела. Кхера а ца кхоьруш, Мисар-махка гӀо, цигахь Ас хьох доккха халкъ схьадолуьйтур ду. 4Со хьоьца Мисар-махка дӀа а вогӀур ву, цигара Ас хьо юха а валор ву. Хьан ши бӀаьрг Юсупа дӀакъовлур бу»[+].

5Беар-ШабаӀера кхин дӀа а вахара Якъуб. Исраилан кӀенташа шайн да а, бераш а, зударий а пирӀуно яийтинчу гӀудалкхаш чу ховшийра цига дӀабига. 6[+]КанаӀан-махкахь гулдина даьхни а, бахам а шайца схьаийцира цара. Шен ерриг а тӀаьхьенца Мисар-махка веара Якъуб. 7Цо шеца шен бераш а, берийн бераш а – ерриг а тӀаьхье дӀайигира. 8[•]ХӀорш ю Мисар-махка баьхкинчу Исраилан кӀентийн цӀераш (Якъуб а, цуьнан тӀаьхье а):

Якъубан хьалхара кӀант Раабан[+]. 9Раабанан кӀентий: Хьанах, Палу, Хьацрани, Карма[+].
10ШимӀин кӀентий: Емуал, Ямин, АхӀад, Якин, ЦӀохьар, канаӀанхочо вина Шаул а[+].
11Левин кӀентий: ГӀиршан, КхахӀат, Мерари[+].
12ЯхӀудан кӀентий: Ӏаьр, Онан, Шейла, Парас, Зерахь. (Ӏаьр а, Онан а КанаӀан-махкахь кхелхинера). Парасан кӀентий: Хьацрани, Хьамал[+].
13Иссарханан кӀентий: ТовлаӀ, Пува, Яшаб, Шимрон[+].
14Забулан кӀентий: Серад, Элон, Яхьлаал[+].

15Уьш Леас Якъубана Падан-Арамехь бина кӀентий бара. Цо йина Дина цӀе йолуш йоӀ а яра. Дерриг а кӀант а, йоӀ а ткъе кхойтта дара.

16Гадин кӀентий: Цепон, Хьаги, Шуни, Эцбон, Ӏера, Ароди, Ариэли[+].
17Ашаран кӀентий: Имани, Ишва, Ишви, БериӀ. Серахь цӀе йолуш йиша а яра церан. БериӀан кӀентий: Хьебар а, Малкиал а[+].

18Лабана шен йоӀана Леина еллачу ялхочо Залпаа Якъубана дина бераш дара уьш, верриг а ялхитта стаг.

19Якъубан зудчо Рахьала бина кӀентий бара: Юсуп а, Бен-Яман а.
20[+]Мисар-махкахь Ана цӀе йолчу гӀалин динан да волчу ПатипараӀан йоӀа Асната Юсупна ши кӀант вира. Церан цӀераш яра Маннаш а, Эпрам а[+].
21Бен-Яманан кӀентий бара: БулаӀ, Бахри, Ашбели, Гери, НаӀаман, Аьхьи, Рош, Мупим, Хьупим, Арди[+].

22Рахьала Якъубана бина кӀентий бара уьш, верриг а вейтта стаг.

23Данан кӀант вара: Хьушим[+].
24Напталан кӀентий: Яхьциал, Гуни, Йицар, Шилам[+].

25Лабана шен йоӀана Рахьална еллачу ялхочо Балхьата бина кӀентий бара уьш, верриг а ворхӀ стаг.

26Якъубца Мисар-махка веанарг цуьнан тӀаьхьенах верг, кӀентийн зударий ца лерича, кхузткъе ялх стаг вара. 27[+]Мисарахь Юсупна вина ши кӀант а цхьаьна верриг а Якъубан доьзалх Мисарахь ваха охьахиънарг кхузткъе итт стаг вара[+].


Якъуб а, цуьнан доьзал а Мисар-махкахь Ӏар

28Юсуп волчу воьдуш, шел хьалха ЯхӀуд вахийтира Якъуба, ГӀашане боьду некъ хаархьама. Уьш цига дӀакхаьчча, 29Юсуп, шен гӀудалкх дӀа а йожийтина, ГӀашане шен дена Исраилна дуьхьал веара. Исраил ган ма-гинна, тӀеведда, иза мара а воьллина, вехха вилхира иза. 30Исраила элира Юсупе: «ХӀинца-м вала а хала дацара, хӀунда аьлча сайн бӀаьргашца хьо дийна хилар гина суна».

31Юсупа вежаршка а, шен ден цӀийнах болчу нахе а элира: «Ас, вахана, пирӀуне эр ду: „КанаӀан-махкахь Ӏийна сан вежарий а, ден цӀийнах берш а со волчу схьабаьхкина. 32И нах жаӀуй бу. Цара даьхни леладо. Шайца кегий а, даккхий, а даьхни а, шайн долахь долу хӀума дерриг а схьадеана цара“. 33ПирӀуно, тӀе а кхайкхина, шайга хаттахь: „Шун хӀун корматалла ю?“ 34аш ала деза: „Тхайн дайша санна, кегий долуш дуьйна даьхни лелош ду тхо!“ ТӀаккха ГӀашан цӀе йолчу махкахь даха охьаховша бакъо лур ю шуна, хӀунда аьлча мисархошна Ӏуй ца беза»[+].

#### 47

1ПирӀунна тӀе а вахана, Юсупа элира: «Сан да а, вежарий а шайн даьхница а, бахамца а, КанаӀан-махкара схьа а баьхкина, ГӀашанехь бу хӀинца». 2Вежарех, хаьржина, пхи стаг валийнера цо пирӀунна тӀе.

3ПирӀуно хаьттира цаьрга: «Шун хӀун корматалла ю?»

Вежарша жоп делира: «Тхайн дай санна, Ӏуй ду тхо». 4Кхин а элира цара: «Кхуза даха даьхкина тхо, хӀунда аьлча КанаӀан-махкахь луьра мацалла ю, даьхни дажо меттиг яц тхан. Доьху хьоьга ГӀашанехь тхуна даха охьаховша бакъо ялар».

5ПирӀуно элира Юсупе: «Хьо волчу да а, вежарий а баьхкина. 6Мисар-махкара латта хьуна хьалха ду. Оцу лаьттан тоьллачу меттехь охьаховшабе хьайн гергара нах. Шайна лаахь, ГӀашанехь Ӏан а мегар ду царна. Къаьсттина говзанаш царна юкъахь белахь, сан даьхни Ӏалашдан дӀахӀиттабе уьш».

7Шен да Якъуб, вала а вина, пирӀунна хьалха хӀоттийра Юсупа. Якъуба пирӀун декъалвира. 8ПирӀуно хаьттира цуьнга: «Хьан маса шо ду?»

9Якъуба жоп делира: «Со дуьнен чохь лела бӀе ткъе итт шо ду. КӀезиг а, къаьхьа а хилла сан дахаран шераш, сан дай дуьнен чохь леллачу хене дӀа ца нисвелла со»[+]. 10ПирӀун декъал а вина, дӀавахара Якъуб.

11Да а, вежарий а Мисарахь баха ховшийра Юсупа, царна РаӀамсас олучу гӀалина уллохь тоьлла латта а делла, пирӀуно шена тӀе-ма-диллара[+]. 12Шен ден а, вежарийн а хӀусамашкара берашка хьаьжжина, массарна а юучуьнца кхачо йира Юсупа. 13Цул тӀаьхьа чӀогӀа мацалла хӀоьттира. Мисар а, КанаӀан-мохк а мацалло гӀелбина бара. 14Шегара кӀа оьцуш гулделла Мисарахь а, КанаӀан-махкахь а мел долу ахча вовшахтуьйхира Юсупа. ПирӀунан цӀахь латтадора цо иза. 15Мисарахь а, КанаӀан-махкахь а ахча кхачийча, берриг а Мисар-махкарчу наха, Юсупна тӀе а баьхкина, элира: «Тхуна бепиг лохьа, ма далийтахь тхо хьайн бӀаьргашна хьалха. Тхан ахча кхачийна».

16Юсупа элира: «Шайн ахча кхачийнехь, даьхни схьадаладе, ас цунна дуьхьал ялта лур ду шуна». 17Цара Юсуп волчу даьхни схьадалийра. Говрашна а, уьстагӀашна а, гезаршна а, стерчашна а, хьелашна а, варрашна а дуьхьал цо цу нахана ялта делира. Цу шарахь царна ялта латтийра Юсупа дерриг а церан даьхнина дуьхьал.

18Шо чекхдаьлча, цунна тӀе а баьхкина, элира цара: «Оха лечкъор дац тхайн элах: тхан ахча а кхачийна, тхан даьхни а хьан дола даьлла, тхайн догӀмашший, латтий бен хӀумма а ца дисна тхоьгахь. 19Хьан бӀаьргашна хьалха тхо а, тхан латта а хӀаллак хӀунда хуьлу? Ялтина дуьхьал дӀаэцахьа тхо. Тхайн лаьттаца пирӀунан лоллехь хила реза ду тхо. Латта даьсса ца хилийта а, тхо хенара довлийта а дӀаден хӀу лохьа тхуна».

20Иштта Мисарахь долу дерриг а латта ийцира Юсупа пирӀунна. ХӀора мисархочо шен латта доьхкира, хӀунда аьлча мацаллина дан хӀума дацара церан. Латта пирӀунан дола делира. 21Ткъа нахах Мисаран цхьана маьӀӀера вукху маьӀӀе кхаччалц Юсупа леш бира. 22Динан дайшкара латта ца ийцира цо, хӀунда аьлча массо а хенахь пирӀуно дакъа а кхочуьйтуш, Ӏаш бара уьш. Цундела цара шайн латта ца доьхкира. 23Юсупа элира нахе: «ХӀинца ас шу а, шун латта а пирӀунна эцна. ХӀара хӀу ду шуна латта дӀаден. 24Шайн ялта кхиъча, цунах пхоьалгӀа дакъа пирӀунна дӀалур ду аша, ткъа диснарг дӀаден а, шуна а, шун берашна а, шун цӀахь болчарна а даа хир ду».

25Наха элира: «Ахьа тхо кӀелхьардехи. ПирӀунан леш хир ду тхо, хьо тхайна резаван лаьара тхуна». 26Иштта лаьттах долу Ӏедал хӀоттийра Юсупа. Иза тахана а Мисарахь дӀалелаш ду: лаьттах схьадаьллачух дерригенах а пхоьалгӀа дакъа пирӀунна дӀалуш, динан дайн долахь доцург, важа латта пирӀунан долахь а долуш.


Якъубан весет

27Исраилхой ГӀашан олучу меттехь Ӏаш бара. Церан дола дуккха а хӀума а делира, уьш тӀеттӀа дебаш а бара. 28Якъуб Мисарахь вуьрхӀитта шарахь Ӏийра, цуьнан бӀе шовзткъе ворхӀ шо дара. 29[+]Ша лечу хенахь, шен кӀанте Юсупе схьа а кхайкхина, цо элира: «Хьо суна реза велахь, сан кога кӀел куьг а диллий[*], дош ло суна, хьо соьца дика а, суна тешаме а хир ву алий. Со Мисар-махкахь дӀа ма воллалахь. 30Со сайн дайх дӀакхетча, Мисарара дӀа а хьой, уьш боьхккинчу дӀаволлалахь».

Юсупа элира: «Ахь ма-бохху дийр ду ас»[+].

31«Дуй баал», – элира дас. Юсупа дуй биира. Маьнги йистехь волу Исраил Далла хьалха охьатаьӀира[*][+].

#### 48


Маннаш а, Эпрам а

1Дукха хан ялале Юсупе элира, цуьнан да чӀогӀа цомгуш ву аьлла. Шен ши кӀант, Маннаш а, Эпрам а, эцна, цунна тӀе вахара иза. 2Якъубе хаам бира: «Хьо волчу хьан кӀант Юсуп веана», – аьлла. Шен берриг а ницкъ гулбина, метта охьахиира Исраил.

3[+]Якъуба элира Юсупе: «КанаӀан-махкарчу Луз олучу меттехь Ша гайтинчу Нуьцкъалчу Дала декъалвира со. 4Цо элира соьга: „Ас дебор бу хьан доьзал, хьан дуккха а бераш хуьлуьйтур ду, хьох халкъийн доьзал схьабер бу. ХӀара латта хьан тӀаьхьенна гуттаренна а дӀалур ду Ас“[+]. 5Со Мисара вале кхузахь хьуна вина волу ши кӀант хӀинца дуьйна сан хир ву. Эпрам а, Маннаш а сан хир ву, Раабан а, ШимӀа а санна[+]. 6Кхарал тӀаьхьа хьуна дина бераш хьан хир ду. Церан дола даьллачу лаьтта тӀехь шайн вежарийн кӀентий болуш санна Ӏийр бу уьш. 7[+]Со Падан-Арамера схьавогӀуш, КанаӀан-махкахь Эпрати цӀе йолчу гӀалина тӀекхачале, новкъахь, хьан нана Рахьал елира. Цигахь Эпрате (Байтлахаме) боьдучу новкъа йистехь дӀайоьллира ас иза»[+]. 8ТӀаккха, Юсупан кӀентий а гина, Исраила хаьттира: «Уьш муьлш бу?»

9Юсупа дена жоп делира: «Уьш Дала суна кхузахь белла кӀентий бу».

ТӀаккха Исраила элира: «Суна тӀе валаве и шиъ соьга декъалвайта». 10Иза дукха къена волуш цуьнан бӀаьргашна са дика ца гора. Юсупа ши кӀант цунна тӀе валийра. Цо, мара а бухкуш, барташ дехира царна. 11Исраила элира Юсупе: «Суна ца моьттура сайна хьо юха гур ву, ткъа Дала хьан бераш ган а аьтто би сан».

12Ши кӀант Исраилан голашна уллора дӀа а хилийна, цунна хьалха лохха охьатаьӀира Юсуп. 13Цул тӀаьхьа, дена улло ши кӀант схьа а валийна, Эпрам шена аьтту агӀор Исраилна аьрру агӀор хӀоттийра цо, ткъа Маннаш шена аьрру агӀор Исраилна аьтту агӀор хӀоттийра. 14Амма Исраила шен аьтту куьг Эпраман коьрта тӀе диллира, иза жима велахь а, ткъа аьрру куьг, аьттучунна тӀехула а даьккхина, Маннашан коьрта тӀе диллира. Цхьа Ӏалашо йолуш дира цо иштта, Маннаш дуьххьарниг воллушехь. 15Юха, цаьргахула Юсуп декъал а веш, цо элира:

«Шена кӀелахь сан дай ИбрахӀим а, Исхьакх а лелла Дела,
таханлера де кхаччалц дерриг а сан дахарехь со Шена тӀаьхьа хӀоттийна лелла волу Дела,
16муьлххачу а вочух со ларвина Малик, декъалдехьа хӀара бераш.
Кхаьргахь дӀахьойла сан а, сан дайн ИбрахӀиман а, Исхьакхан а цӀераш.
Деба а дебна, даккхий халкъаш схьадовлийла кхарах дуьнен чохь».

17Шен дас аьтту куьг Эпраман коьрта тӀе диллина гича, Юсупна халахийтира. Цо ден куьг схьалецира, Эпраман коьрта тӀера Маннашан коьрта тӀе дилла дагахь. 18Юсупа элира цуьнга: «ХӀан-хӀан, дада, хьалхарниг хӀара ву, аьтту куьг цуьнан коьрта тӀе дилла».

19Амма да реза ца хилира: «Суна хаьа, сан кӀант, суна хаьа. Кхунах а халкъ схьадер ду, и халкъ а доккха, сийлахь хир ду. Амма жимаха волу ваша цул лакхара хир ву, цуьнан тӀаьхьенах дукха халкъаш схьадевр ду»[+]. 20[+]Цу дийнахь, уьш декъал а беш, цо элира: «Шун цӀерашца Исраилан халкъо вовшийн декъалбийр бу: „Эпрам а, Маннаш а санна войла хьо Дала“, – бохуш». Иштта Эпрам Маннашал лакхара хӀоттийра цо.

21Юха Исраила элира Юсупе: «Со леш ву, амма Дела шуьца хир ву. Цо шайн дайн лаьтта тӀе юхадуьгур ду шу. 22Хьайн вежарел хьо лакхара хиларна, айса эмархошкара туьраца а, Ӏодаца а баьккхина Шехем-мохк дӀало ас хьуна».

#### 49


Якъуба шен кӀентий декъалбо

1[•]Шен кӀентий схьа а кхайкхина, Якъуба элира: «Суна уллохь гул а лой, ладогӀа, тӀейогӀучу хенахь шуьца хиндерг дуьйцур ду ас.

2Гул а лой, ладогӀа, Якъубан кӀентий,
ладогӀа шайн дега Исраиле.

3Раабан, хьо сан дуьххьарлераниг ву, сан ницкъ,
сан боьршаллин дуьххьарлера стом,
уггар сийлахьверг а, ницкъберг а.
4Амма, кхехкаш тӀехъоьху хи санна, сиха волу хьо
кхин хир вац хьалхарниг,
хӀунда аьлча, дӀа а вахана,
хьайн да дӀавуьжу мотт сийсазбина ахь.
Сан метта дӀавижна хьо[+].

5ШимӀа а, Леви а вежарий бу.
Шайн таррашца нахана ницкъ бо цара[+].
6Церан кхеташонна юкъа а гӀур вац со,
церан гуламе а гӀур вац,
хӀунда аьлча оьгӀазаллица нах байина цара,
хазахетархьама стерчийн когийн пхенаш хедийна.
7НеӀалт хилла ю церан оьгӀазалла,
хӀунда аьлча иза буьрса йолу дела,
неӀалт хилла ду церан дералла,
хӀунда аьлча иза къиза долу дела.
Якъубан тӀаьхье йолчохь царна латта хир дац,
ас дӀасакхуьссур бу уьш берриг а Исраилан махкахула[+].

8ЯхӀуд, хьан вежарша хастор ву хьо,
хьан куьг мостагӀийн яьӀнаш тӀехь хир ду.
Хьан вежарий хьуна хьалха охьатаьӀар бу[+].
9[+]Хьо къона лом ду, ЯхӀуд.
Талла ваханчуьра вогӀу хьо, сан кӀант.
СадаӀа лаьтта дижина лом санна ву хьо,
мила ваьхьар ву хьуна новкъарло ян[+]?
10Паччахьан дарж ЯхӀудах дер дац,
цуьнан тӀаьхьенан карахь гуттар а хир ю олалла гойтуш йолу гӀаж,
иза Шилун-гӀала дӀакхаччалц а[*],
халкъаш цунна муьтӀахь хиллалц а[+].
11Цо шен вир кемсийн таьллангах дӀатосур ю,
ткъа виран кӀорни – тоьллачу гаьннах.
Тоьллачу чагӀар чохь шен бедар яшор ю цо.
ЧагӀаран мутта чохь шен духар дуьттур ду цо.
12Цуьнан бӀаьргаш чагӀарал Ӏаьржа хир ду,
ткъа цергаш шурел кӀайн хир ю.

13Забул хӀордан йистехь вехар ву.
Цуьнан берд хӀордкеманашна кхераме хир бац,
цуьнан латта ЦӀадан-гӀалина тӀекхаччалц хир ду[+].

14Шина а агӀор беза мохь а болуш, садоӀуш Ӏуьллучу вирах тера хир ву Иссархан,
ша онда велахь а.
15Шен садоӀу меттиг дика хилар а,
шен латта хаза хилар а гина,
халачу балхана къарвелла лай санна,
бахьа ца лучу мохьана кӀел хӀуттур ву иза.

16Дан Исраилан халкъана кхелахо хир ву,
иза Исраилан цхьа тукхам санна хир ву[+].
17Новкъа йистехь Ӏуьллучу лаьхьанах тера хир ву иза.
ТӀехйолучу говран ког лоцу, некъан тачи тӀехь Ӏуьллу лаьхьа бу иза.
Говр лазийча, цунна тӀера бере охьавужу[+].

18Веза Эла! Ахь кӀелхьарваккхаре сатесна ву со[+].

19Гадина тӀе талорхой летар бу,
амма цо уьш лохкур бу.

20Ашаран кхача токхе хир бу,
паччахьан даарш хир ду цуьнан.

21Наптал маьрша баьккхинчу сенах тера ву,
исбаьхьа кӀорнеш луш йолчу сенах тера ву иза.

22Юсуп хьостана уллохь йоллучу, дуккха а стом лучу кемсийн таьллангах тера ву.
Цу таьлланган генаш пенна тӀехула хьаладоьлхуш ду.
23Дерачу оьгӀазаллица пхерчий а кхуьссуш,
мостагӀий летара цунах.
24Амма цуьнан Ӏад чӀогӀа ду,
цуьнан куьйгаш онда а, говза а ду.
Цунна ницкъ белла Якъубан Нуьцкъалчо,
Исраилан Ӏуьно а, Тархо а,[+]
25хьуна гӀо деш волчу хьан ден Дала,
хьо декъалвеш волчу Нуьцкъалчо.
Лакхарчу Шен стигалшца а,
лахарчу латтанашца а,
кӀайн кхача лучу накхошца а,
ховхачу кийранашца а декъалвойла хьо Нуьцкъалчу Дала.
26Ширачу лаьмнийн деза хиларал а,
даим лаьттачу гунийн хаза хиларал а лекха ду
хьан дас хьо декъалвар.
Шен вежаршна юкъахь эла волчу Юсупца хуьлийла и декъалвар[+].

27Бен-Яман дера борз ю.
Ӏуьйранна шен ижу юу цо,
сарахь талорца карадеанарг доькъу»[+].

28Иштта ду Исраилан шийтта тукхам. Иза элира цаьрга, уьш декъалбеш, церан дас. ХӀора а шена доггӀучу кепара декъалвира цо.


Якъуб кхалхар

29Юха иштта весет дира цо шен кӀенташка: «Со сайн дай болчу дӀагӀур ву кестта. Хьетахочун Ӏепронан лаьтта тӀехь, сан дай болчу хьеха чохь дӀаволлалаш со. 30[+]КанаӀан-махкарчу Мамари олучу меттера Махпела цӀе йолчу арахь ю и хьех. Хьетахочуьнгара Ӏепронера нах дӀабохка эцначу лаьттаца цхьаьна эцна ю и хьех ИбрахӀима. 31[+]Цигахь дӀабоьхкина бу ИбрахӀим а, цуьнан зуда Сарат а, Исхьакх а, цуьнан зуда Ребикха а, цигахь дӀайоьллина ас Леа а[+]. 32Аре а, цу тӀера хьех а хьетахошкара эцна ю».

33[+]Шен кӀенташна хьехам бина а ваьлла, ши ког метта хьала а баьккхина, дӀавижна волу Якъуб, кхалха а кхелхина, шен дайх дӀакхийтира.

#### 50

1Дена тӀе а кхетта, цунна барташ а дохуш, вилхира Юсуп. 2Шен ялхошка-лоьрашка ден дакъа талха ца талхийта, молханаш а тохий, кечде аьлла, омра дира цо. Лоьраша иза кечдира. 3Цу кечамна шовзткъа де дӀаделира, хӀунда аьлча цу балхана лерина йолу хан яра иза. Мисархоша кхузткъе итт дийнахь белхарш дира Якъуб велча. 4Белхаран денош чекхдевлча, Юсупа элира пирӀунна уллорчу нахе: «Шу суна реза делахь, доьху шуьга, пирӀуне дӀаала: 5[+]„Сан дас, соьга чӀагӀо а яйтина, элира: ‘Со леш ву, ас КанаӀан-махкахь яьккхинчу къубба чохь дӀаволлалахь со’. Пурба ло суна, вахана, сайн да дӀаволла, цул тӀаьхьа со юхавогӀур ву“».

6ПирӀуно элира: «Ваха а гӀой, айхьа чӀагӀо ма-ярра, хьайн да дӀаволла».

7Юсуп шен да дӀаволла воьдуш, цуьнца пирӀунна уллора нах а, пирӀунан цӀийнера а, берриг Мисар-махкара а элий бахара. 8Юсупан доьзалера берш а, вежарий а, цуьнан ден цӀийнах болу нах а бахара. ГӀашанехь бераш а, даьхни а бен ца дисира. 9Царна тӀаьхьахӀиттина йогӀуш гӀудалкхаш а яра, дошлой а бара. Дукха адам дара дӀадогӀуш.

10Йордан-хина малхбалехьа йолчу Атад олучу хьаьтта кхаьчча, чӀогӀа белха хӀиттира уьш. ВорхӀ дийнахь цигахь белхар дира Юсупа. 11Атада уллохь долу и белхар а гина, цу меттехь Ӏаш болчу канаӀанхоша элира: «Мисархойн доккха белхар ду». Цундела Йорданна малхбалехьа йолчу цу меттигах Абал МицӀраим олу (иза «мисархойн белхар» бохург ду). 12Иштта Якъубан кӀенташа цуьнан весет кхочушдира. 13[+]КанаӀан-махка дӀа а ваьхьна, Мамари цӀе йолчу меттигна уллохь йолчу Махпела олучу арахь лаьттачу хьеха чохь дӀавоьллира цара иза. И хьех цу аренца цхьаьна ИбрахӀима хьетахочуьнгара Ӏепронера эцнера, шен белла нах цу чохь дӀабохкархьама[+]. 14Да дӀа а воьллина, шен вежаршца а, цига баьхкинчу нахаца а Мисар-махка вухавеара Юсуп.


Юсупа вежарий тебо

15Шайн да велча, Юсупан вежарша ойла йира: «ХӀун хаьа, Юсуп вайна оьгӀазвахана Ӏаш хила мега, шена вай динчу вонна дуьхьал хӀинца бекхам бан дагахь?» 16Цара Юсупна тӀе нах бахийтира цуьнга ала: «Ша валале хьан дас тхуна весет дина: 17„Шайн веше Юсупе дӀаала: ‘Ас доьху хьоьга вежаршна цара латийначу къинна гечдар’. Оха а доьху хьоьга, Юсуп, хьайна бинчу вочу балхана гечдехьа хьайн ден Делан лешна“».

Шега даийтинчу хабаре ладугӀуш волу Юсуп вилхира.

18ТӀебаьхкина, гора а эгна, цуьнан вежарша элира: «Тхо хьан леш ду».

19Юсупа жоп делира: «Кхера ма кхера. Со Дела ма вац. 20Шуна дагадеара суна зулам дан, амма Дала цунах дика болх хилийтира, хӀинца тахана долуш дерг кхочушхилийта: дукха адамаш лечуьра кӀелхьардахар. 21Цундела ма кхера: ас шу а, шун бераш а кхобур ду». Уьш тебеш, цаьрца эсала къамел дира цо.


Юсуп кхалхар

22Шен ден доьзалца Мисар-махкахь Ӏийра Юсуп. Цуьнан бӀе итт шо кхаьчнера. 23Иза дийна а волуш, Эпрайман бераш а, берийн бераш а хилира. Маннашан кӀантана Макирна дина бераш а, шен долуш санна, тӀеийцира цо[+]. 24Юсупа элира вежаршка: «Со леш ву, амма Дала шуна гӀо дийр ду. Кху лаьтта тӀера Ша ИбрахӀимна а, Исхьакхана а, Якъубана а чӀагӀонца деллачу лаьтта тӀе шу дӀадуьгур ду Цо»[+]. 25[+]Исраилан кӀенташка чӀагӀо а яйтина, Юсупа элира: «Дала шуна билггал гӀо дийр ду, тӀаккха аша сан даьӀахкаш кхузара дӀаяхьа еза»[+]. 26Иштта бӀе итт шо долуш Юсуп кхелхира. Ца талхийта молханаш а тоьхна, кеч а дина, Мисар-махкахь тӀорказ чу диллира цуьнан дакъа.

### Арадаккхар

#### Арадаккхар

Арадаккхар


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]


Дала Исраилан халкъ Мисар-махкара


арадаккхар


Дешхьалхе

Арадаккхар цӀе йолу хӀара тептар – Исраилан халкъан хиламашкахь уггар лараме долчух лаьцна ду: исраилхой лоллехь хиллачу Мисар-махкара арабовларх. Тептар деа декъе декъало: 1) Ӏебархой лоллера паргӀатбахар (кортош 1-15); 2) Синай-лам болчу уьш боьлху некъ (кортош 15-18); 3) Дала Шен халкъаца барт бар, царна оьздангаллин а, динан а хьехамаш балар (кортош 19-24); 4) исраилхошна Далла Ӏибадат дан меттиг кечъяр а, динан дайшна а, Далла Ӏамалъярна а болу хьехамаш (кортош 25-40).

Уггар хьалха хӀокху тептар тӀехь Дала мел динарг дуьйцуш ду, лоллехь хилла Шен халкъ Ша паргӀат а доккхуш, цунах хиндолчуьнга сатийсар долуш долу къам а кхуллуш.

Тептаран уггар лараме стаг Муса ву. И стаг, Шен халкъ Мисар-махкара арадаккхархьама, Дала хаьржина хилла. Уггар дика девзаш долу тептаран дакъа ткъолгӀачу коьрта тӀехь болу итт хьехам бу.

#### 1


Исраилхой Мисар-махкахь Ӏаш бу

1[+]Якъубца Мисар-махка шайн доьзалшца баьхкинчу Исраилан кӀентийн цӀераш хӀорш ю: 2Раабан, ШимӀа, Леви, ЯхӀуд, 3Иссархан, Забул, Бен-Яман, 4Дан, Наптал, Гада, Ашар[+]. 5Верриг а Якъубах схьаваьлларг кхузткъе итт вара, ткъа Юсуп цу хенахь Мисарахь вара[+].

6Юсуп а, цуьнан вежарий а, церан нах а, кхелхина, дӀабевллера. 7[+]Ткъа Исраилан тӀаьхьенах болу нах, деба а дебаш, алсамбуьйлуш бара. Берриг а мохк буьзнера цара.

8[+]Юха Мисар-махкахь керла пирӀун[*] хӀоьттира, цунна Юсупах лаьцна хӀумма а ца хаьара[+]. 9Цо элира шен халкъе: «Исраилан халкъ доккха хилла, иза вайна кхераме хила мегаш ду. 10[+]Исраилхой ца дебийта хьовса деза вай. Нагахь тӀом балахь, уьш вайн мостагӀех дӀа а кхетта, вайх лата а летта, кху махкара дӀагӀур бу». 11Мисархоша шайн хьаькамаш хӀиттийра, исраилхойх леш а бина, цаьрга беза белхаш байта. Питам а, РаӀамсас а цӀераш йолу гӀаланаш йира исраилхоша пирӀунна, шайна чохь тӀаьхьалонна хӀума латто[+]. 12Амма оцу халкъана тӀехь гӀело мел йо а, иза тӀеттӀа дебара, цу махкахула дӀасадаьржара. Мисархой кхоьрура исраилхойх. 13Цундела кхин а чӀогӀа беза а, хала а белхаш бойтура цара исраилхошка. 14Мисархоша къахьдинера исраилхойн дахар, поппарца а, кибарчигашца а болу а, аренашкахь болу а беза белхаш бойтуш. Муьлхха а болх бойтура цара исраилхошка, къинхетам боцуш.

15Ӏебархойн зударийн бераш хуьлучу хенахь царна гӀо деш яра Шапарат а, ПуӀа а цӀераш йолу ши зуда. ПирӀуно омра дира цаьрга: 16«Ӏебархойн зударийн бераш хуьлучу хенахь йоӀ дийна йита, кӀант ве!», – аьлла. 17Амма Делах кхоьруш йолчу шина зудчо пирӀуно бохург ца дора, цара кӀентий дийна буьтура. 18ПирӀуно, тӀе а кхайкхина, элира цаьрга: «И хӀун ду аша деш дерг? КӀентий дийна хӀунда буьту аша?»

19Шина зудчо пирӀуне элира: «Ӏебархойн зударий мисархойчарал могуш а, онда а бу. Тхо тӀекхачале бер дуьнен чу даьлла хуьлу церан». 20Дала диканиг дора цу шина зудчунна. Ткъа Ӏебархойн халкъ тӀеттӀа алсамдолуш дара. 21Шех кхоьруш и ши зуда хиларна, Дала церан шайн а доьзалш хилийтира. 22[+]ТӀаккха пирӀуно дерриге а шен халкъе омра дира: «Дуьнен чу ваьлла Ӏебархойн кӀант Нил-хи чу кхосса, ткъа йоӀ дийна йита», – аьлла.

#### 2


Муса дуьнен чу валар

1Левин тӀаьхьенах волчу цхьана стага шен тайпанах йолу зуда ялийра[+]. 2[+]Доьзалхочух а хилла, кӀант вира цу зудчо. Бер хаза долу дела, иза, лечкъош, кхаа баттахь лелийра цо. 3Эххар а, кхидӀа иза лечкъо а ца яьхьна, эрзах тускар а дина, цунах силам а хьаькхна, кӀант чу а виллина, тускар эрзашкахь берда йистехь дитира цо. 4Ткъа кӀентан йиша геннара хьоьжуш яра цунах хӀун хуьлу.

5Юха пирӀунан йоӀ еара Нил-хи тӀе лийча. Цуьнан ялхой-зударий берда йистехула лелаш бара. ЙоӀана эрзаш юкъахь тускар гира, цо шен гӀарбаш яхийтира иза схьаэца. 6Тускар схьадиллича, чохь бер гира цунна. Бер доьлхуш хиларна, цунах къахийтира йоӀана, цо элира: «ХӀара Ӏебархойн бер ду».

7Цу хенахь тӀееанчу кӀентан йишас элира пирӀунан йоӀе: «Хьуна лаахь, ас, яхана, Ӏебархойн зуда ялор ю кӀант вакхо».

8ПирӀунан йоӀа элира: «ГӀо, хӀета».

Вукхо кӀентан нана схьаялийра. 9ПирӀунан йоӀа элира зудчуьнга: «ХӀара бер, схьа а эций, кхаба. Ас мах лур бу хьуна кхунах». Зудчо, дӀа а даьхьна, бер кхебира.

10[+]КӀант воккха хилира. Нанас иза пирӀунан йоӀе дӀавелира. Вукхо иза, шен волуш санна, лелавора. КӀентан цӀе Муса[*] тиллира пирӀунан йоӀа (иза «схьаваьккхинарг» бохург ду), ша иза хи чуьра схьаваьккхина дела.


Муса маданхойн махка вадар

11[+][+]Цул тӀаьхьа дуккха а хан яьлча, Муса воккха а хилла, цкъа шен вежарий-исраилхой болчу вахара. Цунна гора, шен халкъ мисархоша дацор а, цуьнга беза белхаш байтар а. Цу дийнахь цунна гира цхьана мисархочо шен къомах волчу Ӏебархочунна етташ. 12ДӀа а, схьа а хьаьжна, уллохь цхьа а ца гича, тоьхна, и мисархо вен а вийна, гӀамарла воьллира Мусас. 13ШолгӀачу дийнахь иза цига веача, дов даьлла воллуш ши Ӏебархо вара. Мусас элира харцлуьйш волчуьнга: «Хьайн вешина хӀунда етта ахь?»

14«Тхуна тӀехь хьаькам а, кхелахо а хьо хьан хӀоттийна? Айхьа вийна мисархо санна, со вен-м ца гӀерта хьо?» – элира цу стага. ТӀаккха Муса кхеравелира. «ХӀинца ас динарг массарна а хиъна», – аьлла, дагадеара цунна. 15[+]И гӀуллакх хаа а хиъна, Муса вен гӀерташ пирӀун а вара. Амма пирӀун волчуьра ведда, маданхойн лаьтта тӀе веара Муса.

Цу махкахь волчу динан ден ворхӀ йоӀ яра. Муса гӀуна йистехь охьахиина Ӏаш волчу хенахь, 16тӀе а баьхкина, нойш чу хи доьттира цара шайн ден уьстагӀашна мало. 17Амма охьабаьхкинчу Ӏуша зудабераш хи тӀера дӀачовхийра. ТӀаккха Мусас, цаьргахьа гӀо а даьккхина, церан уьстагӀашна хи малийра. 18Шайн да РаӀал волчу бахара йоӀарий. Дас хаьттира: «Тахана ма хьалхе даьхкина шу цӀа?»[+]

19Цара элира: «Цхьана мисархочо гӀо даьккхира тхоьгахьа. Тхуна хи а эцна, уьстагӀашна хи малийра цо».

20Дас элира йоӀаршка: «Мичахь ву иза? Цигахь хӀунда витина аша иза? Схьакхайкха цуьнга, вайца хӀума юур ю цо».

21Цу стеган доьзалехь висира Муса. РаӀала шен йоӀ Ципара яхийтира цуьнга. 22Шен зудчо кӀант вича, Мусас цуьнан цӀе ГӀиршам тиллира (иза «цигахь волу тӀевеанарг» бохург ду), хӀунда аьлча ша хийрачу махкахь тӀевеана стаг волу дела.

23Цул тӀаьхьа дуккха а хан елира. Мисар-мехкан пирӀун велира, амма исраилхой, хьалха санна, Ӏазапехь бохкуш бара. Беза болх ла ца луш, узарш дора цара. Цара доккху орца Деле хьалакхечира. 24[+]Шена исраилхойн узарш хезча, Дала ойла йира Ша ИбрахӀимца а, Исхьакхаца а, Якъубца а барт барх лаьцна[+]. 25Исраилхошка а хьаьжна, церан Ӏалашо ян лиира Далла[+].

#### 3


Дала Муса къобалвар

1Шен стунден, маданхойн махкахь динан да волчу Итаран[*], уьстагӀий дажош вара Муса. Цкъа уьстагӀий дажош, генна яьссачу арахула дӀавахна, Хьариб цӀе йолчу Делан лам тӀе кхечира иза[+]. 2[+]Везачу Элан Малик дуьхьалхӀоьттира цунна йогучу коканан кулла юккъехь. Коканан куллах цӀе леттера. ЦӀе леттехь а, йогуш яцара и колл. 3Мусас элира: «ТӀеваха веза со оцу инзаречу хӀумане хьажа. Колл хӀунда ца йогу?»

4Муса тӀевогӀуш Шена гича, Веза Эла[*] кулла юкъара кхайкхира: «Ва Муса!»

«Со кхузахь ву!» – элира Мусас.

5Дала элира: «ТӀе ма воьллахь кхуза. Хьайн когара мачаш дӀаяха, хьо лаьтта меттиг, Со кхузахь хиларна, деза латта ду[+]. 6Со хьан ден Дела ву, ИбрахӀиман а, Исхьакхан а, Якъубан а Дела». Мусас шен юьхь дӀакъевлира, хӀунда аьлча иза кхоьрура Деле хьажа[+].

7Везачу Эло элира: «Мисарахь Сайн халкъо хьоьгу бала гина Суна, тӀехӀиттиначара ницкъ барна цуьнан узарш хезна. Суна хаьа Сайн халкъан лазам. 8ТӀевахана, иза мисархойн Ӏазапах кӀелхьара а даьккхина, цу махкара арадоккхур ду Ас. Дикачу а, боккхачу а, шуьрех а, мазах а дуьзначу токхечу, канаӀанхойн а, хьетахойн а, эмархойн а, перезахойн а, хьаьвихойн а, явсайхойн а махка дӀадуьгур ду Ас Сайн халкъ[+]. 9Исраилхойн белхарш хезна Суна, мисархоша церан Ӏазапехь бахкор а гина[+]. 10ХӀинца Ас хьо пирӀунна тӀе вохуьйту. Ваха а гӀой, Мисарара Сан халкъ, Сан халкъ долу исраилхой, Мисарара арабаха».

11Амма Мусас элира Деле: «Со мила ву, пирӀунна тӀеваха а, Мисарара исраилхой арабаха а?»

12Дала элира: «Со хьоьца хир ву. Ас хьо вахийтина хиларан хӀара билгало хир ю: Мисарара ахь халкъ арадаьккхича, кху лам тӀехь Суна Ӏамал йийр ю аша, Сан леш а хилла»[+].

13[+]Юха Мусас элира Деле: «Исраилхошка, тӀе а вахана, ас эр ду: „Шун дайн Дала ваийтина со шуна тӀе“. Цара соьга хоттур ду: „ХӀун ю Цуьнан цӀе?“ ТӀаккха, хӀун ала деза ас цаьрга?»

14[+]Дала Мусага элира: «Со „Со Верг“ ву. Иштта дӀаала исраилхошка: „Ша Волуш Волчо ваийтина со шуна тӀе“»[+]. 15Кхин а элира Дала Мусага: «Иштта ала исраилхошка: „Везачу Эло[*], шун дайн Дала, ИбрахӀиман а, Исхьакхан а, Якъубан а Дала, ваийтина со шуна тӀе“. Иза ю Сан цӀе абадехь[*], цу цӀарца хьахор ву Со тӀейогӀучу тӀаьхьенаша. 16Ваха а гӀой, исраилхойн къаной а гулбай, ала: „Везачу Эло, шун дайн Дала, ИбрахӀиман а, Исхьакхан а, Якъубан а Дала, суна Ша гайта а гайтина, элира соьга: ‘Шу долчу веача, Суна гира Мисар-махкахь шуна хуьлуш дерг. 17Ас чӀагӀо йина, шуна таӀзар дечу Мисарара канаӀанхойн а, хьетахойн а, эмархойн а, перезахойн а, хьаьвихойн а, явсайхойн а махка, шуьрех а, мазах а дуьзначу токхечу лаьтта тӀе, шу дӀадига’“.

18Исраилхойн къаноша хьоьга ладугӀур ду. Уьш а эций, пирӀунна тӀегӀо. Аша цуьнга ала: „Веза Эла, Ӏебархойн Дела, веана тхо долчу. ДӀахецахьара ахь тхо, кхаа дийнахь яьссачу арахула дӀа а дахана, Везачу Элана, тхайн Далла, сагӀа даккха дезаш ду тхо“. 19Амма Суна хаьа, пирӀуно шу дӀахоьцур дац, нагахь иза нуьцкъаха цуьнга ца дайтахь. 20Ас, Мисарна тӀехула Сайн нуьцкъала куьг а лаьцна, инзаре хӀуманаш гойтур ду цу махкахь, тӀаккха цо шу дӀахоьцур ду[+].

21[+]Мисархой исраилхошца дика хуьлуьйтур бу Ас, тӀаккха шу цу махкара дӀадоьлхуш даьсса гӀур дац[+]. 22ХӀора исраилхойн зудчо шен лулахочуьнгара я шен чохь Ӏаш йолчу мисархойн зудчуьнгара дашо а, дато а хӀума а, еза тӀеюху хӀума а еха еза. Цу хӀуманашца шайн бераш кечде. Иштта аша Мисарара хьал дӀахьур ду».

#### 4

1ТӀаккха Мусас элира: «Ткъа уьш сох ца тешахь, Ахь со ваийтина ас аьлча? „Везачу Эло Ша ца гайтина хьуна“, – алахь?»

2Везачу Эло хаьттира: «И хӀун ю хьан карахь ерг?»

Мусас жоп делира: «Сан некъан Ӏаса ю-кх».

3«Охьакхосса иза лаьтта», – элира Везачу Эло. Мусас Ӏаса охьакхоьссира – гӀожах лаьхьа хилира. Кхера а велла, дӀаведира Муса. 4Везачу Эло элира: «Куьг дӀа а кховдадай, схьалаца цу лаьхьанан цӀога». Мусас лаьхьа схьалецира – цу сохьта лаьхьанах юха а Ӏаса хилира. 5«Иштта ахь дахь, нах тешар бу Везачу Эло, церан дайн Дала, ИбрахӀиман а, Исхьакхан а, Якъубан а Дала, Ша хьуна гайтина аьлча», – элира Везачу Эло.

6Кхин а элира цуьнга Везачу Эло: «Хьайн куьг чета диллал». Мусас куьг чета диллира. Юха цо иза схьадаьккхича, ло санна, кӀайн хьаьттарш тӀехь а йолуш, цамгар лаьцна хилира куьг. 7«ХӀинца юха а куьг чета дилла», – элира Везачу Эло. Куьг юха а чета диллира Мусас. Цо иза схьадаьккхича, хьалха ма-дарра, могуш дара куьг. 8«Нагахь хьох а, дуьххьарлерчу тамашийначу билгалонах а нах ца тешахь, шолгӀачу билгалонах тешар бу. 9Нагахь цу шина билгалонах а ца тешахь, Нил чуьра жимма хи, схьаэций, лаьтта охьадотта, цу хинах цӀий хир ду», – элира Везачу Эло.

10ТӀаккха Мусас элира Везачу Эле: «Веза Эла! Со дашна говза вац, гуттар а иштта хилла а ву. ХӀинца Хьоьца къамел динчул тӀаьхьа а дешан говзалла яц соьгахь. Со маттана шера вац»[+].

11Везачу Эло элира: «Стагана мотт белларг мила ву? Мотт ца хууш я къора, я са гуш, я бӀаьрзе веш верг мила ву? Со – Веза Эла вац[+]? 12ДӀагӀо, Со хьоьца хир ву ахь къамел дечу хенахь, Ас Ӏамор ду хьуна ала дезарг».

13Мусас элира: «Веза Эла! Хьайна луъург кхиниг вахийтахьа сан метта».

14Веза Эла Мусана оьгӀазвахара, Цо элира: «Левин тӀаьхьенах а волуш, АхӀарон цӀе йолуш ваша вац хьан? Суна хаьа иза къамел далуш вуйла. Иза хьуна дуьхьал вогӀур ву, хьо гича, цунна хазахетар ду. 15Ахьа шега аьлларг цо дӀаэр ду. Къамел дечу хенахь Со шуьца хир ву, Ас Ӏамор ду шуна аша дан дезарг. 16Хьан метта АхӀарона нахаца къамел дийр ду. Иза хьуна хьалхара къамел деш хир ву, ткъа хьо цунна Делан метта хир ву. 17И Ӏаса хьайн кара схьаэца, цуьнца тамашийна хӀуманаш гойтур ду ахь».


Муса Мисар-махка юхаверзар

18Шен стундена Итарна тӀе юха а веана, цуьнга элира Мусас: «Мисар-махкахь болчу сайн вежаршна тӀеваха лаьара суна, уьш дийна буй хьажа».

«Дика ду, гӀой, хьажа. Аьтто хуьлда хьан», – элира Итара.

19Муса маданхойн махкахь волуш, Везачу Эло цуьнга аьллера: «Мисар-махка юхаваха мегар ду хьуна ца кхоьруш, хӀунда аьлча хьо вен гӀерташ хилларш белла дӀабевлла»[+]. 20Шен зуда а, кӀентий а вир тӀе а ховшийна, Мисара ваха новкъа велира Муса, Делан ницкъ болу шен Ӏаса буьйна а лаьцна.

21Везачу Эло элира Мусага: «Хьо Мисар-махка юхавеача, Ас хьайга де аьлла долу тамашийна хӀуманаш пирӀунна хьалха делахь. Ткъа Ас цуьнан дог чӀагӀдийр ду, тӀаккха цо халкъ дӀахоьцур дац[+]. 22ДӀаала пирӀуне, Везачу Эло иштта боху алий: „Исраил Сан кӀант ву, Сан дуьххьарлера бер ду[+]. 23[+]Ас боху хьоьга: ‘ДӀахеца Сан кӀант, иза Суна Ӏибадат дан дезаш ву. Ахь иза дӀа ца хецна дела, Ас хьан дуьххьарлера кӀант вуьйр ву’“».

24Новкъахь дӀавоьдуш, Муса буьйса яккха сецира. Цунна тӀевеанчу Везачу Элана иза вен дагадеара. 25ТӀаккха Ципарас, тӀулгах дина урс схьа а эцна, шен кӀант сунтвира. Схьахадийна чкъор Мусан когех[*] а хьаькхна, цо элира: «Ас и цӀий Ӏанийна, цундела сан майра волу хьо соьца уьйр йолуш ву». 26Веза Эла дӀавахара, Мусана[*] хӀумма а ца деш. (Цу хенахь зудчо аьллера цунах «цӀийца волу майра», хӀунда аьлча шен кӀант сунтвинера цо.)


Дала АхӀарон Мусана дуьхьал вахийтар

27Везачу Эло АхӀароне элира: «Яьссачу ара Мусана дуьхьал гӀо». ДӀавахана, Делан лома уллохь Мусана дуьхьал а кхетта, цунна барт баьккхира АхӀарона. 28Ша ваийтинчу Везачу Эло шега аьлларг а, гайтинчу тамашийначу хӀуманех лаьцна а АхӀароне дӀадийцира Мусас. 29Мусас а, АхӀарона а, дӀа а вахана, исраилхойн къаной гулбира. 30Везачу Эло Мусага аьлларг цу нахана дӀадийцира АхӀарона. Мусас халкъана хьалха тамашийна хӀуманаш гайтира. 31Халкъ тийшира. Исраилхошна хиира, шайн баланаш а гина, Везачу Эло шайн гӀайгӀа бойла. Цунна хьалха гора а хӀиттина, суждана бахара[*] уьш.

#### 5


Муса а, АхӀарон а пирӀун волчу воьду

1Цул тӀаьхьа Мусас а, АхӀарона а, пирӀунна тӀе а веана, элира: «Везачу Эло, Исраилан Дала, боху: „ДӀахеца Сан халкъ яьссачу арахь Сан дуьхьа деза де хӀотто“».

2Амма пирӀуно элира: «Мила ву И Веза Эла, ас, Цуьнга ла а доьгӀна, Исраилан халкъ дӀахеца? Суна Веза Эла а ца вевза, исраилхой ас дӀа а хоьцур бац»[+].

3Цу шиммо элира: «Ӏебархойн Дала тӀекхайкхира тхоьга. Оха доьху хьоьга кхаа дийнахь некъ баллал йолчу метте яьссачу ара тхаьш дӀадахийтар, тхайн Везачу Далла лерина сагӀа даккха, Цуьнга цамгарца я туьраца тхо хӀаллак ца дайта».

4ПирӀуно элира цаьрга: «Муса, АхӀарон, халкъ шен балхах юхадоккху аша. ДӀа а гӀой, шайн гӀуллакх де». 5Кхин а элира цо: «ХӀокху махкахь дуккха а нах бу, аша шайн болх бан ца буьту уьш».

6Оццу дийнахь исраилхошна тӀехӀиттийна болчу нахе пирӀуно омра дира: 7«ХӀинца чул тӀаьхьа кибарчигаш ечу нахана ча ма ло, хьалха деллехь а. Ара а бовлийтий, шайга лахийта цаьрга ча. 8Хьалха санна кибарчигаш яйта цаьрга. Уьш дукха мало еш бу, цундела доьху соьга: „Дахана, тхайн Далла сагӀа доккхур дара оха“, – бохуш. 9Алссам болх ло царна, эрна къамелаш схьа а ца лоьцуш, цаьрга болх байта».

10ТӀехьовсуш болчу наха элира халкъе: «ПирӀуно шуна кибарчигаш ян ча ма ло боху. 11Даха а гӀой, шайна карийнначуьра ча да. Кибарчигаш хьалха еччул йийр ю аша».

12Берриг а Мисар-махкахула арахь дисина ча лаха арабевлира исраилхой. 13ТӀехӀиттина болчара хьалха, ча долчу хенахь еччул, хӀора дийнахь кибарчигаш е бохура цаьрга. 14ПирӀунан хьадалчаша исраилхошна юкъара хаьржинчу белхан куьйгалла дечу нахана еттара: «Хьалха йинччул, селхана а, тахана а кибарчигаш хӀунда ца йо аша?» – бохуш.

15Оцу исраилхоша, пирӀунна тӀе а баьхкина, арз дира: «Хьайн лешна иштта ницкъ хӀунда бойту ахь? 16Ча ца ло хьан лешна, ткъа кибарчигаш е боху. ТӀехӀиттина болчара тхуна етта, амма бехке хьан халкъ ду».

17Амма пирӀуно элира: «Шуна болх бан ца лаьа, аш мало йо, цундела боху аша: „Везачу Элана сагӀа даккха гӀур ду тхо“. 18ДӀа а гӀой, болх бе. Ча шуна лур дац, кибарчигаш хьалха еччул йийр ю аша». 19«ХӀора дийнахь ян еззачул кибарчигаш йийр ю аша, церан дукхалла лах а ца деш», – бохучу дешнашца шайна тӀебеана бала гира исраилхошна.

20ПирӀун волчуьра уьш арабевлча, шаьш схьадахкаре хьоьжуш волу Муса а, АхӀарон а гира царна. 21Цу шинга цара элира: «Везачу Эло кхел йойла шуна аша пирӀунна а, цуьнан уллорачарна а хьалха тхан сий дайарна. Церан кара тур делла аша тхо дайийта».

22Юха Везачу Эле Мусас элира: «Веза Эла! Сел халачу бале хӀара халкъ хӀунда теси Ахь? Со кхуза хӀунда ваийти[+]? 23ПирӀунна тӀе а вахана, ас Хьан цӀарах къамел дичхьана, цо кхин а чӀогӀа ницкъ бо кху халкъана. КӀелхьара-м муххане а ца даьккхи Ахь Хьайн халкъ».

#### 6

1ТӀаккха Везачу Эло Мусага элира: «ХӀинца гур ду хьуна Ас пирӀунна дендерг. Онда куьг шена тӀехь хааделча, цо дӀахоьцур ду Сан халкъ. Цо ша арабохур бу уьш шен махкара».


Дала Муса юха а къобалвар

2[+]Юха Мусага Дала элира: «Со Веза Эла ву. 3ИбрахӀимна а, Исхьакхана а, Якъубана а Со дуьхьалвеана „Нуьцкъала Дела“ цӀе а йолуш, ткъа „Веза Эла“ бохучу цӀарца Ас царна Со вовзийтина вац[+]. 4Ас барт бина цаьрца, КанаӀанан латта царна дӀалур ду аьлла. Цу лаьтта тӀехь Ӏаш бара уьш, амма иза церан долахь дацара. 5Исраилхойн узарш хезира Суна, уьш, мисархойн леш а хилла, баланехь хилар гира, тӀаккха Сайн цаьрца хилла барт дагабеара Суна. 6Ас боху ала Исраилан халкъе: „Со Веза Эла ву. Ас Сайн куьйга мисархойн олаллех кӀелхьардохур ду шу, церан леш долчуьра паргӀат а дохур ду, Сайн болчу ницкъаца царна луьра таӀзарш а деш. 7Шун Дела а хилла, шух Сайн халкъ дийр ду Ас, тӀаккха шуна хуур ду Со Веза Эла, шун Дела вуйла, шу мисархойн Ӏазапах кӀелхьардаьхна волу[+]. 8Айса ИбрахӀимна а, Исхьакхана а, Якъубана а дӀалур ду аьлла, куьг а айина чӀагӀо йинчу лаьтта тӀе шу дӀадуьгур ду Ас, иза шуна тӀаьхьалонна дӀа а лур ду. Со Веза Эла ву“»[+]. 9Мусас и дерриг а исраилхошна дӀадийцира, амма цара ла ца дуьйгӀира цуьнга шаьш, беза болх беш, доьналла доцуш хиларна.

10ТӀаккха Везачу Эло Мусага элира: 11«Мисаран паччахь волчу пирӀунна тӀе а гӀой, исраилхой шен махкара дӀабахийта ала цуьнга».

12Амма Мусас жоп делира: «Исраилхошна а ца лаьа соьга ладогӀа, пирӀунна-м муххале а луур дац. Цу тӀе сан къамел говза а дац».

13Мусаца а, АхӀаронца а къамел а дина, Везачу Эло царна тӀедиллира Исраилан халкъаца а, пирӀунца а къамел дар. Исраилхой Мисар-махкара арабахар цу шинна тӀедожийра Цо.


Мусан а, АхӀаронан а дай

14Мусан а, АхӀаронан а дайн тӀаьхьенаш хӀорш яра:

Исраилан хьалхарчу кӀентан цӀе Раабан яра. Раабанан кӀентий бара Хьанах, Палу, Хьацрани, Карма. Царах Раабанах схьадевлла гаранаш хилира[+].
15ШимӀин кӀентий бара Емуал, Ямин, АхӀад, Якин, ЦӀохьар, канаӀанхочо вина Шаул. Царах ШимӀех схьадевлла гаранаш хилира[+].
16[+]Леви бӀе ткъе вуьрхӀитта шарахь вехира. Цуьнан кӀентий бара ГӀиршан, КхахӀат, Мерари[+]. 17ГӀиршанан кӀентий бара Ливани а, ШамаӀи а.
18КхахӀат бӀе ткъе кхойтта шарахь вехира. Цуьнан кӀентий бара Ӏамрам а, Ицхьар а, Хьеврон а, Ӏузиал а.
19Мерарин кӀентий бара Махьли а, Мушхьи а.

Уьш шайн тайпанашца йолу Левин тӀаьхьенаш яра[+].

20Ӏамрам бӀе ткъе вуьрхӀитта шарахь вехира. Цо шен дейиша Йохабадат ялийра. Церан ши кӀант вара – АхӀарон а, Муса а[+].
21Ицхьаран кӀентий бара Кхорахь а, Непаг а, Зикра а[+].
22Ӏузиалан кӀентий бара Мишаал а, Элцапан а, Ситар а[+].
23АхӀарона Ӏамминадабан йоӀ а, Нахьшонан йиша а йолу Элисат ялийра. Цо АхӀаронна вира Надаб а, АбихӀу а, ЭлиӀазар а, Итамар а[+].
24Кхорахьан кӀентий бара Асар а, Элкхан а, Абуасап а. Царах Кхорахьах схьадевлла гаранаш хилира[+].
25АхӀаронан кӀанта ЭлиӀазара Путиалан йоӀарех цхьаъ ялийра. Зудчо ЭлиӀазарна Пайнехьас вира.

Левин тӀаьхьенаш яра уьш шайн гаранашца[+].

26АхӀарон а, Муса а шайга Везачу Эло Мисар-махкара низам долуш йинчу тобанашкахь исраилхой арабаха аьлла шиъ вара. 27Цара аьллера Мисаран паччахье, пирӀуне, исраилхой Мисар-махкара дӀабахийта аьлла. И шиъ вара Муса а, АхӀарон а.

28Цу хенахь Везачу Эло Мусаца Мисар-махкахь къамел дира. 29Везачу Эло цуьнга элира: «Со Веза Эла ву! Мисаран паччахье, пирӀуне, Ас хьайга аьлларг дерриг а дӀаала».

30Амма Мусас жоп делира: «Сан къамел говза дац, соьга ладугӀур дуй те пирӀуно?»

#### 7

1Амма Везачу Эло Мусага элира: «Ас хьо пирӀунна тӀехь Дела хӀоттийна, ткъа хьан ваша АхӀарон хьан туркх хир ву. 2Ас хьайна тӀедиллинарг дерриг а дӀаэр ду ахь. Ткъа хьан вашас АхӀарона пирӀуне эр ду, цуьнга исраилхой шен махкара дӀахеца аьлла. 3[+]Амма пирӀунан дог а чӀагӀдина, Мисар-махкахь дуккха а Сайн билгалонаш а, тамашийна хӀуманаш а гойтур ду Ас. 4Ткъа пирӀуно шуьга ладугӀур дац, тӀаккха луьра таӀзарш а деш, Сайн куьйга охьатаӀор ю Ас Мисар. Сайн бӀо, Сайн халкъ, Исраилан кӀентий, Мисар-махкара арабохур бу Ас. 5ТӀаккха хуур ду мисархошна Со Веза Эла вуйла. Сайн ницкъ Мисарна тӀе а берзийна, мисархошна юкъара Исраилан кӀентий арабохур бу Ас».

6Везачу Эло шайна тӀе-ма-диллара, гӀуллакх кхочушдира Мусас а, АхӀарона а. 7Мусан дезткъа шо дара, ткъа АхӀаронан дезткъе кхоъ шо дара цу хенахь.


АхӀаронан Ӏаса

8Везачу Эло Мусага а, АхӀароне а элира: 9«Нагахь пирӀуно тамашийна хӀума гайта алахь, ахь АхӀароне ала: „Хьайн Ӏаса схьа а эций, пирӀунна хьалха охьакхосса“. Ӏасанах лаьхьа хир бу». 10ПирӀун волчу а веана, Везачу Эло ма-бохху дира Мусас а, АхӀарона а. АхӀарона шен Ӏаса пирӀунна а, цуьнан уллорачарна а хьалха охьакхоьссира – Ӏасанах лаьхьа хилира. 11ТӀаккха пирӀуно шен хьекъал долу нах а, бозбунчаш а схьакхайкхира. Цара, жиналла а лелийна, АхӀарона диннарг дира. 12Царах хӀорамма а шен Ӏаса охьакхоьссича, царах лаьхьарчий хилира. Амма АхӀаронан Ӏасано дӀакхаьллира церан Ӏасанаш. 13ПирӀунан дог чӀагӀделира. Везачу Эло ма-аллара, цо ла ца дуьйгӀира Мусага а, АхӀароне а.


Хьалхара таӀзар: цӀий

14ТӀаккха Везачу Эло Мусага элира: «ПирӀун ша бохучунна тӀехь лаьтташ ву, ца лаьа цунна халкъ дӀахеца. 15Кхана пирӀун волчу гӀо. Иза Нил-хин берда йисте веача, цунна дуьхьал дӀахӀотта, шех лаьхьа хилла Ӏаса хьайн буйна а лаций. 16Ахь цуьнга ала: „Везачу Эло, Ӏебархойн Дала, ваийтина со хьоьга дӀаала: ‘ДӀахеца Сан халкъ яьссачу арахь Суна Ӏибадат дайта. ХӀинццалц ахь ла ца доьгӀна Цуьнга. 17[+]Везачу Эло боху, хӀинца хуур ду хьуна Ша Веза Эла вуйла. Ас сайн карара хӀара Ӏаса Нил-хи тӀе тухур ю, цу хих тӀаккха цӀий хир ду. 18Хи чуьра чӀара а лийр бу, хих боьха хьожа а йогӀур ю. Мисархошна дегаза хетар ду и хи мала’“».

19Везачу Эло Мусага элира: «ДӀаала АхӀароне, шен Ӏаса карахь йолу куьг дерриг а хиш тӀехула а, Ӏаьмнашна а, шена чохь хи долчу меттигашна а тӀехула лаца алий. Хих цӀий хир ду. Берриг а Мисар-махкахь ур-атталла дечиган а, тӀулган а пхьегӀаш чохь хина метта цӀий хир ду».

20Везачу Эло тӀе-ма-диллара, гӀуллакх кхочушдира Мусас а, АхӀарона а. Шен Ӏаса хьала а айина, пирӀунан а, цуьнан уллорачеран а бӀаьргашна хьалха Нил-хи тӀе туьйхира АхӀарона. Дерриг а хих цӀий хилира. 21Хи чуьра чӀерий а делира, хи а телхира. Мисархошка иза мала ца лора. Берриг а Мисар-махкахь хинан метта цӀий дара. 22Мисарара бозбунчаша, шайн жиналла а лелийна, кху шиммо диннарг дира. ТӀаккха пирӀунан дог чӀагӀделира, Везачу Эло ма-аллара, Мусага а, АхӀароне а ла ца дуьйгӀира цо. 23Шена гиначух шек а ца велира пирӀун. Юха а вирзина, шен цӀа вахара иза. 24Шайна мала хи даккха Нил-хина юххехь гӀунаш яха хӀиттира мисархой, хӀунда аьлча важа хи малалуш дацара.

25ВорхӀ де дӀаделира Везачу Эло Нил-хина таӀзар диначул тӀаьхьа.

#### 8


ШолгӀа таӀзар: пхьидарчий

1Юха Везачу Эло Мусага элира: «Ваха а гӀой, пирӀуне Везачу Эло боху ала: „ДӀахеца Сан халкъ, цуьнга Суна Ӏибадат дайта. 2Нагахь хьо иза дӀахеца реза ца хилахь, Ас хьан мохк пхьидех хьалабузур бу. 3Хи пхьидех сийсаш хир ду, уьш хьан цӀа чу а, хьо дӀавуьжучу метта а, хьан уллорачеран а, хьан халкъан а цӀенош чу евр ю, хьан пешаш чу а, текхаш чу а евр ю. 4Хьуна а, хьан халкъана а, массо а хьан уллорачарна а тӀехула лелар ю пхьидарчий“».

5Везачу Эло Мусага кхин а элира: «АхӀароне дӀаала, шен Ӏаса карахь йолу куьг хишна а, татолашна а, Ӏаьмнашна а тӀехула лаца алий. ТӀаккха берриг а Мисар-мохк пхьидех хьалабузур бу». 6АхӀарона шен куьг Мисаран хиш тӀехула лецира. Пхьидаша, хьала а евлла, берриг а Мисар-мохк дӀалецира. 7Амма бозбунчаша а, шайн жиналла а лелийна, изза дира. Цара а пхьидарчий Мисар-мехкан лаьтта тӀе ехира.

8ПирӀуно, Мусага а, АхӀароне а тӀе а кхайкхина, элира: «Везачу Эле доӀа де, со а, сан халкъ а долчуьра пхьидарчий дӀаяха алий. ТӀаккха ас Исраилан халкъ дӀахоьцур ду, Везачу Элана сагӀа даккхийтархьама»[+].

9Мусас элира пирӀуне: «Айхьа хан тоха суна, маца лаьа хьуна ас хьох а, хьан уллорачарах а, халкъах а доӀа дан, пхьидарчий шун цӀенош чуьра дӀа а евлла, Нил-хи чохь бен ца йисийта?»

10ПирӀуно элира: «Кхана».

ТӀаккха Мусас элира: «Ахь ма-аллара хир ду, тхан Веза Дела саннарг цхьа а воцийла хьуна хаийта. 11Хьо волчуьра а, хьан цӀеношкара а, хьан уллоранаш а, халкъ а долчуьра а пхьидарчий дӀаевр ю. Уьш Нил-хи чохь бен юьсур яц». 12Муса а, АхӀарон а пирӀун волчуьра дӀавахара. Мусас Везачу Эле доӀа дира, пхьидарчий дӀаяха аьлла. 13Везачу Эло жоп делира цуьнан доӀанна. Пхьидарчий цӀенош чохь а, уьйтӀенашкахь а, арахь а елла Ӏохкура. 14Уьш оьланашка гулйира наха. Яхкалуш йолчу церан хьожано дӀалецира берриг а мохк. 15ПаргӀато яьллийла а гина, шен дог чӀагӀдира пирӀуно. Везачу Эло ма-аллара, ла ца дуьйгӀира цо Мусага а, АхӀароне а.


КхозлагӀа таӀзар: кегийра чуьркаш

16Юха Везачу Эло Мусага элира: «АхӀароне ала, шен Ӏаса лаьттах тоха алий. Лаьттан ченах берриг а Мисар-мохк дӀалаьцна кегийра чуьркаш хир ю». 17Иштта дан а дира цара. АхӀарона шен Ӏаса лаьттах туьйхира – адамашна а, даьхнина а тӀехь кегийра чуьркаш гучуевлира. Берриг а Мисар-махкахь лаьттан ченах кегийра чуьркаш хилира. 18Бозбунчаш а гӀоьртира шайн ницкъаца ченах кегийра чуьркаш ян, амма церан гӀуллакх ца хилира. Кегийра чуьркаш адамашна а, даьхнина а тӀехь яра. 19[+]ТӀаккха бозбунчаша пирӀуне элира: «Иза Делан ницкъаца ду», – аьлла. Амма дог чӀагӀделла Ӏачу пирӀуно цаьрга ла ца дуьйгӀира, Везачу Эло ма-аллара.


ДоьалгӀа таӀзар: жӀаьлийн мозий

20Юха Везачу Эло Мусага элира: «Кхана, хьалххе хьала а гӀаттий, пирӀунна хьалха хӀотта. Иза хин йисте гӀур ву. Ахь цуьнга ала: „Везачу Эло боху: ‘Суна Ӏибадат дайта Сан халкъ дӀахеца. 21Нагахь ахь Сан халкъ дӀа ца хецахь, Ас хьуна а, хьан уллорачарна а, хьан халкъана тӀе а, хьан цӀенош чу а жӀаьлийн мозий хоьцур ду. Мисархойн цӀенош а, уьш тӀехь Ӏаш болу латта а жӀаьлийн мозех дузур ду. 22Сан халкъ тӀехь Ӏаш долу ГӀашан-мохк дӀакъастор бу Ас, цигахь жӀаьлийн мозий хир дац. ТӀаккха хьуна хуур ду, Со, Веза Эла, кху махкахь вуйла. 23Ас Сайн а, хьан а халкъашна юкъахь башхо йийр ю[*]. Кхана и тамашийна билгало кхочуш хир ю’“». 24Везачу Эло иштта дан а дира. ПирӀунан а, цуьнан уллорачеран а цӀеношка жӀаьлийн мозий даьхкира. Цу мозаша хӀаллакбеш бара берриг а мохк.

25Мусай, АхӀаронний тӀе а кхайкхина, пирӀуно элира: «Даха а гӀой, кху лаьтта тӀехь шайн Далла сагӀа даккха».

26Амма Мусас жоп делира: «Иза далур дац, мисархошна дегаза хета оха тхайн Везачу Далла сагӀа даккхар. Нагахь шайна дегаза долу сагӀа церан бӀаьргаш хьалха оха даьккхича, тхуна тӀулгаш деттар дац цара[+]? 27Кхаа денна яьссачу ара дӀа а дахана, тхайн Везачу Далла сагӀа доккхур ду оха, Цо ма-аллара».

28ПирӀуно элира: «Ас дохуьйтур ду шу шайн Везачу Далла яьссачу арахь сагӀа даккха, амма гена дӀа ма гӀо. Сох лаций доӀа а де».

29Мусас элира: «Хьо волчуьра дӀа а вахана, Везачу Эле доӀа дийр ду ас, тӀаккха кхана пирӀун волчуьра а, цуьнан уллоранаш а, халкъ а долчуьра а жӀаьлийн мозий дӀадевр ду. Амма ахьа а Исраилан халкъ ледан ца деза, Везачу Элана сагӀа даккха иза доьдуш, юха а новкъарло а йина».

30ПирӀун волчуьра дӀа а вахана, Везачу Эле доӀа дира Мусас. 31Мусан доӀанна жоп делира Везачу Эло. ПирӀун а, цуьнан уллоранаш а, халкъ а долчуьра мозий дӀадехира Цо, цхьа а ца буьтуш. 32Амма юха а шен дог а чӀагӀдина, халкъ дӀа ца хийцира пирӀуно.

#### 9


ПхоьалгӀа таӀзар: даьхни тӀехь цамгар

1Везачу Эло Мусага элира: «ПирӀун волчу а гӀой, дӀаала цуьнга: „Везачу Эло, Ӏебархойн Дала, иштта боху хьоьга: ‘ДӀахеца Сан халкъ цуьнга Суна Ӏибадат дайта’. 2Нагахь санна дӀахеца ца лууш, ахь иза кхин а сецадахь, 3Везачу Эло шен таӀзар хьан арахь лаьттачу даьхнина тӀе дерзор ду. Хьан говрашна, варрашна, эмкалшна, стерчашна, уьстагӀашна, гезаршна тӀе даьӀнаш долу луьра ун кхетар ду. 4Везачу Эло исраилхойн а, мисархойн а даьхни доькъур ду. Исраилан халкъан даьхнина юкъара цхьа а хьайба лийр дац“». 5Юха хан билгалъяьккхира Везачу Эло: «Кхана Ас дийр ду иза кху лаьтта тӀехь».

6ШолгӀачу дийнахь Ша аьлларг кхочушдира Везачу Эло. Мисархойн дерриг а бежанаш делира, ткъа исраилхойн цхьана а хьайбанна хӀумма а ца хилира. 7ПирӀуно хьовса бахийтира, исраилхошна зен хиллий, амма церан цхьа а хьайба ца деллера. Юха а дог а чӀагӀдина, халкъ дӀа ца хийцира пирӀуно.


ЯлхалгӀа таӀзар: наткъарш

8Везачу Эло Мусага а, АхӀароне а элира: «Канашкахь пешара юкъ схьа а эций, Мусага ирхкхоссийта иза, пирӀунна а гуш. 9Берриг а Мисар-махкахь цу овкъарх чан а гӀаьттина, адамашна а, даьхнина а, ноткъа а еш, чевнаш хир ю». 10[+]Пешара юкъ а эцна, пирӀунна хьалха хӀоьттира Муса а, АхӀарон а. Мусас юкъ ирхкхоьссича, адамашна а, даьхнина а тӀехь чевнаш хӀиттира, ноткъа а йолуш. 11Бозбунчаш Мусана дуьхьал ца бовла белира, хӀунда аьлча уьш а, массо а мисархо санна, тӀехь чевнаш йолуш бара. 12Амма Везачу Эло чӀагӀдинера пирӀунан дог, цо ла ца дуьйгӀира вежаршка, Везачу Эло Мусага ма-аллара[+].


ВорхӀалгӀа таӀзар: къора

13Юха Везачу Эло Мусага элира: «Кхана хьалххе хьала а гӀаттий, пирӀунна тӀе а гӀой, дӀаала цуьнга: „Везачу Эло, Ӏебархойн Дала, боху: ‘ДӀахеца Сан халкъ цуьнга Суна Ӏибадат дайта. 14ХӀинца Ас Сайн дерриг а таӀзарш дохкуьйтур ду хьуна а, хьан уллорачарна а, халкъана а тӀе, Соьга кхочуш дуьнен тӀехь цхьа а воцийла хьуна хаийта. 15Сан куьг шуна тӀехула айина ду, хьо а, хьан халкъ а лаьтта тӀера дӀадаккхал цамгар яийта ницкъ бу Соьгахь. 16[+]Ас Сайн ницкъ гайта витина хьо, дуьнен тӀехь массо а адамна Сайн цӀе йовзийта[+]. 17Амма хьо хӀинца а Сан халкъана дуьхьало еш ву, иза дӀа ца хоьцуш. 18Цундела Ас кхана, хӀоккху хенахь, Мисара кхоьллинчхьана а ца хилла йолу къора тухур ю. 19Хьайн даьхни а, арахь дерг дерриг а къайладаккха. Арахь дисинчу адамашна а, даьхнина а тӀе къора а кхетта, уьш хӀаллакьхир ду’“». 20Везачу Элан дешнех кхерабеллачу пирӀунан цхьаболчу уллорачара сихонца шайн леш а, даьхни а цӀеношкахь дӀагулдира. 21Ткъа Везачу Элан дешнаш дагаца тӀе ца лаьцначара шайн леш а, даьхни а арахь дитинера.

22Везачу Эло Мусага элира: «Хьайн куьг стигала хьалакховдаде, адамашна а, даьхнина а, арарчу бацана а, берриг а Мисар-махкана а тӀе къора кхетар ю». 23Мусас шен Ӏаса стигала хьалахьажийра. Везачу Эло, стигал а къовкъийна, къора туьйхира. Лаьттах детталуш стелахаьштигаш дара, серладуьйлуш. Берриг а Мисар-махкана тӀе къора туьйхира Везачу Эло[+]. 24[+]Къора яра схьайогӀуш, цунна юккъехула лепаш стелахаьштигаш а дара. Мисар-махка тӀе адам даха хиъначхьана ца хилла йолу чӀогӀа къора яра иза. 25Арахь дерг адамна тӀера даьхнина тӀе кхаччалц хӀаллакдира къорано, буц а дӀаяьккхира, дитташ а кегдира. 26Амма исраилхой Ӏаш болчохь, ГӀашанахь, къора ца туьйхира.

27Мусага а, АхӀароне а схьа а кхайкхина, пирӀуно элира: «ХӀинца ас къа латийна. Веза Эла бакъ ву, ткъа со а, сан халкъ а бехке ду[+]. 28ДоӀа де Везачу Эле, къора а, стигал къекъор а сацаде алий. Ас дӀадохуьйтур ду шу, кхин сеца ца деш»[+].

29Мусас цуьнга элира: «Ас, гӀалех ара а ваьлла, Везачу Эле куьйгаш а айина, доӀа ма-диннехь, стигал а къекъар яц, къора а соцур ю. ТӀаккха хуур ду хьуна латта Везачу Элан дуйла[+]. 30Амма суна хаьа, хьо а, хьан уллоранаш а хӀинца а Делах, Везачу Элах, ца кхоьрийла».

31Вета а, мукх а хӀаллакдинера, хӀунда аьлча мекхо кан хецнера, ткъа ветано хӀу теснера. 32ТӀаьхьа кхуьуш долу дела, кӀена хӀумма а ца хиллера.

33ПирӀун волчуьра ара а ваьлла, Везачу Эле куьйгаш кховдийра Мусас. Стигал къекъар а, къора а сецира, лаьтта тӀе оьху догӀа а дӀатийра. 34ДогӀа а, къора а, стигалан къекъар а сецна а гина, хьалха санна, харцо йира пирӀуно. Иза а, цуьнан уллоранаш а юха а дуьхьалбевлира. 35Дог а чӀагӀдина, исраилхой дӀа ца хийцира пирӀуно, Везачу Эло Мусагахула ма-аллара.

#### 10


БорхӀалгӀа таӀзар: цӀоз

1Везачу Эло Мусага элира: «ПирӀун волчу гӀо. Цуьнан а, цуьнан уллорачеран а дегнаш чӀагӀдина Ас, Сайн тамашийна билгалонаш царна гайтархьама. 2Хьоьга хьайн тӀаьхьене а, тӀаьхьенийн тӀаьхьене а дийцийта лаьа Суна Мисарахь Ас диначух а, гайтинчу билгалонех а лаьцна, шуна Веза Эла Со вуйла хаийта».

3Мусас а, АхӀарона а, пирӀунна тӀе а веана, элира: «Везачу Эло, Ӏебархойн Дала, боху: „Хьо дукха Ӏан воллий Суна къар ца луш? ДӀахеца Сан халкъ Суна Ӏибадат дайта. 4Нагахь ахь Сан халкъ дӀа ца дахийтахь, кхана Ас хьан махка тӀе цӀоз хоьцур ду[+]. 5Цо дерриг а латта къайладоккхур ду. Къора тоьхча шун диснарг а, цул тӀаьхьа арарчу дитташ тӀе хьаладаьлларг а дӀадуур ду цо. 6Хьан цӀенош а, хьан уллорачеран а, массо а мисархочун цӀенош а хьаладузур ду цӀазо. И саннарг гина дац хьан дайшна а, дайн дайшна а шаьш кху лаьтта тӀехь Ӏаш мел бу“». Юха а вирзина, пирӀун волчуьра аравелира Муса.

7ТӀаккха цунна уллорачара элира пирӀуне: «И халкъ бахьана долуш кхин мел бала хьега деза вай? ДӀахецахьа уьш шайн Везачу Далла Ӏибадат дан. Хьуна ца го, берриг а Мисар-мохк хӀаллакьхуьлуш хилар?»

8ПирӀуно Муса а, АхӀарон а схьакхайкхира. Цо цаьрга элира: «Даха а гӀой, шайн Везачу Далла Ӏибадат де. Мила гӀур ву шух цига?»

9«Берриш а гӀур бу, – жоп делира Мусас, – жима а, воккха а. Тхайн кӀентий а, йоӀарий а, тхайн кегий а, даккхий а даьхни а эцна гӀур ду тхо, хӀунда аьлча Везачу Элана лерина деза де ду тхан».

10ПирӀуно элира: «Шун бераш шуьца дӀадахийта со резавелахь, Волуш Волу Дела билггала шуьца хир ву! Гой шуна, вон хӀума ду шуна дагахь. 11Цундела берриш а ас бохуьйтур бац. Божарша, баха а гӀой, Везачу Элана гӀуллакх де, шаьш соьга иза ма-деххара». Цул тӀаьхьа Мусай, АхӀаронний пирӀун волчуьра араваьккхира.

12ТӀаккха Везачу Эло Мусага элира: «Хьайн куьг Мисар-махкана тӀехула дӀалаца, кху махка тӀе цӀоз а летта, арара буц а, къора тоьхча диснарг дерриг а дӀадуийла цо». 13Мусас шен Ӏаса Мисар-махкана тӀехула дӀалецира. Везачу Эло кху лаьтта тӀе баийтира малхбалера мох, иза цу дийнахь, буса а хьийкхира. Ӏуьйре тӀееача, малхбалерчу мохо цӀоз деара. 14[+]Инзаре дукха цӀоз тӀелетира берриг а Мисар-махкана. Хьалха а ца хиллера Мисарахь сел дукха цӀоз я тӀаьхьа а хир дац. 15Цо, къайла а доккхуш, дерриг а латта дӀалаьцнера. Къора тоьхча дисина долу лаьттара дерриг ялта а, дитташ тӀера стоьмаш а дӀабиира цӀазо. Берриг а Мисар-махкахь я дитташ тӀехь а, я арарчу баца тӀехь а соьналлех хӀума ца дисира.

16Мусай, АхӀаронний сихонца тӀе а кхайкхина, пирӀуно элира: «Шун Везачу Далла а, шуна а хьалха къа латийна ас[+]. 17Кхин цкъа а гечдейша суна. Шайн Везачу Деле доӀа дейша, со хӀокху Ӏожаллех кӀелхьарваккха алий»[+]. 18ПирӀун волчуьра ара а ваьлла, Везачу Эле доӀа дира Мусас. 19Малхбузехьара дуьхьал чӀогӀа мох хьакхийтира Везачу Эло. Цу мохо дадийна цӀоз Эрзан хӀорда[*] чу кхоьссира. Берриг а Мисар-махкахь цхьа а цӀоз а ца дисира. 20Амма Везачу Эло дог чӀагӀдина волчу пирӀуно Исраилан халкъ юха а дӀа ца дахийтира.


УьссалгӀа таӀзар: бода

21Юха Везачу Эло Мусага элира: «Хьайн куьг стигала кховдаде, тӀаккха берриг а Мисар-махкахь буькъа бода хӀуттур бу». 22[+]Мусас шен куьг стигала кховдийча, Мисарахь кхаа дийнахь буькъа бода хӀоьттира. 23Вовшийн ган а ца гуш, шаьш Ӏачуьра хьала а ца гӀовттуш кхо де даьккхира наха, ткъа исраилхойн цӀенош долчохь серло яра.

24Мусага тӀе а кхайкхина, пирӀуно элира: «Даха а гӀой, Везачу Элана Ӏибадат де. Шайн бераш а дига шайца, амма кегий а, даккхий а даьхни ца дуьгуш, бухахь дита».

25Амма Мусас элира: «Ахь-айхьа яла еза тхуна бакъо тхайн Везачу Далла сагӀа даккха[*]. 26Оха тхайн дерриг а тхешан даьхни дӀадуьгур ду, цхьа берг буха а ца юьтуш, хӀунда аьлча цу юккъера ду оха тхешан Везачу Далла даккха дезаш долу сагӀа. Тхаьш цига дӀакхаччалц тхуна ца хаьа, Везачу Элана сагӀина хӀун хьайба ден деза».

27Везачу Эло дог чӀагӀдинчу пирӀунна уьш дӀахеца ца лиира. 28ТӀаккха пирӀуно Мусага элира: «Яхийта кхузара! Ларлолахь, кхин суна дуьхьал ма воьллахь. Сан юьхь гинчу дийнахь лийр ву хьо».

29Мусас жоп делира: «Ахь ма-аллара хир ду, кхин хьан юьхь гур яц суна».

#### 11


УьтталгӀа таӀзар: мисархойн дуьххьара бина кӀентий балар

1Везачу Эло Мусага элира: «Кхин цхьа бохам а хуьлуьйтур бу Ас пирӀунна а, мисархошна а. Цул тӀаьхьа цо шу дӀахоьцур ду. Цу хенахь цо шу дерриш Мисар-махкара сихонца дӀалохкур ду. 2Амма и хилале, ахь дӀаала исраилхошка, массо а божарша а, зударша а шайн уллорачаьрга, шайн лулахошка дато а, дашо а хӀуманаш еха еза». 3Везачу Эло мисархой Шен халкъана реза бира. Ткъа Муса пирӀунан уллорачара а, мисархоша а шайн махкахь чӀогӀа лоруш вара.

4Мусас пирӀуне элира: «Везачу Эло боху: „Буьйса юккъе яхача, Со Мисарахула чекхвер ву. 5Мисар-махкахь хӀорра а дуьххьарлера кӀант лийр ву, паччахьан гӀанта тӀехь Ӏаш волчу пирӀунан кӀантана тӀера кӀа оруш йолчу гӀарбашан кӀантана тӀекхаччалц. Даьхних а хьалха дуьнен тӀе даьлла боьрша хьайба лийр ду. 6Цкъа а хьалха хилла а доцу я тӀаьхьа хин а доцу белхар хир ду берриг а Мисар-махкахь. 7Исраилхойх цхьанна а хӀумма а хир дац, царна жӀаьла а летар дац. Я стагана а, я хьайбанна а хӀума хир дац царна. ТӀаккха шуна хуур ду, Везачу Эло хӀун башхо йо мисархошна а, исраилхошна а юкъахь“[+]. 8ТӀаккха хьан берриш а леш, тӀе а баьхкина, суна хьалха охьатаьӀар бу. Цара эр ду: „Хьайн халкъ а эций, дӀагӀо“. Цул тӀаьхьа со дӀагӀур ву». ПирӀун волчуьра, чӀогӀа оьгӀаз а вахана, аравелира Муса.

9Везачу Эло Мусага аьллера: «ПирӀуно шуьга ладугӀур дац, Мисар-махкахь Сан тамашийна билгалонаш алсамйовлийтархьама». 10И ерриг а тамашийна билгалонаш пирӀунна хьалха гайтира Мусас а, АхӀарона а, амма, Везачу Эло дог а чӀагӀдина, пирӀуно шен махкара дӀа ца бахийтира исраилхой.

#### 12


Пасахь

1[+][•]Мисар-махкахь Везачу Эло Мусага а, АхӀароне а элира: 2«ХӀара бутт шеран дуьххьарлера бутт хир бу шун. 3ДӀаала берриг а исраилхошка: хӀокху беттан уьтталгӀачу дийнахь хӀораммо а цхьацца Ӏахар я буьхьиг эца шен доьзална. 4Нагахь санна Ӏахар баа ца баллал доьзал жима белахь, шена уллорачу лулахочуьнца юкъахь схьаэца и Ӏахар. Шайн доьзалхошка хьаьжжина, цхьа Ӏахар массарна а кхаччал декъало. 5Ӏахар боьрша а, цхьа а сакхт доцуш а, цхьа шо кхаьчна а хила беза. Ӏахар я буьхьиг а мегар ю. 6Кху беттан дейтталгӀа де тӀекхаччалц иза Ӏалашбан беза. Цу дийнахь, суьйренан бода тӀебеача, массо а доьзалехь кечбина болу Ӏахар бен беза[+]. 7И Ӏахар буун болчу цӀеношкахь неӀаран гуран шинне агӀор а, неӀаран дукъо тӀе а Ӏахаран цӀий хьакха. 8Цу буссехь цӀера тӀехь деттина Ӏахаран жижиг дӀадаа деза аш. Иза къаьхьачу бецашца а, совсазчу баьпкаца а даа деза. 9Цунах датта далаза диснарг а ма даа, я кхехкийнарг а ма даа. Корта а, когаш а, чоко а дӀа а ца йоккхуш, цӀера тӀехь даттий, дӀадаа иза. 10Ӏуьйре хилале цунах хӀумма а ма дита, амма дуьсуш хилахь, сахилале цӀера тӀехь дагаде диснарг. 11И кхача буучу хенахь шу тӀе хӀума юьйхина хила деза, юкъ а йихкина, когахь мачаш а йолуш. ХӀума сихонца яа еза аш. Некъан Ӏаса карахь хила еза шун. Иза Везачу Элан Пасахь[*] ду.

12Цу буса Мисарахула чекхвер ву Со. Доьзалехь хьалха дуьнен чу даьлларг дуьйр ду Ас, адамна тӀера хьайбанна тӀекхаччалц. Мисархойн массо а деланашна тӀехь кхел йийр ю Ас. Со Веза Эла ву[+]. 13Шун цӀенош тӀехь долу цӀий Суна билгало хир ю. ЦӀий гича, Со шуна уллохула тӀехвер ву. Ас Мисар-махкана таӀзар дечу хенахь, шуна цхьа а зулам хир дац. 14[+]Цундела таханлера де гуттар а дагахь латтаде, цу дийнахь аша дагадоуьйтур ду Ас шайна динарг. И де даздарца шун тӀаьхьенаша гуттар а йолчу хенахь Веза Эла лорур ву».


Совсазчу баьпкан деза де

15«ВорхӀ дийнахь совсаза бепиг даа. Дуьххьарлерчу дийнахь шайн цӀенош чуьра бод совсо хӀума дӀаяккха, хӀунда аьлча цу деношкахь совсийна хӀума йиънарг исраилхошна юкъара дӀаваккха веза. 16Хьалхарчу а, ворхӀалгӀачу а дийнахь беза гулам дӀахӀотто беза аша. Цу деношкахь цхьа а тайпа болх бан мегар дац, яа хӀума кечъяр бен. 17Совсазчу баьпкан дезде дагахьлатто деза аша, хӀунда аьлча цу дийнахь шун тобанаш Мисар-махкара араяьхна Ас. И де шун тӀаьхьенаша а латто деза дагахь, гуттар а йолчу ханна тӀедиллина долу дела. 18Хьалхарчу беттан дейтталгӀачу дийнан сарахь дуьйна ткъе цхьалгӀачу дийнан сарралц совсаза бепиг дуур ду аш. 19ВорхӀ дийнахь шун чохь бод совсо хӀума хила мегар дац. Совсийначу бедах хӀума йиънарг исраилхошна юкъара эккхо веза, тӀевеана стаг велахь а, я шун махкара вахархо велахь а. 20Цхьа а тайпа совсийна хӀума ма яа. Миччанхьа шаьш делахь а, совсаза бепиг даа».


Дуьххьара Пасахь

21Исраилхошна юкъара къаной схьа а кхайкхина, Мусас элира: «Шайн доьзалшкахь хӀораммо а, схьаэций, Ӏахар я буьхьиг е Пасахьана лерина. 22ТӀаккха цуьнан цӀий чохь долчу кеда чу кӀедачу ярийн курс а Ӏоттий, шайн неӀаран гурах а, дукъонах а хьакха. Сахиллалц цхьа а шайн чуьра ара а ма вала[+]. 23[+]Мисарна таӀзар дан Веза Эла веача, Цунна шун неӀарийн гурах а, дукъойх а хьаькхна цӀий гур ду. Иза шун цӀеношна уллохула тӀехвер ву, Ӏожаллин малике Цо шу дойуьйтур дац. 24И парзаш шуна а, шун тӀаьхьенашна а тӀейогӀу йолчу ханна тӀедехкина ду. Ларделаш уьш. 25Везачу Эло шайна лур ду аьллачу лаьтта тӀе шаьш даьхкича, цигахь а кхочушделаш и гӀуллакх. 26Шайн бераша хаттахь: „Иза хӀунда деш ду?“ – аьлла,[+] 27аша эр ду: „Иза Везачу Элана лерина Пасахьан сагӀа ду. Мисар-махкахь вай долчу хенахь исраилхойн цӀеношна уллохула тӀех а ваьлла, мисархошна таӀзар дира Цо, ткъа вайн цӀенош Ӏалашдира“».

ТӀаккха Везачу Элана хьалха охьатаьӀира халкъ Цуьнга болчу ларамна. 28Мусагахулий, АхӀаронехулий Везачу Эло тӀе-ма-диллара, и гӀуллакх кхочушдира исраилхоша.


Доьзалехь дуьххьарлера кӀант валийтар

29Буьйса юккъе яхача, Везачу Эло Мисар-махкахь массо а хьалха вина кӀант валийтира, паччахьан гӀантахь Ӏаш волчу пирӀунан хьалхарчу доьзалхочунна тӀера набахти чохь волчу стеган доьзалхочунна тӀекхаччалц. Хьалха дуьнен чу даьлла боьрша даьхни а далийтира. 30Буьйсанна пирӀун ша а, цуьнан уллоранаш а, ерриг Мисар а хьалагӀаьттира. Доккха белхар хӀоьттира Мисар-махкахь, хӀунда аьлча чохь велла стаг воцуш цхьа а доьзал бацара. 31Цу буссехь тӀе а кхайкхина, Мусага а, АхӀароне а пирӀуно элира: «Шу а, исраилхой а, хьала а гӀовттий, дӀадовла сан халкъана юкъара. Даха а гӀой, Везачу Элана гӀуллакх де, шаьш ма-аллара. 32Кегий а, даккхий а даьхни а шайца дӀадига. ДӀа а гӀо, со декъал а ве!»

33Берриг а мисархоша доьхура цаьрга, сихонца дӀагӀахьара шу бохуш. «Шу дӀа ца гӀахь, тхо массо а хӀаллакьхир ду!» – бохура цара. 34Севсина балале бод схьа а эцна, иза чохь болу пхьегӀаш хӀуманна юкъа а хьарчийна, белшаш тӀехь дӀаяьхьира исраилхоша. 35[+]Мусас шайга ма-аллара, мисархошка дато а, дашо а хӀуманаш а, бедарш а йийхира цара[+]. 36Везачу Эло мисархой исраилхошца дика хилийтинера, цара исраилхошна дукха хӀуманаш елира[+].


Исраилхой Мисар-махкара дӀабоьлху

37РаӀамсас-гӀалара гӀаш Сакхат-гӀала баха арабевлира исраилхой. Божарех ялх бӀе эзар гергга стаг вара царна юкъахь, бераш ца лерича[+]. 38Дуккха а кхечу къаьмнех болу нах арабевлира цаьрца Мисарара. Исраилхоша дӀадуьгуш дуккха а кегий а, даккхий а даьхни дара. 39Новкъахь Мисарара схьабахьачу бедах совсаза хьокхамаш дира цара. Сихонца цу махкара арабевлла дела, церан бод ца севсинера, шайна новкъа довлуш яа хӀума кечъян а ца кхиънера уьш.

40[+]Исраилхоша Мисарахь диъ бӀе ткъе итт шо даьккхинера[+]. 41И хан яьллачул тӀаьхьа, оццу дийнахь Везачу Элан берриг а бӀо Мисарара арабелира. 42И буьйса Везачу Эло ладоьгӀуш яьккхира. Цо уьш Мисарара арабехира. Исраилхоша шайн тӀаьхьенашкахь а еза лоруш, Везачу Элана хьурмат деш йолу буьйса ю иза. Цундела цара иза сема яккха еза.


Пасахьан некъаш

43Везачу Эло Мусага а, АхӀароне а элира: «Пасахьан коьрта некъаш ду аш лардан дезаш: хийрачу махкара цхьа а стаг Пасахьан кхача баа йиш йолуш вац. 44Детих эцначу муьлххачу а лено ша сунтвинчул тӀаьхьа и кхача баа мегар ду. 45Нагахь стаг шун махкахь тӀевеана Ӏаш велахь я иза шун белхало велахь, цуьнан и кхача баа йиш яц. 46[+]Цхьана цӀа чохь яа еза Пасахьан яа хӀума, жижиг ара а ца доккхуш, даьӀахкаш а ца кегъеш[+]. 47Массо а исраилхоша кхочушдан деза гӀуллакх ду иза. 48Нагахь шуна юкъахь Ӏаш волчу тӀевеанчу стагана Везачу Элан Пасахь шуьца даздан лаахь, цуьнан цӀийнах болу боьрша нах сунтбе. ТӀаккха, шун санна, бакъо хир ю цуьнан Пасахьан кхача баа. Цхьаннен а сунтваза волчун и кхача баа йиш яц. 49Цхьатерра бакъонаш хир ю исраилхочун а, шуна юкъахь Ӏаш волчу стеган а»[+].

50Дерриг а Исраилан халкъ Везачу Эло Мусана а, АхӀаронна а деллачу омранна тӀетайра. 51Оццу дийнахь Везачу Эло Мисар-махкара арабехира исраилхой, тӀеман бӀо санна.

#### 13


Хьалха бина кӀентий Далла лерина хилар

1Везачу Эло Мусага элира: 2[+]«Исраилхойн хӀора хьалха вина кӀант а, хьайба а Суна лерина хилийта, уьш Сан ду»[+].

3Мусас халкъе элира: «Шаьш Мисарарчу лоллера арадевлла хӀара де дагахь латтаделаш. Везачу Эло Шен ондачу куьйгаца арадаьхна шу кхузара. ХӀара де дагахь латточу хенахь совсийна бепиг ма даалаш, 4хӀунда аьлча кху дийнахь, Авив цӀе йолчу баттахь шу арадовлуш ду. 5Везачу Эло канаӀанхойн а, хьетахойн а, эмархойн а, хьаьвихойн а, явсайхойн а лаьтта тӀе дуьгур ду шу. Шуьрех а, мазах а дуьзна токхе и латта шун дайшна лур ду аьлла, чӀагӀо йинера Везачу Эло. Цундела кху баттахь хӀара гӀуллакхаш де. 6ВорхӀ дийнахь совсаза бепиг даа, ворхӀалгӀачу дийнахь Везачу Элана лерина дезде хӀоттаде. 7Совсаза бепиг ворхӀ дийнахь даа деза. Шун цӀеношкахь а, шун махкахь а совсийна бепиг хила ца деза цу хенахь[+]. 8Цу дийнахь хьайн кӀанте ала: „Везачу Эло, Мисарара со араволуш, суна динарг бахьана долуш, лору ас хӀара де“. 9Куьйга тӀе йихкина хӀума санна хуьлийла иза хьуна, хьетӀехь йина йолу билгало санна, хуьлийла. Цу дезачу дийно дагахь латтор ду хьуна Везачу Элан хьехамах ахь дуьйцуш хила дезар, хӀунда аьлча Шен боккхачу ницкъаца Везачу Эло хьо Мисарара араваьккхина[+]. 10ХӀора шарахь а и дезде билгалдаьккхинчу дийнахь, лара а лоруш, дӀакхехьа.

11Везачу Эло хьан дайшна лур бу аьллачу КанаӀан-махка а валийна, и мохк хьайна дӀабелча, 12[+]доьзалехь хьалха дуьнен чу ваьлла хӀора кӀант а, боьрша хьайба а Везачу Элана дӀало. 13Хьалха хилла йолу вир, цуьнан метта Ӏахар а белла, паргӀатъяккха. Ткъа ахь иза паргӀат ца яккхахь, цуьнан ворта кагъе. Иштта, хьалха винчу кӀантана тӀера а мах бала беза. 14Хьан кӀанта хьоьга хин йолчу хенахь хаттахь: „И хӀунда деш ду?“ – аьлла, ахь цуьнга ала: „Везачу Эло Шен боккхачу ницкъаца Мисарара ара а даьхна, лоллехь долчуьра паргӀатдаьхна вай[+]. 15Вай дӀахеца ца лууш дуьхьалваьллера пирӀун, тӀаккха Везачу Эло Мисар-махкара хьалха дуьнен чу даьлла массо а кӀант а, боьрша хьайба а хӀаллакдира. Цундела ас Везачу Элана сагӀина лерина хӀора хьалха дуьнен чу даьлла боьрша хьайба дӀа а лой, сайн хьалхара кӀант цу мехаца мукъавоккху“. 16Куьйга тӀе йихкина хӀума санна, хьетӀехь йолу билгало санна хуьлийла иза хьуна, Везачу Эло Шен ондачу куьйгаца вай Мисарара арадахар дагахь латтийта».


Арадовларан некъ

17ПирӀуно халкъ дӀахецча, Дала пӀелаштамхойн лаьттахула ца дигира иза, цигахула некъ боца белахь а. Дала элира: «Шайн тӀом бан дезча, дохко а бевлла, Мисара юхаберза мега уьш»[+]. 18Цундела Эрзан хӀорда[*] уллорачу яьссачу арахула дӀадигира Дала халкъ. Иштта, Мисар-махкара герзаца арабевлира исраилхой. 19[+]Мусас шеца Юсупан даьӀахкаш схьаийцира, хӀунда аьлча Юсупа чӀагӀо яйтинера исраилхошка: «Дала шу кӀелхьардохур ду. Шаьш дӀадоьлхуш, кхузара сан даьӀахкаш дӀахьолаш», – аьлла[+].

20Сакхат цӀе йолчу меттера дӀа а бахана, яьсса аре чекхйолучохь, Атам цӀе йолчу меттигна уллохь севцира уьш[+]. 21Веза Эла царна хьалхаваьлла воьдуш вара. Царна некъ гойтуш, дийнахь марханех хиллачу бӀогӀамна юкъахь вогӀура иза, буьйсанна – цӀеран бӀогӀамна юкъахь, царна серло а луш, уьш дийнахь а, буса а дӀабахийта[+]. 22Марханийн бӀогӀам а, цӀеран бӀогӀам а халкъана хьалхара дӀаболуш бацара.

#### 14


Исраилхой хӀорда юккъехула бахар

1Везачу Эло Мусага элира: 2«Исраилхошка дӀаала, юха а дерзий, Пи-ХӀахьират олучу меттехь совца, буьйса Мигдол цӀе йолчу меттигний, хӀорданий юккъехь, БаӀал-Цепонна уллохь яккха[+]. 3ПирӀунна моьттур ду, исраилхой, цу махкахь тила а белла, яьссачу арено юкъалаьцна бу. 4Ас пирӀунан дог чӀагӀдийр ду, тӀаккха иза шуна тӀаьхьавер ву. Ткъа Сайн сийлалла Ас пирӀунехула а, цуьнан эскарехула а гойтур ю. ТӀаккха мисархошна хуур ду Со Веза Эла вуйла». Везачу Эло ма-бохху дира исраилхоша.

5Мисаран паччахье, пирӀуне, хаийтира, исраилхой бевдда аьлла. ПирӀунан а, цуьнан уллорачеран а исраилхойх йолу ойла хийцаелира. «И хӀун ду вай динарг? ХӀунда бахийти вай уьш дӀа? ХӀинца вайна болх бан нах а бац», – бохура цара. 6Шен гӀудалкх дӀа а йожийтина, тӀемалой вовшахтуьйхира пирӀуно. 7Ялх бӀе тоьлла тӀеман гӀудалкх а, Мисарахь йолу ерриг а гӀудалкхаш а, царна тӀехь болу куьйгалхой а шеца схьаийцира цо. 8Везачу Эло дог а чӀагӀдина, исраилхошна тӀаьхьаваьллера пирӀун. Ткъа исраилхой майрра дӀабоьлхуш бара[+]. 9Мисархой шайн гӀудалкхашца а, дошлошца а, дерриг а эскарца а исраилхошна тӀаьхьабевллера. Пи-ХӀахьират олучу меттигна уллохь, БаӀал-Цапонна хьалха царна тӀаьхьакхиира уьш.

10Исраилхошна эскарца шайна тӀевогӀу пирӀун гира. Кхера а белла, Везачу Эле кхайкхира уьш. 11Цара элира Мусага: «Мисарахь дӀадохка меттиг а ца хилла, кхуза, яьссачу ара далийта далийна ахь тхо? ХӀара хӀун ду ахь тхуна динарг, цигара ара а даьхна? 12ХӀара хир ду ца бехира оха хьоьга вай Мисарахь долуш? „Дитахьа, дацийтахьа тхо мисархошна“, – ца бехира оха? Мисархойн лоллехь хилар гӀоле дара-кх тхуна, яьссачу арахь лечул».

13Амма Мусас халкъе элира: «Кхера а ца кхоьруш, дӀахӀиттий латта, Везачу Эло тахана шаьш кӀелхьардахар гур ду шуна. ХӀинца гуш болу мисархой кхин цкъа а гур бац шуна. 14Везачу Эло шун дуьхьа тӀом бийр бу, шун хӀумма а дан ца деза»[+].

15Везачу Эло Мусага элира: «Соьга хӀунда кхойкху хьо? Исраилхошка дӀадуьйлало ала. 16Ткъа ахь хьайн некъан Ӏаса хӀорда тӀехула дӀалаца. ХӀорд бекъа а белла, исраилхой цунна бухахь долчу лаьтта тӀехула чекхбевр бу. 17Ас мисархойн дегнаш чӀагӀдийр ду, тӀаккха уьш исраилхошна тӀаьхьагӀур бу. Сайн сийлалла гойтур ду Ас, пирӀунна а, цуьнан эскарна а, гӀудалкхашна а, дошлошна а тӀехь толам а баьккхина. 18Аса пирӀунна тӀехь а, цуьнан гӀудалкхашна тӀехь а, цуьнан дошлойшна тӀехь а Сайн сийлалла гайтича, тӀаккха хуур ду мисархошна Со вуйла Веза Эла».

19Исраилхошна хьалхадаьлла хилла Делан Малик царна тӀехьа хӀоьттира, тӀаккха юьхь-дуьхьал хилла марханийн бӀогӀам а нахана тӀехьа хӀоьттира. 20Мисархошна а, исраилхошна а юккъе хӀоьттира марханийн бӀогӀам. Мисархой болчохь марха а, бода а бара, ткъа исраилхой болчохь серло яра. Буьйса дӀаяллалц тӀеттӀа ца бахара уьш.

21Мусас хӀорда тӀехула куьг лаьцча, Везачу Эло малхбалера чӀогӀа мох хьакхийтира. Буьйса чекхъяллалц хьекхначу мохо, хӀорд дӀаса а бекъабалийтина, латта дакъийра[+]. 22[+]ХӀорда юккъерачу лаьтта тӀехула дӀабахара исраилхой. Пен а хилла лаьтташ, аьрру а, аьтту а агӀор хи дара царна. 23ТӀаьхьабевлла богӀу мисархой шайн ерриг а говрашца, гӀудалкхашца, дошлошца хӀорда юккъе бевлира. 24Ӏуьйранна марханийн а, цӀеран а бӀогӀамна юккъера чухьаьжначу Везачу Эло мисархой, бохийна, баржийра. 25Цо тӀера чкъургаш дӀайовлийтина дела, мисархойн гӀудалкхаш чохьйиснера, уьш хала текхайора цара. «Исраилхой болчуьра довда деза! – бохуш, маьхьарий хьоькхура цара. – Цаьргахьа волу Веза Эла вайна дуьхьал леташ ву!»

26Везачу Эло Мусага элира: «Хьайн куьг хӀорда тӀехула лаца, тӀеттӀа хьаьддачу хино мисархой шайн гӀудалкхашца а, дошлошца а дӀахьулбийр бу». 27Мусас шен куьг хӀорда тӀехула лаьцча, Ӏуьйре хуьлуш хи шен метте юхадеара. Мисархой хих бевдда боьлхура, амма Везачу Эло, хин буха а бахийтина, хӀаллакбира уьш. 28Шен метте юхадеанчу хино гӀудалкхаш а, дошлой а къайлабехира. Исраилхошна тӀаьхьадаьллачу пирӀунан эскарх цхьа а дийна ца висира. 29Амма хӀорд бекъабелча гучудаьллачу лаьтта тӀехула дехьабевллера исраилхой, аьтту а, аьрру а агӀор хи хиллера царна, пен хилла лаьтташ[+].

30Цу дийнахь Везачу Эло исраилхой мисархойх кӀелхьарбехира. ТӀаьхьо исраилхошна хӀордан берда тӀехь мисархойн декъий гира. 31Везачу Эло мисархой эшийча, хиира исраилхошна Цуьнгахь мел ницкъ бу, цундела Везачу Элах а, Цуьнан ялхочух Мусах а кхера а белла, цу шиннах тийшира уьш.

#### 15


Мусас яьккхина назма

1[+]ТӀаккха Мусас а, исраилхоша а Везачу Элана лерина назма элира:

«Ас Везачу Элана назма олу,
И сийлахь-воккха хиларна.
Дин а, бере а цхьаьна
Цо хӀорда чу кхоьссина[+].
2[+]Веза Эла сан ницкъ бу,
Цуьнан дуьхьа ас назма олу,
Цунах суна КӀелхьарвоккхург хилла дела.
Иза сан Дела ву, Цунна хастам бо ас.
Сан ден а Дела ву Иза, цундела ас лору Иза[+].
3Веза Эла сийлахь тӀемало ву,
Цуьнан цӀе ЯхӀува[*] ю[+].

4ПирӀунан эскар а, гӀудалкхаш а хӀорда чу кхиссина Цо,
тоьлла болу пирӀунан тӀеман хьаькамаш Эрзан хӀорда чу бахана.
5КӀоргачу хиша уьш къайлабехира.
ТӀулгаш санна, хи буха а бахана, байна уьш.

6Веза Эла, Хьан аьтту куьг ма сийлахь ницкъ болуш ду.
Хьан аьтту куьйго, ва Веза Эла, мостагӀа хӀаллаквина[+].
7Хьайн возаллица Ахь эшийна Хьайна дуьхьалбевлларш.
Хьайн оьгӀазалла царна тӀе а ерзийна, ча санна, багийна Ахь уьш.
8Ахь хьакхийтинчу мохо хи декъа а декъна,
пен санна, дӀахӀоттийра.
ХӀордан кийрара хи дукъделира[+].
9МостагӀчо элира: „Царна тӀаьхьа а ваьлла, уьш схьалоцур бу ас,
церан хьал схьа а доккхур ду.
Тур а даьккхина, сайн дог Ӏабош, сан куьйго уьш хӀаллак а бийр бу“.
10Амма Ахь царна тӀе мох хьаькхира,
тӀаккха уьш, даш санна, хи буха а бахана, хӀордан буьрсачу хиша дӀахьулбира.

11Веза Эла, Хьоьга кхочуш мила ву деланашна юкъахь?
Хьо санна Шен возаллица а, хастам хилла а,
инзаре хӀуманаш кхуллург а мила ву[+]?
12Ахь аьтту куьг тесча,
уьш Лаьтто дӀахьулбира.
13Хьайн хедар боцучу безамца Ахьа мах белла кӀелхьардаьккхина халкъ,
онда гӀо лоцуш, езачу Хьайн хӀусаме дигна хир ду Ахь.
14Иза хезна халкъаш кхоьруш хир ду.
ПӀелаштамхойн халкъ кхерамо Ӏадийна хир ду.
15Цу хенахь Эдомера элий боьхна хьийзаш хир бу,
Муабера баьччанаш дага тӀе кхерам тесна хир бу,
КанаӀанера бахархой, кхерабелла, ша санна, бешна хир бу[+].
16Кхерамо Ӏадор бу уьш!
Хьан сийлахь куьг а гина,
тӀулгаш санна, дӀатуьйр бу уьш,
Хьан халкъ, Веза Эла, тӀехдаллалц,
мехах паргӀатдаьккхина халкъ тӀехдаллалц.
17ДӀа а дигна, Хьайн цӀенна хаьржинчу метте
охьахаор ду Ахь и халкъ, Веза Эла,
Хьайна хӀусам Ахь йинчу метте,
Хьайн куьйгашца Ахь кхоьллинчу дезачу ЦӀийне![+]
18Веза Эла гуттар а хир ву олалла деш, абаде яллалц»[+].


Марема йиш лакхар

19Шайн гӀудалкхашца пирӀунан говраш а, дошлой а хӀорда чу бевлча, Везачу Эло хӀордан хи царна тӀе дерзийнера, ткъа Исраилан халкъ хӀорда юккъехула лаьтта тӀехула дехьадаьллера.

20АхӀаронан йишас, Делера болу хаам бечу Марема, шен жима вота схьаийцира. Цунна тӀаьххье, жима вотанаш схьа а эцна, баккхийберца, халхаршца арабевлира берриг а кхиболу зударий[+]. 21Марема царна эшар лекхира:

«Хастам бе Везачу Элана, Цо динарг сийлахь ду.
Дин а, бере а хӀорда чу кхоьссина Цо»[+].


Къаьхьа хи

22Исраилхой Эрзан хӀорда тӀера дӀабигира Мусас. Шур цӀе йолчу яьссачу аренга кхечира уьш. Кхаа дийнахь цу аренгахула дӀаоьхуш, хи ца карадора царна[+]. 23Эххар а Марра цӀе йолчу метте баьхкира уьш. Цигахь царна карийна хи къаьхьа долуш мала ца лора. Цундела тиллинера цу меттиган цӀе Марра (ткъа иза «къахьалла» бохург ду). 24Нах Мусана реза бацара: «Оха хӀун мер ю?» – бохура цара. 25Муса Везачу Эле кхайкхира. Везачу Эло шена гайтинчу диттан га хи чу кхоьссира цо. ТӀаккха хи малалуш хилира.

Цу меттехь, Шех тешар зен а зийна, Шен халкъо лело дезарг цунна тӀедиллира Дала. 26Везачу Эло элира: «Нагахь аша Везачу Эле, шайн Деле, ладогӀахь, Цуьнан лаам аша кхочушбахь, Цо тӀедехкина парзаш аш кхочушдахь, Мисар-махкана тӀе яхкийтинчу цамгарех шуна тӀе цхьа а йоуьйтур яц Ас, хӀунда аьлча Со Веза Эла ву шун дарбанча»[+].

27Элим цӀе йолчу метте баьхкира исраилхой. Цигахь хи схьадолу шийтта хьоста а, кхузткъе итт хурмин дитт а дара. Хишна уллохь севцира уьш[+].

#### 16


«Манна» а, лекъарчий а

1Элим олучу меттера дӀа а бахана, шаьш Мисарара арадевллачу шолгӀачу беттан пхуьйтталгӀачу дийнахь Элимна а, Синайна а юккъехь йолчу Син цӀе йолчу яьссачу ара деара дерриг а Исраилан халкъ[+]. 2Цу арахь Мусага а, АхӀароне а лен буьйлабелира нах. 3«Мисар-махкахь Везачу Эло тхо дайинехь гӀолехь дара. Цигахь жижиган яйна уллохь Ӏара тхо, дуззалц даа бепиг а хуьлура. Аш тхо массо а хӀокху яьссачу ара дайа далийна», – бохура цара[+].

4[+]Везачу Эло Мусага элира: «Ас стигалара охьа ялта доуьйтур ду шуна. Нахе, ара а бовлий, хӀора дийнахь шайна цхьана денна тоъал иза гулде ала. Айса тӀедиллинарг цара кхочушдой хьожуш, уьш зуьйр бу Ас. 5ЙолхалгӀачу дийнахь вукху деношкахь гулдинчул шозза сов гул а дина, кхача кечбан беза цара».

6Мусас а, АхӀарона а Исраилан халкъе элира: «Сарахь хуур ду шуна, шаьш Мисар-махкара Арадаьхнарг Веза Эла вуйла. 7Шу Шена реза доцийла хиъна Везачу Элана, цундела кхана Ӏуьйранна Цуьнан олаллин нур гур ду шуна. Тхуна луьйш ду шу, ткъа тхан карахь хӀун ду?»[+] 8Юха Мусас кхин а элира: «Везачу Элана хезна Шена шу резацахилар, цундела Цо сарахь даа жижиг лур ду шуна, ткъа Ӏуьйранна бепиг а лур ду. Сан а, АхӀаронан а карахь хӀумма а дац! Шу резацахилар тхойшинна дуьхьал дац, Везачу Элана дуьхьал ду».

9АхӀароне элира Мусас: «Дерриг а Исраилан халкъе дӀаала: „Везачу Элана хьалха хӀитта, хӀунда аьлча Цунна хезна аш реза доцуш ен гӀовгӀанаш“». 10АхӀарона исраилхошка къамел дечу хенахь, массо а, юха а вирзина, яьссачу арене хьаьвсира. ЦӀеххьана царна мархина юккъехь Везачу Элан олаллин нур гира. 11Везачу Эло Мусага элира: 12«Суна исраилхоша, реза боцуш, ен хамталлаш хезна. ДӀаала цаьрга: „Тховса сарахь жижиг дуур ду аш, ткъа кхана Ӏуьйранна Ӏаббалц бепиг а хир ду шуна. ТӀаккха хуур ду шуна Со Веза Эла, шун Дела, вуйла“».

13Цу сарахь исраилхой севцначу метте лекъарчий даьхкира, ткъа Ӏуьйранна церан меттаматтана гобаьккхина Ӏуьллуш тхи дара[+]. 14Тхи дӀадаьлча, лаьтта тӀехь кегийра, лайн чимаш санна а, йис санна а, цхьа хӀуманаш йисира. 15[+]Уьш гинчу исраилхоша вовшашка хоьттура: «И хӀун ю?» – бохуш. Царна ца хаьара иза хӀун ю.

Мусас элира цаьрга: «Иза Везачу Эло шуна делла ялта ду. 16Цо боху вайга, доьзалехь волчу хӀора стага дуур долччул ялта долу и кхачанан буьртигаш гулдеш волчо шен четар чохь Ӏаш волчунна хӀоранна цхьа Ӏовмар[*] гулде иза, хӀора дийнахь шайна тоъал»[+].

17Иштта дан а дира исраилхоша, цхьаболчара дукха, вукхара кӀезиг гулдира кхачанан буьртигаш. 18[+]Ӏовмар олучу барамца узура цара гулдинарг. Дукха гулдиначун совнаха а ца хуьлура, кӀезиг гулдиначун тӀеоьшуш а ца хуьлура. ХӀораммо а цхьана стагана даъал гулдинера[+]. 19Мусас элира цаьрга: «Гулдина кхачанан буьртигаш Ӏуьйренга довллалц ма диталаш». 20Амма цара цо бохучуьнга ла ца дуьйгӀира, цхьаболчара шаьш гулдинарг шолгӀачу денна дитира. Кхачанна нӀаьний а дина, цунах вон хьожа йогӀура. ТӀаккха Муса нахана оьгӀазвахара. 21Ӏуьйранна хӀораммо а шега даалуччул буьртигаш лахьадора, ткъа малхо дохдича, уьш дешара.

22ЙолхалгӀачу дийнахь шозза сов буьртигаш гулдира цара, хӀоранна а шишша Ӏовмар кхочуш. Тхьамданаша, тӀе а баьхкина, Мусага хаийтира иза. 23[+]Мусас цаьрга элира: «Иза Делан лаамца хилла хӀума ду, хӀунда аьлча кхана Везачу Элана лерина долу садоӀу де – шоьтан де ду. Шайн ятта езарг а, кхехко езарг а тахана кечъе, ткъа йиснарг, дӀа а йиллий, кханенга яккха»[+]. 24Мусас ма-аллара, йиснарг кханенна дӀайиллира цара, амма яа хӀума ца телхира, нӀаьний а ца дира цунна. 25Мусас элира халкъе: «Тахана шоьтан де ду, иза Везачу Элана лерина садоӀу де ду, цундела шу арадовлахь, шуна буьртигаш карор дац. 26Ялх дийнахь гулде уьш, ткъа ворхӀалгӀа де Далла лерина садоӀу шоьтан де ду. Цу дийнахь арахь буьртигаш хир дац».

27Цуьнга ла а ца доьгӀна, цхьаберш арабевлира ворхӀалгӀачу дийнахь буьртигаш гулдан, амма царна хӀумма а кара-м ца йира. 28Везачу Эло Мусага элира: «Деха Ӏийр дуй шу Сан парзаш а, Ас тӀедехкинарш а кхочуш ца деш? 29Хьовсал, Ас, Везачу Эло, шуна садоӀу шоьтан де делла, цундела Ас йолхалгӀачу дийнахь шина денна ло кхачанан буьртигаш. Шаьш долчохь цӀахь Ӏе, ворхӀалгӀачу дийнахь ара ма довла». 30ВорхӀалгӀачу дийнахь халкъо садоӀура.

31[+]Исраилхоша цу кхачанах «манна» олура (иза Ӏебархойн маттахь «И хӀун ду?» бохург ду). Иза, ораматан хӀу санна, кӀайн а йолуш, чомана моз тоьхна хьокхам санна яра. 32Мусас элира: «Везачу Эло вайна тӀедиллина: „Цхьацца Ӏовмар и кхача шайн тӀаьхьенашна дӀабилла, тӀаккха царна гур ду Ас шу Мисарара арадаьхначул тӀаьхьа яьссачу арахь шуна даийна ялта“». 33[+]Мусас АхӀароне элира: «Кхаба схьа а эций, цу чу цхьа Ӏовмар буьртигаш дохка. Иза Везачу Элана хьалха хӀоттае, вайн тӀаьхьенашна юьсур ю иза». 34ТӀаьхьа, Везачу Эло Мусана тӀе-ма-диллара, АхӀарона чохь буьртигаш долу кхаба деза тӀорказ чохь йолчу, Дала еллачу тӀулгийн экъанашна хьалха хӀоттийра, Ӏалашъярхьама. 35[+]Исраилхоша шовзткъа шарахь йиира «манна», шаьш тӀехь Ӏен долчу лаьтта тӀе а, КанаӀан-мехкан дозанна тӀе а кхаччалц[+]. 36(Ткъа цхьа Ӏовмар бархӀ жимачу кедан барамал яра.)

#### 17


Тархах долало хи


(Лелар 20:1-13)

1[+]Дерриг а Исраилан халкъ Син цӀе йолчу яьссачу арара новкъа делира, Везачу Эло гайтинчу меттигашкахь шайн меттамотт а хӀоттош. Рапидам олучу меттехь севцира уьш, амма цигахь мала хи дацара[+]. 2Мусана дуьхьал а бевлла, цуьнга бехкаш дохуш, шайна хи ло бохура цара.

«Со хӀунда хьийзаво аша? Везачу Элан собар кхачо а хӀунда гӀерта шу?» – бохура Мусас нахе[+].

3Амма хьагбеллачу наха, Мусана реза боцуш, хоьттура: «Тхо а, тхан бераш а, даьхни а хьогалла дайа арадаьхна ахьа Мисарара?»

4Муса Везачу Эле кхайкхира: «ХӀун де ас кху халкъана? Кхин жимма а хӀара дахлахь, цара суна тӀулгаш деттар ду»[+].

5Везачу Эло Мусага элира: «Исраилхошна юкъара къаной тӀаьхьа а хӀиттабай, халкъана хьалха̄хула чекхвала. Айхьа Нил-хи тӀе тухуш лелийна Ӏаса хьайн кара схьаэца. 6Со Хьариб цӀе йолчу меттехь цхьана тарх тӀе хьуна хьалха дӀахӀуттур ву. Ахь тархах Ӏаса тоьхча, цунах хи долалур ду, тӀаккха наха иза мер ду». Исраилан халкъан къаношна хьалха и гӀуллакх кхочушдира Мусас[+].

7Цу меттиган цӀе Масса а, Мериба а тиллира цо (церан маьӀна «зер» а, «лер» а бохург ду), хӀунда аьлча цигахь исраилхой, Везачу Элана дуьхьал а бевлла, Цунна луьйш а, Иза зуьйш а бара: «Веза Эла тхоьца ву я вац?» – бохуш.


Ӏамалекхахошца тӀом бар

8Рапидаме а баьхкина, исраилхошца тӀаме бевлира Ӏамалекхахой[+]. 9Мусас ЮшаӀе элира: «Къонахий а харжий, Ӏамалекхахошца тӀом бан гӀо. Кхана, гу тӀе а ваьлла, дӀахӀуттур ву со, Дала тамашийна хӀуманаш гойту Ӏаса сайн буйна а лаьцна». 10Мусас бохург кхочушдеш, Ӏамалекхахошца тӀом бан вахара ЮшаӀ. Муса а, АхӀарон а, Хьор а гу тӀе хьалавелира. 11Мусас куьйгаш хьалаайича, исраилхой тоьлура, ткъа цо уьш охьадахийтича, Ӏамалекхахой тулура. 12Амма Мусан куьйгаш, айина латтийна, дазделлера. ТӀаккха иза тӀулга тӀе охьа а хаийна, АхӀарона а, Хьора а, цхьацца агӀор а ваьлла, цуьнан куьйгаш, хьала а айина, дӀалецира. Малх чубуззалц айина латтийра цара Мусан куьйгаш. 13Иштта Ӏамалекх а, цуьнан халкъ а шен туьраца эшийра ЮшаӀа.

14[+]Везачу Эло Мусага элира: «ХӀокху тӀамах лаций тептар тӀехь дӀаязде, тӀейогӀучу тӀаьхьенашна хӀара дагахьлаттийта. Ткъа ЮшаӀе ала, Ас Ӏамалекхахой лаьтта тӀера тӀепаза бойур бу алий»[+]. 15Цигахь сагӀа доккху меттиг кеч а йина, цуьнан цӀе, «Веза Эла сан байракх ю» аьлла, тиллира Мусас. 16Цо элира: «Везачу Элан меттигна дуьхьал куьг айина хилла дела, Цо Ӏамалекхахошца даим а тӀом беш хир бу».

#### 18


Итар Муса волчу вахар

1Мадани-махкара динан да волчу Мусан стундена Итарна хезира, Мусана а, Шен халкъ долчу исраилхошна а, уьш Мисар-махкара арабаьхча, Дала гӀо дина аьлла[+]. 2[+]Мусас шен зуда Ципара цӀа яхийтина йолуш, цуьнан стундас Итара шен йоӀ а, цуьнан ши кӀант а тӀеэцнера. 3[+]Шина кӀантах цхьаннан цӀе ГӀиршам яра (иза «цигахь волу тӀевеанарг» бохург ду). И цӀе Мусас тиллинера, ша хийрачу махкахь тӀевеана стаг волу дела. 4Вукху кӀентан цӀе ЭлиӀазар яра (и цӀе «Дала суна гӀо до» бохучух тера ю). Иза вича, Мусас элира: «Сан ден Дала, суна гӀо а дина, пирӀунан туьрах со кӀелхьарваьккхина». 5Мусан зуда а, ши кӀант а валош, цуьнан стунда Муса волчу яьссачу ара тӀевеара. Мусас цигахь, Делан лома уллохь, меттамотт хӀоттийнера. 6Итара Мусага хаийтира: «Со хьан стунда Итар ву, хьан зуда а, ши кӀант а ву соьца». 7Дуьхьал а ваьлла, шен стундена хьалха охьа а таьӀна, цунна барт баьккхира Мусас. Маршалла а хаьттина, четар кӀел бевлира уьш. 8Мусас шен стундена дийцира исраилхойн дуьхьа Везачу Эло пирӀунна а, мисархошна а динчух лаьцна а, шаьш новкъахь лайначу баланех а, Везачу Эло шайна гӀо дарх лаьцна а. 9Итарна хазахийтира, Везачу Эло исраилхой мисархойх кӀелхьар а баьхна, царна динчу дерриге а дикачух лаьцна хезча. 10Цо элира: «Хастам бу Везачу Элана! Цо шу пирӀунан куьйгах кӀелхьардаьхна, ткъа хӀара къам Мисаран олаллех паргӀатдаьккхина. 11ХӀинца хиъна суна, Веза Эла массо а деланел веза вуйла, исраилхойх ца бешаш лелла болчу мисархошна Цо хӀара дерриг дина дела»[+]. 12Итара Далла лерина дийнат дагош долу сагӀа а, кхин важа сагӀанаш а дехира. АхӀарон а, исраилхойн къаной а баьхкина, Итарца цхьаьна охьахевшина, Далла хьалха хӀума йиира цара.


Куьйгалхой хӀиттор


(Карлабаьккхинарг 1:9-18)

13ШолгӀачу дийнахь, кхелахо а хилла, халкъана гӀуллакх дан хиира Муса. Ӏуьйранна дуьйна сарралц лаьттира адам Мусана хьалха. 14Мусас деш дерг а гина, Итара хаьттира: «Ахь халкъан дуьхьа деш дерг хӀун ду? Ӏуьйранна дуьйна сарралц хьо цхьаъ бен хӀунда вац кхелахо хилла Ӏаш? Хьуна цхьанна хьалха хӀунда лаьтта халкъ?»

15Шен стундега Мусас элира: «Суна тӀе нах богӀу, соьгахула Делан лаам хаа. 16Царна юкъахь къовсам баьлла хилча, ас царах бакъверг а, воцург а къаставо. Цул совнаха, Дала тӀедехкинарш а, Цуьнан парзаш а довзуьйту ас царна».

17Амма Мусан стундас элира: «Нийса дац ахь деш дерг. 18Хьайна а, кху нахана а ницкъ бо ахь, хӀунда аьлча хьуна хала ду хӀара гӀуллакх дӀакхехьа, хьоьга-хьайга кхочуш ца дало иза[+]. 19Дела хьайца хила лаахь, соьга ла а догӀий, хьайна цхьа хьехар дайта. Далла а, нахана а юкъахь леларг хила, нехан гӀуллакхаш Деле дӀа а хоуьйтуш. 20Нахана Делан парзаш а, Цо тӀедехкинарш а Ӏамаде, цара дӀакхехьа безаш болу Делан некъ а бовзийта, цара дан дезаш долу гӀуллакхаш а довзийта. 21Амма халкъана юкъара хьуьнаре а, Делах кхоьруш а, нийсо лелор йолуш а, хьарамло ца езаш а болу нах харжа. Уьш эзарна а, бӀенна а, шовзткъе иттанна а, итт стагана а тӀехь куьйгалхой хӀиттабе[+]. 22Уьш нахана тӀехь массо а ханна кхелахой хилийта. Нагахь чолхе гӀуллакх хилахь, иза хьайна тӀедаийта, ткъа кегий гӀуллакхаш шайга къастадайта. ТӀаккха хьуна а атта хир ду, ахь къастийначу наха а хьоьца и хало йоькъур ю. 23Ахь иза дахь, Дала хьуна иза тӀе а диллахь, хьоьга иза лалур ду, берриг а нах, паргӀатбевлла, шайн цӀа а гӀур бу».

24Шен стундега ла а доьгӀна, цо бохург дира Мусас. 25Исраилхошна юкъара хьуьнаре нах а хаьржина, уьш хьаькамаш хӀиттийра цо эзарна а, бӀенна а, шовзткъе иттанна а, итт стагана а тӀехь[+]. 26Уьш массо а хенахь халкъана кхел еш бара. Чолхе гӀуллакх цара Мусана тӀедахьара, ткъа кегийра гӀуллакхаш шаьш къастадора[+].

27Юха Мусас шен стунда новкъа ваьккхира. Итар шен махка дӀавахара.

#### 19


Исраилхой Синай-лам болчохь

1Шаьш Мисарара арадевлла кхозлагӀа бутт чекхболуш, бутт цӀинлучу хенахь, Синай цӀе йолчу яьссачу ара баьхкира исраилхой. 2Рапидамера схьабевлла, Синай йолчу а баьхкина, ламанна дуьххьал севцира уьш. Цара цигахь шайн меттамотт хӀоттийра[+]. 3Муса лома тӀе, Дела волчу хьалавелира. Везачу Эло, лам тӀера кхайкха а кхайкхина, цуьнга элира: «Якъубан тӀаьхьене, исраилхошка, дӀаала:

4„Шуна гина Ас мисархошна динарг, гина Ас, аьрзун тӀемаш тӀехь санна, шаьш Со волчу схьадалор[+]. 5[+][+]Нагахь Ас бохучуьнга ла а дугӀуш, Соьца бина барт аш ларбахь, массо а халкъашна юкъара шу Сан долахь долу жовхӀар хир ду, хӀунда аьлча дерриг а Латта Сан ду[+]. 6[+]Шу Сан деза халкъ а хир ду, динан дайн пачхьалкх а хир ю“.

Муса! Ас аьлла и дешнаш Исраилан халкъе ахь дӀахаийта»[+].

7Юха а веана, къаной а гулбина, Везачу Эло шена тӀе диллинарг цаьрга дӀаэлира Мусас. 8Дерриг а халкъо, цхьа барт а хилла, элира: «Везачу Эло бохург дерриг а кхочушдийр ду оха». Халкъо аьлла дешнаш Везачу Эле хаийтира Мусас[+].

9Везачу Эло Мусага элира: «Юькъачу мархи юкъахь хьуна дуьхьал хӀуттур ву Со, Ас хьоьца деш долу къамел хезча, нах гуттаренна а хьох тешийтархьама».

ТӀаккха наха аьлларг Везачу Элана хаийтира Мусас. 10Везачу Эло Мусага элира: «Халкъана тӀе а гӀой, тахана а, кхана а кечде иза, Сан дуьхьа уьш дӀакъасто. Нахе шайн бедарш а йиттийта[+]. 11КхозлагӀчу дийнахь кийча хила а ала цаьрга. Цу дийнахь дерриг а халкъана хьалха Веза Эла волу Со Синай-лам тӀе вуссур ву. 12[+]Ламанна гонах сиз а хьакхий, нахе лам тӀе а ма довла, цуьнан лахенах хьакха а ма ло ала. Ломах хьакхавелларг вуьйр ву. 13Адам делахь а, хьайба делахь а, тӀулгаш деттий я пха кхоссий, де иза. Цхьаммо а цунах куьг а ма Ӏотта. Локхучу уьстагӀан маӀан дахдина аз хезча, нах лам тӀе хьалабовла мегар ду»[+].

14Лома тӀера чу а воьссина, нах базбира Мусас. Цара шайн хӀуманаш йиттира. 15Цо халкъе элира: «КхозлагӀчу денна кийча а хила, шайн зударшна улло а ма гӀо».

16[+][+]КхозлагӀчу дийнахь лома тӀе юькъа марха йоьссира. Къекъаш стигал а яра, серладуьйлуш стелахаьштигаш а дара, хезаш уьстагӀан маӀан вуно онда аз а дара. Меттамотт болчохь долу адам чӀогӀа кхераделира. 17Мусас халкъ, меттаматтара ара а даьккхина, ламанна кӀел Делаца цхьаьнакхета дӀадигира. Уьш ламанан кӀажехь дӀахӀиттира. 18Берриг а Синай-лам кӀуьро дӀалаьцнера, Веза Эла цӀергахь шена тӀе воьссина дела. ЧӀогӀа бегош болчу цу ломах, пешара санна, кӀур хьалаоьхура[*]. 19УьстагӀан маӀан аз тӀаьхь-тӀаьхьа чӀагӀлуш дара. Мусас къамел дора, Дела цунна дуьхьал стигал къовкъарехь вистхуьлура. 20Синай-ламанан бохь тӀе воьссинчу Везачу Эло Мусага лам тӀе кхайкхира. Муса хьалавелира. 21Везачу Эло Мусага элира: «Чу а воссий, халкъе улло а ма дола, Веза Эла ган а ма гӀерта ала. Цара иза дахь, нахах дукхахберш хӀаллакьхир бу[+]. 22Веза Эла волчу Суна улло богӀу динан дай а тӀехь шаьш-шайн базбина хила беза, Соьга шаьш лаза ца байта»[+].

23Мусас Везачу Эле элира: «Халкъан Синай-лам тӀе дала бакъо яц, хӀунда аьлча Ахь аьлла тхоьга, ломана гонах сиз а хьакхий, лам базбеш Хьайна дӀакъастабе аьлла».

24Везачу Эло цуьнга элира: «ГӀой, нах болчу чувосса, юха АхӀаронца хьалавала. Динан дай а, нах а Со волчу хьала ма бовлийта, Соьга шаьш хӀаллак ца дайта». 25Халкъ долчу чу а воьссина, и дерриг а дӀаэлира Мусас.

#### 20


Делера болу итт хьехам


(Карлабаьккхинарг 5:1-21)

1[•]Юха Дала халкъе хӀара дешнаш элира:

2«Со Веза Эла ву, шун Дела, шу Мисарара, лоллехь долчуьра Арадаьхнарг[+].

3Со воцург кхин Дела ма хилийта шайн[+].

4[+]Цхьана а тайпана лакхахь стигалахь, я лахахь лаьттахь, я лаьттал лахарчу хиш чохь хӀуманан вастехь сурт кхуллуш, шайна цӀуш а ма белаш[+]. 5[+]Царна корта а ма бетта, Ӏибадат а ма де. Со, шун Веза Дела, эмгаралла йолу Дела ву. Со ца везаш волчунна таӀзар до Ас. Ас цунна а, цуьнан берашна а, кхозлагӀчу а, йоьалгӀачу а тӀаьхьенна тӀекхаччалц таӀзар до[+]. 6Амма, шена тӀедиллинарг кхочуш а деш, Со везаш волчунна эзарнаш тӀаьхьенашкахь Сайн хедар боцу безам гойтур бу Ас[+].

7[+]Везачу Элан, шайн Делан, цӀе эрна ма яккха, хӀунда аьлча Шен цӀе эрна йоккхуш верг Везачу Эло таӀзар ца деш вуьтур вац[+].

8[+]Шоьтан де дагахь латтаде, иза Сан дуьхьа дӀа а къастош[+]. 9[+]Ялх дийнахь болх а бе, дерриг а шайн гӀуллакхаш а нисде. 10Ткъа ворхӀалгӀа де шайн Везачу Далла лерина садоӀу де хилийта. Цу дийнахь аша а, шун кӀанта а, йоӀа а, шун лено а, гӀарбашо а, даьхнино а, шун хӀусамехь волчу хьешо а цхьа а тайпана болх ма бе. 11[+]Везачу Эло ялх дийнахь кхоьллина стигалш а, латта а, хӀорд а, дерриг а царна чохь дерг а. ВорхӀалгӀачу дийнахь Цо садаьӀна. Цундела шоьтан де, декъал а дина, Шен дуьхьа дӀакъастийна Везачу Эло.

12[+]Шайн дай-наний а лара, шайн Везачу Дала шуна лур долчу лаьтта тӀехь дехха дахар шун хилийтархьама[+].

13[+]Адам ма де[+].

14[+]Нахаца ма лела[+].

15[+]Къола ма де[+].

16[+]Шайн уллорачунна дуьхьал харцтоьшалла ма де[+].

17[+]Шайн уллорачун цӀа ма деза, цуьнан зуда а ма еза, цуьнан лай а, гӀарбаш а, сту а, вир а, цуьнан цхьа а хӀума а шайна ма деза»[+].


Халкъ кхоьру


(Карлабаьккхинарг 5:22,[23])

18[+]Дерриг а халкъана стигалан къекъар а, цӀеран алу а, кӀур туьйсу лам а гора, уьстагӀан маӀан аз а хезара. И сурт гича, кхоьруш, генна а бевлла, хьоьжуш лаьттара нах. 19Цара Мусага элира: «Ахь дийца тхоьца, оха ладугӀур ду, амма Дала тхоьца къамел ма дойла, тхо ца далийтархьама»[+].

20Мусас халкъе элира: «Кхера ма кхера. Дела шу зен а, Шега болчу ларамах шу дуьзна а долуш, шуьга къа ца латадайта а веана ву». 21Халкъ геннахь лаьтташ дара, ткъа Муса Дела чохь волчу юькъачу мархина гергавеара.


СагӀа доккхучу меттигех долу парзаш

22Везачу Эло Мусага элира: «ДӀаала исраилхошка: „Шуна гира, Ас стигалара шайга къамел деш. 23Суна хьалха шайна дато а, дашо а цӀуш ма бе. 24Лаьттах Суна лерина сагӀа доккху меттиг а яй, цу тӀехь дийнаташ дагоран а, барт баран а сагӀанаш даха, шайн уьстагӀий а, стерчий а далош. Сан цӀе шуна дагаяийта Ас билгалъяьхначу массо а меттигашкахь, Со тӀе а вогӀуш, Ас шу декъалдийр ду. 25[+]Нагахь шаьш Суна лерина сагӀа доккху меттиг тӀулгех еш хилахь, хьаькхначу тӀулгех ма е иза. ТӀулг хьокхучу гӀирсо уьш Далла хьалха бехдийр ду[+]. 26СагӀа доккхучу меттигна тӀевоьдучохь лами ма бе. Цунна тӀехула шу хьаладовлуш, бедаршна кӀелхьара шун дегӀ гур ду“».

#### 21


Лейх лаьцна Дала тӀедиллинарг


(Карлабаьккхинарг 15:12-18)

1«Халкъана хьалха ахь кхайкхо деза тӀедехкинарш хӀорш ду: 2[+]Нагахь айхьа Ӏебархойх волу лай эцахь, цуьнга ялх шарахь хьайна болх байта, ткъа ворхӀалгӀачу шарахь дӀахеца иза, цунах мах а ца боккхуш[+]. 3Нагахь иза ша веанехь, ша дӀа а хеца. Нагахь иза зудчуьнца хиллехь, цуьнца цхьаьна зуда а дӀаяхийта. 4Нагахь хӀусамдас шен лена зуда а ялийна, зудчо цунна кӀентий я йоӀарий бинехь, шен зуда а, бераш а хӀусамдена а дитина, иза ша дӀаваха веза. 5Амма лено ала тарло: „Сайн хӀусамда а, сайн зуда а, бераш а деза суна, со паргӀатваккхийта ца лаьа суна“. 6ТӀаккха хӀусамдас, лай Далла хьалха а хӀоттийна, неӀарна я неӀаран гурана улло а вигна, цуьнан лергах Ӏуьрг даккха деза, ю а Ӏоьттина. ТӀаккха лай тӀейогӀу мел йолчу хенахь хӀусамдена вуьсур ву[+].

7Нагахь цхьаммо шен йоӀ лолле йохкахь, боьршачу лешка хьаьжча, иза мукъаяккхар кхечу тайпана хуьлу. 8Нагахь цунах шена гӀарбаш-зуда ян хӀусамда реза вацахь, иза паргӀатъялийта еза цо. Хийрачу къомах болчарна иза йохка бакъо яц цуьнан, иза цуьнца мекарлонца лелла дела. 9Нагахь хӀусамдас иза шен кӀентан дола яккхахь, шен йоӀ санна лело еза цо иза. 10Нагахь цо шена кхин зуда ялаяхь, хьалха ялийна йолчу зудчунна а кхача а, бедар а латтор а, майрачо ден Ӏуналла а лагӀдан ца деза цо[+]. 11Нагахь и кхо хӀума кхочушдеш дацахь, цу зудчунна дӀаяха бакъо яла еза, цунах мах а ца боккхуш».


Ницкъ барх лаьцна тӀедиллинарг

12[+]«Нагахь стага валлал чӀогӀа цхьанна тоьхнехь, тоьхнарг вен веза[+]. 13[+]Нагахь ларамаза стага цхьаъ вийнехь, ткъа Дала иза магийтинехь, бехкениг Ас аьн долчу метте ведда дӀаваха веза[+]. 14Амма цхьаъ, шен уллораниг тешнабехкаца хаа а хууш, вен а вийна, Суна сагӀа доккху кхерч болчу веддехь, кхерчана уллора дӀа а вигий, ве иза[+].

15Дена я нанна тоьхнарг вен веза.

16[+]Цхьаммо стаг, лачкъа а вина, вохкахь, я иза цуьнгахь каравахь, и лачкъийнарг вен веза[+].

17[+]Шен дена я нанна неӀалт аьлларг вен веза[+].

18Шина стеган дов а даьлла, цхьаммо вукхунна тӀулг я буй а тоьхна, иза вала ца лахь, амма метта охьавижахь, 19юха хьала а гӀоттуш, иза гӀожаца чу-ара волуш хилахь, цунна тоьхнарг вен ца оьшу. Амма бехке волчо лазийначунна мах бала беза иза болх ца балуш вуьсучу ханна. Цул сов, бехке волчо лазийнарг Ӏалашван веза, цуьнан могушалла кхоччуш юхаметтахӀотталц.

20Нагахь цхьаммо шен лена я гӀарбашна гӀаж а тоьхна, иза лахь, цунна таӀзар дан догӀу. 21Амма лазийначунна цхьана-шина дийнахь гӀоле хилахь, хӀусамдена таӀзар дан ца оьшу, хӀунда аьлча цо, ахча а делла, эцна ву и лай.

22Нах летча, цхьаммо берах йолчу зудчунна тоха а тоьхна, иза остаялахь, амма кхин зе дина дацахь, и зуда долахь йолчу стага тоьхна долу гӀуда даккха деза бехке волчуьнгара кхелахоша къобалбечу барамехь. 23Амма дина доккха зе делахь, синах са даккха догӀу, 24[+]хьайн бӀаьрг баккхахь, цунна дуьхьал бӀаьрг баккха, цергана дуьхьал церг яккха, куьйгах – куьг, когах – ког, 25вагорна дуьхьал ваго веза, чевнна дуьхьал чов, лазорна дуьхьал лазор[+].

26Нагахь цхьаммо шен лена я гӀарбашна тоьхна, бӀаьрг баккхахь, цо уьш паргӀатбаха беза, хӀунда аьлча бӀаьрг иза маьршабовларан мах бу. 27Нагахь хӀусамдас, тоьхна, шен лен я гӀарбашан церг яккхахь, цо уьш паргӀатбаха беза. Церг паргӀатбовларан мах бу».


ХӀусамдена жоп дала дезар

28«Нагахь старо стагана я зудчунна уьш баллалц маӀаш Ӏиттахь, тӀулгаш а кхиссий, бе и сту, амма цуьнан жижиг ма даа. Ткъа сту болчу хӀусамден бехк бац[+]. 29Нагахь санна сту хьалха а леташ хиллехь, цуьнан хӀусамдега цунах дерг дӀа а аьллехь, амма цо иза дӀа ца бихкинехь, и сту, нагахь санна цо стаг я зуда дехь, тӀулгаш а кхиссина, бен беза, цуьнан хӀусамда а вен веза. 30Нагахь цу хӀусамдена гӀуда тохахь, цо иза дӀадала деза, шен дахар паргӀатдаккхархьама[+]. 31КӀантана я йоӀана старо маӀаш Ӏиттахь, хӀусамдена, хьалхалерниг санна, таӀзар дан догӀу. 32Нагахь лена я гӀарбашна старо маӀаш Ӏиттахь, церан хӀусамдена сту болчо ткъе итт дато ахча дала деза, ткъа сту, тӀулгаш а кхиссина, бен беза.

33Нагахь цхьаммо ор схьадаьстина, я, иза даккха а даьккхина, тӀе хӀума а ца тоьхна, цу чу сту я вир йожахь, 34ор долчо бежана долчу хӀусамдена детица гӀуда такха деза, ткъа делла бежана бехке волчунна дуьсур ду[+]. 35Нагахь цхьаннан старо, лулахочун сту маӀаш а Ӏиттина, бехь, дийна болу сту дӀа а боьхкина, цунах делла ахча шайна юкъахь декъа деза, белла сту а бекъа беза. 36Амма хьалха а, сту леташ буйла а хууш, хӀусамдас иза дӀа ца бихкинехь, бийначу старана дуьхьал сту бала беза цо, ткъа бийнарг цунна буьсур бу».

#### 22


Хилла зе меттахӀотторах тӀедиллинарг

1«Нагахь цхьаммо сту я уьстагӀ, лачкъа а бина, бехь я бохкахь, цо старана дуьхьал пхи сту а, уьстагӀна дуьхьал биъ уьстагӀ а бала беза[+].

2ХӀума лачкъо чуваьлла къу цхьаммо вийнехь, къуьнан цӀий вийначунна тӀехь хир дац, 3амма дийнахь иза делахь, къу вийначунна тӀехь цӀий ду.

ХӀума лачкъийначо ша дина зе дӀатакха деза, амма цуьнан дӀадала хӀума дацахь, цо дина зе меттахӀоттош, иза вохка веза. 4Нагахь къуьнехь цо лачкъийна хӀума – сту белахь, я вир елахь, я уьстагӀ белахь а – дийна караяхь, цуьнгара ши мах баккха беза[+].

5Нагахь цхьаммо шен арахь я кемсийн бешахь дажош долу даьхни дӀа а хецна, нехан дӀайийна аре талхаяхь, шен арахь я кемсийн бешахь кхиъна тоьлла долу сурсаташ дӀадала деза цо.

6Нагахь цхьаммо цӀе латаяхь, ткъа цу цӀеро, коканашкахула яржа а яьржина, лулахочун цӀевнаш я арахь долу ялта, я ерриг а ялтин аре дӀакхаллахь, цӀе латийначо цу цӀеро дина зе меттахӀотто деза.

7Нагахь цхьаммо шен лулахочуьнга Ӏалашдан дато ахча я хӀуманаш лахь, амма цуьнан цӀа чуьра уьш лачкъаяхь, къу схьакарийча, цуьнга шалха мах охьабиллийта беза. 8Нагахь къу кара ца вахь, лулахочо, Далла хьалха а веана, шега еллачу хӀуманашна ша тӀе ца кхевдина аьлла, чӀагӀо ян еза.

9Шина стагана юкъахь муьлхха а хӀуманах лаьцна – я старах, я вирах, я уьстагӀах, я бедарх, я яйначу хӀуманах – къовсам белахь, и гӀуллакх Далла хьалха дахьа деза. Дала бехке винчо шен довхочунна шалха мах бала беза.

10Нагахь цхьаммо шен уллорачуьнга Ӏалашъян я вир, я сту, я уьстагӀ, я кхин долу даьхни лахь, амма и даьхни делча, я лазийча, я цхьанна а ца гуш, лачкъийча, 11Везачу Элана хьалха даьхни схьаэцначо чӀагӀо ян еза, шега деллачу даьхнина ша тӀе ца кхевдина аьлла. Даьхнин дас иза тӀеэца деза, вукхо мах бала а ца беза[+]. 12Нагахь даьхни схьаэцначух цхьаммо и даьхни лачкъийнехь, цунах богӀу мах даьхнин дена дӀабала беза и даьхни тӀелаьцначо. 13Нагахь даьхни экхано цистинехь, бухайисина чарх дӀагайта еза, тӀаккха хӀусамдена даьхних мах бала безар бац.

14Нагахь цхьаммо шен уллорачуьнгара лело даьхни а далийна, и даьхни, цуьнан да уллохь а воцуш, лазадахь я лахь, цунах мах бала беза. 15Ткъа нагахь даьхнин да уллохь хиллехь, мах бала ца беза. Даьхни лелориг мах белла хиллехь, иза цунах богӀу мах хир бу».


ГӀиллакх-оьздангаллех а, динах а тӀедиллинарг

16[+]«Нагахь маре яхаза йоӀстаг Ӏеха а йина, цуьнца цхьаъ дӀавижахь, йоӀах богӀу мах дӀа а белла, иза яло еза цу стага[+]. 17Ткъа нагахь йоӀан да цуьнга иза яхийта реза ца хилахь, йоӀах томана богӀу мах дӀабала беза.

18[+]Жинашца тайнарг дийна ма йита[+].

19[+]Бежанца дӀавижнарг ве[+].

20[+]Веза Эла воцучу, кхечу деланашна сагӀа доккхург хӀаллакве.

21[+]ТӀевеана стаг ваца а ма ве, цунна ницкъ а ма бе, хӀунда аьлча шу а дара Мисар-махкахь тӀедаьхкина Ӏаш[+]. 22Йисина Ӏачу зудчунна а, байшна а зе ма де[+]. 23Нагахь ахь царна зе дахь, Соьга уьш кхайкхича, церан мохь Суна хезар ма бу. 24ОьгӀазваханчу Аса туьраца дойур ду шу, тӀаккха шун зударий бисина Ӏаш хир бу, шун бераш а байлахь дуьсур ду[+].

25[+]Нагахь Сан халкъана юкъара къечу стаге духалург айхьа ахча деллехь, духалург ахча луш болу вуьш санна ма хила цуьнца – ял а ма яккха цуьнгара ахчанна тӀе[+]. 26[+]Нагахь закъалтана уллорачуьнгара айхьа бедар эцнехь, малх дӀабузале юхало иза цунна,[+] 27хӀунда аьлча и бедар йоцург кхин духар дац цуьнан, дегӀ дохдеш долу. ДӀа муха вуьжур ву иза, тӀетесна хӀума а йоцуш? Цо Сайга кхайкхича, Суна хезар ду, хӀунда аьлча Со къинхетаме ву.

28[+]Далла а ма ле, халкъана тӀехь хӀиттийначу хьаькамашна неӀалт а ма кхайкхаде[+].

29Хьалха чудерзийна ялта а, кемсийн мутта а, зайтдаьтта а Суна шен хенахь схьало.

Дуьххьара шайн хилла кӀант а схьало Суна[+]. 30Иштта шайн дуьххьара хилла сту а, ка а Суна схьало. ВорхӀ дийнахь шайн наношца а дитий, борхӀалгӀачу дийнахь схьало уьш[+].

31[+]Шу Сан долахь долу халкъ ду, цундела акхароша цистинчу даьхнин жижиг ма даа, дӀало иза жӀаьлешна»[+].

#### 23


Нийсачу кхелах лаьцна

1[+]«Даьсса хабар дӀаса ма даржаде. Харц тоьшалла а деш, вониг динчу стагана гӀо ма де[+]. 2Дуккха а нахана тӀаьхьа а хӀоттий, вониг ма де. Кхел ечохь дукхахболчара дуьйцучо ахь до тоьшалла харцахьа ма дерзийта. 3[+]Къечу стеган дов хоттучу хенахь цуьнгахьа а ма оза[+].

4[+]Нагахь хьайн мостагӀчун тилабелла сту я вир хьайна караяхь, шен дена тӀе дӀадига деза уьш[+]. 5Нагахь беза мохь бахьа а ца белла, йоьжна Ӏуьллуш хьан мостагӀчун вир хилахь, цигара дӀа ма гӀо, гӀо де цунна, и вир юха когаш тӀе хӀоттош.

6[+]Къечу стагана ен кхел бакъдолчунна тӀера ма ялийта[+]. 7Харц кхел ярна генавала, бехке воцург а, нийса верг а ма вейта, хӀунда аьлча бехке верг Ас бакъвийр вац[+]. 8Кхаьънаш ма эца, хӀунда аьлча цара са гуш верг бӀаьрзе во, бакъболчеран гӀуллакх талхадо[+].

9[+]ТӀевеанчу стагана ницкъ ма бе. Шуна евза тӀевеанчун дог-ойла, хӀунда аьлча шу а Ӏийна тӀедаьхкина Мисар-махкахь»[+].


ВорхӀалгӀачу шарах а, ворхӀалгӀачу дийнах а лаьцна

10[+]«Ялх шарахь хьайн латта дӀа а де, цу тӀера ялта а гулде. 11ВорхӀалгӀачу шарахь иза дӀа ма де, лаьтте садаӀийта. Хьайн халкъана юкъахь болчу мискачу нахе цунах пайда эцийта, ткъа царах диснарг арарчу акхарошка даийта. Иштта де хьайн кемсийн а, зайт-диттийн а аренашкахь[+].

12[+]Ялх дийнахь болх бе, ткъа ворхӀалгӀачу дийнахь садаӀа, хьайн стеран а, виран а синтем хилийтархьама а, хьайн гӀарбашан кӀанте а, тӀевеанчу стаге а садаӀийтархьама а[+].

13Ас шайга аьлларг дерриг а кхочушде, кхечу деланашна Ӏибадат ма де, ур-атталла церан цӀераш а ма яха»[+].


Кхаа дезачу дийнах лаьцна


(Арадаккхар 34:18-26; Карлабаьккхинарг 16:1-17)

14«Шарахь кхузза Суна лерина деза денош хилийта[+]. 15[+]Совсазчу баьпкан дезде ларде: Ас хьайна тӀе-ма-диллара, ворхӀ дийнахь совсаза бепиг даа Авив беттан билггалчу хенахь, хӀунда аьлча цу хенахь шу Мисарара арадевлла. СагӀа даккхаза цхьа а Суна хьалха ма хӀотта[+].

16[+]Айхьа бинчу белхан дуьххьарлера ялта арара схьаэцаран де а дазде.

Иштта, хьайн арара болх дӀаберзош, шеран чаккхенехь ялта чудерзоран де а дазде[+]. 17ХӀора шарахь, оцу кхаа дезачу дийнахь, берриг а божарий Хьалдолчу Элана хьалха хӀитта беза[+].

18Дийнатан цӀийн сагӀа Суна даьккхича, совсийна бепиг Суна сагӀина ма дагаде, ткъа дезачу денна Суна сагӀина даьккхинчун мохь Ӏуьйренга ма ялийта.

19[+]Хьайн арара дуьххьара гулдина ялта хьайн Везачу Делан цӀийне да.

Буьхьиган жижиг цуьнан ненан шури чохь ма кхехкаде»[+].


ВаӀданаш а, хьехамаш а

20«Ас Малик дохуьйту хьуна хьалхадаьккхина новкъахь хьо Ӏалашвайта а, Ас хьуна кечйинчу метте хьо дӀавига а[+]. 21Цуьнан тидам а бе, Цуьнга ла а догӀа. Дуьхьало ма е Цунна, хӀунда аьлча Цо оцу къинна гечдийр дац, Цуьнца Сан цӀе хиларна. 22Цуьнга ла а дугӀуш, Ас мел бохург ахь кхочушдахь, хьан мостагӀийн мостагӀа хир ву Со, хьуна дуьхьал волчунна дуьхьал а хир ву[+]. 23Сан Малико, хьалха а даьлла, дӀавуьгур ву хьо. Цо эмархошна а, хьетахошна а, перезахошна а, канаӀанхошна а, хьаьвихошна а, явсайхошна а тӀе вуьгур ву хьо, амма Ас хӀаллакбийр бу уьш[+]. 24Церан деланашна хьалха корта ма тоха, царна Ӏамал а ма е, цу нахах дӀа а ма тарло. Мелхо а, церан цӀуш бохабе, ткъа цара шайн деланашна хӀиттийна тӀулгаш кегде[+]. 25Суна, шайн Везачу Далла, Ӏамал е. Шу иштта лелахь, Ас декъалдийр ду шун бепиг а, хи а, шуна тӀера цамгарш дӀа а йохур ю[+]. 26Хенал хьалха бер хуьлуш а, бер ца хуьлуш а зударий хир бац хьан махкахь. Хьан дахар а деха хуьлуьйтур ду Ас[+].

27Сайх болу кхерам хьол хьалха дӀабохуьйтур бу Ас, ткъа муьлхха а хьо тӀедахана халкъ дохийна хьовзор ду. Хьан мостагӀий, дӀа а берзийтина, хьуна хьалхара бовдуьйтур бу Ас[+]. 28Хьол хьалха бомозий дохуьйтур ду Ас. Цара лохкур бу хьаьвихой а, канаӀанхой а, хьетахой а хьуна хьалхара дӀа[+]. 29Амма уьш цхьана шарахь дӀалохкур бац Ас, латта дасса а делла, хьуна дуьхьалйовла акхарой тӀех дукха ца хилийта[+]. 30Жим-жимма и халкъаш хьо долчуьра дӀадохур ду Ас, хьо деба а дебна, дерриг а хӀара латта ахь дола даккхалц. 31Хьан дозанаш Ас тухур ду Эрзийн хӀорда тӀера ПӀелаштам-хӀорда тӀе кхаччалц, яьссачу арара Эпрат-хина тӀе кхаччалц. Цу мехкан къаьмнаш хьан кара лур ду Ас, тӀаккха уьш шаьш долчуьра лохкур ду ахьа[+]. 32Я цаьрца а, я церан деланашца а барт ма бе. 33Хьан махкахь уьш буьтийла дац, Суна дуьхьал хьоьга къинош ца летадайта, хӀунда аьлча церан деланашна ахь Ӏамал яхь, иза хьуна боьгӀна гур хир бу»[+].

#### 24


Везачу Элаца бина барт чӀагӀбар

1Везачу Эло Мусага элира: «Хьо а, АхӀарон а, Надаб а, АбихӀу а, къанойх кхузткъе итт стаг а, Со волчу хьала а довлий, геннара Суна хьалха охьатаӀа[+]. 2Хьо-хьо Суна улло вола, ткъа вуьш гергахьа ма бахкийта. Халкъ хьайца лам тӀе хьала ма даладе».

3Халкъана тӀе а веана, Везачу Элан коьрта дешнаш а, Цо тӀедиллинарг а довзийтира Мусас. Массара а, цхьаммо санна, элира: «Везачу Эло аьлларг дерриг а оха кхочушдийр ду»[+]. 4Везачу Эло аьлла дерриге а дешнаш Мусас дӀаяздира. ШолгӀачу Ӏуьйранна, хьалххе хьала а гӀаьттина, лома кӀелахь сагӀа даккха меттиг кечйира цо, исраилхойн шийтта тайпанан цӀарах цхьацца тӀулг а биллира. 5Юха Мусас исраилхойн кегий нах бахкийтира сагӀа даккха. Цара дийнаташ дагоран сагӀанаш дохура. ТӀаккха, стерчий а дайина, барт баран сагӀанаш а дохура. 6Мусас дийнатех даьлла ах цӀий кедаш чу доьттира, ткъа вукхуьнца сагӀа даккха меттиг тӀадийра. 7Шаьш Везачу Элаца бина барт тӀеязбина тептар, схьа а эцна, дийшира Мусас. Наха элира: «Везачу Эло аьлларг дерриг а деш, Цунна муьтӀахь хир ду тхо».

8[+]Кедаш чуьра цӀий нахана тӀе хьаьрсира Мусас. «ХӀара Везачу Эло шуьца, дерриг а Шен дешнашка хьаьжжина, бинчу бертан цӀий ду», – элира цо[+].

9Юха Муса а, АхӀарон а, Надаб а, АбихӀу а, исраилхойх кхузткъе итт къано а лам тӀе велира. 10Царна исраилхойн Дела гира. Цуьнан когаш кӀелахь дезачу тӀулгийн экъа яра, стигал санна, цӀена а йолуш[+]. 11Цо исраилхошна юкъара хаьржинчу нахана зен ца дира. Нахана Дела а гира, цара хӀума а йиира, мала а мелира цигахь.


Муса Синай-лам тӀехь

12Юха Везачу Эло Мусага элира: «Со волчу лам тӀе хьала а валий, кхузахь саца. Айса нахана хьеха кечдина парзаш тӀехь долу тӀулган экъанаш лур ю Ас хьоьга»[+]. 13Шен гӀоьнча ЮшаӀ а эцна, Делан лам тӀе хьалаволавелира Муса[+]. 14Къаношка цо элира: «Тхойша вухаваллалц кхузахь Ӏе. АхӀарон а, Хьор а шуьца хир ву, шен къасто дезаш гӀуллакх дерг царна тӀе гӀо».

15Муса хьалаваьлча, лам мархо дӀахьулбира. 16Везачу Элан олаллин нур Синай-лам тӀе охьадоьссира. Ялх дийнахь лам тӀехь марха лаьттира, ворхӀалгӀачу дийнахь Веза Эла Мусага кхайкхира мархи юкъара. 17Исраилхошна гуш дара ламанан боххьехь, цӀе санна, догу Везачу Элан олаллин нур[+]. 18[+]Муса, мархи юккъе а ваьлла, кхин а лакха хьалавелира лам тӀехула. Шовзткъа дийнахь а, буса а Ӏийра иза лам тӀехь[+].

#### 25


Делан цӀенна лерина совгӀаташ


(Арадаккхар 35:4-9)

1[•]Везачу Эло Мусага элира: 2«ДӀаала исраилхошка, Суна совгӀаташ да алий. Даггара сагӀа дала лууш лелачу хӀора стагера Суна лерина совгӀаташ схьаэца. 3Аш схьаэца езаш йолу хӀуманаш хӀорш ю: деши а, дети а, цӀаста а, 4сийна а, сирла-цӀен а, таьӀна-цӀен а эханг а, дуткъа кӀади а, газанан тӀаргӀа а, 5цӀен басар хьаькхна йолу уьстагӀийн цӀоканаш а, хӀордан дийнатийн кӀеда тӀаьрсиг а, акацин дечиг а, 6къуьданна зайтдаьтта а, къобалваран даьттанах а, хаза хьожа йогӀучу сегӀазах а туху хаза хьожа йогӀу хӀуманаш а, 7ийпадна а, некха тӀе уллучу безачу тӀоьрмагна а тӀехӀитто оникс цӀе йолу беза тӀулг а, кхидолу деза тӀулгаш а. 8Нахе Суна цӀа дайта, тӀаккха Со царна юкъахь Ӏийр ву[+]. 9Ас хьайна ма-гайттара де и цӀа а, цу чуьра хӀуманаш а».


Бартбаран тӀорказах лаьцна


(Арадаккхар 37:1-9)

10[•]«Акацин дечигах тӀорказ де. Иза ши дол ахдол деха а, цхьа дол ахдол шуьйра а, цхьа дол ахдол лекха а хила деза[+]. 11Чухула а, тӀехула а цӀена деши лаца цунна. ТӀорказна тӀехула, цунна гонах, дашо сара лаца. 12ТӀорказна йиъ дашо чӀуг а яй, беа когахь дӀачӀагӀъе уьш: шиъ цхьана агӀор, шиъ вукху агӀор. 13Акацих хьокхий а дай, тӀехула деши лаца царна. 14Хьокхий тӀорказан агӀонашкахь йолчу чӀагарех чекхдаха, цаьрца иза леладархьама. 15ЧӀагарех чекхдаьхна а долуш, гуттар а тӀорказца хила деза хьокхий. Царна чуьра уьш дӀадаха ца могуьйту. 16ТӀорказ чу Ас хьайга лун йолу экъанаш яхка, шуьца Ас бинчу бертан тоьшалла хилийтархьама.

17[+]Дала къинош дӀадоху негӀар а де цӀеначу деших. Иза ши дол ахдол деха а, цхьа дол ахдол шуьйра а хила деза. 18Туьйсинчу деших негӀарца цхьаьна ши каруб-малик де, уьш негӀарна тӀехь шина агӀор хила деза. 19Цхьа каруб-малик цхьана агӀор, важа вукху агӀор а долуш, и шиъ негӀарца дийнна цхьа хӀума хила деза. 20Хьалаайинчу тӀемашца негӀар дӀа а хьулдеш, дуьхь-дуьхьал а, негӀарна тӀедирзина а хир ду и каруб-маликаш. 21НегӀар тӀорказна тӀедилла. ТӀорказ чу Ас хьайна лун йолу а, бертан тоьшаллина йолу а экъанаш яхка[+]. 22Тоьшаллин тӀорказна тӀехь долчу шина каруб-маликана юккъехь, негӀарна тӀехула хьуна дуьхьал а вогӀур ву, хьоьга вист а хир ву Со. Цигахь Исраилан халкъана дан дезарг тӀедуьллур ду Ас хьоьгахула»[+].


Даздина баьпкаш тӀедохкучу стоьлах лаьцна


(Арадаккхар 37:10-16)

23[•]«Акацих стол е ши дол еха а, цхьа дол шуьйра а, цхьа дол ахдол лекха а. 24Цунна гонах деши а лаций, тӀаккха гонах дашо сара лаца. 25Цунна гонах гур бе кераюкъан шораллехь. Цунна тӀе а дашо сара лаца. 26Стоьлана йиъ дашо чӀуг е, уьш цуьнан сенашкахь, беа кога тӀехь, дӀачӀагӀъе. 27Стол дӀасалело хьокхий чекхдоху чӀагарш стоьлан гурана уллохь хила еза. 28Хьокхий а акацих де, царна тӀехула деши лаца. Царна тӀехь лелор ю и стол. 29Стоьлана тӀехӀитто бошхепаш а, еш а, кедаш а, боганаш а де, царна чу чагӀаран сагӀанаш доттархьама. ЦӀеначу деших е и хӀуманаш. 30[+]Цу стоьла тӀехь Суна хьалха гуттар а Суна лерина бепиг латтаде»[+].


Стогарх лаьцна


(Арадаккхар 37:17-24)

31[•]«ЦӀеначу деших стогар бе. Цуьнан бух а, гӀад а, цу тӀехь хуьлу зезагаш а (зуьгалгашца а, зазанашца а) цхьана декъах туьйсина хила деза. 32Ялх га хила деза цунна тӀехь: кхо га цхьана агӀор, кхо га вукху агӀор. 33Цхьана гаьнна тӀехь миндалан зезаган суьртехь кхо зезаг хила деза, зуьгалгашца а, зазанашца а, иштта кхо зезаг вукху гаьнна тӀехь а. Стогаран ялхе а гаьнна тӀехь хила деза уьш. 34Миндалан зезаган суьртехь зуьгалгашца а, зазанашца а долу диъ зезаг хила деза стогаран гӀода тӀехь. 35Стогаран гӀодах схьадолучу ялх гаьннах шинна кӀелахь цхьа зуьгалг хила еза, вукху шина гаьнна кӀелахь а цхьа зуьгалг хила еза, кхозлагӀчу шина гаьнна кӀелахь а цхьа зуьгалг хила еза. 36Цу стогарх схьадовлу зуьгалгаш а, гаьннаш а стогарца цхьа дакъа долчу туьйсинчу цӀеначу деших дина хила деза. 37ВорхӀ къуьда а бай, цунна тӀе бахка уьш, цаьрга стогаран хьалхара агӀо серлаяккхийта. 38ЦӀеначу деших тукарш а, нойш а е цунна. 39Берриг а шен гӀирсашца цхьана галин барамехь долчу цӀеначу деших бе и стогар. 40[+]Варелахь, лам тӀехь Ас хьайна гайтинчу кепехь белахь стогар»[+].

#### 26


Делан цӀийнах лаьцна


(Арадаккхар 36:8-38)

1[•]«Делан цӀа шех дина долу четар дуткъачу кӀадин итт шаршух а, сийна а, сирла-цӀен а, таьӀна-цӀен а эхангах а де. КӀадеш тӀехь говзачу балхаца тӀетегна каруб-маликийн суьрташ хила деза. 2ХӀора шаршун йохалла ткъе бархӀ дол, шоралла диъ дол хила еза. Шаршуш ерриш а цхьана барамехь хила еза. 3Пхи шаршу цхьаьна а, важа пхи шаршу цхьаьна а вовшахтесна хила еза. 4Сийначу кӀадих туьйдаргаш де хьалхарчу пхеаннах йистерачу шаршун цхьана агӀор, иштта де вукху пхеаннах йолчу йистерачунна а. 5Хьалхарчу пхеаннах йолчу йистерачу шаршуна тӀехь шовзткъе итт туьйдарг хила деза, шолгӀачу пхеаннах йолчу йистерачунна тӀехь а оццул хила деза. Церан туьйдаргаш дуьхь-дуьхьал хила деза. 6Шовзткъе итт дашо мӀара а яй, шаршуш цаьрца вовшахтаса, тӀаккха цхьа четар хир ду цунах.

7Газанан тӀергӀах шаршуш е четарна тӀехула лаца. Уьш цхьайтта хила еза. 8Цхьа шаршу йохалла ткъе итт дол, шоралла диъ дол хила еза. Ерриш а цхьана барамехь хила еза уьш. 9Царах пхи шаршу къастийна вовшахтаса, важа ялх а къастийна вовшахтаса. ЙолхалгӀа шаршу, шалха а йиллий, четарна хьалха нисъе. 10Пхеаннах йолчу йистерачу шаршун цхьана агӀор шовзткъе итт туьйдарг де, изза де ялханнах йолчу йистерачу шаршуна а. 11Шовзткъе итт цӀестан мӀара а яй, уьш туьйдаргех дӀатийса, тӀаккха дерригенах а цхьа четар хир ду. 12Четарна тӀетосучу шаршун совйолуш йолчух ах тӀехьарчу агӀонна чукхозуш йита. 13Шаршуйн йохаллех совйолуш ерг цхьацца дол четаран шина агӀор кхозуш йита, четар хьулдархьама.

14Ши кхалор е четарна тӀехула лаца – цхьаъ цӀен басар хьаькхна йолчу уьстагӀийн цӀоканех, важа хӀордан дийнатийн кӀедачу тӀаьрсигах[+].

15[•]Акацих ирахӀиттийна гураш кечде четарна. 16Итт дол деха а, цхьа дол ахдол шуьйра а хила деза уьш. 17ХӀора гуран ши зӀок хила еза, цхьаъ шолгӀачунна уллохь а йолуш. 18Четаран къилбехьа йолчу агӀор ткъа гур бе. 19Ткъа оцу гурашна шовзткъа дато бух бе: шиъ цхьана гурана – цуьнан шина зӀакарна, шиъ вукху гурана – цуьнан шина зӀакарна. 20Четаран къилбаседехьа йолчу агӀор ткъа гур бе. 21Царна шовзткъа дато бух бе, ши бух цхьана гурана а беш. 22Четаран тӀехьарчу, малхбузехьа йолчу агӀор ялх гур кечбе. 23Ши гур тӀехьарчу агӀор шина сонехь а кечбе. 24Уьш лахахь вовшахтесна хила деза, ткъа лакхахь цхьана чӀагарх дӀатесна хила а деза. Шина сонехь болу и ши гур иштта бина хила беза. 25Берриг а бархӀ гур хир бу, уьш тӀехӀитто ялхитта дато бух а болуш – хӀора гурана шишша бух.

26Акацих хьокхий кечде: пхиъ цхьана агӀор долчу гурашна, 27пхиъ вукху агӀор долчу гурашна, кхин пхиъ тӀехьарчу, малхбузехьарчу агӀор долчу гурашна. 28Юккъехь болу хьокха гурашна юккъехула цхьана йистера вукху йисте чекхбала беза. 29Гурашна тӀехула деши лаца, хьокхий чухӀитто чӀагарш а деших е, хьокхешна тӀехула а деши лаца. 30Хьайна лам тӀехь гайтинчу кепара четар дӀахӀоттаде.

31[•]Сийначу а, сирла-цӀечу а, таьӀна-цӀечу а эхангах а, дуткъачу кӀадих а хьалха уллу кирхьа де. Цу тӀехь говза дина каруб-маликийн суьрташ хила деза[+]. 32И кирхьа акацих бинчу беа бӀогӀамна тӀеолла. И бӀогӀамаш дешица кхелина а, шайна тӀехь дашо зӀакарш йолуш а, детих бинчу баххаш тӀехь лаьтташ а хила деза. 33[+]Четаран лакхахь уллу мӀерех дӀатаса и кирхьа. Цунна тӀехьа дӀахӀоттаде бартбаран тӀорказ. Цу кирхьано еза чоь уггар езачу чоьнах дӀакъастор ю[+]. 34Уггар езачу чохь долчу бартбаран тӀорказна тӀе негӀар дилла. 35Кирхьанна арахьа четаран къилбаседехьа йолчу агӀор стол хӀоттае, цунна дуьхьал четаран къилбехьа йолчу агӀор стогар хӀоттабе.

36Четарна чуволучу меттехь сийначу а, сирла-цӀечу а, таьӀна-цӀечу а эхангах а, дуткъачу кӀадих а шаршу кечъе, тӀехь говзачу суьрташца юьйцина йолу. 37И шаршу дӀаолла акацих пхи бӀогӀам кечбе, уьш дешица кхала. Царна тӀехь дашо мӀерий а де, и бӀогӀамаш тӀехӀитто пхи цӀестан бух а бе».

#### 27


СагӀа доккхучу кхерчах лаьцна


(Арадаккхар 38:1-7)

1[•]«Акацих сагӀа доккху кхерч бе. Иза беакӀов а болуш, бохалла а, шоралла а пхи дол хила беза, локхалла кхо дол хила беза. 2Кхерчан еа маьӀӀехь цхьацца маӀа е, уьш цуьнца цхьана декъах а йойтуш. Кхерч цӀастанца кхала[+]. 3Цуьнца цхьаьна е юкъ чуйохка кхабанаш а, лело аьшкалш а, боганаш а, мӀерий а, кӀора чубухку нойш а. И хӀуманаш цӀастанах йина хила еза[+]. 4ЦӀастанах цаца бе кхерчана тӀебилла. Цецан еа маьӀӀехь цӀастанах цхьацца чӀуг е. 5Кхерчан хӀазарна кӀел билла и цаца, кхерчана юккъе кхаччалц иза дӀа а нисбеш. 6Кхерчана акацих хьокхий кечде, царна тӀе а цӀаста лаца. 7Хьокхий чӀагаршна чу хӀиттаде, кхерч дӀахьочу хенахь уьш шина агӀор хилийта. 8Юккъехь баьсса а болуш, аннех бе кхерч, Ас лам тӀехь хьайна ма-гайттара».


Делан четаран кертахь


(Арадаккхар 38:9-20)

9[•]«Делан четаран керт нисъярхьама, шаршуш охка. Къилбехьа агӀор дуткъачу кӀадих йина шаршуш охка, церан йохалла бӀе дол хила еза. 10Ткъа бӀогӀам а, ткъа цӀестан бух а хӀоттабе царна. БӀогӀамаш тӀера мӀерий а, царна тӀера дӀатосургаш а дато хила еза. 11Иштта къилбаседехьа агӀор а бӀе дол еха шаршуш охка. Царна а ткъа бӀогӀам а, цӀестан ткъа бух а кечбе. БӀогӀамаш тӀера мӀерий а, дӀатосургаш а детих е. 12Кертан шоралла, малхбузехьа агӀор, шовзткъе итт дол еха шаршуш охка. Царна итт бӀогӀам а, итт бух а кечбе. 13Кертан шоралла, малхбалехьа агӀор, шовзткъе итт дол еха шаршуш охка. Царна а итт бӀогӀам а, итт бух а кечбе. 14Цхьана агӀор, керта воьдучохь, йохаллина пхийтта дол хуьлуьйтуш шаршуш охка, царна кхо бӀогӀам а, кхо бух а кечбе. 15Вукху агӀор а йохаллина пхийтта дол шаршуш охка, царна кхо бӀогӀам а, кхо бух а кечбе. 16Кертан кевнна йохаллина ткъа дол хуьлуьйтуш, тӀехь тӀамарш а йолуш, сийначу а, сирла-цӀечу а, таьӀна-цӀечу а эхангах а, дуткъачу кӀадих а йина шаршуш охка. Царна биъ бӀогӀам а, биъ бух а кечбе. 17Дерриш а кертана гонахара бӀогӀамаш детих йинчу дӀатосургашца вовшахтесна хила деза. Царна тӀера мӀерий детих дина хила деза, ткъа церан баххаш цӀастанах бина хила беза. 18Керт йохалла бӀе дол, шоралла шовзткъе итт дол, локхалла пхи дол хила еза. Цунна оьхкина шаршуш дуткъачу кӀадих хила еза, бӀогӀамийн баххаш цӀестан хила деза. 19Делан четар чохь лело гӀирсаш а, иза чӀагӀдеш тухуш долу хьостамаш а, керт чӀагӀдеш долу хьостамаш а цӀастанах дина хила деза».


Стогар Ӏалашбарх лаьцна


(Ӏамалъяр 24:1-4)

20[•]«Исраилхошна тӀедилла, даго тоьлла цӀена зайтдаьтта да алий, стогар массо а хенахь богуш хилийта. 21Гуламан четар чохь бартбаран тӀорказна хьалха оьллинчу кирхьанна арахьа хир бу стогар. АхӀарона а, цуьнан кӀенташа а и стогар Везачу Элана хьалха латийна латто беза, сарахь дуьйна Ӏуьйре тӀекхаччалц. Ерриг а тӀейогӀу йолчу ханна исраилхойн тӀаьхьенашна тӀедиллина ду иза»[+].

#### 28


Динан коьртачу ден АхӀаронан духарх лаьцна


(Арадаккхар 39:1-7)

1«Хьайн ваша АхӀарон а, цуьнан кӀентий а исраилхошна юкъара схьа а къастабай, царах Суна гӀуллакх деш болу динан дай бе. Уьш АхӀарон а, цуьнан кӀентий: Надаб а, АбихӀу а, ЭлиӀазар а, Итамар а хила беза. 2Хьайн вешина АхӀаронна деза духарш де, цуьнан сий а, ларам а айархьама. 3Цу балхана Ас похӀма деллачу говзачу нахе дӀаала, Суна гӀуллакх деш динан да хила иза къобалван, АхӀаронна духарш кечде алий. 4Цара кечдан деза духарш хӀорш ду: некха тӀе уллу беза тӀоьрмаг а, ийпад а, тӀехула юху оба а, дуткъачу дуьйцинчу кӀадих коч а, чалба а, доьхка а. И деза духарш АхӀаронна а, цуьнан кӀенташна а дайта, Суна гӀуллакх деш динан дай уьш хилийта. 5Пхьерашка деши а, сийна а, сирла-цӀен а, таьӀна-цӀен а эханг а, дуткъа кӀади а схьаэцийта.

6[•]Деших а, сийначу а, сирла-цӀечу а, таьӀна-цӀечу а эхангах а, дуткъачу кӀадих а ийпад цӀе йолу тӀехула юху бедар говзаллица кечъяйта цаьрга. 7Белшашкахь ийпад дӀайоьхкуш ши гур хила беза, цаьрца ийпадан ши агӀо цхьаьнатесна хилийта. 8Ийпадна тӀехула доьхкуш, иза ша санна дина долу доьхка хила деза. Деших а, сийначу а, сирла-цӀен а, таьӀна-цӀен а эхангах а, дуткъачу кӀадих а дина хила деза иза. 9Оникс цӀе йолу ши беза тӀулг схьа а эций, царна тӀехь Исраилан кӀентийн цӀераш язъе: 10ялх цӀе цхьана безачу тӀулга тӀехь, важа ялх вукху безачу тӀулга тӀехь, вокх-воккхачу кӀентан цӀе хьалха а язъеш. 11МухӀар дечу пхьере шина тӀулга тӀехь Исраилан кӀентийн цӀераш а язъяйтина, дашо беттанаш чу хӀиттадайта и тӀулгаш. 12Ийпадан гураш тӀехь чӀагӀъяйта и ши ботт. Цара Везачу Элана исраилхой дагахь латтор бу. Цунна хьалха АхӀарона шен белшаш тӀехь лелор ю и цӀераш, уьш дагахь латтийта. 13Деших беттанаш е. 14ЦӀеначу деших юьйцина ши зӀе а яй, уьш беттанаш тӀе дӀатийса».


Некха хьалха уллучух лаьцна


(Арадаккхар 39:8-21)

15[•]«Говзачу балхаца некха тӀе уллу беза тӀоьрмаг а бе. Ийпад санна, деших а, сийначу а, сирла-цӀен а, таьӀна-цӀен а эхангах а, дуткъачу кӀадих а йина хила еза иза а. 16ЕакӀов а, шалха а хила еза иза, йохалла а, шоралла а цхьа ше а йолуш. 17Дашо беттанаш чохь деза тӀулгаш дахка безачу тӀоьрмагна тӀе беа могӀарехь. Цхьана могӀарехь рубин а, топаз а, изумруд а хилийта[+]. 18ШолгӀачу могӀарехь карбункул а, саппир а, алмаз а хилийта. 19КхозлагӀчу могӀарехь яхонт а, агат а, аметист а хилийта. 20БоьалгӀачу могӀарехь хризолит а, оникс а, яспис а хилийта. Дашо беттанаш чу хӀиттийна хила деза уьш. 21ТӀулгаш шийтта хила беза Исраилан шийтта кӀентан цӀарах. ХӀора тӀулга тӀехь, мухӀарна тӀехь санна, Исраилан тайпанийн цхьацца цӀе язйина хила еза. 22ЦӀеначу деших юьйцина зӀенаш е безачу тӀоьрмага тӀе таса. 23Дашо ши чӀуг а яй, безачу тӀоьрмаган шина маьӀӀе дӀатаса уьш. 24Юьйцина ши зӀе оцу шина чӀагарх дӀатаса. 25Шина зӀенан важа ши юьхьиг хьалхарчу агӀор долчу ийпадан гурашна тӀехь йолчу шина баттах дӀатаса. 26Дашо ши чӀуг а яй, безачу тӀоьрмаган чухуларчу, ийпадна уллохь йолчу шина маьӀӀе дӀатаса уьш. Ши дашо чӀуг а яй, безачу тӀоьрмагна чухула ийпад йолчу агӀор дӀатаса уьш. 27Кхин а ши дашо чӀуг а яй, ийпадан гурана лахахьа, хьалха агӀор, доьхкарна тӀехула дӀатаса уьш. 28Беза тӀоьрмаг шен чӀагаршца сийначу эханган тӀергаца ийпадан чӀагарех дӀабехка, ийпадан доьхкарна тӀехула а болуьйтуш, ийпадах дӀа а ца къостуьйтуш.

29Ша Делан четар чу воьдуш, АхӀарона безачу тӀоьрмага тӀехь шен дагна уллохь Исраилан тайпанийн цӀераш лелор ю, Везачу Элана уьш массо а ханна дагахь латтийта. 30[+]Безачу тӀоьрмага тӀе дахка Урим а, Тумим а олу деза тӀулгаш[*]. Везачу Элана хьалха АхӀарон хӀуттуш цуьнан дагна уллохь хир ду уьш. Ша Везачу Элана хьалха а волуш, исраилхошна хӀун дан деза билгалдаккхаран хӀуманаш шен дагна уллохь лелор ю АхӀарона»[+].


Динан дайн духар


(Арадаккхар 39:22-31)

31[•]«Ийпадаца юха оба е сийначу басахь. 32Цунна юккъехь корта чекхбаккха Ӏуьрг хила деза. ЭтӀа ца этӀийта цу Ӏуьрган йистош, кӀади а лоцуш, дӀатега еза. 33Обанан юьхах сийначу а, можачу а, сирла-цӀечу а, таьӀна-цӀечу а эхангах дина оьргаш охка, царна юккъе гобаьккхина дашо горгалеш а тосуш. 34Дашо горгали а, уьйраг а уллуш, кечъе обанан юх. 35Оба АхӀаронна тӀехь хир ю иза волчуьра зов хазийта, Делан четаран езачу чоьнна чохь Везачу Элана хьалха хӀуттуш а, цу чуьра араволуш а иза ца кхалхийта.

36ЦӀеначу деших экъа е. Цу тӀехь, мухӀар тӀехь санна, язде: „Везачу Элана къобалдинарг“[+]. 37Чалбанан хьалхарчу агӀор сийначу тӀергаца дӀатаса иза. 38АхӀарона иза шен коьрта тӀехь лело еза. Нагахь исраилхоша даьхна сагӀанаш кхачам боцуш хилахь, нехан бехк цо шена тӀе лоцур бу. Веза Эла оцу сагӀанашна резахилийта, массо а ханна АхӀарона шен коьрта тӀехь лело еза и экъа[+].

39Дуткъачу кӀадих коч йоза, иштта, чалба а, доьхка а де дуткъачу кӀадих. Доьхка тир яьккхина хила деза[+].

40АхӀаронан кӀенташна а е кучамаш а, доьхкий а, коьртах йоьхку хӀуманаш а. Цу духарша церан сий а, ларам а хуьлуьйтур бу. 41Хьайн вешина АхӀаронна а, цуьнан кӀенташна а тӀедуха и духарш. Царна тӀе даьтта а дуттуш, Суна леррина гӀуллакх дан къобалбе уьш, Сан дуьхьа уьш дӀа а къастош, тӀаккха Суна лерина гӀуллакх деш динан дай хир бу царах. 42Дуткъачу кӀадих, гӀодаюкъара гӀогӀаш тӀе кхаччалц дегӀ хьулдеш, бедар кечъе царна. 43И бедарш АхӀаронна а, цуьнан кӀенташна а тӀехь хила еза, уьш гуламан четар чу богӀуш а, езачу чоьнна чохь гӀуллакх дан сагӀа доккхучу кхерчана тӀе богӀуш а, царна тӀе бехк а биллина, уьш хӀаллак ца хилийтархьама. АхӀаронна а, цуьнан тӀаьхьенна а гуттаренна а тӀедиллина хӀума ду иза».

#### 29


Динан дай къобалбан тӀедехкинарш


(Ӏамалъяр 8:1-36)

1[•]«Суна лерина гӀуллакх дан царах динан дай беш, ахь хӀара дан деза: кхиъна йогӀу старгӀа а, ши ка а схьабалабе (уьш массо а дерт доцуш хила деза), 2совсаза бепиг а, зайтдаьтта тоьхначу демах дина совсаза бепиг а, зайтдаьтта хьаькхна дуткъа совсаза хьокхамаш а схьаэца. Уьш кӀенан демах дина хила деза[+]. 3Цхьана тускар чу бепиг а, хьокхамаш а дахка, ткъа иза старгӀица а, шина коьмаца а цхьаьна схьада.

4АхӀарон а, цуьнан кӀентий а, гуламан четаран неӀаре схьа а балабай, хица лийчабе. 5Духарш схьа а эций, АхӀаронна тӀе коч а, оба а, ийпад а юха, некха хьалха беза тӀоьрмаг а олла, юкъах ийпада тӀехула доьхка а дехка. 6Цуьнан коьрта чалба а тилла, ткъа цу тӀехь иза Везачу Элана лерина ву аьлла таж а чӀагӀде. 7Къобалдан лерина долу даьтта, схьа а эций, АхӀаронан коьрта тӀе дотта, иза къобал а веш[+].

8Схьа а балабай, цуьнан кӀенташна тӀе кучамаш юха. 9Царна[*] юкъах доьхкарш а дехка, кортош тӀе кӀадинан асанаш а яхка, тӀаккха царах ерриг а тӀейогӀучу ханна динан дай хир бу. Иштта АхӀарон а, цуьнан кӀентий а Суна леррина гӀуллакх дан къобалбийр бу ахь.

10СтаргӀа гуламан четарна хьалха схьаялае. АхӀарона а, цуьнан кӀенташа а старгӀин коьрта тӀе куьйгаш дохкур ду. 11Делан цӀенна хьалха, Везачу Элана а гуш, урс хьакха цу старгӀина. 12СтаргӀин цӀий хьайн пӀелгаца сагӀа доккхучу кхерчан маӀаш тӀе а хьакха, диснарг кхерчана улло охьа а дотта[+]. 13Чоконаш хьулъеш мел йолу мохь а, доӀах тӀехь йолу мохь а, шайна тӀера махьарца ши жим а, схьа а эций, сагӀа доккхучу кхерча тӀехь багабе[+]. 14СтаргӀин жижиг а, неӀ а, боьхаллаш а, шайн меттаматтера ара а яхий, ягае. Иза къинах луш долу сагӀа ду[+].

15Юха шина коьмах цхьаъ схьабалабе. АхӀарона а, цуьнан кӀенташа а цуьнан коьрта тӀе куьйгаш дохкур ду. 16Коьмана урс а хьакхий, цуьнан цӀий схьа а эций, сагӀа доккхучу кхерчан еа агӀонна тӀе цинцаш тоха. 17Ка дакъошка бекъа а бекъий, цуьнан чоконаш а, когаш а била. Йилина меженаш дакъошна а, коьртана а тӀеяхка. 18[+]Берриг а ка сагӀа доккхучу кхерча тӀехь багабе. Иза дийнат дагоран цӀера тӀехь даьккхина сагӀа ду, цуьнан хьожа Везачу Элана тамехь ю[+].

19Важа ка а схьабалабе. АхӀарона а, цуьнан кӀенташа а куьйгаш цуьнан коьрта тӀе дохкур ду. 20Коьмана урс а хьакхий, цуьнан цӀийх цхьадерг АхӀаронан а, цуьнан кӀентийн а аьтту лерган дуьмана тӀе а, аьтту куьйган а, коган а нана-пӀелга тӀе а хьакха. Юха сагӀа доккхучу кхерчан еа агӀонна тӀе цӀийн цинцаш тоха. 21Къобалдаран цхьажимма зайтдаьтта а, сагӀа доккхучу кхерча тӀера цхьажимма цӀий а, схьа а эций, АхӀаронна а, цуьнан бедаршна а цинцаш тӀетоха, цуьнан кӀенташна а, церан бедаршна а цинцаш тӀетоха. ТӀаккха иза а, цуьнан бедарш а, шайн бедаршца цуьнан кӀентий а базбина хир бу.

22АхӀарон вазваран ка иза болу дела, коьман мохь а, цуьнан дума а, чоконан мохь а, доӀахана тӀера мохь а, ши жим а, царна тӀера мохь а, аьтту гӀогӀ а схьаэца. 23Везачу Элана хьалха дӀахӀоттийначу тускар чуьра совсаза цхьа бепиг а, зайтдаьтта тоьхначу демах дина совсаза цхьа бепиг а, зайтдаьтта хьаькхна дуткъа совсаза цхьа хьокхам а схьаэца. 24И дерриг а АхӀаронан а, цуьнан кӀентийн а кара дилла. ТӀаккха цаьрга и хӀуманаш Везачу Элана лерина шатайпа сагӀа санна хьалаайийта. 25Юха, цаьргара схьа а эций, сагӀа доккхучу кхерча тӀехь, дийнат дагоран сагӀина тӀехь, ягае уьш, Везачу Элана тамехь хьожа кхетийта. Иза цӀера тӀехь даьккхина сагӀа ду[+].

26АхӀарон вазваран коьман накха схьа а эций, Везачу Элана лерина шатайпа сагӀа санна хьалаайа иза.

27Вазваран коьмах АхӀаронна а, цуьнан кӀенташна а лерина дакъош схьакъастаде Суна: хьалаайина накха а, гӀогӀ а. 28ТӀейогӀу йолчу хенахь исраилхоша гуттар а АхӀаронна а, цуьнан кӀенташна а дӀалун долу дакъош хир ду уьш. И сацам Ас гуттаренна а бина. И дакъош исраилхоша Суна луш долу совгӀат ду, цара бертан сагӀанаш дохучу хенахь.

29АхӀаронна дина деза духарш цуьнан кӀенташна дуьсур ду, и духарш шайна тӀехь а долуш, уьш, тӀе даьтта а дуттуш, Суна леррина гӀуллакх дан къобалбархьама[+]. 30ВорхӀ дийнахь и духарш лело деза АхӀаронан метта веанчу цуьнан кӀентех волчу а, гуламан четаран езачу чоьнахь Суна гӀуллакх дан цу чу воьдун волчу а динан дас.

31АхӀарон вазваран ка схьа а эций, цунах долу жижиг езачу меттехь кхехкаде. 32Гуламан четаран неӀарехь цу коьман жижиг а, тускар чуьра дисина долу бепиг а даа деза АхӀарона а, цуьнан кӀенташа а. 33АхӀаронан а, цуьнан кӀентийн а къинош дӀадахаран Ӏадатехь, Суна хьалха гӀуллакх дайта уьш къобалбан а, уьш базбан а йолчу хенахь, лелабо и кхача. Кхиволчо и кхача баа мегар дац, иза беза хиларна[+]. 34Нагахь санна цу жижигах а, баьпках а Ӏуьйре тӀекхаччалц хӀума дисахь, иза дагаде. Диснарг даа мегар дац, хӀунда аьлча иза беза кхача бу.

35АхӀаронца а, цуьнан кӀенташца а дан дезарг Ас хьайна тӀе-ма-диллара кхочушде дерриг а. Суна леррина гӀуллакх дан уьш къобалбар ворхӀ дийнахь дӀадахьа деза. 36ХӀора дийнахь цхьацца старгӀа, е а йийна, къинна дуьхьал сагӀа санна яккха, къа дӀадаккхархьама а, сагӀа доккху кхерч цӀанбархьама а. Кхерча тӀе даьтта дотта, иза беза хилийта[+]. 37ВорхӀ дийнахь иштта къа дӀадоккху сагӀанаш даха, кхерч баз а беш. ТӀаккха иза чӀогӀа беза хир бу. Дерриг а кхерчах хьакхаделларг деза хир ду»[+].


ХӀора дийнахь доху сагӀанаш


(Лелар 28:1-8)

38[•]«ХӀора дийнахь сагӀа доккхучу кхерча тӀехь цхьа шо кхаьчна ши Ӏахар сагӀина боккхур бу ахь. 39Цхьа Ӏахар Ӏуьйранна баккха, важа сарахь баккха. 40Хьалхарчу Ӏахарца иштта сагӀанаш даха: кхачанан сагӀа санна хӀинан доьалгӀа дакъа тоьлла долчу зайтдаьттанца эдина бархӀ кад дама, ткъа чагӀаран сагӀа санна биъ кад чагӀар. 41ШолгӀа Ӏахар сарахь, сагӀа санна баккха, ткъа цуьнца хьалхарчуьнца санна долу кхачанан сагӀа а, чагӀаран сагӀа а даккха. Иза цӀера тӀехь даьккхина сагӀа ду, ткъа цуьнан хьожа Везачу Элана тамехь хир ю[+]. 42Иштта дагоран сагӀа аш гуттар а даккха деза Везачу Элана хьалха, гуламан четарна чу волучохь. Цигахь, шуна хьалха а хӀуттуш, хьоьца къамел дийр ду Ас. 43Цу меттехь исраилхошна хьалха хӀуттур ву Со, Сан олаллин нуьро цу меттигах еза меттиг йийр ю. 44Гуламан четар а, сагӀа доккху кхерч а базбийр бу Ас. АхӀарон а, цуьнан кӀентий а Ас дӀакъастор бу, цаьрга Сайна динан дайшка санна гӀуллакх дайта. 45Исраилхошна юкъахь Ӏийр ву Со, церан Дела а хир ву Со[+]. 46Царна хуур ду Со церан Веза Дела вуйла, царна юкъахь Ӏархьама, уьш Мисарара арабаьхна волу. Со церан Веза Дела ма ву».

#### 30


Хаза хьожа йогӀу хӀума ягочу кхерчах лаьцна


(Арадаккхар 37:25-28)

1[•]«Акацих хаза хьожа йогӀу хӀума яго кхерч бе. 2Иза беакӀов хила беза, цхьа дол беха а, цхьа дол шуьйра а, ши дол лекха а болуш. Кхерчан еа маьӀӀехь маӀаш хила еза, кхерчаца цхьаьнахоттаелла а йолуш[+]. 3ЦӀена деши лаца цунна тӀехула а, гонах а, маӀашна тӀе а. Кхерчана гонах дашо сара лаца. 4Серана кӀелахь цуьнан шинна а агӀор деших ши чӀуг е, вукху агӀор а е иштта ши чӀуг. Кхерч лело хьокхий чекхдаха деза цу чӀагарех. 5Хьокхий а акацих де, тӀехула деши а лоцуш. 6Тоьшаллин тӀорказна хьалха оьллинчу кирхьанна сехьа агӀор хӀоттабе и кхерч. Тоьшаллин тӀорказна тӀехула къинош дӀадахаран негӀарна дуьхьал ду иза, Со хьуна дуьхьал хӀуттучу меттехь[+]. 7Цу кхерчана тӀехь АхӀарона хаза хьожа йогӀу хӀума ягор ю. ХӀора Ӏуьйранна, къуьданаш цӀандечу хенахь, цу кхерчана тӀехь хаза хьожа йогӀу хӀума яго еза АхӀарона. 8Сарахь а, ша къуьданаш латош, оцу кхерчана тӀехь яго еза цо хаза хьожа йогӀу хӀума. ТӀейогӀу йолчу хенахь Везачу Элана хьалха аш гуттар а дан дезаш ду иза. 9Цу кхерча тӀехь кхин йолу хӀума ма ягае, дийнаташ дагоран а, кӀен а сагӀанаш ма даха цу тӀехь, иштта, чагӀаран сагӀа ма дитта цу тӀе[+]. 10Къинна дуьхьал даьккхинчу сагӀин цӀий а эцна, шарахь цкъа АхӀарона оцу кхерчан маӀаш тӀе хьакха деза и цӀий, кхерч цӀанбархьама. Шуна тӀаьхьенна гуттаренна а шарахь цкъа кхерч иштта цӀанбан безаш бу. Везачу Элана хьалха уггар беза кхерч бу иза»[+].


Делан четарна луш йолу ял

11Везачу Эло Мусага элира: 12«Айхьа исраилхой багарбечу хенахь хӀоранга а шен синах Везачу Элана мах балийта, цу хенахь царна юкъахь кхераме хӀумма а ца хилийтархьама[+]. 13[+]ХӀораммо а, ша вагарвечу хенахь, ахшекхал дала деза, дезачу шекхале хьаьжжина (цхьана дезачу шекхала чу ткъа гер[*] догӀу). И ахшекхал Везачу Элана луш долу сагӀа ду[+]. 14Ткъа шарал тӀехваьлла волчо хӀораммо а Везачу Элана и сагӀа дала деза ша вагарвечу хенахь. 15Хьал долчо сов а ца луш, къечо кӀезиг а ца луш, ахшекхал шен сих мах бала беза Везачу Элана хӀораммо а. 16Исраилхошкара схьаэцна и дети гуламан четаран гӀуллакхна леладе. Везачу Элана хьалха исраилхошна дагахь лаьттар ду иза, шайн синойх белла мах буйла хууш»[+].


Юьхь-куьгдуьлургах лаьцна

17[•]Везачу Эло Мусага элира: 18[+]«ЦӀастанан юьхь-куьгдуьлург е цӀано ян, цӀастанах цуьнан бух а бе. Иза гуламан четарна а, сагӀа доккхучу кхерчана а юккъе а хӀоттаяй, цу чу хи дотта[+]. 19АхӀароне а, цуьнан кӀенташка а цу чуьра долчу хица шайн куьйгаш а, когаш а дилийта. 20Шаьш гуламан четар чу боьлхуш, дегӀах хи кхарза деза цара бала ца балархьама. Иштта дан деза шайн гӀуллакх дан сагӀа доккхучу кхерча тӀебоьдучу хенахь а, Везачу Элана цӀера тӀехь сагӀа даккхархьама. 21Бала ца балархьама шайн куьйгаш а, когаш а хица дила деза цара. Царна а, церан тӀаьхьенашна а гуттаренна а тӀедиллина ду иза».


Къобалван тӀедуттуш долу даьтта

22[+]Везачу Эло Мусага элира: 23«Хаза хьожа йогӀу уггар тоьлла хӀуманаш схьаэца: шийтта герка[*] коча деза даьтта а, цуьнан ахбарам я ялх герка хаза хьожа йолу корица а, ялх герка хаза хьожа йолу эрз а, 24шийтта герка кассия-диттах даьккхина даьтта а, ялхитта кад зайтдаьтта а. 25Оцу дерригенах а тӀедуттуш долу а, духӀиш кечдаран пхьеро эдинарг санна долу а деза даьтта кечде. Иза къобалваран деза даьтта хир ду[+]. 26Гуламан четарна а, тоьшаллин тӀорказна а, 27стоьлана а, цу тӀехь лаьттачу хӀуманашна а, стогарна а, цуьнан гӀирсана а, хаза хьожа йолу хӀума ягочу кхерчана а, 28дийнаташ дагоран сагӀа доккхучу кхерчана а, цуьнан гӀирсана а, цӀано ечу юьхь-куьгдуьлургана а, цуьнан бухана а тӀе дотта иза[+]. 29Иштта язъе и хӀуманаш, тӀаккха уьш чӀогӀа еза хир ю. Дерриг а царах хьакхалуш дерг деза хир ду[+]. 30АхӀарон а, цуьнан кӀентий а, тӀе даьтта а доттий, базбе, Суна гӀуллакх деш динан дай царах хилийта[+]. 31Исраилхошка дӀаала: „Шун тӀаьхьенашкахь Суна лерина долу къобалваран деза даьтта хир ду иза. 32Хийрачу нехан догӀмашна тӀе иза дотта мегаш дац, кхидолчу Ӏалашонашна цуьнан барамех эдина даьтта а дан мегар дац. Иза чӀогӀа деза ду, шуна деза хила а деза иза. 33Цунах тера даьтта а кечдина, иза хийрачу стагана тӀе дуттург шен халкъана юкъара эккхор ву“».


Хаза хьожа йогӀу сегӀаз

34Везачу Эло Мусага элира: «Хаза хьожа йогӀу сегӀазаш схьаэца: стакти а, оних а, халван а, цӀена ливан а цӀе йолу хӀуманаш. Ерриг а цхьана барамехь хила еза. 35Хаза хьожа йогӀу а, духӀиш кечдаран пхьеро эдинарг санна долу а сегӀаз кечде цу хӀуманех. Цу чу туьха таса, иза цӀена а, деза а хилийтархьама[+]. 36Цунах цхьа дакъа, кегийра ата а атий, гуламан четар чохь, Со хьайна дуьхьал вогӀун волчохь, тоьшаллин тӀорказна хьалха дилла. Шуна чӀогӀа еза хӀума хир ю иза. 37И санна хаза хьожа йогӀу сегӀаз шайна ма делаш, Везачу Элана лерина бен хила йиш яц и еза хӀума. 38Цуьнан хьожа кхетархьама цунах тера сегӀаз кечдинарг шен халкъана юкъара эккхор ву».

#### 31


Пхьерех лаьцна


(Арадаккхар 35:30–36:1)

1[•]Везачу Эло Мусага элира: 2«Ас хаьржира ЯхӀудан тӀаьхьенах волчу Хьоран кӀентан Урин кӀант Бацалиал. 3Ас иза Делан Синах вуьзна. Муьлхха а хӀума ян похӀма а, говзалла а, хаар а Ас делла цунна:[+] 4говзачу куьцан хьесап дан а, и куц деших а, детих а, цӀастанах а дан а, 5дезачу тӀулгах а, дечигах а хӀуманаш кечъян а, мел болу говза болх бан а. 6Данан тӀаьхьенах волу Ахьисамахан кӀант ОхӀлиаб велира Ас цунна гӀоьнна. ХӀора пхьерана Ас хьекъал а, говзалла а делира, Айса хьуна тӀедиллинарг цаьрга кхочушдайта. 7Цара дийр ду гуламан четар а, тоьшаллин тӀорказ а, цу тӀе негӀар а, четаран берриг а гӀирс а, 8стол а, цуьнан гӀирс а, цӀеначу деших болу стогар а, цуьнан мел болу гӀирс а, хаза хьожа йогӀу хӀума яго кхерч а, 9дийнаташ дагоран сагӀа доккху кхерч а, цуьнан мел болу гӀирс а, юьхь-куьгдуьлург а, цуьнан бух а, 10динан дайн деза духарш а (Ӏамал ечу хенахь динан да волчу АхӀарона а, цуьнан кӀенташа а тӀедуха дезаш долу деза духарш), 11къобалваран даьтта а, четаран езачу чоьнна хаза хьожа йогӀу сегӀаз а – дерриг а дийр ду цара, Ас хьоьга ма-аллара».


Шоьтан садоӀу де ларар

12[•]Везачу Эло Мусага элира: 13«ДӀаала исраилхошка иштта: „Сан шоьтан садоӀу денош ларде, хӀунда аьлча тӀейогӀуш йолчу тӀаьхьенашна иза Суна а, шуна а юкъахь шатайпа билгало хир ю шуна хаийта, шух деза халкъ деш волу Веза Эла Со вуйла. 14Шоьтан садоӀу де ларде, хӀунда аьлча иза шуна деза ду. Иза сийсаздинарг вуьйр ву, цу дийнахь болх беш верг шен халкъана юкъара эккхор ву[+]. 15[+]Ялх дийнахь болх бе, ткъа ворхӀалгӀа де – Везачу Элан дуьхьа дӀакъастош долу дуьззина садаӀаран шоьтан де ду. Шотдийнахь болх беш верг муьлхха а вен веза. 16Массо а хенахь исраилхоша лардан деза шоьтан садоӀу де, шайн тӀаьхьенашкахь а иза лоруш, гуттар а хир болу барт санна. 17[+]Иза Суна а, Исраилан халкъана а юкъахь йолу шатайпа билгало ю ерриг а тӀейогӀу йолчу ханна, хӀунда аьлча Везачу Эло ялх дийнахь кхоьллина стигал а, латта а, ткъа ворхӀалгӀачу дийнахь Цо, Ша динчу гӀуллакхех паргӀат а ваьлла, садаьӀна“»[+].

18Синай-лам тӀехь Мусаца къамел чекх а даьккхина, цунна Шен куьйгаца язйина йолу тӀулган ши экъа елира Везачу Эло[+].

#### 32


Дашо старгӀа


(Карлабаьккхинарг 9:6-29)

1[+][•]Муса лам тӀера чу ца вуссуш дуккха а хан яьлча, халкъо, АхӀаронна гонах а гулделла, элира: «Тхо Мисарара арадаьхначу Мусана хӀун хилла тхуна ца хаьа, цундела, хьалха а ваьлла, тхо дӀадуьгун долу дела ве тхуна[*]»[+].

2АхӀарона элира нахе: «Шайн зударийн а, кӀентийн а, йоӀарийн а лергех йохку дашо чӀагарш, схьа а яхий, со волчу схьая»[+]. 3Дерриг а халкъо, шайн лергашкара дашо чӀагарш схьа а яьхна, уьш АхӀаронна схьаеара. 4[+]Нехан карара уьш схьа а эцна, лала а йина, царах старгӀин сурт дира цо, уьрсаца иза то а деш.

ТӀаккха халкъо бохура: «Хьо Мисарара арадаьккхина, хьан дела[*] ву хӀара, Исраилан халкъ!»[+]

5Иза ган а гина, ша динчу суьртана хьалха сагӀа доккху меттиг а кечйина, АхӀарона дӀахаийтира: «Кхана Везачу Элана лерина деза де хир ду». 6[+]ШолгӀачу дийнахь, хьалххе хьала а гӀевттина, дийнаташ дагоран а, бертан а сагӀанаш дехира цара. Юха, яа а, мала а охьа а хевшина, шайн самукъадаккха хьалагӀевттира уьш[+].

7Везачу Эло Мусага элира: «Кхузара чувосса сихло, ахь Мисарара арадаьккхина хьан халкъ телхина ду. 8Аса тӀедиллинчун новкъара сиха юхабевли уьш. Деших старгӀин сурт а дина, цунна, сагӀанаш а даьхна, Ӏибадат дира цара. Цара боху: „Хьо Мисарара арадаьккхина, хьан дела ву хӀара[*], Исраилан халкъ!“» 9Везачу Эло Мусага элира: «Суна гина и халкъ, ткъа иза аьрха ду[+]. 10ХӀинца вита Со, царна Сан оьгӀазло карзахъялийтархьама, Соьга уьш хӀаллакбайтархьама. Ткъа хьох доккха халкъ кхуллур ду Ас»[+].

11[+]Амма Мусас шен Везачу Деле дехар дира: «Веза Эла, Айхьа боккхачу ницкъаца а, ондачу куьйгаца а Мисарара арадаьккхинчу Хьайн халкъана тӀе Хьайн оьгӀазалла иштта хӀунда юссуьйту Ахь[+]? 12Мисархошка хӀунда бохуьйтур ду: „Уьш Мисарара Цо мекарлонца арабаьхна, лаьмнашкахь уьш байа а, лаьтта тӀера хьаькхна дӀабаха а“. Хьайн оьгӀазло дӀа а яккхий, дохко а валий, хӀаллак ма дехьа Хьайн халкъ. 13[+]Дагабахкийтахьа ИбрахӀим а, Исхьакх а, Исраил а. Хьайх чӀагӀо а еш, Ахь цаьрга элира: „Стигалара седарчий санна, дукха тӀаьхье лур ю Ас хьуна. Айса шуна чӀагӀо йина хӀара латта шун тӀаьхьенашна дӀа а лур ду, иза гуттар а церан долахь хир ду“»[+]. 14ТӀаккха Веза Эла дохковелира Ша иштта ойла ярна. Ша халкъана дийр ду аьлла зулам ца дира Цо[+].

15Муса лам тӀера чувоьссира, шен карахь тӀулгах йина тоьшаллин ши экъа а йолуш. Цу экъанашна тӀехь шинна а агӀор яздина йозанаш дара. 16И экъанаш хилар Делан болх бара, царна тӀехь долу йоза а Дала яздина дара.

17Наха ен гӀовгӀанаш а хезна, ЮшаӀа Мусага элира: «ТӀеман маьхьарий ду вайн меттамотт болчохь».

18Амма Мусас жоп делира: «Толам боккхучийн маьхьарий а дац уьш, эшочийн тийжамаш а бац, суна хезаш дерш эшарш лоькхучийн аьзнаш ду».

19Меттамотт болчу улло а веана, старгӀин сурт а, хелхабуьйлу нах а шена гича, иза чӀогӀа оьгӀазвахара. Шен карара экъанаш ламанан кӀажехь охьа а кхиссина, йохийра цо. 20Цара йина старгӀа схьа а эцна, иза яга а йина, цунах бухадисина дерг, ахьа а аьхьна, хи чу тесира Мусас. Юха и хи исраилхошка дӀамалийтира цо[+]. 21«ХӀокху наха хьуна хӀун дина, сел чӀогӀа къа ахь кхаьрга латадайта?» – аьлла, хаьттира Мусас АхӀароне.

22«ОьгӀаз ма гӀолахь, сан эла, – аьлла, жоп делира АхӀарона, – хьуна ма хаьа, хӀара халкъ вониг дан атта дӀадоьрзийла. 23Наха соьга элира: „Тхо Мисарара арадаьхначу Мусана хӀун хилла тхуна ца хаьа, цундела, хьалха а ваьлла, тхо дӀадуьгун долу дела ве тхуна[*]“. 24Ас цаьрга элира: „Шайгахь долчара деши схьало“, – аьлла. Цара схьаделча, ас иза цӀерга кхоьссира, цунах хӀара старгӀа хилира».

25Мусана гира халкъан эргӀаддалар, АхӀарона цуьнан дола цадар бахьана долуш хиллера иза. Цуьнан мостагӀашна цу халкъах кхарда меттиг баьллера хӀинца[+]. 26Шайн меттаматтан кевнехь дӀа а хӀоьттина, Мусас элира: «Везачу Элан верг суна тӀевола!» Берриг а левихой цунна тӀебахара. 27Цо элира цаьрга: «Исраилан Везачу Дала иштта боху: „ХӀора а, шен тур юкъах а дехкий, кху кевнера вукху кевне кхаччалц дӀа а гӀой, юхавола, хӀораммо а шен ваша а, доттагӀа а, уллораниг а ве“»[+]. 28Мусас аьлларг кхочушдира левихоша, цу дийнахь вийнарг кхо эзар гергга стаг вара. 29ТӀаккха Мусас элира цаьрга: «Тахана шаьш Везачу Элана лерина схьакъастийра аша, хӀунда аьлча шайн кӀенташна а, вежаршна а дуьхьалдевлира шу. Иза бахьанехь Цо шу декъалдина».

30ШолгӀачу дийнахь Мусас халкъе элира: «Аша латийнарг доккха къа ду. ХӀинца Веза Эла волчу хьалавер ву со, шун къинах долу гечдар схьаэца там бу ас». 31Веза Эла волчу юха а веана, Мусас элира: «Цу халкъо доккха къа латийна, Шайна дашо дела а вина[*]. 32[+]ХӀинца гечдехьа царна. Амма нагахь Ахь геч ца дахь, со а дӀавайалахь Айхьа тӀеязвинчу Хьайн тептар тӀера».

33Везачу Эло Мусага элира: «Сайна дуьхьал къа латийнарг Ас Сайн тептар тӀера дӀавойур ву[+]. 34ХӀинца, дӀа а гӀой, Ас хьайга аьллачу метте и халкъ дӀадига. Сан Малик хьуна хьалхадаьлла гӀур ду. ТаӀзар даран дийнахь Ас оцу нахана таӀзар дийр ду, цара латийна и къа бахьана долуш».

35АхӀарона дина старгӀин сурт бахьана долуш, халкъана таӀзар дира Везачу Эло.

#### 33


Синай-лам болчуьра дӀагӀо аьлла, дина омра

1[+]Везачу Эло Мусага элира: «Хьо а, ахьа Мисарара арадаьккхина халкъ а кхузара дӀагӀо. „Хьан тӀаьхьенашна лур ду Ас иза“, – бохуш, ИбрахӀимна а, Исхьакхана а, Якъубана а чӀагӀо йинчу лаьтта тӀе гӀо хӀинца. 2Ас хьуна хьалхадаьккхина Малик а дохуьйтур ду, канаӀанхой а, эмархой а, хьетахой а, перезахой а, хьаьвихой а, явсайхой а лохкур а бу[+]. 3Шуьрех а, мазах а дуьзначу токхечу лаьтта тӀе кхочур ду шу. Со шуьца вогӀур вац, новкъахь шу хӀаллак ца дархьама, хӀунда аьлча шун халкъ чӀогӀа аьрха ду»[+].

4И гӀайгӀане дешнаш а хезна, нах тийжа хӀиттира, цхьаммо а шен дашо хӀуманаш дегӀа тӀе ца оьхкира. 5ХӀунда аьлча Везачу Эло Мусага аьллера: «ДӀаала исраилхошка: „Шу аьрха халкъ ду. Цхьана муьрана Со шуьца дӀавеача а, Ас атта хӀаллакдийр дара шу. Шайна тӀера дашо хӀуманаш схьаяха. Со хьожур ву шуна хӀун дан деза“»[+]. 6Иштта Хьариб-ломана уллохь исраилхоша шайна тӀера дашо хӀуманаш схьаехира.


Гуламан четар

7Шайн меттаматтана юьстахо четар хӀоттийра Мусас. Цунах цо гуламан четар элира. Везачу Элах хӀора дагавала лууш верг шайн меттаматтана арахьа долчу цу четарна чу воьдура[+]. 8Муса гуламан четарна тӀеволавелча, дерриг а халкъ хьалагӀоттура. ХӀора а, шен четарна хьалха а хӀуттий, Мусана тӀаьхьа хьоьжуш Ӏара, иза четарна чу ваххалц. 9Муса четарна чу вахча, мархин бӀогӀам, охьа а богӀий, четарна чу воьдучохь соцура, тӀаккха Везачу Эло Мусаца къамел дора. 10ХӀоразза а гуламан четарна хьалха лаьтта мархин бӀогӀам халкъана гича, хӀора а лохха охьатаьӀара шен четарна хьалха лаьттачохь. 11Везачу Эло Мусаца юьхь-дуьхьал къамел дора, цхьаммо шен доттагӀчуьнца деш санна. Юха Муса шайн меттамотт болчу схьавогӀура, ткъа цуьнан гӀоьнча, Нунин кӀант ЮшаӀ, гуламан четарна уллора цкъа а дӀа ца волура.


Шен халкъаца хир ву аьлла, Везачу Эло йина чӀагӀо

12Мусас элира Везачу Эле: «Ахь боху соьга, хӀара халкъ дӀадига, амма соьца мила вохуьйтур ву ца аьлла Ахь, „Суна цӀарца хьо вевзаш ву, Со хьуна реза ву“, – Айхьа аьллашехь. 13Ткъа нагахь Хьо суна резавелахь, Хьайн ойланаш хаийтахьа суна, Хьо суна вовзархьама а, Хьо суна кхидӀа резахилийтархьама а. Дагадаийтахьа хӀара къам Хьайн долахь долу халкъ хилар».

14Везачу Эло элира цуьнга: «Со-со вогӀур ву хьоьца, Ас хьуна синтем лур бу».

15Мусас Цуьнга элира: «Нагахь Хьо-Хьо тхоьца вогӀур вацахь, тхо кхузара ара а ма дахахьа. 16Хьо тхоьца веача бен, тхуна муха хуур ду, суна а, Хьайн халкъана а Хьо реза вуйла? Кхин муьлхачу тайпана дуьнен чохь мел долчу халкъах къастало со а, Хьан халкъ а?»[+]

17Юха Везачу Эло элира: «Ахь аьлларг Ас кхочушдийр ду, хӀунда аьлча Со реза ву хьуна, цӀарца хьо вовза а вевза Суна».

18ТӀаккха Мусас дехар дира: «Хьайн сийлаллин нур гайтахьа суна».

19[+]Везачу Эло жоп делира: «Хьуна хьалхахула Сайн сийлаллин нур чекхдоккхур ду Ас, хьуна хьалха ЯхӀува боху Сайн цӀе а кхайкхор ю, къинхетам бан луучух къинхетам а бийр бу, къахета луучух къа а хетар ду»[+]. 20Юха элира Цо: «Сан юьхь хьуна ган мегар дац, иза гина стаг дийна вуьсур вац»[+]. 21Кхин а Везачу Эло элира: «Суна уллохь цхьа меттиг ю хьуна, кху тарха тӀе дӀахӀотта. 22Сан сийлаллин нур чекхдолучу хенахь Ас, тархан иккхинчу юккъе а хӀоттийна, Сайн куьйгаца къайлавоккхур ву хьо, Со тӀехваллалц. 23Ас куьг хьалаайича, хьуна Со тӀехьара гур ву, амма хьуна Сан юьхь гур яц».

#### 34


ТӀулган керла экъанаш


(Карлабаьккхинарг 10:1-5)

1[•]Везачу Эло Мусага элира: «Хьалха йиначарах тера а йолуш, тӀулган керла экъанаш ага хьайна. Царна тӀехь ахьа йохийначу шинна тӀехь хилла дешнаш яздийр ду Аса. 2Кхана Ӏуьйранна кийча хила. Синай-лам тӀе хьала а валий, Суна хьалха хӀотта ламанан бохь тӀехь[+]. 3Хьоьца лам тӀе вала цхьаннан а бакъо яц, цу лам тӀехь миччахь а ша гайта а бакъо яц цхьаннан а. Шун кегий а, даккхий а даьхни хила йиш яц цу ломана уллохь дежаш»[+]. 4Хьалхалернаш санна йолу ши экъа а йина, Ӏуьйранна гӀаьттина, Синай-лам тӀе велира Муса, Везачу Эло шена тӀе-ма-диллара. ТӀулган ши экъа кара схьаийцира цо.

5Мархина юккъехь чу а воьссина, цунна уллохь сецира Веза Эла. ЯхӀува (Веза Эла) аьлла, Шен цӀе яьккхира Цо. 6[+]Мусана хьалхахула а ваьлла, Везачу Эло Шен ЯхӀува йолчу цӀарах лаьцна кхайкхам бира: «Веза Эла къинхетаме а, дика а Дела ву, атта оьгӀаз ца воьдуш волу а, боккха безам болуш а, тешаме волу а,[+] 7Шен тешам эзарнаш тӀаьхьенашкахь латтош волу а, зуламна а, харцонна а, къинна а гечдеш волу а, амма бехк бекхам ца беш ца буьтуш волу а, дайша латийначу къинна берашна а, берийн берашна а кхозлагӀчу а, йоьалгӀачу а тӀаьхьенехь таӀзар деш волу а»[+].

8Цу сохьта, лаьтта а воьжна, Далла хьалха суждане вахара Муса. 9Цо элира: «Хьалдолу Эла, Хьо суна реза велахь, тхуна юкъахь дӀаволахьа. ХӀара халкъ чӀогӀа аьрха ду, амма тхан харцонашна а, къиношна а геч а дай, Хьайн халкъ санна дӀаэцахьа тхо».


Барт карлабаккхар


(Арадаккхар 23:14-19; Карлабаьккхинарг 7:1-5; 16:1-17)

10Везачу Эло тӀаккха элира: «Аса барт бо шуьца: дерриг а хьан халкъана хьалха Ас тамашийна хӀуманаш гойтур ду, дерриг дуьнен чохь долчу цхьана а халкъана хӀинццалц цкъа а хилла доцу. Хьо юкъахь волчу халкъана Аса, Везачу Эло, хьан дуьхьа ден дерг гур ду, ткъа цу бахьаненна уьш ларамах буьзна хир бу. 11ХӀинца Ас хьайна тӀедуьллург Ӏалашде. Ас хьуна хьалхара лохкур бу эмархой, канаӀанхой, хьетахой, перезахой, хьаьвихой, явсайхой. 12Ларлолахь, хьо дӀавогӀуш болчу махкарчу нахаца берта ма гӀолахь, иза хьуна гур санна ца хилийтархьама[+]. 13[+]Церан сагӀа доккху меттигаш а, Ӏибадат дан хӀиттийна тархаш а йохаяй, Ашера-далла лерина болу церан дечиган бӀогӀамаш хадабай, дӀабаха[+].

14Цхьана Везачу Элана бен, кхечу далла ахь Ӏибадат дан мегар дац, хӀунда аьлча Эмгаралла Ерг цӀе йолуш волу Веза Эла – эмгаралла йолу Дела ву[+]. 15Ларлолахь, цу махкахь Ӏаш болчу нахаца берта ма гӀолахь, хӀунда аьлча, Соьгара дӀа а бирзина, шайн деланашна тӀаьхьахӀиттича, царна сагӀанаш даьхча, хьо дӀакхойкхур ву цара, ткъа церан деланашна лерина сагӀанаш даа там бу ахьа[+]. 16Церан мехкарий хьайн кӀенташна ма балабе, Везачу Элера дӀа а бирзина, шайн деланашна тӀаьхьахӀиттар цу мехкаршка хьайн кӀенташна ца Ӏамадайта[+].

17[+]ЦӀуш ма бе хьайна[+].

18[+]Совсазчу баьпкан деза де лара: ворхӀ дийнахь совсаза бепиг даа, Ас хьайна тӀе-ма-диллара. Иза билгалъяьккхинчу хенахь Авив цӀе йолчу баттахь хила дезаш ду, хӀунда аьлча цу баттахь хьо Мисарара араваьлла[+].

19[+]Доьзалехь дуьххьара хилла кӀант Сан ву, хьан даьхни юкъара дуьххьара хилла боьрша хьайба – я уьстагӀ, я газа – Сан ду[+]. 20[+]Хьалха хилла йолу вир, цуьнан метта Ӏахар а белла, паргӀатъяккха. Ткъа айхьа иза паргӀат ца яккхахь, виран ворта кагъе. Хьайн дуьххьара хиллачу кӀентех а мах ло.

Цхьа а Суна дуьхьал ма вола, карахь совгӀат а доцуш[+].

21[+]Ялх дийнахь болх бе, ворхӀалгӀачу дийнахь садаӀа. Ур-атталла ялта дӀадуьйчу а, чудерзочу а хенахь цу дийнахь садаӀа[+].

22[+]Дуьххьарлера ялта схьаэцаран „ШавуӀот“ цӀе йолу деза де а, шо чекхдолуш ялта чудерзоран деза де а лара.

23Шарахь кхузза берриг а божарий Хьалдолчу Элана, Исраилан халкъан Далла, хьалха хӀитта беза[+]. 24Ас, хьуна хьалхара халкъаш дӀа а лаьхкина, хьан мехкан дозанаш шордийр ду, цхьа а хьан лаьтта тӀе кхевдар вац, шарахь кхузза хьайн Везачу Далла хьалха хьо вогӀуш волчу хенахь.

25[+]Дийнатан цӀий Суна сагӀина даьккхича, совсийна бепиг Суна сагӀина ма даккха, ткъа Пасахьан сагӀа Ӏуьйренга ма далийта[+].

26[+]Хьайн лаьтто дуьххьара белла стоьмаш хьайн Везачу Делан цӀа чу схьаба.

Буьхьиг шен ненан шури чохь ма кхехкае»[+].

27Везачу Эло Мусага элира: «ДӀаязде Ас хьайга аьлла дешнаш, хӀунда аьлча цаьрца Ас барт бо хьоьца а, Исраилан халкъаца а». 28Мусас Веза Эла волчохь шовзткъа де а, шовзткъа буьйса а яьккхира. Цу хенахь цо яа хӀума а ца йиира, хи а ца мелира. ТӀулган экъанаш тӀехь бартбаран дешнаш дӀаяздира цо: Делера болу итт хьехам[+].


Муса Синай-лам тӀера чувоссар

29[+]Карахь бартбаран ши экъа а йолуш, Синай-лам тӀера чувуссучу хенахь, Мусана ца хаьара шен юьхь серлаяьлла хилар, Дала цуьнца къамел дина дела[+]. 30Мусан лепаш йолу юьхь а гина, цунна тӀебахка ца хӀуьттура АхӀарон а, исраилхой а. 31Цо шайга тӀекхайкхича, АхӀарон а, халкъана юкъара тхьамданаш а Мусана тӀебахара. Цаьрца къамел дира цо. 32Цул тӀаьхьа массо а исраилхой цунна тӀебаьхкира, ткъа Везачу Эло Синай-лам тӀехь шега аьлларг дерриг а цаьрга дийцира Мусас. 33Нахаца къамел динчул тӀаьхьа, пардо схьа а эцна, шен юьхь къайлаяьккхира цо. 34Везачу Элана хьалха хӀоьттича, Мусас шен юьхьана дуьхьал йолу хӀума дӀайоккхура, ша араваллалц. Арахь шена ала тӀедиллинарг исраилхошка дуьйцура цо[+]. 35Нахана гора лепаш йолу Мусан юьхь. Ша Веза Эла волчу чуваххалц, юха а шен юьхь къайлайоккхура цо[+].

#### 35


Шоьтан садоӀучу дийнах лаьцна тӀедиллинарг

1Дерриг а Исраилан халкъ схьа а гулдина, Мусас элира: «Везачу Эло шуна дан тӀедиллинарг хӀара ду: 2[+]ялх дийнахь болх бе, ткъа ворхӀалгӀа де деза хилийта шайн. Иза Везачу Элана лерина садоӀу шоьтан де ду. Цу дийнахь болх бинарг вуьйр ву[+]. 3Шоьтан дийнахь цхьана а шайн хӀусамашкахь цӀе ма латае».


Делан четарна лерина совгӀаташ


(Арадаккхар 25:1-9)

4[•]Дерриг а Исраилан халкъе Мусас элира: «Везачу Эло тӀедиллинарг хӀара ду: 5шайгара Везачу Элана совгӀаташ да. Даггара сагӀа дала лууш волчу хӀора стага Везачу Элана лерина совгӀат да: деши а, дети а, цӀаста а, 6сийна а, сирла-цӀен а, таьӀна-цӀен а эханг а, дуткъа кӀади а, газанан тӀаргӀа а, 7цӀен басар хьаькхна йолу уьстагӀийн цӀоканаш а, хӀордан дийнатийн кӀеда тӀаьрсиг а, акацин дечиг а,[+] 8къуьданашна зайтдаьтта а, къобалваран даьттанах а, хаза хьожа йогӀучу сегӀазах а туху хаза хьожа йогӀу хӀуманаш а, 9оникс цӀе йолу тӀулг а, ийпадна чухӀитто а, некха тӀе уллучу безачу тӀоьрмагна тӀетосу а деза тӀулгаш а».


Делан четарна лерина хӀуманаш


(Арадаккхар 39:32-43)

10«Шегахь говзалла йолчо, ван а веана, Везачу Эло тӀедиллинарг дан деза: 11деза четар а, цуьнан тхов а, тхевнна тӀера кхалор а, мӀараш а, гураш а, хьокхий а, бӀогӀамаш а, баххаш а, 12бартбаран тӀорказ а, цуьнан хьокхий а, негӀар а, дуьхьал уллу кирхьа а, 13стол а, цуьнан хьокхий а, берриг а цуьнан гӀирс а, цу тӀе хӀитто Везачу Элана лерина баьпкаш а, 14четар серладаккхарна болу стогар а, берриг а цуьнан гӀирс а, цуьнан кегийра къуьданаш а, дагош долу даьтта а, 15хаза хьожа йогӀу хӀума яго кхерч а, цуьнан хьокхий а, къобалваран даьтта а, хаза хьожа йогӀу сегӀаз а, Делан четаран неӀаре уллу шаршу а, 16дийнаташ дагоран сагӀанаш доху кхерч а, цуьнан цӀестан цаца а, цуьнан хьокхий а, цуьнан берриг а гӀирс а, юьхь-куьгдуьлург а, цуьнан бух а, 17кертана ухку шаршуш а, кертан бӀогӀамаш а, церан баххаш а, керта чуволучу уллу шаршу а, 18четар чӀагӀъеш тухуш долу хьостамаш а, керт чӀагӀъеш долу хьостамаш а, цаьрца долу машшаш а, 19Делан четарна чохь гӀуллак деш тӀедуха дезаш долу деза духарш а (Ӏамал ечу хенахь динан да волчу АхӀарона а, цуьнан кӀенташа а тӀедуха дезаш долу деза духарш)».


Халкъо деана совгӀаташ

20Муса волчуьра дерриг а Исраилан халкъ дӀадахара. 21Юха нах схьаэха буьйлабелира. Даггара лууш а, сино и гӀуллакх къобалдеш а волу хӀора стаг вогӀура Везачу Элана лерина совгӀат дахьаш. Гуламан четарна а, цуьнан берриг а гӀирсана а, дезачу духаршна а лерина хӀуманаш яхьара цара. 22Шен даггара сагӀа дала лууш долчу хӀора адамо – божарша а, зударша а – мӀерий а, лергах ухку чӀагарш а, мухӀарш а, туьтеш а, кхин йолу дашо хӀуманаш а яхьара. ХӀораммо а дашо совгӀат, шатайпа сагӀа санна, хьалаойура Везачу Элана. 23Шен долчо сийна а, сирла-цӀен а, таьӀна-цӀен а эханг а, дуткъа кӀади а, газанан тӀаргӀа а, цӀен басар хьаькхна йолу уьстагӀийн цӀоканаш а, хӀордан дийнатийн кӀеда тӀаьрсиг а дахьара[+]. 24Детин я цӀастанан совгӀат луш болчу массара а иза Везачу Элана сагӀина дахьара, ткъа белхан муьлхха а декъана акацин дечиг шен йолчо хӀораммо а Везачу Элана сагӀина яхьара иза. 25Массо а говзачу зударша шайн куьйгашца хьовзийна сийна а, сирла-цӀен а, таьӀна-цӀен а эханг а, дуткъа кӀади а дахьара. 26И болх шайн дагца тӀе а лаьцна, шайна хуучара газанан тӀаргӀа хьовзабора. 27Халкъан тхьамданаша оникс цӀе йолу а, ийпадна а, некха тӀе уллучу безачу тӀоьрмагна а лерина а тӀулгаш дахьара, 28ткъа иштта хаза хьожа йогӀу хӀуманаш а, зайтдаьтта а дахьара къуьданашна а, къобалваран даьтта а, хаза хьожа йогӀу сегӀаз а кечдан. 29Исраилан халкъа юкъара шайн даггара сагӀа дала лууш мел лелачара, божарша а, зударша а, Мусагахула Везачу Эло дан тӀедиллинчу гӀуллакхна шайн-шайн лаамехь Везачу Элана лерина совгӀаташ дахьара.


Делан четар деш болу пхьераш


(Арадаккхар 31:1-11)

30[•]Мусас исраилхошка элира: «Везачу Эло къастийна Хьоран кӀентан Урин кӀант Бацалиал, ЯхӀудан тӀаьхьенах волу. 31Иза Делан Синах вуьзна ву. Муьлхха а хӀума ян похӀма а, говзалла а, хаар а цунна делла Дала. 32Цунна хаьа говзачу куьцан хьесап дан а, и куц деших а, детих а, цӀастанах а дан а, 33деза тӀулгаш кечдан а, дечигах хӀума ян а, мел болу говза болх бан а. 34Цунна а, Данан тӀаьхьенах волчу Ахьисамахан кӀантана ОхӀлиабана а похӀма делла кхиберш Ӏамо. 35Везачу Эло говзалла елла царна муьлхха а болх бан: дечигах хӀума ян а, кӀади дан а, сийначу а, сирла-цӀечу а, таьӀна-цӀечу а эхангаца дуткъачу кӀадеш тӀехь тир яккха а, кӀадеш дуца а. Царна хаьа муьлхха а говза болх бан а, цу балхана хьесап дан а».

#### 36

1«Делан четар дан деза болх муха кхочушбан хууш волчу Бацалиала а, ОхӀлиаба а, Везачу Эло хьекъал а, говзалла а елла мел болчу наха а дерриг а Везачу Эло тӀе-ма-диллара дан деза».

2Мусас Бацалиал а, ОхӀлиаб а, Везачу Эло говзаллаш елла а, даггара лелаш болу а массо а нах тӀекхайкхира и болх бан. 3Исраилхоша Делан четар дарна еана хӀуманаш Мусагара схьаийцира оцу пхьераша шайн болх бан. Ткъа халкъо хӀора Ӏуьйранна а кхин а схьакхоьхьуш бара иза волчу шайн лаамехь бахьаш болу, совгӀатна лерина гӀирсаш. 4Юха Делан четарна тӀехь болх беш болу пхьераш, шайн болх а сацийна, тӀебаьхкира. 5Цара Мусага элира: «Везачу Эло бе аьллачу белхашна оьшучул а сов кхоьхьу наха гӀирсаш».

6ТӀаккха Мусас халкъе дӀакхайкхадайтира, я стага а, я зудчо а Делан четарна лерина хӀумма а ма я аьлла. Цул тӀаьхьа наха совцийра кхоьхьуш йолу хӀуманаш. 7Бан беза белхаш кхочушбарна оьшучул сов ма яра хӀинцале а схьакхехьна хӀуманаш!


Делан четар дар


(Арадаккхар 26:1-37)

8[•]Белхаш бечарна юкъара уггар а говза пхьераш Делан четар дан хӀиттира. Дуткъачу кӀадих а, сийначу а, сирла-цӀечу а, таьӀна-цӀечу а эхангах а итт шаршу а йина, царна тӀе говзачу куьйгашца дина каруб-маликийн суьрташ тийгира цара. 9ХӀора шаршу йохалла ткъе бархӀ дол, шоралла диъ дол яра. Уьш ерриш а цхьана барамехь йинера. 10Пхи шаршу вовшах а хоьттина, важа пхиъ а вовшаххоьттира цара. 11Сийначу кӀадих туьйдаргаш дира цара хьалхарчу пхеаннах йистерачу шаршун цхьана агӀор, иштта вукху пхеаннах йолчу йистерачунна а туьйдаргаш дира. 12Хьалхарчу пхеаннах йолчу йистерачу шаршуна тӀехь шовзткъе итт туьйдарг дира цара, шолгӀачу пхеаннах йолчу йистерачунна тӀехь а оццул дира. Церан туьйдаргаш дуьхь-дуьхьал нисдира цара. 13Шовзткъе итт дашо мӀара а йина, шаршуш цаьрца вовшахтесира пхьераша, тӀаккха цхьа четар хилира цунах.

14Юха газанан тӀергӀах четарна тӀехула лаца цхьайтта шаршу йира цара. 15Уьш йохалла ткъе итт дол а, шоралла диъ дол а яра, цхьайтте а цхьана барамехь а йолуш. 16Пхи шаршу цхьаьний, ялх шаршу цхьаьний вовшахтесира цара. 17Пхеаннах йолчу йистерачу шаршуна тӀе шовзткъе итт туьйдарг тийгира, ткъа иштта ялханнах йолчу йистерачу шаршуна тӀе а шовзткъе итт туьйдарг тийгира. 18Уьш туьйдаргех дӀатасархьама, цара шовзткъе итт цӀестан мӀара йира, тӀаккха дерригенах а дийнна цхьаъ хилира. 19Четарна тӀехула лаца ши кхалор а йира пхьераша, цхьаъ цӀен басар хьаькхна йолчу уьстагӀийн цӀоканех, важа хӀордан дийнатийн кӀедачу тӀаьрсигах[+].

20Акацин дечигах ирахӀиттийна гураш кечдира цара четарна. 21Гураш итт дол деха а, цхьа дол ахдол шуьйра а дара. 22ХӀора гуран ши зӀок йинера цара, цхьаъ шолгӀачунна уллохь а нисйина. Четаран дерриг а гураш иштта динера цара. 23Четаран къилбехьа йолчу агӀор хӀоттийнарг ткъа гур бара. 24Оцу ткъа гурана уьш тӀехӀитто шовзткъа дато бух бинера пхьераша: цхьана гуран шина зӀакарна кӀел ши бух, вукху гуран шина зӀакарна а ши бух. 25Четаран къилбаседехьа йолчу агӀор хӀотто а ткъа гур бира цара. 26Царна шовзткъа дато бух а бира, ши бух цхьана гурана кӀел а хӀоттош. 27ТӀехьарчу, малхбузехьарчу агӀор бинарг ялх гур бара. 28Ши гур тӀехьарчу агӀор шина сонехь а бира. 29Лахахь вовшахтеснера и шиъ, ткъа лакхахь цхьана чӀагарх дӀатесира. Шина сонна болу и ши гур иштта бинера. 30Иштта, бархӀ гур бара, уьш тӀехӀитто ялхитта дато бух а болуш – хӀора гурана кӀел шишша бух.

31Акацин дечигах хьокхий дира цара. Пхи хьокха четаран цхьана агӀор долчу гурашна лерина бара, 32важа пхиъ вукху агӀор долчу гурашна лерина бара, кхин пхиъ тӀехьа агӀор долчу гурашна а бара. 33Юккъехь болу хьокха кечбира цара, гурашна юккъехула четаран цхьана йистера вукху йисте кхаччалц. 34Гурашна а, хьокхешна а тӀехула деши лецира пхьераша, хьокхий чухӀитто чӀагарш а деших йира.

35Дуткъачу кӀадих а, сийначу а, сирла-цӀечу а, таьӀна-цӀечу а эхангах кирхьа дира цара. Цу тӀехь говзаллица каруб-маликийн суьрташ а дира. 36Кирхьанна акацих биъ бӀогӀам а бина, царна тӀе деши а лецира, тӀехь дашо зӀакарш а йира. БӀогӀамашна биъ дато бух а бира. 37Четарна чуволлучу олла тӀехь тир яьккхина йолу шаршу йира пхьераша дуткъачу кӀадих а, сийначу а, сирла-цӀечу а, таьӀна-цӀечу а эхангах а. 38Цу шаршуна пхи бӀогӀам бира, тӀехь мӀараш а еш. БӀогӀамийн лакхенашна а, царна тӀера дӀатосургашна а тӀе деши лецира, ткъа лахахь цӀестан пхи бух бира цара.

#### 37


Бартбаран тӀорказ дар


(Арадаккхар 25:10-22)

1[•]Акацин дечигах тӀорказ дира Бацалиала. Иза ши дол ахдол деха а, цхьа дол ахдол шуьйра а, цхьа дол ахдол лекха а дара[+]. 2ТӀорказна чухула а, тӀехула а цӀена деши лецира цо. Ткъа цунна тӀехула, гонах, дашо сара лецира 3Йиъ дашо чӀуг а йина, уьш тӀорказан беа когахь дӀатесира: шиъ – цхьана агӀор, важа шиъ – вукху агӀор. 4Акацих хьокхий а дина, царна тӀехула деши лецира цо. 5Хьокхий тӀорказан агӀонашкахь йолчу чӀагарех чекхдехира цо, цаьрца иза лелорхьама. 6ТӀорказна тӀедуьллу негӀар дира цӀеначу деших. НегӀар ши дол ахдол деха а, цхьа дол ахдол шуьйра а дара. 7Туьйсинчу деших негӀарна тӀехь шина агӀор каруб-маликаш дира Бацалиала. 8Цхьа каруб-малик цхьана агӀор, важа вукху агӀор нисдинера, и шиъ, дийнна цхьа хӀума а долуш, негӀарца цхьаьна. 9Хьалаайинчу тӀемашца негӀар дӀа а хьулдеш, яххьаш дуьхь-дуьхьал а йолуш, негӀарна тӀедирзина дара и каруб-маликаш.


Даздина баьпкаш тӀедохку стол яр


(Арадаккхар 25:23-30)

10[•]Акацих стол йира Бацалиала ши дол еха а, цхьа дол шуьйра а, цхьа дол ахдол лекха а. 11ТӀехула деши а лаьцна, цунна гонах а дашо сара лецира цо. 12Юха цу стоьлана гонах кераюкъан шораллехь гур а бина, цунна тӀе а дашо сара лецира цо. 13Йиъ дашо чӀуг а йина, стоьлан когаш болчохь, беа сонехь дӀачӀагӀйира цо. 14Стол дӀасалело хьокхий чекхдоху чӀагарш стоьлан гурана уллохь йинера. 15Стол дӀасалело хьокхий акацих дина дара, тӀехула деши а лоцуш. 16Цул тӀаьхьа стоьла тӀе хӀитто пхьегӀаш цӀеначу деших йира: бошхепаш а, еш а, кедаш а, боганаш а, царна чу чагӀаран сагӀанаш доттархьама.


Стогар бар


(Арадаккхар 25:31-40)

17[•]ЦӀеначу деших стогар бира. Цуьнан бух а, гӀад а туьйсинчу деших динера, ткъа цу тӀехь хуьлу зезагаш (зуьгалгашца а, зазанашца а) цуьнца цхьана декъах динера. 18Ялх га дара цунна тӀехь: кхо га цхьана агӀор, кхо га вукху агӀор. 19Миндалан зезаган суьртехь цхьана гаьнна тӀехь зуьгалгашца а, зазанашца а долу кхо зезаг дара, цу кеппара кхо зезаг вукху гаьнна тӀехь а дара. Стогарна тӀехь долчу ялхе а гаьнна тӀехь иштта дара уьш. 20Стогаран гӀода тӀехь а миндалан зезаган суьртехь зуьгалгашца а, зазанашца а долу диъ зезаг дара. 21Стогаран гӀодах схьадолучу ялхе а гаьннах шинна кӀелахь цхьа зуьгалг яра, вукху шина гаьнна кӀелахь а цхьа зуьгалг яра, кхозлагӀчу шина гаьнна кӀелахь а цхьа зуьгалг яра. 22Стогарх схьайовлу зуьгалгаш а, гаьннаш а стогарца цхьана дакъа долчу туьйсинчу цӀеначу деших йина яра. 23ЦӀеначу деших стогарна ворхӀ къуьда а, цунна лерина тукарш а, нойш а йира Бацалиала. 24Стогар а, цуьнан гӀирсаш а беш дӀадаьлларг ши пунт[*] цӀена деши дара.


Хаза хьожа йогӀу хӀума яго кхерч бар


(Арадаккхар 30:1-5)

25[•]Акацин дечигах хаза хьожа йогӀу хӀума яго кхерч бира. Иза беакӀов а болуш, йохалла а, шоралла а цхьа дол, локхалла ши дол бара. Цуьнан еа маьӀӀехь маӀаш яра, кхерчаца цхьаьна декъах а йолуш. 26Массо а агӀор а, тӀехула а, маӀашна тӀехь а цӀена деши а лаьцна, гонах дашо сара а лецира цунна. 27Серана кӀелахь шина а агӀор деших ши чӀуг йира, шайна чухула хьокхий а даьхна, кхерч дӀабахьа. 28Хьокхий акацих дира, тӀехула деши а лоцуш.


Къобалваран даьтта а, хаза хьожа йогӀу хӀума а яр


(Арадаккхар 30:22-38)

29[+]Къобалваран деза даьтта а, хаза хьожа йогӀу цӀена хӀума а кечйира, духӀиш кечдаран пхьеро эдинарг санна[+].

#### 38


Дийнаташ дагоран сагӀа доккху кхерч бар


(Арадаккхар 27:1-8)

1[•]Цул тӀаьхьа Бацалиала акацин дечигах дийнаташ дагоран сагӀа доккху кхерч бира. Иза беакӀов бара, пхи дол беха а, пхи дол шуьйра а болуш, ткъа локхаллина кхо дол бара. 2Кхерчан еа маьӀӀехь цхьацца маӀа а йира, уьш цуьнца цхьана декъах а йойтуш. Кхерч цӀастанца кхелира. 3Кхерчана оьшу берриг а гӀирс кечбира: юкъ чуйохка кхабанаш а, лело аьшкалш а, боганаш а, мӀерий а, кӀора чубухку нойш а. Уьш массо а цӀастанах йина яра. 4ЦӀастанах цаца бира кхерчана тӀебилла. Кхерчан хӀазарна кӀел билла безара и цаца, кхерчана юккъе кхаччалц иза дӀа а нисбеш. 5Хьокхий чекхдаха цецан еа маьӀӀехь чӀагарш йира. 6Акацих дина дара и хьокхий, тӀехула цӀаста а лоцуш. 7Хьокхий чӀагарех чекхдехира, цаьрца иза лелочу хенахь уьш шина агӀор хилийта. Кхерч юкъахь баьсса бара, чухула лаьцна аннаш а долуш.


ЦӀестан юьхь-куьгдуьлург яр


(Арадаккхар 30:18)

8[+]Гуламан четар чу воьду меттиг йолчохь гӀуллакх деш болчу зударийн цӀастанах динчу куьзганех юьхь-куьгдуьлург а, цуьнан бух а бира цо[+].


Делан четаран керт яр


(Арадаккхар 27:9-19)

9[•]Цул тӀаьхьа керт кечйира. БӀе дол еха йолчу къилбехьарчу агӀор дуткъачу кӀадих йина шаршуш оьхкира. 10Царна лерина ткъа бӀогӀам а, цӀестан ткъа бух а бира. БӀогӀамаш тӀера мӀерий а, дӀатосургаш а дато яра. 11Къилбаседехьарчу агӀор а бӀе дол еха шаршуш оьхкира. Царна лерина ткъа бӀогӀам а, цӀестан ткъа бух а бира. БӀогӀамаш тӀера мӀерий а, дӀатосургаш а дато яра. 12Кертан шоралла, малхбузехьа агӀор, шовзткъе итт дол еха шаршуш яра, царна лерина итт бӀогӀам а, итт бух а бира. БӀогӀамийн мӀерий а, дӀатосургаш а детих йина яра. 13Кертан шоралла, малхбалехьа йолчу агӀор, шовзткъе итт дол еха шаршуш яра. 14Цхьана агӀор, керта воьдучохь, оьхкина шаршуш пхийтта дол еха яра, царна лерина кхо бӀогӀам а, кхо бух а бара. 15Вукху агӀор оьхкина а пхийтта дол еха шаршуш яра, царна кхо бӀогӀам а, кхо бух а бира. 16Массо а агӀор оьхкина шаршуш дуткъачу кӀадих йина яра. 17БӀогӀамийн баххаш цӀестах дина дара, ткъа бӀогӀамаш тӀера мӀерий а, дӀатосургаш а детих йина яра. Дерриш а кертана гонахара бӀогӀамаш детих динчу дӀатосургашца вовшахтесна дара. 18Кертан кевнна оьллина шаршу, тӀехь тӀамарш а йолуш, сийначу а, сирла-цӀечу а, таьӀна-цӀечу а эхангах а, дуткъачу кӀадих а йина яра. Иза йохалла ткъа дол а, локхалла пхи дол а яра, кертана оьхкинчу шаршуйх тера а йолуш. 19Цунна лерина биъ бӀогӀам бара, шайца цӀестан биъ бух а болуш. Церан мӀерий а, дӀатосургаш а дато яра, ткъа церан баххьаш детих кхелина дара. 20Делан четар чӀагӀдеш тухуш долу хьостамаш а, гонахара керт чӀагӀдеш долу хьостамаш а цӀестан дара.


Делан четар деш дӀаяьлла коьчал

21ХӀинца Делан четар деш дӀаевлла коьчалш ягаръяран жамӀ дийр ду. Мусас левихошна тӀедиллира тоьшаллин четар деш дӀаевлла коьчалш ягаръяр. Динан да волчу АхӀаронан кӀанта Итамара куьйгалла деш дара и гӀуллакх[+].

22Везачу Эло Мусана тӀе мел диллинарг кхочушдеш вара ЯхӀудан тӀаьхьенах волу Хьоран кӀентан Урин кӀант Бацалиал. 23Цуьнца Данан тӀаьхьенах волу Ахьисамахан кӀант ОхӀлиаб а вара. Иза мухӀар деш а, кӀадеш дуцуш а, сийначу а, сирла-цӀечу а, таьӀна-цӀечу а эхангаца дуткъачу кӀадеш тӀехь тир йоккхуш а волу пхьар вара.

24Делан четар деш, цунна оьшу хӀуманаш ян наха, Далла лерина совгӀат санна, деана деши шовзткъе берхӀитта пунт а, ворхӀ бӀе ткъе итт шекхал а дара[*], деза шекхал олучу барамехь оьзна. 25[+]Багарбинчу наха деана дети ши бӀе пунт, цхьа эзар ворхӀ бӀе кхузткъе пхийтта деза шекхал[*] дара[+]. 26[+]Багарбинарш ткъа шарал тӀехбевлларш бара, уьш ялх бӀе кхо эзар пхи бӀе шовзткъе итт стаг хилира. Царах хӀораммо а ах шекхал дети деара, дезачу шекхалан барамехь узуш[+]. 27БӀе гали дети Делан четарх бӀогӀамийн баххашна а, шаршу хьалаоьллинчу бӀогӀамийн баххашна а дӀадахара. БӀе буьхана бӀе гали дети, хӀора буьхана цхьацца хилира. 28Цхьа эзар ворхӀ бӀе кхузткъе пхийтта шекхал детих бӀогӀамийн мӀерий а дира, церан баххьаш тӀе а дехкира, дӀатосургаш а йира. 29СовгӀат санна наха деана цӀаста цхьа бӀе шовзткъа пунт а, ши эзар диъ бӀе шекхал а[*] дара. 30Цунах гуламан четарна чоьхьа воллучохь хӀиттийначу бӀогӀамийн баххаш а дира, сагӀа доккху кхерч а, цуьнан цаца а, берриг а гӀирс а бира. 31Ткъа иштта оцу цӀастанах ерриг а кертана хӀиттийначу бӀогӀамашна баххаш а дира, кевнна долчу бӀогӀамашна баххаш а дира, Делан четар а, керт а чӀагӀдеш долу хьостамаш а кечдира.

#### 39


Динан дайшна духарш дар


(Арадаккхар 28:1-14)

1[•]Сийначу а, таьӀна-цӀечу а, цӀечу а эхангах динан дайшна Делан цӀа чохь гӀуллакх дан духарш кечдира цара, ткъа иштта АхӀаронна а дира деза духарш, Везачу Эло Мусана тӀе-ма-диллара. 2Ийпад цӀе йолу тӀеюху хӀума йира цара дешин тех а, сийначу а, таьӀна-цӀечу а, цӀечу а эхангах а, ветанах динчу хьовзийначу тех а. 3Дуткъадеш нисдинчу дешин экъанех, хеда а деш, дашо теш а даьхна, уьш, хаза дуцуш, сийначу а, таьӀна-цӀечу а, цӀечу а тешна юкъалецира цара. 4Белшашкахь ийпад дӀайоьхкуш ши гур бира цара, цаьрца ийпадан ши агӀор цхьаьнатесна хилийта. 5Ийпадна тӀехула доьхкуш дара иза ша санна дина долу доьхка. Деших а, сийначу а, сирла-цӀечу а, таьӀна-цӀечу а эхангах а, дуткъачу кӀадих а динера иза, Везачу Эло Мусана тӀе-ма-диллара 6Пхьераша, мухӀар тӀе язъеш ма-хиллара, Исраилан кӀентийн цӀераш тӀе а язйина, оникс цӀе йолу деза тӀулгаш хӀиттийра дашо беттанаш чу. 7Юха и дашо беттанаш ийпадан гураш тӀехь дӀанисдира цара, Везачу Эло Мусана тӀе-ма-диллара. Цу тӀулгаша Далла исраилхой дагахь латтор бара.


Некха хьалха уллург кечъяр


(Арадаккхар 28:15-30)

8Юха, ийпад санна, деших а, сийначу а, сирла-цӀечу а, таьӀна-цӀечу а эхангах а, дуткъачу кӀадих а некха тӀе уллу беза тӀоьрмаг бира цара. 9Иза беакӀов а, шалха а яра, йохалла а, шоралла а барамана цхьа ше а йолуш. 10Пхьераша беа могӀарехь деза тӀулгаш дехкира цунна тӀе. Хьалхарчу могӀарехь рубин а, топаз а, изумруд а цӀераш йолу тӀулгаш дара. 11ШолгӀачу могӀарехь карбункул а, саппир а, алмаз а цӀераш йолу тӀулгаш дара. 12КхоалгӀачу могӀарехь яхонт а, агат а, аметист а дара. 13БоьалгӀачу могӀарехь хризолит а, оникс а, яспис а дара. Дерриг а тӀулгаш дашо гураш чохь дара. 14Берриг а цу бедар тӀехь шийтта тӀулг бара, исраилхойн тайпанашка хьаьжжина. ХӀора тӀулга тӀехь, мухӀарна тӀехь санна, дӀаязйина шийтта тайпанан цхьацца цӀе яра. 15ЦӀеначу деших йина юьйцина ши зӀе яра некха тӀе уллучу бедарна тӀехь. 16Пхьераша йина дашо ши ботт а, дашо ши чӀуг а яра цу тӀехь. Ши чӀуг некха хьалхарчу безачу тӀоьрмаган шина йисте дӀатесна яра. 17Юьйцина йолу ши зӀе, чӀагарех чекх а яьхна, некха тӀе уллучу безачу тӀоьрмаган шина йисте дӀатесира пхьераша. 18Ткъа зӀенийн важа ши чаккхе, шина дашо батта чу а тесна, ийпадан хьалхарчу агӀор гура тӀехь дӀанисйира. 19Кхин ши дашо чӀуг а йина, некха хьалха уллучу бедаран вукху шина йисте, ийпадехьа йолчу чухула агӀор тийгира пхьераша. 20Кхин а дашо ши чӀуг а йина, ийпадан белшашкахь болу шина гурана лахо, хьалха агӀор тийгира, и гураш ийпадан доьхкарна тӀехула хотталучохь. 21Некха хьалха уллучу бедаран чӀагарш ийпадан чӀагарех дӀатесира сийначу тӀергаца. Иза иштта динера, некха хьалха уллург ийпадах къаьстина ца хилийтархьама, Везачу Эло Мусана тӀе-ма-диллара.


Динан дайшна лерина кхин духарш


(Арадаккхар 28:31-43)

22Юха ийпадна бухахо сийначу тӀергӀан юьйцинчу кӀадих оба йира цара. 23Корта чекхбаккха цу обанна юккъехь Ӏуьрг даьккхира, ткъа йистош яста ца ялийта, кӀади а лоцуш, дӀатийгира. 24Обанан юьхана сийначу а, сирла-цӀечу а, таьӀначу-цӀечу а эхангах а, дуткъачу кӀадих а Ӏежан суьртехь дина оьргаш оьхкира. 25ЦӀеначу деших дина горгалеш оьхкира Ӏежашна юккъе. 26Ӏаж а, горгали а хийцалуш дара обанан юха тӀехь. И бедар Далла лерина гӀуллакх дечу хенахь динан дас тӀеюха езаш яра, Везачу Эло Мусана тӀе-ма-диллара.

27АхӀаронна а, цуьнан кӀенташна а дуткъачу дуьйцинчу кӀадих кучамаш тийгира. 28Чалба а, коьртах йоьхку хӀуманаш а, чухула юху бедарш а йира оцу дуткъачу кӀадих. 29Юха дуткъачу кӀадих а, сийначу а, сирла-цӀечу а, таьӀна-цӀечу а эханган, куьцаш а деш, доьхка дира, Везачу Эло Мусага ма-аллара. 30ЦӀеначу деших йина аса яра дезачу тажана лерина, цу тӀехь, мухӀарна тӀехь санна, яздинера: «Везачу Элана къобалдинарг» аьлла. 31Куйна тӀехула иза дӀаехка цу тӀе сийначу эхангах йина тӀийраг тесира, Везачу Эло Мусана тӀе-ма-диллара.


Болх чекхбаккхар


(Арадаккхар 35:10-19)

32Нах гулбеш болчу Делан четарна лерина болу болх чекхбелира. Везачу Эло Мусана тӀе-ма-диллара, дерриг а кхочушдира исраилхоша. 33Мусана четар а, цунна богӀу берриг а гӀирс а, чӀагарш а, гураш а, хьокхий а, бӀогӀамаш а, лаха лоцурш а схьаеара. 34Четарна тӀетуху цӀен басар хьаькхна йолу уьстагӀийн цӀоканех йина кхалор а, тӀаьрсиган кхалор а, дезачу цӀа чу волуш оьллина шаршу а гайтира исраилхоша цунна[+]. 35Тоьшаллин тӀорказ а, цуьнан хьокхий а, негӀар а гайтира исраилхоша цунна. 36Шен гӀирсашца а, цу тӀе диллинчу дезачу баьпкаца а йолу стол а гайтира. 37ЦӀеначу деших йина, шена тӀехь кегийра къуьданаш йолу стогар а, цуьнан гӀирс а, дагош долу даьтта а гайтира. 38СагӀа доккху дашо кхерч а, нахана а, хӀуманашна а, уьш беза хилар лоруш, тӀехьокху даьтта а, хаза хьожа йогӀу, дагош долу силам а, четар чу волуш дуьхьал уллу шаршу а гайтира. 39СагӀа доккху цӀестан кхерч а, цуьнца болу цӀестан цаца а, хьокхий а, берриг а цуьнан гӀирс а, юьхь-куьг дуьлу бога а, цуьнан бух а гайтира. 40УьйтӀе дӀакъовлуш ухку шаршуш а, шайн бӀогӀамашца а, баххашца а, уьйтӀарчу кевнна дуьхьал уллу шаршу а, машшаш а, хьокхий а, нах гулбеш болчу Делан четар чохь Ӏамал дечу хенахь лело гӀирсаш а гайтира. 41Юха динан дайн духарш (Ӏамал ечу хенахь динан да волчу АхӀарона а, цуьнан кӀенташа а тӀедуха дезаш долу деза духарш) гайтира. 42Везачу Эло Мусана тӀе-ма-диллара, бинера исраилхоша берриг а белхаш. 43Балхе хьаьжча, Мусана гира иза Везачу Эло тӀе-ма-диллара бина хилар. ТӀаккха Мусас уьш декъалбира.

#### 40


Гуламан четар дӀахӀоттор а, къобалдар а

1Везачу Эло Мусага элира: 2«Хьалхарчу беттан хьалхарчу дийнахь гуламан четар дӀахӀоттаде. 3Цу чу тӀулгийн экъанаш чохь йолу тӀорказ хӀоттаде, цунна дуьхьал шаршу а оллий. 4Юха, чу а яй, стол а, цу тӀехь хӀиттайо хӀуманаш а дӀахӀиттае. Стогар а схьаба, цу тӀе цуьнан къуьданаш хӀиттабе. 5Хаза хьожа йоккху хӀума шена тӀехь ягош болу дашо кхерч тӀорказна хьалха хӀоттабе. Четаран неӀарехь шаршу а олла. 6СагӀина лерина шена тӀехь хьайба дагош болу кхерч четарна чуволлучохь хӀоттабе. 7Четарний, кхерчаний юккъе юьхь-куьг дуьлу бога а хӀоттадай, цу чу хи дотта. 8Гонах керт а хӀоттаяй, кевнна дуьхьал шаршу олла.

9ТӀаккха, къобалваран даьтта схьа а эций, четарна а, цу чохь долчу массо а хӀуманна а тӀедотта. Уьш еза хир ю цул тӀаьхьа. 10СагӀа доккхучу кхерчана а, цуьнан гӀирсана а тӀе даьтта дотта. Къобалбе и кхерч, тӀаккха иза къаьсттина беза хир бу. 11Юьхь-куьг дуьлучу боганна а, цуьнан бухана а даьтта а доттий, иза а къобалде.

12АхӀарон а, цуьнан кӀентий а, четарна улло а балабай, хица цӀанбе. 13Даздина духарш АхӀаронна тӀе а дохий, цунна даьтта а доттий, къобалве иза, Суна гӀуллакх деш динан да хилийта. 14Цуьнан кӀентий схьа а балабай, царна тӀе а юха кучамаш. 15Айхьа церан дена тӀе ма-доттара, даьтта дотта царна тӀе а, Суна гӀуллакх деш, динан дай уьш хилийта. И даьтта доттар бахьана долуш церан тӀаьхьенаш а хир ю Суна гӀуллакх деш, динан дай а хилла».

16Везачу Эло шена тӀе-ма-диллара, дерриг а кхочушдира Мусас. 17Мисар-махкара исраилхой арабевллачу шолгӀачу шеран хьалхарчу беттан хьалхарчу дийнахь дӀахӀоттийна Везачу Элан четар. 18Мусас четар дӀахӀоттийра. Цкъа хьалха бух а хӀоттийна, юха бӀогӀамаш дӀа а хӀиттийна, гураш а хӀиттийна, хьокхий охьадехкира цо. 19Юха цу четарна тӀехула кхалор а хӀоттийна, тхов тӀе хӀума а йиллина, иза дӀакъевлира, Везачу Эло тӀе-ма-диллара.

20ТӀе парзаш яздина тӀулгийн экъанаш тоьшаллин тӀорказ чу а ехкина, тӀорказан чӀагарех хьокхий чекх а даьхна, негӀар тӀорказна тӀедиллира Мусас[+]. 21ТӀорказ, четар кӀел а даьхьна, хьалха шаршу а оьллина, дӀакъевлира цо, Везачу Эло шена тӀе-ма-диллара.

22Четара кӀел а яьхьна, къилбаседехьа, шаршуна арахьа агӀор стол хӀоттийра цо. 23Цу тӀе Везачу Элана хьалха дохку баьпкаш хӀиттийра цо, Везачу Эло тӀе-ма-диллара.

24Юха стоьлана дуьхьал, къилбехьа, стогар хӀоттийра. 25Везачу Элана хьалха къуьданаш хӀиттийра Мусас, Цо шена тӀе-ма-диллара. 26Четарна кӀелахь шаршуна хьалха шена тӀехь хаза хьожа йогӀу хӀума ягош болу дашо кхерч хӀоттийра цо. 27Цу тӀехь хаза хьожа йогӀу хӀума ягийра Мусас, Везачу Эло тӀе-ма-диллара.

28Четаран неӀарехь шаршу оьллира цо. 29Дийнаташ дагоран сагӀа доккху кхерч четарна хьалха, чуволлучохь, хӀоттийра цо. Цу тӀехь дийнаташ дагоран сагӀанаш а, кӀенан сагӀанаш а дохура Мусас, Везачу Эло шена тӀе-ма-диллара.

30Юьхь-куьг дуьлу бога четарна а, сагӀа доккхучу кхерчана а юккъе а хӀоттийна, цу чу хи доьттира цо. 31Мусас а, АхӀарона а, цуьнан кӀенташа а шайн куьйгаш а, когаш а билира цу чохь. 32ХӀоразза а четарна кӀел доьлхуш а, кхерчана тӀе доьлхуш а дегӀан меженаш юьлура цара, Везачу Эло Мусана тӀе-ма-диллара.

33Четарна а, кхерчана а гонах керт а хӀоттийна, кертан кевнна хьалха шаршу оьллира Мусас. Иштта шен болх чекхбаьккхира цо.


Четарна тӀехула марха хӀоттар


(Лелар 9:15-23)

34[+]Делан четарна гонах марха хӀоьттира, ткъа цу гуламан четаран чоь Везачу Элан олаллин нуьро юьзира[+]. 35Муса Делан четарна кӀел ца вахалора, цунна гонах марха хиларна а, Везачу Элан олаллин нур цу гуламан четарна чохь хиларна а. 36Делан четарна тӀера и марха хьалаяьккхича, новкъа бовлура исраилхой[+]. 37Марха Делан четарна тӀехула мел лаьтта, цара шайн меттамотт дӀа ца боккхура. 38Дийнахь Везачу Элан марха четарна тӀехула лаьттара, ткъа буьйсанна цунна юкъахь йогуш цӀе хуьлура. Иштта хуьлура исраилхошна хьалха массо а церан некъашкахь.

### Ӏамалъяр

#### Ӏамалъяр

Ӏамалъяр


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]


Далла


Ӏамалъяр


Дешхьалхе

Ӏамалъяр цӀе йолчу тептар тӀехь Исраилан халкъана юкъахь лелош долу Далла Ӏамалъяран а, динан гуламийн а парзаш ду. Динан дайша жоп луш хилла и тӀедехкина парзаш нахана юкъахь кхочушдеш хилийтарх. Царна оцу тептар тӀехь хьехамаш а бу.

Тептаран коьрта ойланаш ю: Дела Веза хилар а, наха Далла Ӏибадат муха дан деза а, церан дахар муха хила деза а, «Исраилан халкъан Везачу Делаца» йолу шайн юкъаметтиг лелорхьама.

Тептаран уггар шуьйра девзаш долу дешнаш 19:18 тӀехь ду: «Хьо санна веза хьайна уллораниг а». И дешнаш Ӏийсас шолгӀа сийлахь тӀедиллинарг лоруш дара.

#### 1


Дийнаташ дагоран сагӀанаш

1Веза Эла Мусага кхайкхира, гуламан четар чуьра цуьнга къамел дира Цо: 2«ДӀаала исраилхошка: „Шух цхьанна Везачу Элана лерина сагӀа даккха лиъча, доккхачу а, жимачу а даьхних даккха и сагӀа[+]. 3Нагахь санна Везачу Элана лерина дагоран сагӀа стага доккхачу даьхних даккхахь, иза боьрша хила деза, цхьа а сакхт а доцуш. Цо и бежана гуламан четарна чуволлучохь дӀахӀотто деза, Везачу Эле иза къобалдайтархьама. 4Схьадалийначу бежанан коьрта тӀе цу стага куьг диллича, и сагӀа цу стеган метта Дала тӀеоьцур ду, цунна тӀера къинош дӀадахархьама. 5Везачу Элана хьалха старгӀина урс хьакха деза цу стага, цул тӀаьхьа АхӀаронан кӀентий болчу динан дайша гуламан четарна чуволлучохь лаьттачу сагӀа доккхучу кхерчана массо а агӀор тӀетоха деза цу бежанан цӀийн цинцаш. 6Оцу стага, дийначу бежанна тӀера неӀ схьа а даьккхина, и бежана дакъошка декъа деза. 7АхӀаронан кӀентий болчу динан дайша, сагӀа доккхучу кхерча тӀехь цӀе а латийна, цу тӀе дечиг дилла деза. 8АхӀаронан кӀентий болчу динан дайша, цӀера тӀе дехкинчу дечигаш тӀе бежанан дакъош а, корта а, мохь а йилла еза. 9Оцу стага бежанан когаш а, чоко а дилича, динан дас дерриге а дакъош цӀера тӀехь даго деза. Иза цӀера тӀехь дагош долу сагӀа ду, цуьнан хьожа Везачу Элана тамехь ю[+].

10Нагахь санна Везачу Элана лерина дагоран сагӀина стага жимачу даьхних – уьстагӀех я гезарех – даккхахь, иза цхьа а сакхт доцу боьрша дийнат хила деза. 11Стага Везачу Элана хьалха, сагӀа доккхучу кхерчан къилбаседехьарчу агӀор охьа а диллина, дийнатна урс хьакха деза, цул тӀаьхьа АхӀаронан кӀенташа, динан дайша, цу дийнатан цӀий тоха деза кхерчан массо а агӀор. 12Стага дийнат дакъошка декъа деза, кортий, моххьий дӀа а къастийна. Юха динан дас и дакъош кхерча тӀерачу цӀерана тӀе техкинчу дечигна тӀе дахка деза. 13Стага дийнатан когаш а, чоко а йилича, дерриге а дакъош кхерча тӀехь даго деза динан дас. Иза цӀера тӀехь дагош долу сагӀа ду, цуьнан хьожа Везачу Элана тамехь ю[+].

14Нагахь санна Везачу Элана лерина дагоран сагӀина стага олхазар дахьахь, иза я къоркхокха я кхокха хила беза[+]. 15Динан дас, кхокха сагӀа доккхучу кхерчана тӀе а беана, цуьнан корта схьабоккхур бу. Цуьнан цӀий кхерчан агӀонна тӀе охьа а дахийтина, иза багор бу цо кхерча тӀехь. 16Кхокханан харданг а, месаш а схьа а яьхна, кхерчан малхбалерчу агӀор, юкъ дӀахьокхучу метте, охьатосур ю динан дас. 17Стага и кхокха, цуьнан тӀемаш, кег а ца деш, дӀа а озийна, кагбича, иза кхерча тӀе техкинчу дечигна тӀерачу цӀергахь багор бу динан дас. Иза цӀера тӀехь дагош долу сагӀа ду, цуьнан хьожа Везачу Элана тамехь ю“»[+].

#### 2


КӀен сагӀа

1«Нагахь цхьанна кӀен сагӀа даккха лаахь, кӀенах дина тоьлла дама схьа а дай, цу тӀе зайтдаьтта а дотта, ливан цӀе йолу сегӀаз а дилла цо[+]. 2И сагӀа динан дай болчу АхӀаронан кӀенташна тӀе дан деза. Деман цхьа кана, цуьнца долчу зайтдаьттанца схьа а эцна, дерриг а ливанаца иза сагӀа доккхучу кхерча тӀехь багор бу динан дас. Дерриг а дама Везачу Элана сагӀина дӀаделла хиларан билгало хир ю иза. ЦӀера тӀехь доккхуш долчу оцу сагӀин хьожа Везачу Элана тамехь хир ю[+]. 3КӀен сагӀанах бухадиснарг АхӀаронна а, цуьнан кӀенташна а дала деза. Иза чӀогӀа деза ду, Везачу Элана леринчу цӀера тӀехь даьхначу сагӀанех иза схьаэцна долу дела[+].

4Нагахь санна пешахь деттина кӀен сагӀа ахь доккхуш делахь, иза тоьллачу демах дина хила деза: зайтдаьтта тоьхна совсаза бепиг я тӀе зайтдаьтта хьаькхна дуткъа совсаза хьокхамаш хила деза[+].

5Нагахь хьан кӀен сагӀа кхийрачу пхьегӀи тӀехь деттина делахь, иза зайтдаьтта тоьхначу демах совсаза дина хила деза[+]. 6Бепиг дакъошка а декъий, цунна тӀе зайтдаьтта дотта. Иза Везачу Элана лерина кӀен сагӀа ду.

7Нагахь хьан кӀен сагӀа ялгӀу тӀехь деттина бепиг делахь, иза зайтдаьттанца долчу тоьллачу кӀен демах дина хила деза. 8Иштта кечдина кӀен сагӀа Везачу Элана схьада. Динан дега дӀакховдаде иза, цо кхерча тӀе дуьллур ду и сагӀа. 9Динан дас, схьа а эцна, кхерча тӀехь сагӀин цхьа дакъа дагор ду. Дерриге а Везачу Элана сагӀина дӀаделла хиларан билгало хир ю иза. Цу сагӀин хьожа Везачу Элана тамехь ю[+]. 10КӀен сагӀанах бухадиснарг АхӀаронна а, цуьнан кӀенташна а дала деза. Иза чӀогӀа деза ду, Везачу Элана леринчу цӀера тӀехь даьхначу сагӀанех иза схьаэцна долу дела.

11Везачу Элана лерина дахьачу муьлххачу а кӀен сагӀанах морза ма тоха, хӀунда аьлча я морза а, я моз а Везачу Элана леринчу сагӀанца даго бакъо яц шун[+]. 12Дуьххьара схьаэцначу ялтех долу совгӀат санна дан мегар ду уьш Везачу Элана лерина, амма тамехь хьожа яийта кхерча тӀехь даго мегар дац[+]. 13Муьлххачу а кӀен сагӀанах туьха тоха, хьайн сагӀа Делаца бинчу бертан туьха ца тухуш ма дита. Муьлххачу а айхьа дахьачу сагӀанца Везачу Далла туьха да[+]. 14Дуьххьарчу ялтех кӀен сагӀа доккхуш делахь, цӀера тӀехь дакъийначу кенех даьхна аьтта долу буьртигаш да[+]. 15Царна тӀе зайтдаьтта а дотта, ливан цӀе йолу сегӀаз а дилла. Иза кӀен сагӀа ду. 16Динан дас буьртигийн цхьа дакъа – зайтдаьттанца а, мел долчу ливанаца а эдина – дагор ду. И дерриге а Везачу Элана лерина сагӀина дӀаделла хиларан билгало хир ю иза. Иза Везачу Элана цӀера тӀехь даьккхина сагӀа ду»[+].

#### 3


Бертан сагӀанаш

1«Нагахь цхьаммо, бертан сагӀа доккхуш, доккха бежана даладахь, бен а дац иза боьрша я стен хилар, – Везачу Элана леринарг цхьа а айп доцу бежана хила деза[+]. 2Шен куьг бежанан коьрта тӀе а диллина, гуламан четарна чуволлучохь цунна урс хьакха деза сагӀа доккхучо. Динан дай болчу АхӀаронан кӀенташа сагӀа доккхучу кхерчан массо а агӀонна тӀе цӀий тоха деза. 3Цу бертан сагӀанах цхьадолу дакъош Везачу Элана, дагоран сагӀа санна, даха деза: чухулара а, чоконна тӀера а ерриг а мохь, 4ший жим а, царна тӀера юкъа тӀехь йолу мохь а, доӀаха тӀера мохь а (иза жаннашца цхьаьна яккха еза). 5АхӀаронан кӀенташа цӀерана тӀе техкинчу дечигашна тӀехь долчу дийнаташ дагоран сагӀанца цхьаьна ягор ю уьш кхерча тӀехь. Цу сагӀин хьожа Везачу Элана тамехь ю[+].

6Нагахь стаг Везачу Элана лерина кегийрачу дийнатех бертан сагӀа доккхуш велахь, цхьа а айп доцу боьрша я стен дийнат дала деза цо. 7Нагахь сагӀина балийнарг уьстагӀ белахь, иза Везачу Элана хьалха хӀотто беза. 8Дийнатан коьрта тӀе куьг а диллина, гуламан четарна хьалха цунна урс хьакха деза. АхӀаронан кӀенташа сагӀа доккхучу кхерчан массо а агӀонна тӀе цуьнан цӀий тоха деза. 9Цу бертан сагӀанах цхьадолу дакъош Везачу Элана, дагоран сагӀа санна, даха деза: мохь а, букъан даьӀахка тӀекхаччалц схьахадийна болу дума а, чухулара а, чоконна тӀера а мохь, 10ший жим а, царна тӀера юкъа тӀехь йолу мохь а, доӀаха тӀера мохь а (иза жаннашца цхьаьна яккха еза). 11Динан дас сагӀа доккхучу кхерча тӀехь яго еза уьш. Иза Везачу Элана лерина цӀера тӀехь даьккхина кхачанан сагӀа ду[+].

12Нагахь стага сагӀина ялийнарг газа елахь, иза Везачу Элана хьалха хӀотто еза. 13Цунна тӀе шен куьг а диллина, гуламан четарна хьалха дийнатна урс хьакха деза цу стага. АхӀаронан кӀенташа газанан цӀий сагӀа доккхучу кхерчан массо а агӀонна тӀе тоха деза. 14Цу бертан сагӀанах цхьадолу дакъош Везачу Элана, дагоран сагӀа санна, даха деза: чухулара а, чоконна тӀера а ерриг а мохь, 15ший жим а, юкъа тӀехь йолу мохь а, доӀаха тӀера мохь а (иза жаннашца цхьаьна яккха еза). 16Динан дас сагӀа доккхучу кхерча тӀехь яго еза уьш. Иза цӀера тӀехь даьккхина кхачанан сагӀа ду, Везачу Элана тамехь йолу хьожа ю и.

Ерриг а мохь Везачу Элана лерина хила еза[+]. 17Иза гуттаренна а шун тӀаьхьенашна тӀедуьллуш ду, шу миччанхьа дехаш делахь а. Цхьа а тайпа мохь а, цхьа а тайпа цӀий а ма даалаш»[+].

#### 4


Ларамаза латийначу къинна доху сагӀанаш

1Везачу Эло Мусага элира: 2«ДӀаала исраилхошка: „Нагахь цхьаммо ларамаза Везачу Эло тӀедехкинчу парзашна дуьхьал къа латийнехь, я дан ца магош дерг динехь, цо кхочушдан дезарг хӀара ду:[+]

3‘Нагахь Везачу Элана лерина гӀуллакх дан къобалвинчу динан дас къа а латийна, и бахьана долуш халкъ бехке хиллехь, ша латийначу къинна цхьа а айп доцу къона старгӀа ялае Везачу Элана сагӀина лерина. 4Гуламан четаран неӀарна улло а ялийна, Везачу Элана хьалха хӀотто еза и старгӀа. Динан дас, старгӀин коьрта тӀе куьйгаш а дехкина, юха цунна урс хьакха деза Везачу Элана хьалха. 5Юха Везачу Элана лерина гӀуллакх дан къобалвинчу динан дас стеран цӀий гуламан четар чу дахьа деза. 6Шен пӀелг цӀий чу а Ӏоьттина, Везачу Элана хьалха – Делан четаран уггар езачу чоьнна хьалха долчу кирхьанна йистехь – ворхӀазза цӀий пӀелга тӀера дӀатоха деза цо. 7Везачу Элана хьалха гуламан четарна чохь болчу, шена тӀехь хаза хьожа йогӀу хӀума ягочу кхерчан маӀех цӀий хьакха деза динан дас, ткъа дисна цӀий гуламан четарна чуволлучохь лаьттачу тӀехь дийнаташ дагочу кхерчан буха тӀе охьадотта деза цо[+]. 8-10Къинах долчу сагӀина йийначу стеран ерриг а мохь схьаяккха еза, бертан сагӀанах мохь схьа-ма-йоккху: чухулара а, чоконна тӀера а ерриг а мохь, ший жим а, юкъа тӀехь йолу мохь а, доӀаха тӀера мохь а (иза жаннашца цхьаьна яккха еза). Дийнаташ дагош болчу кхерча тӀехь яго еза уьш динан дас. 11Стеран неӀ а, цуьнан дерриг жижиг а, корта а, когаш а, чоко а, боьхаллаш а[+] 12меттамотт болчуьра арахьа, Далла хьалха цӀена йолчу метте а яьхьна, чим дӀакхуссучохь, дечиган цӀера тӀехь яго еза. Чим дӀакхуссучохь яго еза уьш.

13Нагахь санна дерриге а Исраилан халкъо ларамаза къа латадахь, Везачу Эло тӀедехкина парзаш а талхош, дан ца мегарг дахь, иза бехке хир ду[+]. 14Шайн къинах дерг хиъча, наха дерриг а халкъана тӀера къинан сагӀина къона старгӀа яло еза. Везачу Элан четарна хьалха дӀахӀотто еза иза. 15Халкъана юкъара къаноша, шайн куьйгаш стеран коьрта тӀе а дехкина, урс хьакха деза цунна Везачу Элана хьалха. 16Везачу Элана лерина гӀуллакх дан къобалвинчу динан дас стеран цӀий гуламан четарна чу дахьа деза. 17Шен пӀелг стеран цӀий чохь баша а бина, Везачу Элана хьалха – Делан четаран уггар езачу чоьнна хьалха долчу кирхьанна йистехь – ворхӀазза цинцаш дӀатоха деза динан дас[+]. 18Везачу Элана хьалха гуламан четарна чохь лаьттачу, тӀехь хаза хьожа йогӀу хӀума ягочу кхерчан маӀех цӀий хьакха деза цо, ткъа дисна цӀий гуламан четарна чуволлучохь лаьттачу, тӀехь дийнаташ дагочу кхерчан буха тӀе охьадотта деза. 19Ерриг а мохь, стеран чорха чуьра схьа а яьккхина, кхерча тӀехь яго еза. 20Къинах долчу сагӀина йийначу старгӀица диннарг дан деза кху старгӀица а. Иштта динан дас царна тӀера къа дӀадоккхур ду, тӀаккха Дала царна гечдийр ду. 21СтаргӀа, меттаматтал арахьа а яьккхина, яго еза, хьалхалерниг санна. Иза халкъо латийначу къинах долу сагӀа ду.

22Нагахь санна куьйгалхочо ларамаза къа латадахь, шен Везачу Дала тӀедехкина парзаш а талхош, дан ца дезарг дахь, иза бехке хир ву. 23Ша къа латийнийла хиъча, сагӀина цхьа а айп доцу бож яло еза цо. 24Божан коьрта тӀе куьг а диллина, дийнаташ дагоран сагӀина далийна бежанаш дойучу меттехь цунна урс хьакха деза цо Везачу Элана хьалха. Иза къинах долу сагӀа ду. 25Динан дас шен пӀелгаца схьаэцна долу бежанан цӀий хьакха деза дийнаташ дагочу кхерчан маӀех, ткъа дисина цӀий цу кхерчан буха тӀе охьадотта деза цо. 26Ерриг а мохь кхерча тӀехь яго еза, бертан сагӀа доккхуш мохь ягош ма-хиллара. Иштта динан дас куьйгалхочо латийна къа дӀадоккхур ду, тӀаккха Дала цунна гечдийр ду.

27[+]Нагахь халкъана юкъара цхьаммо ларамаза къа латадахь, Везачу Эло тӀедехкина парзаш а талхийна, дан ца дезарг дахь, иза бехке хир ву[+]. 28Ша къа латийнийла хиъча, сагӀина цхьа а айп доцу газа яло еза цо латийначу къинах. 29Газанан коьрта тӀе куьг а диллина, къинах долчу сагӀина лерина цунна урс хьакха деза цо дийнаташ дагоран сагӀина бежанаш дойучу меттехь. 30Динан дас шен пӀелгаца, схьа а эцна, цуьнан цӀий хьакха деза дийнаташ дагочу кхерчан маӀех, ткъа дисина цӀий цу кхерчан буха тӀе охьадотта деза цо. 31Бертан сагӀа доккхуш схьакъастош йолу мохь санна, газанан ерриг а мохь схьакъасто еза. Динан дас кхерча тӀехь яго еза иза, Везачу Элана тамехь йолу хьожа хилийта. Иштта динан дас цу стагана тӀера къа дӀадоккхур ду, тӀаккха Дала цунна гечдийр ду[+].

32Нагахь оцу къа латийначу стага къинах долчу сагӀина Ӏахар балабахь, иза цхьа а айп доцуш болу стениг хила беза. 33Цуьнан коьрта тӀе куьг а диллина, къинах долчу сагӀина лерина цунна урс хьакха деза дийнаташ дагоран сагӀина бежанаш дойучу меттехь. 34Динан дас шен пӀелгаца схьаэцна цу Ӏахаран цӀий хьакха деза дийнаташ дагочу кхерчан маӀех, ткъа дисна цӀий кхерчан буха тӀе охьадотта деза цо. 35Ӏахаран ерриг а мохь схьакъасто еза, бертан сагӀа доккхуш бийначу Ӏахаран санна. Динан дас кхерча тӀехь, кхидолчу дохучу сагӀанашца цхьаьна, яго еза иза Везачу Элана сагӀина лерина. Иштта динан дас оцу стага латийна къа дӀадоккхур ду, тӀаккха Дала цунна гечдийр ду’“».

#### 5


ХӀун къинош латийча даккха деза сагӀа?

1«Нагахь стаг, цхьа хӀума гина я цунах лаьцна хезна, теш велахь, шена хуучух чӀагӀо е аьлча, цо иза ца яхь, тӀаккха иза бехке ву, цо жоп дала деза.

2Стаг хьарам йолчу хӀуманах дӀахьакхавала тарло. Хуьлийла иза делла хьарам экха, я хьарам хьайба, я хьарам текхарг, стагана ша цунах дӀахьакхавеллий ца хаахь а, иза бехке а, Далла хьалха боьха а ву[+].

3Адамца доьзна долчу муьлххачу а Далла хьалха цӀена доцучу хӀуманах, шена а ца хууш, стаг хьакхавеллехь, амма тӀаьхьа цунна и хиънехь а, иза бехке ву[+].

4Ойла а ца еш, цхьа хӀума дийр ду аьлла, чӀагӀо ян там бу стага. И хӀума вон я дика хила мега – башхо яц. Стага ца хууш чӀагӀо яхь, амма цунна иза юха дагайоггӀушехь цуьнан бехк хир бу[+].

5Нагахь санна стага оцу дийцинчех цхьа къа латийнехь, цо нахана хьалха даре дан деза шегара даьллачунна. 6Ша латийначу къинна, гӀуда санна, цо Везачу Элана лерина сагӀа даккха деза, уьстагӀ я газа а ейтина. Иштта динан дас цу стага латийна къа дӀадоккхур ду.

7Нагахь санна шен уьстагӀ бен таро яцахь, Везачу Элана лерина ши кхокха (я ши къоркхокха) гӀуда санна бан беза цо, цхьа кхокха къинан сагӀина, ткъа важа дагоран сагӀа санна[+]. 8И ши кхокха динан дега дӀабала беза. Цо къинан сагӀина болчу кхокханан лаг хадор ду, амма корта схьабоккхур бац. 9Оцу кхокханан цӀий цо сагӀа доккхучу кхерчан агӀонах тухур ду, ткъа диснарг кхерчан когашна улло охьадуттур ду. Иза къинна дуьхьал даьккхина сагӀа хир ду. 10ШолгӀа кхокха дагоран сагӀа доккхуш багор бу динан дас, тӀедиллина ма-хиллара. Иштта динан дас цу стага латийна къа дӀадоккхур ду, тӀаккха цунна Дала гечдийр ду.

11Нагахь санна ши кхокха бан а стеган таро ца хилахь, ша латийначу къинна дуьхьал бархӀ кад дама дан деза цо. Демах даьтта а, ягийна хаза хьожа йогӀу хӀума а ма тоха, хӀунда аьлча иза къинан сагӀа ду[+]. 12Къа латийначу стага и дама динан да волчу схьадан деза. Динан дас, Везачу Элана деана хиларан билгалонна цхьа кана схьа а эцна, дама кхерча тӀехь дагор ду кхачанан сагӀа санна. 13Иштта динан дас цу стага латийна къа дӀадоккхур ду, Дала а цунна гечдийр ду. СагӀа даьккхича дисина дама динан дена догӀуш ду, кӀен сагӀа а хилла»[+].


ГӀуда такхаран сагӀанаш

14Везачу Эло Мусага элира: 15«Нагахь санна стага, Везачу Элана догӀуш дерг дӀа а ца луш, ларамаза къа латадахь, цхьа а сакхт доцу ка бан беза цо шегара даьллачунна тӀера. Коьман мах дато шекхал ахча хӀотто беза ахь (шекхал Езачу Меттигехь лелош долчу барамехь хила деза), даьллачунна гӀуда такхаран сагӀина лерина[+]. 16Цо ша хӀинццалц ца делларг дӀадала деза. ДӀадала дезачунна тӀе пхоьалгӀа дакъа а тоьхна, иза динан дега дӀадала деза. Иштта динан дас цу стага латийна къа дӀадоккхур ду. Цо гӀуда такхаран сагӀа а лерина, ка схьаоьцур бу, тӀаккха Дала а цу стагана гечдийр ду[+].

17Нагахь санна стага Везачу Эло тӀедехкина парзаш талхош, дан ца дезарг динехь, иза бехке ву, цо шегара даьллачунна жоп дала деза, ца хууш и даьллехь а. 18Цо динан да волчу сакхт доцу ка бахьа беза гӀуда такхаран сагӀина лерина, ахь хадийначу мехах. Иштта динан дас цу стага ларамаза латийна къа дӀадоккхур ду, тӀаккха Дала а гечдийр ду цунна. 19Везачу Элана дуьхьал даьллачу хӀуманна а стаг бехке ву, цундела цо гӀуда такхаран сагӀа даккха деза».

#### 6

1[+]Везачу Эло Мусага элира: 2«Цхьаммо, Везачу Элана хьалха цатешаме а хуьлуш, къа лато тарло. Масала, цунах тешна цхьа хӀума йитина я цхьана ханна дӀаелла хилла, ткъа цунах лаьцна цуьнан уллораниг Ӏехо тарло цо. Я, масала, цхьа хӀума шен уллорачух лачкъийна цо. Я цхьаъ леван тарло цо[+]. 3Я цхьа хӀума а карийна, иза къайладаккха тарло цо. Я муьлххачу а шегара даьллачу къинах цо харцдуй баа тарло, цу бахьанина къа а латош. 4Оцу тайпана къа а латийна, бехке волчу стага ша лачкъийнарг, я схьадаьккхинарг, я шега делларг, я шена карийнарг, 5я шех лаьцна харцдуй биъна хӀума юхадала деза. ДогӀург дерриг дӀа а делла, цу тӀе пхоьалгӀа дакъа тоха деза цо. ГӀуда такхаран сагӀа доккхучу дийнахь цу хӀуманан дега дӀадала деза цо иза[+]. 6Шен бехк хиларна цу стага Везачу Элана лерина гӀуда такхаран сагӀа даккха деза. Динан да волчу цхьа а сакхт доцу а, богӀучу мехах болу а ка бало беза цо. 7Иштта Везачу Элана хьалха динан дас цу стага латийна къа дӀадоккхур ду, тӀаккха Дала цуьнгара девллачу дерриге а къиношна гечдийр ду цунна».


Дийнаташ дагоран сагӀанах долу тӀедиллинарг

8Везачу Эло Мусага элира: 9«АхӀароне а, цуьнан кӀенташка а дӀаала: дийнаташ дагоран сагӀанах долу тӀедуьллург ду хӀара. Кхерча тӀехь дагош долу дийнаташ буьйсанна сахиллалц цӀера тӀехь дита деза, кхерчан цӀе а, ца йовш, яга езаш ю[+]. 10Динан дас чухула а, тӀехула а дуткъачу кӀадих йина бедарш юха еза. Кхерча тӀера дийнат дагийна бисна чим, схьа а эцна, кхерча улло охьабилла беза цо[+]. 11Цул тӀаьхьа, шен бедарш схьа а яьхна, кхин бедарш а юьйхина, меттаматтал арахьа, Далла хьалха цӀена йолчу метте, чим дӀабахьа беза цо[+]. 12Кхерча тӀера цӀе, ян ца йовш, яга езаш ю цу хенахь. ХӀора Ӏуьйранна динан дас кхерча тӀе дечиг тилла деза, цу тӀе дийнаташ дагоран сагӀа а дилла деза, иштта бертан сагӀанах йолу мохь цу тӀехь яго а еза[+]. 13ЦӀе кхерча тӀехь гуттар а яга езаш ю, дӀа а ца йовш».


КӀен сагӀанах долу тӀедиллинарг

14«КӀен сагӀанах долу тӀедиллинарг ду хӀара: динан дайша, АхӀаронан кӀенташа, сагӀа доккхучу кхерчана дуьхьал Везачу Элана лерина дан деза иза[+]. 15КӀен сагӀанах цхьа кана тоьлла кӀен дама схьаэца деза динан дас. Зайтдаьттанца а, мел долчу ливанаца а и дама э а дина, иза кхерча тӀехь даго деза. Дерриге а Везачу Элана сагӀина дӀаделла хиларан билгало хир ю иза. 16КӀен сагӀанах диснарг АхӀарона а, цуьнан кӀенташа а дӀадаа деза. Езачу меттехь, гуламан четар долчу кертахь, совсаза а долуш, даа деза цара и сагӀа. 17Морза а тухуш, датта ца деза кӀен сагӀин бепиг. Ас Сайн сагӀанех динан дайшна луш долу дакъа ду иза. Къинах долчу сагӀанах а, гӀуда такхаран сагӀанах а тера долу чӀогӀа деза сагӀа ду иза[+]. 18АхӀаронан тӀаьхьенах болчу массо а божарша даа мегаш ду и сагӀа. Церан тӀаьхьенашна гуттаренна а Везачу Элан сагӀанах долу дакъа ду иза. Цунах дӀахьакхаделларг дерриг а деза хир ду»[+].

19Везачу Эло Мусага элира: 20«АхӀарона а, цуьнан кӀенташа а иза даьттанца къобалвечу дийнахь Везачу Элана лерина даккха дезаш долу сагӀа иштта хила деза: бархӀ кад тоьлла кӀен дама дан деза цара гуттар а доккхучу кӀен сагӀина лерина, царах ах – Ӏуьйранна, важа ах – суьйранна. 21Зайтдаьттанца эдина дама кхийрачу пхьегӀи тӀехь кечдан деза. ТӀаккха, кеч а дина, дуззалц зайтдаьттанца э а дина, кӀен сагӀа санна, иза Везачу Элана даккха деза. Цуьнан хьожа Везачу Элана тамехь хир ю[+]. 22АхӀаронан кӀентех волчу, даьттанца къобалвинчу динан дас даккха деза и сагӀа. Иза Везачу Эло гуттаренна а тӀедуьллуш долу парз ду. КӀен сагӀа дерриг а даго дезаш ду[+]. 23Динан дегара долу муьлхха а кӀен сагӀа даго деза, иза даа мегар дац».


Къинах долчу сагӀанах лаьцна тӀедиллинарг

24Везачу Эло Мусага элира: 25«АхӀароне а, цуьнан кӀенташка а дӀаала: къинах долчу сагӀанах лаьцна тӀедиллинарг иштта ду. Дийнаташ дагоран сагӀина бежанаш дойучу меттехь Везачу Элана хьалха урс хьакха деза къинах долчу сагӀина далийначу дийнатна. Иза чӀогӀа деза сагӀа ду[+]. 26Къинах долу сагӀа доккхуш волчу динан дас даа деза и сагӀа. Гуламан четар лаьттачу кертахь, езачу меттехь, даа деза цо иза. 27Цу сагӀин жижигах хьакхаделларг дерриг а деза ду. Цуьнан цӀий тӀе а кхетта, бедарш бехйинехь, езачу меттехь хица цӀанъян еза уьш. 28Кхийрачу пхьегӀи чохь цуьнан жижиг кхехкийнехь, и пхьегӀа йохо еза. ЦӀестан пхьегӀи чохь иза кхехкийнехь, и пхьегӀа цӀан а йина, йила еза[+]. 29Динан дайх болчу берриг а божарша даа мега и сагӀа. Иза чӀогӀа деза сагӀа ду. 30Нагахь Езачу Меттехь адамийн къинош дӀадахархьама, къинах долчу сагӀин цӀий гуламан четарна чу даьхьнехь, и сагӀа даа мегар дац. Иза цӀера тӀехь даго деза»[+].

#### 7


ГӀуда такхаран сагӀанах лаьцна тӀедиллинарг

1«ХӀара ду гӀуда такхаран сагӀанах лаьцна тӀедиллинарг. Иза чӀогӀа деза сагӀа ду[+]. 2Дийнаташ дагоран сагӀина бежана дуьйччу меттехь урс хьакха деза гӀуда такхаран сагӀина дуьйчу дийнатна а. Цуьнан цӀий тоха деза сагӀа доккхучу кхерчана тӀе массо а агӀор. 3Дийнатан ерриг а мохь сагӀина яккха еза: дума а, чухулара мохь а, 4ший жим а, царна тӀера юкъа тӀехь йолу мохь а, доӀаха тӀера мохь а (иза жаннашца цхьаьна яккха еза). 5Динан дас кхерча тӀехь Везачу Элана лерина ягор ю уьш. Иза гӀуда такхаран сагӀа ду. 6Динан дайн тайпанах волчу массо а боьршачу стеган даа йиш ю и сагӀа. Иза езачу меттехь даа деза. ЧӀогӀа деза сагӀа ду иза.

7Къинах долчу сагӀанах а, гӀуда такхаран сагӀанах а лаьцна тӀедиллинарг цхьаъ ду: цу сагӀанца стага летийна къинош дӀадохуш волчу динан дена дӀалуш ду иза[+]. 8Цхьаммо дийнаташ дагоран сагӀа даьккхича, дийнатан неӀ я цӀока и сагӀа даккхар дӀахьош волчу динан дена дуьсу. 9Я пешахь, я ялгӀу тӀехь, я кхийрачу пхьегӀи тӀехь мел деттина кӀен сагӀа иза дӀахьочу динан дена дуьсу[+]. 10Даьттанца эдина я декъа долу муьлхха а кӀен сагӀа АхӀаронан кӀенташна дуьсу, цхьанна санна, вукхунна а»[+].


Бертан сагӀанах лаьцна тӀедиллинарг

11«Везачу Элана лерина доккхучу бертан сагӀанах лаьцна тӀедиллинарг хӀара ду[+]. 12Цхьаммо и сагӀа баркаллин сагӀа санна даккхахь, сагӀа доккхучу дийнатца цхьаьна цо зайтдаьтта тоьхначу демах дина совсаза бепиг а, зайтдаьтта тӀехьаькхна дуткъа совсаза хьокхамаш а, зайтдаьттанца эдинчу тоьллачу демах йина совсаза локъамаш а схьаян еза[+]. 13Цул сов, морзанна тӀехь дина бепиг а схьадан деза цо, баркаллина бертан сагӀа доккхуш. 14Ша деанчу хӀуманех цхьацца Везачу Элана лерина хилийта еза цо. Бертан сагӀин цӀий тухучу динан дена дуьсу иза. 15Баркаллина даьккхинчу бертан сагӀин жижиг цу дийннахь даа деза, цунах хӀумма а Ӏуьйренга далийта мегар дац[+].

16Нагахь цхьаммо сагӀа шен нигатца я даггара болчу лаамца доккхуш делахь, сагӀин жижиг цу дийннахь даа деза, бухадиснарг шолгӀачу дийнахь а даа мегар ду[+]. 17Ткъа сагӀин жижиг кхоалгӀачу дийне далахь, иза цӀера тӀехь даго деза. 18Нагахь цхьаммо цу сагӀин жижиг кхоалгӀачу дийнахь даахь, и сагӀа къобал хир дац. СагӀа даьккхинчунна цхьа а шапаӀат хир дац иза бахьанехь, хӀунда аьлча и сагӀа Везачу Элана хьалха боьха хилла. Жижиг диинарг бехке а ву, шегара даьллачух жоп дала а деза цо. 19Нагахь цу сагӀин жижиг Далла хьалха боьха йолчу хӀуманах хьакхалахь, иза даа мегар дац, и жижиг цӀера тӀехь даго деза.

Далла хьалха муьлххачу а цӀеначу стага бертан сагӀин жижиг даа мегар ду. 20Нагахь Далла хьалха цӀена воцучу стага Везачу Элана леринчу бертан сагӀин жижиг даахь, иза шен халкъана юкъара дӀаваккха веза[+]. 21Нагахь цхьа стаг, Далла хьалха цӀена йоцучух – адамах я дийнатах, я текхаргех – а хьакхавелла, бертан сагӀин жижиг даа хӀоттахь, иза шен халкъана юкъара дӀаваккха веза».

22Везачу Эло Мусага элира: 23«ДӀаала исраилхошка: „Стеран а, уьстагӀан а, газанан а цхьа а тайпа мохь ма яа[+]. 24Деллачу а, экхано цистинчу а дийнатан мохь шен гӀуллакхна хьажо мегар ду, амма яа мегар дац[+]. 25Везачу Элана леринчу сагӀина дийначу дийнатан мохь йиънарг шен халкъана юкъара дӀавоккхур ву. 26[+]Миччанхьа шаьш Ӏаш делахь а бежанийн а, олхазарийн а цхьа а тайпа цӀий ма даалаш[+]. 27Цхьаммо и цӀий даахь, иза шен халкъана юкъара дӀавоккхур ву“».

28Везачу Эло Мусага элира: 29«ДӀаала исраилхошка: „Везачу Элана лерина бертан сагӀа доккхуш волчо цу сагӀин цхьа дакъа Везачу Элана хьалха дахьа деза. 30Шен куьйгашца цӀера тӀехь доккху сагӀа схьадан деза цо. Шатайпа сагӀа санна[*], Везачу Элана хьалха дахьа деза цо махьарца долу некха тӀера жижиг. 31Мохь динан дас кхерча тӀехь ягор ю, ткъа некха тӀера жижиг АхӀаронна а, цуьнан кӀенташна а дуьсур ду[+]. 32Бертан сагӀанах долу дийнатан аьтту гӀогӀ совгӀатна динан дена дӀадала деза. 33АхӀаронан кӀентех бертан сагӀа, цӀий а даьккхина, мохь а ягийна, кхочушдинчунна дӀадала деза аьтту гӀогӀ. 34ХӀунда аьлча Ас исраилхошкара бертан сагӀанах шатайпа сагӀина луш долу некхан жижиг а, совгӀатна луш долу аьтту гӀогӀ а, схьа а эцна, АхӀаронна а, цуьнан кӀенташна а дӀаделла. Исраилан халкъо гуттар а иза динан дайшна дӀадала дезаш ду. 35Везачу Элана цӀера тӀехь даьхначу сагӀанех долу дакъош ду уьш, АхӀаронна а, цуьнан кӀенташна а луш долу, Везачу Элана динан гӀуллакх дан уьш къобалбичхьана дуьйна. 36Везачу Эло тӀедиллинера, исраилхоша царна и дакъош лур ду аьлла, даьтта тӀе а доьттина, уьш къобалбинчу дийнахь дуьйна. Царна и дакъош далар исраилхошна гуттаренна а тӀедиллина ду“».

37Иштта бу дийнаташ дагоран а, кӀен а, къинах долу а, гӀуда такхаран а, вазваран а, бертан а сагӀанех лаьцна болу хьехам. 38Везачу Эло Мусана бовзийтина иза Синай-лам тӀехь, Ша исраилхошка Синайн яьссачу арахь Шена лерина сагӀанаш даха аьллачу хенахь.

#### 8


АхӀарон а, цуьнан кӀентий а къобалбар


(Арадаккхар 29:1-37)

1[•]Везачу Эло Мусага элира: 2«АхӀарон а, цуьнан кӀентий а схьабалабе, царна тӀеюху еза бедарш а, къобалваран даьтта а схьаэца, къинан сагӀа даккха старгӀа а, ши ка а балабе, цхьа тускар совсаза бепиг а да, 3гуламан четарна чуволлучохь дерриг а халкъ схьа а гулде».

4Везачу Эло тӀе-ма-диллара, гӀуллакх кхочушдира Мусас. Халкъ гуламан четарна чуволлучохь схьагулделира. 5Мусас элира нахе: «ХӀара ду Везачу Эло кхочушдан тӀедиллинарг».

6АхӀарон а, цуьнан кӀентий а, схьа а балийна, хица лийчийра Мусас. 7АхӀаронна тӀе коч а юьйхина, юкъах доьхка а дихкина, тӀехула оба юьйхира Мусас, юха тӀе ийпад а юьйхина, юкъах ийпадан доьхка а дихкира, цуьнца АхӀаронна тӀехь ийпад а чӀагӀйира цо. 8Цунна тӀе некха хьалха уллуш болу беза тӀоьрмаг а оьллина, цу чу Урим а, Тумим а цӀераш йолу ши тӀулг биллира Мусас[+]. 9АхӀаронан коьрта тӀе чалба а тиллина, чалбанна хьалха агӀор иза Везачу Элана лерина ву аьлла таж долу дашо экъа оьллира, Везачу Эло Мусана тӀе-ма-диллара[+].

10Къобалдаран даьттанах цхьа дакъа схьа а эцна, иза четарна а, цу чохь долчунна а тӀе а доьттина, и дерриг а къобалдира Мусас[+]. 11ВорхӀазза сагӀа доккхучу кхерча тӀе даьтта а тоьхна, кхерчана а, цуьнан гӀирсашна а, юьхь-куьгдуьлургана а, цуьнан буьхана а тӀе даьтта доьттира уьш къобалъян. 12АхӀаронан коьрта тӀе даьтта доьттира Мусас, иза къобалвархьама[+]. 13АхӀаронан кӀентий схьа а балийна, царна тӀе кучамаш а юьйхина, юкъах доьхкарш а дихкина, кортош тӀе кӀадинан асанаш йихкира Мусас, Везачу Эло шена тӀе-ма-диллара.

14Къинан сагӀина лерина старгӀа схьаялийра Мусас. Юха АхӀарона а, цуьнан кӀенташа а старгӀин коьрта тӀе куьйгаш дехкира. 15СтаргӀина урс а хьаькхна, шен пӀелгаца схьаэцна цӀий кхерчан маӀех хьаькхира Мусас. Иштта кхерч къинойх цӀанбира цо. Юха, дисина цӀий кхерчан буха тӀе охьа а доьттина, кхерч къобалбира цо, иза Далла хьалха цӀена хилийта[+]. 16Бежанна чуьра ерриг мохь а, доӀаха тӀера мохь а, шайн махьарца ший жим а, схьа а эцна, кхерча тӀехь багийра Мусас[+]. 17Ткъа старгӀанах йиснарг – цуьнан неӀ а, жижиг а, боьхаллаш а – меттаматтал арахьа а яьхна, цӀера тӀехь ягийра цо, Везачу Эло шена тӀе-ма-диллара[+].

18Дийнаташ дагоран сагӀина ка схьабалийра Мусас. АхӀарона а, цуьнан кӀенташа а коьман коьрта тӀе куьйгаш дехкира. 19Коьмана урс а хьаькхна, цуьнан цӀий массо а агӀор сагӀа доккхучу кхерчана тӀе туьйхира Мусас. 20-21Ка дакъошка бекъа а бекъна, чоко а, когаш а хица била а билина, берриг а ка – корта а, дакъош а, мохь а – кхерча тӀехь, дийнат дагоран сагӀа санна, багийра Мусас. Везачу Элана тамехь долу, цӀера тӀехь даьккхина сагӀа дара иза, Везачу Эло Мусана тӀе-ма-диллара[+].

22Мусас кхин ка схьабалийра, иза АхӀарон вазварна лерина бара. АхӀарона а, цуьнан кӀенташа а коьман коьрта тӀе куьйгаш дехкира. 23Коьмана урс а хьаькхна, цуьнан цӀий, жимма схьаэцна, АхӀаронан аьтту лерган дума тӀе а, аьтту куьйган нана-пӀелга тӀе а, аьтту коган нана-пӀелга тӀе а хьаькхира Мусас[+]. 24АхӀаронан кӀентий тӀе а балийна, церан массеран а аьтту лерган дума тӀе а, аьтту куьйган нана-пӀелга тӀе а, аьтту коган нана-пӀелга тӀе а цӀий хьаькхира Мусас. Кхерчана массо а агӀор дисна цӀий туьйхира цо. 25Мохь а, дума а, чоконна тӀера ерриг мохь а, доӀаха тӀера мохь а, шайн махьарца ший жим а, аьтту гӀогӀ а схьаийцира Мусас. 26Везачу Элана хьалха хӀоттийначу, совсаза бепиг чохь долчу тускар чуьра совсаза цхьа бепиг а, зайтдаьтта тоьхначу демах дина совсаза цхьа бепиг а, зайтдаьтта тӀехьаькхна буткъа совсаза цхьа хьокхам а, схьа а эцна, махьарна а, аьтту гӀогӀана а тӀе диллира Мусас. 27АхӀаронан а, цуьнан кӀентийн а куьйгашна тӀе а дехкина, цаьрга и дакъош, Везачу Элана лерина шатайпа сагӀа санна, хьалаайийтира цо. 28Юха, церан карара уьш схьа а эцна, кхерча тӀехь дийнаташ дагоран сагӀанца дагийра цо. Иза Везачу Элана лерина, цӀера тӀехь даьккхина, вазваран сагӀа ду, цуьнан хьожа Цунна тамехь ю. 29Некхан жижиг, схьа а эцна, Везачу Элана лерина шатайпа сагӀа санна хьалаайира Мусас. АхӀарон вазваран сагӀина леринчу коьмах долу Мусан дакъа дара иза, Везачу Эло цунна тӀе-ма-диллара.

30Къобалдаран даьтта а, кхерча тӀера цӀий а, жимма схьа а эцна, АхӀаронна а, цуьнан бедаршна а, АхӀаронан кӀенташна а, церан бедаршна а тӀе туьйхира Мусас. Иштта АхӀарон а, цуьнан кӀентий а, церан бедарш а къобалйира цо.

31АхӀароне а, цуьнан кӀенташка а Мусас элира: «Гуламан четарна чуволлучохь жижиг а кхехкадай, цуьнца цхьаьна къобалдарна леринчу тускарна чуьра бепиг даа, суна тӀедиллина ма-хиллара: „АхӀарона а, цуьнан кӀенташа а даа деза иза“. 32Жижигах а, баьпках а бухайисина юьхкаш цӀера тӀехь ягае. 33ВорхӀ дийнахь гуламан четарна хьалхара дӀа ма довла, шаьш даздаран денош чекхдовллалц, хӀунда аьлча шун даздар ворхӀ дийнахь дӀадахьа деза. 34Тахана кхочушдинарг Везачу Эло тӀедиллина дара, аша латийна къа дӀадаккхархьама. 35Дийнахь а, буса а гуламан четарна чуволлучохь Ӏийр ду шу ворхӀ дийнахь, Везачу Эло бохург а деш, шаьш хӀаллак ца хилийта. Иштта иза тӀедиллина суна Везачу Эло». 36АхӀарона а, цуьнан кӀенташа а Везачу Эло Мусагахула тӀедиллинарг кхочушдира.

#### 9


АхӀарона сагӀа даккхар

1БорхӀалгӀачу дийнахь АхӀарон а, цуьнан кӀентий а, исраилхойн къаной а схьакхайкхира Мусас. 2Цо элира АхӀароне: «Цхьа а сакхт доцу старгӀа а, ка а балабе Везачу Элана хьалха хӀотто. Старах къинан сагӀа даккха, ткъа коьмах дийнаташ дагоран сагӀа даккха. 3Исраилхошка ала: „Къинан сагӀа даккха бож а, дийнаташ дагоран сагӀа даккха цхьа а сакхт доцу шо кхаьчна шинар а, оццул хан йолу цхьа а сакхт доцу Ӏахар а балабе. 4Везачу Элана хьалха бертан сагӀа даккхархьама, сту а, ка а балабе, ткъа иштта даьттанца эдина кӀен сагӀа а даккха, хӀунда аьлча тахана шуна Веза Эла гучувер ву“».

5Мусас да аьлла тӀедиллинарг гуламан четарна дуьххьал охьа а диллина, Везачу Элана хьалха хӀоьттира дерриг а халкъ. 6Мусас элира: «Везачу Эло тӀедиллинарг дерриг а кхочушдан деза аш, тӀаккха Везачу Элан олаллин нур схьахӀуттур ду шуна». 7[+]АхӀароне Мусас элира: «СагӀа доккхучу кхерчана тӀе а гӀой, хьайна тӀера къинан сагӀа а даккха, дийнаташ дагоран сагӀа а кхочушде, ахьа а, халкъо а летийна къинош дӀадахархьама. Халкъо деана совгӀаташ схьаэца, наха летийна къинош дӀадахархьама, Везачу Эло тӀе-ма-диллара».

8Кхерчана тӀе а вахана, шена тӀера, къинан сагӀина лерина, старана урс хьаькхира АхӀарона. 9КӀенташа цӀий деара АхӀаронна тӀе, цу чохь шен пӀелг а башийна, кхерчан маӀашна тӀе хьаькхира цо, ткъа дисина цӀий кхерчан буьхе охьадоьттира. 10Къинан сагӀанах йолу мохь а, жаннаш а, доӀаха тӀера мохь а кхерча тӀехь ягийра цо, Везачу Эло Мусана тӀе-ма-диллара, 11ткъа жижиг а, неӀ а цӀера тӀехь дагийра, меттаматтал ара а даьккхина[+].

12Юха дийнаташ дагоран сагӀина леринчу бежанна урс хьаькхира АхӀарона. Цуьнан кӀенташа цӀий тӀедеара цунна. Цо иза массо а агӀор кхерчана тӀе туьйхира. 13Дийнаташ дагоран сагӀина урс хьаькхначу бежанан дакъош а, корта а цара цхьацца шена схьадеача, кхерча тӀехь дагадора цо, 14ткъа чоконаш а, когаш а, била а билина, вукху дакъошца кхерча тӀехь багийра.

15Цул тӀаьхьа АхӀарона халкъан сагӀа даьккхира. Халкъана тӀера долчу къинан сагӀина лерина йолу бож схьа а эцна, ен а йийна, и къинан сагӀа Везачу Элана даьккхира цо, хьалха шена тӀера сагӀа даккхаре терра. 16Дийнаташ дагоран сагӀа а даьккхира цо, Везачу Эло тӀе-ма-диллара. 17Иштта, кӀен сагӀа а даьккхина, цунах цхьа кана а юьзна, юха кхерча тӀехь Ӏуьйранна даьккхинчу дийнаташ дагоран сагӀина тӀехула иза дагийра цо. 18[+]Сту а, ка а бийра цо, халкъана долчу бертан сагӀина лерина. Цуьнан кӀенташа цӀий тӀедеара цунна. Цо иза массо а агӀор кхерчана тӀетуьйхира. 19КӀенташа схьаеара цунна стеран а, коьман а мохь: дума а, чоконна тӀера мохь а, жаннаш а, доӀаха тӀера мохь а. 20Цара мохь некхан жижигна тӀе йиллича, цо иза, схьа а эцна, кхерча тӀехь ягийра. 21Некхан жижиг а, аьтту гӀогӀ а, Везачу Элана лерина шатайпа сагӀа санна даьккхира АхӀарона, Мусас тӀе-ма-диллара.

22[+]Халкъехьа дӀа а вирзина, айинчу куьйгашца иза декъал а дина, чувоьссира АхӀарон, къинан а, дийнаташ дагоран а, бертан а сагӀанаш а даьхна. 23ТӀаккха Муса а, АхӀарон а гуламан четарна чувелира. Цигара араваьлча, халкъ декъалдира цу шимма. Дерриг а халкъана Везачу Элан олаллин нур гучуделира[+]. 24Везачу Элера схьайолучу цӀеро кхерча тӀера дийнаташ дагоран сагӀина дийна бежана а, мохь а дӀакхаьллира. И дерриге а гина халкъ, инзардаларца маьхьарий а тоьхна, бертал суждана дахара[+].

#### 10


Надабан а, АбихӀун а къа.

1АхӀаронан кӀенташа, Надаба а, АбихӀус а, хӀораммо а богуш болу кӀора дӀасабахьа шен ной схьа а эцна, цу чу цӀе а, хаза хьожа йогӀу хӀума а йиллира. Амма Цунна хьалха цара еана цӀе хийра яра, хӀунда аьлча Везачу Эло царна тӀе ца диллинера ишттаниг дан[+]. 2ЦӀеххьана Везачу Элера цӀе елира, ткъа оцу цӀеро уьш дӀакхаьллира. Иштта и шиъ Везачу Элана хьалха велира[+]. 3Мусас элира АхӀароне: «ХӀара дара Везачу Элана ала лууш хилларг, Цо иштта аьлча:

„Суна уллохь болчара
Со Веза хилар лара деза,
ткъа дерриг а халкъана хьалха
Сан сийлалла къобалдан деза“».
Амма АхӀарон вист а ца хуьлура[+].

4АхӀаронан девешин Ӏузиалан шина кӀанте, Мишаале а, Элцапане а, схьа а кхайкхина, Мусас элира: «Даха а гӀой, шайн шичой Делан цӀенна чуьра меттаматтал арахьа дӀахьо»[+]. 5ДӀа а вахана, динан дайн духарш тӀехь долу белларш меттаматтал арахьа дӀабаьхьира цу шиммо, Мусас шайна тӀе-ма-диллара.

6АхӀароне а, цуьнан шина кӀанте, ЭлиӀазаре а, Итамаре а, Мусас элира: «Сингаттаман билгалонна шайн коьртара месаш низам доцуш ма хилийта, духарш а ма этӀаде, шаьш ца далийта а, халкъана тӀе Делан оьгӀазалла ца яийта а. Амма шун вежарий долу дерриг а Исраилан халкъ Везачу Эло латийначу цӀеро багийначарна тийжа мегар ду[+]. 7Гуламан четарна чуволучунна уллора дӀа ма довла, шаьш хӀаллак ца дайта, хӀунда аьлча шуна тӀехь Везачу Элера долу вазваран даьтта ду». Мусас ма-аллара, кхочушдира дерриг а[+].


Динан дайшна лерина бакъонаш

8Везачу Эло АхӀароне элира: 9«Гуламан четарна чудоьлхуш чагӀар а, вахош долу маларш а ма мала ахьа а, хьан кӀенташа а, шаьш хӀаллак ца дайта. Шун тӀаьхьенна гуттаренна а тӀедуьллуш ду иза,[+] 10шуьга дезаниг деза доцучух а, Далла хьалха цӀенаниг Цунна хьалха боьхачух а къастадайта а,[+] 11исраилхошна Везачу Эло Мусагахула довзийтина мел долу парзаш хьехийта а».

12[+]Мусас АхӀароне а, цуьнан бисинчу кӀенташка, ЭлиӀазаре а, Итамаре а, элира: «Везачу Элана цӀера тӀехь даьккхинчу кӀен сагӀанах дисинарг схьа а эций, цунах дина совсаза бепиг сагӀа доккхучу кхерчана уллохь дӀадаа, хӀунда аьлча и сагӀа чӀогӀа деза ду. 13Езачу меттехь даа и бепиг, хӀунда аьлча иза Везачу Элана цӀера тӀехь даьхначу сагӀанех хьан а, хьан кӀентийн а дакъа ду. Иштта тӀедиллина суна Везачу Эло[+]. 14[+]Шатайпа сагӀа санна даьккхинчу некхан жижиг а, гӀогӀ а даа Далла хьалха цӀена йолчу меттехь ахьа а, хьан кӀенташа а, мехкарша а, хӀунда аьлча иза хьуна а, хьан берашна а делла исраилхойн бертан сагӀанех долу дакъа ду. 15Ерриг а мохь цӀера тӀехь йоккхуш йолчу хенахь цара гӀогӀ а, некхан жижиг а, шатайпа сагӀа санна, Везачу Элана даккха деза. И дакъош хьуна а, хьан берашна а гуттаренна а лерина ду, Везачу Эло тӀе-ма-диллара».

16Къинан сагӀина лерина бож леррина лоьхуш вара Муса. Юха цунна хиира иза хӀинцале ягийнийла! АхӀаронан висинчу шина кӀантана, ЭлиӀазарна а, Итамарна а, оьгӀазвахара Муса:[+] 17[+]«Къинан сагӀа езачу меттехь хӀунда ца диира аш? Иза чӀогӀа деза сагӀа ду! Халкъан бехк а, церан къинош а Везачу Элана хьалха дӀадахархьама, шуна делла ма дара иза. 18Цуьнан цӀий гуламан четарна чу ца даьхьна дела, аш иза езачу меттехь даа дезаш дара, суна тӀедиллина ма-хиллара»[+].

19АхӀарона элира Мусага: «Цара тахана къинан сагӀа а, дийнаташ дагоран сагӀа а даьккхина Везачу Элана хьалха. Суна хилларг хьуна хаьа. Ас тахана къинан сагӀа диъча, Веза Эла суна резахир вуй те?» 20Иштта жоп хезча, Муса цунна резахилира.

#### 11


Хьаналчу а, хьарамчу а дийнатех лаьцна


(Карлабаьккхинарг 14:3-21)

1[•]Везачу Эло Мусага а, АхӀароне а элира: 2«ДӀаала исраилхошка: „Декъачу лаьтта тӀехь дехаш долчу массо а дийнатех шуна даа мегаш дерш хӀорш ду:[+] 3кӀоргга харш а долуш, шина декъе екъаелла берг йолу а, нох доккхуш долу а муьлхха а дийнат даа мегар ду. 4Амма нох доккхуш долчу я шина декъе екъаелла берг йолчу дийнатех хӀорш ма даалаш: эмкало нох даккхахь а, цуьнан бергаш екъаелла яц. Иза шуна хьарам ю. 5ГӀамарпхьагал а нох доккхуш ю, амма цуьнан когаш бекъабелла бац. Иза шуна хьарам ю. 6Пхьагал а ю нох доккхуш, амма цуьнан когаш бекъабелла бац. Иза шуна хьарам ю. 7Хьакха кӀорггера хоршаца шина декъе екъаелла бергаш а йолуш ю, амма цо нох ца доккху. Иза шуна хьарам ю. 8Цу дийнатийн жижиг а ма даа, церан чархех куьг а ма Ӏотта. Уьш шуна хьарам ю.

9Хи чохь а, хӀорда чохь а долчу дийнатех кӀеда а, онда а пелагаш дерш даа мегар ду. 10Ткъа пелагаш доцурш, хи чохь а, хӀорда чохь а Ӏаш а, нека деш а дерш, шуна дегаза хета деза. 11Уьш шуна хьарам ду: церан жижиг а ма даа, церан чархаш а дегаза а хета. 12Хи чуьра пелагаш доцу массо а дийнаташ шуна дегаза ду.

13Олхазарех хӀорш шуна хьарам а ю, яа мегаш а яц: аьрзу а, ломъаьрзу а, боца ког болу аьрзу а, 14маккхал а, шен тайпанашца леча а, 15шен тайпанашца муьлхха къиг а, 16страус а, бухӀа а, чайка а, шен тайпанашца куьйра а, 17соька а, чӀерийдохург а, ибис а, 18бухӀа а, пеликан а, сип а, 19аист а, шен тайпанашца зуя[*] а, хӀуттут а, бирдолаг а.

20ТӀемаш а долуш, лаьттахула текхаш йолу сагалматаш дегаза ю шуна. 21ТӀемаш а долуш, лаьттахула текхачу сагалматех цхьаерш яа мегаш ю: лаьтта тӀехула кхиссаялархьама, шайн когашна тӀехула настарш ерш ю уьш. 22Царах аша даа мегар ду: шен тайпанца цӀоз а, ткъа иштта шайн тайпанашца солӀам а, хьаргол а цӀераш йолу цӀоз а, шен тайпанашца цаьпцалг а[+]. 23Кхин муьлхха а тӀемаш долу а, лаьттахула текхаш йолу а сагалмат шуна дегаза ю.

24ХӀинца дуьйцур долчу дийнаташа шу Далла хьалха боьха хуьлуьйтур ду. Церан чархех дӀахьакхавелларг сарралц Далла хьалха боьха хир ву. 25Церан чарх схьаэцнарг шен бедарш йитта декхарийлахь ву, иза сарралц Далла хьалха боьха хир ву[+]. 26Берг екъаелла а йолуш, амма цунна юккъехь кӀорга харш а доцу, нох доккхуш а доцу дийнат шуна хьарам ду. Муьлхха а цунах дӀахьакхавелларг сарралц Далла хьалха боьха хир ву. 27Беа кога тӀехь лелачу акхаройх тӀодаш тӀехь леларш шуна хьарам ю. Муьлхха а церан чархах дӀахьакхавелларг сарралц Далла хьалха боьха хир ву. 28Церан чарх схьаэцначу муьлххачо а шен бедарш йитта еза, ткъа иза сарралц Далла хьалха боьха хир ву. И санна акхарой шуна хьарам ю.

29Лаьттахула лелачу дийнатех шуна хьарам ю: шайн тайпанашца боьлкъазар а, дахка а, моьлкъа а, 30ткъа иштта анака а, хамелеон а, летаа а, хомет а, тиншемет а цӀераш йолу моьлкъарчий а. 31Лаьттахула лелачу дерриг а дийнатех уьш шуна хьарам ю. Уьш елла йолуш, царах дӀахьакхавелларг сарралц Далла хьалха боьха хир ву. 32Нагахь санна царах цхьаъ, яла а елла, цхьана хӀуманна тӀе йожахь, и хӀума – дечиган пхьегӀа а, я бедар а, я тӀаьрсиг а, я гали а иза делахь – Далла хьалха боьха хир ю. Иза хи чу йилла еза. Сарралц иза Далла хьалха боьха хир ю, ткъа цул тӀаьхьа иза цӀена хир ю[+]. 33Цу дийнатех елла хӀума кхийрачу пхьегӀи чу йожахь, цу чохь ерг Далла хьалха боьха хир ю. И пхьегӀа йохо еза[+]. 34И санначу пхьегӀи чуьра хица йина яа хӀума шуна хьарам хир ю, ишттачу пхьегӀи чуьра молу хӀума а хьарам хир ю. 35Церан чархах схьаяьлла тӀейоьжна хӀума а Далла хьалха боьха хир ю: кхийра пеш я кхийра кхерч бохо беза. Уьш Далла хьалха боьха хир бу, ткъа уьш шуна хьалха а боьха хир бу. 36Нагахь иза чохь хи долу хьоста я гӀу елахь, и Далла хьалха цӀена юьсу, ткъа деллачу оцу дийнатех дӀахьакхавелларг Далла хьалха боьха хир ву. 37Деллачу дийнатах схьаяьлла хӀума тӀейоьжна долу дӀадоь хӀу Далла хьалха цӀена дуьсу. 38Ткъа шена тӀехь хи долчу хӀуьнна тӀе деллачу цу дийнатан цхьа хӀума йожахь, и хӀу Далла хьалха боьха хир ду.

39Аш дуучу дийнатех цхьаъ лахь, цунах дӀахьакхавелларг сарралц Далла хьалха боьха хир ву[+]. 40Деллачу оцу дийнатан жижиг диънарг шен бедарш йитта дезаш ву, иза сарралц Далла хьалха боьха хир ву. Цу дийнатан чарх дӀаяьхьнарг шен бедарш йитта дезаш ву, иза сарралц Далла хьалха боьха хир ву.

41Муьлхха а лаьттахула текха дийнат шуна дегаза ду, иза даа мегар дац аша. 42Иза гай тӀехь текхаш а, я беа кога тӀехь лелаш а, я дуккха а когаш болуш а елахь – и дийнат ма яалаш, иза шуна дегаза ю. 43Лаьттахула оцу текхаш йолчу дийнаташка шаьш Далла хьалха дегаза ма дайта, уьш бахьана долуш шаьш Далла хьалха боьха ма хилийта. 44[+]ХӀунда аьлча Со шун Веза Дела ву. Суна хьалха шаьш дӀакъастаделаш, иштта цӀена хилалаш, хӀунда аьлча Со а цӀена ву. Лаьттахула текхачу боьхачу хӀуманашка шаьш бех ма дайта[+]. 45Шун Дела хилархьама, шу Мисар-махкара арадаьхна Веза Эла ву Со. ЦӀена хилалаш, хӀунда аьлча Со а ву цӀена.

46Иштта ду бежанех а, олхазарех а, хи чохь лелачу а, лаьттахула текхачу а дийнатех долу тӀедиллинарг, 47Далла хьалха боьхачух цӀенаниг а, даа мегачу дийнатех даа ца мегарш дӀакъасто хаийтархьама билгалдаьккхина долу“»[+].

#### 12


Бер динчу зудчух лаьцна тӀедиллинарг

1Везачу Эло Мусага элира: 2«ДӀаала исраилхошка: „Нагахь зудчо кӀант вахь, ворхӀ дийнахь, шен зударийн цамгар хуьлучу деношкахь санна, Далла хьалха цӀена хир яц иза[+]. 3[+]БорхӀалгӀачу дийнахь кӀант хадо везаш ву[+]. 4Кхин ткъе кхойтта де даьлча, кӀант виначу цӀийх Далла хьалха цӀена хир ю иза. Цу деношкахь цхьана а езачу хӀуманах дӀахьакхаяла а, Делан четарна улло ян а цунна могуьйтур дац, шен цӀанъяларан денош чекхдовллалц[+].

5Нагахь зудчо йоӀ яхь, шина кӀирнах Далла хьалха цӀена хир яц иза, зударийн цамгар хуьлучу деношкахь санна. Кхузткъе ялх дийнахь Ӏан деза цуьнан, йоӀ йинчу цӀийх Далла хьалха ша цӀанъяллалц.

6ЦӀанъяларан денош чекхдевлча, шен кӀантах я йоӀах дийнаташ дагоран сагӀина шо кхаьчна Ӏахар а, къинан сагӀина кхокха я къоркхокха а гуламан четарна чуволлучохь волчу динан дена бан беза цо. 7Везачу Элана хьалха сагӀа а даьккхина, и зуда цӀанъяран Ӏадат кхочушдийр ду динан дас. ТӀаккха иза дӀаихначу шен цӀийх Далла хьалха цӀена хир ю. Иштта ду кӀант я йоӀ йинчу зудчух долу тӀедиллинарг.

8[+]Нагахь зудчун сагӀина Ӏахар бало таро яцахь, ши къоркхокха я ши кхокха бан мегар ду цо. Цхьаъ дийнаташ дагоран сагӀина, важа къинан сагӀина хир бу. Динан дас зуда цӀанъяран Ӏадат кхочушдийр ду, тӀаккха иза Далла хьалха цӀена хир ю“»[+].

#### 13


Чкъуран цамгар йолчу нахах лаьцна тӀедиллинарг

1Везачу Эло Мусага а, АхӀароне а элира: 2«Нагахь цхьаннан дегӀа тӀехь кхераме чкъуран цамгар хила йиш йолу дестар я хьаьтт, я томмагӀа хилахь, иза динан дена АхӀаронна я динан да волчу цуьнан кӀентех цхьанна тӀе вало веза. 3Динан да дегӀа тӀехь долчу доӀе хьожур ву. ДоӀа тӀехь долу чоьш кӀай а делла, даӀ чкъурал кӀоргга чудаханехь, иза кхераме чкъуран цамгар ю. Цу стаге хьаьжначул тӀаьхьа динан дас иза Далла хьалха боьха хилар дӀахоуьйтур ду[+]. 4Нагахь дегӀа тӀера томмагӀа кӀайн делахь, амма чкъурал чудахана а дацахь, ткъа цунна тӀера чоьш кӀайделла а дацахь, иштта стаг динан дас ворхӀ денна нахах дӀакъасто веза. 5ВорхӀалгӀачу дийнахь динан да цуьнга хьожур ву. ДаӀ, дегӀа тӀехула дӀаса а ца даьржаш, ша ма-дарра лаьтташ делахь, динан дас кхин а ворхӀ денна нахах дӀакъастор ву даӀ долу стаг. 6ВорхӀалгӀачу дийнахь динан да цуьнга юха а хьожур ву. Нагахь даӀ, жимма бен хаалуш а доцуш, дегӀа тӀехула дӀаса ца даьржинехь, динан дас и стаг Далла хьалха цӀена хилар дӀахоуьйтур ду. ДегӀа тӀехь ерг хьаьтт ю, цу стага шен бедарш йитта еза, тӀаккха иза цӀена хир ву[+]. 7Нагахь стаг динан дена тӀе ша Далла хьалха цӀена хилар дӀахаийта веанчул тӀаьхьа, хьаьтт дегӀа тӀехула дӀасаяьржинехь, цомгушниг юха а динан дена тӀеван веза. 8Хьаьтт дегӀа тӀехула дӀасаяьржаш юйла а гина, динан дас и стаг Далла хьалха цӀена цахилар дӀахоуьйтур ду. Иза кхераме чкъуран цамгар ю.

9Нагахь цхьаннан дегӀа тӀехь кхераме чкъуран цамгар елахь, иза динан дена тӀевало веза. 10Динан дас иза толлур ву. Нагахь дегӀа тӀера йистина меттиг кӀайн елахь, ткъа дестаро чоьш кӀайдинехь, ткъа дестар долчохь гуш жижиг а делахь, 11иза дӀа ца йоьрзу чкъуран цамгар ю. Динан дас, и стаг Далла хьалха цӀена цахилар дӀа а кхайкхийна, цомгушниг нахах дӀакъасто ца веза, хӀунда аьлча иза, массарна а гуш, цӀена вац. 12Нагахь чкъуран цамгар коьрта тӀера когашка кхаччалц цомгушчун дегӀа тӀехула дӀасаяржахь, динан ден бӀаьргаша схьалоццучул, 13динан дас иза леррина толлур ву. Стеган дегӀ дерриг а цамгаро дӀалаьцна хилар динан дена хиъча, цо цомгушниг Далла хьалха цӀена ву эр ду. ХӀунда аьлча цомгушчун дегӀ кӀайн ду – иза цӀена ву. 14Ткъа цуьнан дегӀа тӀехь жижиг гучудалахь, иза цӀена хир вац. 15Талла а теллина, жижиг гича, динан дас и стаг Далла хьалха цӀена цахилар дӀакхайкхор ду. Гуш долу жижиг цӀена дац. Иза кхераме чкъуран цамгар ю. 16Нагахь гуш долу жижиг, хийца а делла, кӀайлахь, цомгушниг динан да волчу ван веза. 17Динан дас, дегӀе а хьаьжна, даӀ кӀайделла хилахь, и стаг Далла хьалха цӀена хилар дӀакхайкхор ду.

18Нагахь цхьаннан дегӀа тӀехь сурх а яьлла, иза дӀайирзинехь, 19ткъа иза хиллачохь кӀайчу басахь дестар я цӀегӀо-кӀайн томмагӀа делахь, иза динан дена тӀеван веза. 20ДаӀ долчу метте а хьаьжна, иза чкъурана чудахна а делахь, цунна тӀера чоьш кӀай а деллехь, динан дас и стаг Далла хьалха цӀена цахилар дӀакхайкхор ду. Иза кхераме чкъуран цамгаран даӀ ду, сурх яьллачу меттехь даьлла долу. 21Нагахь доӀа тӀера чоьш кӀайделла а дацахь, иза, чкъурана чудахна а доцуш, жимма бен гуш дацахь, динан дас цомгушниг ворхӀ денна нахах дӀакъастор ву. 22Нагахь даьӀнаш дегӀа тӀехула чӀогӀа дӀасадаржахь, динан дас цомгушниг Далла хьалха цӀена цахилар дӀакхайкхор ду. Иза кхераме цамгар ю. 23Нагахь томмагӀа, дӀаса а ца даьржаш, цхьана меттехь дисахь, иза дегӀа тӀе яьлла хӀума юзуш хилар ду. Динан дас и стаг Далла хьалха цӀена хилар дӀакхайкхор ду.

24Нагахь цхьаннан чкъура тӀехь вагийна меттиг хилахь, юха, иза дӀайирзича, цигахь долчу жижиг тӀехь цӀегӀо-кӀайн томмагӀа а хилахь, 25цу томмагӀана тӀера чоьш кӀай а деллехь, ткъа иза ша чкъурана чудахна а делахь, иза кхераме чкъуран цамгар ю, ягийначу меттигна тӀехь хилла. Динан дас Далла хьалха и стаг цӀена цахилар дӀакхайкхор ду. Цунна ерг кхераме чкъуран цамгар ю. 26Нагахь томмагӀана тӀера чоьш кӀайделла а дацахь, иза, чкъурана чудахна а доцуш, жимма бен гуш а дацахь, динан дас цомгушниг ворхӀ денна нахах дӀакъастор ву. 27ВорхӀалгӀачу дийнахь динан да хьожур ву цу стаге. Нагахь даьӀнаш дегӀа тӀехула дӀасадаьржаш делахь, динан дас цомгушниг Далла хьалха цӀена цахилар дӀакхайкхор ду. Цунна ерг кхераме чкъуран цамгар ю. 28Нагахь томмагӀа, дегӀа тӀехула дӀаса а ца даьржаш, цхьана меттехь делахь, жимма бен гуш а доцуш, иза ягийначу меттехь долу дестар ду. Динан дас и стаг Далла хьалха цӀена хилар дӀакхайкхор ду, хӀунда аьлча цунна дерг вагийча дисина дестар ду.

29Нагахь стеган я зудчун коьрта тӀехь я чӀенгана тӀехь даӀ хилахь, 30динан да цамгаре хьожур ву. ДаӀ чкъурана чудахна а долуш, цу тӀера чоьш мажделла а, дуткъий а делахь, динан дас и адамаш Далла хьалха цӀена цахилар дӀакхайкхор ду. Иза чераш долу кхераме чкъуран цамгар ю, коьрта тӀехь я чӀенгана тӀехь йолу. 31Цу цамгаран доӀе а хьаьжна, иза чкъурана чудахна а дацахь, цунна тӀера чоьш Ӏаьржа а дацахь, динан дас чераш долу цамгар ерг ворхӀ денна нахах дӀакъастор ву. 32ВорхӀалгӀачу дийнахь доӀе а хьаьжна, нагахь чераш дӀаса а ца даьржинехь, доӀа тӀехь мажделла чоьш а дацахь, ткъа даӀ чкъурана чудахна а дацахь, 33цомгушчун месаш дӀаларга еза. Амма даӀ долу меттиг Ӏадйита еза. Динан дас шолгӀа а дӀакъасто веза цомгушниг ворхӀ денна. 34ВорхӀалгӀачу дийнахь динан да стаге хьожур ву. Нагахь даӀ дегӀа тӀехула дӀаса а ца даьржинехь, чкъурана чу а ца даханехь, динан дас цомгушниг Далла хьалха цӀена хилар дӀакхайкхор ду. Шен бедарш йиттича, и стаг цӀена хир ву[+]. 35Нагахь стагана, ша Далла хьалха цӀена хилар дӀакхайкхийначул тӀаьхьа, чераш дегӀа тӀехула дӀасадаржахь, 36динан дас иза толлур ву. Нагахь санна даӀ чкъурана чу даханехь, доӀа тӀехь мажделла чоьш леха ца оьшу. Цомгушниг цӀена вац. 37Нагахь даӀ ша ма-дарра а долуш, цу тӀехь Ӏаьржа чоьш гучудевллехь, цамгар дӀаяьлла, стаг цӀена ву. Динан дас иза Далла хьалха цӀена хилар дӀакхайкхор ду.

38Нагахь стеган я зудчун дегӀа тӀехь кӀайн томмагӀаш хилахь, 39динан дена церан догӀмаш тӀехь кӀайн-мокха томмагӀаш гахь, иза дегӀа тӀе яьлла хьаьтт ю. Иштта долу адам Далла хьалха цӀена ду.

40Нагахь цхьаннан коьрта тӀера месаш дӀаевллехь, иза чераш долуш ву. И стаг Далла хьалха цӀена ву. 41Нагахь стеган коьрта тӀера хьалхара агӀор месаш дӀаевллехь, и стаг кӀунзал болуш ву. И стаг Далла хьалха цӀена ву 42Нагахь чераш я кӀунзал болчу коьрта тӀехь цӀегӀо-кӀайн томмагӀа хилахь, коьрта тӀехь ерг кхераме чкъуран цамгар ю 43Динан да цомгушчуьнга хьожур ву. Нагахь цунна чераш я кӀунзал болчу коьрта тӀера цӀегӀо-кӀайчу даӀан дестар дегӀа тӀехь хуьлучу чкъуран кхерамечу цамгаран доӀах тера хилар гахь, 44цомгушниг чкъуран цамгар йолуш ву, иза цӀена вац. Динан дас и стаг Далла хьалха цӀена цахилар дӀакхайкхо деза, стеган коьрта тӀехь даӀ ду аьлла.

45Кхераме чкъуран цамгар йолу стаг, тӀера бедарш этӀийна а йолуш, коьртара месаш низамехь а йоцуш, хила веза. Бета тӀе кхаччалц, коьртан лахе хьулйина хила еза цуьнан „ЦӀена вац! ЦӀена вац!“ – бохуш, мохь бетта беза цо. 46Ерриг а хенахь, цунна тӀехь цамгар мел ю, иза цӀена вац. Иза дӀакъаьстина Ӏан веза»[+].


Бедаршна тӀехь хуьлучу доӀан томмагӀех лаьцна

47«Нагахь бедарна тӀехь доӀан томмагӀа хилахь, – тӀергӀан я ветанан бедарна, 48я кӀадина тӀехь, я тӀаьрсигана тӀехь, я тӀаьрсигах йинчу хӀуманна тӀехь иза делахь, – 49ткъа цу тӀехь долу и томмагӀа баьццарчу я цӀечу басахь хилахь, иза кхерамечу доӀан томмагӀа ду ала мегар ду. Иза динан дена гайта деза. 50Динан дас, даӀан томмагӀе а хьаьжна, бехйина хӀума ворхӀ денна дӀакъастор ю 51ВорхӀалгӀачу дийнахь динан да юха а хьожур ву цу хӀумане. Нагахь даӀан томмагӀа бедарна тӀехь, я тӀергӀан я ветанан кӀади тӀехь, я тӀаьрсига тӀехь – цуьнан Ӏалашо мухха елахь а – дӀасадаьржинехь, иза кхерамечу доӀан томмагӀа ду. И хӀума цӀена яц. 52Динан дас шена тӀехь томмагӀа йолу и бедар, я тӀергӀан я ветанан долу кӀади, я тӀаьрсигах йина хӀума яго еза, хӀунда аьлча цунна тӀехь долу доӀан томмагӀа кхераме ду. И хӀума цӀера тӀехь яго еза.

53Нагахь динан дена доӀан томмагӀа бедарна тӀехула а, я кӀадина тӀехула а, я тӀаьрсиган хӀуманна тӀехула а дӀаса ца даьржинийла гахь, 54цо доӀан томмагӀа тӀехь долу бедар юьттуьйтур ю, юха и хӀума шолгӀа а дӀакъастор ю ворхӀ денна. 55Бехйина бедар йиттинчул тӀаьхьа, цо юха а толлур ю иза. Нагахь динан дена бедар тӀехь долу доӀан томмагӀа я хийцаделла а, я дӀасадаьржина а цахилар гахь, иза цӀена яц. Иза яго еза – доӀан томмагӀа бедаран тӀехуларчу я бухаларчу агӀонна тӀехь делахь а. 56Нагахь динан дас теллича, йиттинчу бедар тӀера доӀан томмагӀа жимма а бен цунна къаьсташ ца хилахь, томмагӀа долу дакъа цо бедарна, я тӀаьрсигана, я кӀадина тӀера схьадаккха деза. 57Нагахь доӀан томмагӀа юха а бедарна я кӀадина, я муьлххачу а тӀаьрсиган хӀуманна тӀехь гучудалахь, иза дӀасадаьржаш долу доӀан томмагӀа ду. Шена тӀехь доӀан томмагӀа мел долу бедар яго еза. 58Нагахь бедар я кӀади, я муьлхха а тӀаьрсиган хӀума йиттича, цунна тӀера доӀан томмагӀа лаьттина меттиг цӀанлахь, и хӀума кхин цкъа а йитта еза, тӀаккха иза цӀена хир ю».

59Иштта ду, тӀергӀан я ветанан бедарна я кӀадина тӀе, я муьлххачу тӀаьрсиган хӀуманна тӀе доӀан томмагӀа даьлча, иза цӀена я боьха хиларх долу тӀедиллинарг.

#### 14


Тобелларш Далла хьалха цӀанбарх лаьцна

1Везачу Эло Мусага элира: 2[+]«Чкъуран кхераме цамгар йолу стаг товелча хиларх долу тӀедиллинарг иштта ду. Стаг Далла хьалха цӀанван везачу хенахь иза динан дена тӀевалор ву,[+] 3ткъа динан да меттаматтал арахьа вер ву. Нагахь, талла а теллина, чкъуран кхераме цамгар йолу стаг товалар цунна гахь, 4динан дас омра лур ду, цӀанвеш волчу стагана лерина хьанал дийна ши олхазар а, баганан дечиг а, цӀен тай а, ярийн курс а схьаэца аьлла[+]. 5Кхийрачу пхьегӀи тӀе а лаьцна, шовданан хина тӀехула цхьана олхазарна урс хьокхуьйтур ду динан дас. 6Дийна долу олхазар а, баганан дечиг а, цӀен тай а, ярийн курс а схьа а эцна, уьш шовданан хина тӀехула урс хьаькхначу олхазаран цӀийна чу Ӏуттур ду динан дас. 7Юха цамгарх цӀанвечу стагана тӀе ворхӀазза цӀийн тӀадамаш тухур ду цо. Цул тӀаьхьа, стаг Далла хьалха цӀена ву аьлла дӀа а кхайкхийна, дийна долу олхазар эрна ара дӀахоьцур ду динан дас[+]. 8Шен бедарш а йиттина, месаш а лергина, хица цӀанвеллачул тӀаьхьа, и стаг Далла хьалха цӀена хир ву. Меттамотт болчу схьа а веана, шен четарна арахьа ворхӀ де доккхур ду цо[+]. 9ВорхӀалгӀачу дийнахь ерриг а шен месаш дӀайошур ю цо: корта а, маж а, цӀоцкъамаш а, ерриг а кхийолу месаш а. Хица бедарш а йиттина, лийчинчул тӀаьхьа Далла хьалха цӀена хир ву иза.

10БорхӀалгӀачу дийнахь цхьа шо кхаьчна, айп доцу ши Ӏахар схьаоьцур бу цу стага. Цул сов, цхьа шо кхаьчна, айп доцу стен Ӏахар а, цхьа сахь зайтдаьтта тоьхна долу кӀен дама а кӀен сагӀина лерина а, ши кад зайтдаьтта а дан деза цо. 11Стаг цӀанвеш волчу динан дас цо деанчу совгӀаташца гуламан четаран неӀ йолчохь Везачу Элана хьалха хӀоттор ву иза. 12Цхьа Ӏахар а, цуьнца ши кад даьтта а, гӀуда такхаран сагӀа санна доккхур ду динан дас. Шатайпа сагӀа санна цо уьш Везачу Элана хьалха хьалаойур ду. 13Къинан сагӀина а, дийнаташ дагочу сагӀина а дийнат дуьйчу езачу меттехь Ӏахарна урс хьокхур ду, хӀунда аьлча, къинан сагӀа санна, къера хиларан долу хӀара сагӀа динан ден ду. Иза чӀогӀа деза сагӀа ду[+]. 14ГӀуда такхаран сагӀина бийначу Ӏахаран цӀий, цхьажимма схьа а эцна, цӀанвечу стеган аьтту лерган дуьме а, аьтту куьйган нана-пӀелга тӀе а, аьтту коган нана-пӀелга тӀе а хьокхур ду динан дас[+]. 15Кеда чуьра цхьажимма даьтта шен аьрру кераюкъа дуттур ду цо. 16Шен аьрру куьйгара даьттана чу а Ӏоьттина, аьтту куьйган пӀелгаца ворхӀазза Везачу Элана хьалха даьттанан цинцаш дӀакхуьссур ду динан дас. 17Куьйга тӀехь дисна даьтта цӀанвечу стеган аьтту лерган дуьме а, аьтту куьйган а, аьтту коган а нана-пӀелга тӀе а хьокхур ду цо. И меттигаш хьалха динан дас гӀуда такхаран сагӀина бийначу Ӏахаран цӀий хьаькхна ю. 18Кераюккъехь дисна даьтта цӀанвечу стеган коьрта тӀе хьокхур ду цо, тӀаккха и стаг Везачу Элана хьалха цӀанваран Ӏадат кхочушдийр ду динан дас.

19Къинан сагӀа а даьккхина, цамгарх товина стаг цӀанваран Ӏадат кхочушдийр ду динан дас. Цул тӀаьхьа дийнаташ дагоран сагӀина дийнат дуьйр ду цо. 20Дийнат а, кӀен сагӀа а кхерча тӀе дуьллур ду цо. Иштта динан дас цӀанваран Ӏадат кхочушдийр ду, тӀаккха и стаг Далла хьалха цӀена хир ву.

21Нагахь и стаг къен а велахь, цуьнан таро а яцахь, ша цӀанвархьама гӀуда такхаран сагӀина цхьа Ӏахар бало беза цо. Цу Ӏахаран жижиг Везачу Элана хьалха хьалаайа деза, шатайпа сагӀа санна. Цул сов, цу стага, кӀен сагӀина лерина, бархӀ кад зайтдаьттанца эдина кӀен дама а, ши кад зайтдаьтта а, 22ши къоркхокха я ши къона кхокха, шега эцалуш берг бан беза. Цхьа кхокха къинан сагӀина, важа дийнаташ дагоран сагӀина лерина хила беза. 23Ша цӀанлучу борхӀалгӀачу дийнахь, Везачу Элана хьалха, гуламан четаран неӀарна улло а еана, динан дега дӀаяла еза цо и хӀуманаш. 24ГӀуда такхаран сагӀина беана Ӏахар а, даьтта чохь долу ши кад а, хьала а ойуш, Везачу Элана хьалха шатайпа сагӀа санна боккхур бу динан дас. 25Ӏахар гӀуда такхаран сагӀина лерина бен а бийна, цуьнан цӀий цӀанвечу стеган аьтту лерган дуьме, аьтту куьйган а, аьтту коган а нана-пӀелгана тӀе а хьокхур ду динан дас[+]. 26Шен аьрру куьйган кераюккъе цхьажимма даьтта дуттур ду цо, 27юха, аьрру куьйга тӀера цу даьттана чохь аьтту куьйган пӀелг а башийна, даьттанан цинцаш ворхӀазза Везачу Элана хьалха тосур ду. 28Хьалха ша цӀий хьаькхначу меттигашка: аьтту лерган дуьме а, аьтту куьйган а, аьтту коган а нана-пӀелгана тӀе а шен карара цхьажимма даьтта хьокхур ду динан дас. 29Дисина даьтта цӀанвечу стеган коьрта тӀе хьокхур ду цо, Везачу Элана хьалха иза цӀанваран Ӏадат кхочушдархьама. 30ЦӀанлуш волчу стага, шен тароне хьаьжжина, беана цхьа къоркхокха я къона кхокха бен беза динан дас. 31Царах цхьа олхазар къинан сагӀина а, важа кӀен сагӀанца дийнаташ дагоран сагӀина а лерина, бен беза цо. Иштта цамгарх товина стаг Везачу Элана хьалха цӀанваран Ӏадат кхочушдийр ду динан дас. 32Иштта ду ша цӀанваран Ӏадат кхочушдечу хенахь сагӀина дан дезачунна таро йоцучу чкъуран цамгар кхеттачу стагах долу тӀедиллинарг».


ЦӀенош тӀехь хуьлучу доӀан томмагӀех лаьцна

33Везачу Эло Мусага а, АхӀароне а элира: 34«Нагахь, Ас шуна луш долчу канаӀанхойн лаьтта тӀе шу девлча, шун долахь долчу лаьтта тӀера цхьана цӀенна доӀан томмагӀаш Аса кхетийтахь, 35и цӀа долчо, динан дена тӀе а вахана, ала деза: „Сан цӀенна тӀехь томмагӀаш гучудевлла, ткъа уьш доӀан томмагӀех тера ду“. 36ЦӀийне хьажа ша чувалале, иза дассаде эр ду динан дас, цу чохь дерг боьха ца хилийта. Цул тӀаьхьа иза, талла а толлуш, цӀийне хьожур ву. 37Нагахь цунна, томмагӀашка хьаьжча, кӀоргга чудахна а долуш, пена тӀехула баьццарчу я цӀечу басахь уьш хилар гахь, 38цӀа чуьра ара а ваьлла, ворхӀ денна иза дӀакъовлур ду динан дас. 39ВорхӀалгӀачу дийнахь ша юхавеача, томмагӀаш дерриг а пенашна тӀехула дӀасадаьржина хилар динан дена гахь, 40томмагӀаш тӀехь долу тӀулгаш, схьа а дахийтина, гӀалел арахьа, боьхачу метте дӀакхуьссуьйтур ду цо. 41ЦӀа чуьра пенаш тӀера хьахарш, охьа а дахийтина, гӀалел арахьа, боьхачу метте дӀакхуьссуьйтур ду. 42ДӀадаьхначеран метта кхин тӀулгаш дӀахӀиттор ду, керла хьахар а дина, пенаш юхахьохур ду.

43Нагахь, тӀулгаш а, хьахарш а хийцинчул тӀаьхьа, томмагӀаш, юха гучу а девлла, дӀасадаьржаш хилахь, 44динан дас кхин цкъа а цӀа толлур ду. Нагахь томмагӀаш пенашна тӀехула дӀасадаьржинехь, уьш кхераме доӀан томмагӀаш ду, цӀа цӀена дац. 45И цӀа доха а дина, цуьнан тӀулгаш а, дечигаш а, хьахарш а гӀалел арахьа, боьхачу метте дӀакхисса еза. 46Нагахь цхьаъ и цӀа къевлина долчу хенахь цу чу гӀахь, иза сарралц Далла хьалха цӀена хир вац. 47Цу цӀа чохь дӀавижначо я хӀума йиинчо шен бедарш йитта еза, ткъа иза сарралц Далла хьалха цӀена хир вац. Цу чохь хӀума йиинчо а шен бедарш йитта еза, иза а сарралц цӀена хир вац[+].

48Нагахь динан да веача, пенаш хьаьхначул тӀаьхьа томмагӀаш дӀасадаьржина цахилар цунна, теллинчул тӀаьхьа гахь, цо цӀа Далла хьалха цӀена хилар дӀакхайкхор ду, хӀунда аьлча томмагӀаш дӀадевлла. 49И цӀа цӀандархьама, ши олхазар а, баганан дечиг а, цӀен тай а, ярийн курс а схьаоьцур ю динан дас[+]. 50Кхийра пхьегӀи тӀе а лаьцна, шовданан хи тӀехула цхьана олхазарна урс хьокхур ду цо. 51Баганан дечиг а, ярийн курс а, цӀен тай а, дийна долу олхазар а схьа а эцна, уьш шовданан хи тӀехула урс хьаькхначу олхазаран цӀийна чу а Ӏоьттина, цӀенна тӀе ворхӀазза цинцаш тухур ду динан дас. 52Олхазаран цӀийца, дийначу хица а, дийначу олхазарца а, баганан дечигаца а, ярийн курсаца а, цӀечу тайца а цӀа цӀандийр ду цо. 53Дийна долу олхазар гӀалел арахь, эрна аренгахула, дӀахоьцур ду. Иштта цӀа цӀандаран Ӏадат кхочушдийр ду цо, тӀаккха иза Далла хьалха цӀена хир ду.

54Иштта ду чкъуран муьлххачу цамгарх а, чераш долчу цамгарх а, 55бедарш тӀехь а, цӀийна тӀехь а хуьлучу доӀан томмагӀех а, дегӀа тӀехь долчу дестарх а, хьаьттарех а, томмагӀех а долу тӀедиллинарг, 56кхеттарг боьха а, цӀена а хуьлу хан къасторхьама. Иштта ду цу тайпана йолчу цамгарех я томмагӀех долу тӀедиллинарг»[+].

#### 15


ДегӀах доьзначу цӀена цахиларх лаьцна

1Везачу Эло Мусага а, АхӀароне а элира: 2«ДӀаала исраилхошка: „Нагахь стеган бехкечу меттера схьакъаьсташ тӀуналла хилахь, и тӀуналла цӀена яц. 3Ткъа стаг цӀена вац, цунах схьакъаьсташ йолу тӀуналла бахьана долуш – тӀуналла схьайолуш елахь а, стеган дегӀаца иза юьсуш елахь а. 4И стаг тӀевуьжуш болу муьлхха а мотт а, иза тӀехиъна йолу муьлхха хӀума а боьха хир ю. 5Иза дӀавуьжучу маттах дӀахьакхавелларг, шен бедарш а йиттина, хица лийча веза. Сарралц цӀена хир вац иза[+]. 6Нагахь дегӀах тӀуналла схьайолуш волу стаг тӀехиъначу хӀуманна тӀе цхьаъ хаахь, шен бедарш а йиттина, лийча веза иза. Сарралц цӀена хир вац иштта стаг. 7ТӀуналла схьайолучун дегӀах хьакхавелларг, шен бедарш а йиттина, лийча веза. Сарралц цӀена хир вац иза. 8ДегӀах тӀуналла схьайолучо цхьанна тӀе шат тохахь, бехвинарг, шен бедарш а йиттина, лийча веза. Сарралц цӀена хир вац иза. 9ДегӀах тӀуналла схьайолуш верг тӀехь лелаш йолу муьлхха а нуьйр цӀена яц. 10Цу стагана бухахь хиллачу хӀуманах дӀахьакхавелларг сарралц цӀена хир вац. И хӀума карахь дӀаяьхьнарг а, шен бедарш а йиттина, лийча веза. Сарралц цӀена хир вац иза. 11ДегӀах тӀуналла схьайолург, куьйгаш дилина а доцуш, цхьаннах дӀахьакхалахь, иза шех хьакхавелларг, шен бедарш а йиттина, лийча веза. Сарралц цӀена хир вац иза. 12Шех тӀуналла схьайолург дӀахьакхавелла кхийра пхьегӀа йохо еза, ткъа дечигах йина пхьегӀа хица йила еза[+].

13ДегӀах схьакъаьсташ йолу тӀуналла сецча, ворхӀ дийнахь Ӏан веза и стаг, Далла хьалха цӀена хилархьама. Цул тӀаьхьа, шен бедарш а йиттина, шовданан хица шен дегӀ дила деза цо, тӀаккха иза цӀена хир ву. 14БорхӀалгӀачу дийнахь ши къоркхокха я ши къона кхокха схьа а эцна, Везачу Элана хьалха гуламан четаран неӀаре а веана, ши олхазар динан дега дӀадала деза цо[+]. 15Цхьана олхазарх къинан сагӀа а, вукхунах дийнаташ дагоран сагӀа а даьккхина, динан дас Везачу Элана хьалха стаг цӀанваран Ӏадат кхочушдийр ду.

16Нагахь стагах боьршачу нехан хуьлу тӀуналла схьакъастахь, цо хица дерриг а шен дегӀ дила деза. Сарралц цӀена хир вац иза[+]. 17И тӀуналла тӀекхетта муьлхха бедар а, чкъор а хица дила деза, сарралц цӀена хир дац уьш. 18Нагахь стаг зудчуьнца дӀавижча, цунах тӀуналла схьакъастахь, стаг а, зуда а хица лийча деза. Сарралц цӀена хир дац и шиъ.

19Нагахь, шайна хуьлучу цамгарца доьзна, зуда дегӀах цӀий дӀакъаьсташ елахь, ворхӀ дийнахь иза цӀена хир яц. Муьлхха а цунах дӀахьакхавелларг сарралц цӀена хир вац[+]. 20Ша цӀена цахиларан деношкахь и зуда тӀейижна а, тӀехиъна а йолу хӀума цӀена яц. 21Иза дӀаюьжучу маттах хьакхавелларг, шен бедарш а йиттина, лийча веза. Сарралц цӀена хир вац иза. 22И зуда тӀехиъна Ӏийначу хӀуманах хьакхавелларг, шен бедарш а йиттина, лийча веза. Сарралц цӀена хир вац иза. 23Иза дӀайижначу маттера я хиъна Ӏийначуьра цхьана хӀуманах хьакхавелларг сарралц цӀена хир вац. 24Нагахь цӀий догӀучу хенахь цу зудчуьнца майра дӀавижахь, иза ворхӀ дийнахь цӀена хир вац. И тӀевижна муьлхха а мотт цӀена хир бац[+].

25Нагахь зудчун цӀий дӀаэхар, баттахь хуьлу цӀена цахиларан хенахь а доцуш, кхечу деношкахь хилахь, я гуттар а хуьлучу хенал сов дахлахь, дерриг а цу деношкахь иза цӀена хир яц, баттахь хуьлучу цӀена цахиларан хенахь санна[+]. 26Зудчунна цӀий догӀучу хенахь иза тӀейижна муьлхха а мотт, иза тӀехиъна муьлхха а хӀума цӀена хир яц, баттахь цӀена ца хиларан хенахь тӀейижна мотт санна. 27Цу хӀуманех дӀахьакхавелларг цӀена хир вац, шен бедарш а йиттина, лийча веза иза. Сарралц цӀена хир вац иза. 28ЦӀий дӀаэхар сецча, зудчо ворхӀ дийнахь собар дан деза. Цул тӀаьхьа иза цӀена хир ю. 29БорхӀалгӀачу дийнахь ши къоркхокха я ши къона кхокха, гуламан четаран неӀаре схьа а беана, динан дега дӀабала беза цо[+]. 30Олхазарех цхьаннах къинан сагӀа, вукхунах дийнаташ дагоран сагӀа доккхур ду динан дас. Иштта Везачу Элана хьалха и зуда цӀанъяран Ӏадат кхочушдийр ду цо.

31Иштта шаьш боьха хуьлуьйтучу хӀуманех исраилхой къостуьйтур бу ахь, царна юкъахь долу Сан цӀа сийсаз а деш, шайн боьхачу хӀуманашца уьш ца балийта[+].

32Иштта ду дегӀах тӀуналла схьакъаьстачех долу тӀедиллинарг: стаг цӀена ца хуьлуьйтуш йолчу боьршачу нехан тӀуналлех а, 33цӀий дӀаоьхучу зударех а, тӀуналла дегӀах схьакъаьстачу стагах а, зудчух а, цӀена йоцучу зудчуьнца дӀавижначу майрачух а долу тӀедиллинарг“».

#### 16


Къинош дӀадахаран де

1Хийра цӀе а яхьаш, Везачу Элана хьалха веана АхӀаронан ши кӀант велча, Везачу Эло Мусаца къамел дира[+]. 2[+]Везачу Эло Мусага элира: «Хьайн вешига АхӀароне дӀаала, шена дага мел деанчу хенахь Делан четаран кирхьанна тӀехьа йолчу уггар езачу меттиге ма гӀо. Цигахь лаьттачу бартбаран тӀорказан негӀарна хьалха иза веача, АхӀарон вала мега, хӀунда аьлча къинош дӀадахаран негӀарна тӀехула йолчу мархина юккъехь Со гучуволу[+].

3[+]Делан четаран уггар езачу чоьнна чувале, къинан сагӀина старгӀа а, дийнаташ дагоран сагӀина ка а бан беза АхӀарона.

4Дуткъачу кӀадих йина еза коч тӀеюха еза цо тӀе, дуткъачу кӀадих йина чухула юху хӀума а, доьхка а, чалба а хила еза цунна тӀехь. Уьш деза духарш ду, шен дегӀ хица дила а дилина, юха еза цо уьш тӀе[+].

5Исраилхойн халкъана тӀера къинан сагӀина лерина ши бож а, дийнаташ дагоран сагӀина лерина ка а схьаэца беза АхӀарона. 6Шена тӀера къинан сагӀина лерина старгӀа а йийна, ша а, шен цӀийно а летийна къинош дӀадохур ду цо. 7Ши бож, схьа а ялийна, Везачу Элана хьалха гуламан четаран неӀарехь дӀахӀоттор ю цо. 8Юха АхӀарона шина божана кхаж тосур бу: цхьа кхаж Везачу Элана лерина, ткъа важа Ӏазизалина[*] лерина. 9Везачу Элана лерина кхаж баьлла бож, схьа а ялийна, къинан сагӀа санна йоккхур ю АхӀарона. 10ДӀахецаран кхаж баьлла дийна йолу бож Везачу Элана хьалха хӀоттор ю. Цул тӀаьхьа и бож яьссачу ара, Ӏазизал долчу, дӀахоьцур ю, халкъан къинош дӀадахархьама.

11АхӀарона шена тӀера къинан сагӀина лерина старгӀа ялор ю, ша а, шен цӀийно а летийна къинош дӀадахархьама. Шена тӀера къинан сагӀина лерина старгӀина урс хьокхур ду цо. 12Везачу Элана хьалха болчу сагӀа доккхучу кхерча тӀера богуш болчу кӀоранах юьззина ной а, ши кана юьззина кегийра аьтта долу хаза хьожа йогӀу сегӀаз а, схьа а эцна, кирхьанна тӀехьа йолчу уггар езачу чоьнна чухьур ду АхӀарона. 13Везачу Элана хьалха йогучу цӀера тӀе дуьллур ду цо хаза хьожа йогӀу сегӀаз. СегӀазан кӀуьро тоьшаллин тӀорказан къинош дӀадахаран негӀар дӀахьулдийр ду, АхӀарон, иза ган а гина, ца валийтархьама[+]. 14Юха старгӀин цӀий, шен пӀелгаца цхьажимма схьа а эцна, негӀарна тӀе а, ворхӀазза цунна хьалха а тухур ду цо.

15[+]Къинан сагӀина халкъана тӀера бож юьйр ю цо, тӀаккха цуьнан цӀий а, старгӀин цӀий санна, кирхьанна тӀехьа йолчу уггар езачу чоьне а даьхьна, негӀарна тӀе а, ворхӀазза бартбаран тӀорказна хьалха а тухур ду цо. 16Исраилхойн боьха гӀуллакхаш а, зуламаш а, къинош а цо иштта дӀадохур ду уггар езачу чоьнна тӀера. Изза цо дан деза гуламан четарца а, хӀунда аьлча иза меттаматтана юкъахь лаьтташ ду, ткъа и меттамотт Далла хьалха цӀена бац. 17АхӀарон, уггар езачу чоьнна чу къинош дӀадаха а вахана, араваллалц, цхьа а стаг гуламан четарна чохь хила мегар дац. Иштта ша а, шен цӀийно а, дерриг а исраилхойн халкъо а летийна къинош дӀа а даьхна, 18Везачу Элана хьалха болчу сагӀа доккхучу кхерчана тӀе а вахана, иза цӀанбан беза цо. СтаргӀин а, божан а цӀий цхьажимма кхерчан массо а маӀана тӀе хьокхур ду цо[+]. 19Шен пӀелга тӀера ворхӀазза кхерча тӀе цхьажимма цӀий а тоьхна, иза цӀанбийр бу цо, исраилхой цӀена цахиларх базбийр бу и кхерч».


ДӀахоьцуш йолу бож

20«Уггар еза чоь а, гуламан четар а, сагӀа доккху кхерч а, цӀан а бина, дийна бож схьаялор ю АхӀарона. 21Шен куьйгаш дийначу божан коьрта тӀе а дехкина, цунна тӀехь исраилхойн ерриг а харцонаш а, зуламаш а, къинош а дӀадуьйцур ду цо, уьш цу божан коьрта чу а дуьллуш. Цул тӀаьхьа ша билгалваьккхинчу стагаца яьссачу ара дӀахьажор ю цо и бож. 22Божо нехан ерриг а харцонаш шеца яьссачу ара дӀахьур ю, цу стага ша дӀахецча[+].

23[+]Гуламан четарна чу а вахана, ша хьалха чувоьдуш тӀедоьхна хиллачу дуткъачу кӀадих дина духарш цу чохь дуьтур ду АхӀарона[+]. 24Езачу меттехь шен дегӀ а дилина, ша лелош йолу бедарш тӀе а юьйхина, аравер ву иза. Шена а, халкъана а тӀера дийнаташ дагоран сагӀа доккхур ду цо, ша а, халкъо а летийна къинош дӀадахархьама. 25Къинан сагӀина йийначу старгӀин мохь кхерча тӀехь ягор ю цо. 26Яьссачу ара бож дӀахьажо ваханарг, шен бедарш а йиттина, лийча веза. Цул тӀаьхьа иза меттаматтана чуваха мега[+]. 27[+]Делан четаран уггар езачу чоьнна чохь къинош дӀадаха цӀий даьккхина йолчу, къинан сагӀина йийначу старгӀин а, божан а чархаш, меттаматтал арахьа а яьхна, церан неӀарш а, жижиг а, боьхаллаш а яго еза[+]. 28Уьш ягийнарг, шен бедарш а йиттина, лийча веза, тӀаккха меттамотт болчу ван мегар ду иза».


Къинош дӀадахаран де ларар

29[+]«Шуна гуттаренна а тӀедуьллуш ду хӀара хӀума: ворхӀалгӀачу беттан уьтталгӀачу дийнахь массо а хӀума шайна доьхкуш, марха а кхаба, цхьа а тайпа болх а ма бе. Кхузахь Ӏаш волчу исраилхочо а, шуна юкъахь тӀевеана Ӏаш волчу стага а ма бе цу хенахь болх,[+] 30хӀунда аьлча цу дийнахь шун къинош дӀадохур ду, шу цӀандархьама. Иштта шайн массо а къинойх Везачу Элана хьалха цӀена хир ду шу. 31Иза садоӀу шоьтан де ду, массо а хӀума шайна доьхкуш, марха кхаба цу дийнахь. Иза гуттаренна а тӀедиллина ду шуна. 32Шен ден метта даьттанца къобалвина а, вазвина а волу динан коьрта да шун къинош дӀадахаран Ӏадат кхочушдан дезаш верг ву. Дуткъачу кӀадих дина деза духарш тӀе а дуьйхина,[+] 33уггар еза чоь а, гуламан четар а, сагӀа доккху кхерч а, динан дай а, халкъан массо а нах а цӀанбаран Ӏадат кхочушдийр ду цо. 34Иза гуттаренна а шуна тӀедиллина хӀума хир ду: исраилхойн дерриг а къинош шарахь цкъа дӀадахар».

Везачу Эло Мусана тӀе-ма-диллара, кхочушдира АхӀарона дерриг а.

#### 17


ЦӀийн деза хилар

1Везачу Эло Мусага элира: 2«ДӀаала АхӀароне а, цуьнан кӀенташка а, берриг исраилхошка а: „Везачу Эло вайна тӀедуьллург хӀара ду: 3нагахь исраилхойх цхьаммо меттамотт болчохь я цул арахь я старгӀина, я Ӏахарна, я газанна, урс а хьаькхна, 4уьш Везачу Элан четарна хьалха, Везачу Элана лерина сагӀа даккхархьама, схьа ца дахьахь, цу стагана тӀехь цӀий хир ду. Цо цӀий Ӏанийна, цундела иза шен халкъана юкъара эккхор ву. 5Исраилхошка шаьш эрна арахь урс хьокхуш долу дийнаташ Везачу Элана хьалха, гуламан четаран неӀаре, динан да волчу схьадаладайта деш ду иза. Везачу Элана лерина бартбаран сагӀина дайа деза цара и дийнаташ[+]. 6Динан дас гуламан четарна хьалха болчу Везачу Элан кхерчана тӀе цӀий а тухур ду, мохь а ягор ю, Везачу Элана томана йолу хьожа хилийтархьама[+]. 7Газа-цӀушна шайн сагӀанаш а дохуш, исраилхой Везачу Элана кхидӀа цатешаме лела мегар дац. Гуттаренна а царна тӀедуьллуш ду иза“[+].

8Кхин а ала цаьрга: „Нагахь исраилхойх я царна юкъахь тӀебаьхкина Ӏаш болчарах цхьаммо дийнаташ дагоран я кхин сагӀа доккхуш хилахь, 9Везачу Элана лерина гуламан четаран неӀаре цо дийнат схьа ца даладахь, и стаг шен халкъана юкъара эккхор ву[+].

10[+]Нагахь исраилхойх я царна юкъахь тӀебаьхкина Ӏаш болчарах цхьаммо муьлхха а цӀийца долу жижиг даахь, Аса Сайн оьгӀазло яссор ю цӀий дуучун синна дуьхьал, шен халкъана юкъара и са дӀа а эккхор ду[+]. 11[+]ДегӀан са цӀийна чохь долу дела, Аса цӀий сагӀа доккхучу кхерчана лерина хилийта аьлла шуьга, цӀий Ӏанорца шун синош къинойх цӀандайтархьама. Шена чохь са долчу цӀийно къинош дӀа ма доху[+]. 12Цундела аьлла Ас исраилхошка, царах цхьаммо а, царна юкъахь тӀевеана Ӏаш волчо а цӀий даа мегар дац.

13Нагахь исраилхойх я царна юкъахь тӀебаьхкина Ӏаш болчех цхьаммо яа мегаш йолу акхаро я олхазар лацахь, цуьнан цӀий дӀа а дахийтина, юха цу цӀийна тӀе латта таса деза,[+] 14хӀунда аьлча муьлххачу дегӀан са цуьнан цӀийна чохь ду. Цундела аьлла Ас исраилхошка, шеца цӀий долу цхьа а дилха ма даа. ЦӀий дууш верг муьлхха а шен халкъана юкъара эккхор ву.

15Къеелла а, экхано цистина а хӀума йиънарг, исраилхо я тӀевеана стаг и велахь, шен бедарш а йиттина, хица лийча веза. Сарралц цӀена хир вац иза, цул тӀаьхьа цӀена хир ву[+]. 16Нагахь цо шен бедарш а ца йиттахь, шен дегӀ а ца цӀандахь, иза бехке а ву, цо жоп дала а деза“».

#### 18


Шен дахарехь цӀена лелар

1[•]Везачу Эло Мусага элира: 2«ДӀаала исраилхошка: „Со шун Веза Дела ву. 3Шаьш хьалха Ӏийначу Мисар-махкахь хилларг а, хӀинца Ас шаьш дуьгучу КанаӀан-махкахь лелош дерг а ма леладелаш, церан ламасташ а тӀе ма эцалаш[+]. 4Ас тӀедиллинарг кхочушде, Сан парзаш ларде. Со шун Веза Дела ву. 5[+]Сан парзаш а, Ас тӀедиллинарг а ларде. Уьш кхочушдийриг цаьрца вехар ву. Со Веза Эла ву[+].

6Цхьа а стаг шен гергарчу зудчуьнца дӀавижа мегар дац. Со Веза Эла ву. 7Хьайн да сийсаз ма ваккха, хьайн ненаца дӀа а вуьжуш. И зуда хьан нана ю, цуьнца дӀавижа мегар дац. 8[+]Хьайн ден кхийолчу зудчуьнца а дӀа ма вижа. Иза хьайн деца дӀавижар санна ду[+]. 9[+]Хьайн ден я ненан йоӀаца, хьайн йишица, дӀа ма вижа – иза хьайн цӀахь я кхечу меттехь йина елахь а[+]. 10Хьайн кӀентан я йоӀан йоӀаца дӀа ма вижа. И дарца ахь-хьо сийсаз ма воккху. 11Хьан дестечо хьан дена йинчу йоӀаца дӀа ма вижа. Хьан йиша ма ю иза. 12[+]Хьайн ден йишица дӀа ма вижа. Хьан деца цхьана цӀийх схьаяьлла ма ю иза. 13Хьайн ненан йишица дӀа ма вижа. Хьан ненаца цхьана цӀийх схьаяьлла ма ю иза. 14Хьайн ден ваша сийсаз ма ваккха, цуьнан зудчуьнца дӀа а вуьжуш. Иза хьан деца ма ю. 15[+]Хьайн несаца дӀа ма вижа. Иза хьан кӀентан зуда ма ю[+]. 16[+]Хьайн вешин зудчуьнца дӀа ма вижа. Иза хьайн вешица дӀавижар санна ду[+]. 17[+]Ненаца а, йоӀаца а дӀа ма вижа, ткъа иштта зудчуьнца а, цуьнан кӀентан я йоьӀан йоӀаца а ма вижа. Уьш цхьана цӀийх схьабевлла бу. Цаьрца дӀавижар дегаза ду[+]. 18Бухахь йолчу зудчунна тӀе цуьнан йиша ма ялае, царах эмгарш хилийта. Хьайн зуда дийна а йолуш, цуьнан йишица дӀа ма вижа[+].

19[+]Хьайн зуда цӀена йоцучу деношкахь цуьнца дӀа ма вижа[+]. 20[+]Хьайн уллорачун зудчуьнца дӀа ма вижа, хьо Далла хьалха боьха хир ву[+]. 21[+]Мулка-далла сагӀа даккха хьайн бераш дӀа ма ло, хьайн Делан цӀе иштта сийсаз ма е. Со Веза Эла ву. 22[+]Зудчуьнца санна, стагаца дӀа ма вижа. Иза дегаза хӀума ду[+]. 23[+]Цхьана а дийнатца дӀа ма вижа, цу гӀуллакхо хьо Далла хьалха боьха хуьлуьйтур ву. Зуда а дийнатца дӀа ма йижа. Иза чӀогӀа маьттаза хӀума ду![+]

24Оцу гӀуллакхашца шаьш Далла хьалха боьха ма хилийталаш. Шу долчуьра Ас дӀалохкучу халкъаша цу хӀуманашца шаьш бехдина. 25Ур-атталла уьш тӀехь Ӏаш долу лаьтта а боьха хилира. Цуьнан къинош бахьана долуш Ас таӀзар до оцу лаьттана, цо шена тӀера и нах дӀаӀеттор бу[+]. 26Ткъа аша Сан парзаш а, Ас тӀедиллинарг а ларде, исраилхочо а, шуна юкъахь тӀевеана Ӏаш волчо а и дегаза хӀуманаш ма леладе. 27(Шул хьалха оцу лаьтта тӀехь баьхначу наха лелийна и дегаза гӀуллакхаш, цара бехдина и латта.) 28Цара санна, аш и латта бехдахь, цо шена тӀера дӀаӀеттор ду шу, шул хьалха цигахь Ӏийна халкъаш санна. 29Нагахь цхьаммо и дегаза гӀуллакхаш леладахь, иза шен халкъана юкъара эккхор ву.

30Аса тӀедуьллург ларде: шайл хьалха хиллачара лелийначу дегазчу гӀиллакхех цхьа а кхочуш ма де, цаьрца шаьш бех ма де. Со шун Веза Дела ву“».

#### 19


ЦӀена хиларх а, нийсонах а тӀедиллинарг

1Везачу Эло Мусага элира: 2[+]«ДӀаала массо а исраилхошка: „ЦӀена хила, хӀунда аьлча Со, шун Веза Дела, цӀена ву[+]. 3[+]ХӀора а шайн нене а, дега а болчу ларамах вуьзна хила, Суна лерина шоьтан денош а ларде. Со шун Веза Дела ву[+].

4[+]ЦӀушна тӀе ма дерза, лалийна деланаш а ма бе шайна. Со ву шун Веза Дела[+].

5Веза Эла волчу Суна бертан сагӀа шаьш даьккхича, шуна тӀера Со цунна резахуьлуьйтучу тайпана даккха иза[+]. 6Шаьш сагӀа даьккхинчу дийнахь а, шолгӀачу дийнахь а даа иза, кхозлагӀчу дийне даьлларг цӀергахь дагаде. 7КхозлагӀчу дийнахь и сагӀа даа мегар дац, иза Суна хьалха цӀена а дац, Со цунна реза а хир вац. 8Иза диинчо жоп дала деза, хӀунда аьлча цо Везачу Элана дӀакъастийнарг сийсаздина. И стаг шен халкъана юкъара эккхор ву.

9[+]Шайн лаьтта тӀехь ялта хьокхучу хенахь кхан йистошка кхаччалц ма хьакха иза, ткъа охьаэгна кенаш схьа ма лехьаде[+]. 10Шайн кемсийн бешара тӀаьхьарчунна тӀекхаччалц кемсаш схьа ма лехьае, охьаэгна кемсаш схьа ма эца. Уьш къечарна а, тӀебаьхкинчарна а йита. Со шун Веза Дела ву[+].

11[+]Къола ма де, аьшпаш а ма битта, вовшийн ле а ма де[+]. 12[+]Хьайн Делан цӀеран сий а дойуш, харцонна тӀехь Сан цӀарах дуй ма баа. Со Веза Эла ву[+].

13[+]Ницкъаца хьайн уллорачуьнгара хӀума схьа а ма яккха, иштта цунна къола а ма де. ТӀелаьцна болх биначунна йогӀу ял сахиллалц цунна ца луш ма Ӏе[+]. 14[+]Къорачунна сардам ма болла, бӀаьрзечунна хьалха иза охьакхетийта хӀума ма йилла. Хьайн Делах кхера. Со Веза Эла ву.

15[+]Кхел нийса е, къечуьнга озабезам а ма бе, хьалдолчух а ма кхера. Нийсонца кхел е хьайн уллорачунна[+]. 16Халкъана юкъахь мотт бетташ ма лела, хьайн уллорачун дахарна кхерам ма таса. Со Веза Эла ву[+].

17[+]Дага чохь хьайн веше хьагӀ йолуш ма хила, амма шегара даьллачух хьайн уллораниг кхетаве, хьо-хьуо бехке ца хилийтархьама[+]. 18[+]Бекхам а ма бе, оьгӀазалла а ма латтае хьайн халкъах болчу нахе. Хьайн уллораниг хьо санна веза. Со Веза Эла ву[+].

19[+]Сан парзаш ларде. Хьайн тайп-тайпана бежанаш цхьаьна ма кхетийта. Шина тайпана хӀу ма де хьайн кха тӀе. Шина тайпана кӀадих йина бедар а ма лелае[+].

20Нагахь цхьаъ кхечу стагана къобалйинчу гӀарбашца дӀавижахь, и зуда паргӀатъяккхархьама оцу стага цунах мах ца беллехь а, цаьршинна таӀзар дан догӀу. Делахь а ден мегар дац и шиъ, хӀунда аьлча зуда паргӀатъяьккхина яц. 21Бехке волчу стага Везачу Элана лерина гуламан четаран неӀаре гӀуда такхаран сагӀа даккха ка бало беза. 22Динан дас Везачу Элана хьалха стага латийна къа дӀадоккхур ду, цуьнгара гӀуда такхаран сагӀина балийна ка а бийна. ТӀаккха латийначу къинна цу стагана гечдийр ду.

23Везачу Эло лур ду аьллачу лаьтта тӀе шаьш даьхкича, стом луш долу муьлхха а дитт догӀа. Цу диттан стоьмаш кхаа шарахь цӀена а ма лара, уьш баа а ма баа, 24ткъа доьалгӀачу шарахь берриг а стоьмаш Везачу Элана леринчу сагӀанашна дӀабала беза. 25ПхоьалгӀачу шарахь цу диттан стоьмаш аш баа мегар ду. Аша иштта дича, диттах долу ялта совдер ду. Со шун Веза Дела ву.

26[+]Шеца цӀий долу жижиг ма даа. Пал а ма тийса, бозбунчалла а ма леладе[+]. 27[+]Гиччош долчуьра шайн месаш дӀа а ма хедае, шайн мажойн йистош а ма ларга[+]. 28Белларш дагахь латто, шайн дилха а хедош, билгалонаш а ма е, шайн догӀмаш тӀехь йозанаш а ма де. Со ву Веза Эла[+].

29[+]Нахаца а лелийтий, шайн йоӀан сий ма дайа. Аша иштта дича, шун махкахула нахаца лелар дӀасадаьржар а ду, мохк зуламех бузур а бу[+]. 30[+]Суна лерина шоьтан денош лар а де, Суна Ӏибадат до меттиг а лара. Со Веза Эла ву[+].

31[+]Беллачийн синош тӀедоьхучарна а, жинашца тайначарна а тӀе ма эха, цаьрга шаьш Далла хьалха боьха ца дайта. Со шун Веза Дела ву[+].

32Воккха стаг чуваьлча, хьалагӀовтта. Баккхийчу нахе ларам хила. Шайн Деле болчу ларамах дуьзна хила. Со Веза Эла ву[+].

33[+]ТӀевеана стаг шайн махкахь ваха охьахаахь, цунна ницкъ ма бе[+]. 34Шаьш долчохь ваха хиъна волу тӀевеана стаг, шайн махкахо санна, лара. Хьо санна, веза иза, хӀунда аьлча шу а дара Мисар-махкахь тӀедаьхкина Ӏаш. Со шун Веза Дела ву[+].

35[+]Кхел ечохь а, хӀуманан йохалла билгалйоккхучохь а, хӀума узучохь а, юстучохь а харцо ма лелае. 36Нийса терза а, герканаш а, бараман саьхьаш а хуьлда шун. Мисар-махкара шу арадаьхна шун Веза Дела ву Со[+]. 37Дерриг а Сан парзаш а ларде, Ас тӀе мел диллинарг кхочуш а де. Со Веза Эла ву“».

#### 20


ЛацадогӀарна таӀзар дар

1Везачу Эло Мусага элира: 2«ДӀаала исраилхошка: „Исраилхойх я цаьрца тӀевеана Ӏаш волчух цхьаммо шен бераш Мулка-далла дӀалахь, и стаг вен веза. Дерриг а халкъо цунна тӀулгаш кхисса деза[+]. 3Ас, Сайн оьгӀазло цунна дуьхьал а яссийна, шен халкъана юкъара дӀаэккхор ву и стаг, хӀунда аьлча цо, шен бераш Мулкана дӀа а луш, Сан цӀа бех а дина, Сан сийлахь цӀе сийсаз а йина[+]. 4Нагахь санна оцу стага шен берех цхьаъ Мулкана дӀаваларх халкъана юкъара массара а шайн бӀаьргаш дӀахьаббинехь, цара иза ца вийнехь,[+] 5Ас-Айса Сайн оьгӀазло яссор ю цунна а, цуьнан гергарчарна а, Суна цатешаме а долуш, цуьнца цхьаьна Мулкана Ӏибадат деш болчарна массарна а дуьхьал. Аса уьш шайн халкъана юкъара лохкур бу.

6Суна тешаме а боцуш, беллачийн синош тӀедоьхуш волчунна а, жинашца тайначунна а тӀеоьхуш болчарна дуьхьал Ас сайн оьгӀазло яссор ю, уьш шайн халкъана юкъара дӀа а эккхор бу[+]. 7Шаьш Далла лерина а хилийта, цӀена а хила, хӀунда аьлча Со, шун Веза Дела, цӀена ву[+]. 8Сан парзаш лар а де, кхочуш а де, хӀунда аьлча Со шу даздеш волу Веза Эла ву.

9[+]Шен дена я нанна неӀалт аьлларг вен веза. Иза шен дена я нанна луьйш вара, цундела шен цӀий шена тӀехь ду цунна[+].

10[+]Шен уллорачун зудчуьнца цхьаъ лелахь, хьарам лелла стаг а, зуда а ден деза[+]. 11[+]Шен ден зудчуьнца цхьаъ дӀавижча, цо шен да сийсазво. И стаг а, цуьнца лелла зуда а ден деза, церан цӀий царна тӀехь ду[+]. 12[+]Нагахь цхьаъ шен несаца дӀавижахь, и ший а дуьйр ду, хӀунда аьлча дегаза гӀуллакх ду цара динарг. Церан цӀий царна тӀехь ду[+]. 13[+]Нагахь цхьаъ стагаца, зудчуьнца санна, дӀавижахь, цара динарг дегаза гӀуллакх ду. И шиъ вен веза, церан цӀий царна тӀехь ду[+]. 14[+]Хьарам хӀума ду зуда а, цуьнан нана а ялор. И стаг а, ший зуда а цӀергахь даго деза. И санна боьха гӀуллакх шайна юкъахь ма хилийта![+] 15[+]Дийнатаца цхьаъ дӀавижахь, иза ве, дийнат а де[+]. 16Нагахь зуда дийнатца дӀайижахь, иза а е, дийнат а де. Уьш дайа деза, ткъа церан цӀий царна тӀехь ду.

17[+]Нагахь цхьаъ шен дена йинчу я нанас йинчу йишица дӀавижахь, цо динарг хьарам гӀуллакх ду. Шайн халкъана хьалха къомана юкъара дӀаэккхо деза и стаг а, зуда а. Шен йишица дӀавижарна, и стаг бехке а ву, цо жоп дала а деза[+]. 18[+]Зударийн цамгар хуьлучу деношкахь стаг зудчуьнца дӀавижахь, цуьнан цӀий дӀаэхар гучудаьккхина цо. И шиъ шайн халкъана юкъара эккхо деза[+].

19[+]Ненан йишица а, ден йишица а дӀа ма вижа, хӀунда аьлча и дарца ахьа хьайн гергарчеран сий дойу. Стаг а, зуда а бехке хир ду, цара жоп дала дезар ду[+]. 20Нагахь стаг шен ден вешин зудчуьнца дӀавижахь, цо шен ден ваша сийсазвина. Стаг а, зуда а бехке хир ду, цара жоп дала деза, ткъа делла дӀадаллалц бераш хир дац церан[+]. 21[+]Нагахь цхьаъ шен вешин зудчуьнца дӀавижахь, цо динарг боьха гӀуллакх ду. Шен ваша сийсазвина цо. Бехке долу стаг а, зуда а бераш доцуш хир ду[+].

22Дерриг а Сан парзаш лар а де, Ас тӀе мел диллинарг кхочуш а де, Ас шу даха тӀедуьгучу лаьтто шу дӀа ма Ӏеттадойла. 23Ас шу долчуьра дӀаэккхочу къаьмнийн гӀиллакхаш тӀе ма эца. Цу наха и массо а боьха гӀуллакхаш леладора, цундела Суна чӀогӀа ца бийзира уьш. 24Ас шуьга элира: ‘Аша церан латта схьадоккхур ду. Шуьраца а, мазаца а дуьзна долу и латта шун дола дӀалур ду Аса’. Дерриг а кхечу халкъех шу дӀакъастийна волу шун Веза Дела ву Со[+]. 25Хьанал даьхни хьарамчух а, хьанал олхазарш хьарамчарах а дӀакъасто деза аша. Ас хьарам ду аьлла даьхни а, олхазарш а, лаьтта тӀехула текхаш ерш а яий, шаьш бех ма де[+]. 26Суна хьалха цӀена хила, хӀунда аьлча Со, Веза Эла, цӀена ву. Ас кхечу халкъех дӀакъастийна шу, Сайн хилийтархьама[+].

27Нагахь стага я зудчо беллачийн синош тӀедоьхуш я пал туьйсуш хилахь, уьш байа беза. Царна тӀулгаш кхисса деза, церан цӀий царна тӀехь ду“»[+].

#### 21


Динан дайшна тӀедуьллуш дерг

1Везачу Эло Мусага элира: «ДӀаала динан дайшка, АхӀаронан кӀенташка: „Шайн халкъана юкъара веллачух куьг а тохий, шаьш Далла хьалха бех ма де[+]. 2Амма велларг цуьнан уллора гергарниг хиллехь – да я нана, кӀант я йоӀ, ваша 3я маре яхаза, цуьнца цхьаьна Ӏийна йиша – цунах куьг Ӏоттарца динан дена магийтина ду ша бехван. 4Халкъана юкъара муьлххачу стагах а хьакхавелла, ша бехван ца веза динан дас, сийсазвина ца хилийта[*].

5[+]Шайн кортош дӀадаша а, мажойн йистош ларга а, дегӀ а хедош, билгалонаш ян а мегар дац динан дайшна[+]. 6Шайн Далла хьалха цӀена хила беза уьш, Цуьнан цӀе сийсазъян ца еза цара, хӀунда аьлча Везачу Элана лерина цӀера тӀехь сагӀанаш дохурш бу уьш, ткъа и сагӀанаш Делан кхача бу. Цундела цӀена хилар тӀехь ду царна[+]. 7Нахаца леларг а, шен сий дайина ерг а, майрачо дӀатесна ерг а яло мегар дац цара, хӀунда аьлча уьш шайн Далла хьалха цӀена бу[+]. 8Динан да цӀена лара, хӀунда аьлча цо хьан Далла кхачанийн сагӀанаш доху. ЦӀена хуьлийла иза хьуна, хӀунда аьлча шу даздеш волу Со, Веза Эла, цӀена ву[+]. 9Нагахь динан ден йоӀ нахаца лелахь, цо шен да сийсазвоккху. ЦӀергахь яго еза иза[+].

10Динан коьрта да шен вежаршна юкъара хаьржина ву, коьрта тӀе даьтта доттарца къобал а веш. Деза духарш тӀедуха вазвина волчу цо сингаттам гайта шен коьртара месаш низам доцуш хилийта а ца еза, шен тӀера бедарш этӀо а ца еза[+]. 11Велларг волчу чуваха ца веза иза. Ур-атталла деллачу дех я ненах а хьакхавелла, ша бехван ца веза цо[+]. 12Велларг дӀаволлархьама, Делан цӀа долчуьра дӀа а вахана, шен Делан цӀа сийсаздан ца деза цо, хӀунда аьлча даьтта тӀедоттарца дина долу Делан къобалвар ду цунна тӀехь. Со Веза Эла ву[+]. 13Шен халкъана юкъара йоӀстаг бен шена яло мегар дац цо. 14Йисина йолу я йитина йолу, я сийсазйина йолу, я нахаца лелаш йолу зуда яло мегар дац цо, динан дас шена ялориг шен халкъана юкъара йолу йоӀстаг хила еза,[+] 15шен тӀаьхье Далла хьалха боьха ца хилийтархьама. Иза вазвеш волу Веза Эла ву Со“».

16Везачу Эло Мусага элира: 17«ДӀаала АхӀароне: „Нагахь хьан тӀаьхьенах волчу цхьаннан дегӀа тӀехь сакхт хилахь, шен Далла кхачанийн сагӀанаш даха мегар дац цунна. Иза гуттаренна а тӀедуьллуш ду. 18Далла сагӀанаш даха мегар дац иштта цхьа сакхт долчунна: бӀаьрзечунна, астагӀчунна, цӀарматчунна,[+] 19ког я куьг заьӀап долчунна, 20букъ хьала ца нислуш волчунна, лохачунна, бӀаьрган цамгар йолчунна, чераш долчунна, чкъуран цамгар йолчунна, бехке меттехь чов йиначунна. 21Динан ден АхӀаронан тӀаьхьенах а волуш, дегӀа тӀехь сакхт долчу цхьана а стеган йиш яц Везачу Элана тӀеван цӀера тӀехь сагӀанаш даха. Сакхт ду цунна тӀехь, цундела шен Далла кхачанийн сагӀанаш даха мегар дац цунна. 22Суна лерина даьхна сагӀанаш даа мегар ду цо, беза кхача я уггар беза кхача иза белахь а. 23Амма цу стагана тӀехь сакхт хиларна, Делан четаран уггар езачу чоьнна хьалха долчу кирхьанна а, сагӀа доккхучу кхерчана а тӀеван мегар дац иза, Сан четар а, цунна чохь мел ерг а сийсаз ца ярхьама. Уьш язъеш волу Веза Эла Со ма ву“».

24АхӀароне а, цуьнан кӀенташка а, берриг а исраилхошка а дӀахаийтира иза Мусас.

#### 22


СагӀанаш деза хилар

1Везачу Эло Мусага элира: 2«ДӀаала АхӀароне а, цуьнан кӀенташка а исраилхоша Суна къобалдеш долу деза сагӀанаш леррина леладе, Сан еза цӀе сийсаз ца яйтархьама. Со Веза Эла ву. 3ДӀаала цаьрга: „Шун тӀаьхьенах волу цхьаъ, Далла хьалха цӀена а воцуш, исраилхоша Суна къобалдинчу дезачу сагӀанашна гергакхачахь, Суна хьалхара дӀаэккхор ву иза. Со Веза Эла ву“[+].

4АхӀаронан тӀаьхьенах волу цхьаъ чкъуран цамгар йолуш я дегӀах тӀуналла схьайолуш велахь, цо деза сагӀа даа мегар дац, ша цӀанваллалц. Еллачу хӀуманах хьакхаеллачух куьг Ӏоьттинарг а, боьршачу нехан тӀуналла шех схьаяьлларг а,[+] 5муьлххачу а текхаргех хьакхавелларг а, боьхачу стагах хьакха а велла, цӀена воцург а 6сарралц боьха хир ву. Цо деза сагӀа даа мегар дац, хица шен дегӀ диллалц. 7Малх чубуьзча, иза цӀена хир ву, тӀаккха цо сагӀанех йолу хӀума яа мегар ду, хӀунда аьлча иза цуьнан кхача бу. 8Къеделла я акхароша дийна долу дийнат даа мегар дац динан дена. Ишттачу кхачано иза бехвийр ву. Со Веза Эла ву[+].

9Сан хьехамаш ларбойла цара, шаьш бехке ца хилийтархьама а, тӀедиллинарг талхор бахьана долуш ца далархьама а. Уьш базбеш волу Веза Эла ву Со.

10Хийрачо цхьаммо а деза сагӀа даа мегар дац. Динан да волчохь Ӏачу хьешо а, динан дена йолах болх бечу стага а даа мегар дац деза сагӀа[+]. 11Ахча а делла, эцначу а, цуьнан хӀусамехь дуьнен чу ваьллачу а лено даа мегар ду и сагӀа[+]. 12Динан дайн тӀаьхьенах схьа ца ваьллачу стаге маре яханчу динан ден йоӀа дезачу сагӀина деанарг даа мегар дац. 13Бераш а доцуш, йисна я йитина Ӏаш йолчу динан ден йоӀа, шен хӀусаме юхаеача, даа мегар ду шен ден бепиг, ша жима йолчу хенахь санна. Ткъа хийрачо цхьаммо а иза даа мегар дац.

14Цхьаммо ларамаза дезачу сагӀанах цхьаъ яахь, цо динан дена и деза сагӀа юхаметтахӀотто деза, цу тӀе цуьнан пхоьалгӀа дакъа тӀе а тоьхна[+]. 15Динан дайша шаьш а сийсаздан мегар дац исраилхоша Везачу Элана деана долу деза сагӀанаш, 16бакъо йоцучу нахе уьш даа а даийтина. Цу хӀумано уьш бехке а хуьлуьйтур бу, царна таӀзар а дийр ду. Уьш базбеш волу Веза Эла ву Со».

17Везачу Эло Мусага элира: 18«ДӀаала АхӀароне а, цуьнан кӀенташка а, берриг исраилхошка а: „Нагахь исраилхойх я царна юкъахь тӀевеана Ӏаш волчух цхьаммо цхьана нигатца я даггара леларца дийнаташ дагоран сагӀа Везачу Элана лерина доккхуш делахь, 19сагӀина далийна дийнат старгӀанех я койх, я бежалойх эцна сакхт доцу боьршаниг хила еза, Дела резахилийтархьама. 20[+]ТӀехь сакхт долу цхьа а дийнат Везачу Элана лерина ма даладелаш, цуьнца аш Дела резавийр вац[+]. 21Нагахь цхьаммо шен нигатца я даггара леларца Везачу Элана лерина бертан сагӀина доккха я жима дийнат далийнехь, иза сакхт доцуш хила деза, Дела цунна резахилийта. Дийнаташна тӀехь цхьа а сакхт хила йиш яц. 22БӀаьрзе я лазийна, я цӀармата, я цомгуш долу, я даьӀнаш долу, я чераш долу дийнат Везачу Элана лерина ма даладе. Царах цхьа а, Везачу Элана лерина цӀера тӀехь даьккхина сагӀа санна, сагӀа доккхучу кхерча тӀе ма дилла. 23ТӀех беха я боца когаш болу старгӀа я Ӏахар даггара леларца долчу сагӀина дало мегар ду, амма нигатца доккхучу сагӀина уьш мегар дац, Дела резахир вац ишттачу хӀуманна. 24Боьршалла гойту коьчалш лазийна я хьаьшна, я дӀаяьхна, я дӀахедийна долу дийнаташ Везачу Элана лерина ма даладе, шайн махкахь и саннарг ма де.

25Кхечу къаьмнех болчу нехан карара иштта дийнаташ шайн Далла леринчу сагӀина схьа ма эца, хӀунда аьлча царна тӀехь сакхт ду. Цара Дела шуна резахуьлуьйтур вац“».

26Везачу Эло Мусага элира: 27«Эса я Ӏахар, я буьхьиг йича, ворхӀ дийнахь шен ненаца йита еза, ткъа борхӀалгӀачу дийнахь дуьйна цӀера тӀехь Везачу Элана цунах сагӀа даккха мегар ду[+]. 28Аттана цо динчу эсаца, жийна цо бинчу Ӏахарца цхьана дийнахь урс ма хьакхалаш[+]. 29Нагахь шаьш Везачу Элана лерина баркаллин сагӀа доккхуш делахь, Дела шайна резахуьлуьйтучу кепара даккха иза[+]. 30Цу дийнахь даа деза и сагӀа, цунах хӀума Ӏуьйренга ма ялийта. Со Веза Эла ву[+].

31Сан весеташ лар а де, кхочуш а де. Со Веза Эла ву. 32Сан еза цӀе сийсаз ма е, исраилхойн дерриг а халкъо Со веза хилар къобалдан деза. Шу даздеш волу Веза Эла ву Со. 33Шун Дела хилархьама, шу Мисар-махкара арадаьхна Ас. Со Веза Эла ву»[+].

#### 23


Везачу Элан дезачу денойх лаьцна

1Везачу Эло Мусага элира: 2«ДӀаала исраилхошка: „ХӀорш ду Суна лерина долу динан деза денош. Цу деношкахь аша безачу гуламашка халкъ кхайкха деза. 3[+]Ялх дийнахь болх бан мегар ду, ткъа ворхӀалгӀа де, садоӀу шоьтан де, безачу гуламна лерина хилийта. Цу дийнахь цхьа а тайпа болх ма бе. Миччанхьа а шу Ӏаш делахь а, иза Везачу Элана лерина долу шоьтан де ду[+]. 4ХӀорш ду Везачу Элана лерина кхидолу деза денош, шайн-шайн хенашкахь билгалдаьхначу гуламашца“».


Пасахьан а, совсазчу баьпкан а деза де


(Лелар 28:16-25)

5[+]«Хьалхарчу беттан дейтталгӀачу дийнахь, сарахь, Везачу Элана лерина Пасахь хила деза[+]. 6[+]Ткъа цу беттан пхуьйтталгӀачу дийнахь Везачу Элана лерина долу Совсазчу баьпкан деза денош дуьйладала деза. ВорхӀ дийнахь совсаза бепиг даа дезаш ду шу. 7Цу езачу хенан хьалхарчу дийнахь безачу гуламе нах кхайкха. Вукху деношкахь санна болу болх ма бе цу дийнахь. 8ВорхӀ дийнахь Везачу Элана лерина цӀера тӀехь сагӀанаш даха. ВорхӀалгӀачу дийнахь а кхайкха нах безачу гуламе. Вукху деношкахь санна болу болх ма бе цу дийнахь»[+].

9Везачу Эло Мусага элира: 10«ДӀаала исраилхошка: „Ас шайна луш долчу лаьтта тӀе шаьш даьхкича, ялта чудерзочу хенахь дуьххьарлера цӀов динан дега дӀало[+]. 11Цо и цӀов, шатайпа сагӀа санна, Везачу Элана хьалха хьалаойур бу, Иза шуна резахилийта. Шоьтан де чекхдаьллачу шолгӀачу дийнахь и ялтин цӀов Везачу Элана хьалха хьалаойур бу цо. 12ЦӀов хьалаойучу дийнахь цхьа шо кхаьчна, сакхт доцу Ӏахар а бей, цунах Везачу Элана лерина дийнаташ дагоран сагӀа даккха. 13Ӏахарца цхьаьна кӀен сагӀа а, чагӀаран сагӀа а да. КӀен сагӀина цхьа сахь кӀен тоьлла дама схьа а эца, ткъа цу тӀе даьтта тоха. ЦӀера тӀехь даьккхина кӀен сагӀин хьожа Везачу Элана тамехь хир ю. ЧагӀаран сагӀина хӀин[*] цӀе йолчу бараман доьалгӀа дакъа чагӀар схьаэца. 14Шайн Далла лерина и сагӀанаш дохуш долу де тӀекхаччалц, бепиг а, кхерзина я керла буьртигаш а ма даалаш. Шун тӀаьхьенашна, миччанхьа шаьш Ӏаш делахь а, гуттаренна а тӀедуьллуш ду иза“».


Ялта чудерзоран деза де


(Лелар 28:26-31)

15[+]«Везачу Элана хьалха хьалаайа шаьш цӀов баьхьначу шоьтан де чекхдаьллачу шолгӀачу денна тӀера дуьззина ворхӀ кӀира дагарде[+]. 16Шовзткъе итт де дӀадаьлча, ворхӀалгӀа шоьтан де чекхдаьллачу шолгӀачу дийнахь, Везачу Элана лерина керла кӀен сагӀа даккха. 17Шайн хӀусамаш тӀера Везачу Элана хьалха хьалаайина шатайпа сагӀа санна ши бепиг да. Цхьа сахь тоьллачу кӀен демах хьакхийначу совсийначу бедах дина хила деза и баьпкаш. Везачу Элана лерина дуьххьарлерчу ялтех долу совгӀат хир ду иза. 18Баьпкашца цхьаьна шо кхаьчна долу, цхьа а сакхт доцу ворхӀ Ӏахар а, даккхийчу хьайбанех цхьа старгӀа а, ши ка а балабе. Цу бежанех Везачу Элана лерина дийнаташ дагоран сагӀа доккхур ду. Цаьрца цхьаьна кӀен а, чагӀаран а сагӀанаш даха дезаш ду. ЦӀера тӀехь дохуш долчу оцу сагӀанийн хьожа Везачу Элана тамехь хир ю. 19Къинан сагӀина цхьа бож а, бертан сагӀина шо кхаьчна ши Ӏахар а кечбе. 20Везачу Элана хьалха шатайпа сагӀа санна даккха деза динан дас дуьххьарлерчу ялтех дина баьпкаш а, ши Ӏахар а. Везачу Элана лерина деза сагӀа ду иза. И сагӀа динан дена дӀадала дезаш ду. 21Безачу гуламе цу дийнахь нах схьакхайкха, вукху деношкахь санна болу болх ма бе цу дийнахь. Шун тӀаьхьенашна, миччанхьа уьш Ӏаш белахь а, гуттаренна а тӀедуьллуш ду иза.

22[+]Шайн лаьтта тӀехь ялта хьокхучу хенахь кхан йистошка кхаччалц ма хьакха иза, ткъа охьаэгна кенаш схьа ма лехьаде. Къечарна а, тӀебаьхкинчарна а дита уьш. Со шун Веза Дела ву»[+].


Локхучу маӀийн деза де


(Лелар 29:1-6)

23Везачу Эло Мусага элира: 24«ДӀаала исраилхошка: „ВорхӀалгӀачу беттан хьалхарчу дийнахь садаӀа. МаӀаш а локхуш, безачу гуламе нах а кхайкха, дагалацаран де а хӀоттаде цу дийнахь[+]. 25Вукху деношкахь санна болу болх ма бе, Везачу Элана лерина сагӀа даккха цу дийнахь“».


Къинош дӀадахаран де


(Лелар 29:7-11)

26[+]Везачу Эло Мусага элира: 27«ВорхӀалгӀачу беттан уьтталгӀачу дийнахь безачу гуламе нах кхайкха, цу дийнахь къинош дӀадахаран де хир ду шун. Массо а хӀума шайна доьхкуш, марха а кхабий, Везачу Элана лерина цӀера тӀехь сагӀа даккха[+]. 28Цу дийнахь цхьа а тайпа болх ма бе, хӀунда аьлча иза къинош дӀадахаран де ду, шун Везачу Далла хьалха шуна тӀера къинош дӀадохуш долу де. 29Муьлхха а цу дийнахь массо а хӀуманна тӀера марха ца кхаьбнарг шен халкъана юкъара эккхор ву. 30Цу дийнахь муьлхха а болх бинарг Ас шен халкъана юкъара хӀаллаквийр ву. 31Цхьа а тайпа болх ма бе. Шун тӀаьхьенашна, миччанхьа уьш Ӏаш белахь а, гуттаренна а тӀедуьллуш ду иза. 32Иза садоӀу шоьтан де ду шуна. Цу беттан уьссалгӀачу дийнахь сарахь дуьйна, массо а хӀума шайна доьхкуш, марха кхаба. УьтталгӀачу дийнан суьйре тӀекхаччалц ларде шайн садоӀу шоьтан де».


Адамаш кхалораш кӀелахь Ӏаш долу деза денош

33[+]Везачу Эло Мусага элира: 34«ДӀаала исраилхошка: „Оццу ворхӀалгӀачу беттан пхуьйтталгӀачу дийнахь дуьйна ворхӀ де Везачу Элана лерина хилийта. Адамаш кхалораш кӀелахь Ӏаш долу деза денош де царах[+]. 35Хьалхарчу дийнахь беза гулам дӀахьо, вукху деношкахь санна болу болх ма бе. 36ВорхӀ дийнахь Везачу Элана лерина цӀера тӀехь сагӀа даккха. БархӀалгӀачу дийнахь безачу гуламе нах а кхайкха, Везачу Элана цӀера тӀехь сагӀа а даккха. Иза динан гулам бу, вукху деношкахь санна болу болх ма бе цу хенахь.

37(Иштта ду Везачу Элана лерина деза денош. Цу деношкахь безачу гуламашка нах а кхайкха, шен-шен дийнахь цӀера тӀехь сагӀанаш а даха: дийнаташ дагоран а, кӀен а, бертан а, чагӀаран а сагӀанаш. 38И деза денош Везачу Элана леринчу шоьтан деношна тӀетоьхна а ду, ткъа и сагӀанаш – Везачу Элана лерина кхидолчу сагӀанашна а, шайн лаамца я шаьш динчу нигаташца дахьачу совгӀаташна а тӀетоьхна а ду.)

39ВорхӀалгӀачу беттан пхуьйтталгӀачу дийнахь дуьйна, шаьш ялта схьагулдина девлча, ворхӀ дийнахь Везачу Элана лерина деза денош дазде, хьалхарчу а, бархӀалгӀачу а дийнахь са а доӀуш[+]. 40Хьалхарчу дийнахь тоьлла стоьмаш а, хурма-диттан а, шуьйра гӀаш долчу диттан а, хина уллохь кхуьучу дак-диттан а гаьннаш схьа а эций, шайн Везачу Далла хьалха ворхӀ дийнахь самукъадаккха[+]. 41ХӀора шарахь ворхӀ дийнахь Везачу Элана лерина дазде и деза денош. Иза шун тӀаьхьенашна гуттаренна а тӀедуьллуш ду. ВорхӀалгӀачу баттахь дазде и деза денош. 42Кхалораш кӀелахь Ӏе ворхӀ дийнахь. Исраилан махкахь дина долу муьлхха а стаг а, зуда а кхалор кӀелахь Ӏен деза. 43Шун тӀаьхьенашна хуур ду тӀаккха, исраилхой Мисар-махкара арабаьхча, Ас кхалораш кӀелахь баха охьаховшийний. Со шун Веза Дела ву“».

44Иштта Мусас исраилхошна дийцира Везачу Элан дезачу денойх лаьцна.

#### 24


Къуьданах лаьцна тӀедиллинарг


(Арадаккхар 27:20,[21])

1Везачу Эло Мусага элира: 2«Исраилхошна тӀедилла, даго тоьлла цӀена зайтдаьтта да алий, стогар массо а хенахь богуш хилийта[+]. 3Бартбаран тӀорказна дуьхьалъоьллинчу кирхьанан арарчу агӀор гуламан четарна чохь АхӀарона стогар Везачу Элана хьалха латийна латто беза, сарахь дуьйна Ӏуьйре тӀекхаччалц. Шун тӀаьхьенашна гуттаренна а тӀедуьллуш ду иза. 4ЦӀеначу деших бинчу стогарна тӀехь болу къуьданаш Ӏалашбийр бу цо, Везачу Элана хьалха иза гуттар а латийна латтор а бу».


Дезачу баьпках лаьцна тӀедиллинарг

5[+]«КӀен дама схьа а эций, цунах шийтта бепиг датта, хӀора баьпкана цхьа сахь дама хьакхаде. 6Везачу Элана хьалха гонах цӀена деши лаьцначу стоьла тӀе шина могӀарехь, ялх-ялх а дуьллуш, охьадахка и баьпкаш[+]. 7ХӀора могӀарехь хаза хьожа йогӀу сегӀаз а охьадилла, баьпкан метта Везачу Элана лерина цӀера тӀехь доккхучу сагӀина хир ду иза. Дерриг а бепиг Везачу Элана сагӀина дӀаделла хиларан билгало хир ю иза. 8ХӀора шоьтан дийнахь исраилхойн метта динан дас Везачу Элана хьалха дахка деза и баьпкаш. Иза гуттаренна а болу барт бу. 9[+]АхӀаронан а, цуьнан кӀентийн а хир ду и баьпкаш. Езачу меттехь дуур ду цара уьш, хӀунда аьлча Везачу Элана леринчу цӀера тӀехь даьхначу сагӀанех деза сагӀа ду иза царна делла долу. Иза гуттаренна а тӀедиллина хӀума ду»[+].


Дела емалварна таӀзар дар

10Исраилхойн зудчо мисархочунна вина цхьа кӀант исраилхошна тӀевеара. Церан меттамотт болчохь цхьана исраилхочуьнца дов даьккхира цо. 11Везачу Элана лен а, Цуьнан цӀе емалъян а волавелира и кӀант, тӀаккха исраилхоша Мусана тӀе валийра иза. (Оцу кӀентан ненан цӀе яра Шаламат – иза данхо волчу Дибиран йоӀ яра.) 12Царна Везачу Элан лаам хаийтталц, наха дӀалецира иза[+].

13Везачу Эло Мусага элира: 14«Далла луьйш хилла волу стаг меттаматтал арахьа ваккха. Цо дийцинарг хезначара цуьнан коьрта тӀе куьйгаш дахка, массо а халкъо цунна тӀулгаш кхисса[+]. 15ДӀаала исраилхошка: „Шен Далла луьйш верг бехке а хир ву, ткъа цо жоп дала а деза[+]. 16Везачу Элан цӀе емалъеш верг вен веза. Дерриг а халкъо цунна тӀе тӀулгаш кхисса деза. ТӀевеана стаг я махкахо Везачу Элан цӀе емалъеш велахь, иза вен веза[+].

17[+]Нагахь цхьаммо стаг вехь, иза вен веза[+]. 18Цхьаммо нехан бежана дехь, цо иза дӀатакха деза: дахарна дуьхьал – дахар[+].

19Нагахь цхьаммо шен уллорачун дегӀан меже лазийнехь, цо диннарг цунна а дан деза:[+] 20[+]меже кагйинехь, цуьнан а кагъян еза, бӀаьргана дуьхьал бӀаьрг баккха беза, цергана дуьхьал церг яккха еза. Цо кхечу стеган дегӀа тӀехь дина зен цунна а дан деза. 21Цхьаммо бежана дехь, цо иза дӀатакха деза. Цхьаммо стаг вехь, иза вен веза. 22[+]Цу гӀуллакхашна тӀедиллинарг цхьаъ хир ду шуна тӀевеанчунна а, махкахочунна а, хӀунда аьлча Со шун Веза Дела ву“»[+].

23Мусас дӀадийцира иза исраилхошка. Дела емалвеш хиллачу стагана, меттаматтал ара а ваьккхина, тӀулгаш кхиссира цара. Везачу Эло Мусана тӀе-ма-диллара, дерриг а кхочушдира исраилхоша.

#### 25


ВорхӀалгӀа шо


(Карлабаьккхинарг 15:1-11)

1[+][•]Синай-лам тӀехь Везачу Эло Мусага элира: 2«ДӀаала исраилхошка: „Аса шайна лун долчу лаьтта тӀе шаьш даьхкича, Везачу Элана лерина садоӀучу заманахь цу лаьтте садаӀийта. 3Ялх шарахь дӀае шайн аренаш, ялх шарахь шайн кемсаш а хедае, церан кенаш а лахьаде[+]. 4Амма ворхӀалгӀачу шарахь лаьтте садаӀийта. Везачу Элана лерина шатайпа хан хила еза иза. Цу шарахь латта дӀа а ма де, кемсаш а ма хедае. 5Лаьтта тӀехь ша хьалаяьлларг тӀаьхьалонна дӀа ма йилла, хедоза йолчу кемсийн таьллангаш тӀера кенаш схьа а ма даха. Лаьтто садоӀу шо хир ду иза. 6Лаьтто цхьана шарахь садоӀур ду, амма тоъал кхача хир бу шуна а, шун лешна а, гӀарбашашна а, тӀелаьцначу белхалошна а, шуьгахь Ӏачу тӀебаьхкинчу нахана а, 7шун даьхнина а, шун лаьтта тӀехь йолчу акхарошна а. Лаьттах ша схьаяьлларг шуна яа мегар ю“».


МеттахӀотторан шо

8«МеттахӀотторан шо[*] шайна юкъахь долу ворхӀ шо ворхӀазза дагар а дай, шовзткъе исс шо шайн хилийта. 9Цул тӀаьхьа, ворхӀалгӀачу беттан уьтталгӀачу дийнахь берриг а шайн махкахь Къинош дӀадахаран де дӀакхайкхаде, маӀа а локхуш[+]. 10Шовзткъе уьтталгӀа шо къобал а де, шайн махкахь Ӏаш мел волу стаг паргӀат а ваккха. МеттахӀотторан шо ду алий, кхайкхаде и шо. ХӀора а шен доьзалан долахь хиллачу лаьтта тӀе а, шен тайпане а кхача. 11Шовзткъе уьтталгӀа шо шун шатайпа меттахӀотторан шо хилла дӀахӀуттур ду. ХӀумма а де а ма де, лаьттах ша хьаладаьлларг тӀаьхьалонна дӀа а ма дилла, хедоза йолчу кемсаш тӀера кенаш схьа а ма даха. 12ХӀунда аьлча и хан шуна еза хир ю. Арара схьаяьлларг яа шайна.

13МеттахӀотторан шарахь хӀора а шен доьзалан латта тӀе верза, цуьнан дола дан. 14Хьайн уллорачунна цхьа хӀума юхкуш я цуьнгара оьцуш хьо велахь, вовшийн ле ма ве. 15МеттахӀотторан шо дӀадаьллачул тӀаьхьа долу шераш а дагардина, эца еза ахьа хьайн уллорачуьнгара хӀума, ткъа цо а, ялта хин долу шераш а дагардина, хьуна йохка еза иза[+]. 16Нагахь санна дуьсуш долу шераш дукха делахь, мах лакхабаккха, нагахь кӀеззиг дуьсуш делахь, лахабаккха, хӀунда аьлча духкуш дерг масех шарахь хин долу ялта ду. 17Вовшийн ле ма де, шайн Делах кхера, хӀунда аьлча Со Веза Эла, шун Дела ву».


ВорхӀалгӀачу шарахь яар

18«Аса шайна тӀедиллинарг а, Сан парзаш а, лар а деш, кхочушде. ТӀаккха шу синтем болуш Ӏийр ду шайн махкахь. 19Лаьтто шуна шортта ялта лур ду, шун дуккха а даа хӀума хир ду, тӀаккха шу синтем болуш шайн махкахь Ӏийр ду.

20Амма аша ала тарло: „Оха латта дӀадуьйш а ца хилча, ворхӀалгӀачу шарахь тхан яа хӀума хир яц“. 21Цунна аша са ма гатде. Аса йолхалгӀачу шарахь Сайн беркат доссор ду шуна тӀе, тӀаккха цу шарахь шуна кхаа шарахь даъал рицкъа хир ду[+]. 22Ткъа бархӀалгӀачу шарахь ялта дӀадоьчу хенахь, шун шира ялта кхачоза хир ду, иза дуур ду аша, уьссалгӀачу шарахь керла ялта кхиъалц».


ХӀума долахь хиларан бакъонаш меттахӀиттор

23Латта гуттаренна а дохка мегар дац, хӀунда аьлча иза Сан ду. Шу Сан латта лело шайна бакъо еллачу хийрачу махкарчу нахах тера ду[+].

24Шайн доьзалан латта мел долчохь иза юхаэцар магаде. 25Нагахь вашас, къий а велла, доьзалан латта дӀадохкахь, цунна гӀо дан дезаш волчу гергарчу стага, ван а веана, цо доьхкинарг юхаоьцур ду[+]. 26Стеган шен доьзалан латта юхаэцийта гергара стаг ца хила а тарло, амма тӀаьхьо, беркат а хилла, цуьнгахь иза юхаэццал ахча хила мега. 27ТӀаккха цунна, доьзалан латта доьхкинчул тӀаьхьа йолу хан а лерина, шерашка хьаьжжина лаьттах хӀун мах бала беза хуур ду. Юха а эцна, доьзалан лаьттан дола дийр ду цо. 28Амма цуьнан шен доьзалан латта юхаэццал ахча ца хилахь, иза эцначу стеган карахь дуьсур ду меттахӀотторан шо тӀекхаччалц. Ткъа цу шарахь латта юха а шен хьалха хиллачу хӀусамден дола дер ду[+].

29Нагахь стага гонах пен болчу гӀалахь долу цӀа дохкахь, цхьа шо далале иза юхаэца бакъо ю цуьнан. 30Амма шо далале цо иза юха ца эцахь, гонах пен болчу гӀалара цӀенош эцначу стеган а, цуьнан тӀаьхьенан а дола довлу, меттахӀотторан шарахь а доьхкинчу стагана иза юхалур дац. 31Ткъа гонах пен боцучу шахьаршкахь долу цӀенош арарчу лаьттан меха лоруш ду. Уьш мичча хенахь а юхаэца а мега, ткъа меттахӀотторан шарахь шайн хьалхалерчу хӀусамден юха а дола довлу. 32Шайн долахь йолчу гӀаланашкахь муьлххачу хенахь а цӀенош юхаэца бакъо ю левихойн[+]. 33Ткъа, масала, царах цхьаммо цӀенош юха ца эцахь, меттахӀотторан шарахь уьш юха а хӀусамден дола девр ду, хӀунда аьлча левихойн гӀаланашкахь долу цӀенош церан долахь ду. Исраилхошна юкъахь левихойн дакъа ду иза. 34Амма церан гӀаланашна гонах йолу аренаш йохка мегаш яц, хӀунда аьлча уьш гуттар а йолчу ханна церан дола яьхна ю.


Къийбеллачарах а, лех а

35[+]Нагахь санна хьайн ваша, къийвелла, таро йоцуш велахь, гӀо де цунна, тӀевеанчу стагана я хьешана санна, иза шуна юкъахь кхидӀа а Ӏайта[+]. 36Айхьа цуьнга деллачу ахчанах ял а ма яккха, хьайн Делах а кхера, хьайн ваша шайна юкъахь а вахийта[+]. 37[+]Ял яккхийта духалург хьайн ахча а ма ло цуьнга, са яккхийта хьайн ялта а ма дохка цунна. 38КанаӀан-мохк шуна бала а, шун Дела хила а Мисарара шу арадаьхна волу шун Веза Дела ву Со.


Леш дӀахеца

39[+]Къийвеллачу вашас ша хьайна вохкахь, ваца ма ве иза, лай санна[+]. 40Хьо волчохь Ӏайта иза, цхьана ханна тӀевеана стаг санна, меттахӀотторан шо тӀекхаччалц[+]. 41ТӀаккха, шен бераш схьа а эцна, гергарчу нахана тӀегӀур ву иза. Цигахь шен доьзалан латта юха схьаоьцур ду цо. 42ХӀунда аьлча уьш Сан леш бу, Ас Мисарара арабаьхна болу. Уьш леш санна, бохка мегар дац[+]. 43Къизаллица олалла а ма де цу стагана тӀехь, хьайн Делах кхоьруш а хила[+]. 44Шайна леш я гӀарбашаш безахь, гонахарчу къаьмнашна юкъахь эца уьш. 45Иштта шайн махкахь тӀебаьхкина Ӏаш болу нах а, шайн лаьтта тӀехь кхиинчу церан тӀаьхьенах берш а эца мегар ду. Уьш шун долахь хила мегаш бу. 46Шайн тӀаьхьенашна бита а мега аша уьш, кхин болу бахам санна. Уьш гуттар а церан долахь хир бу, леш а хилла. Ткъа шайн вежаршна-исраилхошна тӀехь къизаллица олалла ма де.

47Хийрачу махкара веана я цхьана ханна шуна юкъахь Ӏаш волу стаг хьал долуш велахь, ткъа хьан ваша, къий а велла, цу стагана вохкавеллехь,[+] 48ша юхаэцийта бакъо хир ю цуьнан. Вежарех цхьаммо юхаэца мегар ду иза[+]. 49Цуьнан девашас я девешин кӀанта юхаэца мегар ду иза, гергарчу нахах я тайпанах цхьаммо юхаэца а мегар ду. Ткъа тоъал таро елахь, ша мах бала а мегар ду цо шех. 50Ша эцначунна мах дӀатакха беза цо, ша воьхкинчу шарна тӀера дуьйна меттахӀотторан шарна тӀекхаччалц. Шех делла долу ахча а, шераш мел ду а хьаьжна, дӀадала деза цо, хӀунда аьлча и стаг хӀусамда волчохь тӀелаьцна белхало санна хилла. 51Ткъа меттахӀотторан шо тӀекхача дуккха а шераш дуьсуш делахь, церан терахье а хьаьжна, ша юхаоьцуш деллачу ахчанал сов дӀадала деза цо. 52Нагахь шераш кӀезиг дуьсуш делахь, уьш дагар а дина, дӀабала беза шех богӀу мах. 53ХӀора шарахь йолах тӀелаьцначу белхалочуьнца санна хила деза шу цуьнца. ХӀусамдега цунна тӀехь ницкъ ма байта. 54Нагахь цхьаммо а иза юха ца эцахь, меттахӀотторан шарахь иза а, цуьнан бераш а паргӀатдевр ду[+]. 55ХӀунда аьлча исраилхой Сан леш бу, Ас Мисарара арабаьхна болу. Со шун Веза Дела ву.

#### 26


Дала бохург дарна декъалдар


(Карлабаьккхинарг 7:12-24; 28:1-14)

1[+][•]«Шайна цӀуш ма бе, лалийна цӀуш а, харцделанашна хӀиттийна тӀулгаш а, тӀулгех хедийна цӀуш а ма хӀиттабе, царна Ӏибадат дархьама, хӀунда аьлча Со шун Веза Дела ву[+]. 2Суна лерина шоьтан денош лар а де, Суна Ӏибадат до меттиг а лара: Со Веза Эла ву[+].

3[+]Нагахь Сан парзашца шу лелахь, Сан весеташ, лар а деш, аш кхочушдахь, 4Ас шен хеннахь догӀанаш доуьйтур ду шуна, тӀаккха лаьтто ялта а, арарчу дитташа шайн стоьмаш а лур бу[+]. 5Кемсаш схьайоху хан тӀекхаччалц шайн ялта орур ду аша, ткъа кемсаш ялта дӀаделлалц схьайохур ю аша. Дуззалц шайн бепиг а дууш, шайн махкахь паргӀат Ӏийр ду шу.

6Шун махкахь машар хӀоттор бу Ас. ПаргӀат дӀадуьйшур ду шу, цхьаммо а шуна новкъарло йийр яц. Къиза акхарой шун лаьтта тӀера дӀалохкур ю Ас, тӀом шун махкахь кхин могуьйтур бац[+]. 7Шайн мостагӀий лохкур бу аша, шун тарраша эгор бу уьш. 8Шух пхеаммо бӀе эккхор ву, бӀеммо итт эзар лоллур ву, шун тарраша эгор бу и мостагӀий[+]. 9Шун терго йийр ю Ас, шу доьбуьйтур ду, дуккха а бераш а хуьлуьйтуш. Вай бинчу барта тӀехь Со чӀогӀа лаьттар ву. 10Шарахь а сов даъал хир ду шун ялта, керла ялта чуэцча, шираниг дӀакхуссур ду аша. 11Сайн Ӏаш йолу меттиг шуна юкъахь дӀахӀоттор ю Ас, шух дӀавоьрзур вац Со[+]. 12[+]Шуна юкъахь лелаш, шун Дела хир ву Со, ткъа шу Сан халкъ хир ду[+]. 13Шу, леш а хилла, ца дитархьама, Мисар-махкара арадаьхна волу шун Веза Дела ву Со. Шуна тӀехь хилла лоллин дукъ а кагдина, кхечу къаьмнашна муьтӀахь хиллачуьра Аса шу паргӀатдехира»[+].


Дала бохург цадарна таӀзар дар


(Карлабаьккхинарг 28:15-68)

14[+][•]«Нагахь Ас бохург а ца деш, дерриг а хӀара весеташ аш кхочуш ца дахь, 15нагахь Сан парзаш дӀа а теттина, Ас тӀедиллинчух а ца дешаш, Сан весеташ кхочуш а ца деш, Соьца бина барт а талхош, шу лелахь, 16Ас шуна таӀзар дийр ду. Кхерам а, хӀоралла а, дагар а хоьцур ду Ас шуна тӀе. Цара шун бӀаьрса а гӀелдийр ду, синош а бӀарздийр ду. Аш ялта дӀадер эрна хир ду, шун мостагӀаша иза дуур долу дела[+]. 17Ас Сайн оьгӀазло шуна дуьхьал яссор ю, тӀаккха шу мостагӀаша эшор ду. Шуна тӀехь олалла дийр ду цара. Шу довдур ду, тӀаьхьаваьлла цхьа вацахь а[+].

18Оцу массо а гӀуллакхел тӀаьхьа аш Соьга ла ца догӀахь, шун къиношна Ас ворхӀазза сов таӀзар дийр ду шуна. 19Шун чӀагӀъелла куралла йохор ю Ас, стигало догӀанан тӀадам а лур бац шуна, латта, тӀулг санна, чӀагӀлур ду шун. 20Эрна хир ду аша къахьегар, лаьтто ялта лур дац шуна, дитташа стоьмаш а лур бац.

21Цул тӀаьхьа а шу, Суна дуьхьал а девлла, Соьга ладугӀуш ца хилахь, Айса ден долу таӀзар ворхӀазза совдоккхур ду Ас аш къинош леторна[+]. 22Шуна тӀе арара акхарой хоьцур ю Ас. Цара шун бераш а дойур ду, шун даьхни а хӀаллакдийр ду. Шуна юкъара дукха нах цара байарна, шун некъаш дассалур ду[+].

23Цул тӀаьхьа а шу, нис а ца луш, Суна дуьхьалдовлахь, 24Со а вер ву шуна дуьхьал. Ас ворхӀазза сов таӀзар дийр ду шуна аш къинош леторна. 25Бекхам беш долу тур доккхур ду Ас шуна дуьхьал, аш Соьца бина барт бохорна. Нагахь шу шайн гӀаланаш чохь шаьш лардайта гуллахь, Ас шуна тӀе ун хоьцур ду, тӀаккха мостагӀийн карагӀур ду шу. 26Дисина напха дӀадоккхур ду Ас шуьгара. Итт зуда хир ю шун бепиг цхьана пешахь доттуш. Оза а узуш, лур ду шуна иза. Аша и бепиг дуур ду, амма шу меца дуьсур ду[+].

27Нагахь цул тӀаьхьа а, Соьга ла а ца дугӀуш, шу Суна дуьхьалдовлахь, 28Ас, оьгӀазаллица шуна дуьхьал а ваьлла, ворхӀазза сов таӀзар дийр ду шуна аша къинош леторна. 29Шайн кӀентийн а, мехкарийн а дилха дуур ду аша[+]. 30ЦӀушна сагӀа доккху шун баьрзнаш дохор ду Ас, малхана лерина хӀиттийна бӀогӀамаш хедор ду, ткъа шун декъий бохийначу шун цӀушна тӀе кхуьссур ду. Шу дегаза хетар ду Суна[+]. 31Шун гӀаланех саьлнаш йийр ю Ас, аш цӀушна Ӏибадат деш долу цӀенош а дассор ду, аш деанчу сагӀанех хьожа а йоккхур яц[+]. 32Шун латта дассор ду Ас, цу тӀехь баха охьахевшина шун мостагӀий цецбовллал чӀогӀа[+]. 33Шу къаьмнашна юкъахь дӀасадаржор ду Ас, шуна тӀаьхьа тур а даьккхина. Шун латта даьсса хир ду, шун гӀаланаш а йохийна Ӏохкуш хир ю[+]. 34ТӀаккха ерриг а ша дассийна Ӏиллинчу ханна лаьтто токхуьйтур ду шена дина зен, садаӀаран шераш ца даздаран бахьана долуш. Шу шайн мостагӀийн махкахь долчу хенахь лаьтто садоӀур ду[+]. 35ДӀатесна Ӏуьллучу ерриг а хенахь лаьтто садоӀур ду, шу цунна тӀехь Ӏаш долуш, шена садаӀа дӀа ца еллачу ханна.

36Шух дийна бисначеран дегнашка кхерам тосур бу Ас, уьш мостагӀийн мехкашкахь Ӏачу хенахь. Дегочу гӀанан гӀовгӀанах а бовдур бу уьш. Туьрах санна, бовдур бу уьш, охьа а оьгур бу, цхьа а тӀаьхьа ца ваьллашшехь. 37Вовшах тийса а луш, галдевр ду шу туьрах девдча санна, шайна тӀаьхьаваьлла цхьа а воццушехь. Шайн мостагӀашна дуьхьало ян ницкъ кхочур бац шун[+]. 38Кхечу къаьмнашна юкъахь Ӏаш а долуш, дӀакхелхар ду шу, шайн мостагӀийн лаьтто дӀа а кхаьллина. 39Шух дийна биснарш, шайн а, шайн дайн а харцонаш бахьана долуш, шайн мостагӀийн мехкашкахь маргӀалбулур бу.

40ТӀаккха шайн а, шайн дайн а харцонашна уьш къера хилахь (цара Суна дуьхьал зуламаш дарна а, уьш Суна дуьхьал бовларна а,[+] 41Со а ваьлла царна дуьхьал, церан мостагӀийн махка уьш йийсаре а балийна), церан аьрха дегнаш къарделча а, шайн харцонех цара гӀуда текхча а, 42[+]Суна дагабогӀур бу Якъубаца а, Исхьакхаца а, ИбрахӀимца а бина барт а, дагадогӀур ду латта а. 43Исраилхойх дисна долу латта, царах дасса а делла, зовкх хьоьгуш хир ду ша садоӀучу шерашкахь. Шайн харцонашна цара декхар токхуш хир ду, Ас тӀедиллинарг кхочуш ца дарна, Сан парзаш тӀе ца эцарна. 44Ткъа иза иштта делахь а, уьш шайн мостагӀийн лаьтта тӀехь Ӏачу хенахь а, Со царах дӀавоьрзур вац, уьш хӀаллакбархьама дӀа а тосур бац, Сайн цаьрца болу барт ца бохорхьама, хӀунда аьлча Со церан Веза Дела ву. 45Айса церан дайшца бина барт дагабоуьйтур бу Аса исраилхойн дуьхьа. Дерриг а халкъашна хьалха церан дай Мисар-махкара арабехира Ас церан Дела хилархьама. Со Веза Эла ву».

46ХӀорш ду Везачу Эло Синай-лам тӀехь Мусагахула Исраилан халкъана делла парзаш а, тӀедехкинарш а, хьехамаш а.

#### 27


Везачу Элана лерина долчух лаьцна

1Везачу Эло Мусага элира: 2«ДӀаала исраилхошка: „Нагахь ахь, стагах мах а луш, Везачу Элана и стаг лерина хилийта нигат дахь,[+] 3бала беза мах ткъа шарна тӀера кхузткъа шарна тӀекхаччалц волчу стагах шовзткъе итт шекхал дато ахча хир бу, Езачу Меттигехь лелаш болчу шекхалан бараме хьаьжжина. 4Нагахь иза зуда елахь, ахь хӀоттийна мах ткъе итт шекхал хир бу. 5Пхеа шарна тӀера ткъа шарна тӀекхаччалц волчу стеган мах ткъа шекхал, зудчун мах итт шекхал хир бу. 6Цхьана батта тӀера пхеа шарна тӀекхаччалц волчу кӀентан мах пхи шекхал дети, йоӀан мах кхо шекхал дети хир бу. 7Кхузткъа а, кхин сов а шераш долчу стеган мах пхийтта шекхал, зудчун мах итт шекхал хир бу.

8Нагахь стаг къен а хилла, ахь хӀоттийна мах бала цуьнан таро яцахь, динан дена тӀевига иза. Нигат динчу стеган хьоле хьаьжжина, динан дас мах хадор бу цуьнан.

9Нагахь Везачу Элана нигат динарг Цунна сагӀа даккха могуьйту даьхни делахь, цу даьхних дерриг а Везачу Элана деанарг деза а хир ду, Цунна дӀакъастийна а хир ду. 10Кхечу хӀуманца иза хийца мегар дац. СагӀина деана диканиг вочух я вониг дикачух а хийца мегар дац. Нагахь цхьа дийнат кхечуьнца хийцахь, и ший а деза хир ду, Везачу Элана дӀакъастийна а хир ду. 11Нагахь далийна бежана Далла хьалха цӀена а доцуш, Везачу Элана сагӀина ден мегаш дацахь, даладе иза динан дена тӀе. 12Динан дас, бежана дика я вон ду а хьаьжна, цуьнан мах хадор бу. Цо хадийна мах бита беза. 13Нагахь цхьаъ иза юхаэца гӀерташ велахь, хӀоттийначу механа тӀе пхоьалгӀа дакъа тӀетохийта цуьнга[+].

14Нагахь цхьаъ шен цӀа Везачу Элана лерина хилийта лууш велахь, динан дас, иза дика ду я ледара ду аьлла, мах хадо беза. Динан дас хадийнарг хир бу цӀийнан мах. 15Нагахь цу стагана шен цӀа юхаэца лаахь, хӀоттийначу механа тӀе пхоьалгӀа дакъа тӀетоха деза цо, тӀаккха цӀа цуьнан хир ду.

16Нагахь цхьаммо шен лаьттан цхьа дакъа Везачу Элана лерина хилийтахь, дӀаден тарлучу ялте хьаьжжина хила беза цу декъан мах: шена тӀехь пхи гали мукх дӀабен тарлучу лаьттан мах шовзткъе итт шекхал дети хир бу. 17МеттахӀотторан шарахь цхьаммо шен латта Везачу Элана лерина хилийтахь, цуьнан мах ахь хӀоттийнарг хир бу[+]. 18Нагахь меттахӀотторан шо чекхдаьлча, шен латта цхьаммо Везачу Элана лерина хилийтахь, тӀедогӀучу меттахӀотторан шарна тӀекхаччалц долу шераш дагар а дина, церан бараме хьаьжжина, лахара мах хӀотто беза динан дас. 19Ша дӀаделла кха стагана юхаэца лаахь, хӀоттийначу механа тӀе пхоьалгӀа дакъа тӀетоха деза цо, тӀаккха латта цунна дуьсур ду. 20Нагахь цо дӀа а ца эцна, кхечу стага и кха эцахь, иза юхаэца йиш хир яц[+]. 21МеттахӀотторан шарахь и кха дӀахецча, иза Далла дӀакъастийна хир ду. И кха гуттаренна а Везачу Элана дӀа ца боьрзу бахам хир бу. Динан дайн дола дер ду иза[+].

22Цхьаммо ша эцна латта Везачу Элана лерина дӀаделлехь, ткъа иза цуьнан доьзалан латтанийн дакъа дацахь, 23динан дас, МеттахӀотторан шарна тӀекхаччалц долу шераш а дагардина, цу лаьттан мах хадо беза. Оццу дийнахь лаьттан мах дӀабала безаш бу цу стага – и ахча Везачу Элана дӀакъастийна хир ду. 24МеттахӀотторан шарахь хьалха хиллачу хӀусамден – латта доьхкинчу стеган – дола юхадоьрзу и латта.

25Езачу Меттигехь лелаш долчу шекхале хьаьжжина берриг а мехаш хила беза. Цхьана шекхал чохь ткъа гер[*] хила еза[+].

26Дийнатех схьадаьлла дуьххьарлера даьхни цхьаммо а Везачу Элана лерина дало мегар дац, хӀунда аьлча уьш Цуьнан ду, дуьххьарлера долу дела. Сту белахь а, уьстагӀ белахь а, бож елахь а – Везачу Элан ду иза[+]. 27Даьхни хьарам делахь, ахь хӀоттийначу мехаца юхаэца тарло иза, механ пхоьалгӀа дакъа тӀе а тухуш. Нагахь юха ца эцахь, ахь хӀоттийначу мехах дӀадохка мегар ду иза[+].

28[+]Шен долахь долчух стага, гуттаренна а, Везачу Элан дӀа ца боьрзу бахам санна, лерина мел хилийтинарг – я адам, я даьхни, я кха – духкуш а, юхаоьцуш а хила мегар дац. Везачу Элана дӀа ца боьрзу бахам мел хилийтинарг Цунна бен дӀакъастийна дац. 29Везачу Элана дӀа ца боьрзу бахам санна мел хилийтина адамаш а юхаэца мегар дац – уьш дайа дезаш ду[+].

30[+]Лаьттах схьадаьллачу ялтин а, дитташ тӀехь кхиъначу стоьмийн а уьтталгӀа дакъа Везачу Элан ду. Иза Везачу Элан долахь бен дац[+]. 31УьтталгӀа дакъа юхаэца лууш волчо цуьнан механ пхоьалгӀа дакъа тӀетоха деза[+]. 32Доккхачу а, кегийчу а даьхних дерриге а уьтталгӀа дакъа Везачу Элан долахь ду. Ӏуьнан коьжалгана кӀел лелачу даьхних хӀора уьтталгӀаниг Везачу Элана дӀакъастийна хила деза. 33Вон я дика ду хьоьжуш, къесто мегар дац луш дерг, хийца а мегар дац иза. Нагахь цхьаммо иза хийцахь, хуьйцуш долу ший а дийнат Везачу Элана дӀакъастийна хир ду, тӀаккха иза юхаэца йиш яц“».

34ХӀорш ду Везачу Эло Синай-лам тӀехь Мусагахула исраилхошна тӀедехкина весеташ.

### Лелар

#### Лелар

Лелар


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]


Исраилан халкъ яьссачу арахь


Лелар


Дешхьалхе

Шовзткъа шарахь Исраилан халкъ яьссачу арахула лийлира. Синай-лома тӀера дуьйна Дала шайна лур бу аьллачу мехкан малхбалерчу дозанна тӀекхаччалц болчу церан некъах лаьцна ду хӀара Лелар цӀе йолу тептар. Исраилан халкъ Синай-ломана уллохь долчу хенахь, Мусас иза дагардира, ткъа халкъан некъ чекхбаьлча, халкъ Муаби-махкахь долчу хенахь, иза юха а дагардира цо. Цул хьалха Исраилан халкъ КанаӀан-мехкан къилберачу дозанна уллохь йолчу Кхадеш-БарнаьӀа-гӀалина тӀедахара, амма цигахула царна ваӀданца лур бу аьллачу махка чу ца бахалора уьш. Дуккха а хан оцу меттехь а яьккхина, уьш Йордан-хил малхбалехь йолчу метте бахара. Халкъан цхьа дакъа цигахь даха охьахиира, ткъа вукху декъо цигахь кечам бира, Йордан-хил дехьа а даьлла, КанаӀан-махкана чубовла.

Лелар олучу тептар тӀехь дуьйцуш ду халкъ юх-юха а гӀайгӀанехь а, кхерамехь а хиларх лаьцна, цунна тӀехь Ӏазапаш латтийна дела. Далла а, Дала цунна тӀехь дӀахӀоттийначу Мусана а дуьхьалделира и халкъ. Исраилхоша иштта къинош летадахь а, Шена хьалха уьш аьрха белахь а, Дела царна тешаме а хуьлу, Цо уьш Ӏалаш а бо. Оцу массо а ханна Муса Далла а, халкъана а тешаме вуьсу, иза наггахь чӀогӀа собаре ца хилахь а.

#### 1


Исраилан халкъ дуьххьара дагардар

1[+]Мисар-махкара исраилхой арабевллачул тӀаьхьа шолгӀачу шеран, шолгӀачу беттан хьалхарчу дийнахь Синай олучу яьссачу аренгахь, гуламан четар чохь, Веза Эла Мусага вистхилира. Цо элира:[+] 2«Дерриг а Исраилан халкъан, дагар а деш, хьесап де, церан тукхамашка а, доьзалшка а хьаьжжина. ХӀорра а боьршачу стеган цӀе дӀаязъе[+]. 3Ахьа а, АхӀарона а ткъа шо а, цул лакхара а хан йолу нах, шайн тӀеман тобанашца багар а бай, Исраилан халкъан эскарехь гӀуллакх дан мегаш болчеран хьесап де. 4Шайн доьзалехь баьчча волу хӀора тайпан юкъара цхьацца стаг хила веза шуьца. 5Шуьца хинболчу нехан цӀераш хӀорш ю:

Раабанан тӀаьхьенах – Шидауран кӀант Элицур;[+]

6ШимӀин тӀаьхьенах – Цура-Шидин кӀант Шелумиал;[+]

7ЯхӀудан тӀаьхьенах – Ӏамминадабан кӀант Нахьшон;[+]

8Исраилан тӀаьхьенах – ЦуӀаран кӀант Натунаил;[+]

9Забулан тӀаьхьенах – Хьелонан кӀант Элиаб;[+]

10Юсупан кӀентех: Эпрайман тайпанах волу ӀамихӀудан кӀант Эли-ШамаӀ а, Маннашан тӀаьхьенах волу Падацуран кӀант Гамлиал а;[+]

11Бен-Яманан тӀаьхьенах – ГидӀонин кӀант Авдани;[+]

12Данан тӀаьхьенах – Ӏами-Шидин кӀант АхьиӀазар;[+]

13Ашаран тӀаьхьенах – Ӏухранан кӀант ПагӀиал;[+]

14Гадин тӀаьхьенах – ДаӀуалан кӀант Элъясайп;[+]

15Напталан тӀаьхьенах – Ӏайнанан кӀант АхьираӀ»[+].

16Уьш бу халкъана юкъара схьакхайкхина болу, шайн дайн тукхамашкахь тхьамданаш болу, исраилхойн тайпанийн коьртехь болу нах.

17ЦӀераш яьхна и нах шайца дӀабигира Мусас а, АхӀарона а. 18ШолгӀачу беттан хьалхарчу дийнахь дерриге а халкъ дӀагулдира цара. ТӀаккха халкъо цаьрга дӀадовзийтира шайн схьадовлар, шайн тукхамашка а, доьзалшка а хьаьжжина. ХӀора а ткъа шо а, цул лакхара а хан йолчун цӀе дӀаязйора, 19Везачу Эло Мусана тӀедиллина ма-хиллара. Иштта халкъан хьесап дира Мусас Синай олучу яьссачу арахь.

20Исраилан дуьххьарлера доьзалхо волчу Раабанан тӀаьхьенах дӀаязвира, шайн тукхамашка а, доьзалшка а хьаьжжина, хӀораннан цӀе а йоккхуш, ткъа шо а, цул лакхара а хан йолу, эскарехь гӀуллакх дан мегаш волу массо а боьрша стаг. 21Раабанан тайпанах багарбинарш шовзткъе ялх эзар пхи бӀе стаг вара (46500)[+].

22ШимӀин тӀаьхьенах дӀаязвира, шайн тукхамашка а, доьзалшка а хьаьжжина, хӀораннан цӀе а йоккхуш, ткъа шо а, цул лакхара а хан йолу, эскарехь гӀуллакх дан мегаш волу массо а боьрша стаг. 23ШимӀин тайпанах хьесап динарг шовзткъе ткъайоьсна эзар кхо бӀе стаг вара (59300)[+].

24Гадин тӀаьхьенах дӀаязвира, шайн тукхамашка а, доьзалшка а хьаьжжина, хӀораннан цӀе а йоккхуш, ткъа шо а, цул лакхара а хан йолу, эскарехь гӀуллакх дан мегаш волу массо а боьрша стаг. 25Гадин тайпанах вагарвинарг шовзткъе пхи эзар ялх бӀе шовзткъе итт стаг вара (45650)[+].

26ЯхӀудан тӀаьхьенах дӀаязвира, шайн тукхамашка а, доьзалшка а хьаьжжина, хӀораннан цӀе а йоккхуш, ткъа шо а, цул лакхара а хан йолу, эскарехь гӀуллакх дан мегаш волу массо а боьрша стаг. 27ЯхӀудан тайпанах вагарвинарг кхузткъе вейтта эзар ялх бӀе стаг вара (74600)[+].

28Иссарханан тӀаьхьенах дӀаязвира, шайн тукхамашка а, доьзалшка а хьаьжжина, хӀораннан а цӀе а йоккхуш, ткъа шо а, цул лакхара а хан йолу, эскарехь гӀуллакх дан мегаш волу массо а боьрша стаг. 29Иссарханан тайпанах хьесап винарг шовзткъе вейтта эзар виъ бӀе стаг вара (54400)[+].

30Забулан тӀаьхьенах дӀаязвира, шайн тукхамашка а, доьзалшка а хьаьжжина, хӀораннан цӀе а йоккхуш, ткъа шо а, цул лакхара а хан йолу, эскарехь гӀуллакх дан мегаш волу массо а боьрша стаг. 31Забулан тайпанах хьесап винарг шовзткъе вуьрхӀитта эзар виъ бӀе стаг вара (57400)[+].

32Юсупан кӀант волчу Эпрайман тӀаьхьенах дӀаязвира, шайн тукхамашка а, доьзалшка а хьаьжжина, хӀораннан цӀе а йоккхуш, ткъа шо а, цул лакхара а хан йолу, эскарехь гӀуллакх дан мегаш волу массо а боьрша стаг. 33Эпрайман тайпанах хьесап винарг шовзткъа эзар пхи бӀе стаг вара (40500)[+].

34Маннашан тӀаьхьенах дӀаязвира, шайн тукхамашка а, доьзалшка а хьаьжжина, хӀораннан цӀе а йоккхуш, ткъа шо а, цул лакхара а хан йолу, эскарехь гӀуллакх дан мегаш волу массо а боьрша стаг. 35Маннашан тайпанах хьесап винарг ткъе шийтта эзар ши бӀе стаг вара (32200)[+].

36Бен-Яманан тӀаьхьенах дӀаязвира, шайн тукхамашка а, доьзалшка а хьаьжжина, хӀораннан цӀе а йоккхуш, ткъа шо а, цул лакхара а хан йолу, эскарехь гӀуллакх дан мегаш волу массо а боьрша стаг. 37Бен-Яманан тайпанах хьесап винарг ткъе пхийтта эзар виъ бӀе стаг вара (35400)[+].

38Данан тӀаьхьенах дӀаязвира, шайн тукхамашка а, доьзалшка а хьаьжжина, хӀораннан цӀе а йоккхуш, ткъа шо а, цул лакхара а хан йолу, эскарехь гӀуллакх дан мегаш волу массо а боьрша стаг. 39Данан тайпанах хьесап винарг кхузткъе ши эзар ворхӀ бӀе стаг вара (62700)[+].

40Ашаран тӀаьхьенах дӀаязвира, шайн тукхамашка а, доьзалшка а хьаьжжина, хӀораннан цӀе а йоккхуш, ткъа шо а, цул лакхара а хан йолу, эскарехь гӀуллакх дан мегаш волу массо а боьрша стаг. 41Ашаран тайпанах хьесап винарг шовзткъе цхьа эзар пхи бӀе стаг вара (41500)[+].

42Напталан тӀаьхьенах дӀаязвира, шайн тукхамашка а, доьзалшка а хьаьжжина, хӀораннан цӀе а йоккхуш, ткъа шо а, цул лакхара а хан йолу, эскарехь гӀуллакх дан мегаш волу массо а боьрша стаг. 43Напталан тайпанах хьесап винарг шовзткъе кхойтта эзар виъ бӀе стаг вара (53400)[+].

44Уьш бара Мусас а, АхӀарона а хьесап биначарна юкъабахана болу багарбинарш. Цара хьесап деш, цаьрца цхьаьна бара исраилхойн баьччанаш а. ХӀора тайпанара цхьацца волу шийтта стаг вара уьш. 45Шайн доьзалшка хьаьжжина, ткъа шо а, цул лакхара а хан а йолуш, Исраилан эскарехь гӀуллакх дан мегаш болчу исраилхойн а динера хьесап. 46Царах багарбинчарна юкъаваханарг вара ялх бӀе кхо эзар пхи бӀе шовзткъе итт стаг (603550)[+].

47Ткъа левихой ца богӀура шайн дайн тукхамашца багарбинчарна юкъа, 48хӀунда аьлча Везачу Эло Мусага аьллера: 49«Левин тайпанах берш багарбинчарна юкъа ма бахийта, церан исраилхошца цхьаьна хьесап а ма де. 50Ткъа левихой къобалбе тоьшаллин четарна а, цуьнан пхьегӀашна а, цуьнца доьзна долчу дерриг хӀуманна а тӀехь куьйгалла дан. Цаьрга леладайта и Делан четар а, цунна оьшу гӀуллакх а дайта. Шаьш совца дезачу меттигехь цу четарна гонах шайн меттамотт дӀахӀоттабайта цаьрга. 51Делан четар кхечу метте дахьа дезаш хилахь, иза левихошка хьалаайийта. Нагахь санна и четар охьадилла дезахь, иза левихошка охьа а диллийта. Амма цунна тӀе левихойх воцу цхьа стаг тӀегӀортахь, иза вуьйр ву. 52Исраилан тӀаьхьенах волу хӀорра а стаг шен тайпанан меттамотт болчохь а, шен байракх хьалаайина йолчохь а, шайн тӀеман тобанашка хьаьжжина, саца веза. 53Ткъа левихоша шаьш совца беза меттиг тоьшаллин четарна гонах билгалъяккха еза, исраилхошна тӀехь оьгӀазалла ца хилийтархьама. Левихой оцу четарна уллохь ха деш лаьттар бу»[+]. 54И дерриг а кхочушдира исраилхоша. Везачу Эло Мусана тӀедиллина ма-хиллара, кхочушдира цара и дерриге а.

#### 2


Исраилхойн тайпанийн меттаметтанаш дӀанисдар

1Везачу Эло Мусага а, АхӀароне а элира: 2«Исраилан халкъо шайн меттаметтанаш, къеста а деш, гуламан четарна гонах дӀахӀитто деза. ХӀора стага шен тайпанан байракх хьалаайинчохь, шен доьзалан билгало йолчохь, меттамотт дӀахӀотто беза.

3Малхбалехьа, малх схьакхетачу агӀор, ЯхӀудан тайпанан меттаматтан байракх хьалаойур ю, ткъа оцу тайпанах болу нах, шайн тӀеман тобанашка хьаьжжина, цигахь дӀанислур бу. ЯхӀудан тайпанна тӀехь куьйгалла дийр ду Ӏамминадабан кӀанта Нахьшона[+]. 4Цуьнан эскарехь вагарвинарг кхузткъе вейтта эзар ялх бӀе тӀемало ву (74600).

5ЯхӀудан тайпанна юххехь Иссарханан тайпано шен меттамотт дӀахӀоттор бу. Оцу тайпанна тӀехь куьйгалла дийр ду ЦуӀаран кӀанта Натунаила. 6Цуьнан эскарехь вагарвинарг шовзткъе вейтта эзар виъ бӀе тӀемало ву (54400).

7ЯхӀудан тайпанна юххехь Забулан тайпано а шен меттамотт дӀахӀоттор бу. Оцу тайпанна тӀехь куьйгалла дийр ду Хьелонан кӀанта Элиаба. 8Цуьнан эскарехь вагарвинарг шовзткъе вуьрхӀитта эзар виъ бӀе тӀемало ву (57400).

9ЯхӀудан меттаматтахь вагарвинарг верриге а цхьа бӀе везткъе ялх эзар виъ бӀе стаг ву, шайн тӀеман тобанашка хьаьжжина. Уьш исраилхой дӀабоьлхуш хьалхабевлла баха беза[+].

10Къилбехьа йолчу агӀор Раабанан тайпанан меттаматтан байракх хьалаойур ю, ткъа оцу тайпанах болу нах, шайн тӀеман тобанашка хьаьжжина, цигахь дӀанислур бу. Оцу тайпанна тӀехь куьйгалла дийр ду Шидауран кӀанта Элицура. 11Цуьнан эскарехь вагарвинарг шовзткъе ялх эзар пхи бӀе тӀемало ву (46500).

12Раабанан тайпанна юххехь ШимӀин тайпано шен меттамотт дӀахӀоттор бу. Оцу тайпанна тӀехь куьйгалла дийр ду Цура-Шидин кӀанта Шелумиала. 13Цуьнан эскарехь вагарвинарг шовзткъе ткъайоьсна эзар кхо бӀе тӀемало ву (59300).

14Раабанан тайпанна юххехь Гадин тайпано а шен меттамотт дӀахӀоттор бу. Оцу тайпанна тӀехь куьйгалла дийр ду РаӀалан кӀанта Элъясайпа. 15Цуьнан эскарехь вагарвинарг шовзткъе пхи эзар ялх бӀе шовзткъе итт тӀемало ву (45650).

16Раабанан меттаматтахь вагарвинарг верриге а цхьа бӀе шовзткъе цхьайтта эзар виъ бӀе шовзткъе итт стаг ву, шайн тӀеман тобанашка хьаьжжина. Уьш, исраилхой дӀабоьлхуш, шолгӀачу меттехь хир бу[+].

17Цул тӀаьхьа гуламан четар а, иза дӀахьош долу левихойн тайпа а дӀагӀур ду, дуьххьарлерчу шина меттаматтана а, тӀаьххьарчу шина меттаматтана а юккъехь. Шайн меттаметтанаш дӀанисдина кеп ма-хиллара, дӀагӀур бу уьш. ХӀора стаг шен-шен меттехь, шен байракх хьалаайинчохь, хир ву[+].

18Малхбузехьа йолчу агӀор Эпрайман тайпанан меттаматтан байракх хьалаойур ю, ткъа оцу тайпанах болу нах, шайн тӀеман тобанашка хьаьжжина, цигахь дӀанислур бу. Оцу тайпанна тӀехь куьйгалла дийр ду ӀамихӀудан кӀанта Эли-ШамаӀа. 19Цуьнан эскарехь вагарвинарг шовзткъа эзар пхи бӀе шовзткъе итт тӀемало ву (40500).

20Эпрайман тайпанна юххехь Маннашан тайпано шен меттамотт дӀахӀоттор бу. Оцу тайпанна тӀехь куьйгалла дийр ду Падацуран кӀанта Гамлиала. 21Цуьнан эскарехь вагарвинарг ткъе шийтта эзар ши бӀе тӀемало ву (32200).

22Эпрайман тайпанна юххехь Бен-Яманан тайпано а шен меттамотт дӀахӀоттор бу. Оцу тайпанна тӀехь куьйгалла дийр ду ГидӀонин кӀанта Авданис. 23Цуьнан эскарехь вагарвинарг ткъе пхийтта эзар виъ бӀе тӀемало ву (35400).

24Эпрайман меттаматтахь вагарвинарг верриге а цхьа бӀе бархӀ эзар цхьа бӀе тӀемало ву, шайн тӀеман тобанашка хьаьжжина. Уьш дӀабоьлхуш кхоалгӀачу меттехь хир бу[+].

25Къилбаседехьа йолчу агӀор Данан тайпанан меттаматтан байракх хьалаойур ю, ткъа оцу тайпанах болу нах, шайн тӀеман тобанашка хьаьжжина, цигахь дӀанислур бу. Оцу тайпанна тӀехь куьйгалла дийр ду Ӏами-Шидин кӀанта АхьиӀазара. 26Цуьнан эскарехь вагарвинарг кхузткъе ши эзар ворхӀ бӀе тӀемало ву (62700).

27Данан тайпанна юххехь Ашаран тайпано шен меттамотт дӀахӀоттор бу. Оцу тайпанна тӀехь куьйгалла дийр ду Ӏухранан кӀанта ПагӀиала. 28Цуьнан эскарехь варгарвинарг шовзткъе цхьа эзар пхи бӀе тӀемало ву (41500).

29Данан тайпанна юххехь Напталан тайпано а шен меттамотт дӀахӀоттор бу. Оцу тайпанна тӀехь куьйгалла дийр ду Ӏайнанан кӀанта АхьираӀа. 30Цуьнан эскарехь вагарвинарг шовзткъе кхойтта эзар виъ бӀе тӀемало ву (53400).

31Данан меттаматтахь вагарвинарг верриге а цхьа бӀе шовзткъе вуьрхӀитта эзар ялх бӀе тӀемало ву. Уьш, исраилхой дӀабоьлхуш, шайн байракхашка хьаьжжина, тӀаьххьарчу меттехь хир бу»[+].

32Иштта, шайн доьзалшка хьаьжжина, багарбинера исраилхой. Меттаметтанашкахь болчу нехан, шайн тӀеман тобанашка хьаьжжина, хьесап дича, уьш верриге а ялх бӀе кхо эзар пхи бӀе шовзткъе итт тӀемало вара (603550)[+]. 33Везачу Эло Мусана тӀедиллина ма-хиллара, Исраилан тӀаьхьенах болчу нехан хьесап деш, левихой багар ца бира[+].

34Иштта Везачу Эло Мусана тӀедиллинарг дерриге а кхочушдира исраилхоша. Цу тайпана, шайн байракхаш хьалаайинчохь, шайн меттаметтанашкахь дӀахӀуьттура уьш, ткъа иштта, хӀорра а шайн тайпанашца а, доьзалшца а дӀабоьлхура уьш.

#### 3


АхӀаронан тӀаьхье

1ХӀара ду АхӀаронан а, Мусан а тӀаьхьенах хилларг, Синай цӀе йолчу лам тӀехь Веза Эла Мусага вистхиллачу хенахь. 2[+]АхӀаронан кӀентийн цӀераш хӀорш ю: дуьххьарлера доьзалхо вара Надаб, цул тӀаьхьа бина кӀентий бара АбихӀу, ЭлиӀазар, Итамар[+]. 3Уьш яра динан дай хиллачу Далла гӀуллакх дан леррина къобалбинчу АхӀаронан кӀентийн цӀераш. 4[+]Надаб а, АбихӀу а Везачу Элана хьалха велира, цара Синай цӀе йолчу яьссачу арахь лато магийна йоцу цӀе Цунна хьалха еача. Ткъа цу шиннан бераш хилла а дацара. Шайн да АхӀарон дийна мел волчу хенахь, ЭлиӀазара а, Итамара а Далла, динан дайша санна, гӀуллакх дора[+].


Левин тайпа къобалдар

5Везачу Эло Мусага элира: 6«Левин тайпанах берш, схьа а гулбай, АхӀаронна хьалха дӀахӀиттабе, цаьрга цунна гӀуллакх дайтархьама[+]. 7АхӀаронан а, дерриге а халкъан а дуьхьа гуламан четарна хьалха ха дайта цаьрга, иштта четарца боьзна болу болх байта цаьрга. 8Массо а исраилхойн дуьхьа гуламан четаран ерриге пхьегӀаш а ларъяйта цаьрга, иштта четарца боьзна болу болх а байта цаьрга. 9АхӀаронан а, цуьнан кӀентийн а кара дӀало и левихой. Исраилан тӀаьхьенах уьш леррина АхӀаронан кара дӀабелларш бу[+]. 10АхӀарон а, цуьнан кӀентий а къобалбе, шайн динан дайн даржехь лело дезаш долу гӀуллакх цаьрга лардайтархьама. И гӀуллакх дан левихойх воцу цхьаъ гӀортахь, иза вуьйр ву»[+].

11Везачу Эло Мусага элира: 12«ЛадогӀа! Ас-Айса левихой хаьржина исраилхошна юкъара хьалха дуьнен чу бевллачу берриге а исраилхойн кӀентийн метта. Иштта, левихой Сан долахь хир бу, 13[+]хӀунда аьлча доьзалшкахь хьалха дуьнен чу бевлла кӀентий берриге а Сан долахь бу. Айса мисархойн хьалха дуьнен чу бевлла кӀентий берриге а байинчу дийнахь, исраилхойн доьзалшкахь хьалха дуьнен чу бевлла массо а кӀентий а, иштта хьалха хилла массо а дийнаташ а Сайн битина Аса. Уьш Сан хила деза. Со Веза Эла ву»[+].


Левихой багарбар

14Синай цӀе йолчу яьссачу арахь Везачу Эло Мусага элира: 15«Левин тӀаьхье шайн доьзалшца а, шайн тукхамашца а ягаръе. Цхьа бутт а, цул лакхара а хан йолу хӀора кӀант вагарве». 16Везачу Эло аьлла ма-хиллара, Цо тӀедиллинарг кхочуш а деш, уьш багарбира Мусас.

17Левин кӀентийн цӀераш яра: ГӀиршан, КхахӀат, Мерари[+].

18ГӀиршанан тӀаьхьенан цӀераш церан тукхамашца яра: Ливани, ШамаӀи[+].

19КхахӀатан тӀаьхьенах болчеран цӀераш церан тукхамашца яра: Ӏамрам, Ицхьар, Хьеврон, Ӏузиал[+].

20Мерарин тӀаьхьенан цӀераш церан тукхамашца яра: Махьли а, Мушхьи а.

Уьш Левин тӀаьхьенан тукхамаш ду, церан доьзалшка хьаьжжина[+].

21ГӀиршанах даьллера Ливанин а, ШамаӀин а тукхамаш. Уьш ГӀиршанах девлла тукхамаш дара. 22Цхьа бутт а, цул лакхара а хан йолу верриге а боьрша стаг вагарвича, уьш ворхӀ эзар пхи бӀе боьрша стаг вара (7500). 23ГӀиршанан тӀаьхьенийн тукхамаша шайн меттамотт Делан четарна тӀехьа, малхбузехьа агӀор, дӀахӀотто безара[+]. 24ГӀиршанан доьзалийн баьчча вара Лаалан кӀант Элъясайп. 25ГӀиршанан тӀаьхьенах болчарна тӀедиллинера гуламан четаран иштта хӀуманаш Ӏалашъян: чухуларчу четаран а, тӀехуларчу четаран а, четарна тӀехула лаьцначу кхалоран а, четарна чуволучу меттехь йолчу шаршун а,[+] 26четарна а, кхерчана а гонах йолу керт нисъеш йолчу шаршуйн а, кертан кевнехь йолчу шаршун а, цаьрца доьзна долчу машшийн а. Цул сов, царна тӀедиллинера оцу хӀуманашца боьзна болу белхаш бар.

27КхахӀатах схьадаьллера Ӏамраман а, Ицхьаран а, Хьевронан а, Ӏузиалан а тукхамаш. Уьш КхахӀатан тукхамаш дара[+]. 28Цхьа бутт а, цул лакхара а хан йолу верриге а боьрша стаг вагарвича, уьш бархӀ эзар ялх бӀе стаг вара (8600). КхахӀатан тукхамна тӀедиллинера еза хӀуманаш ларъян. 29КхахӀатан тӀаьхьенийн тукхамаша шайн меттамотт Делан четарна къилбехьа агӀор дӀахӀотто безара. 30КхахӀатан доьзалийн баьчча вара Ӏузиалан кӀант Эли-Цапан. 31Цара дола дан дезачунна юкъайогӀура хӀара хӀуманаш: Делан тӀорказ а, стол а, стогар а, кхерчаш а, четарна чохь гӀуллакх дан леррина язйина пхьегӀаш а, четаран уггар езачу чоьнна хьалха оьллина кирхьа а, иштта цаьрца боьзна болу белхаш бар а[+].

32Левихойн баьччанашна тӀехь волу баьчча вара динан да волчу АхӀаронан кӀант ЭлиӀазар. Еза хӀуманаш Ӏалашъеш болчарна тӀехь куьйгалла дан къобалвинера иза[+].

33Мерарих схьадаьллера Махьлин а, Мушхьин а тукхамаш. Уьш Мерарин тукхамаш дара. 34Цхьа бутт а, цул лакхара а хан йолу верриге а боьрша стаг вагарвича, уьш ялх эзар ши бӀе стаг вара (6200). 35Мерарин доьзалийн баьчча вара Абу-Хьаилан кӀант Цуриал. Цара шайн меттамотт Делан четарна къилбаседехьа агӀор дӀахӀотто безара. 36Мерарин тӀаьхьенна дола де аьлларш хӀара хӀуманаш яра: четаран гураш а, цуьнан хьокхий а, бӀогӀамаш а, цуьнан баххаш а, берриг цуьнан гӀирс а. Царна тӀедиллинера оцу хӀуманашца боьзна болу белхаш бар[+]. 37Иштта цара дола дан дезара: гонахарчу кертан бӀогӀамийн а, церан баххийн а, машшаш чӀагӀдеш тухуш долчу дечиган хьостамийн а, машшийн а.

38Мусас а, АхӀарона а, цуьнан кӀенташа а шайн меттамотт Делан четаран малхбалехьа агӀор, гуламан четарна хьалхахь дӀахӀотто безара. Царна тӀедиллинера Делан четар лардар – иза дерриге а исраилхойн дуьхьа деш долу гӀуллакх дара. Ткъа нагахь царна юкъара воцу цхьаъ цунна улло гӀоьртича, иза вен дезара. 39Везачу Эло тӀедилларца Мусас а, АхӀарона а вагарвина волу цхьа бутт а, цул лакхара а хан йолу верриге а боьрша левихо, церан тукхамашка хьаьжжина, ткъе ши эзар вара (22000)[+].


Дуьнен чу хьалха бевллачийн метта левихой хӀиттор

40Везачу Эло Мусага элира: «Исраилан тӀаьхьенах дуьнен чу хьалха бевллачу боьршачу нахах цхьа бутт а, цул лакхара а хан ерш багарбе, церан хӀораннан цӀе дӀа а язъеш. 41Хьалха дуьнен чу бевллачу боьршачу исраилхойн метта левихой, дӀа а къастабай, Суна лерина хилийта. Со Веза Эла ву! Ткъа исраилхойн хьалха дуьнен чу даьллачу бежанийн метта левихойн бежанаш а Суна лерина хилийта». 42Везачу Эло шена тӀедиллина ма-хиллара, исраилхойн хьалха дуьнен чу бевлла берриге а кӀентий багарбира Мусас. 43Уьш верриге а шайн цӀерашца дӀаязбина болчу боьршачу нахах цхьа бутт а, цул лакхара а хан йолу ткъе ши эзар ши бӀе кхузткъе кхойтта стаг вара (22273).

44Везачу Эло Мусага элира: 45«Исраилхойн хьалха дуьнен чу бевллачу кӀентийн метта левихой схьаэца, иштта левихойн бежанийн метта церан бежанаш схьаэца, левихой Сан долахь хилийтархьама. Со Веза Эла ву. 46Левихойн барамал сов волчу исраилхойн хьалха дуьнен чу ваьллачу ши бӀе кхузткъе кхойтта кӀантана тӀера мах схьаэца. 47Цхьана стагана тӀера пхи шекхал схьаэца, дезачу шекхале хьаьжжина (цхьана дезачу шекхалан барам чу ткъа гер[*] догӀу)[+]. 48И ахча АхӀаронна а, цуьнан кӀенташна а левихойл совбевллачу исраилхошна тӀера дӀало». 49Мусас схьаийцира оцу совбевллачу исраилхойн метта дӀалуш долу ахча. 50И ахча схьаэцнера исраилхойн хьалха дуьнен чу бевллачу боьршачу нахана тӀера. Цхьа эзар кхо бӀе кхузткъе пхиъ шекхал дети ахча, дезачу шекхалан бараме хьаьжжина, схьаийцира царна тӀера. 51Левихойл совбевллачу исраилхошна тӀера, мах а белла, схьаэцна и ахча, Везачу Эло шена тӀедиллина ма-хиллара, АхӀароне дӀаделира Мусас.

#### 4


КхахӀатан тӀаьхьенах болчу нахана тӀедиллина гӀуллакх

1Везачу Эло Мусага а, АхӀароне а элира: 2«Левин тӀаьхьенах долчу КхахӀатан гаранах болу берриге а боьрша нах багар а бай, хьесап де, церан тукхамашка а, доьзалшка а хьаьжжина. 3Ткъе итт шарера шовзткъе итт шаре бевлла гуламан четар чохь гӀуллакх дан магийтина болу берриге а нах багарбе[+]. 4КхахӀатан тӀаьхьенах болчу нахана гуламан четар чохь бан тӀебехкина болу белхаш уггар езачу хӀуманашца боьзна бу.

5Меттамотт болчуьра исраилхой новкъа бовлуш, АхӀароне а, цуьнан кӀенташка а, Делан четар чу а бовлийтий, тоьшаллин тӀорказна дуьхьал оьллина кирхьа схьаэцийта. Иза тӀорказна тӀетасийта. 6Цул тӀаьхьа цу тӀорказна тӀе хӀордан дийнатийн кӀеда тӀаьрсиган тӀетосург тасийта. Ткъа цунна тӀехула сийна бос болу тӀергӀан кӀади а тасий, тӀорказан хьокхий шен чӀагарех чекхдахийта[+].

7Иштта даздина баьпкаш тӀехь долчу стоьла тӀе а тасийта сийна басахь йолу шаршу. Цу тӀе бошхепаш, еш, боганаш, чагӀаран сагӀанаш чудутту кедаш охьадахка. Гуттар а цигахь хила деза бепиг а латтаде цу тӀехь. 8Оцу массо а хӀуманна тӀехула цӀен басахь долу кӀади тӀедиллийта. Ткъа цу тӀе хӀордан дийнатийн кӀедачу тӀаьрсиган тӀетосург тасийта. ТӀаккха хьокхий стоьлан чӀагарех чекхдахийта.

9Цул тӀаьхьа сийна бос болу тӀергӀан кӀади тасийта серло луш болчу стогарна тӀе а, цуьнан къуьданашна а, тукаршна а, богуш берг дӀасабахьачу нойшна а, къуьданаш чу дутту даьтта чохь долчу кхабанашна а тӀе. 10И ерриг хӀума а, хӀордан дийнатийн кӀедачу тӀаьрсиган шаршу тӀе а тасий, дӀасакхоьхьучу экханна тӀе яхкийтийта.

11Дашочу кхерчана тӀе а тасийта сийна бос болу кӀади. Ткъа цу тӀе хӀордан дийнатийн кӀедачу тӀаьрсиган шаршу тӀе а тасий, кхерчан чӀагарех хьокхий чекхдахийта. 12Делан четар чохь Ӏамал еш лело къастийна пхьегӀаш сийна бос болчу кӀадина юккъе дӀахьарчае, тӀаккха цунна тӀехула хӀордан дийнатийн кӀедачу тӀаьрсиган шаршу а йиллий, дӀасакхоьхьучу экханна тӀе яхкийта. 13Чуьра юкъ дӀа а яккхий, сагӀа доккхучу кхерчана тӀе а сирла-цӀен бос болу кӀади тасийта. 14Цул тӀаьхьа кхерчана уллохь Ӏамал еш лелош йолу ерриг хӀума а схьагулъяйта: богуш болу кӀора дӀасакхоьхьу нойш, мӀерий, белаш, боганаш. И ерриге а хӀуманаш кхерча тӀехь йолчу сирла-цӀен бос болчу кӀадина тӀе яхкийта. ТӀаккха оцу хӀуманашна тӀе хӀордан дийнатийн кӀедачу тӀаьрсиган шаршу а тасий, хьокхий кхерчан чӀагарех чекхдахийта. 15АхӀарона а, цуьнан кӀенташа а Делан четар чуьра езачу хӀуманашна тӀе кӀадеш тасар чекхдаьллачул тӀаьхьа, меттамотт дӀабоккхучу хенахь, кхахӀатхой тӀебахкийта уьш дӀаяхьа. Амма езачу хӀуманех уьш хьакха ма балийта, шаьш ца балийтархьама.

Делан четар чуьра и хӀуманаш КхахӀатан тӀаьхьенах болчу наха яхьа еза[+].

16Динан да волчу АхӀаронан кӀентан ЭлиӀазаран карахь ду къуьданаш чу дутту даьтта а, хаза хьожа йогӀу хӀума а, хӀора дийнахь дахьаш долу кӀен сагӀа а, къобалваран зайтдаьтта а. Цо дола дийр ду дерриге а Делан четаран а, цунна чохь мел йолчу езачу хӀуманан а, пхьегӀийн а»[+].

17Везачу Эло Мусага а, АхӀароне а элира: 18«Варелаш! Левихойн юкъара КхахӀатан тукхамийн гара дӀа ма даккхийталаш! 19Уггар а езачу хӀуманашна тӀебоьлхучу хенахь, уьш дийна бисийтархьама, аша хӀара дан деза: АхӀарона а, цуьнан кӀенташа а, Делан четар чу а баьхкина, хӀора кхахӀатхо шен гӀуллакх дечу метте дӀа а хӀоттош, цара дӀаяхьа еза хӀума гайта еза царна. 20Амма кхахӀатхой, езачу хӀуманашка хьажархьама, ур-атталла бӀаьрганегӀар тухучу юкъана а, четар чу баха ца беза, шаьш ца балийтархьама»[+].


ГӀиршанан тӀаьхьенах болчу нахана тӀедиллина гӀуллакх

21Везачу Эло Мусага элира: 22«ГӀиршанан гаранах берш багар а бай, церан хьесап де, шайн доьзалшка а, тукхамашка а хьаьжжина. 23Ткъе итт шарера шовзткъе итт шаре бевлла гуламан четар чохь гӀуллакх дан магийна болу берриге а нах багарбе. 24ГӀиршанан тӀаьхьенах болчу наха, шаьш гӀуллакх деш а, хӀуманаш дӀахьош а, хӀара дан деза:[+] 25гӀиршанхоша дахьа деза: чухулара четар а, гуламан четар а, цуьнан кхалор а, цунна тӀехула хӀордан дийнатийн кӀедачу тӀаьрсигах йина йолу кхалор а, четарна чуволучу меттехь йолу шаршу а, 26четарна а, кхерчана а гонах йолу керт нисъеш йолу шаршуш а, кертан кевнехь йолу шаршу а, цаьрца доьзна долу машшаш а, оцу дерригенна а оьшуш болу гӀирс а. Оцу хӀуманашца доьзна дан дезаш мел долу гӀуллакх а кхочушдан деза цара. 27АхӀаронан а, цуьнан кӀентийн а омрица кхочушдан деза ГӀиршанан тӀаьхьенах болчара шайна тӀедиллина муьлхха а гӀуллакх: хӀуманаш дӀахьош и делахь а, кхин болх шаьш беш белахь а. Цара дӀахьош мел йолчу хӀуманан дола дар тӀедилла царна. 28Цу тайпана белхаш бан беза ГӀиршанан тӀаьхьенах болчу наха, шаьш Делан четарца доьзна долу гӀуллакх деш, шайна тӀехь куьйгалла деш динан ден АхӀаронан кӀант Итамар а волуш».


Мерарин тӀаьхьенах болчу нахана тӀедиллина гӀуллакх

29«Мерарин гаранах берш багарбе, шайн тукхамашка а, доьзалшка а хьаьжжина. 30Ткъе итт шарера шовзткъе итт шаре бевлла гуламан четар чохь гӀуллакх дан магийна болу берриге а нах багарбе. 31Гуламан четарца боьзна болчу церан белхашка хьаьжжина, цара дӀаяхьа езаш йолу хӀуманаш хӀорш ю: четаран гураш а, цуьнан хьокхий а, бӀогӀамаш а, цуьнан баххаш а,[+] 32гонахарчу кертан бӀогӀамаш а, иштта церан баххаш а, чӀагӀдеш тухуш долу дечиган хьостамаш а, машшаш а, берриг цуьнан гӀирс а, оцу хӀуманашца боьзна болу белхаш бар а. Цара дӀаяхьа езачу хӀора хӀуманан, цуьнан цӀе а йоккхуш, хьесап де. 33Цу тайпана белхаш бан беза Мерарин тӀаьхьенах болчу наха, шаьш Делан четарца доьзна долу гӀуллакх деш, шайна тӀехь куьйгалла деш динан ден АхӀаронан кӀант Итамар а волуш».


Левихойн багарбар

34Мусас а, АхӀарона а, Исраилан халкъан куьйгалхоша а КхахӀатан тӀаьхьенах болу нах багарбира церан тукхамашца а, доьзалшца а. 35Ткъе итт шарера шовзткъе итт шаре бевлла гуламан четарца доьзна гӀуллакх дан магийна болу берриге а нах, 36шайн тукхамашка хьаьжжина багарбича, ши эзар ворхӀ бӀе шовзткъе итт стаг вара (2750). 37Уьш бара КхахӀатан тӀаьхьенах болу гуламан четарна лерина гӀуллакх деш болу багарбина нах. Мусас а, АхӀарона а церан хьесап динера, Везачу Эло Мусагахула тӀедиллина ма-хиллара.

38Иштта КхахӀатан тӀаьхьенах болу нах багарбира церан тукхамашца а, доьзалшца а. 39Ткъе итт шарера шовзткъе итт шаре бевлла гуламан четарца доьзна гӀуллакх дан магийтина болу берриге а нах, 40шайн тукхамашка хьаьжжина багарбича, ши эзар ялх бӀе ткъе итт стаг вара (2630). 41Уьш бара ГӀиршанан тӀаьхьенах болу гуламан четарца доьзна гӀуллакх деш болу багарбина нах. Мусас а, АхӀарона а церан хьесап динера, Везачу Эло Мусагахула тӀедиллина ма-хиллара.

42Мерарин тӀаьхьенах болу нах а багарбира, церан тукхамашца а, доьзалшца а. 43Ткъе итт шарера шовзткъе итт шаре бевлла гуламан четарна гӀуллакх дан магийтина болу берриге а нах, 44шайн тукхамашка хьаьжжина багарбича, кхо эзар ши бӀе стаг вара (3200). 45Уьш бара Мерарин тӀаьхьенах болу багарбина нах. Мусас а, АхӀарона а церан хьесап динера, Везачу Эло Мусагахула тӀедиллина ма-хиллара. 46Иштта Мусас а, АхӀарона а, Исраилан халкъан куьйгалхоша а вагарвинера Левин тӀаьхьенах волу хӀора стаг а, шайн тукхамашца а, доьзалшца а. 47Ткъе итт шарера шовзткъе итт шаре бевлла гуламан четарца доьзна гӀуллакх дан а, четар дӀадахьа а магийтина болу берриге а нах 48багарбича, бархӀ эзар пхи бӀе везткъа стаг вара (8580).

49Везачу Эло Мусагахула тӀедиллина ма-хиллара, уьш хӀора а шайн билгалдаьккхинчу гӀуллакхе дӀа а хӀиттийнера, цара шаьш новкъа довлуш яхьа езарг билгал а яьккхинера. Везачу Эло Мусага динчу омрица, исраилхой багар а бина, церан хьесап динера.

#### 5


Далла гергахь цӀена боцурш

1Везачу Эло Мусага элира: 2«Исраилхошна тӀедилла чкъураца дӀа ца йоьрзу цамгар ерш а, дегӀах тӀуналла схьаяьлларш а, веллачух хьакхабаларна Далла гергахь бехбелларш а берриге а шайна юкъара дӀалахкар[+]. 3Иштта цӀена боцурш – божарий я зударий уьш белахь а – меттаматтана юьстах арабаха, Со шуна юкъахь Ӏаш волу шайн меттамотт цаьрга бех ца байтархьама»[+]. 4Исраилан халкъо иштта дан а дира. Цу тайпана долу адамаш шайн меттаматтана юьстах арадехира исраилхоша, Везачу Эло Мусана тӀедиллина ма-хиллара.


Зуламаш дарна бекхам бар

5[+]Везачу Эло Мусага элира: 6«Иштта дӀаала исраилхошка: „Нагахь санна цхьана стага я зудчо, Везачу Элана хьалха тешаме а ца хуьлуш, адамаша латош долу къа латадахь, и стаг бехке хуьлу[+] 7Цундела оцу къинош летийначара шайгара даьлларг даре дан а деза, зулам хиллачунна богӀуш болу берриге а мах дӀабала а беза, цул сов пхоьалгӀа дакъа тӀе а тухуш[+]. 8Нагахь санна шена мах бала беза стаг веллехь, ткъа цуьнан цхьа а юххера гергара стаг а вацахь, и мах Везачу Элан долахь хуьлу. Иза динан дега дӀакховдо беза. Цул сов, зулам даьллачу стеган къинош дӀадаха лерина болу ка а бала беза цо. 9Нагахь исраилхойх цхьаммо Далла дӀакъастийначух хӀума яхьахь, и сагӀа схьаоьцуш волчу динан ден бакъо ю иза шена йита. Иза цунна йогӀуш ю. 10Иштта, Далла дӀакъастийнарг динан дена йогӀу. Цхьаммо совгӀатна хӀума яхьахь, иза а динан дена догӀу“».


Эмгараллех лаьцна бакъо

11Везачу Эло Мусага элира: 12«Исраилхошка, дӀахьедар а деш, иштта дӀаала: „Нагахь зуда, майрачунна ямартло а йина, 13иза шен майрачух лачкъа а дина, кхечу стагаца лелаш хилар цхьаммо гучудаккхахь (нахаца лелаш йоллучохь иза схьа ца лецира, хӀунда аьлча оцунна теш ца хилла),[+] 14цуьнан майра эмгараллин сино карзахваккха тарло, цу зудчо ямартло ярна. Иштта, иза цхьана а стагаца ца леллехь а, цуьнан майра эмгараллин сино карзахваккха тарло. 15Цу стага, шен зуда динан дена тӀе а ялийна, цунна тӀера бархӀ кад мекхан дама дан деза. Амма оцу демах я зайтдаьтта, я хаза хьожа йогӀу хӀума тоха ца еза. ХӀунда аьлча иза стага шен эмгараллина тӀера Везачу Элана лерина дахьаш долу кӀен сагӀа ду. Иза зулам дагалоцуш дахьаш долу сагӀа ду[+].

16Ткъа динан дас и зуда, схьа а ялийна, Везачу Элана хьалха дӀахӀотто еза. 17ТӀаккха оцу динан дас деза хи, схьа а эцна, кхийра кхаби чу дотта деза. Цул тӀаьхьа, Делан четар чуьра цӀенкъара латта а даьккхина, иза цу кхаби чу таса деза. 18И хӀума динчул тӀаьхьа, динан дас и зуда Везачу Элана хьалха дӀахӀоттор ю. ТӀаккха цу зудчун месаш дӀа а хецна, дагалацаран сагӀа – эмгараллина тӀера деана кӀен сагӀа – зудчун кара дӀалур ду динан дас. Ткъа динан ден карахь хир ду неӀалт тӀедоуьйту къаьхьа хи. 19ТӀаккха динан дас, цу зудчуьнга харцдерг дийца мегар дац аьлла, чӀагӀо а йойтуш, эр ду: ‘Нагахь ахьа хьо марехь йолчу хенахь, кхечу стагаца а лелла, хьайн майрачунна ямартло ца йинехь, хӀокху неӀалт тӀедоуьйтучу хино хьуна цхьа а тайпана зе дийр дац. 20Амма хьайн майрачунна ямарта а хилла, хьайн майра иза воццушехь, кхечу стагаца хьо леллехь, – 21оцу меттехь динан дас оцу зудчуьнга неӀалт кхайкхоран чӀагӀо йойтур ю, – Везачу Эло хьан халкъе хьуна неӀалт кхайкхадойтуьйла. Цо хьан гӀогӀаш а толхуьйтийла, хьан кийра а боьстуьйтийла[*]. 22НеӀалт тӀедоуьйту хӀара хи хьан дегӀа чу долийла, хьан кийра а боьстуьйтуш, хьан гӀогӀаш а толхуьйтуш’.

ТӀаккха цу зудчо: ‘Амин, иза иштта хуьлийла’, – ала деза[+].

23НеӀалт хьажош долу и дешнаш динан дас кехат тӀе дӀаяздан деза, оцу хина тӀера дешнаш, кехат даша а дина, къаьхьачу хи чохь диса деза. 24И хи цу зудчуьнга дӀамалийта деза. НеӀалт тӀедоуьйтучу цу къаьхьачу хино, цуьнан кийра а дахана, цуьнга Ӏазап хьегийта тарло. 25Динан дас, эмгаралла хилар бахьанехь деана кӀен сагӀа зудчун карара схьа а эцна, Везачу Элана лерина хьала а айина, сагӀа доккхучу кхерчана тӀехьур ду. 26Динан дас, сагӀина деанчу кӀен цхьа кана, дагалацаран сагӀа санна, схьа а эцна, кхерчана тӀе а диллина, дагор ду. Цул тӀаьхьа и хи зудчуьнга дӀамолуьйтур ду цо. 27Нагахь зуда, ша бех а еш, шен майрачунна ямарта хиллехь, и хи мелча, неӀалт тӀедоуьйтучу цу хино, чу а дахана, цуьнга доккха Ӏазап хьоьгуьйтур ду. Цуьнан кийра а бестар бу, цуьнан гӀогӀаш а телхар ду. Цуьнан халкъ, цунна неӀалт а кхайкхош, цунах дӀадоьрзур ду. 28Нагахь и зуда шен майрачунна хьалхахь бехке ца хиллехь, динан дас иза бехке йоцийла а хоуьйтур ду, цуьнан бераш а хир ду.

29Иштта ю эмгаралла юкъаяьлча хила еза бакъо, нагахь зудчо, шен майрачунна ямартло а йина, къа латадахь, 30я нагахь майрачун шен зудчух тешам байнехь, цо ямартло йина аьлла. Динан дас, и зуда Везачу Элана хьалха дӀа а хӀоттийна, оцу бакъоно ма-бохху, дерриге а кхочушдан деза. 31Майра цхьана а тайпана бехке хир вац, ткъа зуда, цо къа латийнехь, жоьпе озор ю“».

#### 6


Назархошна хӀиттийна бакъонаш

1Везачу Эло Мусага элира: 2«Исраилхошка, дӀахьедар а деш, иштта дӀаала: „Нагахь санна шуна юкъара стагана я зудчунна, Везачу Элана лерина ша къобалвина назархо[*] хилархьама, шатайпа нигат дан лаахь,[+] 3[+]цо я чагӀар, я кхин тайпана вахош долу малар мала ца деза. Иштта цо чагӀарх я кхечу маларх дина къонза а, кемсех дина мутта а мала мегар дац, ткъа керла я якъийна кемсаш а яа мегар дац цо. 4Ша назархо хиларан деношкахь, цхьана а тайпана кемсех яьккхина хӀума яа ца еза цо. Ур-атталла кемсийн хӀу а, чкъор а даа ца деза.

5Ша назархо хила нигат динчу дерриге а деношкахь цу стеган корта ларга мегар дац. Ша Везачу Элана лерина къобалвина денош чекхдовллалц, иза Делан долахь а ву, цо шен коьртара месаш яхъялийта а еза[+]. 6Иштта, ша Везачу Элана лерина къобалвинчу дерриге а деношкахь докъана юххе ваха а мегар дац и стаг[+]. 7Ур-атталла шен да я нана, ваша я йиша дӀакхелхича а, царах хьакха а велла, Далла гергахь ша бехван мегар дац цо, хӀунда аьлча ша Далла лерина къобалваран билгало ю цуьнан коьрта тӀехь. 8Ша назархо хиларан дерриге а деношкахь иза Везачу Элан долахь ву.

9Ткъа нагахь, дагахь а доцуш, цӀеххьана цунна юххехь волу цхьаъ валарна, ша назархо хиларан билгалонна йолу шен коьртара месаш Далла гергахь цо бехъяхь, шен корта ворхӀалгӀачу дийнахь дӀабаша беза цо, хӀунда аьлча цу хенахь иза юха а цӀанлур ву. 10БорхӀалгӀачу дийнахь динан дега иза гуламан четар чу волучу меттехь я ши къоркхокха, я ши кхокха дӀабала беза цо[+]. 11Цхьа кхокха къинан сагӀина, шолгӀаниг – дагоран сагӀина дӀаоьцур бу динан дас оцу стагана тӀера къинош дӀадахаран Ӏадат кхочушдархьама, хӀунда аьлча оцу стага докъах хьакхаваларехула къа латийна. Оццу дийнахь шен корта юха а Далла лерина къобалбан беза цо. 12ТӀаккха цо юха а ша Везачу Элана лерина къобалвеш долу назархо хиларан денош дӀадоло деза. Иштта, цу стага цхьа шо кхаьчна боьрша Ӏахар а беана, иза къера хиларан сагӀина дӀабала беза динан дега. Иза назархо хиларан цуьнан денош дӀадайна, и денош цо юха карладаха деза, ша, докъах а хьакхавелла, бехвелла дела.

13[+]Шен назархо хиларан денош чекхдевлча, назархочунна хӀоттийна товрат-хьехам иштта бу. И стаг, гуламан четарна чу воллучу метте а вигина, 14Везачу Элана лерина сагӀа доккхур ду. Дийнаташ дагоран сагӀина цо бан беза тӀехь цхьа а сакхт доцу шаре баьлла Ӏахар. Къинан сагӀина а бан беза тӀехь цхьа а сакхт доцу шаре баьлла жий. Ткъа бертан сагӀина бан беза тӀехь цхьа а сакхт доцу ка[+]. 15Тускар а дан деза, чохь совсазчу бедах деттина хьокхамаш а долуш: зайтдаьттанца эдинчу тоьллачу демах дина совсаза бепиг а, зайтдаьтта тӀехьаькхна дуткъа совсаза хьокхамаш а, царна догӀу кӀен а, чагӀаран а сагӀанаш а[+].

16Динан дас и ерриге а хӀума Везачу Элана уллояхьар ю, цул тӀаьхьа къинан сагӀа а, дагоран сагӀа а доккхур ду. 17ТӀаккха совсазчу бедах дина бепиг чохь долу тускар а схьадахьар ду Везачу Элана лерина. Цуьнца цхьаьна ка а бахьар бу бертан сагӀина. Цунна доггӀу кӀен а, чагӀаран а сагӀа а доккхур ду. 18Гуламан четарна чуволлучохь Везачу Элана лерина йитина йолу месаш дӀа а йохуш, корта дӀабаша беза цо. Бертан сагӀина кӀелахь йолчу цӀерана тӀе йохкур ю и месаш.

19Ша назархо хиларан билгало еш хилла йолу месаш дӀа а яьхна, цу стага шен корта дӀабаьшча, динан дас коьман кхехкийна тӀа цуьнан кара лур ду. Цул тӀаьхьа тускар чуьра цхьацца совсаза бепиг а, буткъа хьокхам а лур бу[+]. 20И ерриг хӀума а, Везачу Элана лерина шатайпа сагӀа санна, хьалаойур ю динан дас. Иза дегадаран сагӀа ду. Уьш еза а ю, динан ден долахь а ю. Накха а, гӀогӀ а иштта динан дена догӀу. Цул тӀаьхьа цу назархочо чагӀар мала мегар ду[+].

21Иштта бу назархочунна богӀу товрат-хьехам. Ша назархо хиларна догӀу сагӀанаш даьхна а ца Ӏаш, шен таро елахь, цо Везачу Элана кхин сагӀанаш дахаран нигат дан а тарло. Ша нигат дарца чӀагӀо еш ма-хиллара, назархочун товрат-хьехаме хьаьжжина, иза кхочушдан деза цо“».


Динан дайша декъалдар

22Везачу Эло Мусага элира: 23«АхӀароне а, цуьнан кӀенташка а иштта дӀаала: „Исраилхой цу тайпана декъалбе:[+]

24Везачу Эло шу декъал а дойла,
Цо шу лар а дойла![+]
25Везачу Эло Шен юьхь тӀера серло шуна лепайойла,
Иза шуьца къинхетаме а хуьлийла![+]
26Везачу Эло Шен юьхь шуна тӀе ерза а йойла,
Цо шуна синпаргӀато а лойла!“»

27Везачу Эло кхин а элира: «Нагахь санна динан дайша, Сан цӀе а йоккхуш, исраилхошна тӀехь декъалбаран дешнаш алахь, Аса декъалбийр бу исраилхой».

#### 7


Исраилан халкъан тайпанийн куьйгалхоша сагӀина деанарг

1Ша Делан четар дӀахӀоттийна ваьллачу дийнахь Мусас иза а, цу чохь мел йолу хӀума а, сагӀа доккху кхерч а, цуьнца мел болу гӀирс а, даьттанца къобал а бина, базбира. Цо и хӀуманаш ерриге а язйича,[+] 2шайн доьзалийн баьччанаш болу Исраилан халкъан куьйгалхой баьхкира. Халкъ дагардечу хенахь тайпанашна тӀехь куьйгалла деш берш бара уьш. 3Цара Везачу Элана сагӀина лерина совгӀаташ деара: гата тоьхна йолу ялх ворда а, царах дӀабожа шишша сту а. Иштта, халкъан шина куьйгалхочо цхьацца ворда а еанера, ткъа хӀораммо а цхьацца сту а балийнера. Уьш Делан четарна хьалхахь дӀахӀоттийра цара. 4Везачу Эло Мусага элира: 5«Халкъан куьйгалхоша еанарг схьаэца. Гуламан четарца доьзна долу гӀуллакх деш болчаьрга лелаяйта уьш. Левихошка дӀало уьш, царна шаьш дечу гӀуллакха тӀехь оьшур ю и хӀуманаш». 6Мусас, цаьргара ворданаш а, стерчий а схьа а эцна, уьш левихошка дӀаделира. 7Ши ворда а, биъ сту а ГӀиршанан тӀаьхьенах болчу нахе дӀабелира, цара кхочушдеш долчу гӀуллакхашка хьаьжжина[+]. 8Йиъ ворда а, бархӀ сту а Мерарин тӀаьхьенах болчу нахе дӀабелира, цара деш долчу гӀуллакхашка хьаьжжина. Царна массарна а тӀехьожуш вара динан да волчу АхӀаронан кӀант Итамар[+]. 9Ткъа КхахӀатан тӀаьхьенах болчарна ца белира цо уьш, хӀунда аьлча царна тӀедиллина дара, уьш, меттах а бевлла, кхечу метте дӀабоьлхучу хенахь четаран еза хӀуманаш шайн белшаш тӀехь дӀаяхьар[+].

10СагӀа доккху кхерч базбинчу дийнахь халкъан куьйгалхоша совгӀаташ деара, кхерч Везачу Элана лерина къобалбархьама. Шайн совгӀаташ цара кхерчана хьалха дӀахӀиттадора. 11Везачу Эло Мусага элира: «ХӀора дийнахь куьйгалхойх цхьаццанга сагӀа доккху кхерч къобалбарна лерина долу шен совгӀат даийта».

12Хьалхарчу дийнахь яхӀудхойн тайпанах волчу Ӏамминадабан кӀанта Нахьшона шен совгӀаташ деара[+]. 13Цо еанарг яра: цхьа бӀе ткъе итт шекхал барамехь узуш долу цхьа дато бошхап, дезачу шекхале[*] хьаьжжина. Иштта кхузткъе итт шекхал барамехь узуш долу цхьа дато бога. КӀен сагӀина лерина зайтдаьттанца эдина кӀен дама деанера царна чохь. 14Иштта итт шекхал барамехь узуш болу дашо цхьа кад беанера, хаза хьожа йогӀу сегӀаз чохь а долуш[+]. 15Дагоран сагӀина лерина цхьа старгӀа, цхьа ка, шаре баьлла цхьа Ӏахар беанера[+]. 16Къинан сагӀина лерина цхьа бож еанера[+]. 17Бертан сагӀина лерина беанера ши сту, пхи ка, пхи бож, шаре баьлла болу пхи Ӏахар. Уьш дара Ӏамминадабан кӀанта Нахьшона деана совгӀаташ[+].

18ШолгӀачу дийнахь иссарханхойн куьйгалхо волчу ЦуӀаран кӀанта Натунаила шен совгӀаташ деара[+]. 19Цо еанарг яра: цхьа бӀе ткъе итт шекхал барамехь узуш долу цхьа дато бошхап, дезачу шекхале хьаьжжина. Иштта кхузткъе итт шекхал барамехь узуш долу цхьа дато бога. КӀен сагӀина лерина зайтдаьттанца эдина кӀен дама деанера царна чохь. 20Иштта итт шекхал барамехь узуш болу дашо цхьа кад беанера, хаза хьожа йогӀу сегӀаз чохь а долуш. 21Дагоран сагӀина лерина цхьа старгӀа, цхьа ка, шаре баьлла цхьа Ӏахар беанера. 22Къинан сагӀина лерина цхьа бож еанера. 23Бертан сагӀина лерина беанера ши сту, пхи ка, пхи бож, шаре баьлла пхи Ӏахар. Уьш дара ЦуӀаран кӀанта Натунаила деана совгӀаташ.

24КхозлагӀчу дийнахь забулхойн куьйгалхо волчу Хьелонан кӀанта Элиаба шен совгӀаташ деара[+]. 25Цо еанарг яра: цхьа бӀе ткъе итт шекхал барамехь узуш долу цхьа дато бошхап, дезачу шекхале хьаьжжина. Иштта кхузткъе итт шекхал барамехь узуш долу цхьа дато бога. КӀен сагӀина лерина зайтдаьттанца эдина кӀен дама деанера царна чохь. 26Иштта итт шекхал барамехь узуш болу дашо цхьа кад беанера, хаза хьожа йогӀу сегӀаз чохь а долуш. 27Дагоран сагӀина лерина цхьа старгӀа, цхьа ка, шаре баьлла цхьа Ӏахар беанера. 28Къинан сагӀина лерина цхьа бож еанера. 29Бертан сагӀина лерина беанера ши сту, пхи ка, пхи бож, шаре баьлла пхи Ӏахар. Уьш дара Хьелонан кӀанта Элиаба деана совгӀаташ.

30ДоьалгӀачу дийнахь раабанхойн куьйгалхо волчу Шидауран кӀанта Элицура шен совгӀаташ деара[+]. 31Цо еанарг яра: цхьа бӀе ткъе итт шекхал барамехь узуш долу цхьа дато бошхап, дезачу шекхале хьаьжжина. Иштта кхузткъе итт шекхал барамехь узуш долу цхьа дато бога. КӀен сагӀина лерина зайтдаьттанца эдина кӀен дама деанера царна чохь. 32Иштта итт шекхал барамехь узуш болу дашо цхьа кад беанера, хаза хьожа йогӀу сегӀаз чохь а долуш. 33Дагоран сагӀина лерина цхьа старгӀа, цхьа ка, шаре баьлла цхьа Ӏахар беанера. 34Къинан сагӀина лерина цхьа бож еанера. 35Бертан сагӀина лерина беанера ши сту, пхи ка, пхи бож, шаре баьлла болу пхи Ӏахар. Уьш дара Шидауран кӀанта Элицура деана совгӀаташ.

36ПхоьалгӀачу дийнахь шамӀахойн куьйгалхо волчу Цура-Шидин кӀанта Шелумиала шен совгӀаташ деара[+]. 37Цо еанарг яра: цхьа бӀе ткъе итт шекхал барамехь узуш долу цхьа дато бошхап, дезачу шекхале хьаьжжина. Иштта кхузткъе итт шекхал барамехь узуш долу цхьа дато бога. КӀен сагӀина лерина зайтдаьттанца эдина кӀен дама деанера царна чохь. 38Иштта итт шекхал барамехь узуш болу дашо цхьа кад беанера, хаза хьожа йогӀу сегӀаз чохь а долуш. 39Дагоран сагӀина лерина цхьа старгӀа, цхьа ка, шаре баьлла цхьа Ӏахар а беанера. 40Къинан сагӀина цхьа бож еанера. 41Бертан сагӀина лерина беанера ши сту, пхи ка, пхи бож, шаре баьлла пхи Ӏахар. Уьш дара Цура-Шидин кӀанта Шелумиала деана совгӀаташ.

42ЙолхалгӀачу дийнахь гадахойн куьйгалхо волчу ДаӀуалан кӀанта Элъясайпа шен совгӀаташ деара[+]. 43Цо еанарг яра: цхьа бӀе ткъе итт шекхал барамехь узуш долу цхьа дато бошхап, дезачу шекхале хьаьжжина. Иштта кхузткъе итт шекхал барамехь узуш долу цхьа дато бога. КӀен сагӀина лерина зайтдаьттанца эдина кӀен дама деанера царна чохь. 44Иштта итт шекхал барамехь узуш болу дашо цхьа кад беанера, хаза хьожа йогӀу сегӀаз чохь а долуш. 45Дагоран сагӀина лерина цхьа старгӀа, цхьа ка, шаре баьлла цхьа Ӏахар беанера. 46Къинан сагӀина лерина цхьа бож еанера. 47Бертан сагӀина лерина беанера ши сту, пхи ка, пхи бож, шаре баьлла пхи Ӏахар. Уьш дара ДаӀуалан кӀанта Элъясайпа деана совгӀаташ.

48ВорхӀалгӀачу дийнахь эпраймхойн куьйгалхо волчу ӀамихӀудан кӀанта Эли-ШамаӀа шен совгӀаташ деара[+]. 49Цо еанарг яра: цхьа бӀе ткъе итт шекхал барамехь узуш долу цхьа дато бошхап, дезачу шекхале хьаьжжина. Иштта кхузткъе итт шекхал барамехь узуш долу цхьа дато бога. КӀен сагӀина лерина зайтдаьттанца эдина кӀен дама деанера царна чохь. 50Иштта итт шекхал барамехь узуш болу дашо цхьа кад беанера, хаза хьожа йогӀу сегӀаз чохь а долуш. 51Дагоран сагӀина лерина цхьа старгӀа, цхьа ка, шаре баьлла цхьа Ӏахар беанера. 52Къинан сагӀина лерина цхьа бож еанера. 53Бертан сагӀина лерина беанера ши сту, пхи ка, пхи бож, шаре баьлла пхи Ӏахар. Уьш дара ӀамихӀудан кӀанта Эли-ШамаӀа деана совгӀаташ.

54БорхӀалгӀачу дийнахь маннашхойн куьйгалхо волчу Падацуран кӀанта Гамлиала шен совгӀаташ деара[+]. 55Цо еанарг яра: цхьа бӀе ткъе итт шекхал барамехь узуш долу цхьа дато бошхап, дезачу шекхале хьаьжжина. Иштта кхузткъе итт шекхал барамехь узуш долу цхьа дато бога. КӀен сагӀина лерина зайтдаьттанца эдина кӀен дама деанера царна чохь. 56Иштта итт шекхал барамехь узуш болу дашо цхьа кад беанера, хаза хьожа йогӀу сегӀаз чохь а долуш. 57Дагоран сагӀина лерина цхьа старгӀа, цхьа ка, шаре баьлла цхьа Ӏахар беанера. 58Къинан сагӀина лерина цхьа бой еанера. 59Бертан сагӀина лерина беанера ши сту, пхи ка, пхи бой, шаре баьлла пхи Ӏахар. Уьш дара Падацуран кӀанта Гамлиала деана совгӀаташ.

60УьссалгӀачу дийнахь бен-яманхойн куьйгалхо волчу ГидӀонин кӀанта Авданис шен совгӀаташ деара[+]. 61Цо еанарг яра: цхьа бӀе ткъе итт шекхал барамехь узуш долу цхьа дато бошхап, дезачу шекхале хьаьжжина. Иштта кхузткъе итт шекхал барамехь узуш долу цхьа дато бога. КӀен сагӀина лерина зайтдаьттанца эдина кӀен дама деанера царна чохь. 62Иштта итт шекхал барамехь узуш болу дашо цхьа кад беанера, хаза хьожа йогӀу сегӀаз чохь а долуш. 63Дагоран сагӀина лерина цхьа старгӀа, цхьа ка, шаре баьлла цхьа Ӏахар беанера. 64Къинан сагӀина лерина цхьа бож еанера. 65Бертан сагӀина лерина беанера ши сту, пхи ка, пхи бож, шаре баьлла пхи Ӏахар. Уьш дара ГидӀонин кӀанта Авданис деана совгӀаташ.

66УьтталгӀачу дийнахь Данахойн куьйгалхо волчу Ӏами-Шидин кӀанта АхьиӀазара шен совгӀаташ деара[+]. 67Цо еанарг яра: цхьа бӀе ткъе итт шекхал барамехь узуш долу цхьа дато бошхап, дезачу шекхале хьаьжжина. Иштта кхузткъе итт шекхал барамехь узуш долу цхьа дато бога. КӀен сагӀина лерина зайтдаьттанца эдина кӀен дама деанера царна чохь. 68Иштта итт шекхал барамехь узуш болу дашо цхьа кад беанера, хаза хьожа йогӀу сегӀаз чохь а долуш. 69Дагоран сагӀина лерина цхьа старгӀа, цхьа ка, пхи бож, шаре баьлла цхьа Ӏахар беанера. 70Къинан сагӀина лерина цхьа бож еанера. 71Бертан сагӀина лерина беанера ши сту, пхи ка, пхи бож, шаре баьлла пхи Ӏахар. Уьш дара Ӏами-Шидин кӀанта АхьиӀазара деана совгӀаташ.

72ЦхьайтталгӀачу дийнахь Ашар-къоман куьйгалхо волчу Ӏухранан кӀанта ПагӀиала шен совгӀаташ деара[+]. 73Цо еанарг яра: цхьа бӀе ткъе итт шекхал барамехь узуш долу цхьа дато бошхап, дезачу шекхале хьаьжжина. Иштта кхузткъе итт шекхал барамехь узуш долу цхьа дато бога. КӀен сагӀина лерина зайтдаьттанца эдина кӀен дама деанера царна чохь. 74Иштта итт шекхал барамехь узуш болу дашо цхьа кад беанера, хаза хьожа йогӀу сегӀаз чохь а долуш. 75Дагоран сагӀина лерина цхьа старгӀа, цхьа ка, пхи бож, шаре баьлла цхьа Ӏахар беанера. 76Къинан сагӀина лерина цхьа бож еанера. 77Бертан сагӀина лерина беанера ши сту, пхи ка, пхи бож, шаре баьлла пхи Ӏахар. Уьш дара Ӏухранан кӀанта ПагӀиала деана совгӀаташ.

78ШуьйтталгӀачу дийнахь напталхойн куьйгалхо волчу Ӏайнанан кӀанта АхьираӀа шен совгӀаташ деара[+]. 79Цо еанарг яра: цхьа бӀе ткъе итт шекхал барамехь узуш долу цхьа дато бошхап, дезачу шекхале хьаьжжина. Иштта кхузткъе итт шекхал барамехь узуш долу цхьа дато бога. КӀен сагӀина лерина зайтдаьттанца эдина кӀен дама деанера царна чохь. 80Иштта итт шекхал барамехь узуш болу дашо цхьа кад беанера, хаза хьожа йогӀу сегӀаз чохь а долуш. 81Дагоран сагӀина лерина цхьа старгӀа, цхьа ка, шаре баьлла цхьа Ӏахар беанера. 82Къинан сагӀина лерина цхьа бож еанера. 83Бертан сагӀина лерина беанера ши сту, пхи ка, пхи бож, шаре баьлла пхи Ӏахар. Уьш дара Ӏайнанан кӀанта АхьираӀа деана совгӀаташ.

84Уьш дара исраилхойн куьйгалхоша сагӀа доккху кхерч, баз а беш, Везачу Элана лерина иза къобалбечу дийнахь деана совгӀаташ. Цхьаьна а тоьхна, уьш дагардича, церан жамӀ иштта хилира: шийтта дато бога, шийтта дато кад, шийтта дашо кад. 85ХӀора дато бошхепана даханера цхьа бӀе ткъе итт шекхал, ткъа хӀора дато боганна кхузткъе итт шекхал барамехь долу дети. Цу тайпана оцу пхьегӀашна даханчу детин барам бара, дезачу шекхале хьаьжжина, ши эзар диъ бӀе шекхал дети. 86Шайна чохь хаза хьожа йогӀу сегӀаз чохь долчу шийтта кедах хӀора кедана даханера итт шекхал деши, дезачу шекхале хьаьжжина. Оцу дерриге а дашо кедашна даханера цхьа бӀе ткъа шекхал деши. 87Дагоран сагӀина лерина деана дийнаташ дерриге а дара: шийтта старгӀа, шийтта ка, шаре баьлла шийтта Ӏахар. Царна йогӀуш йолу кӀен сагӀина лерина хӀуманаш цаьрца цхьаьна еанера. Иштта къинан сагӀина лерина еана шийтта бож а яра. 88Ткъа бертан сагӀина лерина деанера хӀара: ткъе йиъ старгӀа, кхузткъа ка, кхузткъа бож, шаре баьлла болу кхузткъа Ӏахар. Иштта яра, сагӀа доккху кхерч баз а беш, Мусас иза Везачу Элана лерина къобалбича, сагӀина лерина еана хӀума.

89Муса Везачу Элаца къамел дан гуламан четар чу ваьлча, тоьшаллин тӀорказна тӀехь долчу шина каруб-маликана юккъехь, Дала къинош дӀадохучу негӀарна тӀехула аз хезара цунна. Цигара Веза Эла Мусага вистхуьлура[+].

#### 8


Стогаран къуьданаш дӀахӀиттор

1[+]Везачу Эло Мусага элира: 2«АхӀаронна тӀе а дуьллуш, цуьнга иштта дӀаала: „Ахь ворхӀ къуьда стогар чу дӀахӀотточу хенахь, цаьрга стогарна хьалха агӀор йолу меттиг серлаяккхийта“». 3АхӀарона кхочушдира иза. Везачу Эло Мусана тӀедиллина ма-хиллара, стогарна хьалха агӀор йолу меттиг серлаяккхийта АхӀарона къуьданаш дӀахӀиттийра. 4Стогар иштта бина бара. Иза берриге а бухара дуьйна лакхарчу зезагашна тӀекхаччалц туьйсинчу деших бинера. Везачу Эло Мусана гайтина хиллачу суьртехь бинера и стогар.


Левихой Везачу Элана гергахь цӀанбар а, къобалбар а

5Везачу Эло Мусага элира: 6«Исраилан халкъана юкъара левихой, схьа а къастабай, цӀанбе. 7Ткъа уьш цӀанбеш хӀара де: къинойх цӀанбан лерина кечдинчу хин цинцаш тоха царна тӀе. Шайн догӀмаш тӀера берриге а чо дӀабаккхийта цаьрга. Иштта шайна тӀера бедарш а йиттийта цаьрга, тӀаккха уьш Суна хьалха цӀанлур бу[+]. 8СтаргӀа а, цуьнца цхьаьна кӀен сагӀина лерина деана долчу зайтдаьттанца эдина дама а схьаэцийта левихошка. ШолгӀа старгӀа къинан сагӀина схьаэца ахьа[+]. 9Левихой гуламан четарна хьалха дӀахӀиттабе. Иштта дерриге а Исраилан халкъ дӀагулде цига. 10Везачу Элана хьалха дӀахӀиттабе левихой, ткъа Исраилан халкъе царна тӀе куьйгаш дахкийта. 11Исраилхошна тӀера долу шатайпа сагӀа санна уьш Везачу Элана хьалха базбайта АхӀароне, Везачу Элан болх бан уьш кечбархьама. 12Ткъа левихошка шайн куьйгаш старгӀанийн кортош тӀе дахкийта. Царах цхьаъ – къинан сагӀа, шолгӀаниг – Везачу Элана лерина долу дагоран сагӀа даккха деза, левихойн къинош дӀадахархьама.

13АхӀаронна а, цуьнан кӀенташна а хьалха левихой дӀа а хӀиттабай, Везачу Элана лерина шатайпа сагӀа санна хьалаайа уьш. 14Цу тайпана левихой Исраилан халкъах дӀакъастабе, уьш Сан долахь хилийтархьама[+]. 15Цул тӀаьхьа левихошна пурба ло гуламан четарна уллобаха а, цуьнца боьзна болу болх бан а, хӀунда аьлча уьш, цӀан а бина, шатайпа сагӀа санна, Суна лерина къобалбина бу. 16Исраилхошна юкъара уьш Суна лерина схьакъастийна бу. Ас уьш, хьалха дуьнен чу ваьлла волчу хӀора исраилхочун метта, Сайн дола баьхна[+]. 17[+]Исраилхойн мел хьалха дуьнен чу даьлла хӀума: кӀентех а, бежанех а – Сан ду. ХӀунда аьлча Аса Мисар-махкахь хьалха дуьнен чу даьлларг, кӀентех а, бежанех а, дерриг а хӀаллакдинчу дийнахь уьш Сайн дола бехира. 18ХӀинца Аса Исраилан халкъана юкъара берриге а хьалха дуьнен чу бевллачу кӀентийн метта левихой схьаэцна. 19Уьш, Исраилан дерриге а халкъана юкъара схьа а къастийна, Аса АхӀаронан а, цуьнан кӀентийн а кара дӀабелла, Исраилан халкъан дуьхьа цаьрга гуламан четарца доьзна долу гӀуллакх дайтархьама а, халкъан къинош дӀадахийтархьама а. ТӀаккха бохам тӀебогӀур бац Исраилан халкъана, уьш муьлххачу а хенахь езачу меттигна улло баьхкича»[+].

20Мусас а, АхӀарона а, дерриге а Исраилан халкъо а кхочушдира Везачу Эло левихойх лаьцна олуш Мусана тӀе мел диллинарг. 21Левихоша шайн догӀмаш а цӀандира, тӀера бедарш а йиттира. Цул тӀаьхьа АхӀарона уьш Везачу Элана хьалха шатайпа долу сагӀа санна хьала а айира, царна тӀера къинош дӀадахаран Ӏадат кхочуш а дира, уьш Далла хьалха цӀанбархьама. 22Иза динчул тӀаьхьа левихой гуламан четарца боьзна болу шайн болх бан хӀиттира, АхӀарона а, цуьнан кӀенташа а церан тергам а беш. Везачу Эло левихойх лаьцна Мусана тӀедиллина ма-хиллара, дерриг а кхочушдира цара.

23Везачу Эло Мусага элира: 24«Иштта ду левихойн бакъонех лаьцна дерг. Ткъе пхи шо а, цул сов а хан йолу хӀора левихо Делан четарца доьзна долу гӀуллакх дан хӀотта веза[+]. 25Ткъа шайн шовзткъе итт шо кхаьчча, цара и гӀуллакх дар сацо деза, уьш кхин болх ца бича а бовлу. 26Шовзткъе итт шо я цул сов хан йолчара гуламан четар лардарца доьзначу гӀуллакх тӀехь шайн вежаршна гӀо дан мегар ду, амма четарца боьзна болчу балхах лаьцна аьлча – цара и болх бан ца беза. Иштта лела веза хьо, левихойн лардаран гӀуллакхе хьаьжжина».

#### 9


ШозлагӀа Пасахь

1[+]Исраилан халкъ Мисар-махкара арадаьллачу шолгӀачу шеран хьалхарчу баттахь Синай цӀе йолчу яьссачу арахь Везачу Эло Мусага элира: 2«Цунна билгалъяьккхинчу хенахь Исраилан халкъе Пасахьан дезде даздайта[+]. 3Цу беттан дейтталгӀачу дийнахь, суьйранна, оцу гӀуллакхна билгалъяьккхинчу хенахь, цуьнан массо а парзашка а, тӀедехкинчаьрга а хьаьжжина, кхочушделаш иза». 4Мусас Исраилан халкъе дӀахаийтира Пасахьан дезде даздан дезар. 5Хьалхарчу беттан дейтталгӀачу дийнахь, суьйранна, Синай яьссачу арахь Пасахьан дезде даздира цара. Везачу Эло Мусагахула шайна тӀедиллинарг дерриге а кхочушдира исраилхоша.

6Царна юкъахь адамийн докъех куьг Ӏоттадаларца Везачу Элана гергахь бехделла адамаш а дара. Церан бакъо яцара цу дийнахь Пасахьан дезде даздан. Уьш цу дийнахь Мусана а, АхӀаронна а тӀебаьхкира[+]. 7Оцу наха Мусага элира: «Адамийн докъех куьг Ӏоттарна боьха ду тхо Везачу Элана гергахь. ХӀунда яц те тхан а бакъо исраилхошца цхьаьна билгалъяьккхинчу хенахь Везачу Элана лерина сагӀа даккха?»

8Мусас цаьрга элира: «Собарделаш, Везачу Эло шух лаьцна хӀун олу ладугӀу аса».

9Везачу Эло Мусага элира: 10«Исраилхошка иштта дӀаала: „Нагахь шух я шун тӀаьхьенах волу цхьаъ, адаман докъах куьг а Ӏоьттина, бехвеллехь, я генна новкъа иза ваьллехь, цо а Пасахьан дезде даздан деза. 11Иштта болчара а шолгӀачу беттан дейтталгӀачу дийнахь суьйранна кхочушдан деза и гӀуллакх. СагӀина беана Ӏахар совсазчу баьпкаца а, къаьхьачу бецашца а баа беза цара[+]. 12[+]Ӏуьйре хилале цунах хӀумма а ма дита, цуьнан даьӀахкаш а кег ма е. Пасахьах лаьцна массо а тӀедехкинчу парзашка хьаьжжина, кхочушдан деза исраилхоша и гӀуллакх[+]. 13Ткъа ша цӀена воллушехь я генарчу новкъа ваьлла воццушехь, Пасахьан дезде даз ца динарг шен халкъана юкъара дӀавоккхур ву, цо шен хеннахь Везачу Элана лерина сагӀа ца даккхарна. Иштта волу стаг ша летийначу къинна жоьпе озор ву.

14Шуна юкъахь Ӏаш тӀевеана стаг велахь, ткъа цунна а Везачу Элана лерина Пасахьан дезде даздан лаахь, цо и гӀуллакх, Пасахьан парзаш а, цуьнан тӀедехкинарш а лар а деш, кхочушдан деза. Шун массеран а цхьатерра парзаш хила деза – тӀевеанчу стеган а, шен схьавалар исраилхойх волчуьнан а“»[+].


Некъ гойтуш йолу марха


(Арадаккхар 40:34-38)

15Делан четар дӀахӀоттийначу дийнахь оцу тоьшаллин четарна тӀе марха хӀоьттира. Сарахь дуьйна сахиллалц четарна тӀехула йолу марха цӀе санна гуш яра[+]. 16Иза гуттара а иштта хуьлура: дийнахь четарна тӀехула марха сецна лаьттара, ткъа буьйсанна и марха йогуш йолу цӀе санна хуьлура. 17Четарна тӀера марха хьалаайаелча, исраилхой новкъа бовлура, ткъа и марха сецначу меттехь цара шайн меттамотт дӀахӀоттабора[+]. 18Исраилхой Везачу Элан омрица новкъа а бовлура, Цуьнан омрица совца а совцура. Марха четарна тӀехь сецна лаьттачу массо а ханна исраилхой шайн меттаматтахь совцура. 19Нагахь марха четарна тӀехь сецна дукха лаьттича, исраилхой а, шайга Везачу Эло ма-бохху, кхидӀа новкъа ца бовлура. 20Наггахь и марха четарна тӀехь сецна кӀеззигчу хенахь бен ца лаьттара. Дукха хан я кӀезиг хан иза елахь а, Везачу Элан омрица уьш совца а совцура, Цуьнан омрица новкъа а бовлура. 21Наггахь, сарахь тӀе а хӀуттий, сахиллалц бен ца соцура марха. Ӏуьйре тӀееача, марха хьалаайалора, тӀаккха исраилхой новкъа бовлура. Дийнахь я буса иза делахь а, марха хьалаайаелча, исраилхой новкъа бовлура. 22Ткъа нагахь марха шина дийнахь я цхьана баттахь, я кхин а дукха йолчу хенахь сецна лаьттича, исраилхой а совцура, новкъа а ца бовлуш. Марха хьалаайаелча, уьш а бовлура новкъа. 23Везачу Элан омрица исраилхой совца а совцура, Цуьнан омрица новкъа а бовлура. Везачу Эло Мусагахула тӀедиллина ма-хиллара, кхочушдора цара Везачу Элан омра.

#### 10


Дато турбанаш

1Везачу Эло Мусага элира: 2«Хьайна дато ши турба е, халкъ гуламе кхайкха а, меттамотт хуьйцуш нахе хаийта а. 3И ши турба лекхча, Делан четарна чуволучохь гуллур ду дерриг а халкъ[+]. 4Цхьа турба лекхча, исраилхойн хӀора эзар стагана тӀе хӀиттийна тхьамданаш бен гуллур бац хьуна гонах. 5Орца доккхуш турба лекхча, малхбалехьа меттамотт хӀоттийна исраилхой гӀовтта беза[+]. 6ШолгӀа а, орца доккхуш турба лекхча, къилбехьа дӀанисбелларш гӀовтта беза[*]. Уьш новкъа бовлуш а, орца доккхуш турба лакха еза[+]. 7Халкъ гуламе кхойкхуш а турба лакха, амма орца доккхуш санна а ца локхуш. 8И турбанаш лакха дезарш динан дай болу АхӀаронан кӀентий бу. И гӀуллакх царна а, церан тӀаьхьенашна а гуттаренна а тӀедиллина хир ду[+]. 9Шайн махкана тӀелеттачу мостагӀчунна дуьхьал тӀамца шу доьлхучу хенахь, орца доккхуш, турба лакха. ТӀаккха шайн Везачу Далла дагадогӀур ду шу, Цо шу мостагӀех кӀелхьардохур ду[+]. 10Бутт а цӀинбелла, я кхин долу деза денош тӀе а хӀиттина, шайн самукъане хан елахь, цунна лерина дийнаташ дагоран а, барт баран а сагӀанаш шаьш дохучу хенахь турбанаш лакха. Иза шун Далла шу дагадаийтар хир ду. Со Веза Эла волу шун Дела ву»[+].


Исраилхойн новкъа бахар

11Исраилхой Мисар-махкара Дала арабаьхначу шолгӀачу шеран, шолгӀачу беттан ткъолгӀачу дийнахь тоьшаллин четарна тӀера марха хьалаайаелира. 12Синай цӀе йолчу яьссачу арара дӀабахара исраилхой. ДӀайоьдуш йолу марха Паран олучу яьссачу арахь сецира[+].

13Мусагахула Везачу Эло тӀедиллинчу омрица дуьххьара новкъа бовла кечбелира исраилхой. 14Хьалха ЯхӀудан тӀаьхьенах болчу наха айира байракх, тӀеман кепехь шайн тобанаш арайовлуш. Царна тӀехь куьйгалла деш Ӏамминадабан кӀант Нахьшон вара[+]. 15Иссарханан тӀаьхьенах болчу нахана тӀехь куьйгалла деш ЦуӀаран кӀант Натунаил вара. 16Забулан тӀаьхьенах болчу нахана тӀехь куьйгалла деш Хьелонан кӀант Элиаб вара.

17Делан четар, вовшах а даьккхина, дӀадахьа кечдира. Гуттар а шаьш ма-даххьара, ГӀиршанан а, Мерарин а тӀаьхьенех болчу наха дӀадаьхьира иза[+].

18Раабанан тӀаьхьенах болчу наха а, шаьш цу меттигера арадовлуш, шайн байракх айира. Царна тӀехь куьйгалла деш вара Шидауран кӀант Элицур[+]. 19ШимӀин тӀаьхьенах болчу нахана тӀехь куьйгалла деш вара Цура-Шидин кӀант Шелумиал. 20Гадин тӀаьхьенах болчу нахана тӀехь куьйгалла деш вара ДаӀуалан кӀант Элъясайп.

21Царал тӀаьхьа КхахӀатан тӀаьхьенах болу нах дӀабахара. Делан четарна кӀел хӀоттош долу дерриг а деза хӀума дара цара шайца дӀахьош. Уьш керла меттамотт болчу дӀакхачале, четар цигахь дӀахӀоттийнера[+].

22Эпрайман тӀаьхьено а шайн байракх хьалаайира, шаьш тӀеман хьесапехь йолчу тобанашца арадовлуш. ӀамихӀудан кӀант Эли-ШамаӀ вара церан куьйгаллехь[+]. 23Маннашан тӀаьхьенна тӀехь куьйгалла деш вара Падацуран кӀант Гамлиал. 24Царал тӀаьхьа богӀучу Бен-Яманан тӀаьхьенах болчу нахана тӀехь куьйгалла деш вара ГидӀонин кӀант Авдани.

25Байракх а айина, уггаре а тӀаьхьа арабевлларш Данан тӀаьхьенах болу нах бара. Царна тӀехь куьйгалла деш вара Ӏами-Шидин кӀант АхьиӀазар[+]. 26Ашаран тӀаьхьенах болчу нахана тӀехь куьйгалла деш вара Ӏухранан кӀант ПагӀиал. 27Напталан тӀаьхьенах болчу нахана тӀехь куьйгалла деш вара Ӏайнанан кӀант АхьираӀ. 28Иштта дӀахӀоьттинчу кепаца дӀабоьлхура исраилхой тӀеман хьесапехь йолчу тобанашца.

29Шен стунден маданхочун РаӀалан кӀанте Хьабабе Мусас элира: «Везачу Эло тхайна лур бу аьллачу махка доьлхуш ду тхо. Схьавола тхоьца, оха хьуна дика болх бийр бу, хӀунда аьлча Везачу Эло Исраилан халкъана дуккха а диканиг дийр ду аьлла»[+].

30Амма Хьабаба элира: «Со ца вогӀу шуьца, сайн махка, сайн лаьтта тӀе дӀагӀур ву со».

31ТӀаккха Мусас дехар дира: «Тхо дӀа ма тасахьа, хьуна дика евза хӀара яьсса аре, тхуна некъ гойтуш, хьо хьалхаваьлча, дика хир дара. 32Хьо тхоьца вагӀахь, Везачу Эло тхайна дина дика хьуна а кхочуьйтур дара оха»[+].


Исраилхой новкъа бовлар

33Везачу Элан лома уллора кхаа дийнахь новкъа дӀабахара исраилхой. Везачу Элаца барт баран тӀорказ, хьалха а даьккхина, дӀахьош дара оцу кхаа дийнахь, шайна совца меттиг билгалъяккхархьама. 34Дийнахь уьш дӀабоьлхуш, Везачу Элан марха лаьтташ яра царна тӀехула[+].

35[+]Шаьш тӀорказ новкъа доккхуш, Мусас олура:

«ГӀаттахьа, Веза Эла!
ХӀаллакьхуьлда Хьан мостагӀий,
Хьо ца везарш бовдийла Хьох!»[+]

36Ткъа шаьш садаӀа севцча, деза тӀорказ цара дӀахӀоттош, Мусас олура:

«Юхаверзахьа, Веза Эла,
эзарнаш исраилхошна тӀе!»

#### 11


Везачу Элера йолу цӀе латар

1Везачу Элана лен доладелира халкъ. Нехан къамелаш а хезна, оьгӀазваханчу Везачу Эло царна юкъахь цӀе латийра. Уьш лаьттачу меттиган йист ягийра цӀеро[+]. 2Мусага орца даьккхира халкъо. Везачу Эле Мусас доӀа а дина, цӀе дӀаяйра[+]. 3Цу меттигах ТабӀера элира (иза «цӀе латар» бохучух тера ду), хӀунда аьлча Везачу Элан цӀе летира халкъана юкъахь цигахь.


Кхузткъе итт тхьамда

4Исраилхошца болу тӀебаьхкина нах шайн лаамаш гучубаха хӀиттира. Цаьрца цхьаьна исраилхой а, резабоцуш, къамелаш дан буьйлабелира: «Тхуна жижиг хьан лур ду[+]? 5Мисар-махкахь маьхза тхаьш биина чӀара дагабогӀу тхуна, цигахь наьрсаш а, пастанаш а, сийна хох а, саьрамсекх а боура оха. 6ХӀинца тхо холчохь ду, „ман“ цӀе йолчу цхьана кхачанан буьртигаш доцурш, оха юуш хӀума яц»[+].

7([+]Ораматан хӀу санна а йолуш, тӀехьаьжна сегӀазах тера яра и «ман». 8Наха, арахула дӀабоьлхий, гулйора иза, кохьарца ахьа а охьура (я махка[*] чохь ата а отура), кхехка а йора, хьокхамаш а дора цунах. Зайтдаьтта тоьхначу хьокхамах тера бара цуьнан чам[+]. 9[+]Меттамотт болчохь тхи диллинчу буса юьллура лаьтта тӀе «ман».)

10Мусана хезара нах четаршна хьалха шайн доьзалшкахь боьлхуш. Веза Эла чӀогӀа оьгӀазваханера, и бахьана долуш дог доьхна Муса а вара. 11ТӀаккха Мусас элира Везачу Эле: «Хьайн лай хӀунда хьийзаво те Ахьа? Хьо суна реза хӀунда вац те? ХӀокху халкъан берриг а бала суна тӀе хӀунда билли Ахьа? 12Ас кийрахь лелийна хӀара халкъ, я ас дуьнен чу даьккхина иза, Ахь соьга ала: „Нанас лело бер санна, дӀахьо и халкъ Ас цуьнан дайшна лур ду аьллачу лаьтта тӀе“? 13Ас мичара лур ду дерриг а кху халкъана жижиг? Суна хьалха белха а боьлхуш, шайна жижиг ло ма боху цу наха. 14Соьга цхьаьнга дӀа ца кхехьало хӀара халкъ, дукха беза мохь бу иза суна[+]. 15ХӀара гӀуллакх Ахь суна тӀедуьллуш хилча, вей, дӀаваккха со, Хьо суна реза велахь. ТӀаккха бала хьега дезар дац сан»[+].

16Везачу Эло Мусага элира: «Исраилхошна юкъара, хьайна бевзаш а болуш, халкъана тӀехь куьйгалла деш болчу баккхийчу нахах кхузткъе итт стаг, къаста а вай, Делан четарна тӀе схьавалаве. Хьайца цигахь дӀахӀиттабе уьш[+]. 17Чу а воьссина, цигахь Ас хьоьца къамел дийр ду, хьоьца долчу Дезачу Синах, схьаэцна, цхьа дакъа тхьамданашна а кхочуьйтур ду Ас, халкъан баланаш хьоьца цхьаьна цаьрга а дӀакхехьийта[+]. 18Халкъе дӀаала: „Шаьш Суна лерина хилийта цӀена хила, хӀунда аьлча кханалерчу дийнахь аша жижиг дуур ду. Везачу Элана хезна шу доьлхуш: ‘Тхуна жижиг хьан лур ду? Мисарахь тхо дика Ӏаш дара’, – бохуш, цундела Цо лур ду шуна даа жижиг[+]. 19Аш иза цхьана дийнахь а, шина дийнахь а, кхаа а, итт а, ткъа дийнахь а диъна Ӏийр дац, 20амма цхьана баттахь дуур ду, иза сов а даьлла, мерӀуьргашкахула схьадоладаллалц. Иза шуна хир ду шайна юкъахь волу Веза Эла аша ца ларарна а, шу Цунна: ‘Тхо Мисарара ара хӀунда даьхна?’ – бохуш, делхарна а“».

21Мусас элира: «Ялх бӀе эзар гӀашло ву цу халкъана юкъахь, ткъа Ахь боху: „Ас царна жижиг лур ду цхьана баттахь даъал!“[+] 22Дерриг а уьстагӀий а, стерчий а дайича, тоьур дарий те уьш халкъана? Я хӀорда чуьра берриг а чӀара схьабаьккхича, цунах нахана кхачо хир ярий те?»

23Везачу Эло Мусага элира: «Везачу Элан ницкъ ца кхочуш хӀун ду? Хьуна гур ду, Аса хьоьга аьлларг кхочушхуьлу я ца хуьлу»[+].

24Мусас, ара а ваьлла, халкъе дӀахаийтира Везачу Элан къамел. Нахана юкъара кхузткъе итт тхьамда а гулвина, уьш Делан четарна хьалха дӀахӀиттийра цо. 25Мархи юкъахь чувоьссинчу Везачу Эло къамел дира Мусаца. Цуьнгара Дезачу Синан дакъа схьа а эцна, кхузткъе итт тхьамдина делира Везачу Эло. Деза Са шайна тӀе доьссича, уьш Делера болу хаам бан хӀиттира нахана, амма юха а севцира.

26Цу тхьамданашна юкъахь хаьржина Элдад а, Майдад а цӀераш йолу ши стаг вара. Амма четарна хьалха ца вогӀуш, меттамотт болчохь сецнера и шиъ. Царна тӀе а доьссинера Деза Са. ТӀаккха и шиъ Делера болу хаам бан волавелира нахана юкъахь. 27Схьахьаьдда веанчу жимачу стага Мусага элира: «Элдад а, Майдад а меттамотт болчохь Делера болу хаам беш ву».

28И хезча, Мусас хаьржина а волуш, цунна гӀо деш волчу Нунин кӀанта ЮшаӀа элира: «Сан эла Муса, дехкахьа царна иза!»

29Амма Мусас жоп делира: «Халкъ сох дӀадерзарх кхоьру хьо? Везачу Элан Деза Са тӀе а доьссина, Цуьнан халкъана юкъара массо а велахьара Делера хаам беш». 30Исраилхойн тхьамданаш а эцна, меттаматте дӀавахара Муса.


Лекъарчий а, ун а

31Везачу Эло хьакхийтинчу мохо хӀорд болчу агӀорхьара лекъарчий деара. Лаьтта тӀехула локхаллина шина даларан барамехь догӀу уьш исраилхойн меттамотт болчу а, цхьана дийнахь некъ бал цунна гонах йолчу аренга а охьахевшира[*][+]. 32Арабевллачу наха цу дийнахь а, буса а, шолгӀачу дийнахь а гулдира лекъарчий. Уггар кӀезиг гулдинчо а кхузткъа тускар гулдира. Шайн меттамотт болчу гонах йолчу аренгахь охьадехкира наха уьш. 33Нехан багахь долу лекъарчийн жижиг диъна а далале, Везачу Элан оьгӀазалла йоьссира халкъана тӀе. Цо хала ун кхетийтира нахана. 34Цу меттиган цӀе Кхиброт-ХӀатаъву тиллира (иза «сутара» бохург ду), хӀунда аьлча жижигна саьхьара болу нах белира цигахь. 35Кхиброт-ХӀатаъвуера Хьацерут олучу метте дӀабахара исраилхой. Цигахь севцира уьш[+].

#### 12


Маремана таӀзар дар

1Марема а, АхӀарона а Мусана тӀехбеттамаш бора, цуьнан хушахо йолу зуда бахьана долуш, хӀунда аьлча Мусас шена хушахо йолу зуда ялийнера. 2Цара вовшашка элира: «Цхьана Мусагахула бен вист ца хуьлура ткъа Веза Эла? Вайгахула а вист ма хуьлура Иза». Везачу Элана иза дӀахезира. 3(Ткъа кху лаьттахь мел долчу адамал Мусана ша кӀезиг хетара.)

4Везачу Эло цӀеххьана Мусага а, АхӀароне а, Мареме а элира: «Шу кхоъ гуламан четар долчу арадала». Уьш кхоь араделира. 5Веза Эла, мархин бӀогӀамана юкъахь охьа а воьссина, четар чу волучу меттехь дӀахӀоьттира. Цо АхӀароне а, Мареме а схьакхайкхира. Уьш Везачу Элана тӀебахара. 6Везачу Эло элира:

«ЛадогӀа Сан дешнашка!
Нагахь санна шун пайхамарш белахьара,
Со царна я суьрташкахь дуьхьал хӀуттур вара,
я гӀенашкахь дуьйцур дара Аса цаьрца[+].
7[+]Ткъа Сайн ялхо волчу Мусаца иза иштта ца хуьлу.
Сан дерриге а халкъана тӀехь ша дечу куьйгаллехь иза тешаме ву[+].
8Аса цуьнца, юьхь-дуьхьал а волуш, ма-дарра къамел до,
хӀетал-металш а ца далош.
Цунна Везачу Элан васт а го.
Шу муха даьхьнера Сан лай волчу Мусана тӀехтохам бан?»[+]

9Веза Эла, царна чӀогӀа дар а велла, дӀавахара. 10Четарна тӀехула марха хьалаайаелча, Мареман дегӀ ло санна кӀайделира, цунна юха ца йоьрзу чкъуран цамгар кхийтира! АхӀарон, юха а вирзина, Мареме дӀахьаьжча, цунна гира Маремана кхераме йолу чкъуран цамгар кхеттийла![+] 11ТӀаккха АхӀарона Мусага элира: «Сан олахо! КъинтӀера валахьа тхуна, оха, иштта сонта хӀума а дина, къа латорна! 12Ма йисийтахьа иза, ахдегӀ телхина а долуш, дуьнен чу долу делла бер санна а йолуш!»

13Муса, дехар а деш, Везачу Эле кхайкхира: «Дела! Доьху Хьоьга, оцу цамгарх тоехьа иза!» – бохуш.

14[+]Везачу Эло Мусага элира: «Нагахь санна цуьнан дас цунна юьхь-дуьхьал туй тоьхча, ворхӀ дийнахь юьхьӀаьржачу хӀоьттина Ӏан ца дезара цуьнан? ХӀинца ворхӀ денна меттаматтана арахьа яккха иза, цул тӀаьхьа иза юхаерзо мегар ду»[+]. 15Марема меттаматтана арахьа ворхӀ де даьккхира. Иза юхаяккхалц, халкъ новкъа ца делира

#### 13

1[•]Цул тӀаьхьа, Хьацерут цӀе йолчу меттигера ара а даьлла, халкъ Паран цӀе йолчу яьссачу арахь сецира[+].


Латта талла бахийтина нах


(Карлабаьккхинарг 1:19-33)

2Везачу Эло Мусага элира: 3«Аса исраилхошна луш долу канаӀанхойн латта талла шайна юкъара нах бахийта. Шайн дайн тӀаьхьенах долчу хӀора тайпанах цхьацца куьйгалхо вахийта»[+]. 4Везачу Эло тӀедиллина ма-хиллара, шаьш Паран цӀе йолчу яьссачу арахь долуш Мусас нах бахийтира цу лаьтте хьовса. Уьш берриш а исраилхошна юкъахь коьртанаш бара[+]. 5Церан цӀераш хӀорш яра:

Раабанан тӀаьхьенах волу Закхуран кӀант ШамуӀ,
6ШимӀин тӀаьхьенах волу Хьорин кӀант Шапти,
7ЯхӀудан тӀаьхьенах волу Епунин кӀант Килаб,[+]
8Иссарханан тӀаьхьенах волу Юсупан кӀант ИгӀал,
9Эпрайман тӀаьхьенах волу Нунин кӀант ХӀушаӀ,
10Бен-Яманан тӀаьхьенах волу Рапун кӀант Палти,
11Забулан тӀаьхьенах волу Содин кӀант Гадиал,
12Маннашан тӀаьхьенах волчу Юсупан тайпанах волу Сосин кӀант Гади,
13Данан тӀаьхьенах волу Гималин кӀант Ӏамиал,
14Ашаран тӀаьхьенах волу Микаалан кӀант Сатур,
15Напталан тӀаьхьенах волу Вопсин кӀант Нахьби,
16Гадин тӀаьхьенах волу Макин кӀант Гауал.

17Иштта яра Мусас латта талла хьажийначу нехан цӀераш. Нунин кӀантана ХӀушаӀана, ЮшаӀ аьлла, цӀе тиллира Мусас[+].

18Шаьш Паран-яьссачу арахь долуш, дӀахьажийра Мусас и нах канаӀанхойн латта муха ду хьажа. Мусас цаьрга элира: «НегӀаб-яьссачу аренгахула а гӀой, лаьмнаш тӀе довла. 19Цигара латта муха ду а хьовса, цу тӀехь дехаш долу халкъ муха ду а талла: иза ницкъ болуш ду я дац, дукха ду я кӀезиг ду? 20И халкъ дехаш болу мохк муха бу а хьовса: иза хаза бу те я декъаза бу те? Церан гӀаланаш муха ю а хьовса. Халкъ четарш чохь Ӏаш ду я дика чӀагӀйинчу гӀаланаш чохь дехаш ду талла. 21Латта муха ду а хьовса: токхе ду я ледара ду? Цигахь дитташ ду я дац хьовса. Даггара гӀерталаш, шаьш юхадоьрзуш цу махкахь кхуьуш болу стоьмаш шайца схьабалаш». (Ткъа иза кемсаша стом луш йолу зама яра.)

22Цара, дӀа а бахана, Цин-яьссачу арара дуьйна Хьамат-Ӏинна юххехь йолчу Рахьуб-гӀалина тӀекхаччалц и мохк теллира. 23Меттамотт болчуьра дӀа а бахана, НегӀаб цӀе йолчу яьссачу аренгахула чекх а бевлла, Хьеврон-гӀала кхечира уьш. Цигахь бехаш бара Ӏаьнакхан тӀаьхьенах[*] йолу Ахьиманан, Шешайн, Талмайн гаранаш. Ткъа Хьеврон-гӀала яра Мисар-махкарчу ЦоӀан-гӀаланал ворхӀ шо хьалха дӀахӀоттийна[+]. 24Уьш Ашкул цӀе йолчу тогӀи чу баьхкира. Цигахь, дӀаса а хьаьжна, кемсийн таьллангана тӀера кемсийн хорха тӀехь йолу га хадийра цара. И га гӀуркхана тӀе дихкира, ткъа гӀуркх шина стага хьалаайина дӀабаьхьира. Иштта наран а, инжиран а диттийн стоьмаш а схьаийцира цара[+]. 25Оцу меттигна Ашкул[*] цӀе тиллира, исраилхоша схьаяьккхина кемсийн хорха бахьана долуш.

26Уьш, и мохк а теллина, шовзткъа де дӀадаьлча, шайн меттамотт болчу юхабирзира. 27Юха а бирзина, Паран-яьссачу арахь йолчу Кхадеш йолчу меттехь Мусана а, АхӀаронна а, дерриге а Исраилан халкъана а тӀебаьхкира уьш. Цара шайна гинчух лаьцна жамӀ а дира, шаьш цу махкара схьабеана стоьмаш а гайтира. 28Шайна гинарг а дуьйцуш, цара элира: «Ахьа дӀахьажийначу лаьтта тӀе кхечира тхо. Иза билггал шуьрех а, мазах а дуьзна токхе латта ду, ткъа хӀорш бу цу махкара беана стоьмаш. 29Цу махкахь дехаш долу халкъ ницкъ болуш а ду, церан гӀаланаш чӀагӀйина а ю, дикка яккхий а ю. Тхуна-м Ӏаьнакхахой а гира цигахь. 30НегӀаб цӀе йолчу яьссачу арахь бехаш бу Ӏамалекхахой. Лаьмнашкахь бехаш бу хьетахой, явсайхой, эмархой, ткъа хӀордан йистехь а, Йордан-хин йистехь а бехаш бу канаӀанхой»[+].

31Мусана гонах гулделла халкъ те а деш, Килаба элира: «Вай, даха а дахана, и латта ваьшна схьадоккхур ду, хӀунда аьлча иза вайга схьадаккхалур долуш ду»[+].

32Ткъа цуьнца баханчара бохура: «Цу халкъана дуьхьалдовлалур дац вай, хӀунда аьлча иза вайл ницкъ болуш ду!»[+] 33Цара массаьрга а дуьйцура исраилхойн ницкъ кхочур бац, цу махкарчу халкъана дуьхьалбовла бохуш. «Тхо хьовсуш чекхдевлла латта шена тӀехь дехаш долу халкъ дӀакхоллуш долу латта ду. Цу махкахь тхуна гина долу дерриге а халкъ ду, дажалийн санна, даккхий догӀмаш долуш[+]. 34[+]Цигахь тхуна гира Ӏаьнакхан тӀаьхьенах схьабевлла болу даккхий догӀмаш долу дажалш. Царна хьалха тхаьш цӀоз долуш санна хетара тхуна, церан бӀаьргаш чухула тхо а хетара иштта долуш санна»[+].

#### 14


Исраилхойн резацахилар

1[•]Массара а гӀовгӀанаш ехира, буьйса дӀаяллалц доьлхуш Ӏийра халкъ. 2Мусана а, АхӀаронна а реза бацара нах. Цара цу шинга бохура: «Мисар-махкахь я кху яьссачу арахь тхо деллехьара![+] 3Везачу Эло тӀамехь дайа далийна тхо кху махка? Тхан зударий а, бераш а мостагӀашна кхочур ду. Мисара юхадахча гӀолехь дацара вайна?» 4Уьш шайна юкъахь барт бан хӀиттира: «Ваьшна тӀехь хьаькам а хӀоттийна, Мисар-махка юхадоьрзур ду вай», – бохуш[+].

5Дерриг а Исраилан халкъана хьалха бертал вуьйжира Муса а, АхӀарон а[+]. 6Лаьтте хьовса баханчу нахана юкъарчу Нунин кӀанта ЮшаӀа а, Епунин кӀанта Килаба а шайн бедарш этӀийра[+]. 7Цара элира цигахь гулбеллачу берриге а нахе: «Тхо хьовсуш чекхдевлла латта вуно чӀогӀа хаза ду. 8Нагахь Веза Эла вайна реза велахь, Цо и латта вайна схьалур ду. Шуьрех а, мазах а дуьзна токхе латта ду иза. 9[+]Амма Везачу Элана дуьхьал ма довла. Цу махкахь Ӏачу халкъах а ма кхера, цунах вайна ижу хир ю. Уьш ларбан цхьа а вац, ткъа вайца Веза Эла ву. Ма кхера царах!»[+]

10ТӀаккха наха маьхьарий хьаькхира: «ТӀулгаш детта царна!» – аьлла. Амма Везачу Элан олаллин нур доьссира Делан четарна тӀе берриг а исраилхошна хьалха[+].


Мусас халкъах дехар дар

11Везачу Эло Мусага элира: «ХӀара халкъ мел Ӏийр ду Суна дуьхьалдаьлла? Аса шайна гайтинчу тамашийначу билгалонех ца тешаш мел Ӏийр ду иза? 12Лен ун а кхетийтина, хӀаллакбийр бу Аса уьш, ткъа хьох а, хьан ден цӀийнах а цул доккха а, нуьцкъала а халкъ кхуллур ду»[+].

13[+]Амма Мусас элира Везачу Эле: «Ахьа шайна юкъара Хьайн ницкъаца хӀара халкъ арадаьккхинчу мисархошна хезар ду иза, 14тӀаккха цара цу лаьттарчу бахархошка дуьйцур ду. Ткъа цу нахана хезна, Хьо исраилхошна юкъахь ву а, Ахьа Хьо царна юьхь-дуьхьал гойту а, Хьо дийнахь мархин бӀогӀамна юккъехь, буьйсанна цӀеран бӀогӀамна юккъехь вогӀу а аьлла[+]. 15Нагахь Ахь исраилхой цхьа стаг санна хӀаллакбахь, Хьан сийлаллех лаьцна хезначу халкъаша эр ду: 16„Везачу Эло, Ша лур бу аьллачу махка тӀе а ца дигаделла, яьссачу арахь хӀаллакдина и халкъ“, – аьлла[+]. 17Ткъа хӀинца сийлахь хуьлда Хьалдолчу Элан ницкъ! Ахь ма аьлла:[+] 18[+]„Веза Эла атта оьгӀаз ца воьдуш а, боккха безам болуш а ву, нехан къиношна а, аьрхаллина а геч а до Цо. Амма Цо бехк таӀзар ца деш а ца буьту. Церан дайша далийтина вон бахьана долуш берашна – кхоалгӀачу а, йоьалгӀачу а тӀаьхьенна тӀекхаччалц – таӀзар до Везачу Эло“. 19Хьайн хедар боцучу безамца гечдехьа кху халкъана, Айхьа Мисарара дуьйна кхуза кхаччалц иза схьадалош геч-ма-дарра».

20[•]Везачу Эло жоп делира Мусага: «Ахь дехарна гечдо Ас. 21[+]Амма дийна волчу Сайх а, Везачу Элан олаллин нуьро дерриг латта дузорах а чӀагӀо йо ас,[+] 22Сан олаллин нур а, Ас Мисарахь а, яьссачу арахь а гайтина билгалонаш а гина, уьттазза Со а зийна, Соьга ла ца доьгӀначу нахана, 23Ас церан дайшна чӀагӀо ярца дала лерина долу латта гур дац. Со дӀа мел тесначарна а гур дац иза[+]. 24Сайна дерриге а дагца тешаме а хилла, Сайн ялхо волу Килаб вуьгур ву Ас ша хьаьжначу лаьтта тӀе, цу нехан йоцу, цӀена ойла цуьнан дагахь хиларна. Цуьнан тӀаьхьенан долахь хир ду Ӏамалекхахой а, канаӀанхой а тогӀи чохь Ӏаш болу латта[+]. 25Ӏамалекхахой а, канаӀанхой а тогӀи чохь Ӏаш бу. Кхана, юха а дерзий, яьссачу ара, ЦӀечу хӀорда тӀе, дӀагӀо».


Резацахиларна дина таӀзар

26Везачу Эло Мусага а, АхӀароне а элира: 27«Деха Ӏийр дуй хӀара оьгӀазе халкъ Суна луьйш? Суна хезна кхеран резацахиларх лаьцна. 28ДӀаала цаьрга: „Дийна волчу Сайх Аса чӀагӀо йо, – боху Везачу Эло, – аша бохуш долу Сайна хезнарг Аса кхочушдийр ду. 29[+]ХӀокху яьссачу арахь оьгур ду шун догӀмаш. Дерриш а шу дагардина ду. Ханна ткъа шарал тӀехдевлларш, Суна луьйш хилларш,[+] 30Ас куьг а айина, даха ховшор ду аьллачу лаьтта тӀе шу кхочур дац, Епунин кӀант Килаб а, Нунин кӀант ЮшаӀ а воцург[+]. 31Аш мостагӀашна кхочур ду баьхна шун бераш Ас цу лаьтта тӀе дуьгур ду. Шу ца даьшна долчу лаьтта тӀехь уьш дехар ду. 32Ткъа шун декъий кху яьссачу арахь оьгур ду. 33[+]Шун кӀентий шовзткъа шарахь яьссачу арахь кхелхина лелар бу. Шу массо а делла дӀадовллалц, цара бала ловр бу шун бехкана[+]. 34Керлачу лаьтте хьовсуш, аш даьккхинчу шовзткъа денна лерина шовзткъа шарахь шаьш латийна къа бахьана долуш бала хьоьгур бу аш, цхьа шо цхьана дийне а нислуш. ТӀаккха шуна хуур ду, Со шуна дуьхьал хилар хӀун ду[+]. 35Ас, Везачу Эло, боху иза, Суна дуьхьалдаьллачу кху зуламечу халкъана Ас ден дерг ду иза. ХӀокху яьссачу арахь берриг а хӀаллакьхир бу уьш“».

36Мусас керлачу махках дерг талла бахийтиначара, юха а баьхкина, дерриг а халкъ цунна дуьхьалдаьккхинера, шайна гина мохк емалбеш, цунах вониг дуьйцуш. 37И хабарш дийцина нах Везачу Эло, цамгар а кхетийтина, балийтира. 38Керлачу махке хьажа баханчу нахах, Нунин кӀант ЮшаӀӀий, Епунин кӀант Килаббий бен, дийна ца висира[+].


Лур ду аьлла долу латта дола даккха гӀортар


(Карлабаьккхинарг 1:41-46)

39[•]Мусас исраилхошка дийцира иза дерриг а. Халкъ чӀогӀа гӀайгӀане дахана дара. 40Ӏуьйранна, хьалххе хьала а гӀевттина, лаьмнашка буьйлабелира нах. Цара бохура: «Тхо гӀалатдевлла, Дала бохучух а ца тешна, тхайгара даьллачунна чӀогӀа дохко а девлла. ХӀинца Везачу Эло лур бу аьллачу махка дӀагӀур ду тхо».

41Амма Мусас элира: «Везачу Эло тӀедиллиначуьнга ла хӀунда ца дугӀу аша? ХӀара аша деш дерг эрна ду. 42Ма гӀо цига, шаьш мостагӀашка хӀаллак ма дайта, хӀунда аьлча шуна юкъахь Веза Эла вац. 43Ӏамалекхахой а, канаӀанхой а бу шуна дуьхьал лаьтташ, цара шу дойур ду, хӀунда аьлча шу Везачу Элах дӀадирзина, Иза шуьца хир вац»[+].

44Амма, цуьнга ла а ца доьгӀна, лам тӀе хьалабевлира нах. Муса церан меттамотт болчохь висира, цигахь дитира Везачу Элаца барт баран тӀорказ а. 45Цу лаьмнашкахь Ӏаш болчу Ӏамалекхахоша а, канаӀанхоша а, цхьаьна а кхетта, исраилхой, эша а бина, Хьорма цӀе йолчу метте кхаччалц лаьхкина бигира[+].

#### 15


СагӀанаш дахаран бакъонаш

1Везачу Эло Мусага элира: 2«Исраилан халкъе, дӀахьедар а деш, дӀаала: „Аса шуна лун долчу а, шаьш цигахь Ӏийр долчу а лаьтта тӀе шу дахача, 3аша цӀера тӀехь доху дийнаташ дагоран я бертан сагӀанаш даха тарло. Аша Везачу Элана сту я ка барца сагӀа даккха тарло, шаьш йина чӀагӀо кхочушхилийтархьама а, я шайн деган лаам кхочушбархьама а, я шайн деза денош даздархьама а. Иза мухха делахь а, даьккхинчу сагӀин хьожа Везачу Элана тамехь хир ю[+]. 4Амма ша сагӀина лерина хӀума яхьачу хенахь, стага Везачу Элана лерина кӀен сагӀа а дан деза: хӀинан[*] доьалгӀа дакъа зайтдаьттанах эдина долу бархӀ кад тоьлла кӀен дама. 5Дийнаташ дагоран я бертан сагӀа доккхучу хенахь хӀора Ӏахарца цхьаьна хӀинан бараман доьалгӀа дакъа чагӀар кечде, чагӀаран сагӀина лерина. 6Ткъа шаьш сагӀина лерина ка балочу хенахь, кӀен сагӀина ялхитта кад кӀен дама а, цунах эдай, хӀинан кхоалгӀа дакъа долу зайтдаьтта а да, 7иштта хӀинан кхоалгӀа дакъа долу чагӀаран сагӀа а да. Оцу сагӀанийн хьожа Везачу Элана тамехь хир ю. 8Нагахь дийнаташ дагоран сагӀина я бертан сагӀина, я Везачу Элана хьалха йинчу чӀагӀонан сагӀина лерина къона старгӀа ялош елахь,[+] 9оцу старгӀица цхьаьна кӀен сагӀа а дан деза: ткъе биъ кад кӀен дама а, цунах эдина хӀинан шолгӀа дакъа зайтдаьтта а. 10Иштта хӀинан ахдакъа чагӀар а дан деза чагӀаран сагӀина. Иза цӀера тӀехь дагош долу сагӀа ду, ткъа цуьнан хьожа Везачу Элана тамехь ю[+].

11Иза делаш хӀоразза а шаьш Везачу Элана лерина сагӀина сту а, ка а, Ӏахар я буьхьиг ялочу хенахь. 12Иштта сагӀанаш тӀетоха деза аша хӀора дийнатна, церан терахье хьаьжжина. 13Иштта гӀуллакх дан деза Исраилан халкъах волчу хӀораммо а, ша, Везачу Элана там а беш, цӀера тӀехь доккху сагӀа доккхучу хенахь. 14Нагахь шуна юкъахь вехаш тӀевеана цхьаъ велахь, – кӀезиг ханна я ехачу ханна иза делахь, – ткъа Везачу Элана тамехь йолу хаза хьожа йохуьйту цӀера тӀехь даьккхина сагӀа даккха цунна лаахь, цо а дан деза аша дийрриг. 15Халкъан доллу парзаш ду шуна а, шуна тӀевеана Ӏаш волчунна а цхьатерра тӀедехкина. Шуна а, шун мел йолчу тӀаьхьенна а тӀедиллина ду уьш гуттаренна а. Везачу Элана гергахь шу а, шуна тӀебаьхкинарш а – цхьаъ ду[+]. 16[+]Цхьатерра товрат-хьехамаш а, тӀедехкинарш а хир ду шуна а, шуна юкъахь вехаш волчу тӀевеанчунна а тӀедехкина“».

17Везачу Эло Мусага элира: 18«Исраилан халкъе иштта дӀаала: „Аса шаьш дӀадуьгучу махка шу чудевлча, 19цу лаьтто луш долу сурсаташ шаьш дуучу хенахь, цунах цхьа дакъа Везачу Элана лерина сагӀина дӀало[+]. 20Хьалхарчу бедах шаьш бепиг доттучу хенахь, цхьа бепиг Везачу Элана лерина сагӀина ло. Иза хьаьттара даьккхина совгӀат хир ду Везачу Элана. 21Иза гуттара а дан дезаш долу хӀума ду, цу бедах дакъа Везачу Элана лерина сагӀина дӀало аша а, шун тӀаьхьенаша а.

22Ткъа нагахь, ларамаза гӀалат а далийтина, Везачу Эло Мусагахула динчу весетех цхьаъ шуна кхочушдан дицлахь, –[+] 23уьш шайна деллачу дийнахь дуьйна шайн хинйолчу тӀаьхьенашна тӀекхаччалц Везачу Эло цуьнгахула деллачу муьлххачу а весетех цхьаъ – аша хӀун дан дезар ду? 24Ткъа нагахь халкъо ларамаза а, ца хууш а далийтинехь, дерриг а халкъо Везачу Элана там беш йолу хаза хьожа йохуьйтуш долчу дийнаташ дагоран сагӀина цхьа старгӀа а, тӀедиллина ма-хиллара, цуьнца цхьаьна догӀу кӀен а, чагӀаран а сагӀанаш даха деза. Иштта къинан сагӀина лерина цхьа бож а ян еза[+] 25Дерриге а Исраилан халкъана тӀера динан дас къинош дӀадахаран Ӏадат кхочушдан деза. ТӀаккха халкъана гечдийр ду, и гӀалат ларамаза даьлла долу дела а, шегара даьллачу гӀалатана цо Везачу Элана лерина цӀера тӀехь сагӀа а, къинан сагӀа а даьккхина дела а. 26Гечдийр ду дерриге а Исраилан халкъана а, царна юкъахь Ӏаш болчу тӀебаьхкинчу нахана а, и гӀалат дерриге а халкъо ларамаза далийтина хиларна.

27[+]Нагахь цхьана стага ларамаза къа латадахь, цо къинан сагӀина шо кхаьчна йолу газа ян еза[+]. 28Цуьнан къинош дӀадахархьама, ларамаза къа латийначу стагана тӀера динан дас къинош дӀадахаран Ӏадат кхочушдан деза, ткъа цунна гечдийр ду. 29Цхьатерра болу товрат-хьехам шуна юкъахь лелар бу Исраил-халкъах схьабевлла болчу бахархошна юкъахь а, тӀебаьхкина Ӏаш болчарна а, нагахь цара, ца хууш гӀалат а бевлла, къа латадахь[+].

30Исраилхойх я тӀебаьхкина Ӏаш болчу нахах цхьаммо, ша аьрха хиларна, къа латадахь, цо Веза Эла емалво. И стаг шен къомана юкъара дӀаваккха везаш ву,[+] 31хӀунда аьлча цо Везачу Элан дош а ца лерина, Цуьнан весет а дохийна. Иза билггал шен къомана юкъара дӀа а воккхур ву, иштта ша латийначу къинна жоьпе а озор ву“».


Шоьтан садаӀа де ца лардинарг

32Исраилхой яьссачу арахь болчу хенахь, шоьтан садоӀучу дийнахь царна юкъара цхьа стаг дечиг схьагулдеш гира[+]. 33Дечиг гулдеш хилла волу и стаг карийначара Мусана а, АхӀаронна а, дерриге а халкъана а тӀевалийра иза. 34И стаг набахти чохь сацийра, цунна хӀун дан деза билгалдаьккхина цахилар бахьана долуш[+]. 35Везачу Эло Мусага элира: «И стаг вала веза. Меттамотт болчуьра арахьа а ваккхий, дерриге а халкъе цунна тӀе тӀулгаш кхиссийта»[+]. 36Меттамотт болчуьра ара а ваьккхина, дерриге а халкъо цунна тӀе тӀулгаш кхиссира, Везачу Эло Мусага ма-аллара, тӀаккха иза велира.


Чечакхах лаьцна бакъонаш

37Везачу Эло Мусага элира: 38[+]«Исраилан халкъе дӀахьедар де, цара шайн тӀеюхучу хӀуманийн маьӀигашна тӀехь чечакхаш яха еза алий. Ткъа маьӀигашна тӀехь йолчу оцу чечакхашна чу сийна эханг юкъадахийта ала. Изза дан деза ерриге а тӀекхуьучу тӀаьхьенаша а[+]. 39И чечакхаш шуна дӀагича, уьш хир ю, Везачу Элан дерриге а весеташ дага а даьхкина, уьш шуьга кхочушдайтархьама а, Соьгахьара шу дӀадерзош болчу шайн дегнийн а, бӀаьргийн а лаамашна тӀаьхьа шу ца хӀиттийтархьама а. 40Иза иштта дан деза, Сан дерриге а весеташ дага а дохкуьйтуш, шуьга уьш кхочушдайтархьама а, шу шайн Далла гергахь дӀакъастийна хилийтархьама а[+]. 41Со ву шун Веза Дела, шун Дела хилархьама, шу Мисар-махкара арадаьхна волу. Со ву шун Веза Дела»[+].

#### 16


Кхорахь а, Датан а, Абирам а карзахвалар

1[•]Левин тӀаьхьенах волчу КхахӀатан кӀентан Ицхьаран кӀант Кхорахь а, Раабанан тӀаьхьенах волчу Элиабан кӀентий Датан а, Абирам а, иштта ПелатӀан кӀант Ана а[+] 2Мусана дуьхьалвелира. Цаьрца цхьаьна ши бӀе шовзткъе итт цӀеяхана волу а, халкъан баьчча волу а, гуламехь хаьржина волу а исраилхо хилла. 3Цара, Мусана а, АхӀаронна а дуьхьал гулам а гулбина, элира: «Тоьар ду шуна: дерриг а халкъ ду даздина, цунна юкъахь Веза Эла а ву! Ткъа шуна хӀунда хета те шаьш Везачу Элан халкъал а лакхара?»[+]

4Шена и дӀахезча, Муса бертал охьавуьйжира[+]. 5ТӀаккха цо Кхорахье а, цуьнца болчу массаьрга а элира: «Везачу Эло кхана гойтур ду, Шен верг мила ву а, вазвинарг мила ву а, иза Шена тӀеозорхьама. Цо Ша схьахаьржжинарг Шена тӀеозор ву[+]. 6Амма хӀара гӀуллакх де Кхорахьа а, цуьнца мел волчо а. Богуш болу кӀора дӀасакхоьхьу нойш шайн кара схьаэца. 7Кхана Везачу Элана хьалха цу чу цӀе а латаяй, хаза хьожа йогӀу сегӀаз цу чу дилла. ТӀаккха Везачу Эло Шен везаниг санна волу схьахаьржинарг мила ву хуур ду. Тоьар ду шуна, левихой!»[+]

8Кхорахье Мусас элира: «ЛадогӀа соьга, левихой! 9Исраилан Дала шу, Исраилан халкъах дӀа а къастийна, Шена тӀеозийна, Везачу Элан четарца доьзна долу гӀуллакх шуьга кхочушдайтархьама а, шу Везачу Элан халкъана хьалха а лаьтташ, шуьга царна гӀуллакх дайтархьама а. Иза кӀезиг хета те шуна[+]? 10Цо хьо а, хьоьца цхьаьна Левин кӀентий болу хьан берриге вежарий а Шена тӀеозийна, ткъа хӀинца динан дайн дарже кхача гӀерташ ма ду шу! 11Иштта, хьо а, хьан дерриге халкъ а, схьа а гулделла, Везачу Элана дуьхьал ма даьлла. Ткъа АхӀарон мила ву, аша цунна яппарш ян?»[+]

12Элиабан кӀентий Датанний, Абираммий шена тӀебалабе аьлла, нах бахийтира Мусас. Амма цара элира: «Хьуна тӀе догӀур дац тхо! 13Яьссачу арахь хӀаллакдархьама, шуьрех а, мазах а дуьзначу токхечу махкара айхьа тхо арадахар кӀезиг хета те хьуна? Тхуна тӀехь олалла дан а лаьа хьуна[+]? 14Тхо шуьрех а, мазах а дуьзначу токхечу лаьтта тӀе ца далийна ахь, иштта тхан дола аренаш а, кемсийн бошмаш а ца яьхна ахь. Кху нехан бӀаьрса дайа воллу хьо? Ца догӀу тхо хьуна тӀе!»

15Муса чӀогӀа оьгӀазвахара. Цо Везачу Эле элира: «Цара Хьайна сагӀина лерина дахьачу хӀумане дӀа ма хьажахь. Аса-х цаьргара цхьаьнггара а вир а схьа ца яьккхинера, царах цхьанна а зулам а ца динера»[+].

16Мусас Кхорахье элира: «Кхана хьо а, хьан нах а Везачу Элана хьалха дӀахӀитталаш. Хьо а, уьш а, АхӀарон а. 17Аша хӀораммо а, богуш болу кӀора дӀасабахьа шен-шен ной схьа а эций, цу чу хаза хьожа йогӀу сегӀаз а тасий, уьш Везачу Элана хьалха дӀахӀиттаелаш – ши бӀе шовзткъе итт ной. Ахьа а, АхӀарона а шайн нойш Везачу Элана хьалха дӀахӀитто еза». 18ХӀораммо а богуш болу кӀора дӀасабахьа шен-шен ной схьа а эцна, цу чу алу а йиллина, хаза хьожа йогӀу сегӀаз чу тесира. Гуламан четар чу волучохь дӀахӀиттира уьш Мусаца а, АхӀаронца а цхьаьна. 19Кхорахьа шен нах, схьа а гулбина, гуламан четарна чуволучохь, царна дуьххьал дӀахӀиттийча, дерриге а халкъана Везачу Элан сийлалла гучуелира. 20Мусага а, АхӀароне а Везачу Эло элира: 21«Шу оцу халкъах дӀакъаста, бӀаьрган негӀар тохале Соьга уьш хӀаллакбайтархьама»[+].

22Ткъа цара, бертал охьа а эгна, элира: «Дела! Муьлххачу а дегӀана чохь долчу синан Дела! Цхьана стага къа латийна хилча, Хьо дерриге а халкъана оьгӀазгӀур ву те?»[+]

23Везачу Эло Мусага элира: 24«Халкъе дӀаала: „Кхорахь, Датан, Абирам вехачу хӀусамашна гонах йолчу меттера дӀадовла“».

25Муса, хьала а гӀаьттина, Датанна а, Абирамна а тӀевахара, цунна тӀаьххье исраилхойн къаной а бахара. 26Халкъе Мусас элира: «ХӀокху зуламечу нехан четаршна юххера дӀа а довла, церан долахь йолчу цхьана а хӀуманах хьакха а ма ло, шаьш а церан дерриге а къинош бахьана долуш ца далийтархьама»[+]. 27Уьш Кхорахьан, Датанан, Абираман четаршна гонах йолчу меттера дӀабевлира.

Ткъа Датан а, Абирам а шайн зударшца, кӀенташца, кегийчу берашца, ара а бевлла, шайн четаршна чуволлучохь лаьтташ бара. 28Мусас элира: «ХӀинца хӀокхунах хуур ду шуна Везачу Эло со и дерриге а гӀуллакхаш кхочушдан къобалвина хилар, ткъа уьш аса сайн лаамца деш ца хилар а: 29нагахь санна церан массо а адамийн санна балар нислахь, церан кхоллам кхидолчу адамийн санна хилахь, со Везачу Эло ваийтина вац-кх[+]. 30Ткъа нагахь санна Везачу Эло цхьа керла хӀума дахь, нагахь лаьтто, бага дӀа а гӀаттийна, уьш а, церан долахь мел долу хӀума дӀа а кхаллахь, нагахь уьш дийна боллушехь эхарте а гӀахь, тӀаккха хаалаш, оцу нахана Веза Эла дола хетийла»[+].

31Муса и дешнаш аьлла ма-велли, царна бухара латта дӀасадекъаделира. 32Лаьтто и нах, церан хӀусамаш, Кхорахьан берриге а нах, церан долахь мел долу хӀума а дӀаийцира. 33Шайн долахь мел хиллачу хӀуманца, дийна боллушехь, лаьттан кийра а бахана, эхарта чу бахара уьш. Лаьтто дӀахьулбира уьш. Халкъана юкъара, хӀаллак а хилла, дӀабевлира уьш[+]. 34Царна гонах хилла болу исраилхой, хӀокхара маьхьарий хьаькхча, дӀабевдира. Кхайкха а кхойкхуш, цара доьхура: «Тхо а лаьтто дӀа ма кхоллийла!» – бохуш.

35Везачу Элера цӀе йоьссира, цо дӀакхаьллира хаза хьожа йогӀучу сегӀазан сагӀа доккхуш волу ши бӀе шовзткъе итт стаг[+].


Богуш болу кӀора дӀасакхоьхьу нойш

36Везачу Эло Мусага элира: 37«Динан да волчу АхӀаронан кӀанте ЭлиӀазаре дӀаала: „Багийначу нехан карахь хилла йолу нойш схьагулъе, хӀунда аьлча и нойш язйина ю. Царна чуьра богуш болу кӀоранаш кхиссий дӀабахийта. 38Шаьш латийначу къинна мах баларца беллачийн нойх лаьцна аьлча, уьш йоха а яй, шар а яй, царах йина юткъа экъанаш сагӀа доккхучу кхерчана тӀелаца, хӀунда аьлча и нойш Везачу Элана хьалха еана яра, цундела уьш язйинера. Уьш Исраилан халкъана билгалонна хир ю“». 39Багийначу наха еана йолу и цӀестан нойш динан дас ЭлиӀазара схьаийцира. Уьш, йоха а йина, шар а йина, кхерчана тӀейилла кечйира цара, Исраилан халкъана билгалонна хилийтархьама, 40Везачу Эло цуьнга Мусагахула аьлла ма-хиллара. Иза динера АхӀаронан хӀух воцучу цхьана а стаге Везачу Элана хьалха хаза хьожа йогӀу сегӀаз дагадайтархьама, Кхорахьна а, цуьнан нахана а хилларг шена ца хилийтархьама[+].


АхӀарона халкъехьа гӀо даккхар

41ШолгӀачу дийнахь дерриге а Исраилан халкъ Мусана а, АхӀаронна а реза доцуш дӀахӀоьттира. Цара бохура: «Аша хӀаллакдина Везачу Элан халкъ». 42Мусана а, АхӀаронна а дуьхьалдаьлла долу дерриге а халкъ гулделлачу хенахь, уьш гуламан четар долчу агӀор дӀабирзича, царна гира четарна тӀехула дӀахӀоьттина марха. Везачу Элан олаллин нур гучуделира. 43Муса а, АхӀарон а гуламан четарна нийсса хьалха агӀор тӀевахара. 44Везачу Эло Мусага а, АхӀароне а элира: 45«ДӀа а хилий, оцу халкъах дӀакъаста, бӀаьрган негӀар а тохале Соьга иза хӀаллакдайтархьама».

Ткъа и шиъ бертал охьавуьйжира[+]. 46Мусас АхӀароне элира: «Хьайн ной схьа а эцна, цу чу хаза хьожа йогӀу сегӀаз а, кхерча чуьра богуш болу кӀора а биллина, сихонца халкъана тӀе а вахана, ахьа царна тӀера къинош дӀадахаран Ӏадат кхочушдан деза, хӀунда аьлча Везачу Элера оьгӀазло схьаяьлла, халкъана цамгаран ун кхетийтина»[+]. 47Шега Мусас ма-аллара, ной схьа а эцна, халкъана юкъа ведира АхӀарон. Ткъа халкъана юкъахь цамгаран ун доладелира. Хаза хьожа йогӀу сегӀаз а дагош, царна тӀера къинош дӀадахаран Ӏадат кхочушдора АхӀарона. 48АхӀарон беллачарна а, дийна болчарна а юккъе дӀахӀоьттира – цамгаран ун сецира[+]. 49Кхорахьа динарг бахьана долуш белларш боцурш, цамгаран ун бахьана долуш велларг верриг а вейтта эзар ворхӀ бӀе стаг вара. 50Цамгаран ун сецначул тӀаьхьа АхӀарон гуламан четарна чу волучу метте Мусана тӀе юхавирзира.

#### 17


АхӀаронан заза даьккхина Ӏаса

1Везачу Эло Мусага элира: 2«Исраилан халкъе дӀа а алий, церан тайпанашка хьаьжжина, шийтта Ӏаса схьаэца, хӀора тайпанан куьйгалхочуьнгара цхьацца Ӏаса. Церан хӀораннан цӀе шен Ӏасанна тӀе дӀаязъе. 3АхӀаронан цӀе Левин тайпанан Ӏасан тӀе дӀаязъе. ХӀора тайпанан куьйгалхочо шайн тайпанах цхьацца Ӏаса схьаян еза. 4И Ӏасанаш гуламан четар чуьра тоьшаллин тӀорказна хьалха охьаяхка, Со шуна юкъахь хуьлучу метте[+]. 5Шуна юкъара Аса схьахаьржинчу стеган Ӏасано заза доккхур ду. Иштта сацор ю Аса исраилхоша шуна дуьхьал еш йолу хамталлаш».

6Мусас Исраилан халкъе дӀахаийтира иза. Куьйгалхоша шийтта Ӏаса схьаеара, хӀора тайпанан куьйгалхочуьнгара цхьацца Ӏаса, церан тайпанашка хьаьжжина. Царна юкъахь АхӀаронан Ӏаса а яра. 7Мусас тоьшаллин четар чу, Везачу Элана хьалха, охьаехкира и Ӏасанаш.

8[+]ШолгӀачу дийнахь Муса тоьшаллин четар чу ваьлча, цунна, хьаьжча, Левин тайпанца йоьзна йолчу АхӀаронан Ӏасано, заза а даьккхина, чӀенгаш тесна хилар гира. Ур-атталла, тӀе зезагаш а даьлла, миндал олу, бӀаран тайпа болу, стом беллера цо[+]. 9Ерриге а Ӏасанаш, Везачу Элана хьалха йолчу меттера ара а яьхна, Исраилан халкъе дӀагайтира Мусас. Массо а адам оцу Ӏасанашка хьаьжира, ткъа хӀора куьйгалхочо шен Ӏаса дӀаийцира. 10Везачу Эло Мусага элира: «АхӀаронан Ӏаса, чу а хьой, юха а тоьшаллин тӀорказна хьалха охьайилла. Иза хамталлаш еш болчарна билгалонна хир ю, церан Суна резацахилар сацорхьама а, уьш ца балийтархьама а». 11Везачу Эло шена тӀедиллина ма-хиллара, Мусас иза кхочушдира.

12Исраилан халкъо Мусага элира: «Тхуна хаьа, тхаьш лийр дуйла! Тхо хӀаллакьхилла! Тхуна хаьа, тхо хӀаллакдийр дуйла! 13Везачу Элан четарна тӀе мел ваханарг леш ву! Тхо дерриш а дала дезар ду те?»

#### 18


Динан дайшна а, левихошна а тӀедехкинарш

1Везачу Эло АхӀароне элира: «Хьо а, хьан кӀентий а, массо а левихой а жоьпе озор бу, Со Ӏаш волчу меттигна дуьхьал аша дина Ӏеса хӀуманаш бахьанехь. Ткъа ахьа а, хьан кӀенташа а жоп дала дезар ду динан дайша дечу гӀуллакхна дуьхьал дечу Ӏесаллина[+]. 2Иштта хьан дайн тӀаьхьенах болу, хьан вежарий болу левихой схьабалабе хьайна юххе, цаьрга, хьайна юххехь а болуш, тоьшаллин четарна хьалха хьайна а, хьайн кӀенташна а гӀо дайтархьама[+]. 3Левихойн доьзалшкара болу и нах хьан куьйга кӀел хир бу. Цара массо а Делан четарна уллохь ха дийр ду. Амма Делан цӀа чохь йолчу цхьана а хӀуманна а, кхерчана а уьш юххе ма бахийта, я уьш а, я шу а ца далийтархьама. 4Уьш хьайца а болуш, цаьрга гуламан четарна уллохь ха дайтархьама а, четарца доьзна долу дерриге а гӀуллакхаш кхочушдайтархьама а. Ткъа царах воцу цхьа а стаг шайна тӀе а ма ваийта. 5Иштта, еза хӀуманаш лар а е, сагӀа доккхучу кхерчана уллохь ха а де, Со Исраилан халкъана кхин оьгӀаз ца вахийтархьама[+]. 6Аса Исраилан халкъана юкъара схьахаьржина шун вежарий болу левихой. СовгӀат санна, уьш хьан кара дӀабелира Ас, цаьрга гуламан четарца доьзна долу гӀуллакх кхочушдайтархьама. 7АхӀарон! Хьан а, хьан кӀентийн а бен бакъо яц динан дайн санна, сагӀа доккхучу кхерчаца а, кирхьанна тӀехьа долчуьнца а доьзна долу гӀуллакх дан. Аса динан дай болчу шуна цхьа беза болх кхочушбан бакъо ло, ткъа шух воцург и гӀуллакхаш кхочушдан дагахь цхьаъ тӀегӀортахь, иза вуьйр ву»[+].


Динан дайшна кхачош долу дакъа

8Везачу Эло АхӀароне элира: «Аса-Айса хьан кара дӀаделла Суна лерина деана совгӀаташ. Исраилхоша Суна яхьаш йолу массо а еза хӀуманаш Аса гуттаренна а хьуна а, хьан кӀенташна а шуна кхачош долу шатайпа дакъа санна дӀало[+]. 9Халкъо Суна сагӀина лерина еанчу уггар езачу хӀуманех дага ца деш дисина дакъа хьан хир ду. Цара сагӀина мел деанчух – кӀен а, я къинан а, я къера хиларан а сагӀина деанчух – и дакъа хьуна а, хьан кӀенташна а кхачош дерг ду. 10Уггар езачу меттехь яалаш иза. Хьан доьзалера волчу массо а боьршачу стага даа мегар ду и дакъа, амма дагахь латтаделахь – сагӀина лерина деанарг деза хӀума хилар.

11Исраилан халкъо, хьала а айина, шатайпа сагӀа санна, Суна лерина деана совгӀаташ а дерриг а хьан хир ду. Иза Аса хьуна а, хьан кӀенташна а, йоӀаршна а гуттаренна а дӀало. Хьан доьзалехь цӀена волчу хӀораммо а даа мегар ду иза[+].

12Иштта, уггаре а тоьлла долу дерриге а зайтдаьтта а, дерриге а керла даьккхина долу чагӀар а, Суна, Везачу Элана, лерина халкъо дахьаш долу кӀа а, цо дуьххьара схьагулдечу сурсатех деанарг а Аса хьуна дӀало[+]. 13Хьан хир ду Везачу Элана лерина халкъо дохьун долу, лаьтто цунна дуьххьара делла массо а сурсаташ. Хьан доьзалехь цӀена мел волчун а бакъо ю иза даа[+].

14[+]Исраилхоша гуттаренна а Везачу Элана болу дӀа ца боьрзу бахам санна къобал мел динарг хьан хир ду[+].

15Везачу Элана лерина веана волу дуьнен чу хьалха ваьлла массо доьзалхо а, хьалха дуьнен чу даьлла даьхни а хьан хир ду. Делахь а доьзалера дуьххьарлерчу берах а, хьаналчу даьхнех хьалха дуьнен чу даьллачух а мах схьаэца беза ахь[+]. 16Беран цхьа бутт кхаьчча бала безар бу цунна тӀера луш болу мах. Цуьнан барам пхи шекхал дети бу, дезачу шекхале хьаьжжина (цхьана дезачу шекхална чу ткъа гер догӀу)[+]. 17Ткъа дуьнен чу дуьххьара девллачу стерчашна а, уьстагӀашна а, гезаршна а тӀера мах ма баккха. Уьш Везачу Элана дӀакъастийна ю. Церан цӀийн цинцаш кхерчана тӀетоха, ткъа мохь цӀера тӀехь даьккхина сагӀа санна ягае, цуьнан хаза хьожа Везачу Элана тамехь ю[+]. 18Оцу дийнатийн жижиг хьуна кхачош ду, шатайпа сагӀа санна хьалаайина долчу церан накха а, аьтту гӀогӀ а хьуна кхачош ма-хиллара[+].

19Аса, Везачу Эло, хьуна а, хьан кӀенташна а, йоӀаршна а гуттаренна а дӀало исраилхоша Суна сагӀина лерина дахьаш долу дерриг а совгӀаташ. Иза туьхана тӀехь чӀагӀбина болу, цкъа а бохор боцу хьоьца а, хьан тӀаьхьенца а Аса бина болу барт бу»[+].

20Везачу Эло АхӀароне элира: «Церан долчух цхьа а тайпа лаьттан дакъа а хир дац хьан, цигахь латта а хир дац хьан долахь. Лаьттан декъан метта Со хир ву хьан, исраилхошна юкъара хьан дакъа хир ду Со[+].

21[+]Халкъо ша схьадаьккхинчух Суна схьалуш долу дерриге а уьтталгӀа дакъош Аса левихошна дӀало, цара гуламан четарца доьзна долу гӀуллакх деш хиларна[+]. 22ХӀинца дуьйна Исраилан халкъ гуламан четарна юххе даха ца деза, ша, къилахь а хилла, ца далийтархьама. 23Гуламан четарца доьзна долу гӀуллакх левихоша дийр ду, ткъа цара жоп дала деза муьлххачу а четарна дуьхьал даьллачу зуламах. Иза шуна а, шун тӀаьхьенна а гуттаренна а тӀедиллина ду. Исраилхошна юкъахь лаьттан дакъа кхочур дац левихошна, 24хӀунда аьлча Исраилан халкъо ша схьадаьккхинчух Суна лерина дӀалуш долу уьтталгӀа дакъа Аса царна кхочуьйтур ду. Цундела царах лаьцна Аса аьлла: „Исраилхошна юкъахь лаьттан дакъа кхочур дац царна“».

25Везачу Эло Мусага элира: 26«Левихошка, дӀахьедар а деш, дӀаала: „Аса шайна кхачийтина долчу нахера схьадаьккхинчух уьтталгӀа дакъа исраилхошкара шаьш схьаэцча, цунах уьтталгӀа дакъа аша Везачу Элана совгӀат санна дӀадала деза[+]. 27Аша дӀалуш долу и совгӀат шун ялтих даьккхинарг санна лорур ду – шун хьаьттах долу кӀа я шун муттдоккхургах даьккхина чагӀар санна. 28Иштта, исраилхойн массо а уьтталгӀачу дакъойх аша а Везачу Элана совгӀат дахьар ду. Наха схьадеанчу оцу дакъойх Везачу Элана лерина долу совгӀат динан дега АхӀароне дӀадала деза аша. 29Исраилан халкъо шаьш схьадаьккхинчух уьтталгӀа дакъа деача, аша цунах тоьлла а, уггар даздина а дерг схьакъасто деза. Иза аша Везачу Элана лерина дӀадала дезаш дерг хир ду“. 30Муса! Ахьа левихошка иштта дӀаала: „Исраилан халкъо шаьш схьадаьккхинчух деана уьтталгӀа дакъа аша Везачу Элана дӀаделлачул тӀаьхьа, царах дисинарг левихошна лерина ду, хьаьттах а, муттдоккхургах а цара схьадаьккхинарг санна. 31Дисинарг аша шайн доьзалшца даа мегар ду муьлххачу а меттехь. Гуламан четарца боьзна болчу балхах шуна луш болу мах бу иза. 32Шайна деанчух тоьлла долу дакъа аша Везачу Элана лерина дӀалахь, шу къилахь хир дац. Делахь а, дагахь латтаделаш, Исраилан халкъо деана деза совгӀаташ Далла хьалха бех ма делаш, шаьш ца далийтархьама“».

#### 19


Далла хьалха цӀандеш долу хи

1Мусага а, АхӀароне а Везачу Эло элира: 2«Везачу Эло шуна тӀедуьллуш долу товрат-хьехамна тӀера парзаш хӀорш ду: исраилхошка хьайна тӀе хьаьрса етт балабайта. Шена тӀехь цхьа а кхачамбацар я дерт доцуш, цкъа а тӀе дукъ диллаза а болуш хила беза иза[+]. 3Динан да волчу ЭлиӀазаре дӀало и етт. Цо, иза меттаматтана арахьа йолчу метте а бигна, шена хьалхахь цунна урс хьокхуьйтур ду. 4Динан дега ЭлиӀазаре, шен пӀелг цу аьттан цӀий чу а Ӏоттийтий, цуьнан цинцаш ворхӀазза гуламан четаран хьалха агӀор тӀе тохийта[+]. 5ТӀаккха, ЭлиӀазар юххехь а волуш, и етт берриге а багабайта. Цуьнан цӀока а, жижиг а, цӀий а, боьхаллаш а – уьш ерриш а яго еза[+]. 6Цул тӀаьхьа динан дас, баганан дечиг а, ярийн курс а, цӀен тай а схьа а эцна, и ерриг а хӀума етт багочу цӀерга кхосса еза[+]. 7Шена тӀера хӀума а йиттина, шен дегӀ хица цӀан а дина, меттамотт болчу юхаверза веза динан да. Иза сарралц Далла хьалха цӀена хир вац[+]. 8И етт багош хиллачо а шена тӀера хӀума а юьттуш, шен дегӀ хица цӀандан деза. Иза а сарралц Далла хьалха цӀена хир вац. 9[+]ЦӀена болчех цхьаммо, цу аьттан чим, схьа а гулбина, цӀеначу метте охьабилла беза. Исраилан халкъан дуьхьа латтор бу и чим, цунах цӀандаран хи кечдархьама. И чим къинан сагӀа лоруш ду[+]. 10Цу аттах бисина чим дӀагулбинарг а цӀанвала веза, шена тӀера бедарш а йиттина. Сарралц Далла хьалха цӀена хир вац иза. Исраилан халкъана а, цунна юкъахь тӀебаьхкина Ӏаш болчарна а гуттаренна а тӀедиллина ду иза[+].

11Адаман докъах хьакхавелларг ворхӀ дийнахь Далла хьалха цӀена хир вац. 12КхозлагӀчу а, ворхӀалгӀачу а деношкахь цӀандаран хица тӀехьарсийта деза цо. ТӀаккха иза Далла хьалха цӀена хир ву. Ткъа ша кхозлагӀчу а, ворхӀалгӀачу а дийнахь цӀан ца вайтинарг цӀена хир вац[+]. 13Докъах хьакха а велла, цӀано яран Ӏадат кхочуш а ца деш, Везачу Элан четарна юххе ваханчу муьлххачо а иза бехдийр ду. Цу тайпана волу стаг Исраилан халкъана юкъара дӀаэккхо веза. ЦӀандаран хин цинцаш оцу стагана тӀе ца тоьхна дела, иза Далла хьалха цӀена хир вац, цуьнан цӀена цахилар цунна тӀехь дуьсур ду[+]. 14Шен четар чохь веллачух лаьцна болу товрат-хьехам иштта бу. Нагахь санна стаг шен четар чохь дӀакхалхахь, цу чохь мел верг ворхӀ дийнахь боьха хир ву. 15Иштта боьха хир ю шайна тӀехь негӀарш чӀагӀдина йоцу ерриге а кхабанаш а, пхьегӀаш а[+]. 16ТӀамехь вен а вийна, аренгахь Ӏуьллучух я Ӏожалла тӀееанчух, я деллачу адаман даьӀахкех, я кошах дӀахьакхавелларг муьлхха а ворхӀ дийнахь цӀена хир вац.

17ЦӀена цахилар дӀадаккхархьама, аша, багийначу аьттан чим схьа а эцна, кхаби чу а тесна, цу тӀе керла хи дотта деза. 18Ткъа цӀена болчех цхьаммо, ярийн курс а эцна, иза цу хи чу а Ӏоьттина, четар тӀе а, цу чохь хиллачу пхьегӀашна а, адамашна а тӀе а хин цинцаш тоха деза. Изза дан деза деллачу адаман даьӀахкех, я тӀамехь вийначух, я ша дӀакхелхинчух, я кошах дӀахьакхавеллачу муьлххачунна а[+].

19Ша цӀена волчо Далла хьалха цӀена воцучунна кхозлагӀчу а, ворхӀалгӀачу а дийнахь оцу хин цинцаш тоха деза. ВорхӀалгӀачу дийнахь цо и стаг цӀанвинчул тӀаьхьа, цу стага хица шен бедарш йитта а еза, шен дегӀ цӀандан а деза. Сарахь иза Далла хьалха цӀена хир ву[+].

20Ткъа нагахь Далла хьалха бехвеллачу стага ша иштта цӀан ца вайтахь, и стаг Исраилан халкъана юкъара дӀаэккхо веза, Дела Ӏаш волу меттиг цо бехйина дела. ЦӀанваларан хин цинцаш цунна тӀе ца тохарна, иза Далла хьалха цӀена вац[+]. 21Иза шуна гуттаренна а тӀедиллина ду. ЦӀанваларан хин цинцаш тӀетоьхначо шен тӀеюху бедарш йитта еза. Муьлхха а цӀанваларан хих хьакхавелларг сарралц боьха хир ву. 22Иштта верг хьакхавелла йолу ерриг хӀума а боьха хир ю. Иза дӀахьакхавелла волу кхин стаг а сарралц боьха хир ву»[+].

#### 20


Кхадешехь хилларг


(Арадаккхар 17:1-7)

1Хьалхарчу баттахь берриг а исраилхой, Цин цӀе йолчу яьссачу ара а баьхкина, Кхадеш олучу меттехь севцира. Цу меттехь Марем кхелхира, цигахь иза дӀа а йоьллира[+]. 2[+]Цигахь хи дацара, цундела нах, Мусана а, АхӀаронна а гонах гул а белла,[+] 3Мусана резабоцуш хамталлаш ян буьйлабелира: «Везачу Элана хьалха тхо а деллехьара, белла тхайн вежарий санна![+] 4Везачу Элан халкъ кху яьссачу ара хӀунда далийна аша? Тхо а, тхан даьхни а дала деза кхузахь? 5ХӀунда даьхна аша тхо Мисарара ара? Кху вочу метте стенна далийна аша тхо? Кхузахь ден ялта а дац, я инжир а, кемсаш а, нараш а яц, ур-атталла мала хи а дац!» 6Халкъ долчуьра дӀа а вахана, Делан четарна хьалха бертал вуьйжира Муса а, АхӀарон а. Везачу Элан олаллин нур хӀоьттира царна хьалха[+].

7Везачу Эло Мусага элира: 8«Хьайн Ӏаса схьа а эций, ахьа а, АхӀарона а халкъ схьагулде. Аша нахана хьалха тӀулган тархе деха, тӀаккха цо шена чуьра хи лур ду. Иштта ахь, царна хи а даьккхина, иза нахана а, даьхнина а малор ду». 9Веза Эла волчуьра, тӀорказна уллора, Ӏаса схьаийцира Мусас, Цо шена тӀе-ма-диллара.

10Мусас а, АхӀарона а тархана хьалха халкъ гулдира. Мусас элира нахе: «ЛадогӀа, карзахдаьлла халкъ! ХӀокху тархах даккхий ас шуна хи?»[+] 11Шен куьг хьала а айина, тархах шозза Ӏаса туьйхира цо. Дуккха а хи доладелира цу тархах. Наха а, даьхнино а мелира иза.

12Амма Везачу Эло Мусага а, АхӀароне а элира: «Исраилан халкъана хьалха Сан возаллех тоьшалла дан шу тешар ца тоарна, Ас лун долчу лаьтта тӀе аш халкъ дуьгур дац»[+].

13Оцу хи даьккхинчу меттигах Мериба олу (иза «къовсам» бохург ду). Кхузахь исраилхой Везачу Элаца къовсаме а бевлла, Цо Шен возалла гайтина царна.


Эдоман паччахьо исраилхой чекх ца бовлуьйту

14Кхадешера Эдоман паччахьна тӀе дехар эцна шен нах бахийтира Мусас: «Хьан вежарша, исраилхоша, боху хьоьга: „Хьуна хаьа тхуна хилла бохамаш[+]. 15Тхан дай Мисар-махка дӀабаханера. Дуккха а хан яьккхира оха цигахь. Тхан дайшца а, тхоьца а къиза бара мисархой[+]. 16Везачу Эле тхо кхайкхича, Цунна хезира оха доьхург. Шен Малик а даийтина, Мисарара тхо арадехира Цо. ХӀинца хьан дозанна уллохь йолчу Кхадешехь ду тхо[+]. 17Пурба лохьа тхуна хьайн лаьтта тӀехула дехьадовла. Тхо хьан ялтийн а, кемсийн а аренаш тӀехула а девр дац, хьан гӀунаш чуьра хи а мер дац оха. Паччахьан новкъахула хьан махках чекхдовллалц, аьтту а, аьрру а агӀор а ца таьӀаш, дӀагӀур дара тхо“»[+].

18Амма Эдоман халкъо элира исраилхошка: «Тхан махкахула чекх ма довла. Шу чугӀортахь, оха тӀом бийр бу шуьца».

19Исраилхоша элира цаьрга: «Тхо боккхачу новкъахула гӀур дара. Нагахь оха а, тхан даьхнино а шун хи мелча, цунах ахча а лур дара оха. ГӀаш дехьадевр дара тхо, тхан кхин гӀуллакх а дацара кхузахь»[+].

20Эдомхоша юха а элира: «Тхан махкахула чекх ма довла». Доккха эскар а гулдина, исраилхошна дуьхьалбевлира уьш. 21Иштта, Эдоман халкъо шен махкахула дехьа а ца бовлийтина, кхечу новкъахула дӀабахара исраилхой[+].


АхӀаронан кхалхар

22Кхадешера дӀа а бахана, ХӀор цӀе йолчу лам тӀе баьхкира уьш[+]. 23ХӀор-лам болчохь, Эдоман дозанна уллохь, Везачу Эло Мусага а, АхӀароне а элира: 24«Мерибера хишна уллохь шу Суна дуьхьалдовларна, АхӀарон, кхелхина, шен дайх дӀакхетар ву. Ас исраилхошна луш долчу лаьтта тӀе иза кхочур вац[+]. 25Муса, хьайн ваша АхӀарон а, цуьнан кӀант ЭлиӀазар а эций, ХӀор-лам тӀе хьалавала. 26АхӀаронна тӀера бедарш схьа а яхий, уьш цуьнан кӀантана ЭлиӀазарна тӀеюха. Цигахь АхӀарон кхелхар ву»[+]. 27Везачу Эло тӀе-ма-диллара, кхочушдира Мусас. Дерриг а халкъана хьалха ХӀор-лам тӀе бевлира уьш. 28[+]АхӀаронна тӀера бедарш, схьа а яьхна, ЭлиӀазарна тӀеюьйхира Мусас. Цигахь, лам тӀехь, АхӀарон кхелхира, ткъа Муса а, ЭлиӀазар а лам тӀера чувоьссира[+]. 29Массарна а хиира АхӀарон дӀакхелхинийла. Дерриг а Исраилан халкъо ткъе итт дийнахь белхар латтийра иза бахьана долуш[+].

#### 21


КанаӀанхой эшор

1[+]КанаӀан-махкахь къилбехь вехаш волчу канаӀанхойн паччахьна Ӏародна хиира, Атарайме богӀучу новкъахула исраилхой схьабогӀуш буйла. Цаьрца тӀаме а ваьлла, масех исраилхо йийсаре вигира цо[+]. 2ТӀаккха Исраилан халкъо Везачу Элана чӀагӀо йира: «Нагахь цу халкъана тӀехь толам баккха тхуна Ахь гӀо дахь, оха церан гӀаланаш йохийна охьайохкур ю», – аьлла[+]. 3Исраилхойн дехар а хезна, царна гӀо дира Везачу Эло. КанаӀанхой а, церан гӀаланаш а хӀаллак а йина, цу меттигна Хьорма цӀе тиллира исраилхоша (иза «хӀаллакьяр» бохург ду).


ЦӀестан лаьхьа

4[+]ХӀор-лома тӀера ЦӀечу хӀорда[*] тӀе боьдучу новкъахула дӀабахара уьш, Эдоман махкана уллохула ца бовлархьама. Новкъахь нехан собар кхачийра[+]. 5[+][+]Далла а, Мусана а лен буьйлабелира уьш: «Кху яьссачу арахь далийта даьхна аша тхо Мисарара ара? Кхузахь я бепиг а, я хи а дац. Тхуна бӀаьрга бан а ца беза и декъаза кхача[*]»[+]. 6Везачу Эло халкъана тӀе дӀаьвше лаьхьарчий хийцира. Цара лецна, исраилхойх дукха нах белира. 7Мусана тӀе а баьхкина, исраилхоша элира: «Везачу Элана а, хьуна а лен а лийна, къа латийна оха. ДоӀа дехьа Везачу Эле, Цуьнга лаьхьарчий дӀадахахьара алий». Мусас нахана тӀера доӀа дира Везачу Эле. 8Везачу Эло Мусага элира: «ЦӀестан лаьхьа а бай, хьокхана тӀе тоха иза. Лаьхьано це тоьхнарг, цӀестан лаьхьане хьаьжча, дийна вуьсур ву». 9[+]Мусас, цӀестан лаьхьа а бина, иза хьокхана тӀе туьйхира. Лаьхьано це тоьхна стаг, цӀестан лаьхьане хьаьжча, дийна вуьсура[+].


Муаба-махка некъ бар

10Цигара дӀа а бахана, Обат олучу меттехь севцира исраилхой[+]. 11Юха Обатера дӀабахана, Ӏий-Ӏабарим цӀе йолчу меттехь, яьссачу арахь, Муаби-махкана малхбалехьа севцира уьш[+]. 12Цу меттера а дӀа а бахана, Зерад цӀе йолчу тогӀи чохь севцира уьш[+]. 13Цигара дӀабахча, яьссачу арахь долчу, эмархойн лаьтта тӀе долучу Арнон-хина уллохь севцира уьш. И хи Муаби а, эмархойн а мехкашна юккъехь доза хилла догӀуш дара[+]. 14Цундела аьлла Везачу Элан тӀемех лаьцна долчу тептар тӀехь:

«Супа цӀе йолчу арара ВахӀаб-гӀала а,
Арнон-хин тогӀеш а,
15цу тогӀийн Ӏар-гӀалина тӀейоьлхуш йолу,
Муаби-мехкан дозана уллохь йолу басенаш а»[+].

16Кхузара дӀа Беар цӀе йолчу метте бахара исраилхой (иза «гӀу» бохург ду). Цу меттехь йолчу гӀунах лаьцна Везачу Эло Мусага элира: «Схьагулде халкъ, Ас хи лур ду царна». 17ТӀаккха исраилхоша йиш лекхира:

«Хих хьалаюза, гӀу!
ДӀаала цунах илли!
18Элаша а,
халкъан тхьамданаша а
шайн дарж гойтучу гӀожмашца а,
Ӏасанашца а яьккхина хӀара гӀу».

Яьссачу арара Матана олучу метте дӀабахара исраилхой. 19Матанера Нахьалиал цӀе йолчу метте бахара уьш, ткъа цигара Бамот олучу метте бахара, 20Бамотера Муаби-махкахь йолчу тогӀи чу баьхкира уьш. Цигахь яьссачу аренгахьа бирзина лаьтташ Пасга цӀе йолу лам бара.


Сихьонна а, ӀовгӀана а тӀехь толам баккхар


(Карлабаьккхинарг 2:26–3:11)

21[•]Эмархойн паччахьна Сихьонна тӀе нах бахийтира исраилхоша дехар эцна: 22«Пурба лохьа тхуна хьайн махкахула чекхдовла. Новкъахула гӀур дара тхо, ялтина а, кемсийн аренашна тӀе а ца довлуш, гӀунаш чуьра хи а ца молуш. Хьан махках дехьадовллалц паччахьан новкъахула бен гӀур дацара тхо»[+]. 23Амма Сихьона пурба ца делира исраилхошна шен махкахула дӀабаха. Дерриге а шен эскар а гулдина, исраилхошна дуьхьалвелира иза яьссачу ара. ЯхӀац цӀе йолчу гӀали уллохь исраилхошца тӀаме велира Сихьон. 24Цунна тӀехь толам а баьккхина, Арнона тӀера Ябокх-хина тӀекхаччалц Сихьонан латта схьадаьккхира исраилхоша. Уьш Ӏамминхойн дозанехь севцира, хӀунда аьлча шайн доза чӀогӀа лардора Ӏамминхоша[+]. 25Эмархойн ерриге а гӀаланаш схьа а яьхна, царна чохь баха хевшира исраилхой. Хьешбон-гӀала а, цунах йозуш йолу кегийра гӀаланаш а ехира цара схьа. 26Хьешбон эмархойн паччахьан Сихьонан гӀала яра. Муабахойн хьалха хиллачу паччахьца тӀом а бина, Арнонна тӀекхаччалц цуьнгара мохк схьабаьккхинера Сихьона. 27Цундела боху илланчаша:

«Хьешбон-гӀала гӀо,
то а йина, чӀагӀйойла Сихьонан гӀала!
28[+]Сихьонан гӀалара Хьешбонера схьаяьлла цӀе
массанхьахула а чекхъелира.
Цо ягийра Муабин Ӏар-гӀала,
Арнон-хина тӀехулара гунаш а дагийра[+].
29Къа ду хьан, Муаби-мохк!
Камош-цӀун халкъ, хӀаллакьхили хьо!
Цо шен кӀентех дӀасабевддарш хилийти,
йоӀарий эмархойн паччахьо Сихьона йийсаре биги[+].
30Амма оха хӀаллакбина эмархой,
Хьешбона тӀера Дибонна тӀекхаччалц церан гӀаланаш йохийна,
Мейдеба-гӀали уллохь йолчу Напухь олучу меттигна тӀекхаччалц
бассийна церан мохк»[+].

31Иштта Эмархойн махкахь баха хевшира исраилхой. 32Мусас масех стаг вахийтира ЯӀзир-гӀалахь долчуьнга хьажа. Юха, и гӀала а, цунна гонах йолу ярташ а схьа а яьхна, царна чуьра эмархой лаьхкира исраилхоша[+].

33Цул тӀаьхьа исраилхой Башан-махка бахара. ЭдреӀи-гӀалина уллохь, шен дерриг а эскар а далош, исраилхошна тӀамца дуьхьалвелира Башан-мехкан паччахь ӀовгӀа[+]. 34Везачу Эло Мусага элира: «Ма кхера цунах, Ас иза а, цуьнан халкъ а, берриг а цуьнан мохк а хьан кара дӀалур бу. Хьешбонехь Ӏийначу эмархойн паччахьна Сихьонна диннарг де цунна»[+]. 35Цхьа а дийна ца вуьтуш, паччахь ӀовгӀа а, цуьнан кӀентий а, дерриг цуьнан халкъ а хӀаллак а дина, Башан-мохк схьабаьккхира исраилхоша.

#### 22


Балакха БалиӀамна тӀе геланчаш бахийтар

1Цул тӀаьхьа Исраилан халкъо, новкъа а даьлла, Муаби-мехкан аренашка а деана, Йордан-хина малхбалехьа, Ерихон-гӀалина дуьххьал, дӀахӀоттийра шайн меттамотт.

2Исраилхоша эмархошна тӀехь дийриг дерриге а гинера Ципуран кӀантана Балакхана[+]. 3Муабахой холчу хӀиттинера, Исраилан халкъ алссам хиларна. Уьш чӀогӀа кхерабеллера исраилхойх. 4Муабахоша маданхойн къаношка элира: «Стерчаша аренгара дӀайоу буц санна, вайна гонах мел долу хӀума дӀадоу оцу халкъо». Цу хенахь муабахойн паччахь вара Ципуран кӀант Балакх. 5[+]Балакха БеӀаран кӀантана БалиӀамна тӀе шен геланчаш бахийтира, иза шена тӀе схьакхайкха аьлла. БалиӀам Ӏамавхойн махкахь[*] Эпрат-хин йистерачу Патур-гӀалахь Ӏаш вара. Балакха иштта дӀаала аьллера: «Мисар-махкара арадаьллачу цхьана халкъо, ша дукха хиларна, хӀара латта дуьзна. Цо суна юххехь шен меттамотт дӀахӀоттийна[+]. 6Со волчу схьа а волий, оцу халкъана неӀалт кхайкхадехьа, хӀунда аьлча иза сол ницкъ болуш ду. ТӀаккха сан таро хила тарлора, цунна тӀехь толам а баьккхина, кху махкара иза дӀаэккхо. Суна хаьа, хьо боккха ницкъ болуш вуйла. Нагахь ахь цхьаъ декъалвича, иза декъалвина хуьлу, ткъа ахьа неӀалт кхайкхийча, цунна тӀехь неӀалт лаьтта»[+].

7Муабахойн а, маданхойн а къаной БалиӀамна тӀебахара, пал тасарна богӀу мах а хьош. Балакха шайга дӀаала аьлларг дӀаэлира цара БалиӀаме. 8БалиӀама цаьрга элира: «Шу буьйса йоккхуш диса кхузахь, ткъа аса, Везачу Эле хаттар а дина, Цо сайна делла жоп шуьга дӀадуьйцур ду». Иштта, муабахойн баьччанаш цуьнца бисира.

9Дала БалиӀаме хаьттира: «Хьо волчу баьхкинарш хӀун нах бу?» – аьлла.

10БалиӀама Деле жоп делира: «Муабахойн паччахь волчу Ципуран кӀанта Балакха хаттар деш бахкийтина уьш суна тӀе. Цара боху: 11„Мисар-махкара деана цхьа халкъ ду, ша алссам хиларна, дерриг а латта дуьзна цо. Ахьа, схьа а веана, цу халкъана неӀалт кхайкхадахьара, сан таро хила тарлора, цунна тӀехь толам а баьккхина, кху махкара иза дӀаэккхо“».

12Дала БалиӀаме элира: «Хьо цаьрца ма гӀолахь, цу халкъана неӀалт а ма кхайкхаделахь, хӀунда аьлча и халкъ декъалдина ду».

13Ӏуьйранна, хьала а гӀаьттина, Балакхан баьччанашка БалиӀама элира: «Шу шайн махка юхадерза, Везачу Эло ца могуьйту суна шуьца дӀаван». 14Муабахойн баьччанаша, Балакхана тӀе юха а баьхкина, цуьнга элира: «БалиӀам реза ца хилира тхоьца схьаван».

15ТӀаккха ша дуьххьара бахийтинчарал сов а болуш, царал а цӀеяхана болу кхин баьччанаш бахийтира Балакха. 16Цара, БалиӀам волчу а баьхкина, цуьнга элира: «Ципуран кӀанта Балакха хьоьга иштта ала боху: „Сох ца къаьхкаш, схьаволахьа со волчу. 17Аса, хьоьга болчу ларамна, хьуна совгӀат дийр дара, ахьа сайга аьлларг хӀуъа а кхочушдийр дара. Схьа а волий, цу халкъана неӀалт кхайкхадехьа“».

18БалиӀама, Балакхан ялхошка жоп а луш, элира: «Нагахь Балакха детих а, деших а дуьзна долу шен паччахьан цӀа суна схьалуш хилча а, сайн Везачу Дала бохучунна тӀера а ваьлла, Цо магийтина доцу жима я доккха цхьа а хӀума дан йиш яц сан[+]. 19Шайна лаахь, аша а кхузахь буьйса яккха, шайл хьалха баьхкинчара санна, ткъа аса ладугӀур ду Везачу Эло сайга кхин хӀун олу».

20Цу буьйсанна Дала, БалиӀамна дуьхьал а веана, цуьнга элира: «И нах хьо дӀакхойкхуш баьхкина хиларна, цаьрца дӀаваха кечло, амма Аса хьайга де бохург бен ахьа ма делахь». 21Ӏуьйранна БалиӀам, хьала а гӀаьттина, шен виркхела а йоьжна, оцу муабахойн баьччанашца ваха новкъа велира.


БалиӀаман виркхела

22БалиӀам, шен ши ялхо шеца а волуш, шен виркхела тӀехь новкъа воллушехь, Дела оьгӀазвахара цунна, ткъа некъа тӀехь Везачу Элан Малик схьахӀоьттира, цунна дуьхьало ярхьама. 23БалиӀаман виркхелана гира, баттара тур а даьккхина, некъа тӀехь лаьтташ долу Везачу Элан Малик. Иза, некъа тӀера дӀа а яьлла, аренга дӀайирзира. Ткъа БалиӀам виркхелана етта волавелира, иза некъа тӀе яккха гӀерташ[+]. 24Цхьа хан яьлча, шинна а агӀор пенаш а долуш, кемсийн шина бешана юккъехь, некъ готта болчу меттехь Везачу Элан Малик дӀахӀоьттира. 25Виркхелана юха а гира Везачу Элан Малик. Виркхело, пенна улло а таьӀна, БалиӀаман ког Ӏаьвдира. БалиӀама виркхелана юха а йиттира. 26Кхин а цхьа хан яьлча, некъ готта болчу кхечу меттехь юха а Везачу Элан Малик дӀахӀоьттира. Виркхелана меттиг яцара Маликана уллохула я аьтту, я аьрру агӀор дехьаяла. 27Цу хенахь, Везачу Элан Малик а гина, шена тӀехиъна БалиӀам а волуш, виркхела лаьтта охьайижира. БалиӀам, дар а велла, виркхелана шен Ӏаса етта волавелира. 28Оцу меттехь Везачу Эло виркхела йистхилийтира. Виркхело БалиӀаме элира: «Аса хӀун дина хьуна? Кхузза хӀунда йитти ахьа суна?»

29БалиӀама виркхеле жоп делира: «Хьо сох кхаьрдина-кх! Нагахь санна сан карахь тур делахьара, аса хӀинццехь юьйр яра хьо!»

30Ткъа виркхело БалиӀаме элира: «Дуккха а хенахь дуьйна тахханалц хьо сайна тӀехь лелош йолу хьан виркхела яц ткъа со? ХӀинццалц цкъа а Ӏедал дарий ткъа сан и саннарг хьуна деш?»

БалиӀама жоп делира: «Дацара», – аьлла.

31Юха Везачу Эло БалиӀаман бӀаьргаш дӀабиллира. Баттара даьккхина тур а долуш, некъа тӀехь лаьтташ долу Везачу Элан Малик гира БалиӀамна. Иза цунна хьалха лаьтта бертал охьавуьйжира. 32Везачу Элан Малико БалиӀаме хаьттира: «ХӀунда йиттира ахьа кхузза хьайн виркхелана? Хьуна дуьхьало ярхьама аравелира со, хӀунда аьлча ахьа схьалаьцна некъ дегаза бу Суна, иза бохамна тӀебоьдуш хиларна. 33Ткъа хьан виркхела, шена со гича, некъа тӀера дӀайолура. Иштта кхузза хилира иза. Нагахь виркхела, Сох къаьхкина, юха ца яьллехьара, Аса хьо вийна хир вара, ткъа иза дийна юьтур яра».

34БалиӀама Везачу Элан Малике элира: «Аса къа латийна, хӀунда аьлча суна ца хаьара, хьо некъа тӀехь лаьтташ дуйла, суна дуьхьало ярхьама. Нагахь ас дийриг хьуна гергахь нийса дацахь, со юхавоьрзур ву».

35ТӀаккха Везачу Эло БалиӀаме элира: «ХӀан-хӀа, хьо ваха мегар ду цу нахаца, амма варелахь, аса хьайна магийна дешнаш бен ма алалахь». ТӀаккха Балакхан геланчашца дӀавахара БалиӀам.


Балакх, БалиӀам

36Шена БалиӀам вогӀу аьлла хезча, Балакх цунна дуьхьал вахара. Иза вахара шен мехкан дозанна йистехь долчу Арнон-хин уллохь лаьттачу муабахойн Ӏар-гӀали чу[+]. 37Шена БалиӀам гича, Балакха цуьнга элира: «Аса хьуна тӀе, хьоьга схьавола аьлла, нах ца бахкийтира? Дуьххьара хӀунда ца веара хьо со волчу? Хьоьга болчу ларамна хьуна совгӀат далалур дацара ткъа соьга?»

38«Со хӀинца кхузахь ву-кх, – элира БалиӀама. – Со схьа-м веана, амма тамаш бу-кх, соьга ахьа бохург далур делахь. ХӀунда аьлча сан бакъо яц сайга, Дала ала магийтинарг, бен дӀаала»[+]. 39Балакхца вахана, Кхиръят-Хьуцот олучу метте веара БалиӀам. 40Балакха сагӀина лерина масех сту а, уьстагӀ а бийра. Церан жижигах дакъа БалиӀамна а, цуьнца болчу баьччанашна а делира Балакха.


БалиӀама дуьххьара бина Делера хаам

41ШолгӀачу дийнахь Ӏуьйранна Балакх, шеца БалиӀам а вуьгуш, Бамот-БаӀал олучу гу тӀе вахара. Цу меттера дӀахьаьжча, Исраилан халкъан цхьадолу дакъа гора царна.

#### 23

1БалиӀама Балакхе элира: «Кхузахь сагӀа доккху ворхӀ меттиг а кечъяй, ворхӀ старгӀа а, ворхӀ ка а балабе суна»[+].

2Балакха кхочушдира БалиӀама шега де аьлларг. Балакха а, БалиӀама а сагӀа доккхучу хӀора меттигна тӀе цхьацца старгӀа а, цхьацца ка а сагӀина доккхура. 3БалиӀама Балакхе элира: «Хьо хьайн дийнаташ дагоран сагӀина уллохь Ӏе, ткъа со кхечу метте дехьавер ву. Веза Эла суна дуьхьалван тарло. Цо суна мел гайтинарг Аса хьоьга дӀаэр ду». БалиӀам ерзинчу лакхенна тӀе вахара. 4Цига Дела веара БалиӀамна хьалха. «Аса сагӀа доккху ворхӀ меттиг кечйина, – элира БалиӀама, – царна хӀоранна тӀехь цхьацца старгӀа а, цхьацца ка а сагӀина лерина багийна ас».

5ТӀаккха Везачу Эло, Балакхе дӀаала дезарг бага а диллина, БалиӀаме Балакх волчу юхаверза элира. 6БалиӀам юхавирзича, Балакх хӀинца а дийнаташ дагоран сагӀа доккхучохь лаьтташ вара. Цуьнца цхьаьна лаьтташ бара берриге муабахойн баьччанаш а.

7Делера болу хӀара хаам бира БалиӀама:

«Балакха со Арам-махкара схьавалийра,
муабахойн паччахьо со малхбалехь болчу лаьмнашкара схьакхайкхира,
„Схьа а волий, неӀалт кхайкхадехьа Якъубан тӀаьхьенна,
сардам боллахьа Исраилан халкъана!“ – аьлла.
8Амма Дала неӀалт ца кхайкхийнчунна
аса муха кхайкхор ду неӀалт?
Ткъа Везачу Эло сардам ца боьллинчунна
аса муха буллур бу сардам[+]?
9Ломан боххьера дӀахьаьжча а, го суна и халкъ,
лекхачу гунаш тӀера а хьоьжу со цуьнга.
И халкъ дӀакъаьстина дехаш ду,
кхечу къаьмнашна юкъа а ца догӀу иза[+].
10Хьаьнга дагардалур дара чан санна дукха долу Якъубан халкъ?
Исраилан халкъан доьалгӀа дакъа а хьаьнга дагардалур дара?
Делан лаамехь волчун санна дӀакхалхар хилахьара сан а!
Цу халкъан санна чаккхе хилахьара сан а!»[+]

11Балакха БалиӀаме элира: «Ахьа суна дийриг хӀун ду те? Аса сайн мостагӀашна неӀалт кхайкхадайтархьама схьавалийна хьо, ткъа хьо уьш декъалбеш ву?»

12БалиӀама, цунна жоп а луш, элира: «Везачу Эло сайга дӀаала аьлларг ма-дарра дӀаала ца деза ткъа аса?»


БалиӀама шозлагӀа бина Делера хаам

13Балакха БалиӀаме элира: «Соьца кхечу метте дӀаволахь, цигара гур дара хьуна и халкъ, дерриге а ца гуш, ткъа цуьнан дакъа гур дара. Оцу меттера дӀа сан дуьхьа неӀалт кхайкхадехьа царна». 14Балакха Пасги-лам тӀехь йолчу Цапим-аренга валийра БалиӀам. Цигахь цо, сагӀа доккху ворхӀ меттиг а кечйина, цхьацца старгӀа а, ка а беана, сагӀа даьккхира.

15БалиӀама Балакхе элира: «Хьо кхузахь дийнаташ дагоран сагӀина юххехь Ӏе, ткъа со дехьаволу, Далла дуьхьал а хӀуттуш».

16ТӀаккха Везачу Эло, БалиӀамна дуьхьал а веана, Балакхе дӀаала дезарг бага а диллина, БалиӀаме Балакх волчу юхаверза элира. 17БалиӀам юхавеача, Балакх дийнаташ дагоран сагӀина юххехь лаьтташ вара, цуьнца цхьаьна муабахойн баьччанаш а бара. Шена тӀевогӀу БалиӀам а гина, Балакха цуьнга хаьттира: «ХӀун боху Везачу Эло?» 18БалиӀама жоп делира:

«Балакх, хьала а гӀаттий, ладогӀа соьга!
ЛадогӀа соьга Ципуран кӀант Балакх!
19Дела адам дац, Цо аьшпаш ца бутту.
Иза адамех схьаваьлла вац, Цо Шена дагадеанарг ца хуьйцу.
Ша йинчу чӀагӀонца ца лела ткъа Иза?
Ша дийр ду аьлларг кхочушдийр дац ткъа Цо[+]?
20И халкъ декъалдар тӀедиллина суна.
Дала уьш декъалбина хилча, сан йиш яц иза хийца.
21Якъубан тӀаьхьенна зулам хирг хилар гуш дац,
Исраилан халкъана бохам хирг хилар гуш дац.
Церан Веза Дела цаьрца ву!
Уьш баккхийберца кхойкхуш бу,
Иза шайн Паччахь хиларна.
22Дала Мисар-махкара арадаьккхина и халкъ,
бугӀанан маӀашкахь болу ницкъ а болуш[+].
23Якъубан тӀаьхьенна дуьхьал лелийна бозбунчаллаш а кхочушхир дац,
Исраилан халкъана дуьхьал тесна пал а кхочушхир бац.
Шен хенахь Якъубах лаьцна наха дуьйцур ду,
Исраилах лаьцна эр ду: „Иштта хӀума дина-кх Дала!“[+]
24И халкъ стен лом санна дӀахӀутту,
шен ижу дӀакхаллалц паргӀат ца долу а,
ша хӀаллакдинчеран цӀий дӀамаллалц дӀа ца дуьжу а
лом санна хьалагӀотту иза»[+].

25Балакха БалиӀаме элира: «Ахьа я неӀалт ма кхайкхаде цу халкъана я иза декъал а ма де».

26БалиӀама жоп делира Балакхе: «Ца элира ткъа аса хьоьга, Везачу Эло сайга де аьлларг дийр ду аса аьлла?»


БалиӀама кхозлагӀа бина Делера хаам

27ТӀаккха Балакха элира БалиӀаме: «Валохьа, аса хьо кхечу метте вуьгур вара. Дела реза хила тарло, оцу меттера сан дуьхьа хьоьга царна неӀалт кхайкхадайта!» 28Балакха ПаӀор цӀе йолчу, яьссачу арахьа бирзина болчу ломан боххье вигира БалиӀам. 29«СагӀа доккху ворхӀ меттиг суна кеч а яй, ворхӀ старгӀа а, ворхӀ ка а суна кечбе», – элира БалиӀама. 30Балакха кхочушдира шега БалиӀама аьлларг. Цо сагӀа доккхучу хӀора меттигна тӀехь, цхьацца старгӀа а, ка а буьйш, сагӀа даьккхира.

#### 24

1БалиӀамна гора, Исраилан халкъ декъалдар Везачу Элана тамехь хилар, цундела цо, ша хьалха шозза деш ма-хиллара, пал а ца тосуш, шен юьхь яьссачу аренгахьа ерзийра. 2Яьссачу аренга дӀахьаьжча, БалиӀамна дерриг а Исраилан халкъ гира, шен тайпанашца, меттамотт а хӀоттийна, лаьтташ. Делан Са доьссира БалиӀамна тӀе[+]. 3БалиӀама хӀара дешнаш элира:

«БеӀаран кӀанта БалиӀама бина Делера хаам а,
сирла бӀаьргаш болуш волчун хаам а бу хӀара.
4Делан дешнаш хезаш волчун хаам бу хӀара.
Нуьцкъалчу Дала сайна хьалха хӀоттийна сурт,
лаьтта а вужий, дӀабиллинчу бӀаьргашца го суна.
5Якъубан халкъ! Мел хаза ду-кх хьан четарш!
Исраилан халкъ! Ма хаза ю-кх хьан хӀусамаш!
6ТогӀеш санна, дӀасаяьржина уьш,
хин йистошкара бошмаш санна, ю уьш!
Везачу Эло дӀадоьгӀна долу хаза хьожа йоуьйту сарап санна, ю уьш!
Хиш долчохь лаьтташ долу баганан дитташ санна, ю уьш!
7Церан чийлакаш[*] чуьра хи лаьтта тӀехъоьхур ду,
церан хӀух схьабевллачарна алссам хи хир ду.
АгӀаг-паччахьал а лакхара хир ву церан паччахь.
Сийлахь а хилла дӀахӀуттур ю церан паччахьалла!
8Дала Мисар-махкара арадаьккхина и халкъ.
БугӀанан маӀашкахь болу ницкъ бу цуьнгахь.
Шена дуьхьалдевлла халкъаш цоьсту цо,
мостагӀчун даьӀахкаш а оту цо,
шен пхерчий а кхуьссу цунна тӀе[+].
9[+]Дижина Ӏуьллучу лоьмах тера ду и халкъ.
Хьан доккхур дара иза меттах?
Хьо декъалвийриг декъала ву,
ткъа хьуна неӀалт кхайкхош волчунна неӀалт кхайкхор ду!»[+]

10ТӀаккха Балакх чӀогӀа дарвелира БалиӀамна. Шен куьйгаш вовшах а тухуш, цо БалиӀаме элира: «Аса сайн мостагӀашна неӀалт хьажо схьавалийнера хьо, ткъа ахьа хӀинца кхозлагӀа а уьш декъалбеш бу[+]. 11Хьайн цӀа дӀагӀо! Со, хьоьга болчу ларамна, хьуна совгӀаташ дала воллура, амма Везачу Эло ваьккхи хьо цу совгӀатех».

12БалиӀама Балакхе элира: «Аса ца аьллера ткъа ахьа суна тӀебахкийтинчу геланчашка: 13Нагахь Балакха детих а, деших а дуьзна долу шен паччахьан цӀа суна луш хилча а, Везачу Эло бохучунна тӀера а ваьлла, Цо магийтина доцу жима я доккха цхьа а хӀума дан йиш яц сан. Везачу Эло сайга схьабоххург бен дӀаэр дац аса!»


БалиӀама шега Делера тӀаьххьара хилла хаам дӀабовзийтар

14«ХӀинца со сайн халкъана тӀе юхавоьрзу, амма хьуна дӀахаийта лаьа суна. Аса дуьйцур ду хьоьга Исраилан халкъо хьох а, хьан халкъах а ден долчух лаьцна». 15БалиӀама хӀара дешнаш дӀаэлира:

«БеӀаран кӀанта БалиӀама бина Делера хаам а,
Сирла бӀаьргаш болуш волчун хаам а бу хӀара.
16Делан дешнаш хезаш волчун хаам бу хӀара,
Веза Воккха Дела шена вевзаш волчу.
Нуьцкъалчу Дала сайна хьалха хӀоттийна сурт,
лаьтта а воьжна, дӀабиллинчу бӀаьргашца го суна.
17Суна иза го, амма иза хӀинцца дац.
Со цуьнга хьоьжу, амма иза гергга вац.
Цхьа Седа хьалабер бу Якъубан тӀаьхьенах.
Паччахь вогӀур ву Исраилан халкъана юкъара.
Цо муабахойн бӀаьштигаш а отур ю,
ШатӀин ерриге тӀаьхье а хьоьшур ю[+].
18Цо Эдом-мохк а дӀалоцур бу,
шен мостагӀа долу СеӀиран халкъ а дӀалоцур ду.
Ткъа Исраилан халкъан ницкъ совбер бу[+].
19Якъубан тӀаьхьенах схьавер ву цхьа урхалхо,
ткъа гӀалара шаьш кӀелхьарбевлларш хӀаллакбийр бу цо».

20Цу хенахь БалиӀамна Ӏамалекхахой гира. Цо иштта дешнаш элира:

«Массо а къаьмнашна юкъахь
Ӏамалекхахойн къам хьалхарниг ду,
амма эххар а иза дакъазадер ду!»[+]

21Цул тӀаьхьа кхенахой гира БалиӀамна, цо иштта дешнаш элира:

«Шу Ӏаш долу меттиг онда дӀахӀоттийна.
Шун бен тархан лакхенгахь бина бу[+].
22Делахь а шу, кхенахой, дӀадохур ду,
Ашура шу йийсаре дуьгучу дийнахь!»

23Цул тӀаьхьа БалиӀама иштта дешнаш элира:

«ЭхӀ, Дала и дерриге а дича, мила вахалур ву те?
24Хитам-гӀайре йолчуьра хӀордкеманаш догӀур ду.
Цара толам боккхур бу Ашуран а, Ӏебаран а халкъашна тӀехь,
амма уьш шаьш а хӀаллакьхир бу!»[+]

25БалиӀам, хьала а гӀаьттина, шен цӀа дӀавахара, ткъа Балакх, шен новкъа а ваьлла, дӀавахара.

#### 25


Исраилхоша Шитим-меттехь цӀушна Ӏамалъяр

1Шитим олучу меттехь шаьш меттамотт хӀоттийна Ӏаш болчу хенахь, исраилхой муабахойн зударшца лела буьйлабелира[+]. 2Муабахойн зударша шайн цӀушна лерина хӀитточу сагӀанийн тойнашка исраилхой кхойкхура. Исраилхоша цаьрца цхьаьна сагӀина деанарг а доура, церан цӀушна Ӏибадат а дора[+]. 3Иштта, цигахь БаӀал-ПаӀор цӀе йолчу цӀунна Ӏамал ян буьйлабелира исраилхой. ТӀаккха Веза Эла чӀогӀа дарвелира Исраилан халкъана[+]. 4Мусага Везачу Эло элира: «Цу халкъан куьйгалхой берриш а, дӀа а леций, байа а байий, дийнан серлонгахь Везачу Элана хьалха ирхъохка. ТӀаккха Везачу Эло дерриге а Исраилан халкъана Шен дарвалар дӀадоккхур ду»[+]. 5Мусас исраилхойн кхелахошка элира: «Шух хӀораммо а шайна юкъара БаӀал-ПаӀор-цӀунна Ӏамал ян буьйлабелларш байа».

6Юха, Муса а, дерриг а Исраилан халкъ а гуламан четарна чуволлучохь тийжаш лаьтташ долчу хенахь, царна массарна а гуш, цхьана исраилхочо маданхойх йолу цхьа зуда шен вежаршна ялийра. 7Шена и дерриг а гича, динан ден АхӀаронан кӀентан ЭлиӀазаран кӀанта Пайнехьаса, гулам а битина, шен гоьмукъ схьаийцира[+]. 8Оцу исраилхочунна тӀаьххье четар чу а ваьлла, цунах а, цуьнца йолчу зудчух а шен гоьмукъ чекх а баьккхина, и шиъ дийра Пайнехьаса. Цо и дешшехь, исраилхой хӀаллак а беш, царна юкъахь даьржина долу ун сецира[+]. 9Цу даьржинчу уьнах велларг ткъе виъ эзар стаг вара.

10Везачу Эло Мусага элира: 11«Динан ден АхӀаронан кӀентан ЭлиӀазаран кӀанта Пайнехьаса, исраилхошна юкъахь церан харцделанашка йолу Сан эмгаралла кхиамца гучу а йоккхуш, Исраилан халкъе йолу Сан дералла дӀаерзийра. И бахьана долуш Аса и халкъ хӀаллак ца дира, Сайн эмгаралла хиллехь а. 12Цундела ахьа Пайнехьасе дӀахаийта, Аса бертан весет цуьнга до алий[+]. 13Цуьнга а, цуьнан ерриге тӀаьхьене а весет до Аса, уьш массо а заманахь динан дай хир бу аьлла, хӀунда аьлча шен Делан дуьхьа иза кхиамца лелара, исраилхойн къинош дӀа а дохуьйтуш»[+].

14Маданхойн зудчуьнца вийна волу исраилхо ШимӀин тӀаьхьенах болчу нехан куьйгалхо вара. Салун кӀант Зимари вара иза. 15Ткъа йийначу маданхойх йолчу зудчун цӀе Кузаби яра. Иза маданхойн цхьана тукхаман куьйгалхо волчу Цурин йоӀ яра[+].

16Везачу Эло Мусага элира: 17«Маданхошка инкарло йолуш а хила, уьш байа а байа,[+] 18хӀунда аьлча шайн мекарлонца цара а шайн шуьга йолу инкарло гайтина. Цара шу ле ма дира, ПаӀор олучу меттехь хиллачу гӀуллакха тӀехь а, маданхойн баьччанан йоӀ йолчу Кузабица доьзна долчу гӀуллакха тӀехь а. ПаӀорехь хилларг бахьанехь нахана ун кхеттачу хенахь Кузаби, гоьмукъ а Ӏоьттина, йийнера».

#### 26


Исраилан халкъ шозлагӀа дагардар

1[+]Ун кхеттачул тӀаьхьа Мусага а, динан ден АхӀаронан кӀант волчу ЭлиӀазаре а Везачу Эло элира: 2«Дерриг а Исраилан халкъан, иза дагар а деш, хьесап де, церан доьзалшка хьаьжжина. Исраилхойн эскарехь гӀуллакх дан мегаш волчу, ткъа шо а, цул лакхара а хан йолчу хӀора боьршачу стеган цӀе дӀаязъе»[+]. 3Шаьш Муаби-мехкан аренашкахь, Ерихон-гӀалина юххерчу Йордан-хин йистехь, долчу хенахь, Мусас а, динан дас ЭлиӀазара а халкъе элира: 4«Везачу Эло Мусана тӀедиллина ма-хиллара, ткъа шо а, цул лакхара а хан йолу хӀора боьрша стаг дӀаязве».

Мисар-махкара арабевлла исраилхой хӀорш бара:

5Исраилан дуьххьарлера доьзалхо волчу Раабанан тӀаьхье иштта яра: Хьанахах бевллера хьанахахой, Палух – палухахой,[+] 6Хьацраних – хьацранихой, Кармах – кармахой[+]. 7Иштта дара Раабанан гаранаш. Уьш, багарбича, шовзткъе кхо эзар ворхӀ бӀе ткъе итт стаг вара (43730)[+].

8Палун кӀант вара Элиаб. 9Элиабан кхо кӀант вара: Намуал, Датан, Абирам. Халкъо схьахаьржина болу уьш, Мусана а, АхӀаронна а дуьхьал а бевлла, Кхорахьна тӀаьхьахӀиттинчарна юкъабогӀура, цара Везачу Элана дуьхьало ечу хенахь[+]. 10Цу хенахь, латта декъа а делла, уьш а, Кхорахь а лаьтто дӀакхаьллира. Цаьрца цхьаьна Кхорахьна тӀаьхьахӀоьттина халкъ а делира, и ши бӀе шовзткъе итт стаг цӀеро вагийча. Исраилан халкъана дӀахьедаран билгало хилира царах[+]. 11Ткъа Кхорахьан тӀаьхье дийна йисира[+].

12ШимӀин тӀаьхьенан гаранаш иштта дара: Намуалах бевллера намуалхой, Яминах – яминхой, Якинах – якинхой[+]. 13Зерахьах бевллера зерахьахой, Шаулах – шаулхой. 14Иштта дара ШимӀин гаранаш. Уьш, багарбича, ткъе ши эзар ши бӀе стаг вара (22200)[+].

15Гадин тӀаьхьенан гаранаш иштта дара: Цепонах бевллера цепонхой, Хьагих бевллера хьагихой, Шуних – шунихой,[+] 16Озних – ознихой, Ӏерах – Ӏерихой, 17Ародих – ародихой, Ариэлих – ариэлахой. 18Иштта дара Гадин гаранаш. Уьш, багарбича, шовзткъа эзар пхи бӀе стаг хилира (40500)[+].

19Ӏаьр а, Онан а ЯхӀудан кӀентех шиъ вара. Ткъа уьш КанаӀан-махкахь дӀакхелхинера[+]. 20ЯхӀудан тӀаьхьенан гаранаш иштта дара: Шейлин тӀаьхьенах бевллера шейлахой, Парасах – парасхой, Зерахьах – зерахьахой. 21Парасан тӀаьхье иштта яра: Хьацраних бевллера хьацранихой, Хьамалах – хьамалхой. 22Иштта дара ЯхӀудан гаранаш. Уьш, багарбича, кхузткъе ялхитта эзар пхи бӀе стаг хилира (76500)[+].

23Иссарханан тӀаьхьенан гаранаш иштта дара: ТовлаӀах бевллера товлаӀхой, Пувех – пувахой,[+] 24Яшабах – яшабхой, Шимронах – шимронхой. 25Иштта дара Иссарханан гаранаш. Уьш, багарбича, кхузткъе виъ эзар кхо бӀе стаг хилира (64300)[+].

26Забулан тӀаьхьенан гаранаш иштта дара: Серадах бевллера серадхой, Элонах – элонхой, Яхьлаалах – яхьлаалхой[+]. 27Иштта дара Забулан гаранаш. Уьш, багарбича, кхузткъа эзар пхи бӀе стаг хилира (60500)[+].

28Юсупан тӀаьхьенан гаранаш цуьнан ши кӀант волчу Маннашехула а, Эпраймехула а дара[+].

29Маннашан тӀаьхье иштта яра: Макирах бевллера макирхой. Макиран кӀант хилла ГалӀад. ГалӀадах бевллера галӀадхой[+]. 30ГалӀадан тӀаьхье иштта хилла: ЙиӀазарх бевллера йиӀазархой, ткъа Хьелакхах – хьелакхахой, 31Асриалах – асриалхой, Шехемах – шехемхой, 32ШамидаӀах – шамидаӀхой, Хьепарах – хьепархой. 33Хьепаран кӀант волчу Цалпихьадан кӀентий бацара, йоӀарий бен. Цалпихьадан йоӀарийн цӀераш хӀорш яра: Махьила, НуӀат, Хьугила, Малка, Тирца[+]. 34Иштта дара Маннашан гаранаш. Уьш, багарбича, шовзткъе шийтта эзар ворхӀ бӀе стаг вара (52700)[+].

35Эпрайман тӀаьхье шен гаранашца иштта яра: Шутлахьих бевллера шутлахьихой, Бахрих – бахрихой, Тахьанах – тахьанхой[+]. 36Шутлахьин тӀаьхье иштта яра: Ӏаьранах бевллера Ӏаьранхой. 37Иштта дара Эпрайман гаранаш. Уьш, багарбича, ткъе шийтта эзар пхи бӀе стаг вара (32500).

Иза яра Юсупан ерриге а тӀаьхье цуьнан гаранашца[+].

38Бен-Яманан тӀаьхьенан гаранаш иштта дара: БулаӀах бевллера булаӀхой. Ашбелих – ашбелихой, Ахьирамах – ахьирамхой,[+] 39Шапу-Памах бевллера шапумхой, Хьупамах – хьупамхой. 40БулаӀан кӀентий бара: Арди, НаӀаман. Ардих бевллера ардихой, НаӀаманах – наӀаманхой. 41Иштта дара Бен-Яманан тӀаьхье шен гаранашца. Уьш, багарбича, шовзткъе пхи эзар ялх бӀе стаг вара (45600)[+].

42Данан тӀаьхьенан гара иштта дара: Шухьамах бевллера шухьамхой. Иза дара Данан гара[+]. 43Шухьаман тӀаьхьенах берш багарбича, уьш берриш кхузткъе виъ эзар виъ бӀе стаг вара (64400)[+].

44Ашаран тӀаьхьенан гаранаш иштта дара: Иманих бевллера иманихой, Ишвих – ишвихой, БериӀах – бериӀхой[+]. 45БериӀан тӀаьхьенах бевлларш хӀорш бара: Хьебарх бевллера хьебархой, Малкиалх – малкиалхой. 46Ашаран йоӀан цӀе яра Серахь. 47Иштта дара Ашаран гаранаш. Уьш, багарбича, шовзткъе кхойтта эзар виъ бӀе стаг вара (53400)[+].

48Напталан тӀаьхьенан гаранаш иштта дара: Яхьциалах бевллера яхьциалхой, Гуних – гунихой,[+] 49Йицарх – йицархой, Шиламах – шиламхой. 50Иштта дара Напталан гаранаш. Уьш, багарбича, шовзткъе пхи эзар виъ бӀе стаг вара (45400)[+].

51Багарбинчарна юкъабаханчу исраилхойн терахь дара ялх бӀе цхьа эзар ворхӀ бӀе ткъе итт стаг (601730)[+].

52[+]Везачу Эло Мусага элира: 53«ТӀаьхьенна гуттаренна а делла латта дӀасадекъа деза, оцу гаранашна лаьттан дакъош кхачийтархьама, церан терахье хьаьжжина[+]. 54Гара доккха делахь, цунна лаьттан доккхах долу дакъа а кхачийта, ткъа жима гара делахь, дакъа а жимах дерг кхачийта. Царна хӀоранна а кхочун долу лаьттан дакъа дагардинчу халкъе хьаьжжина хилийта[+]. 55Кхаж а тосуш, латта дӀасадекъа. ХӀора гаранна, шен тайпанан ден цӀаре хьаьжжина, махкахь долу лаьттан дакъа кхочур ду. 56Доккхачу а, жимачу а тайпанашна юкъахь лаьттан дакъош кхаж тасарца дӀасадоькъур ду».

57[•]Левихойн тӀаьхьенах багарбинарш шен гаранашца иштта бара: ГӀиршанах бевллера гӀиршанхой, КхахӀатах – кхахӀатхой, Мерарих – мерарихой. 58Левин гаранаш иштта дара: Ливанин гара, Хьевронан гара, Махьлин гара, Мушхьин гара, Кхорахьан гара. КхахӀатан хилира кӀант Ӏамрам. 59Ӏамраман зудчун цӀе Йохабадат яра. Иза а яра Левин тайпанах схьаяьлла. Иза Мисар-махкахь дуьнен чу яьллера. Ӏамраман а, Йохабадатан а ши кӀант вара: АхӀарон а, Муса а. Иштта цхьа йоӀ а яра церан, цу шина кӀентан йиша йолу Марем. 60[+]АхӀаронан кӀентий хӀорш бара: Надаб, АбихӀу, ЭлиӀазар, Итамар[+]. 61[+]Ткъа Надаб а, АбихӀу а велира, хӀунда аьлча Везачу Эло магийна йоцучу цӀергахь даьккхинера цу шиммо Везачу Элана лерина сагӀа[+]. 62Дерриге а цхьа бутт цул лакхара а хан йолу халкъ дагардича, царна юкъахь боьршачу нахах ткъе кхоъ эзар стаг хилира. Левихой дерриге а Исраилан халкъаца цхьаьна багар ца бинера, хӀунда аьлча исраилхошна юкъахь царна лаьттан дакъа ца кхаьчнера[+].

63Оццул дара Мусас а, динан дас ЭлиӀазара а дагардина долу Муаби-мехкан аренашкахь, Ерихон-гӀалина юххехь долчу Йордан-хин йистехь хилла долу Исраилан халкъ. 64Тохара хьалха Синай яьссачу арахь Мусас а, динан дас АхӀарона а дагардинчарах цхьа а адам хӀинца дагардинчу халкъана юкъахь дацара. 65[+]Везачу Эло хӀетахьлерчу исраилхошка аьллера, уьш яьссачу арахь берриге а хӀаллакьхир бу. Царах цхьа а дийна ца виснера, Епунин кӀант Килаб а, Нунин кӀант ЮшаӀ а воцург[+].

#### 27


Цалпихьадан йоӀарий

1[•]Хьепаран кӀентан а, ГалӀадан кӀентан а, Макиран кӀентан а, Маннашан кӀентан а, Юсупан кӀант волчу Цалпихьадан пхи йоӀ яра: Махьила, НуӀат, Хьугила, Малка, Тирца[+]. 2И зударий, гуламан четаран чуволлучу метте а баьхкина, Мусана а, динан дена ЭлиӀазарна а, халкъан куьйгалхошна а, дерриг Исраилан халкъана а хьалха дӀахӀиттира. Цара элира: 3«Яьссачу арахь тхан да велира. Везачу Элана дуьхьалваьллачу Кхорахьна тӀаьхьахӀиттинчу нахана юкъахь вацара иза, ткъа шех даьлла къа бахьана долуш веллера иза. Тхан ден кӀентий бацара[+]. 4Тхан ден кӀентий ца хиларна, цуьнан цӀе дуьнен чуьра дӀаяйа езий те? Тхан ден вежаршна юкъахь тхуна а лаьттан дакъа кхачийтахьара»[+].

5Мусас и гӀуллакх Везачу Элана тӀедаьхьира. 6Везачу Эло Мусага жоп делира: 7[+]«Цалпихьадан йоӀарша нийса боху. Церан ден вежаршна юкъахь царна а лаьттан дакъа кхачийта. Церан дена догӀуш хилла долу лаьттан дакъа цуьнан метта царна кхачаде. 8Ткъа Исраилан халкъана тӀе а дуьллуш, хӀара дӀахьедар де: „Нагахь цхьаннан кӀант ца хиллехь, иза велча, цу стеган лаьттан дакъа цуьнан йоӀана дӀадала деза. 9Ткъа нагахь стеган йоӀ а ца хиллехь, цу стеган лаьттан дакъа цуьнан вежаршна дӀадала деза. 10Нагахь санна цу стеган вежарий ца хиллехь, цуьнан лаьттан дакъа дӀадала деза цуьнан ден вежаршна. 11Ткъа нагахь санна цу стеган ден вежарий ца хиллехь, и лаьттан дакъа цуьнан гаранехь уггаре а юххера волчу гергарчу стагана дӀадала деза, иза цуьнан дола а доккхуш. Веза Эла волчу Аса Мусана тӀедиллина ма-хиллара, исраилхошна юкъахь долу парз хир ду иза“»[+].


Мусана тӀаьхьа ЮшаӀ дӀахӀоттар


(Карлабаьккхинарг 31:1-8)

12[+]Везачу Эло Мусага элира: «Ӏабарим цӀе йолчу лаьмнийн регӀахь болчу хӀокху лома тӀе а валий, цу тӀера дӀахьажа Аса Исраилан халкъана луш долчу лаьтте[+]. 13Цу лаьтте дӀахьаьжначул тӀаьхьа, хьо дӀа а кхелхина, хьайн дайх дӀакхетар ву, хьан ваша АхӀарон дӀа-ма-кхеттара,[+] 14хӀунда аьлча Цин цӀе йолчу яьссачу арахь хиш долчу меттехь халкъ карзахдаьллачу хенахь, ахьа а, АхӀарона а, Аса шуьшинна тӀедиллинчунна дуьхьал а волуш, халкъана хьалха Сан возалла къобал ца дира». (Уьш дара Цин цӀе йолчу яьссачу арахь долчу Мериба-Кхадеш-шовданан хиш.)[+]

15Мусас Везачу Эле жоп делира: 16«Ва Веза Эла, муьлххачу а дегӀана чохь долчу синан Дела, хӀокху халкъана тӀехь куьйгалхо хила везарг къобалвехьа,[+] 17[+]халкъ дӀадуьгун волу а, тӀом бечу хенахь нахана тӀехь урхалла ден волу а, Везачу Элан халкъ Ӏу воцу жа санна ца дисийтархьама»[+]. 18[+]ТӀаккха Везачу Эло Мусага элира: «Шена чохь доьналлин са долуш волчу Нунин кӀантана ЮшаӀана хьайн куьйгаш тӀедахка[+]. 19Иза, динан дена ЭлиӀазарна хьалха а, дерриге а халкъана хьалха а дӀа а хӀоттавай, царна хьалха урхаллин гӀуллакх дарна къобалве[+]. 20Хьайн олаллин дакъа ло цунна, Исраилан дерриге а халкъ цунна муьтӀахь хилийтархьама[+]. 21[+]ЮшаӀ динан да волчу ЭлиӀазарца воьзна хир ву, хӀунда аьлча ЮшаӀана тӀера ЭлиӀазара Везачу Эле хаттар дийр ду Урим цӀе йолчу безачу тӀулгаца. Везачу Элан тӀедилларца ЮшаӀ а, дерриге а Исраилан халкъ а тӀаме дӀагӀур ду я юхадоьрзур ду». 22Везачу Эло шена тӀедиллинарг кхочушдира Мусас. Динан дена ЭлиӀазарна а, дерриг халкъана а хьалха дӀахӀоттийра цо ЮшаӀ. 23[+]ЮшаӀана тӀе шен куьйгаш а дехкина, иза къобалвира Мусас, Везачу Эло шена тӀедиллина ма-хиллара.

#### 28


ХӀора дийнахь доху сагӀанаш


(Арадаккхар 29:38-46)

1[•]Везачу Эло Мусага элира: 2«Исраилхошна тӀе а дуьллуш, ахьа иштта дӀаала: „Варелаш! Билгалъяьхначу хенашкахь Суна лерина долу Сан кхачанан сагӀанаш дахалаш. И сагӀанаш цӀера тӀехь даха дезаш ду, ткъа церан хьожа Суна тамехь хир ю“[+].

3Цаьрга иштта дӀаала: „ЦӀера тӀехь аша Везачу Элана лерина даккха дезаш долу сагӀа хӀара ду: хӀора денна бан беза дийнаташ дагоран сагӀина лерина шо кхаьчна болу шайна тӀехь цхьа а сакхт доцу ши боьрша Ӏахар. 4Цхьа Ӏахар Ӏуьйранна баго беза, шолгӀаниг – суьйранна. 5ХӀора сагӀанца кӀен сагӀина лерина дан деза шех хӀинан доьалгӀа дакъа тоьлла долчу зайтдаьттанца эдина долу бархӀ кад тоьлла дама. 6Иза ду хӀора дийнахь доккху дагоран сагӀа, Синай-лома тӀехь долийна долу. Иза цӀера тӀехь даьккхина сагӀа ду, ткъа цуьнан хьожа Везачу Элана тамехь ю. 7Иштта дийнаташ дагоран сагӀа доккхучу хенахь чагӀаран сагӀа а даккха деза. ХӀора Ӏахарца цхьаьна дан деза хӀинан доьалгӀа дакъа долу чагӀар. Иза Везачу Элана лерина сагӀа ду, езачу меттехь дотта деза иза. 8Шаьш Ӏуьйранна доккхуш ма-хиллара, суьйранна а даккха деза аша дагоран сагӀа, шолгӀа Ӏахар а багош, цуьнца цхьаьна кӀен сагӀа а, чагӀаран сагӀа а доккхуш. Иза хир ду Везачу Элана тамехь йолу хьожа йохуьйту цӀера тӀехь даьккхина сагӀа“».


Шоьтан дийнахь доху сагӀанаш

9«Далла леринчу шоьтан дийнахь а бан беза шо кхаьчна болу ши боьрша Ӏахар, шайна тӀехь цхьа а сакхт доцуш болу. Цуьнца цхьаьна кӀен сагӀина лерина дан деза зайтдаьттанах эдина долу ялхитта кад тоьлла кӀен дама а, цуьнца цхьаьна чагӀаран сагӀина лерина чагӀар а. 10ХӀора дийнахь доккхучу сагӀина а, цуьнца догӀучу чагӀаран сагӀина а тӀетоьхна дохуш долу Далла леринчу шоьтан деношкахь шатайпа доху дагоран сагӀа ду иза»[+].


Бутт цӀинлучу хенахь доху дагоран сагӀанаш

11«ХӀора беттан хьалхарчу дийнахь Везачу Элана лерина дийнаташ дагоран сагӀанаш даха. Иштта дийнаташ дан деза аша: шайна тӀехь цхьа а сакхт доцу ши старгӀа, цхьа ка, шо кхаьчна болу ворхӀ боьрша Ӏахар[+]. 12ХӀора старгӀица цхьаьна кӀен сагӀина лерина зайтдаьттанах эдина долу цхьа сахь тоьлла кӀен дама а дан деза аша. Ткъа коьмаца дан деза кӀен сагӀина лерина зайтдаьттанах эдина долу ялхитта кад тоьлла кӀен дама. 13Иштта хӀора Ӏахарца дан деза кӀен сагӀина лерина долу зайтдаьттанах эдина бархӀ кад тоьлла кӀен дама. Иза цӀера тӀехь даьккхина долу дагоран сагӀа ду, ткъа цуьнан хьожа Везачу Элана тамехь ю. 14ЧагӀаран сагӀина лерина цхьана старгӀица цхьаьна аххӀин чагӀар а, коьмаца цхьаьна хӀинан кхоалгӀа дакъа чагӀар а, цхьана Ӏахарца цхьаьна хӀинан доьалгӀа дакъа чагӀар а дан деза. Цу тайпана дийнаташ дагоран сагӀа даккха деза шеран хӀора бутт болалучу хенахь. 15Шаьш хӀора дийнахь дохучу дийнаташ дагоран а, чагӀаран а сагӀанел сов Везачу Элана лерина къинан сагӀина лерина цхьа бож яло еза аша».


Пасахьан дезачу дийнахь доху сагӀанаш


(Ӏамалъяр 23:5-14)

16[+][•]«Шеран хьалхарчу беттан дейтталгӀачу дийнахь Везачу Элана лерина Пасахьан дезде хир ду[+]. 17[+]Ткъа цу беттан пхуьйтталгӀачу дийнахь кхин дезде а долалур ду. ВорхӀ дийнахь совсоза болчу бедах деттина бепиг даа деза[+]. 18Цу дезачу денойн хьалхарчу дийнахь беза гулам дӀахӀотто беза аша. Цу дийнахь вукху деношкахь санна болу болх ма бе. 19ЦӀера тӀехь даьккхина сагӀа санна, Везачу Элана лерина дийнаташ дагоран иштта сагӀа даккха: ши старгӀа а, цхьа ка а, шо кхаьчна болу ворхӀ Ӏахар а. Уьш тӀехь цхьа а сакхт доцуш хила беза. 20Иштта цаьрца цхьаьна кӀен сагӀина лерина зайтдаьттанах эдина долу тоьлла кӀен дама а кечде: хӀора старгӀица ткъе биъ кад дама, коьмаца ялхитта кад дама, 21ткъа ворхӀ Ӏахарх хӀоранца бархӀ кад дама. 22Къинан сагӀина лерина цхьа бож яло еза, шайн дуьхьа къинош дӀадахаран Ӏадат кхочушдархьама. 23ХӀора дийнахь, шаьш дохучу Ӏуьйренан дагоран сагӀанел совдахий дахалаш хӀара сагӀанаш. 24Иштта кӀиранан хӀора дийнахь кечделаш шайх йогӀу хаза хьожа Везачу Элана тамехь хуьлу а, цӀера тӀехь даьхна долу а хӀара кхачанан сагӀанаш. Шаьш хӀора дийнахь дохучу дийнаташ дагоран сагӀанел совдахий даха и сагӀанаш. 25Цул тӀаьхьа ворхӀалгӀачу дийнахь а беза гулам дӀахӀотто беза аша. Цу дийнахь вукху деношкахь санна болу болх ма бе».


Ялта чудерзоран дезачу денна лерина доху сагӀанаш


(Ӏамалъяр 23:15-22)

26[+][•]«Дуьххьарлера ялта схьаэцаран де долчу, ШавуӀот цӀе йолчу дезачу дийнахь, шайн керлачу ялтих Везачу Элана лерина кӀен сагӀа шаьш даьккхича, аша беза гулам дӀахӀоттабе, ткъа вукху деношкахь санна болу болх ма бе. 27Шех йогӀу хаза хьожа Везачу Элана тамехь хуьлуш долу дийнаташ дагоран иштта сагӀа даккха: ши старгӀа а, цхьа ка а, шо кхаьчна болу ворхӀ боьрша Ӏахар а. 28Цаьрца цхьаьнадогӀу кӀен сагӀанаш а даха: хӀора старгӀица зайтдаьттанах эдина долу ткъе биъ кад тоьлла кӀен дама а, коьмаца ялхитта кад дама а, 29ткъа хӀора Ӏахарца бархӀ кад дама а. 30Иштта къинан сагӀина лерина цхьа бож яло еза, шайн дуьхьа къинош дӀадахаран Ӏадат кхочушдархьама. 31Цу тайпана, хӀора Ӏуьйранна дохуш долчу дийнаташ дагоран а, кӀен а сагӀанел совдахий, да Суна уьш, церан чагӀаран сагӀа а доккхуш. Аша сагӀина далош долу дийнаташ шайна тӀехь цхьа а сакхт доцуш хила деза».

#### 29


Локхучу маӀийн деза де


(Ӏамалъяр 23:23-25)

1«ВорхӀалгӀачу беттан хьалхарчу дийнахь, аша беза гулам дӀахӀоттабе. Цу дийнахь вукху деношкахь санна болу болх ма бе. Локхучу маӀийн деза де хир ду шуна[+]. 2Везачу Элана тамехь йолу хаза хьожа хьалайохуьйту дийнаташ дагоран сагӀа иштта даккха: цхьа старгӀа а, цхьа ка а, шо кхаьчна болу ворхӀ боьрша Ӏахар а. Массо а и дийнаташ шайна тӀехь сакхт доцуш хила деза. 3Цаьрца цхьаьна кӀен сагӀина лерина зайтдаьттанах эдина долу тоьлла кӀен дама а кечде: хӀора старгӀица ткъе биъ кад дама, коьмаца ялхитта кад дама, 4ткъа ворхӀ Ӏахарх хӀоранца дан деза бархӀ кад дама. 5Къинан сагӀина лерина цхьа бож яло еза, шайна тӀера къинош дӀадахаран Ӏадат кхочушдайтархьама. 6Везачу Эло тӀедиллина ма-хиллара, хӀора баттахь дохучу дийнаташ дагоран сагӀанел а, цуьнца цхьаьна дохучу кӀен сагӀанел а, хӀора дийнахь дохучу дийнаташ дагоран сагӀанел а, цуьнца цхьаьна дохучу кӀен а, чагӀаран а сагӀанел а сов доккхуш ду хӀара сагӀа. Иза цӀера тӀехь даьккхина сагӀа ду, ткъа цуьнан хьожа Везачу Элана тамехь хуьлу».


Къинош дӀадахаран дийнахь доху сагӀанаш


(Ӏамалъяр 23:26-32)

7[+]«Оцу ворхӀалгӀачу беттан уьтталгӀачу дийнахь аша беза гулам дӀахӀоттабе. Массо а хӀуманна тӀера марха а кхобуш, цхьа а тайпа болх ма бе цу дийнахь[+]. 8Везачу Элана тамехь йолу хаза хьожа йогӀу дийнаташ дагоран сагӀа даккха: цхьа старгӀа а, цхьа ка а, шо кхаьчна болу ворхӀ боьрша Ӏахар а бай. Уьш тӀехь сакхт доцуш хила деза. 9Цаьрца цхьаьна кӀен сагӀина лерина хӀора дийнатца зайтдаьттанах эдина долу тоьлла кӀен дама а кечде: хӀора старгӀица ткъе биъ кад дама, коьмаца ялхитта кад дама, 10Иштта оцу хӀора ворхӀ Ӏахарца дан деза бархӀ кад дама. 11Къинош дӀадахаран Ӏадат кхочушдечу хенахь шаьш дохучу къинан сагӀанел а, хӀора дийнахь аша дохучу дийнаташ дагоран а, цаьрца дохучу кӀен а, чагӀаран а сагӀанел сов цхьа бож къинах долу сагӀа санна яккха еза аша».


Кхалорийн дезачу деношкахь доху сагӀанаш


(Ӏамалъяр 23:33-44)

12[+][•]«ВорхӀалгӀачу беттан пхуьйтталгӀачу дийнахь аша беза гулам дӀахӀоттабе. Кхечу деношкахь санна болу болх а ца беш, Везачу Элана лерина долу и дезде ворхӀ дийнахь дазде аша[+]. 13Шех хаза хьожа йогӀу Везачу Элана тамехь хуьлу дийнаташ дагоран иштта сагӀа даккха цӀера тӀехь: кхойтта старгӀа а, ши ка а, шо кхаьчна болу бейтта боьрша Ӏахар а. И дийнаташ шайна тӀехь сакхт доцуш хила деза. 14Цаьрца цхьаьна кӀен сагӀина лерина хӀора дийнатца зайтдаьттанах эдина долу тоьлла кӀен дама а кечде: кхойтта старгӀанах хӀоранца ткъе биъ кад дама, шина коьмах хӀоранца ялхитта кад дама, 15бейтта Ӏахарх хӀоранца бархӀ кад дама. 16Къинан сагӀина лерина яло еза цхьа бож. Уьш хир ду аша хӀора дийнахь дохучу дагоран а, кӀен а, чагӀаран а сагӀанел совдаьхна дохуш долу сагӀанаш.

17ШолгӀачу дийнахь яло еза шийтта старгӀа а, ши ка а, шо кхаьчна болу бейтта Ӏахар а. Уьш шайна тӀехь сакхт доцуш хила деза. 18СтаргӀанашца а, койшца а, Ӏахаршца а цхьаьна, церан терахье хьаьжжина, кӀен а, чагӀаран а сагӀанаш даха, шайна тӀедиллина ма-хиллара. 19Ткъа хӀора дийнахь шаьш дохучу дийнаташ дагоран а, кӀен а, чагӀаран а сагӀанел совдаьккхина къинан сагӀина лерина цхьа бож яло еза аша.

20КхозлагӀчу дийнахь яло еза цхьайтта старгӀа а, ши ка а, шо кхаьчна болу бейтта Ӏахар а. Уьш тӀехь сакхт доцуш хила деза. 21Цаьрца цхьаьна дан деза кӀен а, чагӀаран а сагӀанашна лерина долу хӀума, ялийначу старгӀанийн а, койн а, Ӏахарийн а терахье хьаьжжина, Везачу Эло тӀедиллина ма-хиллара. 22Ткъа хӀора дийнахь шаьш дохучу дийнаташ дагоран а, кӀен а, чагӀаран а сагӀанел совдаьккхина къинан сагӀина лерина цхьа бож яло еза аша.

23ДоьалгӀачу дийнахь яло еза итт старгӀа а, ши ка а, шо кхаьчна болу бейтта Ӏахар а. Уьш шайна тӀехь сакхт доцуш хила деза. 24Цаьрца а дан деза кӀен сагӀина а, чагӀаран сагӀина а лерина дахьаш дерг. Везачу Эло тӀедиллина ма-хиллара, ялийначу старгӀанийн а, койн а, Ӏахарийн а терахье хьаьжжина, хила деза иза. 25Ткъа хӀора дийнахь шаьш дохучу дийнаташ дагоран а, кӀен а, чагӀаран а сагӀанел совдаьккхина къинан сагӀина лерина цхьа бож яло еза аша.

26ПхоьалгӀачу дийнахь яло еза исс старгӀа а, ши ка а, шо кхаьчна болу бейтта Ӏахар а. Уьш тӀехь сакхт доцуш хила деза. 27Цаьрца а дан деза кӀен а, чагӀаран а сагӀанашна дахьаш дерг. Везачу Эло тӀедиллина ма-хиллара, сагӀина лерина ялийначу старгӀанийн а, койн а, Ӏахарийн а терахье хьаьжжина дан деза иза. 28Ткъа хӀора дийнахь шаьш дохучу дийнаташ дагоран а, кӀен а, чагӀаран а сагӀанел совдаьккхина къинан сагӀина лерина цхьа бож яло еза аша.

29ЙолхалгӀачу дийнахь яло еза бархӀ старгӀа а, ши ка а, шо кхаьчна болу бейтта Ӏахар а. Уьш тӀехь сакхт доцуш хила деза. 30Цаьрца дан деза кӀен а, чагӀаран а сагӀанашна лерина дахьаш дерг. Иза хила деза, Везачу Эло тӀедиллина ма-хиллара, ялийначу старгӀанийн а, койн а, Ӏахарийн а терахье хьаьжжина. 31Ткъа хӀора дийнахь шаьш дохучу дийнаташ дагоран а, кӀен а, чагӀаран а сагӀанел совдаьккхина къинан сагӀина лерина цхьа бож яло еза аша.

32ВорхӀалгӀачу дийнахь яло еза ворхӀ старгӀа а, ши ка а, шо кхаьчна болу бейтта Ӏахар а. Уьш тӀехь сакхт доцуш хила деза. 33Цаьрца а дан деза кӀен а, чагӀаран а сагӀанашна лерина дахьаш дерг. Везачу Эло тӀедиллина ма-хиллара, сагӀина лерина ялийначу старгӀанийн а, койн а, Ӏахарийн а терахье хьаьжжина хила деза иза. 34Ткъа хӀора дийнахь шаьш дохучу дийнаташ дагоран а, кӀен а, чагӀаран а сагӀанел совдаьккхина къинан сагӀина лерина цхьа бож яло еза аша.

35БархӀалгӀачу дийнахь беза гулам дӀахӀоттабе. Вукху деношкахь санна болу болх ма бе цу дийнахь. 36Шех хаза хьожа йогӀу Везачу Элана тамехь хуьлу дийнаташ дагоран иштта сагӀа даккха цӀера тӀехь: цхьа старгӀа а, цхьа ка а, шо кхаьчна болу ворхӀ Ӏахар а. Уьш тӀехь сакхт доцуш хила деза. 37Цаьрца дан деза кӀен а, чагӀаран а сагӀанашна лерина дахьаш дерг. Везачу Эло тӀедиллина ма-хиллара, сагӀина лерина ялийначу старгӀанийн а, койн а, Ӏахарийн а терахье хьаьжжина, дан деза иза. 38Ткъа хӀора дийнахь шаьш дохучу дийнаташ дагоран а, кӀен а, чагӀаран а сагӀанел совдаьккхина, къинан сагӀина лерина цхьа бож яло еза аша.

39Иштта, шайн динан дезачу деношкахь цу тайпана дийнаташ дагоран а, кӀен а, чагӀаран а, бертан а сагӀанаш даха. Шаьш йина чӀагӀо кхочушхилийтархьама я шайн деган лаамца дохучу сагӀанел совдахий даха и сагӀанаш»[+].

#### 30

1Везачу Эло шена тӀедиллинарг дерриге а дӀадийцира Мусас Исраилан халкъе.


Нигат дарх лаьцна

2Исраилхойн тайпанийн куьйгалхошка Мусас элира: «Везачу Эло вайна хӀара тӀедуьллу: 3[+]Нагахь цхьаммо Везачу Элана нигат дахь, я, шен сих дуй а бууш, цхьа хӀума дан ша дехкахь, цо шен дош дохо ца деза. Ша дийр ду аьлла, тӀе мел лаьцнарг кхочушдан деза цо[+].

4Нагахь шен ден цӀахь Ӏаш йолчу йоӀстага Везачу Элана нигат дахь, я, шен сих дуй а бууш, цхьа хӀума дан ша дехкахь, 5ткъа цу йоӀан дена, цо дина нигат я, шен сих дуй а бууш, цхьа хӀума дан цо дехкар дӀахезча, дуьхьало а ца еш иза ӀадӀийча, йоӀа мел дина нигат а, цо, шен сих дуй а бууш, кхочушдан ша дихкина хӀума а кхочушдан деза. 6Ткъа нагахь цу йоӀан дена, и хӀума дӀа а хезна, цо дуьхьало яхь, цо мел дина нигат а, я цу йоӀа, шен сих дуй а бууш, кхочушдан ша дихкина мел долу хӀума а кхочушдан дезаш дац. Везачу Эло цунна гечдийр ду, цу йоӀан дас цунна дуьхьало йина дела.

7Нагахь и йоӀ маре яханехь, ша дина нигат я, шен сих дуй а бууш, дукха сихъелла ша делла дош шена тӀехь доллушехь, 8ткъа цуьнан майрачо, шена и дӀахезча, цхьа а тайпа дуьхьало ца яхь, цу йоӀа дина нигаташ а, я, шен сих дуй а бууш, цо ша йоьхкуш йина чӀагӀонаш а кхочушъян езаш ю. 9Ткъа нагахь маре яханчу цу йоӀан майрачо, шена дӀахезча, дуьхьало яхь, йоӀана тӀехь долу нигат а, дукха сихъелла шен сих цо делла дош а майрачо дохор ду, Везачу Эло цу йоӀана геч а дийр ду.

10Йисина я дӀакъаьстина Ӏаш йолчу зудчо дина нигат – шен сих цо ша йихкина муьлхха а чӀагӀо – кхочушъян езаш ю. 11Нагахь зудчо шен майрачун цӀентӀехь нигат динехь я, шен сих дуй а бууш, цхьа хӀума дан ша дехкахь, 12ткъа майрачунна иза дӀахезча, цо, вист а ца хуьлуш, дуьхьало а ца еш, иза дитинехь, цу зудчо дина нигаташ а, цо, шен сих дуй а бууш, ша йоьхкуш йина чӀагӀонаш а кхочушхир ю. 13Амма нагахь санна зудчун майрачо шена и дӀахезча, уьш дохадахь, зудчун багах мел даьлла нигат а, цо шена доьхкуш йина чӀагӀо а кхочушъян езаш яц. Цуьнан майрачо и хӀума дохийна дела, Везачу Эло цу зудчунна гечдийр ду. 14Цу зудчо дина муьлхха нигат а, дуй а бууш, цхьа хӀума ца дан цо йина муьлхха чӀагӀо а тӀеэца а, тӀе ца эца а бакъо ю цуьнан майрачун. 15Ткъа нагахь майрачо хенан йохаллехь, дуьхьало а ца еш иза дитинехь, цо шен зудчо мел дина нигат а, цо шена доьхкуш мел йина чӀагӀонаш а тӀечӀагӀйо, шена дӀахезча, цунах лаьцна хӀумма а ца олуш, ша иза Ӏадйитина дела. 16Ткъа нагахь шена и дӀахезча, тӀаьхьо, цхьа хан яьлча, стага и чӀагӀонаш йохаяхь, цо ша жоьпе озор ву».

17Иштта ду майрачунна а, зудчунна а юкъахь йолчу а, дена а, ден цӀахь Ӏаш йолчу цуьнан йоӀана а юкъахь йолчу а юкъаметтигех лаьцна Везачу Эло Мусагахула тӀедехкина долу парзаш.

#### 31


Маданхошна бекхам бар

1Везачу Эло Мусага элира: 2«Исраилан халкъана тӀера маданхошна бекхам бе, цул тӀаьхьа хьо, дӀа а кхелхина, хьайн дайх дӀакхетар ву»[+].

3Мусас халкъе элира: «Шайна юкъарчу цхьаболчу нехан кара герз ло. Везачу Элан дуьхьа маданхошна бекхам бан тӀаме бахийта уьш. 4Исраилхойн дерриге а тайпанашкара хӀора тайпанна юкъара эзар стаг тӀаме дӀахьажаве».

5Иштта, хӀора тайпанара эзар стаг дӀа а къастийна, тӀом бан кийча волу шийтта эзар исраилхо къобалвира цо. 6ХӀора тайпанара волу эзар стаг а, динан ден ЭлиӀазаран кӀант Пайнехьас а тӀаме дӀахьажийра Мусас. Пайнехьасан кара дӀаелира езачу меттера йолу пхьегӀаш а, тӀамехь локху турбанаш а[+]. 7Везачу Эло Мусана тӀедиллина ма-хиллара, тӀамца маданхошна тӀебахара уьш. Боьрша нах берриге байира цара. 8Байинчарна юкъахь вара маданхойн пхиъ паччахь: Ивай, Рекхам, Цура, Хьор, РебаӀ. БеӀаран кӀант БалиӀам а вийра цара туьраца[+].

9Ткъа маданхойн зударий а, церан бераш а исраилхоша йийсаре дигира. Церан дерриге а хьайбанаш а, жаш а, церан долахь хилла долу хӀума а шайна хӀонсана дӀадаьхьира цара. 10Маданхойн долахь хилла йолу ерриге а гӀаланаш а, меттаметтанаш а цара цӀе тесна ягийра. 11Шаьш схьаяьккхина ерриг хӀума а, шайн хӀонс а – адамашна тӀера хьайбанашна тӀекхаччалц йолу ерриге а хӀума – схьа а эцна, 12Муаби-мехкан аренашкахь, Ерихон-гӀалина юххехь долчу Йордан-хин йистехь болчу шайн меттаматте, Мусана а, динан дена ЭлиӀазарна а, Исраилан халкъана а тӀеяьхьира цара.


ТӀемалой юхаберзар

13Муса а, динан да ЭлиӀазар а, халкъан берриг куьйгалхой а, меттаматтара ара а бевлла, тӀамера юхабирзинчу тӀемалошна дуьхьалбахара. 14Муса оьгӀазвахара тӀамера цӀа бирзинчу тӀеман хьаькамашна – эзарна а, бӀенна а тӀехь хӀиттийначу хьаькамашна. 15Мусас цаьрга элира: «Берриг а зударий дийна хӀунда битина аша[+]? 16[+]БалиӀаман хьехамца ПаӀор цӀе йолчу меттехь исраилхой Везачу Элах дӀаберзийна болу зударий уьш ма бу! И бахьана долуш Везачу Элан халкъана юкъахь адам хӀаллакдеш ун ма даьржинера[+]. 17Иштта, байъий, дӀабаха берашна юкъара берриг кӀентий а, стагах кхетта болу берриг зударий а[+]. 18Ткъа зударшна юкъара цхьана а стеган куьг кхетаза болу йоӀарий шайна дийна бита[+]. 19Ткъа хӀинца шуна юкъара шен карах адам делла мел верг а, дийначу адаман докъах дӀа мел хьакхавелларг а шайн меттаматтана арахьа а валий, ворхӀ де даккха, ткъа кхозлагӀчу а, ворхӀалгӀачу а деношкахь шаьш а цӀанло, шайн йийсарехь берш а цӀанбалийта[+]. 20Ерриг а бедарш йитта, тӀаьрсигах а, гезарийн тӀергӀах а йина йолу ерриг хӀума а цӀанъе, иштта дечигах йина ерриге а пхьегӀаш а цӀанъе».

21Динан дас ЭлиӀазара тӀамера схьабаьхкинчу тӀемалошка элира: «Везачу Эло Мусагахула тӀедиллина долу товрат-хьехаман парз иштта ду: 22деши а, дети а, цӀаста а, эчиг а, гӀели а, даш а, 23дерриг а цӀергахь дахчо мегаш долу хӀума, иза цӀандархьама, цӀерах чекхдаккха. Цул сов, и дерриг а хица цӀанде. Иштта цӀергахь догур долу хӀума а хих чекхдаккха. 24Шайна тӀера бедарш ворхӀалгӀачу дийнахь аша йитта еза. Цул тӀаьхьа шу Далла хьалха цӀена хир ду, шуна меттаматте дахка магийтина ду»[+].


ХӀонс екъар

25Везачу Эло Мусага элира: 26«Схьаяьккхина еана хӀонс ахьа а, динан дас ЭлиӀазара а, халкъан тайпанийн куьйгалхоша а ягаръе, адамашна тӀера дуьйна бежанна тӀекхаччалц. 27И хӀонс шина декъе екъа тӀамера схьабаьхкинчу тӀемалошна а, дисинчу халкъана а юкъахь[+]. 28ТӀамехь хиллачу тӀемалошкара Везачу Элана йогӀучу йолана схьаэца хӀора чохь са долчу пхи бӀе хӀуманна юкъара цхьаъ – адамаш, хьайбанаш, варраш, уьстагӀий я гезарий уьш елахь. 29Церан ахдекъана юкъара схьа а эций, динан дега ЭлиӀазаре дӀало иза, Везачу Элана совгӀатна лерина. 30Исраилан халкъан ахдекъах схьадаьккхинчух хӀора шовзткъе иттанна юкъара цхьаъ схьаэца – адамаш а, хьайбанаш а, варраш а, уьстагӀий а, гезарий а уьш елахь. Везачу Элан четарна юххехь ха деш болчу левихошка дӀало уьш». 31Везачу Эло Мусана тӀедиллина ма-хиллара, кхочушдира иза Мусас а, динан дас ЭлиӀазара а.

32ТӀемалоша тӀамера еанчу хӀонсах йисинарг хӀара яра: жимачу даьхни юкъара ялх бӀе кхузткъе пхийтта эзар дийнат, 33доккхачу даьхних кхузткъе шийтта эзар дийнат, 34кхузткъе цхьа эзар вир, 35цкъа а стагах кхетаза болчу зударех – ерриг а ткъе шийтта эзар йоӀстаг. 36ТӀамехь хиллачеран ахдекъана юкъадогӀура жимачу даьхни юкъара кхо бӀе ткъе вуьрхӀитта эзар пхи бӀе дийнат 37(царах Везачу Элана совгӀатна лерина ялх бӀе кхузткъе пхийтта дийнат дара), 38доккхачу даьхних ткъе ялхитта эзар дийнат (царах Везачу Элана совгӀатна лерина кхузткъе шийтта дийнат дара), 39ткъе итт эзар пхи бӀе вир (царах Везачу Элана совгӀатна лерина кхузткъе цхьа вир яра), 40ялхитта эзар адам (царах Везачу Элана совгӀатна лерина ткъе шийтта адам дара). 41Мусас, Везачу Эло шена тӀедиллина ма-хиллара, Цунна совгӀатна лерина йолу ял динан дега ЭлиӀазаре дӀаелира.

42ТӀемалоша деанчух исраилхойн ахдекъах дерг а дӀакъастийра Мусас. 43Исраилан халкъана кхаьчначу ахдекъана юкъадогӀура: жимачу даьхних кхо бӀе ткъе вуьрхӀитта эзар пхи бӀе дийнат а, 44Хьайба ткъе ялхитта эзар дара. 45Вир яра ткъе итт эзар пхи бӀе. 46Адам ялхитта эзар дара. 47Исраилхойн ахдекъах шовзткъе иттаннах цхьа дакъа, адамашна юкъара а, бежанашна юкъара а дӀаийцира. И дерриг а, Везачу Эло Мусана тӀедиллина ма-хиллара, Везачу Элан четарна юххехь ха деш болчу левихошка дӀаделира.

48Эскаран тобанашна тӀехӀиттийна болу эзарнийн а, бӀеннийн а хьаькамаш Мусана тӀебаьхкира. 49Цара Мусага элира: «Ахьа тхан кара схьабелла тӀемалой багарбира хьан ялхоша. Царах цхьа а вайна вац. 50Оха Везачу Элана сагӀина лерина хӀораммо а ша схьаяьккхинчух хӀума еана. Царна юкъахь ю деших йина иштта хӀуманаш: зӀенаш а, пхьаьрсах духку хӀазарш а, пӀелгах духку мухӀарш а, лергах ухку чӀагарш а, коча ухку хӀуманаш а. Уьш оха еана тхайн синойх Везачу Элана мах дӀабалархьама»[+]. 51Мусас а, динан дас ЭлиӀазара а деших йина йолу ерриг а хӀуманаш дӀаийцира. 52Эзарнийн а, бӀеннийн а хьаькамаша Везачу Элана совгӀатна деана долчу дерриг а дешин барам ялхитта эзар ворхӀ бӀе шовзткъе итт шекхал бара. 53ТӀемалоша йоккхуш йолу хӀонс хӀораммо а шена йоккхура[+]. 54Мусас а, динан дас ЭлиӀазара а эзарнийн а, бӀеннийн а хьаькамашкара схьаийцира и деши. Иза гуламан четар чу деара цара, Везачу Элана хьалха исраилхойх дагалацамна[+].

#### 32


Йордан-хина малхбалехьа даха ховшур долу тайпанаш


(Карлабаьккхинарг 3:12-22)

1Раабанхойн а, гадахойн а вуно дукха жаш дара. ЯӀзиран а, ГалӀадан а мехкаш жа дажорна дика хилар гира царна[+]. 2Цара, Мусана а, динан дена ЭлиӀазарна а, халкъан баьччанашна а тӀе а баьхкина, элира: 3«Ӏатрут а, Дибон а, ЯӀзир а, Нимра а, Хьешбон а, ЭлиӀала а, Себам а, Набу а, БаӀун а гӀаланаш 4тӀехь йолу а, Везачу Эло Исраилан халкъана хьалха эшийна болу а и мохк жа дажорна дика бу, ткъа хьан ялхойн жаш ду»[+]. 5Цара элира: «Нагахь хьо тхуна реза велахь, хӀара мохк хьайн лешна дола схьалохьа. Ма дахахь тхо Йордан-хил дехьа».

6Гадахошка а, раабанхошка а Мусас элира: «Шун вежарий тӀаме баха беза, ткъа шу кхузахь дуьсур ду? 7Везачу Эло деллачу лаьтта тӀе даха дезарх дог хӀунда доккху аша Исраилан халкъан? 8[+]Аса Кхадеш-БарнаьӀара шаьш цу лаьтте хьажа дахийтинчу хенахь шун дайша а дира изза[+]. 9Ашкул цӀе йолчу тогӀи чу а кхаьчна, и мохк гира царна. Амма шайна Везачу Эло деллачу лаьттах исраилхойн дог даьккхира, цара уьш цу тӀе а ца бохуьйтуш. 10[+]Цу дийнахь Веза Эла чӀогӀа оьгӀазвахара. Цо, чӀагӀо а еш, элира:[+] 11„Мисар-махкара арадаьллачу, ткъа шо а, цул лакхара а хан йолчу хӀокху халкъана гур дац Аса ИбрахӀиме а, Исхьакхе а, Якъубе а, чӀагӀо а еш, лур ду аьлла долу латта, уьш кхоччуш Суна тешаме ца хилла дела[+]. 12Кхеназхо волчу Епунин кӀантана Килабана а, Нунин кӀантана ЮшаӀна а бен гур дац и латта, хӀунда аьлча уьш Везачу Элана кхоччуш тешаме бисира“[+]. 13Веза Эла чӀогӀа оьгӀазвахара Исраилан халкъана. Цо шовзткъа шарахь яьссачу аренгахула лелийра уьш, Шена хьалха зулам дина долчу цу халкъан гара делла чекхдаллалц[+]. 14Ткъа хӀинца, Везачу Элан Исраилан халкъана оьгӀазвахар чӀагӀдалийтархьама, къинойх дуьзна долу шун гара дуьхьалдаьлла, шайн дай санна. 15Нагахь санна шу Везачу Элах дӀадерзахь, Цо юха а дерриг а хӀара халкъ яьссачу арахь дуьтур ду, ткъа шу бахьана долуш, царна тӀе бохам богӀур бу». 16Цу наха, Мусана тӀе а баьхкина, элира: «Оха кхузахь тхайн жа чудерзо гӀотанаш а йийр ю, тхайн зударшна а, берашна а гӀаланаш а йийр ю. 17Ткъа тхо, кара герз а эцна, Исраилан халкъана хьалха а девлла, дӀагӀур ду, шайн меттиге оха уьш дӀабиггалц. Тхайн бераш, кху махкарчу бахархошкахьара царна кхерам ца хилийтархьама, чӀагӀйинчу гӀаланашкахь дуьтур ду оха[+]. 18Исраилан халкъах волчу хӀора стага а шена кхочун долу лаьттан дакъа дӀалаьцначул тӀаьхьа бен тхешан цӀа доьрзур дац тхо[+]. 19ХӀунда аьлча оха схьаоьцур дацара цаьрца цхьаьна Йордан-хил дехьа агӀор а, кхидӀа а долу лаьттан дакъош, нагахь тхайна лаьттан дакъош Йордан-хина кху агӀор малхбалехьа нисделча»[+].

20Мусас цаьрга элира: «Нагахь шу иштта лелахь – тӀаме дахархьама, Везачу Элана хьалха аша шайн кара герз схьа а эцахь, 21нагахь герз карахь долу шух хӀорра а, Везачу Эло Шен мостагӀий дӀалахккалц, Цунна хьалха Йордан-хил дехьа а валахь, 22нагахь шу, Везачу Элана хьалха и мохк кара а берзийна, кхуза юхадерзахь, Везачу Элана гергахь а, Исраилан халкъана хьалха а шу бехке хир дац, ткъа хӀара латта Везачу Элана гергахь шун долахь хир ду. 23Амма хаа ду шуна, аша иза ца дахь, Везачу Элана дуьхьал аша къа латор ду. Хаа ду шуна, аша латийначу къинна шуна таӀзар дийр ду! 24Шайн зударшна а, берашна а гӀаланаш а хӀиттае, шайн жашна гӀотанаш а кечъе, амма шаьш дийр ду аьлларг кхочушде».

25Гадахоша а, раабанхоша а Мусага элира: «Хьан ялхоша кхочушдийр ду олахочо шайна тӀедиллинарг. 26Тхан бераш а, зударий а, жаш а, хьайбанаш а ГалӀад-махкарчу кху гӀаланашкахь дуьсур ду. 27Ткъа тӀаме ваха кара герз схьаэцна волу хьан массо ялхо а, шен олахочо ма-бохху, тӀом бархьама Везачу Элана хьалха Йордан-хил дехьавер ву».

28[+]Мусас дӀахьедар дира динан дега ЭлиӀазаре а, Нунин кӀанте ЮшаӀе а, исраилхойн тайпанийн куьйгалхошка а. 29Цо цаьрга элира: «Нагахь санна гадахой а, раабанхой а – царах тӀамана кийча волу хӀорра а – Везачу Элана хьалха шуьца Йордан-хил дехьа а бовлахь, шуна хьалха цара и мохк шайн кара а берзабахь, тӀаккха дӀало аша ГалӀад-мохк церан дола. 30Ткъа нагахь санна уьш, карахь герз а доцуш, шуьца цхьаьна Йордан-хил дехьабовлахь, шуьца цхьаьна царна а кхочур ду КанаӀан-махкахь долу лаьттан дакъош».

31Гадахоша а, раабанхоша а, жоп а луш, элира: «Везачу Эло хьан ялхой долчу тхоьга де аьлларг кхочушдийр ду оха. 32Везачу Элана хьалха тхо, тӀамана кийча а долуш, Йордан-хил дехьадевр ду, амма тхуна кхочун долу лаьттан дакъош Йордан-хина кху агӀор хир ду».

33Мусас дӀаелира гадахошна а, раабанхошна а, Юсупан кӀентан Маннашан ахтайпанна а эмархойн паччахь хилла волчу Сихьонан пачхьалкх а, Башанан паччахь хилла волчу ӀовгӀин пачхьалкх а – берриге а и мохк а, цунна тӀехь йолу гӀаланаш а, гӀаланашна гонах долу латтанаш а. 34Гадахоша юхаметтахӀиттийра иштта гӀаланаш: Дибон, Ӏатрут, ӀаруӀер, 35Ӏатрут-Шупан, ЯӀзир, ЙогӀбахӀа, 36Байт-Нимра, Байт-ХӀаран. Царах гадахоша чӀагӀйина гӀаланаш йира. Иштта шайн жашна гӀотанаш а йира цара. 37Раабанхоша юхаметтахӀиттийра Хьешбон, ЭлиӀала, Кхиръятим, 38иштта Набу а, БаӀал-МаӀун а (тӀаьхьо церан цӀераш хийцинера), иштта Сибма-гӀала а. Шаьш юхаметтахӀиттийначу гӀаланашна цӀераш техкира цара. 39Маннашан кӀант волчу Макиран тӀаьхьенаша, ГалӀад-махка а бахана, цигара эмархой дӀа а лаьхкина, иза дӀалецира[+]. 40Иштта Мусас ГалӀад-мохк Маннашан кӀант волчу Макиран тӀаьхьенийн дола дӀабелира, ткъа уьш цигахь баха охьахевшира[+]. 41Маннашан тӀаьхьенах волчу Яира а, вахана, церан ярташ дӀалецира. Царна, Яиран ярташ аьлла, цӀе тиллира цо[+]. 42Иштта Нобахьас а, вахана, Кхинат-гӀала а, цунна гонах йолу ярташ а дӀалецира. Оцу гӀалина, Нобахьа аьлла, цӀе тиллира цо.

#### 33


Мисар-махкара Муаби-махка тӀекхаччалц болу некъ

1ХӀорш ю Мусан а, АхӀаронан а куьйга кӀел а далош, шайн тӀеман тобанашка хьаьжжина, Мисар-махкара халкъ арадаьллачул тӀаьхьа, исраилхоша шайн меттаметтанаш хӀиттийна меттигаш. 2Везачу Эло шена тӀедиллина ма-хиллара, халкъо некъ бечу хенахь, уьш севцина меттигийн цӀераш дӀаязйинера Мусас. Иза новкъахь сецна меттигаш хӀорш ю:

3РаӀамсас-гӀалара уьш арабевлира хьалхарчу беттан пхуьйтталгӀачу дийнахь, Пасахьан де чекхдаьллачу шолгӀачу дийнахь. Мисар-махкарчу массо а халкъана а гуш, майрра новкъа бевлира исраилхой[+]. 4Цу хенахь Везачу Эло хӀаллакбина болу шайн берриге а хьалха дуьнен чу бевлларш дӀабухкуш бара мисархой. Иштта кхел йинера Везачу Эло церан деланашна[+].

5Цу тайпана, РаӀамсасера ара а даьлла, Сакхат цӀе йолчу меттигехь шайн меттамотт дӀахӀоттийра Исраилан халкъо[+].

6Сакхатара дӀа а бахана, яьссачу аренан йистехь лаьттачу Атамехь дӀахӀоттийра цара шайн меттамотт[+].

7Атамера ара а бевлла, БаӀал-Цепонна малхбалехь лаьтта Пи-ХӀахьират йолчу дӀабирзира уьш. Мигдол-меттигна уллохь дӀахӀоттийра цара шайн меттамотт[+].

8Пи-ХӀахьиратера ара а бевлла, хӀорда юккъехула чекх а бевлла, яьссачу ара баьхкира уьш. Атам цӀе йолчу яьссачу аренгахула кхаа дийнахь некъ а бина, Марра цӀе йолчу меттигехь меттамотт дӀахӀоттийра цара[+].

9Марра цӀе йолчу меттера ара а бевлла, Элиме баьхкира уьш. Ткъа Элимехь дара шийтта хин хьоста а, кхузткъе итт хурманийн дитт а. Цигахь шайн меттамотт дӀахӀоттийра цара[+].

10Элимера дӀа а бахана, Эрзийн-хӀордана уллохь дӀахӀоттийра цара шайн меттамотт.

11Эрзийн-хӀордана уллора дӀа а бахана, Син цӀе йолчу яьссачу аренгахь меттамотт дӀахӀоттийра цара[+].

12Син-яьссачу арара дӀа а бевлла, Дупикха цӀе йолчу меттехь дӀахӀоттийра цара шайн меттамотт.

13Дупикхара дӀа а бахана, Алуш цӀе йолчу меттехь меттамотт дӀахӀоттийра цара.

14Алушера дӀа а бахана, Рапидам цӀе йолчу меттехь меттамотт дӀахӀоттийра цара. Цигахь мала хи дацара халкъана[+].

15Рапидамера дӀа а бахана, Синай-яьссачу арахь дӀахӀоттийра цара шайн меттамотт[+].

16Синай-яьссачу арара дӀа а бевлла, Кхиброт-ХӀатаъву цӀе йолчу меттехь дӀахӀоттийра цара меттамотт[+].

17Кхиброт-ХӀатаъвуэра дӀа а бахана, Хьацерут цӀе йолчу меттехь дӀахӀоттийра цара меттамотт[+].

18Хьацерутера дӀа а бахана, Ритма цӀе йолчу меттехь дӀахӀоттийра цара шайн меттамотт.

19Ритмера дӀа а бахана, Римун-Парац цӀе йолчу меттехь шайн меттамотт дӀахӀоттийра цара.

20Римун-Парацера дӀа а бахана, Либнехь шайн меттамотт дӀахӀоттийра цара.

21Либнера дӀа а бахана, Рисехь шайн меттамотт дӀахӀоттийра цара.

22Рисера дӀа а бахана, КхахӀилатехь шайн меттамотт дӀахӀоттийра цара.

23КхахӀилатера дӀа а бахана, Шапар-лам тӀехь шайн меттамотт дӀахӀоттийра цара.

24Шапар-лам тӀера дӀа а бахана, ХӀаридехь дӀахӀоттийра цара шайн меттамотт.

25ХӀаридера дӀа а бахана, Макхи-ХӀалут цӀе йолчу меттехь шайн меттамотт дӀахӀоттийра цара.

26Макхи-ХӀалутера дӀа а бахана, Тахьатехь шайн меттамотт дӀахӀоттийра цара.

27Тахьатера дӀа а бахана, ТӀахьирехь шайн меттамотт дӀахӀоттийра цара.

28ТӀахьирера дӀа а бахана, Миткъехь дӀахӀоттийра цара шайн меттамотт.

29Миткъера дӀа а бахана, Хьашмунехь шайн меттамотт дӀахӀоттийра цара.

30Хьашмунера дӀа а бахана, Мосиратехь меттамотт дӀахӀоттийра цара.

31Мосиратера дӀа а бахана, Баней-ЯӀакханехь меттамотт дӀахӀоттийра цара[+].

32Баней-ЯӀакханера дӀа а бахана, Хьор-Хьагид-Гад цӀе йолчу меттехь шайн меттамотт дӀахӀоттийра цара.

33Хьор-Хьагид-Гадера дӀа а бахана, Ютбатехь шайн меттамотт дӀахӀоттийра цара[+].

34Ютбатера дӀа а бахана, Ӏабрунехь шайн меттамотт дӀахӀоттийра цара.

35Ӏабрунера дӀа а бахана, Ӏецйон-ГӀебар цӀе йолчу меттехь шайн меттамотт дӀахӀоттийра цара[+].

36Ӏецйон-ГӀебарера дӀа а бахана, шайн меттамотт Цин олучу яьссачу арахь, Кхадеш цӀе йолчу меттехь, дӀахӀоттийра цара[+].

37Кхадеш-меттера дӀа а бахана, Эдом-мехкан дозанехь болчу ХӀор-лома тӀехь шайн меттамотт дӀахӀоттийра цара[+].

38[+]Везачу Эло шена тӀедиллина ма-хиллара, динан да АхӀарон ХӀор-лома тӀевелира. Исраилан халкъ Мисар-махкара арадаьлла шовзткъа шо долуш, АхӀарон цигахь дӀакхелхира. Иза дара пхоьалгӀачу беттан хьалхарчу дийнахь[+]. 39АхӀаронан цхьа бӀе ткъе кхо шо дара, иза ХӀор-лома тӀехь дӀакхелхинчу хенахь.

40[+]КанаӀан-махкахь къилбехьа вехаш волчу канаӀанхойн паччахьна Ӏародана дӀахезира, Исраилан халкъ схьадогӀуш ду аьлла[+].

41ХӀор-лома тӀера дӀа а бевлла, исраилхоша Цалмуна-меттехь шайн меттамотт дӀахӀоттийра.

42Цалмунера дӀа а бахана, Пунонехь шайн меттамотт дӀахӀоттийра цара.

43Пунонера дӀа а бахана, Обатехь дӀахӀоттийра цара шайн меттамотт[+].

44Обатера дӀа а бахана, Муаби-мехкан дозанехь йолчу, Ӏий-Ӏабарим цӀе йолчу меттехь шайн меттамотт дӀахӀоттийра цара[+].

45Ӏий-Ӏабаримера дӀа а бахана, Дибон-Гадехь дӀахӀоттийра цара шайн меттамотт.

46Дибон-Гадера дӀа а бахана, Ӏалмун-Диблатайм цӀе йолчу меттигехь дӀахӀоттийра цара шайн меттамотт.

47Ӏалмун-Диблатаймера дӀа а бахана, Ӏабарим цӀе йолчу лаьмнашкахь, Набу-меттигна уллохь дӀахӀоттийра цара шайн меттамотт[+].

48Ӏабарим-лаьмнашкара дӀа а бахана, Муаби-мехкан аренашкахь, Ерихон-гӀалина юххехь долчу Йордан-хин йистехь дӀахӀоттийра цара шайн меттамотт[+]. 49Муаби-мехкан аренашкахь Йордан-хин йистехь лаьттачу Байт-Яшимут-гӀалина тӀера Абал-Шитаймана тӀекхаччалц йолчу меттигашкахь дӀахӀиттийра исраилхоша шайн тобанийн меттаметтанаш[+].


Йордан-хил дехьадалале халкъана бина хьехамаш

50Веза Эла вистхилира Мусага Муаби-мехкан аренашкахь, Ерихон-гӀалина юххехь долчу Йордан-хин йистехь уьш лаьттачу хенахь: 51«Исраилан халкъе, дӀахьедар а деш, иштта дӀаала: „Шаьш, Йордан-хил дехьа а девлла, КанаӀан-махка дӀакхаьчча, 52цу махкахь бехаш болу берриге а бахархой а дӀалахка. Массо а церан тӀулгех хедийна цӀуш а, боьттина бина цӀуш а, сагӀа доккху гунаш а дохаделаш[+]. 53И латта шайн дола а даккхий, цу тӀехь даха охьаховша, хӀунда аьлча и латта Аса шуна дӀаделла, иза шун дола даккхийтархьама. 54[+]Шайн тайпанашка хьаьжжина, кхаж тасарца дӀадекъа и латта. Гара доккхаха делахь, цунна лаьттан доккхах долу дакъа кхачийта, ткъа жимаха делахь, цунна жимах долу дакъа кхачийта. Кхаж тасарца царна мел кхочург церан долахь хир ду. Шайн дайн тайпанашка хьаьжжина, шайна юкъахь дӀадекъа и латта[+]. 55Ткъа нагахь санна аша шайна юкъара цу мехкан бахархой дӀа ца лелхабахь, царах шуна юкъахь бисинарш шун бӀаьргашна кӀохцалан коьллаш а, шун агӀонаш тӀе Ӏиттало мехий а санна хир бу. Цара шу дехаш долу латта гаттадийр ду шуна. 56ТӀаккха Айса царна дан леринарг шуна дийр ду Аса“».

#### 34


Везачу Эло лур бу аьллачу мехкан дозанаш

1[•]Везачу Эло Мусага элира: 2«Исраилхошка, тӀе а дуьллуш, иштта дӀаала: „КанаӀан-махка шу дахча, цигахь шуна кхочун долчу лаьттан дозанаш хӀорш ду: 3къилбехьа агӀор долу шун доза дӀадолалур ду Цин-яьссачу арара Эдомна юххехула. Шун къилбехьара долу доза Дуьрачу хӀордан къилбехьарчу меттера малхбалехьа дӀагӀур ду[+]. 4Иза, къилбехьа а дирзина, Акхрабайм-Ӏинна тӀе а кхаьчна, Цин-яьссачу аренгахула чекхдер ду. Цигара и доза, къилбехьарачу Кхадеш-БарнаьӀа цӀе йолчу метте а кхаьчна, Хьацар-Адар-гӀала а деана, Ӏацмун-гӀалахула чекхдер ду. 5Ӏацмунера иза дӀагӀур ду Мисар-мехкан дозанехь долчу хи тӀе, цигара Дуьненаюккъера хӀорда тӀе а кхочуш.

6Малхбузера дозанехь хир бу Боккха хӀорд. Иза шун малхбузехьара доза хир ду.

7Къилбаседехьа долу шун доза дӀагӀур ду Боккхачу хӀорда тӀера ХӀор-ломана тӀе кхаччалц[+]. 8ХӀор-лома тӀера иза Хьамат-Ӏине кхачийта, Цедад-гӀалина тӀе а кхачош[+]. 9Цигара Зипрун-гӀалина тӀекхаччалц дӀагӀур ду и доза, Хьацар-Ӏейнан-гӀалина тӀе а кхочуш. Иштта хир ду къилбаседехьа долу шун доза.

10Малхбузехь долу шайн доза чекхдаккха Хьацар-Ӏейнан-гӀалина тӀера Шипам-гӀалина тӀекхаччалц. 11Шипам-гӀалина тӀера, Ӏейн-гӀалина малхбалехь йолчу Рабила-гӀалина тӀекхочур ду и доза. Цигара дӀа иза Канарот-Ӏоман малхбалерчу бердашкахула чекхдер ду[+]. 12Цул тӀаьхьа иза Йордан-хинехула дӀагӀур ду Дуьрачу хӀордана тӀекхаччалц.

Массо а агӀор иштта дозанаш а долуш, шун мохк хир бу цунах“»[+].

13[+][+]Исраилан халкъана тӀе а дуьллуш, Мусас элира: «Аша, кхаж а тесна, доккхун долу латта хир ду иза. Везачу Эло исс тайпанна а, Маннашан тӀаьхьенах долчу ахтайпанна а лур ду аьлла иза, 14хӀунда аьлча Раабанан тайпанан а, Гадин тайпанан а, Маннашан ахтайпанан а доьзалша шайна догӀуш долу лаьттан дакъош дӀаэцна. 15Оцу шина тайпанна а, ахтайпанна а делла долу лаьттан дакъош малхбалехь Йордан-хил дехьа лаьттачу Ерихон-гӀалина дуьхьал агӀор ду».


Латта декъа дӀахӀиттийна куьйгалхой

16Везачу Эло Мусага элира: 17«Шуна латта декъа дӀахӀиттийначу нехан цӀераш хӀорш ю: динан да ЭлиӀазар а, Нунин кӀант ЮшаӀ а[+]. 18ХӀора тайпанах цхьацца куьйгалхо схьакъаставе царна гӀо дан латта декъийта. 19Церан цӀераш хӀорш ю:

ЯхӀудан тайпанна иза Епунин кӀант Килаб хир ву;[+]

20ШимӀин тайпанна – ӀамихӀудан кӀант Шамуал;

21Бен-Яманан тайпанна – Кислунан кӀант Эли-Дада;

22Данан тайпанна – ЙогӀлин кӀант волу эла Букхай;

23Юсупан кӀентан Маннашан тайпанна – Ийпадан кӀант Хьаниал;

24Юсупан кӀентан Эпрайман тайпанна – Шиптанан кӀант волу эла Къамуал;

25Забулан тайпанна – Парнакан кӀант Эли-Цапан;

26Иссарханан тайпанна – Ӏазанан кӀант волу эла Палтиал;

27Ашаран тайпанна – Шалумин кӀант АхьъяхӀуд;

28Напталан тайпанна – ӀамихӀудан кӀант волу эла ПидӀаил».

29КанаӀан-махкара царна кхочуш долу лаьттан дакъош исраилхошна декъа Везачу Эло дӀахӀиттийна берш бу уьш.

#### 35


Левихошна дӀаяла билгалъяьхна гӀаланаш

1[+][•]Исраилан халкъ Муаби-мехкан аренашкахь, Ерихон-гӀалина уллохула догӀучу Йордан-хин йистехь, долчу хенахь, Везачу Эло Мусага элира: 2«Исраилхошна тӀедилла шайна кхаьчначу лаьттан дакъош тӀехь йолчу гӀаланех цхьаерш левихошна дӀаялар, уьш цигахь бахийтархьама. Иштта оцу гӀаланашна гонах долу дежийлаш левихошна дӀадала деза цара. 3Иштта, левихойн долахь гӀаланаш хир ю, уьш цигахь бахийтархьама, ткъа церан долахь дежийлаш хир ду церан даьхнина а, жашна а, кхидолчу хьайбанашна а лерина. 4ГӀаланашна гонахара, аша левихошна дӀадала деза дежийлаш, гӀаланийн пенашна тӀера дӀадуьстича, массо а агӀор цхьацца эзар дол хила деза. 5ГӀаланашна арахула малхбалехьа а, къилбехьа а, малхбузехьа а, къилбаседехьа а шишша эзар дол дӀадуста, ткъа гӀаланаш юккъехь хилийта. Иштта хир ду левихойн гӀаланашна гонах долу дежийлаш. 6Аша левихошна лур йолчу гӀаланех ялх гӀала лурбоьлла нах ловчкъуш йолу гӀала хир ю. Оцу ялх гӀаланал сов шовзткъе ши гӀала дӀало царна[+]. 7Аша левихошна дӀаяла еза гонах дежийлаш долу шовзткъе бархӀ гӀала. 8Аша дӀалур йолу гӀаланаш исраилхойн долахь йолчех хила еза. Доккхах долчу тайпано гӀаланаш сов дӀаяла еза, ткъа жимах долчу тайпано – кӀезиг гӀаланаш. Шайна кхаьчначу лаьттан декъе хьаьжжина, хӀора тайпано шен долахь йолчу гӀаланех цхьаерш дӀаяла еза».


ДӀалочкъийла йолу гӀаланаш


(Карлабаьккхинарг 19:1-13; ЮшаӀ 20:1-9)

9[+][•]Везачу Эло Мусага элира: 10«Исраилан халкъе, дӀахьедар а деш, дӀаала: „Шаьш, Йордан-хил дехьа а девлла, КанаӀан-махка чу дахча, 11оцу гӀаланашна юкъара шайна цхьаерш стагана дӀалачкъа гӀаланаш санна харжа. Ларамаза стаг вийнарг цига дӀавада мега[+]. 12И гӀаланаш бекхам лоьхучух дӀалачкъа йиш йолу меттигаш хир ю, стаг вийнарг халкъана хьалха кхел ечу хенал хьалха ца вейтархьама. 13Ткъа аша оцу гӀуллакхна лерина схьакъастийнарг ялх гӀала хила еза. 14Кхо гӀала Йордан-хил сехьа, важа кхоъ КанаӀан-махкахь билгалъяккха. Уьш хила еза лурбоьлла нах ловчкъуш йолу гӀаланаш. 15Исраилан халкъана а, тӀевеанчунна а, тӀе а веана, шуна юкъахь вехаш волчунна а лерина хила еза уьш. Ларамаза стаг вийна хӀорра а бекхам лоьхучух дӀалачкъа цига дӀавада тарло.

16Нагахь цхьаммо адам даллал чӀогӀа цунна тӀе аьчка хӀума тохахь, иза адам дойург лору. И стаг вен везаш ма ву! 17Нагахь, цхьаннан карахь адам ден а тарлуш болу тӀулг а хилла, цо адам даллал чӀогӀа тӀе тӀулг тохахь, иза адам дийнарг лору. И стаг вен везаш ма ву! 18Нагахь, адам ден а тарлуш йолу дечиган хӀума карахь а йолуш, стаг валлал чӀогӀа цхьаммо тохахь, иза адам дийнарг лору. И стаг вен везаш ма ву! 19ЧӀир йоькхуш волчун шен а бакъо ю и стаг вен. И стаг шена дуьхьалкхетча, цо иза вуьйр ву.

20Нагахь стаг валлал чӀогӀа цхьаммо иза дӀатеттинехь я вен дагахь цунна тӀе хӀума кхоьссинехь, 21я нагахь, шен цхьана стагаца мостагӀалла долу дела, иза валлал цунна тӀе куьг тохахь, и стаг вен везаш ву – иза адам дийнарг лору. И стаг шена дуьхьалкхетча, чӀир йоькхуш волчо иза вуьйр ву.

22Амма нагахь цхьаммо шен мостагӀалла доццушехь, цхьаъ дӀататтахь я дагахь а доцуш цунна тӀе цхьа хӀума тӀекхоссахь,[+] 23я нагахь цу стагаца шен мостагӀалла а доццушехь, цунна зуламехь дерг дан а ца луъушехь, и стаг ган а ца гуш, адам лийр долу тӀулг цунна тӀе цо божабахь, иза вала там бу. 24ТӀаккха хӀокху сацамашка хьаьжжина, стаг вийначунна а, цӀий Ӏанорна чӀир йоькхуш волчунна а юкъахь дерг гуламо къасто деза. 25Стаг вийнарг халкъо чӀир йоькхуш волчух кӀелхьарваккха а веза, иза дӀалечкъина хиллачу гӀала юхаверзо а веза. Иза цигахь вита веза, деза зайтдаьтта а хьаькхна, къобалвина волу динан коьрта да дӀакхалххалц[+]. 26Стаг вийнарг, ша лурвоьлла ведда веанчу гӀалин дозанашкахула араваьллехь, 27иза чӀир йоькхучунна цу гӀалина арахьа дуьхьалкхета мега. Ткъа чӀир йоькхуш волчо и стаг вийча, цунна тӀехь цӀий Ӏаноран бехк хир бац. 28ХӀунда аьлча и стаг вийнарг ша къайлаваьллачу цу гӀалахь Ӏан везаш вара, динан коьрта да дӀакхалххалц. Ткъа динан коьрта да дӀакхелхича, адам дийна волу стаг ша ваьхначу метте юхаверза мегар ду. 29ХӀара тӀедехкина парзаш шуна хир ду, миччанхьа шу дехаш хилахь а, шун массо а тӀаьхьенашна.

30[+]Стаг мел вийнарг тешаша динчу тоьшаллица бен вен ца веза. Амма стаг вен кхел ярхьама, теш цхьаъ хилла Ӏан ца веза[+]. 31Адам дерна бехке волчун дахарх кхаьънаш ма эца. Адам дойург вен везаш ма ву[+]. 32Нагахь стаг дӀалочкъийла йолчу гӀала дӀаведдехь, динан коьрта да дӀакхалхале иза шен махка верза а, цигахь Ӏан а могуьйтуш, цуьнгара кхаьънаш ма эца. 33Шаьш тӀехь дехаш долу латта цу тайпана бех ма де, хӀунда аьлча цӀий Ӏаноро латта бехдо. ЦӀий Ӏанийначун цӀий Ӏанадаро бен шена тӀехь цӀий Ӏанийна долчу лаьттан къа дӀа ца доккху[+]. 34Шена тӀехь Со Ӏаш а волуш, шу дехаш долу латта аша бех ма делаш, хӀунда аьлча Веза Эла волу Со исраилхошна юкъахь Ӏаш ву“»[+].

#### 36


ЙоӀаршна кхачош долчу лаьттан дакъойх лаьцна

1[•]Юсупан кӀентан Маннашан кӀант волчу Макиран кӀентан ГалӀадан тӀаьхьенийн куьйгалхоша, тӀе а баьхкина, Мусана а, исраилхойн доьзалийн баьччанашна а хьалха бист а хуьлуш, 2[+]элира: «Везачу Эло тхан олахо волчу хьуна тӀедиллина, Исраилан халкъан дола а доккхуш, кхаж тасарца лаьттан дакъош декъар. Иштта Везачу Эло тхан олахочунна тӀедиллина тхан вешина Цалпихьадана кхаьчна долу лаьттан дакъа цуьнан йоӀаршна далар. 3Нагахь санна и йоӀарий исраилхойн кхечу тайпанах болчу нахе маре гӀахь, церан лаьттан дакъа, тхан дайн тайпанан долара дӀа а даьлла, уьш маре баханчу нехан тайпанан дола дер ду. Кхаж тасарца тхуна кхаьчначу дакъошна юкъара дӀадер ду и латта. 4Ур-атталла Исраилан халкъана юкъахь лелаш долу МеттахӀитторан шо тӀекхаьчча а, и дакъа уьш маре баханчеран тайпанан дола дер дара. ТӀаккха и дакъа тхан дайн тайпанна кхаьчначу лаьттан дакъошна юкъара дӀадер дара»[+].

5Мусас, Везачу Эло шега аьлла ма-хиллара, Исраилан халкъана тӀе а дуьллуш, элира: «Нийса боху Юсупан тӀаьхьенах долчу гарано. 6Цалпихьадан йоӀаршца доьзна Везачу Эло иштта тӀедуьллу: „Шайн бӀаьргашна хазвеллачуьнга маре баха бакъо ю церан, амма уьш маре боьлхурш церан дайн гаранах долчу тайпанашкарчу нахах хила беза. 7Иза иштта хила деза Исраилан халкъан дола даьлла долу латта цхьана тайпанера кхечу тайпанан дола ца далийтархьама, хӀунда аьлча исраилхойх волу хӀорра а шен дайн тайпанан долахь долчу лаьттаца воьзна хила веза[+]. 8Исраилан халкъах долчу тайпанан лаьттан дакъа шена кхаьчна йолу муьлхха а йоӀ шен ден гаранах долчу тайпанан цхьана стаге маре яха еза. Иза иштта хила деза, Исраилан халкъах волчу хӀоранна а шен дайх дисина лаьттан дакъа кхачийтархьама[+]. 9Лаьттан дакъа цхьана тайпанера кхечу тайпанан дола ца далийтархьама а хила деза иза иштта, хӀунда аьлча Исраилан халкъан хӀора тайпанан орамаш шен лаьттаца доьзна хила деза“».

10Везачу Эло Мусана тӀедиллинарг кхочушдира Цалпихьадан йоӀарша. 11Цалпихьадан йоӀарий – Махьила, Тирца, Хьугила, Малка, НуӀат – шайн ден вежарийн кӀенташка маре бахара. 12Юсупан кӀентан Маннашан тӀаьхьенан тукхамашкарчу нехан зударий хилира уьш. Цундела церан лаьттан дакъош церан ден гаранах долчу тайпанан долахь дисира.

13Иштта дара Везачу Эло Мусагахула Исраилан халкъе дина весеташ а, цунна тӀедехкинарш а. Иза дара Муаби-мехкан аренашкахь, Ерихон-гӀалина юххехь долчу Йордан-хин йистехь, уьш болчу хенахь.

### Карлабаьккхинарг

#### Карлабаьккхинарг

Карлабаьккхинарг


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]


Карлабаьккхина хьехам


Дешхьалхе

Исраилан халкъо яьссачу аренгахула беш болу некъ чекх а баьлла, КанаӀан-махка иза чугӀортале, халкъ Муаби-махкахь сецира. Цу хенахь Мусас халкъе цхьадолу дӀахьедарш дора. Карлабаьккхина хьехам олучу тептар тӀехь и дӀахьедарш дӀаяздина ду.

Тептар тӀехь яздинчу уггар ларамечу гӀуллакхех цхьадерш хӀорш ду: 1) Чекхдаьллачу шовзткъа шарахь лараме гӀуллакхаш дагадохкуьйту Мусас. Цо халкъе кхайкхам бо, Дала уьш яьссачу аренгахула муха чекхбаьхна дагадаийта а, Далла муьтӀахь а, тешаме а хила а олий. 2) Итт коьрта хьехам карла а баьккхина, хьалхарчу хьехаман маьӀна чӀагӀдира Мусас, Везачу Элана бен Ӏамал ма е аьлла, цаьрга кхайкхам а беш. ТӀаккха Дала царна лун долчу лаьтта тӀехь исраилхойн дахарехь царна Ӏуналла ден долу парзаш дагадохкуьйту цо. 3) Дала халкъаца бинчу бертан маьӀна хӀун ду дагадоуьйту Мусас. Бертан декхарш дика кхочушдаран сацам карлабаккхарна тӀекхойкху цо халкъ. 4) Шен метта халкъана тӀехь куьйгалла дан ЮшаӀ дӀахӀоттаво Мусас. Цул тӀаьхьа, Дела тешаме хиларх лаьцна йолу йиш а лекхна, Исраилан тайпанаш декъал а дина, Йордан-хил малхбалехьа болчу Муаби-махкахь дӀакхелха Муса.

Ша хаьржина долу а, дезаш долу а халкъ Дала, кӀелхьар а даьккхина, декъалдина хилар тептаран уггар коьрта ойла ю. И хӀума дагадаийта а, Дела веза а, Цуьнга ладогӀа а дезаш ду Делан халкъ, шен дахар хилийтархьама а, шена тӀехь декъалдар дисийтархьама а.

Тептаран коьрта меттиг ю йолхалгӀачу коьрта тӀехь доьалгӀачу аята тӀера дуьйна йолхалгӀачу аята тӀекхаччалц. Ӏийсана моттарехь, уггар хьалха тӀедиллина долу гӀуллакх гойтуш цигахь дерш хӀара дешнаш ду: «Хьайн Веза Дела доггах, доллучу синца, берриге а ницкъаца веза».

#### 1


Дуьххьарлера дешнаш

1ХӀара дешнаш Муса-пайхамаро аьлла дара массо а исраилхошка, Йордан-хина малхбузехьа йолчу яьссачу аренгахь, Ӏариба-тогӀи чохь, Суп олучу меттигна дуьхьал уьш болчу хенахь. Цигахь цхьана агӀор Паран-аре яра, ткъа Тупал а, Лабан а, Хьацерут а, ДизахӀаб а вукху агӀор яра. 2(СеӀир-лаьмнашкахула воьдуш, Хьарибара Кхадеш-БарнаьӀе боьду некъ дукхахьолахь цхьайтта дийнахь баллал бу.)[+] 3ШовзткъалгӀачу шеран цхьайтталгӀачу беттан хьалхарчу дийнахь бинера Муса-пайхамаро хӀара хьехамаш массо а исраилхошна. Цо дийцинарг дерриг а Везачу Эло царах шайх лаьцна тӀедиллинарг дара[+]. 4[+]Хьешбон-гӀалахь олалла деш хиллачу эмархойн паччахьна Сихьонна тӀехь а, Ӏаштарат-гӀалахь а, ЭдреӀи-гӀалахь а олалла деш хилла волу Башан-мехкан паччахьна ӀовгӀина тӀехь а Мусас толам баьккхинчул тӀаьхьа дара иза[+]. 5Йордан-хина дехьа болчу муабахойн махкахь, исраилхой хӀокху товрат-хьехамах кхето дӀаволалуш, Муса-пайхамаро иштта аьлла:

6«Вайн Везачу Дала, вайга Хьарибехь Ша вистхуьлуш, иштта элира: „Тоьар ду шуна хӀокху ламан уллохь севцина Ӏан![+] 7Хьала а гӀовттий, новкъа довла, дӀагӀо лаьмнашца болчу эмархойн махка а, гонах мел долчу къаьмнийн меттигашка а: Ӏариба-тогӀене, лаьмнашка, малхбузерчу акъарешна тӀе, НегӀаб-аренга, хӀордан йистошка. КанаӀанхойн махка а, сийлахьчу Эпрат-хина тӀекхаччалц Ливанун-махка а дӀагӀо[+]. 8ХӀара латта Ас хӀинца шуна дӀалуш ду. Чу а гӀортий, шайн дола даккха и латта, хӀунда аьлча Везачу Эло шун дайшна, – ИбрахӀимна а, Исхьакхана а, Якъубана а, – царна тӀаьхьа йолчу церан тӀаьхьенна а дӀалур ду аьлла ваӀда дина латта ду иза“»[+].


Муса-пайхамаро кхелахой дӀахӀиттабар


(Арадаккхар 18:13-27)

9«Аса оцу хенахь шуьга иштта элира: „Суна сайна шу лело хала ду[+]. 10Шайн Везачу Дала шу дебийтина, хӀинца шу, стигалара седарчий санна, дукха ду[+]. 11Шун дайн Везачу Дала шу хӀинца долчул кхин а эзарза деба а дебийтойла, декъал а дойла, шуьга Ша ма-аллара[+]. 12Амма шун халонашший, шун баланийн моххьий, шун девнашший ас-айса муха дӀакхоьхьур ду? 13Шайн-шайн тайпанашкара хьекъале а, кхетаме а, зийна а болу нах схьахаржа. ТӀаккха ас уьш, шуна тӀехь хьаькамаш а бина, дӀахӀиттор бу“. 14Аша соьга жоп делира: „Дика гӀуллакх юкъадалийна ахь“, – аьлла. 15Ас шун тайпанашкара уггар а хьекъаленаш, кхетаменаш, зийнарш схьа а эцна, шуна тӀехь хьаькамаш хила дӀахӀиттийра: эзарна а, бӀенна а, шовзткъе иттанна а, итт стагана а тӀехь болу хьаькамаш. Важа нах ас, тӀехьоьжурш а бина, дӀахӀиттийра шун тайпанашкахь[+].

16Аса оцу хенахь шун кхелахошка омра дира: „Шайн къомах болчеран гӀуллакхашка ладогӀа, царна юкъахь нийса кхел е, шайн къомах волчуьнца я тӀевеанчуьнца и гӀуллакх доьзна делахь[+]. 17Кхел ечохь озабезамаш ма бе, лараме боцучара а, цӀеяханчара а бохучун тергам бе. Муьлххачу а адамах ма озало, хӀунда аьлча кхел – Делан гӀуллакх ду. Кхел ян шайна хала хета гӀуллакх суна тӀе схьада, ас ладугӀур ду цуьнга“[+]. 18Аса хӀетахь шуна тӀедиллира аша дан мел дезарг».


Кхадеш-БарнаьӀара латта талла нах новкъа бохуьйту


(Лелар 13:1-33)

19[•]«Хьарибара ара а девлла, вайн Везачу Дала тӀе-ма-диллара дӀа а оьхуш, эмархойн лаьмнашна тӀе доьлхуш, шуна гиначу йоккха а, къемате кхераме а йолчу яьссачу аренгахула чекх а довлуш, вай Кхадеш-БарнаьӀе кхечира. 20ТӀаккха ас шуьга иштта элира: „Вайн Везачу Дала вайна схьалуш болчу эмархойн лаьмнашна тӀе даьхкина шу. 21Шун Везачу Дала шуна дӀалуш ду хӀара латта. Шун дайн Везачу Дала шайга ма-аллара, дӀа а гӀой, и латта шайн дола даккха. Кхера а ма ло, дог доьхна а ма хила“[+].

22Амма аша массара а, суна тӀе а даьхкина, элира соьга: „Ваьшна хьалхара нах бохуьйтур бу вай, цаьрга и латта таллийтархьама а, вай даха дезаш болчу некъах а, вай тӀегӀур долчу гӀаланех а лаьцна ваьшка хаам байтархьама“.

23И къамел суна хазахийтира, цундела ас шун хӀора тайпанна юкъара цхьацца стаг хаьржира. 24Уьш, дӀа а бахана, лаьмнаш тӀе а бевлла, Ашкул-тогӀенна тӀе а кхаьчна, цуьнга бӀаьрг а тоьхна, дӀасахьаьвсира. 25Оцу лаьтта тӀера стоьмаш, шайн кара а эцна, вайна схьабеара цара. Вайна хаам а бахьаш, цара иштта элира: „Мел хаза ду вайн Везачу Дала вайна схьалуш долу латта“.

26[+]Амма шуна цига даха ца лиира. Шу шайн Везачу Дала бохучунна дуьхьалдевлира. 27Шайн четарш чохь яппарш а еш, аша бохура: „Везачу Эло Шена ца дезарна арадаьхна вай Мисар-махкара, эмархойн кара дӀа а делла, хӀаллакдархьама. 28Стенга даха деза вай? Вайн вежарша вайн дегнаш малдина: ‘И халкъ алсам ду, вайл дукха а, лекха а ду. Цигара гӀаланаш яккхий а ю, стигала кхаччал лекха чӀагӀонаш йолуш а ю. Цул совнаха, Ӏаьнакх цӀе йолчу турпалх схьабевлларш а гира тхуна цигахь’, – бохуш“.

29Ас шуьга элира: „Кхера а ма ло, оза а ма ло царах. 30Шун Веза Дела шуна хьалхаваьлла воьдуш ву. Цо шуьгахьа тӀом бийр бу, Мисар-махкахь шун бӀаьргашна гина ма-хиллара[+]. 31[+]Яьссачу арахь а шуна изза гинера. Шаьш кху меттиге схьакхаччалц аша бинчу новкъахь, адамо шен бер санна, шу леладора шун Везачу Дала, шуна гина ма-хиллара“[+]. 32[+]И дерриг а шайна гуш доллушехь, тӀаккха а шайн Везачу Делах ца тешара шу. 33Иза шуна хьалха ваьлла лелара, шуна совца меттигаш лоьхуш. Иза буьйсанна цӀарца хуьлура, шу даха деза некъ шуна гайтархьама, ткъа дийнахь мархица хуьлура»[+].


Исраилан къомана дина таӀзар


(Лелар 14:20-45)

34[+][•]«ТӀаккха, шун дешнаш дӀахезча, Веза Дела оьгӀазвахара. Цо чӀагӀо йира: 35„ХӀокху адамийн телхинчу гаранна юкъара цхьана а адамна гур дац, шун дайшна Ас лур ду аьлла, ваӀда дина долу дика латта, – аьлла. – 36И латта Епунин кӀант волчу Килабана бен гур дац. Иза лелла латта Ас цунна дӀалур ду, цунна а, цуьнан кӀенташна а, иза кхоччуш Веза Эла волчу Суна тӀаьхьа хӀоттарна“[+]. 37Шу бахьана долуш Веза Эла суна а оьгӀазвахана. Цо элира: „Хьо а вер вац оцу лаьтта тӀе[+]. 38Хьан гӀоьнча волу Нунин кӀант ЮшаӀ вер ву оцу лаьтта тӀе. Иза тӀечӀагӀве, хӀунда аьлча Исраилан къоме оцу лаьттан дола дойтур ду цо“[+].

39Аша царах лаьцна, уьш мостагӀийн хӀонс хилла дӀахӀуьттур ду, баьхна долу а, хӀинца а дика а, вон а хӀун ду ца хууш долу а шун бераш девр ду оцу лаьтта тӀе. Ас и латта царна лур ду, ткъа цара иза шайн дола доккхур ду. 40Ткъа шу, дӀа а дерзий, Эрзийн-хӀордана тӀе боьдучу новкъахула яьссачу аренга дӀагӀо.

41ХӀетахь, соьга жоп а луш, аша элира: „Тхайн Везачу Далла дуьхьал къа латийна оха. Цига а дахана, тхан Везачу Дала ма-бохху, тасалур ду тхо“. Шух хӀораммо а тӀемалочун хуьлучу герзаца гӀодаюкъ йихкира. Иза атта а хеташ, лаьмнашна тӀе довла сацам бира аша.

42Амма Везачу Эло соьга иштта элира: „ДӀаала цаьрга: ‘Ма довла лаьмнашна тӀе, ма бе тӀом, шайн мостагӀашка шаьш эша ца дайтархьама, хӀунда аьлча Со шуна юкъахь хир вац’“. 43Ас иштта бехира шуьга, амма аша соьга ла ца дуьйгӀира. Шу Везачу Элан лаамна дуьхьалдевлира. Шайн юхахьаралла бахьана долуш шу лаьмнаш тӀе девлира. 44Оцу лаьмнашна тӀехь бехаш болу эмархой дуьхьалбевлира шуна. Цара шу, накхармозаша дийриг а дина, лаьхкира. Цара шу эшадора СеӀир-лаьмнашкара ур-атталла Хьормина тӀе кхаччалц йолу меттигашкахь. 45ТӀаккха, юха а дирзина, Везачу Элана хьалха дилхира шу. Амма Везачу Элана шун маьхьарий а ца хезира, Цо шун тергам а ца бира».


Яьссачу аренгахь даьхна шераш

46«Иштта, дикка хан яьккхира вай Кхадешехь»[+].

#### 2

1[+]«Юханехьа а дирзина, яьссачу аренга а девлла, Эрзийн хӀордехьа боьдучу новкъахула дӀадахара вай, Везачу Эло соьга схьа-ма-аллара. СеӀир-лаьмнашна го туьйсуш, дуккха а хан яьккхира вай[+].

2Цул тӀаьхьа Везачу Эло соьга иштта элира: 3„Тоьар ду шуна хӀокху лаьмнашна гонаш даха, къилбаседехьа дӀадерза. 4[+]СеӀир-лаьмнаш тӀехь бехачу шайн гергарчу къомах болчу Ӏесавах схьабевллачийн лаьттахула чекхдовла дохкуш ду шу. Уьш шух кхералур бу, делахь а шу ларлуш хилалаш. 5Аша цаьрца тӀом ма болабелаш, хӀунда аьлча Ас церан латтанех ког тӀебиллал а латта лур дац шуна. СеӀир-лаьмнаш – иза Эдом-мохк бу – Ас Ӏесаван тӀаьхьенна дӀабеллера иза, цуьнан долахь хилийтархьама[+]. 6Юург яа, шайгара дети дӀа а лой, цаьргара эций. Мала хи а схьаэца цаьргара, цунах дети дӀа а лой“.

7Шун Везачу Дала шун куьйгаша мел дечунна тӀехь шу декъалдина. Цо шун дола дина хӀокху йоккхачу а, кхерамечу а яьссачу аренгахула шу леллачу хенахь. ХӀара шовзткъа шо ду шун Веза Дела шуьца волу. Шу цхьана а хӀуманна тӀехь эшам ловш дацара[+].

8СеӀирехь бехачу вайн гергара къам долчу Ӏесаван тӀаьхьенан лаьтта юххехула тӀех а девлла, Эйлатера а, Ӏецйон-ГӀебарера а боьдучу некъах дӀа а дирзина, Муабин яьссачу аренна тӀедоьлхура вай[+]. 9[+]МостагӀалла ма доладелахь муабахошца, ма болабелахь цаьрца тӀом, хӀунда аьлча Аса оцу лаьттах зил а лур бац хьан кара. Ас ЛутӀин тӀаьхьенна дӀаелла Ӏар-гӀала, цаьрга дола дайта»[+].

10(Хьалха цигахь эймимахой баьхнера. И къам нуьцкъала а, алссам а дара. Иза, турпалш болу Ӏаьнакхахой санна, лекха къам дара[+]. 11Ӏаьнакхахой санна, уьш а репахой лорура, ткъа муабахоша царах эймимахой олуш хилла[+]. 12СеӀир-лаьмнаш тӀехь хьалха заманахь хьорихой хилла бехаш. Амма Ӏесаван кӀентий, уьш дӀа а лаьхкина, шайна гучуьра дӀа а баьхна, церан меттигашкахь баха хевшина. Исраилхоша а изза динера Везачу Эло шайн дола деллачу лаьттах.)[+]

13«Везачу Эло элира: „Хьала а гӀовттий, Зерад-татол долчу тогӀенехула чекхдовла“. ТӀаккха вай чекхдевлира Зерад-татол долчу тогӀенехула[+]. 14[+]Вай Кхадеш-БарнаьӀара арадевллачу хенахь дуьйна Зерад-татол долчу тогӀенехула чекхдовлучу ханна тӀекхаччалц, ткъе берхӀитта шо дӀадаьлла. Вайн къомана юкъара тӀаме дахалуш мел хилла гаранаш хӀаллакьхилла, Везачу Эло царна чӀагӀо йина ма-хиллара[+]. 15Везачу Элан куьг царна тӀедаьхьна ма-дара, уьш хӀаллак а бина, къомана юкъара Цо берриш а дӀабаххалц.

16ТӀаме дӀаэхалуш берш, берриш а хӀаллак а хилла, халкъана юкъара белла дӀабевллачу хенахь, 17Везачу Эло соьга иштта элира: 18„Хьо хӀинца Муаби-махкахула, Ӏар-гӀалина уллохула, чекхволуш ву. 19[+]Ӏамминхошна хьо гергакхаьчча, цаьрца мостагӀалла а ма леладе, цаьрца тӀом а ма бе. Ас Ӏамминхойн лаьттах цхьа а меттиг лур яц хьан кара. Ас и латта ЛутӀин тӀаьхьенна дӀаделла“»[+].

20(И латта репахойн лоруш дара, мацах цигахь репахой баьхна дела. Ӏамминхоша царах замзумхой олура[+]. 21И къам нуьцкъала а, дукха а дара, уьш Ӏаьнакхахой санна, лекха а бара. Везачу Эло и репахой хӀаллакбира Ӏамминхошна хьалхара. Ӏамминхой, уьш ара а баьхна, церан меттигашкахь баха хевшира. 22СеӀир-лаьмнашкахь бехаш болчу Ӏесаван тӀаьхьенах болчеран дуьхьа Везачу Эло изза дира. Царна хьалха Цо хьорихой а хӀаллакбира. Ӏесаван тӀаьхьенах берш, уьш ара а баьхна, церан меттигашкахь баха хевшира. Таханлерчу дийнахь а уьш цигахь бехаш бу[+]. 23Иштта Крит-гӀайренера схьабевлла болу каптӀархой а, Ӏази-гӀалина тӀекхаччалц йолчу ярташкахь баьхна болу Ӏаваймхой хӀаллак а бина, церан меттигашкахь баха хевшира.)[+]

24[•]КхидӀа Мусас элира: «Цул тӀаьхьа Везачу Эло иштта элира: „ХьалагӀовтта, дӀа а гӀой, Арнон-хих дехьадовла. ХӀан, Ас хьан кара дӀало эмархо волу Хьешбон-мехкан паччахь Сихьон а, цуьнан латта а. И латта хьайн кара а дерзош, тӀом бе цуьнца. 25Аса тахана дуьйна шух болу кхерам а, къемат а дӀасадаржор ду стигална кӀел мел долчу халкъашна. Шух лаьцна дӀахезнарш кхералур а бу, Ӏадор а бу“»[+].


Сихьон-паччахьна тӀехь толам баккхар


(Лелар 21:21-30)

26«Кхадимут цӀе йолчу яьссачу аренгара Хьешбон-гӀалин паччахь волчу Сихьонна тӀе векалш бахийтира ас, машар а кховдош, хӀара дӀаалийтархьама: 27„Пурба лохьа тхуна хьайн махкахула чекхдовла. Тхо, я аьтту, я аьрру агӀор дӀа ца доьрзуш, нийсса новкъахула дӀагӀур ду[+]. 28Детих юург йохка тхуна, тӀаккха бен оха иза юур яц. Детих мала хи а ло тхуна, тӀаккха бен оха иза мер дац. ГӀаш бен тхо тӀех а девр дац, 29тхуна СеӀир-лаьмнаш тӀехь бехачу Ӏесаван тӀаьхьенах болчара а, Ӏар-гӀалахь бехачу муабахоша а дина ма-хиллара, Йордан-хина дехьа а девлла, тхайн Везачу Дала тхайна луш долчу лаьтта тӀе тхо дӀакхаччалц“.

30Амма Хьешбон-гӀалин паччахь волу Сихьон реза ца хилира шен лаьтта тӀехула вай чекхдовлийта, хӀунда аьлча шун Везачу Дала цуьнан са а карзахдаьккхира, дог а чӀагӀдира, хӀинца вайна схьагуш ма-хиллара, иза шун кара дӀавалархьама.

31Везачу Эло соьга иштта элира: „ХӀан, Ас Сихьон-паччахь а, цуьнан латта а шун кара далар дӀадолийна. Хьо а дӀаволало цуьнан латта хьайн карадерзо“. 32ТӀаккха Сихьон-паччахь шен мел долчу эскарца вайна дуьхьалгӀаьттира ЯхӀац-гӀалина уллохь хиллачу тасадаларехь. 33Вайн Везачу Дала иза вайн кара схьавелира. Вай иза а, цуьнан кӀентий а, цуьнан мел долу халкъ а хӀаллакдира. 34Оцу хенахь цуьнан ерриг а гӀаланаш схьа а яьхна, царах хӀорра а, Далла дӀа а къастийна, кхоччуш дакъазаяьккхира, божарий а, зударий а, бераш а хӀаллак а деш. Царах цхьа а дийна ца витира оха. 35ГӀаланаш дакъазаяхале, церан бежанаш а, церан схьаяьхначу гӀаланашкара вай схьадаьккхинарг а, хӀонс санна, дӀадаьхьнера. 36Арнон-хин тогӀин йистера йолчу ӀаруӀер-гӀалара ГалӀад-гӀала дӀакхаччалц йолу цхьа а гӀала ца йисира вайга схьа ца яккхалуш. И дерриг а вайн кара схьаделира вайн Везачу Дала[+]. 37Ӏамминхойн лаьттана, я Ябокх олучу хин йистошкахула йолчу меттигашна, я лаьмнашна тӀехь йолчу гӀаланашна, я вайн Везачу Дала ца магийначу цхьана а хӀуманна тӀе ца кхевдира вай».

#### 3


ӀовгӀа-паччахьна тӀехь толам баккхар


(Лелар 21:31-35)

1[•]«Вай, цигара юха а дирзина, Башан-махка дахара. Башан-мехкан паччахь ӀовгӀа шен мел долчу эскарца ЭдреӀи олучу меттиге дӀавахара, вайна тӀамца дуьхьалвалархьама. 2ТӀаккха Везачу Эло соьга иштта элира: „ӀовгӀа-паччахьах ма кхера. Ас иза а, цуьнан эскар а, цуьнан мел долу латта а хьан кара дӀадала сацам бина. Ахь цунна Хьешбонехь олалла динчу эмархойн паччахь хиллачу Сихьонна диннарг дийр ду“[+].

3Вайн Везачу Дала Башан-мехкан паччахь а, цуьнан мел долу эскар а вайн кара схьаделира. Вай ӀовгӀа хӀаллаквира, цуьнан халкъах цхьа а дийна ца вуьтуш! 4Цу хенахь Башан-махкахь йолчу АргӀаб-кӀоштехь цуьнан ерриге а гӀаланаш вай схьаехира. Цхьа а гӀала ца йисира вай схьаяккхаза: ӀовгӀа паччахь волчу махкахь кхузткъа гӀала яра уьш[+]. 5И ерриге а гӀаланаш лекхачу пенашца, кевнашца, кевнашна боьгӀначу ондачу гӀорашца чӀагӀйина яра. Гобаьккхина пенашца чӀагӀъяза кхин а дуккха а гӀаланаш яра цигахь. 6Вай и гӀаланаш хӀаллакйира, ваьш Хьешбонера паччахьан Сихьонан гӀаланаш хӀаллак ма-ярра. ХӀора гӀала, Далла дӀа а къастийна, кхоччуш дакъазаяьккхира, божарий а, зударий а, бераш а хӀаллак а деш[+]. 7Ткъа массо а бежанаш а, вай схьаяьхначу гӀаланашкара карадеанарг а вай хӀонсана дӀадаьхьира.

8Оцу хенахь эмархойн шинна а паччахьан карара Йордан-хин малхбалехьарчу Арнон-хина тӀера Хьермон-ломана тӀекхаччалц долу хӀара латта схьадаьккхира вай. 9(ЦӀаданхоша Хьермонах Сириюн олу, ткъа эмархоша Санир олу.)[+] 10Башан-мехкан паччахь волчу ӀовгӀин ерриге а аре схьалецира вай: тӀапломахь мел йолу гӀаланаш а, берриг а ГалӀад-мохк а, иштта Салха а, ЭдреӀи а гӀаланашна тӀекхаччалц болу берриг а Башан-мохк а».

11(Башан-мехкан паччахь волу ӀовгӀа репахойх тӀаьххьара висинарг вара. Цуьнан аьчка маьнга хӀинца а Ӏамминхойн кӀенташкахь бу Рабба-гӀалахь. Иза бохалла исс дол, ткъа шоралла диъ дол бара, юкъахь лелаш болчу барамашца иза буьстича.)[+]


Йордан-хина малхбалехьа даха хевшина тайпанаш


(Лелар 32:1-42)

12«ХӀара латта вай схьалаьцначу хенахь, Арнон-хина йистерачу ӀаруӀер-гӀалара дуьйна долу латта а, ГалӀад-лаьмнийн ах а, цуьнан ерриге а гӀаланашца цхьаьна ас Гадин а, Раабанан а тайпанашна дӀаелира[+]. 13Ткъа ГалӀад-лаьмнех йисина ах а, ӀовгӀа паччахьан болу Башан-мехкан АргӀаб-кӀошт а ас Маннашан ахтайпанна дӀаелира».

(Башан-махках репахойн мохк олура. 14Маннашхочо Яира берриге а АргӀаб-мохк гешурхойн а, маӀхахойн а латтанашна тӀекхаччалц дӀалецира. Башан-махкана Яира шен цӀе тиллира. Царах хӀинца а Яиран ярташ олу.)[+]

15«ГалӀад-мохк ас Маннашан кӀант волчу Макиран тӀаьхьенах болчарна дӀабелира[+]. 16Ткъа Раабанан а, Гадин а тайпанашна ГалӀад-махка тӀера Арнон-хина тӀекхаччалц долу латта дӀаделира ас. Церан къилбера доза Арнон-хина юккъехь дара, ткъа церан латта Ӏамминхойн дозанехь долчу Ябокх-хина тӀекхаччалц дӀасадаьржира[+]. 17Оцу кхаа тайпанна дӀаделла долчу латтанийн малхбузера доза Ӏариба-тогӀи чохь долчу Йордан-хина тӀекхаччалц дара. И доза Канарота тӀера Дуьрачу хӀордана уллохь болчу Пасга-ломан кӀажина тӀекхаччалц дара[+].

18[+]Оцу хенахь ас шуьга иштта омра дира: „Шун Везачу Дала хӀара латта шуна дӀаделла шун дола даккхийта. Ткъа хӀинца тӀом балуш мел верг, герз схьа а эций, шайн вежарий болчу исраилхошна хьалха а валий, Йордан-хина дехьавала. 19Ткъа шайн зударий а, шайн бераш а, шайн бежанаш а, – суна хаьа уьш шун дукха дуйла, – ас шайна дӀаеллачу гӀаланашкахь дита,[+] 20Везачу Эло, шуна санна, оцу шун вежаршна паргӀато яллалц а, шун Везачу Дала царна луш долу Йордан-хина дехьа долу латта цара шайн дола даккхалц а. Цул тӀаьхьа шух хӀора а ас шайна деллачу лаьтта юхаверза“, – аьлла[+].

21ХӀетахь ас ЮшаӀе а весет дира, иштта олуш: „Хьан бӀаьргашна гина вайн Везачу Дала шинна а паччахьна мел динарг. Изза дийр ду Везачу Эло хьо чекхвер волчу массо а пачхьалкхашна[+]. 22Царах ма кхера, хӀунда аьлча шун Веза Дела Ша шуьгахьа тӀом беш ву“»[+].


Муса-пайхамарна КанаӀан-махка чувалар дехкар

23[+]«Оцу хенахь со иштта доӀанаш деш вара Везачу Эле: 24„Сан хьалдолу Эла, Ахь схьагайта долийна Хьайн ялхо волчу суна Хьайн сийлалла а, ондалла а. Кхин муьлха Дела ву стигалшкахь я лаьтта тӀехь Ахь деш долу гӀуллакхаш а, тамашийна хӀуманаш а далуш[+]? 25Лохьа пурба Йордан-хих дехьа а ваьлла, цунна дехьа долу дика латта ган – исбаьхьа хаза лаьмнаш а, Ливанун латта а“, – бохуш.

26Амма Веза Эла шу бахьана долуш суна оьгӀазъоьхура. Цо ла ца дуьйгӀира соьга. Везачу Эло соьга иштта элира: „Тоьар ду! Кхин ма дийца Соьга цунах лаьцна![+] 27Пасга-ломан боххье хьалавала. ДӀахьажа малхбалехьа а, къилбаседехьа а, къилбехьа а, малхбузехьа а. Дерриг а гуш долчуьнга дикка хьажа, хӀунда аьлча Йордан-хина дехьа валалур вац хьо![+] 28ЮшаӀе весет а де, иза иракара а хӀоттаве, чӀагӀ а ве, хӀунда аьлча ЮшаӀа халкъ Йордан-хих дехьа а доккхур ду, хьуна гун долу латта цо цаьрга шайн дола а доккхуьйтур ду“[+].

29Иштта вай севцира Байт-ПаӀар-гӀалина уллохь йолчу тогӀи чохь»[+].

#### 4


Деле ладугӀуш хила аьлла, халкъе Мусас кхайкхам бар

1«ХӀинца ладогӀа, Исраилан халкъ, тахана ас хьайна хьоьхучу парзашка а, тӀедехкинчаьрга а. Ас уьш кхочушдан хьоьху шуна, шу дийна хилийтархьама а, шун дайн Везачу Дала шайна луш долчу латта тӀе а дахийтина, шуьга иза шайн дола даккхийтархьама[+]. 2[+]Цхьа а хӀума аса шуна тӀедиллинчунна тӀе а ма тоха, цунна тӀера дӀа а ма даккха. Ларде Аса шуна тӀедуьллуш долу шайн Везачу Делан весеташ[+]. 3[+]Шун бӀаьргашна гир-кх, шун Везачу Дала ПаӀор-ломахь мел динарг. БаӀал-ПаӀорна тӀаьхьа мел хӀоьттинарг шун Везачу Дала, хӀаллак а вина, шуна юкъара дӀаваьккхина[+]. 4Ткъа шу, шайн Везачу Делах дӀакхеттарш, дерриш а таханлерчу дийнахь а дийна дисина.

5Сан Везачу Дала сайна тӀедиллина ма-хиллара, Цуьнан парзаш а, тӀедехкинарш а довзийтина ас шуна, шайн дола баккха шу тӀедоьлхучу оцу махкахь шуьга и хьехамаш кхочушбайтархьама. 6Уьш лар а бе, кхочуш а бе, хӀунда аьлча цунах кхечу халкъашна гур ду, шун хьекъалалла а, кхетамалла а дуйла. И массо а парзаш шайна дӀахезча, цара эр ду: „ЭхӀ, хӀара сийлахь къам ма хьекъале а, кхетаме а халкъ ду!“[+]

7Дуй те кхин цхьа а сийлахь халкъ церан деланаш иштта царна юххера болу, вай муьлххачу а хенахь Шега кхайкхича, вайн Веза Дела санна юххехь хуьлуш[+]? 8Дуй те кхин цхьа а сийлахь халкъ иштта нийса парзаш а, тӀедехкинарш а шен долу, тахана ас шуьга дӀакховдош дерш санна[+]? 9Амма ларлуш а хилалаш, шайн синан дола а делаш, шайн бӀаьргашна гина гӀуллакхаш диц ца далийтархьама а, и дерриг а, шу мел деха, шайн даг чуьра дӀа ца далийтархьама а. Шайна гинарш дӀадийца шайн берашка а, шайн берийн берашка а[+]. 10ДӀадийца Хьариб-ломахь гуламехь шайн Везачу Далла хьалха шу лаьттинчу оцу дийнах лаьцна а. ХӀетахь Везачу Эло соьга иштта элира: „Схьагулде Суна тӀе халкъ, Ас Сайн дешнаш дӀакхайкхор ду цаьрга. И дешнаш шайна дӀахезча, кху лаьтта тӀехь мел деха шаьш а, шайн бераш а Соьга ларамах дуьзна хила Ӏамор ду цара“[+].

11[+]Юххе а даьхкина, шу ломан кӀажехь севцира. Ткъа и лам стигала дӀакхаччалц цӀе яьлла богура. Цигахь Ӏаьржа бода а, юькъа мархаш а яра[+]. 12ТӀаккха Веза Эла шуьга вистхилира оцу цӀерана юккъера. Цо дуьйцург шуна хезара, амма Цуьнан васт ца гора, аз бен ца хезара. 13[+]Цо шуна Шеца беш болчу бертан тӀедожораш дӀакхайкхийра, шайга кхочушдайта итт хьехам шуьга дӀа а хоуьйтуш. Везачу Эло уьш тӀулган шина экъанна тӀе дӀаязбира[+]. 14[+]ХӀетахь тӀедиллира суна Везачу Эло шайн дола даккха шу тӀедовлучу лаьтта тӀехь шайга кхочушдайта деза парзаш а, тӀедехкинарш а шуна Ӏамор».


ЦӀушна Ӏамалъярх лардала дезарх лаьцна

15«Веза Эла Хьариб-ломахь цӀеран юккъера шайга вистхиллачу оцу дийнахь шайна цхьана а тайпана васт ца гина дела, шайн дегнашкахь дерг чӀогӀа ларделаш. 16[+]Аша иза делаш шаьш ца талхадайтархьама, муьлххачу а вастехь шайна цӀу а вина – стеган я зудчун вастехь,[+] 17[+]лаьтта тӀехь дехачу дийнатан я стигалахь тӀемадолучу олхазаран вастехь, 18лаьттахула текхачу дийнатан я лаьттал лахарчу хи чохь нека дечу чӀеран вастехь. 19Иза делаш, стигала шаьш хьалахьаьжча, малххий, буттий, седарчий – и дерриге а стигалан ницкъаш бу – шайна гича, Ӏеха а делла, царна Ӏибадат ца дархьама а, царна гӀуллакх деш ца лелархьама а, хӀунда аьлча шун Везачу Дала стигал кӀел мел долчу халкъашна делла и дерриге а[+]. 20[+]Ткъа шу Везачу Эло, эчиг лало пеш йолчу Мисар-махкара схьа а эцна, арадаьхна. Цо иза, хӀинца схьагуш ма-дарра, шух Шен долахь долу халкъ хилийтархьама дина[+]. 21[+]Веза Эла шу бахьана долуш суна оьгӀазваханера. Цо чӀагӀо йинера, со Йордан-хина дехьа а вер вац, шун Везачу Дала шун дола луш долчу оцу беркатечу лаьтта а вер вац аьлла[+]. 22Йордан-хина дехьа а ца волуш, хӀокху лаьтта тӀехь лийр ву со, ткъа шу дехьа а девр ду, и токхе латта аша шайн дола а доккхур ду. 23Варелаш, ларлолаш шайн Везачу Дала шайца бина барт бицбарх а, шайн Везачу Дала шайна тӀе-ма-диллара, Ӏамал ян цхьана хӀуманан вастехь цӀу-деланаш шаьш барх а. 24[+]ХӀунда аьлча шун Веза Дела – Иза массо а хӀума ягийна дӀайоккхур йолу цӀе ю, Иза эмгаралла йолу Дела ву[+].

25Нагахь санна, шун бераш а хилла, шун берийн бераш а хилла, оцу махкахь шу дуккха а Ӏан дахкахь, шу, цхьаннан вастехь цӀу-делан сурт а дина, талха мегара. И дарца аша шайн Везачу Далла хьалха вон дийр ду, тӀаккха Иза дарлур ву. 26Иштта хилча, тахана ас стигаллий, латтий тоьшалла дан схьакхойкху, Йордан-хина дехьа а девлла, аша шайн дола доккхуш долчу лаьтта тӀехь шу сихха хӀаллакьхир ду аьлла. Аша цигахь дукха хан а йоккхур яц, ткъа шу цигара хӀаллакдина дӀадохур ду[+]. 27[+]Везачу Эло шу массо а халкъашна юкъахь дӀасадаржор ду. Везачу Эло шу дӀалохкучу къаьмнашна юкъахь шух кӀезиг бен дийна дуьсур дац[+]. 28Аша цигахь кхечу деланашна Ӏибадат дийр ду. И деланаш адамаша шайн куьйгашца бина хир бу дечигах а, тӀулгах а, царна хӀумма а ца го, хӀумма а ца хеза, цаьрга хӀумма а яа ца ло, царна цхьа а хьожа а ца йогӀу[+]. 29[+]Амма аша Веза Эла цигахь лехча, шуна Иза карор ву, доллучу даггара а, шайн мел долчу синца а аша лехча[+]. 30Хало шайна тӀееача, тӀаьхьо и дерриг а шайна тӀенисделча, шу шайн Везачу Далла тӀедоьрзур а ду, Цо бохучуьнга аша ла а дугӀур ду. 31Шун Веза Дела дика а, къинхетаме а ву. Цо шу дӀатосур а дац, хӀаллак а дийр дац, Цо шун дайшца, чӀагӀо а еш, Ша бина барт а бицбийр бац».


Исраил шатайпа халкъ хилар

32«Хаттал шул дукха хьалха хиллачу ширачу заманех лаьцна, Дала лаьтта тӀехь адам кхоьллинчу дийнахь дуьйна. Хаттал дерриг а дуьненна тӀехь – стигалан цхьана йистера вукху йисте кхаччалц. Хиллий те хӀара санна сийлахь гӀуллакх, я хезний те хӀара санна дерг[+]? 33ТӀаьхьа дийна а дуьсуш, хьуна санна хезний те цхьана а халкъана делан аз цӀеран юккъера схьадечу къамелаца[+]? 34Зе дарца а, билгалонаш гайтарца а, тамашийна хӀуманаш дарца а, тӀом барца а, ондачу куьйгаца а, дӀакховдийначу пхьаьрсаца а, чӀогӀачу къематашца а кхин муьлха дела маца гӀиртина те, кхечу къомах паргӀат а даьккхина, цхьа къам шен дола даккха? Делахь а, и дерриге а шун бӀаьргашна хьалха дина-кх шун Везачу Дала, шу Мисар-махкахь долуш! 35[+]И дерриг а гайтина дара шуна, Веза Эла Дела вуйла шуна дӀахаийтархьама. И воцург, кхин цхьа а Дела вац[+]. 36Цо стигалара Шен аз хазийтина, шу Ӏаморхьама. Цо лаьттахь Шен сийлахь йолу йогу цӀе а гайтина шуна, цӀеран юккъера Иза Ша вистхуьлуш а хезна шуна[+]. 37Шун дай Шена безна дела, царах йисина тӀаьхье йолу шу хаьржира Цо. Цо Ша Мисар-махкара Шен боккхачу ницкъаца шу арадаьхна. 38Цо иза дина, шун чул дукха а, онда а долу халкъаш шуна хьалхара дӀалахкархьама а, шу церан лаьтта тӀе а довлийтина, иза шун дола даккхархьама а, хӀинца иза ма-дарра. 39ДӀа а хаа, шайн даг чохь а латтаде, Веза Эла лакхахь стигалахь а, лахахь лаьтта тӀехь а Дела вуйла а, И воцург, кхин цхьа а дела воцийла а[+]. 40Ларделаш тахана ас шуна тӀедохкуш долу Цуьнан парзаш а, весеташ а, шайна а, шул тӀаьхьа хир долчу берашна а диканна хилийтархьама а, шун Везачу Дала шайна гуттаренна а луш долчу лаьтта тӀехь шу дуккха а дахкийтархьама а».


ДӀалачкъа йина гӀаланаш

41[+][•]Цул тӀаьхьа Йордан-хина малхбалехьа йолу кхо гӀала дӀакъастийра Муса-пайхамаро. 42Хьалха шеца мостагӀалла хилла воцу стаг ларамаза вийнарг цига дӀавада мегар ду. Царах цхьана гӀалахь дӀалачкъа йиш хир яра цуьнан, дийна висархьама. 43Яьссачу шерачу аренгахь йолу Бацар-гӀала раабанхошна лерина яра, ГалӀад-махкахь йолу Рамат-гӀала гадахошна лерина яра, ткъа Башан-махкахь йолу Голан-гӀала маннашхошна лерина яра.


Делера болу итт хьехам бовзийтале

44ХӀара Мусас Исраилан халкъана дӀабовзийтина товрат-хьехам бу. 45Товрат-хьехамна чубогӀуш болу а, шаьш Мисар-махкара арабевллачул тӀаьхьа Мусас цаьрга дӀабелла болу сацамаш а, парзаш а, тӀедехкинарш а ду хӀорш. 46Иза хилира уьш Йордан-хина малхбалехьа, Байт-ПаӀарна уллохь йолчу тогӀи чохь болчу хенахь. И латта Хьешбонехь олалла динчу эмархойн паччахьан Сихьонан хилла. Иза Мусас исраилхошца цхьаьна шаьш Мисарара арадевллачу хенахь эшийнера. 47Йордан-хина малхбалерчу шинна а паччахьан – Сихьонан а, Башан-мехкан паччахьан ӀовгӀин а – латтанаш схьалаьцнера исраилхоша[+]. 48Арнон-хина йистехь йолчу ӀаруӀер-гӀалара Сириюн-ломана[*] тӀекхаччалц. (Сириюнах Хьермон-лам а олу)[+]. 49Царна чу йогӀура Йордан-хина малхбалехьа йолу Ӏариба-тогӀи, Пасга-ломан кӀажехь болчу Ӏариба-хӀордана тӀекхаччалц[+].

#### 5


Делера болу итт хьехам


(Арадаккхар 20:1-17)

1[•]Исраилан дерриг а халкъ схьа а гулдина, Мусас иштта элира: «ЛадогӀал, исраилхой, тахана ас шун лергашна дӀахозуьйтуш деш долчу парзашка а, тӀедехкинчаьрга а. Уьш Ӏама а делаш, уьш кхочушдан а хьовсалаш. 2Вайн Везачу Дала вайца барт бина Хьарибехь. 3Цо и барт вайн дайшца ца бина, ткъа кхузахь тахана дийна долчу вайца массаьрца а бина. 4Веза Эла ломахь йолчу цӀерана юккъера юьхь-дуьхьал вистхилира шуьга[+]. 5Ткъа со оцу хенахь Везачу Элана а, шуна а юккъехь лаьтташ вара, Везачу Эло бохург шуьга дӀадийцархьама. ХӀунда аьлча шу, цӀерах шаьш кхерарна, лам тӀе ца довлура.

ХӀетахь Везачу Эло иштта элира:[+] 6„Со Веза Эла ву, шун Дела, шу Мисарара лоллехь долчуьра Арадаьхнарг[+].

7Со воцург, кхин Дела ма хилийта шайн[+].

8[+]Цхьана а тайпана лакхахь стигалахь, я лахахь лаьттахь, я лаьттал лахарчу хиш чохь хӀуманан вастехь сурт кхуллуш, шайна цӀуш а ма белаш[+]. 9[+]Царна корта а ма бетта, Ӏибадат а ма де. Со, шун Веза Дела, эмгаралла йолу Дела ву. Со ца везаш волчунна таӀзар до Ас. Ас цунна а, цуьнан берашна а, кхозлагӀчу а, йоьалгӀачу а тӀаьхьенна тӀекхаччалц таӀзар до[+]. 10Амма, шена тӀедиллинарг кхочуш а деш, Со везаш волчунна эзарнаш тӀаьхьенашкахь Сайн хедар боцу безам гойтур бу Ас[+].

11[+]Везачу Элан, шайн Делан, цӀе эрна ма яккха, хӀунда аьлча Шен цӀе эрна йоккхуш верг Везачу Эло таӀзар ца деш вуьтур вац[+].

12[+]Шун Везачу Дала тӀе-ма-диллара, шоьтан де ларде, иза Сан дуьхьа дӀа а къастош[+]. 13[+]Ялх дийнахь болх а бе, дерриг а шайн гӀуллакхаш а нисде. 14Ткъа ворхӀалгӀа де шайн Везачу Далла лерина садоӀу де хилийта. Цу дийнахь аша а, шун кӀанта а, йоӀа а, шун лено а, гӀарбашо а, шун стеро а, виро а, шун хьайбанех цхьаммо а, шун гӀаланашкахь ваха тӀевеана волчо а цхьана а тайпана болх ма бе, хӀунда аьлча шу санна шун лено а, гӀарбашо а садаӀа деза. 15Диц ма делаш Мисар-махкахь шаьш леш хилла хилар, ткъа шун Везачу Дала Шен ондачу куьйгаца а, Шен дӀакховдийначу пхьаьрсаца а шу арадаьхна хилар. Цундела шоьтан садоӀу де лардан шуна тӀедиллина шун Везачу Дала.

16[+]Шайн да а, нана а лара, шайн Везачу Дала тӀе-ма-диллара, шайн Везачу Дала шуна луш долчу лаьтта тӀехь дехха дахар шун хилийтархьама а, шуна дика хилийтархьама а[+].

17[+]Адам ма де[+].

18[+]Нахаца ма лела[+].

19[+]Къола ма де[+].

20[+]Шайн уллорачунна дуьхьал харцтоьшалла ма де[+].

21[+]Шайн уллорачун зуда ма еза. Иштта цуьнан цӀа я латта а ма деза, цуьнан лай а, гӀарбаш а, сту а, вир а, цуьнан цхьа а хӀума а шайна ма езийта“[+].

22[+]ХӀара хьехамаш лам тӀехь волчу Везачу Эло чӀогӀачу озаца халкъан берриг а гуламна белира. ЦӀерана а, мархина а, Ӏаьржачу боданна а юккъера Ша вистхилча, царал сов, Цо хӀумма а ца элира. ТӀаккха и дешнаш тӀулгах йолчу шина экъанна тӀе дӀа а яздина, уьш соьга схьаелира Цо»[+].


Халкъ кхоьру


(Арадаккхар 20:18-21)

23«Шайна боданна юкъара аз хезча, цӀерах богуш лам гича, шу суна тӀе даьхкира, массо а шун хьаькамаш а, шун къаной а. 24Аша иштта элира: „Вайн Везачу Дала Шен сийлалла а, возалла а схьагайтира вайна. Цуьнан аз цӀерана юккъера схьахезнера вайна. Тахана вайна гира Дела адаме вистхилахь а, и адам дийна диса мегаш хилар. 25Кхин а цкъа вай дала йиш хӀунда кхуллур яра? Оцу сийлахьчу цӀеро вай дуур ду. Нагахь санна вайн Везачу Делан аз кхин а хазахь, вай лийр ду[+]. 26Дуй те цхьа а адам вайна санна цӀерана юккъера дийна волчу Делан аз а хезна, дийна дисина долу? 27ТӀе а верзий, ладогӀа вайн Везачу Дала хьайга мел бохучуьнга. ТӀаккха тхоьга схьадийца вайн Везачу Дала хьайга мел дуьйцуш дерг, ткъа оха ла а дугӀур ду, и дерриге а кхочуш а дийр ду“[+].

28Везачу Элана дӀахезира шун дешнаш, соьга къамел деш аша аьлла долу. Цо соьга иштта элира: „Суна хезира хӀокху халкъо хьоьга аьлларг. Цара мел аьлларг дика ду[+]. 29ЭхӀ-хӀай, Соьга ларамах дуьзна а хилла, дерриге а Сан весеташ кхочушдан даим церан дегнаш делахьара, шайна а, шайн берашна а гуттаренна диканиг хилийтархьама! 30Вало, дӀаала цаьрга: ‘Шайн четарш чу юхадерза’. 31Ткъа хьо кхузахь Соьца виса. Ас хьоьга дӀаэр ду массо а весеташ, парзаш, тӀедехкинарш. Халкъана хьеха деза ахьа уьш, Ас шайн дола доккхун долчу лаьтта тӀехь уьш иштта лелийтархьама“.

32Варелаш, шайн Везачу Дала шайна тӀе-ма-диллара лелалаш. Я аьтту, я аьрру агӀор дӀа ма дерзалаш[+]. 33Шун Везачу Дала шайна тӀедехкинчу некъашца лелалаш, шайна дола дан лун долчу лаьтта тӀехь шаьш дийна хилийтархьама а, шуна дика хилийтархьама а, шаьш дуккха а дахийтархьама а»[+].

#### 6


Коьртачу весетах лаьцна

1«ХӀорш ду шун Везачу Дала шуна хьеха аьлла тӀедехкина долу весеташ, парзаш, тӀедехкинарш. Шайна дола даккха шу тӀедоьлхучу оцу лаьтта тӀехь, уьш кхочуш а деш, лела деза шу. 2И дан деза аша а, шун бераша а, царал тӀаьхьа хиндолчу бераша а шайн Везачу Деле ларамах дуьзна шаьш хилийтархьама а, ас шайна тӀедохкуш долу дерриг а Цуьнан парзаш а, весеташ а лардайтархьама а, шун дахаран хан яхъялийтархьама а[+]. 3Исраилан халкъ, ла а догӀа, уьш леррина кхочуш а де, шайна дика хилийтархьама а, шу алсам дебийтархьама а шуьрех а, мазах а дуьзна токхе лаьтта тӀехь, шун дайн Везачу Дала шуна чӀагӀо ма-ярра[+].

4[+]ЛадогӀа, Исраилан халкъ: вайн Веза Дела – цхьа Веза Эла ву[*][+]. 5[+]Хьайн Веза Дела доггах, доллучу синца а, берриге а ницкъаца а веза[+]. 6[+]Тахана Ас весет деш долу хӀара дешнаш хьайн даг чохь латтаделахь. 7Шайн берашна хьеха уьш, исраилхой, дийца царах лаьцна шайн цӀенош чохь хевшина Ӏаш а, шаьш некъ беш а, шаьш дӀадуьйшуш а, хьалагӀовттуш а[+]. 8Шайн куьйгаш тӀе дӀадехка уьш билгалонна, шайн хьаьжнашна тӀе а дӀадехка уьш хьехорна[+]. 9ДӀаязде уьш шайн неӀсагӀанаш тӀе, шайн кевнаш тӀе»[+].


ЛацадогӀарна дуьхьал дӀахьедар дар

10[+]«Шайн Везачу Дала шун дайшна, ИбрахӀимна, Исхьакхана, Якъубана, шуна дӀадала ваӀда динчу лаьтта тӀе гӀур ду шу. Шуна луш долчу лаьтта тӀехь аша йина йоцу яккхий а, дика а гӀаланаш ю[+]. 11Шуна луш долчу лаьтта тӀехь аша дуьзна доцу, оьшуш мел долчух дуьзна долу цӀенош а, аша яьхна йоцу гӀунаш а, аша кхиийна йоцу кемсийн а, зайт-диттийн а бошмаш а хир ю. Оцу лаьтта тӀехь Ӏаббал баа кхача шайна хилахь, 12варелаш, лоллин цӀа долчу Мисар-махкара шу арадаьхна волу Веза Эла виц ма велаш! 13[+]Шайн Везачу Деле ларамах дуьзна хила, Цунна бен гӀуллакх а ма де, Цуьнан цӀарах бен дуйнаш а ма баа[+]. 14Цхьана а кхечу деланашна тӀаьхьа ма хӀитталаш, цхьана а шайна гонах хир долчу кхечу къаьмнийн деланашна а тӀаьхьа ма хӀитталаш, 15хӀунда аьлча шуна юкъахь хуьлуш волу Веза Дела эмгаралла йолу Дела ву. Шу кхечу деланашна тӀедерзахь, Иза, латийна цӀе санна, дарлур а ву, Цо дуьнен тӀера дӀадохур а ду шу[+].

16[+]Шайн Веза Дела зен ма гӀерта, шаьш Массехь иза ма-дарра[+]. 17ЧӀогӀа ларделаш шайн Везачу Делан весеташ, цуьнан сацамаш а, парзаш а, шайна тӀедехкина долу. 18Шайн Везачу Далла хьалха нийса а, дика а дерг делаш шайна диканна хилийтархьама а, Везачу Эло, шайн дайшна чӀагӀо а еш, шайна лур ду аьллачу лаьтта тӀе а девлла, иза дола даккхархьама а, 19берриш а шайн мостагӀий, Везачу Эло ма-бохху, аша шайна гучуьра дӀабахийтархьама а[+].

20Нагахь санна тӀейогӀучу заманахь шун бераша шайга хаттахь: „ХӀун маьӀна ду вайн Везачу Дала вайна тӀебехкинчу оцу сацамийн а, парзийн а, хьехамийн а?“[+] 21аш цаьрга иштта дӀаала: „Вай Мисар-махкахь пирӀунан леш дара, амма Везачу Эло вай арадехира Шен ондачу куьйгаца[+]. 22ТӀаккха вайн бӀаьргашна хьалха Везачу Эло тамашийна гӀуллакхаш а, Ӏадоран билгалонаш а гайтира Мисаран халкъана а, пирӀунна а, цуьнан массо цӀенна а тӀехь[+]. 23Ткъа Везачу Эло вай цигара ара а дехира, дӀа а дигира, вайн дайшна чӀагӀо а еш, лур ду аьлла долу латта вайна схьадалархьама. 24Дерриг а и парзаш кхочушдан а, вайн Везачу Деле ларамах дуьзна хила а тӀедиллира вайна Везачу Эло, массо а заманахь вай дика хилийтархьама а, тахана санна, вай дийна дисийтархьама а. 25Нагахь санна вайн Везачу Далла хьалха, и дерриг а весеташ, Цо вайна тӀе-ма-диллара, леррина кхочуш а деш, вай лелахь, иза Далла тамехь хир ду“»[+].

#### 7


Везачу Элан долахь долу халкъ


(Арадаккхар 34:11-16)

1[+]«Шайн дола даккха шу тӀедоьлхучу лаьтта тӀе шун Везачу Дала шу чудигча, Цо шуна хьалхара дуккха а къаьмнаш дӀалохкур ду – хьетахой, гӀиргӀашахой, эмархой, канаӀанхой, перезахой, хьаьвихой, явсайхой. И ворхӀ къам шул дукха а, ницкъ болуш а ду[+]. 2Шун Везачу Дала уьш шун кара а делла, аша и къаьмнаш эшийча, уьш кхоччуш дакъазадаха. Цаьрца барт а ма белаш, царах къа а ма хеталаш[+]. 3Гергарлонаш а ма тийсалаш цаьрца. Шайн йоӀарий церан кӀенташка а ма бахийталаш, церан йоӀарий шайн кӀенташна а ма балабелаш[+]. 4ХӀунда аьлча цара шун кӀентий Сох дӀаберзор бу, кхечу деланашна Ӏамал яйтархьама. ТӀаккха Везачу Элан дераллин цӀе шуна тӀехьодур а ю, Цо шу сихха хӀаллакдийр а ду[+]. 5[+]Амма аша царна хӀара делаш: церан сагӀа доккху меттигаш йохаелаш, харцделанашна хӀиттийна церан тӀулгаш аталаш, Ашера-далла лерина долу церан дечиган бӀогӀамаш дӀахедаделаш, церан цӀуш багабелаш[+]. 6[+]Хьайн Везачу Делан деза халкъ ду хьо. Хьан Везачу Дала хьо хаьржина, хьох Шен долахь долу халкъ дархьама, дуьнен чохь мел долчу халкъашна юкъара схьа а хаьржина дина долу[+].

7Везачу Эло хьо Шен деган лаам бар а, хьо харжар а массо а халкъел хьо дукха долу дела дацара – хьо массо а халкъел жима халкъ ма ду, –[+] 8Везачу Элана хьо деза дела а, Цо шун дайшна делла ваӀда лардо дела а хаьржина дара. И бахьана долуш Везачу Эло хьо, ондачу куьйгаца лоллин цӀа чуьра ара а даьккхина, Мисар-мехкан паччахь волчу пирӀунан карара паргӀатдаьккхина[+]. 9[+]Цундела хаалаш, исраилхой, шун, Веза Дела бен, бакъволу Дела вац. Иза тешаме Дела ву, Цо Шен безаман барт ларбо Ша везачаьрца а, Шен весеташ кхочушдечаьрца а церан эзар тӀаьхьенна тӀекхаччалц[+]. 10Амма Ша ца везачарна доггӀург Цо дийр ду, уьш хӀаллак а беш. Иза хьелур вац, Ша ца везачунна хӀоранна шена-шена догӀу таӀзар дан[+]. 11Цундела Ас тахана кхочушдан шайна тӀедехкина долу весеташ а, парзаш а, хьехамаш а ларбелаш».


МуьтӀахь хиларна декъалдарш


(Карлабаьккхинарг 28:1-14)

12[+]«Нагахь санна аша оцу хьехамашка ладогӀахь, уьш ларбахь, кхочушбахь, тӀаккха шун Везачу Дала, Ша шун дайшка ваӀда дина ма-хиллара, Ша шуьца бина безаман барт ларбийр бу[+]. 13Шу дезар а ду, шу декъал а дийр ду, шу доьбуьйтур а ду Цо. Шун кийрахь верг а декъалвийр ву, шун латто луш дерг – ялта а, чагӀар а, зайтдаьтта а – декъалдийр ду, шун бежанийн эсий а, жийн Ӏахарий а декъалдийр ду Цо шун дайшка шуна лур ду аьллачу лаьтта тӀехь. 14Массо а халкъел декъалдина долу халкъ хир ду шун халкъ. Шун халкъана юкъахь хир вац бер ца хуьлу стаг, берах ца хуьлу зуда, шун даьхнина юкъахь а хир дац иштта дерг[+]. 15Везачу Эло лардийр ду халкъ массо а цамгарх. Мисар-махкахь шуна девзина долу цхьа а луьра ун кхоьтуьйтур дац шух, амма шу ца дезачарна массарна тӀе далор ду иза[+]. 16Шун Везачу Дала шайн кара дӀалуш долу массо а халкъаш аша хӀаллакдан деза. Царах къинхетам а ма белаш, церан деланашна гӀуллакх а ма делаш, хӀунда аьлча уьш шуна дӀахӀиттийна йолу речӀанаш хир ю[+].

17Нагахь санна: „И къаьмнаш тхол дукха ду, оха муха дохур ду уьш ара?“ – аьлла, шун даг чу дожахь, 18ма кхералаш царах, амма дагадаийталаш шун Везачу Дала пирӀунна а, берриг а мисархошна а динарг. 19Дагадаийталаш шайн бӀаьргашца шуна гина болу Дала бахкийтина баккхий баланаш а, билгалонаш а, тамашийна гӀуллакхаш а, шун Везачу Дала Шен ондачу куьйгаца, дӀакховдийначу пхьаьрсаца шу арадахар а. Изза дийр ду шун Везачу Дала шу кхоьруш долчу массо а халкъашна[+]. 20Шун Везачу Дала царна бумбареш тӀехоьцур ю, шух дӀалечкъаш болу дийна биснарш хӀаллакьхиллалц[+]. 21Ма кхера царах, хӀунда аьлча шуна юкъахь волу шун Веза Дела – сийлахь а, ларамах бузуьйтуш волу а Дела ву[+]. 22Шун Везачу Дала и халкъаш кӀез-кӀезиг шуна хьалхара дӀалохкур ду. И халкъаш цхьана хеннахь хӀаллак ма делаш, аренашкара акхарой ца дебийтархьама[+]. 23Амма шун Везачу Дала шун кара дӀалур бу уьш. Царна тӀе боккха кхерам боссор бу, уьш хӀаллакбина бовллалц. 24Церан паччахьаш а лур бу шун кара. Аша церан цӀераш стигал кӀелара а дӀайойур ю. Цхьа а шуна дуьхьал латталур вац, аша уьш хӀаллакбина бовллалц[+]. 25Церан цӀу-деланаш цӀергахь багабелаш. Царна тӀехь долу деши я дети схьаэцар шайн дегнаш чу ма дожийталаш, шайна царах речӀанаш ца хилийтархьама, хӀунда аьлча иза шун Везачу Далла дегаза хета[+]. 26Шайн цӀенош чу а ма балабелаш и дегаза цӀуш, уьш санна кхоччуш дакъазадаха шаьш дӀакъастийна ца хилийтархьама. Царах даша а ма даша, уьш уггар дегаза а хета, хӀунда аьлча уьш кхоччуш дакъазадаха лерина Везачу Элана дӀакъастийна хӀуманаш ду».

#### 8


Везачу Эло Шен халкъана луш долчу лаьттах лаьцна

1«Ас тахана шайна деш долу весеташ леррина кхочушделаш, шаьш дийна хилархьама а, дебийтархьама а, дӀа а дахана, шун дайшка Везачу Дала, ваӀда а деш, лур ду аьлла долу и латта шайн дола даккхархьама а. 2Дагахь латтабелаш, яьссачу аренгахула хӀокху шовзткъа шарахь шун Везачу Дала шуьга байтина болу массо а некъ. Цо шуьга и некъ байтина, шайн кӀезигаллина шу къардалийтархьама а, шу зерхьама а, шун даг чохь хӀун ду хаархьама а. Цунна хаа лаьара, аша Шен весеташ лардийр дуйла я доцийла[+]. 3[+]Цо шу шаьш-шайна кӀезиг хоьтуьйтуш къардалийтира, мацалла хӀоттийна, гӀелдира, стигалара манна олу кхача белира шуна, шуна а, шун дайшна а хӀун ю а хиъна йоцу. Иза дира Цо шуна дӀагайтархьама, адам деккъа цхьана баьпках дехаш доцийла, амма Везачу Элан багара схьадолучу хӀора дашца дехаш дуйла[+]. 4Шун бедарш шуна тӀехь тиш ца лора, оцу шовзткъа шарахь шун когаш ца бестара[+]. 5Шайн дагахь хилийталаш, шун Везачу Дала, дас шен кӀант санна, шу Ӏамош дуйла а, нисдеш дуйла а[+]. 6Цундела шайн Везачу Делан весеташ ларделаш, Цуьнан некъашца а лелалаш, Цуьнга ларамах дуьзна а хуьлуш. 7Шун Везачу Дала шу беркатечу лаьтта тӀе дӀадуьгуш ду. Оцу лаьтта тӀехь татолаш, Ӏемаш а, шовданаш а ду, тогӀешкара а, лаьмнашкара а схьадуьйлуш долу[+]. 8Оцу лаьтта тӀехь кӀа а, мукх а, кемсийн таьллангаш а, инжирийн а, нарийн а дитташ а, зайт-дитташ а, моз а ду. 9Оцу лаьтта тӀехь цхьа а эшам ца хаалуш, аша шайн бепиг а дуур ду, цхьана а хӀуманна тӀехь эшаме а хир дац шу. Оцу лаьттарчу тархаш чохь эчиг ду, ткъа оцу лаьттан лаьмнаш чуьра аша цӀаста доккхур ду. 10Ткъа шаьш йиина а девлла, дуьзча, Цо шуна делла долчу токхечу лаьттана шайн Везачу Далла хастам белаш».


Дела вицварх ларваларх лаьцна

11[+]«Ларлолаш, тахана ас шайна тӀедуьллуш долу Цуьнан весеташ, Цуьнан тӀедехкинарш, Цуьнан парзаш кхочуш а ца деш, шайн Веза Дела вицварх. 12Юуш шаьш дуьзча, шайна дика цӀенош а дина, царна чохь шу даха хевшича, 13шайн даккхий а, кегий а бежанаш дебаш хилча, шайн деши а, дети а алсамдолуш хилча, шайн массо а долахь дерг совдолуш хилча, 14варелаш, шайн дегнаш кура а ма довлийталаш а, лоллин цӀа долчу Мисар-махкара шу арадаьхна волу шун Веза Дела виц а ма велаш[+]. 15Чохь дӀаьвше лаьхьарчий болу а, сту лоцу гезгаш йолу а, екъа а, хи доцуш йолу а, йоккхачу, къемате кхерамечу а яьссачу аренгахула шу чекхдаьхнарг Иза вара. Шуна мокхазан тархана чуьра хин хьоста даьккхинарг а Веза Эла вара[+]. 16Цо шуна яьссачу аренгахь манна олу кхача баабора, шуна а, шун дайшна а хӀун ю а хиъна йоцу, шайн кӀезигаллина шу къардалийтархьама а, шу зерхьама а, тӀаьхьа шуна дика дархьама а,[+] 17„Тхан-тхайн ницкъо а, тхан куьйгийн ондалло а карадаийтина тхуна хӀара хьал“, – аьлла, шун даг чу ца дожийтархьама[+]. 18Амма аша шайн дегнаш чохь латтавелаш шайн Веза Дела, хӀунда аьлча шун хьал хилийта шуна ницкъ луш верг Иза ву. Иза иштта лела, ваӀда а дина, шун дайшца Ша бина барт, таханлерчу денна ма-барра, чӀагӀбархьама. 19Нагахь санна шу, шайн Веза Дела виц а вина, кхечу деланашна тӀаьхьахӀиттахь, царна Ӏибадат а деш, царна Ӏамал а еш, шу лелахь, ас тахана тоьшалла до, шу хӀаллакьхир ду аьлла. 20Везачу Эло шуна хьалхара хӀаллакдеш дӀадоху халкъаш санна, хӀаллакдийр ду шу, шайн Везачу Делан озе ла ца дугӀу дела»[+].

#### 9


Везачу Эло Исраилан халкъана гӀо хӀунда до

1«ЛадогӀа, исраилхой: шу хӀинца Йордан-хина дехьадовла дохкуш ду, стигал хьалаккхаччал лекха чӀагӀонаш чохь йолу яккхий гӀаланаш йолу а, шун халкъал дукха долу а, ницкъ болу а халкъаш долу латта шайн дола даккхархьама. 2Оцу лаьттан халкъашна юкъахь ницкъ болу а, доккха дегӀ долу а Ӏаьнакхахой бу. Царах лаьцна шуна хууш а ду, хезна а ду иштта олуш: „Мила ву Ӏаьнакхахошна дуьхьал латталур волуш?“[+] 3Ткъа хӀинца хаа ду шуна: шун Веза Дела ву шуна хьалхаваьлла, цӀеро санна, дерриг а дӀакхоллург волу. Цо уьш хӀаллак а бина, шуна хьалха охьабохкур бу. Аш уьш сихха дӀа а лохкур бу, хӀаллак а бийр бу, Везачу Эло шайга ма-аллара[+].

4Шун Везачу Дала шуна хьалхара уьш дӀалаьхкинчул тӀаьхьа, шайн дегнашкахь иштта ма алалаш: „Тхо Шен лаамехь хилла дела, Везачу Эло кхуза схьадалийна, хӀара латта тхайн дола даккха“. ХӀан-хӀан, оцу халкъийн хьараме лелар бахьана долуш, Везачу Эло шуна хьалхара дӀалохкур ду уьш[+]. 5Шун Делан лаамехь хилар я шун догцӀеналла бахьана доцуш, и латта шайн дола даккхархьама, доьлхуш ду шу. ХӀан-хӀан, оцу халкъийн Ӏесалла бахьана долуш, шун Везачу Дала уьш шуна хьалхара дӀалохкур ду, Ша шун дайшка, – ИбрахӀиме, Исхьакхе, Якъубе – ваӀда деш делла дош кхочушдархьама[+]. 6Хаалаш, шу Делан лаамехь хиларна кара ца доуьйту шуна шун Везачу Дала и беркате латта, хӀунда аьлча шу юхахьара халкъ ду»[+].


Исраилхоша дашо эса дар

7«Дагахь латтаделаш, цкъа а диц ма делаш, мел дукха оьгӀазъоьхуьйтура аша шайн Веза Дела яьссачу аренгахь. Мисар-махкара арадевллачу дийнахь дуьйна шаьш хӀокху метте схьакхаччалц Везачу Элана дуьхьалдевлла лелара шу. 8Аша Хьариб-ломахь а оьгӀазвахийтира Веза Эла. Иза шу цигахь хӀаллакдина дӀадаххал дарвеллера[+]. 9[+]Везачу Эло шуьца бина барт тӀеязбина йолу тӀулган экъанаш схьаэца со лам тӀе хьалаваьлча, ас цигахь шовзткъа де-буьйса даьккхира, бепиг а ца дууш, хи а ца молуш[+]. 10Везачу Эло Шен куьйга йоза тӀеяздина йолу тӀулган ши экъа елира соьга. Оцу экъанаш тӀехь яздина дара Везачу Эло гулам болчу дийнахь богучу ломан цӀерана юккъера шуьга схьа мел аьлла дешнаш[+]. 11Шовзткъа де-буьйса дӀадаьлча, Везачу Эло соьга схьаелира тӀулган ши экъа, бартбаран экъанаш.

12Везачу Эло соьга иштта элира: „ХьалагӀатта, дӀавала кхузара, ломара охьавосса. Мисар-махкара ахь арадаьккхина долу хьан халкъ дукха телхина ду. ХӀинцале а дӀабевлла уьш Ас шайна весет динчу новкъа тӀера, шайна лалийна цӀу а вина“[+].

13Везачу Эло кхин а иштта элира соьга: „Ас тидам бира оцу халкъан – иза аьрха халкъ ма ду! 14Ма сецаве Со. Ас хӀаллакдийр ду и халкъ, Ас цуьнан цӀе дуьнен тӀера а дӀайойур ю, ткъа хьох цул доккха а, цул ницкъ болу а халкъ кхуллур ду Ас“[+].

15Со, юха а вирзина, лам тӀера чувоьссира, иза цӀерах богуш болчу хенахь. Бартбаран ши экъа сан карахь яра. 16ДӀахьаьжча, суна гира шайн Везачу Далла дуьхьал аш къа латийна хилар, старгӀин сибатехь шайна лалийна цӀу а вина. Шу сиха дӀадевллера Везачу Эло шуна дӀакхехьа динчу весетан некъа тӀера. 17Ас и ший а экъа, схьа а эцна, сайн карара лаьттах а тоьхна, шун бӀаьргашна хьалха йохийра».


Исраилхошна тӀера Мусас доӀа дар

18«Везачу Элана суждане а вахана, хьалха санна шовзткъа де-буьйса даьккхира ас. Со юуш а, молуш а вацара, аша летийна къинош бахьана долуш. Уьш а летийна, шайн Везачу Далла хьалха вон а дина аша, Иза оьгӀаз а вахийтина аша[+]. 19[+]Со кхоьрура Везачу Элан оьгӀазлонах а, дераллах а, хӀунда аьлча шу хӀаллакдаллал чӀогӀа оьгӀазваханера Иза. Амма Цо юха а ладуьйгӀира соьга. 20АхӀаронна а чӀогӀа оьгӀазвахнера Веза Эла, иза хӀаллакваллал, амма ас оццу хенахь АхӀаронна тӀера а доӀанаш дира. 21Ткъа аша дина къилахь хӀума, старгӀин и сурт, схьа а эцна, цӀергахь дагийра ас. ТӀаккха иза йоха а йина, хьаша а хьаьшна, чан санна, ата а аьтта, лам тӀера охьаоьхучу хи чу тесира ас[+].

22[+]ТабӀерехь, Массехь, Кхиброт-ХӀатаъвуэхь аша кхин а оьгӀазъоьхуьйтура Веза Эла[+]. 23[+]Ткъа Везачу Эло: „Дуьйло, схьадаккха Ас шуна луш долу латта“, – аьлла, шу Кхадеш-БарнаьӀера дохуьйтучу хенахь, шу дуьхьалдевллера шайн Везачу Делан омранна, шу Цунах ца тийшира, аша Цуьнан озе ла ца дуьйгӀира[+]. 24Шу суна девзинчу дийнахь дуьйна аьрха лелара Везачу Элана хьалха.

25Иштта, Везачу Элана хьалха суждане а вахана, шовзткъа де-буьйса даьккхира ас, хӀунда аьлча Везачу Эло аьллера, Ша шу хӀаллакдийр ду. 26ДоӀанна тӀехь ас Везачу Эле иштта элира: „Хьалдолу Эла, хӀаллак ма дехьа Хьайн халкъ, Хьайн долахь дерг, Ахь Хьайн сийлаллица паргӀат а даьккхина, Хьайн ондачу куьйгаца Мисар-махкара арадаьккхина долу[+]. 27Дагабахкийтахьа Хьан ялхой болу ИбрахӀим а, Исхьакх а, Якъуб а. Ма хьежахьа хӀокху халкъан аьрха хиларе, цуьнан Ӏесалле, цуьнан къиношка. 28Дехьа иштта, Ахь тхо арадаьхначу лаьтта тӀехь бехачаьрга ца алийтархьама: ‘Везачу Эло дуьгийла а дацара и халкъ Ша лур ду аьллачу лаьтта тӀе. Цо и халкъ Шена ца деза дела арадаьккхина, яьссачу аренгахь иза хӀаллакдархьама’[+]. 29Ткъа иза Хьан халкъ а, Хьан долахь дерг а ду, Ахь Хьайн ондачу ницкъаца а, дӀакховдийначу пхьаьрсаца а Мисар-махкара арадаьккхина долу“»[+].

#### 10


Делера болу итт хьехам шолгӀа схьаэцар


(Арадаккхар 34:1-10)

1[•]«Оцу хенахь Везачу Эло соьга иштта элира: „Хьалха йиначарах тера а йолуш, тӀулган керла экъанаш ага хьайна. Дечигах царна тӀорказ а дай, Со волчу лам тӀе хьалавала[+]. 2Оцу экъанаш тӀехь ахьа йохийначу шина экъанна тӀехь хилла дешнаш яздийр ду Аса, ткъа ахь уьш тӀорказ чу охьаяхка“[+].

3ТӀаккха акаци олучу дечигах ас тӀорказ а дира, хьалхалернаш санна йолу ши экъа а йира. И ши экъа карахь а йолуш, со лам тӀе велира[+]. 4Везачу Эло, Ша хьалха лам тӀехь гуламан дийнахь цӀеран юккъера схьааьлла болу итт хьехам оцу экъанаш тӀе дӀа а язбина, уьш соьга схьаелира[+]. 5ТӀаккха, лам тӀера юха а вирзина, Везачу Эло сайна тӀе-ма-диллара, айса динчу тӀорказ чу ехкира аса и экъанаш. Уьш хӀинцца а цигахь ю»[+].

6([+]Исраилхой Баировт-Баней-ЯӀакханера гӀунаш тӀера Мосире дӀабахара. АхӀарон дӀакхелхира, иза цигахь дӀавоьллира. Цуьнан метта динан да дӀахӀоьттира цуьнан кӀант ЭлиӀазар[+]. 7Эццара уьш Гуди-Гуде бахара, ткъа цу тӀера – Ютбате. Иза хиш долу латта дара[+]. 8[+]ХӀетахь Везачу Эло Левин тайпа дӀакъастийра, цуьнга Везачу Элаца динчу бертан тӀорказ дӀасалеладайтархьама а, Везачу Элана хьалха гӀуллакх дайтархьама а, Цуьнан цӀарах декъалдарш дӀакхайкхадайтархьама а. Таханлерчу дийне схьакхаччалц иза хӀинца а иштта схьадогӀуш ду[+]. 9Цундела шайн вежарийн долчух лаьттан дакъа дац левихойн, церан долахь латта а дац. Лаьттан декъан метта Веза Эла ву церан, цаьрга хьан Везачу Дала дӀа-ма-аллара.)[+]

10[+]«Хьалха санна, ас шовзткъа де-буьйса даьккхира лам тӀехь. Везачу Эло хӀинца а ладуьйгӀира соьга. Цунна ца лиира исраилхой хӀаллакбан[+]. 11ТӀаккха Везачу Эло иштта элира соьга: „Вало, оцу халкъана хьалхавала, новкъа баха уьш, церан дайшна Ас чӀагӀо еш лур ду аьлла долу латта шайн дола даккхийтархьама“»[+].


Везачу Элан омранаш

12«Исраилан халкъ, хӀун лаьа те хьан Везачу Далла хьоьгара? Цунна лаьа хьайн Везачу Деле бен ларамах хьо вуьзна ца хилар, Цуьнан некъашца хьо лелар, Иза хьуна везар, хьан Везачу Далла ахь гӀуллакх дар даггара а, доллучу хьайн синца а хилар[+]. 13Цунна лаьа ас тахана хьайна тӀедуьллуш долу Везачу Элан весеташ а, парзаш а ахь лардар, хьуна дика хилийтархьама[+]. 14Хьан Везачу Делан ю стигал а, уггар лакхара стигалш а, латта а, цунна тӀехь мел дерг а[+]. 15Хьан дайшна тӀе бен ца хьажийна Везачу Эло уьш безаран Шен лаам. Дерриг а халкъашна юкъара Цо шу, церан тӀаьхье ерш, хаьржира. Тахана а иштта ма ду иза[+]. 16Шайн дегнийн дуьхьлара пардо дӀахададейша, ма хилийша кхин дӀа а юхахьара[+]. 17[+]Хьан Веза Дела – деланийн Дела а, олахойн Олахо а ву. Иза сийлахь а, нуьцкъала а, ларамах вузуьйту Дела а ву. Цо озабезамаш ца бо, Цо кхаьънаш а ца ийдо[+]. 18Цо ларйо байлахь болчеран а, бисинчу зударийн а бакъонаш. Цунна тӀевеанарг а веза, Цо даа-мала а, тӀедуху хӀума а ло цунна[+]. 19Везалаш шаьш долчохь ваха хиъна волу тӀевеана стаг, хӀунда аьлча шу шаьш а ма дара тӀедаьхкинарш Мисар-махкахь[+]. 20Шайн Везачу Деле ларамах дуьзна хилалаш, Цунна цхьанна гӀуллакх делаш. Цуьнгахьа дирзина хилалаш, Цуьнан цӀарах бен дуйнаш ма баалаш[+]. 21Шайн хастамаш Цунна дӀало. Иза шун Дела ву. Шун бӀаьргашна гина долу и сийлахь долу а, ларамах дузуьйтуш долу а гӀуллакхаш шуна дина волу Дела ву Иза. 22[+]Шун дай Мисар-махка баьхкинчу хенахь, уьш кхузткъе итт стаг бен вацара, ткъа хӀинца шун Везачу Дала, стигалара седарчий санна, алсамдаьхна шу»[+].

#### 11


Делан сийлахьалла диц ца дайта беш болу хьехам

1«Иштта, шайн Веза Дела везалаш. Ларделаш Цо шайна лардан тӀедиллинарг а, Цуьнан парзаш а, тӀедехкинарш а, весеташ а массо а деношкахь. 2Дагадаийта шайна, со шун берашка вистхуьлуш воцийла. Царна хиъна а дац Везачу Дала шу нисдинийла, царна гина а дац Цуьнан возалла, Цуьнан онда куьг, Цуьнан схьакховдийна пхьарс, 3[+]Цуьнан тамашийна билгалонаш, Цуьнан гӀуллакхаш, Цо Мисар-мехкан паччахь волчу пирӀунна а, цуьнан халкъана а дина долу. 4[+]Шун берашна ца гина Цо мисархойн эскарх, говрех, гӀудалкхех динарг. Уьш ерриш а Эрзийн хӀорда чохь дӀахьулйинера Цо, уьш шуна тӀаьхьабевллачу хенахь. Таханлерчу денна тӀекхаччалц Везачу Эло уьш хӀаллакбина латтийра[+]. 5Шу хӀокху метте схьакхаччалц, Цо шуна яьссачу аренгахь динарг шун берашна ца гина[+]. 6[+]Раабанхочун Элиабан кӀенташна Датанна а, Абирамна а динарг шун берашна ца гина. ХӀетахь, латта дӀаса а декъаделла, уьш берриш а Исраилан халкъана юкъара лаьтто дӀаийцира: церан доьзалш а, церан четарш а, церан мел хилла болу бахам а[+]. 7Везачу Эло мел дина долу сийлахь гӀуллакхаш гинарш шун бӀаьргаш бара».


Халкъана кхочун долчу лаьтта тӀехь Дала лун долу дика

8«Шу Йордан-хина дехьадевлча, тахана ас шайна тӀедуьллуш долу Делан дерриг а весеташ ларделаш, цигара долу латта, чу а гӀоьртина, шайн дола даккхал ницкъ шайн хилийтархьама. 9Везачу Эло, чӀагӀо а йина, шун дайшна а, церан тӀаьхьенна а лур ду аьллачу, шуьрех а, мазах а дуьзначу токхечу оцу лаьтта тӀехь дехха дахар шун хилийтархьама, ларделаш и весеташ[+]. 10Шайна схьадаккха шу тӀедоьлху и латта шу арадевллачу Мисар-мехкан лаьттах тера дац. Цигахь аша, хӀуш тесначул тӀаьхьа, лаьттана, хасстоьмийн бешана санна, шайн куьйгийн ницкъаца хиш дохкура. 11Ткъа шу шайн дола даккха тӀедоьлху и латта лаьмнаш а, тогӀеш а йолуш ду. Оцу лаьтто стигаларчу догӀанийн хи молу[+]. 12Шун Везачу Дала гӀайгӀа еш долчу оцу лаьтта тӀехь даим бу шун Везачу Делан бӀаьргаш: шеран коьртера дуьйна схьа и шо чекхдаллалц[+].

13[+]Тахана шайга деш долчу Сан весеташка аша леррина ладогӀахь, – шайн Веза Дела шуна везахь, Цунна даггара а, мел долчу синца а аша гӀуллакх дахь, –[+] 14Ас шун лаьттана шен-шен хенахь догӀа лур ду, хьалххе догӀург а, тӀаьхьо догӀург а. ТӀаккха аша шайн ялта а схьагулдийр ду, шайн чагӀар а, шайн зайтдаьтта а доккхур ду[+]. 15Ас шун аренашкахь шун бежанашна буц лур ю, тӀаккха юуш а, дузуш а дехар ду шу[+]. 16Варелаш, ларлолаш, шайн дегнаш Ӏеха ма далийталаш, Везачу Элах дӀа а дирзина, кхечу деланашна гӀуллакх а деш, Ӏибадат а деш дӀахӀиттарх. 17ТӀаккха Везачу Элан оьгӀазалла, яьлла цӀе санна, шуна дуьхьал ер ю, Цо стигал дӀакъовлур ю, догӀа цигара ца даийтархьама. Цундела лаьтто шен ялта лур дац. ТӀаккха шун Везачу Эло шуна луш долчу дикачу лаьтта тӀехь шу кестта хӀаллакьхир ду[+].

18[+]Цундела хӀара сан дешнаш шайн дегнаш чу а, синош чу а дӀадахка, дӀаяздина долу и дешнаш шайн куьйгаш а, хьаьжнаш а тӀе дӀадехка, уьш дагадаийтархьама[+]. 19Шайн кӀенташна хьеха уьш, дийца царах лаьцна шайн цӀенош чохь хевшина Ӏаш а, шаьш некъ беш а, шаьш дӀадуьйшуш а, хьалагӀовттуш а[+]. 20ДӀаязде уьш шайн неӀсагӀанаш тӀе, шайн кевнаш тӀе,[+] 21Везачу Эло шун дайшна дӀабала чӀагӀо йинчу махкахь шун а, шун берийн а дахаран денош шортта хилийтархьама. Лаьтта тӀехула стигал мел хуьлу дехар ду шу цигахь.

22Нагахь санна Ас шуьга кхочушдайта деш долу и дерриг а весеташ аша лардахь, – шайн Веза Дела шуна везахь, Цуьнан массо а некъашца шу лелахь, Цуьнгахьа дирзина шу хилахь, – 23Везачу Эло и дерриге а халкъаш шуна хьалхара дӀалохкур ду, тӀаккха шун халкъал дукха долчу а, ницкъ болчу а халкъийн латта шайн дола доккхур ду аша. 24[+]Аш ког мел баьккхина латта шун хир ду. Яьссачу аренгара Ливанун-махкана тӀекхаччалц, Эпрат-хина тӀера Дуьненаюккъерачу хӀорда тӀе кхаччалц хир ду шун дозанаш[+]. 25Цхьа а латталур вац шуна дуьхьал: шун Везачу Дала, Ша чӀагӀо ма-ярра, аша ког мел баьккхина долчу муьлххачу а лаьттана кхерам тосур бу, уьш, кхоьруш, бегор бу[+].

26Хьажал, тахана ас шуьга харжам бойту: Дала шу декъалдар я шуна неӀалт кхайкхор[+]. 27Нагахь санна тахана ас деш долчу шун Везачу Делан весеташка аша ладогӀахь, шу декъалдина хир ду[+]. 28Нагахь санна аша шайн Везачу Делан весеташка ла ца догӀахь, тахана ас весет деш болчу некъа тӀера шу дӀадерзахь, хьалххе шайна бевзаш боцучу кхечу деланашна тӀаьхьа шу хӀиттахь, шуна неӀалт кхайкхор ду[+]. 29[+]Шун Везачу Дала шайн дола даккха тӀедуьгучу лаьтта тӀе шу далийча, Герзим-лам тӀера декъалдаран дешнаш дӀаала, ткъа Ӏейбал-лам тӀера неӀалт кхайкхоран дешнаш дӀаала[+]. 30(Уьш Йордан-хина дехьа бу, коьртачу некъана малхбузехьа, МорахӀ олучу ножан дитташна уллохь, Ӏариба-тогӀи чохь бехачу канаӀанхойн лаьтта тӀехь йолчу Галгал-гӀалина юххехь.)[+] 31Шун Везачу Дала шуна дӀалуш долу латта шайн дола даккхархьама, шу кестта Йордан-хина дехьадевр ду. И латта схьа а лаьцна, шу оцу тӀехь дехар долчу хенахь, 32тахана ас шайга дӀакховдош долу Цуьнан массо а парзаш а, тӀедехкинарш а леррина кхочушделаш».

#### 12


Ӏибадат деш цхьа меттиг хила езарх лаьцна

1«ХӀорш ду шун дайн Дела волчу Везачу Эло шуна дӀалуш долчу лаьтта тӀехь шу мел деха шуьга кхочушдайта делла парзаш а, тӀедехкинарш а. 2Аша дӀалохкуш долчу халкъаша шайн деланашна Ӏамал еш йолу ерриге а меттигаш – лекхачу лаьмнаш тӀера, баьрзнаш тӀера, муьлххачу а дӀасадаьржина гаьннаш долчу диттана кӀелара – йохаяй дӀаяха[+]. 3[+]Церан сагӀа доккху меттигаш йохаелаш, харцделанашна хӀиттийна церан тӀулгаш аталаш, Ашера-далла лерина долу церан дечиган бӀогӀамаш дагаде, церан цӀу-деланаш дӀахедабелаш, оцу харцделанийн цӀераш а дӀаяхалаш оцу меттера[+].

4Оцу халкъаша харцделанашна Ӏибадат даре терра шайн Везачу Далла Ӏибадат ма делаш. 5Ткъа Шен цӀе йоккхуьйтур йолчу а, шайн Везачу Дала шайн массо а тайпанийн меттигашна юкъахь схьакъастор йолчу а меттигна шу тӀе а дерза, цига а дуьйла[+]. 6Цигахь даха шайн дийнаташ дагоран сагӀанаш а, кхидолу сагӀанаш а, шайна са йоккхучух луш долу уьтталгӀа дакъа а, шайн совгӀаташ а, шаьш йинчу чӀагӀонца а, шайн лаамца а луш долу сагӀанаш а, шайн бежанех схьадевлла долу дуьххьарлера эсий а, иштта уьстагӀех схьадевлла долу дуьххьарлера Ӏахарий а даладе цу метте. 7Цигахь шайн Везачу Далла хьалха яа а яа, иштта шу а, шун доьзалш а шайн куьйгашца шаьш дина долчу массо а хӀуманах а, шайн Везачу Дала шу декъалдарх а самукъадолуш а хила[+].

8Аша цигахь, оха кхузахь хӀинца ма-дарра, дан ца деза и дерриге а. ХӀинццалц шух хӀораммо а шена-шена нийса хетачу кепара сагӀанаш дохура[+]. 9Шу цкъа хӀинца а паргӀато йолчу а, шун Везачу Дала шайна кхочуьйтучу лаьтта тӀе ма ца девлла[+]. 10Ткъа Йордан-хина дехьа а девлла, шун Везачу Дала шайн дола доккхуш долчу декъа тӀехь шу даха хевшича, шуна го бинчу массо а мостагӀех Цо, шу паргӀат а даьхна, шуна синтем бича, шу кхерам боцуш дехар ду[+]. 11ТӀаккха схьадалаш шайн Везачу Далла Ша Ӏайтархьама схьахаржор йолчу меттиге ас шайна весет дина долу дерриге а: дийнаташ дагоран шайн сагӀанаш а, шайн кхидолу сагӀанаш а, шайна йолучу санан уьтталгӀа дакъош а, шайн совгӀаташ а, иштта шайн Везачу Далла, ваӀда а деш, шаьш йинчу чӀагӀонца къастийна мел дерг а[+]. 12Цигахь самукъане даккхийде шайн Везачу Далла хьалха – шу а, шун кӀентий а, шун йоӀарий а, шун леш а, гӀарбашаш а, иштта шайн гӀаланашкахь Ӏаш болу левихой а (шуна санна царна лаьттан дакъа ца кхочу, церан долахь латта хир дац)[+]. 13Ларлолаш, шайна гинчу муьлххачу а меттехь шайн дийнаташ дагоран сагӀанаш дахарх. 14Мелхо а, Везачу Эло шун тайпанийн латтанашна юкъара схьакъастийначу меттехь бен дийнаташ дагоран сагӀанаш бен ма дахалаш, ткъа ас шуна тӀе мел диллинарг цигахь бен кхочуш ма делаш.

15Вуьшта-м, шу мел дехачу гӀаланашкахь шайн бежанашна урс хьакха мегар ду шуна. Шун Везачу Дала шу декъалдаре хьаьжжина, церан жижиг даа мегар ду шуна. Далла хьалха цӀена волчунна а, цӀена воцчунна а даа мегар ду иза, масаран а, сен а жижиг санна. 16[+]Амма, варелаш, дийнатийн цӀийца долу дилха ма даалаш, хи санна, лаьтта тӀе дӀаӀанаделаш иза[+]. 17Шайн Ӏаш йолчу меттигашкахь даа мегар дац шайн кӀен а, керлачу чагӀаран а, зайтдаьттан а Далла луш долу уьтталгӀа дакъа а, шун бежанех схьадевлла долу дуьххьарлера эсий а, шун уьстагӀех схьадевлла долу дуьххьарлера Ӏахарий а, ваӀданца аша Далла лун мел йолу хӀума а, шайн лаамца дӀалуш долу сагӀанаш а, Далла лерина кхидолу шун совгӀаташ а. 18Амма иза шун Везачу Далла хьалха бен ма яалаш, шун Везачу Дала схьакъастор йолчу меттехь – аша а, шун кӀенташа а, шун мехкарша а, шун леша а, шун гӀарбашаша а, шун гӀаланашкахь Ӏаш волчу левихоша а. Даккхийде шайн Везачу Далла хьалха шун куьйгаша мел динарг бахьана долуш. 19Варелаш, шайн лаьтта тӀехь шу мел деха, левихой дӀа ма татталаш[+].

20Шун Везачу Дала, Ша шуьга ма-аллара, шун дозанаш шордича, аша иштта аьлча: „Жижиг даа лаьара тхуна“, – шайна ма-дезза жижиг даа мегар ду. 21Нагахь санна шун Везачу Дала Шен цӀе яккхийта схьакъастийна йолу меттиг шуна уллора дукха гена елахь, шайна шун Везачу Дала деллачу шайн бежанна я уьстагӀна урс хьакха мегар ду, ас тӀе-ма-диллара, шу мел дехаш йолчу гӀаланашкахь шайн лаамца иза даа а мегар ду. 22Иза масаран а, сен а жижиг дууш санна даалаш. Далла хьалха цӀена волчо а, цӀена воцучо а даа мегар ду иза шу долчохь. 23[+]Амма, варелаш, цӀий даарх чӀогӀа ларлолаш, хӀунда аьлча цӀий – иза са ду, жижигца цхьаьна иза ма даалаш[+]. 24Ма даалаш иза, хи санна, дӀаӀанаделаш иза лаьтта тӀе. 25Ма даалаш иза, шайна а, шайн берашна а шул тӀаьхьа а даим дика хилийтархьама, хӀунда аьлча оцу тайпана шайн Везачу Делан бӀаьргашна хьалха нийса дерг деш ду аша. 26Деккъа шайн хир долу деза хӀума а, шаьш йинчу чӀагӀонца дерг а дахьаш схьадуьйла шайн Везачу Дала схьакъастор йолчу меттиге. 27Дийнаташ дагоран сагӀанийн жижиг а, цӀий а шайн Везачу Делан сагӀа доккхучу кхерчана тӀехь даха дезаш ду. Кхидолчу сагӀанийн цӀий хьайн Везачу Делан сагӀа доккхучу кхерчана уллохь дӀаӀано дезаш ду, ткъа оцу сагӀанийн жижиг аша даа мегар ду. 28Хьажал, леррина кхочушде аса шуна тӀедуьллуш долу хӀара дерриге а дешнаш. Аша иза дахь, шуна а, шул тӀаьхьа долчу берашна а дика хир ду, хӀунда аьлча цу тайпана, шайн Везачу Делан бӀаьргашкахь дика а, нийса а дерг деш лелаш хир ду шу».


ЦӀушна Ӏамалъярх лардаларх лаьцна

29«Шайн дола даккха шу чугӀуртучу лаьтта тӀера халкъаш шун Везачу Дала дӀадаьхча, аша уьш цигара дӀа а лаьхкина, церан лаьтта тӀехь шу даха охьахевшича, 30ларлолаш речӀанна чу нисдаларх. Уьш шайн хьалхара хӀаллакдина дӀадаьхча, царна тӀаьхьа шу ма довлалаш, церан деланаш леха ма долалолаш, ма бахалаш вовшашка: „ХӀокху халкъаша шайн деланашна гӀуллакх ма-дарра, оха а дийр ду“[+]. 31Шайн деланашна цара Ӏамал ечу кепара шайн Везачу Далла Ӏамал ма елаш, хӀунда аьлча цара шайн деланашна мел дийриг Везачу Элана дегаза хетарг а, ца дезарг а ду. Цара ур-атталла шайн кӀентий а, шайн йоӀарий а, шайн деланашна лоруш, цӀергахь багабо[+].

32[+]Ас шайга весет мел динарг кхочушдан хьовсалаш. Цхьа а хӀума тӀе а ма тохалаш, дӀа а ма даккхалаш»[+].

#### 13

1«Нагахь санна шуна юкъахь цхьа пайхамар я цхьа гӀенаш гург хаалахь, цо шуна тамашийна билгалонаш, я инзаре хӀуманаш довзийтахь,[+] 2ткъа йийцина йолу тамашийна билгалонаш а, инзаре хӀуманаш а кхочуш а хилла, цара иштта алахь: „Кхечу деланашна тӀаьхьа а хӀуьттур ду вай, царна гӀуллакх а дийр ду вай“, и деланаш шуна бевзаш ца хиллехь а, –[+] 3ахьа оцу пайхамаре я оцу гӀенаш гуш волчуьнга ла ма догӀалахь, хӀунда аьлча ишттачу хӀуманашкахула шу зуьйш ду шун Везачу Дала. Цунна хаа лаьа, шайн Веза Дела шайн мел долчу дагца, шайн мел долчу синца шуна везий те. 4Шайн Везачу Далла тӀаьхьахӀитталаш, Цуьнга ларамах дуьзна хилалаш. Цуьнан весеташ ларделаш, Цуьнан озе ладогӀалаш, Цунна гӀуллакх делаш, Цунна тӀетовжалаш. 5Ткъа и пайхамар я и гӀенаш гург Ӏожаллин кара дӀало, шу Мисар-махкара арадаьхначу а, лоллин цӀийнара паргӀатдаьхначу а шайн Везачу Делах шу дӀадерзийтархьама къамелаш ишттачу наха до дела. Ткъа царна шу галдаха ма лаьа шун Везачу Дала весет дина болчу некъа тӀера. Шайна юкъара зулам иштта дӀадаккха[+].

6Хьан ваша, я хьан кӀант, я хьан йоӀ, я хьан хьоме зуда, я хьан доттагӀа, хьуна хьайн са санна везаш волу, къайлаха хьо леван гӀорта мега: „Вало, кхечу деланашна гӀуллакх деш лелар ду вай“, – бохуш. Делахь а, хьуна а, хьан дайшна а бевзина ца хилла и деланаш. 7Уьш хьуна гонах долчу, хьуна уллохь а, генахь а долчу, дуьненан цхьана йистера вукху йистехь долчу халкъийн деланаш хила мега. 8Хьо реза а ма хилалахь, цуьнга ла а ма догӀалахь. Хьан бӀаьргашна цунах къа ма хетийла. Цунах къинхетам а ма бе, иза хьул а ма ве[+]. 9Амма иза вей дӀаваккха. Уггар а хьалха хьан куьг хила деза цунна тӀе айина, иза верхьама. Цул тӀаьхьа дерриг а халкъан куьг хила деза цунна тӀехь[+]. 10Цунна и валлалц тӀе тӀулгаш кхисса, Мисар-махкара, лоллин цӀийнара, хьо араваьккхинчу хьан Везачу Делах хьо дӀаверзийта уьш гӀерта дела[+]. 11Иза дӀа а хезна, Исраилан дерриг а халкъ кхералур ду. ТӀаккха шуна юкъахь иштта зулам кхин дийр дац.

12Шун Везачу Дала шуна даха охьаховша луш йолчу гӀаланашна юкъара цхьана гӀаланах лаьцна шайна хаза там бу шуна, 13шуна юкъара Делан лаамехь боцу нах гучубевлла бохуш. Цара гӀалин бахархой Ӏехийна: „Дуьйло, кхечу деланашна гӀуллакх дийр ду вай“, – бохуш. Ткъа и деланаш шуна ца бевза[+]. 14Ахь оцу хӀуманах лаьцна хаттарш де, и хӀума дикка талла. Нагахь аьлларг бакъ делахь, нагахь и дегаза дерг шуна юкъахь баккъалла а нисделлехь, 15оцу гӀалин массо а бахархой тур хьаькхна хӀаллакбелаш. Ерриг а гӀала, Далла леринан дӀа а къастийна, цуьнан бахархошца а, бежанашца а тур хьаькхна дакъазаяккха. 16Ткъа гӀали чохь йолу ерриге а хӀонс майданна юккъе схьагулъе. ГӀала а, цуьнан мел йолу хӀонс а цӀерца ягае, шун Везачу Далла лерина долу сагӀа санна. Латтийла и гӀала даим саьлнаш а хилла, цкъа а юхаметтахӀоттийна хила ца еза иза[+]. 17Дакъазадаккха Далла дӀакъастийначух цхьа а хӀума шун куьйгех ма хьакхалойла, Везачу Эло, Шен оьгӀазалла дӀа а яьккхина, шуна Шен дика далийтархьама. Иза иштта делахь, Цо шух къинхетам бийр бу, шу доьбуьйтур а ду, шун дайшна Ша чӀагӀо ма-ярра[+]. 18Иштта хир ду, нагахь санна, ас хӀинца деш долу Цуьнан весеташ кхочуш а деш, Цуьнан бӀаьргашкахь нийса дерг а деш, шайн Везачу Деле аша ладогӀахь».

#### 14


Веллачунна саготта хилар

1[+]«Шу – шайн Везачу Делан бераш ду. Шайн дегӀа тӀехь цхьа а чов ма елаш, шайн хьаьжнаш тӀера чоьш дӀа ма дашалаш, стаг велла дела, шайн сингаттам гайта гӀерташ[+]. 2[+]ХӀунда аьлча хьо хьан Везачу Далла дӀакъастийна деза халкъ ду. Дуьнен тӀера дерриг а халкъашна юкъара Цо къастийна хьо, Шен долахь долу жовхӀар хилийтархьама»[+].


Хьаналчу а, хьарамчу а дийнатех лаьцна


(Ӏамалъяр 11:1-47)

3[•]Мусас кхидӀа а элира: «Везачу Элана дегаза хетачех цхьа а хӀума ма яалаш. 4ХӀорш ду шуна даа мегаш долу хьайбанаш: стерчий, уьстагӀий, гезарий, 5сенаш, масарш, шоьккареш, хьехарий, тайп-тайпана лунаш, акха гезарий. 6КӀоргга харш а долуш, бергаш шина декъе екъаелла долу а, нох дохуш долу а муьлхха а дийнат даа мегар ду. 7Делахь а, нох доккхуш долчех я кӀоргга харш а долуш, бергаш екъаеллачех хӀорш ма даалаш: эмкалш, пхьагалш, гӀамарпхьагалш. Уьш нох доккхуш елахь а, церан бергаш екъаелла яц. Уьш шуна хьарам ю. 8Иштта хьакха а ю шуна хьарам. Цуьнан бергаш екъаелла ю, амма цо нох ца доху. Цу дийнатийн жижиг а ма даа, церан чархех куьг а ма Ӏотта.

9Хи чохь дехачу дийнатех кӀеда а, онда а пелагаш дерш даа. 10Ткъа пелагаш доцурш ма даа: уьш шуна хьарам ду.

11Олхазарех а даа хьанал дерш. 12Амма царах долу хӀорш даа мегар дац: аьрзу а, ломъаьрзу а, боца ког болу аьрзу а, 13шен тайпанашца маккхал а, шен тайпанашца леча а, 14шен тайпанашца муьлхха къиг а, 15страус а, бухӀа а, чайка а, шен тайпанашца куьйра а, 16соька а, ибис а, кӀайн бухӀа а, 17пеликан а, сип а, чӀерийдохург а, 18аист а, шен тайпанашца зуя[*] а, хӀуттут а, бирдолаг а.

19ТӀемаш долу дерриг а сагалматаш а хьарам ду шуна. Уьш ма даалаш. 20Ткъа тӀемаш долчу дийнатех муьлхха а хьанал дерг даа мегаш ду.

21[+]Цхьа а къеелла йолу хӀума ма яа, муьлхачу шун гӀаланашкахь вехаш волчу тӀевеанчу стагана дӀало иза. Цуьнга яийта иза, я кхечу къомах волчунна дӀадохка и жижиг, хӀунда аьлча хьо хьан Везачу Делан деза халкъ ду.

Буьхьиган жижиг цуьнан ненан шури чохь ма кхехкаде»[+].


Кхиийначух уьтталгӀа дакъа дӀадаларх лаьцна хьехам

22[+]«ХӀора шарахь шайн кхашна тӀехь, хӀу а тесна, айхьа кхиийна долчух уьтталгӀа дакъа дӀакъастаде[+]. 23Шайн Везачу Далла хьалха, Ша Ӏайтархьама Цо схьахоржур йолчу меттигехь, даалаш шайн ялтин, шайн чагӀаран, шайн зайтдаьттан уьтталгӀа дакъа а, шайн бежанийн дуьххьарлера эса а, шайн уьстагӀийн дуьххьарлера Ӏахар а. Иза де шаьш мел деха, шайн Везачу Деле ларамах дуьзна хила Ӏамархьама. 24Нагахь санна шун Везачу Дала Шен цӀе яккхийта схьакъастор йолу меттиг гена йолу дела, и некъ шуна беха белахь, шайн Везачу Дала шу декъалдина хиларна уьтталгӀа дакъа цига шу дӀадахьалуш дацахь, 25и дерриге а детих хийца. ТӀаккха и дети шайн куьйга а диллий, шун Везачу Дала схьакъастор йолчу меттиге схьадуьйла. 26Ткъа оцу детих шайн дагна мел дезнарг схьаэца: стерчий, уьстагӀий, чагӀар, кхидолу маларш, шайна мел луург. ТӀаккха цигахь, шун Везачу Далла уллохь, и хӀуманаш яа, иштта сакъералуш а хила.

27Шайн гӀаланашкахь болу левихой биц ма белаш, хӀунда аьлча церан долахь, шун санна, шайн лаьттан дакъа дац[+]. 28Кхо шо хан яьлча, шаьш кхиийна долчух уьтталгӀа дакъа дерриге а дӀа а къастадай, оццу шарахь шайн гӀаланашкахь дӀадилла[+]. 29ТӀаккха левихой а (церан долахь, шун санна, лаьттан дакъа ца хиларна), тӀебаьхкина нах а, бай а, бисина зударий а схьабахкийта, оцу уьтталгӀачу дакъойх цаьрга даийта а, бузийта а, шун куьйгаша деш долчу муьлххачу а гӀуллакхашна тӀехь шун Везачу Деле шу декъалдайтархьама».

#### 15


ВорхӀалгӀачу шарах лаьцна


(Ӏамалъяр 25:1-7)

1«ВорхӀ шо чекх мосазза долу, декхарш схьа ца дохуш дита[+]. 2Гечдар иштта хуьлу: шен юххерачунна юхалург хӀума елла волчу, муьлххачу стага, и декхар шен къомах волчунна гечдан деза. И декхар цо цуьнгара схьадеха ца деза, хӀунда аьлча Везачу Эло дӀакхайкхийра, декхарш схьа ца дохуш дита аьлла. 3Кхечу махкара волчуьнгара декхар схьадаккха, ткъа шайн къомах волчо шуна дӀадала дезаш долу декхар схьа ца доккхуш дита[+].

4Делахь а, шуна юкъахь мисканиг хила ца веза, хӀунда аьлча шун Везачу Дала шун дола дӀалуш долчу лаьтта тӀехь шу шортта декъалдийр ду. 5Иза иштта хир ду, нагахь санна шайн Везачу Деле бен аша ладугӀур дацахь а, тахана ас шайна тӀедохкуш долу весеташ аша леррина кхочушдахь а. 6Шу иштта лелахь, шун Везачу Дала шу декъалдийр ду, Ша шуьга ма-аллара. Аша дуккха а долчу халкъашна юхалург а лур ду, ткъа цаьргара юхалург хӀумма схьа а оьцур яц. Аша дуккха а халкъашна тӀехь олалла дийр ду, ткъа цара шуна тӀехь олалла дийр дац[+].

7[+]Нагахь санна шун Везачу Дала шуна схьалуш долчу лаьтта тӀерачу цхьана гӀалахь шун къомах болчарах цхьаъ къен хилахь, варелаш, шайн дегнаш чӀагӀ а ма делаш, шайн куьйгаш а ма дехкалаш къечунна гӀо дан. 8Амма шайн куьйгаш дӀа а деллий, цунна мел оьшург юхалург лолаш[+]. 9„Декхарш дуьтуш долу ворхӀалгӀа шо тӀекхочуш ду“, – боху цӀена йоцу ойла шайн даг чу йожарх, варелаш, ларлолаш. Иза а аьлла, шайн къомах волчунна хьалха шу бӀаьрмециг довла мега, цунна юхалург хӀума а ца елла. Ткъа цо Везачу Эле латкъам бан тарло, тӀаккха иза шуна къилахь лорур ду. 10ПаргӀат юхалург ло цунна, шайн дегнаш чохь яппарш а ца еш. Аш иштта делча, шун Везачу Дала шун массо а гӀуллакхашна тӀехь а, шун куьйгаша мел дечунна тӀехь а шу декъалдийр ду. 11[+]Къен адамаш-м даим а хир ду шун махкахь. Цундела шайн комаьрша куьг кховдаде шайн лаьтта тӀехь шайн къомах мел волчу къечунна я мискачунна»[+].


Леш лелорах лаьцна


(Арадаккхар 21:1-11)

12[+]«Нагахь санна шун Ӏебархойн къомах волу стаг я зуда шуна лолла вохкалахь, иза ялх шарахь шун лай хила веза. Амма ворхӀалгӀачу шарахь дӀахеца иза[+]. 13Шаьш иза дӀахецча, даьссачу куьйгашца ма вахийталаш иза. 14Комаьршаллица яхьийта цуьнга шайн уьстагӀех, шайн хьаьтта тӀера долчух, шайн муттдоккхургех долу дакъа. ДӀало цунна, шун Везачу Дала шаьш мел декъалдинчуьнга хьаьжжина. 15Дагахь латтаделаш Мисар-махкахь шаьш леш хилла лелар а, шайн Везачу Дала шу паргӀатдахар а. Цундела тӀедуьллу ас шуна тахана хӀара.

16Нагахь санна, шу долчохь шена дика хилла дела, цо шуьга иштта алахь: „Со дӀа ца воьду шу долчуьра, сайна шу а, шун доьзал а беза дела“, – 17аша, ю схьа а эций, цуьнан лергах иза чекх а яккхий, неӀарх Ӏотта. ТӀаккха иза гуттаренна а шун лай хилла вуьсур ву. Изза делахь гӀарбашна а[+]. 18Холчу ма даккха шайна иза дӀахеца везаш хилар, хӀунда аьлча ялх шарахь ша бина болу болх цо мехах аш лаьцна волчу белхалочо бинчул шозза йораха бина. Мелхо а, цу бахьаненна шун Везачу Дала аш мел деш долчунна тӀехь шу декъалдийр ду».


Дуьххьарлера бежанаш а, уьстагӀий а

19[+]«Шайн бежанех а, уьстагӀех а дуьххьара дуьнен чу яьлла йолу боьрша хӀума шайн Везачу Далла дӀакъастае. Дуьххьарлерчу эсана тӀехь болх ма белахь, дуьххьарлера Ӏахар ма ларгалахь[+]. 20Шайн Везачу Далла хьалха хӀора шарахь аша а, шун доьзало а даалаш и дийнаташ Везачу Эло Шена хоржур йолчу меттехь. 21Нагахь санна оцу дийнатех цхьанна тӀехь цхьа айп делахь, астагӀа я бӀаьрзе иза хилахь, я муьлхха а кхин тайпа айп долуш хилахь, шайн Везачу Далла сагӀина лерина дӀа ма ло иза[+]. 22Амма шайн гӀаланашкахь даалаш цуьнан жижиг. Иза Далла гергахь цӀена волчо а, цӀена воцучо а даа мегар ду, масаран я сен жижиг санна. 23[+]Амма цуьнан цӀий ма даалаш. Иза, хи санна, лаьтта тӀе дӀаӀанаделаш»[+].

#### 16


Пасахьан дезачу денойх лаьцна


(Арадаккхар 12:1-20)

1[+][•]«Абиб[*] олучу баттахь шайн Везачу Далла лерина Пасахьан деза денош дазде, хӀунда аьлча оцу беттан цхьана буьйсанна шун Везачу Дала Мисар-махкара арадаьхнера шу. 2Везачу Эло Ша Ӏайтархьама къастор йолчу меттехь, шун Везачу Далла лерина долу Пасахьан сагӀа санна, шайн жех я бежанех цхьана дийнатна урс хьакха. 3Цуьнан жижигца совсийна хӀума ма яалаш. ВорхӀ дийнахь совсоза баьпкаш даалаш цуьнца, баланийн долу баьпкаш, хӀунда аьлча шу сиха арадевллера Мисар-махкара. Даалаш и баьпкаш, дуьнен чохь шу мел деха шаьш арадовлар шайна диц ца далийта[+]. 4ВорхӀ дийнахь шун махкахь цхьанхьа а совсуьйту цхьа а хӀума каро ца еза. Хьалхарчу дийнахь, суьйранна, сагӀа даккха, ткъа жижигах долу цхьа а дакъа Ӏуьйренга ма далийта[+].

5Шун Везачу Дала шайна лун йолчу гӀаланийн цхьанна а чохь Пасахьан сагӀина лерина долчу дийнатна урс хьокхийла дац шун. 6Шун Везачу Дала Ша Ӏайтархьама къастор йолчу меттехь бен Пасахьан дийнатна урс ма хьакхалаш, сарахь, малх дӀабузучу хенахь, шун дай Мисар-махкара арабевллачу хенахь. 7Шун Везачу Дала къастор йолчу оцу меттехь дийнатан жижиг кхехка а делаш, иза даа а даалаш. Ткъа шолгӀачу дийнахь шайн четарш чу юхадерза йиш ю шун. 8Ялх дийнахь совсаза долу баьпкаш даа, ткъа ворхӀалгӀачу дийнахь шайн Везачу Далла беза гулам дӀахӀоттабе. Оцу дийнахь цхьа а болх ма бе».


Ялта чудерзоран деза де


(Арадаккхар 34:22; Ӏамалъяр 23:15-21)

9[+]«Маьрсаца кӀа хьокхучу хьалхарчу денна тӀера ворхӀ кӀира дагарде[+]. 10Цул тӀаьхьа шайн Везачу Далла лерина ШавуӀот цӀе йолу дезде дазделаш, шайн лаамца долу сагӀа а доккхуш, шайн Везачу Дала шу декъалдаре хьаьжжина. 11Шайн Везачу Далла хьалха сакъералуш хила Цо Ша Ӏайтархьама къастор йолчу меттехь – шу а, шун кӀентий а, йоӀарий а, шун леш а, гӀарбашаш а, шун гӀаланашкахь Ӏаш болу левихой а, тӀебаьхкина нах а, иштта бай а, бисина Ӏаш болу зударий а. 12Мисар-махкахь шаьш леш хилла лелар дагахь латтаде. Цундела и парзаш лар а де, уьш кхочуш а де»[+].


Адамаш кхалораш кӀелахь Ӏаш долу деза денош


(Ӏамалъяр 23:33-43)

13[+]«Кхалораш кӀелахь Ӏаш долу деза денош ворхӀ дийнахь дазде, шаьш аренаш тӀера ялта хьаькхна девлча а, шайн муттдоккхургашна чуьра чагӀар схьадаьккхина девлча а[+]. 14Оцу дезачу деношкахь сакъера – аша а, шун кӀенташа а, йоӀарша а, шун леша а, гӀарбашаша а, шун гӀаланашкахь Ӏаш болчу левихоша а, тӀебаьхкинчу наха а, байша а, бисинчу зударша а. 15ВорхӀ дийнахь шайн Веза Дела лоруш дазделаш и денош, Везачу Эло къастор йолчу оцу меттехь. Кхоччуш сакъералуш хилалаш, хӀунда аьлча шун Везачу Дала аш ялта чудерзоран балхана тӀехь а, шун куьйгаша мел дечу гӀуллакхашна тӀехь а декъалдина ду шу.

16Шарахь кхузза халкъана юкъара боьрша стаг мел верг шен Везачу Далла хьалха дӀахӀотта веза Цо къастор йолчу оцу меттехь – совсазчу баьпкан дезачу дийнахь, ШавуӀот цӀе йолчу дезачу дийнахь, Кхалорийн дезачу деношкахь. Цхьа а стаг Везачу Элана хьалха даьссачу куьйгашца ван ца веза. 17ХӀорра а шен Везачу Дала ша декъалваре хьаьжжина, Везачу Элана лерина долу совгӀат карахь а дахьаш ван веза».


Кхелъяр

18«Шун Везачу Дала шайна лур йолчу массо а гӀаланашкахь шайн-шайн тайпанийн латтанашкахь кхелахой а, тӀехьовсурш а дӀахӀиттабе. Иза де цаьрга халкъана тӀехь нийса кхел яйтархьама[+]. 19[+]Ма талхаделаш кхелъяр, цхьаьнгге а озабезам ма белаш. Ма эцалаш кхаьънаш, хӀунда аьлча кхаьънаша хьекъале берш а бӀарзбо, нийса болчеран гӀуллакхаш хийцадолуьйту[+]. 20Массо а хенахь бакъйолу кхел бен ма елаш, шаьш дийна хилийтархьама а, шайн Везачу Дала шайна луш долу латта дола даккхархьама а.

21[+]Шайн Везачу Далла аша дӀахӀоттор болчу сагӀа доккхучу кхерчана уллохь Ашера-далла лерина болу цхьа а дечиган бӀогӀам ма хӀоттабелаш[+] 22[+]Харцделанашна а тӀулгаш дӀа ма хӀиттаделаш. Иза шун Везачу Далла цадезарг ду».

#### 17

1«Шайн Везачу Далла сагӀина сакхт долу, я кхин заралла долу сту я уьстагӀ ма балаш, хӀунда аьлча иза Цунна дегаза хета. Иза Везачу Далла хьалха дегаза ду[+].

2Нагахь санна шун Везачу Дала шуна луш йолчу цхьана гӀалахь, Делаца бина барт а бохош, Цунна зуламе хеташ дерг дина цхьа стаг я зуда хилахь, 3[+]нагахь санна цара, Ас тӀедиллина долчунна дуьхьал а лелаш, кхечу деланашна Ӏамал а яхь, я царна, я малхана, я баттана, я стигалийн ницкъашна Ӏибадат а дахь, 4ткъа шуьга царах лаьцна хаам а беана, шуна иза схьахазахь, аша и гӀуллакх леррина талла деза. Нагахь санна и дегаза хӀума исраилхошна юкъахь далийтина хилар билггал бакъ хилахь, 5аша и зулам дина волу стаг я зуда гӀалин кевнашна арахула тӀе а валавай, иза валлалц цунна тӀе тӀулгаш кхисса[+]. 6[+]Шина я кхаа тешо динчу тоьшаллица бен и бехкеверг вен ца веза. Стаг вен кхел ярхьама, теш цхьаъ хилла Ӏан ца веза[+]. 7[+]Тоьшалла деш болчеран куьйгаш массерачул а хьалха хьалаайина хила деза и стаг вен, цул тӀаьхьа дерриге а халкъо царна тӀулгаш кхисса деза. Шайна юкъара зулам иштта дӀадаккха[+].

8Нагахь санна цхьа къовсаме долу гӀуллакх цхьалхадаккха шайна хала делахь, – и гӀуллакх цӀий Ӏанорах лаьцна, девнах лаьцна, я чов ярх лаьцна делахь, – шун гӀаланашкара нах берриш а цхьатерра реза бацахь, хьала а гӀовттий, шайн Везачу Дала къастор йолчу оцу метте дӀагӀо. 9Левихой болчу динан дайшна а, оцу деношкахь кхел еш хир волчу кхелахочунна а тӀе а гӀой, цаьрга хатта, тӀаккха цара эр ду шуьга кхел нийса муха ян еза[+]. 10И гӀуллакх Везачу Эло къастор йолчу меттехь, цара ма-аллара, чекх а даккха, цара шайна хьехнарг дерриг а кхочушдан а хьажа. 11Цара шайна хьехначу хьехамашца а, цара тӀедиллинчуьнца а лелалаш. Цара аьллачунна тӀера я аьтту, я аьрру агӀор ма довлалаш. 12Ткъа цигахь шун Везачу Далла гӀуллакх деш волчу динан дас а, кхелахочо а бохург ца деш кӀоршаме леларг вен веза. Иштта дӀадаккха исраилхошна юкъара зулам. 13Иза дерриге а халкъана дӀахезар ду. Нах кхералур бу, уьш кхидӀа кӀоршаме лелар бац».


Паччахьах лаьцна долу весет

14[+]«Шайн Везачу Дала шайна луш долчу лаьтта тӀе а даьхкина, латта шайн дола а даьккхина, цигахь шаьш даха хевшича, аша иштта ала мега: „Ваьшна тӀехь паччахь дӀахӀоттаве вай, вайна гонах долчу халкъаша ма-хӀоттаварра“[+]. 15Иштта делахь, шун Везачу Дала схьахаьржжинарг дӀахӀоттавелаш шайна тӀехь паччахь. И паччахь шун гергарчарна юкъара хила веза. Кхечу махкара волу а, шун къомах воцу а стаг шуна тӀехь паччахь дӀахӀоттавойла дац[+]. 16[+]Цо шена дукха говраш а ма гулйойла, нах Мисар-махка а ма бахийтойла, шена кхин говраш хилийтархьама, хӀунда аьлча Везачу Эло шуьга аьлла дара: „Мисар-махка юха ма дуьйлалаш“[+]. 17[+]Шен дог Делах ца тилийтархьама, шена дукха зударий а ма балабойла цо. Иштта деши а, дети а дукха ма гулдойла цо[+]. 18Амма шен паччахьаллин гӀанта тӀе ша охьахиъча, левихойн динан дайшкахь долчу тептарш тӀера хӀара товрат-хьехамаш шена дӀаязбан беза цо. 19И дӀаяздина тептар цуьнгахь хуьлийла, ша мел вехачу деношкахь даим а доьшийла цо иза, шен Везачу Деле ларамах вуьзна хила Ӏамархьама а, и берриге а товрат-хьехамаш а, парзаш а леррина кхочушдархьама а[+]. 20Цуьнан дог кура ма долийла шен къомах болчарна хьалха, оцу весеташна тӀера дӀа ма волийла иза я аьтту, я аьрру агӀор, иза а, цуьнан кӀентий а дуккха а хенашкахь исраилхошна тӀехь паччахьалла деш хилийтархьама».

#### 18


Дахарехь динан дайн декъах лаьцна

1«Динан дай болчу левихошна а, дерриг а левихойн тайпанна а лаьттан дакъа кхочур дац Исраилан махкахь. Везачу Элана деанчу сагӀанех дакъа кхочур ду царна, цунах хир ду церан рицкъа. 2[+]Шайн вежаршна-исраилхошна юкъахь лаьттан дакъа кхочур дац левихошна. Церан дакъа Веза Эла ву, Цо Ша цаьрга ма-аллара[+].

3Стерчий я уьстагӀий сагӀина деанчу наха динан дайшна дӀаяла еза цу дийнатийн хӀара меженаш: тӀа а, мочхалш а, искиртиг а[+]. 4Иштта дуьххьара гулдина ялта а, даьккхина чагӀар а, даьтта а, уьстагӀашна тӀера дуьххьара лергина тӀаргӀа а дӀало царна[+]. 5ХӀунда аьлча шун Везачу Дала къастийна уьш шуна юкъара, Шена хьалха а лаьтташ, цара а, церан тӀаьхьено а Везачу Элан дуьхьа гӀуллакх дархьама.

6Муьлхха а левихо, ша Ӏийначу гӀали чуьра Исраилан мехкан мичча а меттера дӀа а вахана, Везачу Эло къастийначу метте шен деган лаамца ван йиш йолуш ву[+]. 7Цигахь Везачу Элана Ӏамал еш болу шен вежарий левихой санна, шен Везачу Далла гӀуллакх деш иза велахь, 8вукху левихоша санна, цхьатерра дакъа схьаэца йиш ю цуьнан, шен ден бахам боьхкина эцначул совдаьккхина».


Кхечу къаьмнийн нехан гӀиллакхех ларвалар

9«Шайн Везачу Дала шайна лун долчу лаьтта тӀе шаьш даьхкича, кхечу халкъаша лелийна боьха гӀуллакхаш дан ма Ӏамалаш[+]. 10[+]Шайна улло ма вита шен кӀант я йоӀ цӀергахь дагош верг, пал тосуш верг, жинашца тайнарг, эвлаяъ, бозбунчалла лелош верг,[+] 11[+]адамийн синош тӀедоьхуш верг, молханаш лелош верг, беллачу нахаца къамел дан гӀерташ верг[+]. 12ХӀунда аьлча Везачу Элана боьха хета и гӀуллакхаш лелош берш, цундела шуна хьалхара дӀалохку Цо и халкъаш, церан боьха гӀуллакхаш бахьана долуш. 13[+]Шайн Везачу Далла хьалха цӀена хила».


Пайхамар воуьйтур ву аьлла, ваӀда дар

14«Аш дӀалохкур долчу цу халкъаша пал тосучаьрга а, бозбунчашка а ладугӀу, ткъа шун Везачу Дала шуна иза дан пурба ца делла. 15[+]Шуна юкъара, шун вежарех, со санна, шун Везачу Дала Пайхамар воуьйтур ву шуна. Цуьнга ладогӀа[+].

16Дала иза лур ву шуна аша вехарна, хӀунда аьлча шаьш Хьариб-лам тӀехь гулделлачохь аш дехна: „ХӀинца чул тӀаьхьа тхан Везачу Делан аз ма хозийла тхуна, кхин хӀара сийлахь цӀе а ма гойла тхуна, тхо хӀаллак ца хилархьама!“ – бохуш[+]. 17Везачу Эло соьга элира: „Дика ду цара иза доьхуш хилар[+]. 18Ас церан вежаршна юкъара хьо санна волу Пайхамар лур ву царна. Бийца мотт лур бу Ас Цунна, тӀаккха Ас Шена тӀедиллинарг нахе дӀаэр ду Цо[+]. 19[+]Сайн Пайхамарехула Ас бохучуьнга ла ца доьгӀначуьнгара Ас жоп доьхур ду. 20Ас шена тӀедиллина доцург Сан цӀарах дуьйцуш волу пайхамар а, кхечу деланийн цӀарах къамел деш волу пайхамар а хӀаллакве“[+].

21Аш ойла ян тарло: „Тхуна муха хуур ду Везачу Элера ду я дац пайхамаро дуьйцуш дерг?“ 22Нагахь пайхамаро Везачу Элан цӀарах аьлларг кхочуш ца хилахь, и дешнаш Везачу Элера дац. Уьш цу пайхамаро шегара дуьйцуш ду. Цунах ма кхера!»

#### 19


ДӀалочкъийла йолу гӀаланаш


(Лелар 35:9-34; ЮшаӀ 20:1-9)

1[+][•]«Шун Веза Дела шуна схьалуш долчу лаьтта тӀера къаьмнаш хӀаллакдина ваьлча, аша церан латта шайн дола доккхур ду, церан гӀаланашкахь а, цӀеношкахь а даха а ховшур ду шу. 2ТӀаккха шун Везачу Дала шуна дӀалуш долчу шайн лаьттана юккъехь шайна кхо гӀала дӀакъастае. 3Шайн Везачу Дала шайн дола луш долчу лаьттах кхо дакъа а де, хӀора декъа чохь дӀакъастийна йолчу гӀалина тӀедоьлху некъаш а де, адам дийна волчу муьлххачу а стеган цига дӀавада аьтто хилийтархьама. 4Шен са кӀелхьардаккхархьама, оцу гӀаланех цхьаьнга ведда волчу адам дийначу стагах лаьцна долу весет иштта ду. И санна волчу стага ларамаза шена уллораниг вийна хила веза, велларг валале хьалха цуьнца мостагӀалла а доцуш. 5Масала шух шиъ хьуьнах вогӀу дечиг даккха, ткъа дитт хадо хьалхарчу стага диг хьалаайича, оцу дагаро, даганна тӀера а даьлла, шолгӀачу стагана тӀе а кхетта, иза вен тарло. ДӀалочкъийла йолчу гӀаланех цхьанхьа дӀавада мегар ду адам дийна волу иштта стаг, дийна висархьама[+]. 6И гӀаланаш кхоъ ца хилча, некъ беха хиларна чӀир йоькхучо, ша оьгӀазвахханчохь, стаг вийначунна тӀаьхьа а ваьлла, цунна тӀе а кхаьчна, иза вен тарло. Делахь а, оцу стагана вен кхел ца йогӀу, иза хьалха оцу веллачуьнца мостагӀалла долуш ца хилла дела. 7Цундела дина ас хӀара омра: „Шайна кхо гӀала дӀакъастае“, – аьлла.

8-9Шун Везачу Дала, шун дайшна ваӀда ма-дарра, шун долахь болу мохк алсамбаьккхича, шун дайшка Ша йинчу чӀагӀоне хьаьжжина, Цо дерриге а латта шуна дӀаделча, кхин а кхо гӀала дӀакъастае. (Дала и латта лур ду шуна, нагахь санна тахана ас тӀедуьллуш долу хӀара дерриге а весеташ аша леррина кхочушдахь – нагахь санна шун Веза Дела шуна везахь, шаьш мел деха Цуьнан некъашца шу лелахь.) 10Иза делаш шун Везачу Дала шун дола лур долчу шайн лаьттана юккъехь бехк боцучу стеган цӀий ца Ӏанадайтархьама а, шуна тӀехь цӀий ца хилийтархьама а[+].

11Амма нагахь санна цхьаъ вукхуьнан мостагӀа а хилла, иза лар а вина, цунна тӀе а кхетта, иза вен а вийна, царах цхьана гӀала дӀавадахь,[+] 12тӀаккха цуьнан гӀаларчу къаноша, иза цигара схьалаца цунна тӀаьхьа нах бахийта беза. И стаг чӀир йоькхучу нехан кара дӀавала веза, иза валийтархьама. 13Шун бӀаьргашна къа ма хетийла цунах. Бехк боцучу стеган цӀий Ӏанор дӀадаккха исраилхошна юкъара, шуна дика хилийтархьама»[+].


Латта лачкъорах а, харцтоьшалла дечех а лаьцна

14[+]«Шайн Везачу Дала шун дола дӀалуш долчу лаьтта тӀехь а долу, шуна кхочуш долу дакъа дӀакъастош а долу, шайн дайша дӀахӀоттийна а долу шира доза дӀа ма хиладе[+].

15[+]Нагахь санна муьлхха а къа латорна тӀехь я зулам дарна тӀехь стаг бехкевеш велахь, цхьа теш хилар ца тоьу. ХӀорра а бехкевар шина я кхаа тоьшалла дечеран багахула бен чӀагӀдийр дац[+] 16Нагахь санна мекара тоьшалла деш волу цхьаъ цхьанна дуьхьалвалахь, цо Ӏесалла ялийтина иза бехке а веш,[+] 17тӀаккха юкъахь дов долу и ший а стаг Везачу Элана а, оцу деношкахь гӀуллакх деш хир болчу динан дайшна а, кхелахошна а хьалха дӀахӀуттийла[+]. 18И гӀуллакх кхел ечара дикка талла деза. Нагахь санна и тоьшалла деш верг харцлуьйш а велахь, цо шен къомах волчунна харцтоьшалла а динехь, 19тӀаккха шен къомах волчунна дан цунна дагадеанарг цунна а делаш. Шайна юкъара зулам иштта дӀадаккха[+]. 20Иза кхечарна дӀахезар ду, тӀаккха уьш кхералур бу, иштта зулам шуна юкъахь кхин долуьйтур дац. 21[+]Къа ма хетийла цунах шун бӀаьргашна: синах са даккха догӀу, хьайн бӀаьрг баккхахь, цунна дуьхьал бӀаьрг баккха, цергана дуьхьал церг яккха, куьйгах – куьг, когах – ког»[+].

#### 20


ТӀемах лаьцна тӀедиллинарг

1«Шайн мостагӀашна дуьхьал тӀом бан шу доьлхуш шун чул дукха йолу церан говраш, гӀудалкхаш, тӀемалой шайна гича, кхера ма лолаш, хӀунда аьлча Мисар-махкара шу арадаьхна волу шун Веза Дела шуьца ву[+]. 2Шу тӀаме новкъа довлуш, динан дас, хьалха а ваьлла, халкъе иштта ала деза: 3„ЛадогӀа соьга, Исраилан халкъ! Аша тахана шайн мостагӀчуьнца тӀом дӀаболош бу. Доьналлех ма довлалаш, ма кхералаш, царах ма озалолаш, Ӏадийна ма хилалаш! 4ХӀунда аьлча шун Веза Дела шуьца новкъа ваьлла мостагӀчух тасадала шуна гӀо дархьама. Цо шуьга толам боккхуьйтур бу“.

5ТӀехьовсучара эскаре иштта дӀахьедан деза: „Керла цӀа дӀа а хӀоттийна, иза Далла къобалдина воцург, шен цӀа юхаверза. Иза тӀамехь вен тарло, тӀаккха цуьнан цӀа кхечу стага къобалдийр ду. 6Кемсийн беш а йоьгӀна, цунна тӀера стом схьа ца баьккхинарг а шен цӀа юхаверза. ХӀунда аьлча иза тӀамехь лахь, кхечу стага пайда оьцур бу цуьнан кемсийн бешах. 7Зудчуьнца захало а дийцина, иза схьаяло цакхиънарг а шен цӀа юхаверза. ХӀунда аьлча иза тӀамехь лахь, цуьнца захало дийцина йолу и зуда кхечу стага юьгур ю шена“[+].

8ТӀехьовсучара кхин а иштта дӀахьеде эскаре: „Кхоьруш верг а, доьналла доцург а шен цӀа верза, кхечу тӀемалойн дегнаш, цуьнан дог санна, кӀеда ца хилийтархьама“[+]. 9Эскаре къамел дина девллачул тӀаьхьа, тӀеман хьаькамаш схьахаржа, уьш тӀемалошна хьалха бовлийтархьама.

10Шаьш цхьа гӀала дӀалацархьама цунна герга даьхкича, цкъа хьалха барт бан хьовсалаш. 11Нагахь санна, реза а хилла, цара гӀалин ков дӀаделлахь, оцу гӀалахь мел болчарах шун леш хир бу, ткъа аша цаьрга белхаш бойтур бу. 12Нагахь санна, реза а ца хилла, цара шуьца тӀом дӀаболабахь, аша цу гӀалина го белаш. 13Шун Везачу Дала и гӀала шун кара схьаелча, цуьнан боьрша нах берриш а хӀаллакбе туьран ираллица. 14Амма цуьнан ерриг а хӀонс (зударий а, бераш а, даьхни а, гӀалахь мел дерг а) шайна схьа а эций, шун Везачу Дала шун кара яийтинчу мостагӀийн хӀонсах шайна пайда эцалаш[+]. 15Оцу кепара аша дан деза шайна уллорачу къаьмнийн долахь йоцучу а, шуна дикка гена йолчу а массо а гӀаланашна.

16Ткъа шун Везачу Дала шун дола схьалуш долчу лаьттахь йолчу гӀаланашкахь цхьа а чохь са долу хӀума дийна ма йиталаш. 17Шун Везачу Дала тӀе-ма-диллара, Цунна дӀа а къастадай, хӀара халкъаш кхоччуш дакъазадаха: хьетахой а, эмархой а, канаӀанхой а, перезахой а, хьаьвихой а, явсайхой а[+]. 18Иза делаш, шайн деланашна цара лелош долу дегаза гӀуллакхаш дан шайна цаьрга Ӏама а дойтуш, шайн Везачу Далла дуьхьал къа ца латорхьама.

19Нагахь санна, толам а баьккхина, шайна схьаяккхархьама, цхьа гӀала го бина аша дукха латтаяхь, оцу гӀалин дитташ, шуна баа стом лун дерш, ма дохаделаш. Дагарца ма хададелаш и дитташ. Аренгахь лаьтташ долу дитт адам ма дац, шу тӀелата дезаш долу[+]. 20Шайна девзаш долу баа мега стом луш доцу дитташ дохо а, дӀахадо а мегар ду, шайца тӀом беш йолчу гӀалина дуьхьал чӀагӀонаш дӀахӀитторхьама, шаьш цунна тӀехь толам баккхалц».

#### 21


Гучудахаза долу адамаш дайарш

1«Нагахь санна шун Везачу Дала хьуна схьалур долчу лаьттан аренгахь Ӏуьллуш цхьана веллачу стеган дакъа схьакарадахь, иза вийнарг мила ву хууш а дацахь, 2шун къаной а, шун кхелахой а арабовла беза. Цара велларг Ӏуьллучу меттигна тӀера гонахарчу гӀаланашна тӀекхаччалц йолу юкъ юста еза. 3Велларг Ӏуьллучу меттигера уггар а йоца юкъ йолчу гӀалин къаноша схьаэца деза цкъа а болх байтаза а, цкъа а дукъ лелоза а долу шинар[+]. 4И шинар оцу гӀалин къаноша дӀадига деза ахказа а, дӀаенза а йолчу, чохь татол долуш йолчу тогӀене. Оцу тогӀи чохь шинаран ворта кагъян еза. 5Цул тӀаьхьа левихой болу динан дай тӀебахка беза, хӀунда аьлча муьлхха а къовсаме долу гӀуллакх а, муьлхха а ницкъбар а церан сацамца къасто деза. Уьш шун Везачу Дала къастийна бу Шена гӀуллакх дайта а, Везачу Элан цӀарах декъалдарш дайта а[+]. 6Веллачун юххехь йолчу оцу гӀалин массо а къаноша шайн куьйгаш дила деза, тогӀи чохь ворта кагйинчу шинаран коьрта тӀехула а лоцуш. 7Цара, дӀа а кхайкхош, иштта ала деза: „Тхан куьйгаша Ӏанийна дац хӀара цӀий, тхан бӀаьргашна гина хӀума а дац хӀара. 8Веза Эла, мах баларца Айхьа Мисар-махкара паргӀатдаьккхина долчу а, Хьан долчу а Исраилан халкъан къа дӀадаккхахьа. Ма хьарчийтахьа царах бехк боцучун цӀий Хьан халкъ долчу исраилхойх“. ТӀаккха цӀий Ӏаноран къа царна тӀера дӀадаьккхина хир ду[+]. 9Иштта дӀадаккха бехк боцучун цӀий шайна тӀера, шайн Везачу Далла хьалха дика дерг а, нийса дерг а шаьш дина дела»[+].


Йийсарехь болчу зударех лаьцна

10«Шайн мостагӀашна дуьхьал шу тӀом бан дахча, шун Везачу Дала уьш шун кара схьабелча, аш царна йийсар дича, 11оцу йийсархошна юкъахь шух цхьанна хаза куц долу зуда гахь, еза а елла, иза шена йига цунна дагадагӀахь, 12оцу стага иза шен цӀа а йига, цу зудчуьнга месаш шега дӀа а ларгийта, мӀараш дӀа а хедаяйта[+]. 13Шена тӀехь йолу йийсархочун бедарш а дӀаяхийта цуьнга. Цо иза шен кертахь Ӏайта. Цхьана баттахь шен дена а, шен нанна а белхар дайта цуьнга. Цул тӀаьхьа оцу стеган йиш хир ю, цунах куьг а тоьхна, цуьнан майра хила. ТӀаккха иза цуьнан зуда хир ю. 14Нагахь санна, хан яьлча, цунна иза ца езахь, и зуда дӀаяхийта мегар ду цунна луъучу меттиге. Амма цо иза детих дӀайохка а мегар дац, цунах лай ян а мегар дац, иза ша сийсазъяьккхина дела».


Дуьххьарлерчу боьршачу доьзалхочун бакъо

15«Нагахь санна цхьаннан ши зуда елахь – езаш йолу цхьаъ а, езаш йоцу важа а, – ткъа оцу шинна а зудчун – езаш йолчун а, езаш йоцучун а, – кӀентий хилахь, нагахь санна дуьххьарлера доьзалхо волу кӀант ца езаш йолчу зудчух схьаваьлла велахь,[+] 16тӀаккха, кӀенташна юкъахь бахам боькъучу даьлча, цуьнан йиш яц езаш йоцучу зудчун кӀантера езачу зудчун кӀантана дӀадала дуьххьарлера доьзалхо хилар. 17Ца езачу зудчун кӀант цо дуьххьарлера кӀант лара веза. Шен мел долчу хӀуманан ши дакъа цо цунна дӀадала деза, хӀунда аьлча иза цуьнан ницкъан юьхьиг ю. Дуьххьарлера доьзалхо хиларан бакъо цуьнан ю»[+].


МуьтӀахь воцучу кӀантах лаьцна

18«Нагахь санна цхьаннан шен дас бохучуьнга а, шен нанас бохучуьнга а ла ца дугӀуш юхахьара а, аьрха а кӀант велахь, дас-нанас шена таӀзар дича а, иза ладугӀуш а вацахь,[+] 19цуьнан дас-нанас иза шайн гӀалин къаношна тӀевало веза, шаьш дехачу гӀалин кевнехь кхел яйта. 20Дас-нанас шайн гӀалин къаношка иштта дӀаала деза: „ХӀара тхан кӀант юхахьара а, аьрха а ву. Оха бохучуьнга хӀара ладугӀуш а вац, хӀара кхоамза стаг а ву, кад беттарг а ву“[+]. 21Цул тӀаьхьа цуьнан гӀаларчу бахархошка иза валлалц цунна тӀулгаш кхиссийта. Шайна юкъара зулам иштта дӀадаккха. Иза дӀа а хезна, берриг а исраилхой кхералур бу».


Оьздангаллин парзаш

22«Нагахь вен хьакъ долу зулам гучу а даьлла, стаг вийначул тӀаьхьа, аша и дакъа диттах ирхъоллахь,[+] 23[+]цу докъе дитта тӀехь буьйса ма яккхийта, оццу дийнахь иза дӀаволла, хӀунда аьлча диттах ирхъоьллина волу муьлхха а стаг Далла хьалха неӀалт кхайкхийна ву. Шайн Везачу Дала шайн дола луш долу латта бех ма де»[+].

#### 22

1[+]«Кхечу исраилхочун тилабелла сту я уьстагӀ шайна гича, и дийнат ма диталаш, оцу стагана юхадерзаделаш иза[+]. 2Нагахь санна дийнатан да шуна гергахь вацахь, я шуна иза вевзаш вацахь, дийнат шайн керта схьа а даладай, шайн кертахь латтаде, цуьнан дас иза лоьхучу ханна. Цул тӀаьхьа цунна дӀало иза. 3Изза делаш кхечу исраилхочун вираца я бедаршца. Изза делаш цуьнан яйначу, ткъа шуна карийначу муьлххачу а хӀуманца. Оцу тӀера шун дӀадовлийла дац.

4Кхечу исраилхочун вир я сту охьабоьжна шайна гахь, и дийнат ма дита, цуьнца цхьаьна хьалагӀаттабе иза.

5Зударшна тӀехь божарийн духар хила ца деза, божарша а духа ца деза зударийн духар, хӀунда аьлча иштта дерг деш волу муьлхха а стаг шун Везачу Далла дегаза хета.

6Нагахь санна некъ беш цхьана дитта тӀехь я лаьтта тӀехь чохь кӀорнеш я хӀоаш долу олхазаран бен шуна нислахь, ткъа церан нана оцу кӀорнеш тӀе я хӀоаш тӀе хиъна хилахь, и нана кӀорнешца цхьаьна схьа ма эцалаш[+]. 7КӀорнеш шайна схьаэцалаш, ткъа нана дӀахеца хьовсалаш, шуна дика хилийтархьама а, шун хан яхъялийтархьама а.

8Нагахь санна керла цӀа дӀахӀоттор делахь, шайн шерачу тхевнна тӀехь керт дӀахӀоттае. Иза делаш нагахь оцу тхевнна тӀера цхьаъ охьакхетахь, шайн цӀенна цӀий ца хьарчийтархьама.

9[+]Шайн кемсийн бешахь кхечу хӀуманийн хӀуш ма де. Аша кхечу хӀуманийн хӀуш цигахь дехь, дерриг а ялта – аша дийнарг а, кемсийн стоьмаш а – аша шайна схьагулдан мегар дац[+].

10Сту а, вир а цхьаьна дӀа ма йожа, цаьрца охана дархьама.

11Шайна тӀе а ма духа тайп-тайпанарчу тайнех дуьйцина долу духар: эханган а, ветанан а теш цхьаьна доьзна долу.

12[+]Шаьш тӀетосучу хӀуманна еа а маьӀӀе чечакхаш тӀетега»[+].


Маренца йоьзна йолу цӀеналла

13«Нагахь санна цхьаммо, шена зуда а йигина, ткъа тӀаьхьа и зуда чӀогӀа еза а ца елла, 14цунна дуьхьал телхина гӀуллакхаш а долийна, цунах лаьцна цӀе кхуллу хабар а даьккхина: „Аса хӀара зуда ялийнера, амма иза йоӀстаг ца хилла“, – алахь, 15оцу кхиъначу йоӀан дас-нанас шайн йоӀ йоӀстаг хиларан билгало ара а яьккхина, гӀалин къаношка дӀагайта еза гӀалин кевнехь. 16Оцу йоӀан дас къаношка иштта дӀаала: „Сайн йоӀ аса хӀокху стаге маре дӀаелла, ткъа хӀинца иза цунна ца еза. 17Цундела цо цунах лаьцна харцдерг дуьйцу. Цо боху: ‘Суна ца карийра хьан йоӀ йоӀстаг хилар’. ХӀара ю сан йоӀ йоӀстаг хиларан билгало“. Цара и билгало йолу хӀума гӀалин къаношна хьалха охьаюьллур ю. 18Ткъа гӀалин къаноша, и стаг схьа а лаьцна, цунна таӀзар дийр ду. 19Оцу стагана бӀе шекхал дети далар тӀедуьллур ду. И ахча йоӀан дена дӀалур ду, исраилхойн йоӀах лаьцна зуда ялийначо харцдерг дийцарна. Ткъа иза цуьнан зуда хилла юьсур ю. Ша мел веха оцу стагана дихкина ду шен зудчух дӀакъастар.

20Нагахь санна дийцинарг бакъ а хилла, и йоӀ йоӀстаг ца хилахь, 21тӀаккха иза цуьнан ден цӀийнан неӀаре схьаяло еза, гӀалин бахархоша цунна тӀулгаш кхуьссур ду иза яллалц, исраилхошна юкъахь цо эхье гӀуллакх лелийна дела: шен ден цӀахь йоллушехь, нахаца лелла иза. Шайна юкъара зулам иштта дӀадаккха.

22Нагахь санна марехь йолчу зудчуьнца цхьаъ вижина каравахь, и шиъ ший а ден деза: зудчуьнца вижина хилла волу стаг а, и зуда а. Иштта исраилхошна юкъара зулам дӀадаккха[+].

23Нагахь санна къона зуда, цхьана стагана захало дийцина а йолуш, гӀалахь кхин цхьаъ, цунна дуьхьал а кхетта, цуьнца леллехь, 24и ший а оцу гӀалин кевне схьадаладе. Уьш баллалц царна тӀулгаш кхисса: йоӀ е, цо гӀалахь мохь ца хьекхна дела, ткъа стаг ве, цо кхечу стеган зуда сийсазъяьккхина дела, ткъа стагана – цо шен уллорачун зуда сийсазъяьккхина дела. Шайна юкъара зулам иштта дӀадаккха.

25Нагахь санна захало дийцина йолчу йоӀана арахь цхьаъ дуьхьал а ваьлла, катоьхна схьа а лаьцна, и йоӀ цо хьийзинехь, тӀаккха цуьнца хилла волу и стаг бен вен ца веза, 26ткъа йоӀана хӀумма а ма де: оцу йоӀана тӀехь и ен хьакъ долу зулам дац. ХӀунда аьлча иштта дина хӀума цхьамма, кхечунна дуьхьал а ваьлла, иза вер санна лоруш ду. 27Цо и йоӀ аренгахь схьалаьцна, йоӀа мохь мел хьекхарх, иза кӀелхьаръяккха стаг ца хилла цигахь.

28[+]Нагахь санна, цхьамма захало дийцина йоцучу йоӀана дуьхьал а ваьлла, схьа а лаьцна, иза хьийзича, и хӀума гучудалахь, 29тӀаккха оцу йоӀаца хиллачо цуьнан дена шовзткъе итт шекхал дети дала деза, ткъа иза цуьнан зуда хила еза, цо иза сийсазъяьккхина дела. Ша мел веха, оцу зудчух дӀакъаста дихкина ду оцу стагана[+].

30[+]Цхьаммо а шен ден кхин зуда йига а ца еза, и дарца шен ден дӀавуьжу мотт сийсаз а беш»[+].

#### 23


Везачу Элан халкъах дӀакъастор

1«Зирх йохийначу, я бер хуьлуьйту меже дӀахадийна волчун Везачу Элан гуламе ваха йиш яц[+]. 2КъотӀалгӀавиначун а йиш яц Везачу Элан гуламе ваха. Ур-атталла цуьнан уьтталгӀачу тӀаьхьенан а йиш яц цига ваха.

3[+]Ӏамминхойн а, муабахойн а йиш яц Везачу Элан гуламе баха. Ур-атталла церан уьтталгӀачу тӀаьхьенан а йиш яц цига баха[+]. 4[+]ХӀунда аьлча шу Мисар-махкара схьадогӀучу хенахь уьш баьпкаца а, хица а дуьхьал ца баьхкинера шуна. Цара Арам-НахӀараймерачу Патур-гӀалара БеӀаран кӀант волу БалиӀам лаьцна дуьхьал а валийнера, шуна неӀалт кхайкхадайтархьама[+]. 5[+]Амма шун Везачу Далла ца лиира БалиӀаме ладогӀа. Шун Везачу Дала цуьнан неӀалтех шуна декъалдар хилийтира, шун Везачу Далла шу деза дела[+]. 6Шайн къам мел хир ду, уьш маьрша хилийта а, церан беркате дахар хилийта а хӀумма а ма делаш.

7Эдомхой дӀа ма татталаш, уьш шун гергара къам долу дела. Мисархошна а куралла ма елаш, шу церан лаьтта тӀехь тӀедаьхкина Ӏийна дела[+]. 8Дуьнен чу девр долчу церан кхоалгӀачу тӀаьхьенан берийн йиш ю Везачу Элан гуламе даха».


Меттамотт дӀахӀоттийначохь цӀано латторах лаьцна

9«Шайн мостагӀашна тӀе тӀамца шаьш дахча, Далла хьалха цӀена мел доцучух ларлолаш. 10Нагахь санна, буьйсанна хилларг бахьана долуш, шу долчохь цхьаъ цӀена вацахь, иза меттаматтана чуьра аравала а веза, меттаматтана чу юхаван а ца веза[+]. 11Суьйре тӀееача, цо шен дегӀ хица дила деза. Цул тӀаьхьа, малх дӀабуьзча, иза меттаматтана чу схьаван мегар ду.

12Нишке даха меттиг меттаматтана чохь а йоцуш, арахьа хила езаш ю. 13Шуьгахь герзал сов белаш хила еза, меттаматтара ара а довлий, шайна нишке даха белаца кӀаг баккха, цул тӀаьхьа шайгара даьлларг белаца къайладаккха. 14ХӀунда аьлча шун Дела шун меттаматтана юккъехула лелаш ву, шу лардархьама а, шун мостагӀий шун карабалархьама а. Цундела шун меттамотт болу меттиг цӀена хила еза, Цунна ган ца дезаш долу шух даьлла сийсаздерг а гина, Иза хьох дӀа ца верзийтархьама»[+].


ТӀедехкина парзаш

15«Ша ларвайтархьама, шу долчу шен олахочух ведда волу цхьа лай вагӀахь, иза олахочунна дӀа ма ло. 16Шайн гӀаланашкахь цо схьахаьржинчу, цунна хазделлачу цӀа чохь шайна юкъахь вахийта иза. Цунна гӀело ма е.

17[+]Исраилхойн йоӀарех цхьа а цӀуйн дуьхьа нахаца лелаш хила ца еза. Исраилхойн кӀенташна юкъахь а хила ца веза цхьа а цӀуйн дуьхьа нахаца леларг[+]. 18Далла дина ваӀда такхархьама, цӀуйн дуьхьа нахаца лелачу зудчун я цӀуйн дуьхьа нахаца лелачу стеган алапа шун Везачу Делан цӀа чу ма далаш, хӀунда аьлча уьш ший а шун Везачу Далла дегаза хета.

19[+]Ахчанна а, я кхачанна а, я са йоккхийла долу кхин цхьана хӀуманна а тӀе ял ма яккха шайн къомах волчуьнгара. 20Кхечу къоман стагера ял яккха мегар ду, амма шайн къомах волчуьнгара ял ма яккха, шайн дола даккха шу тӀедоьлхучу лаьтта тӀехь шайн куьйгашца шаьш мел деш долчунна тӀехь шайн Везачу Деле шаьш декъалдайтархьама[+].

21[+]Нагахь санна аша шайн Везачу Далла хьалха, чӀагӀо а еш, дош деллехь, иза сихха кхочушде, хӀунда аьлча шун Везачу Дала шуьгара жоп доьхур ду, ткъа шуна тӀехь къа дуьсур ду[+]. 22Нагахь санна аша чӀагӀо ца йинехь, шуна тӀехь къа хир дац. 23Шайн баганца шаьш шайн лаамца чӀагӀо йинехь, иза леррина кхочушде, шайн Везачу Далла шаьш чӀагӀо йина дела.

24Шайн уллорачун кемсийн беша шу девлча, шайн даго ма-бохху, дуззалц кемсаш яа мегар ду, амма шайн пхьегӀи чу ма яхка уьш. 25Шайн уллорачун кха тӀе шаьш даьхкича, цу тӀера кӀен кенаш куьйгашца схьадаха мегар ду, амма шайн уллорачун кха тӀехь марс ма хьакха»[+].

#### 24


ДӀакъаьстина зуда юха маре яхарх лаьцна

1[+]«Масала, цхьаъ, зуда а ялийна, цуьнан майра хилира, ткъа цул тӀаьхьа, цуьнца доьзна долу эхье хӀума а карийна, иза цунна ца езаелира. Цунах дӀасакъастарх лаьцна йозанца тоьшалла а дина, иза цуьнга дӀа а делла, цо и зуда шен цӀенна тӀера дӀайохуьйту[+]. 2И зуда, цуьнан цӀенна тӀера дӀа а яхана, кхечуьнга маре яха мегар ду. 3Амма, масала, иза шолгӀачу майрачунна а еза ца еллехь, цуьнца дӀасакъастарх лаьцна йозанца тоьшалла а дина, цуьнга дӀа а делла, и зуда шен цӀа чуьра арахоьцу. Я, масала, и шолгӀа майра дӀакхалха мега. 4ХӀета, цуьнан дуьххьарлера майра хиллачу стеган иза шена юхайига бакъо яц, иза бехъелла дела. Шун Везачу Далла хьалха иза дегаза хӀума ду. Шайн Везачу Дала шуна дола луш долу латта сийсаз ма даккха»[+].


Хьехамаш

5«Нагахь санна цхьаммо зуда ялийна дукха хан яцахь, иза тӀаме ваха а ца веза, цхьа а хӀума цунна тӀедилла а ца деза. Иза цхьана шарахь паргӀат шен цӀахь вита, шен зудчун самукъа а доккхуш[+].

6Цхьаммо а кӀа ору лакхара я лахара болу хьеран тӀулг закъалтана схьаэца ца беза, хӀунда аьлча ишттадерг дечо закъалтана стеган са схьаоьцу.

7[+]Нагахь санна шен къомах волу исраилхойн стаг цхьаммо лачкъа а вина, цунах лай а вина, иза воьхкинехь, иштта волу къу вен веза. Цу тайпана дӀадаккха шайна юкъара зулам[+].

8[+]Варелаш, кхераме чкъуран цамгар кхеттехь, левихойх болчу динан дайша шайна мел хьехнарг леррина кхочушделаш. Ас царна тӀедиллинарг а леррина кхочушделаш[+]. 9[+]Дагадаийталаш шайн Везачу Дала шу Мисар-махкара арадевлла догӀучу хенахь Маремана динарг[+].

10[+]Нагахь санна шух цхьаммо шен уллорачунна юхалург цхьа хӀума еллехь, цуьнан цӀа чу ма гӀо, цуьнгара закъалт схьаэцархьама. 11Шу арахь совца, ткъа шуьгара юхалург хӀума яьхьначуьнга закъалтана шуьга луш ерг шега араяккхийта. 12Нагахь санна иза къен стаг велахь, цо закъалтана елларг шен тӀехула юху бедар елахь, иза шайгахь а йолуш, дӀа ма дийшалаш. 13Цо закъалтана елларг малх чубузале юхало, шайн бедарш тӀехь а йолуш дӀадийшинчохь цуьнга шаьш декъалдайтархьама. Шун Везачу Дала иза бакъахьара лелар лорур ду[+].

14[+]Ваца ма велаш къен а, миска а волу йолах лаьцна верг, шайн къомах волу исраилхо я шайн гӀаланех цхьанна чохь Ӏаш волу тӀевеанарг иза велахь а[+]. 15Цунна дӀабала беза мах цо болх бинчу дийнахь малх чубузале дӀало. Иза къен волу дела, и ахча цунна оьшуш ду вахархьама. Иза де, цуьнга Везачу Эле Ӏаткъам а байтина, шайх къа ца хьарчийтархьама[+].

16[+]Берашкара даьлларг бахьана долуш дай ма байа, бераш а ма дайа дайшкара даьлларг бахьана долуш. Ӏожаллин таӀзар догӀу зулам далийтина хӀорра а, ша далийтина и зулам бахьана долуш бен, вен ца веза[+].

17[+]ТӀевеанчунна а, бона а нийса кхелъяр ма талхаделаш, ткъа йисинчу зудчун тӀехулара бедар закъалтана схьа а ма эцалаш[+]. 18Дагахь латтаде Мисар-махкахь шаьш леш хилла лелар, ткъа шун Везачу Дала шу цигара паргӀатдаьхна хилар. Цундела тӀедуьллу ас хӀара кхочушдар.

19[+]Шун кха тӀехь ялта чудерзош шуна цхьа цӀов бицлахь, иза схьаэца юха ма дерзалаш. Иза тӀевеанчунна а, бона а, йисинчу зудчунна а бита, аша мел деш долчу гӀуллакхаш тӀехь шайн Везачу Деле шаьш декъалдайтархьама[+]. 20Шайн зайт-дитташ тӀера стоьмаш охьаэгийча, юха ма дерза, кхин а цкъа гаьннашна гӀаж еттархьама. Дисинарг дита уьш тӀевеанчунна а, бона а, йисинчу зудчунна а. 21Шайн кемсийн бешара стоьмаш схьадохуш, йисина кемсаш схьа ма яха. ТӀевеанчунна а, бона а, йисинчу зудчунна а йита уьш. 22Дагахь латтаде Мисар-махкахь шаьш леш хилла лелар. Аса цундела тӀедуьллу шуна хӀара дар».

#### 25

1«Нагахь санна адамашна юкъахь къовсаме даьлла хӀума делахь, уьш кхеле озо беза. Цигахь бехке воцург бакъван веза, бехке волчунна кхел ян еза[+]. 2Нагахь санна бехкеволчунна серий детта хьакъ делахь, кхелахочо цунна шена хьалха серий деттийта омра дан деза, цо динчу зуламе хьаьжжина, дагар а деш, деттийта деза. 3[+]Шовзткъазза тохийта мегар ду, амма кхин сов тохийта мегар дац, дуккха а деттийтина, шун бӀаьргашна а гуш, шайн къомах верг юьхьӀаьржачу ца хӀоттийтархьама[+].

4[+]Оручу стеран бат дӀа ма къовла»[+].


Веллачу вешина лерина долу декхар

5[+]«Нагахь санна цхьаьна Ӏаш болчу вежарех кӀант воцу цхьа ваша дӀакхалхахь, веллачун зуда гергара воцучу кхечуьнга маре яха ца еза. Цуьнан марвашас иза шена яло а еза, цуьнца ваха а веза, марвешин декхар кхочушдархьама[+]. 6Цо вен волу дуьххьарлера доьзалхо цуьнан веллачу вешин санна лорур ву, Исраилан халкъана юкъахь цуьнан тӀаьхье йиц ца ялийтархьама[+]. 7[+]Нагахь санна и нус шена ерзо цунна ца лаахь, иза гӀалин кевне яха еза къаношна тӀе, иштта а олуш: „Сан марваша реза вац Исраилан халкъана юкъахь шен вешин тӀаьхье дӀаяхьа. Шен марвешин декхар кхочушдан ца лаьа цунна“. 8ТӀаккха гӀалин къаноша, и стаг тӀе а кхайкхина, цуьнца къамел дан деза. Нагахь санна цо, дуьхьал а ваьлла: „Суна ца лаьа иза йига“, – алахь, 9цуьнан несо, цунна тӀе а яхана, къаношна а гуш, цуьнан когара цуьнан мача схьа а яьккхина, цуьнан юьхь тӀе туйнаш а тоьхна, иштта ала деза: „Иштта дерг Исраилан къомана юкъахь шен вешин цӀа меттахӀотто лууш воцчунна до“[+]. 10ТӀаккха цуьнан цӀенна исраилхошна юкъахь цӀе туьллур ю „Мача дӀаяьккхинчун цӀа“, – аьлла».


Кхиболу хьехамаш

11«Нагахь санна божарий вовшахлетачу хенахь, оцу леташ болчеран цхьаннан зудчо, етташ волчун карара шен майра схьаваккха дагахь, царна тӀе а еана, шен куьг дӀа а кховдийна, оцу стеган бехке меттиг схьалацахь, 12цуьнан куьг дӀахададе. Цунах къа ма хеталаш.

13[+]Шун тӀоьрмаг чохь шина тайпана герканаш хила ца еза: дукха еза а, дукха яйн а. 14Шун цӀа чохь шина тайпана бараман сахь а хила ца деза: дукха доккха а, дукха жима а[+]. 15Шун герканаш а, бараман саьхьаш а цӀена а, нийса а хила деза, шун Везачу Дала шуна луш долчу лаьтта тӀехь аша йоккхун йолу хан яхъялийтархьама. 16ХӀунда аьлча харцдерг лелош волу милла а шун Везачу Далла дегаза хета».


Ӏамалекхахойх лаьцна тӀедиллинарг

17[+]«Дагахь латтаде Мисар-махкара шу схьадогӀуш Ӏамалекхахоша шайна динарг:[+] 18новкъахь уьш шуна тӀелетира. Новкъахь шу кӀадделла а, хӀиттина а долчу хенахь, шуна тӀехьа богӀучу гӀелбеллачарна тӀелетира уьш. Ткъа уьш Деле ларамах буьзна бацара. 19Иштта шун Везачу Дала массо а агӀор шун мостагӀех шаьш паргӀатдаьхча, шун долахь хилийтархьама шуна луш долчу лаьтта тӀехь Ӏамалекхахойн къам дагадаийтар стигал кӀелара дӀадаккхалаш, иза диц ма делаш»[+].

#### 26


Дуьххьарлера ялта сагӀина лерина далар

1«Шун Везачу Дала шуна кхочуьйтур долчу лаьтта тӀе а даьхкина, и латта шайн дола а даьккхина, шу цигахь даха охьахевшича, 2[+]шун Везачу Дала шуна луш болчу мехкан лаьтто кхиийна мел долчунна тӀера дуьххьарлерчух цхьадерг, схьа а эцна, тускар чу дилла. Цаьрца шун Везачу Дала Ша Ӏайтархьама къастор йолчу метте дӀагӀо[+]. 3Оцу деношкахь гӀуллакх деш хин волчу динан дена тӀе а гӀой, аш иштта дӀаала: „Ас тахана шун Везачу Далла хьалха дӀахьедо, Везачу Эло тхан дайшна, ваӀда а дина, лур ду аьллачу лаьтта тӀе со схьавеана хилар“, – алий.

4Динан дас и тускар, шун карара схьа а эцна, шун Везачу Делан сагӀа доккхучу кхерчана хьалха дӀахӀоттор ду. 5Ткъа аша, дӀахьедар а деш, шайн Везачу Далла хьалха иштта дӀаала: „Сан ворхӀе а да ваьлла лелаш волу арамхо вара. Иза, Мисар-махка а вахана, кӀеззиг долчу адамашца ваха хиира. Цигахь цунах сийлахь а, нуьцкъала а, алсам долу а халкъ схьаделира[+]. 6Амма мисархой тхоьца къиза бара, цара тхуна гӀело а йора, тхоьга хала белхаш а бойтура[+]. 7Оха тхайн дайн Дела волчу Везачу Эле маьхьарца дийхира. Тхан мохь Везачу Элана дӀахезира. Цунна гира оха бала хьегар а, тхан хала белхаш а, тхуна еш йолу гӀело а[+]. 8ТӀаккха Везачу Эло тхо Мисар-махкара арадехира Шен нуьцкъалчу куьйгаца, тӀекховдийначу пхьаьрсаца, доккхачу къематца, инзаречу гӀуллакхашца, тамашийначу билгалонашца[+]. 9ХӀокху метте схьа а далийна, хӀара шуьрех а, мазах а дуьзна токхе латта тхуна схьаделира Цо[+]. 10Ткъа хӀинца, Веза Эла, Ахь суна схьаделлачу лаьтто кхиийначу дуьххьарлерниг Хьуна деана ас“.

Иштта а алий, и тускар охьа а диллий, шайн Везачу Далла суждане гӀо. 11ТӀаккха шун Везачу Дала шуна а, шун цӀенна а деллачу рицкъах даккхийде – шу а, левихой а, шуна юкъахь Ӏаш болу тӀебаьхкина нах а.

12[+]Шун лаьтто схьаделлачух массо а хӀуманах уьтталгӀа дакъа дӀакъастийча, кхозлагӀчу шарахь, уьтталгӀа дакъа дӀадаларна леринчу шарахь, иза левихочунна а, тӀевеанчунна а, бона а, йисинчу зудчунна а дӀало, цаьрга шайн гӀаланашкахь юург яийтархьама а, уьш бузийтархьама а[+]. 13Цул тӀаьхьа шун Везачу Далла хьалха иштта ала: „Хьуна дӀакъастийна мел долу хӀума сайн цӀенна тӀера схьа а эцна, иза левихочунна а, тӀевеанчунна а, бона а, йисинчу зудчунна а дӀаделла ас, Ахь суна тӀедехкинчу Хьан дерриге а весеташа ма-бохху. Ас Хьан весеташ талха а ца дина, ас уьш диц а ца дина. 14Со веллачунна тийжачу хенахь Хьуна дӀакъастийначух хӀумма а ца диира ас, со Хьуна хьалха цӀена воцучу хенахь царах хӀумма а схьа ца эцна ас, иштта царах хӀумма а веллачунна сагӀина дӀа ца деллера ас. Сан Везачу Дала бохучунна муьтӀахь хилира со. Ахь суна тӀе мел диллинарг кхочушдира ас[+]. 15Хьо Ӏаш волчу езачу меттера схьа а хьажий, декъалбехьа Хьайн халкъ долу исраилхой, декъалдехьа Айхьа, тхан дайшна чӀагӀо ма-ярра, тхуна схьаделла долу, шуьрех а, мазах а дуьзна токхе латта“»[+].


Везачу Элан долахь долу халкъ

16«ХӀокху дийнахь шун Везачу Дала весет до шуьга, хӀара парзаш а, тӀедехкинарш а кхочушде аьлла. Мел долчу даггара а, шайн мел долчу синца а кхочушделаш уьш. 17Аша тахана шайн Везачу Эле дӀахаийтина, Иза шун Дела вуйла а, Цуьнан некъашца шу лелар дуйла а, Цуьнан парзаш а, весеташ а, тӀедехкинарш а аша лардийр дуйла а, Цуьнан озе шаьш ладугӀур дуйла а. 18[+]Везачу Эло тахана чӀагӀо йина, шу Цуьнан долахь долу жовхӀар ду аьлла, Цо ма-аллара, Цуьнан дерриш весеташ аша лардан деза[+]. 19Цо чӀагӀо йина, Ша мел кхоьллинчу халкъел шу лакхара а дина, сий а, сийлалла а, исбаьхьалла а долуш дӀахӀиттор ду аьлла. Хьан Везачу Далла хьалха, Цо ма-аллара, деза халкъ хир ду хьо»[+].

#### 27


ТӀулгашна тӀехь товрат-хьехам дӀаязбар

1Мусас а, исраилхойн динан дайша а халкъана весет дира, иштта а олуш: «Ас тахана шайна тӀе мел дуьллуш долу весеташ кхочушделаш. 2[+]Шун Везачу Дала шайна луш долчу лаьтта тӀе доьлхуш шаьш Йордан-хих дехьадевлча, цигахь шайна даккхий тӀулгаш дӀа а хӀиттадай, царна кир тоха[+]. 3ТӀаккха шун дайн Везачу Дала, шун дайшка шуна лур ду аьлла ма-хиллара, шун дола луш долчу, шуьрех а, мазах а дуьзначу токхечу лаьтта тӀе довлархьама, шаьш Йордан-хих дехьадевлча, хӀокху товрат-хьехаман дерриге а дешнаш оцу тӀулгаш тӀе дӀаязде. 4И тӀулгаш, ас тахана шайна тӀе-ма-диллара, шаьш Йордан-хих дехьадевлча, Ӏейбал-лам тӀе дӀа а хӀиттаде, царна тӀе кир а тоха. 5[+]Цигахь шайн Везачу Далла лерина аьчка гӀирсаца ца хьаькхначу тӀулгех сагӀа доккху меттиг кечъе[+]. 6И меттиг, дийнначу тӀулгех а кечъяй, дӀахӀоттае, оцу тӀехь шайн Везачу Далла лерина сагӀанаш даха. 7Цигахь шайн Везачу Далла хьалха бертан сагӀанаш а дахий, уьш дууш, даккхийдеш лела[+]. 8ХӀокху товрат-хьехаман дерриге а дешнаш оцу тӀулгаш тӀехь дӀаязде. Ткъа яздинарг дика дешалуш хилийта хьажа»[+].

9Мусас а, левихой болчу динан дайша а Исраилан дерриге а халкъе иштта элира: «Исраилан халкъ, дист а ца хуьлуш, ладогӀа соьга! ХӀокху дийнахь хьох хьан Везачу Делан халкъ хилла[+]. 10ХӀинца шайн Везачу Делан озе ладогӀа, тахана ас шайга дӀахьедеш долу Цуьнан весеташ а, парзаш а кхочушде».


Деле ла ца догӀарна неӀалт кхайкхор

11Оцу дийнахь Мусас, иштта а олуш, халкъана тӀедиллира: 12[+]«Йордан-хих дехьадевлча, Герзим-лам тӀехь хӀара тайпанаш дӀахӀитто деза халкъ декъалдайтархьама: ШимӀин, Левин, ЯхӀудан, Иссарханан, Юсупан, Бен-Яманан тайпанаш[+]. 13Ткъа неӀалташ дӀакхайкхадайтархьама Ӏейбал-лам тӀехь дӀахӀитто деза: Раабанан, Гадин, Ашаран, Забулан, Данан, Напталан тайпанаш. 14Айдинчу озаца дӀакхайкхош левихоша массо а исраилхошка иштта эр ду:

15[+]„НеӀалт хуьлда къайлахчу метте дӀахӀоттийначу тӀулгах я дечигах я лалийна цӀу винчунна! Пхьеран куьйгашца дина хӀума бен дац иза, Везачу Элана иза дегаза хета“.

Дерриге а халкъо мохь тоьххна эр ду: „Амин!“[+]

16[+]„НеӀалт хуьлда шен да я нана сийсаздаьккхинчунна!“

Дерриге а халкъо эр ду: „Амин!“[+]

17[+]„НеӀалт хуьлда шен уллорачун дозанаш талхош волчунна!“

Дерриге а халкъо эр ду: „Амин!“[+]

18[+]„НеӀалт хуьлда бӀаьрзениг некъа тӀера галвоккхучунна!“

Дерриге а халкъо эр ду: „Амин!“[+]

19[+]„НеӀалт хуьлда тӀевеанчунна а, я бона а, я йисинчу зудчунна а нийса кхелъяр талхош волчунна!“

Дерриге а халкъо эр ду: „Амин!“[+]

20[+]„НеӀалт хуьлда шен ден зудчуьнца вижинчунна, шен ден дӀавуьжу мотт цо сийсазбаьккхина дела!“

Дерриге а халкъо эр ду: „Амин!“[+]

21[+]„НеӀалт хуьлда хьайбанца дӀавижинчунна!“

Дерриге а халкъо эр ду: „Амин!“[+]

22[+]„НеӀалт хуьлда шен йишех, шен дена йинчу я шен нанас йинчу йоӀах куьг тоьхначунна!“

Дерриге а халкъо эр ду: „Амин!“[+]

23[+]„НеӀалт хуьлда шен стунненаца вижинчунна!“

Дерриге а халкъо эр ду: „Амин!“[+]

24„НеӀалт хуьлда къайлаха шен уллораниг вуьйш волчунна!“

Дерриге а халкъо эр ду: „Амин!“[+]

25„НеӀалт хуьлда, бехк боцучу стеган цӀий Ӏанорхьама, кхаьънаш дохучунна!“

Дерриге а халкъо эр ду: „Амин!“[+]

26[+]„НеӀалт хуьлда хӀоранна а, хӀокху товрат-хьехамийн дешнаш кхочуш а ца деш, уьш чӀагӀ ца дечунна!“

Дерриге а халкъо эр ду: „Амин!“»[+]

#### 28


МуьтӀахь хиларна декъалвар


(Ӏамалъяр 26:3-13; Карлабаьккхинарг 7:12-24)

1[+][•]«Шу шайн Везачу Деле ладугӀуш а хилахь, ас шуна тахана дуьйцуш долу, Цо тӀедиллинарг дерриг а кхочушдеш а хилахь, шун Везачу Дала дуьнен чуьра массо а халкъал лакха ойур ду шун халкъ[+]. 2Нагахь аша шайн Везачу Дала аьлларг дахь, иштта декъалдар хир ду шуна:

3ГӀалахь а, арахь а декъала хир ду шу.
4Декъала хир ду шух схьадаьлла чкъор, шун лаьттах схьабаьлла стом, шун даьхнех – стерчех а, койх а схьадаьлла дохкана.
5Декъала хир ду шун ялтин тускарш а, декъала хир ду текхаш а.
6Декъала хир ду шу чудовлуш а, арадовлуш а[+].

7Шуна дуьхьалгӀевттина мостагӀий эшор бу Везачу Эло: цхьана новкъахула шуна дуьхьалбевр бу уьш, ткъа ворхӀ новкъахула шух бовдур бу уьш[+].

8Шун чӀоьнашкахь а, шун куьйгаш дӀакхеттачу массо а хӀуманна тӀехь а декъалдар хуьлуьйтур ду Везачу Эло. Ша лур ду аьллачу лаьтта тӀехь шу декъалдийр ду шун Везачу Дала[+].

9Шун Везачу Дала тӀедиллинарг кхочуш а деш, Цуьнан некъашкахула шу лелахь, Цо шуна чӀагӀо ма-ярра, шух Шен къастийна халкъ дийр ду[+]. 10ТӀаккха дуьнен чуьра дерриг а халкъаш шух кхоьрур ду, Везачу Элан цӀе шуна тӀехь хилар а гина. 11Везачу Эло шуна массо а дикачу хӀуманна тӀехь беркат хуьлуьйтур ду. Дуккха а бераш а хуьлуьйтур ду шун, шортта дохкана а хуьлуьйтур ду. Шуна лур ду аьллачу, шун дайшна Ша чӀагӀо йинчу лаьтта тӀехь шортта ялта а хуьлуьйтур ду. 12Везачу Эло Шен беркате хазна – стигал схьайоьллур ю шуна, оьшшучу хенахь шун лаьтта тӀе догӀа даийта, шун куьйгаша динчу гӀуллакхех беркат хилийта. Дуккха а халкъашна духалург дала хӀума хир ду шун, ткъа шайн духалург эца дезар дац шун[+]. 13Нагахь шун Везачу Дала тӀедиллинарг, тахана ас шуьга Ӏалашде а, кхочушде а бохург, аш кхочушдахь, Везачу Эло шу коьртехь хуьлуьйтур ду, цӀоганехь ца хуьлуьйтуш, шу лакхахь хир ду, лахахь доцуш. 14Ас тахана бечу хьехамна тӀера ма довлалаш, аьтту я аьрру агӀор а хьаьвзина, кхечу деланашна тӀаьхьа а хӀиттина, царна Ӏамал ярхьама».


МуьтӀахь ца хилча деш долу таӀзар


(Ӏамалъяр 26:14-46)

15[•]«Нагахь шайн Везачу Деле аш ла а ца догӀахь, ас тахана шайна хьоьхуш долу Цо тӀедиллинарг кхочуш а ца дахь, хӀокху неӀалтех хьалхадевр дац шу:[+]

16НеӀалт хир ду шуна гӀалахь а, арахь а.
17НеӀалт хир ду шун ялтин тускаршна а, текхашна а.

18НеӀалт хир ду шух схьадаьллачу чкъурана а, шун лаьттах схьабаьллачу стоьмана а, шун стерчех а, уьстагӀех а схьадаьллачу дохканна а.

19НеӀалт хир ду шуна чудовлуш а, арадовлуш а.

20Шена тӀера шу дӀадерзарна, аш дечу муьлххачу гӀуллакха тӀехь Везачу Эло неӀалт а, дохар а, вон болх а хуьлуьйтур бу шуна, шу хӀаллакьхилла дӀадовллалц. 21Шун доладан тӀедоьлхуш долчу лаьтта тӀера Ша хӀаллакдина дӀадаххалц, Везачу Эло лен цамгар кхоьтуьйтур ю шуна. 22Везачу Эло хӀоралла а, хорша а, хьу кхетар а, йокъа а, бовха мох а, мекха а хоьцур ю шуна тӀе. Цара хьийзор ду шу хӀаллакьхиллалц[+]. 23Шуна тӀехуларчу стигалех цӀаста хир ду, бухаларчу лаьттах эчиг хир ду. 24ДогӀанан метта, Везачу Эло чан лур ю шуна, стигалара шуна тӀеоьгур ю иза, шу хӀаллакьхилла дӀадовллалц[+].

25Везачу Эло шайн мостагӀашка эшадойтур ду шу. Цхьана новкъахула царна дуьхьалдевр ду шу, ткъа ворхӀ новкъахула царах довдур ду шу. Шуна хилларг а гина, дуьнен чуьра массо а халкъаш кхоьруш хир ду[+]. 26Шун декъий стигаларчу олхазарша, лаьттарчу акхароша а дуур ду, уьш дӀакъахкош стаг а воцуш[+]. 27Мисархошна хилла йолу даьӀнаш долу цамгар а, дестар а, соьла оьху даьӀнаш а, кӀамдар а кхоьтуьйтур ду шуна Везачу Эло. Дарба ца далуш хир ю и цамгарш[+]. 28Везачу Эло хьерадовлар а, бӀарздалар а, Ӏадор а хуьлуьйтур ду шуна. 29Дийнан делккъехь са а ца гуш, бӀаьрзениг бодашкахь санна, лелар ду шу. Шаьш арабаьккхинчу новкъахь аьтто хир бац шун. Массо а хенахь ницкъ беш а, хьийзош а хир ду шу, цхьаммо а гӀо а доккхур дац шуьгахьа[+]. 30Зуда ялор ю шух цхьаммо, амма кхин стаг вуьжур ву цуьнца дӀа. ЦӀенош дийр ду аша, амма царна чохь Ӏийр дац шу. Кемсаш югӀур ю аша, амма пайда оьцур бац царах[+]. 31Шун старана шун бӀаьргашна хьалхха урс хьокхур ду, амма аша цуьнан жижиг дуур дац. Шун вир, дӀа а йигина, юхаялор яц шуна. Шун уьстагӀий мостагӀашна дӀалур ду, цхьаммо а гӀо доккхур дац шуьгахьа. 32Шун кӀентий а, йоӀарий а кхечу халкъана дӀалур бу. Царна сагатдеш, де дийне мел дели, бӀаьрса худалур ду шун, дуьхьало ян а ницкъ хир бац шун[+]. 33Шун лаьттах схьадаьлларг а, аш къахьегнарг а шуна девзаш доцучу халкъо дуур ду. Массо а хенахь ницкъ беш а, охьатаӀийна а хир ду шу[+]. 34Шайн бӀаьргашна гучух хьерадевр ду шу. 35Голаш тӀехь а, настарш тӀехь а, когийн айраш тӀера хьеюккъе кхаччалц дерза ца доьрзу даьӀнаш хуьлуьйтур ду шуна Везачу Эло[+].

36Шуна а, шун дайшна а ца девзачу халкъана тӀе дуьгур ду Везачу Эло шу а, аш шайна хаьржина паччахь а. Цигахь дечиган а, тӀулгийн а цӀушна Ӏамал йийр ю аша[+]. 37Везачу Эло шу дахийтинчу мехкашкахь долу халкъаш шух инзардевлла хир ду, шух доьлуш а, шуна вон луьйш а хир ду уьш[+].

38Дуккха а ялта дӀадуьйр ду аша, амма кӀезиг гулдийр ду, хӀунда аьлча цӀазо дуур ду иза[+]. 39Кемсаш, дӀа а йийна, лелор ю аша, амма царах даьлла долу чагӀар а мер дац, кенаш а гулдийр дац, хӀунда аьлча нӀаьно дӀадуур ду уьш[+]. 40Зайт-диттан стоьмаш хир бу шун лаьтта тӀехь, амма даьтта хир дац шун, хӀунда аьлча хенал хьалха охьаоьгур бу и стоьмаш. 41КӀентий а, йоӀарий а хир бу шун, амма уьш шуна буьсур бац, хӀунда аьлча йийсаре буьгур бу уьш[+]. 42Шун дитташ а, аренашкара ялташ а цӀазо хӀаллакдийр ду. 43Шуна юкъахь Ӏаш волу тӀевеана стаг вол-волуш шул лакха хьалавер ву, ткъа шу охьадевр ду. 44Цо шуьга духалург лур ду, ткъа шун цуьнга дала хир дац. Иза коьртехь хир ву, ткъа шу цӀоганехь.

45И дерриг а неӀалташ шуна тӀехь хир ду, шуна тӀера девр а дац уьш, шу хӀаллакьхилла дӀадовллалц, хӀунда аьлча аш шайн Везачу Деле ла а ца дуьйгӀира, Цо тӀедиллинарг а, Цуьнан парзаш а кхочуш а ца дира. 46Шуна а, шун тӀаьхьенна а тӀехь гуттар а йолчу ханна Дала шуна таӀзар даран билгало хилла лаьттар ду и неӀалташ. 47Дерриг а шайн доллушехь, шайн Везачу Далла аш самукъадаларца а, дага чохь даккхийдерца а Ӏамал ца ярна хир ду иза шуна[+]. 48Везачу Эло шайна тӀеваийтинчу мостагӀчунна децар ду шу, меца а, хьогах а, дерзина а, къен а долуш. Дала шун вортанна тӀебиллинчу безачу мохьо Ӏазапехь латтор ду шу[+]. 49Геннара, дуьненан йистера, халкъ тӀехоьцур ду шуна Везачу Эло. Аьрзу санна, тӀелеттачу цу халкъан мотт хуур бац шуна[+]. 50И нах къиза хир бу, воккханиг а ца лоруш, жиманиг а ца кхоош. 51Цара шун даьхни а, шун лаьттах схьадаьлла ялта а дуур ду, шу дакъазадаххалц. Шуна бепиг а, чагӀар а, даьтта а, стерчий а, уьстагӀий а дуьтур дац цара, шу хӀаллакдаллалц[+]. 52Шун массо а гӀалина тӀе а летта, дерриг а шун лаьтта тӀера шун бӀобулуш хилла лекха а, онда а пенаш дохор ду цу халкъо. Шун Везачу Дала шуна лучу лаьтта тӀехь ерриг а шун гӀаланашна тӀелетар бу уьш[+].

53Шайн Везачу Дала белла болу, шайх схьабевлла кӀентий а, йоӀарий а буур бу аша, мостагӀаша го а лаьцна, шаьш холчохь дисича[+]. 54Шуна юкъахь хьолехь Ӏийна волу экам стаг а къинхетам боцуш хьоьжур ву шен веше а, шена хьоме хетачу зудчуьнга а, шеца дисинчу шен берашка а. 55Ша дууш долчу шен берийн дилха цхьанна а лур дац цо, хӀунда аьлча цуьнан хӀумма а дуьсур дац, го а лаьцна, мостагӀаша массо а гӀаланашкахь шу балане лаьцча. 56Шуна юкъахь томехь а, хьолехь а Ӏийна зуда, экам хиларна а, хьолехь Ӏарна а лаьтта ког а баккхаза йолу, къинхетам боцуш хьоьжур ю шена хьоме хеттачу майрачуьнга а, шен кӀанте а, йоӀе а. 57[+]Ша дина бераш а, уьш хуьлуш шен дегӀах схьакъаьстина беран цӀа а лур дац цо нахана, хӀунда аьлча дан амал ца хиларна къайлаха дуур ду цо уьш, го а лаьцна, мостагӀаша шайн гӀаланашкахь шу балане лаьцча[+].

58Кху тептар тӀехь яздина тӀедиллинарг а, хьехамаш а аша кхочуш ца бахь, шайн Везачу Делан сийлахьчу а, буьрсачу а цӀарах шу ца кхерахь, 59Везачу Эло шуна а, шун тӀаьхьенна а хала а, инзаре а, дӀа ца доьрзу а ун а, луьра а, дӀа ца йовлу а цамгарш а кхоьтуьйтур ю. 60Мисархошна кхетта долу, шу кхийрина долу ун хуьлуьйтур ду шуна. Иза летар ду шух[+]. 61Кху тептар тӀехь язйина йоцу муьлхха а цамгар а, ун а хуьлуьйтур ду шуна Везачу Эло, шу хӀаллакдина дӀадовллалц. 62Стигалара седарчий санна, шу дукха хиллехь а, кӀеззиг бен дуьсур дац шу, хӀунда аьлча шайн Везачу Деле ла ца дуьйгӀи аш[+]. 63Шу алсам а дохуш, шуна диканиг деш самукъа-ма-даллара, шу хӀаллакдеш а самукъадаьлла хир ву Веза Эла. Шайн дола баккха тӀедоьлхуш болчу махкара а лохкур ду шу[+].

64Лаьттан цхьана маьӀӀера вукху маьӀӀе кхаччалц, массо а халкъашна юкъахь дӀасадоькъур ду шу Везачу Эло. Шайна а, шайн дайшна а ца бевзачу дечиган а, тӀулган а цӀушна Ӏамал йийр ю аша[+]. 65Цу халкъашна юкъахь синтем хир бац шуна, садаӀа меттиг хир яц шуна, Везачу Эло дагахь кхерам а, сингаттам а, бӀаьргашкахь кӀаддалар а латтор ду шуна. 66Шун дахар гуттар а кхерамехь хир ду, дийнахь а, буса а синтем боцуш, хиндолчух бӀобулуш хир дац шу. 67Дагахь лаьтташ кхерам хиларна а, шайн бӀаьргашна гуш долчунна а Ӏуьйранна аш эр ду: „Суьйре тӀекхачахьара-кх!“ – аьлла, ткъа сарахь эр ду: „Ӏуьйре тӀекхачахьара-кх!“ – аьлла[+]. 68Ас кхин цкъа а шуна иза гур бац аьллехь а, Мисар-махка юхадуьгур ду шу Везачу Эло хӀордкеманаш тӀехь. Цигахь шайн мостагӀашна дохкалур ду шу, леш а, гӀарбашаш а хилла, амма шу оьцуш цхьа а хир вац»[+].

#### 29


Муаби-махкахь Везачу Элаца бина барт

1Муаби-махкахь Везачу Эло Мусага исраилхошца байта аьлла, тӀебиллина болчу бертан тӀедожораш ду хӀорш. Хьариб-ломана уллохь Везачу Эло халкъаца бинчу бертал сов ду уьш[+].

2Берриг а исраилхой схьа а гулбина, Мусас цаьрга иштта элира: «Шуна гина Везачу Эло шуна хьалха Мисар-махкахь пирӀунца а, цуьнан ялхошца а, цуьнан дерриге а лаьттана а мел динарг. 3Шайн бӀаьргашца шуна гина Цо мел хьегийтина баланаш, Цо мел гайтина билгалонаш а, тамашийна гӀуллакхаш а. 4Амма Везачу Эло таханлера де тӀекхаччалц ца деллера шуна дог, шун кхетам хилийтархьама, бӀаьргаш, шуна гайтархьама, лергаш, шуна хазийтархьама[+]. 5Везачу Эло шуьга элира: „Шовзткъа шарахь яьссачу аренгахула лелийра Ас шу. Шуна тӀера бедарш тиш ца елира, шун когара мачаш а тиш ца елира[+]. 6Аша бепиг а ца доура, аша чагӀар а, ниха а ца муьйлура, амма Ас шуна кхача лора, шуна хаийтархьама, Со шун Веза Дела вуйла“[+]. 7[+]ХӀокху метте схьадаьхкича, вайна дуьхьалбевлира Хьешбон-гӀалин паччахь волу Сихьон а, Башан-мехкан паччахь волу ӀовгӀа а, вайх тасабалархьама. Амма вай уьш эшийра[+]. 8[+]Церан латта, схьа а даьккхина, Раабанан а, Гадан а тайпанашна а, Маннашан ахтайпанна а кхачийтира вай[+]. 9ХӀокху бертан тӀедожорашка, уьш кхочуш а деш, ладугӀуш хилалаш, аша мел ден долчунна тӀехь шайн кхиамаш хилийтархьама[+].

10Шу массо а тахана шайн Везачу Далла хьалха лаьтташ ду, – шун тайпанийн хьаькамаш, шун къаной, шун тӀехьовсуш берш, берриге а исраилхойн божарий, 11шун бераш, шун зударий, иштта шун дечиг доккхуш волчунна тӀера шун хи кхоьхьуш волчунна тӀекхаччалц болу шун меттаматтахь Ӏаш болу тӀебаьхкина нах[+]. 12Тахана шу кхузахь лаьтташ ду шайн Везачу Дала шуьца беш болчу барте дахкархьама а, оцу бертан тӀедожораш дӀаэцархьама а, 13тахана шух Цуьнан халкъ хилийтархьама а, Цо шуьга ма-аллара а, шун дай болчу ИбрахӀиме а, Исхьакхе а, Якъубе а чӀагӀо ма-ярра а[+]. 14Цо хӀара барт бар а, цуьнан тӀедожораш дӀаэцар а деккъа шуьца дина ца Ӏа. 15Амма и барт тахана кхузахь вайца цхьаьна вайн Везачу Далла хьалха лаьттачаьрца бина ца Ӏаш, тахана кхузахь боцучаьрца а беш бу.

16Шуна хууш ма ду, Мисар-махкахь вай муха даьхна а, шу чекхдевллачу халкъийн мехкашна юккъехула вай муха чекхдевлла а. 17Шуна гира дечигах а, тӀулгах а, детих а, деших а бина а болу церан дегаза цӀуш. 18[+]Ма хуьлийла-кх шуна юкъахь стаг я зуда, доьзал я тайпа хӀинца чул тӀаьхьа шайн Везачу Делах дог дӀа а дерзийна, вукху халкъийн деланашна гӀуллакх дан оьхурш. Ма хуьлийла-кх шуна юкъахь и санна долу хӀума кхуьуьйтун болу къаьхьа а, дӀаьвше а орам[+]. 19Ма хуьлийла-кх шуна юкъахь хӀокху бертан тӀедожораш а хезна, шен дагахь ша хастийна стаг: „Со синтем болуш хир ву, сайн деган лаамехь со лелашшехь“, – бохуш. Иштта хӀаллакьхир ду дерриг а халкъ. 20Везачу Эло ишттачунна гечдийр дац, амма Везачу Элан оьгӀазлонан а, дераллин а цӀе ер ю ишттачу стагана. Кху тептар тӀехь яздина долу дерриге а неӀалташ цунна хир ду. Везачу Эло цуьнан цӀе а дӀайойур ю лаьтта тӀера[+]. 21Везачу Эло хӀаллакьхиларна дӀакъастор ву иза массо а Исраилан тайпанех, кху товрат-хьехаман тептар тӀерачу неӀалташа ма-бохху.

22Шул тӀаьхьа тӀекхуьучу тӀаьхьенех долчу шун берашна а, генарчу махкара хийрачу нахана а хӀара мохк дакъазабаккхар а, Везачу Эло цамгаршца иза гӀелбар а гур ду. 23[+]Дерриге а латта, силам а, туьха а шена тӀехь долу, цӀе яьлла аре хилла дӀахӀуттур ду. Цунна тӀехь ялта дӀадуьйр а дац, ялта кхиор а дац. Цу тӀехь цхьа а тайпа буц а хьалаер яц. Иза хир ду Везачу Эло Шен чӀогӀачу дераллица йохийна йолчу Седам а, Ӏамор а, Удам а, Цхьабайма а олу гӀаланашна хилларг санна[+]. 24Массо а халкъаша эр ду: „ХӀун бахьана ду те Везачу Эло оцу лаьттана иза дар? Цуьнан дераллах иштта чӀогӀа цӀе хӀунда яьлла?“[+] 25Цунна долу жоп иштта хир ду: „Шун дайн Везачу Дала Мисар-махкара шу арадаьхча, шайца бина барт дӀа а тесна,[+] 26бахана, кхечу деланашна гӀуллакх деш а бу, царна Ӏибадат деш а бу. Ткъа хьалха и деланаш царна цкъа а ца бевзара, Цо пурба а ца деллера оцу деланашна Ӏамал ян. 27Цундела хӀокху лаьттах Везачу Элан оьгӀазлонан цӀе яьлла, Цо хӀокху тептар тӀе яздинчу бертан дерриг а неӀалташ царна тӀе хьажийна[+]. 28Уьш Везачу Эло Шен чӀогӀачу оьгӀазаллехь, дераллехь орамашца церан лаьтта тӀера дӀа а даьхна, кхечу лаьтта тӀе кхийсина, хӀинца вайна гуш ма-дарра“[+].

29Къайлаха дерг вайн Везачу Делан ду, ткъа дӀаделладелларг – иза абаденналц вайна а, вайн берашна а ду, вайга кху товрат-хьехаман дерриге а дешнаш кхочушдайта»[+].

#### 30


Везачу Элана тӀедирзинчул тӀаьхьа

1«Ас дӀахьедина долу хӀара дерриге а дешнаш – шу декъалдарх а, шуна неӀалт кхайкхорах а лаьцна долу – кхочушхилча, шун Везачу Дала шу дӀасадаржийначу халкъашна юкъахь аша уьш дагадаийтахь,[+] 2шу а, шун бераш а доллучу дагца, доллучу синца шайн Везачу Далла тӀе дерзахь, Цуьнан озе аша ладогӀахь, тахана ас шуна тӀе-ма-диллара,[+] 3тӀаккха шун Везачу Дала шун аьтто юхаметтахӀоттор бу, шух а къинхетам бийр бу Цо. Шун Везачу Дала, массо а халкъашна юкъа дӀасадаржийна долу шу, схьа а гулдина, цхьаьнатухур ду[+]. 4Стигала йисте кхаччалц шу дӀасадаржийна делахь а, цигара а схьагулдийр ду Цо, цигара а схьадалор ду[+]. 5Везачу Дала шун дайн долахь хиллачу лаьтта тӀе схьадалор ду шу. И латта шун дола дер ду. Цо шуна дика мел дерг а дийр ду, шун дайл а дукха шу доьбуьйтур а ду. 6Шун Везачу Дала шун а, шун тӀаьхьенан а дегнаш тӀера пардонаш дӀахедор ду, шайн Веза Дела шуна доллучу дагца, доллучу синца везийтархьама а, шу дахийтархьама а[+]. 7ТӀаккха шун Везачу Дала дерриге а ас дӀахьедина долу неӀалташ шу дӀалаьхкинчу шун мостагӀашна а, шу цадезачарна а тӀедерзор ду[+]. 8Ткъа шу Везачу Элана тӀе а доьрзур ду, аша Цуьнан озе ла а дугӀур ду, ас тахана шайна тӀедуьллуш долу дерриг а Цуьнан весеташ кхочуш а дийр ду. 9Шун Везачу Дала шун куьйгаша мел дечу гӀуллакхашна тӀехь а, шун кийрара а, шун хьайбанех а, шун лаьтта тӀера а схьадаьллачунна тӀехь а тӀех дукха кхиамаш хуьлуьйтур бу. ХӀунда аьлча Веза Эла, шуна дика а деш, шух юха а воккхавийр ву, шун дайх воккхавеш ма-хиллара. 10Иза иштта хир ду, нагахь санна шайн Везачу Делан озе аша ладогӀахь, кху товрат-хьехаман тептар тӀехь дӀаяздина долу Цуьнан весеташ а, парзаш а лардарца, нагахь санна шайн доллучу дагца, доллучу синца шайн Везачу Далла шу тӀедерзахь».


Везачу Эло тӀедиллинарг дукха хала дац

11«Ас шуна тӀедуьллуш долу хӀара весет шу кхетийла доцуш а дац, гена а дац. 12[+]Иза стигалшкахь а дац, цундела иштта ала ца деза аша: „Мила вер ву стигалшка хьала, иза, кхуза охьа а далийна, вайна схьахазийта, ткъа вай тӀаккха кхочушдийр ма дара иза?“[+] 13Иза хӀордал дехьа а дац, цундела иштта ала ца деза аша: „Мила вер ву хӀордал дехьа, иза, кхуза схьа а деана, вайна схьахазийта, ткъа вайга тӀаккха кхочушдалур ма дара иза?“ 14ХӀан-хӀан! И дош шуна дикка юххехь а ду, иза шун матта тӀехь а, даг чохь а ду аша кхочушдархьама».


Шайна дахар харжа

15«Иштта, тахана ас шуьга харжам бойту. Цхьана агӀор дахар а, аьтто а бу. Вукху агӀор Ӏожалла а, бохам а бу[+]. 16Нагахь санна тахана ас шайна тӀедуьллуш долчу шун Везачу Делан весеташка аша ладогӀахь, – шайн Веза Дела везар, Цуьнан некъашца лелар, Цуьнан весеташ а, Цуьнан парзаш а, Цуьнан тӀедехкинарш а лардар – шу дехар а ду, шу дебар а ду, шайн дола даккха шу тӀедоьлхучу лаьтта тӀехь шу декъал а дийр ду. 17Нагахь санна, шун дог юха а даьлла, аша ла ца догӀахь, кхечу деланашна Ӏибадат дархьама а, царна гӀуллакх дархьама а шу дӀаозор ду кхечара, 18ас дӀахьедо шуьга: шу хӀаллак а хир ду, Йордан-хина дехьа а девлла, шайн дола даккха, шаьш тӀедоьлхучу лаьтта тӀехь шу дукха дехар а дац. 19Ас тахана тӀекхойкху стигал а, латта а, аша бен болчу харжаман тешаш хила. Ас шуьга харжийта дӀало дахар я Ӏожалла, декъала хилар я неӀалт кхайкхийна хилар. Шайна дахар харжа шу а, шун тӀаьхье а яхийтархьама а, 20[+]шайн Веза Дела везарца а, Цуьнан озе ладогӀарца а, Цунах дӀакхетарца а. Шу иштта лелахь, Везачу Дала шун дайшна, ИбрахӀимна а, Исхьакхана а, Якъубана а, лур ду аьлла чӀагӀо йинчу лаьтта тӀехь шу а, шун тӀаьхье а ехха Ӏийр ю»[+].

#### 31


Мусал тӀаьхьа ЮшаӀ куьйгалхо хилар

1Мусас берриг а исраилхошка кхидӀа а хӀара дешнаш элира: 2[+]«Сан хӀинца бӀе ткъа шо кхаьчна. Соьга хӀинца шуна тӀехь куьйгалла ца дало. Везачу Эло соьга иштта аьлла: „Хьо хӀокху Йордан-хих дехьавалалур вац“[+]. 3Шун Веза Дела шуна хьалхаваьлла Ша гӀур ву. Цо хӀара халкъаш шун юьхь-дуьхьалара хӀаллакдина дӀадохур ду, тӀаккха аша церан латтанаш шайн дола дохур ду. ЮшаӀ, Везачу Эло ма-аллара, шуна хьалхаваьлла гӀур ву[+]. 4[+]Везачу Эло царна а, Ша хӀаллакбинчу эмархойн паччахьашна Сихьонна а, ӀовгӀина а, церан мехкашна а диннарг дийр ду[+]. 5Везачу Эло уьш шун кара дӀалур бу, ткъа аша ас шайна тӀедиллинчу дерриге а весеташа боххург дан деза цаьрца[+]. 6ЧӀагӀлолаш, доьналла долуш хилалаш, царах кхера а ма лолаш, Ӏада а ма делаш, хӀунда аьлча шун Веза Эла Ша хьалхавер ву шуна. Иза шух дӀавоьрзур а вац, Цо шу дӀатосур а дац»[+].

7ЮшаӀ берриге а исраилхошна хьалха шена тӀе а кхайкхийна, Муса цуьнга иштта вистхилира: «ЧӀагӀ а ло, доьналла долуш а хила, хӀунда аьлча оцу халкъан Везачу Эло церан дайшна лур ду аьлла чӀагӀо йинчу лаьтта тӀе хьо хьалха вер ву, ткъа ахь оцу халкъе и латта шен дола доккхуьйтур ду[+]. 8[+]Веза Эла Ша гӀур ву хьуна хьалхаваьлла, Иза шуьца хир ву. Иза хьох дӀавоьрзур а вац, Цо хьо дӀатосур а вац. Кхера а ма ло, дог а ма доха».


ВорхӀ шарахь цкъа халкъана хьалха товрат-хьехам бешар

9ХӀара товрат-хьехам, дӀа а язбина, Везачу Элаца бинчу бертан тӀорказ лелочу левихойх болчу динан дайшка а, исраилхойн массо а къаношка а дӀабелира Мусас. 10[+]Весет а деш, Мусас иштта элира: «ВорхӀ шо чекх мосазза долу, декхарш гечдаран шарахь, кхалорийн дезачу деношкахь,[+] 11берриге а исраилхой шун Везачу Далла хьалха дӀахӀитта баьхкича, хӀара товрат-хьехам массо а исраилхошна дӀахозуьйтуш, Везачу Эло къастор йолчу меттехь дӀабешалаш[+]. 12Схьагулделаш халкъ: божарий, зударий, бераш, шун гӀаланашкахь хин болу шуна тӀебогӀун берш а. ЛадогӀийта цаьрга, Ӏамийта уьш шун Везачу Деле ларамах дуьзна хила а, хӀокху товрат-хьехаман дерриге а дешнаш леррина кхочушдайта а[+]. 13ХӀара хууш доцу церан бераш а, хӀара дӀа а хезна, шайн дола даккхархьама Йордан-хих шу дехьадовлучу хӀокху лаьтта тӀехь шу мел деха, массо а дийнахь шайн Везачу Деле ларамах дуьзна хила Ӏемар ду».


Везачу Эло Мусана дина тӀаьххьара весеташ

14Везачу Эло Мусага иштта элира: «Хьо дӀакхелха денош тӀекхочуш ду. ЮшаӀ тӀе а кхайкхий, гуламан четарна чу воллучохь совца. Ас иза Исраилан халкъана тӀехь куьйгалхо санна къобалвийр ву». Муса а, ЮшаӀ а, ший а схьа а веана, гуламан четарна чу воллучохь сецира[+]. 15Веза Эла мархин бӀогӀамехь четарна улло веара. И мархин бӀогӀам гуламан четарна чу воллучу метта тӀехула дӀахӀоьттира[+].

16Везачу Эло Мусага элира: «Хьо хӀинца, дӀа а кхелхина, хьайн дайх дӀакхетар ву. ТӀаьхьо хӀара халкъ, Суна тешнабехк а бина, ша тӀедоьдучу оцу лаьттан нехан деланашна тӀаьхьахӀуттур ду. Цара Со дӀатосур ву, цара Ас шайца бина болу барт талхор бу[+]. 17Оцу дийнахь Ас Сайн оьгӀазалла тосур ю царна тӀе. Ас уьш буьтур бу. Ас царах Сайн юьхь дӀакъовлур ю, ткъа и халкъ хӀаллакдина хир ду, цунна тӀе дукха халонаш а, баланаш а буьссур бу. ТӀаккха оцу дийнахь халкъо эр ду: „ХӀара халонаш вайн Веза Эла вайна юкъахь воцу дела-м ца еана те вайна тӀе?“[+] 18Ас оцу дийнахь Сайн юьхь дӀакъовлур ю царах, кхечу деланашна тӀе а бирзина, цара лелийна харцонаш бахьана долуш.

19Муса а, ЮшаӀ а, хӀокху назманан дешнаш шайна дӀаязделаш. Ткъа ахь, Муса, и назма исраилхошна Ӏама а яй, церан багахь хилийта цунах Ас царна дуьхьал деш долу тоьшалла хилийтархьама[+]. 20Церан дайшка Айса чӀагӀо ма-ярра, шуьрех а, мазах а дуьзначу токхечу лаьтта тӀе буьгур бу Ас уьш. Юуш а, бузуш а бехар бу уьш, барста а берстина, кхечу деланашна тӀе а бирзина, царна гӀуллакх деш лелар бу уьш. Ткъа Сох дӀа а бирзина, Ас шайца бина барт бохор бу цара[+]. 21Шайна тӀе дуккха а халонаш а, баланаш а хӀиттича, хӀара назма царна дуьхьал долу тоьшалла хир ду, хӀунда аьлча иза церан а, церан тӀаьхьенан а багара схьадер дац. Суна хаьа церан хӀинца йолу ойланаш, царна лур ду аьлла Ас чӀагӀо йинчу дикачу лаьтта тӀе уьш дӀа а бигале хилла йолу».

22Мусас оцу дийнахь и назма, дӀа а язйина, исраилхошна Ӏамийра.

23[+]Везачу Эло, Нунин кӀант ЮшаӀ куьйгалхо санна къобал а веш, цуьнга иштта элира: «ЧӀагӀ а ло, доьналла долуш а латта, хӀунда аьлча Ас цаьрга чӀагӀо йинчу лаьтта тӀе ахь буьгур бу уьш. Со хьоьца хир ву»[+].

24Мусас, хӀокху товрат-хьехаман дерриге а дешнаш чекхдовллалц тептар тӀе яздина ша ваьлча,[+] 25Везачу Элаца бинчу бертан тӀорказ лелош болчу левихошка иштта а олуш, омра дира: 26«ХӀара товрат-хьехаман тептар, схьа а эций, шайн Везачу Делаца бинчу бертан тӀорказна улло охьадилла. Цигахь цо шуна дуьхьал тоьшалла дийр ду[+]. 27ХӀунда аьлча суна евза шун юхахьаралла а, аьрхалла а. ХӀинца а, со шайца вехаш волуш а Везачу Элана хьалха юхахьара долу шу, со дӀакхелхича, кхин а чӀогӀа иштта хир дац ткъа шу? 28Шайн массо а тайпанийн къаной а, баьччанаш а суна тӀекхайкха. Ас царна дӀахозуьйтуш дӀаэр ду хӀара дешнаш, ткъа царна тӀе тоьшалла дайта ас стигал а, латта а тӀекхойкхур ду. 29ХӀунда аьлча суна хаьа, со дӀакхелхича шу баккъалла а телхина хир ду, ас весет динчу некъа тӀера шу дӀадевр ду. Хан яьлча, шуна тӀе халонаш хӀуьттур ю. Иза хир ду шайн Везачу Далла хьалха аша зуламаш дийр долу дела, шайн куьйгаша дечуьнца Иза дар а волуьйтуш»[+].


Мусан назма

30Мусас, исраилхойн массо а гуламна дӀахозуьйтуш, хӀокху назманан дерриге а дешнаш чекхдовллалц дӀаэлира.

#### 32

1«Тергам бе, стигал, со вистхир ву.
Лаьтто а ладогӀа сан багара долучу дешнашка[+].
2Сан хьехам, догӀа санна, охьаоьхур бу,
сан къамел, тхи санна, охьадогӀур ду,
сеналлина тӀе догӀу дерз санна хир ду,
бацана тӀе кхевсина догӀа санна хир ду[+].
3Ас Везачу Элан цӀе хьалаойур ю.
Вайн Далла дӀало сийлалла!

4Иза тарх а ю, Цуьнан гӀуллакхаш кхоччуш а ду.
Цуьнан дерриге а некъаш нийса ду.
Иза тешаме Дела ву, Цо харцо а ца йо.
Иза нийса а ву, билггал бакъ а ву[+].
5Ткъа уьш телхина лелара Цунна хьалха,
Цуьнан берашна ца догӀучу тайпана.
Цундела цара къа латийна Цунна дуьхьал,
иза аьрха а, телхина а гара ма ду[*].

6ХӀай сонта, ца кхеташ долу халкъ,
иза ду аша Везачу Элана дӀалуш дерг?
Иза вац ткъа шун Да, шу хилийтина а,
шу кхоьллина а, шу дӀатардина а волу[+]?
7Дагаяийта шира хенаш,
ойла ел ширачу заманах лаьцна.
Хаттал шайн дайшка, цара дуьйцур ду шуьга,
шайн къаношка а хатта – цара а дуьйцур ду шуьга[+].

8[+]Ша къаьмнашна латтанаш а кхочуьйтуш,
Веза Воккхачо адамаш доькъучу хенахь,
Цо хӀора халкъана шен-шен доза дӀахӀоттийра,
стигалийн гуламан терахье хьаьжжина[*][+].
9ХӀунда аьлча Везачу Элан дакъа Цуьнан халкъ ду.
Якъубах схьадолу къам Цуьнан долахь дерг ду[+].

10Цунна и халкъ яьссачу аренгахь карийнера,
гӀийлачу а, мох хьоькхучу а аренгахь.
Цо иза лардора, хьоьжура цуьнга,
Шен йоӀбӀаьрг санна, Ӏалаш а дора[+].
11Шен бене хьоьжу аьрзу санна,
кӀорнешна тӀехула хьийза аьрзу санна,
Везачу Эло Шен тӀемаш дӀасадаржадо,
тӀемаш тӀехь Шен халкъ лелорхьама[+].
12Везачу Эло Ша леладора Шен къам.
Цуьнца кхечу къоман дела вацара.

13Цо иза лаьттан локхаллина тӀехь леладойтура.
Цо иза аренаш тӀехь хьалаяьллачух дузадора,
тӀулгах схьа долу моз а, чӀогӀачу тархах
схьадолу зайтдаьтта а даадора цунна[+].
14Цо бежанийн кӀалд, жийн шуьреш,
дерстина Ӏахарий а, гезарий а,
Башанера тоьлла долу бежанаш а,
тоьлла долу кӀа а даадора оцу халкъана.
Кемсех даьккхина долу чагӀар муьйлура цара.

15Сан хьоме халкъ[*], стам а делла, аьрхаделира.
Кхачанах а дуьзна, иза дерстина хилира.
Шаьш кхоьллина волу Дела дӀатесира цара,
шайн кӀелхьарбовларан тархах ца бешира уьш[+].
16Кхин деланаш бахьана долуш Иза карзахваьккхира цара,
шайн дегазчу цӀушца Иза оьгӀазвахийтира цара[+].
17[+]Деланаш боцучу жинашна сагӀанаш дохура цара, –
хьалха шайна бевзаш ца хиллачу деланашна,
хӀинцца гучубевллачу керлачу деланашна,
церан дай ларамах буьзна ца хиллачу деланашна[+].
18Ткъа шаьш дуьнен чу даьхна Тарх йицйира цара.
Шаьш кхоьллина волу Дела дага ца вогӀура царна[+].

19Иза ган а гина, Веза Эла царах дӀавирзира,
Шен кӀенташа а, мехкарша а Иза оьгӀазвахийтина дела.
20Цо элира: „Ас Сайн юьхь къайлайоккхур ю царах,
царах хинйолу чаккхе гур ю Суна,
хӀунда аьлча уьш телхина гара ду,
уьш тешаме доцу бераш ду.
21[+]Дела воцучуьнца цара хьагӀ хилийтина Сан,
баьссачу цӀушца оьгӀазло хилийтина Соьгахь.
Ткъа халкъ доцучуьнца Аса хьагӀ хуьлуьйтур ю церан,
кхетам боцучу къомаца Аса оьгӀазло хуьлуьйтур ю цаьргахь[+].
22ХӀунда аьлча Сан оьгӀазаллех цӀе яьлла,
лахарчу эхарте кхаччалц дагадо цо.
ЦӀаро латта доу лаьтто кхиийначуьнца цхьаьна,
чахчош ду лаьмнийн кӀажаш[+].

23Ас царна тӀе халонаш йоуьйтур ю,
Сайн пхерчий а кхачор ду, царна тӀекхиссина[+].
24Уьш мацалло гӀелбийр бу,
хӀаллакбийр бу дагаро а, луьрачу уьно а.
Ас акхаройн цергаш а, лаьттара текхаргийн
дӀовш а тухур ду царна[+].
25Уьш туьро арахьа хӀаллакбийр бу,
ткъа цӀа чохь – кхерамо:
къонах а, йоӀстаг а,
декхаш долу бер а, къежвелла къано а[+].
26Сан ала йиш яра: ‘ДӀаса а баржийна,
адамашна юкъара уьш дагахь хилар а дӀадоккхур ду Ас’.
27Делахь а Ас иза ца деш дитира, мостагӀийн кхардарх къахкарна,
церан мостагӀий кура а бовлийтина,
цаьрга ца алийтархьама: ‘Тхан куьг деха ду,
Везачу Эло ца динера хӀара-м’“[+].

28Исраилан къам хьекъалх даьлла халкъ ду,
цаьрга хӀуманаш къаста а ца ло[+].
29ЭхӀ-хӀай-кх! Хьекъал долуш белахьара уьш,
тӀаккха уьш дикка кхетар бара,
шайна хиндерг къастор дара цара!
30Эзарна тӀаьхьа цхьа мостагӀа муха валалур вара,
шина мостагӀчуьнга итт эзар исраилхо муха дӀавадийталур вара,
нагахь санна церан Тархо уьш ца боьхкича,
нагахь санна Везачу Эло уьш кара ца белча![+]
31Уьш тӀетевжа тарх вайн Тархах тера ма яц:
вайн мостагӀий шаьш бу оцу тӀехь кхелахой[+].
32Седам-гӀалин кемсийн гаьннаш тӀера а,
Ӏамор-гӀалина уллохь йолчу аренашкара а
ю вайн мостагӀийн кемсаш.
Церан кемсийн буьртигаш дӀаьвше ду,
церан кенаш къаьхьа ду[+].
33Церан чагӀар – лаьхьарчийн дӀовш а,
текхаргийн валаран талу а ду[+].

34„Соьгахь къайладаьккхина-м дац те иза? – боху Везачу Эло. –
ХӀуманаш латточу Сан чоьнаш чохь-м дац те иза дӀакъевлина?
35[+]Бекхам Соьгахь бу, Ас хьакъ дерг дӀалур ду.
Хан тӀееача, церан ког галбер бу.
Церан хӀаллакьхиларан де герга ду,
церан къемате кхоллам тӀекхочу“[+].
36[+]Везачу Эло Шен халкъ бехказа а доккхур ду,
Шена гӀуллакх дечарах Цо къинхетам а бийр бу,
церан куьг гӀелделла Шена гича а,
набахтехь берш а, арахь берш а ца бисча[+].
37Везачу Эло халкъе эр ду: „Мичахь бу деланаш,
царах тешна шу Ӏийна йолу тарх,[+]
38аша сагӀина деанчух мохь йиина болу,
сагӀина деанчух чагӀар мийлина болу?
Шайна гӀо дайта хьалагӀовттийта уьш,
хилийта царах шайна тхов кӀело!

39Хьажал хӀинца, веккъа Со Дела хилар,
Со воцург кхин цхьа а Дела ца хилар.
Ас долуьйту, Ас дендо, Ас чов йо, Ас тобо,
Сан куьйгах цхьаьнгге а кӀелхьардахалур дац[+].
40Сайн куьг стигалшка хьала а айина,
абаденналц долчу Сайн дахарх чӀагӀо йо Ас:
41‘Сайн къегаш долу тур Ас ирдича,
Сан куьйго кхел яран герз схьаэцча,
Ас бекхам бийр бу Сайн мостагӀашна,
Со ца везачарна а дийр ду царна доггӀург[+].
42Ас Сайн пхерчий цӀийх дузор ду,
байинчеран а, йийсарехь болчеран а цӀийх.
Сан туьро дилха дӀа а кхоллур ду,
оцу хаьржинчу мостагӀийн хьаькамийн кортош’“[+].

43[+]Яккхийе, стигалш, Везачу Элаца цхьаьна!
Цунна хьалха охьатаьӀийла стигалшкахь мел берш!
Даккхийде, къаьмнаш, Цуьнан халкъаца цхьаьна!
ЧӀагӀлойла Делан долу массо а маликаш![*]
Цо бекхам бийр бу Шен ялхошна тӀера,
Цо бекхам бийр бу Шен мостагӀашна,
Шен лаьттан а, Шен халкъан а къинош дӀадохур ду!»[+]

44Муса халкъана тӀевеара, оцу назманан дешнаш цо а, Нунин кӀанта ЮшаӀа а халкъана дӀахазийтира.


Мусас дина весет

45Оцу назманан дерриге а дешнаш берриге исраилхошка ша дӀааьлла ваьлча, 46Мусас цаьрга иштта элира: «Ас тахана шайна дӀахьедина долу дерриге а дешнаш шайн даг тӀе дижийта. Шайн берашна тӀедилла, хӀокху товрат-хьехаман дерриге а дешнаш леррина кхочушдар[+]. 47ХӀунда аьлча иза шуна эрна дерг дац, иза – шун дахар ду. Шу цуьнгахула дуккха а дехар ду, шайна дола даккхархьама Йордан-хих шу дехьадовлучу оцу лаьтта тӀехь»[+].


Муса дӀакхалхарх лаьцна

48[+]Оццу дийнахь Везачу Эло, Мусага вистхуьлуш, иштта элира: 49«Ӏабарим лаьмнашна тӀе хьала а валий, муабахойн лаьтта тӀехь Ерихон-гӀалина дуьхьал болчу Набу-лома тӀе а валий, дӀахьажа КанаӀан-махке, Ас исраилхошна дола дӀалуш долчу лаьтте[+]. 50Хьо хьалаволучу оцу лам тӀехь хьо, вала а велла, хьайн халкъах дӀакхетар ву, ХӀор-лам тӀехь вала а велла шен халкъах дӀакхетта волу хьан ваша АхӀарон санна[+]. 51Иза иштта хир ду, исраилхошна юкъахь, Кхадеш-гӀалина уллохь йолчу Мериба-меттиган хиш долчохь, яьссачу Цин олучу аренгахь, шуьшиъ Суна тешаме воцучу тайпана лелла дела а, веза волчу Суна богӀу ларам аша шимма ца гайтина дела а[+]. 52Геннара бен и латта гур дац хьуна. Ас исраилхошна луш долчу лаьтта тӀе вер вац хьо»[+].

#### 33


Исраилхойн тайпанаш декъалдар

1[•]Ша дӀакхалхале, Делан стаг волчу Мусас, исраилхой декъалбеш, аьлла дешнаш хӀорш ду[+]. 2Цо элира:

«Веза Эла Синай-ломера схьавеана,
СеӀир-махкара халкъана тӀе, сатасар санна, гучуваьлла,
Иза Паран-ломара нахана тӀе къегаш хилла.
Вуно дукха маликаш дара Цуьнца цхьаьна,
Цуьнан аьтту куьйгахь стелахаьштиг дара[*][+].
3Шен халкъ баккъалла а деза Цунна,
Цо дӀакъастийнарш Цуьнан карахь бу.
Цуьнан когашка охьа а таьӀа уьш,
Цуьнгара хьехам дӀа а оьцу цара.
4Товрат-хьехам вайна Мусас белла,
иза Якъубан юкъараллин тӀаьхьало ю[+].
5Веза Эла Шен хьомечу халкъана[*] тӀехь паччахь хилира,
халкъан баьччанаш тайпанашца цхьаьна гуллучу хенахь»[+].

6Раабанхойх лаьцна Мусас элира:

«Дехийла Раабанан тайпа, ма лойла иза,
амма оцу тайпанах берш кӀезиг хуьлийла!»

7Ткъа яхӀудхойх лаьцна хӀара элира:

«ДӀахазахьа, Веза Эла, яхӀудхоша орца даккхар,
кхечу тайпанех кхин а дӀакхетабехьа уьш.
Шаьш лардан чӀагӀдехьа церан куьйгаш.
Хилахьа царна мостагӀашна дуьхьал волу гӀоьнча».

8[+]Левихойх лаьцна а иштта элира:

«Хьан Тумим-тӀулг левихошна дӀабелла[*],
Хьан Урим-тӀулг Хьуна тешамечеран долахь бу.
Ахь уьш Массехь зийнера,
Мериба-хиш долчохь цаьрца къийсинера[+].
9Шайн дайшка а, наношка а хьежаран метта,
шайн вежарий лараран метта,
шайн бераш довзаран метта,
левихоша Хьан дош лар а дина,
Ахь бина барт Ӏалаш а бина[+].
10Цара Хьан тӀедехкинарш Якъубан тӀаьхьенна Ӏамадо,
ткъа Хьан товрат-хьехам исраилхошна Ӏамабо.
Хаза хьожа йогӀу хӀума цара Хьуна хьалха охьаюьллу,
Хьан сагӀа доккхучу кхерча тӀехь дийнаташ дагоран сагӀанаш доху.
11Веза Эла, декъалбехьа церан бахам,
ткъа цара мел дечунна реза хилахьа.
Царна дуьхьал гӀовттучарна а, уьш ца безачарна а
уьш цкъа а хьала ца гӀовттал чӀогӀа тохахьа».

12Бен-яманхойх лаьцна иштта элира:

«Иза Везачу Элан уггар хьоме тайпа ду,
кхерам боцуш Иза волчохь дехаш ду.
Дийнахь сарралц Везачу Эло иза лар а до,
Цуьнан куьйгаш тӀехь и тайпа Ӏуьллуш а ду».

13Юсупхойх лаьцна иштта элира:

«Везачу Эло декъалдойла церан латта
стигалара охьадогӀу совгӀат долчу тхица,
лаьтта бухара хьаладолучу хишца,[+]
14малхо кхиийначех тоьллачуьнца,
хӀора баттахь хуьлучу ялтех уггар дикачуьнца,
15ширачу лаьмнаша исбаьхьа кхоьллинчуьнца,
даим долчу баьрзнийн тоьллачу совгӀаташца,[+]
16лаьтто лучу совгӀаташца, и латта дузуш долчуьнца.
Коканийн коьллашкахь Гучуваьллачун
декъалалла хуьлийла Юсупан тайпан тӀехь,
вежаршна юкъара куьйгалхо иза волу дела[+].
17Юсупан тайпа хьалха дуьнен чу баьлла сту санна ду.
Цуьнан маӀаш гомашан маӀаш санна ю.
И маӀаш цара кхечу халкъашна еттар ю,
ур-атталла дуьненан йистехьа уьш тоттур ду.
Иштта эпраймхойн дуккха а тӀемалой бу,
иштта маннашхойн эзарнаш эскархой бу»[+].

18Забулхойх а, иссарханхойх а лаьцна иштта элира:

«Сакъера, забулхой, шайн некъаш тӀехь,
иссарханхой, аша а сакъера шайн четарш чохь.
19Цара шайн халкъ лам тӀе схьакхойкху.
Цигахь цара нийса сагӀанаш дохур ду.
Шайн хьал схьадоккху хӀорда чуьра,
хӀордан йистошкахь йолчу гӀамарна тӀера»[+].

20Гадахойх лаьцна элира:

«Декъала ву гадахойн мохк дӀасабаржийнарг.
Гадин тайпа цигахь, лом санна, Ӏуьллуш ду,
куьйгаш я кортош дохорхьама[+].
21Гадахоша тоьлла латта шайна хаьржира,
куьйгалхочунна догӀу дакъа царна дӀаделира,
халкъан баьччанаш гулбинчу хенахь.
Цара кхочушбира Везачу Элан нийса лаам,
Цо Исраилан халкъана тӀе мел диллинарг а кхочушдира»[+].

22Данахойх лаьцна элира:

«Данан тайпа – къона лом ду,
Башан-махкара дедда догӀу»[+].

23Напталхойх лаьцна элира:

«Напталан тайпанна Дела реза хилира,
иза Везачу Элан декъалдарех дуьзна ду.
Малхбузе а, къилба а цуьнан долахь хир ю»[+].

24Ашархойх лаьцна элира:

«Уьш кӀенташна юкъахь уггар декъалбинарш бу.
И тайпа шен вежаршна дезаш хуьлийла.
Шайн когаш зайтдаьттанна чохь лийчор цара.
25Шун зайлаш эчигах а, йоьзах а дина хир ду.
Шун денош санна, дебаш хир бу шун ницкъ».

26«Цхьа а вац Исраилан Делах тера

мархашца Шен сийлаллехь а,
стигалшкахула хьуна гӀо лаца веана волчу[+].
27Хьан кӀелхьардолийла – даим волу Дела ву,
Цуьнан даим а долу куьйгаш шуна кӀел ду.
МостагӀий шун юьхь-дуьхьалара дӀа а лаьхкина,
Цо аьлла: „ХӀаллакбе!“[+]
28Иштта, Исраилан халкъ кхерам боцуш дехар ду,
Якъубан тӀаьхье ша йолчохь ехаш хир ю,
кӀех а, керлачу чагӀарх а дуьзначу махкахь,
стигалшкара тхи охьаоьгучу лаьтта тӀехь[+].
29Декъала ду хьо, Исраилан халкъ!
Хьо санна, Везачу Эло лардеш кхин муьлха халкъ ду?
Иза хьо лардеш долу турс а,
хьан сийлаллин тур а ду!
Хьан мостагӀий хьуна хьалха охьатаьӀна лелар бу,
ткъа ахьа церан сагӀа доккху гунаш хьоьшур ду»[+].

#### 34


Муса кхалхар

1Муаби-аренашкара Набу-лам тӀера Пасга цӀе йолчу бохь тӀе хьалавелира Муса. И бохь Ерихон-гӀалина дуьххьал бара. Везачу Эло Дан-гӀалина тӀекхаччалц берриг а ГалӀад-мохк гайтира Мусана. 2Напталан а, Эпрайман а, Маннашан а латтанаш а, Дуьненаюккъерачу хӀорда тӀекхаччалц долу дерриг а ЯхӀудан латта а гайтира Цо. 3НегӀаб-аре а, шех палманийн гӀала олу Ерихон тӀехь лаьтта тогӀи а, ЦӀоӀар-гӀалина тӀекхаччалц болу мохк а гайтира Цо[+]. 4[+]Везачу Эло Мусага элира: «ХӀара ду Ас ИбрахӀиме а, Исхьакхе а, Якъубе а церан тӀаьхьенашна дӀалур ду аьлла латта. И латта Ас хьайн бӀаьргашна гайти хьуна, амма цу тӀе хьо вер вац»[+].

5Везачу Эло ма-аллара, Муаби-лаьтта тӀехь кхелхира Везачу Элан лай Муса. 6Муаби-мехкан тогӀи чохь Байт-ПаӀар цӀе йолчу юьртана дуьххьал дӀавоьллина Везачу Эло Муса. Амма таханлера де тӀекхаччалц цхьанна а ца хаьа иза дӀавоьллина йолу меттиг мичахь ю[+]. 7Мусан бӀе ткъа шо дара и лечу хенахь, амма цуьнан бӀаьрса а ца телхинера, гӀора дӀа а ца даьллера цуьнгара[+]. 8Муаби-аренашкахь ткъе итт дийнахь цунна тезет хӀоттийра исраилхоша. Мусах белхар даран а, халахетаран а денош цул тӀаьхьа чекхдевлира[+].

9Мусас цунна тӀе куьйгаш дахкар бахьана долуш, хьекъалх вуьзнера Нунин кӀант ЮшаӀ. Цо аьлларг деш хилира исраилхой, Везачу Эло Мусана тӀедиллинарг кхочушдора цара[+]. 10[+]Везачу Элана юьхь-дуьхьал вевзаш хилла волу Муса санна, кхин пайхамар ца хилира исраилхойн[+]. 11Везачу Эло билгалонаш а, тамашийна хӀуманаш а гайта вахийтинера иза Мисар-махка. ПирӀунна а, цуьнан ялхошна а, дерриг а халкъана а гинера и тамашийна хӀуманаш. 12Исраилан халкъан бӀаьргашна хьалха Мусас гайтинера сийлахь а, инзаре а хӀуманаш, кхин цхьаммо а гайтина доцу.

### ЮшаӀ

#### ЮшаӀ

ЮшаӀ


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]


ЮшаӀан


тептар


Дешхьалхе

Муса-пайхамар веллачул тӀаьхьа ЮшаӀ халкъан хьаькам хилла дӀахӀоьттира. Цуьнан куьйгаллица исраилхой КанаӀан-махка чу боьлху цигахь Ӏархьама. ЮшаӀан тептар тӀехь дерг – КанаӀан-мохк схьабаккхарх долу дийцар ду. Тептар тӀера хьахо тарло: Йордан-хил дехьадовлар, Ерихон-гӀалина тӀелатар, ГӀай-гӀала йолчохь бина тӀом, Дала Шен халкъаца бина барт карлабаккхар. Уггар дика хууш долчу аятех цхьаъ хӀара ду: «Тахана аш къасто деза, шаьш хьанна гӀуллакх дийр ду... Ткъа аса а, сан цӀийно а Везачу Элана Ӏамал йийр ю» (24:15).

#### 1


Дала ЮшаӀна тӀедиллинарг

1Шен ялхо Муса кхелхинчул тӀаьхьа Везачу Эло Мусан гӀоьнча хилла волчу Нунин кӀанте ЮшаӀе элира:[+] 2«Сан ялхо Муса кхелхина. ХӀинца хьо а, дерриг а хӀара халкъ а, хьала а гӀаттий, Йордан-хил дехьадала, Ас шуна, исраилхошна, лучу лаьтта тӀе[+]. 3[+]Шун ког тӀебер болу муьлхха а меттиг Ас дӀало шуна, Мусага Айса ма-аллара[+]. 4Ас шуна къилбехь йолчу яьссачу аренна тӀера къилбаседехь долчу Ливанун лаьмнаш тӀекхаччалц долу латта лур ду. Шун дозанаш малхбалехь долчу сийлахьчу Эпрат-хи тӀера, хьетахойн латта чу а лоцуш, малхбузехь болчу боккхачу хӀорда тӀекхаччалц хир ду[+]. 5[+]Хьан дахарехь хьуна дуьхьало ялуш цхьа а хир вац. Мусаца ма-хиллара, хир ву Со хьоьца а, хьох къаьстар а вац Со, хьо дӀа а тосур вац Ас[+]. 6[+]ЧӀогӀа а, къонахалла йолуш а хила. ХӀокху халкъе Ас церан дайшна лур ду аьлла латта дола доккхуьйтур ду ахь[+]. 7ЧӀогӀа а, йоккха къонахалла йолуш а хила, Сан ялхочо Мусас кхочушбе аьлла болу берриг а товрат-хьехам леррина Ӏалаш а бе, кхочуш а бе. Цунна тӀера аьтту а, аьрру а агӀор ма верза, тӀаккха айхьа дечу муьлххачу а гӀуллакха тӀехь ларош хир ву хьо[+]. 8Деша хӀара хьехаман тептар массо а хенахь. Дийнахь а, буса а Ӏамаде иза, кху тӀехь яздинарг нийсса кхочушдархьама. ТӀаккха айхьа дечу гӀуллакх тӀехь чӀогӀа аьтто хуьлуш а, чӀогӀа беркат долуш а хир ву хьо[+]. 9Ас тӀедуьллу хьуна: чӀогӀа а, къонахалла йолуш а хила, кхера а ма кхера, воха а ма воха. Хьо миччанхьа вахча а, хьоьца хьан Веза Дела ву»[+].


Йордан-хих дехьадовла кечамбар

10Халкъана хьалхабевллачу нахе омра дира ЮшаӀа:[+] 11«Нах севцинчу меттехула чекх а довлий, дӀаала цаьрга: „Шайна новкъана кхача кечбе. Кхо де даьлча, Йордан-хил дехьа девр ду шу, шайн Везачу Дала шайна дола даккха луш долу латта схьаэца“».

12[+]Раабанан а, Гадин а тайпанашка а, Маннашан эха тайпане а ЮшаӀа элира: 13«Дагахь латтаде Везачу Элан ялхочо Мусас шайга аьлларг: „Шун Везачу Далла лиира Йордан-хин малхбале агӀор долу латта шуна дӀадала, иза шун мохк хилийта“. 14Шун зударий а, бераш а, даьхни а Мусас Йордан-хил дехьа шуна деллачу лаьтта тӀехь совца, ткъа массо а тӀом балуш волчо, герзаца шайн вежаршна тӀе а гӀой, гӀо де царна[+]. 15Везачу Эло, шун санна, шун вежарийн а сатедаллалц, цара а шун Везачу Дала гуттаренна а царна луш долу латта схьаэццалц, гӀо де царна. ТӀаккха, юха а дерзий, шайна Везачу Элан ялхочо Мусас Йордан-хил дехьа, малхбалехьа, деллачу лаьттан дола де»[+].

16Наха ЮшаӀана жоп делира: «Ахь тӀедиллинарг дерриг а кхочуш а дийр ду оха, дӀахьажийначу гӀур а ду тхо. 17Мусага ма-доггӀара, хьоьга а ладугӀур ду оха, ткъа хьан Веза Дела, Мусаца санна, хуьлийла хьоьца! 18Хьан омранна дуьхьало йинарг, ахь тӀедиллинчу хӀуманна тӀехь хьоьга ла ца доьгӀнарг муьлхха а вуьйр ву. Амма чӀогӀа а, къонахалла йолуш а хила!»

#### 2


Къайлаха вахийтина ши стаг а, нахаца лела зуда Рахьаб а

1[+]Нунин кӀанта ЮшаӀа Шитим цӀе йолчу меттера къайлаха ши стаг вахийтира. Цо цаьрга элира: «Ваха а гӀой, лаьттах а, къаьсттина Ерихон-гӀаланах а долчуьнга хьажа». Рахьаб цӀе йолуш, нахаца лелаш йолу цхьа зуда яра Ерихонехь Ӏаш. Цуьнан цӀийне а веана, буьйса йоккхуш сецира и ши стаг[+].

2Цхьаммо Ерихонан паччахье элира: «Кху буса исраилхойх цхьа нах баьхкина вайн лаьттах дерг талла».

3ТӀаккха Ерихонан паччахьо ялхой бахийтира Рахьабе ала: «Хьо йолчу баьхкина нах схьало. Уьш берриге а вайн махках дерг талла баьхкина бу».

4Амма зудчо ши исраилхо къайлаваьккхинера. Цо элира: «Со йолчу веана ши стаг вара, амма суна ца хаьара и шиъ мичара ву. 5Сарахь гӀалин ков дӀакъовлале, и шиъ дӀавахара. Уьш стенга бахана, суна ца хаьа. Сихха тӀаьхьагӀахь, шу тӀаьхьакхиа а мега царна»[+]. 6Ткъа ши исраилхо, нийсачу, тӀехь кхалор йоцчу тхов тӀе хьала а ваьккхина, охьадехкинчу ве̄танан цӀевнаш юккъе дӀалачкъийнера цо.

7Паччахьан нах гӀалех арабевлира. Ков царна тӀаьххье сихха дӀакъевлира. Шина исраилхочунна тӀаьхьабевлла, малхбалехьа, Йордан-хих дехьаволучу метте кхаччалц, дӀабахара уьш[+].

8Ши исраилхо дӀавижале, зуда тхов тӀе хьалаелира и шиъ волчу. 9Цо элира цу шинга: «Суна хаьа Везачу Эло хӀара мохк шуна дӀабеллийла. Тхуна тӀе кхерам боьссина, тхан дегнаш, шух кхоьруш, дегош ду[+]. 10[+]Тхуна хезна, шу Мисар-махкара арадевлла догӀуш, Везачу Эло шуна хьалхара Эрзийн хӀордан хи дӀадаьккхина бохуш. Ткъа иштта Йорданал дехьа Ӏийначу эмархойн ши паччахь Сихьон а, ӀовгӀа а аша хӀаллаквинийла а хезна тхуна[+]. 11Цунах лаьцна тхуна хезча, тхан дегнаш шелделира, тхоьгахь цхьаьнггахь а шуна дуьхьало ян доьналла ца дисира, хӀунда аьлча шун Веза Дела лакхахь стигалахь а, лахахь лаьттахь а Дела ву[+]. 12Ткъа хӀинца Везачу Элах чӀагӀо е суна, ас шайх къинхетам ма-барра, аша а сан ден цӀийнах къинхетам бийр бу алий. Тешам болу цхьа билгало ло суна,[+] 13сан да а, нана а, вежарий а, йижарий а церан мел верг а дийна а витина, аша тхан синош Ӏожаллех кӀелхьардохур ду алий».

14Шина стага элира зудчуьнга: «Оха арадаьккхина гӀуллакх аш дӀа ца дийцахь, шун метта вала а реза ву тхойшиъ. Везачу Эло тхуна хӀара мохк схьабелча, тхо хьоьца къинхетаме а, тешаме а хир ду»[+].

15Цу зудчун цӀенош гӀалин пена юккъехь дара, цундела цо и ши стаг корехула муьшаца чувоссийтира[+]. 16Уьш чубиссале, цо элира цаьрга: «Малхбузехьа, лам тӀе, дӀагӀо, шайна тӀаьхьабевлларш тӀе ца кхачийта. Кхаа дийнахь Ӏе цигахь дӀаловчкъий, шу лоьхуш болу и нах юхабахккалц. Цул тӀаьхьа шайн новкъа дӀагӀор шу».

17Шина стага элира зудчуьнга: «Ахь тхоьга яйтинчу чӀагӀонах тхо паргӀат хир ду, нагахь ахь иштта ца дахь: 18тхо кху махка схьадаьхкича, тхойшиъ чувоссийначу корах хӀара цӀен тӀийраг таса, ткъа хьайн да а, нана а, вежарий а – хьайн ден берриг а доьзал хьо Ӏаш йолчу цӀа чу гулбе. 19Нагахь цӀа чуьра цхьаъ аравалахь, иза шен бехкенна лийр ву, ткъа тхо цунах жоьпехь хир дац. Амма хьан цӀа чохь волчунна тӀе цхьаммо куьг кховдадахь, веллачун цӀий тхох хьаьрчар ду. 20Нагахь ахь оха деана гӀуллакх гучудаккхахь, хьуна йинчу чӀагӀонах тхо а паргӀат хир ду».

21Зудчо цаьрга элира: «Дерриг а аш ма-бохху хуьлийла!» Ши исраилхо дӀа а хьажийна, корах цӀен тӀийраг йихкира цо.

22Лам тӀе а веана, цигахь кхаа дийнахь Ӏийра и ши стаг. Массо а новкъахь лехча, хӀара шиъ кара а ца вина, юхабаьхкира паччахьан нах. 23Лам тӀера чу а воьссина, Йордан-хих дехьа а ваьлла, Нунин кӀантана ЮшаӀана тӀевеара и ши стаг. Цунна шайца хилларг дерриг а дийцира цу шиммо. 24Цара элира ЮшаӀе: «Везачу Эло дерриг а хӀара латта вайн кара схьаделла. Берриг а цигара бахархой вайх кхоьруш бу».

#### 3


Йордан-хих дехьадовлар

1ШолгӀачу Ӏуьйранна хьалххе хьала а гӀевттина, ЮшаӀ а, берриг исраилхой а Шитим цӀе йолчу меттера Йордан-хи тӀе баьхкира. Цигахь меттамотт а хӀоттийна, севцира уьш, хих дехьадовла деза хан тӀекхаччалц[+]. 2Кхо де даьлча, нахана тӀехь хӀиттийна хьаькамаш буьйлабелира халкъана юккъехула. 3Цара массаьрга а омра дира: «Шайн Везачу Делаца бинчу бертан тӀорказ а, иза дӀахьош болу левихойн динан дай а шайна гахь, хьала а гӀовттий, царна тӀаьххье дӀагӀо[+]. 4Амма шуна а, тӀорказна а юккъехь йолу меттиг цхьа эзар гӀулч барам болуш хила еза. Цунна улло ма гӀо, шайна тӀаьхьадаха некъ хаийтархьама, хӀунда аьлча кху новкъахула шу кхул хьалха даьхкина дац».

5ЮшаӀа халкъе элира: «ЦӀин а лой, кечам бе, кхана Везачу Эло шуна юкъахь тамашийна хӀуманаш гойтур ду». 6Динан дайшка ЮшаӀа элира: «Бартбаран тӀорказ схьа а эций, халкъана хьалхадовла». Уьш, тӀорказ схьа а эцна, халкъана хьалхабевлира[+]. 7ТӀаккха Везачу Эло ЮшаӀе элира: «Таханлерчу дийнахь дуьйна исраилхошна хьалха хьо вазван волалур ву Со, Мусаца санна, хьоьца а Со вуйла царна хаийта. 8Ахь тӀорказ эцна боьлхучу динан дайшка омра де, шаьш Йордан-хи чу ма-девлли, совца алий».

9ЮшаӀа элира исраилхошка: «ТӀе а дуьйлий, шайн Везачу Делан дешнашка ладогӀа. 10Шуна хуур ду, шайна юкъахь дийна Дела вуйла. Цо шу долчуьра лохкур бу канаӀанхой а, хьетахой а, хьаьвихой а, перезахой а, гӀиргӀашахой а, эмархой а, явсайхой а[+]. 11Дерриг а дуьненан Да волчу Везачу Элаца бинчу бертан тӀорказ, шуна хьалха а даьккхина, Йордан-хи чу доккхур ду[+]. 12Шийтта стаг харжа шайна, исраилхойн хӀора тайпанах цхьацца[+]. 13Дуьненан Да волчу Везачу Элан тӀорказ эцна боьлхучу динан дайн когаш Йордан-хи чу бовллушехь, и хи лекъар ду. ТӀедогӀуш долу хи, пен а хилла, дӀахӀуттур ду»[+]. 14Йорданах дехьадала дагахь халкъ шен меттамотт болчуьра дӀадоладелча, динан дайша бартбаран тӀорказ, нахана хьалха а даьккхина, дӀадаьхьира. Халкъ царна тӀаьххье дӀадахара. 15ТӀорказ эцна боьлхучу динан дайн когаш Йордан-хи чу бовллушехь (кӀа хьокхучу хенахь Йордан, деста а дестий, бердаш чуьра арадолу),[+] 16лакхара догӀу хи, саца а сецна, геннахь, ЦӀартан-гӀалина уллора Адам-гӀала йолчохь, пен а хилла, дӀахӀоьттира. Шерачу аренашка а, Дуьрачу хӀорда чу а доьдуш долу хи, дӀа а дахана, дӀаделира. Нах Ерихон-гӀалина дуьххьал хих дехьабовлуш бара[+]. 17Везачу Элаца бинчу бертан тӀорказ дахьаш богӀу динан дай Йордан юккъехь декъачу лаьтта тӀехь севцира, берриш а исраилхой декъачу лаьтта тӀехула Йорданах дехьабовллалц[+].

#### 4


Йордан-хих дехьадовлар дагахь латто хӀиттийна тӀулгаш

1Дерриг а Исраилан халкъ Йорданах дехьадаьлча, Везачу Эло ЮшаӀе элира: 2«Шийтта стаг схьахаржа нахана юкъара, хӀора тайпанах цхьацца. 3Царна тӀедилла, динан дай лаьттинчу меттера, Йорданан юккъера, шийтта тӀулг схьаэца алий. Тховса шаьш буьйса йоккхучу метте, дӀа а хьой, охьадахка ала цаьрга и тӀулгаш»[+].

4Исраилхойн хӀора тайпанна юкъара ша хаьржина шийтта стаг тӀекхайкхира ЮшаӀа. 5Цо элира цаьрга: «Йорданна юккъе, шайн Везачу Делан тӀорказна хьалха, довла. ХӀораммо а цигара шайн белшаш тӀе цхьацца тӀулг схьаэца. ХӀора тайпанна цхьацца хир бу уьш. 6И тӀулгаш шайна билгалонна дита. ТӀейогӀучу хенахь шун бераша хоттур ду шуьга: „Стенна Ӏалашдо аш и тӀулгаш?“ – аьлла[+]. 7Аш жоп лур ду царна: „Везачу Элаца бинчу бертан тӀорказна хьалха Йордан-хи декъадалар дагахьлатторхьама Ӏалашдо. ТӀорказ дехьадоккхучу хенахь Йордан-хи, декъа а делла, сецира. ТӀейогӀу йолчу хенахь исраилхошна и хӀума дагахь латтор ду цу тӀулгаша“».

8ЮшаӀа шайна тӀе-ма-диллара, кхочушдира исраилхоша дерриг а. Везачу Эло ЮшаӀе ма-аллара, Йордан-хина юккъера шийтта тӀулг, исраилхойн хӀора тайпанан цӀарах цхьацца, схьа а эцна, шаьш буьйса йоккхучу метте дӀа а баьхьна, охьабиллира цара. 9Бартбаран тӀорказ эцна боьлху динан дай лаьттинчу метте, Йордан-хина юккъе, кхин шийтта тӀулг хӀоттийра ЮшаӀа. И тӀулгаш хӀинца а ду цигахь. 10Везачу Эло ЮшаӀана тӀедиллинера дан дезарг халкъе дӀаалар, Мусас ЮшаӀе весет ма-дарра. Дерриг а чекхдаллалц, тӀорказ эцна боьлху динан дай Йордан-хина юккъехь лаьттира.

Ткъа халкъ цу хенахь сихха хих дехьадолуш дара. 11Нах дехьабевллачул тӀаьхьа, Везачу Элан тӀорказ юха а халкъана хьалхадаьккхина дӀадаьхьира динан дайша. 12Раабанан а, Гадин а тӀаьхьенаш а, Маннашан тӀаьхьенах ах нах а, исраилхошна хьалха а бевлла, герзашца хих дехьабевлира, Мусас шайна тӀе-ма-диллара[+]. 13ТӀамана кечвелла шовзткъа эзар герга стаг, Везачу Элана хьалхахула чекх а ваьлла, Ерихонан аренашка тӀом бан вахара. 14Цу дийнахь Везачу Эло дерриг а Исраилан халкъана хьалха ЮшаӀан сий хьалаайира. Цул тӀаьхьа, Муса санна, ЮшаӀ лерира халкъо, цуьнан дахаран денош чекхдовллалц.

15Везачу Эло ЮшаӀе элира: 16«Бартбаран тӀорказ эцна богӀучу динан дайшка, Йордан чуьра схьабовла алий, омра де». 17ЮшаӀа динан дайшка омра дира: «Йордан чуьра схьадовла!» – аьлла. 18Везачу Элаца бинчу бертан тӀорказ эцна богӀу динан дай, Йордан чуьра хьала а бевлла, декъачу лаьтта тӀе бовллушехь, Йорданан хи, ша гуттар а ма-дарра, охьадоладелира, шен бердашна тӀехула а долуш.

19Хьалхарчу беттан уьтталгӀачу дийнахь Йорданах сехьа а даьлла, Ерихонна малхбалехьа йолчу Галгал олучу меттехь сецира Исраилан халкъ. 20Йордан-хи чуьра шаьш схьаэцна шийтта тӀулг цигахь дӀахӀоттийра ЮшаӀа. 21Цо элира исраилхошка: «ТӀейогӀучу хенахь шайн бераша шайга хаттахь: „ХӀорш хӀун тӀулгаш ду?“ – аьлла, 22аш цаьрга ала: „Исраилхой Йордан-хих декъачу лаьтта тӀехула дехьабовлар дагахь латтадойту цара“. 23Шун Везачу Дала, шу дехьадовллалц, Йордан-хи лакъийра. Изза динера шун Везачу Дала, Эрзийн хӀордах тхо дехьадовлучу хенахь, тхуна хьалхара хи дӀа а лакъийна[+]. 24Везачу Эло иза дина дуьнен чуьра дерриг а халкъашна Шен ницкъ мел бу хаийтархьама, шу гуттар а шайн Везачу Делах кхоьруш хилийтархьама»[+].

#### 5

1Йорданал дехьа, малхбузехьа, хӀорд болчу агӀор Ӏачу эмархойн паччахьашна а, хӀордана уллохь Ӏачу канаӀанхойн паччахьашна а хезира, исраилхой дехьабовлучу хенахь Везачу Эло Йордан-хи лакъийна аьлла. Паччахьаш чӀогӀа кхерабелира, исраилхошна дуьхьалбовла доьналла дацара церан.


Галгалехь божарий сунтбар

2Цу хенахь Везачу Эло ЮшаӀе элира: «Мокхазах арсаш а дай, исраилхой сунтбе». 3ЮшаӀа, мокхазах арсаш а дина, Сунтбаран гу аьлла, цӀе тиллинчу меттехь исраилхойн божарий сунтбира. 4ЮшаӀа уьш сунтбаран бахьана хӀара дара: Мисарара халкъ арадаьллачул тӀаьхьа, тӀом балуш болу божарий яьссачу арахь новкъахь беллера[+]. 5Мисарара арабевлла божарий сунтбина бара, ткъа новкъахь дуьнен чу бевлларш сунтбаза бара. 6[+]Исраилхой шовзткъа шарахь лийлира яьссачу арахула, Мисарара арабевлла, тӀом балуш болу божарий белла дӀабовллалц. Цара Везачу Эле ла ца доьгӀнера, цундела Цо церан дайшна Ша лур ду аьлла чӀагӀо йина, шуьрех а, мазах а дуьзна токхе долу латта ган царна бакъо ца елира[+]. 7Церан метта церан кӀентий кхиийтира Везачу Эло. Уьш бара ЮшаӀа сунтбинарш, новкъахь сунтбаза бисарна[+].

8Берриш а сунтбинчул тӀаьхьа, шайн меттамотт болчохь севцира нах, божаршна гӀоле хиллалц. 9Везачу Эло ЮшаӀе элира: «Мисарахь шу лоллехь хиларан эхь тахана шуна тӀера дӀадаьккхи Ас». Цундела ю цу меттиган цӀе Галгал[*], хӀинца а олу цунах иза[+].

10[+]Исраилхой Галгалехь севцна бара. Беттан дейтталгӀачу дийнахь Ерихонан аренашкахь сарахь Пасахь даздира цара[+]. 11ШолгӀачу дийнахь совсаза бепиг а, кхаьрзина буьртигаш а диира цара. 12[+]Цу лаьттан стоьмаш баа хӀорш буьйлабеллачу шолгӀачу дийнахь стигалара охьаоьху «ман» олу кхачанан буьртигаш дӀасевцира. Цул тӀаьхьа «ман» кхин ца хилира исраилхошна, амма КанаӀан лаьттах схьадаьлларг диира цара цу шарахь[+].


ЮшаӀ а, туьраца волу стаг а

13Ерихонна уллохь волчу хенахь ЮшаӀана гира шена хьалха лаьтта цхьа стаг. Цу стеган карахь баттара даьккхина тур дара. ЮшаӀа, тӀе а вахана, хаьттира цуьнга: «Хьо тхайниг ву я тхан мостагӀех ву?» – аьлла[+].

14Стага жоп делира: «Со иза а, я важа а вац. Со Везачу Элан эскаран тхьамда ву, хӀинца кхуза веана».

Лаьтта кхаччалц цунна хьалха охьа а таьӀна, ЮшаӀа элира: «Шен лай волчуьнга хӀун эр ду сан эло?»

15Везачу Элан эскаран тхьамдано ЮшаӀе элира: «Хьайн когара мачаш схьаяха. Хьо лаьтташ волу меттиг еза ю». ЮшаӀа цо боххург кхочушдира[+].


Ерихон-гӀала хӀаллакьхилар

16Ерихон-гӀала дӀакъевлина яра. Цуьнан бахархой исраилхойх кхерабелла бара. ГӀалара ара а, я чу а волуш стаг вацара.

#### 6

1Везачу Эло ЮшаӀе элира: «Ас хьан кара дӀало Ерихон-гӀала шен паччахьца а, тӀемалошца а. 2Хьо а, хьан тӀемалой а, дийнахь цхьа го а боккхуш, ялх дийнахь гӀалина гонах лела. 3ВорхӀ динан дас ворхӀ маӀа дӀаяхьа еза дезачу тӀорказна хьалха. ВорхӀалгӀачу дийнахь аша гӀалина ворхӀ го баккха. Ткъа динан дайша, шаьш гӀалина гонах мел лела, маӀаш локхур ю. 4Локхучу маӀан деха аз шайна хезча, дерриге а халкъо чӀоггӀа мохь хьакха беза, тӀаккха гӀалина гонахара пен охьабужур бу. Цул тӀаьхьа шу массо а гӀали чу гӀур ду»[+].

5Исраилхойн динан дайшка, тӀе а кхайкхина, Нунин кӀанта ЮшаӀа элира: «Бартбаран тӀорказ дӀахьо. ВорхӀ динан дас ворхӀ маӀа хьо, Везачу Элан тӀорказна хьалха а яккхий». 6Юха халкъе омра дира цо: «Даха а гӀой, гӀалина гобаккха. Герзашца дерш, Везачу Элан тӀорказна хьалха а довлий, дӀагӀо».

7ЮшаӀа халкъе иза ма-элли, Везачу Элана хьалха ворхӀ маӀа эцна воьдучу ворхӀ динан дас, хьалха дӀа а волавелла, маӀаш лекхира. Везачу Элаца бинчу бертан тӀорказ царна тӀаьххье дӀадаьхьира. 8Герзашца берш маӀаш лоькхуш богӀучу динан дайшна хьалхабевлла бара, кхиберш тӀорказна тӀаьхьахӀиттина богӀура. Ерриг а цу хенахь лоькхуш маӀаш а яра. 9ЮшаӀа халкъе омра динера: «Маьхьарий а ма хьекха, шайн аз а ма хазийта. Багара цхьа дош а ма далийта, ас мохь тоха бакъо лур йолу де тӀекхаччалц, тӀаккха маьхьарий тухур ду аша». 10Иштта Везачу Элан тӀорказ, гӀалех цхьа го а боккхуш, дӀадаьхьира. Цул тӀаьхьа уьш, шайн меттамотт болчу юха а баьхкина, цигахь буьйса йоккхуш севцира.

11ШолгӀачу Ӏуьйранна ЮшаӀ хьалххе хьалагӀаьттира. Динан дайша Везачу Элан тӀорказ юха а дӀадаьхьира. 12Везачу Элан тӀорказна хьалха ворхӀ маӀа дӀахьош волу ворхӀ динан да, маӀаш а лоькхуш, дӀавоьдуш вара. Герзашца берш царна хьалхабевлла дӀабоьлхура, ткъа кхиберш тӀорказна тӀаьхьахӀиттина богӀура. Массо а маӀа лоькхуш яра. 13Иштта шолгӀачу дийнахь а, гӀалина цхьа го а баьккхина, шайн меттамотт болчу юхабаьхкира уьш. Ялх дийнахь дира цара иза.

14ВорхӀалгӀачу дийнахь, маьлхан зӀаьнарш гучуйовлучу хенахь хьала а гӀевттина, гӀалина цу кеппара ворхӀ го баьккхира цара. Цу дийнахь бен ца баьккхира цара гӀалина ворхӀ го. 15Динан дайша ворхӀалгӀа а маӀаш лекхначул тӀаьхьа, ЮшаӀа халкъе омра дира: «Мохь тоха! Везачу Эло дӀаелла шуна гӀала! 16ГӀала а, дерриг а цу чохь дерг а Везачу Элана лерина ду. Нахаца лелаш йолу Рахьаб а, цуьнан цӀера нах а дийна бита, хӀунда аьлча цу зудчо вай бахийтина нах къайлабаьхнера[+]. 17Амма аша цхьа а хӀума схьа ма эца, шайна бохам ца хилийта. Везачу Элана леринчух цхьа хӀума схьаэцахь, исраилхойн меттаматтана хӀаллакьхиллал зен дийр ду аша[+]. 18Дерриг а дети а, деши а, цӀестан а, аьчка а пхьегӀаш а дӀакъастае Везачу Элана. Уьш Цуьнан хазни чохь хир ю».

19[+]Локхучу маӀийн аз ма-хеззи, халкъо цхьаьний чӀоггӀа мохь туьйхира – гӀалин пен охьабуьйжира. Берриг а исраилхой шаьш лаьтташ болчуьра гӀали чу бахара, цара схьаяьккхира иза[+]. 20Шайн таррашца гӀали чохь дийна долу хӀума дерриг а хӀаллакдира цара: божарий а, зударий а, къонанаш а, къенанаш а, бежанаш а, уьстагӀий а, варраш а[+].

21Кху гӀалахь хӀун ду хьажа хьалха ваийтинчу шина жимачу стаге ЮшаӀа элира: «Нахаца лелачу цу зудчун цӀа чу а гӀой, иза а, цуьнан гергара нах а арабаха, шаьш цунна чӀагӀо йина ма-хиллара». 22ДӀаваханчу цу жимачу шина стага Рахьаб а, цуьнан да а, нана а, вежарий а, и йолчохь болу берриг а гергара нах а, ара а баьхна, исраилхойн меттаматтана улло дӀабигира[+]. 23Юха гӀала а, цу чохь долу хӀума а цӀергахь дагийра. Дети а, деши а, цӀестан а, аьчка а пхьегӀаш бен ца йитира, уьш Везачу Элана Ӏамал ечу меттиган хазни чу ехкира. 24[+]Нахаца лела Рахьаб а, цуьнан цӀийнах а, гергара а болу нах ЮшаӀа дийна битира, хӀунда аьлча цу зудчо ЮшаӀа Ерихоне хьовса бахийтинарш, дӀа а лачкъийна, кӀелхьарбаьхнера. Рахьабан тӀаьхьенах болу нах хӀинца а исраилхошна юкъахь Ӏаш бу[+].

25[+]Цу хенахь ЮшаӀа, чӀагӀо а еш, элира: «Везачу Элана хьалха нажжаз хир ву Ерихон-гӀала юхаметтахӀоттийнарг.

Кху гӀалин бух боьттинчун хьалхара кӀант лийр ву.
ГӀалин ков дӀахӀоттийнарг жимах волчу кӀантах вер ву»[+].

26Веза Эла ЮшаӀаца вара. Берриг а махкахула гӀараваьллера ЮшаӀ.

#### 7


Ӏахана латийна къа

1Амма исраилхоша доккха зулам дира Везачу Элана лериначуьнца доьзна. ЯхӀудан тӀаьхьенах волчу Ӏахана шайна схьаийцира Везачу Элана леринчух цхьайолу хӀуманаш (Ӏахан вара Кармин кӀант, ткъа Карма вара Завадин кӀант, Завади вара Зерахьан кӀант). ТӀаккха Веза Эла чӀогӀа оьгӀазвахара исраилхошна[+].

2Ерихонера ГӀай-гӀала нах бахийтира ЮшаӀа. ГӀай-гӀала Байт-Аванна уллохь, Бетал-гӀалина малхбалехьарчу агӀор яра. Цу нахе ЮшаӀа элира: «Даха а гӀой, талла и меттиг». ДӀа а бахана, ГӀай-гӀалане хьаьвсира уьш. 3ЮшаӀ волчу юха а баьхкина, цара элира: «Дерриг а халкъ а ца дохуьйтуш, ши-кхо эзар стаг вахийта ГӀай-гӀала схьаяккха. Уьш цигахь дукха а бац, дерриг а вайн эскар дахийттал». 4Халкъах кхо эзар гергга стаг вахара гӀалина тӀелата, амма уьш ГӀай-гӀалин бахархоша лаьхкира[+]. 5Ткъе ялхитта стаг вийра царах ГӀай-гӀалин бахархоша. Шайн кевнера лаьхкина, тӀулг боккхучу метте кхаччалц дӀабигира цара и исраилхой. Лам тӀера чубуьссучу хенахь байира уьш ГӀай-гӀалин бахархоша. Доьналлех боьхначу исраилхойн дегнаш дегадора.

6Шен бедарш а этӀийна, Везачу Элан тӀорказна хьалха бертал а воьжна, сарралц Ӏиллира ЮшаӀ. Цо а, исраилхойн къаноша а шайн кортош тӀе чан юхкура, шаьш баланехь хилар гойтуш[+]. 7ЮшаӀа элира: «Хьалдолу Эла! Йорданал сехьа хӀара халкъ стенна даьккхина Ахь? Эмархойн кара а делла, тхо хӀаллакдайтий? Буха а севцна, Йорданал дехьа Ӏаш делара тхо![+] 8Веза Эла! ХӀун ала деза ас хӀинца, исраилхой шайн мостагӀех бевдда хилча? 9КанаӀанхоша а, цу махкара берриг а кхечу наха а, хӀара хӀума а хезна, тхуна го бийр бу. Цара лаьтта тӀехь ур-атталла тхан цӀе а юьттур яц. Хьайн сийлахь цӀе муха ларйийр ю Ахь тӀаккха?»[+]

10Везачу Эло ЮшаӀе элира: «ХьалагӀатта, хьо хӀунда воьжна бертал? 11Исраилхоша къа латийна, Ас шайга ларбе аьлла болу, Соьца шаьш бина болу барт а бохийна. Суна леринчух цхьайолу хӀуманаш, схьа а эцна, шайн хӀуманаш юккъехь дӀалачкъийна цара. 12Цундела ца ян елла исраилхошка шайн мостагӀашна дуьхьало. Уьш царах бевдда, шаьш-шайна хӀаллакбаран кхел йина дела. Со кхидӀа шуьца хир вац, нагахь Суна лерина хӀуманаш аша шайна юкъара дӀа ца яхахь[+]. 13Хьала а гӀаттий, халкъ даз а дай, ала нахе: „Ӏуьйре тӀекхачале, цӀан а лой, дӀахӀитта, хӀунда аьлча Исраилан халкъан Везачу Дала иштта боху: ‘Суна лерина йолу хӀуманаш, аша схьа а эцна, шуна юкъахь ю, исраилхой. Шайна юкъара уьш дӀаяххалц, шу мостагӀашна дуьхьал латталур дац’. 14Кхана шайн тайпанашца тӀедуьйла. Везачу Эло къастийна тайпа шен гаранашца тӀедан деза. Цо билгалдаьккхина гара доьзалшца тӀедан деза. Къастийна доьзал, цхьацца стаг а вогӀуш, тӀебан беза[+]. 15Суна лерина хӀуманаш лачкъийна волу стаг а, цуьнан доьзал а, долахь мел дерг а цӀергахь дагаде, цо, Везачу Элаца бина барт а талхийна, исраилхошна юкъахь эхье гӀуллакх дина дела“».

16ЮшаӀа, Ӏуьйранна хьалххе хьала а гӀаьттина, исраилхошка шайн тайпанашца тӀедуьйла элира. Массарна а юкъара къастийнарг ЯхӀудан тайпа дара. 17ЯхӀудан тайпа тӀе а кхайкхина, царна юкъара Зерахьан гара къастийра. Шайн доьзалшца Зерахьан гаране тӀедола а аьлла, царна юкъара Завадин доьзал къастийра Везачу Эло[+]. 18Цу доьзале, цхьацца стаг тӀевогӀуш, тӀедуьйла элира ЮшаӀа. Кармин кӀант Ӏахан вара билгалваьккхинарг. Карма Завадин кӀант вара, Завади Зерахьан кӀант вара. Уьш ЯхӀудан тайпанах бара. 19ТӀаккха ЮшаӀа элира Ӏахане: «Сан кӀант, Исраилан халкъан Веза Дела, хаста а вай, Цунна хьалха даре а дай, схьадийца соьга айхьа динарг. Сох и лачкъо ма гӀерта»[+].

20ЮшаӀана жоп луш, Ӏахана элира: «Бакъ ду, ас къа латийна исраилхойн Везачу Далла хьалха. Ас динарг хӀара ду:[+] 21схьаяьккхинчу хӀонса юккъехь бавелхойн исбаьхьа духар а, ши бӀе шекхал дети а, шовзткъе итт шекхалан барамехь дашо экъа а гира суна. И сайна хазъелла хӀуманаш схьаийцира ас. Сан четар чохь лаьттах йоьхкина ю уьш, дети а царна бухадиллина ду»[+].

22ЮшаӀа нах бахийтира Ӏаханан четарх хьовса. Сихонца баханчу царна дӀалачкъийна хӀуманаш карийра, царна бухахь дети а дара. 23ХӀуманаш, четарна чуьра схьа а эцна, ЮшаӀ а, берриг исраилхой а болчу схьа а еана, Везачу Элана хьалха охьаехкира цара. 24Берриг исраилхошца цхьаьна ЮшаӀа Зерахьан кӀант Ӏахан а, дети а, духар а, дашо экъа а, Ӏаханан кӀентий а, мехкарий а, цуьнан стерчий а, варраш а, уьстагӀий а, четар а – дерриг а цуьнан дерг Ӏахур-тогӀи чу схьадеара (Ӏахур – иза «сингаттам» бохург ду). 25ЮшаӀа элира: «Ахь тхуна бохам бина дела, Везачу Эло тахана бохам хьуна а бо». Берриг а исраилхоша, тӀулгаш а кхиссина, Ӏахан а, цуьнан доьзал а хӀаллакбира. Юха уьш а, церан бахам а цӀергахь багийра цара. 26Ӏаханна а, цуьнан доьзална а тӀехь тӀулгех боккха барз бира наха. И барз тахана а лаьтташ бу.

Цул тӀаьхьа Везачу Элан оьгӀазалла яйъелира. Тахана а цу меттигах Ӏахур-тогӀи олу[+].

#### 8


ГӀай-гӀала схьаяккхар а, йохор а

1Везачу Эло ЮшаӀе элира: «Кхера а ма кхера, воха а ма воха. ТӀом балуш верг верриг а хьайца схьа а эций, ГӀай-гӀалина тӀелата. ГӀай-гӀалин паччахь а, цуьнан халкъ а, гӀала а, латта а хьан кара дӀало Ас[+]. 2ГӀай-гӀалина а, цуьнан паччахьна а айхьа Ерихонна а, цуьнан паччахьна а диннарг де, амма цуьнгара а, гӀалин бахархошкара а схьаяьхна хӀуманаш а, церан даьхни а шайна юкъахь дӀасадекъа. ГӀалин тӀехьа агӀор кӀело а е»[+].

3ЮшаӀ а, берриг а исраилхойн тӀемалой а ГӀай-гӀалина тӀелата кечбелира. Ткъе итт эзар дикаха къонах а хаьржина, буьйсанна уьш дӀахьовсийра ЮшаӀа, 4цаьрга омра а дина: «Хьовсалаш, шу гӀалина тӀехьа агӀор кӀело йина хир ду, амма гӀалина гена а ма довла, массо а тӀелата кийча а хила[+]. 5Со а, соьца волу массо тӀемало а гӀалина тӀелетар ву. Хьалха санна, ГӀай-гӀалин божарий тхуна дуьхьалбевлча, тхо царах довдур ду[+]. 6Тхаьшна тӀаьхьабаьхна, гӀала йолчуьра оха дӀабуьгур бу уьш. „Хьалха санна, вайх бевдда уьш“, – эр ду цара. Тхо царах девдча, 7шаьш кӀело йиначуьра схьа а довлий, гӀала дӀалаца. Шун Везачу Дала шун кара схьалур ю иза. 8Шаьш гӀала дӀалаьцча, сийна цӀе таса цунах. Везачу Эло ма-аллара, кхочушде дерриг а. Хьовсалаш, аса тӀедуьллу шуна иза». 9Иштта, ЮшаӀа дӀа а бахийтина, ГӀай-гӀалин малхбузерчу агӀор, Бетална а, ГӀайна а юккъехь, кӀело йира исраилхоша. ЮшаӀ цу буса халкъана юкъахь дӀавижира.

10Ӏуьйранна хьалххе хьала а гӀаьттина, тӀемалошка хьожуш чекхвелира ЮшаӀ. Иза а, исраилхойн къаной а, халкъана хьалха а бевлла, ГӀай-гӀалина тӀебахара. 11ТӀемалой, ЮшаӀаца дӀа а бахана, гӀалина гергахьа баьхкира. ГӀай-гӀалин къилбаседехьа йолчу агӀор меттамотт хӀоттийра ЮшаӀа. ГӀалина а, меттаматтана а юккъехь тогӀи яра. 12Хьалххе пхи эзар стаг Бетална а, ГӀай-гӀалина а юккъехь кӀелоне ховшийнера цо. Уьш ГӀай-гӀалин малхбузерчу агӀор бара. 13ТӀемалоша шайн меттигаш дӀалаьцнера: гӀалина къилбаседерчу агӀор хӀоттийна меттамотт болчохь а, гӀалина малхбузерчу агӀор кӀело йиначохь а. Цу буса тогӀи чу веара ЮшаӀ. 14И дерриг шена гича, ГӀай-гӀалин паччахь, Ӏуьйранна хьалххе хьала а гӀаьттина, гӀаларчу божаршца исраилхошна дуьхьал тӀаме аравелира. Иза а, цуьнан эскар а Ӏариба-тогӀина[*] уллохь йолчу хьалхалерчу метте деара. ГӀалина тӀехьа кӀело йинийла ца хаьара паччахьна. 15ЮшаӀ а, исраилхой а, цара шаьш эшийча санна, яьсса аре йолчухьа дӀабевдира. 16ГӀалахь болчу массо а божаршка схьакхайкхинера, исраилхошна тӀаьхьадовла аьлла. ЮшаӀана тӀаьхьауьдуш, гӀалина генабевлира уьш. 17ГӀай-гӀалахь а, Беталахь а цхьа а боьрша стаг ца висира исраилхошна тӀаьхьавалаза. Шайн гӀала схьайиллина йитира цара, мостагӀашна тӀаьхьа а бевлла.

18ТӀаккха Везачу Эло элира ЮшаӀе: «Хьайн карахь болу гоьмукъ ГӀай-гӀалина тӀехьажабе, Ас хьан кара дӀало иза». Шен карахь болу гоьмукъ гӀалина тӀехьажийра ЮшаӀа. 19Цо куьг хьала-ма-айи, кӀелонехь Ӏаш болу исраилхой, сихонца хьала а лилхина, гӀалехьа дӀахьаьвдира. ГӀала схьа а лаьцна, цунах цӀе тесира цара[+]. 20Юхахьаьвсинчу ГӀай-гӀалин божаршна шайн гӀалина тӀера стигала кхаччалц хьалаоьху кӀур гира. ХӀинца цхьанхьа а бовда меттиг яцара церан – я хьалха а, я тӀехьа а, хӀунда аьлча яьссачу арене бевдда боьлху исраилхой, юха а бирзина, царна тӀелетира. 21ЮшаӀ а, берриг исраилхой а, кӀело йиначара гӀала дӀалацар а, стигала хьалаоьху кӀур а гина, юха а бирзина, ГӀай-гӀалин божарий хӀаллакбан буьйлабелира. 22ГӀалахь болу исраилхой а царна дуьхьал арабевлира. Шина а агӀор болчу шайн мостагӀашна юккъехь бисира ГӀай-гӀалин божарий. Ведда а, висна а цхьа а ца волуьйтуш, уьш берриш а хӀаллакбира исраилхоша[+]. 23Ткъа ГӀай-гӀалин паччахь, схьа а лаьцна, вен ца вуьш, ЮшаӀана тӀе валийра[+].

24ГӀай-гӀалин божаршна тӀаьхьа а бевлла, яьссачу арахь, царах цхьа а дийна ца вуьтуш, шаьш уьш массо а вийча, исраилхой гӀали чу юхабирзира. Цу чохь мел долу адам а дийра цара. 25Цу дийнахь вийна верриг а ГӀай-гӀалин вахархо шийтта эзар вара – боьрша нах а, зударий а. 26Гоьмукъ карахь а болуш, ша хьалаайина куьг охьа ца дахийтира ЮшаӀа, ГӀай-гӀалин массо а вахархо хӀаллакваллалц. 27Даьхни а, гӀали чуьра схьаэцна хӀонс а шайна юкъахь йийкъира исраилхоша, Везачу Эло ЮшаӀана тӀе-ма-диллара. 28ГӀай-гӀала яга а йина, цунах саьлнаш йира ЮшаӀа. Таханлерчу дийне кхаччалц иштта йохийна Ӏуьллуш ю и гӀала[+]. 29ГӀай-гӀалин паччахь, дитта тӀе хьала а оьллина, сарралц кхазийтира ЮшаӀа. Малх чубузучу хенахь паччахьан дакъа, дитта тӀера охьа а даккхийтина, гӀалин кевне охьакхоссийтира цо. Цул тӀаьхьа, докъана тӀе тӀулгаш а кхиссийтина, йоккха оьла яйтира. Иза хӀинца а йолуш ю[+].


Ӏейбал-лам тӀехь товрат-хьехам бешар

30[+]Юха исраилхойн Везачу Далла лерина сагӀа доккху меттиг кечйира ЮшаӀа Ӏейбал-лам тӀехь[+]. 31[+]Везачу Элан ялхочо Мусас исраилхошна тӀе-ма-диллара, товрат-хьехам тӀехь болчу шен тептар тӀехь цо яздина ма-хиллара, кечйинера и меттиг, аьчка гӀирсаца кегдазчу тӀулгех йина а йолуш. Цу тӀехь Везачу Элана лерина дийнаташ дагоран а, бертан а сагӀанаш дехира[+]. 32Мусан товрат-хьехамна тӀера дешнаш яздира ЮшаӀа цу тӀулгаш тӀехь исраилхошна хьалха. 33[+]Берриг исраилхой а, церан къаной а, тхьамданаш а, кхелахой а цхьаьна, Везачу Элаца бинчу бертан тӀорказна шина агӀор динан дай болчу, тӀорказ лелочу левихошна дуьхьал дӀахӀиттира. Царна юкъахь тӀебаьхкина нах а, шайн схьабовларехь исраилхой берш а бара. Халкъан цхьа ах Герзим-ломана дуьхьал, ткъа важа ах Ӏейбал-ломана дуьхьал дӀахӀоьттира, хьалха Везачу Элан ялхочо Мусас Исраилан халкъ декъалдан тӀе-ма-диллара[+]. 34Юха ЮшаӀа дӀадийшира товрат-хьехаман дерриг а дешнаш, декъалвар а, неӀалт кхайкхор а чу а лоцуш, товрат-хьехаман тептар тӀехь иза яздина ма-хиллара[+]. 35Дерриге а Мусас тӀедиллинчунна юкъара цхьа дош а ца дисира ЮшаӀа берриг а исраилхошна хьалха дешаза. Халкъана юкъахь, божарел сов, зударий а, бераш а, исраилхошна юкъахь Ӏаш болу тӀебаьхкина нах а бара[+].

#### 9


ГавӀон-гӀалин бахархойн хӀилла

1И хилларг Йордан-хил дехьарчу, малхбузерчу агӀор мел болчу паччахьашна хезира. Лаьмнаш тӀера а, нийсачу арара а, Дуьненаюккъерачу хӀордан берда тӀера а, Ливануна уллора а хьетахойн а, эмархойн а, канаӀанхойн а, перезахойн а, хьаьвихойн а, явсайхойн а паччахьаш 2цхьаьна гулбелира ЮшаӀана а, исраилхошна а дуьхьал тӀаме бовла[+].

3Амма ГавӀон-гӀалин бахархой, Ерихон а, ГӀай а гӀаланашна ЮшаӀа динарг а хезна,[+] 4-5хӀиллане бевлира. Царах масех стаг генарчу махкара богӀу геланчаш санна кечвелира, эттӀа бедарш а, тишъелла, йоманаш летийна мачаш а юьйхина. Шайн варрашна тӀе тишделла галеш а, йоманаш летийна пӀаьлдигаш а дехкира цара. Шайца схьаэцна бепиг декъа а, матардоьлла а дара церан. 6Галгал олучу меттехь болчу исраилхойн меттаматте а баьхкина, цара ЮшаӀе а, исраилхошка а элира: «Тхо вуно генарчу махкара даьхкина, тхоьца барт бахьара аша»[+].

7[+]Амма исраилхоша элира хьаьвихошка: «Шу тхуна юххехь Ӏаш хила а мега. Оха муха бийр бу шуьца барт?»

8Цу наха ЮшаӀе элира: «Тхо хьан леш ду».

ЮшаӀа цаьрга хаьттира: «Шу муьлш ду? Мичара даьхкина шу?»

9Цара жоп делира: «Вуно генарчу махкара баьхкина хьан леш хьан Везачу Делан дуьхьа, хӀунда аьлча тхуна хезна Цуьнан сийлаллех, Цо Мисар-махкахь динчух лаьцна а[+] 10[+]Иштта тхуна хезна Йордан-хил дехьарчу, малхбалерчу агӀонера эмархойн шина паччахьна – Хьешбон-гӀалин паччахьна Сихьонна а, Ӏаштаратехь Ӏаш хилла волчу Башанан паччахьна ӀовгӀина а динчух лаьцна а[+]. 11Тхан къаноша а, тхан махкара массо а бахархоша а элира тхоьга: „Новкъахь шайна даа бепиг схьа а эций, царна дуьхьал а гӀой, дӀаала цаьрга: ‘Тхо шун леш ду, тхоьца барт бахьара аша’“. 12ХӀара бепиг оха тхайн цӀеношкара, довха а долуш, схьаэцна ду шу долчу догӀучу дийнахь, ткъа хӀинца иза дакъа а делла, матар а доьлла. 13Оха чагӀар чудуттуш керла хилла долу пӀаьлдигаш хӀинца эттӀа. ХӀара тхан бедарш а, мачаш а, беха некъ оха барна, тишъелла».

14Исраилхоша схьаийцира цаьргара кхача, амма Везачу Элах дага ца бевлира уьш цу хьокъехь[+]. 15Цаьрца машаран барт а бина, царна бохам бийр бац аьлла, чӀагӀо йира ЮшаӀа. Исраилхойн тхьамданаша а чӀагӀо йира царна[+].

16И барт бина кхо де даьлча, исраилхошна хиира, и нах шайн лулахой буйла а, уьш шайна уллохь Ӏаш буйла а. 17ХӀунда аьлча новкъа бевлла боьлху исраилхой кхозлагӀчу дийнахь церан гӀаланашка кхечира. Цу гӀаланийн цӀераш яра: ГавӀон, Капира, Баировт, Кхиръят-ЯӀарим[+]. 18Амма исраилхоша хӀаллак ца беш битира цигара нах, шайн тхьамданаша исраилхойн Везачу Делан цӀарах царна чӀагӀо йина дела. И хӀума бахьана долуш, шайн тхьамданашна хамталлаш еш бара исраилхой. 19Берриге а тхьамданаша халкъе элира: «Вай исраилхойн Везачу Делах чӀагӀо йина царна, цундела царах куьг Ӏотта йиш яц вайн. 20Ткъа царна вай хӀара дийр ду: уьш дийна буьтур бу вай, царна йина чӀагӀо бахьанехь ваьшна таӀзар ца хилийта». 21Тхьамданаша кхин а элира: «Баха бита уьш, амма вайн халкъана дечиг доккхуш а, хи кхоьхьуш а хир бу уьш гуттар а». Тхьамданаша аьлларг дира исраилхоша[+].

22Хьаьвихой тӀе а кхайкхина, ЮшаӀа элира: «Тхо ле хӀунда дира аша: „Тхо шуна вуно генахь Ӏаш ду“, – аьлла, шу-х тхуна уллохь дехаш ду? 23Аша харцдерг дийцарна, неӀалт хир ду шуна! Массо а хенахь леш хир ду шу, сан Делан цӀенна дечиг а доккхур ду аша, хи а кхоьхьур ду!»

24Цара ЮшаӀана жоп делира: «Хьан лешна хезнера, Шен ялхочуьнга Мусага хьан Везачу Дала, хӀара дерриг латта шуна дӀа а ло, цу тӀехь Ӏаш болу берриг а бахархой шуна хьалха хӀаллак а бе аьлла, омра дина бохуш. Цундела, аша тхаьш дайарна кхоьруш, дина оха и гӀуллакх[+]. 25ХӀинца тхо хьан карахь ду. Хьайна бакъахьа а, нийса а хеттарг тхуна дер-кх ахьа»[+]. 26ЮшаӀа хӀара дира: цо хьаьвихой исраилхойн куьйгех кӀелхьарбехира, цара уьш хӀаллак ца бира. 27Цу дийнахь ЮшаӀа царна тӀедиллира, дерриг а Исраилан халкъана а, Везачу Элан сагӀа доккхучу кхерчана а лерина дечиг даккхар а, хи кхехьар а. И сагӀа доккху кхерч Везачу Эло хоржучу меттигехь хир бу. Таханлерчу дийне кхаччалц иштта болх бо цара.

#### 10


ГавӀон-гӀалахь эмархойн эшар

1ЮшаӀа, ГӀай-гӀала схьа а яьккхина, иза йохийна, Ерихон-гӀалина а, цуьнан паччахьна а диннарг ГӀай-гӀалина а, цуьнан паччахьна а дина аьлла, хезира Ярушалайман паччахьна Адани-Цадакхна. Иштта цунна хезира, ГавӀонан бахархой, исраилхошца барт а бина, царна юкъахь Ӏаш бу аьлла[+]. 2Иза хезча, паччахь чӀогӀа кхеравелира, хӀунда аьлча шена тӀехь паччахьо куьйгалла деш йолу муьлхха а гӀала санна, ГавӀон йоккха гӀала яра. Иза ГӀай-гӀаланал а йоккха яра, цуьнан бахархой майра нах а бара[+]. 3Цундела Ярушалайман паччахьо Адани-Цадакха Хьевронан паччахь ХӀохӀам волчу а, Ярмутан паччахь Париам волчу а, Лахишан паччахь ЯпияӀ волчу а, ӀегӀлонан паччахь Дибар волчу а хьадалчаш бахийтира хабар эцна: 4«Со волчу а дуьйлий, ГавӀон-гӀала хӀаллакьян гӀо де суна, цо ЮшаӀаца а, исраилхошца а барт барна». 5Вовшах а кхетта, эмархойн пхи паччахь: Ярушалайман а, Хьевронан а, Ярмутан а, Лахишан а, ӀегӀлонан а паччахьаш а, церан эскарш а, меттамотт дӀа а хӀоттийна, ГавӀон-гӀалина го а бина, цунна дуьхьал тӀом бан кечбелира[+].

6ГавӀонан бахархоша исраилхойн меттамотт лаьттачу метте, Галгала, ЮшаӀ волчу хьадалчаш бахийтира цуьнга ала: «Хьайн леш дӀа ма тасахьара ахь! Тхо долчу сихха схьа а волий, тхо кӀелхьардахахьа! ГӀо дехьа тхуна! Гунаш долчуьра эмархойн массо а паччахь ву тхуна тӀелата кечвелла!»

7ЮшаӀ а, цуьнца дерриг эскар а, шайна юккъехь уггар майра тӀемалой а болуш, Галгалара аравелира. 8Везачу Эло ЮшаӀе элира: «Ма кхера царах, Ас хьан кара дӀабелла уьш: хьуна дуьхьало ялур яц цаьрга цхьаьнгге а»[+]. 9Буьйсанна сахиллалц Галгалара схьаихна волу ЮшаӀ цӀеххьана тӀелетира эмархошна. 10Исраилхошна хьалха эмархой бохийтина, церан дегнаш чу кхерам тесира Везачу Эло. Исраилхойн эскаро ГавӀонехь дукха мостагӀий хӀаллакбира. Юха, царна тӀаьхьабевлла, Байт-Хьорон цӀе йолчу лам тӀе боьдучу новкъахула дӀабахара уьш. Ӏазекхи а, Макхеда а цӀераш йолчу меттигашка кхаччалц, хӀаллакбеш, дӀабигира цара эмархой[+]. 11Исраилхойх бевдда, Байт-Хьорон-лам тӀера эмархой чубевдда боьлхучу хенахь, Везачу Эло стигалара даккхийчу буьртигех йолу къора йиттира царна тӀе, Ӏазекхи уьш дӀакхаччалц. Оцу къоран буьртигаша байинарш алсамо бара, исраилхоша шайн таррашца байиначарал[+].

12Цу дийнахь ЮшаӀ Везачу Эле кхайкхира. Эмархой исраилхойн кара а белла, ГавӀонехь Везачу Эло цаьрга уьш хӀаллакбайтина де дара иза. ЮшаӀа исраилхошна хьалха элира:

«Малх, ГавӀонана тӀехула сацалахь,
бутт – Айлон-тогӀи тӀехула!»

13[+]Малх а, бутт а сецна лаьттира, халкъо шен мостагӀашна бекхам баллалц. Яшаран тептар тӀехь яздина дац ткъа иза: «Малхбузехьа дӀабаха сих ца луш, стигална юккъехь лаьттира малх цхьана дийнахь гергга»[+]? 14Везачу Эло адамо бохучуьнга иштта ладоьгӀна де я хьалха а, я цул тӀаьхьа а хилла дацара, хӀунда аьлча Веза Эла Исраилан халкъан дуьхьа тӀом беш вара[+].

15Цул тӀаьхьа ЮшаӀ а, исраилхойн берриг а тӀемалой а Галгала, шайн меттамотт болчу, юхабирзира.


Эмархойн пхи паччахь йийсаре вигар

16И пхи паччахь, вада а ведда, Макхедехь йолчу хьеха чохь къайлаваьллера. 17ЮшаӀе хаам кхечира: «Пхи паччахь карийна, уьш Макхедехь йолчу хьеха чохь дӀалевчкъина бу», – аьлла. 18Цо элира: «Хьехан берте даккхий тӀулгаш тӀе а карчадай, и ларъян нах хӀиттабе. 19Ткъа шу, совца а ца совцуш, мостагӀашна тӀаьхьадовлий дӀагӀо. Церан эскаран тӀаьхьара дакъош хӀаллакде, мостагӀий шайн гӀаланашка дӀа ма бахийта. Шун Везачу Дала шун кара схьа ма белла уьш». 20ЮшаӀа а, исраилхойн тӀемалоша а, мостагӀашна доккха зе а деш, уьш хӀаллакбинчул тӀаьхьа, царах биснарш чӀагӀйина йолчу гӀаланашка бевдира. 21Исраилхойн дерриг а эскар ЮшаӀ волчу, Макхедана уллохь лаьттачу шайн меттаматте, толамца юхадирзира.

Исраилхошна дуьхьал дош ала хӀуттуш цхьа а вацара.

22Юха ЮшаӀа элира: «Хьехана чувоьду меттиг схьа а ястий, цу чуьра пхи паччахь со волчу схьавалаве». 23Цо ма-бохху дира: хьеха чуьра пхи паччахь схьавалийра: Ярушалайман а, Хьевронан а, Ярмутан а, Лахишан а, ӀегӀлонан а паччахьаш. 24Шена тӀе и паччахьаш схьабалийча, массо а исраилхочуьнга схьа а кхайкхина, шеца леллачу тӀемалойн хьаькамашка ЮшаӀа элира: «ТӀе а гӀой, шайн когаш цу паччахьийн вортанаш тӀе баха». Цара, тӀе а бахана, паччахьийн вортанаш тӀе когаш бехкира[+]. 25ЮшаӀа элира цаьрга: «Кхера а ма кхера, доха а ма доха, чӀагӀлой а, доьналла долуш а хила. Аша тӀом бен болчу шун массо а мостагӀашца иштта хир ву Веза Эла»[+]. 26Паччахьаш, байа а байина, пхеа дитта тӀехь хьалаоьхкира ЮшаӀа. Сарралц цу дитташ тӀехь кхезира уьш[+]. 27Малх чубузучу хенахь ЮшаӀа омра а дина, дитташ тӀера схьа а даьхна, уьш дӀалевчкъина хиллачу хьеха чу кхиссира паччахьийн декъий. Хьехана дуьхьал даккхий тӀулгаш дехкира. Таханлерчу дийне кхаччалц цигахь Ӏохкуш ду уьш[+].


Къилбера КанаӀан схьаяккхар

28Оцу дийнахь Макхеда-гӀала схьаяьккхира ЮшаӀа, туьра кӀел яхийтира цо иза а, цуьнан паччахь а. Дерриг а цу гӀали чуьра са мел долу адам хӀаллакдира цо: ведда а, висна а, цхьа а дийна ца витира. Макхедан паччахьна а Ерихонан паччахьна диннарг дира[+].

29Цул тӀаьхьа исраилхошца цхьаьна Макхедара Либна-гӀала йолчу дӀа а вахана, цунна дуьхьал тӀом бира ЮшаӀа. 30Везачу Эло исраилхойн кара схьаелира и гӀала а, цуьнан паччахь а. Цу чуьра са мел долу адам туьраца хӀаллакдира ЮшаӀа: ведда а, висна а, цхьа а дийна ца витира. ГӀалин паччахьна Ерихонан паччахьна диннарг дира.

31Юха исраилхошца цхьаьна Либнера Лахиш-гӀала а веана, цунна гонах меттамотт а хӀоттийна, гӀалина дуьхьал тӀом бира ЮшаӀа. 32Везачу Эло Лахиш исраилхойн кара схьаелира, шолгӀачу дийнахь иза схьаяьккхира цара. Цу чохь мел долу садолу адам туьраца хӀаллакдира исраилхоша, Либнехь шаьш ма-дарра. 33Лахиш-гӀалина гӀо дан ГӀазаран паччахь ХӀорам веара, амма ЮшаӀа хӀаллаквира иза а, цуьнан эскар а. Ведда а, висна а, цхьа а царах дийна ца витира цо.

34Цул тӀаьхьа исраилхошца цхьаьна Лахишара ӀегӀлон-гӀала веара ЮшаӀ. ГӀалина гонах меттамотт а хӀоттийна, цунна дуьхьал тӀом бира цара. 35Цу дийнахь иза схьа а яьккхина, цу чохь са мел долу адам туьраца хӀаллакдира исраилхоша, Лахишехь шаьш ма-дарра.

36ЮшаӀ а, исраилхой а, ӀегӀлонара дӀа а бахана, Хьевроне баьхкира. Цигахь гӀалина дуьхьал тӀом бира цара. 37ГӀала схьа а яьккхина, цуьнан паччахь а, гӀали чуьра са мел долу адам а, луларчу ярташкахь мел верг а туьраца хӀаллаквира исраилхоша. Цхьа а дийна ца витира цара. ӀегӀлон-гӀалина диннарг дира Хьевронна а: гӀала а йохийра, дерриг адам хӀаллак а дира.

38Цул тӀаьхьа ЮшаӀ а, цуьнан эскар а, юха а дирзина, Дибар-гӀалина тӀе а деана, цуьнца тӀом бан хӀоьттира[+]. 39ГӀала а, цуьнан паччахь а, гонахара ярташ а, схьа а яьхна, туьра кӀел яхийтира цара. Дерриг а са мел долу адам хӀаллакдира: дийна цхьа а ца висира. Хьевронна а, цуьнан паччахьна а, Либнина а, цуьнан паччахьна а диннарг Дибарна а, цуьнан паччахьна а дира.

40Акъареш тӀера а, НегӀаб цӀе йолчу яьссачу аренера а, лаьмнийн когашкара а, басенашкара а – массанхьара а мохк схьабаьккхира ЮшаӀа. Церан паччахьаш хӀаллакбира цо. Цхьа а са долу адам дийна ца дитира, исраилхойн Везачу Дала тӀе-ма-диллара[+]. 41Кхадеш-БарнаьӀара Ӏази-гӀала кхаччалц а, дерриг ГӀашан цӀе йолу латта а, ур-атталла ГавӀон-гӀалина тӀекхаччалц долу латта а схьадаьккхира ЮшаӀа. 42Цкъа араваьлла, берриш и паччахьаш а, церан латтанаш а схьадехира ЮшаӀа, хӀунда аьлча исраилхойн Веза Дела Исраилан халкъехьа тӀом беш вара. 43Цул тӀаьхьа ЮшаӀ а, берриш исраилхойн тӀемалой а Галгала, шайн меттамотт болчу, юхабирзира.

#### 11


Паччахь Ябин а, цуьнан бартхой а

1Исраилхоша баьхначу толамех лаьцна шена хезча, Хьацор-гӀалин паччахьо Ябина шен хьадалчаш бахийтира Мадон-гӀалин паччахьна Ябабна а, Шимрон-гӀалин паччахьна а, Ахишапан паччахьна а, 2къилбаседехьа лаьмнаш тӀехь Ӏаш болчу паччахьашна а, Ӏариба-тогӀи чохь Канаротана къилбехьа йолчу агӀор Ӏаш болчу а, лаьмнийн когашкахь а, малхбузехьа Напат-Дорехь а Ӏаш болчу паччахьашна а тӀе. 3Цул сов, малхбалехьа а, малхбузехьа а Ӏаш болчу канаӀанхошна а, эмархошна а, хьетахошна а, перезахошна а, акъареш тӀехь Ӏаш болчу явсайхошна а, МицӀпа-кӀоштара Хьермон-ломан когашкахь Ӏаш болчу хьаьвихошна а тӀе бахийтира цо шен нах. 4И паччахьаш а, церан эскарш а тӀамана арадевлира. ХӀордан берда тӀера гӀум санна, дукха бара уьш. Говраш а, гӀудалкхаш а яра цаьргахь ягар ца яллал дукха[+]. 5Шайн эскарш вовшах а тоьхна, Мером-хина уллохь меттамотт дӀахӀоттийра цу паччахьаша, исраилхошца тӀом бархьама[+].

6Везачу Эло ЮшаӀе элира: «Ма кхера царах, кхана хӀоккху хенахь исраилхошка хӀаллакбойтур бу Аса уьш. Церан говрийн хьорзамаш а хедае, гӀудалкхаш а ягае»[+]. 7ЮшаӀ а, цуьнан массо а тӀемало а, цӀеххьана Мером-хина йисте схьа а веана, тӀелетира царна. 8Везачу Эло исраилхойн кара схьабелира мостагӀий. Исраилхоша хӀаллакбира уьш, ткъа биснарш, лаьхкина, сийлахьчу ЦӀаданна а, Мисрепат-Маймна а, малхбалехьа МицӀпа-тогӀина а тӀекхаччалц дӀабигира. Цхьа а дийна ца вуьтуш, массо а вийра исраилхоша. 9Везачу Эло шега ма-аллара, дира ЮшаӀа дерриг а: церан говрийн хьорзамаш а хедийра, гӀудалкхаш а ягийра.

10Цул тӀаьхьа, юха а вирзина, Хьацор-гӀала схьа а яьккхина, цуьнан паччахь вийра ЮшаӀа. (Хьалха Хьацор-гӀала массо а цу пачхьалкхийн уггар а нуьцкъала гӀала хилла.) 11Цу гӀалахь мел верг туьра кӀел вахийтира цо, цхьа а стаг дийна ца вуьтуш. Хьацор а, ягийна, дӀаяьккхира.

12Ерриг и гӀаланаш схьа а яьхна, церан паччахьаш туьраца байира ЮшаӀа, Везачу Элан ялхочо Мусас тӀе-ма-диллара[+]. 13Амма лаьттах йинчу лакхенашкахь йолу ерриг а гӀаланаш яга ца йира исраилхоша, ЮшаӀа ягийна йолу цхьа Хьацор йоцург. 14Цу гӀаланашкахь караеана йолу ерриг хӀонс а, даьхни а шайна схьаийцира исраилхоша. Адамаш дерриш а хӀаллакдира, цхьа а са дийна ца дуьтуш. 15Везачу Эло Шен ялхочунна Мусана тӀе-ма-диллара, Мусас а ЮшаӀана тӀедиллинера дан дезарг. ЮшаӀа и дерриг а кхочушдира: Везачу Эло Мусана тӀедиллинчух хӀумма а кхочушдаза ца дитира цо[+].


Нунин кӀанта ЮшаӀа схьадаьхна латтанаш

16Иштта ЮшаӀа схьадаьхна долу латтанаш хӀорш дара: акъарехь а, ерриг а НегӀаб яьссачу аренгахь а долу латтанаш а, ГӀашанера дерриг латта а, малхбалехь долчу лаьмнийн когаш а, Ӏариба-тогӀи а, Исраилан лаьмнаш а, къилбаседехь долчу лаьмнийн когаш а, 17СеӀирна тӀекхаччалц болчу Хьалакх-лома уллора, Хьермон-ломана лахахь йолу, Ливанун-тогӀи чуьра БаӀал-Гадана тӀекхаччалц долу латтанаш а. Церан массо а паччахьаш, схьа а лецна, хӀаллакбира цо. 18Дуккха а хенахь цу паччахьашца тӀом бинера ЮшаӀа. 19Исраилхошца машар бина цхьа а гӀала яцара, шена чохь хьаьвихой Ӏаш болу ГавӀон йоцург. Ерриш а тӀамца схьаяьхна яра уьш[+]. 20[+]Везачу Элера дара, уьш, шайн дегнаш а чӀагӀдина, исраилхошна тӀамца дуьхьалбовлар. Исраилхойн и мостагӀий хӀаллакбархьама а, царах къинхетам цабархьама а динера Цо иза. Везачу Эло Мусана тӀе-ма-диллара, хӀаллакбан безара уьш[+].

21Цу хенахь акъареш тӀехь Ӏаш болу Ӏаьнакхахой хӀаллакбира ЮшаӀа: Хьеврон-гӀалина уллохь а, Дибар-гӀалина уллохь а, Ӏанаб-гӀалина уллохь а, ЯхӀудан а, Исраилан а дерриг а лаьмнаш тӀехь а. Церан гӀаланашца уьш берриш а хӀаллакбира цо[+]. 22Цхьа а Ӏаьнакхахо ца висира исраилхойн лаьтта тӀехь, Ӏази-гӀалаххьий, Гати-гӀалаххьий, Ашдод-гӀалаххьий бен[+].

23Везачу Эло Мусага ма-аллара, дерриг а латта схьа а даьккхина, исраилхошна шайн тайпанашна юкъахь, дакъош а деш, декъа дӀаделира ЮшаӀа.

Цул тӀаьхьа тӀамах садаьӀира лаьтто[+].

#### 12


Мусас хӀаллакбина паччахьаш

1[+]Йордан-хина тӀера малхбалехьа долу латта схьадаьккхинера исраилхоша. Арнон-хина тӀера Хьермон-лома тӀекхаччалц долу а, Ӏариба-тогӀи чуьра малхбалехьарчу агӀор долу а латта церан дара. И латта схьадаккхархьама исраилхоша хӀаллакбина паччахьаш хӀорш бу: 2Хьешбонехь Ӏийна волу эмархойн паччахь Сихьон. ГалӀад-мехкан ах латта цо паччахьалла деш дара. Арнон-хина уллохь йолчу ӀаруӀер-гӀалина тӀера Ябокх-хина тӀекхаччалц бара цуьнан мохк. Цу хина юккъехула дара цуьнан Ӏамминхошца долу доза[+]. 3Ткъа иштта цо паччахьалла деш Ӏариба-тогӀи чуьра малхбалехьа долу латта а дара, Канарот-Ӏома тӀера Дуьрачу хӀорда тӀекхаччалц долу. Кхин а Байт-Яшимутана тӀера къилбехьа Пасги-лома тӀекхаччалц а дара цуьнан латта.

4Башанан паччахь ӀовгӀа. Репахойн къомах тӀаьххьара вара иза. Цо паччахьалла деш яра Ӏаштарат а, ЭдреӀи а цӀераш йолу гӀаланаш[+]. 5Цуьнан долахь Хьермон-лам а, Салха-гӀала а, берриг а Башан-мохк а бара, гешурхойн а, маӀхахойн а латтанашна тӀекхаччалц. Хьешбонан паччахьан Сихьонан лаьтта тӀе кхаччалц болу ах ГалӀад-мохк а бара цуьнан.

6[+]Везачу Элан ялхочо Мусас а, исраилхоша а хӀаллаквира и ши паччахь. Раабанан а, Гадин а тӀаьхьенашна а, Маннашан ах тӀаьхьенна а шерет санна дӀаделлера Мусас цу паччахьийн латтанаш[+].


Нунин кӀанта ЮшаӀа хӀаллакбина паччахьаш

7ЮшаӀа а, исраилхоша а Йордан-хина малхбузехьа долчу латтанаш тӀера паччахьаш хӀаллакбира. Ливанун тогӀи чохь йолчу БаӀал-Гад-гӀалина тӀера СеӀирна уллохь болчу Хьалакх-лома тӀекхаччалц дара и латтанаш. ЮшаӀа исраилхошна, церан тайпанашка хьаьжжина, дӀаделира уьш. 8Царна юкъадогӀуш дара: акъарийн мохк а, малхбузехь долчу лаьмнийн когаш а, Ӏариба-тогӀи а, малхбалехь йолу басенаш а, къилбехь йолу яьсса аре НегӀаб а. ЮшаӀа а, исраилхоша а уьш схьаяххалц, цу меттигашкахь Ӏаш бара хьетахой а, эмархой а, канаӀанхой а, перезахой а, хьаьвихой а, явсайхой а. 9Исраилхоша хӀаллакбина паччахьаш бара: Ерихонан паччахь, Бетал-гӀалина уллорачу ГӀай-гӀалин паччахь, 10Ярушалайман паччахь, Хьевронан паччахь, 11Ярмутан паччахь, Лахишан паччахь, 12ӀегӀлонан паччахь, ГӀазаран паччахь, 13Дибаран паччахь, Гадиран паччахь, 14Хьормин паччахь, Ӏародан паччахь, 15Либнин паччахь, Ӏадуламан паччахь, 16Макхедан паччахь, Беталан паччахь, 17Тапухьин паччахь, Хьепаран паччахь, 18Апакхан паччахь, Лашаронан паччахь, 19Мадонан паччахь, Хьацоран паччахь, 20Шимрон-Мерионан паччахь, Ахишапан паччахь, 21ТаӀнакан паччахь, МагӀиддан паччахь, 22Кхедашан паччахь, Кармална уллохь йолчу ЯкхнаӀаман паччахь, 23Напат-Дор волчохь волу Доран паччахь, Галгаларчу Гойиман паччахь, 24Тирцин паччахь. Верриг а паччахь ткъе цхьайтта вара.

#### 13


Схьадахаза долу латтанаш

1ЮшаӀ, къан а велла, хене вирзича, Везачу Эло элира цуьнга: «Хьо, къан а велла, хене вирзина, ткъа дола даха дезаш хӀинца а дуккха а латтанаш ду. 2Дуьсуш хӀара латтанаш ду: ПӀелаштаман а, Гешуран а ши мохк. 3Мисар-махкана уллохь долчу Шихьор-хина тӀера къилбаседехьа йолчу Ӏекхран-гӀалина тӀекхаччалц ду церан латта, ткъа иза канаӀанхойн латта лоруш ду. Цунна чуйогӀу пӀелаштамхойн пхеа урхалчин гӀаланаш: Ӏази а, Ашдод а, Ашкхилун а, Гати а, Ӏекхран а. Ӏаваймхойн къомана тӀехь а толам баккха безаш бу[+]. 4Къилбехь долу дерриг а канаӀанхойн латта схьадаккха дезаш ду, цӀаданхойн долахь йолчу МеӀари-гӀали тӀера Апакх-гӀалина, эмархойн дозанна, тӀекхаччалц. 5Ткъа иштта схьадаккхаза ду гебалхойн латта а, малхбалехьа болу берриг а Ливанун-мохк а, Хьермон-ломан къилбаседехь йолчу БаӀал-Гадана тӀера Хьамат-Ӏинна тӀекхаччалц болу[+]. 6[+]Ливанун-махка тӀера Мисрепат-Маймална тӀекхаччалц лаьмнашкахь Ӏаш болу цӀаданхой исраилхошна хьалхара дӀалохкур бу Аса. И латта исраилхошна юкъахь, дакъош а деш, декъа, Аса хьайна тӀе-ма-диллара. 7Исс тайпанна а, Маннашан ах тайпанна а юкъахь гуттаренна а дӀасадекъа иза».


Йордан тӀера малхбалехьа латта декъар

8[+]Раабанан а, Гадин а тӀаьхьенаша а, Маннашан ах тӀаьхьено а Йорданал дехьа, малхбалехьа, шайн лаьттан дакъош Везачу Элан ялхо волчу Мусагара хьалха схьаэцнера[+]. 9Арнон-тогӀина йистехь йолчу ӀаруӀер-гӀалина тӀера цу тогӀина чохь йолчу гӀалина тӀекхаччалц долу латта а, Мейдебана тӀера Дибонна тӀекхаччалц йолу шера аре а церан яра[+]. 10Ткъа иштта эмархойн паччахьан Сихьонан ерриг а гӀаланаш а царна дӀаеллера. Хьешбон-гӀалахь паччахьалла деш Ӏийнера Сихьон, цуьнан латта Ӏамминхойн дозанна тӀекхаччалц Ӏуьллуш дара. 11Цул сов, ГалӀад-мохк а, гешурхойн а, маӀхахойн а латтанаш а, Хьермон-лам а, Салха-гӀалина тӀекхаччалц болу Башан-мохк а, 12Башан-махкахь йолчу Ӏаштаратехь а, ЭдреӀехь а паччахьалла динчу ӀовгӀин дерриг латта а дӀаделлера царна. Мусас хӀаллакбинчу а, лаьхкинчу а репахойн тӀаьххьара виснарг вара иза[+]. 13Амма исраилхоша Гешур а, МаӀха а мехкашкара бахархой дӀа ца лаьхкира. Таханлерчу дийне кхаччалц исраилхошна юкъахь Ӏаш бу уьш[+].

14[+]Левин тӀаьхьенна дакъа ца делира Мусас. Исраилан халкъан Везачу Далла деана сагӀанаш ду церан дакъа, Везачу Эло левихошка ма-аллара[+].


Раабанан тайпанан дакъа

15Раабанан тайпанах долчу хӀора гаранна латта делира Мусас: 16Арнон-тогӀина йистехь йолу ӀаруӀер-гӀала а, цу тогӀина чохь йолу гӀала а, Мейдебана уллора ерриг шера аре а, 17Хьешбон а, шерачу арахь йолу ерриг цуьнан гӀаланаш а: Дибон а, Бамот-БаӀал а, Байт-БаӀал-МеӀон а, 18ЯхӀац а, Кхадимут а, МейпаӀат а, 19Кхиръятим а, Сибма а, тогӀи чуьра гу тӀехь йолу Царати-Шахьар а, 20Байт-ПаӀар а, Пасга-ломан басенаш а, Байт-Яшимут а. 21Цул сов, шерачу арахь йолу ерриг гӀаланаш а, Хьешбонехь олалла динчу эмархойн паччахьан Сихьонан берриг мохк а. Мусас хӀаллаквинера и паччахь а, маданхойн баьччанаш а: Ивай а, Рекхам а, Цура а, Хьор а, РебаӀ а. Цу махкахь Ӏийна болу а, Сихьонца бертахь хилла болу а элий бара уьш[+]. 22Исраилхоша байинчарна юкъахь БеӀаран кӀант, пал тосуш волу БалиӀам, вара[+]. 23Йордан-хица дара Раабанан тайпанан декъан доза. Цу тайпанах долчу гаранашна дӀаелла гӀаланаш а, цаьрца йолу ярташ а яра уьш.


Гадин тӀаьхьенан дакъа

24Иштта Гадин тайпанах долчу хӀора гаранна а латта делира Мусас. 25Церан долахь яра ЯӀзир-гӀала а, ГалӀад-махкара массо а гӀала а, Рабба-гӀалина уллохь йолчу ӀаруӀер-гӀалина тӀекхаччалц долу Ӏамминхойн ах латта а, 26Хьешбонна тӀера Рамат-МицӀпина а, Бетанаймна а тӀекхаччалц а, Махьанаймна тӀера Дибаран дозанна тӀекхаччалц а долу латтанаш. 27Йордан-тогӀи чохь йолу гӀаланаш: Байт-ХӀарам а, Байт-Нимра а, Сакхат а, Цапун а. Цул сов, Хьешбонан паччахьан Сихьонан пачхьалкхан кхин долу дакъа (иза Йордан-тогӀин малхбалехьа долу латта ду, Канарот-Ӏомана тӀекхаччалц долу). 28Иштта гӀаланаш а, ярташ а кхаьчнера Гадин тайпанах долчу гаранашна. Схьадаьккхинчу лаьтта тӀера церан дакъош дара уьш.


Маннашан тайпанан малхбалехь долу дакъа

29Маннашан эха тайпанах долчу гаранашна а деллера Мусас латта. 30Церан дакъа дара: Махьанайм-гӀали тӀера дуьйна берриг а Башан-мохк, Башанан паччахьан ӀовгӀин дерриг а латта, шена чуйогӀуш Яиран кхузткъа юрт а йолуш[+]. 31Ткъа ах ГалӀад-мохк а, Башанан паччахь ӀовгӀа чохь Ӏийна Ӏаштарат а, ЭдреӀи а гӀаланаш а Маннашан кӀентан Макиран кӀенташна дӀаеллера. Макиран кӀентех шайн гаранашца эханна кхаьчнера уьш[+].

32Ерихонна малхбалехьа, Йорданан тогӀи чуьра муабахойн аренашкара дерриг а латта дара Мусас царна делларг. 33[+]Левин тӀаьхьенна Мусас дакъа ца делира: Исраилан халкъан Веза Дела Ша ду церан дакъа, Цо цаьрга ма-аллара[+].

#### 14


Йордан-хина малхбузехьа латта декъар

1ХӀара ду исраилхошна юкъахь Йордан-хина малхбузехь болу КанаӀан-мохк бекъарх долу дийцар. Мохк боькъуш, цунах царна дакъош дира динан дас ЭлиӀазара а, Нунин кӀанта ЮшаӀа а, исраилхойн тайпанашкахь болчу доьзалийн тхьамданаша а[+]. 2[+]Везачу Эло Мусагахула тӀе-ма-диллара, кхаж а тосуш, дийкъира цара иза исс тайпанна а, Маннашан эха тайпанна а[+]. 3[+]Шина тайпанна а, Маннашан тайпанан вукху эханна а Мусас Йорданал дехьа, малхбалерчу агӀор, дакъа деллера, ткъа Левин тайпанах болчарна царна юкъахь дакъа ца деллера[+]. 4Юсупан кӀентех ши тайпа схьадаьллера: Маннашан а, Эпрайман а. Ткъа Левин тӀаьхьенашна латта ца деллера, царна гӀаланаш еллера, бежанаш а, жаш а лело меттигаш а луш[+]. 5Везачу Эло Мусана тӀе-ма-диллара, дира исраилхоша дерриг а, шаьш лаьттан дакъош доькъуш.


Килабан дакъа

6[+]ЯхӀудан тӀаьхьенах болу нах баьхкира Галгале ЮшаӀ волчу. Епунин кӀанта Килаба, кхеназхочо, элира цуьнга: «Хьуна хаьа Везачу Эло Делан стаг волчу Мусага Кхадеш-БарнаьӀахь хьох а, сох а лаьцна аьлларг[+]. 7[+]Сан шовзткъа шо дара, Везачу Элан ялхочо Мусас Кхадеш-БарнаьӀара со лаьтте хьажа вохуьйтучу хенахь. Аса, юха а веана, сайна хеташ дерг дӀадийцира цуьнга. 8Соьца баьхкинчу вежарша нехан дегнашка кхерам тесира, ткъа со сайн Везачу Дала бохучунна тӀера ца велира[+]. 9[+]Цу дийнахь Мусас чӀагӀо йира суна: „Хьан ког тӀебаьлла латта хьан а, хьан берийн а дакъа хир ду гуттаренна а, хӀунда аьлча сан Везачу Дала бохучунна тӀера ца вели хьо“, – аьлла[+]. 10Иштта Везачу Эло дийна витина со, Цо Ша ма-аллара. Шовзткъе пхи шо ма даьлла Везачу Эло Мусага и дош аьллачул тӀаьхьа. Цу хенахь исраилхой яьссачу аренгахула лелаш бара. Хьажал соьга! ХӀинца сан дезткъе пхи шо ду. 11Хьалха Мусас со вохуьйтучу хенахь санна, хӀинца а гӀора долуш ву со. ХӀетахь хилла ницкъ бу соьгахь хӀинца а тӀом бан а, кхин гӀуллакх дан а. 12Ткъа хӀинца Везачу Эло цу дийнахь суна лур ю аьлла йолу акъареш схьало. Хьуна хезира хӀетахь, цигахь Ӏаш Ӏаьнакхан кӀентий бу, церан гӀаланаш яккхий а, чӀагӀйина а ю аьлла. Амма Везачу Эло гӀо а дина, ас арабаха мега уьш, Везачу Эло ма-аллара»[+].

13Везачу Эле Епунин кӀант Килаб декъалвар а дехна, Килабе дола дайта Хьеврон-гӀала дӀаелира ЮшаӀа. 14Хьеврон хӀинца а кхеназхо волчу Епунин кӀентан Килабан тӀаьхьенна дакъа хилла йисна, хӀунда аьлча иза исраилхойн Везачу Дала бохучунна тӀера ца ваьллера. 15Хьевронан цӀе хьалха Кхиръят-АрбаӀ хилла. (АрбаӀ цӀе йолуш Ӏаьнакхахойн тӀаьхьенашна юкъахь цхьа сийлахь стаг хилла.)

Цул тӀаьхьа тӀамах садаьӀира лаьтто[+].

#### 15


ЯхӀудан тайпанан дакъа

1ЯхӀудан тайпанна кхаьчна дакъа цуьнан гаранашна юкъахь дийкъира. Церан лаьтта тӀехь къилбехьа йолу яьсса аре Цин Эдом-махкаца доза лоцуш яра. 2Церан къилбехь долу доза Дуьрачу хӀордан къилбехь болчу берда тӀехула долалуш дара. 3Къилбехь Акхрабайм-Ӏинна тӀе а дахана, Цин цӀе йолчу яьссачу аренехула чекх а даьлла, Кхадеш-БарнаьӀа-гӀалин къилбехьарчу агӀонна тӀе а дахана, Хьацрани-гӀалех тӀех а даьлла, цигара дӀа Адар-гӀала йолчу хьала а даьлла, КхаркхаӀ-гӀала йолчухьа дӀахьаьвзаш дара и доза. 4Цул тӀаьхьа, Ӏацмун-гӀаланах тӀех а даьлла, Мисар-мехкан дозанехь долчу хица дӀа а дахана, Дуьненаюккъерчу хӀорда тӀе доьдура иза. Цигахь чаккхе яра цуьнан. Иштта дара ЯхӀудан тӀаьхьенан къилбехь долу доза[+].

5Малхбалехь доза Дуьрачу хӀордаца дара, Йордан-хи цунах дӀакхетачу метте кхаччалц.

Къилбаседехь долу доза Йордан-хи Дуьрачу хӀордах кхетачохь долалуш дара. 6Цул тӀаьхьа Байт-ХьагӀла-гӀалина тӀе а дахана, юха Байт-Ӏариба-гӀалин къилбаседехьарчу агӀонна уллохула доьдура иза. КхидӀа БохӀанан тӀулга тӀе доьдура иза. (БохӀан Раабанан кӀант хилла.)[+] 7Цигара Ӏахур-тогӀи чухула Дибарна тӀе а дахана, къилбаседехьа а дирзина, Галгал-гӀалина тӀе доьдура доза. Хинан къилбехьара агӀор йолчу Адуммим-Ӏинна дуьхьал лаьтташ яра и гӀала. КхидӀа, Ӏейн-Шемешан хиш тӀе дӀа а дахана, Ӏейн-РегӀалахь чекхдолуш дара иза. 8Цул тӀаьхьа, Бен-ХӀинам цӀе йолчу тогӀи чухула Явсай-гӀалин (я кхечу тайпана Ярушалайман) къилбехьарчу агӀорахула дӀа а дахана, ломан буьххье хьаладолура иза. И лам ХӀинаман тогӀина дуьххьал малхбузехьа бара, цул сов, репахойн тогӀин йистехь къилбаседехьа а бара. 9Цу ломан буьххьера доза Нептухь олучу хина тӀедоьрзуш дара, ткъа цигара Ӏепрон-лома тӀерачу гӀаланаш тӀе доьдура. Юха БаӀала-гӀалина тӀедоьрзура иза (тахана цу гӀалин цӀе Кхиръят-ЯӀарим ю). 10БаӀалина тӀера хӀорда тӀе а доьрзий, цигара СеӀир-лам тӀе доьдура доза. Цул тӀаьхьа ЯӀарайм-ломан (хӀинца цунах Кесалун олу) къилбаседехьа йолчу агӀор дӀа а доьдий, Байт-Шамаш-гӀала йолчу чу а дуссий, Тамна-гӀалахула чекхдолура. 11Цигара дӀа, Ӏекхран-гӀалин къилбаседехьарчу агӀор а долий, Шикрон-гӀалина тӀедоьдура доза. Юха, БаӀала-лома тӀехула а долий, Ябниал-гӀала кхочура. Цуьнан чаккхе Дуьненаюккъерчу хӀорда тӀехь яра. 12Цу хӀордаца дара церан малхбузехь долу доза. Массо а агӀор иштта доза дара ЯхӀудан тайпанах болчу нехан.


Килаба Хьеврон а, Дибар а схьаяккхар


(Куьйгалхой 1:11-15)

13[+]Везачу Эло шена тӀе-ма-диллара, Епунин кӀантана Килабана ЯхӀудан тайпанна юкъахь дакъа делира ЮшаӀа. Цо цунна елларг Кхиръят-АрбаӀ яра, хӀинца шех Хьеврон-гӀала олуш йолу. (АрбаӀ Ӏаьнакхан да хилла.)[+] 14Килаба цигара Ӏаьнакхан тӀаьхьенаш араехира. Уьш Шешайн а, Ахьиманан а, Талмайн а цӀийнах болу нах бара[+]. 15Кхузара дӀа Дибар-гӀалин бахархошна тӀелетира иза. (Цу гӀалин цӀе хьалха Кхиръят-Сапар яра.)[+] 16Килаба элира: «Кхиръят-Сапарна тӀе а летта, и гӀала схьаяьккхинчу стаге сайн йоӀ Ӏахисат маре йохуьйтур ю ас»[+]. 17Килабан вешин Кхеназан кӀанта Ӏотниал схьаяьккхира и гӀала, тӀаккха цуьнга шен йоӀ Ӏахисат маре яхийтира Килаба. 18Майрачун цӀен тӀе дӀайоьдучу дийнахь Ӏотниал тешийра цо, шен дега Килабе латта деха деза аьлла[*]. Ӏахисат вира тӀера чуйоьссича, Килаба хаьттира цуьнга: «ХӀумма а оьший хьуна?» 19ЙоӀа элира: «Декъалъе со. Ахь суна делла латта декъа а, даьсса а ду, хин хьостанаш долу латта ахьа сайна дала лаьара суна». ТӀаккха Килаба лакхара а, лахара а хьостанаш дӀаделира цунна[+].


ЯхӀудан тӀаьхьенан гӀаланаш

20Иштта дара ЯхӀудан тайпанан шайн гаранашкахь долу дакъа: 21Эдом-мехкан дозанехь, къилбехь, церан яра гӀаланаш: Къабциал, Ӏедар, ЯгӀур, 22Кхина, Димуна, Ӏадада, 23Кхедаш, Хьацор, Йитнан, 24Зип, Телам, БеӀалт, 25Хьацор-Хьадата, Кхиръют-Хьацрани я кхечу тайпана Хьацор, 26Амам, ШемаӀ, Мулада, 27Хьацар-Гада, Хьешмон, Байт-Палти, 28Хьацар-ШуӀал, Беар-ШабаӀ, Бизъют-ЯхӀу, 29БаӀала, Ӏияйм, Ӏацам, 30Элтолад, Кесал, Хьорма, 31ЦакхелагӀ, Мадмана, Сансана, 32Лебаот, Шелахьим, Ӏейн, Римун – ерриг а ткъе исс гӀала яра шайн ярташца.

33Цул сов, малхбалехь долчу лаьмнийн когашкахь а кхаьчнера царна гӀаланаш: Эштаул, ЦорӀа, Ашна, 34Занухь, Ӏейн-Ганим, Тапухьа, Ӏейнам, 35Ярмут, Ӏадулам, Соха, Ӏазекхи, 36ШаӀрайм, Ӏадитайм, Гадира (я Гадирутайм) – ейтта гӀала шайн ярташца.

37Ценан, Хьадаша, Мигдал-ГӀад, 38ДилӀан, МицӀпа, Якхтаал. 39Лахиш, Боцкхат, ӀегӀлон, 40Каббон, Лахьмас, Китлиш, 41Гадирут, Байт-ДагӀон, НаӀмат, Макхеда – ялхитта гӀала шайн ярташца.

42Либна, Ӏетар, Ӏашун, 43Йиптахь, Ашна, Нециб, 44КъаӀила, Ахзиб, Мареша – исс гӀала шайн ярташца.

45Ӏекхран, шеца кегийра гӀаланаш а, ярташ а йолуш, 46Ӏекхранна тӀера Дуьненаюккъерчу хӀорда тӀекхаччалц болу мохк, цу чу йогӀуш Ашдод-гӀалина уллора гӀаланаш а, ярташ а йолуш.

47Ашдод, шеца йолчу гӀаланашца а, ярташца а, Ӏази, шеца йолчу гӀаланашца а, ярташца а Мисар-мехкан дозанехь долчу хина тӀекхаччалц а, Дуьненаюккъерчу хӀорда тӀекхаччалц а.

48Лаьмнаш тӀехь йолу гӀаланаш: Шамир, Итар, Соха, 49Данна, Кхиръят-Сана (я Дибар), 50Ӏанаб, ЭштамуӀ, Ӏаним, 51ГӀашан, Хьулон, Гило – цхьайтта гӀала шайн ярташца.

52Арба, Дума, Эшхьан, 53Янум, Байт-Тапухьа, Апекха, 54ХьумтӀа, Кхиръят-АрбаӀ (я Хьеврон), ЦиӀор – исс гӀала шайн ярташца.

55МаӀун, Кармал, Зип, ЮтӀа, 56ИзраӀал, ЯкхдеӀам, Занухь, 57Кхаим, ГебаӀ, Тамна – итт гӀала шайн ярташца.

58Хьалхьул, Байт-Цур, Гадур, 59МаӀарат, Байт-Ӏанот, Элтакхун – ялх гӀала шайн ярташца.

60Кхиръят-БаӀал (кхечу тайпана Кхиръят-ЯӀарим), Рабба – ши гӀала шайн ярташца.

61Яьссачу арахь царна кхаьчна гӀаланаш: Байт-Ӏариба, Миддин, Секаха, 62Нибшан, Туьха-гӀала, Ӏейн-ГӀади – ялх гӀала шайн ярташца.

63[+]Ярушалайман бахархой болу явсайхой ара ца бахабелира ЯхӀудан тайпане, цундела тахана а явсайхой ЯхӀудан тайпанах болчу нахаца цхьаьна Ӏаш бу Ярушалаймехь[+].

#### 16


Эпрайман тайпанан а, Маннашан эха тайпанан а дакъош

1Юсупан тайпанна деллачу декъан доза Ерихонна уллорачу Йордан-хина тӀера, малхбалехь долчу Ерихонан шовданаш долчуьра долалуш дара. Ерихонна тӀера, яьссачу арахула дӀа а доьдий, шайна тӀехь Бетал-гӀала йолчу гунаш тӀе кхочура иза. 2Бетална тӀера Луз-гӀалина тӀе а доьдий, цигара дӀа Ӏаьркхахойн лаьтта тӀехула чекх а долий, Ӏатрут-гӀала кхочура иза[+]. 3Цул тӀаьхьа малхбузехьа яплатихойн лаьтта тӀекхаччалц дӀадоьдура иза, цигара, Лахарчу Байт-Хьоронна тӀе а доьдий, ГӀазар-гӀалина тӀе кхочура. Дуьненаюккъерчу хӀорда тӀехь чекхдолура и доза.

4Иштта дара Юсупан шина кӀентан, Маннашан а, Эпрайман а, дакъош.


Эпрайман тайпанан дакъа

5Шайн гаранашкахь Эпрайман тайпанан дакъа иштта дара: церан доза малхбалехь Ӏатрут-Адар-гӀалина тӀера Лакхарчу Байт-Хьоронна тӀекхаччалц дара. 6Цигара дӀа доза хӀорда тӀе доьдура, Михметатна къилбаседехьарчу агӀор а долий. Юха, Таанат-Шилун гӀалин малхбалерчу агӀор дӀа а доьрзий, цунах тӀехдолура иза. Ткъа Янохь-гӀалина а малхбалехь йолчу агӀонгахула дӀадоьдура доза. 7Янохьана тӀера, Ӏатрут а, НаӀран а гӀаланашка чу а дуссий, Ерихонна тӀекхочура иза, цигара дӀадахча, Йордан-хина тӀехь соцура. 8Тапухьа-гӀалина тӀера малхбузехьа Кхана-хина тӀе а доьдий, хӀорда тӀехь чекхдолура доза. Иштта дара Эпрайман тайпанан гаранашна делла долу дакъа. 9Эпрайман тайпанна елла шайн ярташца йолу гӀаланаш Маннашан тайпанан лаьттан декъа тӀехь яра. 10[+]Амма Эпрайман тайпанах болчу наха ГӀазар-гӀалахь Ӏаш болу канаӀанхой дӀа ца лаьхкира, таханлерчу дийне кхаччалц эпраймхошна юкъахь бехаш бу уьш, леш санна царна белхаш а беш[+].

#### 17


Маннашан эха тӀаьхьенан малхбузехь долу дакъа

1Юсупан дуьххьарлерчу кӀентан Маннашан тӀаьхьенна латта делира. Маннашан дуьххьарлера кӀант Макир ГалӀадан да вара. Иза майра тӀемало хилла, ГалӀад а, Башан а олу меттигаш цуьнан тӀаьхьенашна кхаьчнера[+]. 2Йордан-хин малхбузерчу агӀор латта делира Маннашан тайпанах бухабисинчу нахана. Цуьнан тӀаьхьенах болу божарий бара уьш: Абу-Ӏезар а, Хьелакх а, Асриал а, Шехем а, Хьепар а, ШамидаӀ а. Царах хӀора а шен гаранна тӀехь коьртаниг вара[+]. 3Цалпихьад Хьепаран кӀант вара, Хьепар ГалӀадан вара, ГалӀад Макиран вара, Макир Маннашан вара. Цалпихьадан цхьа а кӀант вацара, йоӀарий бен. Церан цӀераш яра: Махьила, НуӀат, Хьугила, Малка, Тирца[+]. 4[+]Динан дена ЭлиӀазарна а, Нунин кӀантана ЮшаӀана а, тхьамдашна а тӀе а баьхкина, цара элира: «Везачу Эло Мусана тӀедиллина, тхан вежаршна юкъахь тхуна дакъош ло аьлла». Везачу Эло тӀедиллина ма-хиллара, шайн ден вежаршна юкъахь дакъош делира царна. 5Йорданал дехьа долу ГалӀадан а, Башанан а латтанаш доцург, Маннашан тайпанна итт дакъа кхечира. 6Цуьнан тӀаьхьенах болчу йоӀаршна а, кӀенташна санна, дакъош кхечира, ткъа ГалӀадара латта Маннашан тайпанах долчу кхечу гаранашна дӀаделлера.

7Маннашан тайпанан доза Ашарна тӀера Михметатана тӀекхаччалц Шехемна малхбалехьа дара. Кхузара дӀа доза къилбехьа доьдура, Ӏейн-Тапухьа цӀе йолчу меттигера бахархой чу а лоцуш. 8Тапухьа-гӀалина гонах долу латта Маннашан тайпанан дара, ткъа дозанна тӀехь йолу ша гӀала Эпрайман тайпанан яра. 9Юха доза Кхана-хи долчу, къилбехьа агӀор, чудуссуш дара. И гӀаланаш эпраймхойн яра, ткъа уьш Маннашан тайпанан гӀаланаш юкъахь яра. Маннашан тайпанан доза, хин къилбаседерчу агӀор дӀа а дахана, Дуьненаюккъерчу хӀорда тӀехь чекхдолуш дара. 10Къилбехьа долу латта Эпрайман тайпанан дара, ткъа къилбаседехьа дерг Маннашан тайпанан дара. Дуьненаюккъера хӀорд Маннашан тайпанан малхбузехь долу доза дара, цуьнан къилбаседера доза Ашаран халкъан махкаца дара, ткъа малхбалераниг Иссарханан халкъан махкаца дара. 11Ашаран а, Иссарханан а латтанаш тӀехь йолу гӀаланаш а яра Маннашан тайпанан долахь: Байт-Шеан а, ИбалӀам а, ткъа иштта царна гонах йолу кегийра гӀаланаш а. Цул сов, хӀокху гӀаланашкахь а Ӏаш бара уьш: Дор, Ӏейндар, ТаӀнак, МагӀидда, царна гонах йолу гӀаланаш а (царах кхозлагӀниг Напат яра). 12[+]Цу гӀаланашкара бахархой ара ца бахабелира Маннашан тайпанах болчу нахе, цундела канаӀанхой цу лаьтта тӀехь баха бисира[+]. 13Шайн ницкъ алсамбаьлча, исраилхоша канаӀанхошка шайна болх бойтура, амма цу махкара уьш массо а ара ца бехира цара.


Юсупан тайпано латкъам бар

14Юсупан тайпано элира ЮшаӀе: «Тхуна цхьаъ бен дакъа хӀунда ца делла ахьа? Тхо дуккха а ма ду, Везачу Эло тхо декъалдина дела»[+].

15ЮшаӀа жоп делира: «Нагахь шаьш дуккха а делахь, Эпрайман лам шайна тоьуш а бацахь, хьаннашка а гӀой, перезахойн а, репахойн а лаьтта тӀехь шайна меттиг яккха».

16Юсупан тайпано элира: «Тхуна тоъал меттиг яц ломахь, ткъа канаӀанхой шерачу арахь а, тогӀи чохь а Ӏаш бу. Церан аьчках йина тӀеман гӀудалкхаш а ю. Байт-Шеан-гӀалахь а, цунна гонах йолчу ярташкахь а Ӏаш берш а, ИзраӀал-тогӀи чохь Ӏаш берш а тӀеман гӀудалкхаш йолуш бу»[+].

17Амма ЮшаӀа элира Юсупан тӀаьхьенах болчу Эпрайман а, Маннашан а тайпанашкарчу нахе: «Шу дуккха а ду, боккха ницкъ а бу шун. Цхьа дакъа хилла Ӏийр дац шун: 18ламанан мохк шун хир бу. Цу тӀехь хьун елахь а, аш иза дӀацӀанбийр бу, тӀаккха иза гуттаренна а шун хир бу. Аша канаӀанхой дӀалохкур бу, церан аьчка гӀудалкхаш елахь а, уьш онда белахь а».

#### 18


Дисина латта декъар

1Латта схьадаьккхинчул тӀаьхьа дерриг а Исраилан халкъ Шилунехь схьагулделира. Везачу Элан деза четар дӀахӀоттийра цара цигахь[+]. 2Исраилхойх лаьттан дакъа кхачаза кхин а ворхӀ тайпа дара. 3ЮшаӀа элира исраилхошка: «Кхин мел Ӏан дагахь ду шу, шун дайн Везачу Дала шайна делла латта схьа а ца оьцуш? 4ХӀора тайпанах кхоккха стаг схьакъаставе. Ас лаьтте хьовса а, цунах дерг дӀаяздан а бохуьйтур бу уьш. ХӀора тайпанна догӀучуьнга хьаьжжина, иза муха декъа деза дӀа а яздина, суна тӀе юхабогӀур бу уьш. 5Латта ворхӀ декъе декъа деза. ЯхӀудан тайпа шен лаьтта тӀехь къилбехь Ӏийр ду, ткъа Юсупан тайпа шен лаьтта тӀехь къилбаседехь Ӏийр ду. 6Лаьттан ворхӀ декъах яздинарг суна схьада. Аса вайн Везачу Далла хьалха шуна кхаж тосур бу. 7Левихошна шуна юкъахь дакъа хир дац, хӀунда аьлча Везачу Элана гӀуллакх дар ду церан дакъа. Ткъа Гадин а, Раабанан а тайпанаша а, Маннашан эха тайпано а Везачу Элан ялхочо Мусас шайна делла дакъош Йордан-хин малхбалерчу агӀор схьаэцна»[+].

8Хаьржина болу нах лаьтте хьовса бахара. Уьш дӀабахале, ЮшаӀа царна тӀедиллира: «Даха а гӀой, лаьтте а хьовсий, цунах дерг дӀа а яздай, суна тӀе юхадуьйла. Ас кхузахь, Шилунехь, Везачу Элана хьалха шуна кхаж тосур бу». 9Уьш, дӀа а бахана, цу лаьттахула чекхбевлира. Дерриг а цунах дерг а, ерриг а гӀала а тептар тӀехь ворхӀ декъехь дӀаязйира цара. Юха ЮшаӀ волчу Шилуне схьабаьхкира уьш. 10ЮшаӀа Шилунехь Везачу Элана хьалха кхаж тесира царна. Юха исраилхойн дисинчу хӀора тайпанна дӀадийкъира цо билгалдаьхна долу лаьттан дакъош.


Бен-Яманан тайпанан дакъа

11Хьалхара кхаж Бен-Яманан тайпанах долчу гаранашна белира. ЯхӀудан а, Юсупан а тайпанашна юккъехь Ӏуьллуш дара церан латта. 12Къилбаседерчу агӀор церан доза Йордан-хина тӀера долалуш дара. Ерихонна уллохула къилбаседехула чекх а долий, малхбузехьа а доьрзий, гунаш тӀе хьаладолура иза. Цигара дӀа Байт-Аван цӀе йолчу яьссачу аренга кхочура иза. 13Юха доза, Луз-гӀалин (кхечу кепара Беталан) къилбехь йолчу басенна тӀе а доьдий, цигара Ӏатрут-Адар-гӀала йолчу чу а дуссий, Лахарчу Байт-Хьорон-гӀалин къилбехьарчу агӀор лаьттачу лома тӀе доьдура. 14Цул тӀаьхьа, цу ломан малхбузерчу агӀонна тӀера къилбехьа дӀа а доьрзий, ЯхӀудан тайпанан йолчу Кхиръят-БаӀал-гӀалина (я кхечу кепара Кхиръят-ЯӀаримна) тӀедоьдура иза. Малхбузера доза иштта дара. 15Къилбера доза, Кхиръят-ЯӀаримна тӀера дӀа а долалой, Нептухь цӀе йолчу хьостана тӀе кхочура. 16Юха, ХӀинам-тогӀина дуьхьал болчу ломан когашка чу а дуссий, репахойн тогӀи чухула къилбаседехьа а доьдий, Явсай-гӀалин къилбехьарчу агӀор ХӀинам-тогӀи чу дуссура иза, цигара дӀа Ӏейн-РегӀал цӀе йолчу хьостана тӀе доьдура. 17Цул тӀаьхьа, къилбаседехьа дӀа а доьрзий, Ӏейн-Шемешана тӀе а доьдий, цигара дӀа Адуммим-Ӏинна дуьхьал йолчу Галилутна тӀедоьдура доза. Цигара дӀа Раабанан кӀентан БохӀанан тӀулг болчу чудуссура иза[+]. 18Юха, Ӏариба-тогӀина дуьхьал долчу гунийн къилбаседерчу агӀор дӀа а доьдий, тогӀи чу дуссура иза. 19Цул тӀаьхьа, Байт-ХьагӀла-ломан къилбаседерчу агӀор чекх а долий, Дуьрачу хӀордан къилбаседерчу берда йистехь чекхдолура доза, Йордан-хи хӀордах кхетачу меттехь. Иштта дара къилбера доза. 20Малхбалера доза хилла догӀуш Йордан-хи дара. Массо а агӀор долчу дозанашца иштта дара Бен-Яманан тайпанан лаьттан дакъа.

21Бен-Яманан тайпанан хӀара гӀаланаш яра: Ерихон, Байт-ХьагӀла, Ӏемакх-Кхациц, 22Байт-Ӏариба, ЦӀемарайм, Бетал, 23Ӏавайм, Пара, Ӏапру, 24Кепар-Ӏамуна, Ӏапни, ГибаӀ – шийтта гӀала шайн ярташца. 25ГавӀон, Рама, Баировт, 26МицӀпа, Капира, Моца, 27Рекхам, Йирпиал, Тар-Ала, 28ЦелаӀ, Элеп, Явсай (я кхечу тайпана Ярушалайм), ГебаӀ, Кхиръят-ЯӀарим – ейтта гӀала шайн ярташца. Иштта дара Бен-Яманан тайпанан дакъош[+].

#### 19


ШимӀин тайпанан дакъа

1ШолгӀа кхаж ШимӀин тайпанна белира. ЯхӀудан тайпанна деллачу лаьттана юккъехь нисделлера церан дакъош. 2[+]Царна кхаьчнарг хӀара дара: Беар-ШабаӀ (я ШебаӀ), Мулада,[+] 3Хьацар-ШуӀал, Бала, Ӏацам, 4Элтолад, Бетул, Хьорма, 5ЦакхелагӀ, Байт-Маркабут, Хьацар-Суса, 6Байт-Лебаот, Шарухьен – кхойтта гӀала шайн ярташца.

7Ӏейн, Римун, Ӏетар, Ӏашун – йиъ гӀала царна гонах йолчу ярташца. 8Цул сов, цу гӀаланашна гонах йолу массо а юрт яра церан, ур-атталла БаӀалт-Беарана (я кхечу тайпана къилбехь йолчу Рамина) тӀекхаччалц. Иштта дара ШимӀин тайпанан дакъа. 9ЯхӀудан тайпанах болчу нехан латта царна оьшучул сов дара, цундела церан лаьттах дакъа деллера ШимӀин тайпанна. Иштта церан дакъошна юккъехь нисделлера ШимӀин тайпанах болчеран латта[+].


Забулан тайпанан дакъа

10КхоалгӀа кхаж Забулан тайпанна белира. Церан декъан доза Сарид-гӀалина тӀекхаччалц дӀадоьдура. 11Юха, малхбузехьа МарӀалана тӀе а доьдий, цигара дӀадахча, Дабешетах дӀа а кхетий, тӀаккха ЯкхнаӀамна уллорачу хина тӀе кхочура иза. 12Саридана тӀера малхбалехьа Кислут-Табурна тӀедоьрзура доза, цул тӀаьхьа Дубратана тӀе а доьдий, юха ЯпияӀ йолчу хьаладолура иза. 13Цул тӀаьхьа малхбалехьа Гати-Хьепарна а, Ӏет-Кхацинна а тӀе а кхочий, кхидӀа Римуна тӀе а доьдий, НеӀа йолчу агӀор дӀадоьрзура. 14Къилбаседехь доза Хьанатон йолчу дӀадоьрзура, кхидӀа а доьдий, Яптахь-Эл-тогӀи чохь чекхдолура. 15Церан лаьтта тӀехь шийтта гӀала яра шайн ярташца. Царах цхьаерш хӀорш ю: КхатӀат, НахӀлал, Шимрон, Йида-Ала, Байтлахам. 16Иштта гӀаланаш а, ярташ а кхаьчнера Забулан тайпанах долчу гаранашна[+].


Иссарханан тайпанан дакъа

17БоьалгӀа кхаж Иссарханан тайпанах долчу гаранашна белира. 18Церан лаьтта тӀехь яра: ИзраӀал, Кесулот, Шунам, 19Хьапарайм, Шион, Анахьарат, 20Рабит, Кхишон, Эбец, 21Ремет, Ӏейн-Ганим, Ӏейн-Хьада, Байт-Пацац. 22Доза, Табурна а, Шахьацимана а, Байт-Шамашна а тӀе а кхочий, цигара дӀадоьдий, Йордан-хина уллохь чекхдолура. Царна кхаьчнарг ялхитта гӀала яра шайн ярташца. 23Иштта гӀаланаш а, ярташ а кхаьчнера Иссарханан тайпанах долчу гаранашна.


Ашаран тайпанан дакъа

24ПхоьалгӀа кхаж Ашаран тайпанах долчу гаранашна белира. 25Церан дола яьлларг яра: Хьелкхат, Хьали, Бетен, Ахишап, 26Алам-Малик, ӀамӀад, Мишъал. Малхбузерчу агӀор долу церан доза Кармал-ломана а, Шихьор-Либнатна а тӀекхочура. 27Юха, малхбалехьа Байт-ДагӀон йолчу дӀа а доьрзий, Забулна а, Яптахь-Эл-тогӀина а тӀекхочура иза. Цул тӀаьхьа къилбаседехьарчу агӀор Байт-Ӏамакхна, НеӀилна а тӀех а долий, Хабулна тӀекхочура иза. 28Цул тӀаьхьа доза, Ӏабранина а, Рахьубна а, Хьамунна а, Кханина а тӀе а доьдий, юха Сийлахьчу ЦӀаданна тӀекхаччалц дӀадоьдура. 29Рама-гӀала йолчу юха а доьрзий, цигара дӀа чӀагӀйина йолчу Цора-гӀалина тӀедоьдура доза, ткъа цигара дӀа Хьоса-гӀалина тӀедоьрзура. ХӀорда йистехь, Ахзиб олучу меттехь, чекхдолура иза. 30Ӏума, Апакх, Рахьуб а кхаьчнера царна. Ерриг а ткъе ши гӀала яра шайн ярташца. 31Иштта гӀаланаш а, ярташ а кхаьчнера Ашаран тайпанах долчу гаранашна.


Напталан тайпанан дакъа

32ЙолхалгӀа кхаж Напталан тайпанах долчу гаранашна белира. 33Церан доза, Хьелеп-гӀала а, ЦаӀнаним-гӀалина уллора нежнаш а долчуьра дӀадолалой, Адами-Некхабна а, Ябниална а тӀе а доьдий, Лакхумна тӀекхочура. Ткъа цигара дӀадахча, Йордан-хи тӀехь чекхдолура иза. 34Кхузара дӀа доза малхбузехьа Азнот-Табурна тӀе а доьрзий, юха цигара Хьукхакхана тӀе а доьдий, къилбехь Забулан лаьттах дӀахотталора, ткъа малхбузехь Ашаран лаьттах дӀахотталора. Малхбалехь иза Йорданна тӀе кхочура[*]. 35ЧӀагӀйина гӀаланаш хӀорш яра: Цидим, Зер, Хьамат, Ракхат, Канарот, 36Адама, Рама, Хьацор, 37Кхедаш, ЭдреӀи, Ӏейн-Хьацор, 38Йиръон, Мигдал-Эл, Хьорем, Байт-Ӏанат, Байт-Шамаш – ткъайоьсна гӀала шайн ярташца. 39Иштта гӀаланаш а, ярташ а кхаьчнера Напталан тайпанах долчу гаранашна.


Данан тайпанан дакъа

40ВорхӀалгӀа кхаж Данан тайпанах долчу гаранашна белира. 41Церан декъа чуйогӀуш яра: ЦорӀа, Эштаул, Ӏир-Шемеш, 42ШаӀалбан, Айлон, Йитла, 43Эйлон, Тамна, Ӏекхран, 44Элтакха, Габитун, БаӀалт, 45ЙихӀуд, Бини-Биракх, Гати-Римун, 46Ме-Яркхун, Ракхун, Яппи-гӀалина уллора латта. Данан тайпане шайна беллачу мехкан дола дан ца делира[+]. 47[+]ТӀаккха, Лешем-гӀалина тӀе а летта, иза схьа а яьккхина, цуьнан бахархой хӀаллакбира Данах схьабевллачу наха. Цу гӀалахь баха хевшира уьш, цуьнан цӀе Дан а тиллина, шайн ден Данан цӀарах[+]. 48Иштта гӀаланаш а, ярташ а кхаьчнера Данан тайпанах долчу гаранашна.


Нунин кӀентан ЮшаӀан дакъа

49Шаьш латта декъна бевлча, Нунин кӀантана ЮшаӀана а шайна юккъехь дакъа делира исраилхоша. 50Везачу Эло тӀе-ма-диллара, ЮшаӀа шена ехна йолу гӀала елира цара цунна. Иза Эпрайман лам тӀехь йолу Тамнат-Серахь яра. ГӀала то а йина, цу чохь ваха хиира ЮшаӀ[+].

51Иштта дара исраилхошна шайн тайпанашкахь декъна лаьттан дакъош. Динан дас ЭлиӀазара а, Нунин кӀанта ЮшаӀа а, халкъан тхьамданаша а, кхаж а тосуш, Шилунехь, Веза Эла волчохь, Цуьнан дезачу четарна хьалха декънера уьш. Латтанаш декъар иштта чекхделира.

#### 20


ДӀалочкъийла йолу гӀаланаш

1[+][•]Везачу Эло ЮшаӀе элира:[+] 2«ДӀаала исраилхошка: „Стагана дӀалачкъа гӀаланаш харжа шайна, Мусагахула Ас шуьга ма-аллара. 3Нагахь цхьаммо ларамаза стаг вийнехь, цунна дӀалачкъа меттиг хир ю иза. Нагахь шух цхьаммо ларамаза стаг вийнехь, шун аьтто хир бу цига дӀадовда а, бекхам лоьхучух цу гӀалахь дӀалачкъа а. 4Ишттачу гӀала ведда веанарг, гӀалин кевне а хӀоьттина, цигарчу къаношка шена хилларг дӀадийца дезаш ву. Цара, шайн гӀалахь тӀе а лаьцна, ваха меттиг лур ю цунна. 5Иза вен дагахь бекхам лоьхург тӀаьхьаваьлча, тхьамданаша дӀалур вац ведда веанарг, хӀунда аьлча цо ларамаза вийна уллораниг. Селхана а, стомара а вийначуьнга цабезам ца хилла цуьнан. 6Кху гӀалахь Ӏийр ву иза, ша халкъана хьалха кхеле хӀотталц, цу заманахь волу динан коьрта да валлалц. Цул тӀаьхьа стаг вийнарг шен гӀала а, шен цӀийне а юхаверза йиш йолуш хир ву“».

7Галилай-махкахь Напталан гунаш тӀехь йолу Кхедаш-гӀала а, Эпрайман лам тӀера Шехем-гӀала а, ЯхӀудан гунаш тӀера Кхиръят-АрбаӀ а (кхечу тайпана Хьеврон) дӀакъастийра. 8Йордан-хил дехьа, Ерихон-гӀалина дуьхьал, малхбалехьа цара дӀакъастийра: Раабанан тайпанах яьссачу арахь Бацар-гӀала, Гадин тайпанах ГалӀад-махкахь Рамат-гӀала, Маннашан тайпанах Башан-махкахь Голан-гӀала. 9И гӀаланаш берриг а исраилхошна а, уьш болчохь Ӏаш болчу тӀебаьхкинчу нахана а лерина яра, ларамаза стаг вийнарг, халкъана хьалха кхеле хӀотталц, дӀалачкъархьама, бекхам бан гӀерташ болчу мостагӀаша иза веле.

#### 21


Левихойн гӀаланаш

1[•]Левихойн тӀаьхьенийн тхьамданаш баьхкира динан дена ЭлиӀазарна а, Нунин кӀантана ЮшаӀна а, исраилхойн тайпанийн тхьамданашна а тӀе. 2[+]КанаӀан-махкахь йолчу Шилун-гӀалахь дара иза. Левихойн тхьамданаша элира: «Мусагахула Везачу Эло тӀедиллина, тхуна чохь Ӏан гӀаланаш а, даьхни лело цу гӀаланашна уллора аренаш а ло аьлла». 3Везачу Эло тӀе-ма-диллара, шайн лаьттан дакъойх схьа а къастийна, левихошна гӀаланаш а, царна уллора аренаш а елира исраилхоша. 4Хьалхара кхаж КхахӀатан тӀаьхьенашна белира. И кхаж баларца ЯхӀудан а, ШимӀин а, Бен-Яманан а тайпанех схьабевлла болчу наха левихошна, динан ден АхӀаронан кӀенташна, кхойтта гӀала елира[+]. 5Кхаж баларца КхахӀатан кхечу тӀаьхьенашна а Эпрайман а, Данан а тайпанех схьабевллачу нахера а, Маннашан ах тайпанах болчу нахера а итт гӀала кхечира. 6ГӀиршанан тӀаьхьенашна Иссарханан а, Ашаран а, Напталан а тайпанех схьабевллачу нахера а, Башан цӀе йолчу меттера Маннашан ах тайпанах болчу нахера а кхойтта гӀала кхечира кхаж баларца. 7Мерарин тӀаьхьенашна шайн гаранашкахь Раабанан а, Гадин а, Забулан а тайпанех схьабевллачу нахера шийтта гӀала кхечира. 8Везачу Эло Мусагахула шайна тӀе-ма-диллара, и гӀаланаш царна уллорачу аренашца, кхаж а тосуш, левихошна дӀаелира исраилхоша.

9ЯхӀудан а, ШимӀин а тайпанаша левихошна еллачу гӀаланийн цӀераш иштта яра: 10КхахӀатан тӀаьхьенах болчу АхӀаронан кӀенташна а, Левин кӀенташна а, царна кхаж хьалха баларна, 11Кхиръят-АрбаӀ цӀе йолу гӀала а, цунна гонахара аренаш а елира. (Ӏаьнакхан ден АрбаӀан цӀарах яра и гӀала. Иза ЯхӀудан гу тӀехь яра, кхин цӀе а яра цуьнан – Хьеврон)[+]. 12Цу гӀалина уллора аре а, ярташ а Епунин кӀантана Килабана елира.

13Иштта динан ден АхӀаронан кӀенташна елира лурбоьлла нах ловчкъу гӀала – Хьеврон а, гӀала Либна а, цу шина гӀалина уллора аренаш а. 14Кхин а царна елира шен аренашца Итар-гӀала а, шен аренашца ЭштамуӀ-гӀала а, 15Хьулон-гӀала а, цуьнан аренаш а, Дибар-гӀала а, цуьнан аренаш а, 16Ӏейн-гӀала а, цуьнан аренаш а, ЮтӀа-гӀала а, цуьнан аренаш а, Байт-Шамаш-гӀала а, цуьнан аренаш а. Цу шина тайпано елла и исс гӀала яра. 17Бен-Яманан тайпано елира гӀаланаш: ГавӀон а, цуьнан аренаш а, ГибаӀ а, цуьнан аренаш а, 18Ӏанатот-гӀала а, цуьнан аренаш а, Ӏалмун-гӀала а, цуьнан аренаш а. Цара елларг йиъ гӀала яра. 19АхӀаронан тӀаьхьенашна, динан дайшна, кхаьчнарг кхойтта гӀала а, царна гонахара аренаш а яра. 20КхахӀатан тӀаьхьенах болчу кхечу левихошна, кхаж баларца, кхечира Эпрайман тайпано елла гӀаланаш. 21Эпрайман лам тӀехь йолу Шехем-гӀала а, цуьнан аренаш а кхечира царна. И гӀала лурбоьлла нах шена чохь дӀаловчкъуш яра. Цул сов, ГӀазар-гӀала а, цуьнан аренаш а елира царна. 22Кхибцайм-гӀала а, цуьнан аренаш а, Байт-Хьорон-гӀала а, цуьнан аренаш а елира. Ерриг а йиъ гӀала яра уьш. 23Данан тайпано елира гӀаланаш: Элтакха а, цуьнан аренаш а, Габитун а, цуьнан аренаш а, 24Айлон а, цуьнан аренаш а, Гати-Римун а, цуьнан аренаш а. Йиъ гӀала яра цара елларг. 25Маннашан ах тайпано елира гӀаланаш: ТаӀнак а, цуьнан аренаш а, Гати-Римун а, цуьнан аренаш а. Цара елларг ши гӀала яра. 26КхахӀатан тӀаьхьенах болчу кхечу доьзалшна кхаьчнарг ерриг а итт гӀала а, церан аренаш а яра. 27ГӀиршанан тӀаьхьенах болчу левихошна елира хӀара гӀаланаш: Маннашан ах тӀаьхьено елира лурбоьлла нах ловчкъуш йолу Голан-гӀала а, цуьнан аренаш а. И гӀала Башан олучу меттехь яра. Цул сов, цара елира БаӀаш-Тара-гӀала а, цуьнан аренаш а. Ерриг а ши гӀала. 28Иссарханан тайпано елира гӀаланаш: Кхишон а, цуьнан аренаш а, Дубрат а, цуьнан аренаш а. 29Ярмут а, цуьнан аренаш а, Ӏейн-Ганим а, цуьнан аренаш а. Йиъ гӀала елира цара. 30Ашаран тайпано елира гӀаланаш: Мишъал а, цуьнан аренаш а, Ӏабдани а, цуьнан аренаш а. 31Хьелкхат а, цуьнан аренаш а, Рахьуб а, цуьнан аренаш а. Йиъ гӀала яра цара елла. 32Напталан тайпано елира гӀаланаш: лурбоьлла нах ловчкъуш йолу Галилай-махкара Кхедаш а, цуьнан аренаш а, Хьамут-Дор а, цуьнан аренаш а, Кхартан а, цуьнан аренаш а. Кхо гӀала елира цара. 33ГӀиршанан тӀаьхьенах болчу нахана кхаьчнарг кхойтта гӀала а, царна гонах йолу аренаш а яра. 34Мерарин тӀаьхьенах болчу кхечу левихошна а елира гӀаланаш. Забулан тайпано дӀакъастийра: ЯкхнаӀам а, цуьнан аренаш а, Кхартахь а, цуьнан аренаш а, 35Димна а, цуьнан аренаш а, НахӀлал а, цуьнан аренаш а. Йиъ гӀала. 36Раабанан тайпано елира Бацар-гӀала а, цуьнан аренаш а, ЯхӀац-гӀала а, цуьнан аренаш а, 37Кхадимут-гӀала а, цуьнан аренаш а, МейпаӀат-гӀала, цуьнан аренаш а. Цара елларг йиъ гӀала яра. 38Гадин тайпанах болчу наха елира гӀаланаш: ГалӀад-махкахь йолу, шена чохь лурбоьлла нах дӀаловчкъу Рамат-гӀала а, цуьнан аренаш а, Махьанайм а, цуьнан аренаш а. 39Кхин а елира Хьешбон-гӀала а, цуьнан аренаш а, ЯӀзир-гӀала а, цуьнан аренаш а. Цара елларг йиъ гӀала яра. 40Кхаж тасарца Мерарин тӀаьхьенах болчу левихошна кхаьчнарг шийтта гӀала яра.

41Исраилхойн бахамна юкъахь левихойн долахь шовзткъе бархӀ гӀала а, царна гонахара аренаш а яра. 42Цу гӀаланашна гонах аренаш яра, хӀора гӀалин шен латта а долуш.


Исраилхоша шайн мехкан доладар

43Иштта Везачу Эло, Ша церан дайшна лур бу аьлла, чӀагӀо йина болу мохк исраилхошна дӀабелира. Иза схьа а эцна, цу тӀехь баха хевшира уьш[+]. 44Массо а агӀор царна синтем белира Везачу Эло, церан дайшка Ша ма-аллара. Исраилхойн мостагӀех цхьа а царна дуьхьало еш вацара. Везачу Эло церан кара дӀабеллера мостагӀий[+]. 45Дерриг а Везачу Эло исраилхошна хир ду аьлла диканиг кхочуш ца хуьлуш ца дисира. Дерриг а кхочушхилира[+]

#### 22


ЮшаӀа Йорданал дехьара исраилхойн тайпанаш дӀахоьцу

1Раабанан а, Гадин а тайпанашший, Маннашан ах тайпий тӀе а кхайкхина, ЮшаӀа элира цаьрга: 2[+]«Везачу Элан ялхочо Мусас тӀедиллинарг дерриг а кхочуш а дина аша, ас омра динчул тӀаьхьа массо а даше ла а доьгӀна[+]. 3ХӀара де тӀекхаччалц, дуккха а хенахь шайн вежарий дӀатесна ца битира аша, Везачу Эло, шун Дала, тӀедиллинарг кхочуш а дира. 4ХӀинца Везачу Эло, шун Дала, синтем белла шун вежаршна, Ша цаьрга ма-аллара. ХӀинца, Везачу Элан ялхочо Мусас Йорданал дехьа шайна деллачу латтанаш тӀе дӀа а гӀой, шайн четарш чу юхадерза[+]. 5Амма леррина кхочушдан хьовсалаш Везачу Элан ялхочо Мусас шайна делла весеташ а, товрат-хьехам а: Веза Эла, шайн Дела, везар а, Цуьнан некъашкахула лелар а, Цуьнан парзаш Ӏалашдар а, Цунах хоттадалар а, дерриг а шайн дагаца а, синца а Цунна гӀуллакх дар а»[+]. 6Цул тӀаьхьа, уьш декъал а бина, дӀабахийтира ЮшаӀа. Уьш шайн четаршка дӀасабекъабелира. 7Маннашан тайпанан цхьаьна декъана Башанехь латта Мусас делира, ткъа вукху декъана латта Йорданал дехьа, малхбузехьа, шен вежаршца ЮшаӀа делира. Шайн четаршка дӀабохуьйтуш, цо уьш декъалбира[+]. 8ЮшаӀа элира цаьрга: «Доккхачу хьолаца юхадоьрзуш ду шу шайн четаршка, шуьгахь дуккха а даьхни а, дети а, деши а, цӀаста а, эчиг а, тайп-тайпана духарш а ду. Шайн вежаршца екъа мостагӀашкара шаьш яьккхина йолу хӀонс»[+].

9Раабанан а, Гадин а тайпанаш а, Маннашан тайпанах ах дакъа а исраилхой болчуьра КанаӀан-махкахь йолчу Шилунера дӀадахара. Везачу Элан омрица Мусагахула шайна деллачу, ГалӀад-махкахь долчу лаьтта тӀе бахара уьш.


Йордан-хина уллохь болу сагӀа доккху кхерч

10КанаӀан-махкахь, Йорданна уллохь, Раабанан а, Гадин а тайпанаша а, Маннашан тайпанан эха декъо а сагӀа доккху боккха кхерч бира. 11Исраилхошна хезира, наха дуьйцуш: «Раабанан а, Гадин а тайпанаша а, Маннашан тайпанан эха декъо а КанаӀан-махкахь, Йорданна уллохь, сагӀа доккху кхерч бина, исраилхошна дуьххьал». 12Шайна иза хезча, берриге а исраилхой Шилунехь вовшахкхийтира царна дуьхьал тӀаме бовла.

13Амма цкъа хьалха исраилхоша ЭлиӀазаран кӀант волу динан да Пайнехьас вахийтира ГалӀад-махка, Раабанан а, Гадин а тайпанаш а, Маннашан ах тайпа а долчу[+]. 14Цуьнца цхьаьна исраилхойх хӀора тайпанан тхьамда а вахара. Уьш итт вара, царах хӀора а эзарнаш исраилхошна тӀехь тхьамда вара. 15Раабанан а, Гадин а тайпанаш а, Маннашан ах тайпа а долчу ГалӀад-махка баьхкина, цара элира: 16[+]«Везачу Элан дерриге а халкъо а хоьтту: „Исраилхойн Далла хьалха хӀун зулам ду аша динарг, Везачу Элана тӀера дӀа а дирзина, шайна сагӀа доккху кхерч а бина, Везачу Элан дуьхьал а девлла[+]? 17[+]Иза бахьанехь Везачу Элан халкъана таӀзар дина долу, таханлерчу дийне кхаччалц вай цунах цӀандалаза долу ПаӀора дина зулам кӀезиг дара вайна[+]? 18Ткъа шу Везачу Элах дӀадирзина тахана! Шу тахана цунна дуьхьал девлла, ткъа кхана Иза дерриг а Исраилан халкъана оьгӀазгӀур ву. 19Шайн долахь долу латта шайна цӀена ца хетахь, Везачу Элан долахь долчу лаьтта тӀе довла. Цу тӀехь Цуьнан деза четар ду. Тхуна юккъехь шайна латта схьаэца, амма Везачу Элана а, тхуна а дуьхьал ма довла, вайн Везачу Далла сагӀа доккхург боцург, кхин кхерч а бай. 20Хьарам динчунна тӀера хӀума схьа а эцна, зулам динарг Зерахьан кӀант цхьа Ӏахан бен вацара, ткъа оьгӀазалла берриг а исраилхошна тӀе йоьссира. И цхьаъ велла ца Ӏара шен зулам бахьана долуш“»[+].

21Раабанан а, Гадин а тайпанаша а, Маннашан эха тайпано а жоп делира исраилхойн тхьамданашка: 22«Деланийн Дела ву Веза Эла, Деланийн Дела ву, Цунна хаьа, Исраилан халкъана а хаьийла! Нагахь тхо, дуьхьал а девлла, Везачу Элах дӀадоьрзуш делахь, кху дийнахь Цо кхел йойла тхуна![+] 23Нагахь оха сагӀа доккху кхерч Везачу Элах дӀакъастархьама бинехь, я цу тӀехь дийнаташ дагоран а, баьпкан а, бертан а сагӀанаш даха бинехь, Везачу Эло Ша таӀзар дойла тхуна! 24Оха иза дина, цхьана хӀуманах кхоьруш: тӀейогӀучу хенахь шун кӀенташа тхайчаьрга ца алийта: „Шун хӀун гӀуллакх ду Везачу Элаца, исраилхойн Делаца! 25Везачу Эло Йорданах доза дина тхуна а, шуна а юккъехь, Раабанан а, Гадин а тайпанаш: Везачу Элехь шун дакъа дац“. Иштта шун кӀенташа тхайнаш Веза Эла лара тӀебуьтур бацара. 26Цундела элира оха, дийнаташ дагоран а, кхин долу а сагӀанашна а боцуш, кхерч бер вай ваьшна. 27Дийнаташ дагоран а, кхин долу а сагӀанаш дохуш а, совгӀаташ луш а Везачу Элана гӀуллакх деш тхо хиларан тхуна а, шуна а, вайн тӀаьхьенашна а иза теш хилийта, тӀейогӀучу хенахь шун кӀенташка тхайчаьрга ца алийта: „Везачу Элехь шун дакъа дац“. 28Оха бохура, нагахь тхоьга а, тхан тӀаьхьенашка а тӀейогӀучу хенахь иштта алахь, оха эр ду: „Везачу Элана леринчу кхерчан кепехь бина кхерч гой шуна? Иза тхан дайша дийнаташ дагоран а, кхечу тайпанан сагӀанашна а лерина ца бина, тхуна а, шуна а юкъахь теш хилийта бина“. 29ТӀе ма догӀийла, Везачу Элана дуьхьал а девлла, Цунах дӀа а къаьстина, дийнаташ дагоран а, баьпкан а, кхин а сагӀанаш даха кхерч бар, вайн Везачу Далла лерина болу, Цуьнан дезачу четарна хьалха боцург».

30Пайнехьас а, халкъан тхьамданаш а, исраилхойн эзар стагана тӀехь болу куьйгалхой а, Раабанан а, Гадин а, Маннашан а тайпанех болчара ден къамел а хезна, царна резахилира. 31ЭлиӀазаран кӀанта, динан дас Пайнехьаса, элира Раабанан а, Гадин а, Маннашан а тайпанашка: «Тахана вайна хии, Веза Эла вайна юкъахь вуйла, хӀунда аьлча аша Везачу Элана дуьхьал зулам ца дина, хӀинца Цуьнан таӀзарх вайн халкъ кӀелхьардаьккхи аша»[+].

32ЭлиӀазаран кӀант волу динан да Пайнехьас а, халкъан куьйгалхой а Раабанан а, Гадин а тайпанаш долчуьра, ГалӀадера, КанаӀан-махка, исраилхошна жоп дахьаш, юхабаьхкира. 33Исраилхой реза бара шайна хезначунна, Далла хастам бира цара. Кхин ца дийцира цара, тӀамца дахана, Раабанан а, Гадин а тайпанаш тӀехь Ӏаш болу мохк бохор бу аьлла.

34Шаьш бинчу кхерчан цӀе Теш тиллира Раабанан а, Гадин а тайпанаша, хӀунда аьлча иза Веза Эла церан Дела хиларан теш бара[+].

#### 23


ЮшаӀан весет

1Везачу Эло исраилхой гонах болчу мостагӀех кӀелхьарбаьхначул тӀаьхьа дуккха а хан яьлча, ЮшаӀ, къан а велла, хене вирзинера[+]. 2Берриг а исраилхошка схьакхайкхира ЮшаӀа: къаношка а, тхьамданашка а, кхелахошка а, куьйгалхошка а. Цо элира цаьрга: «Со хӀинца, къан а велла, хене а вирзина. 3Шуна гина шайн Везачу Дала цу халкъашна динарг, хӀунда аьлча шун Веза Дела Ша вара шун дуьхьа тӀом беш[+]. 4Малхбалерчу Йордан-хи тӀера малхбузерчу Дуьненаюккъера хӀорда тӀекхаччалц долу латта шун тайпанашна дакъошкахь дӀаделла ас. Вай хӀинцале хӀаллакдинчу къаьмнийн а, хӀаллакдаза дисинчу къаьмнийн а латта ас дӀаделла шуна[+]. 5Шун Везачу Дала Ша, шуна хьалхара дӀа а даьхна, дӀалохкур ду и къаьмнаш, церан латта шуна дӀадалархьама, шун Везачу Дала шуьга ма-аллара[+]. 6Цундела, леррина лар а деш, кхочушде Мусан товрат-хьехамийн тептар тӀехь дерг дерриг а, цунна тӀера цхьа гӀулч дӀаса а ца довлуш[+]. 7Шайна юкъахь дисинчу халкъех дӀа ма э, церан деланашка а ма кхайкха, цу деланийн цӀарах чӀагӀонаш а ма е, царна гӀуллакх а, Ӏибадат а ма де[+]. 8Шайн Везачу Далла тешаме хила, хӀинццалц шаьш ма-хиллара[+]. 9Везачу Эло шуна хьалхара сийлахь а, андий а къаьмнаш дӀалаьхкира. Таханлерчу дийне кхаччалц шуна дуьхьало янъелла цхьа а вац[+]. 10[+]Шух цхьаммо эзар стаг дӀаэккхаво, хӀунда аьлча шун Веза Дела Ша ву шуьгахьа тӀом беш, Ша шуьга ма-аллара[+]. 11Цундела, хьовсалаш, везалаш шайн Веза Дела. 12Нагахь шу, юха а девлла, шайна юкъахь дисинчу халкъех дӀакхетахь, аша цаьрца гергарлонаш а тийсахь, захалонаш леладахь,[+] 13хаалаш: шун Везачу Дала дӀалохкур дац и халкъаш шу долчуьра. Ткъа уьш шуна гур а, ор а, пӀендаршна тӀе шед а, бӀаьргашна чу баӀ а хилла дӀахӀуьттур ду. Эххар а шу тӀепаза довр ду шун Везачу Дала шайна деллачу исбаьхьчу кху лаьтта тӀера.

14Массо а адам даха дезачу новкъа волуш ву со хӀинца. Шайн дагаца а, синца а шуна массарна а хаьа, шун Везачу Дала шуна деллачу ваӀданех кхочуш ца хуьлуш цхьа а ца диснийла. Уьш дерриг а кхочушхилла, цхьа а ца дуьсуш![+] 15Амма, шун Везачу Дала делла массо а ваӀда кхочуш-ма-хиллара, Шен кхерамаш а кхочушбийр бу Цо. ТӀаккха Ша деллачу исбаьхьчу лаьтта тӀера Цо тӀепаза дойур ду шу[+]. 16Нагахь шайн Везачу Дала кхочушбе аьлла, шайна тӀебиллина болу Цуьнца бина барт а бохийна, кхечу деланашна аш Ӏибадат дахь, Везачу Элан оьгӀазалла юссур ю шуна тӀе. ТӀаккха Везачу Эло шуна деллачу исбаьхьчу лаьтта тӀера сихха дӀадевр ду шу».

#### 24


Шехем-гӀалахь ЮшаӀа дина весет

1Исраилхойн массо тайпанаш а, къаной а, хьаькамаш а, кхелахой а, тӀехьовсурш а Шехем-гӀалахь гулбира ЮшаӀа. Уьш берриш а Далла хьалха хӀиттира. 2[+]Дерриг а халкъе ЮшаӀа элира: «Везачу Эло, исраилхойн Дала, иштта боху: „Эпрат-хил дехьа дукха хенахь дуьйна Ӏийна шун дай. ИбрахӀиман а, Нахьиран а да ТӀахьир а Ӏийна цигахь. Цара кхечу деланашна Ӏамал йора[+]. 3[+]Амма Ас шун да ИбрахӀим, хил сехьа а ваьккхина, берриг а КанаӀан-махкахула чекхваьккхира. Цуьнан тӀаьхье а кхиийтира, цунна Исхьакх а велира,[+] 4[+]Исхьакхана Якъуб а, Ӏесав а велира. Ӏесавана СеӀир-лам белира тӀаьхьалонна. Якъуб а, цуьнан кӀентий а Мисар-махка дӀабахара[+]. 5[+]Ас Муса а, АхӀарон а вахийтира Мисара. Мисархошна тӀе дукха цамгарш хийцира Ас. Цул тӀаьхьа шу цигара арадехира[+]. 6[+]Шун дай, Мисар-махкара Ас арабаьхча, Эрзийн хӀорда тӀе баьхкира. Цу хенахь мисархой а шайн гӀудалкхашца а, дошлошца а, царна тӀаьхьабевлла, Эрзийн хӀорда тӀе кхечира[+]. 7ТӀаккха шун дай Везачу Эле маьхьарца кхайкхира. Ас шуна а, мисархошна а юккъе бода баийтира. Юха, царна тӀе хӀорд а хецна, уьш хӀаллакбира. Шун бӀаьргашна гина Ас Мисарахь динарг.

Юха дуккха а хан яьккхира аша яьссачу арахь[+]. 8[+]Йордан-хил дехьа, малхбалехьа, Ӏаш болчу эмархойн лаьтта тӀе далийра Ас шу. Эмархой шух летча, Ас шун кара дӀабелира уьш. Шуна церан латта дисира. Ас хӀаллакбира уьш шуна хьалха. 9[+]Муабахойн паччахь, Ципуран кӀант Балакх, гӀаьттира тӀамца исраилхошна дуьхьал. Цо БеӀаран кӀант БалиӀам валавайтира, цуьнга шуна неӀалт кхайкхадайта[+]. 10Амма Суна ца лиира БалиӀаме ладогӀа, тӀаккха цо шу декъалдира. Иштта Ас Балакхах кӀелхьардехира шу[+]. 11[+]Йордан-хих дехьа а девлла, Ерихоне даьхкира шу. Ерихонан бахархой шух летира. Уьш бара эмархой, перезахой, канаӀанхой, хьетахой, гӀиргӀашахой, хьаьвихой, явсайхой. Амма Ас шун кара дӀабелира уьш[+]. 12[+]Ас церан эскарш, дохийна, даржийра, шул хьалха царна тӀе бомозий дахийтича санна. Цара эккхийра шу долчуьра эмархойн ши паччахь. Шун таррашца а, Ӏедашца а дина дацара иза[+]. 13[+]Аш тӀехь къа ца хьегна латта делла Ас шуна, аш ца йина гӀаланаш елла, царна чохь Ӏаш ду шу хӀинца. Шаьш йийна йоцчу кемсийн а, зайт-диттийн а бошмашкара стоьмаш боу аша“»[+].

14КхидӀа ЮшаӀа элира: «Везачу Элах кхера а кхоьруш, цӀена а, даггара а Цунна Ӏамал е. Эпрат-хил дехьа а, Мисарахь а Ӏачу хенахь шайн дайша Ӏамал йина деланаш дӀа а тасий, Везачу Элана бен Ӏамал ма е[+]. 15Нагахь санна Везачу Элана Ӏамал ян шайна ца лаахь, тахана аш къасто деза, шаьш хьанна гӀуллакх дийр ду: Эпрат-хил дехьахь Ӏаш болчу хенахь шайн дайша Ӏамал йинчу деланашна я шаьш церан лаьтта тӀехь Ӏаш долчу эмархойн деланашна. Ткъа аса а, сан цӀийно а Везачу Элана Ӏамал йийр ю»[+].

16Халкъо жоп делира: «ХӀан-хӀа, оха Веза Эла дӀа а тесна, кхечу деланашна Ӏамал йийр яц! 17Веза Эла тхан Дела ву, Цо тхо а, тхан дай а Мисар-махкара, лоллехь болчуьра, арабаьхна. Цо инзаре хӀуманаш кхочушдина тхан бӀаьргашна хьалха, схьадогӀучу новкъахь тхо Ӏалаш а дина, царна юккъехула чекхдовлучу хенахь, массо а халкъах лар а дина. 18Дерриг а халкъаш, шайна юкъахь кху лаьтта тӀехь Ӏийна эмархой а болуш, тхо долчуьра дӀалаьхкина Везачу Эло. Цундела оха Ӏамал йийр ю Цунна, хӀунда аьлча Иза тхан Дела ву».

19ЮшаӀа элира халкъе: «Везачу Элана Ӏамал ялур яц шуьга, хӀунда аьлча Иза Веза Эла ву, Цо могуьйтур дац шуна низамехь цахилар а, къинош летор а[+]. 20Нагахь Веза Эла дӀа а тесна, хийрачу деланашна аш Ӏамал яхь, шуна дуьхьал а ваьлла, Цо таӀзар дийр ду шуна. Хьалха шуьца дика хиллехь а, Цо хӀаллакдийр ду шу»[+].

21Халкъо ЮшаӀе элира: «ХӀан-хӀа, оха Везачу Элана Ӏамал йийр ю».

22ЮшаӀа элира нахе: «Шу массо а теш ву, Веза Эла Цунна Ӏамал ян шайна хаьржина хиларх».

Цара элира: «Ву! Тхох массо а теш ву!»

23«Делахь, шайн хӀинца болу хийра деланаш дӀа а тасий, шайн дегнаш Везачу Элана, исраилхойн Далла, тӀедерзаде», – элира ЮшаӀа.

24Халкъо элира ЮшаӀе: «Тхайн Везачу Далла Ӏамал а йийр ю, Цуьнга ла а дугӀур ду оха». 25Цу дийнахь Шехемехь халкъаца барт а бина, дан дезарг цунна тӀедиллира ЮшаӀа. 26Дала тӀедиллинарг яздинчу тептар тӀе и дерриг а дӀаяздира ЮшаӀа. Юха боккха тӀулг, схьа а эцна, Везачу Элан цӀенна уллохь лаьттачу ножана кӀел охьабиллира цо[+]. 27Дерриг а халкъе ЮшаӀа элира: «ХӀара тӀулг вайн теш хир бу. Везачу Эло вайга аьлла дерриг а дешнаш кхунна хезна. Шуна дуьхьал а теш хуьлда и тӀулг, шайн Далла хьалха шуьга харцдерг ца дийцийта»[+]. 28Юха халкъ дӀадахийтира ЮшаӀа. Массо а шен-шен цӀа, шен декъа тӀе, дӀавахара[+].


ЮшаӀ а, ЭлиӀазар а кхалхар

29[•]Цул тӀаьхьа Везачу Элан ялхо, Нунин кӀант ЮшаӀ, кхелхира. Цуьнан бӀе итт шо дара. 30Шен лаьттан декъа тӀехь, ГаӀаш-ломана къилбаседехьа болчу Эпрайман лам тӀехь лаьттачу Тамнат-Серахь цӀе йолчу гӀалахь, дӀавоьллира иза[+].

31Исраилан халкъо ЮшаӀ дийна волчу хенахь Везачу Элана Ӏамал йора. ЮшаӀ кхелхича, цул тӀаьхьа бисина, Везачу Эло исраилхошна дина дика гӀуллакхаш гина болу къаной болчу хенахь а йора цара Везачу Элана Ӏамал.

32[+]Шехемехь дӀайоьхкира исраилхоша Мисар-махкара схьаеана Юсупан даьӀахкаш. Уьш дӀайоьхкина аре Шехеман да волчу Хьамуран кӀенташкара Якъуба эцна яра, бӀе дато ахча а делла. Юсупан кӀенташна кхаьчна дара и лаьттан дакъа[+].

33АхӀаронан кӀант ЭлиӀазар а кхелхира. Цуьнан кӀантана Пайнехьасана Эпраман лам тӀехь беллачу гу тӀехь дӀавоьллира иза.

### Куьйгалхой

#### Куьйгалхой

Куьйгалхой


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]


Мехкан куьйгалхой


Дешхьалхе

Мехкан куьйгалхой цӀе йолу тептар Исраилан халкъан историх долчу дийцарех дуьзна ду. Исраил-махкахь Ӏедал доцуш хиллачу заманах лаьцна ду и дийцарш: халкъ КанаӀан-махкана чудогӀучу хенахь дуьйна, пачхьалкх дӀахӀутту хан тӀекхаччалц. «Мехкан куьйгалхой» цӀе йолчу турпалхойх лаьцна ду и дийцарш. Дукха хьолахь тӀеман хьаькамаш бара и мехкан куьйгалхой. Уггар гӀарабевллачарах цхьаъ Шамшон вара. Цуьнан гӀуллакхаш дӀаяздина ду 13-чу коьрта тӀера дуьйна, 16-чу коьртана тӀекхаччалц.

Цу тептаран коьрта хьехам иштта бу: Исраилан халкъан кӀелхьардалар Далла тешаме хиларца доьзна ду. Ткъа массо а хенахь тешам боцуш хиларо бохамна тӀедугӀу иза. Цул сов, кхин цхьа хьехам а бу цу тептар тӀехь: халкъ Далла тешаме а ца хилла, бохам баьлча, Дела даим кийча хилла Шен халкъ кӀелхьардаккха, иза, дохко а даьлла, Шена тӀе юхадирзича.

#### 1


ЯхӀуда канаӀанхошца тӀом бо

1ЮшаӀ кху дуьнен чуьра дӀаваьллачул тӀаьхьа, Исраилан халкъо Везачу Эле хаттар дира: «Тхуна хьалхаваьлла мила ваха веза канаӀанхошца тӀом бан?» – аьлла[+].

2Везачу Эло царна жоп делира: «ЯхӀудан тайпанах берш гӀур бу. Аса хӀара мохк церан кара дӀабелла».

3Шайн вежарий болчу ШимӀин тайпане гӀо дийхира ЯхӀудан тайпано: «Тхан вежарий! Кхаж баларна, вайна хӀоранна а латтанаш билгалдаьхна ду. Аша тхуна и латтанаш схьадаха а, цу тӀехь Ӏаш болчу канаӀанхошца тӀом бан а гӀо дахь, оха а шуна гӀо дийр ду шун латтанаш схьадаха». Иштта ШимӀин тайпа а, 4ЯхӀудан тайпа а цхьаьна тӀамца тӀедахара цига. Везачу Эло царна гӀо дира канаӀанхой а, перезахой а эшо. Безакх олучу гӀалахь итт эзар стаг вийра цара. 5Безакхехь дуьхь-дуьхьал кхийтира уьш Адани-Безакхца, цигахь канаӀанхой а, перезахой а эшийра цара[+]. 6Адани-Безакх ведда кӀелхьарвала гӀоьртира, амма кхара, цунна тӀаьхьа а бевдда, иза схьа а лаьцна, цуьнан куьйгийн а, когийн а нана-пӀелгаш дехира. 7Адани-Безакха элира: «Аса кхузткъе итт паччахьан куьйган а, когийн а нана-пӀелгаш дӀахедийна, цара сан шуьнна гонахара цуьргаш лехьийна. ХӀинца Дала соьца а и гӀиллакх хӀоттийна». Адани-Безакх Ярушалайме дӀавигна, циггахь цуьнан кхалхар а хилла[+].


ЯхӀуд-тайпано Ярушалайм а, Хьеврон а эшайо

8ЯхӀудан тӀаьхьено Ярушалайм-гӀалина дуьхьал тӀом бира, иза схьа а яьккхира. Шайн таррашца цара адамаш дайира, ткъа гӀала ягийра[+]. 9Цул тӀаьхьа уьш лаьмнашкахь а, НегӀаб олучу яьссачу арахь а, малхбузехьа болчу гунаш тӀехь а бехаш болчу канаӀанхошца тӀом бан бахара. 10ЯхӀудан тӀаьхье Хьевронехь Ӏаш болчу канаӀанхошца тӀом бан яхара (хьалха Хьеврон-гӀалин цӀе Кхиръят-АрбаӀ хилла). Цигахь цо Шешай а, Ахьиман а, Талмай а эшийра[+].


Дибар-гӀала эшор


(ЮшаӀ 15:13-19)

11Цигара бевлча, яхӀудхой Дибар-гӀалин бахархошна тӀелата бахара (Дибар-гӀалин цӀе хьалха Кхиръят-Сапар хилла)[+]. 12Килаба элира: «Кхиръят-Сапар эша а йина, иза караерзийначуьнга сайн йоӀ Ӏахисат маре дӀалур ю аса»[+]. 13Килабан вешин Кхеназан кӀанта Ӏотниала и гӀала схьаяьккхира. ТӀаккха Килаба цуьнга шен йоӀ Ӏахисат маре дӀаелира. 14Ӏотниал волчу а яхана, иза тешийра цо, шен дега Килабе латта деха деза аьлла[*]. Шен йоӀ вир тӀера охьайоьссича, Килаба цуьнга хаьттира: «Хьуна хӀун оьшу?»

15Ӏахисата цуьнга элира: «Декъалъе со. Яьсса НегӀаб-аре ахьа суна елла, хӀинца цхьадолу хин хьостанаш а ло суна». Килаба цуьнан дехар кхочушдира: лакхара а, лахара а хин хьостанаш дӀаделира цо цунна.


Кхиболу тӀемаш

16Мусан стунда волчу кхенахочун Итаран тӀаьхье, яхӀудхошца хурма-диттийн гӀалара[*] дӀа а яхана, ЯхӀуд-мехкан яьссачу аренга цигахь бехаш болчу нахана юкъахь Ӏен дӀаяхара. И меттиг яра Ӏарод-гӀалина генахь йоццуш[+]. 17ЯхӀудхой шимӀахошца цхьаьна Цепат-гӀалахь бехаш болчу канаӀанхошна тӀелетира, ерриг гӀала йоха а еш. Цундела тиллина цу гӀалин цӀе Хьорма аьлла (иза «йохар» бохург ду). 18ЯхӀудхоша иштта Ӏази-гӀала а, Ашкхилун а, Ӏекхран а царна гонах долчу латтанашца цхьаьна схьаехира. 19Веза Эла ЯхӀуд-тайпанехьа вара, цундела цуьнга лаьмнаш а схьадахаделира, амма шерачу аренгахь болу бахархой цуьнга къар ца лора, хӀунда аьлча цаьргахь аьчка гӀудалкхаш яра[+]. 20Мусас ма-аллара, Килабе Хьеврон дӀаелира, ткъа цо Ӏаьнакхан кхо кӀант цигара лаьллина дӀавахийтира[+]. 21[+]Амма бен-яманхошка Ярушалаймера явсайхой дӀа ца лахкабелира. Уьш хӀинца а Ярушалаймехь Бен-Яманан тӀаьхьенна юкъахь бехаш бу[+].


Юсупан тӀаьхьено Бетал-гӀала эшор

22Юсупан тӀаьхье Бетал-гӀалина тӀелетира. Веза Эла цаьрца вара. 23Юсупан тӀаьхьено нах бахийтира, Бетал-гӀалина таллам бе аьлла (хьалха цу гӀалин цӀе Луз хилла)[+]. 24Тергам беш болчарна, цу гӀалара ара а ваьлла, схьавогӀуш цхьа стаг гира. Цара цуьнга элира: «ГӀалина чувоьдуш йолу меттиг схьагайта тхуна. Оха цхьана а тайпана бохам бийр бац хьуна»[+]. 25Цо царна гӀалина чу муха ваха веза гайтира. Юсупан тӀаьхьенах болчара цу гӀалара бахархой, шайн тарраш детташ, байира. Ткъа и стаг а, цуьнан доьзал а маьрша дӀабахийтира. 26Иза, хьетахойн латта долчу дӀа а вахана, ваха хиира. Цо кхоьллина ю Луз цӀе йолу гӀала. И цӀе хӀинца а йоккхуш ю.


Махкара ара ца дахаделла къаьмнаш

27Цхьаболу канаӀанхой Байт-Шан, ТаӀнак, Дор, ИбалӀам, МагӀидда олучу гӀаланашкахь Ӏаш бара. Маннашан тӀаьхьенах болчаьрга уьш цигара ара ца бахабелира. КанаӀанхой цигахь баха бисира[+]. 28Исраилан халкъ, са чу а деана, дӀахӀоьттича, цара канаӀанхошка шайна белхаш байтира. Цара уьш дӀа а ца лаьхкира.

29Эпрайман тайпанан а ницкъ ца кхечира ГӀазарахь бехаш болу канаӀанхой цу лаьтта тӀера дӀабаха. Эпрайман тӀаьхьенца цхьаьна уьш цигахь баха бисира[+].

30Забулан нехан а ницкъ ца кхечира Кхитрунахь а, НахӀлалахь а Ӏаш болу канаӀанхой дӀабахийта. Шайн латтанаш тӀера дӀа а ца бахабелла, Забулан тӀаьхье йолчохь бехаш бара уьш, шаьш, кхузахь болх бе аьлла, дӀахӀиттийнехь а.

31Ашарарчу халкъо а дӀа ца лаьхкира Ӏакхора а, ЦӀаданера а, Ахьалабара а, Ахзибара а, Хьелбара а, Апикхара а, Рахьубара а бахархой[+]. 32Ашаран некъий цу махкара болчу канаӀанхошца бехаш Ӏаш бара, хӀунда аьлча уьш цаьрга цигара дӀа ца лахкабелира.

33Напталан наха а ца лаьхкира дӀа Байт-Шамашера а, Байт-Ӏанатара а бахархой. Уьш царна юкъахь баха хевшира, цаьрга шайна хьалхара болх а бойтуш[+].

34Эмархоша Данан тайпанан нах лаьмнашка баха ховшийтира. Цара уьш шерачу аренга охьабовла ца буьтура[+]. 35Эмархоша сацам бира Хьерас-лам тӀе баха ховша – Айлонехь а, ШаӀалбанахь а. Амма тӀаьхьо Юсупан тӀаьхье чӀагӀъелла дӀахӀоьттича, цара эмархошка а шайна болх бойтура.

36Эмархойн лаьттан доза Акхрабайм цӀе йолчу ламанан Ӏинна тӀера СилаӀана тӀекхаччалц Ӏуьллуш дара[+].

#### 2


Везачу Элан Малик Бухимехь

1Галгалара Бухиме а деана, Везачу Элан Малико элира: «Мисар-махкара ара а даьхна, Айса шун дайшна ваӀда динчу лаьтта тӀе схьадалийна Аса шу. Цу хенахь Аса элира: „Айса шуьца бина болу барт Аса цкъа а бохор бац[+]. 2[+]Ткъа шун а, кху лаьтта тӀехь Ӏаш болчу нахаца барт а хилла, Ӏан йиш яц. Аша церан сагӀа доккхуш йолу меттигаш хӀаллакьян еза“. Амма аша Сан дешнашка ла ца дуьйгӀира. ХӀунда дина аша иза[+]? 3Ткъа хӀинца Аса шуьга боху: „Аса и нах шун лаьтта тӀера дӀалохкур бац. Уьш шуна мостагӀий хилла дӀахӀуьттур бу, ткъа церан харцделанаш шуна гур хилла дӀахӀуьттур бу“»[+]. 4Везачу Элан Малико шайга аьлла долу дешнаш дӀахезча, Исраилан халкъ доьлхуш дӀахӀоьттира. 5Цундела ю цу меттиган цӀе Бухим (иза «доьлхурш» бохург ду). Цигахь цара Везачу Элана сагӀанаш дехира.


ЮшаӀ кхелхинчул тӀаьхьа хилларг

6[•]ЮшаӀа исраилхой дӀасабахийтира. ХӀора исраилхо шен-шен доьзалан латта доладаккха дӀавахара. 7ЮшаӀ дийна мел ву, Везачу Элана гӀуллакх деш схьадеара Исраилан халкъ. ЮшаӀ кхелхинчул тӀаьхьа а, Везачу Эло Исраилан халкъан дуьхьа динарг гина болу къаной коьртехь болчу хенахь а Цунна гӀуллакх деш схьабаьхкира уьш. 8Везачу Элан лай волу Нунин кӀант ЮшаӀ дӀакхелхира шен бӀе итт шо долчу хенахь. 9Исраилан халкъо иза шен лаьтта тӀехь Тамнат-Хьарасехь дӀавоьллира. Иза яра Эпрайман лаьмнаш долчохь болчу ГаӀаш-ломана къилбаседехьара йолу меттиг[+]. 10И массо а тӀаьхье дӀаяьлча, царах схьабевлла нах тӀекхиира. Царна Веза Эла а ца вевзара я Исраилан халкъана Цо дина долу гӀуллакх а ца хаьара[+].


Исраилан халкъ Везачу Элана Ӏибадат дечуьра сацар

11ТӀаккха Везачу Элана зуламе хеташ долу хӀуманаш шайгара дуьйлуьйтура исраилхоша, БаӀал-деланашна Ӏамал а еш[+]. 12Исраилан халкъо Везачу Элана, шайн дай Мисар-махкара арабаьхначу Далла, букъ берзийра. Уьш шайна гонах долчу халкъийн харцделанашна гӀуллакх дан буьйлабелира. Цара Веза Эла шайна чӀогӀа оьгӀазвахийтира[+]. 13Исраилан халкъ, Везачу Элана тӀаьхьара дӀа а даьлла, БаӀал а, Ӏаштарт а цӀераш йолчу харцделанашна тӀаьхьахӀиттира[+]. 14Веза Эла Исраилан халкъана чӀогӀа оьгӀазвахана вара. Цундела Цо уьш талорхойн кара дӀабелира, церан мостагӀашка уьш эша а байтира. Цундела Исраилан халкъ мостагӀашна дуьхьал ца латтаделира[+]. 15Исраилан халкъо миччахь тӀом бича а, иза эшна хуьлура, хӀунда аьлча, Ша ма-аллара, Веза Эла царна дуьхьал вара. Цундела Исраилан халкъ чӀогӀа балехь дара[+].

16Везачу Эло царна мехкан куьйгалхой хоржура. Цара уьш талораш деш лелаш болчарах ларбора. 17Амма халкъо цаьрга а ла ца дугӀура. Кхечу деланашна тӀе а дирзина, царна корта а бетташ, лелара Исраилан халкъ. Шайн дайша Везачу Эло бохург а деш, цара дӀакхехьначу некъа тӀера сихха дӀадаьллера адам[+]. 18Юх-юха а Везачу Эло царна мехкан куьйгалхо воуьйтура. Иза Ша вара цу куьйгалхошца, цаьргахула халкъ кӀелхьара а доккхура Везачу Эло. Царна ницкъ беш, церан узарш хазарна, къинхетам бора Везачу Эло царах[+]. 19Амма мехкан куьйгалхо кхелхина воллушехь, халкъ юха а шайн дайша чул а чӀогӀа къинош лето долалора, харцделанашна корта а бетташ. Исраилан халкъ, чӀогӀа юхахьадаьлла, шаьш дӀахьош болчу харцнекъана тӀера дала лууш дацара. 20Веза Эла чӀогӀа оьгӀазвахара Исраилан халкъана. Цо элира: «И халкъ, Аса шайн дайшца бина болу барт бохош, схьадогӀуш ду, цо Соьга ла ца дугӀу. 21ЮшаӀ веллачул тӀаьхьа цо кхузахь тӀаьхьадитина кхидолу къаьмнаш хӀинцачул тӀаьхьа дӀакъехкор дац Ас, исраилхошна некъ боккхуш[+]. 22Исраилан халкъ зерхьама, Аса и къаьмнаш шаьш долчохь дуьтур ду. Со хьожур ву Везачу Эло шайна гайтинчу некъа тӀехула дӀадаха и къам доьналла долуш дуйла, шайн дай ма-хиллара». 23Везачу Эло и къаьмнаш шаьш долчохь дитира, дӀа ца лохкуш, ЮшаӀан кара а ца дахийтира.

#### 3


Лаьтта тӀехь дисина къаьмнаш

1Цхьадолу къаьмнаш цу лаьтта тӀехь а дитина, цкъа а канаӀанхойн махкахь тӀом база болу исраилхой зен лууш хилла Веза Эла[+]. 2Цо иштта динера, Исраилан халкъан тӀаьхьенах тӀом база болчарна тӀеман гӀуллакх карадерзийтархьама. 3Везачу Эло цу лаьтта тӀехь дитинчу къаьмнийн цӀераш хӀорш ю: пӀелаштамхойн пхеа гӀалин волу пхи куьйгалхо а, массо а канаӀанхой а, цӀаданхой а, Ливанун-лаьмнашкахь БаӀал-Хьермон-лам болчуьра дуьйна Хьаматан лаьмнийн дехьадовларан меттигна тӀекхаччалц бехаш болу хьаьвихой а. 4И къаьмнаш дитина хилла цаьргахула исраилхой зерхьама, цара Везачу Эло Мусагахула шайна тӀедиллинарг кхочушдойла хьожуш. 5Иштта исраилхой бехаш Ӏаш хилла канаӀанхошний, хьетахошний, эмархошний, перезахошний, хьаьвихошний, явсайхошний юкъахь. 6Церан зудабераш шайна маре а далош, шайн зудабераш церан кӀенташка маре дӀа а дохуьйтуш, церан деланашна гӀуллакх а деш, Ӏаш хилла уьш[+].


Мехкан хьалхара куьйгалхо волу Ӏотниал

7Везачу Элана зуламе хеташ долу хӀуманаш шайгара дуьйлуьйтура исраилхоша. Шайн Веза Дела виц а вина, БаӀал а, Ӏаштарт а цӀераш йолчу харцделанашна Ӏибадат дора цара[+]. 8Веза Эла оьгӀазвахара Исраилан халкъана. Цундела Цо иза Арам-махкарчу паччахьан Кушан-Рашхьатайман кара дӀаделира. БархӀ шарахь Ӏийра Исраилан халкъ Кушан-Рашхьатайман куьйга кӀелахь. 9ТӀаккха Исраилан халкъ Везачу Эле орца дохуш дӀахӀоьттира. Цундела Везачу Эло Килабан жимах волчу вешин Кхеназан кӀант Ӏотниал вахийтира цига. Цо исраилхой кӀелхьара а бехира[+]. 10Везачу Элан Са охьадоьссинера Ӏотниалана тӀе, иза Исраилан мехкан куьйгалхо хилла дӀахӀоьттира. Иза тӀом бан аравелира. Ткъа Везачу Эло цуьнан кара Араман[*] паччахь волу Кушан-Рашхьатайман дӀавелира, цундела Ӏотниала цунна тӀехь толам а баьккхира[+]. 11Шовзткъа шарахь машар лаьттира цу лаьтта тӀехь. Цул тӀаьхьа Кхеназан кӀант Ӏотниал кхелхира.


Мехкан куьйгалхо волу АхӀуд

12Исраилхой юха а Везачу Элана зуламе хеташ долу гӀуллакхаш лело буьйлабелира. Цундела Везачу Эло муабахойн паччахь волчу ӀегӀлонна[*] Исраилан халкъана дуьхьалхӀотта ницкъ белира. 13Цо, Ӏамалекхахой а, Ӏамминхой а ша волчу схьа а гулбина, цаьрца цхьаьна исраилхой эшийра, хурма-диттийн гӀала кара а ерзош. 14Муабахойн паччахь волчу ӀегӀлонан куьйга кӀелахь хилира исраилхой берхӀитта шарахь.

15Халкъо юха а Везачу Эле, мохь бетташ, орца дехира. Ткъа Везачу Эло Бен-Яманан тайпанах волчу Герин кӀант АхӀуд вахийтира Исраилан халкъ кӀелхьардаккха. Иза ша гезолг вара. Исраилан халкъо АхӀуд вахийтира муабахойн паччахь волчу ӀегӀлонна совгӀаташ эцна[+]. 16Цо шена, цхьа дол еха а йолуш, шинна а агӀор ира а йолуш, шаьлта кечйинера. И шаьлта цо шен бедаршна бухахь аьтту хаьн тӀехь дӀайихкинера. 17АхӀуд, совгӀаташ а эцна, муабахойн паччахь волчу вахара. ӀегӀлон ша чӀогӀа зоьртала стаг вара. 18СовгӀаташ дӀаделлачул тӀаьхьа, АхӀуда уьш схьадахьаш шеца баьхкина болу нах дӀабахийтира. 19Галгалахь лаьтташ болчу тӀулган цӀушна уллохула дӀавоьдуш волчуьра юха а вирзина, цо паччахье элира: «Паччахь, сан хьоьга къайлаха ала дезаш хӀума ду».

«ЛадогӀалаш! ДӀате!» – элира паччахьо. Цунна гӀуллакх деш болу массо а нах арабевлира.

20АхӀуд паччахь волчу чувахара. ӀегӀлон шийлачу лакхарчу цӀа чохь Ӏаш вара. АхӀуда цуьнга элира: «Делера дош ду сан хьоьга дӀаала дезаш». Паччахь шен гӀанта тӀера хьалагӀаьттира. 21АхӀуда аьтту хаьн тӀехь кхозуш йолу шаьлта, аьрру куьйгаца схьа а яьккхина, паччахьан гайх чекхъяьккхира. 22Шаьлта, ираллина тӀаьххье мукъ а хьуллуш, кӀорга чуяхнера. Паччахьан гай чохь йолчу махьарша шаьлтанан мукъ къайлабаьккхинера. Цундела АхӀуда шаьлта ша йолччохь йитира. Чов йинчу меттехула чуьйраш араевлира. 23АхӀуд ученехула аравелира, шена тӀаьхьара лакхарчу чоьнан неӀарш дӀа а къовлуш. 24Иза араваьллачул тӀаьхьа, ӀегӀлонан ялхой схьабаьхкира. НеӀ дӀакъевлина шайна гича, цара элира: «Шен гӀуллакх дан сецна хир ву иза шийлачу цӀа чохь». 25Ялхой собардеш дуккха а Ӏийра, амма лакхарчу цӀийнан неӀ цхьаммо а схьа ца йиллира. ДогӀа схьа а эцна, неӀ схьайиллира цара. Лаьттахь велла Ӏуьллуш волу шайн олахо гира царна.

26Ялхой паччахь араваларе хьоьжуш лаьттинчу юкъана АхӀуд къайлавелира. ЦӀушна уллохула тӀех а ваьлла, иза СаӀирахь кӀелхьарвелира. 27Цига схьа а веана, Эпрайман лаьмнашкахь коьман маӀа лекхира АхӀуда. Цу маӀан аз шайна хезча, Исраилан халкъ схьагулделира. АхӀуд хьалхаваьлла а волуш, уьш лаьмнаш тӀера охьабиссира[+]. 28АхӀуда цаьрга элира: «Суна тӀаьхьахӀитта! Везачу Эло шун мостагӀий болу муабахой эшо ницкъ белла шуна». Халкъ АхӀудана тӀаьхьахӀоьттира. Цуьнца цхьаьна цара Йордан-хи тӀехула муабахойн махка дехьаволийла схьалецира, цхьа а стаг дехьа а ца волуьйтуш[+]. 29Цара итт эзар нуьцкъала, тоьллачу дегӀахь волу муабахо вийра, цхьа а кӀелхьара ца волуьйтуш. 30Иштта цу дийнахь исраилхоша шайн караберзийра муабахой. Дезткъа шарахь машар лаьттира цу лаьтта тӀехь.


Мехкан куьйгалхо волу Шамгар

31Цул тӀаьхьа кхин а цхьана стага кӀелхьардаьккхира Исраилан халкъ. Иза вара Ӏанатин кӀант Шамгар. Цо стерчашна тухуш йолчу гӀожаца ялх бӀе пӀелаштамхо вийра[+].

#### 4


Мехкан куьйгалхо йолу Дебира

1АхӀуд веллачул тӀаьхьа а исраилхой юха а Везачу Элана зуламе хеташ долу гӀуллакхаш лело буьйлабелира[+]. 2ТӀаккха Везачу Эло канаӀанхойн паччахьна Ябинна кара схьаделира Исраилан халкъ. Ябин Хьацорахь паччахьалла деш вара. Цуьнан тӀеман куьйгалхо вара Хьаршат-Гойимахь вехаш волу Сисра[+]. 3Сисрин эчигах йина исс бӀе гӀудалкх яра. Цо ткъа шарахь чӀогӀа хьийзийра Исраилан халкъ. Цундела исраилхой юха а Везачу Эле, мохь бетташ, орца даха буьйлабелира.

4Цу заманчохь Исраилан мехкан куьйгалхо яра шеца пайхамаралла долуш йолу Дебира. Иза Лапдатин зуда яра. 5Иза Дебирин хурмин диттана кӀелахь охьахуура. И дитт Раминий, Бетал-гӀалиний юккъехь, Эпрайман лаьмнашкахь лаьтташ дара. Дебира йолчу исраилхой богӀура цуьнга шайна юкъахь кхел яйта. 6Дебирас, Наптал-махкарчу Кхедашара Аби-НуӀаман кӀант Баракх ша йолчу схьа а кхайкхина, цуьнга элира: «Исраилан халкъан Везачу Дала хьуна тӀедуьллу: „Ваха а гӀой, Напталинний, Забуланний тӀаьхьенах волу итт эзар стаг вовшах а тохий, уьш Табур-лам тӀе дӀабига[+]. 7Ткъа Аса Къишун-хи йисте Ябинан эскаран куьйгалхо волу Сисра а, цуьнан гӀудалкхаш а, эскар а, цига дӀа а далийна, хьан кара дӀалур ду“»[+].

8Баракха Дебирига элира: «Хьо соьца ягӀахь, со цига гӀур ву, ца ягӀахь, гӀур вац».

9Дебирас цуьнга элира: «Со-м йогӀур ю хьоьца, амма хаалахь: Сисра эшийначул тӀаьхьа халкъо сий деш верг хьо хир вац хьуна. Везачу Эло зудчуьнга эшавойтур ву Сисра». Дебира Баракхца Кхедаш-гӀала дӀаяхара. 10Баракха Забулан а, Напталан а тӀаьхьенах болу нах Кхедаше схьакхайкхира. Итт эзар стаг тӀаьхьахӀоьттира цунна. Дебира а яхара цуьнца.

11Цигахь, Хьебар цӀе а йолуш, кхенахойх волу цхьа стаг вара. Иза шен халкъах дӀакъаьстинера. (Кхенахой Муса-пайхамаран стунваша волчу Хьабабан тӀаьхьенах бу). Хьабаба шен четар Кхедашана уллохь йолчу ЦаӀнаним цӀе йолчу меттехь ножан хьунна уллохь дӀахӀоттийнера[+].

12Сисрина хиира, Аби-НуӀаман кӀант Баракх Табур цӀе йолчу лам тӀе ваьллийла. 13Шен эчигах йина йолу исс бӀе гӀудалкх схьа а ялийна, шен халкъ а схьа а кхайкхина, уьш Хьаршат-Гойимара Къишун-хи долчу дӀахьажийра цо.

14Дебирас Баракхе элира: «Тахана Везачу Эло Сисра эшо ницкъ лур бу хьуна. Вало, Веза Эла хьуна хьалхаваьлла хир ву». Баракх, шеца итт эзар стаг а волуш, Табур-лам тӀера охьавоьссира. 15Баракха туьраца беш болчу тӀамехь Сисра а, цуьнан гӀудалкхаш тӀехь болу нах а бохийна хьовзийра Везачу Эло. Царна ца хаьара, шаьш хӀун дан деза. Ткъа Сисра, гӀудалкха тӀера охьа а воьссина, гӀаш ведда дӀавахара[+]. 16Сисрин гӀудалкхашна а, эскарна а тӀаьхьавелира Баракх. Цара уьш Хьаршат-Гойиме кхаччалц, лаьхкина, дӀабигира, дийна цхьа а стаг ца вуьтуш.

17Сисра Хьебаран зудчун ЯӀалан четар долчу ведда схьавеара. Хьебар ша кхенахо вара, ткъа цуьнан цӀа хьацорхойн Ябин-паччахьца бертахь Ӏаш дара. 18ЯӀал Сисрина дуьхьал араелира. Цо цуьнга элира: «Чувола со йолчу, сан эла. Кхера а ца кхоьруш, чоьхьавала». Сисра цуьнан четар чу велира. ЯӀала цунна тӀе шаршу тесира. 19Сисрас цуьнга элира: «Со чӀогӀа хьагвелла. Суна жимма хи лохьа». ЯӀала, шура чохь йолу пӀаьлдиг схьа а баьстина, цуьнга шура а малийтина, цунна юха а тӀе хӀума тесира. 20Сисрас ЯӀале элира: «Четарна чувогӀийла долчу дӀа а хӀоттий, цхьаммо хьайга: „Кхузахь цхьа а стаг вуй?“ – аьлла, хаттар дахь, „Вац“ – алий, жоп лолахь».

21ЧӀогӀа кӀадвелла волчу Сисрина наб кхийтира. ЯӀал, четар чӀагӀдеш тухуш йолу дечиган хьостам а, варзап а схьа а эцна, меллаша цунна тӀе яхара. Сисра лаьттах дӀа а тухуш, лергъагӀонна тӀе варзап а тоьхна, дечиган хьостам чекхбаьккхира цо. Иза велира. 22Сисра лоьхуш лелаш волу Баракх ЯӀалан четарна тӀе кхечира. Цунна дуьхьал ара а яьлла, ЯӀала элира: «Чувола, аса гойтур ву хьуна ахьа лоьхуш верг». Баракх чоьхьаваьлча, цунна гира, лергъагӀонах боллуш хьокха а болуш, велла Ӏуьллуш волу Сисра.

23Цу дийнахь Везачу Эло Исраилан халкъана хьалхахь эшийра канаӀанхойн паччахь волу Ябин. 24Исраилан халкъ де дийне мел дели а ницкъ алсамболуш лаьтташ дара, цара Ябин хӀаллаквина дӀаваккхалц.

#### 5


Дебирин назма

1Сисра вийначу дийнахь Дебирассий, Аби-НуӀаман кӀанта Баракхий хӀара назма элира:

2«Исраилхойн баьччанаш хьалхабевлла арабовларна а,
халкъ лараме хьалагӀаттарна а,
хаставе Веза Эла!
3ЛадогӀалаш, паччахьаш!
Тергаме хилалаш, хьалдолу нах!
Хьуна дӀаолу аса хӀара назма, ва Веза Эла.
Исраилан халкъан Везачу Далла хастам а бо ас.
4Веза Эла, Хьо, СеӀирера ара а ваьлла,
Эдоман аренгахула схьавогӀучу хенахь,
латта дегош дара,
стигалш тӀадамаш ледош яра,
мархаш догӀа Ӏенош яра[+].
5[+]Лаьмнаш дегош дара Везачу Элана хьалхахь,
ур-атталла хӀара Синай-лам а бегабора
Исраилан халкъан Везачу Далла хьалха[+].
6Ӏанатин кӀант Шамгар паччахьалла деш волчу хенахь а,
ЯӀалан заманашкахь а
некъахой шайн эмкалийн ковранашца юьстахчу некъашкахула лелара,
ткъа некъаш даьсса дара[+].
7Исраилан махкахь йолчу ярташкахь кхин ца Ӏийра,
со, Дебира, гӀатталц, ца Ӏийра цигахь нах,
Исраилан халкъан нана со хилла дӀахӀотталц.
8Уьш керлачу деланашна тӀаьхьахӀиттича,
гӀалин кевнна улло тӀом беана схьакхечира.
Шовзткъа эзар стаг шена юкъахь а волуш долчу Исраилан эскарехь
я турс а, я гоьмукъ а ца карийра[+].
9Исраилан мехкан куьйгалхой, сан дог шуьца ду.
Шен даго ма-хьоьхху, халкъана юкъара хьалагӀевттинчаьрца ду.
Хастам хуьлийла Везачу Элана!
10КӀайн варраш тӀехь дӀадоьлхурш а,
нуьйра тӀехь хиъна Ӏийраш а,
гӀаш дӀадоьлхурш а,
ойла елаш Везачу Эло диначун!
11Руьйтанахь бежанаш схьагуллучохь хезаш ду адамийн аьзнаш.
Цигахь Везачу Элан нийсачу толамашна хастам беш бу,
Исраилан махкара Цуьнан халкъо баьккхинчу толамашна:
Хьала а гӀаьттина, Везачу Элан халкъ гӀалин кевнашна тӀедахара.
12ХьалагӀатта, Дебира, хьалагӀатта!
Хьайн назма дӀаала!
ХьалагӀатта, Аби-НуӀаман кӀант Баракх,
шайна йийсар динарш схьалеца![+]
13ТӀаккха халкъ Сарид-юьрта охьадоьссира, куьйгалхошна дуьхьал.
Везачу Элан халкъ соьца цхьаьна майрачарна дуьхьалделира.
14Ӏамалекхахь орамаш хилларш Эпрайм-махкара схьабогӀура,
ва Бен-Яманан тайпа, хьоьца болу нах хьуна тӀаьхьа хӀиттина.
Макир волчуьра схьабогӀура куьйгалхой,
Забулан тӀаьхьенан хьаькамаш а схьабаьхкина[+].
15Иссарханан элий а Дебирица бара,
Иссарханан тайпа иштта Баракхца дара.
Цунна тӀаьхьа тогӀи чу араделира иза.
Раабанан тайпанна юкъахь
доккха дар-дацар дара лаьтташ.
16ХӀунда Ӏа хьо гӀотанашна юкъахь хиъна,
бажа Ӏоьхуш ла а доьгӀуш?
Раабанан тӀаьхьенна юккъе
даккхий дар-дацарш ма деана.
17ГалӀадара халкъ Йордан-хил дехьа дисира.
Ткъа Данан тайпа хӀунда дисира хинкеманашца?
Ашаран тайпа хӀордан йистехь дисира,
йисте догӀийла йолчохь[+].
18Амма Забулан а, Напталан а халкъаша,
шайн дахар ца кхоош, лаьмнашкахь тӀом бира[+].

19Паччахьаш вовшахлата схьабаьхкира,
канаӀанхойн паччахьаша тӀом бира.
ТаӀнакахь, МагӀиддан хиш долчохь, и хилла,
амма дато хӀонс ца кхечира царна цигара[+].
20Стигалара седарчий а дара вовшахлеташ.
Уьш шайн некъашкахь Сисрица тӀом беш дара.
21Къишун-хино дӀабаьхьира уьш.
Чехка доьдуш долу хи ма ду иза.
Сан са, нуьцкъала хьалхадалий, дӀагӀо![+]
22ТӀаккха Сисрин говрийн бергаш схьайогӀуш яра,
цара ден татанаш схьахезаш дара.
23„НеӀалт хуьлда Мераз-гӀалина, –
элира Везачу Элан Малико, –
Билггал неӀалт хуьлда цуьнан бахархошна,
цара Везачу Элана гӀо ца дарна,
шайн майрачу тӀемалошца цхьаьна“.

24Декъала хуьлда кхенахо волчу Хьебаран зуда ЯӀал!
Четарш чохь бехаш болчу зударшна юкъахь декъала хуьлда иза![+]
25Сисрас мала хи дехча,
цо цунна шура елира.
Элашна хьалхахь лелош болчу кеда чуьра схьа а йоьттина,
мустъелла шура елира[+].
26Шен четар чуьра ара а яьлла,
хьокха схьа а эцна,
аьтту куьйга варзап схьаийцира цо.
И хьокха Сисрин лергъагӀонах чекхбаьккхира цо[+].
27Цуьнан когаш тӀе а тевжина,
иза циггахь воьжна Ӏуьллуш вара.
Цуьнан когаш тӀе таьӀӀинчохь
валар а хилира цуьнан.

28Корах арахьоьжуш яра Сисрин нана.
Цо елхарца хаьттира: „Сан кӀентан гӀудалкх хье хӀунда елла?
ХӀунда ца хеза цуьнан говрийн бергийн тата?“
29Хьекъал долуш болчу цуьнан ялхоша жоп лора цунна,
цо ша-шена ма-даллара:
30„Схьахетарехь, уьш, хӀонс а карийна, шайна юкъахь иза йоькъуш хир бу.
ТӀемалоша хӀораммо а шайна цхьаъ я ши йоӀ схьаоьцуш хир ю.
ХӀонс юкъара бес-бесара бедарш Сисрас шена схьахоржу.
ХӀонс юкъара бес-бесара юьйцина цхьа бедар а,
бес-бесара тир яьккхина ши бедар а хӀонс яьккхинчун коча уллу“.
31Иштта хӀаллакьхуьлийла Хьан берриг а мостагӀий, Веза Эла!
Ткъа Хьо везаш берш, шен нуьцкъаллица схьакхетта богӀуш болу малх санна, ницкъ болуш хуьлийла!»

Шовзткъа шарахь лаьтта тӀехь машар лаьттира[+].

#### 6


Мехкан куьйгалхо волу ГадӀан

1Исраилан халкъ юха а Везачу Элана зуламе хеташ долу гӀуллакхаш лело доладелира. Цундела Везачу Эло уьш ворхӀ шарна маданхойн кара дӀабелира[+]. 2Исраилхошца чӀогӀа къиза бара маданхой. Шаьш маданхойн баланах кӀелхьардаха, исраилхоша лаьмнаш юккъехь къайлах йолу меттигаш а, хьехаш а, чӀагӀйина меттигаш а лехира шайна. 3ХӀоразза а исраилхоша хӀума дӀайийча, маданхой а, Ӏамалекхахой а, иштта малхбалехьа Ӏаш долу къаьмнаш а, схьа а догӀий, царна тӀелетара. 4Церан четарш Исраилан лаьтта тӀехь лаьтташ дара, цара дӀайийна мел йолу хӀума Ӏази-гӀалина тӀекхаччалц йолчу меттигашкахь хӀаллакйора, исраилхошна я уьстагӀ а, я сту а, я вир а ца юьтуш[+]. 5Маданхоша, Исраилан лаьтта тӀе а баьхкина, цигахь шайн четарш дӀахӀиттийра. Цара шайца шайн доьзалш а, шайн бежанаш а схьадалийнера. Уьш, цӀоз санна, дукха бара, церан эмкалш а ягар ца яллал дукха яра. Цу лаьтта тӀе а баьхкина, цара массо а хӀума хӀаллакдинера. 6ЧӀогӀа къийделира Исраилан халкъ маданхоша дина зенаш бахьанехь. Исраилан халкъо, мохь туххуш, Везачу Эле орца дехира.

7Исраилхоша шайна маданхоша дина зенаш бахьана долуш Везачу Эле гӀо дехча, 8Везачу Эло уьш болчу пайхамар вахийтира. Исраилан халкъе пайхамаро элира: «Исраилан халкъан Везачу Дала шуьга боху:

„Мисар-махкара шу арадаьхнарг Со ву.
Лоллин цӀа чуьра арадехира ас шу.
9Мисархойх шу паргӀатдехира Ас,
кхузахь шуна ницкъ беш болчу массеран карара кӀелхьардехира.
Шуна уллора уьш дӀа а лаьхкина,
церан латта шуна дӀаделира Аса[+].

10Ас шуьга элира: ‘Со ву шун Веза Дела. Ӏамал ма елаш шаьш Ӏаш долчу эмархойн лаьттара деланашна’. Амма аша ла ца дуьйгӀира Сан озе“».


ГадӀан куьйгалхо дӀахӀоттар

11Везачу Элан Малик деара ГадӀан цӀе йолу цхьа стаг волчу. Малик, схьа а деана, Ӏапру йолчохь лаьтташ долчу ножан дитта кӀелахь охьахиира. И дитт, Абу-Ӏезаран тайпанах а волуш, Юаш цӀе йолчу цхьана стеган дара. Юаш ГадӀанан да вара. Цу хенахь ГадӀан кемсийн мутт схьадоккхуш йолчу меттехь кӀа цӀандеш вара, иза маданхойх къайладаккхархьама[+]. 12ГадӀанна хьалха дӀа а хӀоьттина, Везачу Элан Малико цуьнга элира: «Веза Эла ву хьоьца, майра къонах!»

13ГадӀана жоп делира: «Сан эла! Веза Эла вайца велахь, вайна оццул зенаш хӀунда хилла? Вайн дайша схьадийцина долчу массо а инзаречу гӀуллакхашна хӀун хилла теша? Цара ца дуьйцура те, Везачу Эло шаьш Мисар-махкара арадаьхна бохуш?! Амма вай хӀинца Везачу Эло дӀа ма тесна. Цо вай маданхойн кара дӀаделла»[+].

14ТӀаккха Везачу Эло, цуьнга дӀа а вирзина, элира: «Оцу ницкъаца ваха а гӀой, Исраилан халкъ маданхойх кӀелхьардаккха. Аса вохуьйту хьо цига!»

15ГадӀана жоп делира: «Хьалдолу Эла, муха доккхур дара те аса Исраилан халкъ кӀелхьара? Маннашан тайпанна юкъахь сан доьзал уггар гӀийла бу, ткъа со царна юкъахь уггар а жимах верг ву»[+].

16Везачу Эло цуьнга элира: «Со хир ву хьоьца. Цхьа стаг бен воцуш санна, эшор бу ахьа маданхой»[+].

17ТӀаккха ГадӀана Везачу Эле элира: «Хьо суна реза велахь, сан Веза Эла, суна билгало гайтахьа, соьга Вистхилларг Хьо вуйла хоуьйтуш[+]. 18ДӀа ма гӀохьа, со схьаваллалц. Хьайна совгӀат схьа а деана, иза Хьайна хьалха охьадилла пурба лохьа суна».

Цо жоп делира: «Хьо схьаваллалц, собардийр ду Ас»[+].

19ГадӀана, дӀа а вахана, буьхьиг кхехкийра. Цхьа мазал дама а хьакхийна, совсозачу бедах хьокхамаш а дира цо. Жижиг тускар чу а диллина, цунах схьаяьлла чорпа кхаби чу а йоьттина, уьш Делан малик долчу ножан дитта кӀел схьаеара цо. 20Делан малико ГадӀане элира: «Жижиг а, хьокхамаш а хӀокху тӀулга тӀе охьадахка, ткъа чорпа цу тӀе охьайотта». ГадӀана шега аьлларг кхочушдира[+]. 21Маликан карахь Ӏаса яра. Цо цу Ӏасанан юьхьиг жижигах а, хьокхамех а дӀаӀоьттича, тӀулгах цӀе а яьлла, цу цӀаро жижиг а, хьокхамаш а дӀахьулдира. Ткъа Делан малик къайладелира[+].

22Иза Везачу Элан малик дуйла шена хиъча, ГадӀана, кхеравелла, элира: «Ва Сан Хьалдолу Эла! Суна юьхь-дуьхьал гинарг Хьан Малик ма дара!»[+]

23Амма Везачу Эло ГадӀане элира: «Марша Ӏойла! Ма кхера! Хьо лийр вац!» 24ГадӀана цига, Везачу Элана сагӀа доккхуш йолчу метте, тӀулгаш дехкира, цунна, «Везачу Элан Машар» аьлла, цӀе а туьллуш. И тӀулгаш хӀинца а Абу-Ӏезаран доьзал бехачу Ӏапру цӀе йолчу юьртахь лаьтташ ду.


ГадӀана БаӀална сагӀа доккхуш йолу меттиг йохайо

25Цу буссехь Везачу Эло ГадӀане элира: «Хьайн ден бежанашна юкъара шолгӀа сту (ворхӀ шо кхаьчна берг) схьа а эций, хьайн дас кечйина йолу БаӀална сагӀа доккху меттиг йохае. Иштта цунна уллохь лаьтташ болу Ашера-далла лерина болу дечиган бӀогӀам, хадабай, схьабаккха. 26Цул тӀаьхьа лакхенгахь хьайн Везачу Далла лерина сагӀа доккху меттиг кечъе. ШолгӀа болу сту бен а бей, иза цу кечйинчу меттигехь, Ашерин диттах даьккхина долчу дечигах цӀе а латаяй, багабе». 27ГадӀана, шен ялхойх итт схьа а валийна, Везачу Эло шега аьлларг кхочушдира. Амма шен цӀерачарна а, гӀалин бахархошна а ша и хӀума дийна делккъехь деш воллуш гарна кхоьруш волчу ГадӀана иза буьйсанна дира.

28Ӏуьйранна самабевллачу гӀалин бахархошна гира йохийна йолу БаӀална лерина сагӀа доккху меттиг а, цунна уллохь схьахадийна болу Ашерин бӀогӀам а. Царна иштта гира ГадӀана кечйина йолу сагӀа доккху меттиг а, цу тӀехь сагӀина багийна болу сту а. 29Цара вовшашка хоьттура: «Хьан дина иза?» Леррина талла а теллина, цхьаммо цаьрга элира: «Юашан кӀант волчу ГадӀана дина». 30Цу гӀаларчу бахархоша Юаше элира: «Араваккха хьайн кӀант. БаӀална сагӀа доккху меттиг а, цунна уллохь лаьтташ болу бӀогӀам а цо бохийна дела, иза вала везаш ву».

31Шена дуьхьалбевллачаьрга Юаша элира: «Шу БаӀална тӀехӀотта гӀерташ ду, иза кӀелхьарваккха гӀерташ ду шу? Ӏуьйре тӀекхачале цунна тӀехӀоьттинарг вала везаш ву. БаӀал дела велахь, иза ша къовсавала веза, хӀунда аьлча йохийна йолу сагӀа доккху меттиг цуьнан ма яра». 32Юаша элира: «ГадӀана и сагӀа доккху меттиг йохийна хилча, БаӀал ша къовсавала веза цуьнца». Цу хенахь дуьйна ГадӀанан цӀе Яруб-БаӀал аьлла йоккхура (иза «БаӀал къовсавалийта» бохург ду).


ГадӀана халкъ тӀамана гулдо

33Маданхой а, Ӏамалекхахой а, кхидолу малхбалехьа дехаш долу къаьмнаш а вовшахкхийтира. Йордан-хил дехьа а бевлла, ИзреӀалан аренгахь шайн меттамотт дӀахӀоттийра цара[+]. 34ГадӀанна тӀе Везачу Элан Са доьссира. ГадӀана, коьман маӀа а лекхна, ша волчу Абу-Ӏезаран тайпанах долу халкъ схьагулдира[+]. 35Цо Маннашан махкахула геланчаш бахийтира, массо а нах ша волчу схьагулбе аьлла. ТӀаккха хаамчаш бахийтира Ашаран а, Забулан а, Напталан а мехкашкахула а. Цигара нах а ГадӀан волчу баьхкира.

36ГадӀана Деле элира: «Ахьа соьга Исраилан къам кӀелхьардаккха гӀо дийр ду аьллера. 37Аса хьаьттахь уьстагӀийн тӀаргӀа дӀабаржор бу. Нагахь санна цу тӀергӀана тӀехь диллина тхи хилахь, ткъа гонахьа долчу лаьтта тӀехь екъа хилахь, суна хуур ду, Ахьа ма-аллара, со бахьана а долуш Исраилан къам кӀелхьардер дуйла». 38Иза иштта хилира. ШолгӀачу дийнахь Ӏуьйранна хьалххехь хьалагӀаьттина волчу ГадӀана, и тӀаргӀа Ӏовда а Ӏаьвдина, цунах цхьа кад буьззина хи даьккхира. 39ГадӀана Деле элира: «Суна оьгӀаз ма гӀахьара Хьо, аса кхин а цхьа дехар кхочушдар Хьайга дехча. Суна кхин цкъа а уьстагӀан тӀергӀаца билгало хуьлийла луур дара. ТӀаргӀа бекъа а болуш, массо а меттехь тхи хилийтахьара Ахьа». 40Дала цу буса, ГадӀана ма-аллара, хилийтира: тӀаргӀа бекъа а болуш, дерриг а лаьтта тӀе тхи диллира Цо.

#### 7


ГадӀана маданхой эшабо

1Ӏуьйранна сатоссуш Яруб-БаӀала (ГадӀана) шеца болчу нахаца цхьаьна Хьарод цӀе йолчу хьостана уллохь шайн меттамотт дӀахӀоттийра. Ткъа маданхойн меттамотт царна къилбаседехьа йолчу тогӀи чохь лаьтташ бара, МорахӀ олучу лома уллохь. 2Везачу Эло ГадӀане элира: «Хьоьца цхьаьна тӀех дукха халкъ хилар бахьана долуш, маданхой шун кара дӀабала ца лаьа Суна. Суна ца лаьа исраилхоша, дозалла а деш: „Тхо тхаьш кӀелхьардевлла“ – бохийла а[+]. 3[+]Хьайца схьабаьхкинчаьрга дӀаала: „Кхеравелла вегош мел верг ГалӀадарчу лам тӀера шайн цӀа юхаверза мегар ду“». Ткъе ши эзар стаг ГадӀан волчуьра цӀа вахара, итт эзар стаг бухависира[+].

4Цул тӀаьхьа Везачу Эло ГадӀане элира: «ХӀинца а тӀех дукха адам ду кхузахь. Уьш хи долчу дӀабига. Цигахь Аса уьш зуьйр бу хьуна. Нагахь санна Аса: „Хьоьца ваха мегар ду“ – алахь, иза гӀур ву. Ткъа Аса: „Иза хьоьца гӀур вац“ – алахь, цуьнан хьоьца ваха йиш яц». 5ГадӀана шеца болу нах хи йисте охьабигира. Везачу Эло ГадӀане элира: «ЖӀаьло санна, маттаца хи молуш берш цхьана агӀор дӀахӀиттабе, ткъа хи молучу хенахь, голаш тӀе охьа а таьӀна, хи молуш верг вукху агӀор хӀоттаве». 6Куьйгашца хи шайн юьхь тӀе а кхоьхьуш, мотт ара а баьккхина, хи молуш верг кхо бӀе стаг вара. Ткъа вукхара хи, голаш тӀе охьа а таьӀна, молура. 7Везачу Эло ГадӀане элира: «Мотт ара а баьккхина, хи мелла волчу кхаа бӀе стагехула шу кӀелхьара а даьхна, маданхой шун кара дӀалур бу Ас. Вуьш шайн-шайн цӀа бахийта». 8ГадӀана уьш цӀа а бахийтина, цаьргахь йолу яа хӀума а, коьман маӀаш а схьаийцира. Бухависнарг верриг а кхо бӀе стаг вара. Ткъа маданхойн меттамотт лахахь тогӀи чохь лаьтташ бара.

9Цу буьйсанна Везачу Эло ГадӀане элира: «Хьала а гӀаттий, маданхойн меттаматтана дуьхьал гӀо. Аса уьш хьан кара дӀало. 10Нагахь санна царна дуьхьалвала хьо кхерахь, хьайн ялхо волчу Пураца царна тӀе гӀо. 11Маданхойн меттаматтана юххе а гӀой, цара хӀун боху ладогӀа. ТӀаккха хьо кхоьрур вац царна тӀелата». ГадӀан а, цуьнан ялхо волу Пура а аренга охьавоьссира, маданхойн меттаматтан йистте. 12Маданхой а, Ӏамалекхахой а, кхиболу малхбалерчу мехкашкара бахархой а аренгахь Ӏаш бара. Уьш, цӀоз санна, дукха бара. Церан эмкалш а, хӀордан йистехь йолу гӀум санна, ягарлур йоцуш дукха яра[+].

13МостагӀийн меттаматтана улло веанчу ГадӀанна хезира, цхьана тӀемалочо вукху тӀемалочуьнга шена гина долу гӀан дуьйцуш. Цо дуьйцура: «Суна гӀенахь гира маданхойн меттаматтехула, хахкаделла, дӀадоьдуш долу горга бепиг. И бепиг, хахкаделла, четарна чӀогӀа тӀекхийтира. ТӀаккха и четар, каг а делла, охьадуьйжира».

14Вукхо элира: «Хьан гӀан иштта бен кхечу тайпана тида йиш йолуш дац. Иза исраилхо волчу Юашан кӀентан ГадӀанан тур ду. Дала маданхой а, церан берриг а меттамотт а цуьнан кара дӀабелла».

15И гӀан а, цуьнан тидар а хезна волу ГадӀан Везачу Элана хьалха суждане вахара. Исраилхойн меттаматте юха а веана, цо элира: «ХьалагӀовтта! Везачу Эло маданхойн меттамотт вайн кара схьало». 16Цо кхо бӀе стаг кхаа декъе вийкъира. ХӀора тӀемалочунна кара коьман маӀий, яьсса кхабий елира цо. ХӀора кхаби чохь богуш къуьда бара[+]. 17ГадӀана цаьрга элира: «Соьга а хьожуш, аса деш дерг де. Вай мостагӀийн меттаматте кхаьчча, аса деш дерг де. 18Меттаматтана го а бай, сой, соьца бершший коьман маӀа лакха буьйлабелча, аша а маӀаш лекха йолае, мохь а бетташ: „Везачу Элан а, ГадӀанан а дуьхьа!“ – бохуш»[+].

19ГадӀан а, цуьнца волу бӀе стаг а, мостагӀийн меттамотт болчу охьа а воьссина, цунна улло вахара, буьйса юккъеяхча ха деш болу тӀемалой хийцабеллачул тӀаьхьа. Цара, коьман маӀаш а лекхна, шайн кхабанаш кегйира. 20Кхаа тобанехь болчара, коьман маӀаш а лоькхуш, шайн кхабанаш кегйира. Церан аьрру куьйга лаьцна къуьданаш дара, ткъа аьтту куьйгахь маӀаш яра. МаӀаш а лоькхуш, цара мохь беттара: «Везачу Элан а, ГадӀанан а дуьхьа тур тоха!» – бохуш. 21ГадӀанан тӀемалой шаьш болччохь лаьтташ бара, ткъа меттаматтара дерриг а эскар, маьхьарий а хьоькхуш, дӀауьдуш дара. 22ГадӀанаца хиллачу кхаа бӀе стага коьман маӀаш лекхча, Везачу Эло меттаматтара нах вовшашна дуьхьалбехира. Уьш, вовшашна тарраш а диттина, бевдда Царира-гӀалина уллохь йолчу Байт-ШатӀа дӀабахара. Уьш иштта ТӀабата уллохь йолчу Абал-Махьулан йисте кхечира[+].

23Напталан а, Ашаран а, Маннашан а тайпанах болу тӀемалой маданхошна тӀаьхьабовла бахийтинера. 24ГадӀана Эпрайман лаьмнашна уллохь йолчу меттигашка шен геланчаш бахийтинера дӀаала: «Маданхошна дуьхьал ара а довлий, царах лата, Байт-Барина тӀекхаччалц Йордан-хил дехьаволийла а ларъе», – аьлла. Массо а эпраймхоша Байт-Барига тӀекхаччалц Йордан-хил дехьаволийлаш схьалецира[+]. 25Маданхойн Ӏораббий, Зиаббий цӀе йолу ши баьчча а схьалецира цара. Ӏораб Ӏорабан тарх йолчохь вийра, ткъа Зиаб Зиабан кемсийн мутт доккхучу меттехь вийра. Церан кортош, схьа а даьхна, ГадӀан волчу Йордан-хил дехьа схьадеара[+].

#### 8


Маданхой эшабар

1Эпраймхоша ГадӀан чӀогӀа бехке веш вара. Цара цуьнга бохура: «ХӀунда дина ахьа иза? Стенна ца хаийтира ахьа тхоьга, хьо маданхошца тӀом бан воьдуш?»[+]

2ГадӀана царна жоп делира: «Ас лелийнарг аша лелийначуьнца муха дустур ду? Абу-Ӏезаран тӀаьхьено хьалха диначул а, эпраймхоша тӀаьхьо кхочушдинарг деза ма ду! 3[+]Шун кара дӀабелла Дала маданхойн баьччанаш Ӏораб а, Зиаб а. Цундела шун кхиам боккхо бу. Аша динчуьнга хьаьжча, хӀун далур дара соьга?» ГадӀана бохург шайна хезча, эпраймхой, хьалха санна, оьгӀазлонаш еш бацара[+].

4Йордан-хи долчу а веана, ГадӀан а, цуьнца волу кхо бӀе стаг а хил дехьа велира. Шаьш чӀогӀа кӀадбеллехь а, уьш мостагӀашна тӀаьхьабевллачуьра ца севцира. 5Сакхатарчу бахархошка ГадӀана элира: «Соьца схьабаьхкинчу нахана яа хӀума ло. Маданхойн паччахьашна Зебахьний, ЦалманаӀаний тӀаьхьабевлла лелачу хенахь уьш чӀогӀа кӀадбелла»[+].

6Амма Сакхат-гӀалин куьйгалхоша ГадӀане элира: «Зебаххьий, ЦалманаӀӀий хьан карахь ву ткъа? Стенна яла еза оха хьан эскарна яа хӀума?»[+]

7ТӀаккха ГадӀана элира: «Делахь, Зебаххьий, ЦалманаӀӀий сайна Везачу Эло каравеллачул тӀаьхьа, со кхуза юхавогӀур ву. Аша хӀинца динарг бахьана долуш аса, со цигара юхавирзича, шун догӀмаш яьссачу аренан коканашца а, кӀохцалшца а этӀор ду». 8Цигара ваьлла Пенуал-гӀала веара ГадӀан. Цигахь а гӀалин бахархошка Сакхатехь аьлларг элира цо. Амма цара а Сакхатехь болчу бахархоша аьлларг элира цуьнга[+]. 9ГадӀана цаьрга элира: «Со толамца юхавирзича, аса хӀара бӀов йохор ю».

10Зебаххьий, ЦалманаӀӀий шайн эскарца Кхаркхур-гӀалахь вара. Цаьрца пхийтта эзар стаг вара. Уьш малхбалехьарчу мехкашкара тӀемалойх бухабисинчарах бара. БӀе ткъа эзар стаг, тур лелош болу тӀемалой, цу эскарна юкъара хӀаллакьхиллера. 11Нобахьа-гӀалиний, ЙогӀбахӀаний малхбалехьа болчу новкъахула дӀавахара ГадӀан. Кхаркхур-метте схьа а веана, иза шен мостагӀашна дагахь а доццучу хенахь царна тӀелетира[+]. 12Зебахь а, ЦалманаӀ а ведда дӀавахара. Царна тӀаьхьаваьллачу ГадӀана схьалецира маданхойн ши паччахь. Иштта дерриг а маданхойн эскар Ӏадийнера ГадӀана.

13Юашан кӀант ГадӀан тӀамера юхавирзира. Хьерас цӀе йолчу ломан дукъана тӀехула цӀа вогӀуш вара иза. 14Сакхат-гӀалара бахархошна юкъара цхьа жима стаг схьа а лаьцна, цуьнга хеттарш дан волавелира иза. Цо кхузткъе вуьрхӀитта шайн элийн а, къанойн а цӀераш дӀаязйира ГадӀанна. 15Сакхат-гӀала схьа а веана, ГадӀана цигарчу бахархошка элира: «Зебаххьий, ЦалманаӀӀий хӀорш бу. Ткъа аша, сан эскар кӀадделла, хӀоьттина ду, цунна яа хӀума лахьара аьлла, аса дехар дича, сох дийла а дуьйлуш, элира: „Зебаххьий, ЦалманаӀӀий хьан карахь ву ткъа? Стенна яла еза оха хьан эскарна яа хӀума?“» 16Сакхатара къаной схьа а гулбина, царна коканийн а, кӀохцалийн а коьллаш йиттира цо. И хӀума а дина, цо Сакхатарчу нахана, уьш Ӏамош, масала делира. 17ГадӀана Пенуал-гӀалара бӀов а йохийра, цигара нах а байира[+].

18Цо Зебахье а, ЦалманаӀе а хаьттира: «Табурехь аша байина болу нах муха бара?»

Цу шиммо жоп делира: «Уьш хьох тера бара. ХӀора стаг а паччахьан кӀентах тера вара».

19ГадӀана цаьрга элира: «Уьш сан вежарий бара, сан ненан кӀентий. Дийна волчу Везачу Элах чӀагӀо йо ас: аша уьш дийна битина хиллехь, аса хӀинца шуьшиъ вуьйр вацара». 20Шен воккхах волчу кӀанте ИтӀаре дӀа а хьаьжна, цо элира: «Вей, дӀаваккха и шиъ». Амма ИтӀара шен тур баттара схьа ца даьккхира, хӀунда аьлча иза, ша жима хиларх терра, кхоьруш вара. 21ТӀаккха Зебахьа а, ЦалманаӀа а ГадӀане элира: «Схьа а волий, айхьа ве тхойшиъ. Хьоьгахь цу гӀуллакхна тоъал ницкъ буй те?» Хьала а гӀаьттина, ГадӀана, и шиъ вен а вийна, церан эмкалийн кочара мӀерий схьадехира[+].


ГадӀана ийпад йо

22Исраилан халкъо ГадӀане элира: «Тхо маданхойн баланах кӀелхьардаьхна ахьа. Тхуна тӀехь олалла де ахьа а, хьан кӀанта а, хьан кӀентан кӀанта а»[+].

23Амма ГадӀана исраилхошка элира: «Аса а дийр дац шуна тӀехь олалла, я сан кӀанта а дийр дац. Везачу Эло дойла шуна тӀехь олалла». 24ГадӀана цаьрга элира: «Сан цхьа дехар ду шуьга. ХӀораммо а ша схьаэцначух лергара цхьацца чӀуг ло суна». (Цо эшийначаьргахь дукха дашо чӀагарш яра, уьш исмаьӀалхой хиларе терра.)[+]

25Цара элира: «Хаза а хеташ дӀалур ю». Бедар лаьтта охьа а тесна, цу тӀе шайн караеанчу хӀонсах цхьацца чӀуг кхоьссира цара. 26Цара и чӀагарш схьагулйича, уьш цхьа эзар ворхӀ бӀе шекхалан барамехь яра[*]. Цунна совгӀатана кхин а дашо мӀерий а, коча уллургаш а, маданхойн паччахьаша юхуш йолу таьӀна цӀен бедарш а, эмкалийн коча ухкуш йолу дашо зӀенаш а елира. 27Цу деших ГадӀана, ийпад а йина, иза шен Ӏапру цӀе йолчу юьртахь охьайиллира. Массо а исраилхо цу ийпадна корта тоха оьхуш вара. И ийпад ГадӀанна а, цуьнан дерриг а цӀенна а гур хилла дӀахӀоьттинера[+].

28Маданхой исраилхошна муьтӀахь хилла дӀахӀиттинера, цара шайн кортош охьатаӀийначуьра хьала ца ойура. ГадӀан дийна мел ву, шовзткъа шарахь машар лаьттира цу махкахь.


ГадӀанан кхалхар

29Юашан кӀант Яруб-БаӀал (ГадӀан), цӀа а вахана, цигахь Ӏаш вара. 30ГадӀанан кхузткъе итт кӀант вара. Уьш оццул дукха бара, цуьнан дуккха а зударий хилла дела. 31Цуьнан кхин а гӀарбаш-зуда а яра. Иза Шехемехь ехаш яра. Цо цунна кӀант вира, цуьнан цӀе Абу-Малик а тиллира[+]. 32Юашан кӀант ГадӀан къеналле ваханчу хенахь велира. Иза дӀавоьллира шен ден Юашан къубба чохь, абу-Ӏезархойн Ӏапру-юьртахь.

33ГадӀан веллачул тӀаьхьа исраилхой, Везачу Элера дӀа а бирзина, юха а БаӀал-деланашна тӀаьхьахӀиттира. Шайн дела БаӀал-Барт а хаьржина, 34шаьш гонах болчу массо а мостагӀех кӀелхьарваьккхина волу шайн Веза Дела дага ца вогӀура царна. 35Исраилан халкъо ларам ца гайтира Яруб-БаӀалан (ГадӀанан) тӀаьхьенна, цара шайн дуьхьа дуккха а дика гӀуллакхаш динехь а.

#### 9


Абу-Малик

1Яруб-БаӀалан кӀанта Абу-Малика, Шехем-гӀала а вахана, шен ненан вежаршка а, массо а ненахошка а элира: 2«Шехем-гӀалин къаношка хатта: шуна хӀун лаьа: „Яруб-БаӀалан кхузткъе итт кӀанта олалла дойла лаьа шуна, я цхьаьнга олалла дайта лаьа? Абу-Малик шайн цӀийх схьаваьлла хилар диц а ма де“». 3Абу-Маликан ненан вежарша и хаттар Шехеман къаношка дира. Ткъа уьш Абу-Маликна тӀаьхьахӀитта резахилира. «Иза вайн ваша ву», – элира цара. 4Шехемарчу куьйгалхоша Абу-Маликна БаӀал-Барт-делан цӀа чуьра кхузткъе итт шекхал дети делира. И дети а делла, Абу-Малика, деш-дуьтуш а доцуш, шайн лаамехь волу масех стаг лецира. Уьш цунна тӀаьхьахӀиттира[+]. 5Абу-Малика, Ӏапру-юьртахь долчу шен ден цӀа а вахана, Яруб-БаӀалан (ГадӀанан) кхузткъе итт кӀант вийра. Уьш массо а цхьана тархана уллохь вийра цо. Яруб-БаӀалан уггар жимах волу кӀант Йовтам дийна висира, иза дӀалечкъина хилар бахьана долуш[+]. 6Цул тӀаьхьа Шехеман а, Байт-Миллонан а бахархоша цу гӀалина генахь доццуш лаьтташ долчу ножан дитт долчохь Абу-Малик шайн паччахь вина дӀахӀоттийра[+].


Йовтаман хьекъале дийцар

7Шехемарчу куьйгалхоша Абу-Малик шайн паччахь вина дӀахӀоттинийла хиъча, Йовтама, Герзим-лам тӀе а ваьлла, мохь а бетташ, халкъе элира: «ЛадогӀа соьга, Шехеман бахархой. Цул тӀаьхьа шуьга Дала ладугӀийла[+]. 8Цхьана дийнахь дитташа шайна юкъахь паччахь харжа сацам бина хилла, цуьнга шайна тӀехь олалла дайта. Цара зайт-дитте аьлла: „Олалла де тхуна тӀехь“[+]. 9Амма зайт-дитто цаьрга жоп делла: „Аса деланийн а, адамийн а сий до, айса луш долу даьтта бахьана долуш. Даьтта ца луш саца дезий со, кхечарна тӀехь олалла дар бахьана долуш?“ 10ТӀаккха цара комаран дитте элира: „Дало, ахьа олалла де тхуна тӀехь“. 11Амма комаран дитто жоп делира: „Дика а, мерза а стом лучуьра саца деза со, кхечарна тӀехь олалла дархьама?“ 12ТӀаккха кемсийн таьлланге цара элира: „Олалла де тхуна тӀехь“. 13Амма кемсийн таьлланго а жоп делира: „Сох схьадаьллачу чагӀаро делийн а, адамийн а самукъадоккху. И стом ца луш саца дезий со, кхечу дитташна тӀехь олалла дархьама?“[+] 14ТӀаьххьара а массо а дитташа коканийн кулле элира: „Яло, ахьа паччахьалла де тхуна тӀехь“. 15Коканийн кулло цаьрга элира: „Шайна баккъал а со паччахь хилийта лаахь, даха а гӀой, сан ӀиндагӀехь дӀахьулло. Нагахь санна иза иштта ца хилахь, цу коьллех цӀе а яьлла, цу цӀаро Ливанун-махкара баганан дитташ а дагадойла“[+].

16Шайна хуур ду шуна, нийса а, доггах а хӀоттинийла шаьш Абу-Малик паччахьан метта. Иштта шайна хуур ду шуна, шаьш хила ма-деззара хиллий шу Яруб-БаӀалан доьзалца а, цо шайна динчу диканашца дуьстина диний аша шаьш динарг. 17Шу бахьана долуш ша-шен а ца кхоош, сан дас, тӀом а бина, шу маданхойн куьйга кӀелара схьадаьхна. 18Ткъа аша хӀинца, сан ден доьзална дуьхьал а девлла, цуьнан кхузткъе итт кӀант цхьана тарх тӀехь вийна, ткъа Абу-Малик шайн паччахь вина дӀахӀоттийна, иза шайн гергара стаг волу дела. Ткъа иза сан ден гӀарбаш-зуда хиллачун кӀант бен вац! 19Нагахь санна Яруб-БаӀалца а, цуьнан доьзалца а шу нийса а, доггах а леллехь, шайн паччахьца даккхий а деш Ӏе. Цо а даккхийдедойла шу. 20Нагахь санна аша динарг хьарам хӀума делахь, Абу-Маликах цӀе а яьлла, Шехемара а, Байт-Миллора а бахархой а богийла. Шехемах а, Байт-Миллох а цӀе а яьлла, Абу-Малик а вогийла!» 21Иза ша аьлла ваьллачул тӀаьхьа Йовтам, шен веших ведда дӀа а вахана, Беар-гӀалахь дӀалечкъира[+].


Абу-Малика Шехемана дуьхьал тӀом бо

22Абу-Малика Исраилан халкъана тӀехь кхаа шарахь олалла дира. 23Цул тӀаьхьа Дала зуламе са дахийтира Абу-Маликаний, Шехем-гӀалин бахархошний юкъа хӀотта. Шехемхой Абу-Маликна дуьхьалбевлира[+]. 24Иштта бекхам хилира цунна, Яруб-БаӀалан кхузткъе итт кӀант вер бахьана долуш. Церан цӀий бахьана долуш бекхам хилира церан ваша волчу Абу-Маликна а, Шехеман бахархошна а, уьш байар тӀетадина болчу. 25Цара гунашна боххье охьаховшийра шайна уллохула тӀех мел волуш волчунна талор деш болу нах. Иза Абу-Маликна тӀедаьхьира.

26Ӏабайдан кӀант ГаӀал шен вежаршца Шехеме веара. Цу гӀалин бахархоша, цунах теша а тешна, цунна тӀаьхьахӀитта сацам бира. 27Цхьана дийнахь Шехеман бахархой кемсаш схьагулъян арабевлира. Цара кемсех мутт а даьккхина, цунах чагӀар а дина, шайн делан цӀа чохь той дӀахӀоттийра. Дууш, молуш, Абу-Маликна неӀалт а кхайкхош, Ӏаш бара уьш. 28Ӏабайдан кӀанта ГаӀала элира: «Вай – Шехеман халкъ ду. Вай хӀунда хила деза Абу-Маликна муьтӀахь? Иза вайна мила ву? Яруб-БаӀалан кӀант вац иза? Ткъа Абу-Малика ца вина Забулах коьрта хьаькам? Вай Абу-Маликан куьйга кӀелахь хила гӀуллакх долуш дац! Шехеман да волчу Хьамуран тӀаьхьенна гӀуллакх деш лелар гӀоле ду вайна. Цунна гӀуллакх деш вай хӀунда лелаш ду[+]? 29ХӀара халкъ сайн карахь делахьара, аса Абу-Малик кхузара дӀаэккхор вара. Аса цуьнга эр дара: „Хьайн эскар алсам а даккхий, тӀом бан аравала“»[+].

30Цу гӀалин коьрта хьаькам волу Забул, шена Ӏабайдан кӀанта ГаӀала аьлларг хезча, чӀогӀа оьгӀазвахара. 31Цо къайлаха Абу-Малик волчу геланчаш бахийтира дӀаала: «Ӏабайдан кӀант ГаӀал а, цуьнан вежарий а, Шехеме а баьхкина, массо а стаг хьуна дуьхьалвоккхуш бу. 32Цундела хьо а, хьан халкъ а буьйсанна гӀалина улло а деана, аренгахь кӀело ян дӀалачкъа деза. 33Ткъа Ӏуьйранна малх схьакхетачу хенахь шу гӀалина тӀелата деза. ГаӀал шен тӀемалошца хьоьца лата гӀали чуьра араваьлча, хьайга далург де царна».

34Буьйсанна Абу-Малик а, цуьнца болу тӀемалой а гӀалина улло баьхкира. Деа декъе бекъа а белла, кӀело ян дӀалевчкъира уьш. 35Ӏабайдан кӀант ГаӀал, гӀалин кевнна улло а вахана, цигахь дӀахӀоьттича, Абу-Малик шеца хиллачаьрца цхьаьна ша дӀалечкъина волчуьра гучувелира. 36И нах гина волчу ГаӀала Забуле элира: «Хьажал, лаьмнаш тӀера охьабуьссуш нах бу».

Забула цуьнга жоп делира: «Лаьмнийн ӀиндагӀех хьуна нах тарбелла».

37Амма ГаӀала юха а элира: «Хьажал лакхенгара охьабуьссуш болчаьрга. Суна бозбунчийн дитта уллохула схьабогӀуш болчеран кортош го».

38Забула цуьнга элира: «ХӀинца хӀунда ца йо ахьа кураллаш? Ахьа ца бохура Абу-Малик хӀумма а вац, вай цуьнан куьйга кӀелахь хила гӀуллакх долуш а дац? Уьш ахьа ца вешаш къамел динарш бу. ХӀинца, ваха а гӀой, цаьрца лата». 39ГаӀал, шеца Шехеман бахархой а болуш, Абу-Маликца лата аравелира. 40Абу-Малик гӀалин ков долчу юхауьдуш болчу ГаӀалаца цхьаьна хиллачарна тӀаьхьавелира. Цу кевнна тӀекхачале, царах дукхахберш байира цо. 41Цул тӀаьхьа Абу-Малик Арума-гӀала юхавирзира, ткъа Забула ГаӀал цуьнан вежаршца Шехемара араваьккхира.

42ШолгӀачу дийнахь Шехеман бахархой шайн кхашна тӀехь болх бан арабевлира. Абу-Маликна иза дӀахиира. 43Шен тӀемалой кхаа декъе бекъа а бекъна, уьш аренгахь, кӀело еш, дӀалачкъийтира Абу-Малика. ГӀалара арабевлла болу нах шайна гича, царна кӀело йинарш тӀелетира. 44Абу-Малик шен тобанашца, гӀалин ков долчу а вахана, цигахь дӀахӀоьттира. Ткъа важа йолу ши тоба арахь болчарна тӀелетира. Цара уьш байира. 45И де дӀадаллалц тӀом бира Абу-Малика Шехеман бахархошца. ГӀала схьа а яьккхина, цигахь мел долу адам дийра цара. ГӀала йоха а йина, цуьнан саьлнашна тӀе туьха тесира цара[+].

46Шайна гӀалахь хилларг дӀахиъча, Шехемарчу бӀаьвнна чохь Ӏийнарш БаӀал-Бартан делан цӀа чохь хиллачу кхераме доцучу цӀа чохь схьагулбелира. 47Шена Шехемерчу бӀаьвнна чохь Ӏийнарш цхьана Ӏаш буйла хиъча, 48Абу-Малика шен халкъаца, Цалмун-лам тӀе а ваьлла, дагарца кегийра гаьннаш а даьхна, уьш шен белшаш тӀе а дехкина, халкъе вистхилира: «Шуна го аса динарг. Сихха аса диннарг де аша а»[+]. 49Уьш хӀора а, Абу-Малика санна, гаьннаш а даьхна, цунна тӀаьхьахӀоьттира. Цара шаьш схьадеана долу гаьннаш БаӀал-Бартан цӀенна кхераме йоцучу чоьнна улло охьадехкира. Царах цӀе а латийна, цу чохь мел хилларг а вагийра цара. Иштта вагийна дӀаваьккхира Шехеман бӀаьвнна чохь хилла волу цхьа эзар хиллал стаг. Царна юкъахь зударий а, божарий а бара.


Абу-Маликан валар

50Цул тӀаьхьа Абу-Малика шеца хиллачаьрца, Табац-гӀала а вахана, цунна го а бина, иза шен караерзийра. 51ГӀалина юккъехь лаьтташ цхьа чӀогӀа бӀов яра. Цу гӀалара массо а вахархо, и бӀов йолчу дӀа а вахана, цуьнан неӀарш дӀа а къевлина, цу бӀаьвнан тхов тӀе велира. 52Абу-Малик шеца хиллачаьрца бӀаьвнна тӀелетира. Иза, цуьнан неӀарш цӀарца яго дагахь, бӀаьвнна улло вахара. 53[+]ТӀаккха тхов тӀехь лаьтташ йолчу цхьана зудчо, боккха тӀулг чу а кхоьссина, цуьнан туьта кагйира[+]. 54Абу-Малика, шеца хилла волу къона герз лелориг тӀе а кхайкхина, цуьнга элира: «Сихха хьайн тур схьа а даккхий, со вей дӀаваккха, нахе: „Абу-Малик зудчо вийна“ – ца бахийта». Цуьнан ялхочо Абу-Маликах шен тур чекхдаьккхира. Иза велира[+]. 55Исраилхошна Абу-Малик веллийла хиъча, уьш шайн-шайн цӀа бахара.

56Дала иштта бекхам бира, Абу-Малика, шен кхузткъе итт ваша а вийна, шен дена бина болу тешнабехк бахьана долуш. 57Дала иштта бекхам бира Шехеман бахархошна а, цара дина долу зуламе гӀуллакхаш бахьана долуш. Яруб-БаӀалан кӀанта Йовтама кхайкхийна долу неӀалт дахара царах.

#### 10


Мехкан куьйгалхо волу ТовлаӀ

1Абу-Малик веллачул тӀаьхьа кхин цхьаъ а гӀаьттира Исраилан халкъ кӀелхьардаккха. Иза вара Иссарханан тӀаьхьенах волу Додин кӀентан Пувин кӀант ТовлаӀ. ТовлаӀ Эпрайм-лаьмнашкахь лаьтташ йолчу Шамир-гӀалахь вехаш вара. 2Иза ткъе кхаа шарахь Исраилан мехкан куьйгалхо лаьттина вара. Веллачул тӀаьхьа иза Шамир-гӀалахь дӀавоьллина.


Мехкан куьйгалхо волу Яир

3ТовлаӀ веллачул тӀаьхьа ГалӀадара Яир гучувелира. Ткъе шина шарахь Исраилан мехкан куьйгалхо хилла лаьттира иза. 4Цуьнан ткъе итт кӀант вара. Уьш ткъе итт вир тӀехь лелаш бара. Церан ГалӀадан махкахь ткъе итт гӀала яра. Царах хӀинца а Яиран гӀаланаш олу[+]. 5Яир веллачул тӀаьхьа Кхамон-гӀалахь дӀавоьллира.


Ӏамминхоша Исраилца тӀом бо

6Исраилхой юха а Везачу Элана зуламе хеташ долу гӀуллакхаш лело буьйлабелира. Цара БаӀална а, Ӏаштартана а, арамхойн а, цӀаданхойн а, муабахойн а, Ӏамминхойн а, пӀелаштамхойн а харцделанашна Ӏамал йора, Веза Эла виц а вина, Цунна Ӏамал ечуьра севцира уьш[+]. 7Веза Эла оьгӀазвахара исраилхошна. Цундела Цо уьш пӀелаштамхойн а, Ӏамминхойн а кара дӀабелира. 8Цу шарахь цара Йорданна малхбалехьа йолчу хийистехь ГалӀадахь эмархойн махкахь дехаш долу Исраилан халкъ эша а дина, берхӀитта шарахь иза дацийра. 9ТӀаьххьара а Ӏамминхой, Йорданал дехьа а бевлла, тӀамца ЯхӀудан а, Бен-Яманан а, Эпрайман а халкъашна тӀегӀоьртира. Дуккха а зенаш дира Ӏамминхоша Исраилан халкъана.

10Везачу Эле гӀо доьхуш, кхойкхуш бара Исраилан кӀентий. «Тхан Дела, Хьуна хьалха оха къинош летийна. Тхайн Дела вита а витина, БаӀал санна долчу харцделанашна Ӏамал еш дара тхо», – бохура цара[+].

11Везачу Эло Исраилан халкъе элира: «Шаьш мисархойн а, эмархойн а, Ӏамминхойн а, пӀелаштамхойн а, 12цӀаданхойн а, Ӏамалекхахойн а, маӀунхойн а карахь долуш аша Соьга гӀо доьхура. Аса цу нехан карара шу схьа ма дехира. 13Амма шу, Со а витина, кхечу деланашна Ӏамалъян дуьйладелира. Аса шу кхин кӀелхьардохур дац. 14Даха а гӀой, шаьш хаьржинчу деланашка гӀо деха. Цаьрга дахийта шаьш хьоьгучу баланах кӀелхьара»[+].

15Амма Исраилан халкъо Везачу Эле элира: «Оха тхайх къа латийна. Хьайна луъург тхох дан а дай, хӀинца кӀелхьардахахьара Ахьа тхо». 16Харцделанаш дӀа а тесна, Исраилан халкъ Везачу Элана Ӏамал еш дӀахӀоьттира. Цара хьоьгуш болчу балана са ца детталора Везачу Эле.


Яптахь мехкан куьйгалхо хоржу

17Ӏамминхой тӀом бан кечбеллера. ГалӀадан лаьтта тӀехь шайн меттамотт дӀахӀоттийра цара. Исраилхоша а, схьа а гулбелла, МицӀпа-гӀала йолчохь шайн меттамотт дӀахӀоттийра. 18ГалӀадхойн куьйгалхоша элира: «Ӏамминхошца дуьххьара тӀом болийнарг ГалӀадахь долчу массо а халкъана тӀехь хьаькам хилла дӀахӀуттур ву».

#### 11

1ГалӀадхойх схьаваьлла волу майра тӀемало вара Яптахь. Цуьнан нана нахаца лелаш яра, ткъа Яптахь цо ГалӀад цӀе йолчу стагах винера[+]. 2ГалӀадан зудчо цунна вина масех кӀант вара. Баккхий хиллачул тӀаьхьа Яптахь цӀа чуьра араваьккхира цара. Цара цуьнга элира: «Тхан да кхелхинчул тӀаьхьа цуьнан хӀуманах хьуна хӀумма а ца догӀу, хьо кхечу зудчо вина волу дела». 3Шен вежарех ведда, Яптахь ТӀоба олучу махка дӀавахара. Цигахь цунна улло гулбеллера, деш-дуьтуш а доцуш, лелаш болу нах. Уьш цунна тӀаьхьахӀиттира[+].

4Цхьа хан яьлча, Ӏамминхой тӀелетира исраилхошна. 5Ӏамминхойн исраилхошца болу тӀом дӀаболабеллачул тӀаьхьа галӀадхойн къаной баьхкира Яптахь ТӀоба-махкара дӀавига. 6Къаноша Яптахье элира: «Тхуна тӀехь куьйгалхо а хилий, Ӏамминхошца тӀом байта вайга».

7Амма Яптахьа галӀадхойн къаношка элира: «Соьца шайн болу цабезам бахьана долуш со сайн ден цӀа чуьра араваьккхира аша. Шайна тӀе вон деача, со волчу стенна даьхкина шу?»

8ГалӀадхойн къаноша жоп делира цунна: «Тхуна хьалха а ваьлла, Ӏамминхошца ахьа тӀом баре а, ГалӀадахь дехаш мел долчу адамашна тӀехь ахьа куьйгалла даре а сатуьйсуш, даьхкина тхо хьо волчу»[+].

9Яптахьа къаношка хаьттира: «Ӏамминхошца тӀом бан аша со юхаверзийча, Везачу Эло уьш сан кара схьалахь, со шун куьйгалхо хилла вуьсур вуй?»

10ГалӀадарчу къаноша Яптахье элира: «Веза Эла теш хуьлийла вайна юкъахь. Оха ахьа мел бохург дийр ду!»[+] 11Яптахь ГалӀадарчу къаношца дӀавахара, ткъа халкъо иза, шайн баьчча а, хьаькам а вина, дӀахӀоттийра. Яптахьа ша мел аьлларг Везачу Элана хьалхахь МицӀпахь юха а элира.


Яптахьа Ӏамминхойн паччахье хабар дахьийтар

12Яптахьа Ӏамминхойн паччахь волчу шен векалш бахийтира хабар эцна: «Вайна юкъа хӀун доьлла? Хьо тхан лаьтта тӀе тӀамца хӀунда веана?» – аьлла.

13Ӏамминхойн паччахьо Яптахьан векалшка жоп делира: «Исраилан халкъ Мисар-махкара схьадогӀучу хенахь, цо Арнон-хина тӀера Ябокхний, Йорданний тӀекхаччалц сан латтанаш дӀалаьцна. Уьш машарца юхадерзаде суна»[+].

14Шена и хабар схьакхаьчча, Яптахьа уьш юха а Ӏамминхойн паччахь волчу дӀахьовсийра 15цуьнга дӀаала: «Яптахьа иштта боху: „Исраилхоша я муабахойн а, я Ӏамминхойн а латтанаш схьа ца лаьцна,[+] 16хӀунда аьлча Мисар-махкара схьадогӀучу хенахь Исраилан къам, яьссачу аренгахула Эрзийн хӀорд болчу а кхаьчна, цигара Кхадеше кхечира[+]. 17[+]Цигара исраилхоша шайн векалш бахийтира Эдомерчу паччахьна тӀе хабар эцна: ‘Хьайн лаьттана тӀехула дӀадаха пурба лахьара ахьа’, – аьлла. Амма Эдоман паччахьо и пурба ца делира царна. Цара иштта муабахойн паччахьна тӀе а бахийтира векалш. Цо а шен лаьттана тӀехула дӀадаха пурба ца делира царна. Цундела Исраилан халкъ Кхадешахь сецнера[+]. 18[+]Цул тӀаьхьа Исраилан халкъ яьссачу аренгахула дӀадахара, эдомхойн а, муабахойн а латтанашна гобоккхуш тӀех а долуш. Уьш муабахойн лаьттан малхбалехьа йолчу меттехь, Арнон-хин йистехь, севцира. Муабахойн лаьттана тӀе ца бевлира уьш, хӀунда аьлча церан лаьттан доза Арнон-хица дара[+]. 19[+]Исраилхоша шайн векалш бахийтира Хьешбон-гӀалара эмархойн паччахь волчу Сихьонна тӀе. Векалша Сихьоне элира: ‘Исраилан халкъ хьайн лаьтта тӀехула дӀадахийтахьара ахьа. Тхо тхайн лаьтта тӀе дӀадаха дохкура’. 20Амма Сихьона исраилхошна шен лаьтта тӀехула дӀадаха пурба ца делира. Иза, шен халкъ схьа а гулдина, ЯхӀацахь меттамотт дӀа а хӀоттийна, исраилхошца лата кечвелира[+]. 21Исраилан халкъан Везачу Дала Сихьон а, цуьнан къам а исраилхойн кара схьаделира. Эмархойн дерриг а латта исраилхойн дола делира. 22Церан карахь дара Арнон-хина тӀера дуьйна Ябокх-хина тӀекхаччалц а, иштта яьссачу аренгара Йорданна тӀекхаччалц а долу латта. 23Исраилан халкъан Везачу Дала Шен Исраилан халкъана хьалхара эмархой дӀалаьхкина, ткъа хьо хӀинца и латта схьадаккха гӀерташ ву? 24Шайн дела волчу Камоша делла латта шун долахь ма ду! Иштта тхо а дехар ду тхайн Везачу Дала тхайна деллачу лаьтта тӀехь![+] 25[+]Ткъа хьо муабахойн паччахь волчу Ципуран кӀантал Балакхал тоьлуш ву? Исраилхошца барт эгӀар хиллий цуьнан, я тӀом бина цо цаьрца[+]? 26Исраилан халкъ Хьешбонехь кхаа бӀе шарахь даьхна, иштта ӀаруӀерахь а, цунна гонах йолчу ярташкахь а, Арнон-хина гонахьа мел йолчу гӀаланашкахь а даьхна. Цу хенахь хӀунда ца даьккхира аша и латта схьа? 27Хьуна хьалхахь цхьана а тайпана бехк бац сан, ткъа хьо, суна тӀамца дуьхьал а ваьлла, вонаш деш лелаш ву. Кхелахо волчу Везачу Эло йойла вайна юкъахь кхел, исраилхошний, Ӏамминхошний юкъара Цо хоржийла бехке верг“»[+]. 28Амма Яптахьа векалшкахула аьллачуьнга Ӏамминхойн паччахьо ла ца дуьйгӀира.


Яптахьа нигат до

29Яптахьна тӀе Везачу Элан Са доьссира. Иза ГалӀадан а, Маннашан а мехкашкахула а, иштта ГалӀадарчу МицӀпехула Ӏамминхойн махка тӀе кхечира[+]. 30Цо, Везачу Элана хьалха нигат деш, элира: «Нагахь санна Ӏамминхой Ахьа сан кара схьалахь,[+] 31со толамца цигара юхавирзинчул тӀаьхьа, сайн керта чуволуш сайна дуьххьара дуьхьалкхеттарг Хьуна сагӀина дӀалур ду Аса, иза дага а деш»[+].

32Цул тӀаьхьа Яптахьа, Ӏамминхой болчу а вахана, цаьрца тӀом бира. Везачу Эло Ӏамминхой цуьнан кара дӀабелира. 33Цо ӀаруӀера дуьйна Минит-гӀалина тӀекхаччалц а, цигара дӀа Абал-Кирамамна тӀекхаччалц а йолу ткъа гӀала йохийна дӀаяьккхира. Иза Ӏамминхошна тӀехь баьккхина боккха толам бара. ХӀетахь дуьйна схьа уьш исраилхошна хьалхахь къера бара[+].

34Яптахь МицӀпахь долчу шен цӀа юхавирзира. Цунна гира, жиргӀа а етташ, эшарш а лоькхуш, хелхарш а деш, дуьхьалйогӀуш йолу шен цхьаъ бен йоцу йоӀ. Цуьнан кхин я кӀант а, я йоӀ а дацара. 35[+]Шена дуьхьалйогӀуш йолу шен йоӀ гича, Яптахьа шена тӀера бедарш этӀийра, ша холчу хӀоттар дӀагойтуш. Цо элира: «Сан йоӀ! Со вий-кх ахьа! Со дакъазаваьккхи-кх ахьа! Аса Везачу Элана хьалхахь дина нигат ду, иза дохо сан йиш а яц!»[+]

36Яптахье цуьнан йоӀа элира: «Сан да! Везачу Элана ахьа дош делла, цундела ахьа иза кхочушдан деза. Везачу Эло хьан мостагӀий болчу Ӏамминхошна бекхам ма байтина хьоьга!» 37Цул тӀаьхьа цо шен дега элира: «Цхьа гӀуллакх дехьа ахьа сан дуьхьа: со шина баттана сайна луъучу дӀаяхийтахьа. Лаьмнашкахула лелаш, сайн доттагӀашца йоьлхур яра со цкъа а маре ца йоьдуш йисарна».

38Цо шен йоӀе элира: «ГӀо хьайна». Шина баттана дӀаяхийтира цо иза. Шен доттагӀашца дӀа а яхана, цо и хан, ша цкъа а маре гӀург цахилар бахьана долуш, лаьмнашкахь йоьлхуш яьккхира. 39Ши бутт дӀабаьллачул тӀаьхьа иза шен да волчу юхайирзира. Дас ша Везачу Элана хьалхахь дина долу нигат кхочушдира. Иштта Яптахьан йоӀ цкъа а боьршачу стагах ца кхийтира. Ткъа Исраилан махкахь ламаст хилла дӀахӀоьттира, 40хӀора шарахь массо а зударша диъ де галӀадхо волчу Яптахьан йоӀана боьлхуш даккхар.

#### 12


Яптахь а, эпраймхой а

1Эпраймхой, вовшах а кхетта, Цапун-гӀала дехьабевлира. Цара Яптахье элира: «Хьо Ӏамминхошца тӀом бан воьдучу хенахь тхо хӀунда ца дигира ахьа хьайца? Оха хьан цӀа хьоьца цхьаьна дагор ду»[+].

2Яптахьа цаьрга элира: «Тхуний, Ӏамминхошний юкъахь доккха дов дара. Аса шуьга гӀо дийхира, амма аша тхо кӀелхьара ца дехира. 3Аша тхуна гӀо ца дойла хиъча, оха тхаьш кхоа а ца деш, хил дехьа а девлла, Ӏамминхошца тӀом бира. Везачу Эло уьш тхан кара схьа а белира. Шу хӀинца стенна даьхкина соьца тӀом бан?» 4Цул тӀаьхьа Яптахьа, ГалӀадара массо а стаг схьа а гулвина, эпраймхошца тӀом бира. Царна тӀехь цо толам баьккхира, хӀунда аьлча эпраймхоша аьллера: «Шу бевдда баьхкинчу эпраймхойх а, маннашхойх а тӀаьхьадисина долу цхьа дакъа ду». 5ГалӀадхоша Йордан-хих дехьаволуш йолу меттигаш дӀалецира. Шайга хӀаллакбаза бисина болчу эпраймхоша хил дехьадовла пурба дехча, галӀадхоша цаьрга хоттура: «Хьо эпраймхо-м вац?» Цара «Вац» – аьлла жоп делча, 6галӀадхоша цаьрга «шибболет» боху дош ала олура. Амма эпраймхошка и дош нийса ца алалуш, цара «сибболет» олура. ГалӀадхошна иштта хаьара, уьш эпраймхой буйла. Уьш цара хил дехьаволийла йолчохь бойура. Цигахь иштта шовзткъе шиъ эзар эпраймхо хӀаллакьхилира.

7Яптахь ялх шарахь Исраилан мехкан куьйгалхо лаьттира. Цул тӀаьхьа Яптахьан кхалхар хилира. Иза ГалӀадарчу цхьана гӀалахь дӀавоьллира.


Мехкан куьйгалхо Ивцан

8Яптахьана тӀаьхьа Исраилан махкахь кхелахо Байтлахам-гӀалара Ивцан вара. 9Цуьнан ткъе итт кӀант а, ткъе итт йоӀ а яра. Цо шен зудабераш шайн гергара боцчу божаршка маре бахийтира, ткъа шен кӀенташна шайн гергара боцчу нехан зудабераш далийра. Ивцан ворхӀ шарахь Исраилан махкахь куьйгалхо хилла лаьттира. 10Цул тӀаьхьа Ивцан кхелхира. Иза дӀавоьллира Байтлахам-гӀалахь.


Мехкан куьйгалхо Эйлон

11Ивцанна тӀаьхьа Исраилан махкахь куьйгалхо хилла дӀахӀоьттира Забулан тайпанах волу Эйлон. Иза цу даржехь итт шарахь лаьттира. 12Цул тӀаьхьа Забулан некъех волу Эйлон кхелхира. Иза дӀавоьллира Забулан лаьтта тӀехь йолчу Айлон-гӀалахь.


Мехкан куьйгалхо Ӏабдани

13Эйлон веллачул тӀаьхьа Исраилан мехкан куьйгалхо хилла дӀахӀоьттира Ӏабдани. Иза вара ПӀарӀатунарчу ХӀалилин кӀант. 14Ӏабданин шовзткъа кӀант а, ткъе итт кӀентан кӀант а вара. Уьш кхузткъе итт вирана тӀехиъна лелаш бара. Иза бархӀ шарахь Исраилан мехкан куьйгалхо лаьттира. 15Цул тӀаьхьа ПӀарӀатунарчу ХӀалилин кӀант Ӏабдани кхелхира. Иза Ӏамалекхахой Ӏаш хиллачу лаьмнашкахь, Эпрайман лаьтта тӀехь йолчу ПӀарӀатунахь, дӀавоьллира.

#### 13


Шамшон дуьнен чу валар

1Исраилхой юха а Везачу Элана зуламе хеташ долу гӀуллакхаш лело буьйлабелира. Цундела Цо уьш шовзткъа шарна пӀелаштамхойн кара дӀабелира[+].

2Цу хенахь Манахь цӀе а йолуш, Данан тӀаьхьенах волу цхьа стаг вара ЦорӀа-гӀалахь вехаш. Цуьнан зуда берах хуьлуш яцара[+]. 3Цу зудчунна дуьхьал Везачу Элан Малик деара. Цо элира: «Хьо берах хуьлуш а, бер деш а ца хиллехь а, ахьа, берах а хилла, кӀант вийр ву[+]. 4ХӀинцачул тӀаьхьа ларлуш хила, цхьанна а тайпана долу чагӀар а ма мала, Далла хьалха боьха йолу хӀума а ма яа. 5[+]ХӀинца берах а хилла, ахьа кӀант вича, цуьнан корта дӀа ма башийта, хӀунда аьлча иза хьан кийрахь волчу хенахь дуьйна Дала къобалвина назархо хир ву, иза Исраилан халкъ пӀелаштамхойх кӀелхьардаккха волалур ву»[+].

6Зудчо, схьа а еана, шен майрачуьнга элира: «Делан стаг веанера со йолчу. ТӀехьаьжча, Делан маликах тера а волуш, чӀогӀа даг чу кхерам тосуьйтуш стаг вара иза. Аса мичара ву аьлла ца хаьттира цуьнга, ткъа цо шен цӀе а ца яьккхира. 7Цо элира: „Ахьа кӀант вийр ву. Цундела цхьа а тайпана вахош долу малар а ма мала, Далла цӀена хетарг бен хӀума а ма яа, хӀунда аьлча и бер хьан кийрахь долчу хенахь дуьйна ша дуьнен чуьра дӀадаллалц Дала вазвина назархо хир ву“».

8ТӀаккха Манахьа шен доӀанна тӀехь Везачу Эле дехар деш элира: «Веза Эла! Делан стаг кхин а цкъа тхо долчу ваийтахьара Ахьа, тхоьга дуьнен чу дала дезачу цу берана оха хӀун дан деза дуьйцуш».

9Далла Манахьан аз дӀахезира. Делан малик, Манахьан зуда йолчу юха а деана, дӀахӀоьттира. Цу хенахь иза аренгахь яра, цунна уллохь цуьнан майра волу Манахь а вацара. 10Едда шен майра волчу а яхана, зудчо цуьнга хаам беш элира: «Со йолчу юха а тохарлера стаг веана».

11Манахь, хьала а гӀаьттина, шен зудчунна тӀаьхьа а хӀоьттина, цу стагана тӀевахара. Цо элира: «Хьо вуй хӀокху зудчуьнца къамел динарг?»

Малико элира: «Со ву».

12Манахьа элира: «И хьан дешнаш кхочушхиллачул тӀаьхьа, кӀант муха кхио веза оха? Цунна хӀун дан деза?»

13Везачу Элан Малико элира: «Хьайн зудчуьнга аса мел аьллачух ларло ала. 14Кемсийн таьллангех йолуш йолу хӀума ма яийта, вахош долу маларш а ма малийта, Далла боьха хетачу хӀуманех мотт а ма тохийта. И аса аьлларг дерриг а кхочушдайта цуьнга».

15Манахьа Везачу Элан Малике элира: «Тхуна хьо социйла лаьара, буьхьиган жижиг кхихкина даллалц»[+].

16Везачу Элан Малико Манахье элира: «Со кхузахь соцуш хилахь а, аса хьан кхача буур бац. Нагахь санна дийнаташ дагоран сагӀа даккха лууш хьо велахь, и гӀуллакх Везачу Элан дуьхьа де». Манахьана ца хаьара, иза Везачу Элан Малик дуйла.

17Манахьа Везачу Элан Малике элира: «Хьан цӀе хӀун ю? Хьан дешнаш кхочушхилча, тхуна луур ду хьан сий хьаладаккха».

18Везачу Элан Малико цуьнга элира: «Сан цӀе хӀунда хоьтту ахьа? Иза тамашийна ю»[+].

19ТӀаккха Манахьа, буьхьиг а, кӀа а схьа а эцна, тӀулга тӀехь Везачу Элана сагӀа даьккхира. Манахь а, цуьнан зуда а хьоьжучу хенахь Везачу Эло цхьа тамашийна гӀуллакх дира[+]. 20СагӀа доккхучу тӀулгашна тӀера цӀе стигала хьалаяхча, Везачу Элан Малик цу цӀарца стигала хьаладахара. И хӀума шайна гича, Манахь а, цуьнан зуда а лаьтта бертал охьадуьйжира. 21Везачу Элан Малик Манахьана а, цуьнан зудчунна а гучуьра къайладелира. ТӀаккха Манахьана хиира, иза Везачу Элан Малик дуйла.

22Манахьа шен зудчуьнга элира: «Вайна Дела гира! Цундела вайшиъ лийр ду!»[+]

23Амма цуьнан зудчо элира: «Везачу Элана вайшиъ ден лиънехь, Цо вайшиммо сагӀина лерина йолу буьхьиг а, кӀен сагӀа а дӀаоьцур дацара. Иштта Цо Ша гайтинарг а гойтур дацара вайна я цхьа а тайпана хӀума а эр дацара».

24Цу зудчо кӀант вира, цуьнан цӀе Шамшон а тиллира. И бер кхуьуш догӀуш дара, Везачу Эло иза къобал а дора[+]. 25Везачу Элан Са иза меттахъхьеван доладелира Махьаней-Дан цӀе йолчу меттехь иза волчу хенахь. И меттиг ЦорӀаний, Эштаулний юккъехь дӀахӀоттийна яра[+].

#### 14


Шамшона зуда ялайо

1Цхьана дийнахь Шамшон Тамна-гӀала вахча, цунна пӀелаштамхойн цхьа жима зуда гира[+]. 2ЦӀа а веана, цо шен дегий, неней элира: «Суна Тамна-гӀалахь пӀелаштамхойн цхьа йоӀ гира. Иза суна схьаялае»[+].

3Дас-нанас цуьнга элира: «Хьан гергарчарна я къомана юкъахь яц ахьа ялон мегар йолу йоӀ? Стенна лоьху ахьа сунтбаза болчу пӀелаштамхошна юкъахь хьайна яло зуда?»

Амма Шамшона шен дега элира: «Иза ялае суна. И йоӀ суна хазахетта»[+].

4Цуьнан дений, нанний ца хаьара, и хӀума Везачу Элера дуйла: Иза пӀелаштамхошна бекхам бан меттиг йоккхуш вара. Цу хенахь пӀелаштамхой Исраилан махкахь олалла деш бара.

5Шамшон шен деций, ненаций Тамна-гӀала вахара. Цу гӀалин йистехь йолчу кемсийн беша улло хӀорш нисбелча, цунна дуьхьал, гӀигӀ деш, къона лом делира. 6Шамшонна тӀе Везачу Элан Са доьссира, тӀаккха цо и лом, буьхьиг санна, этӀийна, цистина, дӀадаьккхира. Цо шен дега а, нене а цунах лаьцна хӀумма а ца элира[+].

7Шамшона, гӀала а веана, цу пӀелаштамхойн йоӀаца къамел дира. Цунна иза езаелира. 8Масех де даьлча, иза юха а цу гӀала вахара, шена пӀелаштамхойн и йоӀ яло дагахь. Новкъахула дӀавоьдуш, ша дийна долчу лоьме хьажа вахара иза. Еллачу хӀуманна чохь цунна гира накхармозийн вай а, моз а. 9Шамшона и моз, куьйгаца схьа а эцна, новкъахула дӀавоьддушехь диира. ЦӀа веача, шен дений, нанний кӀеззиг моз делира цо. Цара иза диира. Амма Шамшона цаьрга дӀа ца элира, ша и моз деллачу лоьмана чуьра даьккхина хилар.

10Шамшонан да цу йоӀе хьажа вахара. Цигахь Шамшона, зуда ялош волчо ма-хӀоттора, той дӀахӀоттийра. 11Шамшон шайна гича, пӀелаштамхоша ткъе итт стаг вахийтира иза волчу. Уьш цуьнца хила безаш бара. 12Шамшона цаьрга элира: «Аса хӀетал-метал лур ду шуна. Той дӀахьочу ворхӀ дийнахь шуна иза хаахь, аса гатанан ткъе итт духар а, хуьйцуш юха ткъе итт тӀехулара бедар а лур ю шуна[+]. 13Нагахь санна аса делла долу хӀетал-метал шуна ца хаахь, аша суна схьаяла еза ткъе итт коч а, ткъе уьттазза хийца бедар а».

Цара элира: «Схьаала хьайн хӀетал-метал. Тхо ладугӀуш ду».

14Шамшона цаьрга хӀетал-метал делира:

«Юуш волчунна чуьра яа хӀума елира,
ткъа ницкъ болуш волчунна чуьра мерзаниг елира».

Кхаа дийнахь хӀетал-метална жоп дала ца хууш Ӏийра уьш.

15ДоьалгӀачу[*] дийнахь Шамшонан зудчуьнга цара элира: «ХӀетал-метал схьаала бертавалаве хьайн майра. Иза цо схьа ца алахь, оха хьо а, хьан ден цӀа а дагор ду. ЧӀим санна, тхо цӀандан кхайкхинера аша?»[+]

16Зуда, йоьлхуш, дӀахӀоьттира Шамшонна хьалха. Цо бохура: «Хьуна со ца еза. Сан къомана хӀетал-метал делла ахьа, ткъа соьга иза ахьа схьа ца олу».

Шамшона цуьнга элира: «Сайн дега а, нене а ца аьлла аса иза. Ткъа хьоьга ала дезара аса иза?»[+] 17Кхаьргахь той дӀахьочу ворхӀ дийнахь йилхина иза Шамшонна хьалха. ТӀаьххьара а ворхӀалгӀачу дийнахь зуда шега дехар дечуьра ца сецча, цо цуьнга хӀетал-метал дӀадийцира. ТӀаккха зудчо и хӀетал-метал шен къомах болчарна довзийтира. 18ВорхӀалгӀачу дийнахь малх дӀабузале пӀелаштамхоша Шамшоне элира:

«Мазал мерза хӀун ю,
лоьмал ницкъ болуш мила ву?»

Ткъа Шамшона цаьрга элира:

«Сан дуьхьаргана тӀехь аша охана деш ца хиллехь,
шуна сан хӀетал-метал хуур дацара».

19Цуьнга ницкъ боуьйтуш, Везачу Элан Са доьссира Шамшонна тӀе. Цо, Ашкхилун цӀе йолчу гӀала а вахана, цигахь ткъе итт пӀелаштамхо а вийна, царна тӀера кучамаш а, кхийолу бедарш а, схьа а яьхна, хӀетал-метал хиъначарна дӀаелира. Цул тӀаьхьа, чӀогӀа оьгӀаз а вахана, иза шен ден цӀа вахара[+]. 20Ткъа Шамшонан зуда церан тойнехь хьаша хиллачу кхуьнан доттагӀчуьнга маре дӀаелира.

#### 15


Шамшона пӀелаштамхошна сингаттам бахьа

1Масех де даьлча, кӀа хьокхучу хенахь, Шамшон шен зуда йолчу веара, жима буьхьиг а яхьаш, иза гархьама. Стундега цо элира: «Сайн зуда дӀаюьжучу чугӀур ву со». Амма вукхо иза чу ца вахийтира. 2Цо элира: «Суна моьттинера, иза хьуна ца езаелла, цундела аса иза хьан доттагӀчуьнга маре дӀаелира. Цул жимах ерг хазо ю хьуна, иза цуьнан метта дӀайига».

3Амма Шамшона цаьрга элира: «ХӀинца суна цхьаммо а бехк буьллур бац, аса пӀелаштамхошна зен дахь». 4Шамшона, ваха а вахана, кхо бӀе цхьогал а лаьцна, уьш шишша цхьаьна шайн цӀогарчашца дӀа а дихкина, хӀора шина цӀоганна юкъахь хаьштиг дихкира. 5И хаьштигаш лата а дина, цо и кхо бӀе цхьогал пӀелаштамхойн кхашна тӀе дӀахийцира. Хьаькхна лаьтташ долу кӀен цӀевнаш а, хьакхаза долу кӀа а, кемсийн аренаш а, зайт-дитташ а дагийна дӀадехира. 6ПӀелаштамхоша хоьттура: «Иза хьан дина?» Царна жоп делира: «Тамнахочун нуц волчу Шамшона дина, шен зуда цуьнан дас кхечунна дӀаелла дела». ПӀелаштамхоша и зуда а, цуьнан да а волчу а баьхкина, уьш, цӀе а тесна, багийра.

7Шамшона цаьрга элира: «Аша иза дарна, аса бекхам бийр бу шуна. Цул тӀаьхьа бен суна тем хир бац». 8Настарш а, хенаш а кегдина, пӀелаштамхой охьабехкира цо. Цул тӀаьхьа иза ӀайтӀам олучу тархана уллорачу чӀожа чохь охьахиира.


Шамшона пӀелаштамхошна тӀехь толам баккхар

9Ткъа пӀелаштамхой, тӀамана ара а бевлла, ЯхӀуд-махкахь шайн меттамотт дӀа а хӀоттийна, Лахьи олучу меттигна тӀелетира. 10ЯхӀуд-махкарчу бахархоша цаьрга хаьттира: «Шу тхуна дуьхьал хӀунда девлла?»

ПӀелаштамхоша жоп делира: «Тхо, Шамшон схьа а лаьцна, иза дӀавехка даьхкина. Оха цунна тӀехь а дийр ду цо тхайна диннарг». 11ЯхӀуд-махкара кхаа эзар стага, ӀайтӀам цӀе йолчу тархана уллохь Ӏуьллучу чӀожа чу а вахана, Шамшоне элира: «Хьуна ца хаьа пӀелаштамхой тхуна тӀехь олалла деш дӀахӀиттинийла? ХӀунда дина ахьа иза?»

Шамшона цаьрга элира: «Цара суна динарг аса царна дӀадекхна».

12ТӀаккха цара цуьнга элира: «Тхо хьо, дӀа а вихкина, пӀелаштамхошка дӀавала даьхкина».

Шамшона цаьрга элира: «Шаьш со вуьйр вац алий, дуй баа».

13Цара жоп делира: «Оха хьо, дӀавехкар бен, вуьйр вац. Цул тӀаьхьа пӀелаштамхойн кара дӀалур ву». ЦӀеначу шина муьшаца иза дӀа а вихкина, чӀожа чуьра Шамшон араваьккхира цара.

14Иза Лахьина улло кхаьчча, пӀелаштамхой маьхьаршца дуьхьалбевлира цунна. ТӀаккха Шамшонна тӀе Везачу Элан Са доьссира. Цуьнан куьйгаш дӀадихкина долу машшаш даьгна дӀадаьлла долу вета санна хилла дӀахӀиттира. Цуьнан куьйгаш тӀера буржалш охьаийгира[+]. 15Дукха хан йоццуш еллачу виран мочхал карийра цунна. Куьг дӀа а кховдийна, иза схьа а эцна, цуьнца цо цхьа эзар стаг вийра[+]. 16Шамшона элира:

«Виран мочхалца царах баьрзнаш а дина,
виран мочхалца аса эзар стаг ма вийра!»

17И дешнаш а аьлла, шен карара мочхал дӀакхоьссира цо. Цу меттиган цӀе Рамат-Лахьи тиллира цо (иза «мочхалан Рамат» бохург ду).

18Иза чӀогӀа хьагвеллера. Цо, Везачу Эле вистхуьлуш, элира: «Хьайн лен карахула Ахьа тхо кӀелхьардехи. Ткъа хӀинца со, хьогалла вала а велла, хӀокху сунтбаза болчеран кара ма вахийтахьара Ахьа». 19Дала боккха кӀаг балийтира Лахьи-меттехь, цу чуьра хи хьаладелира. Шамшона и хи меллачул тӀаьхьа, цуьнан ницкъ юхабеара. Цундела тиллина цу меттиган цӀе Ӏейн-Кхури аьлла (иза «кхойкхучун хьоста» бохург ду). Иза хӀинца а Лахьи-меттехь йолуш ю.

20Шамшон пӀелаштамхойн заманахь ткъа шарахь Исраилан мехкан куьйгалхо хилла лаьттира.

#### 16


Шамшон Ӏази-гӀала воьду

1Цхьана дийнахь Шамшон Ӏази-гӀала кхечира. Цигахь цунна нахаца лелаш йолу цхьа зуда гира. Шамшон иза йолчу вахара[+]. 2Ӏази-гӀаларчу бахархоша элира: «Кхуза Шамшон веана». Иза ларвеш, буьйса дӀаяллалц Ӏийра уьш гӀалин ков долчохь. «Ӏуьйре тӀекхаьчча, Шамшон вуьйр ву вай», – аьлла, ерриг а буьйса бист ца хуьлуш яьккхира цара. 3Буьйса юккъе яххалц вижина Ӏиллира Шамшон. Цул тӀаьхьа, хьала а гӀаьттина, катоьхна, гӀалин ков шен гураца, боьллинчу гӀуйца цхьаьна схьа а даьккхина, шен белшашна тӀе а диллина, Хьевронана малхбалехьа болчу ломан буьххье хьаладаьккхира цо.


Шамшон а, Делила а

4Дукха хан ялале, цунна цхьа зуда езаелира, Суракх олучу тогӀи чохь Ӏаш йолу. Цуьнан цӀе Делила яра. 5Иза йолчу пӀелаштамхойн куьйгалхой баьхкира дехарца: «Хаа хьажахьара хьо, стенца доьзна ду Шамшонан ницкъ болуш хилар. ТӀаккха тхуна хуур дара, иза, дӀа а вихкина, муха сацо веза. Ахьа тхан дехар кхочушдахь, оха хӀораммо а хьуна цхьа эзар бӀе шекхал дети лур дара»[+].

6Делилас Шамшоне элира: «Дийцахьа соьга, стенца доьзна ду хьан цу тайпана ницкъ болуш хилар? Стенца дӀавихкина сацо веза хьо?»

7Шамшона цуьнга элира: «Нагахь санна со якъоза йолчу керлачу ворхӀ зӀенарца дӀавехкахь, соьгара ницкъ дӀа а баьлла, со массо а нах санна хир ву».

8Эццахь пӀелаштамхойн куьйгалхоша якъоза тӀуьна йолу ворхӀ керла зӀенар еара. ТӀаккха Делилас цаьрца Шамшон дӀавихкира. 9Шен цӀа чохь цхьаболу божарий дӀа а лачкъийна, цо элира: «Шамшон! ПӀелаштамхой бу хьуна тӀебогӀуш!» Цо, тохавелла, зӀенарш хадийра, яьгначу бехчалган теш санна. Цундела пӀелаштамхошна цуьнан ницкъ стенца боьзна бу ца хиира.

10ТӀаккха Делилас Шамшоне элира: «Ахьа со лейина, бакъдерг схьа а ца дуьйцуш. ХӀинца мукъана дийцахьа, хьо стенца дӀавехка веза?»

11Шамшона элира: «Нагахь санна со цкъа а лелоза долчу машшашца дӀавехкахь, соьгахь ницкъ хир бац. Со массо а нах санна хир ву»[+].

12Делилас, керла машшаш схьа а эцна, иза дӀавихкира. Цуьнан цӀа чохь цхьаболу божарий дӀа а лачкъийна, цо цуьнга элира: «Шамшон! ПӀелаштамхой бу хьуна тӀебогӀуш!» И машшаш цо шен куьйгаш тӀера, теш санна, охьадехира.

13Делилас юха а Шамшоне элира: «Со массо а хенахь лейо ахь, суна харцдерг а дуьйцуш. Дийцахьа соьга, муха дӀавехка веза хьо?»

Шамшона цуьнга элира: «КӀади деш йолчу чорха тӀехь сан месех йина йолу ворхӀ чӀаба цу кӀадинах дӀа а юьйцина, ахьа иза хьостамашца гуьйригах дӀатохахь, со, массо а нах санна, гӀийла хир ву». Иштта иза вижинчул тӀаьхьа, цуьнан ворхӀ чӀаба кӀадинах дӀа а юьйцина, 14уьш, цо ма-аллара, гуьйригах дӀа а тоьхна, Делилас цуьнга элира: «ПӀелаштамхой хьуна тӀебогӀуш бу, Шамшон!» Вижинчуьра сама а ваьлла, кӀадица цхьаьна гуьйриг а озийна схьаяьккхира цо.

15Делилас цуьнга элира: «Ахьа, со еза бохуш, къамелаш дахь а, хьан дог соьца дац. Кхузза со лейина ахьа, хьайгахь болу боккха ницкъ мичара бу ца дуьйцуш»[+]. 16ХӀора дийнахь чӀогӀа сагатдора цо Шамшонан, цуьнан къайле гучуяккха гӀерташ. Иза валлал чӀогӀа саготта вара. 17ТӀаьххьара а цо Делилига элира: «Сан месех цкъа а урс хьакхаделла дац, хӀунда аьлча со, сайн ненан кийрахь воллушехь, Далла лерина назархо хилла схьавогӀуш ву. Сан корта дӀабашахь, соьгара ницкъ дӀабер бу. ТӀаккха со массо а нах санна хилла дӀахӀуттур ву»[+].

18Делилас, цо шен къайле гучуяьккхинийла хиъна, пӀелаштамхойн куьйгалхошка кхайкха стаг вахийтира. Цо ша бохуьйтуш болчаьрга элира: «ХӀинца цо суна шен мел йолу къайле гучуяьккхина». Шайн карахь дети а долуш, пӀелаштамхойн куьйгалхой Делила йолчу баьхкира. 19Шен голаш тӀехь Делилас Шамшон дӀавижийра. Иза тхьаьвсинчул тӀаьхьа, цо цхьа стаг схьа а кхайкхина, Шамшонан коьртара ворхӀ чӀаба дӀахадаяйтира. Иза, малвелла, ницкъ дӀа а баьлла, дӀахӀоьттира. 20Делилас элира: «ПӀелаштамхой хьуна тӀебогӀуш бу, Шамшон!» Сама а ваьлла, цо элира: «Ваха а вахана, хьалха санна, кӀелхьарвер ву со!» Цунна ца хаьара, Везачу Эло ша витинийла. 21ПӀелаштамхоша, схьа а лаьцна, цуьнан ши бӀаьрг баьккхира. Цул тӀаьхьа Ӏази-гӀала дӀа а вигна, цӀестан шина зӀенаца цунна буржал туьйхира цара. Цунна тутмакхийн цӀа чохь кӀа ахьар тӀедожийра. 22Цу хенахь цуьнан коьртара дӀахедийна йолу месаш тӀейовлуш яра.


Шамшон кхалхар

23ПӀелаштамхойн куьйгалхой вовшахкхеттера сакъера а, шайн дела волчу ДагӀонна доккха сагӀа даккха а. Цара бохура: «Вайн дала Шамшон вайн кара схьавелла»[+]. 24ПӀелаштамхой а, шайна Шамшон гича, шайн далла хастамаш бан буьйлабелира: «Вайна юкъара дуккха а нах хӀаллакбеш, вайн мохк бассош хилла волу вайн мостагӀ вайн дала вайн кара схьавелла». 25Шайн сакъераделлачу меттехь цара элира: «Схьакхайкхал Шамшоне вайн самукъадаккхийта». Тутмакхийн цӀа чуьра Шамшон кхайкхина схьавалийра. Церан самукъадоккхуш вара иза. Шамшон цара шина бӀогӀамна юккъехь дӀахӀоттийра. 26Шен куьг а лаьцна лелаш волчу жимачу кӀанте Шамшона элира: «И цӀа тӀехь лаьтташ болчу бӀогӀамашна улло дӀавигахьа со царах куьг Ӏоттийта. Суна цу бӀогӀамашна тӀетовжа лаьа». 27Цу цӀа чохь дуккха а зударий а, божарий а бара. Царна юкъахь схьагулвелла массо а пӀелаштамхойн куьйгалхо а вара. ЦӀийнан тхов тӀехь Шамшоне, бийла а буьйлуш, хьоьжуш лаьтташ кхо эзар хиллал стаг а, зуда а яра.

28Везачу Эле дехар дира Шамшона: «Сан Хьалдолу Эла! Дагаваийтахьа со Хьайна! Цкъа мукъана а ницкъ лохьа суна сайн ши бӀаьрг бахьана долуш пӀелаштамхошна бекхам бан». 29Катоьхна, дерриг а цӀа тӀехь а долуш, юккъехь лаьтташ болу ши бӀогӀам схьа а лаьцна, аьтту а, аьрру а куьйгашца и ши бӀогӀам дӀасатеттира цо. 30Цо элира: «Сан а пӀелаштамхошца са долийла!» Шен ницкъ мел бу дӀасатеттира цо и ши бӀогӀам. Дерриг а цӀа пӀелаштамхойн куьйгалхошний, цу чохь хиллачу адамашний тӀедуьйжира. Ша лечу хенахь Шамшона хӀаллакбина болу пӀелаштамхой цо шен дахарехь хӀаллакбиначарал а алсам бара.

31Цуьнан вежарша а, цӀийнах мел волчу стага а, схьа а баьхкина, иза дӀаваьхьира. ЦорӀаний, Эштаулний юккъехь, шен ден Манахьан къубба чохь, дӀавоьллира Шамшон. Иза ткъа шарахь Исраилан мехкан куьйгалхо хилла вара.

#### 17


Микин цӀуш

1Эпрайман лаьмнаш долчу махкахь вехаш Ӏаш хилла Мика[*] цӀе йолу цхьа стаг. 2Микас шен нене элира: «ДагадогӀий хьуна хьан лачкъийна долу цхьа эзар бӀе шекхал долу дети? Ахьа суна хьалха сардамаш а кхайкхийра иза лачкъийначунна. И дети соьгахь ду. Аса схьаэцнера иза».

Нанас элира: «Везачу Эло декъала войла хьо, сан кӀант!»[+] 3Микас и дети шен нене дӀаделира. Ткъа нанас элира: «Сан кӀант, хьуна тӀера хӀара дети аса деккъа цхьана Везачу Элана лору. ЦӀу а вай, цунна тӀе дети дилла. ХӀинца аса хьуна и дети юхало»[+]. 4Амма Микас дети шен нене юхаделира. Ткъа цо, ши бӀе шекхал дети схьа а эцна, иза дато пхьере дӀаделира. Цу пхьеро цунах тӀе дети диллина волу цӀу вира. И цӀу Микин цӀа чохь дӀахӀоттийна вара[+].

5Микин шен делан цӀа дара. Цо ийпад а, цӀуш а бира. Цул тӀаьхьа цо, шен кӀенташна юкъара цхьаъ къобал а вина, цунах динан да вира[+]. 6[+]Цу хенахь исраилхойн паччахь вацара, цундела хӀораммо а шена бакъахьа хеттарг дора[+].

7ЯхӀуд-махкарчу Байтлахам-гӀалахь вехаш Левин тайпанах волу цхьа жима стаг хилла. Иза цигахь тӀевеана стаг санна Ӏаш вара[+]. 8Иза, Байтлахам-гӀалара ара а ваьлла, ша тӀекхаьчначохь ваха хаа дагахь лелаш вара. Лелаш, иза Эпрайман лаьмнашкахь лаьтташ йолчу Микин хӀусаме кхечира. 9Микас цуьнга хаьттира: «Хьо мичара вогӀу?»

Жимачу стага жоп делира: «Со ЯхӀуд-махкарчу Байтлахам-гӀалара левихо ву. Сайна ваха хаа меттиг лоьхуш ву со».

10Микас цуьнга элира: «Со волчохь саца мегар ду хьуна, суна хьехамча а, динан да а хуьлуш. Аса хӀора шарахь итт шекхал дети а лур ду хьуна, даа-мала а, тӀедуха хӀума а латтор ду хьуна». 11Левихойн жима стаг Мика волчохь саца резахилира. Иза цунна кӀант санна хилла дӀахӀоьттира. 12Микас иза къобалвича, жима стаг динан да хилла дӀахӀоьттира. Иза Микин хӀусамехь вехаш а вара. 13Микас элира: «Суна хӀинца хаьа Веза Эла сайца дика хир вуйла, хӀунда аьлча сан динан да левихойх ву».

#### 18


Данахойн тайпано шена латта лахар

1Цу заманахь исраилхойн паччахь вацара. Ткъа Данан тӀаьхьенах берш шайна даха ховша меттиг лоьхуш бара. Исраилан халкъах схьадевлла долу кхидолу тайпанаш, шайн-шайн латтанаш а долуш, охьахевшинера, ткъа Данан тӀаьхьенах берш шайна билгалдаьккхина латта доцуш бара[+]. 2Данан тӀаьхьенах болчара шайна юкъара пхи тоьлла волу къонах вахийтира лаьттах дерг талла. И пхи стаг ЦорӀера а, Эштаулара а вара. И нах хаьржинера, уьш Данан тайпанах болчеран массо а гаранашкара болу дела. Цаьрга аьллера: «Даха а гӀой, мохк талла». Эпрайман лаьмнашка а баьхкина, цара Микин цӀа чохь буьйса яьккхира[+]. 3Микин цӀенна уллохь шаьш долчу хенахь, цуьнан къамелах къона левихо кхузара воцийла хиира царна. ЦӀа чу а баьхкина, цара хеттарш дора: «Хьо кхуза хьан валийна? Хьо кхузахь хӀун деш ву?» 4Жимачу стага цаьрга дӀадийцира Микас ша йолах тӀелаьцна хиларх а, иштта ша иза волчохь динан да хилар а.

5Цара цуьнга элира: «Деле хаттар дехьа, оха схьалаьцна болу некъ беркате хир буй те алий»[+].

6Динан дас жоп делира царна: «Маьрша дӀагӀо, Везачу Эло, шун некъан тергам а беш, шу Ӏалашдийр ду».

7И пхи стаг дӀавахара. Лаиш-гӀала кхечира уьш. Цигахь маьрша дехаш долу адам гира царна. Церан дахар, цӀаданхойн ма-хиллара, тийна а, маьрша а дара. Царна гӀело еш мостагӀий а бацара. Уьш ЦӀадан-гӀалина генахь бехаш бара, цхьаьнцца а[*] лелош юкъаметтиг а йоцуш[+]. 8И вахийтина волу пхи стаг ЦорӀа а, Эштаула а юхавирзича, гергарчара цаьрга хаьттира: «ХӀун хии шуна?»

9Цара жоп делира: «Тхуна чӀогӀа дика латта карийна. Хан ма ялийта! ТӀе а латий, и латта цаьргара схьадаккха! 10Цига дӀакхаьчча, шуна гур ду, и мел доккха латта ду. Оьшуш мел дерг шортта хуьлу цу махкахь, цигара халкъ, цхьа а стаг шайна тӀелетар ву аьлла, дагадогӀуш а дац. Дала вайн кара схьалуш ду и латта».

11ЦорӀара а, Эштаулара а Данан тайпанах волу ялх бӀе стаг новкъа велира. Уьш тӀамана кийча бара. 12Лаиш-гӀала боьдучу новкъахь совца а севцина, ЯхӀуд-махкарчу Кхиръят-ЯӀаримехь шайн меттамотт дӀахӀоттийра цара. Цундела Кхиръят-ЯӀаримана малхбузехьа йолчу цу меттигах хӀинца а Махьаней-Дан олу (иза «Данан меттамотт» бохург ду)[+]. 13Цигара арабевлла уьш Эпрайман лаьмнашкахь долчу Микин цӀийне кхечира.

14Лаишан латта талла вахана хиллачу пхеаммо шайн гергарчаьрга элира: «Цигахь долчу цхьана цӀенна чохь еза ийпад ю. Цигахь кхиболу цӀуш а, тӀе дети диллина волу цӀу а ву. Ойла е, хӀун дан деза». 15Къона левихо чохь Ӏаш волчу Микин цӀа чу а бахана, цуьнга маршалла хаьттира цара. 16Ткъа Данан тӀаьхьенах волу ялх бӀе стаг тӀамана кийчча кевнна уллохь лаьтташ вара. 17Латта талла вахийтина волчу пхеа стага, цӀенна чу а вахана, дечиган цӀу а, ийпад а, кхиболу цӀуш а, детих вина волу цӀу а схьа а эцна, уьш чуьра арабехира. Ткъа динан да кевнехь цу ялх бӀе тӀемалочуьнца лаьтташ вара.

18ЦӀа чу а бахана, цара ийпад а, цӀуш а, детих вина волу цӀу а схьаэцча, динан дас цаьрга хаьттира: «Шу хӀун деш ду?»

19Цара цуьнга элира: «Вист ма хила. Хьайн куьг бета тӀе а диллий, тхуна тӀаьхьахӀотта. Тхо долчохь тхан хьехамча а, динан да а хир ву хьо. Цхьана стеган динан да хуьлучул, Исраилан халкъан цхьана гаранан я тайпанан динан да хилар гӀоле дац хьуна?» 20И дешнаш къоначу левихочунна чӀогӀа дезаделира. Иза, ийпад а, цӀуш а, дато цӀу а схьа а эцна, Данан тӀаьхьенах болчу нахана тӀаьхьахӀоьттира.

21Шайн новкъа юзабирзира уьш. Цара шайна хьалха дӀадохуьйтуш шайн бераш а, бежанаш а, бахам а бара. 22Уьш новкъа бевллачул тӀаьхьа, Микин лулахой, вовшах а кхетта, данхошна тӀаьхьа а бевлла, царна тӀекхечира. 23Цара Данан тӀаьхьенах болчаьрга мохь беттара. Вукхара, юха а бирзина, Микига хаьттира: «ХӀун хилла? Нах стенна схьакхайкхина ахьа?»

24Микас цаьрга элира: «Аша ас сайна бина болу цӀуш соьгара дӀабаьхна. Аша иштта сан динан да а дӀавигна. Суна диснарг хӀун ду? Стенна хоьтту аша: „ХӀун хилла?“ – бохуш?»[+]

25Данан тӀаьхьенах болчара цуьнга элира: «Тхуна хьайн аз ма хазийталахь, оьгӀазбахана нах шайна тӀе ца латийта. ТӀаккха ахьа хьо а, хьайн доьзал а хӀаллакбойтур бара». 26Данан цӀийнах болу нах шайн новкъахула дӀабахара. Ткъа уьш шел тоьлур буйла хууш волу Мика шен цӀа юхавирзира.

27Данхоша иштта схьадаьккхира Микас шена мел динарг. Цуьнан динан да а шайца дӀавигира цара. Уьш, Лаиш-гӀала дӀа а бахана, цигахь маьрша бехаш Ӏаш болчу нахана тӀелетира. Адам шайн таррашца цистира цара, ткъа гӀала цӀарца ягийра[+]. 28Царна орцахвала стаг вацара, хӀунда аьлча ЦӀадан-гӀала царна генахь яра, кхиболчаьрца цара юкъаметтиг а ца лелайора. Лаиш-гӀала Байт-Рахьубана уллохь йолчу тогӀи чохь лаьтташ яра. Йохийна гӀала лаьттинчу меттехь данхоша керла гӀала а йиллина, уьш цигахь баха хевшира[+]. 29Цара цунна, Дан-гӀала аьлла, керла цӀе а тиллира. И цӀе шайн дайх хилла волчу Исраилан кӀентан Данан цӀе бахьана долуш тиллина хилла цара. Ткъа цу гӀалин хьалхалера цӀе Лаиш хилла. 30Данхоша шайн гӀалахь дато цӀу дӀахӀиттийна хилла. Шайн динан да вина дӀахӀоттийна хилла цара Мусан кӀентан ГӀиршаман кӀант ЯхӀуната. ЯхӀуната а, цуьнан кӀентий а Исраилан махкахь динан дай хилла лаьттина, цигара дерриг а Исраилан къам, йийсаре а лаьцна, дӀадиггалц[+]. 31Данан тайпа Микас бинчу цӀунна корта бетташ лелла, Делан цӀа Шилунехь мел лаьтта[+].

#### 19


Левихо а, цуьнан гӀарбаш-зуда а

1Исраилхойн паччахь воцучу хенахь Эпрайман лаьмнашкахь цхьана юьстахчу меттехь вехаш Ӏаш хилла левихойн тайпанах волу цхьа стаг. Цуьнан, ша ЯхӀуд-махкарчу Байтлахам-гӀалара а йолуш, цхьа гӀарбаш-зуда хилла[+]. 2Цуьнца дов а даьлла, иза ЯхӀуд-махкарчу Байтлахам-гӀалахь Ӏаш волчу шен ден цӀа яхана хилла. Цигахь цо биъ бутт баьккхина хилла. 3Цуьнан майра, хьала а гӀаьттина, цунна тӀаьхьавахана. Иза цига вахаран Ӏалашо, цуьнца доггах къамел а дина, иза ша волчу юхаерзор хилла. Ша цига воьдуш, цо шеца шен ялхо а, ши вир а йигна хилла. Цуьнан гӀарбаш-зудчо иза шен да волчу чувигна. Къоначу зудчун дас, иза шена гича, чӀогӀа хазахетта, цунна дуьхьал а веана, даггара цуьнга маршалла хаьттира. 4Цуьнан стундена чӀогӀа лаьара иза цигахь сацо. Кхаа дийнахь дууш-молуш, буьйсанаш а йохуш, цигахь Ӏийна иза. 5ДоьалгӀачу дийнахь Ӏуьйранна, хьалххехь хьала а гӀаьттина, шен цӀа ваха тохавелла левихо. Амма зудчун дас цуьнга элира: «Цкъа хӀума кхаьллича, гӀолехь ду хьуна. Цул тӀаьхьа дӀагӀур ду шу».

6Левихо тӀаьхьа а сецна, и шиъ дууш, молуш Ӏийра. Къоначу зудчун дас цу стаге элира: «Хьайн самукъа а доккхуш, кхин а цхьа буьйса яккха».

7ДӀаваха кечвелла волу левихо стундас, дехар а дина, сацийра. Иза кхин а цхьа буьйса йоккхуш Ӏийра. 8ПхоьалгӀачу дийнахь иза, Ӏуьйранна хьала а гӀаьттина, дӀаваха кечвелира. Къоначу зудчун дас юха а элира: «Яа хӀума а яий, меттавола. Де делкъе даьлча, дӀагӀур ву хьо». И шиъ юха а дууш, молуш Ӏийра.

9Левихо а, цуьнан гӀарбаш-зуда а, ялхо а дӀадаха дагахь хьалагӀаьттира. Амма стундас юха а элира: «Вайна суьйре тӀейогӀуш ю. Тховса кхузахь буьйса яккха, хьайна са а къера. Ткъа кхана, хьалххехь хьала а гӀевттина, шайн цӀа гӀур ду шу».

10Амма левихо кхин цхьа буьйса яккха реза ца хилира. Иза, хьала а гӀаьттина, новкъа велира. Цуьнца цхьаьна тӀейоьттина хӀума а йолуш ши вир а, цуьнан гӀарбаш-зуда а яра. Уьш Явсай-гӀала схьакхечира (хӀинца цу гӀалин цӀе Ярушалайм ю)[+]. 11Уьш цу гӀала схьакхаьчча, де суьйренга даьллера. Ялхочо левихочуьнга элира: «Явсайхойн гӀали чу а дахана, цигахь буьйса яккхийта вайга».

12Амма левихочо жоп делира: «Исраилхойх боцу нах бехаш йолчу гӀали чу а ца доьлхуш, ГебаӀ-гӀала дӀагӀур ду вай». 13Цо шен ялхочуьнга элира: «Я ГебаӀ-гӀала, я Раме дӀакхача хьовсур ду вай. Цигахь цхьанхьа буьйса йоккхур ю вай». 14Уьш новкъа бевлира. Бен-Яманан ГебаӀ-гӀала уьш схьакхаьчча, малх чубузуш бара. 15Кхузахь буьйса яккха сацам бира цара. ГӀалин майдана а баьхкина, охьахевшира уьш, амма цаьрга цхьаммо а шайгахь буьйса яккхийта дӀа ца кхойкхура.

16Шен кха тӀера цӀа вогӀуш цхьа воккха стаг вара. Иза ша Эпрайман лаьмнашкахь вина хилла, амма хӀинца ГебаӀ-гӀалахь вехаш хилла. Ткъа кхузахь бехаш болу нах Бен-Яманан тайпанах схьабевлла хилла. 17Шена гӀалин майданахь левихо гича, цо хаьттира: «Стенгара вогӀуш ву хьо? Стенга ваха ваьлла хьо?»

18Левихочо цуьнга элира: «ЯхӀуд-махкарчу Байтлахам-гӀалара схьадогӀуш ду тхо, Эпрайман лаьмнашкахь тхаьш дехаш долчу юьстахчу метте дӀадоьлхуш а ду. Тхо хӀинца цӀа догӀуш ду[*]. Амма цхьаммо а буьйса яккха чу ца кхайкхина тхоьга. 19Тхоьгахь ча а ду, варрашна яа хӀума а ю, иштта бепиг а, чагӀар а ду суна а, соьца йолчу зудчунна а, сан ялхочунна а даа. Тхуна хӀумма а ца оьшу».

20Воккхачу стага элира: «Са ма гатде. Шуна оьшург аса хуьлуьйтур ду, амма майданахь буьйса ма яккха»[+]. 21Левихо а, цуьнца берш а шен цӀа чу а бигна, церан варрашна яа хӀума елира цо. Шайн когаш а билина, уьш хӀума яа охьахевшира.

22[+]Левихо а, цуьнца берш а шайна яа хӀума а юуш, садоӀуш болчу хенахь, цу гӀалара болчу телхинчу наха воккхачу стеган цӀенна го а бина, неӀ а етташ, мохь а бетташ, бохура: «Хьо волчу веана волу стаг араваккха, тхуна цунах зуда ян лаьа»[+].

23ХӀусамдас, ара а ваьлла, цаьрга элира: «Сан вежарий, ма дахьара аша и зулам! И стаг сан хьаша ву. Ма дахьара аша цу тайпана долу сонта хӀума. 24Хьажал, сан йоӀ а ю шуна, цу стеган гӀарбаш-зуда а ю шуна. Аса и шиъ арайоккхур ю шуна, цаьрца шайна луъург де. Амма цу стагаца ма леладахьара аша и сонта хӀума». 25Амма царна воккхачу стаге ладогӀа ца лаьара. ТӀаккха левихочо шен гӀарбаш-зуда уьш болчу араяьккхира. Цара иза сахиллалц хьийзийра, ткъа сахуьлучу хенахь дӀахийцира.

26Иза, садаьржачу хенахь схьа а еана, шен майра чохь волчу цӀийнан неӀсагӀина хьалха охьаюьйжира. Ӏуьйре тӀекхаччалц Ӏиллира иза цигахь. 27Ӏуьйранна левихочо, хьала а гӀаьттина, цӀийнан неӀарш дӀайиллира. ЦӀа ваха дагахь аравелира иза. Эццахь цунна шен гӀарбаш-зуда гира. Иза неӀарехь Ӏуьллуш яра, ткъа цуьнан куьйгаш неӀсагӀина тӀехь дара. 28Левихочо цуьнга элира: «ХьалагӀатта, дӀагӀо вай!» Амма зудчо цунна жоп ца делира. Иза еллера. Левихо, шен гӀарбаш-зуда вирана тӀе а йиллина, цӀа вахара. 29[+]ЦӀа веанчул тӀаьхьа, урс схьа а эцна, цо иза, шийтта дакъа доккхуш, йийкъира. И дакъош цо Исраилан массо а маьӀӀе дӀасадахьийтира[+]. 30И хӀума гиначара бохура: «И санна дерг тхуна гина дац, Мисар-махкара арадевллачу хенахь дуьйна хӀара хан тӀекхаччалц. Цу хӀуманна тӀе тидам а бахийтий, шайна юкъахь дага а довлий, хӀун дан деза ала».

#### 20


Исраилхошна а, бен-яманхошна а юкъахь тӀом балар

1Исраилхой схьагулбелира Везачу Элана хьалха МицӀпа-гӀалахь. Дан-гӀалара дуьйна Беар-ШабаӀе кхаччалц болчу берриг а Исраилан махкара схьагулделлера адам. ГалӀадара Исраилан халкъ а деанера кхуза[+]. 2Массо а Исраилан халкъах долчу тайпанан куьйгалхой а баьхкинера Далла хьалха вовшахкхетачу метте. Виъ бӀе эзар карахь тур лелош волу тӀемало схьагулвеллера кхузахь. 3Бен-яманхошна дӀахиира исраилхой МицӀпахь схьагулбеллийла.

Исраилхоша хаьттира: «Схьадийца, муха хилира и вон хӀума?» 4Йийна йолчу зудчун майрачо цаьрга дийцира: «Со сайн гӀарбаш-зудчуьнца Бен-Яманан ГебаӀ-гӀала веара, цигахь буьйса яккха дагахь. 5Амма буьйсанна ГебаӀ-гӀалин бахархоша тхо буьйса яккха сецна долчу цӀенна го бира, со вен дагахь. Цара сан гӀарбаш-зуда хьийзийра. И хӀума бахьана долуш иза елира. 6Аса, иза екъа а екъна, дакъош Исраилан халкъ дехаш долчу массо а маьӀӀе дӀасадахьийтира, Бен-Яманан тӀаьхьено и инзаре а, сийсаза а гӀуллакх Исраилан махкахь дина дела[+]. 7ХӀинца аша, исраилхой, шайна юкъахь барт а бай, ала, оха хӀун дан деза?»

8Дерриг а халкъо, цхьаъ санна хьала а гӀаьттина, элира: «Вайх цхьа а шен четар долчу гӀур вац. Вайх волу цхьа а стаг шен цӀа юхавоьрзур вац. 9Вай хӀинца хӀара дийр ду ГебаӀ-гӀалина: кхаж а тесна, цуьнца тӀом бан гӀур ду. 10Исраилан тайпанех волчу итт стагана юкъара цхьаъ схьа а хаьржина, тӀелата боьлхучарна сурсат дан деза. Вукхара, Бен-Яманан ГебаӀ-гӀала а кхаьчна, исраилхошна юкъахь бехаш болчу цигарчу нахана таӀзар дан деза, и боьха хӀума цара шайгара далийтарна». 11Массо а исраилхо, цхьаъ санна, цхьаьнакхийтира цу гӀалина дуьхьалвала.

12Цара Исраилан халкъера Бен-Яманан тайпане хабар эцна стаг вахийтира. И хабар иштта дара: «Ма боьха хӀума ду шух болчу наха динарг! 13Схьало тхан кара ГебаӀ-гӀалара болу и боьха нах. Оха, уьш байа а байина, Исраилан махкара вон дӀадоккхур ду». Амма Бен-Яманан тӀаьхьенах болчарна ца лиира Исраилан халкъах болчу шайн вежаршка ладогӀа[+]. 14Шайн гӀаланаш а йитина, Бен-Яманан тӀаьхьенах болу нах ГебаӀ-гӀала схьагулбелира, исраилхошца тӀом бан дагахь. 15Цу дийнахь ткъе ялх эзар Бен-Яманан тӀаьхьенах тур лелош волу тӀемало, вовшах а тоьхна, тӀамана кечвира. Кхин а ГебаӀ-гӀалара ворхӀ бӀе тур лелош волу тӀемало а вара цаьрца[+]. 16Дерриг а эскарна юкъара ворхӀ бӀе стаг къаьсттина дика тӀемало вара. Уьш массо а гезолгаш бара. Цара ширдолагца тӀулг кхуссучу хенахь, тай тоьхча санна, нийса кхуссура[+]. 17Бен-яманхой боцурш, исраилхойн виъ бӀе эзар тур лелош волу тӀемало схьагулвеллера. Уьш массо а тӀамана кийча а бара[+].

18Исраилан тайпанех болчара, Бетала а бахана, Деле хаьттира: «Тхох хьалха мила вала веза бен-яманхошца тӀом бан доьлхучу хенахь?»

Везачу Эло жоп делира: «ЯхӀудан тайпанах берш хила беза хьалхабевлла»[+].

19Цу Ӏуьйранна исраилхоша шайн меттамотт дӀахӀоттийра ГебаӀ-гӀалина генахь доццуш. 20Исраилхой бен-яманхошца тӀамана кечбелира. Уьш ГебаӀ-гӀалина уллохь тӀамана нисбелла дӀахӀиттира. 21ГебаӀ-гӀалара ара а бевлла, бен-яманхоша цу дийнахь ткъе шиъ эзар исраилхо, вийна, лаьтта охьавиллира[+]. 22Амма Исраилан эскар, къар ца луш, юха а ша хьалхарчу дийнахь лаьттинчу метте тӀамана кечделла дӀахӀоьттира. 23ХӀунда аьлча хьалхарчу дийнахь исраилхой боьлхуш хилла Везачу Элана хьалха. Цара Цуьнга хоьттура: «Тхо кхин а цкъа лата дезий тхан вежарий болчу бен-яманхошца?»

Везачу Эло жоп деллера: «Даха а гӀой, тӀом бе цаьрца».

24Исраилхойн эскар шолгӀачу дийнахь юха а тӀегӀоьртира бен-яманхойн эскарна. 25Бен-яманхойн эскаро, юха а ГебаӀ-гӀалара ара а даьлла, исраилхойн берхӀитта эзар тур лелош волу тӀемало, вийна, охьавиллира. 26ТӀаккха Исраилан эскарара дерриг а халкъ, Бетала а деана, дилхира. Цу дийнахь суьйре тӀекхаччалц яа хӀума ца йиира цара. Дийнаташ дагоран сагӀанаш а, бертан сагӀанаш а дохура цара Везачу Элана хьалха. 27-28Цу хенахь Делан деза тӀорказ цигахь хилла. АхӀаронан кӀант волчу ЭлиӀазаран кӀанта Пайнехьас Везачу Элана хьалха гӀуллакх дора цигахь. Исраилан эскаро Везачу Эле хаьттира: «Бен-яманхой тхан гергара нах бу. Кхин цкъа а царна тӀамца дуьхьал довла дезий тхо?»

Везачу Эло жоп делира: «Деза. Аса кхана уьш шун кара дӀалур бу»[+].

29Исраилхой ГебаӀ-гӀалина гонах кӀело йина дӀахӀиттира[+]. 30Церан эскар кхозлагӀчу дийнахь, хьалха санна, ГебаӀ-гӀалахь бен-яманхошца тӀом бан кийчча дӀахӀоьттира. 31Бен-яманхойн эскар, гӀалара ара а даьлла, исраилхошна дуьхьал делира. Исраилхой юхабевлча, бен-яманхой царна тӀаьхьабевлира. Исраилхоша иштта бен-яманхойн эскар гӀалина гена даьккхира. Уьш, хьалха санна, исраилхой хӀаллакбан буьйлабелира. Цара иштта ткъе итт стаг вийра. Цхьаберш аренгахь байира, вуьйш Бетал-гӀала а, ГебаӀ-гӀала а боьдучу новкъахь байира. 32Бен-яманхоша элира: «Уьш вайна хьалха, хьалха санна, охьаэгаш бу».

Ткъа исраилхоша элира: «ДӀа а девдда, вай уьш гӀалина гена баха беза, некъаш долчу агӀор дӀа а берзош»[+]. 33Исраилхойн эскаран коьрта дакъа, дӀа а дедда, БаӀал-Тамарехь дӀахӀоьттира. Ткъа кӀело а йина Ӏаш болу исраилхой ГибаӀ-гӀалина малхбузехьа йолчу агӀонгахьара чугӀоьртира. 34Итт эзар тоьлла волу тӀемало вара ГебаӀ-гӀалина тӀелеттачу тобанна юкъахь. ТӀом чӀогӀа луьра бара. Бен-яманхошна ца хаьара, шайна тӀедогӀуш дерг доккха вон дуйла. 35Везачу Эло эшадайтира исраилхошка бен-яманхойн эскар. Цу дийнахь исраилхоша бен-яманхойн эскарх вийнарг ткъе пхиъ эзар бӀе стаг вара. Уьш массо а тур лелош болу эскархой бара. 36Бен-яманхошна хиира, шаьш эшийнийла. Исраилхойн эскар юхадаьллера, хӀунда аьлча уьш ГебаӀ-гӀалина уллохь мостагӀчунна кӀело йина болу шайн эскархой тӀелатаре сатуьйсуш хилла. 37КӀело йина Ӏаш болчара, цӀеххьана ГебаӀа чу а бахана, цу гӀалара мел волу вахархо шайн таррашца вийнера[+]. 38КӀело йина Ӏаш болчаьрца исраилхойн коьртачу декъо бина барт хилла: цара гӀалара хьалабоьдучу кӀуьраца хаам бан безара. 39Исраилхой тӀом болчу меттера юхабевлча, бен-яманхоша ткъе итт стаг вийра. Цара бохура: «Юха а, хьалха санна, тхуна хьалхахь охьаоьгуш бу уьш». 40Эццахь гӀалара кӀур ирхъэха болабелира. Бен-яманхой юхахьаьжча, царна гира цӀе яьлла йогуш йолу ерриг а гӀала. 41Исраилхой, юхабуьйлучуьра совца а севцина, шайн мостагӀех лата буьйлабелира. Ткъа бен-яманхой, шайна тӀехӀоьттинарг гича, кхерабелира. 42Уьш исраилхойн эскарх бевдда аренгахула дӀабоьлхуш бара, амма церан кӀелхьарбовла меттиг яцара. Исраилхоша уьш, шайн гӀаланашкара ара а бохуш, бойура. 43Бен-яманхошна го а бина, исраилхоша уьш Нухьера дуьйна ГебаӀ-гӀалин малхбалехьа йолчу агӀонга кхаччалц лаьхкина дӀабигира. 44Бен-яманхойн эскарх волу берхӀитта эзар тоьлла волу тӀемало вийра цу дийнахь исраилхоша. 45ТӀаьхьабиснарш, бевдда, яьссачу аренга, Римун цӀе йолчу тархана улло, дӀабахара. Цу новкъахула уьш бевдда дӀабоьлхучу хенахь исраилхоша кхин а пхи эзар стаг вийра. Царна тӀаьхьабевллачуьра ца совцуш, уьш ГадӀама кхаччалц дӀабахара. Цига дӀакхачале, кхин а ши эзар стаг вийра цара[+]. 46Цу дийнахь верриг а вийнарг ткъе пхиъ эзар тур лелош волу тоьлла бен-яманхо вара.

47Ялх бӀе бен-яманхо, ведда, Римун олучу тархана уллохь йолчу яьссачу аренга дӀа а вахана, цигахь беа баттахь Ӏийра. 48Ткъа исраилхой бен-яманхойн лаьтте юхабирзира. Цигара нах а, церан бежанаш а дойуш, шайн караеана йолу хӀума а йохош, церан массо а гӀаланаш ягош хӀаллакйира.

#### 21


Бен-яманхошна зударий балор

1Исраилхоша МицӀпахь чӀагӀо йина хилла шайн зудабераш бен-яманхошка маре ца дахийта[+]. 2Дерриг а халкъ, Бетал-гӀала а деана, Далла хьалхахь сарралц чӀогӀа доьлхуш Ӏаш дара. 3Цара Деле элира: «Исраилан халкъан Веза Дела! ХӀунда хилла иза исраилхошна? ХӀунда довш ду исраилхойн цхьа тайпа?»

4ШолгӀачу дийнахь адам, Ӏуьйранна хьалххехь хьала а гӀаьттина, сагӀа доккху меттиг кечъян дӀахӀоьттира. Цара Везачу Элана дийнаташ дагоран а, бертан а сагӀанаш дохура. 5Цул тӀаьхьа Исраилан халкъо хаьттира: «Исраилхойн тайпанах болчарах мила ву хӀокху гуламе Везачу Элана хьалха ваза виснарг?» Цара иза хоьттура, хӀунда аьлча доккха неӀалт дара царна аьлла. Везачу Элана хьалха МицӀпе ваза виснарг вуьйр ву аьлла, йина чӀагӀо а яра. 6Исраилан халкъо къинхетам бира шайн вежарий болчу бен-яманхойх. Цара элира: «Тахана исраилхойн цхьа тайпа дайна лара мегар ду[+]. 7Оха Везачу Элана хьалха йина чӀагӀо ю, исраилхойн зудабераш бен-яманхошка маре дохуьйтур дац аьлла. Бисинчарна зударий мичара балор бу вай?»

8Цундела исраилхоша хаьттинера: «Исраилан тайпанех волу цхьа а стаг вуй Везачу Элана хьалха МицӀпахь гуламе ваза висина?» Цигахь царна хиира, ГалӀадарчу Явешера цхьа а стаг Везачу Элана хьалха гуламе веана цахилар[+]. 9ХӀора стаге хьожуш, чекхбевлира уьш. Царна ГалӀадарчу Явешера цхьа а стаг цу гуламе веана цахилар гучуделира. 10Исраилан гуламо цига шийтта эзар тоьлла стаг вахийтира, царна тӀе а дуьллуш: «ГалӀадарчу Явеше а гӀой, тарраш детташ, цигахь волу массо а стаг, вей, охьавилла, я зударий а, я бераш а ца къестош. 11Кхин цхьа хӀума а тӀедуьллу оха шуна: хӀора майрачуьнца Ӏийна йолу зуда а, зудчуьнца Ӏийна волу боьрша стаг а вийна дӀаваккха. Амма йоӀстагалла дохоза долу зудабераш дийна дита[*]»[+]. 12ГалӀадарчу Явешехь царна йиъ бӀе йоӀстаг карийра. Уьш цара канаӀанхойн лаьттахь йолчу Шилунан меттаматте схьабалийра[+].

13Цул тӀаьхьа исраилхоша шайн геланчаш бахийтира Римун цӀе йолу тарх йолчу гулбеллачу бен-яманхошна тӀе машар дӀакхайкхо[+]. 14ТӀаккха бен-яманхой шайн махка юхабирзира. ГалӀадарчу Явешера дийна дитина долу зудабераш цаьрга маре дӀаделира. Амма царна массарна а зударий ца тоьира.

15Исраилан халкъ къинхетам беш хилла бен-яманхойх, хӀунда аьлча уьш Везачу Эло дӀакъастийна хилла исраилхойн кхечу тайпанех. 16Исраилхойн къаноша элира: «Бен-яманхойн зударий байина. Вай хӀун дан деза зуда ца кхочуш бисина болчу божаршна? 17Бисина болчу божарийн бераш хила деза, исраилхойн цхьа тайпа дуьнен чуьра дӀа ца далийта. 18Амма вай вешан зудабераш цаьрга маре дахийта йиш йолуш дац. Уьш цаьрга ца бахийта вай йина чӀагӀо ю».

19ТӀаккха цара элира: «ХӀора шарахь Шилун-гӀалахь хуьлуш Везачу Элана лерина деза де ду». (Шилун-гӀала Бетал-гӀалина къилбаседехьа а, Бетал-гӀалара Шехеме боьдучу некъана малхбалехьа а, иштта Либуна-гӀалина къилбехьа а лаьтташ ю.) 20Къаноша бен-яманхошка элира: «Даха а гӀой, кемсийн бошмашкахь дӀаловчкъа. 21ТӀаккха тидам бе! Зудабераш халхарш дан арадевлча, кемсийн бошмашкара ара а довлий, хӀораммо а шайна, катохий, шилунхойн йоӀ схьа а эций, бен-яманхойн лаьтта юхадерза[+]. 22Церан дай а, вежарий а тхо долчу арз дахьаш багӀахь, оха цаьрга эр ду: „Тхан дуьхьа къинтӀера довла бен-яманхошна, хӀунда аьлча тӀамехь вай схьа ца лецира царна хӀоранна зуда. Шайн чӀагӀо йоха а ца еш, зудабераш дӀа ца даларна шу бехке дац“».

23Бен-яманхоша, шайга ма-аллара, халхадуьйлуш хиллачу зудаберашна юкъара цхьацца йоӀ дӀайигира. Уьш, шайн лаьтта тӀе дӀа а бигна, шайна маре балийра цара. ГӀаланаш юха метта а хӀиттийна, уьш баха хевшира. 24Исраилан халкъ цигара хӀора шайн тайпанашка а, шайн гаранашка а, шайн доьзалан лаьтта тӀе а дӀасадекъаделира.

25[+]Цу хенахь исраилхойн паччахь вацара, цундела хӀораммо а шена бакъахьа хеттарг дора[+].

### Рути

#### Рути

Рути


[1]

[2]

[3]

[4]


Рутих


лаьцна тептар


Дешхьалхе

Рутих лаьцна машаре дийцар Мехкан куьйгалхоша Исраил-махкахь урхалла дечу заманахь кхолладелла ду. Муабахо йолу Рути исраилхочуьнга маре йоьду. Майра велча, Рутис шен марнене болу къаьсттина боккха ларам а, исраилхойн Делах долу кӀорггера тешар а гойту. Шен майрачун гергарчу нахана юкъара шена маре яха стаг караво цунна. И маре бахьана долуш Исраилан халкъан уггар сийлахьчу паччахьан Даудан дайн нана хуьлу цунах.

Мехкан куьйгалхойх долчу дийцар тӀехь Делах дӀабирзинчу нахана хиллачу вочу балхах лаьцна дуьйцу, ткъа Рутих лаьцначу дийцар тӀехь, шен дин а хийцина, исраилхойн Далла тӀе йирзинчу хийрачу махкарчу зудчун декъалхиларх лаьцна дуьйцу. Далла тешаме хиллачу халкъах дӀакхетта Рути.

#### 1


НуӀмат а, Рути а.

1Мехкан куьйгалхоша Исраил-махкахь урхалла дечу заманчохь лаьтта тӀехь мацалла хӀоьттинера. ТӀаккха цхьа стаг ЯхӀуд-махкара Байтлахам-гӀалара шен зудчуьнца а, шина кӀантаца а Муаби-аренашка хан яккха вахара[+]. 2Оцу стеган цӀе Элималик яра, цуьнан зудчун цӀе НуӀмат яра, ткъа шина кӀентан цӀераш Махьлан а, Халин а яра. Уьш ЯхӀуд-махкара Байтлахам-гӀалара эпратхой бара. Муаби-аренашка а баьхкина, цигахь баха хевшира уьш. 3НуӀматан цӀийнда Элималик дӀакхелхира, ткъа иза шен шина кӀантаца йисира.

4Цу шина кӀанта шаьшшинна Муаби-махкара зударий балийра: цхьаьннан цӀе Ӏарипат яра, ткъа вукхуьнан цӀе Рути яра. Цигахь иттех шарахь бехаш Ӏийра уьш. 5Цул тӀаьхьа цуьнан ший а кӀант, Махьлан а, Халин а, дӀакхелхира. ТӀаккха шен шина кӀантах а, цӀийндех а яьлла, и зуда ша йисира. 6Муаби-махкахь йолуш НуӀматана хезира, Далла, Шен халкъана дика дан а лиъна, цунна рицкъа делла аьлла. Шена и хезча, НуӀмат Муаби-махкара шен цӀа юхаерза кечъелира. 7Шен шина несаца ша яьхначу меттера араелира иза. ЯхӀуд-махка шаьш юхадоьрзучу хенахь 8шен шина несе НуӀмата элира: «Яло, юхаерза ший а шайн ненан цӀа. Везачу Эло диканиг дойла шуна, аша а шайн беллачарна а, суна а дина дика санна! 9Везачу Эло хӀоранна а хӀусам нисйойла шуна шайн цӀийндайшца ирсе даха!» Царна шинна а барт баьккхира НуӀмата.

Ткъа уьш шийлачу маьхьарца белха хӀиттира. 10ТӀаккха цара элира: «ХӀан-хӀа, тхо хьоьца хьан махка а доьрзур ду, хьан халкъана тӀе а гӀур ду».

11Амма НуӀмата цаьрга элира: «Юхаерза, сан ши йоӀ! ХӀун дийр ду аш шиммо соьца еана? Хир буй-те шуна кхин а сан кийрара бевлла кӀентий, шуна майранаш хила? 12Юхаерза, дӀагӀо, сан ши йоӀ! Со къанъелла хӀинца маре яха. Нагахь санна хилча а сан тешам, ас тховссехь майрачуьнца а Ӏийна, кӀентий бича а, 13хир юй-те шун йиш уьш кхиаре хьежа? Йиш юй-те шун, маре а ца йоьдуш, хан ялийта? Яц, сан йоӀарий! Со чӀогӀа гӀайгӀанехь ю шуна. Везачу Эло шен кхел йина суна»[+].

14Ши нус маьхьарца юха а елха хӀоьттира. ТӀаккха Ӏарипат, шен марнанна барт а баьккхина, цунах дӀакъаьстира, ткъа Рути шен марненаца йисира. 15НуӀмата Рутига элира: «Хьажал, хьан кхин юхайирзи шен нахана тӀе а, шен деланашна тӀе а. Хьайн кхинна тӀаьххье дӀагӀо хьо а»[+].

16Амма Рутис жоп делира:

«Ма гӀертахьа со нуьцкъах хьайх къасто.
Хьо йоьдучу со а гӀур ю.
Хьо ехар йоллучохь со а ехар ю.
Хьан халкъ а сан халкъ хир ду.
Хьан Дела а сан Дела хир ву.
17Хьо лийр йоллучохь со а лийр ю,
циггахь дӀа а юллур ю.
Везачу Эло Шен лааме хьаьжжина луьра таӀзар дойла суна, Ӏожалло бен со хьох къастор яц»[+].

18Цо йина чӀагӀо шена гича, НуӀмат и бертаяло гӀертачуьра сецира. 19И шиъ Байтлахаме дӀакхаччалц дӀаихира. ХӀорш Байтлахаме баьхкича, массо а адам тӀедеара царна. «НуӀмат яц хӀара?» – бохура зударша.

20НуӀмата цаьрга элира: «Ма алийша сох НуӀмат („мерзаниг“), алийша сох Марет („къаьхьаниг“). Нуьцкъалчо белла суна хӀара беза бала. 21Кхузара араялале рицкъа а долуш яра со, ткъа Везачу Эло со яьсса юхаялийна. „Мерзаниг“ хӀунда олу сох, Везачу Эло соьга бала хьегийтина хилча, Нуьцкъалчу Дала суна вон болх бича?»

22Иштта НуӀмат а, цуьнца Муаби-аренашкара еана, муабахо йолу цуьнан нус Рути а мукх хьакха болочу хенахь Байтлахаме кхечира[+].

#### 2


Рутин а, БоӀазан а довзар

1НуӀматан цӀийнден Элималикан тайпанара а волуш, БоӀаз цӀе йолуш цхьа гергара стаг вара цигахь вехаш. Иза хьал долуш а, нахана вевзаш а вара[+]. 2[+]Муабахочо Рутис элира НуӀмате: «Со кха тӀе гӀур ю, дисина мекхан кенаш лехьо. Со декъала йийр йоллучун декъа тӀехь лехьор ду ас кенаш».

НуӀмата жоп делира: «Дика ду, сан йоӀ».

3Кха тӀе а яхана, маьрсхошна тӀаьхьара мекхан кенаш лехьийра Рутис. Ткъа и дакъа Элималикан тайпанара волчу БоӀазан долахь долуш нисделлера. 4Оцу хенахь БоӀаз Байтлахамера кха тӀе веара. Иза маьрсахошка вистхилира: «Везачу Эло гӀо дойла шуна!» – аьлла.

«Везачу Эло декъала войла хьо а!» – аьлла, дуьхьал бистхилира вуьш[+].

5ТӀаккха БоӀаза маьрсхошна тӀехӀоттийна волчу шен ялхочуьнга хаьттира: «И жима зуда хьенан ю?» – аьлла.

6Маьрсхошна тӀехӀоттийна волчу ялхочо, жоп луш, элира: «ХӀара жима зуда муабахо ю, НуӀматца Муаби-махкара еана йолу. 7ХӀокхо дехнера тхоьга, цӀевнашна юккъехула маьрсхоша дитина мекхан кенаш лехьадайтахьара шега аьлла[*]. Са тесначхьана еана, хӀинццалц кхузахь ю хӀара. Кху тхов кӀел хӀинцца бен ца еана хӀара».

8БоӀаза элира Рутига: «ЛадогӀал, сан йоӀ! Кхечу нехан декъа тӀе кенаш лехьо а ма гӀо, кхузара дӀа а ма яла, сан ялхой-зударшца хӀокху меттехь а хила. 9Марс хьокху хӀара сан кха бен ма гойла хьан бӀаьргашна, гӀо хьо цаьрца маьрсхошна тӀаьххье. Ас сайн кегийчу нахана тӀедиллина, хьо хье ма е аьлла. Хьо хьагъелча, сан ялхоша моллучуьра хи а мала».

10Цец а яьлла, гора а яхана, лаьтта кхаччалц охьа а таьӀна, Рутис хаьттира: «Стенца доьзна ду-те, со кхечу хийрачу махкара йоллушехь, хьо суна иштта реза хилар?»[+]

11«Хьайн марнанна ахь мел динарг суна дийцина. Хьайн цӀийнда веллачул тӀаьхьа, хьайн да-нана а дитина, хьайн мохк а битина, хьайна девзаш доцучу къомана тӀееана хьо. 12Везачу Эло декъала йойла хьо, ахь бинчу оцу дикачу балхана! Буьззина мах хадабойла Исраилан халкъан Везачу Дала, Цуьнан тӀома кӀел хьо ларъяйта еанчу хьан!» – жоп луш, элира БоӀаза[+].

13«Сан эла, хьо суна реза хилар ма хедийла, – элира Рутис, – хьайн цхьана а ялхочун мехах йоцучу соьга, хьайн лай йолчу сан даге а хьаьжна, боху-кх ахь иза, сан дог тедархьама»[+].

14Делкъе йо хан тӀееача, БоӀаза элира: «Схьа а йолий, хьайна хӀума яа, муьста чагӀар чу бепиг а Ӏуттуш».

Рути маьрсхошна юххе охьахиира. ТӀаккха БоӀаза цуьнга кхерзина буьртигаш кховдийра. Ткъа Рутис уьш даа а диира, и юза а юьзира, цуьнгахь кхин а буьртигаш а дисира. 15ХӀара кенаш лехьо йоьлча, БоӀаза юха а шен ялхошна тӀедиллира Рутина цӀевнаш юккъехула кенаш лехьо магор а, цунна цхьаммо а вас ца яр а[+].

16«ЦӀевнаш тӀера а дахийта цуьнга кенаш, чеха а ма е иза» – аьлла, буьйр дира цо.

17Иштта сарралц кха тӀехь къахьийгира Рутис. Цо гулдинарг эрича, кхо сахь гергга мукх белира. 18Иза схьа а эцна, гӀала цӀа яхара Рути. ТӀаккха цо деана ялта гира марнанна. Ша делкъанна хӀума юуш юьзча йитинарг шен тӀоьрмиг чуьра схьа а эцна, марнене елира Рутис.

19«Ахь тахана мичахь болх бира? Мичара лехьийна ахь мекхан кенаш? Дала декъала войла хьуна и дика динарг!» – элира НуӀмата.

Рутис дӀадийцира шен марнене, ша хьенан кха тӀехь болх бинера. «Ас тахана кха тӀехь болх бинчун цӀе БоӀаз ю», – элира цо.

20[+]«Везачу Эло декъалвойла иза. Дала, Шен дош кхочушдеш, беллачарна а, бисинчарна а диканиг до. БоӀаз-м вайна юххера, гергара стаг ву. Иза, вай Ӏалаш а деш, вайна гӀо дан дезачарех цхьаъ ву», – элира марнанас.

21«Цо-м шен ялта чудерзийна даллалц, шен ялхошца хила магийна суна», – аьлла, дӀахаийтира Рутис.

22ТӀаккха НуӀмата шен несе элира: «Ма дика ду-кх, сан йоӀ, хьо цуьнан ялхошца хир йолуш, нехан кха тӀехь цхьаммо а хьо чехор йоцуш».

23Иштта БоӀазан ялхошца кенаш а лехьош, ялта чудерзийна даллалц, шен марненаца Ӏийра Рути.

#### 3


Рути а, БоӀаз а хьаьттахь

1ТӀаккха Рутига цуьнан марнана йолчу НуӀмата элира: «Сан йоӀ, хьо дӀатаръярхьама, цхьа хӀусам лехча хӀун дара-те ас? 2И БоӀаз а вайн гергара стаг ву. Цуьнан ялхошца бина ахь болх. Иза тховса хьаьттахь, мохехь мукх цӀанбеш хир ву. 3ЦӀан а лой, хьайн дегӀах хаза хьожа йогӀу хӀума а хьакхий, хьайна тӀе уггар хаза йолу бедарш а юхий, хьаьтта гӀо, амма и хӀума йиъна а, мелла а валлалц, цунна гучу ма яла. 4И дӀавижча, иза мича метте вижна а хьажий, яха а гӀой, цунна тӀетесна йолу хӀума хьала а айий, цуьнан когашка дӀайижа. ТӀаккха цо ша эр ду хьоьга, кхин дӀа ахь хӀун дан деза».

5«Ахь бохург дерриге а ас кхочуш дийр ду», – элира Рутис.

6ТӀаккха иза хьаьтта а яхара, дерриге а шен марнанас тӀе-ма-диллара, кхочуш а дира цо. 7БоӀаз йиъна а, мелла а, шен дог тедина а ваьлла, вахана мекхан борзана юххехь дӀавижира. Ткъа хӀара, меллаша тӀе а яхана, цунна тӀетесна йолу хӀума хьала а айина, цуьнан когашкахь дӀатевжира. 8Буьйсанна юккъехь, набарха цӀеххьана вегийна, БоӀаз хьалаайавелча, шен когашкахь йижина Ӏуьллуш цхьа зуда карийра цунна.

9БоӀаза хаьттира цуьнга: «Хьо мила ю?»

«Со хьан лай йолу Рути ю-кх, – жоп делира зудчо, – Хьо со Ӏалашъеш, суна гӀо дан дезаш болчу гергарчарех цхьаъ волу дела, хьайн хӀусамехь, хьайн юргӀана кӀелахь йитахьа со»[+].

10«Дала декъала йина-кх хьо, сан йоӀ! ХӀара хьайн марнанна дина гӀуллакх хьалха мел диначул а оьзда дина ахь. Хьо кегийчех я мисканаш, я хьалдерш а ца къестийра ахь. 11ХӀинца, сан йоӀ, ма кхера хьо! Ахь дехнарг чекхдоккхур ду ас, хьо оьзда зуда хилар массарна а хаьа дела[+]. 12[+]Амма бакъду, со хьо Ӏалашъян а, хьуна гӀо дан а дезаш болчу гергарчех велахь а, кхин а ву цхьа стаг, сол юххера гергара а волуш. 13Тховса кхузахь буьйса яккха. Нагахь санна кхана цо хьо тӀеэцахь, дика хир ду. Ткъа хьо тӀелаца цунна ца лаахь, ас тӀелоцур ю хьо. Аса иза дийна волчу Везачу Элах чӀагӀо йо! ХӀинца дӀайижа сахиллалц».

14БоӀазан когашкахь сахиллалц Ӏийра Рути. Шаьшшиннан яххьаш вовшашна къастале, сатасале хьалагӀаьттира Рути. ТӀаккха БоӀаза элира цуьнга: «Цхьаьнгге а ма тосадалийта кхуза хьо еана хилар».

15Юха БоӀаза элира Рутига: «Схьалаца хьайн йовлакх».

Рутис йовлакх схьалецира. БоӀаз, цунна ялх барам мукх а белла, иза цунна ги а тесна, гӀала вахара. 16Ткъа Рути марнана йолчу яхара. Марнанас хаьттира цуьнга: «Хьайчух хӀун хилира, сан йоӀ?»

Оцу стага шена динарг дерриге а марнене дӀадийцира Рутис: 17«ХӀара ялх барам мукх а белла, цо элира соьга: „Хьайн марнанна тӀе даьссачу куьйгашца ма гӀо“».

18НуӀмата элира: «ХӀара гӀуллакх чекх муха долу хаъалц, собар де ахь. И стаг Ӏийр вац и гӀуллакх тахханехь чекх ца доккхуш».

#### 4


БоӀаза Рути йигар

1ГӀала чу воллучохь йолчу, нах гуллучу майдане а вахана, охьахиира БоӀаз. Цо вуьйцуш волу стаг а вара хӀеттахь тӀехволуш. ТӀаккха БоӀаза элира цуьнга: «Схьа а волий, охьахаахьа». Важа веана охьахиира[+]. 2Кхайкхина, къанойх итт стаг а схьавалийра БоӀаза. Шайга охьаховшар дехча, уьш охьахевшира. 3ТӀаккха оцу гергарчу стаге элира БоӀаза:

«Муаби-махкара цӀа йирзинчу НуӀмата вайн вешех Элималиках дисна долу доьзалан латта духкуш ду. 4Хьоьга иза дӀахазийта сацам бина ас. ХӀара нах а болуш, массо а сан халкъан къаношна а хууш, и дакъа ахь дӀаэца, хьо юххера гергара волу дела. Хьайна и эца лаахь, эца, ткъа эца ца лаахь, соьга схьахаийта. Хьо воцучун цкъа цхьанна а и схьаоьцийла дац, хьол тӀаьхьа эца йиш ерг со ву».

Вукхо ша оьцу элира[+].

5ТӀаккха БоӀаза дӀахаийтира цуьнга: «Нагахь НуӀматан доьзалан латта оьцуш хилча, веллачун зуда, муабахо йолу Рути а хьайна йига езар ю ахь, лаьттан дакъа веллачун доьзалан долахь дисийтархьама»[+].

6«Йиш яц сан и сайна йига, сайн дакъа декъна ца хилийтархьама. Сан йиш йоцу дела, ахь тӀеэцахь иза», – элира гергарчо.

7[+]Цу заманчохь Исраил-махкахь иштта Ӏедал хилла: дакъа оьцуш, я хуьйцуш, я бина мах чӀагӀбеш, цхьаммо шен мача, схьа а яьккхина, кхечуьнга луш. И саннарг дар тоьшалла чӀагӀдар санна хилла Исраил-махкахь[+]. 8Оцу гергарчу стага, шен когара мача схьа а яьккхина, элира: «И зуда а, и дакъа а хьайна схьаэца».

9ТӀаккха БоӀаза къаношка а, массо а адамашка а элира: «ХӀинца шу теш ду Элималикан а, Халин а, Махьланан а долахь мел хилла долу хӀума ас НуӀматера схьаэцар. 10[+]Иштта шу тахана теш а долуш, веллачун дакъа цуьнан цӀартӀехь дитархьама а, цуьнан цӀе вежаршна юкъара ца яйархьама а муабахо йолу, Махьланах йисина йолу зуда Рути ас сайн дола йоккху»[+].

11[+]ТӀаккха цигахь мел долчу адамо а, къаноша а элира: «Тхо теш ду-кх.

Везачу Эло декъала йойла Рахьал а, Леа а санна,
хьан керта йогӀуш йолу и зуда.
Цара шиммо а дебийтира Исраилан халкъ.
Беркат догӀийла хьан цӀенна тӀе Эпратехь.
ЦӀе йоккхуш стаг хуьлийла хьо Байтлахамехь[+].
12[+]Везачу Эло хьуна цу къоначу зудчуьнгара лун йолу тӀаьхье бахьана долуш,
Тамарас ЯхӀудана винчу Парасан доьзал санна,
хуьлийла хьан доьзал»[+].

13БоӀаза и шена йига а йигира, цунах цунна зуда а хилира. И шиъ цхьанакхетча, Везачу Эло иза берах а хилийтира, цо кӀант а вира[+]. 14-15Зударша НуӀмате бохура: «Хастам бу Везачу Элана! Цо ца йити хьо, йоккха хилча, Ӏалашъян а, гӀо дан а стаг воцуш. ЦӀе йоккхуш стаг хуьлийла цунах Исраил-махкахь. Хьан дог доккха дийр ду хӀокху кӀантах, ворхӀ кӀантал а тоьлуш йолчу, хьо езаш а йолчу, хьан несо и вина дела»[+].

16И бер, схьа а оьций, марахь леладора НуӀмата, цунна баба а хилла, кхебира цо иза. 17Лулахоша Ӏабади аьлла, цӀе а тиллинера цунна. «НуӀматан кӀант ву-кх хӀинца», – олура цара.

И Ӏабади Дауд-паччахьан да волчу Юшаян да вара. 18[•]ХӀара ю Парасан тӀаьхье: Парасан хилира кӀант Хьацрани[+]. 19Хьацранин хилира кӀант Рам. Раман хилира кӀант Ӏамминадаб. 20Ӏамминадабан хилира кӀант Нахьшон. Нахьшонан хилира кӀант Салман[+]. 21Салманан хилира кӀант БоӀаз. БоӀазан хилира кӀант Ӏабади. 22Ӏабадин хилира кӀант Юшай. Юшаян хилира кӀант Дауд.

### Шамъал

#### Шамъал

Шамъал


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]


Паччахьаллех лаьцна хьалхара тептар:


Шамъал а, Шаул-паччахь а


Дешхьалхе

Хьалхалерчу заманахь мехкан куьйгалхоша олалла дора Исраил-махкахь, цул тӀаьхьа бен паччахьаша олалла дан ца доладелира. Паччахьаллийн гӀуллакхийн хьалхарчу тептар тӀехь цхьана олаллин кепера вукху олаллин кепе хьал хийцаран заманах лаьцна яздина ду. Исраил-махкахь и хийцар дукхахьолахь кхаа стагах доьзна хилла: мехкан куьйгалхойх тӀаьххьарниг волчу Шамъалах а (1:1–7:17), Исраилан халкъана тӀехь хьалхара паччахь волчу Шаулах а (8:1–15:35; 31:1-13), Дауд-паччахьах а (16:1–30:31). Ткъа Дауд-паччахь хилале хьалха цунах лаьцна хилла долу дийцарш Шамъалах а, Шаулах а долчу дийцаршца доьзна ду.

ДӀаяханчу заманашкахь хиллачух лаьцна долчу товратан дийцаршкахь санна, тептаран коьрта ойла иштта ю: Далла тешаме хиларо кхиам ло, ткъа Цунна муьтӀахь ца хиларо бохам бо. И кхаъ шеко йоцуш бовзийтина 2-чу коьртан 30-чу аятахь Везачу Эло динан да волчу Ӏелига иштта аьллачу дешнашкахь: «Сан сий деш волчун Аса а дийр ду сий, амма Сан цӀе сийсаза йоккхуш верг юьхьӀаьржачу а хӀуттур ву».

Тептар тӀехь паччахьаш дӀахӀотторх лаьцна дӀаязйина иэйина ойланаш ю. Везачу Элана Ша Исраилан халкъан бакъволу Паччахь санна хетара, амма, наха динчу дехарна жоп луш, Везачу Эло царна цхьа паччахь къобалвира. Делахь а, паччахьна а, халкъана а тӀехь Дела ву – Иза царна тӀехь олалла Дийриг а, кхел Йийриг а хуьлу (2:7-10). Делан хьехамашка хьаьжжина, массо а нехан бакъонаш ларъян езара, стаг хьал долуш я къен велахь а.

#### 1


Элкханах а, цуьнан доьзалх а лаьцна

1Эпрайман лаьмнаш тӀехь Ӏуьллуш йолчу Раматайм-Цупамахь[*] Ӏаш хилла Элкхан цӀе йолу цхьа стаг. Элкхан ша Цупин доьзалх схьаваьлла вара. Цуьнан ден цӀе Ярохьам хилла, ткъа Ярохьам ЭлихӀун кӀант хилла, ЭлихӀун да ТӀохьа хилла. Ткъа ТӀохьа эпратхо волчу Цупин кӀант хилла. 2Элкханан ши зуда яра. Цхьана зудчун цӀе Хьанат яра, вукхун цӀе Паннана яра. Паннанин бераш хилла, ткъа Хьанат доьзалхой боцуш хилла. 3ХӀора шарахь, билгалдаьхначу деношкахь, Элкхан Шилун-гӀала воьдуш хилла массо а ницкъашна тӀехь волчу Везачу Элана[*] лерина долу гӀуллакх дан а, Цунна сагӀа даккхийта а. Шилунехь Везачу Элан динан дай бара Ӏелин кӀентий: Пайнехьассий, Хьапний[+]. 4Ша, сагӀа а даккхийтина, цӀа веача, Элкхана шен зудчунна Паннанина а, цо бинчу доьзална а цу сагӀин дакъа луш хилла[+]. 5Хьанатана тоьлла долу дакъа луш хилла цо, хӀунда аьлча иза цунна дукхах езаш хилла, Везачу Эло цунна доьзалхой ца беллехь а[*]. 6Везачу Эло цунна бераш ца далар бахьана долуш, Паннанас Хьанат кест-кестта сийсазйора, цуьнга сагатдайтархьама. 7И сурт Паннанас цунна хӀора шарахь хӀоттадора, Хьанат Везачу Элан цӀа чу мосазза йоьду. Цо ша хьийзаяран барам тӀехбаьлча, иза йоьлхура, цо яа хӀума ца йоура. 8Цуьнан майрачо Элкхана цуьнга элира: «Хьанат, хьо хӀунда йоьлху? Ахь яа хӀума хӀунда ца йоу? Хьан дог стенна Ӏийжаш ду? Со хьуна итт кӀантал ца тоьлу?»[+]


Хьаната Деле доьху

9Цхьана дийнахь, Шилунахь шаьш яа хӀума йиъна а, мелла а девллачул тӀаьхьа, Хьанат хьалагӀаьттира. Динан да волу Ӏела Везачу Элан цӀийнан неӀсагӀи тӀехь Ӏаш вара[+]. 10Хьанат, чӀогӀа дог доьхна, йоьлхуш, Везачу Эле доьхуш яра. 11[+]Цо шен доӀанехь нигат дира:

«Массо а ницкъашна тӀехь волу Веза Эла!
Тидам бехьа сан деган лазаме!
Со хьайна дагаяийтахьа!
Йиц ма ехьа!
Ахьа суна божабер лахь,
аса иза Хьуна массо а йолчу ханна дӀалур ду.
Цуьнан коьртарчу месех урс а хьакхалур дац»[+].

12Дехха доӀа дира Хьаната. Цу хенахь Ӏела Хьанатан балдашка хьоьжуш вара. 13Иза шен дагахь доӀа деш яра: цуьнан балдаш хьуьйш дара, амма цо дуьйцург хезаш дацара. Цундела Ӏелина иза мелла ю моьттира. 14Цо цуьнга элира: «Хьо мелла ю! Малар дита деза!»

15Хьаната жоп делира: «Иза иштта дац, сан эла. Аса я чагӀар а, я йий[*] а ца мелла. Со сайн кийрара бала Везачу Эле дӀабелхош ю. 16Хьан ялхо йолчу сох вон зуда ма хеталахь. Аса оццул деха доӀа даран бахьана соьгахь лаьтташ болу бала бу».

17Ӏелас цуьнга элира: «Марша гӀойла хьо. Исраилан Дала хьан доӀанна жоп лойла».

18Хьаната цуьнга элира: «Хьо суна реза хуьлийла лаьара суна!» Иза шен новкъахула дӀаяхара. Цо яа хӀума а йоура, хӀинца хьалха санна сингаттаме а ца хетара иза[+].


Шамъал дуьнен чу валар а, иза Везачу Элана дӀавалар а

19Ӏуьйранна хьала а гӀаьттина, Далла корта а тоьхна, уьш шайн цӀа долчу Раме юхабахара. Элкхан шен зудчуьнца дӀавижинчул тӀаьхьа Дала Хьанатан дехар Шена дагадаийтира. 20Дукха хан ялале иза берах хилира. Шен зама тӀекхаьчча, цо кӀант вира, цуьнан цӀе Шамъал аьлла тиллира (иза «Далла хезна» бохург ду). И цӀе цунна тиллар и кӀант Хьаната Деле вехар дара.

21Шен доьзалца хӀора шарахь ша ма-ваххара, Шилуне Везачу Элана сагӀа даккхийта а, ша дина долу нигат кхочушдан а вахара Элкхан. 22Амма Хьанат цаьрца ца яхара. Цо Элкхане элира: «КӀант вакхочуьра а ваьккхина, аса иза айса дӀавуьгур ву цига, Везачу Элана дӀа а лур ву, массо а ханна цигахь Ӏайта».

23Элкхана цуьнга элира: «Хьайна бакъахьа хеттарг де. ЦӀахь Ӏан мегар ду хьуна, кӀант вакхочуьра ваккхалц. Дала къобалбина тӀеоьцийла хьан лаам». Цуьнан зуда цӀахь Ӏийра, кӀант вакхочуьра ваккхалц.

24Иза вакхочуьра къастийначул тӀаьхьа, Хьанат цуьнца Шилуне яхара. Цо, ша дӀайоьдуш, шеца кхо шо кхаьчна долу бежана[*] а, кхо сахь дама а, цхьа пӀаьлдиг чагӀар а даьхьира. Иза Шилунерчу Везачу Элан цӀа чу еара, шеца кхуьуш волу шен кӀант а валош. 25Схьадалийначу бежанна урс хьаькхира. Ӏела волчу шайн кӀант схьавалийра дас-нанас. 26Хьаната элира: «Сан эла! Хьо дийна хилар санна бакъ ду хьуна, тоххара хӀоккхуза дӀа а хӀоьттина, Везачу Эле доьхуш доӀа деш хилларг со хилар. 27ХӀара хьуна гуш долу бер ду хьуна аса Цуьнга дехнарг. Везачу Эло суна жоп делира, аса дехнарг кхочуш а деш. 28Аса хӀара кӀант Везачу Элана дӀало. Ша дуьнен чохь мел йоккхучу хенахь Везачу Элана гӀуллакх деш хир ву хӀара».

Цо цигахь Везачу Элана Ӏибадат дира.

#### 2


Хьанатан доӀа

1[+]Ша доӀа деш Хьаната элира:

«Сан дог Везачу Элах доккхаде!
Везачу Эло Шен ницкъаца соьца болу ларам лакхабаьккхина!
Ахьа со кӀелхьаръяккхарх йоккхаеш,
со сайн мостагӀех йоьлу[+].
2Везачу Элал веза цхьа а вац,
Хьох тераниг дуьнен чохь а вац!
Чхаро санна, адам Ӏалашдеш тхан Дела воцург цхьа а вац[+].

3Деза детташ, къамелаш ма де,
ма ала кӀоршаме дешнаш!
Веза Эла массо а хӀума гуш ву.
Нехан массо а гӀуллакхашна нийсонца тӀе а хьожу.
4Ницкъболчеран секхаӀад кагло!
ЭгӀаза верг ницкъ болуш хуьлу[+].
5Буьзна хилларш, леш санна, къахьоьгуш бу,
меца лелларш, буьзна, садоӀуш бу.
Бер ца хуьлуш йолчо ворхӀазза бер до,
ткъа дукха кӀентий болуш хилларг синца эшна ю[+].
6Везачу Эло вен а воь, чу са а кхуллу,
стаг Ӏожалле дӀа а хьажаво, веллачуьра ден а во[+].
7Везачу Эло цхьаьнга къелла кховдайо, вукхуьнга хьал ло,
цхьаннан цӀе йожайо, вукхуьнан хьала а йоккху[+].
8Везачу Эло къен верг чена юккъера хьалаайаво,
овкъарш юккъера мисканиг схьавоккху.
Иза хьалдолчаьрца нийсса дӀахӀоттаво,
цаьрга паччахьаллин сийнна шерет[*] дойту.

Дуьненан бух Везачу Элан ма бу,
цу тӀехь Латта ДӀахӀоттийнарг а Иза ву[+].
9Везачу Эло шен нехан лар Ӏалашйо,
хьарамалла лелорш хӀаллакбо,
уьш боданехь къайла а бохуш.

Церан ницкъ хиларх пайда бац,
и ницкъ цаьргара шайгара бен бацахь[+].
10Шена дуьхьалваьлларг Везачу Эло дуьнен чуьра войу,
стигалара схьа царна оьгӀазло а еш.
Делан кхел дуьненан массо а маьӀӀе кхочур ю.

Ша хаьржинчу паччахье Цо олалла а лур ду,
Ша къобалвинчуьнца болу ларам лакха а боккхур бу»[+].

11Элкхан доьзалца Раме юхавирзира, ткъа Шамъал динан да волчу Ӏелина уллохь Везачу Элана гӀуллакх деш Ӏийра.


Ӏелин кӀенташа летийна къинош

12Ӏелин кӀентий чӀогӀа вон нах хилла. Цара Веза Эла къобал а ца вора,[+] 13я динан дайша нахаца лелон езаш йолу юкъаметтиг а ца хаьара царна. Цхьаммо, сагӀа а даьккхина, жижиг кхехкочу хенахь, динан ден жима гӀоьнча, шен кхо маӀа йолу мӀара а бахьаш схьа а вогӀий, 14яй чу, я ялгӀу чу, я кеда чу иза а Ӏуттий, цу чуьра тӀейогӀаелларг схьа а оьций, дӀавоьдура. Иштта «гӀиллакх» хӀоттадора цара массо а Шилуне вогӀуш волчу исраилхочуьнца. 15Везачу Элана лерина долу махьаран даьтта дагадале, динан ден жимачу гӀоьнчас, схьа а вогӀий, цӀий доккхуш волчуьнга олура: «Динан дена кхарза жижиг ло. Цо хьоьгара кхехкийна жижиг схьаоьцур дац, соьга буьйданиг ло».

16Нагахь санна цхьаммо шега: «Цкъа собар де махьаран даьтта дагийна даллалц, цул тӀаьхьа хьур ду ахьа хьайн даго ма-бохху жижиг» – аьлча, цо олура: «ХӀинца схьало. Ахьа ца лахь, аса нуьцкъала схьадоккхур ду хьоьгара иза»[+].

17Цу кегийчу наха Везачу Элана хьалха чӀогӀа доккха къа латийнера, хӀунда аьлча цара шаьшшиъ Везачу Элана сагӀа даккхарх ца вешийла гойтура.


Шамъал Шилунехь

18Шамъала Шилунехь ша Везачу Элана гӀуллакх деш волчу хенахь, динан дайша лелон езаш йолу ийпад цӀе йолу бедарш тӀеюхура. 19Леррина тӀехула йоьхна лелош йолу бедарш цунна шен нанас, тега а тоьгий, хӀора шарахь яхьаш хилла, иза шен майрачуьнца сагӀа даккха йогӀуш. 20Ӏелас, Элкханний, цуьнан зудий декъал а деш, олура: «Везачу Эло кхин а бераш лойла шуьшинна хӀокху аша Везачу Элана дӀавеллачу кӀантана дуьхьал». И шиъ шайн цӀа доьдура. 21Веза Эла Хьанатана тӀехьаьжна хилла: цо кхин а кхо кӀант а, ши йоӀ а йина. Ткъа церан кӀант Шамъал Везачу Элана уллохь воккха хуьлуш хилла[+].


Ӏелига цуьнан кӀенташа ла ца дугӀу

22Ӏела чӀогӀа къена вара. Цунна хезаш дара шен кӀенташа массо а исраилхошка хӀоттош дерг а, уьш Везачу Элан деза четар лаьттачу кертахь гӀуллакх деш болчу зударшца лела бохуш дерг а[+]. 23Цо цаьрга элира: «ХӀунда лелабо аша и болх? Массо а нахера суна шух лаьцна вониг хеза. 24Сан бераш, суна шух лаьцна хезаш дерг вон хабар ду. Везачу Элан лаамехь долчу халкъо шух лаьцна вониг дуьйцу. 25Стага вукху стагана дуьхьал ша вониг дича, Дела царна юккъе хӀотта мега. Ткъа аша Везачу Элана дуьхьал вониг лелош хилча, шуна тӀе мила хӀуттур ву?»

Амма цара шайн дас бохучуьнга ла ца дугӀура, Везачу Эло цу хенахь уьш байа сацам бина хилла дела[+]. 26[+]Ткъа Шамъал воккха хуьлуш вара, шех Везачу Элан а, нехан а бӀаьрг бузуьйтуш[+].


Ӏелин доьзалх лаьцна Делера хаам бар

27Ӏела волчу Делан стаг веара. Цо элира: «Везачу Эло хьоьга иштта боху: „Хьан ден цӀенна Со ца вовзийтира Ас, уьш Мисар-махкахь пирӀунан цӀа чохь леш болчу хенахь[+]? 28[+]Массо а исраилхойн тайпанашна юккъера хаьржина вацара Аса хьан дай шех схьабевлла волу АхӀарон Сайн динан да хилийта а, сагӀа доккхучу кхерче ваийта а, хаза хьожа йогӀу хӀума ягаяйта а, Суна хьалха динан дас лелош йолу ийпад лелаяйта а? Массо а Исраилан кӀенташа Сан дуьхьа доккхуш долчу сагӀанийн дакъа ца кхочуьйтура Аса хьан цӀенна[+]? 29ХӀунда бетта аша Сан дуьхьа доккхуш долчу жижиган а, баьпкан а сагӀанийн дакъошна тӀе когаш, Аса Сайн цӀенна лерина долчу? Сан Исраилан халкъо Суна даьхначу сагӀанийн уггар тоьллачу дакъойх хьан кӀентий буза а беш, ахьа Со дӀатеттина“».

30Цул тӀаьхьа цу стага элира: «Исраилан халкъан Дала аьлла дара: „Хьан цӀа а, хьан ден цӀа а массо а хенахь Сан бӀаьргашна хьалха гӀуллакх деш хир ду“. Амма хӀинца Везачу Эло боху: „Иза иштта хир дац! Сан сий деш волчун Аса а дийр ду сий, амма Сан цӀе сийсаза йоккхуш верг юьхьӀаьржачу а хӀуттур ву[+]. 31ТӀейогӀур ю Аса хьан массо а тӀаьхье хӀаллакьеш йолу зама. Хьан доьзалера цхьа а стаг къанло хан тӀекхаччалц вехар вац[+]. 32Исраилан мохк толуш дӀагӀур бу, амма хьуна гун дерш хьан доьзале кхочун долу вонаш ду. Хьан доьзалхойх цхьа а къанвелла лийр вац. 33Сайн кхерчан уллора массо а дӀавоккхур вац Аса. Цхьаъ вуьтур ву Аса цуьнан бӀаьргаш бӀарздаллалц, цуьнан гӀора дӀадаллалц. Хьан мел йолу тӀаьхье гӀеметтахӀоьттинчу хенахь лийр ю. 34[+]Аса билгало йоуьйтур ю хьуна и зама тӀекхаьчнийла хоуьйтуш: хьан ший а кӀант, Хьапни а, Пайнехьас а, цхьана дийнахь лийр ву[+]. 35Аса Сайна тешаме динан да дӀахӀоттор ву: цо, Сан даге хьаьжжина, Аса ма-бохху гӀуллакх дийр ду. Аса цуьнан тайпа ницкъ болуш хуьлуьйтур ду. Цо, ша мел веха, Аса хаьржинчу паччахьан гӀуллакх а дийр ду[+]. 36Хьан цӀийнах мел виснарг цунна корта тоха вогӀур ву, жимма ахча я баьпкан дакъа ло бохуш. Цара цуьнга дехар дийр ду: ‘Динан дас беш болу муьлхха а болх лохьа суна, сайна сискал яккха’, – бохуш“».

#### 3


Дала Шамъале тӀекхойкху

1Кхиъна вогӀуш волу Шамъал Ӏелина уллохь Везачу Элана гӀуллакх деш вара. Цу деношкахь Делера хаам нахе наггахь бен хуьлуш бацара, Делера долу сурт а наггахь бен ца хӀуттура[+]. 2Цхьана буса Ӏела шен меттахь вижина Ӏуьллуш вара. ТӀаьхьарчу хенахь цуьнан бӀаьргаш телхина догӀуш дара, цундела цунна хӀумма а ца гора. 3Сатасале, богуш болу Делан къуьда дӀабаза болчу хенахь, Шамъал Везачу Элан дезачу четар чохь вижина Ӏуьллуш вара. Цу четар чохь лаьтташ Делан деза тӀорказ а дара. 4Веза Эла Шамъале кхайкхира. Цо жоп делира: «Кхузахь ву со!» 5Ведда Ӏела волчу а вахана, цо элира: «Со кхузахь ву. Хьо соьга кхайкхирий?»

Амма Ӏелас элира: «Со хьоьга ца кхайкхира. Вало, дӀавижа».

Шамъал, дӀа а вахана, дӀавижира. 6Веза Эла юха а цуьнга кхайкхира. Иза шолгӀа а, Ӏела волчу схьа а веана, вистхилира: «Со кхузахь ву. Хьо соьга кхайкхирий?»

Амма вукхо элира: «Сан кӀант, со хьоьга ца кхайкхира. ДӀа а гӀой, дӀавижа». 7Шамъална цу хенахь Везачу Элан аз ца девзара, хӀунда аьлча Цуьнан дош Шамъална схьа ца делладеллера.

8КхозлагӀа а Веза Эла Шамъале кхайкхира. Иза юха а, хьала а гӀаьттина, Ӏела волчу а веана, вистхилла: «Со кхузахь ву. Хьо соьга кхайкхирий?»

ТӀаккха Ӏелина хиира, кӀанте кхойкхуш Верг Веза Эла вуйла. 9Ӏелас Шамъале элира: «Юха а, дӀагӀой, дӀавижа. Нагахь санна хьайга юха а цхьаммо кхайкхахь, цуьнга ала: „Вистхила, Веза Эла, Хьан лай Хьоьга ладугӀуш ву“».

Шамъал, шен метте дӀа а вахана, дӀавижира. 10Веза Эла, схьа а веана, дӀа а хӀоьттина, хьалха санна кхайкхира: «Ва Шамъал!»

Шамъала элира: «Вистхила, Веза Эла, Хьан лай Хьоьга ладугӀуш ву!»

11Везачу Эло Шамъале элира: «Аса Исраилан махкахь цхьа хӀума дийр ду, и шена хезначун шинна а лерга чу зов догӀур ду[+]. 12Цу дийнахь Аса Ӏелин доьзална тӀехь Айса мел аьлларг кхочушдийр ду. Аса иза дӀа а долор ду, чекх а доккхур ду. 13Аса цуьнга аьлла ду, цуьнан цӀенна тӀехь массо а тӀейогӀучу ханна таӀзар дийр ду аьлла, хӀунда аьлча цо шен кӀенташа лелош долчу къинойх лаьцна а, цара лелош долчу дастамечу хӀуманех лаьцна а шена хуъушехь, уьш саца ца бина дела. 14Аса чӀагӀо йо, цуьнан цӀенна тӀехь долу къинош муьлхха а тайпана даьккхинчу сагӀанаша дӀадохур дац аьлла».

15Шамъал Ӏуьйре тӀекхаччалц вижина Ӏиллира. Ша хьалагӀаьттинчул тӀаьхьа, цо Везачу Элан четаран неӀ дӀайиллира. Иза ца хӀуттура Ӏелига шена буьйсанна хезнарг дӀадийца. 16Амма Ӏелас кхуьнга ша дӀакхайкхира: «Сан кӀант Шамъал!»

Цо элира: «Со кхузахь ву».

17ТӀаккха Ӏелас элира: «Хьоьга хӀун элира? Хьайга аьллачух хӀумма а къайладаккха ма гӀерта. Дала хьуна чӀогӀа таӀзар дийр ду, ахьа сох хӀумма а къайладаккхахь»[+]. 18Цхьа а хӀума къайла ца хьош, Шамъала дерриге а цуьнга дӀадийцира. ТӀаккха Ӏелас элира: «Иза Веза Эла ву. Цо Шена бакъахь хеттарг дойла!»[+]

19Шамъал воккха хилира. Веза Эла цуьнца вара, Цуьнан цхьа а дош кхочуш ца хуьлуш ца дисира[+]. 20Исраил-махкахь массо а меттехь, Дан-гӀалара дуьйна Беар-ШабаӀе кхаччалц, массарна а хиира Шамъалах Везачу Эло къобалвина волу пайхамар вина хилар[+]. 21Шен дашехула Ша вовзуьйтуш, Шилунехь Шамъална дуьхьалвогӀура Веза Эла.

#### 4

1ТӀаккха Шамъал массо а исраилхошка наггахь вистхуьлура.


Везачу Элан тӀорказ йийсаре дуьгу

Цу заманчохь исраилхой пӀелаштамхошна дуьхьал тӀом бан арабевлла хилла. Исраилхойн меттамотт Абани-Ӏазарна генахь боццуш лаьтташ хилла, ткъа пӀелаштамхой Апакх олучу гӀалина уллохь севцина. 2Исраилхошна дуьхьал лата дӀахӀиттинера пӀелаштамхой. Уьш вовшахлетира. ПӀелаштамхоша исраилхой эшийра. Цигахь виъ эзар стаг вуьйжира исраилхошна юкъара. 3Адам шайн меттаматте юхадеара. Исраилхойн къаноша элира: «Везачу Эло хӀунда белла техьа пӀелаштамхошка вай эшадан ницкъ? Вай Шилунера Везачу Элаца бинчу бертан тӀорказ схьаэца деза. Иза вайца хир ду, цо вай мостагӀийн куьйгех кӀелхьара а дохур ду»[+]. 4[+]Нах Шилуне а бахийтина, цигара массо а ницкъашна тӀехь волчу Везачу Элаца бина барт дагабоуьйтуш долу тӀорказ схьадаийтира. ТӀорказан негӀар тӀехь Ӏаш дашо деза ши малик дара. Царна тӀехула яра Везачу Элан меттиг. Цу тӀорказна уллохь Ӏелин ши кӀант вара, Хьапний, Пайнехьассий[+]. 5Везачу Элаца бинчу бертан тӀорказ шаьш долчу схьакхаьчча, исраилхоша йоккха гӀовгӀа яьккхира, дерриг латта а дегош. 6И баккхийберан мохь шайна хезча, пӀелаштамхоша элира: «Ӏебархойн агӀонехь ма чӀогӀа маьхьарий хьоькху. И хӀун ду техьа?» Царна хиира Везачу Элан тӀорказ исраилхойн меттаматте схьакхаьчнийла. 7ПӀелаштамхой кхерабелира. Цара элира: «Церан Дела веана уьш болчу. Вайгахь боккха бала бу! Иштта долу хӀума хьалха цкъа а ца хилла! 8Бала бу вайгахь! Хьан дохур ду вай цу ницкъ болчу деланийн карара? Цу деланаша, таӀзарш деш, мисархой хӀаллакбина яьссачу аренгахь. 9ЧӀагӀ а лой, майра хила, пӀелаштамхой! Вайна карабаьхкина болу Ӏебархой санна, церан кара а дахана, церан леш хилла ца латтархьама. Доьналла долуш хила, цаьрца лата кийча хила!»[+]

10Уьш чӀогӀа летира, исраилхой эша а беш. ХӀора дийна висина волу исраилхо, ведда, шен цӀа вахара. Исраилхой чӀогӀа эшийра цу тӀамехь, ткъе итт эзар гӀашло вен а вуьш. 11Делан тӀорказ пӀелаштамхойн карадахара, ткъа Ӏелин ши кӀант, Хьапний, Пайнехьассий, велира[+].


Ӏелин валар

12Оццу дийнахь цхьа бен-яманхо, тӀом болчуьра ведда, Шилуне кхечира. Цунна тӀера бедарш этӀийна яра, коьрта тӀехь чан яра[+]. 13Ӏела гӀали чу воьдучохь лаьтташ долчу кевнан неӀарехь хиъна Ӏаш вара, хьоьжуш. Цуьнан дог, Делан тӀорказах хӀун хилла ца хууш, лозуш дара. Веанчу цу стага тӀамехь долу хьал дийцича, массо а стаг велха дӀахӀоьттира. 14Шена и белхар хезча, Ӏелас хаьттира: «И хӀун гӀовгӀа ю?» Цу стага, тӀе а веана, шадерг а дӀадийцира. 15Цу хенахь Ӏелин дезткъе берхӀитта шо дара. Цуьнан бӀаьргаш, са ца гуш, кхоьлина дара[+]. 16Цу стага цуьнга элира: «Со меттаматтера схьавеана. Тахана тӀом болчуьра ведда со».

Ӏелас цуьнга хаьттира: «ХӀун хилла цигахь, жима къонах?»

17Хаамчас жоп делира: «Исраилхой пӀелаштамхойх бевдда. Вай цара эшийна. Хьан ший а кӀант велла. Делан тӀорказ мостагӀийн карахь ду».

18Цо Делан тӀорказ хьахошшехь, Ӏела ша Ӏаш волчу гӀанта тӀера аркъал охьавуьйжира. Вортанан даьӀахк каг а елла, иза велира. Цуьнан кхалхар иштта сиха хилира, иза чӀогӀа къена а, дегӀана веза а волу дела. Иза шовзткъа шарахь Исраилан мехкан куьйгалхо хилла Ӏийна ву.


Пайнехьасах йиснарг ялар

19Ӏелин нус, Пайнехьасан зуда, кестта бер дан дезаш яра. Делан тӀорказ пӀелаштамхойн карадахнийла а, шен мардай, майрий веллийла а хиъча, иза ца лайна, зуда берах хьовзийра. Дукха хан ялале, цо бер дира. 20Иза лечу хенахь, цунна тӀехь лаьтташ болчу зударша элира: «Ма кхера. Ахьа кӀант вина». Амма иза схьахьожуш а, йистхуьлуш а яцара[+]. 21«Везачу Элан сий Исраил-махкара дӀадаьлла», – аьлла, цо шен кӀентан цӀе Ихвади тиллира (иза «сий доцург» бохург ду). Делан тӀорказ мостагӀийн карадахана дела, шен мардай, майрий велла дела, тиллина цо и цӀе кӀантана. 22Цо элира: «Исраилан махко Везачу Элан сий дайина, Делан тӀорказ мостагӀийн карадахана дела»[+].

#### 5


Делан тӀорказо пӀелаштамхошна зе до

1Делан деза тӀорказ йийсаре а дигна, пӀелаштамхоша иза Абани-Ӏазарера Ашдод-гӀала схьадеара[+]. 2Цара деза тӀорказ, схьа а эцна, шайн дела волчу ДагӀонан цӀа чу диллира. Цара иза ДагӀонан суьртана уллохь охьахӀоттийра[+]. 3ШолгӀачу Ӏуьйранна ашдодхой самабевлча, царна гира ДагӀонан тӀулгах дина долу сурт Везачу Элан тӀорказна хьалха бертал Ӏуьллуш. Хьала а айдина, ДагӀонан сурт цара ша хиллачу дӀахӀоттийра[+]. 4Вукху Ӏуьйранна нах самабевлча, царна гира Везачу Элан тӀорказна хьалха бертал Ӏуьллуш долу ДагӀонан сурт, цуьнан корта а, ший а куьг а, схьа а даьккхина, неӀсагӀи тӀехь Ӏуьллуш. Дохоза дегӀан гӀад диснера[+]. 5И бахьана долуш таханлера де тӀекхаччалц я динан дай а, я кхиболу нах а, Ашдод-гӀаларчу ДагӀонан цӀа чу шаьш баьхкича, цкъа а неӀсагӀи тӀе ца бовлу[+]. 6Везачу Эло дуьне гатдинера ашдодхошна. Уьш эшош таӀзар дора Цо царна, дегӀа тӀе хӀуманаш юьйлуьйтуш, Ӏазап хьоьгуьйтура. И хьал Цо Ашдод-гӀалахь хӀоттийна а ца Ӏаш, цунна уллохь йолчу яртийн бахархошка а хӀоттийнера. 7Шайна и сурт гича, ашдодхоша элира: «Исраилан Делан деза тӀорказ вай долчохь кхин дита йиш яц! Цо даккхий зенаш хуьлуьйту вайна а, вайн дела волчу ДагӀонна а». 8Цара, пӀелаштамхойн мел волу куьйгалхо схьа а гулвина, хаьттира: «ХӀун до вай Исраилан халкъан Делан дезачу тӀорказна?»

Вукхара элира: «Вай и тӀорказ Гати-гӀала дӀадахьа деза».

Цара иза Гати-гӀала дӀадаьхьира. 9Иза цига дӀа-ма-даьхьнехь, Везачу Элан куьг цига а кхечира. Нах чӀогӀа инзарбохуш, царна тӀе доккха Ӏазап хӀоьттира, массеран а дегӀа тӀе ирча хӀуманаш евлира, воккха-жима ца къастош. 10Цул тӀаьхьа цара Делан тӀорказ Ӏекхран-гӀала дӀадаьхьира. Амма иза цига дӀадаьхьча, цу гӀалара бахархой чӀогӀа боьхна хьаьвзира. Цара бохура: «Тхо долчу исраилхойн Делан тӀорказ схьадеана тхо а, тхан гӀала а хӀаллакьян». 11ТӀаккха цара, массо а пӀелаштамхойн куьйгалхо схьа а гулвина, элира: «Исраилан мехкан Делан деза тӀорказ ша хиллачу дӀадахьийта, цо вайн мохк а, вайн адам а хӀаллакдале!» Ӏекхран-гӀалара бахархой чӀогӀа кхерабелла хилла, хӀунда аьлча церан дахар цу хенахь чӀогӀа эрчадаьлла хилла дела. 12Байаза бисинарш дегӀа тӀехь хӀуманаш евлла хилла. Адаман белхар стигала хьалакхочура.

#### 6


Везачу Элан тӀорказ юхадерзадо

1ВорхӀ баттахь латтийна пӀелаштамхоша Везачу Элан тӀорказ шаьш долчохь. 2Динан дай а, эвлаяаш а схьа а гулбина, цара элира: «ХӀун до вай Везачу Элан дезачу тӀорказна? ХӀара шен махка дӀа муха дахьийта деза дийцийша тхуна!»

3Вукхара элира: «Шаьш Исраилан халкъан Делан тӀорказ дӀадахьийта гӀерташ делахь, иза ша ма-дарра дӀа ма дахьийта: аша сагӀа даккха деза шайн бехк такхархьама. ТӀаккха хуур ду шуна, Цо шайна таӀзар хӀунда дина»[+].

4Цара хаьттира: «Оха тхайн бехк токхуш сагӀа даккхар муха хила деза?»

Вукхара жоп делира: «Кхузахь волчу пхеа пӀелаштамхойн пхеа куьйгалхочун цӀарах пхиъ, дегӀа тӀехь яьлларг санна, дашо хӀума а, пхи дашо дахка а бан беза, хӀунда аьлча шуна дина долу таӀзар шуна а, шун куьйгалхошна а кхочу. 5ДегӀана тӀе яьлла йолу пхи дашо хӀумий, шайн латта дассош болу пхи дашо дахкий шаьш бина девлча, Исраилан Далла хастам бе. Цо Шен деза куьг шуна тӀера а, шун делашна тӀера а, шун лаьтта тӀера а дӀадаккха мега шуна. 6Шайн дог хӀунда чӀагӀдо аша, мисархоший, пирӀуной санна. Дала шайна таӀзар диначул тӀаьхьа бен ца делла цара исраилхошна Мисар-махкара дӀадаха пурба[+]. 7Керла ворда а яй, хӀинцца бехкина болу, цкъа а дӀабоьжна боцу ши етт цу ворданах дӀабожа, ткъа церан эсий цӀа дига[+]. 8Везачу Элан тӀорказ цу ворданна тӀе хӀоттаде, ткъа Далла хьалха шайн бехк такхархьама сагӀина кечйина йолу дашо хӀуманаш цхьана гӀутакх чу агӀонгахь охьа а яхкий, ворда дӀа а хеций, дӀаяхийта. 9Хьожуш хилалаш, нагахь санна и ворда, кхин цхьанхьа дӀа-схьа ца хьаьвзаш, Исраил-махкахь йолчу Байт-Шамаше дӀайодахь, и боккха бохам вайна Везачу Эло хилийтина бу. Амма и ши етт цига ца бодахь, вайна хуур ду, Цуьнан куьйгахула вайна и таӀзар ца хиллийла а, иза ларамаза хилла хилар а».

10Цара иштта дира: хӀинцца бехкина болу ши етт ворданах дӀа а боьжна, церан эсий цӀахь дитира. 11Цу ворданна тӀе Везачу Элан тӀорказ а хӀоттийна, дашо хӀуманаш а, дашо дехкий а чохь долу гӀутакх цу тӀе хӀоттийра. 12Ши етт нийсса Байт-Шамаше боьдучу новкъа дӀабахара. Ӏеха а Ӏоьхуш, цхьанхьа дӀа-схьа а ца хьаьвзаш, дӀабоьдуш хилла ши етт. Ткъа пӀелаштамхойн куьйгалхой, цу ворданна тӀаьхьа а хӀиттина, Байт-Шамаше кхаччалц дӀабахара.

13Цу хенахь Байт-Шамашера бахархой тогӀи чохь Ӏуьллучу аренгахь кӀа хьокхуш бара. ДӀахьаьжча, царна гира Везачу Элан деза тӀорказ. Шайна и гича, чӀогӀа хазахийтира царна. 14И ворда байт-шамашхо волчу ЮшаӀан аренгахь боккхачу тӀулгана уллохь сецира. Байт-Шамашерачу бахархоша, и ворда йоха а йина, цунах дечиг даьккхира. ТӀаккха, и ши етт цӀарца бага а беш, Везачу Элана лерина долу сагӀа даьккхира. 15Иза шаьш дале хьалха Леви цӀе йолчу тайпанан наха Везачу Элан тӀорказ а, дашо суьрташ чохь долу гӀутакх а вордана тӀера охьа а даьккхина, боккхачу тӀулга тӀе охьахӀоттийнера. Байт-Шамашерачу бахархоша цу дийнахь Везачу Элана лерина долу дагоран а, кхидолу а сагӀанаш дехира. 16ПӀелаштамхойн пхеа куьйгалхочунна и мел дерг а гира. Оццу дийнахь Ӏекхран-гӀала юхабирзира уьш. 17ПӀелаштамхоша шайн Далла хьалха болу бехк токхуьйтуш сагӀина даийтина долу суьрташ дара: цхьаъ – Ашдод-гӀалин цӀарах, важа – Ӏази-гӀалин цӀарах, важа цхьаъ – Ашкхилун-гӀалин цӀарах, кхин цхьаъ – Гати-гӀалин цӀарах, ткъа кхин цхьаъ – Ӏекхран-гӀалин цӀарах[+]. 18Ткъа дашо дехкий хӀора пӀелаштамхойн гӀалин куьйгалхочун цӀарах хилла ца Ӏаш, хӀора чӀагӀйинчу гӀалин цӀарах а, дӀайиллина лаьттачу яртийн а цӀарах дара. Везачу Элан деза тӀорказ тӀехӀоттийна хилла болу тӀулг хӀинца а байт-шамашхо волчу ЮшаӀан аренгахь Ӏуьллуш бу, цигахь хиллачунна тоьшалла а деш. 19Байт-Шамашерачу бахархошна Дала чӀогӀа таӀзар дира, уьш Везачу Элан дезачу тӀорказ чу хьаьжна аьлла. Цо кхузткъе итт стаг[*] вийна хилла и бахьана долуш. Цу тайпана чӀогӀа таӀзар Везачу Эло шайна дича, адам дилхира[+]. 20Байт-Шамашерачу бахархоша элира: «Везачу Элана хьалха латта мила хьакъ ву? Иза Сийлахь Дела ма ву! Вай долчуьра хьанна тӀе хьур ду Везачу Элан деза тӀорказ?»

21Кхиръят-ЯӀарим цӀе йолчу гӀала бахийтина цара шайн геланчаш хабар эцна: «ПӀелаштамхоша Везачу Элан тӀорказ юхадаийтина. Схьа а дуьйлий, иза шайга дӀахьо», – аьлла[+].

#### 7

1[+]Кхиръят-ЯӀарим-гӀаларчу бахархоша Везачу Элан деза тӀорказ, схьа а эцна, гуна тӀехь лаьтташ долчу Абинадабан цӀа чу схьадеара. Цул тӀаьхьа цуьнан кӀант ЭлиӀазар Везачу Элан тӀорказна дола дан къобалвира[+].


Шамъала Исраилан махкахь куьйгалла до

2И деза тӀорказ Кхиръят-ЯӀариме кхаьчна дуккха а хан елира – ткъа шо гергга. Исраилан халкъ Веза Эла лоьхуш дара. 3Шамъала дерриге а Исраилан халкъе элира: «Шу доггах Везачу Элана тӀедерзахь, аша кхечу къаьмнийн деланаш шайн дага чуьра дӀабаха беза. Аша Ӏаштарт цӀе йолчу далла бина болу цӀуш дӀабаха беза. Шайн дегнашца шу Везачу Элана тӀедерза, Цунна цхьанна гӀуллакх а де. ТӀаккха Цо шу пӀелаштамхойн баланех кӀелхьардохур ду»[+]. 4Исраилхоша БаӀалан а, Ӏаштартан а цӀуш дӀабехира. Уьш Везачу Элана бен гӀуллакх а ца деш дӀабуьйлабелира[+].

5Шамъала элира: «Массо а исраилхой МицӀпа-гӀалахь схьагулбе. Аса Везачу Эле сайн доӀанна тӀехь шу доьхур ду»[+]. 6Массо а исраилхой МицӀпа-гӀалахь схьагулбелира. Хи, схьа а оьцуш, Везачу Элана хьалха охьадуттура цара. Массо а цу дийнахь марха кхобуш вара. Цара бохура: «Везачу Элана хьалха оха къинош латийна».

Шамъал МицӀпа-гӀалахь царна юкъахь кхел еш вара[+].

7Шайна исраилхой МицӀпа-гӀалахь гулбеллийла хиъча, пӀелаштамхой, шайн куьйгалхой коьртехь а болуш, исраилхошна тӀелата кечбелира. Иза шайна дӀахиъча, исраилхой чӀогӀа кхерабелира. 8Цара Шамъале дехар дира: «Вайн Везачу Деле хьайн доӀанна тӀехь, тхо пӀелаштамхойх кӀелхьардаха бохуш, доьхучуьра саца ма сацахьара хьо!» – аьлла. 9Шамъала, бекхачуьра къастоза болу Ӏахар схьа а эцна, цунах Везачу Элана лерина долу сагӀа даьккхира, Исраилан халкъана гӀо доьхуш. Цуьнан доӀа Везачу Элана дӀахезира[+]. 10Шамъала сагӀа доккхучу хенахь пӀелаштамхой исраилхошца тӀом бан баьхкира. Амма Везачу Эло пӀелаштамхошна тӀехь чӀогӀа стигал къовкъийра, уьш инзар а бохуш. Цуьнан гӀоьнца уьш исраилхоша эшийра[+]. 11Цара пӀелаштамхой МицӀпа-гӀалара лаьхкина, хӀаллакбеш, Байт-Кара кхаччалц дӀабигира. 12Цул тӀаьхьа Шамъала, тӀулг схьа а эцна, иза МицӀпаний, Шан-юртаний юккъе охьабиллира. Цу тӀулган цӀе Абани-Ӏазар тиллира цо (иза «гӀо ден тӀулг» бохург ду). Шамъала элира: «Везачу Эло хӀокху метте кхаччалц вайна гӀо дина»[+]. 13Иштта дӀатебина хилла пӀелаштамхой. Уьш кхин Исраилан махкана тӀелата оьхуш а ца хилла. Шамъалан куьйгалла исраилхошна тӀехь мел ду, Везачу Эло пӀелаштамхошна тӀера Шен куьг дӀадоккхуш ца хилла. 14Исраилхоша Ӏекхрана тӀера дуьйна Гати-гӀалина тӀе кхаччалц Ӏохкуш йолу шайн гӀаланаш а, царна гонахьара меттигаш а схьаехира пӀелаштамхошкара. Исраилхошний, эмархошний юккъехь машар дӀахӀоьттира.

15Ша мел веха Шамъал Исраилан мехкан куьйгалхо хилла лелла. 16ХӀора шарахь, махкахула волалой, Бетал-гӀала а, Галгала а, МицӀпа-гӀала а кхочуш хилла иза. Цу массо а меттигашкахь исраилхошна юкъахь кхел еш, нийсо еш хилла цо. 17Цигахула ша чекхваьлча, иза Раме дӀавоьдуш хилла. Цигахь дара цуьнан цӀа, цигахь йора цо Исраилан халкъана юкъахь кхел. Кхузахь цо Везачу Элана лерина долу сагӀа доккху меттиг кечйира.

#### 8


Халкъо паччахь воьху

1Шамъала ша къанвеллачу хенахь шен кӀентий Исраилан махкахь кхелахой бина дӀахӀиттийра. 2Воккхаха волчун цӀе Юал хилла, шолгӀачун цӀе Аби-ЯхӀу хилла. Уьш Беар-ШабаӀ цӀе йолчу гӀалахь кхелахой хилла. 3Амма Шамъалан кӀентий шайн дас дӀакхехьначу новкъахула лелаш ца хилла. Цара кхаьънаш ийдеш хилла, къайлаха ахча схьа а оьций, харцкхелаш еш хилла[+]. 4Массо а Исраилан къано схьа а гулвелла, уьш Шамъал волчу Раме баьхкира. 5[+]Цара элира: «Хьо воккха хилла, ткъа хьан кӀентий ахьа схьабеанчу некъа тӀера галбевлла. Ахьа тхуна тӀехь паччахь дӀахӀоттавойла луур дара тхуна, цо тхайна тӀехь куьйгалла дойла а луур дара, вукху къаьмнашна тӀехь ма-дарра»[+].

6Шамъална ца дезаделира цара шега паччахь дӀахӀоттаве алар. ТӀаккха иза Везачу Эле доӀа дан хӀоьттира. 7Цо жоп делира: «Хьайга наха бохург де. Цара дӀатеттинарг хьо вац, Со ву. Царна ца лаьа Аса шайна тӀехь паччахьалла дойла. 8Аса уьш Мисар-махкара арабехира. Амма уьш, Со дӀа а теттина, кхечу деланашна гӀуллакх дан хӀиттира. Иштта гӀиллакх хьоьца а хӀоттийна цара. 9Цаьрга ла а догӀий, цара бохург де. Амма нахе мел дерг а ма-дарра дӀахьеде, паччахьан бакъонаш муха ю царна дӀа а дуьйцуш».

10Шамъала шена Везачу Эло делла долу жоп ма-дарра дӀахаийтира паччахь воьхуш ша волчу схьагулбеллачаьрга. 11Цо цаьрга элира: «ХӀара ду шуна аша воьхуш волчу паччахьо ден дерг: шун кӀентий дӀа а бигина, цо уьш шена гӀуллакх дан дӀахӀиттор бу шуна. Цо уьш шен гӀудалкхашна тӀехь эскаран гӀуллакх дан дӀахӀиттор бу, царах дошлой а бийр бу. Ткъа цхьаберш цуьнан гӀудалкхана хьалха уьдуш лелар бу[+]. 12Цхьаболчарах цо цхьа эзар эскархочунна тӀехь куьйгалхой бийр бу, вукхарах – шовзткъе итт эскархочунна тӀехь. Паччахьо цхьаберш шена ялта кхио дӀахӀиттор бу, вуьш эскархойн гӀирс кечбеш, гӀудалкхийн цхьацца меженаш кечъеш хир бу. 13Паччахьо шун зудабераш дӀадуьгур ду, шена хаза хьожа йогӀу хьакхарш деш, яа хӀума кечъеш, бепиг доттуш гӀуллакх дайта. 14Паччахьо шун тоьлла долу кхаш а, кемсийн бошмаш а, зайт-диттийн бошмаш а, шуьгара дӀа а яьхна, шен гонах болчарна дӀайоькъур ю[+]. 15УьтталгӀа дакъа дӀадийначу лаьтта тӀера а, кемсийн бешара а аша схьаэцначух цо шуьгара дӀа а даьккхина, шена уллорачарна а, кхин болчу ялхошна а дӀалур ду. 16Шун зударех а, божарех а болу леш а, уггар тоьлушха болу кегий нах[*] а, варраш а – дерриге а паччахьо дӀадуьгур ду шена гӀуллакх дайта. 17Кегийрачу бежанех уьтталгӀа дакъа, дӀа а даьккхина, дӀадуьгур ду. Ткъа шух цо шен леш дийр ду. 18Цу хенахь аша, шаьш хаьржина волчу паччахьан куьйга кӀелара дӀадаха бохуш, Деле орца дохур ду, амма Везачу Эло шун доӀанна жоп лур дац»[+].

19Амма наха Шамъале ла ца дуьйгӀира. Цара бохура: «ХӀан-хӀа! Тхуна тхайна тӀехь куьйгалла дан паччахь веза. 20ТӀаккха бен хир дац тхо важа къаьмнаш санна. Тхан паччахьо тхуна тӀехь куьйгалла дийр ду, тӀемашкахь иза, тхуна хьалха а ваьлла, куьйгалла деш а лелар ву». 21Шамъала, гулбеллачара дуьйцучуьнга ла а доьгӀна, Везачу Эле иза дӀадийцира. 22Цо цунна жоп делира: «Ахьа цаьрга ладогӀа деза! ДӀахӀоттаве царна тӀехь паччахь». ТӀаккха Шамъала Исраилан халкъе элира: «Шу хӀинца шайн-шайн гӀала дӀагӀо».

#### 9


Шамъалан Шаулаца вовшахкхетар

1Къуша Бен-Яманан тайпанах схьаваьлла хилла. Иза ша Абуалан кӀант хилла, ткъа Абуал Царарин кӀант хилла. Царар – Бахрутин кӀант, ткъа Бахрути бен-яманхо волчу Апахьин кӀант хилла. Ткъа Къуша ша махкахь цӀе яхана стаг хилла[+]. 2Цуьнан, Шаул цӀе а йолуш, чӀогӀа хаза кӀант хилла. Исраилан махкахь цул хаза цхьа а стаг ца хилла. Иза чӀогӀа лекха а хилла. Цунна гонах мел верг цуьнан белше бен кхочуш ца хилла. 3Шаулан ден Къушин цхьайолу виркхелаш яйна хилла. Къушас Шауле элира: «Хьайца цхьа ялхо а эций, ваха а гӀой, виркхелаш хьайна карайойла хьажа». 4Уьш Эпраман лаьмнаш тӀехула а, Шалшин латтанашкахула а, ШаӀлиман латтанашкахула а хьоьжуш лийлира, амма виркхелаш царна ца карийра. Бен-Яманан латтанашкахь а лийхира цара уьш, амма виркхелаш цхьанхьа а яцара[+]. 5Шаьш Цупин лаьтта тӀе кхаьчча, Шаула шен ялхочуьнга элира: «ЮхагӀо вайшиъ, сан дега, шен виркхелаш йиц а йина, вайшиъ бахьана долуш са ца гатдайта».

6Амма ялхочо цуьнга элира: «ХӀокху гӀалахь наха чӀогӀа лоруш а волуш Делан стаг ву Ӏаш. Цо мел аьлларг кхочушхуьлу. Вайшиъ иза волчу вахча, цо вайшиъ нийсачу новкъа ваккха мегара»[+].

7Шаула шен ялхочуьнга элира: «Ваха-м гӀур вара вайшиъ иза волчу, амма цунна яхьа хӀума ма яц: тӀоьрмаг чуьра бепиг а кхачийна, цунна дала цхьа а тайпа совгӀат а дац вайгахь. Цу Делан стагана вай хӀун лур ю?»

8Ялхочо цунна жоп делира: «Соьгахь шекхалан доьалгӀа дакъа хиллал дети ду. Иза аса цунна дӀалур ду, ткъа цо вайшиъ нийсачу новкъа воккхур ву».

9(Хьалха, Исраилан махкахь, нагахь санна цхьаъ Делера хаам хиларе сатуьйсуш велахь, олуш хилла: «Вало, Делера дерг гуш верг волчу гӀо вай», – хӀунда аьлча цу хенахь пайхамарех «хиндерг гуш болу нах» олура.)

10Шаула шен ялхочуьнга элира: «Ахьа дика боху. Воьду вайшиъ». Уьш Делан стаг волчу гӀала дӀабахара. 11ГӀала боьдучу новкъахула ирхехьа уьш хьалабовлуш, царна дуьхьал кхийтира хитӀе доьлхуш долу зудабераш. Цу шиммо цаьрга хаьттира: «Кхузахь Ӏаш вуй Делера дерг гуш волу стаг?»

12Цара, жоп луш, элира: «Иза шуна хьалха дӀавоьдуш ву. Сихлолаш, хӀунда аьлча иза тахана кхуза веана, наха хьуьлла гу тӀехь сагӀа доккхуш долу дела[+]. 13Шаьшшиъ гӀала чукхаьчча, иза волчу гӀо, цу гу тӀехь доккхуш долчу сагӀанах кхетархьама дӀавахаза хила а мега шуна иза. Схьагулбелла болу нах хӀума яа буьйлалур бац, иза схьаваллалц. Цо сагӀа даккхар декъалдаллалц, цига кхайкхинчара а ца йоу хӀума. Сихло, иза цига дӀавахаза хила а мега шуна».

14Уьш гӀала дӀабахара. ГӀали дӀакхаьчначул тӀаьхьа царна дуьхьалвогӀуш вара сагӀа доккхучу ваха араваьлла волу Шамъал. 15Шаул схьакхачале цхьа де хьалха Делера хаам хиллера Шамъале: 16«Кхана хӀоккху хенахь Аса Бен-Яманан лаьттара хьуна тӀе цхьа стаг воуьйтур ву. Ахьа иза, Сан къомана куьйгалхо хилийта, цунна тӀе даьтта дуттуш, къобалван веза. Цо Исраилан халкъ пӀелаштамхойх кӀелхьардоккхур ду. Со диканца хьаьжна Сайн къоме, хӀунда аьлча цуьнан узарш Суна схьахезна ду»[+].

17Шаул гинчу Шамъале Везачу Эло элира: «ХӀара ву хьуна Аса хьоьга вийцинарг. Цунах Сан къомана куьйгалхо хир ву».

18Шамъал гӀалин кевнна тӀекхаьчча, Шаула, тӀе а вахана, цуьнга хаьттира: «Хиндерг гуш волчу стеган цӀа мичахь ду?»

19Шамъала цуьнга жоп делира: «Со ву Делера дерг гуш верг. Суна хьалха а валий, хьуьлларчу гуна тӀе хьалавала. Тахана соьца яа хӀума юур ю аша. Аса Ӏуьйранна дӀавохуьйтур ву хьо, хьан дагахь мел дерг хьоьга дӀа а эр ду. 20Кхо де хьалха яйна йолчу виркхелашна са ма гатде. Уьш схьакарийна. Хьо вуй те Исраилан халкъо воьхуш верг?[*] Адам хьоьга а, хьан ден цӀийне а хьоьжуш ма ду».

21Шаула элира: «Бен-Яманан тайпанах ма ву со. Исраилхойн тайпанашна юкъахь жимачарах ду иза. Цу тайпанна юкъара тхан гара уггар а жимаха ма ду. Ахьа иза соьга хӀунда боху?»[+]

22Шаьш гу тӀе хьалабевллачул тӀаьхьа Шамъала Шауллий, цуьнан ялхой сов цӀа чу бехира, кхайкхина волчу ткъе итт стагана юкъахь хьалхара меттигаш царна дӀа а елира. 23Шамъала яа хӀума кечъеш волчуьнга элира: «Аса хьайга: „Хьо волчохь дӀадилла“, – аьлла долу жижиган дакъа схьада». 24Цо ша ма-дарра гӀогӀ схьа а деъна, Шаулна хьалха охьадиллира. Шамъала[*] элира: «ХӀара хьуна дитина ду. Хьайна хьалха охьа а диллий, даа и. Иза нах схьакхойкхучу хенахь хьуна леррина дитина дара».

Цу дийнахь Шаул Шамъалца хӀума юуш Ӏийра. 25Гуна тӀера охьа а биссина, уьш гӀала схьабаьхкира. Шамъал Шаулаца тхов тӀехь дуккха а къамел деш Ӏийра[*].


Шаул, паччахь хаьржина, къобалво

26Малх схьакхетачу хенахь уьш хьалагӀевттира. Шамъал Шауле тхов тӀе хьала кхайкхира: «Кечло, Аса новкъа воккхур ву хьо».

Шаул, хьала а гӀаьттина, Шамъалца кертара аравелира. 27ГӀалин йисте кхаьчча, Шамъала Шауле элира: «Хьайн ялхочуьнга, вайна хьалха а валий, дӀаволало ала». Ялхо, хьалха а ваьлла, дӀаволавелира. «Ткъа хьо хӀинца саца. Аса хьуна хоуьйтур ду Дала сайга аьлларг».

#### 10

1Шамъала, зайтдаьтта чохь долу пхьегӀа схьа а эцна, цу чуьра даьтта Шаулна коьрта тӀе доьттира. Цунна оба а яьккхина, цо элира: «Везачу Эло Шен тӀаьхьенна тӀехь куьйгалхо ван хьо къобалвина[+]. 2Тахана хьо со волчуьра дӀавоьдуш, Бен-Яманан латтанашкарчу ЦӀелцӀахь олучу меттехь, Рахьалан кошана уллохь цхьа ши стаг гур ву хьуна. Цара хьоьга эр ду: „Ахь лоьхуш хилла йолу и виркхелаш схьакарийна. Хьан да, виркхелаш йиц а елла, чӀогӀа сагатдеш ву: ‘Сан кӀант цӀа верзаван аса хӀун дан деза техьа?’ – бохуш“[+]. 3Цигара ваьлча, хьо кхочур ву Табур-гӀалара ножан дитт долчу. Цигахь хьуна гур ву Далла лерина сагӀа даккха Бетал-гӀала воьдуш волу кхо стаг. Царах цхьаьнгахь кхо буьхьиг хир ю, вукхуьнгахь кхо бепиг хир ду, кхозлагӀачуьнгахь чагӀар чохь долу пӀаьлдиг хир бу. 4Цара хьоьга маршалла хоттур ду, хьуна ши бепиг а лур ду. Ахьа уьш цаьргара схьаоьцур ду. 5Цул тӀаьхьа ГебаӀ-гӀаларчу сагӀа доккху барз болчу кхочур ву хьо. Цигахь пӀелаштамхойн тоба хир ю гӀаролехь лаьтташ. Хьо гӀали чу ваьлча, хьуна масех пайхамар гур ву барза тӀера охьавогӀуш. Уьш, вота а, зурма а, тайп-тайпана дечиган пондарш а лоькхуш, шовкъ а еана, Делера болу хаамаш беш хир бу. 6Хьуна тӀе Везачу Элан Са охьадуссур ду. Цул тӀаьхьа цаьрца ахьа а, шовкъ а еана, Делера болу хаамаш бийр бу. ТӀаккха хийца а велла, хьох керла адам хир ду. 7ХӀара билгалонаш хьайна тӀехь кхочушхиллачул тӀаьхьа хьайга далург де, хӀунда аьлча хьоьца Дела ву. 8Сол хьалха а валий, Галгала дӀагӀо. Со а дӀавогӀур ву цига, дийнаташ дагоран сагӀанаш а, барт баран сагӀанаш а дахархьама. ВорхӀ дийнахь соьга хьоьжуш Ӏе, тӀаккха аса эр ду хьоьга, хӀун дан деза».

9Шаула Шамъал волчуьра дӀаваха букъ берзошшехь, Дала цунна керла дог делира, ткъа и ерриге билгалонаш цу дийннахь кхочушхилира. 10Уьш ГебаӀ-гӀаларчу сагӀа доккхучу барза тӀе бевлча, царна масех пайхамар дуьхьалкхийтира, Шаулна тӀе Делан Са охьа а доьссира. Иза а цаьрца, шовкъ а еана, Делера хаамаш беш дӀахӀоьттира[+]. 11Шаул хьалха вевзаш хиллачара, шайна хӀара пайхамаршна юккъехь, цара дийриг а деш, воллуш гича, вовшашка хоьттура: «ХӀун хилла Къушин кӀантана? Шаулах а пайхамар хилла техьа?» 12[+]Царна юккъехь волчу цхьаммо элира: «Ткъа цу пайхамарийн дай муьлш бу?» ХӀетахь дуьйна схьа олуш ду: «Шаул а ву техьа пайхамаршна юкъахь?»[+] 13Шовкъ еъначуьра ша юхавирзича, иза сагӀа доккхучу барза тӀе хьалавелира.

14Шаулан ден вашас хаьттира цуьнгий, цуьнан ялхочуьнгий: «Шу стенга дахнера?»

Шаула жоп делира: «Виркхелаш лаха дахнера. Уьш тхайна ца карийча, Шамъал волчу даьхкинера тхо».

15Ден вашас юха а хаьттира: «Схьадийцахьа, хӀун элира шуьга Шамъала?»

16Шаула жоп делира: «Шамъала тхоьга хаам бира, виркхелаш схьакарийна аьлла». Амма Шамъала шега паччахьаллех лаьцна дийцинарг цо дӀа ца дийцира.


Шаул паччахь ву аьлла дӀакхайкхаво

17Шамъала дерриг а Исраилан халкъ Веза Эла волчу МицӀпе схьакхайкхира. 18Цо халкъе элира: «Исраилан халкъан Везачу Дала боху: „Аса шу, Мисар-махкара ара а даьхна, мисархойн куьйга кӀелара схьа а даьхна, кхечу паччахьийн Ӏазапера кӀелхьара а даьхна“[+]. 19Ткъа аша хӀинца шайн Дела дӀатесна, Цо шаьш массо а балех кӀелхьардохуш хилла доллушехь. Аша Цуьнга элира: „Тхуна тӀехь паччахь хӀоттаве“. ХӀинца Везачу Элана хьалха, шайн тайпанаш а, гаранаш а билгал а дахий, дӀахӀитта»[+].

20Шамъала Исраилан халкъан дерриг тайпанаш шена тӀе даладайтира. Царна юккъера Бен-Яманан тайпа къастийра цо. 21ТӀаккха цу тайпанах болчу нахе шайн гаранашца тӀедуьйла элира цо. Царна юкъара МатӀарин гара хаьржира. ТӀаьххьара а Къушин кӀентан Шаулан цӀе яьккхира. Амма Шаул лаха хӀиттича, иза кара ца вора. 22ТӀаккха цара Везачу Эле юха а хаьттира: «ВогӀур вуй кхин цхьа а кхуза?»

ТӀаккха Везачу Эло жоп делира: «ВогӀур вац. Шаул хьуьлла аша шайца схьаеана йолчу хӀуманаш юккъехь лечкъина Ӏаш ву».

23Наха, бевдда цига а бахана, Шаул цу хӀуманаш юккъера схьаваьккхира. Иза нахана юккъе дӀахӀоьттича, уьш цунна белше бен ца кхочура. 24Шамъала халкъе элира: «Гой шуна, Везачу Эло мила хаьржина? И санна верг дерриг халкъана юкъахь кхин вац».

ТӀаккха наха мохь бетташ бохура: «Декъала хуьлда паччахь!»[+]

25Шамъала нахе йийцира паччахьан бакъонаш. Цу бакъонах лаьцна тептар а яздина, иза Везачу Элана хьалха охьадиллира. Цо нах хӀора шен-шен цӀа дӀабахийтира[+]. 26Шаул а ГебаӀе шен цӀа вахара. Цуьнца Дела шайн дага чу вижна болу майра нах а бара. 27Ткъа вочу наха бохура: «Цуьнга дахалур ду вай кӀелхьара?» Уьш цунах баша а ца бешира, я цунна совгӀаташ а ца кховдийра. Цара и сурт хӀоттийнехь а, Шаула цу нахе хӀумма а ца элира[+].

#### 11


Шаула Ӏамминхой эшабо[*]

1Ӏамминхойн паччахь волчу Нахьаша, шен эскархошца схьа а веана, ГалӀадерчу Явеш-гӀалина го бира. Массо а цу гӀаларчу бахархоша Нахьаше элира: «Тхоьца барт бе, ткъа тхо хьуна гӀуллакх деш лелар ду»[+].

2ТӀаккха Нахьаша цаьрга элира: «Аса шуьца барт бийр бу, амма шуна цхьа декхар тӀе а дожош: шун хӀораннан а аьтту бӀаьрг баккхарца дерриг а Исраилан халкъ юьхьӀаьржачу хӀоттор ду ас»[+].

3ТӀаккха Явеш-гӀаларчу къаноша цуьнга элира: «Тхуна ворхӀ де хан лахьара ахьа, Исраилан махка массо а маьӀӀе геланчаш бахийта. Нагахь цхьаммо а тхуна гӀо ца дахь, тхо хьуна тӀе догӀур ду».

4Геланчаш Шаул Ӏаш волчу ГебаӀ-гӀала баьхкира. Цара шайна тӀехӀоьттинарг дерриг а халкъана дӀадийцира. Массо а адам, мохь хьоькхуш, делха доладелира[+]. 5Стерчашна тӀаьхьа а хӀоьттина, аренгара цӀа вогӀуш хилла Шаул. Цо хаьттира: «Адамашна хӀун хилла? Уьш стенна боьлху?» Цунна Явеш-гӀалара баьхкинчара деанарг дӀадийцира. 6И хӀума цунна дӀа-ма-дийццинехь, Делан Са Шаулна тӀе Шен ницкъаца охьадоьссира. Шаул чӀогӀа оьгӀазвахара[+]. 7Цо, ши сту схьа а лаьцна, царах дакъош а дина, уьш Исраилан мехкан массо а маьӀӀе цу геланчашка дӀасадахьийтира, массарна дӀа а хоуьйтуш: «Иштта доькъур ду Шауланий, Шамъаланий тӀаьхьа ца хӀиттинчеран стерчий», – аьлла.

Адам Везачу Элах а, Цо ницкъ беллачу Шаулах а чӀогӀа кхераделира. Массо а адам, цхьаъ санна хилла дӀахӀоьттина, цунна тӀе дахара[+]. 8Шаула Безакх-гӀалахь уьш схьагулбира: Исраилан махкара кхо бӀе эзар стаг вара, ЯхӀуд-махкара ткъе итт эзар стаг а вара[+]. 9Цара геланчашка элира: «ГалӀадерчу Явеш-гӀалин бахархошка дӀаала: „Кхана малх схьакхеттачул тӀаьхьа царна гӀо кхочур ду“». Геланчаша, юха а баьхкина, иза нахе дӀаэлира. Уьш чӀогӀа гӀадбахнера. 10Явеш-гӀалин бахархоша Ӏамминхошка элира: «Тхо кхана дӀадогӀур ду. Шайна дан луург дийр ду-кх аша тхуна».

11ШолгӀачу дийнахь схьагулделла долу халкъ Шаула кхаа тобане дийкъира. Ӏуьйранна, сахилале, уьш Ӏамминхойн меттаматтана юккъе лилхира, делкъахан тӀекхачале цара уьш эша а бира. ТӀаьхьабисинарш, шиъ цхьаьна воцуш, дӀасабевдира[+]. 12ТӀаккха халкъо Шамъале элира: «Мила ву: „Шаула дийр дара тхуна тӀехь паччахьалла?“ – баьхнарг? Схьало уьш тхоьга, оха уьш бойур бу!»

13Амма Шаула элира: «Таханлерчу дийнахь цхьа а стаг вен йиш яц: тахана Везачу Эло Исраилан халкъ кӀелхьардаьккхина!»

14Шамъала халкъе элира: «Дуьло, Галгала дӀагӀо вай, юха а паччахьалла дӀахӀоттор ду вай»[+]. 15Дерриг а адам Галгала дӀадахара. Цигахь, Везачу Элана хьалха, Шаул, паччахь веш дӀа а хӀоттийна, Делаца барт беш сагӀанаш дехира цара. Шаулан а, дерриге а Исраилан халкъан а чӀогӀа самукъаделира цу дийнахь.

#### 12


Шамъала халкъе кхайкхам бо

1Шамъал дерриге а Исраилан халкъе вистхилира: «Аша мел аьллачуьнга ла а доьгӀна, ас шуна тӀехь паччахь дӀахӀоттийна[+]. 2Иза хӀинца шуна тӀехь лаьтташ ву. Ткъа со къан а велла, къеж а велла. Делахь а сан кӀентий шуьца бу. Со шун коьртехь лаьттина жима волуш дуьйна, хӀара хан тӀекхаччалц. 3Со хӀинца шуна хьалха ву. Везачу Элана а, Цо къобалвинчунна а хьалха тоьшалла дан мегар ду шуна соьгара даьллачу гӀалаташна. Шуьгара цхьаьнггара а сту я вир схьаяьккхиний аса? Шуна цхьанна а халахетар диний, гӀело йиний? Я кхаьънаш оьцуш, шуьгара даьллачунна тӀехь сайн ши бӀаьрг дӀакъевлина аса? Схьаала соьга, иза аса шуна юхадерзор ду»[+].

4Исраилхоша жоп делира: «Ахьа тхуна хала а ца хетийтина, я гӀело а ца йина, я тхоьгара цхьаьнггара а кхаьънаш а ца эцна».

5Шамъала цаьрга элира: «Везачу Элана а, Цо къобалвинчунна а хезаш ду тахана аша со бахьана долуш дина долу тоьшалла. Царна гуш ду соьгара къилахь долу хӀума ца даьллийла».

«Веза Эла теш ву», – элира цара.

6[+]ТӀаккха Шамъала нахе элира: «Веза Эла ву Муса а, АхӀарон а ДӀахӀоттийнарг, шун дай Мисар-махкара Арабаьхнарг. 7Шу кхузахь совца. Аса хӀинца Везачу Элана хьалха шух бехк боккхур бу, Цо шуна а, шун дайшна а дина дика гӀуллакхаш дага а доуьйтуш. 8[+]Якъуб Мисар-махка дӀавахча, шун дайша Везачу Эле шайн бала дӀабелхийра. Везачу Эло Мусай, АхӀаронний вахийтира шун дайшна гӀо дан. ТӀаккха цушиммо, шун дай Мисар-махкара ара а баьхна, уьш кхузахь баха охьаховшийра[+]. 9[+]Амма царна шайн Дела волу Веза Эла вицвелира. Царна дуьхьал тӀом бина болчу пӀелаштамхойн а, Муаби-мехкан паччахьан а, Хьацор-гӀалин тӀеман хьаькам волчу Сисрин а куьйга дӀабелира уьш Везачу Эло[+]. 10[+]ТӀаккха уьш Везачу Эле, мохь а бетташ, дехарш дан буьйлабелира. Цара бохура: „Оха тхайх къа латийна. Веза Эла виц а вина, цӀушна БаӀалгӀарний, ӀаштартгӀарний гӀуллакх дан хӀиттира тхо. МостагӀчун карара тхо схьадахахьара Ахьа. ТӀаккха тхо, Везачу Элана тӀе а дирзина, Цунна гӀуллакх а деш, лелар дара“[+]. 11[+]ТӀаккха Везачу Эло ГадӀаний[*], Беданний[*], Яптаххьий, Шамъаллий, шуна гонах лаьттачу мостагӀех шу кӀелхьардаха аьлла, бахийтира. Цул тӀаьхьа шу, шайна гонахьара цхьа а кхерам боцуш, даха хевшира[+]. 12[+]Амма Ӏамминхойн паччахь Нахьаш шайна дуьхьалваьлла гича, аша соьга элира: „Паччахье паччахьалла дайта тхуна тӀехь“, – Веза Дела шайн Паччахь воллушехь![+]

13ХӀара ву шуна аша, воьхуш, хаьржина волу паччахь. Везачу Эло иза шуна тӀехь паччахь вина дӀахӀоттийна. 14Аша шайн Веза Дела лара веза, Цунна гӀуллакх деш, Цуьнан дош лоруш а хила деза шу. Шу а, шун паччахь а Цунна муьтӀахь хилахь, шун дахар дика хир ду. 15Амма Цуьнга ла а ца дугӀуш, Цо бохучунна шу, дуьхьал а дуьйлуш, дӀадуьйлалахь, Цуьнан куьг, шун дайшна санна, шуна дуьхьалдер ду[+].

16Ткъа хӀинца, дӀа а хӀиттий, дика хьажа Везачу Эло шайн бӀаьргашна хьалха ден долчу доккхачу гӀуллакхе. 17ХӀинца ялта хьокху хан ю вайна. Аса Везачу Эле доӀа дийр ду, юха Цо, стигал къовкъош, догӀа доуьйтур ду. Юха шуна хуур ду, мел доккха къа латийна аша Цунна хьалха, шайна паччахь воьхуш».

18Шамъал Везачу Эле доьхуш кхайкхира. Везачу Эло, стигал а къовкъош, догӀа даийтира цу дийнахь. Дерриг а халкъ Везачу Элах а, Шамъалах а чӀогӀа кхераделира. 19Цара Шамъале элира: «Хьайн Везачу Деле тхуна, Цуьнан лешна тӀера, доьхуш, доӀа дахьара ахьа, тхо ма дайа алахьара ахьа. Тхаьш летийначу къиношна тӀе кхин а цхьа къа латийна оха, тхайна паччахь а вехна».

20Шамъала халкъе элира: «Ма кхера. И къа шу латийна девлла. Амма Везачу Элах дӀа ма херло, цӀеначу дагца Цунна гӀуллакх а де. 21Кхин цкъа а хӀумма а йоцучу деланашна тӀе ма гӀерта. Церан шуна цхьа а тайпана дан гӀо дац, хӀунда аьлча уьш шаьш кӀад а йоцурш ю[+]. 22Шен цӀе ларъярхьама Везачу Эло Шен къам дӀатесна дуьтур дац, хӀунда аьлча Шен лаамца Цо, шу Шен къам ду аьлла, хаьржина[+]. 23Со а соцур вац шуна Везачу Эле доьхучуьра. И тайпана къа аса сайх латор дац. Аса шу нийсачу а, хьаналчу а новкъа дӀадаха Ӏамор ду[+]. 24Шу Везачу Элах кхералаш, шайн дерриг а дог тӀе а дерзадай, Цунна гӀуллакх а делаш. Шуна гина-кх, мел даккхий гӀуллакхаш дина Цо шу бахьана долуш[+]. 25Амма шу кхин а зуламаш деш лелахь, шу а, шун паччахь а, норо дӀахьокхуш йолу нехаш санна, хӀаллакдийр ду»[+].

#### 13


Шаула дуьххьара Везачу Эло шена тӀедиллинарг кхочуш ца до

1[*] Цхьана шарахь паччахьалла дӀакхехьна Шаула. Исраилан паччахь ша волу шолгӀа шо дузучу хенахь, 2цо кхо эзар исраилхо шена дӀахаьржина. Ши эзар стаг Шаулаца Бетал-ломана уллорачу Михмасехь вара, цхьа эзар стаг ЯхӀунатица Бен-Яманарчу ГибаӀ-гӀалахь вара, ткъа кхин болу нах Шаула шайн-шайн цӀа бахийтинера.

3ЯхӀунатас ГибаӀ-гӀалахь гӀаролехь лаьтташ хилла йолу пӀелаштамхойн эскархойн тоба эшийна хилла. И хӀума пӀелаштамхошна дӀахиъна. Ткъа Шаула, уьстагӀан маӀа а локхуьйтуш, дӀакхайкхадайтина: «Ӏебархошна хезийла!» – аьлла[+]. 4Исраилан халкъана Шаула пӀелаштамхойн эскаран тоба эшийнийла а, Исраилан мохк церан луьра мостагӀа хилла дӀахӀоьттинийла а хиъча, халкъ Шаул волчу Галгал-гӀала схьагулделира.

5Ткъа пӀелаштамхой исраилхошна дуьхьал тӀом бан кечбелира. Ткъе итт эзар гӀудалкх, ялх эзар говрахь волу тӀемало, кхин а дуккха а адам кечдира цара. ХӀордан йистера гӀум санна, дукха бара уьш. Схьа а баьхкина, Байт-Аванна малхбалехьа лаьтташ йолчу Михмасехь шайн меттамотт дӀахӀоттийра цара[+]. 6Исраилхой кхийтира шайн гӀуллакх чӀогӀа кхераме дуйла. Уьш, гуро лаьцча санна, Ӏаш бара. Цундела уьш хьехашна, чӀажашна, саьнгаршна чохь а, лаьмнашкарчу терхашна юккъехь а, гӀунаш чохь а дӀалечкъира[+]. 7Цхьаболу Ӏебархой, Йордан-хил дехьа а бевлла, ГалӀадан а, Гадин а долахь хиллачу мехкашка дӀабахара.

Шаул цу хенахь а Галгалахь вара. Цуьнца цхьаьна долу адам, чӀогӀа кхераделла, доьхна дара. 8[+]Шамъала шега ма-аллара, ворхӀ дийнахь Галгалахь цуьнга хьоьжуш Ӏийра иза. Амма Шамъал, схьа ца вогӀуш, хьевеллера. Цундела адамаш дӀасаэха дуьйладелира[+]. 9Шаула элира: «Схьадаладе суна дийнаташ дагоран а, барт баран а сагӀина леринарг». Цо цигахь Везачу Элана лерина долу дийнаташ дагоран сагӀа даьккхира. 10Амма иза и гӀуллакх дина ваьлла жимма хан ялале, Шамъал схьакхечира. Маршалла хатта цунна дуьхьалвахара Шаул. 11Шамъала цуьнга хаьттира: «И хӀун ду ахьа динарг?»

Шаула жоп делира: «Суна гира со волчуьра нах дӀауьдуш. Ткъа хьо, айхьа йиллинчу хенахь схьа ца вогӀуш, хьевеллера. ПӀелаштамхой Михмасехь, схьакхаьчна, лаьтташ бу. 12ТӀаккха аса ойла йира: „ПӀелаштамхой Галгала тӀамца чубогӀур бу, ткъа со хӀинца а Деле орца даккхаза ву“. Цундела аса дийнаташ дагоран сагӀа даьккхира».

13ТӀаккха Шамъала Шауле элира: «Ахьа иза чӀогӀа вон дина. Ахьа хьайн Везачу Дала хьайна тӀедиллинарг кхочуш ца дина. Иза хьоьгара ца даьллехь, Исраилан махкахь хьан паччахьалла Дала массо а ханна чӀагӀдийр дара,[+] 14[+]амма хӀинца хьан паччахьалла лаьттар дац. Везачу Элана хьан метта Шен даго къобалвеш волу стаг карор ву, иза Цо Шен халкъана тӀехь баьчча вина дӀа а хӀоттор ву, хӀунда аьлча ахьа Везачу Эло хьайна тӀедиллинарг кхочуш ца дина»[+].

15Шамъал, хьала а гӀаьттина, шен новкъахула дӀавахара. ТӀаьхьабисинарш Шаул шен эскар долчу дӀавоьдучу хенахь цуьнца[*] Галгалара Бен-Яманан ГебаӀ-гӀала дӀабахара, ткъа Шаула шеца бисина болу нах багарбира. Уьш ялх бӀе стаг ца кхоччуш вара. 16Шаул шен кӀантаца ЯхӀунатица а, шаьшшинца бисина болчу нахаца а Бен-Яманан ГебаӀ-гӀалахь сецира, ткъа пӀелаштамхой шайн меттамотт лаьттачу Михмасехь бара. 17Цигара пӀелаштамхойн эскаран кхо тоба араелира Исраилан мохк, басса а бина, хӀаллакбан. Царах цхьа тоба ШуӀал-аренна уллохь йолчу Ӏапру боьдучу новкъахула дӀаяхара, 18ткъа важа тоба Байт-Хьороне боьдучу новкъа елира, ткъа кхоалгӀаниг яьссачу арехьа йолчу ЦебаӀим-аренан дозане боьдучу новкъахула дӀаяхара.

19Берриге а Исраилан махкахь цхьа а аьчк-пхьар вацара, хӀунда аьлча пӀелаштамхой кхоьрура цара, и говзалла кара а ерзийна шайна тарраш а, гоьмукъаш а кечдарна. 20Цундела массо а исраилхо пӀелаштамхой болчу эха дезаш хуьлура шайн хьонхалш а, белаш а, дагарш а, маьрсаш а ирдан. 21ПӀелаштамхойн аьчк-пхьераша цхьа жима дато ахча доккхура хьонхалш а, белаш а ирйийриг. Цул жимма сов дато ахча доккхура дагаран иралла артъелча, я вед тоян езча. 22Цундела Шаулаций, ЯхӀунатиций долчу халкъехь я тарраш а, я гоьмукъаш а дацара. Уьш Шаулехь шегахь а, цуьнан кӀантехь ЯхӀунатехь бен дацара.

23ПӀелаштамхойн хьалхара тоба Михмасерачу лаьмнел дехьадовларе дӀаяхара.

#### 14


ЯхӀунатас хьуьнар гойту

1Цхьана дийнахь Шаулан кӀанта ЯхӀунатас шен герз лелош волчу ялхочуьнга элира: «Вало, дехьа агӀор лаьтташ йолчу пӀелаштамхойн тобанна тӀевоьду вайшиъ». Амма шен дега Шауле цо иза ца хаийтира. 2Шаул ГебаӀ-гӀалин йистехь, МагӀран-гӀалин уллохь лаьтташ долчу наран дитт бухахь сецнера. Цуьнца цхьаьна ялх бӀе стаг а, 3Шилунехь динан да а волуш, динан дайша лелош йолу еза ийпад йоьхна волу АхьъяхӀу а вара. (Иза вара Ахьтубин кӀант, ткъа Ахьтуби Ихвадин ваша вара, Шилунехь динан да хиллачу Ӏелин кӀентан Пайнехьасан кӀант.) Цигахь долчу халкъана ЯхӀуната дӀавахнийла ца хаьара[+].

4ПӀелаштамхойн эскаран тоба йолчу хӀара шиъ дехьавала кечвеллачу новкъахь дехьай, сехьай лаьтташ чӀогӀа ира ши тарх яра. Цхьаннан цӀе БоцӀацӀ яра, вукхун цӀе Сенна яра. 5Цхьа тарх къилбаседехьара Михмасана тӀейирзина лаьтташ яра, важа ГебаӀ-гӀалина къилбехьара тӀейирзина яра.

6ЯхӀунатас шен герз лелош волчу ялхочуьнга элира: «Вало, оцу дин доцучу сунтбаза болчеран эскар долчу дехьа вер ву вайшиъ. Везачу Эло гӀо дан мега вайна, хӀунда аьлча Цунна хала дац вайна гӀо дан, вай мел делахь а»[+].

7Ялхочо кхуьнга элира: «Хьайн даго къобалдеш дерг де. Хьо миччанхьа водахь а, со хьоьца ву хьуна».

8ЯхӀунатас элира: «Вайшиъ, уьш болчу дехьа а ваьлла, царна гуччохь дӀахӀуттур ву. 9Цара вайшинга: „Тхо тӀедахккалц цигахь латта“, – алахь, вайшиъ, царна тӀе а ца воьдуш, Ӏадда лаьттар ву. 10Нагахь санна цара: „Тхо долчу хьаладовла“, – алахь, вайшиъ хьалавер ву. Иза вайшинга Везачу Эло йина билгало хир ю, уьш вайшиннан кара схьабелла аьлла». 11И шиъ, хьала а ваьлла, пӀелаштамхошна гуччохь дӀахӀоьттича, вукхара элира: «Ӏебархой шаьш дӀалечкъинчу чӀожа чуьра арабовлуш бу»[+]. 12Эскаран тобанна юкъахь болчара кху шинга мохь туьйхира: «Хьаладовла тхо долчу, оха цхьа хӀума эр ду шуьга».

ЯхӀунатас шен герз лелош волчу ялхочуьнга элира: «Суна тӀаьхьа схьавола. Уьш Везачу Эло исраилхошна кара схьабелла». 13ЯхӀуната, когаш а, куьйгаш а дӀатуьйсуш, гунах хьалавала волавелира, цунна тӀехьа вогӀуш цуьнан герз лелош волу ялхо а вара. ХӀара шиъ пӀелаштамхошна тӀелетира. ЯхӀуната, хьалха а ваьлла, леташ вара, ткъа цо лазийнарш цуьнан ялхочо бойура. 14Цу шиммо ткъа стаг вийра. Шина стеро цхьана дийнахь охун йолчу ах аренал йолчу меттехь хилира церан пӀелаштамхошца латар. 15ТӀеман аренгахь болу пӀелаштамхой а, меттаматтахь лаьтташ болу эскархой а, хьалха дӀаяхийтина йолу эскархойн тобанаш а, чӀогӀа кхераелла, йоьхнера. Латта дегош дара. Везачу Эло уьш Ӏадийнера.


ПӀелаштамхойн эшор

16Бен-Яманан ГебаӀ-гӀалахь лаьтташ болчу Шаулан гӀаролхошна гира яьржина дӀасауьду адамийн тоба. 17Шеца долчу адамашка Шаула элира: «Хьажал, вайна юкъара ара мила ваьлла». Уьш хьаьжна бевлча, царна хиира ЯхӀуната а, цуьнан ялхо а шайна юкъахь воцийла. 18Шаула АхьъяхӀуга элира: «Схьадал Делан деза тӀорказ». Цу хенахь Делан деза тӀорказ исраилхошца дара[*][+]. 19Шаул динан деца къамел деш волчу хенахь пӀелаштамхой болчохь кхин а чӀогӀа гӀовгӀа елира. ТӀаккха Шаула динан дега элира: «Сацаде айхьа долийнарг». 20Шеца мел хиллачу адамца тӀом лаьттинчу метте дӀавахара Шаул. ЧӀогӀа боьхна хьийзаш болчу пӀелаштамхойн эскархоша шайн тарраш вовшашна дуьхьал даьхна хилла. МостагӀий боьхна хьийзаш хилла[+]. 21Эццахь пӀелаштамхошна гӀуллакх деш цаьрца цхьаьна хилла болу Ӏебархой Шаулаций, ЯхӀунатиций хиллачу исраилхойх дӀакхетта. 22Эпрайман лаьмнаш тӀехь дӀалечкъина мел хилла волу исраилхо, пӀелаштамхой уьдуш буйла хиъча, тӀом беш болчу исраилхойх схьакхетта. 23Цу дийнахь Везачу Эло Исраилан халкъ кӀелхьардаьккхира, ткъа тӀом Байт-Аване кхаччалц дӀабаьржира.


ТӀом дӀабирзинчул тӀаьхьа хилларг

24Исраилхой чӀогӀа холчу хӀиттинера цу дийнахь. Шаула цаьрга аьллера: «НеӀалт хуьлийла, аса сайн мостагӀашна тховса бекхам бина хан тӀекхаччалц, баьпках мотт тухун болчунна». Цхьаммо а юучу хӀуманах мотт ца туьйхира. 25Мел долу адам хьуьнах дӀадахара. Цигахь царна моз карийра. 26Шаьш хьуьнна юккъе бахача, цара бохура: «Кхузахь охьаоьхуш моз ду». Амма цхьаммо а шен куьг бете ца даьхьира, хӀунда аьлча адам шен дуй къарбан кхоьрура. 27ЯхӀунатина шен дас аьлларг ца хезнера. Цо шен карахь йолу гӀаж, дӀа а кховдийна, мезан улха юккъе а Ӏоьттина, цу тӀера моз дӀакхаьллира. Цуьнан ши бӀаьрг серлабелира. 28Нахана юкъахь волчу цхьаммо цуьнга элира: «Хьан дас нахе чӀагӀо яйтина тахана яа хӀума ца яийта. Цо цаьрга аьлла: „НеӀалт хуьлийла тахана хӀума кхоллун волчунна“. Цундела ду адам чӀогӀа гӀелделла».

29ЯхӀунатас цаьрга элира: «Сан дас халкъана дуьхьал шегара гӀалат далийтина. Хьажал сан серлабевллачу бӀаьргашка жимма и моз кхаллар бахьана долуш[+]. 30Тахана наха шайн мостагӀашкахь карийначух яа хӀума йиъна хиллехь, пӀелаштамхойн эшар кхин а чӀогӀа хир дара».

31Цу дийнахь Михмасера дуьйна Айлоне кхаччалц исраилхоша эшийнера пӀелаштамхой. Уьш чӀогӀа кӀадбелла, гӀора дӀадаьлла бара[+]. 32ЧӀогӀа мацбелла болу уьш, шайна карабеанчу уьстагӀашна, стерчашна, эсашна тӀебетталуш, царна арсаш а хьоькхуш, уьш цӀийца цхьаьна дууш бара. 33[+]Шауле хаам бира: «Халкъ Везачу Элана хьалха къа латош ду, цӀийца цхьаьна хӀума юуш».

Шаула цаьрга элира: «Аша шайх къа латийна. Схьатакхабе со волчу боккха тӀулг»[+]. 34Цул тӀаьхьа цо элира: «Адамашна дӀахаийта: хӀораммо, со волчу шен сту я уьстагӀ схьа а балабеш, царна урс а хьокхуш, баа. Везачу Элана хьалха къинош ма летаде, цӀийца цхьаьна жижиг дууш». Наха хӀораммо а, шайн куьйгаца схьа а лоций, буьйсанна сту схьабалабора. Циггахь иза бен а боьра. 35Шаула Везачу Элана сагӀа даккха меттиг кечйира. Иза яра цо дуьххьара кечйина йолу сагӀа доккху меттиг.

36ТӀаккха Шаула элира: «Буьйсанна пӀелаштамхошна тӀаьхьадовла деза вай. Цаьргахь мел ерг схьа а яьккхина, сахилале церан цхьа а стаг дийна вуьтур вац вай».

Цара элира: «Хьайна бакъахьа мел хеташ дерг де».

Амма динан дас элира: «Делах дагадовла деза вай».

37Шаула Деле хаттар дира: «ПӀелаштамхошна тӀаьхьавала мегар дуй со? Ахьа царна таӀзар дойтур дуй тхоьга?» Амма цу дийнахь Дала жоп ца делира Шаулна[+]. 38ТӀаккха цо элира: «Массо а халкъан куьйгалхой суна тӀе бахкийта. Цаьрга, халкъана юкъахь къа латийнарг муьлха ву хьожуш, таллийта. 39Аса Исраилан халкъ кӀелхьардаьккхина волчу Везачу Элах чӀагӀо йо, и къа латийнарг сан кӀант ЯхӀуната велахь а, иза а лийр ву аьлла». Амма гулделлачу халкъана юккъера цхьаммо а жоп ца лора. 40ТӀаккха Шаула Исраилан халкъе элира: «Шу массо а цхьаьна агӀор дӀахӀотта, ткъа вукху агӀор сой, сан кӀант ЯхӀунатий хӀуттур ву».

Наха Шауле элира: «Хьайна бакъахьа хеттарг де».

41[+]Шаула Везачу Эле элира: «Исраилан халкъан Дела! Бакъдерг гайтахьа тхуна»[*].

Гулбеллачарна дай, кӀанттий бехке хилар гира. Ткъа халкъ бакъдеш хиларан билгало а хилира. 42ТӀаккха Шаула элира: «Суний, сан кӀантаний юкъахь кхаж таса». ЯхӀунатина кхаж белира[+]. 43Шаула ЯхӀунате хаьттира: «Схьадийца соьга, хӀун даьлла хьоьгара?»

ТӀаккха ЯхӀунатас дӀадийцира: «Аса, сайгара гӀаж чу а Ӏоьттина, жимма моз кхаьллира. Ткъа и хӀума бахьана долуш со вала везаш вуй?[*]»

44ТӀаккха Шаула элира: «Нагахь санна ЯхӀуната лийр вацахь, Дала суна со валлал чӀогӀа таӀзар дойла!»

45Амма халкъо Шауле элира: «Массо а халкъ кӀелхьардаьккхина волу ЯхӀуната вуй техьа вала дезаш верг? Иза хир дац! Дийна волчу Везачу Элах оха чӀагӀо йо: цуьнан коьртара цхьа а чо лаьтта охьабужур бац! Дела шеца волуш дина цо пӀелаштамхой а эшош динарг». ЯхӀуната халкъо, вен а ца воьйтуш, паргӀат витира[+].

46ПӀелаштамхошна тӀаьхьаваьллачуьра Шаул юхавирзира, ткъа вуьш шайн махка дӀабахара.


Шаулан паччахьаллах а, цуьнан доьзалх а лаьцна

47Шаула Исраилан махкахь шен паччахьалла дӀахӀоттийра. Шена гонах мел волчу массо а мостагӀчуьнца тӀом беш чекхвелира иза: Муабица а, Ӏамминхошца а, Эдомца а, Цобарчу паччахьашца а, пӀелаштамхошца а. Ша тӀом мосазза бо, толам а боккхура цо[+]. 48Ӏамалекхана тӀехь цо баьккхина толам бахьана долуш, Исраилан халкъ цуьнан талорхойх кӀелхьардаьккхира[+].

49Шаулан кӀентийн цӀераш яра: ЯхӀуната, Ишви, МалкишаӀ. Шаулан йоккхаха йолчу йоӀан цӀе Мираба яра, жимаха йолчун цӀе Михула яра[+]. 50Шаулан зудчун цӀе АхьнуӀмат яра. Иза АхьимаӀацан йоӀ яра. Цуьнан эскаран хьаькаман цӀе Абунар яра. Иза Шаулан ден вешин Неран кӀант вара[+]. 51Шаулан да Къуша а, Абунаран да Нер а Абуалан кӀентий бара[+].

52Шаул ша мел веха пӀелаштамхошца тӀом беш хилла. Шена майра а, доьналла долуш а волу стаг гича, иза ша волчу дӀавуьгуш хилла цо[+].

#### 15


Шаула шолгӀа а Везачу Эло тӀедиллинарг кхочуш ца до

1[+]Шамъала Шауле элира: «Везачу Эло со ваийтина Исраилан халкъана тӀехь хьан паччахьалла къобалдан. ХӀинца Везачу Эло бохучуьнга ладогӀа[+]. 2[+]Массо а ницкъийн Везачу Эло боху: „Дагадаийтира Аса Сайна Ӏамалекха Исраилан халкъана динарг: Мисар-махкара халкъ цӀа доьрзучу хенахь иза цунна дуьхьал валар[+]. 3ХӀинца, ваха а гӀой, Ӏамалекхана тӀелата, цуьнан мел долу хӀума, къинхетам ца беш, хӀаллакде. Массо а ве: зударий, божарий, бераш, декхаш долу бераш. Дерриг: етт, сту, уьстагӀ, эмкал, вир – ша мел долу хӀума, дей, дӀадаккха“».

4Телаим олучу меттехь Шаула вовшахтуьйхира шен эскар. Царна юккъехь ши бӀе эзар гӀашло вара, цул сов, итт эзар стаг ЯхӀудан тайпанах а вара[+]. 5Шаул Ӏамалекхахойн гӀалина тӀекхаьчнера. ТогӀи чохь царна кӀело ян охьахиира иза. 6Шаула кхенахошна тӀе хабар дахьийтира: «Ӏамалекхахойх дӀакхеттачуьра дӀакъаста, шаьш соьга дайа ца дайийта. Аша Мисар-махкара схьадогӀучу хенахь Исраилан халкъана гӀо дина». Кхенахой Ӏамалекхахошна юкъара дӀакъаьстира[+].

7Шаула Хьавилара дуьйна Мисар-махкана малхбалехьа Ӏуьллучу Шур-гӀалин йистошка кхаччалц эшийра Ӏамалекхахой[+]. 8Церан паччахь АгӀаг Шаула дийна волуш схьалецира, ткъа цуьнан дерриге а халкъ хӀаллакдира[+]. 9Амма Шаула а, цуьнан эскаро а АгӀагах къинхетам бира, дико долу уьстагӀий а, стерчий а, дерстана долу эсий а, Ӏахарий а дитира, иштта дика мел долу хӀума а, доха ца деш Ӏаддитира, ткъа оьшуш мел доцу хӀума дохийна дӀадаьккхира.

10ТӀаккха Шамъале долу Делан дош иштта дара:[+] 11«Со чӀогӀа дохковаьлла Айса Шаул паччахь вина дӀахӀотторах. Сох дӀа а вирзина, Сан дош цо кхочуш ца дина». Иза шена хиъча, Шамъал чӀогӀа оьгӀазвахара. Буьйса, Везачу Эле кхойкхуш, яьккхира цо. 12Сахуьлуш Шамъал, хьала а гӀаьттина, Шаулна дуьхьалвахара. Амма цуьнга хаам бира, Шаула, Кармал-гӀала а вахана, цигахь шен толамаш дагабоуьйтуш болу тӀулг дӀахӀоттийра аьлла, ткъа цигара ваьлча, иза Галгала вахана аьлла[+]. 13Шамъал Шаулна тӀекхечира, ткъа Шаул вистхилира: «Везачу Эло декъалвойла хьо. Аса Везачу Элан дош кхочушдина».

14ТӀаккха Шамъала элира: «Сан лергашна хезаш долу уьстагӀийн а, стерчийн а аьзнаш мичара ду?»

15Шаула элира: «Уьш Ӏамалекх волчуьра схьадалийна ду. Оха тоьлла долу уьстагӀий а, стерчий а хьан Везачу Далла лерина сагӀа даккха дитира, кхин дерш хӀаллакдира».

16Шамъала Шауле элира: «Собар де, аса дӀадуьйцур ду хьоьга Везачу Эло буьйсанна хьо бахьана долуш аьлларг».

Шаула цуьнга элира: «Схьадийца».

17ТӀаккха Шамъала элира: «Хьуна-хьайна а хьо жима а, хьал доцуш а хетташехь, ца хӀоттийнера Исраилан халкъан тайпанашна коьрте? Хьо иштта воллушехь, Везачу Эло къобал ца винера хьо Исраилан халкъана тӀехь паччахь вина дӀахӀотта? 18Везачу Эло хьо хӀокху дешнашца новкъа ваьккхинера: „Ваха а гӀой, и къинош летийна болу Ӏамалекхахой хӀаллакбе. Уьш, байина, дӀабаххалц, тӀом бе цаьрца“, – аьлла. 19Везачу Эло хьайга аьлларг хӀунда ца дира ахьа? Стенна кхийтира хьо ижуна тӀе, Везачу Элан бӀаьргашна хьалха вон деш?»

20Шаула Шамъале элира: «Везачу Эло бохучуьнга ла а доьгӀна, Цо аьллачу новкъа велира со. Ӏамалекхахойн паччахь АгӀаг аса схьавалийна, уьш мел берш хӀаллак а бина. 21Ткъа наха шайна яьллачу ижуна юккъера тоьлла долу уьстагӀий а, стерчий а схьахаьржира Галгалахь хьан Везачу Далла лерина сагӀа даккха».

22Шамъала цунна жоп делира:

«Ахьа доккхуш долу сагӀа а, дагош долу бежанаш а деза хета те Везачу Элана,
хьо Ша бохург а деш дӀахӀоттарал?
Цуьнга ладугӀуш хилар сагӀа даккхарал а деза ду,
ткъа Цунна муьтӀахь хилар уьстагӀан махьаран даьттанал а дезах ду,[+]
23хӀунда аьлча муьтӀахь цахилар, бозбунчалла лелор санна, къилахь ду,
ткъа шен лааме а ваьлла, дуьхьалвалар цӀу-динах тешар санна ду.
Ахьа Везачу Элан дош дӀататтар бахьана долуш,
Цо хьо дӀатеттина,
Исраилан халкъан паччахь ца хилийта»[+].

24Шаула Шамъале элира: «Везачу Элан дашна тӀера а, хьан лаамна тӀера а ваьлла, аса сайх къа латийна. Со нахах кхеравелира, цундела цара бохург дира аса. 25ХӀинца аса сайна къинтӀера валар доьху хьоьга. Соьца юхаверзахьара хьо, Везачу Элана соьга корта тохийта».

26Шамъала Шауле жоп делира: «Со хьоьца юхавогӀур вац, хӀунда аьлча ахьа Везачу Элан дош дӀатеттина, цундела Цо хьо юхатеттина Исраилан халкъан паччахь ца хилийта».

27[+]Шамъал дӀаваха дагахь дӀавирзира. Амма вукхо цуьнан бедаран юх, катоьхна схьа а лаьцна, ятӀийра[+]. 28ТӀаккха Шамъала элира: «ХӀинца дуьйна Везачу Эло Исраилан халкъана тӀехь долу паччахьалла хьох дӀахадийна. Цо иза кхечуьнга дӀакховдийна, иза хьол тоьлуш волу дела[+]. 29Исраилан халкъан сийлахьчу Дала харцдерг а дуьйцур дац, Иза дохко а вер вац, хӀунда аьлча Дела адам дац Шен лаам хийца»[+].

30ТӀаккха вукхо элира: «Аса къа латийна. Делахь а хӀинца сан къоман къаношна хьалха а, со Исраилан халкъана хьалха а ларий, соьца юхаверзахьара хьо, тӀаккха аса хьан Везачу Далла Ӏибадат дийр дара». 31Шамъал Шаулаца юхавирзира. Шаула Везачу Элана Ӏибадат дира.

32Цул тӀаьхьа Шамъала элира: «Ӏамалекхахойн паччахь АгӀаг схьавалаве кхуза».

Шек а ца волуш[*], АгӀаг цунна тӀе веара. Цо элира: «Валаран къаьхьаллах со ва̄ла ма ваьлла?»

33Амма Шамъала элира: «Хьан туьро нанойх бераш ма-даххара, хьан нана а йолийла шен кӀантах». Галгалахь Везачу Элана хьалха Шамъала АгӀаг, вен а вийна, цунах дакъош дира.

34Шамъал Раме дӀавахара. Ткъа Шаул ГебаӀ-гӀалахь долчу шен цӀа вахара. 35Цул тӀаьхьа Шамъална Шаул кхин ца гира ша велла дӀаваллалц, амма цо цунах лаьцна шен дага чохь гӀайгӀа латтайора, хӀунда аьлча Веза Эла дохковаьллера Ша иза Исраилан халкъана тӀехь паччахь вина дӀахӀотторна[+].

#### 16


Исраилан халкъана тӀехь Даудан паччахьалла къобалдар

1Везачу Эло Шамъале элира: «Мел хир ву хьо гӀайгӀане Аса Исраилан махкахь паччахь ца хилийта Сайна уллора дӀатеттина волу Шаул бахьана долуш? Хьайн маӀа зайтдаьттанах хьала а юзий, Байтлахам-гӀала гӀо. Аса цигахь вехаш волу Юшай волчу вохуьйту хьо. Цуьнан кӀенташна юкъара Аса Сайна паччахь хаьржина»[+].

2Амма Шамъала элира: «Со муха гӀур ву цига? Шаулна иза дӀахаахь, цо со вуьйр ву».

Везачу Эло жоп делира: «Хьайца, цига воьдуш, шинар дига. Хьо Везачу Элана лерина долу сагӀа даккха веана эр ду ахьа. 3Айхьа сагӀа доккхучу хенахь Юшайга схьакхайкха. Цул тӀаьхьа Аса дуьйцур ду хьуна, хӀун дан деза. Аса хьайга аьлларг даьтта доттарца къобалвийр ву ахьа Суна».

4Шега Везачу Эло ма-аллара, Байтлахам-гӀала ваха новкъа велира Шамъал. Иза цига дӀакхаьчча, цу гӀалара къаной боьхна дуьхьалбевлира цунна. Цара хаьттира: «Маршо яхьаш вогӀий хьо?»

5Цо жоп делира: «ВогӀу. Со Везачу Элан дуьхьа сагӀа даккха вогӀуш ву. Делан дуьхьа дӀа а къастий, соьца сагӀа доккхучу дуьйла». Шамъала Юшай а, цуьнан кӀентий а Далла хьалха дӀахӀоттабан кечбира. Уьш а кхайкхира цо сагӀа доккхучу[+].

6Уьш сагӀа доккхучу схьабаьхкича, Шамъална цигахь Элиаб гира. Цо ша-шега элира: «Везачу Элана хьалха дӀахӀоьттина лаьтташ волу хӀара хила мега Цо къобалвинарг!»[+] 7Амма Везачу Эло Шамъале элира: «Хьо цуьнан куьце а, цуьнан лекха хиларе а ма хьежа. Иза вац Аса хаьржинарг. Со адам санна ца хьожу стаге, хӀунда аьлча адамаш стеган юьхье хьожу, ткъа Веза Эла цуьнан даге хьожу»[+].

8Юшайс, Абинадаб схьа а кхайкхина, иза Шамъална тӀевалийра. Шамъала элира: «ХӀара а вац Везачу Эло хаьржинарг». 9ТӀаккха Юшайс Шама тӀевалийра. Юха а Шамъала элира: «ХӀара а вац Везачу Эло хаьржинарг»[+]. 10Иштта шен ворхӀе а кӀант Шамъална тӀевалийра Юшайс, амма Шамъала элира: «Кхарах цхьа а ца хаьржина Везачу Эло». 11ТӀаккха Шамъала Юшайга хаьттира: «Массо а кӀентий кхузахь буй хьан?»

Юшайс жоп делира: «Уггар жима кхин цхьаъ ву. Иза хӀинца жа дажош ву».

Шамъала Юшайга элира: «Цхьаъ вахийтий, иза схьавалавайта. Иза схьаваллалц, вай хӀума яа охьаховшур дац». 12Юшайс кӀант схьавалавайта бахийтира. Иза хьаьрса а волуш, хаза ши бӀаьрг а болуш, юьхь тӀера чӀогӀа товш кӀант вара. Везачу Эло элира: «Хьала а гӀаттий, иза къобалве. Аса вуьйцург ву хьуна иза». 13Шамъала, зайтдаьтта чохь йолу маӀа схьа а эцна, вежаршна хьалха Даудан коьрта тӀе даьтта доьттира. Цу дийнахь дуьйна Везачу Элан Са Даудана тӀе охьадоьссина дара. Ткъа Шамъал, хьала а гӀаьттина, Раме дӀавахара[+].


Дауда Шаулна гӀуллакх дар

14Везачу Элан Са Шаулах дӀакъаьстира. Цунна тӀе Везачу Эло дахийтинчу жино иза хьийзавора[+]. 15Шауле цуьнан ялхоша элира: «Делера долчу жино хьийзош ву хьо. 16Хьайна хьалха болчу ялхошка дечиган пондар лакха хууш волу стаг лахийта. Делера долу жин хьо волчу деача, цу стага пондар а локхуш, хьан дагна хьаам бийр бу».

17Шаула шен ялхошка элира: «Дечиган пондар дика лакха хууш волу стаг, схьа а лахий, со волчу схьавалаве»[+].

18Ялхошна юкъахь волчу цхьаммо элира: «Байтлахам-гӀалара волчу Юшайн кӀант гина суна. Цунна дечиган пондар лакха а хаьа, иза ша майра а, вистхилар хьекъале долуш а, чӀогӀа товш стаг а ву. Цуьнца Веза Эла а ву».

19ТӀаккха Шаула Юшай волчу хабар эцна геланча вахийтира: «Хьайн бажа бажош волу кӀант Дауд со волчу ваийта», – аьлла. 20Юшайс, шен вир схьа а эцна, цунна тӀе бепиг а, чагӀар чохь долу пӀаьлдиг а биллина, жима буьхьиг схьа а эцна, уьш а, шен кӀант Дауд а Шаул волчу дӀахьажийра. 21Дауд Шаул волчу дӀакхаьчча, иза цунна гӀуллакх дан волавелира. Дауд чӀогӀа везавелира Шаулна, цо цунах шен герзлелориг вира. 22Юшайга хабар дахьийтира Шаула: «Дауд со волчохь гӀуллакх деш сецна, хӀунда аьлча цо деш долу гӀуллакх суна чӀогӀа тайна». 23Делера долу жин Шаулна тӀе охьа мосазза дуссу, Дауда, схьа а оьций, дечиган пондар локхура, тӀаккха Шаулан са паргӀатдолура.

#### 17


ГӀолиата исраилхошка йохье кхойкху

1ПӀелаштамхоша шайн эскар тӀамана схьагулдира. Цара, ЯхӀуд-махкарчу Соха-гӀалахь схьа а гулбелла, Соханий, Ӏазекхиний юккъехь йолчу Эпас-Дамимахь меттамотт дӀахӀоттийра[+]. 2Ткъа Шаул, исраилхошца цхьаьна Эла-тогӀи чохь шен меттамотт дӀа а хӀоттийна, пӀелаштамхошна дуьхьал тӀом бан кечвелира. 3ПӀелаштамхой цхьана агӀор лаьтташ болчу лам тӀе бевлира, ткъа исраилхой цунна дуьхьал лаьттачу вукху лам тӀе бевлира. Царна юккъехь тогӀи яра.

4Ша Гати-гӀалара а волуш, ГӀолиат цӀе йолу, бӀаьхо волу цхьа стаг пӀелаштамхошна юкъара схьавелира. Иза ялх[*] дол а, цхьа ше а хиллал лекха вара[+]. 5Цуьнан коьртахь цӀестах дина долу гӀем дара, тӀедуьйхина цӀестан пелагех дина гӀагӀ дара. Цу гӀаьгӀнан деккъа дозалла пхи эзар шекхал цӀаста хиллал дара. 6Цуьнан когаш тӀехь цӀестан гола тӀеюхкурш яра, букъ тӀехь цӀестан горга тур а дара. 7Цуьнан гоьмукъан гӀаж, кӀадидархочун гӀирс санна, еха яра, ткъа ша гоьмукъ ялх бӀе шекхал эчиг хиллал бара. Цунна хьалха хӀоьттина вогӀуш цуьнан доккха турс лелош верг а вара[+]. 8ГӀолиат, исраилхойн тӀемалошна хьалха дӀа а хӀоьттина, цаьрга мохь бетта волавелира: «ТӀом бан стенна кечделла шу? Со пӀелаштамхо вац ткъа? Ткъа шу Шаулан леш ду. Шайна юкъара соьца лата стаг схьахаржа[+]. 9Нагахь, иза сох лата а летта, цо со вехь, пӀелаштамхой шун леш хир бу, ткъа нагахь, со цунах тола а тоьлла, аса иза вехь, шу тхан леш хир ду, тхуна хьалхара гӀуллакх а деш». 10ПӀелаштамхочо кхин а элира: «Тахана аса исраилхойн эскаре кхайкхам бо. Схьаваийта суна тӀе иштта волу стаг, тхойшиъ вовшахлетар ву!» 11ПӀелаштамхочо бохург шайна хезча, Шаул а, исраилхой а, кхерабелла, Ӏадийнера.


Дауд Шаулан меттаматтахь

12ЯхӀуд-махкарчу Байтлахам-гӀалара волчу эпратхочун Юшайн кӀант вара Дауд. Юшайн бархӀ кӀант вара. Шаул паччахьан даржехь волчу заманчохь Юшай чӀогӀа хан яьлла стаг вара. 13Юшайн воккхаха волу кхо кӀант Шаулца тӀаме вахнера. Цуьнан тӀаме ваханчу кхаа кӀентан цӀераш яра: уггаре воккхачун – Элиаб, шолгӀачун – Абинадаб, кхозлагӀчун – Шама[+]. 14Дауд жимаха верг вара. Воккхаха волу кхо кӀант Шаулца волчу хенахь, 15Дауд Шаул волчу дӀа а воьдий, цигара юхавоьрзура, Байтлахам-гӀалахь волчу шен ден уьстагӀий дажо.

16Шовзткъа дийнахь пӀелаштамхо, Ӏуьйранний, суьйранний ара а волуш, исраилхошна ша гайта дӀахӀуттура.

17ТӀаккха Юшайс шен кӀанте Дауде элира: «Хьайн вежаршна кхо сахь кхерзина буьртигаш а, итт бепиг а эций, сихха церан меттамотт лаьттачу дӀагӀо. 18ХӀара итт нехча тӀеман коьртачу хьаькаме дӀало, хьайн вежарийн хьал-де хаа, уьш могуш-маьрша хиларан билгало а я[+]. 19Шаул а, хьан вежарий а, массо а исраилхо санна, Эла-тогӀи чохь пӀелаштамхошца тӀом беш бу».

20Дауд, Ӏуьйранна хьалххе хьала а гӀаьттина, шен уьстагӀий хехочуьнга дӀа а делла, шен мохь схьа а эцна, Юшайс шена тӀе-ма-диллара, эскар лаьтташ долчу дӀавахара. ХӀара дӀакхаьчначу хенахь эскархой тӀом бечу могӀаршкахь дӀахӀиттина лаьттара. Маьхьарий а детташ, тӀамана кечлуш бара уьш. 21Исраилхоша а, пӀелаштамхоша а шайн тӀемалойн могӀанаш дуьхь-дуьхьал дерзийнера. 22Дауда, шегахь болу мохь тӀеман гӀирс ларбеш волчу хехочуьнга дӀа а белла, ведда эскархойн могӀанаш долчу юкъа а вахана, шен вежаршка хӀун хьал ду хаьттира. 23Иза шен вежаршца къамел деш волчу хенахь Гати-гӀалара ГӀолиат цӀе йолу пӀелаштамхойн вовшахлатархо, шайн могӀанашна юкъара ара а ваьлла, мохь бетта волавелира. Даудана цо бохург хезира. 24Массо а исраилхо, и стаг шайна ма-гиннехь, кхералой, цунах водура. 25Исраилхоша бохура: «Гой шуна и къамел деш волу стаг? Иза исраилхой емалбеш, царна луьйш ву. Иза вийначунна паччахьо боккха бахам лур бара, цуьнга шен йоӀ маре а йохуьйтур яра, цуьнан доьзал Исраилан махкахь массо а кхечу нахана тӀедиллина долчу хӀуманах мукъа а боккхур бара»[+].

26ТӀаккха Дауда шеца лаьтташ болчу нахе элира: «ХӀун кхаъ хир бу, и пӀелаштамхо вен а вийна, Исраилан махкана тӀера юьхьӀаьржо дӀаяьккхинчунна? Мила ву хӀара дин доцу, сунтваза волу пӀелаштамхо, дийна волчу Делан эскарна луьйш волу?»

27Цара, шаьш аьлларг юха карла а доккхуш, и стаг вийначунна кхаъ лур бу аьлла, дӀахаийтира.

28Даудан воккхаха волчу вешина Элиабна хезира цо нахаца деш долу къамел. Даудана чӀогӀа оьгӀаз а вахана, цо элира: «Хьо хӀунда веана кхуза? Хьанах тешна дитина ахьа вайн де а доцу уьстагӀий яьссачу арахь? Суна евзаш ю хьан сонталла а, хьан вон дог а. Хьо тӀамах бӀаьрг тоха веана кхуза?»

29Дауда элира: «Соьгара хӀун даьлла, нахаца къамел дарал сов?» 30Шена уллохь болчу нахе дӀа а вирзина, Дауда цаьрга хаттар дича, цара, вукхара санна, жоп делира цунна.

31Дауда аьлла долу дешнаш Шауле дӀадийцира. Цо Дауд шена тӀекхайкхира. 32ТӀаккха Дауда Шауле элира: «И пӀелаштамхо бахьана долуш цхьа а стаг гӀайгӀане хила оьшуш вац. Хьан лай, ваха а вахана, цуьнца летар ву».

33Шаула Дауде элира: «Хьо ларор вац цу пӀелаштамхочуьнца, хӀунда аьлча хьо хӀинца а жима ву, ткъа иза кога ирахӀоьттинчу хенахь дуьйна тӀеман гӀуллакх девзаш хилла ву».

34Дауда Шауле элира: «Хьан лай шен ден уьстагӀий дажош лелла ву. Нагахь санна, я лом, я ча а еана, цара жа юкъара уьстагӀ дӀабаьхьча, 35царна тӀаьхьа а воьдий, тӀекхетий, церан багара иза схьабоккхура ас. Амма иза сайна тӀекхетча, аса цуьнан кхес схьа а лоций, охьа а тухий, йоьра. 36Лом а, ча а йоьра хьан лай волчо. Изза хир ду оцу сунтваза волчу пӀелаштамхочунна а, дийна волчу Делан эскарна кхиссарш еш волчу». 37Дауда кхин а элира: «Лоьмах а, ченах а со кӀелхьарваьккхина волчу Везачу Эло со оцу пӀелаштамхочун куьйга кӀелара а воккхур ву».

ТӀаккха Шаула Дауде элира: «Вало, гӀо цига. Веза Эла хьоьца хуьлийла». 38Даудана шен бедарш тӀеюьйхира Шаула, коьрта цӀестан гӀем а тиллира, цунна тӀе гӀагӀ а дуьйхира. 39Бедарш тӀехула тур гӀода юккъе а дихкина, Дауд дӀасаволавелира, амма иза ишттачу духарца лела Ӏемина вацара. Цо Шауле элира: «Со, хӀара духар а доьхна, лела Ӏемина вац». Цо и хӀуманаш шена тӀера дӀаехира. 40Коьжалг шен кара а лаьцна, татол чуьра пхи шера тӀулг а хаьржина, уьш шегахь болчу тӀоьрмаг чу а дехкина, и тӀоьрмаггий, ширдолаггий карахь а долуш, иза пӀелаштамхочунна дуьхьалвахара.


Дауда ГӀолиат эшаво

41ПӀелаштамхо а вара кхунна дуьхьалвогӀуш, хьалха ваьлла доккха турс лелош верг а волуш. 42ПӀелаштамхо Дауде цавашарца схьахьаьжира, хӀунда аьлча хӀара ханна жима а вара, хьаьрса а волуш, юьхь тӀера хаза а вара. 43Цо Дауде элира: «Хьо суна дуьхьал гӀожаца ма ваьлла. Со жӀаьла ду-м ца моьтту хьуна?» Иза а аьлла, пӀелаштамхочо шен деланашкара неӀалт кхайкхира Даудана. 44Цо Дауде элира: «ТӀевола суна, аса хьан дакъа стигаларчу олхазаршний, аренгахь лелаш долчу акхарошний дӀалур ду»[+].

45Дауда пӀелаштамхочуьнга элира: «Хьо суна дуьхьал тур а, гоьмукъ а, горга тур а карахь вогӀуш ву, ткъа со ахьа сийсаздохуш долчу Исраилан халкъан массо а эскарийн Дела волчу, массо а ницкъийн Везачу Элан цӀарах араваьлла[+]. 46Таххана Везачу Эло хьо сан кара схьалур ву, ткъа аса хьо вуьйр ву. Аса хьан корта схьабоккхур бу, ткъа пӀелаштамхойн эскархойн декъий стигаларчу олхазаршна а, лаьттахь лелаш долчу акхарошна а дӀалур ду. Дерриг а дуьненна дӀахуур ду Исраилан махкахь Дела вуйла[+]. 47Кхузахь гулделлачу дерриг а халкъана дӀахуур ду Везачу Эло туьраций, гоьмукъций ца воккхийла кӀелхьара, хӀунда аьлча тӀом Везачу Элан карахь бу. Цо шу тхан кара схьа а лур ду»[+].

48ПӀелаштамхо шена тӀеволавелча, Дауд сихха цунна дуьхьалведира. 49Шен тӀоьрмаг чу куьг а дахийтина, тӀулг схьаийцира цо. Ширдолагца ластийна, цо иза пӀелаштамхочунна хьажа юккъе туьйхира. И тӀулг цунна нийсса хьажа юккъе богӀабелира, ткъа пӀелаштамхо бертал охьавуьйжира. 50[+]Иштта тӀулгаций, ширдолагций пӀелаштамхо эшийра Дауда. Цо иза карахь тур а доцуш вийра[+]. 51ТӀаккха Дауда, ведда тӀе а вахана, цунна тӀе ког а баьккхина, пӀелаштамхочун тур баттара схьа а даьккхина, цуьнан корта баьккхира.

ПӀелаштамхой, шайна юкъара ницкъберг велла гича, бевдда дӀабахара. 52Исраил-махкара а, ЯхӀуд-махкара а халкъ маьхьаршца пӀелаштамхошна тӀаьхьаделира. Цара уьш, лаьхкина, тогӀи чу вуллучу[*] дӀабигира, цигара дӀа – Ӏекхран-гӀали чу воьду ков долчу бигира. Эшийна, лаьхкина буьгуш болу пӀелаштамхой ШаӀрайм-гӀалина тӀе боьдучу новкъа тӀе охьаоьгура Гати-гӀалина а, Ӏекхран-гӀалина а тӀекхаччалц[+]. 53Шаьш пӀелаштамхошна тӀаьхьабевллачуьра юхабирзича, церан бахам дӀасабоькъура исраилхоша. 54ТӀаьхьо, пӀелаштамхочун корта схьа а эцна, Дауда иза Ярушалайме дӀабаьхьира, ткъа цуьнан тӀеман гӀирс цо шен четар чохь охьабиллира[+].


Даудан схьавалар Шаулна довзийтар

55ПӀелаштамхочуьнца Дауд лата воьдуш шена гича, Шаула эскаран хьаькам волчу Абунаре элира: «Абунар, иза хьенан кӀант ву?»

Абунара элира: «Дийна волчу сайх чӀагӀо йо ас, ва паччахь, суна иза билггала ца хаьа»[+].

56Паччахьо элира: «Хатта, хьенан кӀант ву и жима стаг».

57Дауд, пӀелаштамхо эша а вина, юхавогӀучу хенахь, Абунара иза Шаул волчу схьавалийра. ПӀелаштамхочун корта цуьнан карахь бара. 58Шаула цуьнга хаьттира: «Жима стаг, хьо хьенан кӀант ву?» – аьлла.

Дауда жоп делира: «Со Байтлахам-гӀалара хьан лай волчу Юшайн кӀант ву».

#### 18


Дауд а, ЯхӀуната а ши доттагӀа хилла дӀахӀутту

1Дауд Шаулаца къамел дина ваьлча, цуьнан а, ЯхӀунатин а юкъаметтиг кхин а чӀагӀъелира, цунна иза, ша-шена санна, дукхавезавелира[+]. 2Шаула Дауд шеца витира, иза шен да волчу дӀа а ца вохуьйтуш. 3ЯхӀунатина, ша санна, Дауд везавалар бахьана долуш, Даудаца даггара доттагӀалла лело барт бира цо. 4Шаьшшинна юкъахь хиллачу бертан тоьшалла деш, ЯхӀунатас шена тӀехула йоьхна йолу бедарш схьа а яьхна, Дауде дӀаелира. Иштта тӀеман бедарш а, тур а, секхаӀад а, доьхка а дӀаделира цо. 5Шаула ша мичча вахийтича а, Даудан аьтто хуьлура. Цундела Шаула цунах тӀеман хьаькам вира. Иза хазахетарца тӀеийцира дерриг а халкъо а, паччахьан гонах болчара а.


Шаулан хьагӀ

6Дауда пӀелаштамхо эша а вина, эскархой цӀа богӀучу хенахь массо а Исраилан махкарчу гӀаланашкара зударий шайн паччахь волчу Шаулна дуьхьал хелхаршций, эшаршций арабевлира. Церан карахь жиргӀанаш а, дечиг-пондарш а дара[+]. 7[+]Халхарш а деш, цара бохура: «Шаула эзарнаш байина, ткъа Дауда – итт эзарнаш»[+]. 8Шаулна и дешнаш чӀогӀа ца дезаделира. Цо элира: «Цара Даудана итт эзарнаш дӀабелла, ткъа суна – эзарнаш бен. Цунна хӀинца, паччахьалла тӀехилчхьана, кхин хӀумма а ца оьшу». 9Цу дийнахь дуьйна Шаул Дауде хьогӀаца хьоьжура.

10ШолгӀачу дийнахь Делера долу жин цӀеххьана Шаулна тӀе доьссира. Иза шен цӀахь хьераваьлча санна лелара, ткъа Дауд, кхечу деношкахь санна, дечиг-пондарх пӀелг а туьйсуш, Ӏаш вара. Шаулан карахь гоьмукъ бара[+]. 11Цо, шен дагахь: «Аса иза хӀинца пенах дӀалатор ву», – бохуш йолу ойла а еш, гоьмукъ кхоьссира. Амма Дауда, шозза а дӀа а таьӀна, иза тӀехбалийтира.

12Шаул Даудах кхоьруш вара, хӀунда аьлча Веза Эла цуьнца вара, ткъа Шаулна уллора Иза юхаваьллера. 13Шаула Дауд, шена уллора дӀа а ваьккхина, шен эзар тӀемалочунна тӀехь хьаькам хӀоттийра, иза массо а адамна хьалха эскарна тӀехь куьйгалла деш а вара. 14Дауда ша мел деш долу гӀуллакх кхиамца дора, хӀунда аьлча Веза Эла цуьнца вара[+]. 15Цуьнан аьтто болуш хилар гуш волу Шаул Даудах кхоьруш вара. 16Ткъа массо а Исраил-махкарчу а, ЯхӀуд-махкарчу а къаьмнашна Дауд чӀогӀа везара, хӀунда аьлча иза дерриг а гӀуллакхна хьалхаваьлла волу дела.


Дауда Шаулан йоӀ ялор

17Шаула Дауде элира: «Сайн йоккхаха йолу йоӀ Мираба хьоьга маре йоуьйту аса. Хьо майра хила веза, Везачу Элан тӀемаш дӀа а кхоьхьуш». Шаулан дагахь дара: «Сан карах а доцуш, пӀелаштамхойн карах валар хуьлийла цуьнан»[+].

18Амма Дауда Шауле элира: «Со а, сан ден цӀа а Исраилан махкахь девзаш дац, со паччахьан нуц хилла дӀахӀоттал»[+]. 19Шаулан йоӀ Мираба маре яха хан тӀекхаьчча, иза махьулхочуьнга Ӏадриале маре яхийтира[+].

20Амма Шаулан вукху йоӀана, Михулина, везавелира Дауд. Иза Шауле дӀахаийтича, Шаулна и гӀуллакх хазделира. 21Ткъа Шаул шен дагахь ойла еш вара: «Аса йоӀ цуьнга маре яхийтича, цунах Даудана гур хир бу, цуьнан пӀелаштамхойн карах валар а хир ду». Шаула шолгӀа а Дауде элира: «ХӀинца кхин а цхьа аьтто баьлла хьан соьца гергарло таса». 22Шена гонах болчаьрга Шаула элира: «Къайлаха цуьнга ала: „Хьажал, паччахь хьоьца чӀогӀа дика ву, цунна гонах болчарна массарна а хьо веза. ХӀунда аьлча хӀинца дика зама ю паччахьан нуц хилла дӀахӀотта“».

23Шаулан гонах болчара и дешнаш Дауде дӀааьлча, Дауда жоп делира: «Шуна атта ду моьтту паччахьан нуц хила? Со къен а, ладам боцу а стаг ма ву».

24Паччахьан гонах болчара Шауле дӀадийцира шайн Даудаца хилла къамел. 25Шаула элира: «ДӀаала Дауде: „Паччахьна шен йоӀах кхин там ца оьшу, бӀе вийна пӀелаштамхо бен. Уьш байа а байина, сунт а бина, уьш хадош дисина чкъоьрнаш[*] суна схьада. Иза паччахьан мостагӀашна бекхам хир бу“». Цо и тайпа къамел даран бахьана Дауд пӀелаштамхойн карахула хӀаллакван гӀертар дара[+]. 26Паччахьна гонах болчара и къамел Дауде схьадеара. Даудана тайнера паччахьан нуц хилар. Хан йиллина денош тӀекхачале, 27Дауда шен накъосташца, пӀелаштамхой болчу а вахана, царах ши бӀе стаг вийра. Цо паччахьна и нах ша сунтбина хиларан билгалонаш схьаеара. Шаула цуьнга шен йоӀ Михула маре дӀаелира.

28Шаулна хиира Веза Эла Даудаца вуйла а, шен йоӀана Михулина Дауд везийла а. 29Цундела Шаул кхин а чӀогӀа кхоьрура Даудах. Иза цуьнан мостагӀа хилла дӀахӀоьттира массо а ханна.

30ПӀелаштамхойн баьччанаш тӀамца гӀевттича, Дауд массо а Шаулан тӀемалойл а кхиаме тӀом дӀахьош хуьлура. Цуьнан цӀе массанхьахула дӀасаяьржира.

#### 19


Шаул Даудана тӀаьхьаволу

1Шен кӀанте ЯхӀунате а, шен гонах болчаьрга а Шаула дӀахьедира, Дауд вен веза аьлла. Амма Шаулан кӀантана ЯхӀунатина Дауд чӀогӀа дукхавезара. 2Цундела ЯхӀунатас Дауде элира: «Сан да Шаул хьо вен бахьанаш лоьхуш ву хьуна. Кханалерчу дийнахь ларлуш хилалахь. Цхьанхьа къайла а валий, Ӏелахь. 3Ткъа со, сайн деца эрна ара а ваьлла, хьо волчохь дӀахӀуттур ву. Хьох лаьцна къамел дийр ду аса цуьнца, сайна хиънарг хьоьга дӀа а дуьйцур ду».

4Дика дешнаш элира ЯхӀунатас Шауле Даудах лаьцна. Цо бохура: «Хьайн лай волчу Даудаца хьарам ма хилахьа. Цо хьуна дуьхьал цхьа а вон хӀума ца дина, боккха пайда болуш дерг бен. 5ПӀелаштамхочунна дуьхьал иза, шех лаьцна ойла а ца еш, велира, шен дахар боккхачу кхерам кӀел а хӀоттийна. Везачу Эло боккха толам баийтира Исраилан махка. Иза гина волу хьо а ма вара воккхавеш. Стенна гӀерта те хьо, цхьа а бахьана доцуш, Дауд вен а вийна, бехк боцу цӀий а Ӏанийна, зулам даккха?»[+]

6ЯхӀунате ла а доьгӀна, Шаула чӀагӀо йира: «Дийна волчу Везачу Элах чӀагӀо йо ас, Дауд лийр вац аьлла». 7Дауде схьа а кхайкхина, ЯхӀунатас цуьнга шайн хилла долу къамел дӀадийцира, тӀаккха ЯхӀунатас Дауд Шаул волчу дӀавигира. Цул тӀаьхьа церан юкъаметтиг хьалха санна хилла дӀахӀоьттира.

8Юха а тӀом белира. Дауд, ара а ваьлла, пӀелаштамхошца тӀом бан волавелира. Дауда мостагӀчунна тӀехь боккха толам баьккхинчул тӀаьхьа, уьш цунах дӀауьдуш бара.

9Юха а Везачу Элера долу жин чудоьссира Шаулна. Шен цӀахь, гоьмукъ карахь а болуш, Ӏаш вара иза, ткъа Дауд, дечиган пондарх пӀелг а туьйсуш, Ӏаш вара[+]. 10Шаулна Дауд гоьмукъца пенах дӀатоха дагадеара. Амма Дауд шена тӀекхоьссина болу гоьмукъ гича, каде дӀаиккхира, ткъа гоьмукъ пенах чубахара. Дауд цу буьйсанна Шаулах ведда кӀелхьарвелира.

11[+]ТӀаккха Шаула Даудан цӀа шен тӀемалой бахийтира, цунна кӀело а йина, иза садаржале вейта. Даудан зудчо Михулас цуьнга элира: «Ахьа хьайн са тахана кӀелхьара ца даккхахь, кхана хьо вуьйр ву»[+]. 12Михулас иза корах аравалийтира. Дауд ведда кӀелхьарвелира[+]. 13Дауд вуьжучу метта Михулас цӀу виллира, цуьнан гӀовлангахь газанан цӀока а йиллина, тӀехула бедарш ехкира. 14Шаула Дауд схьалаца нах бахийтича, Михулас Дауд цомгуш ву элира. 15Амма Шаула уьш юхабахийтира, иза муха ву хьажа. Цо цаьрга элира: «Шен меттаца иза со волчу схьавалаве соьга вейта». 16И нах Дауд дӀалаца чубаьхкича, царна гира меттахь Ӏуьллуш волу цӀу а, гӀовлангахь йиллина йолу газанан цӀока а. 17Шаула Михулига хаьттира: «Со хӀунда левина ахьа? Сан мостагӀа, дӀа а хецна, вадийтина-кх ахьа».

Михулас Шауле элира: «Цо соьга, ша дӀа ца вахийтахь, со юьйр ю элира».

18Дауд иштта ведда кӀелхьарвелира. Цо, Шамъал волчу Раме схьа а веана, Шаула шена динарг дӀадийцира. ТӀаккха Дауд Шамъалца новкъа велира. И шиъ Наютахь сецира[+]. 19Шауле хаам бира, Дауд Рама-гӀаларчу Нают олучу меттехь ву аьлла. 20Шаула цига а нах бахийтира Дауд схьалаца. Уьш схьа а кхаьчна, царна Шамъал коьртехь а волуш, Делера болу хаамаш беш пайхамарш гича, царна тӀе Делан Са охьадоьссира. Уьш а, шовкъ а еана, Делера болу хаамаш бан буьйлабелира[+]. 21И хаам шена схьабеача, Шаула кхин болу нах бахийтира цига. Уьш а, шовкъ а еана, иштта Делера болу хаамаш беш дӀахӀиттира. ТӀаккха Шаула кхозлагӀа а нах бахийтира. Уьш а, шовкъ а еана, Делера хаамаш бан буьйлабелира. 22ТӀаккха оьгӀазвахана волу Шаул ша Раме ваха новкъа велира. Иза Сехехь лаьттачу йоккхачу гӀунна тӀе кхечира. Цо хаьттира: «Шамъаллий, Дауддий мичахь ву?»

Цунна жоп делира: «Эцца Рамерчу Наютахь ву».

23Иза Рамерчу Наюта вахара. Цунна тӀе а Делан Са доьссира. Ша дӀавоьдучу хенахь иза а волавелира, Рамерчу Наюта кхаччалц, Делера болу хаамаш бан[+]. 24[+]Шовкъ а еана, шена тӀера бедарш дӀа а яьхна, Шамъална хьалха Делера болу хаамаш беш дӀахӀоьттира иза. Цу дийнаххьий, бусий иза тӀехь хӀума а йоцуш Ӏиллира. Цундела олуш ду: «Шаул а ву техьа пайхамар?»[+]

#### 20


ЯхӀунатий, Дауддий

1Рамерчу Наютара Дауд, ведда, ЯхӀуната волчу веара. Цо ЯхӀунате хаьттира: «Ас хӀун дина? ХӀун харцдерг даьлла соьгара? ХӀун къа латийна ас хьан дена хьалха, иза со вен гӀерттал?»[+]

2ЯхӀунатас жоп делира: «Хьо лийр вац! Сан дас жима а, доккха а гӀуллакх соьга олий бен ца до. Ша хьо вен гӀертийла цо сох хӀунда лечкъор дара? И хӀума хӀинца хила йиш йолуш дац!»

3Дауда, чӀагӀо а еш, элира: «Хьан дена хууш ду, хьо соьца къаьсттина дика вуйла. Цундела цо шен дагахь боху: „ЯхӀунатина иза хаа йиш яц, цунна хала ца хетийтархьама“. Амма дийна волчу Везачу Элах чӀагӀо йо ас, суний, Ӏожаллиний юккъехь цхьа гӀулч бен цахилар».

4ЯхӀунатас Дауде элира: «Хьан даго боххург дийр ду-кх аса».

5[+]ТӀаккха Дауда ЯхӀунате элира: «Кхана бутт цӀинбаларан дезде ду. Со паччахьна уллохь шуьнехь Ӏан везаш ву. Амма ахьа со дӀавахийтахьара, кхоалгӀачу дийнан суьйре тӀекхаччалц, со аренгахь къайлавер вара. 6Хьан да со бахьана долуш сагатдеш хилахь, ахьа ала деза: „Дауд, соьгара пурба а даьккхина, Байтлахам-гӀала вахана, цигахь шен гергарчара хӀора шарахь цкъа доккхуш долчу сагӀанехь дакъалаца“. 7Иза ахьа аьлча, цо „Дика ду“ алахь, хьан лай маьрша ву, амма иза оьгӀазводахь, хьуна хаалахь, цунна зулам даккха дагадеанийла. 8Къинхетам бехьа хьайн лех: Везачу Элана хьалха ахьа соьца барт ма бинера. Соьгара хьайна бехке долу хӀума даьллехь, со хӀинццехь вей дӀаваккхахь! Хьайн дена тӀе стенна вуьгу ахь со?»[+]

9ЯхӀунатас элира: «Ахьа бохуш дерг хьоьца хила йиш яц. Нагахь санна сан да хьуна тешнабехк бан кечвеллехь, иза аса хьоьга хоуьйтур дацара техьа?»

10Дауда ЯхӀунате хаьттира: «Хьан дас хьоьга оьгӀазлонца жоп лахь, иза соьга хаийта мила вогӀур ву?»

11ЯхӀунатас элира: «Вало, аренга воьду вайшиъ». И шиъ аравелира. 12ЯхӀунатас Дауде элира: «Исраилан халкъан Везачу Делах чӀагӀо йо ас хьуна! Кхана я кхана Ӏийча хӀоккху хенахь сайн да хьоьца муха ву хьожур ма ву со. Иза хьоьца гамо йоцуш велахь, аса хьо волчу и хабар дахьаш стаг воуьйтур ву. 13Амма сан да хьуна ямартло ян кечвеллехь, иза аса хьан лергашна хазор ду, хьо кӀелхьара а волуьйтур ву. Везачу Эло, Шен лааме хьаьжжина, луьра таӀзар дойла суна, аса иза ца дахь. Веза Эла, сан деца ма-хиллара, хуьлийла хьоьца а. 14Ткъа хьо а, со дийна висахь, Везачу Элана хьалха соьца бинчу бартана тешаме а хилахьара. Нагахь санна сан кхалхар хилахь, 15[+]айхьа дуьнен чохь йоккхучу хенахь сан доьзална тешаме хилахьара хьо, Везачу Эло массо а хьайн мостагӀа хӀаллаквина хилахь а»[+]. 16ЯхӀунатас Даудан цӀенца барт беш элира: «Везачу Эло кхел йойла Даудан мостагӀашна!»

17ЯхӀунатас, чӀагӀо а еш, Даудана хаийтира шена иза мел веза, хӀунда аьлча иза цунна, шен са санна, дукха везаш вара[+]. 18ЯхӀунатас цуьнга элира: «Кхана бутт цӀинбаларан дезде ду. Хьан меттиг яьсса гича, хьо коьртах воккхур ву. 19Цундела кхозлагӀчу дийнахь хьо хьалха хиллачу метте дӀагӀо. Цигахь, Азал-тӀулг болчохь, охьа а хаий, собар де. 20Ткъа аса, цу агӀонга цхьана хӀуманна хьажийча санна, кхузза секхаӀад кхуссур ду хьуна. 21Цул тӀаьхьа аса сайн Ӏодан пхерчий схьалаха кӀант воуьйтур ву. Нагахь санна аса кӀанте алахь: „Пхерчий хьуна тӀехьа Ӏохку, схьаэца уьш“, – со волчу схьавола. Везачу Элах чӀагӀо йо ас, хьо маьрша хиларна а, хьуна цхьа а тайпана кхерам ца хиларна а. 22Амма аса кӀанте: „Пхерчий хьуна хьалха Ӏохку“, – алахь, хьо дӀагӀо. Везачу Эло хьуна дӀаваха пурба ло. 23Вайшиммо йина йолу чӀагӀонаш йиц ма е. Веза Эла царна даим а Теш ву!»

24Дауд аренгахь къайлавелира. Бутт цӀинлучу хенахь хӀоттош долу той дӀадоладелира. Паччахь хӀума яа охьахиира. 25Цо ша массо а хенахь хууш волу меттиг дӀалецира. И меттиг пенна уллохь яра. Шаулна дуьхьал ЯхӀуната охьахиира. Ткъа Абунар Шаулна уллохь хиира. Даудан меттиг яьсса яра[+]. 26Цу дийнахь Шаула хӀумма а ца элира, хӀунда аьлча цунна дагадеара: «Схьахетарехь, цхьа хӀума хиллачул тӀаьхьа, Дауд Далла хьалха цӀена воцуш нисвелла»[+]. 27Бутт цӀинлуш болчу денна лерина долу той дӀахьочу шолгӀачу дийнахь а Даудан меттиг яьсса яра. ТӀаккха Шаула ЯхӀунате хаьттира: «Юшайн кӀант селхана а, тахана а тойнехь хӀунда вац?»

28ЯхӀунатас Шауле жоп делира: «Дауд, соьгара пурба а даьккхина, Байтлахам-гӀала вахана. 29Цо соьга элира: „Сан гергарнаш сан гӀалахь сагӀа доккхуш бу. Сан вашас соьга дӀакхайкхина. Вайшинна юкъахь гергарло делахь, со сайн вежарех кхета вахийтахьара ахьа“. Цундела иза паччахь волчу шуьне ца кхечи».

30Шаул шен кӀантана чӀогӀа оьгӀазвахара. Цо ЯхӀунате элира: «Хьо хьайн лартӀехь йоцучу ненах тера ву. Иза а шен лаамехь яра, хьо а иштта ву! Хьо Юшайн кӀантаца гергарло лелош вуйла суна ца хаьа моьтту хьуна? И гергарло хьуна а, хьан нанна а юьхьӀаьржонна хир долуш ду. 31Юшайн кӀант дийна мел ву, хьо а, хьан пачхьалкх а лаьттар яц. Иза со волчу схьавалавайта, хӀунда аьлча иза Ӏожаллех вер вац».

32ЯхӀунатас Шауле элира: «ХӀунда вуьйш ву иза? Цуьнгара хӀун даьлла?»

33ТӀаккха Шаула иза вен дагахь гоьмукъ кхоьссира. Эццахь ЯхӀунатина хиира, Шаула Дауд вен чӀагӀо йинийла. 34ЯхӀуната, чӀогӀа оьгӀаз а вахана, хьалагӀаьттира. Бутт цӀинлучу шолгӀачу дийнахь цо яа хӀума ца йиира. Цуьнан бахьана Даудах дог лазар а, шен дас шена йина вас а яра. 35Иза, Ӏуьйранна ара а ваьлла, Даудаца ша барт бинчу аренга вахара. Цуьнца цхьа жима кӀант а вара. 36Цо кӀанте элира: «Вадий, ваха а гӀой, аса кхуссу долу пхерчий схьалаха». КӀант аренгахула ведда дӀавахара. Амма ЯхӀунатин секхаӀодан пхерчий, цу кӀантана тӀехула а дуьйлуш, дӀаоьхура. 37КӀант цо пхерчий охьаэгийначу метте дӀаведира. ЯхӀунатас цунна тӀаьхьа мохь туьйхира: «Хьажал, пха хьуна хьалха Ӏуьллуш бу хьуна». 38Юха а кӀантана тӀаьхьа мохь беттара ЯхӀунатас: «Сихха вада! Саца ма саца!» Пхерчий схьа а гулдина, кӀант шен олахочунна тӀевеара. 39Цунна иза хӀун ду ца хаьара. Дауданий, ЯхӀунатиний бен ца хаьара цу дешнийн маьӀна. 40Шен герз кӀанте дӀа а делла, ЯхӀунатас цуьнга элира: «Вало, гӀала дӀахьо иза».

41КӀант дӀавахара. Азал-тӀулгана къилбехьара йолчу агӀорхьара хьала а гӀаьттина, ЯхӀунатина хьалха гора а хӀоьттина, лаьтта кхаччалц кхузза охьатаьӀира Дауд. Вовшашна обанаш а йохуш, воьлхуш вара и шиъ, амма Дауд вукхул чӀогӀа воьлхура. 42ЯхӀунатас Дауде элира: «Марша гӀойла хьо. Вайшиммо Везачу Элана хьалха вовшашна чӀагӀо йинера. Веза Эла хьуна а, суна а юкъахь, иштта хьан тӀаьхьенна а, сан тӀаьхьенна а юкъахь гуттаренна а Теш ву». 43Хьала а гӀаьттина, Дауд дӀавахара, ткъа ЯхӀуната гӀала юхавирзира.

#### 21


Даудан вадар

1[+]Нуб-гӀалара динан да волу Ахьи-Малик волчу кхечира Дауд. Иза шена гича, Ахьи-Малика цецваларца цуьнга хаьттира: «Хьо-хьо хӀунда ву? Хьоьца цхьа а хӀунда вац?»[+]

2Дауда цуьнга элира: «Паччахьо цхьа гӀуллакх тӀедиллина суна. Цо соьга элира: „Цхьанна а ма хаийта хьо хӀунда вахийтина ву а, аса хьайна тӀедиллинарг а“. Ткъа сайн накъосташца аса барт бина, оха билгалъяьккхинчу меттехь вовшахкхетар ду аьлла. 3Ткъа хӀинца ахьа суна пхи бепиг я хьайн куьйга кӀелахь йолу яа хӀума яла еза».

4Динан дас Дауде элира: «Дац сан хьуна дала бепиг, деза бепиг бен. Хьан накъостий тӀаьхьарчу хенахь зударех кхетаза белахь, иза дӀахьо».

5Дауда динан дега элира: «Зударий тхоьца ца хилла. ХӀоразза а со сайн накъосташца араволучу хенахь, оха Далла хьалха цӀеналла лар а йо, тхайна тӀедиллинарг кхочуш ца дойту хӀума а ца до. Иштта тахана а оха леррина Далла хьалха цӀеналла ларйина, тхаьшна тӀедиллинарг кхочушдархьама».

6[+]Динан дас шен кхин бепиг доцу дела, цунна деза бепиг делира. Иза Делан цӀа чуьра Везачу Элана хьалха охьадиллина долу бепиг дара. Цу дийнахь цуьнан метта керла бепиг охьадиллина хилла[+]. 7Цу дийнахь кхузахь Везачу Элана хьалха нисвеллера Шаулан ялхойх волу ДуагӀа цӀе йолу эдомхо. Иза Шаулан жаӀушна тӀехӀоттийна вара[+]. 8Дауда Ахьи-Малике элира: «ТӀекхочехь гоьмукъ я тур дац хьан? Паччахьо сайна тӀедиллинарг дукха сиха кхочушдан дезаш а хилла, аса сайца я тур а, я кхин йолу хӀума а схьа ца эцна».

9[+]Динан дас элира: «Ахьа Эла-тогӀи чохь вийна пӀелаштамхо волчу ГӀолиатан хӀара тур ду хьуна. Езачу ийпадна тӀехьа бедаршна юккъе а хьарчийна Ӏуьллуш ду иза. Хьайна лаахь, иза схьаэца. Кхин хӀумма а яц кху чохь».

Дауда элира: «И санна дерг кхин хир а дац. Схьало иза соьга»[+].

10Цу дийнахь Дауд Шаулах ведда дӀавахара. Иза Гати-гӀалара паччахь Ахаш волчу вахара[+]. 11[+]Ахашан ялхоша цуьнга хаьттира: «Исраилан махкара паччахь-м вац иза? Халхарш дечу хенахь цунна лоькхуш-м яц те и эшарш: „Шаула эзарнаш байина, ткъа Дауда – итт эзарнаш“, – бохуш?»[+]

12[+]И дешнаш Даудан дагахь кхийтира. Цундела иза Гати-гӀалин паччахьах Ахашах кхоьрура. 13[+]Иза, паччахьна а, цуьнан ялхошна а хьалха ша хьераваьлла моттуьйтуш, волавелира. Цо неӀарш тӀехь яздора, шен можана тӀехула шеташ охьаоьхуьйтура[+]. 14ТӀаккха Ахаша шен ялхошка элира: «Хьажал цуьнга. И стаг хьераваьлла ву. ХӀунда валийна аша иза со волчу? 15Я сан хьерабевлларш кӀезиг бу, суна хьалха дастама хӀуманаш цуьнга леладайттал? Сан цӀа чу-м вер ма хир вац иза?»

#### 22


Динан дай байар

1[+]Цигара ведда, Дауд Ӏадуламарчу хьеха чу вахара. Иза шайна хезча, цуьнан вежарий а, цуьнан цӀийнан нах а хӀара волчу баьхкира[+]. 2Дауд волчу схьагулбелира гӀело йинарш а, декхарийла бахнарш а, дуьненах дог диллинарш а. Дауд царна тӀехь хьаькам хилла дӀахӀоьттира, хӀинца кхуьнца виъ бӀе гергга стаг вара[+].

3Цигара ваьлла, Дауд Муабин МицӀпа-гӀала вахара. Цо муабахойн паччахье элира: «Сан дай-наний хьо волчохь дитахьара ахьа, Дала сайна хӀун до суна хаъалц». 4Уьш, муабахойн паччахь волчу схьа а балийна, цигахь битира Дауда. Иза шен чӀагӀйина меттиг йолчохь мел Ӏа, цуьнан дай, наний цигахь Ӏийра.

5Амма пайхамар волчу Гадас Дауде элира: «Хьо хӀара лочкъийла йолчохь ма Ӏе. Вало, ЯхӀудан махка дӀагӀо». Цигара дӀа а ваьлла, Дауд дӀавахара. Иза Хьарат олуш йолчу хьуьнах кхечира[+].

6Шаулна хезира, Дауд а, цуьнца болу нах а гучубевлла аьлла. Иза цу хенахь ГебаӀ-гӀалахь цхьана лам тӀехь тамариск цӀе йолу дитта кӀелахь Ӏаш вара. Шаулан карахь гоьмукъ бара, цунна гонахьа бевлла цуьнан накъостий а бара. 7Шаула шена гонахьа болчу шен ялхошка элира: «ЛадогӀа соьга, бен-яманхой. Оцу Юшайн кӀанта шуна массарна а кемсийн а, ялтийн а аренаш лур ю моьтту шуна, я эзарнаш а, бӀенаш а карахь а болуш шу хьаькамаш бина дӀахӀиттор ду моьтту шуна? 8Шу массо а суна дуьхьал хӀунда девлла? Шух цхьаммо а, соьга схьа хӀунда ца аьлла, сан кӀант Юшайн кӀантаца гергарло лело барт бина лелаш ву аьлла? Шух цхьаммо а сох къинхетам а бина, соьга схьа ма ца аьлла, сан лай волу Юшайн кӀант, хӀинца ма-хиллара, со вен бахьана лоьхуш вуйла а, сан кӀанта иза суна дуьхьал ваьккхина хилар а»[+].

9[+]Шаулан гонах болчарна юкъахь лаьтташ волчу эдомхочо ДуагӀа элира: «Суна Нуб-гӀалахь гира Ахьтубин кӀант Ахьи-Малик волчу веана волу Юшайн кӀант[+]. 10Ахьи-Малика иза Везачу Эле вийхира, цунна яа хӀума а, пӀелаштамхо волчу ГӀолиатан тур а дӀаделира»[+].

11Паччахьо Ахьтубин кӀанте Ахьи-Малике кхайкха бахийтира, иштта Нуб-гӀалара церан цӀийнах мел волу динан да а схьакхайкхира. Уьш шаберш а паччахь волчу схьабаьхкира. 12Шаула элира: «ЛадогӀал соьга, Ахьтубин кӀант».

Вукхо жоп делира: «ЛадугӀуш ву, сан эла».

13Шаула элира: «Хьой, Юшайн кӀанттий барт а бина, суна дуьхьал стенна ваьлла? Иза Деле веха а воьхуш, цунна бепиггий, туррий хӀунда делла ахьа? Ахьа иза суна дуьхьал хӀунда ваьккхина, тахана гуш ма-хиллара, цуьнга суна кӀело яйта?»

14Ахьи-Малика, паччахье жоп луш, элира: «Мила ву хьан хьаькамашна юкъахь Дауд санна хьуна тешаме верг? Иза паччахьан нуц а ву, ахьа тӀедиллинарг кхочушдеш верг а ву, хьан цӀийнах болчара лоруш а ву. 15ХӀинца бен ца волавелла со иза Деле веха? Цу тӀехь сох а, сан цӀийнах болчарах а бехк ма баккхахьара ахьа, хӀунда аьлча цу доллучу хӀуманах хьан лай волчу суна хӀумма а ца хаьа».

16Паччахьо элира: «Ахьи-Малик, хьо вала веза. Хьо а, хьан массо а гергарнаш а!» 17Шена уллохь лаьтташ болчу гӀаролхошка паччахьо элира: «Дуьйло, Везачу Элан динан дай байа. Уьш Даудаца бу. Иза веддийла шайна хуъушехь, цара соьга хаам ца бина». Амма паччахьан гонах болчарна ца лиира Везачу Элан динан дайшна тӀе куьг дахьа. 18ТӀаккха паччахьо ДуагӀе элира: «Ваха а гӀой, и динан дай байа». Эдомхо волчу ДуагӀа, ваха а вахана, динан дай байира. Цу дийнахь цо везткъе пхиъ еза ийпад лелош волу стаг вийра[+]. 19Динан дай Ӏийна йолчу Нуб-гӀалара адам а хӀаллакдира цо[*] шен туьраца. Царна юкъахь зударий, божарий, кӀегий нах а, бераш а дайира цо. Стерчий, варраш, уьстагӀий дайина дӀадехира, тур детташ.

20Царна юкъара, Ахьтубин кӀентан Ахьи-Маликан кӀант волу Абу-ЯтӀари бен, цхьа а кӀелхьара ца велира. Иза, ведда, Дауд волчу дӀавахара[+]. 21Абу-ЯтӀарис Дауде дӀадийцира Шаула Везачу Элан динан дай байина хиларх лаьцна. 22Дауда Абу-ЯтӀарига элира: «Цу дийнахь суна цигахь эдомхо волу ДуагӀ гира. Суна хаьара, цо Шауле мотт тухур буйла. Со ву хьан ден доьзал байина хиларна бехке. 23Со волчохь саца, кхера а ца кхоьруш. Хьо вен гӀерташ волчунна со вен а луур ду, цундела со хьуна Ӏуналла деш хир ву»[+].

#### 23


Дауда КъаӀила-гӀала кӀелхьарйоккху

1Дауде хаам бира: «ПӀелаштамхой, КъаӀила-гӀалина тӀе а летта, хьаьттаршкара ялта лечкъош бу», – аьлла[+]. 2Дауда Везачу Эле хаттар дира: «Со цига ваха везий те? Эшалур буй те соьга и пӀелаштамхой?» – аьлла.

Везачу Эло цуьнга жоп делира: «ГӀо, пӀелаштамхой хьоьга эшалур бу, КъаӀила-гӀала ахьа кӀелхьар а йоккхур ю».

3Амма Даудаца болчара элира: «Кхузахь, ЯхӀуд-махкахь а, кхоьруш ду вай. КъаӀила-гӀала а дахана, вай пӀелаштамхойн эскарна дуьхьалхӀиттича, кхин а кхераме хир ма ду!» 4ТӀаккха Дауд юха а Везачу Элах дагавелира. Цо Дауде элира: «Хьала а гӀаттий, КъаӀила-гӀала дӀагӀо. Аса пӀелаштамхой хьан кара дӀалур бу». 5Шеца болчаьрца цхьаьна Дауд КъаӀила-гӀала вахара, цо пӀелаштамхошца тӀом а болийра, церан даьхни лаьхкина дӀа а дигира, уьш эша а бира. Иштта Дауда КъаӀила-гӀалара болу бахархой пӀелаштамхойн баланах кӀелхьарбехира.

6Ахьи-Маликан кӀант Абу-ЯтӀари, ведда, Дауд волчу схьавогӀучу хенахь, цо шеца еза ийпад а схьаеанера[+].

7Дауд КъаӀила-гӀалахь ву аьлла, Шауле хаам бича, цо элира: «Дала сан кара схьавелла иза. Цо ша-шена бохам баьккхина, гӀорашца къовлуш долчу кевнашца чӀагӀйина йолчу гӀали чу а вахана». 8Шен берриг а эскархой тӀаме кхайкхира Шаула, КъаӀила-гӀалина го а бина, Дауд а, цуьнца берш а дӀалаца дагахь. 9Шена дуьхьал Шаул зуламе долу хӀума лело воллий хиъча, Дауда динан да волчу Абу-ЯтӀарига элира: «Схьая и ийпад»[+]. 10Цул тӀаьхьа Дауда элира: «Исраилан халкъан Веза Дела! Хьан лена хезна, Шаул, КъаӀила-гӀала а веана, со бахьана долуш и гӀала хӀаллакьян гӀерта аьлла. 11КъаӀила-гӀаларчу бахархоша со Шаулан кара дӀалур вуй теша? ВогӀур вуй теша кхуза Шаул, Хьан лай волчунна ма-хаззара? Исраилан халкъан Веза Дела! Жоп лохьа Хьан лай волчунна».

Везачу Эло жоп делира: «ВогӀур ву».

12Дауда хаттар дира: «КъаӀила-гӀаларчу бахархоша со а, соьца болу нах а Шаулан кара дӀалур буй?»

Везачу Эло элира: «ДӀалур бу».

13ТӀаккха Дауд а, цуьнца хилла волу ялх бӀе стаг а, КъаӀила-гӀалара ара а ваьлла, маьӀ-маьӀӀехула лийлира. Шауле хабар кхечира, Дауд КъаӀила-гӀалара ведда дӀавахна аьлла. ТӀаккха иза, ша болийна некъ ца беш, сецира[+].


Дауд Зип цӀе йолчу яьссачу арахь

14Зип цӀе йолчу яьссачу арахь йолчу чӀагӀйинчу меттигашкахула а, лаьмнашкахула а лелаш вара Дауд. Шаул иза хӀора дийнахь лохуш вара, амма Дала цуьнан кара ца вохуьйтура Дауд[+]. 15Даудана гуш дара, Шаул ша вен араваьлла хилар. Цу хенахь Дауд Зип олучу яьссачу арахь йолчу Хьорша цӀе йолчу меттехь вара. 16Иза волчу веара Шаулан кӀант ЯхӀуната. Цо Дауд иракарахӀоттийра, Делах тешарца чӀагӀло аьлла. 17Цо элира: «Ма кхера. Сан ден Шаулан куьг хьуна тӀекхочур дац. Исраилан махкахь паччахь хир ву хьо, ткъа со хьуна уллохь шолгӀа меттиг дӀалаьцна хир ву. Сан дена Шаулна иза хууш ду»[+]. 18[+]Цу шиммо Везачу Элана хьалха барт бира. Дауд Хьорша олучу меттехь висира, ткъа ЯхӀуната шен цӀа вахара[+]. 19[+]Шаул волчу ГебаӀ-гӀала баьхкира зипахой. Цара элира: «Дауд тхо долчохь чӀагӀйинчу меттигашкахь: Хьорша олучу меттехь а, Яшимунна къилбехьа Ӏуьллуш болчу Хьахила-барза тӀехь а дӀалечкъаш лелаш ву[+]. 20Хьайн даго билгалъяьккхинчу хенахь дӀавола, ткъа тхуна тӀехь иза хьан кара дӀавалар ду».

21Шаула цаьрга элира: «Декъалдина ду шу Везачу Эло, аша сох къинхетам бина дела. 22Даха а гӀой, иза билггала мичахь ву хьовса. Цунах лаьцна мел дерг а суна схьада, иза мичахь ву а хьовса, хьанна гина а хьовса. Соьга дийцина, иза чӀогӀа хӀилла долуш ву аьлла. 23Иза мичахь хуьлу, мичахь дӀалечкъа дикка хьовса. Цунах билггала бакъдерг дахьаш схьадуьйла. ТӀаккха со а вогӀур ву шуьца. Иза кху лаьтта тӀехь велахь, аса лохур ву, массо а ЯхӀуд-махкахь болчу доьзалшна юкъахь лаха везахь а».

24Уьш Шаулал хьалха Зипе дӀакхечира. Ткъа Дауд шеца болчу нахаца МаӀун олучу яьссачу аренгахь вара. И аре Яшимунара дӀа къилбехьа, Ӏариба-тогӀенахь, Ӏуьллуш яра[+]. 25Шаул шеца болчу нахаца цхьаьна иза лаха вахара. Амма Дауде хаам бинера цунах лаьцна, цундела иза аренгахь лаьтташ йолчу тарх тӀе а вахана, МаӀун-аренгахь сецира. Иза шена хиъча, Шаул Даудана тӀаьхьа МаӀун-аренга вахара. 26Шаул ломан цхьана агӀонгахула дӀавоьдуш вара, ткъа Дауд шен накъосташца вукху агӀор вара. Дауд сихвелла Шаулах къаьхкина воьдуш вара, ткъа Шаул шеца болчаьрца, ломана го баккхале хьалха, уьш схьалаца воьдуш вара. 27Эццахь Шаул волчу геланча кхечира, иштта хаам бахьаш: «Сихха схьавола! ПӀелаштамхой вайн махкана тӀелетта!» 28И хаам шега схьакхаьчначул тӀаьхьа, Шаул пӀелаштамхошна дуьхьал вахара, Даудана тӀаьхьаваьллачуьра дӀа а ваьлла. И меттиг цундела, СилаӀ-ХӀамахьлекхут аьлла, цӀе тиллина ю (иза «декъаран тарх» бохург ду).

#### 24


Дауда Шаул дийна вуьту

1[•]Цигара ша дӀавахча, Дауд, Ӏейн-ГӀади йолчу а вахана, цигахь йолчу чӀагӀйинчу меттигашкахь зама йоккхуш вара[+]. 2Шаул пӀелаштамхой болчуьра юхавирзича, цуьнга хаам бира: «Дауд Ӏейн-ГӀади олучу яьссачу аренгахь ву», – аьлла. 3Иза, массо а ЯхӀуд-махкара схьагулвина волу кхо эзар тоьлла боьрша стаг шеца а волуш, ДаудгӀар лаха вахара. Иза «масарийн тархаш» цӀе йолчу меттигна уллохь дара. 4[+]Уьш некъан йистехь лаьтташ йолчу уьстагӀий чулохкучу керта кхечира. Цигахь гена йоццуш хьех яра. Шаул шен гӀуллакх дан цу хьеха чу вахара. Ткъа Дауд а, цуьнца берш а геннахь цу хьеха чохь Ӏаш бара. 5Даудаца болчара цуьнга элира: «ХӀара ду хьуна Везачу Эло хьоьга дийцина долу де: „Аса хьан мостагӀа хьан кара дӀалур ву. Хьайна луъург де цунах“». Дауда, хьала а гӀаьттина, Шаулан тӀехула юхучу бедарх кийсак схьахадийра. 6Ша и хӀума дар бахьана долуш дага чу лазам боьссира Даудана[+]. 7[+]Цо шеца болчаьрга элира: «Везачу Эло доьхкийла суна Ша къобалвина волчу сан олахочунна тӀе куьг дахьар, хӀунда аьлча иза Везачу Эло къобалвинарг ву»[+]. 8Цу дешнашца цо шеца берш сацийра, Шаулна тӀе куьг ца кховдадойтуш.

Ткъа Шаул, хьала а гӀаьттина, хьеха чуьра ара а ваьлла, некъа тӀе велира[+]. 9Дауд а хьалагӀаьттира. Хьеха чуьра ара а ваьлла, цо Шаулна тӀаьхьа мохь туьйхира: «Сан паччахь волу олахо!» – аьлла. Шаул юхахьаьжча, Дауд, цунна лаьтта кхаччалц охьа а таьӀна, гора хӀоьттира. 10Дауда Шауле элира: «„Дауд хьуна зулам дан гӀерташ ву“ – бохуш, хьайга мотт беттачу нахе ла хӀунда дугӀу ахьа? 11Тахана хьан бӀаьргашна гуш ма ду, эццахь йолчу хьеха чохь Везачу Эло хьо сан кара схьавелла хилар. Соьга, хьо ве бохуш, хьехарш деш берш а бара хьуна. Амма аса, хьох къинхетам беш, элира: „Аса сайн олахочунна тӀе куьг хьур дац, хӀунда аьлча иза Везачу Эло къобалвинарг ву“. 12Сан да! Сан карахь йолчу хьайн бедаран кийсаке хьажахьа, аса схьахадийна йолчу. И аьтто сайна баьлла боллушехь, аса хьо ца вийра. ХӀинца мукъана а хаахьара хьуна сан дага чохь хьо бахьана долуш я вон хӀума а, я ямартло а йоцийла. Аса хьо бахьана долуш къа ца латийна, ткъа хьо сан синна тӀаьхьаваьлла ву, иза дӀадаккха лууш[+]. 13Везачу Эло къастайойла вайшиннан юкъаметтиг. Дала бекхам бойла хьуна со бахьана долуш. Амма сан куьг-м хьакхалур дац хьох[+]. 14Хьалхалерчу заманчохь ма-аллара: „Зулам зуламечу нахера бен ца долу“. Аса хьуна тӀе куьг хьур дац. 15[+]Хьанна дуьхьалваьлла Исраилан паччахь? Хьанна тӀаьхьаваьлла лелаш ву хьо? Деллачу жӀаьлина тӀаьхьаваьлла, цхьана сагална тӀаьхьаваьлла? 16Везачу Эло Шен кхелаца нийсо йойла вайшинна юкъахь. Цо, Ша тӀе а хьаьжна, сан гӀуллакх къастор ду, со хьан куьйга кӀелхьара схьа а воккхуш».

17Дауд и дешнаш дӀааьлла ваьллачул тӀаьхьа, Шаула цуьнга элира: «Хьан аз дуй иза, сан кӀант Дауд?» Цул тӀаьхьа Шаул мохь туххуш велха волавелира. 18Цо Дауде элира: «Хьо сол бакъ ву, хӀунда аьлча хьо суна дика деш схьавеана, ткъа аса хьуна вонаш дина. 19Тахана ахьа иза гайти. Везачу Эло со хьайн кара дӀавелла воллушехь, сох къинхетам а бина, ахьа со вен ца вийра. 20Хьан вохуьйтур вара шен мостагӀа, шена каравеача, маьршачу новкъахула дӀа? Везачу Элера ял хир ю хьуна ахьа тахана сан дуьхьа динарг бахьана долуш[+]. 21Суна хӀинца хаьа паччахьалла хьоьгахь хир дуйла а, Исраилан пачхьалкх хьан карахь чӀагӀъелла дӀахӀуттур юйла а[+]. 22Ткъа хӀинца Везачу Элан цӀарах дуй баа беза ахьа суна, со веллачул тӀаьхьа сан хӀу айхьа хӀаллакдийр дац аьлла а, сан ден доьзалан цӀе йовр яц аьлла а». 23Дауда Шаулна и чӀагӀо йира.

Шаул шен цӀа вахара, ткъа Дауд шеца болчаьрца шаьш чӀагӀйинчу меттиге хьалавелира.

#### 25


Дауддий, АбигӀаллий

1Шамъал кхелхира. Массо а исраилхо иза дӀаверзо схьагулвелира. Белхаршца, чӀогӀа халахетарца иза шен цӀахь, Рамехь, дӀавоьллира цара.

Дауд, хьала а гӀаьттина, лам тӀера Паран олучу яьссачу аренга охьавоьссира[+]. 2МаӀунахь Ӏаш чӀогӀа вехаш волу цхьа стаг вара. Цуьнан хӀусамех цхьаъ Кармал-юьртахь яра. Цу стеган долахь кхо эзар уьстаггӀий, цхьа эзар газий яра. Иза Кармал-юьртахь шен жа лоргучохь вара. 3Цу стеган цӀе Набал яра, цуьнан зудчун цӀе АбигӀал яра. ЧӀогӀа хьекъал долуш а, юьхь тӀера хаза а яра и зуда, ткъа и стаг чӀогӀа къиза а, дера а вара. Иза ша Килабан тӀаьхьенах вара[+]. 4Цу яьссачу аренгахь Даудана хезира, Набал шен уьстагӀий лоргуш ву аьлла. 5Дауда итт жима стаг вахийтира, царна тӀе а дуьллуш: «Кармал-юьрта чу а довлий, Набал волчу а гӀой, сан цӀарах салам-маршалла дӀало цуьнга. 6Набале иштта ала: „Маьрша хуьлда хьо, маьрша хуьлда хьан мел долу хӀума а. 7Суна дукха хан йоццуш хезнера, хьо волчохь уьстагӀий лоргуш ду аьлла. Тхоьца болу хьан жаӀуй оха охьа а ца теӀийнера, церан цхьа а хӀума ян а ца яйнера, уьш тхоьца Кармал-юьрта уллохь болчу хенахь. 8Хьайн ялхошка хатта мегар ду хьуна иза, цара эр ду хьоьга цунах лаьцна бакъдерг. Хьо а хилахьара къинхетаме аса дӀабахкийтинчу кегийчу нахаца: тхо той хӀотточу дийнахь даьхкина хьуна. Хьайн куьйгана карош ерг лохьа хьайн лешна а, хьайн кӀант волчу Даудана а“».

9Дауда бахийтинчара Набале и къамел Даудан цӀарах дӀадира, тӀаккха уьш тап-аьлла дӀатийра. 10Амма Набала Даудан ялхошка реза воцуш жоп делира: «Дауд мила ву? Мила ву Юшайн кӀант? ТӀаьхьарчу хенахь дукха лай бевлла, шайн олахойх уьдуш болу. 11УьстагӀий лоргуш болчарна аса кечдина долу бепиг а, хи а, жижиг а дӀадала деза те аса сайна мичара бевлла а ца хууш болчу нахана?!»[+]

12Дауда бахийтина болчара, шаьш дӀабаханчу новкъахула юха а баьхкина, шайна хезна долу дешнаш Дауде дӀадийцира. 13ТӀаккха Дауда шен нахе элира: «ХӀораммо а шен юкъах тур дӀадехка». Массара а шайн юкъах герз дихкира. Дауда а дӀадихкира шен юкъах тур. Виъ бӀе стаг Даудана тӀаьхьахӀоьттира, ткъа ши бӀе стаг шаьш схьаеана йолчу хӀуманашна уллохь сецира.

14Набалан зудчуьнга АбигӀале церан цхьана ялхочо хаам беш элира: «Дауда яьссачу аренгара шен векалш бахкийтинера вайн олахочуьнга маршалла хоттуш, амма цо уьш, чӀогӀа юьхь йоцуш вист а хилла, дӀабахийти. 15И нах тхоьца чӀогӀа дика бара, цара тхо хьийза а ца дора. Уьш тхуна уллохь арахь болчу хенахь тхан цхьа а хӀума а ца яйнера. 16Оха царна уллохь даьхни дажочу хенахь уьш, тхо лар а деш, Ӏалаш а деш, гобаьккхина болу пен санна лаьттара. 17Ойла а яй, хьажа вай хӀун дан деза, хӀунда аьлча вайн олахо а, цуьнан дерриг цӀа а кхерамехь ду. Амма иза чӀогӀа вон стаг ву, цуьнга цхьа а вистхила ца ваххьал»[+].

18ТӀаккха АбигӀала катоьхна ши бӀе бепиг а, чохь чагӀар долу ши пӀаьлдиг а, кечбина болу пхи уьстагӀ а, пхи сахь кхерзина кӀен буьртигаш а, бӀе курс кишмаш а, Ӏаьвдина инжирийн ши бӀе курс а схьа а эцна, сихонца уьш варрашна тӀеехкира. 19Цо шен ялхошка элира: «Суна хьалха а довлий, дӀагӀо, со тӀаьхьа йогӀур ю шуна». Набале цо хӀумма а ца элира.

20АбигӀал, вир тӀе а хиъна, ломарчу тача-некъахула охьайогӀуш, некъ дӀабоьрзучу меттехь цунна дуьхьалкхийтира Дауд а, цуьнца болу нах а. 21Цул хьалха Дауда аьллера: «Аса яьссачу аренгахь эрна лардина хилла цу стеган хьал, цунна тӀера цхьа а хӀума гал а ца долуьйтуш. Диканна дуьхьал вон доккху цо. 22Дала, Шен лааме хьаьжжина, луьра таӀзар дойла сан мостагӀашна[*], кханалера Ӏуьйре тӀекхачале, аса Набалан цӀентӀера цхьа а боьрша стаг дийна витахь»[+].

23Дауд шена гича, АбигӀал, сихха вирана тӀера охьа а йоьссина, Даудана хьалха гора юьйжира, лаьтта кхаччалц шен корта охьа а таӀош[+]. 24Цуьнан когаш хьалха охьа а йоьжна, цо элира: «Сан эла, бехк суна тӀехь хуьлийла! Хьан лай ерг хьайга йистхилийтахьара ахьа, соьга ла а догӀахьара[+]. 25Сан олахо, Набал боху и вон стаг, тергал а ца веш, витахьара ахьа. Шен цӀе иштта хиларе терра – ша а ма ву иза. Цуьнан цӀе, Набал, „Ӏовдал“ бохучух терра ю, ткъа, бакъдерг аьлча, и Ӏовдалалла цуьнца ю. Ткъа хьан лай йолчу суна ахьа бахкийтина болу хьан ялхой ца гина. 26Ткъа хӀинца, сан олахо, дийна волчу Везачу Элах а, хьох а чӀагӀо йо ас, Везачу Эло хьоьга цӀий Ӏана ца дайтина а, бекхам ца байтина а хиларна, хьан мостагӀий а, хьуна дуьхьал мостагӀалла лелош берш а Набал санна хилла дӀахӀуьттийла![+] 27ХӀара совгӀаташ хьан лай йолчу аса сайн олахочунна деана ду, цунна гӀуллакх деш лелаш болчу кегийчу нахана дӀадала. 28Хьан лай йолчу суна къинтӀера валахьара хьо. Везачу Эло сан олахочун тӀаьхье билггал чӀагӀйина дӀахӀоттор ю, хӀунда аьлча Везачу Элан тӀемаш схьабахьаш вогӀуш ву сан олахо. Хьо мел веха зуламе дерг ца даьлла хьох[+]. 29Нагахь санна хьо вен дагахь хьуна цхьаъ дуьхьалвалахь, сан олахочун са хьан Везачу Делан дахаран шедан юккъехь дӀадихкина хир ду, ткъа хьан мостагӀийн са Цо, ширдолагца кхоьссича санна, дӀакхуссур ду. 30Веза Эла Ша лерина долу массо а дика сан олахочунна дина ваьлча, Цо иза Исраилан халкъана тӀе баьчча вина дӀахӀоттор ву. 31Ша бехк боцучеран цӀий Ӏанийна аьлла а, иштта бекхам ца беш, кӀелхьарваьлла аьлла а, чов хир яц сан олахочун дага тӀехь. Везачу Эло сан олахочунна дика дича, хьан лай ерг хьуна дагайогӀийла».

32Дауда АбигӀале элира: «Хастам бу Исраилан халкъан Везачу Далла, хьо хӀинца суна дуьхьал яийтина волчу! 33Декъала хуьлда хьан хьекъал а, хьо-хьуо а, бекхам беш соьга эрна цӀий ца Ӏанадайтина йолу. 34Амма дийна волчу а, соьга хьуна зулам ца дайтина волчу а Исраилан халкъан Везачу Делах чӀагӀо йо ас, тахана хьо сихъелла суна дуьхьал еана ца хиллехь, Набалан цӀийнах волу цхьа а боьрша стаг кханалерчу Ӏуьйренга ваьлла хир ма вацара». 35Дауда цуьнан карара цо еана йолу хӀуманаш схьаийцира. Цо элира: «Маьрша хьайн цӀа дӀагӀо. Хьоьга ла а доьгӀна, аса хьан юьхь ларйина».

36АбигӀал Набал волчу схьаеара. Ткъа кхеран цӀахь доккха той дара. Набалан дог сакъералуш дара, иза чӀогӀа вехна а вара. Ӏуьйре тӀекхаччалц, доца а, деха а цхьа дош ца элира АбигӀала Набале. 37Ӏуьйранна, Набал метта веанчу хенахь, зудчо дерриге а дӀадийцира цуьнга. Дог чӀогӀа тохаделла, иза, тӀулг санна, чӀагӀвелла дӀахӀоьттира. 38Итт де даьлча, Везачу Эло туьйхира Набална, иза велира.

39Даудана, Набал велла аьлла, дӀахезира. Цо элира: «Хастам бу Везачу Элана, со юьхьӀаьржачу хӀотто гӀиртина волчу Набална таӀзар дина волчу а, вон ца дойтуш, Шен лай кӀелхьарваьккхина волчу а Везачу Эло Набалан зулам цуьнан шен коьрта тӀе дерзийна».

АбигӀале, иза шена маре дӀаюьгу ша аьлла, дӀаала бахийтира цо. 40Даудан ялхоша, АбигӀал йолчу Кармала а баьхкина, цуьнга элира: «Дауда дахкийтина тхо хьо шена маре дӀайига».

41Цо, хьала а гӀаьттина, корта лаьтта кхаччалц охьа а таӀийна, элира: «Хьан лай кийча ю шен элан ялхойн когаш била а». 42АбигӀал, сихонца кеч а елла, вирана тӀехиира. Цунна тӀаьхьахӀоьттина пхи ялхо яра. Дауда бахкийтинчаьрца дӀа а яхана, цуьнан зуда хилла дӀахӀоьттира иза.

43ИзраӀал-юьртара АхьнуӀмат а дӀайигира Дауда. Цу шиннах цуьнан зударий хилира[+]. 44[+]Ткъа Шаула Даудан зуда йолу шен йоӀ Михула Галламерчу Лайшин кӀант волчу Палтиале дӀаелла хилла[+].

#### 26


Дауда юха а къинхетам бо Шаулах

1[+][•]Зипахоша, Шаул волчу ГебаӀе а баьхкина, элира: «Дауд тхо долчохь, Яшимунан дозанна уллохь болчу Хьахила-барза тӀехь, къайлаваьлла лелаш ву»[+]. 2Шаул, хьала а гӀаьттина, Зип олучу яьссачу аренга охьавеара. Цуьнца цхьаьна исраилхошна юкъара тоьлла волу кхо эзар тӀемало а вара. Уьш Зипахь Дауд лаха арабевллера[+]. 3Шаул Яшимунан дозанна уллохь болчу Хьахила-барза тӀехь сецира, некъана генахь воццуш. Ткъа цу арахь Ӏаш волчу Даудана гуш дара, Шаул шена тӀаьхьавеана хилар. 4Дауда, цига шен тергамча а вахийтина, ладоьгӀча, цунна хиира и веанарг билггал Шаул вуйла. 5Хьала а гӀаьттина, Шаул шен эскарца сецначу метте вахара Дауд. Цунна гира Шаул а, цуьнан эскаран хьаькам волу Неран кӀант Абунар а вижина Ӏуьллуш йолу меттиг. Шаул четар чохь вижина Ӏуьллуш вара, ткъа цуьнца долу адам цу четарна гонах шайн четарш чохь дара[+].

6Дауда хьетахо волчу Ахьи-Малике а, Йоабан ваша волчу Царуятан кӀанте Абушайга а элира: «Мила вогӀу соьца Шаулан меттаматте?»

Абушайс элира: «Со вогӀур ву хьоьца»[+].

7Дауд Абушайца цхьаьна буьйсанна уьш болчу вахара. Царна гира четар кӀелахь вижина Ӏуьллуш волу Шаул. Цуьнан гоьмукъ гӀовланна уллохь лаьттах боьллина бара. Абунар а, вуьш а гонах бийшина Ӏохкуш бара. 8Абушайс Дауде элира: «Дала хьан мостагӀа хьан кара схьавелла. Соьга иза, цкъа гоьмукъ тоьхна, лаьттах дӀалатавайтахьа. Аса цунна шолгӀа тухур яц хьуна».

9Амма Дауда Абушайга элира: «Ма ве иза. Мила висина Везачу Эло къобалвинчунна тӀе куьг даьхьнарг бекхам ца хуьлуш[+]? 10Дийна волчу Везачу Элах чӀагӀо йо ас, Цо Ша цунна бекхам бийр бу. Иза лийр волу де тӀекхочур ду, я, тӀам тӀе а вахана, цигахь лийр ву иза[+]. 11Ткъа Везачу Эло суна доьхкийла Ша къобалвинчунна тӀе куьг дахьар. Схьаэца цуьнан гӀовлангахь болу гоьмукъ а, чохь хи долу кхаба а, вай хиллачу дӀагӀур ду вай». 12Дауд, Шаулан гӀовлангара гоьмукъ а, цигахь чохь хи а долуш лаьттина йолу кхаба а схьа а эцна, ша хиллачу дӀавахара. Уьш кхуза баьхкинийла цхьанна а хаа а ца хиира, цхьа а сама а ца велира, хӀунда аьлча царна тӀегӀоьртинарг Везачу Элера йолу наб яра[+].

13ТогӀин дехьа агӀор а ваьлла, геннахь лаьтташ болчу гунна тӀе а ваьлла, дӀахӀоьттира Дауд. Царна юкъахь йоккха меттиг яра. 14Дауда халкъе а, Неран кӀанте Абунаре а, мохь туххуш, элира: «Жоп ло, Абунар!»

Абунара, жоп луш, элира: «Хьо мила ву, мохь а бетташ, паччахьна новкъарло ян?»

15Дауда Абунаре элира: «Къонах вац хьо? Исраилан махкахь хьоьца нисвала мила ву? ХӀунда ца ларво ахьа паччахь волу хьайн олахо? Халкъана юкъара цхьа стаг веанера шу долчу хьан паччахь волу олахо вен. 16Йоккха ледарло яьлла хьоьгара. Дийна волчу Везачу Элах чӀагӀо йо ас, Цо къобалвинарг аша лар ца варна шу дайа бен ца деза. Хьажал, мичахь бу паччахьан гӀовлангахь хилла болу гоьмукъ а, чохь хи лелош йолу цуьнан кхаба а?»

17Шена Даудан аз девзича, Шаула элира: «Хьан аз дуй иза, сан кӀант Дауд?»

Дауда элира: «Сан аз ду, сан паччахь волу олахо».

18Цо кхин а тӀетуьйхира: «Муьлхачу бахьанина ваьлла сан эла шен лай волчунна тӀаьхьа? ХӀун даьлла соьгара? Стенна бехке ву со? 19ХӀинца мукъана а ладогӀахьара сан олахочо шен лай волчо бохучуьнга. Нагахь санна Везачу Эло хьан дага чу со бахьана долуш оьгӀазло кхоьллинехь, соьгара хаза хьожа йогӀу сагӀа дӀаэцахьара Цо. Амма адамаша со бахьана долуш хьан дага чохь оьгӀазло кхоьллинехь, Везачу Элана хьалха неӀалт хилла дӀахӀуьттийла уьш, хӀунда аьлча цара, со Везачу Эло суна делла долчу лаьттан декъа тӀера хьала а гӀаттийна, олуш ду: „Ваха а гӀой, хийрачу къаьмнийн деланашна Ӏамал е“, – аьлла. 20Везачу Элана геннахь долчу лаьтта тӀе сан цӀий ма Ӏанадайтахьара ахьа. Исраилан халкъан паччахь цхьа сагал лаха араваьлла, лаьмнашкахь цхьана мошанна тӀаьхьабевлла леларш санна».

21Шаула элира: «Къа латийна аса сайх. ЦӀа верза, сан кӀант Дауд. Аса сайгара кхин зулам доккхур дац хьуна. Тахана ахьа гайти, сан са хьуна деза хетийла. Корта боцуш долу хӀуманаш лелийна хилла аса, сайх дукха къинош а летош»[+].

22Дауда, жоп луш, элира: «ХӀара бу шуна паччахьан гоьмукъ. Цхьа жима стаг схьаваийта, хӀара дӀабахьа. 23Везачу Эло нийса а, тешаме а волчу хӀораннан а аьтто бо. Везачу Эло хьо сан кара схьавеллера, амма Цо къобалвинчунна тӀе куьг дахьа ца лиира суна[+]. 24Тахана сан бӀаьргашна хьалха хьан дахар суна деза ма-хеттара, сан дахар а хуьлийла Везачу Элан бӀаьргашна хьалха. Со массо а бохамех Цо кӀелхьарвоккхийла!»

25Шаула Дауде элира: «Дала декъалбойла хьан некъ, сан кӀант Дауд. Мел долу гӀуллакх кхочушдан аьтто хир бу хьан».

Дауд шен новкъа дӀавахара, ткъа Шаул шен цӀа юхавирзира.

#### 27


Дауд пӀелаштамхой болчохь Ӏа

1Дауда, ойла а йина, шен дагахь элира: «Мацца а со Шаулан каравахале, суна уггар а тоьлушха дерг пӀелаштамхойн лаьтта тӀе ведда дӀавахар ду. ТӀаккха Шаул со лоьхуш Исраилан махкахула суна тӀаьхьаваьлла лелачуьра соцур ву, ткъа со цуьнан куьйга кӀелхьара дӀавер ву». 2Хьала а гӀаьттина, Дауд, шеца волу ялх бӀе стаг а эцна, Гати-гӀалахь паччахь волу МаӀухин кӀант Ахаш волчу вахара[+]. 3Иза шеца болчаьрца Ахаш волчу Гати-гӀалахь ваха хиира, хӀора стаг а шен-шен доьзалца. Даудаца цхьаьна цуьнан ши зуда а яра – израӀалхо йолу АхьнуӀмат а, хьалха Набалехь хилла йолу кармалхо АбигӀал а[+]. 4Шауле, Дауд Гати-гӀала ведда дӀавахана аьлла, хабар дӀакхечира, тӀаккха иза Дауд лоьхучуьра сецира. 5Дауда Ахаше элира: «Хьо суна реза велахь, суна ахьа цхьана жимачу гӀалахь меттиг билгалъяьккхича, со цигахь Ӏийр вара. Хьан лай хӀунда Ӏан веза хьоьца нийсса паччахь Ӏачу гӀалахь?» 6Ахаша цунна ЦакхелагӀ олуш йолу гӀала елира. Цундела ЦакхелагӀ таханлера де тӀекхаччалц а яхӀудхойн паччахьийн карахь йисина[+]. 7Цхьа шой, биъ буттий баьккхира Дауда пӀелаштамхойн махкахь.

8Дауд, шеца болчаьрца ара а волий, гешурхошний, гирзахошний, Ӏамалекхахошний тӀелеташ хилла. (И халкъаш дукха заманара дуьйна Шур-гӀалина а, ур-атталла Мисар-махкана а тӀекхаччалц дехаш хилла.)[+] 9Церан бахам (уьстагӀий а, стерчий а, варраш а, эмкалш а, тӀеюху бедарш а) схьа а боккхий, Дауда я стаг а, я зуда а дийна дуьтуш ца хилла. ТӀаккха иза Ахаш волчу схьавогӀуш хилла. 10Ахаша хоттура Дауде: «ХӀинца хьанна тӀелеттера шу?» Дауда жоп лора: «НегӀаб арахь болчу ЯхӀуд-махкана», я цо жоп лора: «Яьссачу арахь болчу ярахьмиалхошна», я: «Яьссачу арахь Ӏаш болчу кхенахошна»[+]. 11Дауда я стаг а, я зуда а дийна ца дуьтура. Цо уьш Гати-гӀала схьа а ца балабора. Дауда ойла йора: «Цара, вайна мотт тухуш, ала мега: „ХӀара зулам Дауда дира“, – аьлла. Дауда ша пӀелаштамхойн лаьттахь мел яьккхина йолу хан иштта лелаш яьккхира». 12ТӀаккха Ахаш Даудах тийшира. Шен дагахь цо бохура: «Иза шен Исраилан халкъана бӀаьрга ван ца веза. И бахьана долуш иза, схьахетарехь, гуттаренна а сан ялхо хир ву».

#### 28


ПӀелаштамхой тӀамана кечлуш бу

1Цу заманчохь пӀелаштамхоша шайн эскар кечдина хилла Исраилан халкъаца тӀом бан. Ахаша Дауде элира: «ДӀахаалахь, хьо а, хьоьца болу нах а соьца цхьаьна гӀовтта безийла».

2Дауда Ахаше элира: «ХӀинца хуур ду хьуна хьан лай волчуьнга хӀун далур ду».

Ахаша Дауде элира: «ТӀаккха аса хьох массо а ханна сайн ларвархо вийр ву».


Шаул адамийн синош тӀедоьху зуда йолчу вахар

3[+]Шамъал кхелхинера. Дерриг а Исраилан халкъ цунна тӀаьхьа доьлхуш хиллера. Иза ша ваьхна йолчу Рамехь дӀавоьллинера. Ткъа адамийн синош тӀедоьхуршший, пал туьйсуршший шен пачхьалкхера лаьхкина дӀабахийтинера Шаула[+].

4ПӀелаштамхоша, вовшах а кхетта, шайн меттамотт Шунамехь дӀахӀоттийра. Шаула а схьагулдира дерриг а Исраилан эскар. Уьш ГилбаӀ-ломахь схьагулбелла дӀахӀиттира[+]. 5Шена пӀелаштамхойн эскар схьагича, Шаул воьхна хьаьвзира, цуьнан дага чу кхерам буьйжира. 6[+]Цо Везачу Эле хаттарш дора, амма Иза цунна набарха а, Урим олучу безачу тӀулгаца а, пайхамаршкахула а жоп луш вацара[+]. 7ТӀаккха Шаула шен ялхошка элира: «Схьалаха суна деллачу адамийн синош тӀедоьху зуда, аса цуьнга хоттур ду».

Ялхоша цуьнга жоп делира: «Ӏейндар-гӀалахь Ӏаш ю адамийн синош тӀедоьху зуда»[+].

8Шена тӀера бедарш дӀа а яьхна, кхин бедарш тӀеюьйхира Шаула. Иза, кхин ши стаг а волуш, буьйсанна и зуда йолчу вахара. Шаула цуьнга элира: «Аса дехар до хьоьга, суна пал а тасий, аса хьайга вийцинарг со волчу схьакхайкхахьара ахьа».

9Амма зудчо цуьнга жоп делира: «Хьуна хууш ма ду Шаула динарг. Цо пал тосуш берш а, адамийн синош тӀедоьхуш берш а махках ма баьхна. Хьо со ейта суна гур бугӀуш ву».

10Шаула, Везачу Элах дуй бууш, элира: «Дийна волчу Везачу Элах дуй боу ас, хьуна и хӀума бахьана долуш цхьа а тайпана зулам хир ма дац».

11ТӀаккха зудчо хаьттира: «Аса хьаьнга кхайкха хьуна?»

Цо элира: «Шамъале кхайкха».

12Шена Шамъал гича, зудчун мохь белира. Цо Шауле элира: «Со стенна лейо ахьа? Хьо Шаул ма ву».

13ТӀаккха паччахьо цуьнга элира: «Кхера ма ло. ХӀун го хьуна?»

Зудчо элира: «Суна лаьттара хьаладолуш цхьа жин го». 14«Муха ду цуьнан сибат?» – хаьттира цуьнга Шаула.

Цо элира: «Лаьттара хьалаволуш, тӀехь еха бедарш а йолуш, воккха стаг ву».

ТӀаккха Шаулна хиира иза Шамъал вуйла. Шен юьхь лаьттах хьакха а йолуьйтуш, цо цунна корта туьйхира[+].

15Шамъала Шауле хаьттира: «Со стенна меттахвоху ахьа? Соьга хӀунда кхойкху хьо?»

Шаула элира: «Суна чӀогӀа хала ду. ПӀелаштамхой суна дуьхьал гӀевттина тӀамца. Дала суна букъ берзийна. Цо суна я пайхамаршкахула а, я гӀенах а жоп ца ло. Цундела аса хьоьга кхойкху, айса дан дезачух дагавала»[+].

16Шамъала элира: «Соьга стенна до ахьа хаттарш, Веза Эла хьан мостагӀа хилла дӀахӀоьттина хилча? 17[+]Везачу Эло соьгахула Ша дийр ду аьлларг дийр ду. Цо, хьан карара паччахьалла схьа а даьккхина, хьуна уллохь хиллачу Дауде дӀаделла[+]. 18[+]Везачу Эло бохучуьнга ахьа ла ца дуьйгӀира. Ӏамалекхахошна чӀогӀа оьгӀаз а вахана, Цуьнан омра кхочуш ца динера ахь, цундела тахана Везачу Эло хьуна иза до[+]. 19Везачу Эло пӀелаштамхошка Исраилан халкъана тӀехь толам боккхуьйтур бу. Кхана хьо а, хьан кӀентий а соьца хир бу. Исраилхойн эскар кхана пӀелаштамхойн карахь хир ду»[+].

20ТӀаккха Шаул, цӀеххьана вахвелла, охьавуьйжира. Иза чӀогӀа кхеравелира Шамъала шега аьллачу дешнех. Цуьнгахь гӀора дацара, хӀунда аьлча цо цу дийнаххьий, бусий яа хӀума ца йиънера. 21И зуда Шаулна тӀееара. Цунна гира иза чӀогӀа кхеравелла хилар. Зудчо элира: «Сан дахарна сайна кхерам боллушехь, аса ахьа бохург дина. 22ХӀинца аса доьху хьоьга, ахьа а ладогӀахьара хьайн лай йолчо бохучуьнга. Аса хьуна цхьажимма хьокхам лур бу, иза баахьара ахьа. Новкъа ваьлча, хьоьгахь ницкъ хир бара».

23Амма цо шега бохучуьнга ла ца дуьйгӀира. Шаула элира: «Аса хӀума юур яц». Амма Шаулан ялхой цу зудчуьнца цхьаьна, хӀума яа бохуш, дехар дан буьйлабелира цуьнга. Эххар а Шаула цара бохург дира. Лаьттара хьала а гӀаьттина, иза метта охьахиира. 24Цу зудчун цӀахь дустийна эса дара. Сихха иза ден а дийна, дама схьа а эцна, бод а хьакхийна, совсоза долу хьокхамаш дира цо. 25Шаулна а, цуьнан ялхошна а яа хӀума хӀоттийра цо. Шайна хӀума а кхаьллина, уьш цу буссехь, хьала а гӀевттина, дӀабахара.

#### 29


ПӀелаштамхоша Дауд юхатотту

1ПӀелаштамхоша шайн мел долу эскар Апакхахь схьагулдира, ткъа исраилхой ИзраӀал цӀе йолчу гӀалина уллохь долу хьоста долчу дӀахӀиттира. 2ПӀелаштамхойн элийн эскар шайн бӀе а, эзар а тӀемало юкъахь волчу тобанашца цхьаьна богӀуш бара, ткъа Дауд шен тӀемалошций, Ахашций цхьаьна тӀаьхьасецна вогӀуш вара. 3ПӀелаштамхойн элаша хоьттура: «Уьш хӀун Ӏебархой бу?»

Ахаша царна жоп делира: «Шуна ца хаьа, иза Исраилан паччахь волчу Шаулан лай волу Дауд вуй? Иза соьца волу цхьа шо сов зама ю. Иза со волчу веанчу хенахь дуьйна хӀара де тӀекхаччалц суна цхьа а вон хӀума ца даьлла цуьнгара».

4Цунна чӀогӀа реза боцуш хьаьвзира пӀелаштамхойн элий. Цара Ахаше элира: «ДӀавахийта и стаг. Ахьа цунна билгалъяьккхинчу меттехь Ӏайта иза. Тхоьца тӀамтӀе а ма ваийта, цунах вайна мостагӀа ма хилийта. ХӀун дина хьостур ду цо шен паччахьан дог? Вайн нах а байина хьостур ду. 5[+]Халхарш дечу хенахь цунна-м ца лекхна те: „Шаула эзарнаш байина, ткъа Дауда – итт эзарнаш“, – бохуш йолу йиш?»[+]

6Ахаша, Дауд схьа а кхайкхина, элира: «Дийначу Везачу Элах чӀагӀо йо ас: хьо цӀена ву, суна луур дара хьо сайна уллохь хуьлийла. Суна хьоьгара цхьа а вон хӀума а ца даьлла, хьо со волчу веанчу хенахь дуьйна хӀара де тӀекхаччалц. Амма пӀелаштамхойн элашна хьо дика ца хета. 7Цундела, элий оьгӀаз ца бахийта, маьрша юхаверза».

8Амма Дауда Ахаше элира: «Соьгара хӀун даьлла? ХӀун гина хьуна соьгара, со хьо волчу веанчу хенахь дуьйна хӀара хан тӀекхаччалц? Со ваха мегар дац сан паччахь волчу олахочун мостагӀашца тӀом бан?»

9Ахаша Дауде жоп делира: «Теша мегар ду хьуна: сан бӀаьргашна хьалха хьо цӀена ву, Делан малик санна. Амма пӀелаштамхойн элаша: „Вайца иза тӀамтӀе ма ваийта“, – аьлла[+]. 10Цундела, Ӏуьйранна хьала а гӀаттий, хьо а, хьоьца баьхкина болу хьан ялхой а сирла йолчу хенахь дӀагӀо».

11Дауд а, цуьнца схьабаьхкинарш а Ӏуьйранна пӀелаштамхойн махка юхабирзира. Ткъа пӀелаштамхой ИзраӀал цӀе йолчу гӀала дӀабахара.

#### 30


Ӏамалекхахой ЦакхелагӀана тӀелета

1КхозлагӀчу дийнахь Дауд а, цуьнан накъостий а схьабаьхкира ЦакхелагӀ-гӀала. Ткъа Ӏамалекхахоша, НегӀаб цӀе йолчу яьссачу арахь йолчу ЦакхелагӀана тӀе а летта, гӀала ягийнера[+]. 2Зударий а, цигахь шайна мел карийна волу жима а, воккха а стаг, вен а ца вуьйш, йийсаре дӀавигнера. 3Дауд а, цуьнца хилларш а гӀала схьакхаьчча, царна гира цӀарца ягийна Ӏуьллуш йолу гӀала, ткъа кхеран зударий а, кӀентий а, йоӀарий а йийсаре дӀабигнера. 4ЧӀогӀа белха буьйлабелира Дауд а, цуьнца хилларш а. Кхин белха шаьш де доцуш биссалц, билхира уьш. 5[+]Йийсаре дӀайигнера Даудан ший а зуда: израӀалхо йолу АхьнуӀмат а, Набалехь хилла йолу кармалхо АбигӀал а[+].

6Шайна тӀекхаьчна долу вон ла ца луш, шайн кӀентий а, йоӀарий а дӀабигна карийна, доьхна хьийзаш долу адам Даудана тӀе тӀулгаш детта гӀерташ дара. И хӀума бахьана долуш чӀогӀа воьхнера Дауд а, амма иза, шен Везачу Делера дегайовхо а карийна, чӀагӀвелира. 7[+]Цо динан да волчу Ахьи-Маликан кӀанте Абу-ЯтӀарига элира: «Схьая кхуза еза ийпад». Абу-ЯтӀарис Даудана тӀе иза схьаеара[+]. 8Везачу Эле Дауда хаттар дира: «ТӀаьхьаваха везий со цу мостагӀийн цӀазана? ТӀаьхьакхуьур вуй со царна?»

Цуьнга жоп кхечира: «ТӀаьхьавала. ТӀекхочур ву хьо, уьш схьа а бахалур бу хьоьга».

9Шеца ялх бӀе стаг а волуш, Дауд новкъа велира. Уьш Бачор олуш йолу хин Ӏовраш йолчу кхечира. КӀадбелларш цигахь севцира[+]. 10Виъ бӀе стаг цхьаьна а волуш, Дауд, цигахь ца соцуш, дӀавахара. Ткъа важа ши бӀе стаг, шаьш чӀогӀа кӀадбелла хилар бахьана долуш, Бачоран Ӏоврел дехьа а ца валавелла, цигахь сецира. 11Царна аренгахь цхьа мисархо карийра. Иза Дауд волчу схьа а валийна, цунна яа хӀума а, хи а делира цара. 12Цара мисархочунна Ӏаьвдина инжирийн цхьа курс а, кишмийн ши курс а елира. Уьш дӀадиъча, цуьнан ницкъ юхабирзира. Цу стага даа хӀума дааза а, хи малаза а кхо дей-буьйсий дара. 13Дауда цуьнга хаьттира: «Хьо хьенан ву, мичара вогӀуш ву?»

Цо жоп делира: «Со мисархо ву, цхьана Ӏамалекхахочун лай а ву. Цо со дӀатесна, кхо де хьалха со цомгуш хилла дела. 14Тхо кератхойн а, ЯхӀудан тайпанан а, Килабан гаранан а НегӀабахь болчу мехкашна тӀегӀоьртинера, ткъа ЦакхелагӀ оха цӀарца ягийра»[+].

15Дауда цуьнга элира: «ДӀавуьгур вуй ахьа со мостагӀийн цӀоз долчу?»

Цо элира: «Делах дуй баа суна, ахьа со вуьйр вац аьлла а, со сан олахочун кара дӀалур вац аьлла а. ТӀаккха аса хьо мостагӀийн цӀазана тӀе вуьгур ву»[+]. 16Цо уьш цига дӀабигира.

Ӏамалекхахой цу меттигехула дӀаса а баьржина, дууш, молуш бара, пӀелаштамхойн махкара а, ЯхӀуд-махкара а шайна караеана йолчу йоккхачу хӀонсах баккхий а беш. 17ШолгӀачу дийнахь Дауд тӀелетира царна. Ӏуьйранна дуьйна царна тӀеетта волавелла иза суьйренга велира. Цхьа а кӀелхьара ца велира, эмкалшна тӀе а хиъна, ведда дӀавахана волу виъ бӀе жима стаг воцург[+]. 18Цара дӀа мел даьхьна долу рицкъа а схьадаьккхира Дауда, шен ши зуда а йийсарера мукъаяьккхира цо. 19Церан цхьа а я жиманиг а, я воккханиг а ца вайра. Массо кӀант а, йоӀ а, дуьненан рицкъа а юхадерзийра Дауда, Ӏамалекхахоша дӀадаьхьна долу. 20Дауда массо а жима а, доккха а даьхни схьадаьккхира, ткъа цуьнан накъосташа, шайна хьалха а даьхна, дӀадигира уьш. Наха бохура: «ХӀара Даудан хӀонс ю».

21Шаьш Бачор олуш йолу хин Ӏовраш йолчохь, гӀел а велла, витина волу ши бӀе стаг волчу схьакхечира уьш. Даудана а, цуьнца хиллачарна а дуьхьал арабевлира уьш. ТӀе а вахана, Дауда цаьрга маршалла хаьттира. 22ТӀаккха кхуьнца хилла болчу вон дог долуш болчу наха элира: «Уьш вайца ца баьхкира. Цундела вай царна хӀумма а лур яц. ХӀора стаг, шен зуда а, бераш а дӀа а эций, дӀагӀо».

23Амма Дауда элира: «Иза ма дахьара аша, сан вежарий. Везачу Эло вайна хӀара хӀума делла, вайна дуьхьалдаьлла долу мостагӀийн цӀоз вайн кара схьа а делла, вай кӀелхьардаьхна. 24Цу тӀехь шуна мила тӀетовр ву? ТӀамтӀе баханчарна санна, дакъа догӀу тӀеман гӀирс ларбеш Ӏийначарна а: хӀума массарна а юкъахь декъа деза»[+]. 25Цу хенахь дуьйна Исраилан махкахь Дауда, цу тайпана нийсо хила еза аьлла, дӀахӀоттийра. Иза хӀара де тӀекхаччалц схьадогӀуш а ду.

26Дауд ЦакхелагӀа юхавеара. Ша тӀамехь схьадаьккхинчух дакъа дахьийтира цо ЯхӀуд-махкарчу къаной болчу доттагӀашна. Цо элира: «ХӀара ду шуна Везачу Элан мостагӀашкара схьадаьккхинчух долу совгӀат». 27Цунах дакъа Бетал-гӀалахь болчаьрга а, НегӀабан Рамате а, Итар-гӀала а, 28ӀаруӀера а, Чапмут-гӀала а, ЭштамуӀа а, 29Рахал-гӀала а, ярахьмиалхойн а, кхенахойн а гӀаланашка а,[+] 30Хьорме а, Бор-Ӏашуна а, Ӏатах-гӀала а, 31Хьевроне а, иштта ша а, шен накъостий а леллачу массо а меттигашка дахьийтира.

#### 31


Шаулан а, цуьнан кӀентийн а кхалхар


(1 Шерашкахь 10:1-12)

1[•]ПӀелаштамхой исраилхошца тӀом беш бара. Исраилхой, царах бевдда боьлхуш, ГилбаӀ олучу лам тӀехь дукха хӀаллакьхилира[+]. 2Шаулна а, цуьнан кӀенташна а тӀаьхьа а бевлла, пӀелаштамхоша цуьнан кӀентий ЯхӀуната а, Абинадаб а, МалкишаӀ а байира[+]. 3Шаулна гонах болу тӀом чӀагӀбелира. Къаьсттина чӀогӀа кхарна ницкъ бора секхаӀад кхоссархоша. Шаул къиза чевнаш хилла вара. 4Шаула шен герз лелош волчуьнга элира: «Хьайн тур баттара а даккхий, со вей дӀаваккха, и дин доцу сунтбаза берш суна тӀе а кхаьчна, цара со веле а, хьийзавале а». Амма герз лелориг, ша дукха кхераваларна, ца хӀоьттира и дехар кхочушдан. ТӀаккха Шаула, шен тур схьа а даьккхина, цунна тӀе а вогӀавелла, шех иза чекхдаьккхира[+]. 5Шаул шена велла гича, цуьнан герз лелориг ша а, шен туьрана тӀе а вогӀавелла, велира. 6Иштта велира цу дийнахь Шаул а, цуьнан кӀентех кхо кӀант а, цуьнан герз лелориг а, цуьнан массо стаг а. 7ИзраӀал-тогӀина къилбаседехьа Ӏаш болу а, Йордан-хинна малхбалехьа Ӏаш болу а исраилхой а, шайна Шаул велла а, важа болу исраилхойн тӀемалой бевдда дӀабахана а гича, шайн ярташ а йитина, бевдда дӀабахара. Ткъа пӀелаштамхой, церан ярташ дӀа а лаьцна, цигахь баха охьахевшира.

8ШолгӀачу дийнахь пӀелаштамхой байина Ӏохкуш болчарна тӀера мехала йолу хӀуманаш схьаяха баьхкича, царна ГилбаӀ-лам тӀехь хиллачу тӀамехь байина болчу Шаулан а, цуьнан кхаа кӀентан а декъий карийра, 9Шаулан корта схьа а баьккхина, цуьнан герз схьа а эцна, цара массо а пӀелаштамхойн махкарчу халкъе хаам дӀакхачийра, иштта хаам бира шайн цӀуш дӀахӀиттийна долчу динан цӀенош долчу а[+]. 10Цара Шаулера схьадаьккхина долу герз шаьш Ӏаштартана дина долчу динан цӀа чу охьадиллира, ткъа цуьнан дакъа Байт-Шанахь пена тӀе дӀатуьйхира[+].

11ГалӀадарчу Явеш-гӀалара болчу бахархошна дӀахезира пӀелаштамхоша Шаулна динарг[+]. 12Массо а майра стаг гӀаьттира цигахь. Буса баха а бахана, Шаулан а, цуьнан кӀентийн а декъий Байт-Шанарчу пена тӀера охьа а даьхна, Явеш-гӀала схьа а деана, уьш цигахь дагийра цара[+]. 13Церан даьӀахкаш, схьа а гулйина, Явеш-гӀалахь тамариск цӀе йолчу дитта кӀелахь дӀайоьхкира. ВорхӀ дийнахь марха кхебира цара.

### Дауд

#### Дауд

Дауд


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]


Паччахьаллех лаьцна шолгӀа тептар:


Дауд-паччахь


Дешхьалхе

Паччахьаллийн гӀуллакхийн шолгӀачу тептар тӀехь кхидӀа а дуьйцуш ду Паччахьаллийн гӀуллакхийн хьалхарчу тептар тӀехь долийнарг. Тептаро дуьйцу Дауд паччахь хилла дӀахӀоьттинчу заманах лаьцна. Цкъа-делахь, Дауд къилбехьа болчу ЯхӀуд-махкана тӀехь паччахь хиларх лаьцна ду (1–4 кортош), шолгӀа-делахь иза, къилбаседехьа болу Исраил-мохк чу а богӀуш, дерриг а къомана тӀехь паччахь хиларх лаьцна а ду (5–24 кортош). ЧӀогӀа говзачу дешнашца дуьйцуш ду Дауда къомана юкъахь болчу а, хийрачу а мостагӀашца тӀом бан безаш хиларх, шен пачхьалкх шоръярхьама а, иза чӀагӀъярхьама а. Гойтуш ду Даудан Делах тешар чӀогӀа хилар а, цо чӀогӀа Дела лоруш хилар а. Цул сов, шен къам шена тешаме хилийта а аьтто хилла цуьнан. Вукху агӀор яздархочо гойту цкъаццӀа иза къиза хилар а, шен лаамаш а, Ӏалашонаш а бахьанехь цо даккхий гӀалаташ довлийтар а. Амма Везачу Элан пайхамар волчу Натас Дауде цуьнан къиношка цуьнга тидам бойту. Дауд царна къера а хуьлу, Дала даийтина таӀзар цо тӀе а оьцу.

Дауд-паччахьан дахаре а, цо динчу гӀуллакхашка а боккха ларам болуш дара Исраилан халкъ. ТӀаьхьарчу баланечу шерашкахь, нах кхин паччахь варе хьоьжучу хенахь, цара цу хинволчу паччахьах «Даудан кӀант» олура, хӀунда аьлча иза Даудах тера волу, цунах схьаваьлларг хин волу дела.

#### 1


Даудана Шаул веллийла хаьа

1Ӏамалекхахой эша а бина, Дауд юхавирзинчул тӀаьхьа, цо ЦакхелагӀахь ши де даьккхира. Иза Шаул вийначул тӀаьхьа дара[+]. 2КхоалгӀачу дийнахь Шаулан меттаматтера волу цхьа стаг кхечира Дауд волчу. ТӀера бедарш а этӀийна, коьрта тӀе йиллина чан а йолуш вара иза. Дауд волчу схьакхаьчча, лаьтта охьа а воьжна, цунна сужда дира цо. 3Дауда цу стаге хаьттира: «Хьо мичара веана?» – аьлла.

Вукхо цуьнга жоп делира: «Со Исраилан эскаро тӀом бинчу меттера кӀелхьарваьлла схьавеана».

4ТӀаккха Дауда юха а цуьнга хаьттира: «ХӀун хилла цигахь? Схьадийца соьга».

Цу стага жоп делира: «ТӀом баьллачуьра дукха адам дедда дӀадахана. Царах дукхахберш, байина, хӀаллакьхилла. Шаул а, цуьнан кӀант ЯхӀуната а вийна».

5ТӀаккха иза шена дийцина волчу жимачу стаге Дауда хаьттира: «Хьуна стенах хаьа, Шаул а, цуьнан кӀант ЯхӀуната а веллийла?»

6[+]Жимачу стага цуьнга элира: «Со ларамаза ГилбаӀ олучу лам тӀехь нисвеллера. Суна гира шен гоьмукъана тӀе таьӀна лаьтташ волу Шаул, ткъа цу хенахь гӀудалкхашший, говрашкахь болу наххий цунна тӀекхаьчна богӀуш бара[+]. 7Иза юхахьаьжча, цунна со гира. Иза соьга кхайкхира. Аса жоп делира: „Со ладугӀуш ву“, – аьлла. 8Цо соьга хаьттира: „Хьо мила ву?“ Аса жоп делира: „Со Ӏамалекхахо ву“. 9ТӀаккха цо соьга элира: „ТӀе а волий, со, вей, дӀаваккха! Со валлал чӀогӀа Ӏазапехь ву, суна чохь са делахь а“[+]. 10ТӀаккха, тӀе а вахана, аса иза вийра, хӀунда аьлча суна хаьара, ша охьавоьжначул тӀаьхьа, иза кхин вехар воцийла. Цуьнан коьртара таж а, цуьнан куьйга тӀера хӀоз а, схьа а эцна, аса кхуза схьабеана, сан эла».

11Эццахь Дауда а, цуьнца мел хиллачара а шайна тӀера бедарш этӀийра, и хӀума чӀогӀа халахетарна[+]. 12Уьш боьлхуш, тийжаш, малх чубуззалц яа хӀума ца юуш Ӏийра, Шаул а, цуьнан кӀант ЯхӀуната а, Везачу Элан халкъ долу дерриг Исраилан цӀа а бахьана долуш, уьш мостагӀийн туьро хӀаллакбина дела.

13Дауда и хӀума шена дийцина волчу жимачу кӀанте хаьттира: «Хьо мичара ву?»

Цо жоп делира: «Со тӀевеана волчу Ӏамалекхахочун кӀант ву».

14ТӀаккха Дауда хаьттира: «Муха ваьхьира хьо, Везачу Эло къобалвина волчунна тӀе куьг а даьхьна, иза вен?»[+] 15Цул тӀаьхьа, цхьа жима стаг тӀе а кхайкхина, цуьнга Дауда элира: «ТӀе а волий, иза ве». Цо иза вийра. 16Дауда элира: «Хьайн Ӏожаллина хьо-хьуо ву бехке, хӀунда аьлча ахьа-айхьа элира: „Аса вийра Везачу Эло къобалвинарг“».


Шаулах а, ЯхӀунатех а лаьцна йолу Даудан назма

17Дауд Шаулний, цуьнан кӀант волчу ЯхӀунатиний вилхира, назма а олуш. 18[+]Цо омра дира яхӀудхошка, секхаӀад цӀе йолу и назма[*] Ӏамае аьлла (иза «Яшаран тептар» тӀехь дӀаязйина ю). Цо элира:

19«Хьан хазна, Исраил, хьан лакхенаш тӀехь йоьжна!
Ма ийгир-кх и ницкъ берш!
20Ма дийцалаш цунах лаций Гати-гӀалахь,
Ашкхилунан урамашкахь дӀа а ма кхайкхаделаш,
пӀелаштамхойн зудабераш даккхий ца дейта,
сунтбаза болчеран зудаберашка и кхаъ ца базбайта[+].

21ГилбаӀан лаьмнаш!
Я тхи а, я догӀа а ма дужийла шуна тӀе!
Ялтийн аренаш а ма хуьлийла шуна тӀехь,
хӀунда аьлча ницкъ болчеран турс, сийсаз а даьккхина, доьжна цу меттехь,
Шаулан турс, зайтдаьтта хьакхаза долу![+]
22ЯхӀунатас шен секхаӀодаца пхерчий кхиссича,
мостагӀчун цӀий Ӏожаллина Ӏенира.
Шаула шен тур майрачунна тоьхча,
тӀингар чуьра иза эрна юха ца даьккхира.

23Шаул а, ЯхӀуната а,
шаьшшиъ вехачу хенахь хьоме а, нехан безам болуш а вара,
Ӏожаллехь а ца къаьстина и шиъ вовшех.
Аьрзунел сиха а,
лоьмел ницкъ болуш а
вара и шиъ.

24Исраилхойн мехкарий!
Шаьш таьӀна-цӀен бедаршца кечдеш,
дешица шун духар кхелина волчу Шаулна тӀаьхьа делхалаш.

25Ма хӀаллакьхили и къонахий тӀеман аренгахь!
Ма вийна-кх ЯхӀуната, лакхенашкахь Ӏуьллуш волу!

26Ма гӀайгӀане ву со, сан ваша ЯхӀуната!
Суна хьо чӀогӀа хьомсара вара.
Зударийн соьца болчу безамал а,
хьан безам суна беза бара[+].

27Ма хӀаллакьхили ницкъ берш!
ТӀеман герз ма хӀаллакьхили!»

#### 2


Дауд ЯхӀуд-мехкан паччахь дӀахӀоттар

1Цул тӀаьхьа Дауда Везачу Эле хаттар дира: «ЯхӀуд-махкарчу цхьана гӀала гӀой со?»

Везачу Эло цунна жоп делира: «ГӀо».

ТӀаккха Дауда юха а хаттар дира: «Мича гӀо со?»

Юха а Цо жоп делира: «Хьевроне гӀо»[+]. 2[+]Дауд цига дӀавахара, шеца шен ши зуда а эцна: израӀалхо йолу АхьнуӀмат а, Набалх йисина йолу кармалхо АбигӀал а[+]. 3Дауда шеца болу нах а, церан доьзалш а дӀабигира. Уьш Хьевронехь баха хевшира[+]. 4[+]ЯхӀуд-махкарчу божарша, схьа а баьхкина, шайн цӀенна тӀехь паччахьалла дан къобалвира иза цунна тӀе зайтдаьтта доттарца.

Кестта Дауде хабар кхечира, ГалӀадарчу Явешан бахархоша Шаул дӀавоьллина аьлла[+]. 5Дауда ГалӀадарчу Явешан бахархой болчу шен геланчаш бахийтира хабар эцна: «Везачу Эло шу декъалдойла, шайн эла лаьттина волчу Шаулна, иза дӀа а верзош, шу тешаме хиларна. 6ХӀинца Веза Эла шуьца дика а, тешаме а хуьлда. Со а шуьца иштта дика хир ву, аша динарг бахьана долуш. 7Ткъа хӀинца шу доьналла долуш а, майра а хила хьовса деза, хӀунда аьлча шун эла хилла волу Шаул кхелхина, ткъа со ЯхӀудан тайпано шена тӀехь паччахь хила къобалвина».


Иш-Бошат паччахь хилла дӀахӀутту

8Амма Шаулан эскаран хьаькам волчу Неран кӀанта Абунара, Шаулан кӀант Иш-Бошат схьа а эцна, иза Махьанайме схьавалийра[+]. 9Цо иза ГалӀадана а, Ашурайна а, ИзраӀална а, Эпраймана а, Бен-Яманан махкана а, берриг а Исраилан махкана а тӀехь паччахь вина дӀахӀоттийра. 10Цу хенахь Шаулан кӀентан Иш-Бошатан шовзткъа шо дара. Шина шарахь лаьттира иза, Исраил-махкана тӀехь долу паччахьалла шен карахь а долуш.

Даудана тӀаьхьа ЯхӀудан тӀаьхье бен ца хӀоьттира. 11ВорхӀ шараххьий, ялх баттаххьий лаьттира Хьевронехь ЯхӀудан тӀаьхьенна тӀехь Даудан паччахьалла[+].


Исраилхошна а, яхӀудхошна а юкъахь хилла тӀом

12Неран кӀант Абунар а, Шаулан кӀентан Иш-Бошатан эскархой а, Махьанаймера ара а бевлла, ГавӀон-гӀала дӀабахара. 13Даудан тӀемалошца аравелира Царуятан кӀант Йоаб а. Уьш ГавӀонерачу Ӏома йистехь дуьхь-дуьхьал кхийтира. ТӀемалойн цхьа тоба Ӏоман цхьана йисте охьахиира, ткъа важа вукху йисте хиира[+]. 14Абунара Йоабе элира: «Кегий нах, хьала а гӀиттабай, шайга хӀун дало хьовсийта».

Йоаба жоп делира: «Дика ду, хьалагӀовттийта».

15Шаулан кӀант волчу Иш-Бошатан агӀонера шийтта бен-яманхо хьалагӀаьттира. Царна дуьхьал Даудан шийтта эскархо а гӀаьттира. 16Цара хӀораммо а, вовшийн кортош схьа а лаьцна, агӀонаш чу тур дахийтира. И кӀентий цхьаьний охьаийгира. Цу меттиган цӀе, ГавӀонера Хьелкхат-ХӀацурайм аьлла, тиллира (иза «таррийн аре» бохург ду).

17Цу дийнахь цара чӀогӀа тӀом бира. Даудан эскархоша Абунар а, цуьнца хилла болу исраилхой а эшийра.

18Цигахь Царуятан кхо кӀант вара: Йоаба, Абушай, ӀасахӀал. ӀасахӀал, акха сай санна, чехка вадалуш вара[+]. 19Иза Абунарна тӀаьхьавелира, цуьнан лорана тӀера я аьтту, я аьрру агӀор а ца волуш. 20Абунара, юха а хьаьжна, цуьнга элира: «Хьо вуй иза, ӀасахӀал?»

Вукхо жоп делира: «Со ву».

21ТӀаккха Абунара ӀасахӀале элира: «Аьтту я аьрру агӀор а таӀий, хьайна цхьа жима стаг схьа а харжий, иза вен а вей, цуьнан герз схьаэца». Амма ӀасахӀална ца лиира цунна тӀаьхьара дӀавала. 22Абунара юха а цуьнга элира: «ДӀавала суна тӀаьхьара, ма вейта соьга хьо. Со муха гӀур ву хьан вешина Йоабана дуьхьал?» 23Амма важа цунна тӀаьхьара ца волура. ТӀаккха Абунара, юха а вирзина, цунна хьажийна, шен гоьмукъ Ӏоьттира, иза, цуьнан гайх чекх а баьлла, букъах арабелира. ӀасахӀал цигахь, охьа а воьжна, велира. Иза веллачу меттигна уллохула тӀехволуш мел верг цигахь соцура.

24ӀасахӀалан ши ваша Йоаббий, Абушай Абунарна тӀаьхьавелира. Малх чубузуш бара, и шиъ Гихьана дуьххьал болчу, ГавӀонерачу яьссачу аренга боьдучу новкъахула Ӏуьллуш болчу, Аьми олучу гу тӀе кхаьчча. 25Бен-яманхой, Абунарна гонах а бевлла, шайх цхьа тоба а йина, вукху гунан буьххье дӀахӀиттира. 26Абунара Йоабе мохь туьйхира: «Массо а хенахь летар дуй те вай вовшех? Хьуна ца хаьа, хӀокху хӀуманан тӀаьхье балане хир юйла? Маца эр ду ахь хьайца болчаьрга, шайн вежаршна тӀаьхьадовлий ма лела?»

27Йоаба элира: «Дийна волчу Делах чӀагӀо йо ас: ахьа иштта ца аьллехьара, сан эскархой кханалера Ӏуьйре тӀекхаччалц шайн вежаршна тӀаьхьабевлла лелар ма бара». 28Эццахь Йоаба коьман маӀа лекхира. Адам исраилхошна тӀаьхьадаьлла лелачуьра сецира. ТӀом дӀабелира.

29Абунар а, цуьнца болу нах а буьйсанна Йордан-хин тогӀехула дӀаихира. Уьш, Йордан-хил дехьа а бевлла, шолгӀачу дийнахь а новкъахь бара. ТӀаьххьара а уьш Махьанайме схьакхечира.

30Йоаб Абунарна тӀаьхьаваьлла лелачуьра юхавирзира. Цо адам схьагулдира. Царна юкъахь, ӀасахӀал воцург, Даудан эскархойх ткъайоьсна стаг тӀеоьшуш вара. 31Даудан эскархоша Абунаран нах а, бен-яманхой а эшийра. Церан вийна верг кхо бӀе кхузткъа стаг вара. 32Дакъа схьа а эцна, ӀасахӀал Байтлахам-гӀалахь шен ден коша чохь дӀавоьллира цара. Йоаб шеца болчаьрца буьйса дӀаяллалц новкъахь вара. Сахуьллучу хенахь уьш Хьевроне кхечира.

#### 3

1[•]Даудан цӀенний, Шаулан цӀенний юкъахь еххачу хенахь тӀемаш лаьттира. Даудан ницкъ чӀагӀлуш бара, ткъа Шаулан цӀа эшна догӀура.


Хьевронехь Даудана ялх кӀант во

2Хьевронехь Даудана кӀентий бинера. Цуьнан дуьххьарлера кӀант Амнан израӀалхо йолчу АхьнуӀмата вина вара[+]. 3ШолгӀа кӀант Калиаб Набалехь марехь хиллачу кармалхо йолчу АбигӀала вина вара. КхоалгӀа кӀант Абушалам Гешурахь паччахь волчу Талмайн йоӀа МаӀхас вина вара[+]. 4ВоьалгӀа кӀант Адан-ЯхӀу Хьагата вина вара, пхоьалгӀа кӀант Шапат-ЯхӀу Абиталис вина вара[+]. 5ЙолхалгӀачу кӀентан ИтраӀаман нана ӀагӀлат яра, иза, вуьш санна, Даудан зуда яра. Даудан и ялх кӀант Хьевронехь вина вара.


Абунар Даудах дӀакхета

6Шаулна а, Даудана а тӀаьхьахӀиттина болчарна юкъахь тӀом лаьттачу хенахь, Шаулна тӀаьхьахӀоьттинчарна юкъара волу Абунар чӀагӀвелира шен даржехь.

7Шаулан, Рицпат цӀе а йолуш, цхьа гӀарбаш-зуда хилла. Иза АяхӀун йоӀ яра. Иш-Бошата Абунаре элира: «Хьо сан ден гӀарбаш-зудчуьнца[*] хӀунда Ӏийра?»[+] 8Абунар цо аьллачунна чӀогӀа оьгӀазвахара. Цо Иш-Бошате элира: «Хьуна со жӀаьла ду-м ца моьтту? ЯхӀудана дуьхьал а ваьлла, аса хьан ден Шаулан цӀенна а, хьан вежаршна а, цуьнан доттагӀашна а гӀуллакх дина, хьо Даудан кара дӀа а ца велла. Ткъа тахана, и зуда бахьана долуш, со бехкевеш ву-кх хьо?! 9Дала, Шен лааме хьаьжжина, луьра таӀзар дойла суна, Везачу Эло, чӀагӀо а еш, Дауде аьлларг аса цунна ца дахь[+]. 10[+]Шаулан цӀийнера паччахьалла схьа а даьккхина, берриге а Исраилан а, ЯхӀудан а мехкашна тӀехь, Дан-гӀалара дуьйна Беар-ШабаӀе кхаччалц, паччахьалла Дауде дӀа а лур ду»[+]. 11Иш-Бошата Абунаре хӀумма а ца элира, ша цунах озалуш волу дела.

12Абунара шегара Дауд волчу геланчаш бахийтира хабар эцна: «ХӀара латта хьенан ду? Соьца берта вола, аса дерриг а Исраилан халкъ хьайна тӀедерзо гӀо дийр ду хьуна».

13Дауда элира: «Дика ду. Со хьоьца берта вогӀур ву. Амма сан хьоьга цхьа дехар хир ду. Аса хьуна сайн юьхь гойтур яц, нагахь санна ахьа со волчу вогӀуш хьайца Шаулан йоӀ Михула ца ялаяхь»[+].

14[+]Дауда Шаулан кӀант Иш-Бошат волчу хабар эцна геланчаш бахийтира: «Схьало сан зуда Михула, аса, бӀе пӀелаштамхо сунт а вина, эцна йолу»[+]. 15Иш-Бошата нах бахийтира иза Лайшин кӀантера Палтиалера схьаяккха[+]. 16Михулица цуьнан майра а веара. Велха а воьлхуш, цо иза Бахьруме кхаччалц дӀайигира. Амма Абунара Палтиале элира: «Хьайн цӀа юхаверза». Иза цигара юхавирзира.

17Абунара, Исраилан къаношка вистхуьлуш, элира: «Селхана а, цул хьалха а шуна лууш дара, Дауд шайна тӀехь паччахь хуьлийла. 18ХӀинца кхочушде иза! ХӀунда аьлча Везачу Эло Дауде аьлла: „Даудан карахула Аса Сайн Исраилан халкъ пӀелаштамхойн а, церан массо мостагӀийн а куьйга кӀелхьара схьадоккхур ду“». 19Изза элира Абунара бен-яманхошка а. Абунара, Хьевроне а вахана, Дауде дӀахаийтира Исраилан а, дерриг а бен-яманхойн цӀийнан лаам.

20Абунар, шеца цхьаьна ткъа стаг а волуш, Хьевроне веача, Дауда цунна а, цуьнца цхьаьна болчарна а той хӀоттийра. 21Абунара Дауде элира: «Со хӀинца, хьала а гӀаьттина, сайн паччахь волчу дерриг а Исраилан халкъ схьагулдан воллу. Цара хьоьца барт бинчул тӀаьхьа, ахьа, хьайна ма-луъу, массарна а тӀехь паччахьалла латтор ду». Дауда Абунар маьрша дӀавахийтира.


Абунар вер

22Даудан эскархой Йоабаца цхьаьна генарчу новкъара цӀа баьхкира. Цара шайца йоккха хӀонс еанера, амма Абунар цу хенахь Даудаца Хьевронехь вацара, хӀунда аьлча иза Дауда маьрша новкъа ваьккхинера. 23Йоаб шеца хиллачу эскарца юхавирзича, цуьнга дӀадийцира, Дауд волчу Неран кӀант Абунар веана хилар а, паччахьо иза маьрша дӀавахийтина хилар а. 24Йоаб, паччахь волчу а веана, цуьнга вистхилира: «ХӀун ду ахьа динарг? Хьо волчу веана волу Абунар дӀа хӀунда вахийтира ахьа? Ткъа хӀинца иза дӀа ма ваха! 25Хьуна вевзаш ма ву Неран кӀант Абунар. Иза хьо леван веана, хьан чувогӀу а, араволу а некъаш довзархьама а, ахьа хӀун леладо хаархьама а».

26Дауд волчуьра ара а ваьлла, Йоаба Абунарна тӀаьхьа геланчаш бахийтира. Цара иза Сирин гӀунна тӀера дуьйна юхаверзийра, Дауде хӀумма а ца олуш. 27Абунар Хьевроне юхавирзича, Йоаба, цуьнца къамел дан воллуш санна, дехьа а ваьккхина, цуьнан гайх хӀума Ӏоьттира. Иштта велира Абунар, Йоабан вешин ӀасахӀалан цӀий бахьана долуш[+].

28ТӀаьхьо шена цунах лаьцна хиъча, Дауда элира: «Со а, сан паччахьалла а Везачу Элана хьалха цкъа а бехке дацара Неран кӀант Абунар валарна. 29Йоабан а, цуьнан доьзалан а коьрта тӀе дужийла и цӀий. Цуьнан цӀентӀахь гуттара а хуьлийла дегӀа тӀехь ца йоьрзуш йолу чкъуран цамгар ерг а, Ӏасанца бен ког ца баккхалуш верг а, туьро чевнаш йина воьжнарг а, мацалла ловш верг а»[+]. 30Йоаба а, цуьнан вашас Абушайс а Абунар вийна, цо ГавӀонахь хиллачу тӀамехь шайн ваша ӀасахӀал вийна дела[+].

31Дауда Йоабе а, цуьнца хиллачаьрга а элира: «Шайна тӀера бедарш этӀа а яй, шаьш гӀайгӀане дуйла хоуьйтуш йолу бедарш юха, Абунарна делха». Абунаран дакъа кешнашка дӀахьочу хенахь Дауд-паччахь барамна тӀаьхьахӀоьттина воьдуш вара. 32Иза Хьевронехь дӀавоьллича, цуьнан коша тӀехь паччахь чӀогӀа вилхира. Дилхира дерриге а халкъ. 33Абунар дагавоуьйтуш, паччахьо хӀара гӀайгӀане назма элира:

«Сонтачу стеган санна, валар хила дезарий техьа Абунаран?
34Хьан куьйгаш дӀадихкина дацара,
хьан когаш буржалш тоьхна бацара.
Талорхойн карах велларг санна, хьо а велла».

Массо а халкъ цунна тӀехь доьлхуш дара.

35Цу дийнахь дукха нах тӀебаьхкира Даудана, цуьнга яа хӀума яа бохуш. Амма Дауда, дуй а бууш, чӀагӀо йинера: «Дала, Шен лааме хьаьжжина, луьра таӀзар дойла суна, аса малх чубуззалц баьпках я кхин йолчу юучу хӀуманах мотт тохахь», – аьлла. 36Дерриг а халкъана иза хиира. Царна иза чӀогӀа тайнера, паччахьо деш долу массо а хӀума санна. 37Цу дийнахь дерриг а Исраилан халкъана хиира, Неран кӀант Абунар вуьйш паччахьо дакъа ца лаьцнийла. 38Дауда шен ялхошка элира: «Шуна хаьий, тахана Исраилан пачхьалкхехь воккха баьчча веллийла? 39Со хӀинца а сайн даржехь чӀагӀвелла дӀахӀоьттина вац, паччахьалла дӀакхехьа къобалвина велахь а. Тахана Царуятан кӀентий сол сов ницкъ болуш бу. Цундела Везачу Эло, церан зуламашка хьаьжжина, вониг дойла царах хӀоранна а»[+].

#### 4


Иш-Бошат вер

1Шаулан кӀант Иш-Бошат, шена Хьевронехь Абунар веллийла дӀахиъча, чӀогӀа воьхна хьаьвзира. Иштта доьхна дара массо а халкъ а. 2Шаулан кӀентан эскаран шиъ куьйгалхо хилла – БаӀний, Рахбий. И шиъ бен-яманхойн цӀийнах волчу баировтхочун Римунан ши кӀант вара. (Ткъа Баировт Бен-Яманна чуйогӀуш хилла[+]. 3Баировтхой бевдда ГӀитайме дӀабахана. Уьш хӀинца а цигахь тӀебаьхкина нах санна Ӏаш бу.)[+]

4[+]Шаулан кӀентан ЯхӀунатин астагӀа а волуш кӀант хилла. Иза пхи шо долуш хилла, ИзраӀалара Шаулаххий, ЯхӀунатаххий лаьцна ирча кхаъ беанчу хенахь. Церан бераш лелош йолу зуда, катоьхна кӀант схьа а эцна, иза кӀелхьарваккхархьама едда йоьдуш хилла. Иза едда йоьдучу хенахь, кӀант цуьнан карара охьавоьжна. ХӀетахь дуьйна схьа иза астагӀваьлла лелаш хилла. Цу кӀентан цӀе Мапи-Бошат яра[+].

5Баировтхо волчу Римунан ши кӀант Рахбий, БаӀний Иш-Бошатан цӀа вахана. Уьш де дохделлачу хенахь цига дӀакхечира. Иш-Бошат цу хенахь, садоӀуш, шен меттахь вижина Ӏуьллуш вара. 6Ткъа кевнера кӀа цӀандеш йолчу ялхочунна наб кхеттера. Рахбий, БаӀний Иш-Бошатан цӀа чу велира[*]. Цуьнан гайх тур а Ӏоьттина, уьш бевдда дӀабахара. 7И шиъ Иш-Бошатан дӀавуьжучу цӀа чу ваьлча, иза шен меттахь наб еш вара. Шаьш иза вийначул тӀаьхьа, цара цуьнан корта, тӀера а баьккхина, шайца дӀабаьхьира. Буьйса дӀаяллалц, Йордан-хин тогӀехула дӀаихира и шиъ. 8Иш-Бошатан корта Хьевронехь Ӏаш волу Дауд волчу схьабеара цара. Паччахье вежарша элира: «ХӀара, хьо вен гӀерташ, хьуна тӀаьхьаваьлла леллачу хьан мостагӀчун Шаулан кӀентан Иш-Бошатан корта бу. ХӀинца Везачу Эло бекхам бина Шаулна а, цуьнан тӀаьхьенна а сан паччахь волу олахо бахьана долуш».

9Дауда баировтхо волчу Римунан кӀенташка элира: «Массо а халонех со кӀелхьарваьккхинчу, дийна волчу Везачу Элах чӀагӀо йо ас[+]. 10[+]Цхьана стага соьга, ша беанарг хаза кхаъ бу моьттуш, элира: „Шаул велла дӀаваьлла“. Амма, цунна совгӀат дан дезачохь, аса иза ЦакхелагӀахь, схьа а лаьцна, вийра[+]. 11Ткъа хӀинца пайда боцучу наха шен меттахь вижина Ӏуьллуш волу цхьа а бехк боцу стаг вийча, аса шуна бекхам бан ца беза, шу дайа а дайина?» 12Дауда шен эскархошка омра дира, уьш байа аьлла. Цара уьш байира, церан куьйгаш а, когаш а схьа а даьхна, догӀмаш Хьевронехь Ӏома йистехь хьалаоьхкира. Ткъа Иш-Бошатан корта, схьа а эцна, Хьевронехь Абунаран коша чохь дӀабоьллира.

#### 5


Исраилхоша Дауд шайн паччахь вина дӀахӀоттаво


(1 Шерашкахь 11:1-9; 14:1-7)

1[•]Исраилан халкъан массо а тайпанашкара болчу наха, Дауд волчу Хьевроне а баьхкина, цуьнга элира: «Тхо хьан са а, цӀий а ду. 2Шаул тхуна тӀехь паччахьалла деш волчу хенахь а, ахьа Исраилан халкъ тӀам тӀе а дигна, цигара юха а далийна. Везачу Эло хьоьга элира: „Хьо Сан Исраилан халкъана тӀехь жаӀу хир ву, цуьнан баьчча а хир ву“»[+]. 3Исраилан халкъах болу берриг а къаной Дауд волчу Хьевроне баьхкира. Цо цаьрца Хьевронехь Везачу Элана хьалхахь барт бира. Дауд Исраилан халкъан паччахь ван, зайтдаьтта а дуттуш, къобалвира цара. 4[+]Паччахь хилла Дауд дӀахӀоьттича, цуьнан ткъе итт шо дара. Дауда шовзткъа шарахь паччахьалла дира[+]. 5Хьевронехь ша волуш, цо ЯхӀудан халкъана тӀехь ворхӀ шараххьий, ялх баттаххьий шен паччахьалла латтийна, ткъа Ярушалаймехь иза дерриг а Исраилан халкъана а, ЯхӀудан халкъана а тӀехь ткъе кхойтта шарахь паччахь хилла лаьттира[+].


Дауда Ярушалайм-гӀала схьайоккху

6[+][•]Паччахь а, цуьнца болу нах а Ярушалайме бахара, цигахь бехаш болчу явсайхошна тӀелата. Ткъа цара Дауде элира: «Хьо кхуза чувогӀур вац: ур-атталла бӀаьрзечарий, астагӀчарий дӀалоллур ву хьо». Иза «Дауд кхуза чувалур вац» бохург дара[+]. 7Делахь а, уьш эша а бина, Дауда Цийон олуш йолу гӀап схьаяьккхина. ТӀаьхьо цу гӀопана, «Даудан гӀала» аьлла, цӀе тиллира.

8Цу дийнахь Дауда элира: «Явсайхой эшо лууш мел верг лаьтта кӀелахь йолчу биргӀанехула ваха веза, „бӀаьрзе а, астагӀа а“ болу сан мостагӀий болчу царна тӀекхачархьама». Цундела олуш ду: «АстагӀа верггий, бӀаьрзениггий цӀа чу вогӀур вац».

9Дауд цу гӀопа чохь ваха хиира, цуьнан цӀе, «Даудан гӀала» аьлла, тиллира. Цо гӀалина гонах долчу лаьтта тӀехь гӀишлош дӀахӀиттийра. Цо Милло олучу гу тӀера дуьйна дӀахӀиттийнера уьш[+]. 10Даудан паччахьалла чӀагӀлуш дӀадоьдуш дара, массо ницкъийн Веза Дела а цуьнца вара[+].

11[•]Цора-гӀалара паччахьо Хьирама Дауд волчу геланчаш бахкийтира. Цара баганан дечиган дитташ а деара, шайца тӀулган а, дечиган а пхьераш а балийра. Цара Даудана цӀенош дира[+]. 12ТӀаккха хиира Даудана Везачу Эло ша исраилхойн паччахьан даржехь чӀагӀвинийла а, Цо хаьржина долчу Исраилан халкъан дуьхьа шен паччахьалла айинийла а.

13Хьевронера Ярушалайме а веана, Дауда шена кхин а зударий а, гӀарбаш-зударий а бигира. Кхин а кӀентий а, йоӀарий а хилира Даудан. 14Ярушалаймехь цунна дина долчу берийн цӀераш иштта яра: ШамуӀ, Шубаб, Ната, Сулим,[+] 15Ибхьар, Эли-ШуӀа, Непаг, ЯпияӀ, 16Эли-ШамаӀ, ЭлидаӀ, Эли-Пулат.


Дауда пӀелаштамхошна дуьхьал тӀом бо


(1 Шерашкахь 14:8-17)

17[•]ПӀелаштамхошна Дауд Исраилан паччахь къобалвинийла дӀахиъча, уьш массо а иза лаха арабевлира. Амма Дауд, шена и хезча, шен чӀагӀйина йолчу меттиге дӀавахара. 18Ткъа пӀелаштамхой, схьа а баьхкина, Репайм олучу тогӀи чохь охьахевшира[+]. 19Дауда Везачу Эле хаьттира: «Со пӀелаштамхошна дуьхьал вала мегий? Ахьа уьш сан кара схьалур буй те?»

Везачу Эло жоп делира: «Мега. Аса пӀелаштамхой хьан кара дӀалур бу».

20Дауда, БаӀал-Паруциме а вахана, пӀелаштамхой эшийра. Дауда элира: «Дистина тӀедогӀучу хино санна, Везачу Эло дӀабехира сан мостагӀий суна хьалхара». Цундела цу меттиган цӀе, БаӀал-Паруцим аьлла, тиллина (иза «хи тӀедаларан олахо» бохург ду)[+]. 21ПӀелаштамхоша цигахь шайн цӀуш битира, ткъа Дауда а, цуьнца болчара а уьш схьаийцира.

22Юха а пӀелаштамхой, баьхкина, Репайм олучу тогӀи чохь охьахевшира. 23Дауда кхин цкъа а Везачу Эле хаттар дира, Цо цунна жоп делира: «Царна дуьхьал ара ма вала. ТӀехьахула тӀе а гӀой, комарийн дитташ долчу агӀор царна тӀелата. 24Хьайна, комарийн диттийн баххьашкахула цхьаъ дӀавоьдуш санна, гӀовгӀа хазахь, сихха царна тӀе гӀо. Цунах хьуна хуур ду, Веза Эла, хьуна хьалха а ваьлла, пӀелаштамхойн эскар хӀаллакдан воьдийла»[+]. 25Дауда Везачу Эло шена тӀедиллинарг кхочушдира. Цо пӀелаштамхойн эскар ГавӀон-гӀалара дуьйна ГӀазар-гӀалина тӀекхаччалц эшийра.

#### 6


Делан деза тӀорказ Ярушалайме схьадохьу


(1 Шерашкахь 13:1-14; 15:25–16:6, 43)

1[•]Дауда юха а уггар тоьлушха болу Исраилан тӀемалой шена тӀекхайкхира. Цунна ткъе итт эзар стаг схьагулвелира. 2[+]Дауд а, цуьнца долу массо адам а ЯхӀуд-махкарчу БаӀала-гӀала дахара, цигара Делан деза тӀорказ схьадан. Цу тӀорказца йоьзна цхьа леррина цӀе ю: массо а ницкъийн Везачу Элан цӀе. ТӀорказан негӀар тӀехь дина дӀахӀоттийна дашо ши каруб-малик ду. Царна тӀехула ю Везачу Элан меттиг[+]. 3[+]Деза тӀорказ, гун тӀехь лаьттачу Абинадабан цӀа чуьра схьа а эцна, керлачу гӀудалкхана тӀе охьа а хӀоттийна, схьадеара. Ткъа Абинадабан кӀентий Ӏузий, Ахьъюй и гӀудалкх лелош вара[+]. 4Абинадабан цӀа чуьра арадаьккхина долу Делан деза тӀорказ гӀудалкхана тӀедиллира. Цу гӀудалкхана хьалхаваьлла Ахьъю вара. 5Дауд а, исраилхой а Везачу Элана хьалха, зоьзан дечигах динчу тайп-тайпанчу пондаршца а, иштта дечиг-пондаршца а, жиргӀанашца а, горгалешца а, негӀарш вовшахдеттарца а, хелхабуьйлуш бара. 6Нахонан хьаьтта кхаьчча, Ӏузас, куьг дӀа а кховдийна, Делан тӀорказ схьалецира, стерчаша иза агӀордаьккхина дела[+]. 7Амма Веза Эла чӀогӀа оьгӀазвахара Ӏузина. Цо иза циггахь, цу тайпана, оза а ца луш, тӀорказна тӀе куьг даьхьна аьлла, вийра. Иза Делан тӀорказна уллохь велира. 8ТӀаккха Дауд чӀогӀа оьгӀазвахара, Везачу Эло Ӏузина тохар бахьана долуш. И меттиг хӀинца а «Парас Ӏуза» олуш ю (иза «Ӏузина таӀзар дар» бохург ду).

9Цу дийнахь Дауд чӀогӀа кхеравелира Везачу Элах. Цо элира: «Везачу Элан деза тӀорказ со волчу муха дахьар ду?» 10Даудана ца лиира Везачу Элан тӀорказ ша волчу, Даудан гӀала, дӀадахьийта. Цундела цо иза гатихо волчу Ӏабади-Эдоман цӀа дӀадаьхьира. 11[+]Деза тӀорказ гатихо волчу Ӏабади-Эдоман цӀахь кхаа баттахь лаьттира. Везачу Эло Ӏабади-Эдом а, цуьнан дерриг цӀа а декъалдира[+].

12Цхьа хан яьлча, наха Дауде элира: «Везачу Эло Ӏабади-Эдом а, цуьнан цӀа а декъалдина, Делан деза тӀорказ иза волчохь лаьттина дела». ТӀаккха Дауда воккхаверца Делан деза тӀорказ Ӏабади-Эдоман цӀера Даудан гӀала схьадаийтира. 13Везачу Элан деза тӀорказ дахьаш богӀуш болчара хьалхара ялх гӀулч яьккхича, эса а, сту а сагӀина дейтира Дауда. 14Дауд, шен берриг а ницкъаца воккха а веш, Везачу Элана хьалха хелхавуьйлура, цунна тӀеюьйхина гатанан оба бен, хӀумма а яцара[+]. 15Дауда а, дерриг а Исраилан халкъо а Везачу Элан деза тӀорказ, хазахетарца маьхьарий а детташ, коьман маӀаш а лоькхуш, схьадахьаш дара.

16Везачу Элан тӀорказ Даудан гӀалина чоьхьа доккхучу хенахь, Шаулан йоӀ Михула корах арахьоьжуш яра. Шена, Везачу Элана хьалха ирх а лелхаш, воккхаверца хелхавуьйлуш волу Дауд-паччахь гича, шен даг чохь иза цунах ца ешира[+]. 17Везачу Элан тӀорказ, схьа а деана, Дауда хӀоттийначу Делан четар чохь охьадиллира. Везачу Элана хьалха Дауда дийнаташ дагоран а, бертан а сагӀанаш дехира[+]. 18Ша дийнаташ дагоран а, бертан а сагӀанаш даьхна ваьллачул тӀаьхьа, Дауда массо а ницкъийн Везачу Элан цӀарах халкъ декъалдира[+]. 19[+]Массо а исраилхочунна, божаршна санна зударшна а, цо цхьацца бепиг а, Ӏаьвдинчу хурманийн цхьацца курс а, Ӏаьвдинчу кишмийн цхьацца курс а кховдийра. Адам шен-шен цӀа дахара.

20Шен цӀа декъалдан дагахь Дауд шен чу веача, Шаулан йоӀа Михулас, кхунна дуьхьал а яьлла, элира: «Ма билгалвели тахана Исраилан паччахь, шен ялхойн гӀарбашашна хьалхахь верзина а ваьлла, пайда боцуш волу стаг верзина ма-валлара!»

21Дауда Михуле элира: «Со халхаваьлла Везачу Элана хьалха, хьан ден метта а, цуьнан цӀийнах мел волчун метта а со хаьржина, дерриг а Исраилан халкъан паччахь вина дӀахӀоттийна волчу. Цунна хьалха со кхин а халхавер ву[+]. 22Сайн бӀаьргашкахь со кхин а кӀезиг хилла дӀахӀуттийла, амма ахьа буьйцуш болчу гӀарбашашна юкъахь сан сий хир ду хьуна».

23Шаулан йоӀан Михулин ша елла дӀаяллалц бераш ца хилла.

#### 7


Даудана Делера бина хаам


(1 Шерашкахь 17:1-15)

1[•]Паччахь шен цӀахь Ӏаш вара. Везачу Эло иза шена гонах болчу мостагӀех мукъа витинера. 2ТӀаккха паччахьо Ната-пайхамаре элира: «Хьажал, со баганан дечигах дина долчу цӀенна чохь Ӏаш ву, ткъа Делан тӀорказ четар бухахь лаьтташ ду»[+].

3Натас паччахье элира: «Хьайна дан дагадеанарг, ваха а гӀой, де, Веза Эла хьоьца ву». 4Амма цу буссехь Натига Везачу Элан дош кхечира: 5«Ваха а гӀой, Сан лай волчу Дауде дӀаала, Везачу Эло иштта боху алий: „Хьо вуй те Суна чохь Ӏан цӀа ден верг? 6Исраилхой Мисар-махкара Аса арабаьхначу хенахь дуьйна схьа, таханлера де тӀекхаччалц, Со цӀа чохь Ӏийна вац. Ерриг а цу хенахь Со четар чохь Ӏийра, цхьана меттера вукху метте а вуьйлуш. 7Исраилан халкъаца Со миччахьахула а лелачу хенахь халкъан тайпанашкара цхьаьнгге а, Сайн Исраилан къомана тӀехь Ӏуналла дан Айса къобалвинчуьнга хаьттиний ткъа Аса: ‘Аша Суна баганан дечигах цӀа хӀунда ца до?’“

8Ткъа хӀинца, ваха а гӀой, Сан лай волчу Дауде дӀаала: „Массо а ницкъийн Везачу Эло хьоьга боху: ‘Аса хьо, уьстагӀий дажош волчуьра схьа а валийна, Сайн Исраилан халкъана тӀехь баьчча хӀоттийна[+]. 9Хьо мичча вахча а, Со массо а хенахь хьоьца хилла. Массо а хьан мостагӀий Аса хӀаллакбина. Аса дуьнен тӀехь сийлахь болчарна юкъахь а къаьсттина хьан сий хьаладоккхур ду[+]. 10Аса Сайн Исраилан халкъана меттиг билгалйоккхур ю, иза цигахь паргӀат охьахаийта а, цуьнга кхин са ца гатдайта а. Зуламечу наха уьш кхин хьийзор бац, юьхьанца,[+] 11мехкан куьйгалхой Сан къомана тӀехь Аса къобалбинчу хенахь дуьйна иза ма-хиллара. Аса хьан мостагӀех хьо кӀелхьарвоккхур ву. Аса хаам бо хьоьга, Веза Эла волчу Айса хьуна хьан тӀаьхьенах цӀа дийр ду аьлла. 12[+]Хьан денош чекх а девлла, хьо хьан дай болчу дӀакхелхинчул тӀаьхьа, Аса хьан тӀаьхьенах цхьаъ паччахь вина дӀахӀоттор ву, цуьнан паччахьалла чӀагӀ а дийр ду[+]. 13Цо Суна лерина цӀа дийр ду, ткъа Аса иза даим шен паччахьан даржехь чӀагӀвийр ву[+]. 14[+]Со цуьнан да хир ву, иза Сан кӀант хир ву. Нагахь санна цо къа латадахь, Аса цунна таӀзар дийр ду. Нехан шедаца а, адамаша еттарца а таӀзар дийр ду Ас цунна[+]. 15Амма Аса иза Сайн безамах воккхур вац, хьан бӀаьргашна хьалхара ваьккхина волу Шаул Аса Сайн безамах ваьккхинехь а. 16[+]Хьан цӀа а, паччахьалла а Суна хьалха даим хир ду, хьан паччахьан гӀант ерриге а хенахь лаьттар ду!’“»[+] 17Дерриг и дешнаш а, шена хӀоьттина сурт а Натас ма-дарра дӀадийцира Дауде.


Дауда Деле доӀа до


(1 Шерашкахь 17:16-27)

18[•]ТӀаккха Дауд-паччахьо, ваха а вахана, Везачу Элана хьалхахь дӀа а хӀоьттина, элира: «Со а мила вара, ва сан Хьалдолу Эла, сан цӀа а хӀун яра, Ахьа цу тайпана со даржехь лакхаваккхал? 19Хьуна-м иза а кӀезиг хетта, сан Хьалдолу Эла! Ахьа Хьайн лай волчун цӀийнах хиндерг а схьадийци. Адамашна лерина иштта Ӏедал Хьан ду техьа, сан Хьалдолу Эла? 20ХӀун эр ду Хьоьга Дауда? Хьуна Хьайн лай ма вевза, сан Хьалдолу Эла. 21Айхьа аьллачун дуьхьа а, Хьайн деган лаамца а и даккхий хӀуманаш дина Ахьа, и шадерг Хьайн лайна дӀа а довзуьйтуш. 22Хьо воккха ву, сан Хьалдолу Эла. Хьоьца нисван цхьа а стаг а вац, Хьо воцург Дела а вац, тхайн лергашна тхуна схьа-ма-хаззара[+]. 23[+]Мичахь ду Хьан санна долу къам? Мичахь ду Исраилан санна долу халкъ? Шен дуьхьа Дела араваьлла къам дуьнен чохь цхьаъ бен дац. Дела аравелира, Шена и къам мехах схьаэцархьама а, Шен цӀе айархьама а, уьш бахьана долуш даккхий а, инзаре а гӀуллакхаш дархьама а. Айхьа Мисар-махкара мехах паргӀатдаьккхина долчу Хьайн къомана хьалхара важа къаьмнаш а, церан деланаш а дӀалохкура Ахь[+]. 24Ахьа Исраилан къам, Хьайн къам а дина, массо а ханна хаьржина, ткъа Хьо, Веза Эла, цуьнан Дела хилла дӀахӀоьттина.

25Ткъа хӀинца, Веза Дела, Айхьа Хьайн лай волчу сох а, сан цӀийнах а лаьцна аьлла долу дош массо а тӀейогӀун йолчу ханна чӀагӀдехьа. Айхьа аьлларг кхочуш а дехьа, 26массо а тӀейогӀун йолчу ханна Хьан цӀе язъяйтархьама. ТӀаккха наха эр ду: „Массо а ницкъийн Веза Эла – Иза Исраилан халкъан Дела ву!“ Иштта Хьан лай волчу Даудан цӀа Хьуна хьалха чӀагӀделла лаьттар ду! 27Ткъа Ахьа, массо а ницкъийн Веза Эла, Исраилан халкъан Дела, Хьайн лай волчуьнга элира: „Аса хьуна цӀа дийр ду“. Цундела Хьан лай волу со Хьоьга хӀара доӀа дан Хьох хӀоьттира.

28Сан Хьалдолу Эла! Хьо – Дела ву! Ахьа мел олуш дерг тешаме ду, ткъа хӀинца Хьайн лай волчунна иштта дика дан ваӀда дина Ахь! 29Хьан лай волчун тӀаьхье декъалъехьа, иза массо а ханна а Хьайна хьалха хилийтархьама. Иза Ахьа соьга аьлларг ма ду, сан Хьалдолу Эла! Ахьа декъалдар бахьана долуш, Хьан лай волчун цӀа массо а хенахь декъал хир ду».

#### 8


Даудан тӀеман толамаш


(1 Шерашкахь 18:1-17)

1[•]Цул тӀаьхьа Дауда пӀелаштамхошна тӀехь толам баьккхира. Иштта, цо пӀелаштамхойн карара цу лаьтта тӀехь хилла олалла схьадаьккхира.

2Дауда иштта муабахой а эшийра. Уьш лаьтта тӀе охьа а бахкийтина, цхьана муьшаца церан барам билгалбаккхийтира цо. Шина муьшан барамехь берш байина дӀабехира, ткъа кхозлагӀчу муьшан барамехь берш дийна битира. Иштта, муабахой Даудан лай хилла дӀахӀиттира, кхунна ял а луш.

3Рахьубан кӀант ХӀадад-Ӏезар Цобехь паччахь хилла. Иза, Эпрат-хина йистехула Ӏохкуш долчу латтанаш тӀехь шен паччахьалла дӀахӀотто воьдучу хенахь, Дауда эшийра[+]. 4Цо цуьнгара цхьа эзар ворхӀ бӀе бере а, ткъа эзар тӀемало а схьаваьккхира. Шен гӀудалкхашна хьалха дӀайожа бӀе говр бен ца юьтуш, массо а говрийн когийн пхенаш хедийра цо[+].

5Цоба-мехкан паччахь волчу ХӀадад-Ӏезарна гӀоьнна Дамасакхера арамхой баьхкира, амма Дауда ткъе шиъ эзар арамхо хӀаллаквира. 6Дауда арамхой Ӏаш болчу Дамасакхехь шен эскаран цхьайолу тобанаш дӀахӀиттийра. Иштта, арамхой а Даудан лай хилла дӀахӀиттира, цунна ял а луш. Везачу Эло Дауд иза араволучу массо а меттера толамца цӀа воьрзуьйтура. 7ХӀадад-Ӏезаран баьччанех дисина долу дашо турсаш схьа а эцна, Дауда Ярушалайме схьадеара[+]. 8ХӀадад-Ӏезаран олаллехь хиллачу Тебахьара а, Бератай-гӀалара а цо дукха ез схьадаьккхира.

9Хьамат-гӀалахь паччахь волчу ТоӀина хезира, ХӀадад-Ӏезаран эскар Дауда эшийна аьлла. 10ТӀаккха ТоӀас шен кӀант Йорам вахийтира Даудан сий дан а, цунна ХӀадад-Ӏезар эшаварна баркалла ала а, ХӀадад-Ӏезар шеца кест-кеста тӀом беш схьавеана дела. Ша Дауд волчу вогӀуш, Йорама дашо а, дато а, цӀестан а пхьегӀаш еара. 11Уьш а Дауда Везачу Элана лерина дечу гӀуллакхна йитира, ша эшийначу къаьмнашкара схьа мел даьккхина долу хӀума санна,[+] 12эдомхошкара[*] а, муабахошкара а, Ӏамминхошкара а, пӀелаштамхошкара а, Ӏамалекхахошкара а, иштта Цобин паччахь волчу Рахьубан кӀантера ХӀадад-Ӏезарера ша схьадаьккхинарг санна.

13[+]Дуьрачу тогӀи чуьра, берхӀитта эзар эдомхо[*] а эшийна, Дауд юхавирзича, цуьнан чӀогӀа сий деш цӀе яккха йолийра[+]. 14Дауда Эдомехь шен эскаран тобанаш дӀахӀиттийра, ткъа массо а эдомхо цуьнан лай хилла дӀахӀоьттира. Везачу Эло Дауд ша араволучу массо а меттигера толамца цӀа воьрзуьйтура[+].

15[•]Дерриг а Исраилан халкъана тӀехь паччахьалла а деш, шен халкъаца бакъо а, нийсо а лелош вара Дауд[+]. 16Царуятан кӀант Йоаб цуьнан эскаран хьаькам вара, ткъа Ахьлудан кӀант ЯхӀушапти пачхьалкхан гӀуллакхаш яздархо вара[+]. 17Ахьтубин кӀант ЦӀадукъа а, Абу-ЯтӀарин кӀант Ахьи-Малик а динан дай бара, ткъа Сари-ЯхӀу йозанчин болх беш вара[+]. 18ЯхӀу-ЯдаӀан кӀант БенъяхӀу кератхошний, палетхошний[*] тӀехь хьаькам вара, ткъа Даудан кӀентий паччахьан хьехамчаш[*] бара[+].

#### 9


Дауд Шаулан доьзалца къинхетаме хилар

1[+]Дауда хаьттира: «Шаулан цӀийнах цхьа а дийна висний те? Аса цунна дика гӀуллакх дийр дара ЯхӀунатин дуьхьа»[+].

2Шаулан цӀа чохь цхьа ялхо хиллера, Цуба цӀе а йолуш. Иза Дауд волчу кхайкхина схьавалийра. Дауда цуьнга хаьттира: «Хьо вуй Цуба?»

Цо жоп делира: «Ву, хьан лай волу со»[+].

3[+]Паччахьо элира: «Шаулан цӀийнах волу кхин цхьа а вуй дийна висна? Аса цунна дика гӀуллакх дийр дара, Далла хьалха айса чӀагӀо ма-ярра».

Цубас паччахье элира: «ЯхӀунатин кӀант ву, когашна астагӀа а волуш»[+].

4Паччахьо хаьттира: «Мичахь ву иза?»

Цубас паччахьна жоп делира: «Ладебарахь, Ӏамиалан кӀант волчу Макиран цӀа чохь ву»[+].

5Дауда, Ладебаре шен нах а бахийтина, Ӏамиалан кӀант Макир волчуьра иза схьавалавайтира.

6Шаулан кӀентан ЯхӀунатин кӀант волчу Мапи-Бошата, Дауд волчу схьа а веана, цунна хьалха лаьтта кхаччалц шен корта охьатаӀийра. Дауда цуьнга элира: «Мапи-Бошат!»

Вукхо элира: «Кхузахь ву хьан лай»[+].

7Дауда цуьнга элира: «Кхера ма лолахь. Хьан ден ЯхӀунатин дуьхьа аса дика гӀуллакх дийр ду хьуна: Хьан деден Шаулан тӀаьхьенан массо а латтанаш хьуна юхадерзор ду, ткъа хьо массо а хенахь сан шуьн чуьра кхача баа йиш йолуш а хир ву».

8Мапи-Бошата, корта а тухуш, элира: «Хьан лай волу со, деллачу жӀаьлел а оьшуш велахь а, ахьа хьайна тӀеуьйзи».

9Шаулан ялхо хилла волу Цуба шена тӀе а кхайкхина, Дауда элира: «Шаулан а, цуьнан массо а цӀийнан а долахь хилла долу хӀума аса хьан элан кӀентан кӀантана дӀало. 10Ахьа а, хьан бераша а, хьан ялхоша а цуьнан латта лело деза, цу лаьтта тӀера схьадаьлла долу напха иза волчу схьадан а деза, цуьнан кертахь массо а хенахь яа а, мала а хӀума хилийта. Ткъа хьан элан кӀентан кӀант Мапи-Бошат со волчохь яа хӀума юуш хир ву». (Цубин пхийтта кӀант а, ткъа ялхо а вара.)[+]

11Цубас паччахье элира: «Хьан лай волчо шен паччахьо мел аьлларг кхочушдийр ду».

Ткъа Мапи-Бошат Даудан цӀахь яа хӀума юуш вара, ша цуьнан кӀант волуш санна. 12Мапи-Бошатан жима кӀант хилла, Мика цӀе а йолуш. Цубин цӀахь Ӏаш мел верг Мапи-Бошатан лай хилла[+]. 13Мапи-Бошат Ярушалаймехь Ӏаш хилла, хӀунда аьлча иза массо а хенахь паччахь волчохь яа хӀума юуш хилла. Иза шинна а когана астагӀа хилла.

#### 10


Дауда Ӏамминхой а, арамхой а эшор


(1 Шерашкахь 19:1-19)

1[•]Цхьа хан яьлча, Ӏамминхойн паччахь велира. Цуьнан метта паччахь дӀахӀоьттира цуьнан кӀант Хьануни[+]. 2Дауда элира: «Нахьаш соьца дика хилла дела, со а цуьнан кӀантаца дика хир ву». Цо шен ялхой бахийтира Хьанунига кадам бан.

Даудан ялхой Ӏамминхойн махка бахара. 3Амма Ӏамминхойн элаша шайн олахочуьнга элира: «Хьуна баккъалла-м ца моьтту, Дауда хьан дега шен хилла болу ларам бахьана долуш бахкийтина хьуна тӀе догъоьцурш? Дауда шен ялхой бахкийтина, хьан гӀалахь дерг дикка талла а теллина, цул тӀаьхьа иза йохо дагахь».

4Хьанунис, Даудан ялхой схьа а лаьцна, хӀораннан а ах маж дӀаешира, цул тӀаьхьа, царна тӀера бедарш вареш тӀе кхаччалц дӀа а хедийна, уьш дӀахийцира. 5Иза шена дӀахезча, Дауда шен ялхошна дуьхьал нах бахийтира, уьш чӀогӀа юьхьӀаьржачу хӀиттийна хилла дела. Паччахьо цаьрга хабар дахьийтира: «Шайн мажош яхъяллалц, Ерихонехь совца. Цул тӀаьхьа цӀа догӀур ду шу», – аьлла.

6Даудана шаьш, лаьхьанна тоьхна гӀаж санна, боьха хетийла хиъча, Ӏамминхоша Байт-Рахьубера а, Цобера а ткъа эзар гӀашло волу арамхо лецира. МаӀхин паччахь волчуьра – цхьа эзар стаг, ткъа ТӀобера шийтта эзар стаг лецира[+]. 7Шена иза хиъча, Дауда Йоаб вахийтира цига, цуьнца доьналла долу берриг а тӀемалой а болуш. 8Ӏамминхой, гӀалин кертара ара а бевлла, тӀамана кечбелла дӀахӀиттира. Ткъа Цобера а, Байт-Рахьубера а арамхой, иштта ТӀобера а, МаӀхера а нах шерачу аренгахь юьстахбевлла лаьтташ бара.

9МостагӀчун эскарийн могӀарш шена тӀехьа а, хьалха а дӀахӀиттина гича, Йоаба исраилхошна юкъара уггар тоьлла болу тӀемалой арамхошна дуьхьалбехира. 10Кхиболу эскархой цо шен вешига Абушайга дӀабелира Ӏамминхошна дуьхьалбаха[+]. 11Йоаба Абушайга элира: «Арамхоша со эшочу далахь, ахьа суна гӀо дийр ду, нагахь санна Ӏамминхоша хьо эшош хилахь, аса хьоьгахьа гӀо доккхур ду. 12Доьналла долуш хила. Майра лаьттар ду вай, Исраилан халкъ а, вайн Делан гӀаланаш а ларъеш. Ткъа Везачу Эло Шен лаам берг дийр ду»[+].

13Йоаб шен эскарца арамхошна тӀелетира, ткъа вуьш цунах бевдда дӀабахара. 14Ӏамминхой, шайна арамхой уьдуш гича, Абушайна дуьхьал бевллачуьра бевдда гӀала дӀабахара. Ӏамминхой болчуьра юха а вирзина, Йоаб Ярушалайме схьавеара.

15Арамхоша, шаьш исраилхоша эшийна хилар гича, цхьаьна а кхетта, юха а эскар дӀахӀоттийра. 16ХӀадад-Ӏезар-паччахьо Эпрат-хил дехьа Ӏаш болчу арамхошка схьакхайкхира. Уьш, ХӀадад-Ӏезаран тӀеман хьаькам волчу Шобаха, куьйгалла а деш, Хьайламе схьагулбелира[+]. 17И хаам шега кхаьчча, Дауд, массо а исраилхо вовшах а тоьхна, Йордан-хил дехьа а ваьлла, Хьайламана тӀе боьдучу новкъа велира. Цигахь арамхой Даудана дуьхьал дӀахӀиттира. Уьш вовшех летира. 18Амма арамхой исраилхойх бевдда дӀабахара. Церан гӀудалкхех Дауда ворхӀ бӀе хӀаллакйира, ткъа дошлойх шовзткъа эзар стаг а вийра. Дауда иштта арамхойн тӀеман хьаькам волу Шобах а, чов а йина, лазийра, иза циггахь велира. 19ХӀадад-Ӏезаран куьйга кӀел хилла болчу паччахьаша, шаьш исраилхоша эшош хилар гича, Даудаца барт бира, уьш цунна къера а хилира. Ткъа арамхой Ӏамминхошна гӀо дан кхин ца хӀуттура.

#### 11


Дауд Бат-ШабаӀах кхета

1[+]Шо даьлча, паччахьаш тӀамана арабовлучу хенахь, Дауда Исраилан халкъан эскар а, шен эскархой а Йоабаца арабовлийтира. Цара, Ӏамминхой эша а бина, церан Рабба олучу гӀалина го бира. Ткъа Дауд Ярушалаймехь сецира[+].

2Цхьана дийнахь вижначуьра гӀаьттина волу Дауд паччахьан цӀийнан шерачу тхов тӀехула волавелла лелаш вара. Цигара дӀахьаьжча, цунна хи чохь луьйчуш йолу цхьа зуда гира. Иза чӀогӀа хаза яра. 3Цо, и зуда мила ю хьажа, ялхо вахийтира. Ялхочо Дауде элира: «Иза ЭлиӀаман йоӀ Бат-ШабаӀ ю, хьетахо волчу УръяхӀун зуда а ю»[+]. 4Ткъа Дауда и зуда ша волчу схьаяло геланчаш бахийтира. Иза Дауд волчу схьаялийра, Дауд цунах кхийтира. (Ткъа шен беттан цӀанъялар цу зудчо хӀинца чекхдаьккхинера.) ТӀаккха иза шен цӀа яхара[+]. 5Иза берах хилира. Цо Дауде, ша берах ю аьлла, хабар дахьийтира.

6Дауда Йоабе хабар дахьийтира: «Схьахьажаве со волчу хьетахо волу УръяхӀу», – аьлла. Йоаба УръяхӀу Дауд волчу дӀавахийтира. 7УръяхӀу Дауд волчу веара. Паччахьо цуьнга Йоабах лаьцна а, эскарх лаьцна а, тӀамах лаьцна а хеттарш дира. 8Цул тӀаьхьа Дауда УръяхӀуга элира: «ЦӀа а гӀой, хьайн ши ког била». УръяхӀу паччахьан цӀа чуьра аравелира. Цунна тӀаьхьа совгӀатна паччахьо даар-малар дахьийтира. 9Амма УръяхӀу шен цӀа ца вахара. Шен олахочун массо а ялхочуьнца паччахьан цӀийнан ков долчу дӀавижира иза. 10Дауде, УръяхӀу шен цӀа ца вахана аьлла, хаам кхаьчначул тӀаьхьа, паччахьо цуьнга хаьттира: «Бехачу новкъара юхавирзина ма ву хьо, хьайн цӀа хӀунда ца вахара хьо?»

11УръяхӀус Дауде элира: «Делан тӀорказ а, Исраилан халкъ а, ЯхӀудан халкъ а четарш кӀелахь ду. Сан эла волу Йоаб а, цуьнан массо а эскархо а аренгахь шайн меттамотт лаьттачохь бу. Муха Ӏийр вара со, сайн цӀа а вахана, дууш-молуш, сайн зудчуьнца дӀа а вуьжуш? Хьан дахарх а, хьан синах а дуй боу аса, и санна дерг дийр ма дацара аса аьлла».

12ТӀаккха Дауда УръяхӀуга элира: «Кхин цхьа де а даккха кхузахь, кхана аса дӀавохуьйтур ву хьо». Кханалера де тӀекхаччалц, УръяхӀу Ярушалаймехь сецира. 13Дауда УръяхӀу ша волчу дӀакхайкхира. И шиъ дууш, молуш Ӏийра. Дауда цунна малийра. Амма УръяхӀу юха а, шен цӀа а ца воьдуш, шен паччахь волчу элан ялхошца цхьаьна дӀавижа вахара.

14ШолгӀачу Ӏуьйранна Дауда, Йоабе кехат а яздина, иза УръяхӀуца дӀадахьийтира[+]. 15Кехата тӀехь Дауда яздира: «УръяхӀу тӀамехь хьалхахь лаьтташ болчу тӀемалошца дӀахӀоттаве, уггар чӀогӀа тӀом бечу меттехь. Цул тӀаьхьа, цунна уллора дӀа а довлий, иза вейта». 16Леррина гӀала дӀахьаьжча, Йоабана хаьара, уггар майра Ӏамминхой мичахь лаьтташ бу. Цу метте УръяхӀу дӀавахийтира цо. 17ГӀалара нах, ара а бевлла, Йоабан эскарца тӀом бан хӀиттича, Даудан эскарна юкъара масех стаг вийра. Хьетахо волу УръяхӀу а вара царах цхьаъ.

18Йоаба тӀамехь мел хилларг Дауде дӀадийца стаг вахийтира. 19Ша вохуьйтуш волчу геланчина тӀедиллира Йоаба: «Хьо тӀамах лаьцна паччахьна дӀадийцина ваьлча, 20хьайна иза оьгӀазвахана гахь, цо резавоцуш хьоьга: „Шу стенна дахнера гӀалина улло? Шуна ца хаьара, шайна гӀалин пенаш тӀера пхерчий кхуьссур дуйла? 21[+]Хьан вийна Яруб-Бошатан кӀант Абу-Малик? Зудчо ца кхоьссина цунна тӀе кохьаран дакъа, иза Табацахь вала а леш? Стенна дахнера шу цу гӀалин гонахарчу пенна сел улло?“ – ала мега. Цо иза аьллачул тӀаьхьа, ахьа хаам бе: „Хьан лай волу хьетахо УръяхӀу а вийна“ – алий»[+].

22Геланчо, дӀа а вахана, Дауде, Йоаба шена ма-хьеххара, тӀамах лаьцна шадерг а дӀадийцира. 23Цо шен къамелехь кхин а тӀетуьйхира: «Эрначу арахь и нах тхуна тӀелетира. Оха цаьрца тӀом болийра, цул тӀаьхьа, лаьхкина, уьш гӀалин кевнна тӀе кхаччалц дӀа а бигира. 24Цул тӀаьхьа хьан эскархой болчийн агӀор гӀалин пенаш тӀера пхерчий кхисса долийра. Цхьаболу хьан леш байина. Царна юкъахь ву хьетахо волу УръяхӀу а».

25ТӀаккха Дауда геланчехула Йоабе хабар дахьийтира, цуьнан дог иракарахӀотторхьама: «И хӀума бахьана долуш хьо юьхьӀаьржачу ма хӀотта. ТӀамехь тур цкъа цхьанна кхета, тӀаккха вукхунна кхета. ТӀом чӀагӀ а бе, и гӀала хӀаллак а е».

26Шега УръяхӀу велла аьлла хаам бича, Бат-ШабаӀ шен майрачунна тийжира. 27Тийжаран зама чекхъяьлча, Дауда и йолчу стаг вахийтира Бат-ШабаӀ шен цӀа схьаялаяйта. Иза цуьнан зуда хилла дӀахӀоьттира, цо Даудана кӀант а вира. Амма Везачу Элана и хӀума ца дезаделира.

#### 12


ТаӀзар а, гечдар а

1[+]Везачу Эло Ната-пайхамар Дауд волчу вахийтира. Цо, паччахь волчу а веана, элира: «Цхьана гӀалахь Ӏаш ши стаг хилла. Царах цхьаъ хьал долуш хилла, ткъа важа къен хилла[+]. 2Хьалдолчун дуккха а уьстагӀий а, бежанаш а хилла. 3Ткъа къен волчун, ша эцна цхьа жима Ӏахар бен, кхин хӀумма а ца хилла. Цо, яа хӀума а луш, дола а деш, кхиош хилла иза. Жима Ӏахар цуьнан берашца цхьаьна хьалакхиъна. Цу стага дӀакховдийна долу бепиг дууш хилла Ӏахаро, цуьнан кеда чуьра молуш а хилла, цуьнан некха тӀехь дӀабуьжуш а хилла иза. Цу стагана шен йоӀ санна хеташ хилла иза. 4Хьал долуш верг волчу ваьлла лелаш волу цхьа стаг веана. Амма хьолахочунна ца лиира шен уьстагӀашна а, стерчашна а юкъара, цхьаъ схьа а къастийна, ваьлла лелаш волчу стагана цунах яа хӀума кечъян. Цо, къечу стеган уьстагӀ схьа а лаьцна, цунах хьешана пхьор кечдира».

5Дауд цу стагана чӀогӀа оьгӀазвахара. Цо Натига элира: «Дийна волчу Делах дуй боу аса, и хӀума дина волу стаг вен ма веза! 6Цу уьстагӀна дуьхьал цо доьазза дукха мах бала ма беза, хӀунда аьлча цуьнан даг чохь къинхетам ца хилла, и хӀума ша деш»[+].

7ТӀаккха Ната-пайхамаро Дауде элира: «Хьо ву-кх и стаг! Исраилан халкъан Везачу Дала иштта боху: „Аса хьо Исраилан халкъана тӀехь паччахь хилийта къобалвина. Аса ваьккхина хьо Шаулан куьйга кӀелара схьа[+]. 8Аса хьан элан цӀа а, цуьнан зударий а хьуна дӀабелла. Аса иштта Исраилан халкъана а, ЯхӀудан халкъана а тӀехь паччахьалла а делла хьуна. Нагахь санна хьуна иза кӀезиг хеттехь, Аса кхин а дукха рицкъа лур дара хьуна. 9Хьо Везачу Элах хӀинца ца вешира, Цо ца магийна долу зе а дина? Ахьа хьетахо волчу УръяхӀуна тур а туьйхи, цуьнан зуда хьайна схьа а ялий, ткъа иза Ӏамминхойн карах вала а валийти[+]. 10Цундела тур хьан цӀенна массо а хенахь кхераме хир ду, хӀунда аьлча ахьа, Сох а ца вешаш, хьетахо волчу УръяхӀун зуда хьайна дӀайигна“. 11[+]Везачу Эло иштта боху: „Аса хьуна зе хьан цӀа чуьра доуьйтур ду. Хьуна хьалха хьан зударий, схьа а эцна, хьуна чӀогӀа хьомсара хеташ волчу стагана дӀалур бу. Дийнан делккъехь, массарна а гуш, хьан зударех кхетар ву иза[+]. 12И санна долу хӀума ахьа къайлаха дина, ткъа Аса иза, дерриг а Исраилан халкъана дӀа а хоуьйтуш, дийр ду“».

13ТӀаккха Дауда Натига элира: «Везачу Элана хьалха аса къа латийна».

Натас Даудана жоп делира: «Везачу Эло ахьа латийначу къиношна гечдо хьуна. Хьо лийр вац[+]. 14Амма, хьайгара далийтинчу цу хӀуманехула хьо Везачу Элах чӀогӀа ца ваьшна дела, хьуна вина волу кӀант лийр ву». 15Ната шен цӀа вахара.


Даудан а, Бат-ШабаӀан а бер далар

Везачу Эло УръяхӀун зудчо Даудана дина долчу берана цамгар туьйхира. Иза чӀогӀа цомгуш хилира. 16Дауд, и бер Деле доьхуш, доӀа деш вара. Цо марха лаьцнера. Шен цӀа чохь ша а висна, лаьтта охьа а вижна, буьйса яьккхира Дауда[+]. 17Цуьнан цӀийнах болу къаной, иза волчу а баьхкина, иза лаьттара хьалагӀатто гӀерташ бара, амма Дауд цигара хьала а ца гӀаьттира, цаьрца цо яа хӀума а ца йиира. 18ВорхӀалгӀачу дийнахь бер делира. Даудан ялхой цунах кхоьрура и бер деллий дӀахаийта. Цара бохура: «И бер дийна долчу хенахь а цо тхо тергал ца дора. И бер делла хилар оха муха хаийта деза цуьнга? Цо цхьа доьхна дерг дан там бу».

19Даудана гинера шен ялхоша вовшашлахь шабар-шибар деш. ТӀаккха кхийтира иза шен бер делла хиларх. Цо хаьттира: «Бер делла?»

Ялхоша жоп делира: «Делла».

20ТӀаккха Дауд, лаьттара хьала а гӀаьттина, лийча а лийчина, шена тӀе даьтта а хьаькхна, тӀера бедарш а хийцина, Везачу Элан четар чу Цунна Ӏибадат дан вахара. Цигара цӀа веанчул тӀаьхьа, цо, шена бепиг а даийтина, яа хӀума йиира. 21Ялхоша цуьнга хаьттира: «И хӀун ду ахь лелош дерг? Бер дийна долчу хенахь хьо, марха кхобуш, воьлхуш вара, ткъа иза деллачул тӀаьхьа, хьо хьала а гӀаьттина, бепиг дууш ма ву?»

22Дауда царна жоп делира: «Бер дийна мел ду, со воьлхуш а вара, марха кхобуш а вара, хӀунда аьлча со, Везачу Эло къинхетам а бина, бер дийна дисаре сатуьйсуш вара[+]. 23Ткъа хӀинца бер делла. Аса стенна кхобу марха? Соьга иза денлур ма дац. Со и бер дахханчу дӀагӀур ву, ткъа иза со волчу юхадоьрзур дац».


Сулим дуьнен чу валар

24Дауда шен зудчун Бат-ШабаӀан дог ийцира. И йолчу а вахана, Дауд цуьнца дӀавижира. Бат-ШабаӀа юха а кӀант вира Даудана. Цунна Сулим цӀе тиллира. Иза Везачу Элана дукхавезавелира,[+] 25цундела Цо Ната-пайхамар вахийтира цига. Везачу Эло ма-бохху, цо берана, Ядид-ЯхӀу аьлла, цӀе тиллира (иза «Везачу Элан хьомениг» бохург ду).


Дауда Рабба-гӀала схьайоккху


(1 Шерашкахь 20:1-3)

26[•]Йоаб Ӏамминхойн Рабба-гӀалина дуьхьал тӀом беш вара. Цуьнан паччахьан гӀап схьаяьккхира цо[+]. 27Йоаба Дауд волчу геланчаш бахийтира хаам эцна: «Аса, Рабба-гӀалахь тӀом а бина, кхузара хи долу меттиг схьалаьцна. 28Бисина болу эскархой схьа а гулбай, гӀалина тӀе а волий, иза схьаяккха. Нагахь санна иза аса схьаяккхахь, цунна сан цӀе тилла езар ю». 29Дауд, массо а эскархо схьа а гулвина, Рабба-гӀала вахара, цо тӀамца иза схьа а яьккхира. 30Дауда церан паччахьан коьртара[*] деших дина, дезачу жовхӀарех кхелина долу таж схьаийцира. И таж цхьа гали деших дина дара. И таж Даудан коьрта тӀе диллира. Цо дуккха а хӀонс араяьккхира цу гӀалара. 31Дауда, Рабба-гӀалахь мел болу бахархой ара а баьхна, уьш херхашца, аьчка отургашца, дагаршца болх бан дӀахӀиттийра. Ткъа иштта кибарчигаш а йоттура цара. Цо массо а Ӏамминхойн гӀаланашкахь и тайпа белхаш дӀахӀиттийра. Цул тӀаьхьа Дауд а, цуьнан эскар а Ярушалайме юхадирзира.

#### 13


Амнан а, Тамара а

1Даудан кӀентан Абушаламан, Тамара бохуш цӀе а йолуш, чӀогӀа хаза йиша хилла. Ткъа Даудан кхечу зудчун кӀантана Амнанна и шен йиша Тамара езаелла. 2Иза дукха чӀогӀа езарна Амнан могуш воцуш хилла. Ткъа Тамара йоӀстаг хилла, цундела Амнан йиш йоьхна лелаш хилла. 3Цуьнан, ЯхӀу-Надаб бохуш цӀе а йолуш, доттагӀа хилла. Иза Даудан вешин ШимӀин кӀант вара. ЯхӀу-Надаб чӀогӀа хӀилла долуш стаг вара[+]. 4Цо Амнане элира: «Хьо де мел дели вочу волуш схьавогӀуш ма ву, паччахьан кӀант. Соьга схьа ца дуьйцу ахьа, хьайна хӀун хилла?»

Амнана цуьнга элира: «Сан вешин Абушаламан йиша Тамара езаелла суна».

5ЯхӀу-Надаба цуьнга элира: «Хьайн метта охьавижа, хьо цомгуш волуш санна. Хьайн да хьайга хьажа веача, цуьнга ала: „Сан йиша Тамара яийтахьа со волчу, цуьнга, суна а гуш, юург а яйтина, суна иза яо. Сайна иза дуьхьал а йолуш, цуьнан карара юур яра аса и юург“». 6Амнан, ша цомгуш волуш санна, метта охьавижира. Паччахь ша волчу веача, Амнана цуьнга элира: «Сан йиша Тамара со волчу яийтахьа. Нагахь санна цо суна хьалха цхьайолу мерза хӀуманаш яттахь, аса уьш, цуьнан карара схьа а оьцуш, юур яра».

7Дауда Тамара йолчу бахийтира, цуьнга, шен вешин Амнанан цӀа а гӀой, цунна яа хӀума кечъе аьлла.

8Шен ваша Амнан волчу яхара Тамара. Иза цомгуш Ӏуьллуш гира цунна. Дама схьа а эцна, бод хьакхийра цо. Цунна хьалха мерза хӀуманаш а йира. 9Чохь мерза хӀуманаш йоттуш йолу зайла схьа а эцна, Амнана хьалха юург охьайиллира Тамарас. Амма Амнана хӀума ца йиира. Цо элира: «Со волчуьра массо а аравала». Иза волчуьра массо а аравелира. 10Цул тӀаьхьа Амнана Тамарига элира: «Юург со дӀавуьжучу цӀа чу дӀахьо, аса хьан карара юур ю иза». Тамарас юург Амнан дӀавуьжучу цӀа чу дӀаяьхьира. 11Цо юург шена хьалха охьахӀоттийча, Амнана, Тамара катоьхна схьа а лаьцна, элира: «Охьайижа соьца, сан йиша».

12Амма Тамарас элира: «ХӀан-хӀа, сан ваша. Ма тоха сох куьг. Исраилан махкахь и санна долу хӀума лелош дац. И сонта хӀума ма де[+]. 13Аса хӀун дан деза, ахьа со юьхьӀаьржачу хӀоттийначул тӀаьхьа? Хьо а наха сонта стаг санна вуьйцур ву. Паччахьца къамел де, иза дуьхьал хир вац хьуна со хьоьга дӀаяла». 14Амма иза Тамарига ладогӀа лууш вацара. Шен ницкъ цуьначул сов болу дела, цо иза, хьийза а йина, сийсазъяьккхира.

15Цул тӀаьхьа Амнан цуьнца чӀогӀа гамвелира. Амнанан цабезам цуьнан безамал а чӀогӀа чӀагӀбеллера. Амнана элира: «Хьала а гӀаттий, дӀагӀо».

16ТӀаккха Тамарас элира: «Ма эккхае со дӀа. ХӀинца ахьа соьга бохург хьалха ахьа суна динчу вонал а чӀогӀа ду».

Амма иза цуьнга ладогӀа лууш вацара. 17Цо шен гӀуллакх деш лелаш волчу ялхочуьнга, схьа а кхайкхина, элира: «Араяккха и зуда со волчуьра, цунна тӀаьхьа неӀаран гӀуй дӀаболла». 18Ялхочо, иза ара а яьккхина, цунна тӀаьхьа неӀ дӀакъевлира.

Тамарина тӀехь еха бедарш[*] яра. И тайпа бедарш паччахьан маре дахаза долчу зудабераша лелайора. 19Тамара, шен коьрта тӀе чимаш а тесна, шена тӀехь йолу еха бедарш этӀа а йина, коьрта тӀе ши куьг а диллина, тийжаш йогӀуш яра. 20Цуьнан вашас Абушалама хаьттира: «Хьоьца хилларг хьан ваша Амнан-м вацара? Ма елха, сан йиша. Иза хьан ваша ву. И хӀума хьайна чӀогӀа тӀе ма оза». ХӀусам йоьхна йолу Тамара шен вешин Абушаламан цӀахь ша Ӏаш яра.

21Шена и хӀума дӀахиъча, Дауд чӀогӀа оьгӀазвахара. 22Ткъа Абушалам, я вон, я дика дош аьлла, вист ца хилира Амнане. Цунна иза бӀаьрга ван а ца вийзира, цо шен йиша Тамара хьийзийна дела.


Абушалама дӀадоькху

23Ши шо дӀадаьллачул тӀаьхьа, Абушалам Эпрам-юьртана уллохь йолчу БаӀал-ХьацӀарахь шен уьстагӀий лоргуш вара. Цо массо а паччахьан кӀентий кхайкхира ша волчу. 24Абушалама, паччахь волчу а вахана, цуьнга элира: «Со волчу уьстагӀий ларга нах баьхкина. Хьоьга а, хьан ялхошка а кхайкха веана со».

25Амма паччахьо Абушаламе элира: «Сан кӀант, тхо шадерш а догӀур дац цига, хьуна новкъарло ца ян». ЧӀогӀа дехар дира Абушалама шен дега, амма Дауда иза, декъал а вина, дӀавахийтира.

26ТӀаккха Абушалама элира: «Хьан цига ван карх ца далахь, соьца сан ваша Амнан мукъана а ваийтахьа».

Паччахьо цуьнга хаьттира: «ХӀунда вогӀуш ву иза хьоьца?»

27Амма Абушалама чӀогӀа дехар дина дела, паччахьо цуьнца Амнан а, шен массо кӀант а вахийтира. ТӀаккха Абушалама паччахьна лерина санна долу пхьор кечдира[*].

28Абушалама шен ялхошна тӀедиллира: «Амнан ларвеш хилалаш. ЧагӀар меллачул тӀаьхьа цуьнан дог сакъералуш хир ду. Аса шайга „ТӀетоха цунна“, – аьллачул тӀаьхьа, Амнан, вей, дӀаваккхалаш. Шу кхера ма кхера. И хӀума аса тӀедиллина шуна. Майра а, доьналла долуш а хила». 29Абушалама шайна тӀедиллинарг кхочушдира ялхоша. Амнан цара вийра, ткъа кхиболу паччахьан кӀентий, хьала а гӀевттина, шайн бӀарзанаш тӀе а хевшина, дӀабевдира.

30Уьш дӀакхачале, Дауде хаам кхечира, Абушалама паччахьан берриге а кӀентий байина аьлла. 31Паччахь, хьала а гӀаьттина, шена тӀера бедарш этӀа а йина, лаьтта охьавуьйжира. Цуьнан берриге а ялхоша а шайна тӀера бедарш этӀийра[+]. 32Амма Даудан вешин ШимӀин кӀанта ЯхӀу-Надаба элира: «Сан элана ма моьттийла шен массо а кӀант вийна. Вийнарг Амнан бен вац. Шен йиша Тамара цо хьийзийначу дийнахь дуьйна и бекхам бан гӀерташ вара иза[+]. 33Массо паччахьан кӀант вийна бохуш, хьайн дагна хало ма елахь. Вийнарг Амнан бен вац хьуна».

34Ткъа Абушалам ведда дӀавахнера. ГӀалин ков тергалдечу жимачу кӀантана гира Хьоронаймерачу некъа тӀехула лам тӀера охьабуьссуш дукха нах. ТӀаккха кӀанта, ваха а вахана, паччахье элира: «Суна гира Хьоронаймера некъа тӀехула лам тӀера охьабогӀу дукха нах»[*]. 35ЯхӀу-Надаба паччахье элира: «Гой хьуна! Ас ма-аллара, и богӀуш берш паччахьан кӀентий бу». 36Цуьнан багара и дешнаш довллушехь, паччахьан кӀентий, белха а боьлхуш, схьакхечира. Дауд а, цуьнан ялхой а чӀогӀа боьлхуш бара.

37[+]Ткъа Абушалам, ведда дӀа а вахана, Гешурара паччахь волу ӀамихӀудан кӀант Талмай волчохь дӀалечкъира. Дауд-паччахь хӀора дийнахь шен кӀантана воьлхура[+]. 38Абушалам, Гешура ведда дӀа а вахана, кхаа шарахь цигахь Ӏийра. 39Амнан валар бахьана долуш хилла болу сингаттам шена тӀерабаьлча, Абушаламна тӀаьхьаваьлла лела кхин ца лиира Даудана.

#### 14


Йоабехула Абушалам Ярушалайме юхаверзар

1Царуятан кӀантана Йоабана хиира, Дауд-паччахь Абушаламах лаьцна ойланаш еш вуйла. 2Цундела Йоаба ТакхоӀ олучу меттиге нах бахийтира, цигара цхьа хьекъале зуда шена тӀеялае аьлла. Цу зудчуьнга цо элира: «Хьо чӀогӀа гӀайгӀане ю моттийта, хьайна тӀе Ӏаьржа духар а духа, коьртах зайтдаьтта а ма хьакха. Хьо хьайн веллачу стагана йоьлху дикка хан йолуш санна лела[+]. 3Цул тӀаьхьа, паччахь волчу а гӀой, цуьнга хӀара дешнаш дӀаала». Йоаба цу зудчо паччахье ала дезаш долу дешнаш дӀахьийхира.

4ТакхоӀ-гӀалара хьекъал долу зуда паччахь волчу чоьхьаелира. Цунна хьалха корта лаьтта кхаччалц охьатаьӀира иза. Зудчо элира: «ГӀо дехьа суна, паччахь!»[+]

5Паччахьо цуьнга хаьттира: «ХӀун сингаттам бу хьоьгахь?»

ТӀаккха зудчо элира: «Со йисина Ӏаш ю, сан майра велла. 6Хьан лай йолчу сан ши кӀант вара. Аренгахь волчу хенахь цу шиннан дов даьлла хилла. Цу шинна юккъе машар бан стаг а ца хилла, цхьаммо вукхунна тоха а тоьхна, царах цхьаъ вийна. 7ХӀинца сан мел волу гергара стаг хьан ялхо йолчу суна дуьхьалваьлла. Цара соьга боху: „Схьало тхоьга шен ваша вийна волу хьайн кӀант. Цо ваша вер бахьана долуш, оха иза вуьйр ву, тӀаьхьенах диснарг кхочун дерг а хӀаллаквийр ву“. Цара шаьш бохург дахь, сан доьзалан хӀу довр ду, сан майрачун хӀокху дуьнен чохь цӀе а, тӀаьхье а юьсур яц».

8ТӀаккха паччахьо элира: «ПаргӀат хьайн цӀа гӀо, хьан дуьхьа ас-айса гӀайгӀа бийр бу цу гӀуллакхан».

9Амма ТакхоӀарчу зудчо элира: «Сан паччахь волу эла, и бехк суна а, сан доьзална а тӀехь бу, ткъа паччахь а, цуьнан пачхьалкх а цу хӀуманна бехке дац»[+].

10ТӀаккха паччахьо цу зудчуьнга элира: «Хьайна цхьаъ дуьхьалвалахь, со волчу схьавалаве иза. Цо кхин хьуна тӀе куьг хьор дац хьуна».

11ТӀаккха зудчо элира: «Сан паччахь, хьайн Везачу Делан цӀарах дош лохьа суна, чӀир лоьхучара, сан кӀант вен а вийна, цӀий Ӏанор сов доккхур дац алий».

Дауда элира: «Дийна волчу Везачу Элах дуй боу ас, хьан кӀентан коьртара цхьа чо а галбер бац аьлла»[+].

12Зудчо юха а элира: «Хьан лай йолчуьнга кхин цхьа хӀума а алийтахьара ахьа хьайга».

Паччахьо элира: «Йистхила».

13Зудчо элира: «Делахь, хьо цу тайпана Делан халкъана дуьхьал хӀунда ваьлла? Ахьа аьллачу дешнаша хьо-хьуо бехке во, хӀунда аьлча ахьа хьайн араваьккхина лелаш волу кӀант цӀа ца верзаво. 14Тхо лийр ду, лаьтта Ӏанийна долу, юха схьагуллур доцу хи санна а хуьлуш. Амма Далла ца лаьа са хӀаллакдан, мелхо а, Цо ойланаш йо, наха дӀатеттинарг Шена уллора кхин дӀа ца таттийта[+]. 15Цундела со хьо волчу и дешнаш хьоьга дӀаала еана, хӀунда аьлча со наха кхерийна. Аса сайн дагахь элира: „Паччахье йистхила еза со, аса аьлларг дан мега цо. 16Схьахетарехь, паччахьо, ла а доьгӀна, Дала суна а, сан кӀантана а делла долу доьзалан латта хӀаллакдан гӀерташ волчун карара шен лай йолу со кӀелхьарйоккхур ю“. 17[+]ТӀаккха суна дагадеара: „Сан элан дош суна синхьаам беш хуьлийла, хӀунда аьлча сан паччахь волу эла Делан малик санна ву. Цо дикачунна а, вочунна а юкъахь башхо ян тарло. Ткъа хьан Веза Дела массо а хенахь хьоьца хуьлийла“, – аьлла»[+].

18Паччахьо цу зудчуьнга элира: «Аса хӀинца хьайга динчу хаттарна соьга, хӀумма а къайла а ца доккхуш, ма-дарра дуьйцуш, жоп лолахь».

Зудчо элира: «Де хьайн хаттар, сан паччахь волу эла».

19Паччахьо элира: «Йоаб бахьана долуш-м ца до ахьа соьга и къамел?»

Зудчо, жоп луш, элира: «Дийна волчу хьох чӀагӀо йо ас, ахьа бохучунна я аьтту, я аьрру агӀор таӀа йиш яц. Хьан лай волчу Йоаба тӀедиллира суна, аса хьоьга мел аьлларг паччахье дӀаала аьлла. 20Хьан лай волчу Йоабан Ӏалашо и хӀума вукху агӀор гайтархьама яра, амма сан олахо хьекъалалла долуш ву, Делан малик хьекъалалла долуш ма-хиллара, кху лаьттахь долу массо а хӀума хаархьама»[+].

21ТӀаккха паччахьо Йоабе элира: «ХӀинца ахь бохург дийр ду ас. Ваха а гӀой, жима стаг Абушалам цӀа верзаве».

22Йоаба паччахьна хьалха корта лаьтта кхаччалц охьатаӀийра. Паччахь декъал а веш, цо элира: «ХӀинца хьан лай волчунна хаьа, хьо суна реза вуйла, хӀунда аьлча ахь хьайн лай волчо бохучуьнга ладуьйгӀи». 23Цигара хьала а гӀаьттина, Гешура а вахана, Абушалам Ярушалайме схьавалийра цо[+]. 24Паччахьо элира: «Шен цӀа вола ала цуьнга. Амма сан юьхь цунна гур яц». Абушалам цӀа веара, амма шен дена тӀекхача йиш йолуш вацара иза.


Абушалам шен деца бертавоьду

25Берриг а Исраилан махкахь вацара Абушаламал хаза а, цул наха дика цӀе йоккхуш а стаг. Кога буьххьера дуьйна коьрта тӀе кхаччалц цхьа а айпе хӀума дацара цунна тӀехь. 26Цо хӀора шарахь цкъа шен корта дӀабошура, хӀунда аьлча цунна хала хуьлура шен коьртара месаш лелаян. Корта дӀабаьшначул тӀаьхьа месаш оьзча, уьш ши бӀе шекхал[*] гергга хуьлура, паччахьан шекхалан барамехь. 27Цуьнан кхо кӀант а, Тамара бохуш цӀе а йолуш, цхьа йоӀ а яра. Тамара чӀогӀа хаза зуда яра[+].

28Шен дена дуьхьал ца воьдуш, Абушалама Ярушалаймехь ши шо даьккхира. 29Абушалама Йоабана тӀе стаг вахийтира, иза шен дена тӀе хабар эцна вахийта. Амма вукхунна ца лиира Абушаламна тӀе ван. Цо шолгӀа а стаг вахийтира, Йоабана тӀе, амма важа юха а тӀе ца веара. 30ТӀаккха Абушалама шен ялхошка элира: «Шуна ма-хаьа, сан кхена уллохь Ӏуьллуш Йоабан кха дуйла. Цигахь тӀеболуш цуьнан мукх бу. Даха а гӀой, цунах цӀе таса». Ялхоша мекхах цӀе тесира.

31ТӀаккха Йоаба, Абушалам волчу а веана, цуьнга хаьттира: «Хьан ялхоша сан кха тӀехь цӀе хӀунда тесна?»

32Абушалама, цунна жоп луш, элира: «Аса хьоьга кхайкха бахийтира, паччахье хаттар дайта: „Гешурара со схьа хӀунда валийна? Суна цигахь Ӏийнехь атта хир дара“. Паччахьан юьхь ган лаьа суна. Нагахь санна со бехке велахь, со, вей, дӀаваккхийта цуьнга»[+].

33Йоаба, паччахь волчу а вахана, шен Абушаламца хилла долу къамел цуьнга дӀадийцира. ТӀаккха Дауда Абушалам шена тӀе кхайкхира. Иза, паччахь волчу а веана, цунна лаьтта кхаччалц, корта тухуш, охьатаьӀира. Паччахьо цунна барт баьккхира.

#### 15


Абушаламна Даудера паччахьалла схьадаккха дагадогӀу

1Цул тӀаьхьа Абушалама шена гӀудалкхаш а, говраш а, шена хьалха сиха лелаш волу шовзткъе итт стаг а нисвира[+]. 2Иза, Ӏуьйранна хьалххе хьала а гӀоттий, гӀалина чувогӀучохь лаьтташ долчу кевнна уллохь дӀахӀуттура. Шена уллохула паччахьна тӀе цхьа гӀуллакх эцна воьдуш волу стаг гича, иза тӀе а кхойкхий, Абушалама хоттура: «Хьо муьлхачу гӀалара ву?» Нагахь санна стага «Исраилан халкъана юкъарчу ишттачу тайпанара хьан лай ву» аьлча,[+] 3цо олура: «Ахьа деана гӀуллакх дика а, нийса а ду, амма паччахьан цӀарах хьоьга ладогӀа стаг вац». 4Цо кхин а тӀетухура: «Со мехкан кхелахо харжахьара, хӀора стагана гӀо дан аьтто хир бара сан. Цхьа гӀуллакх дахьаш сайна тӀевеъначу муьлххачу а стеган гӀуллакх нийса къастор дара аса»[+]. 5Нагахь санна шена корта тоха цхьаъ тӀевеача, куьйгаш хьалха дӀа а дохуьйтий, цо иза мара вуллура, цунна барт а боккхура. 6Иза паччахь волчу веанчу массо а исраилхочунна, цу тайпана тӀекара а волий, дуьхьалволура. Абушалама дуккха а болчу нехан дегнаш шена тӀедерзийра.

7Диъ[*] шо даьлча, Абушалама паччахье элира: «Со Хьевроне вахийтахьара ахьа. Везачу Элана дина долу нигат кхочушдан воллура со. 8Арам-махкахь йолчу Гешурахь со Ӏаш волчу хенахь аса нигат дира: „Нагахь санна со Везачу Эло Ярушалайме юхаверзавахь, аса Цунна Хьевронехь[*] Ӏамал йийр ю“», – аьлла[+].

9Паччахьо цуьнга элира: «Маьрша гӀойла хьо». Абушалам, хьала а гӀаьттина, Хьевроне дӀавахара. 10Исраилан халкъан массо а тайпанашка цо шен хьадалчаш дӀасабахийтира. Цо царна тӀедиллинера: «Нагахь санна шайна цхьанхьа коьман маӀа локхуш хазахь, аша ала деза: „Абушалам Хьевронехь паччахь хилла дӀахӀоьттина!“» 11Абушаламца ши бӀе стаг вахара Ярушалаймера. Цо цаьрга, шеца дуьйла аьлла, кхайкхинера, ткъа цу нахана, шеко йоцуш, кечдинчу гӀуллакхех хӀумма а ца хаьара. 12СагӀа доккхучу хенахь Абушалама шена тӀе гилохо волу Ахьи-Тупал Гило-гӀалара кхайкхира, Даудан хьехамча волу. Абушалама къайлаха беш болу барт чӀагӀлуш бара, цунна гонах дукха нах схьагуллуш бара[+].


Дауд а, цуьнца хилларш а Ярушалаймера бевдда дӀабахар

13Дауд волчу веанчу хаамчас цуьнга элира: «Исраилхойн дегнаш Абушаламна тӀедирзина»[+].

14Шеца Ярушалаймехь волчу шен массо а ялхочуьнга Дауда элира: «ХьалагӀовтта, девдда дӀагӀур ду вай. Вай иза ца дахь, Абушаламах кӀелхьардовлалур дац вай. Сихлой, девдда дӀадахийталаш вай. Иза схьа а кхаьчна, цо вай схьалацахь, вайна дукха зенаш хир ду, цо гӀала а хӀаллакйийр ю, адамаш а дойур ду»[+].

15Паччахьан ялхоша элира: «Оха ахьа мел бохург дийр ду, тхо хьан леш ду». 16Паччахь, ара а ваьлла, шен цӀахь мел волчу стагаца гӀаш дӀавахара. Цо шен цӀахь итт гӀарбаш-зуда йитира, цаьрга шен цӀа Ӏалашдайтархьама[+].

17Паччахь а, цуьнан халкъ а, гӀаш ара а даьлла, тӀаьхьарчу цӀенна уллохь сецира. 18Даудан мел болу ялхой, цунна уллохула тӀех а буьйлуш, дӀаоьхуш бара. Массо а кератхой а, палетхой а[*], цуьнца Гати-гӀалара схьавеана волу ялх бӀе гатихо а, паччахьал хьалха а ваьлла, дӀавоьдуш вара[+]. 19ТӀаккха гатихо волчу Ите паччахьо элира: «Хьо хӀунда вогӀуш ву тхоьца? Юха а верзий, цу керлачу паччахьца саца. Хьо тӀевеана стаг ву, хьайн махкара араваьлла волу. 20Селхана схьавеана волу хьо, аса тахана тхайца, дӀа а вигна, хьийзор ву моьтту хьуна? Суна со кхана мичахь хир ву ца хаьа, цундела, хьайн вежарий схьа а эций, дӀагӀо. Веза Эла хьоьца баккъалла тешаме хуьлда[*]».

21ТӀаккха Итас Дауде элира: «Дийна волчу Везачу Элах а, сан эла волчу паччахьах а дуй боу аса, сан эла волу паччахь я дуьнен чохь, я эхартахь хилахь, иза воллучохь хир ву-кх цуьнан лай верг а»[+].

22ТӀаккха Дауда Итига элира: «Схьавало соьца». Гатихо Ита а, шен берриг нахаца а, берашца а Даудана тӀаьхьахӀоьттира. 23Дерриг а латта мохь тоьхна доьлхуш дара. Дерриг а халкъ а, паччахь а Кхидрун олучу хин Ӏоврел дехьаделира. Уьш яьсса аре йолчу агӀор дӀабахара[+].

24ЦӀадукъа а, цуьнца хилла болу левихой а Делан деза тӀорказ схьадахьаш богӀуш бара. ТӀорказ охьахӀоттийча, Абу-ЯтӀари, берда тӀе а ваьлла, цигахь лаьтташ вара, нах гӀалара арабовллалц[+]. 25Паччахьо ЦӀадукъига элира: «Делан тӀорказ гӀала юха дӀахьо. Нагахь санна Веза Эла суна реза велахь, Цо со цига юха а верзийтина, суна Шен тӀорказ а, и лаьтта меттиг а кхин а гойтур ю. 26Нагахь санна Иза суна реза воцуш хилахь, Шена луъург дойла Цо суна»[+]. 27Цул тӀаьхьа динан да волчу ЦӀадукъига паччахьо элира: «Хьо Делера дерг гуш верг ма ву![*] Маьрша гӀала юхаверза. Хьан кӀант АхьимаӀац а, Абу-ЯтӀарин кӀант ЯхӀунатан а шуьца ву[+]. 28Ткъа со кхузахь хин дехьарачу яьссачу аренгахь соцур ву, шуьгара сайна хаам хиллалц». 29ЦӀадукъассий, Абу-ЯтӀариссий Делан тӀорказ Ярушалайме юхадерзийра. И шиъ цигахь сецира.

30Велха а воьлхуш, Дауд зайт-диттан лам тӀе хьалаволуш вара. Цуьнан коьрта тӀе тиллина хӀума яра, ткъа когаш берзина бара. Цуьнца хилларш а, шайн коьрта хӀума а тиллина, боьлхуш дӀаоьхуш бара[+]. 31Дауде хабар кхечира: «Ахьи-Тупал а ву Абушаламца къайлаха барт бинчаьрца». ТӀаккха Дауда элира: «Веза Эла! Ахьи-Тупала царна бина болу хьехам сонталле берзабелахь!»[+]

32Дауд Далла Ӏибадат дечу метте, лома буьххье, хьалаваьлча, цунна гира шена дуьхьалвогӀу Ӏаьркхихо волу шен доттагӀа Хьушай. Цунна тӀера бедарш этӀийна яра, коьрта тӀе тесна чан а яра[+]. 33Дауда цуьнга элира: «Хьо соьца вагӀахь, суна хьо новкъахир ву[+]. 34Амма хьо Ярушалайме юхаверзахь, хьоьга Ахьи-Тупала царна беш болу хьехам бохалур бу. Абушаламе ала: „Паччахь, со – хьан лай ву. Хьалха со хьан ден лай вара, ткъа хӀинца чул тӀаьхьа хьан лай хир ву“[+]. 35Хьоьца цхьаьна динан дай болу ЦӀадукъа а, Абу-ЯтӀари а хир ву. Хьайна паччахьан цӀа чохь мел хезнарг цаьрга дӀадийца. 36ЦӀадукъин кӀант АхьимаӀац а, Абу-ЯтӀарин кӀант ЯхӀунатан а цигахь хир ву. Хьайна хезнарг дахьаш уьш со волчу бахкийта»[+].

37Даудан къастийна хьехамча волу Хьушай Ярушалайме юхавирзира, Абушалам а цигга чувогӀуш вара[+].

#### 16


Цубина Дауд дуьхьалкхета

1[+]Дауд ломан буьххьера жимма охьаваьлча, цунна дуьхьалкхийтира Мапи-Бошатан ялхо волу Цуба. Цо ялош яра мохь тӀебиллина йолу ши вир. Царна тӀе диллина ши бӀе бепиг а, цхьа бӀе курс кишмаш а, цхьа бӀе стом а, чагӀар чохь долу пӀаьлдиг а бара[+]. 2Паччахьо Цубига хаттар дира: «Стенна оьшу хьуна и мохь?»

Цубас жоп делира: «Варраш паччахьан цӀенна оьшур ю аьлла ялийна, царна тӀехь дӀасавахархьама. Бепиггий, стоьмашший тӀемалошна даа деана. Ткъа чагӀар яьссачу аренгахь болчу гӀора дӀадаьллачарна мала деана»[+].

3[+]Паччахьо элира: «Хьан элан кӀентан кӀант мичахь ву?»

Цубас Даудана жоп делира: «Иза Ярушалаймехь сецна. Цо боху: „ХӀинца исраилхоша суна сан ден паччахьалла схьалур ду“»[+].

4ТӀаккха Дауда Цубига элира: «Мапи-Бошатан мел хилла долу хӀума аса хьуна дӀало».

Цубас элира: «Аса хьуна хьалха корта охьатаӀабо, ва сан эла волу паччахь, хьо суна реза хуьлийла!»


ШамаӀис Даудана неӀалт олу

5Дауд Бахьруме дӀакхаьчча, цигара Шаулан цӀийнах волу цхьа стаг аравелира. Цуьнан цӀе ШамаӀи яра. Иза Герин кӀант вара. ШамаӀи, неӀалташ а кхайкхош, 6Даудана а, цуьнан ялхошна а тӀулгаш кхуьссуш вогӀуш вара. Делахь а, массо а эскархой а, майра нах а паччахьна аьтту а, аьрру а агӀор дӀахӀиттина бара. 7НеӀалташ а кхайкхош, ШамаӀис бохура: «ДӀавала, дӀагӀо, сий доцуш волу нах бойург! Зуламхо! 8Везачу Эло бекхам бо хьуна, ахьа Шаулан тӀаьхьенан цӀий Ӏанор бахьана долуш а, цул тӀаьхьа хьо цуьнан метта охьахаар бахьана долуш а. Везачу Эло паччахьалла дӀаделла хьан кӀант волчу Абушаламан кара. Ткъа хӀинца хьо баланехь ву, хьо цӀий Ӏанош верг хилар бахьана долуш».

9Царуятан кӀанта Абушайс паччахье элира: «Оцу деллачу жӀаьло сардамаш хӀунда духку сан эла волчу паччахьна? Аса, ваха а вахана, цуьнан корта схьабоккхур бу»[+].

10Амма паччахьо элира: «ХӀун дийр ду аса шуна, Царуятан кӀентий? Вита иза. Везачу Эло цуьнга со сийсазваккха аьлла хилча, цуьнга: „Ахьа иза хӀунда леладо?“ – ала мила ву?»[+] 11Дауда Абушайга а, шен массо а ялхошка а элира: «Сох схьаваьлла волу сан кӀант а со вен араваьлла хилча, хӀокху бен-яманхочун хӀун бехк бу? Ӏадвита иза, дохкийта цуьнга сардамаш, хӀунда аьлча Везачу Эло цуьнга иштта аьлла. 12Тахана сан бала[*] Везачу Элана дӀагича, таханлерчу сардамийн метта Цо суна декъалдар юхадала а мега». 13Дауд а, цуьнца хилларш а шайн новкъахула дӀабоьлхуш бара, ткъа ШамаӀи Даудана тӀаьхьаваьллачуьра дӀа ца волура. Ламанан басехула схьавогӀуш вара иза, Дауд волчу агӀор тӀулгаш а, чан а кхуьйсуш. 14Шаьш кхача безачу метте схьа а кхаьчча, паччахьо а, цуьнца хиллачара а, чӀогӀа кӀадбелла хиларна, цигахь садаьӀира.


Ахьи-Тупала Даудах лаьцна хьехар до

15Ткъа Абушалам, шеца дерриг а Исраилан халкъ а долуш, Ярушалайме схьавеара. Цуьнца цхьаьна Ахьи-Тупал а вара. 16Даудан доттагӀа волчу Ӏаьркхихочо Хьушайс, Абушалам волчу а веана, цуьнга элира: «Дукха вехийла паччахь!»[+]

17ТӀаккха Абушалама цуьнга хаьттира: «Иштта тешаме ву-кх хьо хьайн доттагӀчунна? Цуьнца дӀа хӀунда ца вахара хьо?»

18«ХӀан-хӀа, – элира Хьушайс Абушаламе – Со Везачу Эло а, хӀокху халкъо а, массо а исраилхоша а хаьржинчуьнца хир ву. Со цуьнца соцур ву. 19Цу тӀе, хьанна гӀуллакх деш хир ву со? Цуьнан кӀантана хир вац? Со хьан ден гӀуллакххо ма-хиллара, иштта хьуна а гӀуллакххо хир ву».

20Абушалама Ахьи-Тупале элира: «Хьехам бехьа, вай хӀун дан деза?»

21Ахьи-Тупала Абушаламе элира: «Хьан дас кхузахь шен цӀа Ӏалашдан битинчу цуьнан гӀарбаш-зударшца дӀавижа. ТӀаккха массо а исраилхошна дӀахезар ду, хьо хьайн дена бӀаьргахь доллу дитт санна хета аьлла. Хьуна тӀаьхьа бевлларш хьоьца кхин а чӀогӀа тешаме болуш дӀахӀуьттур бу»[+]. 22[+]Шерачу тхов тӀехь Абушаламна четар хӀоттийра. Ткъа иза массо а Исраилан халкъана хьалха, четар чу а вахана, шен ден гӀарбаш-зударех кхийтира[+].

23Цу хенахь Ахьи-Тупала беш болу хьехамаш Делера болу хьехамаш санна лорура. Уьш Дауда а, Абушалама а чӀогӀа ладогӀа дезаш болу хьехамаш бара.

#### 17

1Ахьи-Тупала Абушаламе элира: «Шийтта эзар стаг схьа а хаьржина, хьала а гӀаьттина, со кху буьйсанна Даудана тӀаьхьавер ву. 2Иза гӀел а велла, цуьнан гӀора дӀадаьллачул тӀаьхьа, со цунна тӀелетар ву. Аса иза кхерор ву, ткъа цуьнца берш бевдда дӀагӀур бу. Аса паччахь бен вуьйр вац. 3Аса массо а адам хьуна тӀедерзор ду. Ахьа лоьхуш долу и цхьа са делла дӀадалар бахьана долуш, дерриг а халкъ шайна юкъахь машар а болуш Ӏийр ду[*]». 4Абушаламна а, Исраилан массо а къаношна а и дешнаш чӀогӀа дезаделира.


Хьушайс дина долу хьехар

5Абушалама элира: «Ӏаьркхихо волчу Хьушайга схьакхайкха. Цо хӀун олу хьовсур ду вай»[+]. 6Хьушай Абушалам волчу веара. Абушалама цуьнга элира: «Ахьи-Тупала дина долу хьехар иштта ду. Цо аьлларг дан дезий вай? Нагахь санна хьо реза вацахь, хьайна хетарг ала».

7Хьушайс Абушаламе элира: «Ахьи-Тупала хӀинца дина долу хьехар дика дац. 8Хьуна хьайн да а вевза, цуьнан нах а бевза. Уьш майра а бу, шен кӀорнех яьккхина йолу нана-ча санна, дера а бу. Хьан да майра стаг ву. Иза шеца болчу нахаца буьйса йоккхуш Ӏийр вац[+]. 9Иза хӀинца, цхьана хьеха чохь я кхечу меттехь къайлаваьлла Ӏаш хир ву. Нагахь санна хьан да хьоьца болчарна хьалха тӀелатахь, и хӀума хезна болчу нахана дагадогӀур ду: „Абушаламна тӀаьхьахӀиттинарш эшийна!“ – аьлла. 10ТӀаккха, лом санна, майра берш а дог эшна дӀахӀуьттур бу, хӀунда аьлча дерриг а Исраилан халкъана хууш ду, хьан да чӀогӀа майра тӀемало вуйла а, цуьнца берш доьналла долуш буйла а. 11Цундела аса хьехар до хьуна: дерриг а Исраилан халкъ Дан-гӀалара дуьйна Беар-ШабаӀе кхаччалц хьо волчу схьагулдалийта. Адам, хӀордан йистера гӀум санна, дукха хир ду. ТӀаккха ахьа, хьо хьалха а ваьлла, уьш тӀамтӀе бига беза[+]. 12Цул тӀаьхьа вай Даудана тӀелетар ду, иза миччахь велахь а. Вай цунна тӀелетар ду, Ӏуьйранлера тхи лаьтта тӀе ма-дожжара. Я иза а, я цуьнца волу цхьа а стаг а вуьсур вац дийна. 13Нагахь санна иза цхьана гӀала дӀаводахь, массо а исраилхоша и гӀала йолчу метте машшаш схьадахьар ду. Вай оцу гӀалин пенаш тогӀи чу такхор ду, тӀаккха цу гӀалех цхьа а тӀулг буьсур бац».

14Абушалама а, массо а исраилхоша а элира: «Ӏаьркхихо волчу Хьушайн хьехам диках бу Ахьи-Тупалан хьехамал». Цара иштта элира, хӀунда аьлча Везачу Эло сацам бинера Ахьи-Тупалан дика хьехар дохо, Абушаламна тӀе бохам баийтархьама[+].


Хьушайс динчу хьехаро Даудан цӀа кӀелхьардоккху

15Динан дай болчу ЦӀадукъе а, Абу-ЯтӀарига а Хьушайс элира: «Иштта хьехар дира Ахьи-Тупала Абушаламна а, Исраилан къаношна а, ткъа аса царна кхин тайпа хьехар дира. 16Ткъа хӀинца, Дауд волчу нах а бахийтий, цуьнга алийта: „Тховса яьссачу аренгахь йолчу хил дехьа волийла йолчохь а ца Ӏаш, цу хил дехьа а валий, цигара дӀавала, хӀунда аьлча паччахь а, цуьнца болу нах а тховса хӀаллакбаран кхерам бу“».

17Динан ден кӀентий ЯхӀуната а, АхьимаӀац а Ӏейн-РегӀал цӀе йолчу хьоста йистехь лаьтташ вара. ГӀалина чуволийла дацара цу шиннан, иза царна кхераме хиларна, цундела зуда-ялхочо, яха а яхана, цаьрга и шадерг а дӀадийцира, ткъа цу шиммо Дауде хаам бира[+]. 18Амма и шиъ гина волчу, цхьана кхиъна вогӀучу кӀанта Абушаламе хаам бира. Цигара сихха дӀа а вахана, и шиъ Бахьрумехь вехаш волу цхьа стаг волчу веара. Цу стеган кертахь яьккхина гӀу яра. И шиъ цу чу воьссира. 19Цу кертарчу зудчо, шаршу схьа а эцна, и цу гӀуна тӀе тесира, ткъа шаршуна тӀе ялтин буьртигаш тийсира, цхьа а шек ца валийта[+]. 20Абушаламан тӀемалоша, цу зудчун цӀа а баьхкина, цуьнга хаьттира: «Мичахь ву ЯхӀунатий, АхьимаӀацций?»

Зудчо цаьрга элира: «Уьш, хил дехьа а бевлла, дӀабахара».

Лехначул тӀаьхьа, уьш шайна кара ца бича, ялхой Ярушалайме дӀабахара. 21Уьш дӀабаханчул тӀаьхьа ЯхӀунатий, АхьимаӀацций, гӀуна чуьра ара а ваьлла, Дауде хаам бан вахара. Цара Дауде элира: «Сихха хил дехьа а довлий, дӀагӀо. Ахьи-Тупала хьуна дуьхьал иштта хьехар дина». 22Дауд а, цуьнца хилла болу нах а Йордан-хил дехьабевлира. Сахуьллучу хенахь хил дехьа валаза цхьа а стаг ца висира.

23Ахьи-Тупална хиира, ша дина долу хьехар кхочуш ца динийла. Шен вирана тӀе нуьйр а тиллина, иза ша Ӏийначу гӀала дӀавахара. Шен тӀаьхьенна весет а дитина, Ахьи-Тупал ирхъоллавелира, цул тӀаьхьа иза шен ден коша чу дӀавоьллира[+].


Дауд Махьанаймехь хилар

24Дауд Махьанайме схьавеара, ткъа Абушалам, массо а исраилхо шеца цхьаьна а волуш, Йордан-хил дехьавелира[+]. 25Абушалама шен эскаран коьрте Йоабан метта Ӏамасаъ дӀахӀоттийнера. Ӏамасаъ Исраилара[*] ИтӀар цӀе йолчу цхьана стеган кӀант вара. ИтӀаран нана АбигӀал яра. Иза Нахьашан йоӀ а, Царуятан йиша а яра. Ткъа Царуят Йоабан нана яра[+]. 26Абушалама, шеца дерриг а Исраилан халкъ цхьаьна а долуш, галӀадхойн лаьтта тӀехь шен меттамотт дӀахӀоттийра.

27Дауд Махьанайме схьакхаьчча, Ӏамминхойн Рабба-гӀалара волчу вахархочун Нахьашан кӀанта Шобас а, Ладебарара вахархочун Ӏамиалан кӀанта Макира а, РогӀлаймарчу галӀадхочо Барзалайс а[+] 28цхьаболу мотт-гӀайба а беара, цхьадолу боганаш а деара, иштта кхийра пхьегӀаш а еара. Цара иштта кӀа а, мукх а, дама а, кхерзинчу ялтин буьртигаш а, кхоьш а, хьозийн кхоьш а, 29моз а, даьтта а, уьстагӀий а, аттера яьккхинчу шуьрех йина йолу кӀалд а еара Даудана а, цуьнца хиллачарна а яа. Цара бохура: «Адам яьссачу аренгахь гӀел а делла, мац а делла, хьаг а делла»[+].

#### 18


Абушалам эшор а, вер а

1Дауд шен эскаре хьожуш чекхвелира. Цо шен эскарна тӀехь цхьа бӀе а, цхьа эзар а стаг карахь волуш хьаькамаш дӀахӀиттийра. 2Шен эскар Дауда кхаа декъе дийкъира. Цхьа тоба, Йоаб коьртехь а волуш, дӀахьажийра цо. ШолгӀа тоба – Йоабан ваша волчу Царуятан кӀант Абушай коьртехь волуш. Ткъа кхоалгӀа тоба гатихо волчу Итица дӀаяхийтира. Паччахьо гулбеллачаьрга элира: «Со а вогӀур ву шуьца»[+].

3Амма наха цуьнга элира: «Хьо тхоьца ма вола. Тхо дӀадовдуш хилахь а, цхьаммо а тидам бийр бац тхан. Тхох нийсса ах хӀаллакьхилахь а, иштта тидаме оьцур дац. Ткъа хьо цхьаъ – итт эзар стеган метта ву. Цундела, хьо гӀалахь а сецна, цигара тхо долчу ахьа гӀо даийтича гӀолехь ду».

4Паччахьо цаьрга элира: «Аша боххург дийр ду аса». Иза ков долчохь дӀахӀоьттира. Адам гӀалара бӀе а, эзар а стаг юкъахь йолчу тобанашца арадолуш дара. 5Паччахьо Йоабигий, Абушайгий, Итигий омра дира: «Жима стаг волу Абушалам кхоаве суна!» – аьлла. Массарна а дӀахезира паччахьо Абушаламах лаьцна шен эскаран хьаькамашка аьлларг.

6Даудан эскар аренгахь Исраилан эскарна дуьхьалделира. Уьш Эпрайман хьуьнхахь вовшахлетира. 7Даудан эскаро исраилхой эшийра. Боккха толам баьккхира цара цу дийнахь: ткъа эзар стаг вара вийна Ӏуьллуш. 8Гонах, массо а меттехула, дӀабаьржира тӀом. Адам хьун бахьана долуш дукха хӀаллакьхилира, тур бахьана долчул[+].

9Шена дагахь а доцуш, Абушалам Даудан тӀемалошна дуьхьалкхийтира. Иза шен вирбӀарзанна тӀехь дӀавоьдуш вара. ВирбӀарза доккхачу ножан диттан генашна кӀелхула дӀайоьдучу хенахь, Абушаламан месаш гаьннех дӀатасаелира. Иза лаьттаний, стигалний юккъехь кхозуш висира, ткъа цуьнгахь хилла йолу вирбӀарза едда дӀаяхара. 10И сурт гина волчу цхьана тӀемалочо Йоабе хаам бира: «Абушалам ножан дитта тӀехь кхозуш ву» – аьлла.

11Йоаба шега и хаам бина волчу стаге элира: «Хьайна иза гина хилча, иза, тоьхна, лаьтта охьа хӀунда ца виллира ахьа? Аса итт шекхал детий, доьхкий лур ма дара хьуна».

12Цо Йоабе жоп делира: «Сайна кара цхьа эзар шекхал дети схьаделча а, аса паччахьан кӀантана тӀе куьг хьур дацара, хӀунда аьлча тхуна массарна а хезира хьоьгий, Абушайгий, Итигий паччахьо аьлларг: „Жима стаг Абушалам кхоаве суна!“ 13Нагахь санна аса, ахьа бохург а дина, Абушалам вийна хиллехь, иза паччахьна ца хууш дуьсур дацара. ТӀаккха хьо, суна генна а ваьлла, дӀахӀуттур вара».

14Йоаба элира: «Сан йиш яц хьоьца хан яйа!» Кхо жима гоьмукъ схьа а эцна, цо уьш ножан дитта тӀехь валаза кхозуш волчу Абушаламан дагах чекхдехира. 15Йоабан герз лелош волчу итт къона тӀемалочо Абушаламна го бира. Цара иза вийна дӀаваьккхира.

16Йоаба коьман маӀа лекхира. Цуьнан эскар исраилхошна тӀаьхьадаьллачуьра юхадирзира. Уьш Йоаба кхоийра. 17Цара Абушаламан дакъа, дитт тӀера схьа а даьккхина, хьуьнхарчу доккхачу ор чу а кхоьссина, тӀе тӀулгаш кхиссира. Цу хенахь массо а исраилхо ведда, шен-шен цӀа чу а вахана, дӀасаваьллера[+].

18Ша дийна волчу хенахь паччахьан тогӀи чохь Абушалама ша-шена хӀоллам хӀоттийнера. ХӀеттахь цо аьлла хилла: «ЦӀе йиц ца яйта цхьа а кӀант вац сан». Цу хӀолламна цо шен цӀе тиллина хилла. Тахана а, «Абушаламан хӀоллам» аьлла, цӀе йоккху цуьнан[+].


Даудана, Абушалам кхелхина аьлла, дӀахеза

19ЦӀадукъин кӀанта АхьимаӀаца Йоабе элира: «Аса ведда хаам бийр бу паччахье, Везачу Эло, Шен кхел а йина, иза мостагӀех кӀелхьарваьккхина аьлла».

20Амма Йоаба цуьнга элира: «Тахана Даудана дика кхаъ бахьаш веанарг хир вац хьо. Муьлххачу а кхечу дийнахь гӀур ву хьо цига, тахана а ца воьдуш, хӀунда аьлча велларг цуьнан кӀант ву». 21Цул тӀаьхьа Йоаба цхьана хушахочуьнга элира: «Ваха а гӀой, паччахье хьайна гинарг ма-дарра дӀадийца». И хушахо, Йоабана хьалха корта охьа а таӀийна, сихха Дауд волчу вахара.

22Амма ЦӀадукъин кӀанта АхьимаӀаца, ша аьллачунна тӀера ца волуш, юха а Йоабе элира: «ХӀуъа а хилахь, со а воьду хушахочуьнца».

Йоаба цуьнга элира: «ХӀунда воьду хьо цуьнца, сан кӀант? Ахьа дӀабахьа кечбинарг дика кхаъ ма бац».

23АхьимаӀаца элира: «Иза иштта делахь а, со воьду цига».

ТӀаккха Йоаба элира: «Вада, гӀо». АхьимаӀац Йордан-тогӀи чохь болчу новкъахула ведда дӀавахара. Иза хушахочул хьалха дӀакхечира цига.

24Дауд шина кевнна юккъехь Ӏаш вара. Кевнан тхов тӀе ваьллачу гӀаролхочун ша цхьаъ волуш ведда вогӀучу стагах бӀаьрг кхийтира. 25Цо, мохь а тоьхна, паччахье хаам бира. Дауда элира: «Нагахь санна и стаг ша цхьаъ вогӀуш велахь, иза хаамча ву». Ткъа важа улло кхаьчна вогӀуш вара.

26ГӀаролхочунна кхин а цхьа стаг гира, ведда вогӀуш. Цо ков лардархочуьнга мохь туьйхира: «Кхин а цхьа стаг ву ведда вогӀуш».

Паччахьо элира: «Иза а хаамча ву».

27ГӀаролхочо элира: «Суна хьалха вогӀуш волчун болар го. Иза ЦӀадукъин кӀентан АхьимаӀацан боларх тера ду».

ТӀаккха паччахьо элира: «И стаг дика стаг ву. Иза дика кхаъ бахьаш вогӀуш ву»[+].

28АхьимаӀаца, мохь а тоьхна, паччахье элира: «Машар!» Цо, лаьтта кхаччалц паччахьна хьалха шен корта охьа а таӀийна, элира: «Декъала ву хьан Веза Дела. Цо сан эла волчу паччахьна дуьхьал куьг даьхьна болу мостагӀий хӀаллакбина».

29Паччахьо хаьттира: «Дийна вуй къона Абушалам?»

АхьимаӀаца элира: «Йоаба со кхуза воуьйтучу хенахь цигахь хилла болу нах чӀогӀа боьхна хьийзаш гира суна. Амма цигахь хилларг суна ца хаьа».

30Паччахьо элира: «Юьстах а валий, кхузахь саца». Иза, дехьа а ваьлла, сецира.

31Эццахь веана хушахо а схьакхечира. Цо элира: «Дика хаам бу сан эла волчу паччахье! Тахана Везачу Эло хьуна дуьхьалбевлла болу мостагӀий эшийна».

32Паччахьо хушахочуьнга хаьттира: «Могуш-паргӀат вуй къона Абушалам?»

Хушахочо элира: «Сан эла волчу паччахьан мостагӀашна а, цунна дуьхьал мел ваьллачунна а хуьлийла Абушаламна хилларг!»[+]

33Паччахь воьхна хьаьвзира. Кевнна тӀехула дина долчу цӀа чу а вахана, вилхира иза. Цу тӀе хьалаваьллачу хенахь цо бохура: «Сан кӀант Абушалам! Сан кӀант, сан кӀант Абушалам! Хьан метта со велла велара, сан кӀант Абушалам!»

#### 19


Йоаба Даудах бехк боккху

1Йоабе хабар кхечира: «Паччахь Абушалам бахьана долуш, воьлхуш, гӀайгӀане ву», – аьлла. 2Цундела толам баьккхина долу де дерриг а эскарна гӀайгӀане де хилла дӀахӀоьттира, хӀунда аьлча массарна а хиира паччахь шен кӀант бахьана долуш гӀайгӀане вуйла. 3Шаьш гӀали чу богӀучу хенахь, тӀемалой тебна богӀуш бара, тӀам тӀера, юьхьӀаьржачу а хӀиттина, бевдда богӀуш санна. 4Ткъа паччахь, шен юьхь тӀе ши куьг а диллина, мохь бетташ тийжаш вара: «Сан кӀант Абушалам! Ва-а, сан кӀант Абушалам!» – бохуш.

5Паччахь волчу цӀа а веана, Йоаба цуьнга элира: «Тахана бойучуьра хьо а, хьан кӀентий а, зудабераш а, хьан зударий а, гӀарбаш-зударий а кӀелхьарбаьхна волчу хьан массо а тӀемалочунна а эхь хетийти ахьа. 6Хьо цавезарш беза хьуна, ткъа хьо везачаьрца цабезам кхоллало хьан. Цундела тахана массарна а гайти ахьа, хьан тӀеман хьаькамаш а, церан тӀемалой а хьайна хӀумма а ца хетийла. Тахана суна хиъна, тхо массо а хӀаллак а хилла, Абушалам дийна висина хиллехь, хьо цу балхана реза хирг хилар. 7Ара а валий, вистхила хьайн тӀемалошка. Церан дог эца! Аса Везачу Элах чӀагӀо йо хьуна, хьо царна дуьхьал ца хӀоттахь, хӀара буьйса дӀаялале, хьуна уллохь цхьа стаг вуьсур ма вац аьлла. Иза хьо бер долчу дийнахь дуьйна хьуна гиначарел уггаре а боккха бохам хир ма бу хьуна». 8Паччахь, хьала а гӀаьттина, кевнна хьалха охьахиира. Эскаре и хаам дӀакхаьчначул тӀаьхьа, дерриг а эскар шайн паччахь волчу схьагулделира.


Дауд Ярушалайме юхаверзар

Ткъа исраилхой шайн-шайн цӀа дӀабевддера[+]. 9Массо а Исраилан тайпанашкахь халкъ вовшашца къийсалуш дара. Цара бохура: «Паччахьо вайн мостагӀий болчу пӀелаштамхойх кӀелхьардаьхна вай, ткъа хӀинца иза Абушаламах ведда, шен пачхьалкхера араваьлла[+]. 10Амма вай паччахь ван къобалвина волу Абушалам тӀамехь вийна. Ткъа хӀинца аша, паччахь юха ца верзош, хан хӀунда йолуьйту?»

11Дауда динан дай болчу ЦӀадукъиний, Абу-ЯтӀариний тӀе стаг вахийтира хабар эцна: «ЯхӀудан къаношка дӀаала: „Паччахь юха валавеш болчарна юккъехь тӀаьххьара хила хӀунда лаьа шуна, массо а исраилхойн лаам паччахь вехаш волчу цӀен тӀе дӀакхаьчна хилча[+]? 12Шу сан вежарий ду, сан даьӀахкаш а, сан дилха а – шу ду. ХӀунда гӀерта шу паччахь юха цӀа валочу хенахь тӀаьххьарнаш хила?“ 13Ӏамасаига а дӀаала: „Хьо сан гергара вуй те? Дала, Шен лааме хьаьжжина, луьра таӀзар дойла суна, аса хьо, дерриг а эскарна тӀехь хьаькам а вина, сайна улло, Йоабан метта, гуттаренна а дӀа ца хӀоттавахь!“»[+]

14Цо берриг а яхӀудхойн дегнаш шегахьа дерзийра. Цара паччахь волчу хабар дахьийтира: «Юхаверза хьо а, хьан массо ялхой а», – аьлла.

15Паччахь юхавирзира. Иза Йордан-хи долчу схьавеара. Массо а яхӀудхой Галгал-гӀала схьабаьхкира, паччахьна дуьхьал а бахана, иза Йордан-хил сехьаваккха[+]. 16[+]Бахьрумара бен-яманхо волу Герин кӀант ШамаӀи а сихвелира яхӀудхошца цхьаьна Дауд-паччахьна дуьхьалваха[+]. 17Цуьнца цхьаьна вара цхьа эзар бен-яманхо а, иштта Шаулан цӀийнах волу ялхо Цуба а, шен пхийтта кӀант а, ткъа лай а. Паччахь схьакхачале, уьш Йордан-хи долчу схьабаьхкира[+]. 18Уьш хил дехьа буьйлура, паччахьан доьзал дехьабаккхархьама а, паччахьна мел лууш дерг дархьама а.


ШамаӀис Дауде шена къинтӀеравалар доьху

Йордан-хил дехьа ваьллачул тӀаьхьа, Герин кӀант ШамаӀи паччахьна хьалха охьавуьйжира. 19Цо Дауде элира: «Хьо Ярушалаймера араволучу хенахь соьгара даьллачунна гечдехьа суна, сан паччахь волу эла! И хӀума хьайн даг чохь ма латтадахьара ахьа[+]. 20Хьан лай волчунна хаьа, ша къа латийнийла. Цундела тахана Юсупан цӀийнах болчарна юкъара со уггар хьалха веана сайн паччахь волчу элана дуьхьал».

21Царуятан кӀанта Абушайс элира: «Везачу Эло къобалвинчунна неӀалташ кхайкхийна волу ШамаӀи вуьйр вац ткъа?»[+]

22ТӀаккха Дауда элира: «ХӀун дан деза аса шуна, Царуятан кӀентий? Суна дуьхьалбевлла болу нах санна хилла шу хӀинца. Муха воккхур ву тахана, милла а иза велахь а, цуьнан дахарх? Тахана суна гуш ма ду, со Исраилан халкъан паччахь хилар»[+]. 23Паччахьо ШамаӀига элира: «Хьо лийр вац!» Дауда цу тӀехь чӀагӀо йира[+].


Мапи-Бошат паччахь волчу воьду

24[+]Шаулан кӀентан кӀант Мапи-Бошат паччахьна дуьхьал аравелира. Мапи-Бошата шен когаш а ца буьлура, маж а ца йошура, тӀера хӀума а ца цӀанйора, паччахь, Ярушалаймера ара а ваьлла, иза машарца юхавирзина де тӀекхаччалц[+]. 25Мапи-Бошат, Ярушалаймера ара а ваьлла, шена дуьхьалвогӀуш гича, паччахьо цуьнга хаьттира: «Мапи-Бошат, хьо соьца хӀунда ца веара?»

26Мапи-Бошата жоп делира: «Сан паччахь волу эла, сан ялхочо со левина. Аса цуьнга элира: „Сан вирана тӀе нуьйр тилла. Цунна тӀе а хиъна, паччахьца ваха воллу со“, хьан лай волу со астагӀа волу дела. 27Ткъа хьан лай волчух лаьцна харцдерг дийцира цо сан паччахь волчу эле. Амма сан паччахь волу эла Делан малик санна ву. Хьайна нийса хеттарг де[+]. 28Хьайна лиънехь, ахьа сан ден доьзал хӀаллакбина хир бара, амма ахьа хьан лай волу со хьайца яа хӀума юуш болчаьрца охьахаийра. Сан бакъо яц паччахье цхьа а хӀума бахьана долуш гӀо доьхуш кхайкха»[+].

29Паччахьо цуьнга элира: «Ма дийца соьга иза кхин! Суна лаьа ахьий, Цубассий шаьшшинна юкъахь латта доькъийла».

30Амма Мапи-Бошата паччахьна жоп делира: «Сан паччахь волу эла паргӀат цӀа вирзичхьана, дерриге а латта Цубас шена дӀаэцахьара».


Дауда Барзалай ша волчу дӀавоьху

31[+]ГалӀадхо волу Барзалай РогӀлаймара схьавеанера, паччахьца Йордан-хил дехьа а ваьлла, иза цигара новкъа ваккхархьама. 32Барзалай чӀогӀа къена вара. Цуьнан дезткъа шо хан яра. Дауд Махьанаймехь волчу хенахь цо массо а хӀума латтадора цунна, ша вехаш стаг хиларе терра[+]. 33Паччахьо Барзалайга элира: «Вало соьца. Ярушалаймехь аса массо а хьуна оьшуш долу хӀума латтор ду».

34Амма Барзалайс паччахье элира: «Сан паччахьца Ярушалайме ваха йиш яц, кӀезиг хан ю суна йиснарг. 35Сан хӀинца дезткъа шо ду. Дахарехь кхин хӀумма а дац сан самукъадала? Хьан лай волчу соьга юучу хӀуманан чам къасталур буй? Хезар дуй ткъа суна эшарш локхуш болчеран аьзнаш? Со муха гӀертар ву сан паччахь волчу элана новкъа[+]? 36Со кхин а жимма сайн паччахьца цхьаьна Йорданал дехьа дӀавогӀур ву. Паччахьо суна хӀунда кхачийтина те оццул йоккха ял? 37Хьан лай волчунна ша винчу гӀалахь, шен ден-ненан къуббан уллохь вала луур дара, цундела юхаверза пурба доьху аса. Сан кӀант волу хьан лай КӀамхӀам вогӀур ву сан элаца цо боххучу дӀа. Хьайна луъург де ахьа цуьнца»[+].

38ТӀаккха паччахьо элира: «КӀамхӀам соьца схьаваийта. Аса цуьнан дуьхьа хьуна луъург дийр ду. Хьан дуьхьа а дийр ду аса хьан даго боххург». 39Дерриг а халкъ шайн паччахьца Йордан-хил дехьа делира. Барзалайна оба а яьккхина, цо иза декъалвира. Ткъа Барзалай шен цӀа юхавирзира.


Исраилхой ЯхӀуд-махкарчу халкъаца къийсало

40Паччахь Галгал-гӀала дӀавахара. Цуьнца цхьаьна КӀамхӀам а вахара. ЯхӀудан массо а халкъ а, Исраилан халкъан ахдакъа а арадаьллера паччахьна тӀаьхьа. 41Дукха хан ялале, исраилхоша, паччахь волчу а баьхкина, цуьнга элира: «Тхан вежарий болчу ЯхӀудан халкъан божарша, хьо лачкъа а вина, хьо а, хьоьца болу нах а Йордан-хил дехьа хӀунда баьхна?»

42ЯхӀудан халкъан божарша исраилхошка жоп делира: «Оха иза дина паччахь тхан гергара стаг волу дела. И хӀума бахьана долуш шу тхуна оьгӀаза стенна оьху? Оха цхьа а хӀума диъний паччахьан? Я цуьнгара совгӀаташ схьаэцна?»

43Исраилхоша, яхӀудхошна жоп луш, элира: «Тхан паччахьца йозуш йолу бакъо шун чул уьттазза дукха ю. Аша тхо юьхьӀаьржачу хӀиттийна. Паччахь юхаверзарх лаьцна долу дош хьалххе оха дийцина дацара ткъа?»

Амма яхӀудхойн дош исраилхоша бохучу дешнел чӀогӀа дара[+].

#### 20


ШебаӀан карзахвалар

1[+]Дагахь а доцуш, цигахь цхьа Ӏеса стаг нисвелла хилла. Иза бен-яманхо волчу Бихрин кӀант ШебаӀ хилла. Цо, коьман маӀа а лекхна, элира: «Даудаца болчаьрца вайн нах бац, Юшайн кӀант волчохь вайн дакъа а дац. Ва Исраилан халкъ, вешан цӀа дӀасадовлий вай!»[+] 2Массо а исраилхо, Даудах дӀа а къаьстина, Бихрин кӀантана ШебаӀана тӀаьхьахӀоьттира. Ткъа Йорданна тӀера Ярушалайме кхаччалц яхӀудхой шайн паччахьна уллохь севцира.

3[+]Дауд Ярушалаймехь долчу шен цӀа веара. Цо, шен цӀа Ӏалашдеш йитина йолу итт гӀарбаш-зуда схьа а ялийна, цхьана цӀа чохь охьахаийра, цӀенна гӀарол а дойтуш. Дауда цу зударийн дола дойтура, амма ша царах кхин ца кхийтира. Цу зударша шаьш дуьнен чохь йоккхуш йолу хан бисина Ӏаш болчу зударша санна яьккхира[+].

4Дауда Ӏамасаига элира: «Кхо де далале, схьакхайкха со волчу яхӀудхошка. Хьо а цигахь хила»[+]. 5Ӏамасаъ яхӀудхошка кхайкха вахара, амма паччахьо шена билгалъяьккхина йолу хан тӀехъялийтира цо. 6ТӀаккха Дауда Абушайга элира: «ХӀинца Бихрин кӀанта ШебаӀа Абушалама чул а чӀогӀа зен дийр ду. Сан тӀемалой схьа а эций, цунна тӀаьхьавала, чӀагӀйина йолу гӀаланаш а карийна, иза вайн бӀаьргашна хьалхара къайлавалале». 7Йоабаца хилла болу нах а, кератхой а, палетхой[*] а, кхиболу майра тӀемалой а Ярушалаймера арабевлира, Бихрин кӀант ШебаӀ схьалацархьама цунна тӀаьхьабаха[+]. 8Уьш ГавӀонна уллорачу боккхачу тӀулга тӀе кхаьчча, царна дуьхьал Ӏамасаъ кхийтира. Йоабана тӀехь тӀемалочун духар дара, гӀодаюккъехь батта чохь кхозуш тур а дара. И дуьхьалвогӀучу хенахь тур батта чуьра араделира. 9Йоаба Ӏамасаига элира: «Хьо могуш вуй те, сан ваша?» Йоаба аьтту куьйгаца Ӏамасаан маж схьалецира, цунна оба яккха дагахь. 10Ӏамасаа тидам ца бира Йоабан вукху куьйгахь доллучу туьран. Йоаба, Ӏамасаан гайх тур чекх а даьккхина, цуьнан чоко лаьтта арахийцира. Йоаба цунна кхин куьг тӀе ца даьхьира, хӀунда аьлча Ӏамасаъ велла Ӏуьллуш вара.

Цул тӀаьхьа Йоаб а, цуьнан ваша Абушай а Бихрин кӀантана ШебаӀана юха а тӀаьхьавелира[+]. 11Йоабан цхьана бӀаьхочо, Ӏамасаан докъа тӀе а хӀоьттина, элира: «Йоабана тешаме а, Даудана тӀаьхьахӀоьттина а мел верг хӀинца Йоабана тӀаьхьахӀотта веза!» 12Ткъа Ӏамасаан дакъа некъа юккъехь цӀийлахь Ӏуьллуш дара. ТӀаккха бӀаьхочо, тӀех мел волу стаг а, цу докъан уллохь соьцуш шена гича, Ӏамасаъ некъа тӀера аренга дӀа а такхийна, цунна тӀе цхьа бедар тесира. 13Дакъа некъа тӀера дӀадаьккхинчул тӀаьхьа, дерриг а халкъ Йоабаца цхьаьна Бихрин кӀантана ШебаӀана тӀаьхьаделира.

14Цул тӀаьхьа ШебаӀ массо а Исраилан тайпанашна юккъехула а, массо а берихойн[*] лаьттахула а чекхвелира, ша Абал-Байт-МаӀака кхаччалц дӀавоьдуш. Цу гӀаланашкара бахархой, вовшах а кхетий, цунна тӀаьхьахӀуьттура[+]. 15Йоаба, шеца долчу эскарца схьа а веана, Абал-Байт-МаӀакана го бира. ГӀалина гонах боьттинчу тӀулгийн пена хьалха латта доьхкира цара, цу лаьттан баьрзнашна тӀехула гӀалин керта тӀе довла шайн аьтто хилийта. Йоабаца мел хилла волу стаг, гӀалин пена тӀе хӀума а етташ, иза бохо хӀоьттира. 16Цу гӀалахь ехаш йолчу цхьана хьекъал долчу зудчо, пена тӀе а яьлла, мохь туьйхира: «ЛадогӀа! ЛадогӀа соьга! Йоабе кхуза схьавола ала! Суна цуьнца къамел дан лаьа». 17Йоаб цо аьллачу метте схьавеара. Зудчо цуьнга хаьттира: «Хьо вуй Йоаб?»

Цо жоп делира: «Ву».

ТӀаккха зудчо элира: «Хьайн лай йолчуьнга ладогӀахьара ахьа».

Йоаба элира: «Со ладугӀуш ву».

18Зудчо элира: «Хьалха олуш хилла: „Шена цхьа хӀума хатта луучо Абал-гӀалахь хатта“. Иштта гӀуллакхан сацам беш хилла. 19Тхо Исраилан халкъана юкъара машаре а, тешаме а болчу бахархойх ду. Ткъа хьо Исраилан махкахь нана санна йолу гӀала хӀаллакьян араваьлла ву. ХӀунда гӀерта хьо Везачу Элан тӀаьхье хӀаллакьян?»

20Йоаба жоп делира: «Соьгара и хӀума дер дац шуна! Аса шун гӀала хӀаллак а йийр яц, я йохор а яц! 21Иза иштта дац. Амма шун гӀала Эпрайм-лаьмнашкахь лаьттачу махкара Бихрин кӀант ШебаӀ кхаьчна. Цо шен паччахь волчу Даудана тӀе куьг даьхьна. Иза аша, схьа а лаций, соьга схьало. ТӀаккха со шун гӀалина го бинчуьра дӀавер ву шуна».

Зудчо Йоабе элира: «Дика ду. Цуьнан корта гӀалин керта тӀера хьо волчу охьакхуссур бу». 22Цул тӀаьхьа и зуда дерриг а халкъе йистхилира, царна шен хьекъале дешнаш дӀахазош. ГӀалин бахархоша, Бихрин кӀентан ШебаӀан корта схьа а баьккхина, Йоабана дӀакхоьссира. ТӀаккха Йоаба шен коьман маӀа лекхира. ГӀалина го бина болу эскархой шайн-шайн цӀенош чу дӀасабевлира. Йоаб шен паччахь волчу Ярушалайме юхавирзира.


Даудана уллохь болу нах

23[•]Йоаб дерриг а Исраилан эскаран хьаькам вара. Ткъа ЯхӀу-ЯдаӀан кӀант БенъяхӀу кератхошний, палетхошний тӀехь куьйгалла дан хӀоттийра[+]. 24Адунурам беза белхаш бойтучу нахана тӀехь куьйгалхо дӀахӀоттийра. Ахьлудан кӀант ЯхӀушапти пачхьалкхан гӀуллакхаш яздархо дӀахӀоттийра[+]. 25Шива йозанча вара. ЦӀадуккъий, Абу-ЯтӀаррий динан дай бара[+]. 26Иштта Дауд волчохь динан да вара яирхо волу Ӏира а.

#### 21


Дауд а, гавӀонхой а

1Дауда паччахьалла дечу заманчохь махкахь тӀекӀел кхаа шарахь мацалла лаьттира. Дауда Везачу Эле шен доӀанна тӀехь дийхира. Везачу Эло цунна жоп делира: «Иза Шаул а, цуьнан къиза цӀа а бахьана долуш ду, цо гавӀонхой байина дела», – аьлла. 2ТӀаккха паччахьо, гавӀонхой шена тӀе а кхайкхина, цаьрца къамел дира. (ГавӀонхой исраилхойх схьабевлла бацара, уьш эмархойх тӀаьхьадисинчу хӀух бара. Исраилхоша дуй биънера, царна зулам дийр дац шаьш аьлла, амма исраилхошна а, яхӀудхошна а тӀевирззина гӀайгӀа беш волу Шаул уьш хӀаллакбан гӀерташ хиллера.)[+] 3Дауда гавӀонхошка элира: «Аса шайн дуьхьа хӀун дича бакъахьара хета шуна? Шуна динчу харцдолчун метта хӀун дала деза, шуьга Везачу Элан халкъ декъалдайтархьама?»

4ГавӀонхоша Дауде элира: «Шаулера а, цуьнан тӀаьхьенера а деши я дети ца оьшу тхуна. Исраилхошна юкъара, тхуна лиъча а, цхьа а вен бакъо яц тхан».

Дауда хаьттира: «Аса хӀун дича бакъахь хетара шуна?»

5Цара паччахьна жоп делира: «Тхо хӀаллакдан а, тхан къам дерриг а Исраилан лаьтта тӀера дӀадаккха а гӀертара Шаул. 6Схьало тхан кара Шаулан тӀаьхьенах волу ворхӀ стаг. Оха уьш Везачу Элана хьалха Цо къобалвина волу Шаул схьаваьлла йолчу ГебаӀ-гӀалахь ирхъухкур бу».

Паччахьо элира: «Аса уьш шуьга дӀалур бу»[+].

7[+]Шаулан кӀентан ЯхӀунатин кӀант волчу Мапи-Бошатах къинхетам бира паччахьо, хӀунда аьлча Дауданий, ЯхӀунатиний юкъахь Везачу Элана хьалхахь йина чӀагӀо хилла[+]. 8[+]Дауда цаьрга Армунний, Мапи-Бошаттий дӀавелира. Уьш бара Шаулна АяхӀун йоӀа Рицпата бина болу кӀентий. Цо иштта Шаулан йоӀа Мирабас вина волу пхи кӀант а дӀавелира. Уьш бара Шаулан йоӀа Махьуларчу Барзалайн кӀантана Ӏадриалана бина[+]. 9Цо уьш гавӀонхойн кара дӀабелира, ткъа цара уьш Везачу Элана хьалха гу тӀехь ирхъоьхкира. Уьш ворххӀе а цхьаьна велира. Ялта чудерзочу хьалхарчу деношкахь белла дӀабевлира уьш[+].

10АяхӀун йоӀа Рицпата, Ӏаьржа шаршу схьа а эцна, иза тӀулга тӀе дӀаяржийра. Ялта чуоьцучу хенахь дуьйна, чӀогӀа догӀанаш декъашна тӀе доладаллалц, дийнахь а, буса а цигахь Ӏийра иза. Цо я стигалахь лелаш долу олхазарш а, я лаьттахь лелаш йолу акхарой а церан декъашна тӀе ца кховдуьйтура.

11Шаулан гӀарбаш-зуда хилла йолчу АяхӀун йоӀа Рицпата динарг Дауде дӀадийцича, 12[+]Дауда, ваха а вахана, ГалӀадан Явешера бахархошкара Шаулан а, цуьнан кӀентан ЯхӀунатин а даьӀахкаш схьаийцира. (Цара уьш Байт-Шанарчу майданара къайлаха схьаэцна хилла, Шаул а, цуьнан кӀант ЯхӀуната а, пӀелаштамхоша ГилбаӀахь вен а вийна, ирхъоьхкинчуьра.)[+] 13Цигара Шаулан а, цуьнан кӀентан ЯхӀунатин а даьӀахкаш, схьа а гулйина, схьаяийтира Дауда. Иштта ирхъоьллина хиллачу ворххӀе а стеган даьӀахкаш а схьагулъяйтира цо. 14Шаулан а, цуьнан кӀентан ЯхӀунатин а даьӀахкаш дӀайоьхкира бен-яманхойн лаьтта тӀехь йолчу ЦелаӀ-гӀаларчу Шаулан ден Къушин къуббан чохь. Паччахьо тӀе мел диллинарг деш дӀахӀоьттира халкъ. Цул тӀаьхьа наха махкана тӀера динчу доӀанаша Делан дог дашийра[+].


ПӀелаштамхошца хилла тӀемаш


(1 Шерашкахь 20:4-8)

15ПӀелаштамхошний, исраилхошний юкъахь юха а тӀом дӀаболабелира. Дауд, шен эскархошца ара а ваьлла, тӀом бан волавелира, амма иза сихха кӀадвелира. 16Турпалш болчу репахойн гаранах волчу Ишби-Банубан гоьмукъ хилла, цӀестан йолу юьхьиг кхо бӀе шекхалал еза а йолуш[*]. Цуьнан керла тур а хилла. Ишби-Бануб Дауд вен гӀерташ хилла[+]. 17[+]Амма Царуятан кӀанта Абушайс кӀелхьарваьккхира Дауд. Цо пӀелаштамхо, тоьхна, вийра. Даудаца хиллачу наха чӀагӀо йира. Цара элира: «Кхин цкъа а тхоьца тӀаме аравер вац хьо, Исраилан махкахь богуш болу чиркх дӀа ца байтархьама»[+].

18Гоба-гӀалахь кхин а тӀом хилира пӀелаштамхошца. Цигахь хьушатхо волчу Субахис турпалш болчу репахойн гаранах волу Сапа вийра[+].

19Кхин а цхьа тӀом хилира пӀелаштамхошца Гобахь. Цигахь Байтлахамарчу ЯӀар-Орагайман кӀанта Элхьанана гатихо волу ГӀолиат вийра. Гатихочун гоьмукъа тӀера гӀаж кӀадидархочо болх бечу хенахь лелош йолу еха гӀаж санна яра[+].

20Гати-гӀалахь кхин а хилира тӀом. Цигахь цхьа инзаре лекха стаг вара. Цуьнан куьйгийн а, когийн а ялх-ялх пӀелг бара. Уьш берриш а ткъе биъ пӀелг бара. И стаг а турпалш болчу репахойх схьаваьлла вара. 21Иза, исраилхойх лаьцна вон бага етташ, луьйш вара. И репахо Даудан вешин ШамаӀин кӀанта ЯхӀунатас вийра[+].

22И виъ стаг Гати-гӀаларчу турпалхойн гаранах вара. Уьш Даудан а, цуьнан эскархойн а карах белира[+].

#### 22


Даудан хастаман назма


(Забур 17)

1[•]ХӀара назма Дауда Везачу Элана олура, Цо ша массо а мостагӀийн а, Шаулан карара а кӀелхьарваьккхинчу дийнахь. 2Цо элира:

«Веза Эла – сан тарх, сан чӀагӀо,
со КӀелхьарваккхархо ву.
3Иза сан Дела а, сан Тарх а ю,
Цуьнга ас со ларвойту.
Иза сан турс а,
сан кӀелхьарваларан ницкъ а бу,
Иза сан КӀелхьарваккхархо ву,
луьрачу мостагӀех со кӀелхьарваьккхи Цо![+]
4Шена хастам бан хьакъ долуш волчу
Везачу Эле Аса ма кхойкху,
Цо со сан мостагӀех кӀелхьарвоккху[+].

5Ӏожаллин тулгӀенаш яра суна гонах хьийзаш.
Дохаран Ӏовраша со вара дурс дӀахьош[+].
6Эхартан зӀенаш хьаьрчинера сох,
Ӏожаллин бой яра суна хьалха[+].
7Сайна бохам баьллачу дийнахь Везачу Эле орца даьккхира аса.
Сайн Деле гӀо доьхуш кхайкхира со.
Шен цӀа чохь Цунна сан аз дӀахезира.
Сан мохь Цуьнан лере кхечира[+].

8Латта дега а дира, ласта а лестира.
стигалийн баххаш меттах а девлира,
дега а дира, Дела оьгӀазвахана дела[+].
9Цуьнан мерӀуьргаш чуьра кӀур арабийла болабелира,
доллу хӀума дӀакхоллуш йолу цӀе Цуьнан багара а елира.
догуш долу кӀегий охьаэгара цу чуьра[+].
10Стигалш дӀаса а теттина, Иза охьавоьссира,
Цуьнан когаш бухахь Ӏаьржа мархаш яра[+].
11Каруб-маликашна тӀе а хиъна, тӀемавелира Иза,
механ тӀемаш тӀехь охьавоьссира Иза[+].
12Цо бода, Шена гонах долу четар санна, бира,
хӀаваэрачу Ӏаьржачу мархех
къайлаволу меттиг Шена йира[+].
13Цунна хьалхара дукха къегаш хиларна,
догуш, кӀегий серладуьйлира.
14Стигалара, иза къекъаш, Везачу Эло гӀовгӀа яьккхира!
Веза Воккхачо Шен аз хазийтира[+].
15Шен пхерчий а кхиссина,
Цо мостагӀий дӀасалаьхкира,
дукха ткъес а хьажийна,
Цо уьш ма дарбира[+].
16Цуьнан оьгӀазе аз дӀахезча,
Цуьнан мерӀуьргашкахула хӀо арадаьлча,
хӀордийн баххаш гучудевлира,
дуьненан бух схьабеллабелира[+].

17Везачу Эло лакхаллера,
Шен куьйгаш схьа а кховдийна,
со кӀоргачу хи чуьра схьаваьккхира[+].
18Доьналла долчу сан мостагӀийн куьйга кӀелара Цо со схьаваьккхира,
сол ницкъ болчу, со ца везаш болчу мостагӀех кӀелхьара а ваьккхира[+].
19Сан де эшначу дийнахь сан мостагӀий суна дуьхьалбевллера,
амма Веза Эла суна гӀортор хилла дӀахӀоьттира.
20Кхераме йоцучу метте Цо араваьккхира со,
Ша суна реза хиларна, кӀелхьарваьккхира со[+].

21Со нийса леларе хьаьжжина, Везачу Эло суна дика делла.
Сан куьйгаш цӀена хиларе терра Цо суна кхаъ белла[+].
22Везачу Эло сайна гайтина некъаш аса лар а дора,
сайн Делера дӀа ца верзалуш, со Ӏеса ца лелара.
23Цуьнан дерриг а тӀедехкинарш суна хьалха дара,
Цуьнан парзашна тӀера со дӀа а ца волура.
24Цунна хьалха со цӀена хилла,
къинош латорах ларлуш а хилла[+].
25Со нийса леларе хьаьжжина, Везачу Эло суна кхаъ белла,
Цуьнан бӀаьргашкахь сан куьйгаш цӀена долу дела.
26Хьайца тешаме волчуьнца тешаме хуьлу Хьо,
кхоччуш леллачу майрачуьнца кхоччуш хуьлу Хьо.
27ЦӀена волчуьнца цӀена хуьлу Хьо,
ткъа мекара волчуьнца –
цуьнан мекара хиларе хьаьжжина хуьлу.
28Мисканаш Ахьа кӀелхьарбоху,
цабашарца хьоьжурш Хьайн хьажарца охьатаӀабо Ахьа[+].

29Веза Эла! Хьо – сан чиркх бу.
Ахьа сан бода серлабоккху[+].
30Хьоьца со хилча, аса эскар а эшадо,
сайн Делаца со пенал дехьа а вуьйлу.
31Дела – Цуьнан некъ кхоччуш бу!
Везачу Элан дош ма цӀена ду!
Цуьнга шаьш лардойтучу массарна а
Иза турс санна хилла дӀахӀоьттира[+].

32Мила ву ткъа Дела, Веза Эла воцург?
Мила ву ткъа тарх, вайн Дела воцург[+]?
33Дала суна берриг ницкъ а ло,
ткъа Цо сан некъ нийса а бо
34Сан когаш сен когех тарбо Цо,
лакхаллашкахь со чӀогӀа лоттуьйту[+].
35Сан куьйгаш Цо тӀом бан а Ӏамадо,
сан хӀинца цӀестан Ӏад дула а тарло[+].
36Со кӀелхьарвоккху турс Ахь суна делира,
Хьан гӀоьно со тӀех воккха вира.
37Ахьа соьга ког шуьйра боккхуьйтура,
цундела сан хьакхолгаш гал ца йолура.
38Сайн мостагӀашна тӀаьхьа а ваьлла, со ведда леллера,
уьш хӀаллак а беш, уьш байалц юха а ца вирзира.
39Аса уьш, хӀаллак а бина, байа а байина,
уьш сан когашна хьалха охьаэггалц.
40Ахьа суна тӀом бан ницкъ а белла,
суна дуьхьалбевлларш сан когашка охьа а бехкина[+].
41Ахь дӀабовдийтинчу сан мостагӀийн баккъаш суна гина,
цундела аса со цавезнарш хӀаллакбина[+].
42Цара шаьш кӀелхьардаха бохуш орца дохура,
амма уьш кӀелхьарбаха стаг вацара.
Цара Везачу Эле кхойкхура,
амма Цо жоп ца лора[+].
43Чан санна, кегийра дакъош дора Аса царах,
арара хатт санна, тӀе когаш а бетташ, хьуьйра ас уьш[+].
44Ахьа суна дуьхьалдаьллачу сан халкъах кӀелхьарваьккхина со.
Со дийна витина Ахьа, къаьмнашна тӀехь куьйгалла дайта.
Суна девзаш ца хилла долу адамаш суна гӀуллакх деш лелаш ду[+].
45Кхечу мехкашкара нах суна хьесталуш бу,
со ву аьлла ма-хеззина, суна муьтӀахь хуьлий, дӀахӀуьтту уьш[+].
46Шайн даг чохь лаьттачу кхерамо гӀора дӀадаьккхина церан,
цундела уьш бегош, шайн чӀагӀонан меттигашкара арабуьйлура[+].

47Дийна ву Веза Эла! Декъала хуьлда сан Тарх!
Веза воккха хуьлда сан чӀагӀо волу, со кӀелхьарвоккху Дела.
48Дела ву сох бекхам бийриг а,
халкъаш суна муьтӀахь дийриг а,[+]
49сан мостагӀех со кӀелхьарвоккхург а!
Суна дуьхьалбевллачарна тӀехь Ахьа соьга толам баккхийтира.
Къизачу нахах Ахь со кӀелхьарваьккхира[+].
50Цундела кхечу къаьмнашна юкъахь
Аса Хьуна хастамаш бийр бу,
ва Веза Эла, иллешкахь Хьан цӀе хестор а ю[+].
51Везачу Эло шен паччахьна баккхий толамаш ло.
Иза массо а ханна тешаме хир ву Ша къобалвинчунна,
Даудана а, цуьнан тӀаьхьенна а»[+].

#### 23


Даудан тӀаьххьара дешнаш

1ХӀорш ду Даудан тӀаьххьара дешнаш:

«Иштта олу Юшайн кӀант волчу Дауда,
иштта олу Дала вазвина волчу стага.
Якъубан Дала паччахь хила къобалвинарг а,
Исраилан халкъан хаза назманаш олург а ву иза.

2Везачу Элан са а ду суна чохь,
Цуьнан дош а ду сан метта тӀехь[+].
3Исраилан халкъан Дала дийцинера,
Исраилан халкъан Тархо соьга аьллера:
„Нийсонца нахана тӀехь олалла дийриг,
Делах а кхоьруш, олалла дийриг,[+]
4малх хьалаболучу Ӏуьйренан нур санна,
марха йоцучу Ӏуьйренан нур санна,
лаьттара сийна буц хьалайолуьйтуш йолу
догӀа сецча хуьлу серло санна ю“.
5Сан тӀаьхьенца вац ткъа Дела?
Дала соьца массо а ханна болу барт бина,
цуьнан чӀагӀо йохор а яц, хийцалур а яц.
Суна мел гӀо деш дерг а,
суна мел лууш дерг а,
хуьлуьйтур дац ткъа Цо[+]?
6Ткъа Ӏеса нах хир бу, дӀакхуссуш долу кӀохцалш санна,
цхьаммо а куьйгаца схьаоьцуш доцу.
7Царах дӀахьакхавала лууш волчо,
шен кара эчиг я гоьмукъан дечиг схьаоьцу.
И кӀохцалш шаьш долччохь цо дагадо».


Даудан уггар майра тӀемалой


(1 Шерашкахь 11:10-41)

8[•]ХӀорш ю Даудан майрачу тӀемалойн цӀерш:

тахьикманхо волу Яшуб-Бушбат, иза майрачу кхаанна юкъахь коьртаниг хилла. Цо, шен гоьмукъ бархӀ бӀе стагана дуьхьал а баьккхина, уьш цхьана тӀамехь эшийна.

9Оцу кхаанна юкъара шолгӀаниг ахьохьахо волчу Додин кӀант ЭлиӀазар хилла. ПӀелаштамхойх бийла а буьйлуш, цаьрга тӀаме тӀекхойкхучу хенахь Даудаца цхьаьна хиллачарах цхьаъ вара иза. ПӀелаштамхой цигахь тӀом бан дагахь арабевлла хилла, амма исраилхой юхабевлла. 10ЭлиӀазар хилла цигахь, пӀелаштамхошна дуьхьал а ваьлла, тӀом беш. Цо, шен куьг, кӀад а делла, туьрана тӀелатталц, уьш байина. Везачу Эло боккха толам белла исраилхошна цу дийнахь. ЭлиӀазар толам баьккхина ваьллачул тӀаьхьа, тӀемалой тӀегулбелла цунна. Царна беллачу нахана тӀера бедарш схьагулъяр бен кхин дан хӀума ца диснера.

11КхоалгӀаниг хилла ХӀарар-гӀалара волу АгӀин кӀант Шама. Лахьи цӀе йолчу меттигехь, хьозийн кхоьш дӀайийначу кха тӀехь, тӀом бан схьагулбелла пӀелаштамхой. Цигара исраилхойн эскар пӀелаштамхойх дедда дӀадахана. 12Амма Шамас, цу кха юккъехь дӀа а хӀоьттина, пӀелаштамхой эша а бина, и меттиг кӀелхьаръяьккхина. Везачу Эло цу дийнахь Исраилан халкъана боккха толам белла.

13Ялта схьагулдечу цхьана дийнахь, пӀелаштамхой шайн меттаматтаца репахойн тогӀи чохь лаьтташ а болуш, ткъе итт баьччанех волу кхо стаг Дауд волчу веана Ӏадулам олучу хьеха чу[+]. 14Дауд цу хенахь чӀагӀйинчу меттехь вара, ткъа пӀелаштамхойх цхьа эскаран тоба Байтлахам-гӀалахь хилла. 15Хьагвелла волчу Дауда аьлла: «Байтлахам-гӀалин кевнера гӀу чуьра мала хи хьан дахьар дара те суна?» 16ТӀаккха майра кхо тӀемало, пӀелаштамхойн меттаматтехула чекх а ваьлла, Байтлахаман кевнехь йолчу гӀу чуьра хи а эцна, иза Даудана а дахьаш, схьавеара. Амма Даудана и хи мала ца лиира. Цо и хи, сагӀина а лерина, Везачу Элана хьалха лаьтта охьадоьттира[+]. 17Дауда элира: «Веза Эла, ца малало-кх соьга и хи. И хи дан бахана болчу, шайн синош ца кхоийначу кху къонахийн цӀий санна дац иза?» Цундела ца лиира Даудана и хи мала.

Иштта хьуьнаре гӀуллакхаш дора цу майрачу кхаа тӀемалочо.

18Йоабан ваша, Царуятан кӀант волу Абушай, цу ткъе итт тӀемалочун коьртехь вара. Цо шен гоьмукъца кхо бӀе стаг вийнера, цундела цу кхааммо лоруш вара иза[+]. 19Цу кхаа турпалхочун чул а чӀогӀа цӀе яхана вара иза, церан хьаькам хилла дӀахӀоьттина а вара, амма иза церан могӀаре вогӀуш вацара.

20ЯхӀу-ЯдаӀан кӀант БенъяхӀу а майра стаг хилла. Иза ша Къабциал-юьртара вара. Цо шегара даккхий хьуьнарш гайтинера. Цуьнан карах валар хиллера муабахойн гӀараваьллачу шина баьччанан[*]. Иштта ло догӀучу дийнахь, ор чу а ваьлла, лом дийнера цо[+]. 21Кхин а цхьа чӀогӀа лекха волу мисархо хилла цо вийна. Мисархочун карахь гоьмукъ хилла, ткъа хӀара карахь гӀаж а йолуш, дуьхьалваьлла цунна. БенъяхӀус, мисархочуьнгара гоьмукъ схьа а баьккхина, цуьнан шен гоьмукъ а тоьхна, иза вийна[+]. 22И тайпа хьуьнаре гӀуллакхаш дина хилла ЯхӀу-ЯдаӀан кӀанта БенъяхӀус. Цундела иза, важа кхо турпалхо санна, гӀараваьлла вевзаш вара. 23Иза ткъе иттаннал чӀогӀа цӀе яххана вара, амма вукху кхаанца нислуш вацара. Дауда шен хана юкъахь коьртаниг вина дӀахӀоттийра БенъяхӀу.

24Коьрта ткъе итт тӀемалочунна юкъабогӀуш бара:

Йоабан ваша ӀасахӀал,

Байтлахам-гӀалара Додин кӀант Элхьанан,[+]

25хьародхой болу Шама а, Эликха а,

26палтихо волу Хьелац,

такхоӀхо волчу Ӏакхешан кӀант Ӏира,

27Ӏанатотхо Абу-Ӏезар,

хьушатхо Мубани,

28ахьохьахо Цалмун,

натӀупатхо Махьран,

29натӀупатхо волчу БаӀнин кӀант Хьалид,

бен-яманхойн ГебаӀ-гӀалара Ребин кӀант Ита,

30пӀарӀатунхо БенъяхӀу,

ГаӀашан тогӀешкара ХӀиди,

31Ӏарбатхо волу Абу-Ӏалбан,

бархьумхо волу Ӏазмават,

32шаӀалбанхо Элияхьба,

Яшанан кӀентий,

ЯхӀуната,

33хӀарархо ШамаӀ,

хӀарархо волчу Шараран кӀант Ахьиам,

34маӀхахочун Ахьасбин кӀант Эли-Пулат,

гилохо волчу Ахьи-Тупалан кӀант ЭлиӀам,[+]

35кармалхо Хьецари,

арбахо волу ПаӀра,

36Цобарчу Натин кӀант ИгӀал,

гадахо волу Бани,

37Ӏамминхо волу Цалакх,

Царуятан кӀентан Йоабан герзлелорхо волу бератхо Нахьрай,

38итархо волу Ӏира,

итархо волу ГӀараб,

39хьетахо волу УръяхӀу.

Уьш массо а ткъе вуьрхӀитта стаг вара[+].

#### 24


Дауда халкъ дагардар


(1 Шерашкахь 21:1-27)

1[•]Веза Эла юха а оьгӀазвахара исраилхошна. Цо Дауд исраилхошна дуьхьалваьккхира. Дауда элира: «Даха а гӀой, Исраил-махкахь а, ЯхӀуд-махкахь а долу халкъ дагарде»[+]. 2Дауда шен эскаран хьаькам волчу Йоабе элира: «Даха а гӀой, Дан-гӀалара дуьйна Беар-ШабаӀе кхаччалц долчу массо а исраилхойн тайпанаш юкъахь долу халкъ дагарде, суна уьш мел бу хаийта»[+].

3ТӀаккха Йоаба паччахье элира: «Хьан Везачу Дала халкъ кхин а бӀозза алсамдоккхийла, сан эла волчунна иза ган а гойла. Ткъа сан паччахь волчу элана хӀунда оьшу иза?»[+] 4Амма паччахьо аьллачу дешнаша къера хилийтира Йоаб а, кхиболу тӀеман хьаькамаш а. Уьш, паччахьна уллора дӀа а бахана, Исраилан халкъ дагардан бахара.

5Йордан-хил дехьа а бевлла, ӀаруӀерахь севцира уьш, тогӀи чохь йолчу гӀалина къилбехьа. Цу тӀера уьш Гадин тайпанан махкахула ЯӀзир-гӀала йолчу дӀабахара[+]. 6ТӀаккха уьш ГалӀада а, ТӀахтайм-Хьудшин а латтанашка дӀабахара, уьш кхин а Дан-ЯьӀнехула чекхбевлира. ТӀаккха уьш, го а баьккхина, ЦӀадан йолчу бахара. 7Иштта Цорарчу гӀопехула а, хьаьвихойн а, канаӀанхойн а гӀаланашкахула а чекхбевлира. ТӀаьххьара а ЯхӀуд-махкана къилбехьа Ӏуьллучу Беар-ШабаӀе кхечира уьш[+]. 8Массо а махкахула чекх а бевлла, исс буттий, ткъа дей даьлча, уьш Ярушалайме кхечира. 9Нах багарбаран жамӀ паччахье дӀаделира Йоаба: кара тур а лаьцна, тӀом балур болуш волу бархӀ бӀе эзар исраилхо хилар, ткъа яхӀудхо – пхи бӀе эзар стаг[+].

10[•]Ша халкъ дагардина ваьллачул тӀаьхьа, юьхьӀаьржачу хӀоттарна дог тохаделира Даудан. Везачу Эле цо элира: «И хӀума дар бахьана долуш аса сайх доккха къа латийна. Веза Эла, Хьан лай волчу суна гечдар доьху аса Хьоьга. ЧӀогӀа хьекъале доцу хӀума дина аса»[+].

11Вукху дийнахь Ӏуьйранна Дауд самаваьлча, цуьнан Делера дерг гуш волчу Гада-пайхамаре Везачу Элан дош кхечира[+]. 12Везачу Эло Гадига элира: «Ваха а гӀой, Дауде дӀаала: „Везачу Эло боху: ‘Хьуна лерина кхо таӀзар ду Сан. Царах хьайна цхьаъ схьахаржа, иза Соьга кхочушдайта’“».

13Гадас, Дауд волчу а веана, цуьнга элира: «ВорхӀ шарахь[*] мацалла лаьттийла лаьа хьуна хьайн махкахь, я кхаа баттахь хьайн мостагӀех ведда лела лаьа хьуна, я кхаа дийнахь хьан махкахь ун хӀуттийла лаьа хьуна? Ойла а яй, соьга хаам бе, хӀун ала аса со Ваийтинчуьнга?»

14Дауда Гадига элира: «Соьгахь боккха бала бу! Везачу Элан кара дӀадалийтахьара тхо, Цуьнан къинхетам боккха болу дела. Ткъа адамийн кара тхо дӀа ма далийтахьара»[+]. 15Цу Ӏуьйранна дуьйна схьа Ша йиллина йолу хан тӀекхаччалц, Везачу Эло исраилхошна ун тӀехийцира. Дан-гӀалара дуьйна Беар-ШабаӀе кхаччалц долчу латтанаш тӀехь дехаш долчу халкъа юкъара кхузткъе итт эзар стаг велира и ун бахьана долуш[+]. 16Ярушалаймана тӀе шен куьг хьалаайира Малико, иза хӀаллакьян дагахь, амма и бохам хилла дохковаьлла волчу Везачу Эло адам хӀаллакдеш долчу малике элира: «Тоьар ду! ХӀинца охьадахийта хьайн куьг». Везачу Элан малик цу хенахь явсайхо волчу Аравнин хьаьтта уллохь дара[+].

17Адам хӀаллакдеш долу малик шена гича, Дауда Везачу Эле элира: «Аса къа латийна! Сан бакъо йоцург дина аса! Амма хӀокху наха цхьа а вониг ца дина. Уьш, уьстагӀий санна, суна тӀаьхьахӀиттина лелла. Цундела Хьан таӀзар суна а, сан ден доьзална а тӀе доьрзийла».

18[•]Цу дийнахь Гадас, Дауд волчу а веана, цуьнга элира: «Ваха а гӀой, Везачу Элана сагӀа доккхуш йолу меттиг кечъе явсайхо волчу Аравнин хьаьттахь». 19Дауда Везачу Эло Гадигахула шега аьлларг кхочушдира. 20Аравнина ша волчу вогӀуш волу паччахь а, цуьнан ялхой а гира. Ара а ваьлла, цо паччахьна хьалха лаьтта кхаччалц корта охьатаӀийра. 21Аравнис хаьттира: «Сан паччахь волу эла шен лай волчу хӀунда веана те?»

Дауда жоп делира: «Со хьоьгара хьаьтта эца веана, кхузахь, Везачу Элана сагӀа доккхуш йолу меттиг а кечйина, ун сацадайтархьама»[+].

22Аравнис Дауде элира: «СагӀа даккха шайна оьшуш мел долу хӀума схьаэца. Дийнаташ дагоран сагӀина оьшуш долу стерчий а, дечиган метта мекха а, стерчийн дукъ а кхузахь ду шуна[+]. 23И ша мел ерг а ас хьуна дӀало, паччахь!» Аравнис кхин а цхьа хӀума элира паччахье: «Хьан Веза Дела реза хуьлда хьуна».

24Амма паччахьо Аравнига элира: «ХӀан-хӀа! Везачу Элана лерина долу сагӀа маьхза даккха ца лаьа суна. Аса цу лаьттах богӀу мах хьуна дӀалур бу». Дауда хьаьтта а, стерчий а ийцира, цунах шовзткъе итт шекхал дети а делла. 25Цигахь Дауда Везачу Элана лерина долу сагӀа доккху меттиг кечйира. Цо цигахь дийнаташ дагоран а, бертан а сагӀанаш а дехира. Везачу Эло цуьнан доӀанна жоп делира, Исраилан халкъана тӀера ун дӀа а даьккхира[+].

### Сулим

#### Сулим

Сулим


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]


Паччахьаллех лаьцна кхоалгӀа тептар:


Сулим-паччахь а, кхиболу паччахьаш а


Дешхьалхе

Паччахьаллех лаьцна кхоалгӀа тептар тӀехь кхидӀа а дуьйцуш ду Исраилан пачхьалкхах лаьцна Паччахьаллийн гӀуллакхех лаьцна цӀе йолчу хьалхарчу тептарш тӀехь долийнарг. ХӀара тептар кхаа декъе декъа тарло: 1) Исраил-махкана тӀехь а, ЯхӀуд-махкана тӀехь а паччахь Сулим дӀахӀоттар а, цуьнан да Дауд дӀакхалхар а (1-2 кортош). 2) Сулиман паччахьалла а, цо мел динарг а. Къаьсттина дуьйцуш ду Ярушалайм-гӀалахь Делан цӀа дӀахӀотторах лаьцна (3-11 кортош). 3) Исраилан къам шина декъе декъар, къилбаседера а, къилбера а пачхьалкхаш а йина, царна тӀехь куьйгалла деш хиллачу паччахьех лаьцна дийцарш. И паччахьаш хилла, Ӏийса дуьнен тӀе валале, уьссалгӀачу бӀешерашна тӀекхаччалц (12-22 кортош).

Паччахьаллийн гӀуллакхех лаьцна кхоалгӀачу а, доьалгӀачу а тептарш тӀехь хӀора паччахьах лаьцна дуьйцуш ду, цуьнан Деле болчу тешаме хьаьжжина, ткъа къоман аьтто оцу тешаме хиларца доьзна хеташ ду. ЦӀушна Ӏибадат даран а, лацадогӀаран а тӀаьхье – бохам бу. Зийча, къилбаседерчу пачхьалкхан массо а паччахьаша шаьш Далла тешаме цахилар гойту, ткъа ЯхӀуд-мехкан паччахьех лаьцна аьлча, царах цхьаберш Далла тешаме бу, ткъа вуьш бац.

Паччахьаллех кхоалгӀачу тептар тӀехь дукхазза Везачу Элан пайхамарех лаьцна дуьйцуш ду. Уьш Делан майра туркхаш ма бара, ткъа цара нахе дӀахьедора, цӀушна Ӏибадат а ма де, Деле ла ца дугӀуш а ма хила бохуш. Эли-ЯхӀу-пайхамар царах къаьсттинарг ву, ткъа цо БаӀал-харцделан динан дайшна тӀехь толам баккхарх долу дийцар (18-гӀа корта) исбаьхьаниг ду.

#### 1


Дауд-паччахь къанвелла хан

1Дауд-паччахь дикка къанвелла, хан тоьхна стаг волуш, иза хӀуъа дича а вох ца лора. Паччахь вохвалийта ялхоша юргӀанаш тосура цунна тӀе. 2ТӀаккха паччахьан уллорачара элира цуьнга: «Оха къона йоӀстаг лохур ю хьуна, цо хьан гӀайгӀа бийр бу. Иза хьуна улло охьаюьжур ю, тӀаккха хьо вохлур ву»[+].

3Берриг Исраил-махкахула чекхбовлуш, хаза йоӀ лийхира цара паччахьна. ТӀаккха АбишагӀ цӀе йолу шунамхо а карийна, иза паччахьна тӀе ялийра цара[+]. 4И йоӀ чӀогӀа хаза яра. Цо дика дола дора паччахьан, амма паччахьо цунах куьг а ца туьйхира.


Адан-ЯхӀус паччахьан меттиг къовсар

5[+]Кураваьллачу Хьагатан кӀанта Адан-ЯхӀус (иза Дауд-паччахьан дийна бисинчех воккхаха волу кӀант вара) ша паччахь хир ву олура. Цо шена гӀудалкхаш а кечйира, дошлой а хаьржира, шовзткъе итт сиха лела стаг а гулвира[+]. 6Дас цкъа а, иза я важа хӀунда леладо ахьа аьлла, ца хоттура цуьнга. Адан-ЯхӀу чӀогӀа хаза вара. Иза Абушаламал тӀаьхьа вина вара паччахьна[+]. 7Царуятан кӀантах Йоабах а, динан да волчу Абу-ЯтӀарих а дагаволура Адан-ЯхӀу. Цара гӀо а дора цунна[+]. 8Амма динан да ЦӀадукъа а, БенъяхӀун кӀант ЯхӀу-ЯдаӀ а, Ната-пайхамар а, ШамаӀи а, РеӀа а, Дауд-паччахьан доьналла долу тӀемалой а Адан-ЯхӀугахьа бацара[+].

9Ӏейн-РегӀал олучу шовданан йистехь, Зохьелат олучу[*] тӀулгана уллохь, Дауд-паччахьан кӀентий болу шен берриге вежарий а, паччахьан кертахь гӀуллакх деш болу берриге яхӀудхой а кхайкхина, стерчий, уьстагӀий, эсий дайира Адан-ЯхӀус[+]. 10Ткъа Ната-пайхамар а, паччахьан кертахь ха деш болчеран хьаькам волу БенъяхӀу а, важа майра турпалхой а, иштта шен ваша Сулим а ца кхайкхинера Адан-ЯхӀус[+].


Сулимах паччахь вар

11[+]ТӀаккха Ната-пайхамаро Сулиман нене Бат-ШабаӀе элира: «Хьуна хезний Хьагатан кӀант Адан-ЯхӀу паччахь хилла воллий а, ткъа вайн олахочунна Дауд-паччахьна иза ца хаьий а? 12Ткъа хӀинца ас хьехар дийр ду хьуна, хьайн а, хьайн кӀентан Сулиман а дахар ахьа муха кӀелхьардаккха деза аьлла. 13Дауд-паччахьна тӀе а гӀой, ала цуьнга: „Сан паччахь волу олахо, хьайн лай йолчу соьга чӀагӀо еш, ахьа ца элира: ‘Хьан кӀант Сулим хьол тӀаьхьа хьан метта, паччахь хилла, охьахуур ву аьлла? Ткъа хӀинца Адан-ЯхӀу хӀунда хуьлуш ву паччахь?’[+] 14Ткъа хьо паччахье йистхуьлуш йоллучу хенахь, со хьуна тӀаьххье чувер ву, ахьа аьллачунна догӀург тӀе а тухуш“».

15Паччахь вуьжучу цӀа чу елира Бат-ШабаӀ. Паччахь чӀогӀа къена вара. Цунна оьшург деш шунамхо йолу АбишагӀ яра цу чохь. 16Бат-ШабаӀа, охьа а таьӀна, корта охьабахийтира паччахьна хьалха. Ткъа паччахьо элира: «Хьуна хӀун оьшу?»

17Бат-ШабаӀа жоп делира: «Сан олахо, сан паччахь! Хьайн Далла хьалха хьайн лай йолчу суна чӀагӀо ма йира ахьа, сан кӀант Сулим хьайл тӀаьхьа паччахь хилла охьахуур ву аьлла. 18Ткъа хӀинца Адан-ЯхӀух паччахь хилла боху. Хьуна-м, сан паччахь волу олахо, иза хаа а ма ца хаьа. 19Дуккха а стерчий а, эсий а, уьстагӀий а дайина, массо а хьан, паччахьан, бераш а, динан да Абу-ЯтӀари а, тӀемалойн хьаькам волу Йоаб а кхайкхина цо. Ткъа хьан лай волу Сулим цо ца кхайкхина. 20Сан паччахь волу олахо, массо Исраилан халкъан бӀаьргаш хьуна тӀе боьгӀна бу, ахьа дӀакхайкхоре ладоьгӀуш, сан паччахь волу олахо, хьан метта, хьол тӀаьхьа мила хир ву те бохуш. 21ХӀунда аьлча сан паччахь волу олахо, дӀа а кхелхина, шен дайх дӀакхетча, суна а, сан кӀантана Сулимна а тӀе бехк божор бу».

22Бат-ШабаӀ паччахье йистхилла а ялале, Ната-пайхамар схьавеара. 23Паччахье хаам бира, Ната-пайхамар веана аьлла. Паччахь волчу чу а ваьлла, шен корта лаьтта кхаччалц охьатаӀийра Ната-пайхамаро. (Цу хенахь Бат-ШабаӀ чуьра араелира, хӀунда аьлча, шен гӀуллакх дахьаш, паччахь волчу цхьана стеган бен ван йиш яцара.) 24Цо элира: «Сан паччахь волу олахо! Аьллерий те ахь, хьайл тӀаьхьа паччахьалла а деш, хьайн метта Адан-ЯхӀу охьахуур ву аьлла? 25ХӀунда аьлча Адан-ЯхӀус тахана, ара а ваьлла, дуккха а стерчий а, эсий а, уьстагӀий а дайина. Берриге а паччахьан кӀентий а, тӀемалойн хьаькамаш а[*], динан да волу Абу-ЯтӀари а тӀе а кхайкхина, Ӏаш ву иза. ХӀинца уьш и волчохь юуш а, молуш а бу. Цара боху: „Вехийла Адан-ЯхӀу-паччахь!“[+] 26Ткъа хьан лай волу со а, динан да ЦӀадукъа а, ЯхӀу-ЯдаӀан кӀант БенъяхӀу а, хьан лай Сулим а ца кхайкхина цо. 27Сан паччахь волчу олахочун лаамца хилла дуй те иза? Хьан лай волчу соьга хӀунда ца хаийтина те ахьа, мила хуур ву сан паччахь волчу олахочул тӀаьхьа цуьнан метта паччахьалла дан?»

28ТӀаккха Дауд-паччахьо элира: «Схьакхайкхал суна тӀе Бат-ШабаӀ». Иза, паччахь волчу а еана, цунна хьалха дӀахӀоьттира. 29ТӀаккха жоп луш, Дауд-паччахьо элира: «Сан массо а халчу баланех со кӀелхьарваьккхинчу, дийна волчу Везачу Элах дуй боу ас,[+] 30Исраил халкъан Везачу Далла хьалха айса хьуна чӀагӀо ма-ярра, хьан кӀант Сулим, паччахьалла а деш, сан метта охьахуур ву аьлла. Иштта иза дийр а ду ас тахана».

31ТӀаккха, корта лаьтта кхаччалц паччахьна хьалха охьа а таӀийна, Бат-ШабаӀа элира: «Вехийла сан паччахь волу олахо абаденналц!»[+]

32Цул тӀаьхьа Дауд-паччахьо элира: «Схьакхайкха суна тӀе динан да волу ЦӀадукъа а, Ната-пайхамар а, ЯхӀу-ЯдаӀан кӀант БенъяхӀу а».

Уьш паччахь волчу чубевлира.

33Паччахьо элира цаьрга: «Шайца сан уллоранаш а эций, сан кӀант Сулим, сан бӀарзанна тӀе а хаавай[*], Гихьон-шовданна йисте дӀавига[+]. 34Цигахь динан дас ЦӀадукъас а, Ната-пайхамаро а Исраил-махкана тӀехь паччахьалла дан къобалвийр ву Сулим, коьрта тӀе даьтта а дуттуш. Цул тӀаьхьа, уьстагӀан маӀа а локхуьйтуш, дӀакхайкхаде: „Вехийла Сулим-паччахь!“ – аьлла[+]. 35И хӀума шаьш дина девллачул тӀаьхьа юха схьавалаве иза. ТӀаккха Сулим, схьа а веана, сан, паччахьан, метте охьахуур ву. Цо сан метта паччахьалла дийр ду. Исраилан халкъана а, ЯхӀудан халкъана а тӀехь баьчча хила аьлла, весет дина аса цуьнга».

36ЯхӀу-ЯдаӀан кӀанта БенъяхӀус, паччахье жоп луш, элира: «Амин! Иштта олийла Везачу Эло, сан паччахь волчу олахочун Дала. 37Веза Эла сан паччахь волчу олахочуьнца ма-хиллара, иштта хуьлийла Иза Сулимца а, сан олахо волчу Даудан паччахьаллел а, лакхадоккхийла Цо Сулиман паччахьалла а».

38ТӀаккха динан да волчу ЦӀадукъас а, Ната-пайхамаро а, ЯхӀу-ЯдаӀан кӀанта БенъяхӀус а, кератхоша а, палетхоша[*] а Сулим, Дауд-паччахьан бӀарзанна тӀе а хаийна, Гихьон олучу шовдан йисте вигира[+]. 39Цул тӀаьхьа динан дас, деза четар чуьра деза хьакхар чохь долу маӀа схьа а эцна, и хьакхар Сулиман коьрта тӀе доьттира[*]. ТӀаккха зурманчаша коьман маӀа лекхира. Дерриг халкъо, аз айадеш, бохура: «Вехийла Сулим-паччахь!» 40Цул тӀаьхьа дерриг а халкъ, зурманаш а лоькхуш, Сулимна тӀаьхьахӀоьттира. Массо а халкъана и хӀума чӀогӀа хазахеттера. Церан маьхьарша дерриг а латта дегадора.

41ХӀума юучуьра севцича, Адан-ЯхӀуна а, цо кхайкхинчарна а и гӀовгӀанаш хезира. Ткъа коьман маӀан гӀовгӀа хезна волчу Йоаба элира: «И хӀун гӀовгӀа ю яьлларг? ХӀун ду те гӀалахь хилларг?» 42Цо и боххушехь, динан ден Абу-ЯтӀарин кӀант ЯхӀуната тӀевеара. Ткъа Адан-ЯхӀус цуьнга элира: «Чувала, хьо хьанал стаг ву. Ахьа дика кхаъ беана хир бу»[+].

43ТӀаккха ЯхӀунатас Адан-ЯхӀуга жоп делира: «ХӀан-хӀа. Дика кхаъ бац ас беанарг! Вайн олахочо Дауд-паччахьо Сулим паччахь вина дӀахӀоттийна. 44Паччахьо динан да ЦӀадукъа а, Ната-пайхамар а, ЯхӀу-ЯдаӀан кӀант БенъяхӀу а, кератхой а, палетхой а бахийтина, цара Сулим паччахьан бӀарзанна тӀе хаийна[+]. 45ТӀаккха Гихьон-шовданан йистехь динан да волчу ЦӀадукъас а, Ната-пайхамаро а Сулим паччахь ван къобалвина. Цигара дӀадоьдуш долу халкъ чӀогӀа хазахетта ду, ерриг гӀала а меттахъяьлла. Цундела яьлла шуна хезаш йолу и гӀовгӀа. 46ХӀинца паччахьан метта Сулим охьахиъна[+]. 47Ткъа паччахьан уллорачара, вайн олахо Дауд паччахь декъалвеш, элира: „Хьан Дала Сулиман цӀе хьан цӀарал а сов язйойла, цуьнан паччахьалла хьан паччахьаллел а лакхадоккхийла“. ТӀаккха Дауд-паччахь ша меттахь волччохь охьатаьӀира царна[+]. 48Дауд-паччахьо иштта дешнаш элира: „Декъал ву Веза Эла, Исраилан халкъан Дела, тахана сан кӀант сан метта паччахь хилла охьахууш суна гайтина волу!“»

49ТӀаккха Адан-ЯхӀус кхайкхина берш, кхера а белла, шайн-шайн цӀа дӀасабахара. 50Ткъа Сулимах кхоьруш волу Адан-ЯхӀу, хьала а гӀаьттина, вахана сагӀа доккхучу кхерчан маӀех тасавелира[*][+]. 51ТӀаккха Сулимна тӀе хабар кхачийра, Адан-ЯхӀу Сулим-паччахьах кхера а велла, и кхерч схьа а лаьцна, лаьтташ ву аьлла. Цо доьху шена Сулим-паччахьо чӀагӀо яр, шен лай Адан-ЯхӀу тур тоьхна цо вуьйр вац аьлла.

52Ткъа Сулим-паччахьо элира: «Нагахь иза хӀинца дуьйна дог цӀена стаг хилахь, цуьнан коьрта тӀера цхьа а чо лаьтта охьабожор бац, амма иза ямарта хилахь, лийр ву»[+]. 53ТӀаккха Сулим-паччахьо, ялхой а бахийтина, сагӀа доккхучу кхерчан уллора схьавалавайтира Адан-ЯхӀу. Иза схьа а веана, Сулим-паччахьна хьалха охьатаьӀира. Ткъа Сулим-паччахьо Адан-ЯхӀуга элира: «Вало, хьайн цӀа гӀо».

#### 2


Дауд-паччахьо Сулимна бина хьехамаш

1Дауд-паччахьан валаран хан тӀееара. Шен кӀанте Сулиме весет а деш, цо элира: 2«ХӀинца со, сан хене кхаьчна долу массо а адам санна, коша вижа герга вахана. Ткъа хьо, чӀагӀлой, доьналла долуш хилалахь[+]. 3Ахьа хьайн Везачу Делан весеташ ларделахь, Цуьнан некъашца а лелаш, Цуьнан хьехамаш а ларбеш, Цо билгалдаьккхинарш а, Цуьнан омра а, Муса-пайхамаран товрат тӀехь яздина ма-хиллара, кхочушделахь. ТӀаккха хир ву хьо массо а хӀуманна тӀехь кхиамаш болуш, ахьа хӀуъа дахь а, миччахьа хьо гӀахь а, хьанна тӀе хьо водахь а[+]. 4ТӀаккха кхочушдийр ду Дала Ша суна делла долу Шен дош. Везачу Эло соьга аьлла: „Нагахь хьан тӀаьхьено доггах, шен доллучу синца Суна хьалха шайн дахаран некъаш тешам хиларца лардахь, даим хьан тӀаьхьенах хир волчу цхьаццаммо паччахьалла дийр ду Исраилан халкъана тӀехь“»[+].

5[+]Кхин а Дауд-паччахьо элира: «Хьуна дагадогӀу-кх, Царуятан кӀанта Йоаба хӀун дира суна? Цо Исраилан халкъан эскаран ши хьаькам вийра. Уьш бара Неран кӀант Абунар, ИтӀаран кӀант Ӏамасаъ. Маьршачу хенахь, тӀамехь Ӏанош санна, цӀий Ӏанийра Йоаба церан. Цу шиннан цӀийх дуьзира цо шен гӀодаюкъара доьхкий, шен когара мачашший[+]. 6ХӀинца ахьа хьекъалца чекхдаккха и гӀуллакх, амма къеналлин Ӏожаллица ма валийта Йоаб.

7[+]Ткъа галӀадхо волчу Барзалайн кӀентех къинхетам бе, уьш хьайна тӀе а озош, айхьа дола дечарна юкъа а бохуьйтуш. Цара дика гӀо дира суна, хьан веших Абушаламах со кӀелхьарволучу хенахь[+].

8[+]Кхин а, диц ца долуьйтуш, дагалацалахь, Бахьрум олучу меттигера бен-яманхочун Герин кӀант ШамаӀи а ву хьуна. Со Махьанайм олучу меттиге воьдучу хенахь, цо чӀогӀа сардамаш доьхкира суна[*]. Иза Йордан-хин йистехь сайна дуьхьал кхетча, аса Везачу Элах дуй биънера, айса, тур тоьхна, иза вуьйр вац аьлла[+]. 9Ткъа хьуна хьайна а хуур ду, хьо хьекъал долуш хиларе терра, иза шен цӀий Ӏанорца эхарте вахийтархьама айхьа дан дезарг».


Дауд-паччахь дӀакхалхар

10ТӀаккха Дауд-паччахь, дӀа а кхелхина, шен дайх дӀакхийтира. Иза Даудан гӀалахь дӀавоьллира[+]. 11[+]Дауд-паччахьо Исраил-махкахь паччахьалла дина йолу ерриге а хан шовзткъа шо яра: царах Хьеврон-гӀалахь ворхӀ шарахь, ткъа Ярушалайм-гӀалахь ткъе кхойтта шарахь[+]. 12[+]ТӀаккха шен ден Дауд-паччахьан метта Сулим паччахь хилла охьахиира. Цуьнан паччахьалла дика чӀагӀделла лаьттира[+].


Адан-ЯхӀун валар

13Цхьана дийнахь Хьагатан кӀант Адан-ЯхӀу, Сулиман нанна Бат-ШабаӀна тӀе а веана, цунна хьалха охьатаьӀира. Бат-ШабаӀа хаьттира цуьнга: «Маршонца дуй те хьан вар?»

Адан-ЯхӀус жоп делира: «Маршонца ду», – аьлла. 14«Хьоьга деха цхьа хӀума дара сан», – элира Адан-ЯхӀус.

«Деха хьайна», – элира Бат-ШабаӀа.

15ТӀаккха Адан-ЯхӀус элира: «Хьуна хаьа, и паччахьалла суна догӀуш дарий. Дерриг а Исраилан халкъ соьга, хин волчу паччахье санна, хьоьжуш Ӏаш дара. Амма хӀара паччахьалла, соьгара дӀа а даьлла, сан вешина кхечи, хӀунда аьлча иза Везачу Элера кхаьчна дара цунна[+]. 16Ткъа хӀинца цхьа хӀума доьху ас хьоьга, ахьа иза дӀа ма татталахь».

«Ала хьайна», – элира Бат-ШабаӀа.

17[+]ТӀаккха Адан-ЯхӀус элира: «Ас доьху хьоьга Сулим-паччахье дехар дар, хӀунда аьлча цо ахьа аьллачунна дуьхьало йийр яцара. Суна цуьнгара шунамхо йолу АбишагӀ сайна йига пурба дезара»[+].

18«Дика ду, – элира Бат-ШабаӀа, – хьан дуьхьа доьхур ду ас паччахье».

19Иза а аьлла, Бат-ШабаӀ Сулим-паччахьна тӀе яхара Адан-ЯхӀус аьлларг дӀадийца. Паччахь, хьала а гӀаьттина, цунна хьалха охьа а таьӀна, шен паччахьан гӀанта тӀе юха а охьахиира. Паччахьан нанна Бат-ШабаӀна а деара гӀант, тӀаккха иза паччахьна аьтту агӀор охьахиира. 20Бат-ШабаӀа элира: «Сан цхьа жима дехар дара хьоьга, кхочуш ца деш ма дитахьара ахьа иза».

«Деха, сан нана, дуьхьало йийр яц ас хьан дехарна», – элира Сулим-паччахьо.

21ТӀаккха нанас элира: «Шунамхо АбишагӀ хьайн вешина Адан-ЯхӀуна зуда хилийта дӀалохьа».

22Сулим-паччахьо, шен нене жоп луш, элира: «ХӀунда доьху ахьа Адан-ЯхӀуга шунамхо йолу АбишагӀ яхийтар? ТӀаккха-м и ехна ца Ӏаш, паччахьалла а дӀадалар хӀунда ца доьху ахьа цунна. Иза сан воккхах волу ваша ма ву? Цунна и ехарца динан да волчу Абу-ЯтӀарина а, Царуятан кӀантана Йоабана а паччахьалла доьхуш ю хьо»[+]. 23ТӀаккха Сулим-паччахьо, Везачу Элах дуй бууш, элира: «Дала, Шен лааме хьаьжжина, луьра таӀзар дойла суна, и дешнаш Адан-ЯхӀус шен Ӏожаллина ца аьллехь. 24Везачу Эло со сайн ден Дауд-паччахьан гӀанта тӀе охьахаийна. Ша делла долу дош Цо кхочушдина, суна а, сан доьзална а паччахьалла а делла. Цу дийна волчу Везачу Элах чӀагӀо йо ас тахана Адан-ЯхӀу лийриг хиларх!»[+]

25ТӀаккха Сулим-паччахьо ЯхӀу-ЯдаӀан кӀант БенъяхӀу вахийтира иза вен. Цо Адан-ЯхӀу вийра[+].


Абу-ЯтӀарина таӀзар дар а, Йоабан валар а

26[+]Динан дега Абу-ЯтӀарига Сулим-паччахьо элира: «Хьо вен хьакъ дара, амма хьайн лаьтта тӀе Ӏанатот-гӀала[*] дӀаваха могуьйту ас хьуна. Сан дас хьегна болу баланаш а хьоьгуш, сан дена Даудана хьалха вайн Хьалдолчу Элан деза тӀорказ ахь лелийна дела, цкъа хӀинца ца воьйтуш вуьту ас хьо»[+]. 27[+]Динан да Абу-ЯтӀари Далла гӀуллакх деш волчуьра дӀаваьккхира Сулим-паччахьо. Иштта кхочушхилира Шилун олучу меттигехь Ӏелех а, цуьнан тӀаьхьенах а аьлларг[*][+].

28Сулим-паччахьо динчух лаьцна Йоабана а хезира, хӀунда аьлча иза а вара Абушаламехьа а воцуш, Адан-ЯхӀугахьа бевллачарна юкъахь. ТӀаккха цо, ведда Везачу Элан Четар чу а ваьлла, сагӀа доккхучу кхерчан маӀаш схьалецира[+]. 29Йоаб, ведда вахана, Везачу Элан четар чохь, сагӀа доккхучу кхерчан маӀаш а лаьцна, лаьтташ ву аьлла, Сулим-паччахье дӀахаийтира. ТӀаккха Сулим-паччахьо ЯхӀу-ЯдаӀан кӀант БенъяхӀу хьажийра цига, – «ГӀой, Йоаб виэ», – аьлла. 30БенъяхӀус, Везачу Элан четарна чу а ваьлла, Йоабе элира: «Паччахьо аравала боху хьоьга!»

Вукхо жоп делира: «ХӀан-хӀа, суна кхузахь вала лаьа».

БенъяхӀус паччахье дӀадийцира Йоаба шега аьлларг.

31ТӀаккха паччахьо БенъяхӀуга омра дира: «Цо боххург дей, вен а вей, дӀаволла иза. Иштта со а, сан ден тӀаьхье а паргӀатъер ю Йоабера баьллачу бехках, хӀунда аьлча цо бехк боцучу нехан цӀий Ӏанийна[+]. 32Сан дена Даудана ца хууш, шел дуккха гӀоле а, дог цӀена а волу, цхьа а бехк боцу ши стаг, тур тоьхна, вийнера цо. Уьш бара исраилхойн эскаран хьаькам хилла волу Неран кӀант Абунар, яхӀудхойн эскаран хьаькам хилла волу ИтӀаран кӀант Ӏамасаъ[+]. 33Церан Ӏаьнна цӀий Йоабан коьрта тӀе а, цуьнан тӀаьхьенна тӀе а дужийла абаденналц. Ткъа Даудана а, цуьнан тӀаьхьенна а, цуьнан цӀенна а, цуьнан паччахьаллина а Везачу Элера маршо хуьлийла абаденналц!»

34ТӀаккха ЯхӀу-ЯдаӀан кӀанта БенъяхӀус вахана Йоаб вийра. Иза шен цӀерачу яьссачу аренгахь дӀавоьллира. 35Цул тӀаьхьа ЯхӀу-ЯдаӀан кӀант БенъяхӀу Йоабан метта эскаран хьаькам вахийтира Сулим-паччахьо. Ткъа динан да волу ЦӀадукъа Абу-ЯтӀарин метта динан коьрта да хӀоттийра цо[+].


ШамаӀин валар

36ТӀаккха ШамаӀи схьавалаве аьлла, омра дира Сулим-паччахьо. ШамаӀига Сулим-паччахьо элира: «Хьайна Ярушалайм-гӀалахь цӀа а дай, кхузахь Ӏе, кхузара цхьана а метте дӀаса а ма вала[+]. 37Нагахь хьо, кху гӀалин чуьра ара а ваьлла, Кхидрун-хих дехьа валахь, хьо вуьйр ву, ткъа иза хьан-хьайн бехкенна а хир ду»[+].

38ШамаӀис паччахье жоп делира: «Дика ду, сан паччахь волу олахо, ахьа омра ма-дарра, иза кхочушдийр ду хьан лай волчу аса». Иштта дикка хан яллалц Ӏийра ШамаӀи Ярушалаймехь.

39Амма, кхо шо даьлча, ШамаӀин ши лай Гати-гӀалин паччахь волу МаӀхин кӀант Ахаш волчу ведда дӀавахнера. ТӀаккха ШамаӀига хаам бира, хьан ши лай Гати-гӀалахь ву аьлла[+]. 40ШамаӀи, гӀаьттина, шен вир а йоьжна, Гати-гӀала Ахаш волчу шен ши лай схьалаха вахара. Иштта, и шен ши лай а валош, Гати-гӀалара юхавирзира ШамаӀи. 41Ткъа Сулим-паччахьна тӀедаьхьнера, ШамаӀи, Ярушалаймера Гати-гӀала а вахана, юхавирзина аьлла. 42Паччахьо, шен ялхошка ШамаӀи схьа а валавайтина, элира цуьнга: «Везачу Элах дуй ца биънера аса, хьоьга дӀа а хоуьйтуш, нагахь хьо миччанхьа а гӀала чуьра аравалахь, цу дийннахь хьо лийр ву аьлла? Ткъа ахьа соьга: „Дика ду. Ахь боххург дийр ду ас“, – элира. 43Ас хьайга, Везачу Элана хьалха дуй бууш, дина омра кхочуш хӀунда ца дира ахьа?»[+] 44ТӀаккха паччахьо кхин а элира ШамаӀига: «Хьуна а, хьан дагна а хаьа сан дена Даудана айхьа дина вон. Ахьа йина хӀуьттаре хьайн коьрта тӀе ерзайойла хьуна Везачу Эло![+] 45Ткъа Сулим-паччахь декъал хуьлийла! Даудан тӀаьхьенан паччахьалла меттах ма долийла Везачу Элана хьалха абаденналц!»[+]

46ТӀаккха ЯхӀу-ЯдаӀан кӀанте БенъяхӀуга Сулим-паччахьо омра дира, ШамаӀи ве аьлла. Вукхо, вахана, иза вийра. Иштта велира ШамаӀи.

Цу хенахь дуьйна Сулим-паччахьан паччахьалла чӀагӀделла лаьтташ дара.

#### 3


Сулим-паччахьан доӀа


(2 Шерашкахь 1:3-12)

1[•]Мисар-мехкан паччахь волчу пирӀунца гергарло тесира Сулим-паччахьо, цуьнан йоӀ шена а ялийна. Шен паччахьан цӀа а, Везачу Элан цӀа а, керт а, Ярушалайм-гӀалина гонах йолу тӀулган керт а дӀахӀоттаяллалц, Даудан гӀала ялийра Сулим-паччахьо пирӀунан йоӀ[+]. 2Везачу Элан цӀе язъян лерина долу цӀа цкъа хӀинца а дина дӀахӀоттоза дара, цундела халкъо цкъачунна гунаш тӀехь доккхура сагӀа. 3Шен дас Дауда шена ма-хьеххара, дерриг а кхочушдеш, Везачу Эле шен болу безам гойтура Сулим-паччахьо. Амма Сулим-паччахьо ша а цкъа хӀинца Везачу Элана сагӀа дар а, хаза хьожа йогӀу хӀума ягийтар а сагӀа доккхучу гунаш тӀехь дора[+].

4Иштта, шен ГавӀон цӀе йолчу гӀала вахара Сулим-паччахь, цигахь сагӀа даккхархьама, сагӀа даккхаран коьрта барз оцу гӀалахь лаьтташ болу дела. Цигахь долчу сагӀа доккхучу кхерчан тӀехь эзар дийнат дагоран сагӀа доккхура Сулим-паччахьо[+]. 5ГавӀон-гӀалахь, Сулим-паччахь вижна волуш, гӀенах Дела дуьхьалхӀоьттира цунна. «Деха хьайна луъург», – элира Дала[+].

6Ткъа Сулим-паччахьо жоп делира: «Хьайн лай волу сан да Дауд Хьуна хьалха тешаме а, бакъахьара а, дог цӀена а леларна, Ахь цунна доккха дика дина. Цунна кӀант а велла, иза, хӀинца долуш ма-дарра, цуьнан паччахьан гӀантана тӀе а хаийна, Ахь цунна дина и доккха дика цунна тӀехь битира Ахьа. 7Ткъа хӀинца, сан Веза Дела, Хьайн лай волу со дӀахӀоттийна Ахьа, паччахь а вина, сан ден Даудан метта. Амма со хӀинца а бер санна ву. Сан хӀинца а хьекъал ца кхочу, айса дан дезарг кхочушдан[+]. 8Ахьа хаьржина долчу, дагардина ца валлал дукха долчу Хьан халкъана юкъара Хьан лай ву со[+]. 9Доьху Хьоьга, лохьа Хьайн лай волчу суна хьекъалалла, Хьан халкъана юкъахь нийсаниг лело а, кхелахо хила а. Ӏамавехьа со дика а, вон а къасто. И хьекъал ца хилча, хӀокху Хьан оццул дукха долчу халкъана тӀехь урхалла хьаьнга далур ду?»[+]

10Сулим-паччахьо дехначунна резахилира Веза Эла. 11Дала элира цуьнга: «Ахьа хьайн дуьненахь йоккху хан яхъяр а ца доьхуш, хьайна хьал хилийтар а ца доьхуш, хьайн мостагӀийн синош хӀаллакдар а ца доьхуш, хьайна хьекъал-кхетам балар дехарна, кхел ечу хенахь нийса сацам бархьама, 12лур ду Ас хьуна ахьа доьххург. Ас лур ду хьуна хьекъаллий, кхетаммий, кхин хьо саннарг хьол хьалха цкъа а ца хиллачу тайпана а, кхин хӀинца чул тӀаьхьа хьо саннарг хир а воцучу тайпана а[+]. 13Ахьа ца дехнарг а лур ду Ас хьуна. Алссам хьал а, сийлалла а лур ду Ас хьуна, хьо велла дӀаваллалц, хьо санна паччахь кху дуьненахь кхин хир воцучу тайпана[+]. 14Нагахь хьо Сан некъашца а лелахь, Ас тӀедехкинарш а, Сан весеташ а кхочушдеш хьо лелахь, хьан да Дауд ма-леллара, Ас яхйийр ю хьан вахаран хан а»[+].

15Ша самаваьлча, Сулим кхийтира, иза гӀан хиллий. ТӀаккха Ярушалайм-гӀала юха а вирзина, Везачу Элаца бинчу бертан тӀорказна хьалха а хӀоьттина, шен а, халкъан а сагӀа доккхучу кхерчана тӀехь сагӀа даьккхира Сулим-паччахьо. Уьш дара дийнаташ дагоран а, бертан а сагӀанаш. ТӀаккха доккха той хӀоттийра паччахьо шен массо а ялхошна[+].


Сулим-паччахьан хьекъалалла

16Цкъа, Сулим-паччахьна тӀе а еана, цунна хьалха дӀахӀоьттира нахаца лела ши зуда. 17Цу шиннах цхьаммо элира: «Сан олахо, со а, хӀара зуда а цхьана цӀа чохь Ӏаш ю. ХӀара зуда а йолуш, аса оцу цӀенна тӀехь бер динера. 18Ас бер дина кхоалгӀачу дийнахь хӀокху зудчун а бер хилира. Оцу цӀахь тхойшиъ йоцург кхин цхьа а адам дацара. 19Буса хӀокху зудчун кӀант, хӀара цунна тӀетовжар бахьана долуш, велира. 20Ткъа буьйсанна, хьан лай йолчу суна наб кхеттачул тӀаьхьа, сан кӀант дӀа а эцна, иза шен некхана тӀе а виллина, шен велла волу кӀант сан некхана тӀе виллина цо. 21Ӏуьйранна, сайн кӀант вакхо со хьалагӀаьттича, иза велла карийра суна. Амма дикка цуьнга хьаьжча, иза аса вина сайн кӀант воцийла а хиира суна».

22ТӀаккха вукху зудчо элира: «ХӀан-хӀа, сан кӀант дийнаниг ву, ткъа хьайниг велларг ву».

Ткъа дуьххьарлерчу зудчо бохура: «ХӀан-хӀа, хьайниг ву велларг, дийнаниг сан кӀант ву».

Иштта паччахьна хьалха къуьйсуш яра и ши зуда.

23ТӀаккха паччахьо элира: «Шу шиннах хӀораммо а боху дийна долу бер шен ду, тӀаккха шух хӀораммо а боху делларг шен бер дац. 24Схьадал суна тур», – элира паччахьо. Тур схьадеара паччахьна. 25«Вай хӀинца хӀара дийр ду, – элира паччахьо, – и дийна долу бер хада а дай, ах а даккхий, цунах ши дакъа де. ТӀаккха хӀора зудчунна цхьацца дакъа дӀало».

26ТӀаккха далаза бер долчу зудчун, шен кӀанте болчу безамна а, цунах чӀогӀа къахетарна а, кийра багийра. Оцу зудчо жоп делира: «Сан олахо! Ма дейша и бер, иза дийна а долуш дӀалойша оцу зудчунна».

Ткъа шолгӀачу зудчо элира: «Я суна а, я цунна а ма кхочийла и кӀант. Вей, дӀаваккха аша иза!»

27ТӀаккха, жоп луш, паччахьо элира: «И бер, ден а ца дуьйш, хӀокху зудчунна дӀало аш. ХӀара ю кху кӀентан нана!»

28Паччахьо йинчу кхелах лаьцна Исраил-мехкан дерриг а халкъана дӀахезира. Цу хенахь дуьйна наха Сулим-паччахь чӀогӀа лара а лорура, уьш цунах оза а лора. ХӀунда аьлча нахана гира, бакъдолчуьнца паччахьалла лелорхьама, Дала Сулим-паччахьна хьекъал деллийла[+].

#### 4


Сулим-паччахьан пачхьалкхехь хилла болу коьрта хьаькамаш

1Цу тайпана, берриг а Исраил-махкана тӀехь паччахь хилира Сулимах. 2Сулим-паччахьан го иштта бара:

динан да волчу ЦӀадукъин кӀант Ӏазар-ЯхӀу;[+]
3Шайшаан кӀентий Элихьорап а, АхьъяхӀу а – уьш бара кехаташ яздархой;
Ахьлудан кӀант ЯхӀушапти, пачхьалкхан гӀуллакхех лаьцна яздархо;[+]
4ЯхӀу-ЯдаӀан кӀант БенъяхӀу, эскаран хьаькам волу;
динан дай болу ЦӀадукъа а, Абу-ЯтӀари а;[+]
5Натин кӀант Ӏазар-ЯхӀу – иза мехкадайн куьйгалхо вара;
Натин кӀант Зубади – иза динан да а, паччахьан юххера хьехамча а вара;[+]
6Ахьишар – иза паччахьан цӀентӀехь хьаькам вара;
Ӏабдин кӀант Адунурам, беза белхаш бойтучу нахана тӀехь куьйгалхо волу[+].

7Берриг а Исраил-махкана тӀехь Сулим-паччахьо дӀахӀоттийна шийтта мехкада вара. Цара сурсаташ дӀакхачадора паччахьна а, цуьнан цӀенна а. Царах хӀораммо а шеран цхьана баттана догӀу сурсаташ латто дезара. 8Церан цӀераш иштта яра:

лаьмнашкахь болчу Эпрайм-махкахь мехкада волу Бен-Хьур.
9Бен-Декъар вара Макхац, ШаӀалбан, Байт-Шамаш, Эйлон, Байт-Хьанан цӀераш йолу гӀаланаш юкъайогӀучу мехкан мехкада.
10Бен-Хьесад вара Арубат олучу а, Соха а гӀаланийн а, Хьепар олучу берриг а мехкан мехкада.
11Бен-Абунадиб вара берриг Напат-Дор олучу мехкан мехкада. Ткъа Сулим-паччахьан йоӀ ТӀапат цуьнан зуда яра[+].
12Ахьлудан кӀант БаӀана вара ТаӀнак а, МагӀидда а олучу гӀаланийн а, берриг Байт-Шеан цӀе йолчу мехкан а (иза бара ИзраӀал-гӀалина лахахь йолчу ЦӀартан-гӀалина юххехь), Байт-Шеан-махкара дуьйна болалуш Абел-Мехьал а, ЯкхмаӀам а олучу гӀаланашна тӀекхаччалц болчу мехкийн да[+].
13Бен-ГӀебар вара ГалӀадан Рамат-гӀалин гонах болчу мехкийн мехкада. Оцу мехкашна юкъайогӀура ГалӀад-махкахь йолу Маннашан кӀентан Яиран ярташ. Иштта АргӀаб цӀе йолу Башан-махкахь йолу меттиг а, цӀестан гӀораш долуш, лекха керташ йолу кхузткъа йоккха гӀала а яра цу юкъайогӀуш[+].
14Ӏиддин кӀант Ахьинадаб Махьанайм цӀе йолчу мехкан да вара.
15Наптал-махкахь мехкада вара АхьимаӀац. Цо Сулим-паччахьан йоӀ Басамат йигнера шена.
16Хьушайн кӀант БаӀана вара Ашар-мехкан а, БеӀалт-юьртан а мехкада.
17Иссархан-мехкан да вара Парухьан кӀант ЯхӀушапти.
18Элан кӀант ШамаӀи Бен-Яман-мехкан мехкада вара.
19Эмархойн паччахьан Сихьонан а, Башан-мехкан паччахьан ӀовгӀин а хиллачу ГалӀад-мехкан мехкада вара Урин кӀант ГӀебар.

ЯхӀуд-махка тӀехь а цхьа мехкада хӀоттийнера[+].


Сулим-паччахьо олалла дечу хенахь хилла беркат

20ЯхӀуд-махкахь а, Исраил-махкахь а, хӀордан йистера гӀум санна, алсамдаьлла дебнера халкъ. И адамаш юуш, молуш, самукъадолуш дара[+]. 21[+]Эпрат-хин тӀера дӀадоладелла пӀелаштамхойн махкана тӀекхаччалц а, Мисар-мехкан дозане кхаччалц а йолчу меттигашкарчу массо а паччахьна тӀехь олалла дора Сулим-паччахьо. Оцу пачхьалкхаша Сулим-паччахь дӀакхалхалц массо а тайпана сурсаташ а, кхин долу хьал а латтадора, гӀуллакх а дора цунна[+].

22Сулим-паччахьна а, паччахьан цӀентӀехь цунна гӀуллакх деш болчарна а, хӀора дийнахь юучунна оьшуш йолу хӀума иштта яра: бӀе шовзткъе итт гали кӀен дама а, кхо бӀе гали кхин тайпана долу дама а, 23итт бустийна сту а, жа тӀера цхьа бӀе уьстагӀ а. Уьш доцург кхин а сеш, масарш, лунаш, дустийна зӀакардаьхни а дара.

24Сулим-паччахьан олаллехь дара Эпрат-хина малхбузехьара агӀор болчу Тапсахь-гӀалара дуьйна Ӏази-гӀала кхаччалц долу мехкаш. Оцу Эпрат-хина сехьа агӀор долчу мехкашкара паччахьашна а тӀехь олалла деш вара Сулим-паччахь. Гонах долчу кхечу дерриг а мехкашца а машарехь Ӏаш вара Сулим-паччахь[+]. 25Иштта, ЯхӀуд-мехкан а, Исраил-мехкан а адамаш Дан-гӀалара дуьйна Беар-ШабаӀ-гӀала кхаччалц хӀора а шайн-шайн кемсийн а, инжир-диттийн а ӀиндагӀашкахь тийна-маьрша Ӏаш бара, Сулим-паччахь дийна мел ву[+].

26[+]Йиъ эзар[*] гӀудалкх южу дойн керт а, шийтта эзар дин[*] а бара Сулим-паччахьан[+]. 27Цуьнан шийтта мехкадас шеран шийтта беттан хӀора баттахь цхьаццаммо Сулим-паччахьна а, цуьнца цхьаьна шуьне охьаховшуш болчарна а оьшшург латтадора. Иштта, цара цхьа а хӀума ца оьшуьйтура цунна. 28Говрашна а, кхин долу мохь тӀе буьллу дийнаташна а оьшуш йолу йол а, мукх а хӀораммо шайн-шайн рогӀехь тӀебахьара паччахьна ян езачу меттиге. 29ХӀордан йистера гӀум йолччул боккха кхетам а, шортта хьекъалалла а деллера Дала Сулим-паччахьна. 30Малхбалехьарчу дерриг а халкъийн а, берриг а Мисар-мехкан халкъан а хьекъалал а сов дара Сулим-паччахьан хьекъалалла[+]. 31[+]Иза массо адамал а хьекъалдолуш вара. Сулим-паччахьан хьекъалалла Ӏезарахьахо волчу Этанан а, Махьалан кӀентий болчу ХӀайманан а, Калкалан а, ДардаӀан а хьекъалаллел а сов дара. Сулим-паччахьан цӀеран сийлалла хьалаяьллера гонах долчу дерриг а халкъашна юкъахь[+]. 32[+]Сулим-паччахьо кхо эзар кица а, цхьа эзар пхи илли а аьллера[+]. 33Цо дуьйцура диттех лаьцна хаза хӀуманаш, Ливанун-махкахь долуш долчу баганан диттах лаьцна дӀаволавелла, поппарца боьттинчу пенах схьаюьйлучу бецех лаьцна а олуш. Сулим-паччахьо дуьйцура дийнатех а, олхазарех а, текхаргех а, чӀерех а лаьцна долу хӀуманаш. 34Сулим-паччахьан хьекъалаллех лаьцна хезначу дуьнен чуьра массо а паччахьаша хьажийна болу, массо а къаьмнех болу нах оьхура Сулим-паччахье ладогӀа[+].

#### 5


Сулим-паччахьо Делан цӀа дан а, керт ян а кечам бар


(2 Шерашкахь 2:1-18)

1[•]Цора-гӀалин паччахь волу Хьирам Дауд-паччахь дийна волчу хенахь цуьнан доттагӀа вара. Ткъа хӀинца, Дауд-паччахьан метта цуьнан кӀант Сулим паччахьалла дарна къобалвина аьлла, шена хезча, Хьирама шен геланчаш бахийтира цунна тӀе[+]. 2ТӀаккха Сулим-паччахьо уьш юхахьовсийра, Хьирам-паччахье ала дезарг дӀа а олуш:

3«Хьуна хууш ду, шен Везачу Делан цӀе язъян лерина долу цӀа дӀахӀоттадойла ца хилира сан ден Даудан. ХӀунда аьлча цуьнан тӀом бан дийзира гобаьккхина долчу халкъашца, Везачу Эло, толам а баккхийтина, мостагӀий когаш кӀел охьабахккалц[+]. 4Ткъа хӀинца сан Везачу Дала синтем белла суна массо а агӀор. ХӀинца бац я мостагӀий, я кхин дуьхьало ян а хӀумма дац[+]. 5[+]Иштта, хӀинца сайн Везачу Делан цӀе язъян лерина долу цӀа дан сацам бира ас, Везачу Эло сан дега Дауде ма-аллара. Везачу Эло цуьнга аьллера: „Аса хьан метта паччахьан гӀанта тӀе охьахаор волчу хьан кӀанта дӀахӀоттор ду Сан цӀе язъян лерина долу цӀа“[+]. 6Ткъа ахьа омра дехьа, Ливанун-махкара баганан дитташ суна хедадайта. Сан ялхоша хьан ялхошца цхьаьна болх бийр бу. Ткъа аса ахьа хӀоттор боллу мах дӀалур бу хьан ялхоша бийр болчу балхах, хӀунда аьлча тхан бац шун цӀаданхой санна болу дика дечиг-пхьераш».

7Хьирам-паччахьо, шена Сулим-паччахьан и дешнаш хезча, чӀогӀа хаза а хетта, элира: «Баркалла ду Везачу Элана, Цо Даудана иштта хьекъал долуш кӀант валарна, оцу сийлахьчу халкъана тӀехь цуьнга олалла дайтархьама!» 8ТӀаккха Хьирам-паччахьо ялхой бахийтира Сулим-паччахье дӀаала:

«Аса ладуьйгӀира ахьа дечу дехаре. И хьан диттех лаьцна болу лаам ас кхочушбийр бу. Баганан дитташ а, зоьзан дитташ а доуьйтур ду ас хьуна. 9Сан ялхоша, Ливанун-махкара дӀа а даьхьна, хӀордана тӀе дахьар ду уьш, цигара дӀа ас бурамашца кхачадойтур ду уьш кхачо деззачу меттиге, цигахь тӀекӀел а дохкуш. ТӀаккха аша уьш цигара схьаоьцур ду. Амма ахьа а кхочушбе сан лаам, сан цӀенна оьшуш болу кхача боуьйтуш».

10Иштта Хьирам-паччахьо, шега Сулим-паччахьо ма-деххара, баганан дечиг а, зоьзан дечиг а латтайора. 11Ткъа Сулим-паччахьо бӀе эзар гали кӀа а, цхьа эзар биъ бӀе чами тоьлла долу зайтдаьтта а дохьуьйтура хӀора шарахь Хьирам-паччахьан цӀахь мел волчунна. 12Ша лур ду ма-аллара, Везачу Эло хьекъал деллера Сулим-паччахьна. Иштта машар бара Хьирам-паччахьна а, Сулим-паччахьна а юкъахь. Цара вовшашна юкъахь барт бира[+].

13ТӀаккха Сулим-паччахьо Исраил-мехкан дерриг а халкъана тӀедожийра ткъе итт эзар стаг белхаш байта гулвар[+]. 14[+]ТӀаккха уьш хийца а хуьйцуш, итт-итт эзар хӀора баттахь Ливанун-махка болх бан бохуьйтура. Цара цхьана баттахь болх бора, ткъа шина баттахь уьш цӀахь Ӏара. Адунурама куьйгалла дора царна тӀехь[+]. 15Кхин кхузткъе итт эзар стаг деза кира лелош а, везткъа эзар стаг лаьмнашкахь тӀулг боккхуш а вара Сулим-паччахьан. 16Уьш боцурш кхин а кхо эзар кхо бӀе хьаькам вара оцу белхаш бечу нахана тӀе хӀоттийна, царна а, цара бечу балхана а тӀехьожуш. 17Даккхий деза тӀулгаш доуьйтура Сулим-паччахьо, тӀаккха уьш тӀулган говзанчашка нисдойтура, Везачу Элан цӀе язъян лерина долчу цӀийнан бух боттийтархьама[+]. 18И дитташ а, тӀулгаш а хьакха а хьокхуш, кечдеш бара Сулим-паччахьан а, Хьирам-паччахьан а белхалой а, Гебал-гӀалара пхьераш а. Кхаа шарахь кечдира цара уьш, Делан цӀа дӀахӀотторхьама[+].

#### 6


Делан цӀа дӀахӀоттор

1[•]Исраилан халкъ Мисар-махкара схьадирзина диъ бӀе дезткъа шо даьлча, Везачу Элан цӀа дан долийра Сулим-паччахьо. Иза дара Сулим Исраил-мехкан паччахь хӀоьттина доьалгӀа шо долуш, Зив олучу шеран шолгӀачу баттахь. 2Сулим-паччахьо Везачу Элан цӀе язъян дечу цӀийнан дахалла кхузткъа дол, шоралла ткъа дол, лакхалла ткъе итт дол барам бара. 3ЦӀенна хьалха йина уче яра. Иза цӀийнан дохалле а, шоралле а терра ткъа дол еха а, итт дол шуьйра а яра. 4ЦӀенна чохь кораш динера, уьш, чекх са а гуш, шу а болуш, къевлина дара[+]. 5ЦӀенна тӀехиттина гӀишлош йира. Чухулара езачу чоьнна гонах а йолуш, агӀонаш тӀехь гобаьккхина яра оцу гӀишлойн чоьнаш. ГӀишлойн тӀехиттина чоьнаш лакхалла тӀекӀелйина яра, кхо гӀат а долуш[+]. 6Хьалхарчу гӀатан шоралла пхи дол, шолгӀачу гӀатан ялх дол, ткъа кхоалгӀачу гӀатан шоралла ворхӀ дол бара. Цу тӀе хоьттина йолчу гӀишлона тӀедехкина долу тӀеш Везачу Элан цӀийнан оганна чу ца диссийнера. И тӀеш оцу тӀехоьттиначу оганийн терхина тӀедехкинера. 7Везачу Элан цӀа дечу хенахь, тӀулгаш, лаьттах шаьш схьадохучу меттехь кеч а дой, схьадахьара. Белхалоша я жӀов етташ, я диг тухуш, я кхин долу эчиг вовшахдетташ татанаш ца дора и цӀа дечу меттигна уллохь[+]. 8Юккъерачу гӀат[*] тӀе воьдийла цӀийнан аьтту агӀор дара. Цу чу воьдуш, горга а долуш, тӀегӀанаш дара, ткъа оцу чуьра тӀехуларчу кхоалгӀачу гӀат тӀе а цу тайппана долчу тӀегӀанашна тӀехула волура. 9Цу тайппана, дина чекхдаьккхира Сулим-паччахьо Везачу Элан цӀа. ЦӀенна тӀехь баганан диттийн ханнех тхов байтира Сулим-паччахьо. 10ЦӀийнан лакхарчу агӀонашна тӀе хиттиначу чоьнийн лакхалла пхи дол яра. И чоьнаш цӀенна тӀехиттинера баганан диттийн ханнашца.

11ТӀаккха Везачу Элан дош кхечира Сулим-паччахье: 12«Иштта, Сан цӀа деш ву хьо. Нагахь хьо Сан хьехамашца а лелаш, Ас билгалдаьккхинарг а деш, Сан весеташ кхочуш а деш лелахь, Ас кхочушдийр ду Айса хьан дега, Дауде, делла ваӀда[+]. 13Со хир ву Сайн исраилхошна юкъахь. Ас дуьтур дац Сайн долахь долу Исраилан халкъ»[+].

14Цу тайпана, дина чекхдаьккхира Сулим-паччахьо Везачу Элан цӀа.


Делан цӀен тӀехь бина чухулара белхаш


(2 Шерашкахь 3:8-14)

15ЦӀенна чухула долчу пенашна тӀе лаьттара дуьйна тхов тӀе кхаччалц баганан диттийн аннаш туьйхира, ткъа цӀенкъа зоьзан диттийн аннаш туьйхира. 16[+]ЦӀийнан тӀехьа агӀор, йистера ткъа дол барамехь дӀахилош, оганаш а хӀиттийна, чоь йира, цуьнан пенех а, тхевнах а баганан диттийн ханнаш туьйхира. Иза уггар еза чоь яра[+]. 17Оцу чоьнна хьалха агӀор йолу чоь яхалла шовзткъа дол яра. 18Чухула агӀор пенах тоьхначу аннашна тӀехь гӀабакхийн а, дӀаделладеллачу зезагийн а куьцехь суьрташ дара дечигна тӀехь аьгна дина. Массо а агӀор баганан ханнаш тоьхнера, ткъа тӀулг гуш а бацара[+].

19Везачу Элаца бина барт дагабоуьйтуш долу тӀорказ чудиллархьама, йинера и уггар еза чухулара чоь. 20И уггар еза чухулара чоь яхалла а, шоралла а, лакхалла а ткъа дол яра. И чоь ерриг а цӀеначу деших йира. Баганан ханнех бинчу сагӀа доккхучу кхерчана а деши диллира. 21Иштта дерриг цӀа а, чохь цӀена деши а диллина, дӀахӀоттийра. Уггар езачу чухуларчу чоьнна хьалха зӀенаш ехкира, царна тӀе а деши диллира. 22[+]Дерриг цӀенна а, уггар езачу чухуларчу чоьнна а хьалха лаьтташ болчу сагӀа доккхучу кхерчана а деши диллира[+]. 23[+]Уггар езачу чухуларчу чоьнна чохь зайт-диттийн дечигах дина шина каруб-маликан сурт дара. Церан лакхалла итт дол барамехь яра[+]. 24Хьалхарчу каруб-маликан цхьа тӀам а, шолгӀаниг а пхиппа дол барамехь бара. Цхьана тӀома тӀера, вукху тӀома тӀе кхаччалц итт дол барам бара. 25Оццу барамехь а, куьцехь а дара шолгӀачу каруб-маликан сурт а. 26Цхьана каруб-маликан суьртан лакхаллин барам итт дол бара, шолгӀачун а изза барам бара. 27ЦӀийнан чухула йинчу сийлаллин-езачу чохь дӀахӀиттийра оцу каруб-маликийн суьрташ. Церан тӀемаш дӀасадаьржина дара. Цхьаннан тӀам цхьана пенах хьакхалора, ткъа вукхун тӀам дуьхьал болчу пенах хьакхалора. Ткъа важа чухула долу тӀемаш чоьнан юккъехь вовшех хьакхалора. 28Царна тӀе а Сулим-паччахьо деши диллийтира.

29Оцу цӀийнан дерриг а пенашна тӀе, чухула а, тӀехула а, гобаьккхина аьгначу тӀамаршца цу тайпана каруб-маликийн а, хурмин диттийн а, дӀаделладеллачу вастехь долчу зезагийн а суьрташ дехкира. 30Шина цӀа чуьра цӀенкъа тӀе а деши диллира.

31Уггар езачу чухуларчу чоьнна чу воллучохь йолу неӀарш зайт-диттан дечигах йинера, церан пхи са болу гур бара. 32Оцу зайт-диттан дечигах йина йолу неӀаран шина декъа тӀехь а аьгна дина дара маликийн а, диттийн а, делладеллачу зезагийн а суьрташ. Оцу массо хӀуманна а деши диллира. 33Иштта езачу чоьнна чу воллучохь а хӀоттийнера зайт-диттан дечигах йина неӀарш, ткъа церан гураш биъ са болуш бара. 34Кхин ши неӀ яра зоьзан-диттан дечигах йина. Оцу шина неӀаран шишша дакъа меттахдоккхуш дара[+]. 35Царна тӀехь а даьхна каруб-маликийн а, хурмин диттийн а, делладеллачу зезагийн а суьрташ дара. Оцу суьрташна тӀе а цхьатерра аьгна деши диллира. 36ТӀаккха чухулара керт дӀахӀоттийра. Иза хьаькхначу тӀулгийн кхаа могӀанах а, баганан диттийн ханнех бинчу цхьана могӀанах а йинера[+].

37Сулим-паччахь шен дарже веанчу доьалгӀачу шарахь Зив олучу шеран шолгӀачу баттахь бух ботта болийнера Везачу Элан цӀенна. 38Ткъа цхьайтталгӀачу шеран Була олучу баттахь (иза шеран борхӀалгӀа бутт бу) Везачу Элан цӀа дина чекхделира. Ша хила деззачу куьцехь дина дӀахӀоттийра иза. И цӀа Сулим-паччахьо ворхӀ шарахь дира.

#### 7


Сулим-паччахьан цӀа

1Шена а цӀа дайтира Сулим-паччахьо. Иза кхойтта шарахь дина чекхдаккхийтира цо[+]. 2Иштта «Ливанун-мехкан хьун» цӀе йолу паччахьан цӀа дайтира Сулим-паччахьо. Оцу цӀийнан гӀишлойн яхалла бӀе дол, шоралла шовзткъе итт дол, ткъа лакхалла ткъе итт дол яра. Цо цӀа дира баганан дечигах беа могӀарехь дӀахӀиттийначу бӀогӀамашна тӀехь. Ткъа цу бӀогӀамашна тӀехула дехкира баганан диттийн дечигах долу тӀеш[+]. 3Шовзткъе пхеа баганан диттан бӀогӀамашна тӀе пхийтта тӀай диллира моггӀара, оццу диттан дечигах тхов тиллира. 4Дуьхь-дуьхьал болчу шина пенна тӀера кораш кхаа могӀарехь дара. Иштта цхьана пенан хӀора кор вукху пенах долчу корана дуьхьал дара. 5Ерриг неӀарш, неӀарийн гураш еакӀов дара, ткъа кор корана дуьхьал дара кхаа могӀарехь.

6Цо бӀогӀамех уче тӀейира, яхалла шовзткъе итт дол, шоралла ткъе итт дол а йолуш. Ткъа цунна хьалха бӀогӀамашна тӀехь лаба а, неӀсагӀа а дира[+].

7Къаьстина кхин цхьа чоь яра Сулим-паччахьан, цу чохь паччахьан деза гӀант дара хӀоттийна. Оцу чоьнах «кхел еш йолу чоь» олура, хӀунда аьлча цу чохь адамашна кхел йора Сулим-паччахьо. Оцу чуьра цӀенкъа а баганан диттан аннех яра[+].

8[+]Сулим-паччахьан ша Ӏаш волу цӀа кхечу кертахь дара. Иза кхел еш йолчу цӀенна тӀехьа дара, оццу куьцехь дина а дара. И санна цӀа динера Сулим-паччахьо шена ялийна йолчу Мисар-мехкан пирӀунан йоӀана а[+].

9И массо а гӀишлош дезачу тӀулгех йина яра. ТӀулгаш, шина а агӀор херхаца хеда а дина, шайн-шайн барамашкахь нисдина дара. Уьш бух тӀера дуьйна тхов тӀе кхаччалц а, арахьара дуьйна йоккхачу керта чу кхаччалц а дехкина дара. 10ГӀишлойн бух буттуш, деза а, даккхий а тӀулгаш дехкинера. Цхьадерш итт дол шуьйра дара, вуьш – бархӀ дол шуьйра дара. 11ТӀехула а дара нийсса хьаькхна а, шайн-шайн барамехь а долу тӀулгаш. Иштта баганан дечиган тӀеш а дара дехкина. 12Хьаькхна нисдинчу тӀулгех кхо могӀа а, баганан дечигах бина цхьа могӀа а биллина, керт йинера йоккхачу кертана гонах. Иштта Везачу Элан цӀийнан чухула йолчу кертана а, учена а гонах яра цу тайпана йолу керт[+].


Цора-гӀаларчу Хьираман говза болх

13[•]ТӀаккха Цора-гӀалара Хьирам[*] цӀе йолу стаг схьавалавайтира Сулим-паччахьо[+]. 14Иза йисина Ӏаш йолчу цхьана зудчун кӀант вара. Напталан тӀаьхьенах яра и зуда. Хьираман да цорахо вара. Хьирам ша цӀестан пхьар вара. ЦӀастанах муьлхха а хӀума ян говзалла а, похӀма а дара цуьнан. Сулим-паччахь волчу а веана, и дерриг а гӀуллакхаш кхочушдира Хьирама[+].


ЦӀестан ши бӀогӀам


(2 Шерашкахь 3:15-17)

15Кхин а цӀестан ши бӀогӀам бира Хьирама. ХӀора бӀогӀаман лакхалла берхӀитта дол, ткъа гобаьккхина йолу шоралла шийтта дол яра[+]. 16Оцу бӀогӀамашна тӀехула дилла цӀастанах таж доьттира Хьирама. Церан хӀораннан лакхалла пхи дол яра. 17БӀогӀамашна тӀехула динчу таьжнийн куц далийнера, царна тӀе юьйцинчу зӀенех бойнан суьрташ а дина. Уьш хӀора тажана тӀехь ворхӀ-ворхӀ яра. 18ТӀаккха оцу бойнна гонах бӀогӀамашна тӀехь долчу тажана тӀехула цӀастанах дина тӀедехкина ши могӀа наран стоьмаш бара. Оццу кепара а шолгӀачу бӀогӀамна тӀера тажана тӀе а дехкира уьш.

19ЦӀенна хьалхарчу ученех гӀортийна дӀахӀиттийначу хазачу бӀогӀамашна тӀехь таьжнаш дара. Уьш петӀамат-зезагах тардинера, лакхалла диъ дол долуш. 20Оцу шина бӀогӀам тӀехь долчу таьжнашна гонах йолчу бойнна уллохь гобаьккхина могӀанашца тӀедехкина ши бӀе наран стоьмийн куьцехь сурт дара. 21Везачу Элан цӀа чу воллучохь, учехь, цӀестан ши бӀогӀам дӀахӀоттийра Хьирама. Цхьа бӀогӀам къилбехьа хӀоттийра цо, цунна «Якин» аьлла цӀе тиллира Хьирама (и цӀе «Дала дӀахӀоттор» бохучух тера ду). Ткъа важа къилбаседехьа дӀахӀоттийра. Цунах «БоӀаз» элира (иза «Делан нуьцкъалаллех дерг» бохучух тера ду). 22Иштта дехкира оцу бӀогӀамашна тӀе петӀамат-зезаган куьцехь долу таьжнаш.

Иштта чекхбелира Хьираман бӀогӀамаш дӀахӀотторан болх.


ЦӀастанах бина хӀорд


(2 Шерашкахь 4:2-5)

23ТӀаккха лалийначу цӀастанах дукха боккха яй бира Хьирама. Цуьнан цхьана йистера вукху йисте кхаччалц болу барам итт дол бара. Пхи дол кӀорга а бара иза. Оцу ен го ткъе итт дол бара[+]. 24Цуьнан йистошкахула гобаьккхина шина могӀара дехкина цӀестан гӀабакхийн суьрташ дара. И суьрташ оцу енаца цхьаьна ийна дара[+]. 25И боккха цӀестан яй шийтта цӀестан старана тӀехь лаьтташ бара. Кхо цӀестан сту къилбаседехьа берзийна бара, кхин кхоъ малхбузехьа, важа кхоъ къилбехьа, бисина кхоъ малхбалехьа берзийнера. ЦӀестан яй церан баккъашна тӀе биллина бара, ткъа стерчийн тӀехьенаш ен бухан юккъехьа ерзийна яра. 26Оцу ен стоммалла куьйган кераюккъалц яра, ткъа цуьнан йистош дӀаделладеллачу петӀамат-зезаган куьцехь дара. Оцу ена чу кхузткъе итт эзар чами кхоччуш хи доьдура.


ЦӀестан кӀелхӀотторгаш

27ТӀаккха итт цӀестан кӀелхӀотторг йира Хьирама. Уьш, чкъургаш тӀехь а йолуш, меттахъяхалуш яра. ХӀора кӀелхӀотторган яхалла а, шоралла а диъ дол, ткъа лакхалла кхо дол яра. 28И кӀелхӀотторгаш иштта йинера: церан деакӀов пенаш дара, уьш гурашна тӀе хаийнера. 29Гурашна чухула долчу пенашна тӀе а, гурашна тӀе а лоьмийн а, стерчийн а, каруб-маликийн а суьрташ дехкинера. Ткъа оцу лоьмийн а, стерчийн а суьрташна лакхахула а, лахахула а цӀастанах дина дикка дӀасадаьржина долу таьжнаш дара. 30ХӀора кӀелхӀотторган йиъ-йиъ чкъург а, семанаш а яра. ХӀора сонехь ена тӀехуттуш йина гӀортораш яра. Оцу гӀорторашна тӀехь цӀастанах дина тӀедиллина таьжнаш дара. 31Ткъа гӀорторана тӀехула даьккхина Ӏуьрг дара, цхьа дол хиллал кӀорга а долуш. И Ӏуьрг горга дара, цуьнан гонан барам цхьа дол ах дол бара. Ӏуьргашна тӀехула аьгна даьхна суьрташ дара. КӀелхӀотторган агӀонашна тӀера пенаш, горга а доцуш, деакӀов дара. 32Пенашна кӀел йиъ чкъург яра, ткъа церан семанаш гӀорторашна тӀе чӀагӀйина яра. ХӀора чкъурган гонан шоралла цхьа дол ах дол барамехь яра. 33ХӀора чкъург яра гӀудалкхийн чкъургаш санна йина. Семанаш а, чкъурган хӀазарш а, чӀораш а, чкъурган милкаш а цӀастанах йина яра. 34ХӀора кӀелхӀотторган беа сонехь цхьацца гӀортор яра. Ткъа хӀора гӀортор оцу кӀелхӀотторгах цхьаьна хоьттина йина яра. 35КӀелхӀотторган боххьехь бина горга гу бара. Цуьнан лакхаллин барам ах дол бара, иза а тӀехӀоьттина, дийна цхьаъ болуш санна, боьттина бара кӀелхӀотторгана тӀе. 36Оцу кӀелхӀотторган пенаш тӀехь а, массо а меттиг йоллучохь а каруб-маликийн а, лоьмийн а, хурманийн диттийн а, аьгна даьхна суьрташ дехкира Хьирама. 37Иштта, итт кӀелхӀотторг йинера Хьирама. Уьш ерриш а цӀастанах йоьттина яра, церан хӀораннан а цхьа барам а бара, цхьа кеп а яра.

38[+]ТӀаккха цӀестан итт юьхь-куьг дуьлург йира Хьирама, уьш хӀора а диъ дол барамехь яра. ХӀора юьхь-куьг дуьлургана чу биъ бӀе чами хи доьдура. Уьш оцу йина дӀахӀоттийна йолчу итт кӀелхӀотторгна тӀе йиллира. 39Пхи кӀелхӀотторг къилбехьа агӀор, ткъа важа пхиъ къилбаседехьа, аьрру агӀор дӀахӀоттийра Хьирама. Везачу Элан цӀийнан къилба-малхбалехьа агӀор дӀахӀоттийра цо чохь хи долу и боккха цӀестан яй.


Везачу Элан цӀа а, керт а хазъян Хьирама йина хӀуманаш


(2 Шерашкахь 4:11–5:1)

40Иштта Хьирама кхин а дира тесаш, кегий белаш, кегий кедаш. ТӀаккха чекхбехира Хьирама Везачу Элан цӀийнан кертахь Сулим-паччахьна беш болу берриг а белхаш[+].

41Иштта ши бӀогӀам а буьйгӀира Хьирама,
царна гонах таьжнийн ши го а бира.
ТӀаккха оцу таьжнийн суьрташ тӀедехкина долчу бӀогӀамийн боххьехь бойнан ши сурт диллира цо.
42Оцу бойнан шина суьрта тӀе диъ бӀе цӀестан нар-стоьмаш дира Хьирама. И стоьмаш оцу бӀогӀамашна тӀе дехкинчу таьжнашна тӀерачу бойнийн суьрташ тӀе дехкира шишша могӀа.
43Иштта йира цо итт юьхь-куьг дуьлург, шайна бухахь итт кӀелхӀотторг а йолуш.
44Хи чудотта цхьа цӀестан яй, цунна бухара шийтта цӀестан сту а,
45тесаш а, белаш а, кедаш а дира Хьирама.

Везачу Элан цӀийнан кертахь мел йина хӀума а, заьнгала динчу цӀастанах йинера цо Сулим-паччахьна. 46И дерриг а хӀума Йордан-хин йистехь, сацкъаран латта тӀехь йоттийтира Сулим-паччахьо. Иза дара Сакхат а, ЦӀартан а олучу меттигашна юккъехь[+]. 47И ерриг хӀума а Сулим-паччахьо шен-шен метте дӀахӀоттаяйтира. И хӀуманаш тӀех дукха хиларна, уьш еш дайчина цӀастанан барам буста а ца лора[+].

48[+]Цу тайпана деших массо а хӀума а яйтинера Сулим-паччахьо Везачу Элан цӀенна. Уьш яра:

хаза хьожа йоуьйту хӀума яго дашо кхерч,
Далла лерина бепиг тӀедуьллуш йолу дашо стол;[+]
49[+]цӀеначу деших боьттина болу стогарш (пхиъ аьтту агӀор, важа пхиъ оцу уггар езачу чухуларчу чоьнна аьрру агӀор хӀиттийна йолу),
зезагийн суьрташ,
чӀурам хӀотторгаш, морзахаш,[+]
50бошхепаш, тукарш, боганаш, хаза хьожа йогӀу хӀума чу юьллуш долу кедаш, богуш болу кӀора дӀасабахьа нойш цӀеначу деших дина еш;
уггар езачу чоьнан чуьра неӀарийн а, Делан цӀийнан вукху неӀарийн а кӀажаш, деших дина долу[+].

51[+]Иштта чекхбаьккхира Сулим-паччахьо Везачу Элан цӀенна шена бан лиъна болу берриг белхаш. Шен дас, Дауда, Везачу Элана лерина лелош хилла мел йолу сийлаллин-еза хӀуманаш цу цӀа чу ехкира Сулим-паччахьо. Везачу Элан цӀийнан хазни чу деши а, дети а, кхин йолу хӀуманаш а дӀаелира Сулим-паччахьо[+].

#### 8


Везачу Элаца бинчу бертан тӀорказ Делан цӀа чу диллар


(2 Шерашкахь 5:2–6:2)

1[+][•]Цул тӀаьхьа Исраилан халкъан къаной а, исраилхойн тайпанийн а, гаранийн а, доьзалийн а берриг а баьччанаш, ша Ӏаш волчу Ярушалайм-гӀала шена тӀекхайкхира Сулим-паччахьо, хьалха Цийон цӀе йолуш хиллачу Даудан гӀалара Везачу Элаца бинчу бертан тӀорказ схьадаийтархьама[+]. 2[+]Иштта Этаним олучу шеран ворхӀалгӀачу беттан дезачу деношкахь[*] дерриг а Исраилан халкъ Сулим-паччахь волчу гулделира[+]. 3Исраилхойн массо а къаной цига баьхкича, динан дайша бертан тӀорказ схьаийцира. 4Везачу Элаца бинчу бертан тӀорказ а, гуламан четар а, цу чохь мел хиллачу сийлаллин-езачу хӀуманашца, схьа а эцна, дӀадаьхьира динан дайша а, левихоша а. 5Ткъа Сулим-паччахь а, цуьнца цхьаьна иза волчу гулделла Исраил-мехкан дерриг халкъ а оцу дезачу тӀорказна хьалха бара. Цара Далла лерина дийнатийн сагӀанаш дохура. Далийна бежанаш а, жа а дукха хиларна дагар а ца далора. 6ТӀаккха динан дайша Везачу Элаца бинчу бертан тӀорказ, схьа а эцна, Делан цӀийнан чухуларчу а, уггар езачу а чоьн чохь йолчу шен метте дӀахӀоттийра, каруб-маликийн суьртийн тӀемашна кӀел[+]. 7ХӀунда аьлча оцу маликийн суьртийн тӀемаш цу тӀорказна тӀехула дӀасадаржийна дара, цундела тӀорказ а, цуьнан гӀуркхаш а дӀахьулдора цара[+]. 8И гӀуркхаш деха хиларна, церан юьхьигаш гучуйолура езачу чоьнна чуьра уггар езачу чухуларчу чоьнна хьалха агӀор. Амма арахула и юьхьигаш гуш яцара. Уьш тахханалц а лаьтташ ю цу чохь. 9[+]Оцу дезачу тӀорказ чохь, Мусас чуйиллина йолу тӀулган ши экъа йоцург, кхин хӀумма а яцара. И тӀулган экъанаш Муса-пайхамаро ехкинера, Хьариб олучу меттигехь Везачу Эло Исраилан халкъаца барт а бина, уьш Мисар-махкара арабаьхначул тӀаьхьа[+]. 10[+]Динан дай оцу езачу чоьнна чуьра арабевлча, Везачу Элан цӀа чохь марха хӀоьттира[+]. 11И Везачу Элан цӀа Цуьнан олаллин нуьрах дузарна, кхин дӀа шайн гӀуллакх дан ца делира динан дайшка. 12[+]ТӀаккха Сулим-паччахьо элира:

«Везачу Эло малх кхоьллина стигалахь иза къагийта[*],
ткъа Шен боданехь Ӏан лаам бу аьллера Цо[+].
13Амма аса Хьуна исбаьхьа цӀа дӀахӀоттийна,
Хьо цу чохь абаденналц вахийта».


Сулим-паччахьо халкъе дӀахьедар до


(2 Шерашкахь 6:3-11)

14[•]Дерриг а Исраилан халкъ дара цигахь лаьтташ. Халкъехьа а вирзина, Сулим-паччахьо декъалдира и халкъ[+]. 15ТӀаккха паччахьо элира: «Декъала ву Исраилан халкъан Веза Дела, сан дена Даудана, Ша делла дош Шен куьйгаца кхочушдина Волу! Цо аьллера сан дега: 16[+]„Мисар-махкара Сайн Исраилан халкъ Айса арадаьккхичхьана дуьйна схьа, Исраилан тайпанийн мехкашкара цхьа а гӀала ца къастийра Аса, Сан цӀе язъян лерина цӀа хилийтархьама. Амма хӀинца Дауд-паччахь хаьржина Ас[*] Сайн Исраилан халкъана тӀехь олалла дайта!“[+]

17[+]Сан дена Даудана чӀогӀа лиира Исраилан халкъан Везачу Делан цӀе язъян лерина долу цӀа дӀахӀотто[+]. 18Амма Везачу Эло аьллера сан дега Дауде: „Суна хаьа, Сан цӀе язъян лерина долу цӀа хӀоттадан хьан чӀогӀа лаам хилар. Хьуна и лаар дика ду. 19[+]Амма хьо вац Аса и цӀа дӀахӀотто хаьржинарг. Хьох ваьлла волчу хьан кӀанта дийр ду Сан цӀе язъян лерина долу цӀа“[+].

20Иштта Везачу Эло Ша делла дош кхочушдира. Сан ден метта Исраил-мехкан паччахьан гӀанта тӀе хиира со, хӀинца со паччахь а ву, Везачу Эло ма-аллара. Аса Исраилан халкъан Везачу Делан цӀе язъян лерина долу цӀа а дӀахӀоттийна[+]. 21Везачу Эло вайн дай Мисар-махкара арабаьхча, Ша цаьрца бина барт тӀеязбина йолу тӀулгийн экъанаш чу йохку деза тӀорказ латто меттиг кечйина аса оцу цӀа чохь».


Сулим-паччахьо дина доӀа


(2 Шерашкахь 6:12-42)

22[•]ТӀаккха Сулим-паччахьо, сагӀа доккхучу Везачу Элан кхерчана хьалха дӀа а хӀоьттина, гулделлачу массо а Исраилан халкъана хьалха, куьйгаш стигала хьала а дахийтина,[+] 23элира: «Ва Исраилан халкъан Веза Дела, вац Хьох тера волу Дела я лакхахь стигалшкахь, я лахахь лаьтта тӀехь! Вайна юкъахь болу барт лар а беш, цунна Хьо тешаме хуьлу доггах Хьайна тӀаьхьа хӀоьттинчу Хьайн лешна[+]. 24Ахь кхочушдина Хьайн лай волчу сан дена Даудана Айхьа делла дош. Ахьа иза Хьайн багара даьккхинера, ткъа тахана Хьайн куьйгаца кхочушдина. 25[+]Ткъа хӀинца Исраилан халкъан Веза Дела, кхочушдехьа Хьайн лай волчу Дауде, сан дега, Айхьа аьлларг: „Нагахь хьан тӀаьхьенах болчара, хьо Суна хьалха ма-леллара а лелаш, шайн некъаш тешаме хиларца лардахь, даим а хьан тӀаьхьенах хир волчу цхьаццаммо паччахьалла дийр ду Исраилан халкъана тӀехь“[+]. 26Ткъа хӀинца, Исраилан халкъан Дела, бакъ хуьлийла Ахьа сан дена делла долу Хьан дош![+]

27[+]Амма, бакъдерг аьлча, Ӏойла а дуй те Дела кху Лаьттахь? Стигала а, я стигалан лакхенашка а ца тарлуш волу Хьо, хӀокху ас дӀахӀотийначу Хьан цӀа чу-м тарлойла а дац[+]. 28Делахь а, дӀахозийла Хьуна сан доӀа а, Хьан лай волчун дехар а, ва сан Веза Дела! Тергам бойла Ахьа, Хьайга тахана дехарш деш кхойкхуш волчу Хьайн лен кхайкхаман а, доӀанан а. 29[+]Аьлла-кх Ахьа: „Сан цӀе кху чохь хир ю“. Доьху Хьоьга, хьажадойла Ахьа Хьайн бӀаьргаш хӀокху цӀенна тӀе дийнахь а, буса а! ЛадугӀийла Ахьа Хьан лай волчун доӀане, иза, хӀокху меттехьа а вирзина, Хьоьга кхойкхучу хенахь[+]. 30ДӀахозийла Хьуна Хьайн лай волчун доӀа а, Хьайн Исраилан халкъан доӀанаш а, цара, хӀокху меттехьа а бирзина, Хьайга доӀа дечу хенахь. Хьо стигалшкахь Ӏаш ву, ткъа оха доьху Хьоьга, цигахь тхан доӀа дӀа а хазий, гечдехьа тхуна.

31Масала, нагахь цхьа стаг вукхунна хьалха бехке а хилла, иза Хьан сагӀа доккхучу кхерчана хьалха дӀахӀоттавахь, хӀокху Хьан цӀа чохь, ша бехке вац аьлла, цуьнга дуй баийта тарло[+]. 32ТӀаккха стигалахь волчу Ахьа дӀахазий, кхел ехьа Хьайн лешна тӀехь, бехке верг бехке озош, царах даьлларг церан шайн кортошна тӀе а дожош. Ткъа бехке воцург бехказаваккхахьа, цуьнан бакъ хиларца терра цунна доггӀург а деш.

33Масала, Хьан Исраилан халкъ, Хьуна хьалха къилахь хиларна, мостагӀчо иза эшор ду. Нагахь и халкъ, Хьоьга кхайкхамаш а беш, кху цӀа чохь волчу Хьоьга доӀанаш а, дехарш а деш, Хьоьгахьа дерзахь,[+] 34стигалшкахь церан доӀа дӀа а хазий, гечдехьа хӀокху Хьайн Исраилан халкъан къиношна. Айхьа хьалха церан дайшна делла долчу лаьтта тӀе уьш юхаберзабехьа.

35Ткъа, масала, цара Хьуна хьалха къинош летадарна, Ахьа, стигалш дӀа а къевлина, догӀа доуьйтур дац. Амма, масала, цара, кху меттехьа а бирзина, доӀанаш а деш, Хьоьга кхайкхамаш а беш, Ахь шаьш охьатаӀийна дела, шаьш летийначу къиношна дохко а бевлла, уьш юха а Хьуна тӀеберза тарло[+]. 36ТӀаккха, доьху Хьоьга, дӀахазахьа стигалшкахь церан доӀанаш, гечдехьа Хьайн лай долчу Исраилан халкъан къиношна. Гайтахьа царна нийса некъ, даийтахьа хӀокху Хьайн лаьтта тӀе догӀа, Ахьа Хьайн халкъана тӀаьхьалонна делла хилла долчу[+].

37Нагахь хӀокху лаьтта тӀе адамашна я мацалла тӀеягӀахь, я адамаш хӀаллакдеш цамгарш кхетахь, я, мел долу хӀума дагош, бовха мох балахь, я адамаша дийна долу дерриге ялта а мекхано диъна дӀадаккхахь, я цӀоз, я нӀаьна тӀелатахь, я шайн лаьтта тӀехь адамаш Ӏен ца дуьтуш, мостагӀа тӀегӀортахь, я муьлхха а бохам хилахь, я ун кхетахь,[+] 38тӀаккха, нагахь дерриг а Хьан Исраилан халкъана юкъара муьлххачу а адамо, шех даьллачу къиношна дохко а даьлла, кху Хьан цӀенна тӀе куьйгаш хьала а айина, Хьоьга доӀанаш а, дехарш а дахь, 39доьху Хьоьга, Хьо Ӏаш волчу стигалшкахь, цуьнан доӀа дӀахазий, гечдехьа цунна, гӀо дехьа. Хьуна цхьанна хаьа-кх хӀора адаман дагахь дерг. Цундела доьху Хьоьга, хӀора стагана а доггӀург цуьнан гӀуллакхашка хьаьжжина дехьа[+]. 40Дехьа иза массо а адам Хьох кхерийтархьама, Ахьа тхан дайшна деллачу кху лаьттахь тхо мел деха.

41Исраилхой а боцуш, кхин къомах долу адамаш догӀур ду Хьан цӀеран дуьхьа[+]. 42ХӀунда аьлча царна а хезар ду Хьан сийлаллин-езачу цӀарах лаьцна а, Хьан нуьцкъалаллех лаьцна а. Уьш богӀур бу, кху Хьан цӀенна тӀе а бирзина, доӀанаш дан. 43ТӀаккха, доьху Хьоьга, дӀахазахьа Хьо Ӏаш волчу стигалшкахь церан доӀанаш, дехьа цара а Хьайга мел дехнарг, Лаьттахь мел долчу къаьмнашна а Хьайн цӀе йовзийтархьама а, уьш Хьайх кхерийтархьама а, Хьан Исраилан халкъ санна. ТӀаккха массо а меттигашкара, доллу халкъашна а хуур ду, ас дӀахӀоттийна хӀара цӀа Ахь-Айхьа даздина хилар.

44Наггахь Ахьа Хьайн халкъе омра дийр ду, даха а гӀой, шайн мостагӀех лата аьлла. Масала, хӀокху Ахьа хаьржинчу гӀаланехьа а, Хьан цӀе язъян лерина дӀахӀоттийначу цӀенна тӀе а бирзина, цара Хьо вазвеш, Хьуна хастамаш беш, доӀанаш дахь, 45доьху Хьоьга, дӀахазахьа стигалшкахь церан доӀанаш а, церан дехарш а, бакъ а бехьа уьш.

46Нагахь Хьан халкъо Хьуна хьалха къинош летадахь (ткъа къа ца латош адам дан а дац), тӀаккха Ахьа, масала, царна оьгӀаз а вахана, уьш мостагӀашка эшабойтур бу. Ткъа мостагӀаша, царна йийсар а дина, генарчу я юххерчу хийрачу махка дӀабига мега уьш[+]. 47Масала, оцу шаьш йийсаре бигначу мехкашкахь Хьан халкъо, ша летийначу къиношна дохко а даьлла, Хьоьга доӀанаш дийр ду. Цу халкъо ала тарло: „Оха къа латийна, тхо нийса дацара, тхо бехке ду“[+]. 48Ткъа нагахь шаьш йийсаре дигначу оцу мостагӀийн махкахь, уьш шайн цӀеначу даггара Хьуна тӀебирзина, Ахьа шайн дайшна деллачу лаьттехьа а, Айхьа хаьржинчу гӀалехьа а, Хьан цӀе язъян ас дӀахӀотийначу Хьан цӀенна а тӀе а бирзина, цара доӀанаш дахь,[+] 49тӀаккха ас доьху Хьоьга, Хьо Ӏаш волчу стигалшкахь церан доӀанаш дӀа а хазий, бакъбехьа уьш. 50Гечдехьа Хьайн халкъана цара Хьайна хьалхахь латийначу къиношна а, Хьуна хьалха цара нийса ца динчу массо хӀуманна а, ткъа уьш йийсаре бигна болу мостагӀий царна къинхетаме хилийтахьа[+]. 51ХӀунда аьлча иза Ахьа Хьайн дола даьккхина Хьан халкъ ма ду. Йогучу пешара эчиг санна долу Хьайн халкъ арадаьккхинера Ахьа Мисар-махкара[+].

52Хуьлийла хьан лергаш а, Хьан бӀаьргаш а сема Хьайн лай волчу сан а, Хьайн Исраилан халкъан а доӀанашна, уьш Хьайга кхойкхучу хенахь даим а Хьуна дӀахазархьама. 53ХӀунда аьлча Ахьа, Хьайн дола а баьхна, къастийна уьш Лаьттара массо а къаьмнашна юкъара, Ахьа Хьайн лай волчу Мусагахула ма-аллара, ва сан Хьалдолу Эла, Айхьа тхан дай Мисар-махкара арабаьхначу хенахь»[+].


Халкъ декъалдар

54Лаьтта гора а хӀоьттина, куьйгаш стигала хьала а кховдийна, Везачу Эле доӀа деш вара Сулим-паччахь. Шен доӀа чекх а даьккхина, Везачу Элан сагӀа доккхучу кхерчана уллора дӀа а хилла,[+] 55халкъана хьалха а хӀоьттина, чӀоггӀачу озаца, гулделла долу халкъ Деле декъалдар дийхира Сулим-паччахьо. 56[+]Цо элира: «Декъал ву Веза Эла, Шен Исраилан халкъана синтем белла волу, Ша цунна дош ма-даллара. Везачу Эло Шен лай волчу Мусагахула лур ду аьллачу диканех цхьа а ца дисина кхочуш ца деш[+]. 57Хуьлийла вайн Веза Дела вайца а, Ша вайн дайшца ма-хиллара, дӀа ма воьрзийла Иза вайгахьара, ма дуьтийла Цо вай. 58Доьху ас Везачу Эле вайн дегнаш Шена тӀедерзор, Цуьнан некъашца вай лелийтархьама. ТӀаккха вай кхочушдийр ду Дала вайн дайшна делла долу весеташ а, хьехамаш а, тӀедехкинарш а[+]. 59Вайн Везачу Далла даим а, дийнахь а, буса а дагахь хуьлийла хӀара сан доӀа а, сан дехарш а, Шен лай волу со а, Шен Исраилан халкъ а де дийне мел долу а бакъхилийтархьама. 60Иза ду, Веза Эла бакъволу цхьа Дела вуйла а, кхин Дела воцийла а массо а къаьмнашна хаийтархьама[+]. 61Ткъа шу, адамаш, кхоччуш муьтӀахь хила деза вайн Везачу Далла. Аша Цуьнан хьехамаш кхочушбан а беза, Цуьнан весеташ, хӀинца санна, лардан а деза».


Везачу Элан цӀа даздар


(2 Шерашкахь 7:4-10)

62[•]ТӀаккха паччахьо а, массо а цуьнца болчу исраилхоша а Везачу Элана сагӀа даьккхира. 63Сулим-паччахьо Везачу Элана бертан сагӀина ткъе ши эзар бежана а, бӀе ткъа эзар уьстагӀ а беара. Иштта Сулим-паччахьо а, массо исраилхоша а Везачу Элан цӀа даздира. 64Оццу дийнахь Везачу Элан цӀийнан кертара юккъехь йолу меттиг Далла хьалха сийлаллица язйира, цигахь дийнаташ дагоран а, кӀен а сагӀанаш дохура, бертан сагӀанан дийнатийн мохь а ягайора. ХӀунда аьлча Везачу Элан цӀенна хьалхахь лаьтташ болчу сагӀа доккхучу йоьзачу кхерчана тӀе дерриг а и сагӀанаш ца тарлора[+].

65ТӀаккха цу дийнахь Сулим-паччахьо деза де хӀоттийра, дерриг а Исраилан халкъо даздира и де. Берриг а исраилхой гулбеллера цигахь, Хьамат цӀе йолуш долчу лаьмнийн дехьадовларан меттигера дуьйна Мисар-мехкан дозанехь долу хина тӀекхаччалц. Вайн Везачу Далла хьалха и де даздеш бара уьш ворхӀ дийнахь, цул тӀаьхьа кхин а ворхӀ дийнахь цигахь Ӏийра уьш и де даздеш. Цара даздеш даьхна денош дерриг а дейтта де дара[+]. 66Цул тӀаьхьарчу дийнахь Сулим-паччахьо халкъ дӀасахийцира. ТӀаккха, паччахь декъал а веш, шайн хӀусамашка юхадоьрзура адам. Халкъ самукъадаьлла дара, Везачу Эло шен лай волчу Дауд-паччахьна а, Шен Исраилан халкъана а дина дика хазахетта.

#### 9


ШозлагӀа а Сулим-паччахьна Дела дуьхьалхӀоттар


(2 Шерашкахь 7:11-22)

1[•]Иштта Сулим-паччахь Везачу Элан цӀа а, паччахьан цӀа а, шена ян мел лиъна хӀума а йина чекхвелира. 2[+]ТӀаккха юха а, ГавӀон-гӀалахь хьалха дуьхьал ма-хӀоттара, шозлагӀа а дуьхьалхӀоьттира Веза Эла Сулим-паччахьна[+]. 3Везачу Эло элира: «Суна схьахезира хьан доӀа а, хьан Соьга долу дехар а. Ахь хӀоттийна долу Сан цӀа Ас къобалдира, даим а цигахь Сайн цӀе язъяйтархьама. Ас иза Ӏалашдийр ду, даим дагахь а латтор ду[+]. 4Ткъа хьо а лела Суна хьалха, хьайн да Дауд Суна хьалха ма-леллара, дог цӀена а волуш, тешаме. Ахьа а Сан дерриг весеташ а, Сан хьехамаш а, Аса тӀедиллина гӀуллакхаш а кхочушде[+]. 5[+]ТӀаккха и дерриг ахь кхочушдахь, хьан цӀийнах цхьаъ даим а Исраил-махкана тӀехь паччахьалла деш хир ву. Иштта дош деллера Ас хьан дена Даудана: „Хьан тӀаьхьенах хир волчу цхьаццаммо даим паччахьалла дийр ду Исраилан халкъана тӀехь“[+]. 6Амма шу я шун тӀаьхьенах болу паччахьаш Сох дӀаберзахь, Ас шайна делла долу Сан весеташ а, Сан хьехамаш а дӀа а теттина, кхечу деланашна тӀе а дирзина, царна аша Ӏибадат дахь, 7тӀаккха, Айса деллачу лаьттах а хадийна, дуьтур ду Ас Исраилан халкъ. Сайн цӀе язъяйта къобалдина долу цӀа а дӀадоккхур ду Ас. ТӀаккха, дерриге а халкъаша кицанна а, беламна а далош, дӀахӀуттур ду Исраилан халкъ[+]. 8[+]Ткъа оцу дезачу цӀийнах лаьцна, иза сийлахь делахь а, чекх мел волучо инзарваларца а, веларца а хаттар дийр ду: „И хӀунда дина те Везачу Эло оцу махкана а, оцу Шен цӀенна а?“[+] 9ТӀаккха, царна жоп луш, наха эр ду: „Мисар-махкара шайн дай арабаьхна волу шайн Веза Дела а витина, уьш кхечу деланашна тӀаьхьа а бевлла, царна Ӏамал а еш, Ӏибадат дан болабаларна дина царна иза. Цундела Везачу Эло баийтина царна тӀе и берриг бохам“».


Сулим-паччахьна а, Хьирам-паччахьна а юкъахь хилла барт


(2 Шерашкахь 8:1,[2])

10[•]Сулим-паччахьо Везачу Элан цӀа деш а, шен паччахьан цӀа дӀахӀоттош а ткъа шо делира[+]. 11И белхаш бечу хенахь, Цора-гӀалин паччахь волчу Хьирамна Галилай-махкара ткъа юрт совгӀатна елира Сулим-паччахьо. ХӀунда аьлча Хьирам-паччахьо баганан а, зоьзан а диттийн дечиг а латтийра, оьшшучул деши а делира Сулим-паччахьна. 12Амма Сулим-паччахьо шена еллачу ярташка хьажа вахча, Хьирам-паччахьна уьш хаза ца хийтира. 13«ХӀара хӀун ярташ ю ахь суна елларш, сан ваша?» – элира Хьирам-паччахьо. Цо, «Хабул» аьлла, цӀе тиллира оцу лаьттана (иза «мехала доцу латта» бохург ду). Иза тахханалц а и цӀе йолуш ду. 14Хьирам-паччахьо цхьа бӀе ткъа гали деши дахьийтинера Сулим-паччахьна.


Сулим-паччахьо дина кхидолу гӀуллакхаш


(2 Шерашкахь 8:3-18)

15Сулим-паччахьо шен лешка Везачу Элан цӀа а, керт а дӀахӀоттаяйтира, шена паччахьан цӀа а дайтира. Милло цӀе йолу терхийн басенаш а яйтира, Ярушалаймана гонах пенаш а дӀахӀиттийра. Иштта Хьацор а, МагӀидда а, ГӀазар а цӀераш йолу гӀаланаш а дӀахӀиттийра цо[+]. 16(ПирӀун волчу Мисар-мехкан паччахьо, ГӀазар-гӀалина тӀе а гӀоьртина, иза схьаяьккхинера. ТӀаккха, и гӀала цӀергахь яга а йина, оцу гӀалахь Ӏаш болу канаӀанхой, байа а байина, Сулим-паччахьехь марехь йолчу шен йоӀана томана еллера пирӀуно и ГӀазар-гӀала[+]. 17ТӀаккха Сулим-паччахьо юха меттахӀоттийнера ГӀазар-гӀала.) Лахара Байт-Хьорон цӀе йолу гӀала а тойина дӀахӀоттийра Сулим-паччахьо[+]. 18Иштта ЯхӀуд-махкахь йолчу яьссачу аренгахь Сулим-паччахьо дӀахӀоттийра БаӀалт цӀе йолу а, Тамар цӀе йолу а гӀаланаш. 19Кхин а Сулим-паччахьан долахь йолу, тӀаьхьалонна кечдина долу сурсаташ чохь латто гӀаланаш а, говраш южу гӀудалкхаш латтош йолу гӀаланаш а, дошлойн говраш чохь латто гӀишлош а, ерриг Ярушалайм-гӀалахь а, Ливанун-махкахь а, шен долахь мел долчу лаьтта тӀехь шена ян лиъна йолу массо а хӀума йина дӀахӀоттийра Сулим-паччахьо[+]. 20Исраилан халкъ доцург кхин адамаш а дара цигахь. Уьш дара эмархойн а, хьетахойн а, перезахойн а, хьаьвихойн а, явсайхойн а 21тӀаьхьенех дисна адамаш, исраилхоша хӀаллак ца деш дитина долу. Царах Сулим-паччахьо белхаш беш болу леш бинера. Уьш хӀинца а тахханалц леш бу. 22Ткъа исраилхойх Сулим-паччахьо леш ца бора. Уьш я паччахьан тӀемалой, я тӀеман хьаькамаш, я тӀеман коьрта хьаькамаш, я гӀудалкхийн а, дошлойн а эскарш карахь долуш баьччанаш бара[+].

23Пхи бӀе шовзткъе итт хьаькам вара Сулим-паччахьан белхашна тӀехь урхалла дан дӀахӀоттийна. Уьш белхаш беш болчарна тӀехь хьаькамаш бара.

24ТӀаккха, Даудан гӀалара ара а яьлла, Сулим-паччахьо шена динчу цӀа чу елира пирӀунан йоӀ. Цул тӀаьхьа Милло цӀе йолу терхийн басенаш йина дӀахӀиттийра паччахьо[+].

25[+]Ша Везачу Элана дӀахӀотийначу сагӀа доккхучу кхерчан тӀехь дийнаташ дагоран сагӀанаш а, бертан сагӀанаш а дохура Сулим-паччахьо шарахь кхузза. Цу чохь хаза хьожа йогӀу хӀуманаш а ягайора Сулим-паччахьо Везачу Элана хьалха. Иштта дина чекхдаьккхира Сулим-паччахьо Везачу Элан цӀа.

26Сулим-паччахьо хӀордкеманаш а дайтира Эдом-махкарчу Эрзийн хӀордан йистехь Эйлат цӀе йолчу гӀалина уллора Ӏецйон-ГӀебар олучу меттехь[+]. 27ХӀордах лаьцна дерг хууш болу кемалелорхой бара Хьирам-паччахьан. Уьш Сулим-паччахьан нахаца оцу хӀордкеманашна тӀехь гӀуллакх дан хьажийра Хьирам-паччахьо[+]. 28Оцу наха, Апар цӀе йолчу махка а бахана, цигара бархӀ бӀе шовзткъа пунт деши а деана, иза Сулим-паччахье дӀаделира[+].

#### 10


Шеба-махкара йолу зуда-паччахь Сулим волчу яр


(2 Шерашкахь 9:1-12)

1[+][•]Шеба-махкахь йолчу зуда-паччахьна а хезира Везачу Элан сийлаллина хилла долу Сулим-паччахьан цӀе яхар. И зуда-паччахь Сулим-паччахьна тӀееара, иза чолхечу хаттаршца зерхьама[+]. 2Шеба-мехкан зуда-паччахь Ярушалайм-гӀала еара, шеца йоккха ковра а ялош. Оцу эмкалшна тӀехь доьттина дахьаш дара хаза хьожа йогӀучу бецех дина хьакхарш а, дуккха деши а, деза тӀулгаш а. Сулим-паччахь волчу а еана, шен дагахь мел долчух лаьцна къамел дира Шеба-махкара еанчу паччахьо[+]. 3Ткъа Сулим-паччахьо цо деллачу массо а хаттаршна жоп делира, цхьа а хаттар ца дисира, Сулим-паччахье жоп ца далалуш. 4Шеба-махкара еанчу паччахьна гира Сулим-паччахьан хьекъал хилар а, цо дина паччахьан цӀа а. 5Иштта цунна гира кхузахь боу кхача а, паччахьан уллоранаш Ӏаш болу меттиг а, ялхой оьзда хилар а, церан духар а, цо дӀахӀотто чагӀар а, Везачу Элан цӀийнан кертахь Сулим-паччахьо дохуш долу дийнаташ дагоран сагӀанаш а. И дерриг а шена гича, чӀогӀа инзаръяьллера иза. 6Цо элира Сулим-паччахье: «Сайн махкахь суна хезнера хьан гӀуллакхех лаьцна а, хьан хьекъалаллех лаьцна а. Иза бакъ хилла. 7Амма со тешар яцара цунах, со ян а еана, сайн бӀаьргашна иза галлалц. ХӀинца суна го, сайна гинчух ах а дийцина ца хиллийла соьга. Хьан хьекъал а, хьан хьал а соьга дийцинчул дуккха а сов ду. 8Мел ирс долуш хила деза хьан адамаш. Ма ирс долуш хила беза хьан ялхой, хӀора денна хьуна гӀуллакх деш, хьан хьекъале къамел хезаш болу! 9Декъала хуьлда хьан Веза Дела, хьо Исраилан халкъан паччахь ван лиъна волу. Исраилан халкъе Шен гуттаренна а болу безам хиларна Везачу Эло хьох паччахь вина, хьоьга кхел яйтархьама а, нийсо лелаяйтархьама а»[+].

10ТӀаккха цо Сулим-паччахьна цхьа бӀе ткъа гали деши а, дуккха хаза хьожа йогӀучу бецийн хьакхарш а, деза тӀулгаш а делира. Шеба-мехкан паччахьо елла хаза хьожа йогӀу хӀуманаш, Исраил-махка хьалха мел еанчарел, дуккха а сов яра.

11(Хьирам-паччахьан хӀордкеманаша а Апар-махкара деши деара. Цу махкара Хьирам-паччахьо деара дуккха а цӀен дечиг а, деза тӀулгаш а[+]. 12Везачу Элан цӀенна а, паччахьан цӀенна а тӀегӀанашна тӀехула хьалаволучу хенахь, куьйгаца схьалаьцна, хьалавала аьтто беш йолу гӀортораш яйтира Сулим-паччахьо. Иштта зурманчашна оьшу мерз-пондарш а, дечиг-пондарш а дайтира паччахьо оцу дечигах. ХӀетталц цкъа а я деана а, я гина а дацара оццул долу цӀен дечиг.)

13ТӀаккха Сулим-паччахьо а елира Шеба-махкара еанчу паччахьна цунна еззнарг а, цо еххнарг а ша совгӀатна еллачул а сов. Цул тӀаьхьа зуда-паччахь ялхошца шен махка юхайирзира.


Сулим-паччахьан хьал


(2 Шерашкахь 9:13-29)

14[•]Сулим-паччахьна хӀора шарахь цхьа эзар кхо бӀе ткъе шийтта пунт деши дахьара. 15И деши доцург, йохкаэцар лелош болчара а, совдегарша а, берриг а Ӏаьрби-махкарчу паччахьаша а, шен мехкадайша а деши дахьара Сулим-паччахьна.

16ТӀаккха туьйсинчу деших дина ши бӀе доккха турс а дайтира Сулим-паччахьо. ХӀора турсана ялх бӀе шекхал[*] туьйсина деши дахнера. 17Иштта кхин а кхо бӀе кегий турсаш дайтира цо, хӀора турсана цхьа бӀе шовзткъе итт шекхал туьйсина деши а дуьллуш. Туьйсина деших дина и турсаш «Ливанун-мехкан хьун» олучу цӀенош чу дӀахӀоттийра Сулим-паччахьо[+].

18Пийлан кӀомсарех доккха паччахьан гӀант дайтира паччахьо, цунна тӀе а цӀена деши диллира. 19Оцу гӀантана тӀеваха йиллина ялх тӀегӀа яра. ГӀантан букъ туху агӀо тӀехулара горга яра. ГӀантан шина а агӀор куьйган голаш хӀотторгаш яра, царна хӀоранна уллохь дина лоьмийн суьрташ дара. 20Кхин а шийтта лоьман сурт дара, оцу ялх тӀегӀанна шинна а агӀор цхьацца лаьтташ. Оцу тайпана долу паччахьан гӀант хӀетталц цхьанна а пачхьалкхехь дина дацара.

21Сулим-паччахьан хьеший тӀеоьцуш лелош йолу пхьегӀаш дашо яра. «Ливанун-мехкан хьун» цӀе йолчу цӀенош чохь лаьтташ йолу кхин йолу хӀуманаш а ерриг а цӀеначу деших йина яра. Детих йина хӀумма а яцара, хӀунда аьлча Сулим-паччахь волчу заманахь детин мах чӀогӀа лахара бара[+]. 22Кхечу мехкашца йохкаэцаран гӀуллакхна вовшахтоьхна хӀордана тӀехула лелаш хинкеманаш дара паччахьан. Уьш Хьирам-паччахьан хӀордкеманашца цхьаьна лелара. ХӀора кхаа шарахь цкъа хӀордкеманаш, деши, дети, пийлан кӀомсарш, маймалш, тӀаус-олхазарш а дахьаш, юхадоьрзура[+].

23Дуьненна чуьра массо а паччахьал а инзаре дукха хьал а, хьекъалалла а долуш вара Сулим-паччахь[+]. 24Дуьненна чуьра массо а адамна лаьара Сулим-паччахь ган, Дала цунна делла долу инзаре хьекъалалла шайна хазийтархьама[+]. 25Шо шаре мел долу дукха адам догӀура Сулим-паччахь гархьама, шаьш богӀуш цара хӀораммо а совгӀаташ дахьара: детих а, деших а йина хӀуманаш, тӀеюху бедарш, герз, хаза хьожа йогӀу хӀуманаш, говраш, бӀарзанаш.

26[+]Чкъургаш йолу дойн гӀудалкхаш а, говраш а гулйинера Сулим-паччахьо. Дойн гӀудалкхаш цхьа эзар йиъ бӀе яра, шийтта эзар говр яра. Оцу говрех цхьаерш царна къастийна тойинчу меттигашкахь, ткъа кхиерш Ярушалайм-гӀалахь дӀахӀиттайора Сулим-паччахьо[+]. 27[+]Детин барам тӀулгаш долччул дукха хилла дӀахӀоттийра цо Ярушалайм-гӀалахь. Лаьмнийн кӀажашкахь долчу диттийн барам а дезачу баганан диттийн бараме нисдина дӀахӀоттийра Сулим-паччахьо. 28[+]Ткъа говраш Мисар-махкара а, Килик[*] цӀе йолчу махкара а ялайора Сулим-паччахьо. Паччахьан совдегарша Килик-махкахь и говраш ахчанах схьаоьцура[+]. 29Мисар-махкара яхьачу чкъургашна тӀехь йинчу дойн гӀудалкхийн мах ялх бӀе дато шекхал ахча бара, ткъа цхьана динан мах цхьа бӀе шовзткъе итт дато шекхал ахча бара. Иштта уьш массо а хьетахойн а, арамхойн а паччахьашна схьаялайора совдегарша.

#### 11


Сулим-паччахь Дала бохучунна тӀера дӀаверзар

1[+]Хийрачу мехкашкара зударий безара Сулим-паччахьна. ПирӀунан йоӀ йоцург, царна юкъахь бара муабахойн, Ӏамминхойн, эдомхойн, цӀаданхойн, хьетахойн йоӀарий. 2[+]Уьш бара Везачу Эло исраилхошка иштта дешнаш аьллачу оцу къаьмнех: «Аша оцу къаьмнех йолу зуда яло мегар дац, шаьш цаьрга шайн деланашна тӀаьхьа ца хӀиттадайтархьама». Амма и зударий тӀех дукха безарна, корта дӀабаханера Сулим-паччахьан[+]. 3Иштта, ворхӀ бӀе зуда а, кхо бӀе гӀарбаш-зуда а яра Сулим-паччахьан. Оцу зударша бакъболчу некъа тӀера дӀаваьккхира Сулим-паччахь. 4Сулим-паччахь къанвелча, цу зударша шайн деланашкахьа дӀаверзийра иза. Цундела Сулим-паччахьан дог, шен ден Даудан ма-хиллара, шен Везачу Далла дерриг а дӀаделла дацара[+]. 5ЦӀаданхойн Ӏаштарт[*] цӀе йолчу далла а, МилкӀом[*] цӀе йолчу чӀогӀа боьхачу Ӏамминхойн далла а тӀевирзира Сулим-паччахь[+]. 6Иштта Везачу Элана хьалха шех зулам далийтира Сулим-паччахьо. Иза, шен да Дауд санна, кхоччуш тӀаьхьа ца хӀоьттира Везачу Элана. 7ТӀаккха Сулим-паччахьо Ярушалайм-гӀалина малхбалехьа лаьттачу борзана тӀехь цӀу-деланашна Ӏамал ен меттигаш дӀахӀиттийра: муабахойн цӀунна Камошна а, Ӏамминхойн цӀунна Мулкана а. И цӀуш Далла хьалха боьха лоруш бу[+]. 8Иштта шен хийрачу мехкашкара ялийначу массо а зудчунна шайн-шайн деланашна баьрзнашна тӀехь хӀиттийначу кхерчаш тӀехь хаза хьожа йохуьйту меттигаш а, сагӀа доккху меттигаш а кечъяйтинера Сулим-паччахьо.

9Веза Эла оьгӀазвахара Сулим-паччахьна, шена шозза а дуьхьал хӀоьттина волчу Исраилан халкъан Везачу Делехьара цо шен дог дӀадерзадарна[+]. 10Везачу Эло ца магийнера Сулим-паччахьна кхечу деланашна тӀаьхьахӀоттар, амма Сулим-паччахьо кхочуш ца дира Везачу Эло шега дина омра[+]. 11ТӀаккха Везачу Эло элира Сулим-паччахье: «Хьо иштта леларна а, ахьа Соьца бина барт лар ца барна а, Аса хьайна бина хьехамаш ахь кхочуш ца барна а, Аса хьоьгара пачхьалкх билггала схьайоккхур ю, иза хьан уллорачарах цхьаннан кара а луш[+]. 12Амма хьан ден Даудан дуьхьа Аса иза цкъа, хӀинца хьо дийна мел ву, дийр дац. Хьан кӀентан карара дӀайоккхур ю Ас и пачхьалкх. 13Ерриг а пачхьалкх йоккхур яц Ас цуьнгара схьа. Сан лай хилла волчу Даудан дуьхьа а, Айса хаьржина йолчу Ярушалайм-гӀалин дуьхьа а цхьа дакъа лур ду Ас хьан кӀантана»[+].


Сулим-паччахьан мостагӀий

14ТӀаккха Везачу Эло Эдом-махкара паччахьан доьзалера волу ХӀадад, Сулим-паччахьан мостагӀа а вина, дуьхьалваьккхира цунна. 15Иза иштта хилира: хьалха Дауд-паччахьо Эдом-махкаца тӀом бечу хенахь цу тӀамехь белларш дӀабохкархьама веана волчу эскаран хьаькамо Йоаба балаза бисина болу берриг а эдомхойн божарий байира[+]. 16Йоаб а, кхиболу исраилхой а ялх баттахь Ӏийра цигахь, шаьш берриг а эдомхойн божарий хӀаллакбаллалц. 17Ткъа ХӀадад цу хенахь жима бер дара. Иза шен ден ялхой болчу масех эдомхочуьнца Мисар-махка дӀаведдера. 18Мадани-махкара дӀа а бевлла, уьш Паран цӀе йолчу яьссачу аренга дӀабахара. ТӀаккха оцу Паранера адамаш а далош, Мисар-махкара пирӀунна тӀе баьхкира уьш. И пирӀун Мисар-мехкан паччахь вара, цо, ХӀададна Ӏан меттиг а, латта а, юург а елла, тӀеийцира иза[+]. 19ПирӀуно, ша ХӀададна чӀогӀа резахиларна, шен зудчун йиша яхийтира цуьнга маре. Паччахьан зудчун цӀе Тахьпанайса яра. 20Оцу ХӀададан зуда йолчу Тахьпанайсин йишас кӀант вира цунна. Оцу кӀантана Ганубати цӀе тиллира. Тахьпанайсас и кӀант паччахьан керта валийра, иза пирӀунан берашца цуьнан кертахь Ӏаш вара. 21Мисар-махкахь ша Ӏаш волуш, ХӀададна хезира, Дауд-паччахь, вала а велла, шен дайх дӀакхетта хилар а, иштта эскаран хьаькам Йоаб а велла хилар а. ТӀаккха ХӀадада элира пирӀуне: «Ахь со дӀахецахьара, сайн махка цӀа верза йиш хир яра сан».

22Ткъа пирӀуно хаьттира ХӀададе: «Со волчохь хьуна хӀун ца тоьънера, хьайн махка верза хьан лаам хила?»

ХӀадада жоп делира: «Дерриг а дара сан, делахь а дӀахецахьа со», – аьлла.

23Кхин а цхьа мостагӀа дуьхьалваьккхира Дала Сулим-паччахьна. Иза вара ЭлидаӀан кӀант Ризун, шен олахо волчу Цоба-мехкан паччахьах ХӀадад-Ӏезарх дӀаведда волу[+]. 24Дауд-паччахьо ХӀададӀезар-паччахьна тӀехь толам баьккхича, шена гонах адамаш а гулдина, оцу жимачу эскаран хьаькам хилира ЭлидаӀан кӀант Ризун. Уьш Дамасакх-гӀала бахара, цигахь а бисина, паччахьаша санна, олалла дора цара[+]. 25Даим, Сулим-паччахь дийна мел ву, Исраил-мехкан мостагӀа вара Ризун. ХӀадада динчу зуламашна иза а тӀекхийтира. Ткъа Ризуна, арамхойн паччахь а хилла, Исраил-махкана зулам дора.


Дала ЯрбаӀаме делла дош

26НабатӀан кӀант ЯрбаӀам а велира Сулим-паччахьна дуьхьал. ЦӀарда-юьртара эпраймхо волу ЯрбаӀам Сулим-паччахьан ялхо вара. Цуьнан нана ЦаруӀат йисина Ӏаш яра. 27Ткъа хӀара ду ЯрбаӀам Сулим-паччахьна дуьхьалваларх лаьцна дийцар. Сулим-паччахьо Милло цӀе йолу терхийн басенаш меттахӀоттаяйтинера. Иштта шен ден Даудан гӀалина гонах долу пенаш а тодойтуш хилла иза[+]. 28ЯрбаӀам онда стаг вара. Цо болх бечу хенахь Сулим-паччахьна гира цу къонахчунна шен болх дика бан хаар. ТӀаккха Сулим-паччахьо Юсупан тайпанах болчеран махкахь болх беш болчу массарна а тӀехь хьаькам хӀоттийнера ЯрбаӀам. 29Цхьана дийнахь ЯрбаӀам Ярушалайм-гӀалара араваьлла вогӀуш вара. Новкъахь цунна шилунхо волу, АхьъяхӀу цӀе йолу цхьа пайхамар дуьхьалкхийтира. Ткъа оцу аренгахь уьш шаьш бара[+]. 30ТӀаккха АхьъяхӀус, шена тӀера цӀена бедар схьа а яьккхина, иза шийтта декъе йийкъира[+]. 31Цул тӀаьхьа АхьъяхӀус ЯрбаӀаме элира: «Схьаэца хьайна царах итт дакъа. ХӀунда аьлча иштта боху Исраилан халкъан Везачу Дала: „Ас, екъа а екъна, схьайоккхур ю Сулим-паччахьан карара пачхьалкх. Хьуна цунах итт дакъа дӀалур ду Ас[+]. 32Амма цхьа дакъа Сулиман карахь дуьтур ду Ас, Сайн лай волчу Даудан дуьхьа а, Исраил-мехкан юкъара Айса хаьржина йолчу Ярушалайм-гӀалин дуьхьа а. 33Иза Ас дийр ду, Сулим-паччахь, Ас бохучунна тӀера дӀа а ваьлла, цӀаданхойн цӀу-далла Ӏаштартана а, муабахойн цӀу-далла Камошна а, Ӏамминхойн цӀу-далла МилкӀомна а Ӏибадат дан волавелла дела. Иза, Сан некъа тӀера дӀа а ваьлла, Сан хьехамаш ца лоруш, Сан весеташ кхочуш ца деш дӀахӀоьттина. Цу гӀуллакхашна тӀехь Сулим-паччахь шен дех Даудах ца тарвелира[+]. 34Амма Ас ерриг а пачхьалкх схьайоккхур яц Айса хаьржинчу Сулим-паччахьан карара. Сан весеташ а, Сан хьехамаш а лардина волчу, Ас хаьржинчу Сайн лайн Даудан дуьхьа могуьйтур ду Ас Сулимана ша велла дӀаваллалц паччахьалла дан. 35Амма цуьнан кӀентан карара дӀадоккхур ду Ас и паччахьалла, ткъа хьоьга пачхьалкхан итт декъана тӀехь олалла дойтур ду Ас. 36Сулим-паччахьан кӀанте пачхьалкхан цхьа дакъа лур ду Ас олалла дан, и латта Сайн лен Даудан карахь хилийта а, Аса Сайн цӀе язъяйта хаьржина йолчу Ярушалайм-гӀалахь Сайна хьалха цуьнан тӀаьхьенах волчуьнга олалла дайта а[+]. 37Ас хӀинца хоржу хьо, ткъа тӀаьхьа ахьа олалла дийр ду хьайн дагна лиъначу хӀуманна тӀехь. Хьо хир ву Исраил-мехкан паччахь. 38Нагахь Ас омра мел динарг ахь кхочуш а дахь, хьо Суна тӀаьхьа а хӀоттахь, ахь Сан хьехамаш а, Сан весеташ а лардахь, Сан лай волчу Дауда лар ма-дарра, тӀаккха Со хир ву хьоьца. Ас чӀагӀдийр ду хьан цӀа. Хьан цӀийнах паччахьийн цӀа дийр ду Ас, Айса Даудана ма-дарра, Исраилан халкъ Ас хьоьга дӀалур ду[+]. 39Ас охьатаӀор ю Даудан тӀаьхье, Сулим-паччахьо иштаниг шегара далийтарна, амма иза гуттаренна а дийр дац, цхьана ханна бен“».

40Ткъа Сулим-паччахь ЯрбаӀам вийна дӀаваккха лууш вара. ТӀаккха ЯрбаӀам Мисар-махка дӀаведира. Иза, Мисар-мехкан паччахь волчу Шушакхана тӀе а вахана, Сулим-паччахь дӀакхалххалц Мисар-махкахь Ӏийра[+].


Сулим-паччахьан дӀакхалхар


(2 Шерашкахь 9:29-31)

41[•]Сулим-паччахьо динчу хӀуманех лаьцна – цо мел динчух а, цуьнан хьекъалаллех а лаьцна – яздина ду Сулим-паччахьан гӀуллакхех долчу тептар тӀехь. 42Сулим-паччахьо Ярушалаймехь берриг а Исраил-махкана тӀехь шовзткъа шарахь паччахьалла дира. 43ТӀаккха Сулим-паччахь, дӀа а кхелхина, шен дайх дӀакхийтира. Иза шен ден Даудан гӀалахь дӀавоьллира. Сулиман метта паччахь хилира цуьнан кӀант РахьбуӀам.

#### 12


Къилбаседера тайпанаш карзахдахар


(2 Шерашкахь 10:1-19)

1[•]РахьбуӀам Шехем-гӀала дӀавахара, хӀунда аьлча берриге а исраилхой цига дӀабаханера, иза паччахь дӀахӀотторхьама[+]. 2Шена иза дӀахезча, НабатӀан кӀант ЯрбаӀам Мисар-махкахь висира. Цигахь иза Сулим-паччахьах ведда ваххарх Ӏаш вара[+]. 3Амма цара, ЯрбаӀамна тӀе нах а бахийтина, цуьнга юхаверзар дийхира. ТӀаккха ЯрбаӀам а, массо исраилхой а РахьбуӀам волчу дӀабахча, халкъо цуьнга элира: 4«Хьан дас тхан коча деза дукъ диллира. Цо тхоьга дайтина къиза гӀуллакхаш а, тхан коча диллина деза дукъ а ахь хӀинца дайдехьа. ТӀаккха оха хьуна хьалхара гӀуллакх дийр дара»[+].

5РахьбуӀама элира: «Кхо де даьлча юхадуьйла суна тӀе, аса жоп лур ду шуна». Халкъ дӀадахара.

6РахьбуӀам-паччахь къанойх дагавелира. Оцу къаноша цуьнан дена Сулимна хьехамчаша санна гӀуллакх дора иза дийна волчу хенахь. РахьбуӀама хаьттира цаьрга: «Аса оцу халкъе хӀун аьлча бакъахь хета шуна?» – аьлла.

7Къаноша цуьнга жоп делира: «Нагахь, таханлерчу дийнахь хьо оцу халкъана ялхо а хилла, ахьа царна гӀуллакх а дахь, цаьрца ахьа эсала къамел а дахь, уьш массо а хенахь хьуна ялхой хилла лелар бу».

8Амма шега къаноша бина хьехам РахьбуӀама дӀатеттира. Шеца кхиъна болчу а, шена гӀуллакх деш болчу а кегийрхойх дагавелира иза. 9Цо кегийрхошка хаьттира: «Аса хӀун жоп дала деза аьлла хета шуна оцу нахе? Цара соьга боху: „Хьан дас тхан коча диллина деза дукъ дайдехьа“».

10РахьбуӀамца цхьаьна кхиъначу кегийрхоша элира: «Хьан дас шайн коча диллина деза дукъ дайдар доьхучу оцу халкъе ахьа иштта ала: „Сан цӀазапӀелг сан ден гӀодаюкъал а стомма бу. 11Сан дас шун коча деза дукъ диллинера, ткъа аса и дукъ кхин а даздийр ду. Сан дас шед еттарца таӀзар дора шуна, ткъа аса, сту лоцучу гезго къовзош санна хетадолуьйтуш, таӀзар дийр ду шуна“».

12Паччахьо шайга аьлла ма-хиллара, ЯрбаӀам а, дерриг халкъ а кхозлагӀчу дийнахь РахьбуӀамна тӀедеара. 13Паччахьо халкъе дера жоп делира. Къаноша шена дина хьехар дӀа а теттина,[+] 14кегийрхоша шена динчу хьехаре хьаьжжина, РахьбуӀама халкъе элира: «Сан дас шун коча деза дукъ диллинера, ткъа аса и дукъ кхин а даздийр ду. Сан дас шед еттарца таӀзар дора шуна, ткъа аса, сту лоцучу гезго къовзош санна хетадолуьйтуш, таӀзар дийр ду шуна». 15Иштта паччахьо ла ца дуьйгӀира халкъо шега бохучуьнга, хӀунда аьлча иза Везачу Эло нисдинера, Ша НабатӀан кӀанте ЯрбаӀаме шилунхо волчу АхьъяхӀугахула аьлларг кхочушхилийтархьама[+].

16[+]Массо а исраилхоша, паччахьо шайга ла ца дугӀийла гича, паччахье элира:

«Вай Даудан цӀийнах схьадевлла ма дац!
Юшайн кӀентан цӀийнаца доьзна ма дац вай!
Цундела шайн-шайн цӀа дерза шу, исраилхой.
Даудан кӀанта ша дойла шен цӀентӀехь олалла!»

Иштта исраилхой шайн-шайн цӀа дӀасабахара[+]. 17Ткъа РахьбуӀама ЯхӀуд-мехкан гӀаланашкахь Ӏаш болчу исраилхошна тӀехь паччахьалла дира.

18Цо белхалошна тӀехь хьаькам волу Адунурам вахийтира халкъана тӀе, амма исраилхоша иза, тӀе тӀулгаш кхиссина, вийра. Ткъа паччахь волу РахьбуӀам сихха гӀудалкха чу хиира, Ярушалайме дӀавадархьама[+]. 19Иштта тахханалц а Даудан цӀенна дуьхьалбевлла Ӏаш бу исраилхой.

20ЯрбаӀам цӀа вирзина аьлла шайна хезча, исраилхоша, цунна тӀаьхьа нах а бахийтина, иза, гуламе схьа а кхайкхина, дерриг а Исраилан халкъана тӀехь паччахь вина дӀахӀоттийра. ЯхӀудан тайпанах берш бен ца хӀиттира Даудан цӀийнах болчарна тӀаьхьа[+].


ШамӀа-ЯхӀу-пайхамаро бина хаам


(2 Шерашкахь 11:1-4)

21РахьбуӀама, Ярушалайме схьа а веана, дерриге а ЯхӀудан цӀийнах а, Бен-Яманан тӀаьхьенах а волу цхьа бӀе везткъа эзар тоьлла тӀемало схьагулвира. Исраилан цӀийнах болчаьрца тӀом а бина, Сулим-паччахьан кӀентан РахьбуӀаман кара паччахьалла юхадерзорхьама дира цо иза. 22ШамӀа-ЯхӀу цӀе йолчу Делан стаге Дала элира:[+] 23«Сулиман кӀант волчу яхӀудхойн паччахье РахьбуӀаме а, ЯхӀудан, Бен-Яманан тӀаьхьенах болчу массаьрга а, кхидолчу халкъе а дӀаала: 24„Иштта боху Везачу Эло: ‘Шайн вежарий болчу исраилхошца тӀом бан ма гӀолаш. ХӀорра а шен-шен цӀа юхаверза, хӀунда аьлча и хилларг дерриг а Соьгара дара’“». Везачу Эло бохучуьнга ла а доьгӀна, уьш Цо ма-бохху юхабирзира.


ЯрбаӀам Делах дӀаверзар

25ЯрбаӀама Эпрайм-лам тӀехь йолу Шехем-гӀала чӀагӀйира. Иза цу чохь ваха охьахиира. Эццара дӀа Пенуал-гӀала а вахана, иза чӀагӀйира цо[+]. 26Шен дагахь ЯрбаӀама бохура: «Паччахьалла дар юха а Даудан тӀаьхьенан карадерза там бу. 27Нагахь халкъо, Ярушалайме а оьхуш, Везачу Элан цӀийнан кертахь сагӀа даккха доладахь, адамийн дегнаш юха а яхӀудхойн паччахь волчу РахьбуӀамна тӀедоьрзур ду. ТӀаккха цара со вуьйр ву»[+].

28[+]ЯрбаӀама, ойла а йина, деших ши эса а доттийтина, халкъе элира: «ТӀех дукха ихира шу Ярушалайме. Ва Исраилан халкъ, хьо Мисар-махкара арадаьккхина хьан деланаш хӀорш бу»[+]. 29Цхьа дашо эса Бетал-гӀалахь, важа – Дан-гӀалахь дӀахӀоттийра цо. 30Цу гӀуллакхо халкъе къинош летадойтура. Ур-атталла Дан-гӀала а оьхура нах оцу шаьш динчу эсашна Ӏибадат дан. 31Иштта гунаш тӀехь Везачу Элан а, харцделанийн а цӀенош догӀийтира ЯрбаӀама. Массо а халкъана юкъарчу нахах динан дай бина дӀахӀиттийра цо, уьш Левин тӀаьхьенах боццушехь.


Бетал-гӀалахь Ӏибадат дарна дуьхьал дош алар

32[+]Шеран борхӀалгӀачу беттан пхуьйтталгӀачу дийнахь ЯхӀуд-махкахь даздеш хиллачу кепара деза де билгалдаьккхира цо. Оцу дезачу дийнахь сагӀа доккхучу кхерчана тӀехь сагӀанаш дохура цо. Изза дира цо Бетал-гӀалахь а, деших ша динчу эсашна сагӀанаш а дохуш. Бетал-гӀалахь ша динчу сагӀа доккхучу гунаш тӀехь гӀуллакх деш динан дай дӀахӀиттийра цо. 33Шеран борхӀалгӀачу беттан пхуьйтталгӀачу дийнахь, ша билгалбаьккхинчу баттахь, исраилхошна ша хӀоттийначу дезачу дийнахь, ша дӀахӀоттийначу сагӀа доккхучу кхерчана тӀе вахара иза, цигахь дийнаташ дагоран сагӀанаш дахархьама.

#### 13

1ЯрбаӀам-паччахь сагӀа доккхучу кхерчана тӀехь дийнаташ дагоран сагӀа даккха воллучу хенахь, Везачу Элан омрица ЯхӀуд-махкара цхьа Делан стаг Бетал-гӀала веара[+]. 2[+]Везачу Элан омрица оцу стага сагӀа доккхучу кхерче элира: «Ва сагӀа доккху кхерч! Везачу Эло хӀара боху: „Даудан цӀийнах кӀант вер ву, Юши-ЯхӀу цӀе йолу. СагӀа доккхучу гунаш тӀехь гӀуллакх а деш, цигахь сагӀанаш доху динан дай, байа а байина, хьуна тӀехь сагӀина бахьар бу цо, хьуна тӀехь адамийн даьӀахкаш ягор ю“»[+]. 3Оццу дийнахь Делан стага цхьа билгало елира, иштта дешнаш а аьлла: «И дешнаш Везачу Элера хиларан билгалонна хӀара хир ду: и лаьтташ болчу сагӀа доккхучу кхерчах, эккха а иккхина, ши дакъа хир ду, цунна тӀера чим дӀаса а баьржар бу».

4Делан стага Бетал-гӀалахь сагӀа доккхучу кхерчехьа а вирзина аьлла дешнаш шена хезча, ЯрбаӀама, шен куьг дӀа а кховдош, элира: «Схьалаца иза!» ТӀаккха Делан стагехьа дӀакховдийна долу цуьнан куьг заьӀап хилира. ЯрбаӀаме шен куьг меттах а ца даккхалора. 5СагӀа доккху кхерч шина декъе бекъабелира, цунна тӀера чим дӀаса а баьржира. Иза хилира Делан стага йинчу билгалонца, Везачу Эло цунна омра ма-дарра. 6ЯрбаӀам-паччахьо Делан стаге элира: «Хьайн Везачу Деле суна тӀера доӀа а дай, дехахьа сан куьг тодар».

Делан стага Везачу Эле дийхира. Паччахьан куьг, ша хьалха ма-хиллара, тоделла дӀахӀоьттира[+]. 7Паччахьо Делан стаге элира: «Ахьа, соьца цӀа чу а волий, яа хӀума яа. Аса хьуна совгӀат дийр ду».

8Амма Делан стага паччахье элира: «Ахьа хьайн бахамах ахдакъа суна делча а, вогӀур вац со хьоьца. Аса бепиг а дуур дац, хи а мер дац хӀокху меттехь,[+] 9хӀунда аьлча Везачу Эло тӀедиллина суна: „Бепиг а ма даалахь, хи а ма малалахь эццахь, хьо дӀаваханчу новкъахула юха а ма верзалахь“, – аьлла». 10Бетал-гӀала ша схьавеанчу новкъахула а ца воьдуш, кхечу новкъахула юхавирзира иза.


Бетал-гӀалара къена пайхамар

11Бетал-гӀалахь вехаш вара пайхамар волу цхьа къано. Оцу пайхамаран кӀенташа[*], бахка а баьхкина, Делан стага цу дийнахь динарг дерриг а дӀадийцира цуьнга. Иштта Делан стага паччахьна мел аьлларг дӀадийцира пайхамаран кӀенташа. 12Дас хаьттира цаьрга: «Муьлхачу новкъахула дӀавахара иза?» КӀенташа шайн дена гайтира муьлхачу новкъахула дӀавахара ЯхӀуд-махкара веана волу Делан стаг. 13Пайхамаро шен кӀенташка элира: «Суна вир дӀайожа». Вир дӀаюьйжира, иза цунна тӀехиира. 14Пайхамар Делан стагана тӀаьхьавахара. Иза ножан диттана кӀел хиъна Ӏаш а карийна, пайхамаро цуьнга хаьттира: «Хьо вуй и ЯхӀуд-махкара веана хилла волу Делан стаг?»

Вукхо элира: «Со ву».

15Пайхамаро элира: «Сан цӀа чу а волий, бепиг даа хьайна».

16Вукхо жоп делира: «Юха а вирзина, хьан цӀа вогӀийла дац сан. Дуур дац аса хьо волчохь бепиг а, мер дац аса кхузахь хи а, 17хӀунда аьлча Везачу Элан дош ду соьга: „Эццахь бепиг а ма даалахь, хи а ма малалахь, хьо дӀаваханчу новкъахула юха а ма верзалахь“», – аьлла.

18Пайхамаро элира: «Со а ву хьо санна пайхамар. Везачу Элан омрица цхьана малико соьга аьлла: „Хьайн цӀа юхаверзаве иза. Цуьнга бепиг а даийта, хи а малийта“». Амма пайхамаро аьлларг харцдерг дара.

19Цо шега и аьлча, Делан стага, юха а вирзина, пайхамаран цӀахь бепиг а диира, хи а мелира. 20Уьш яа хӀума юуш бохкуш, и стаг юхаверзийначу пайхамаре Везачу Элан дош кхечира. 21ЯхӀуд-махкара веанчу Делан стаге пайхамаро элира: «Везачу Эло хӀара боху: „Ахьа Везачу Эло аьллачуьнга ла а ца дугӀуш, хьан Везачу Дала бохург а ца деш, 22юха а вирзина, Дала хьайга ‘бепиг ма даалахь, хи ма малалахь’ аьллачу оцу меттехь ахьа бепиг а даарна, хи а маларна, хьан дакъа дайн къубба чу дуьллур дац“».

23Делан стаг бепиг диъна а, хи мелла а ваьлча, пайхамаро вир дӀаюьйжира цунна. 24И стаг дӀаволавелира. Иза новкъахула воьдуш, дуьхьал лом кхийтира цунна. Лоьмо и стаг цистира. Новкъахь Ӏуьллучу цуьнан докъана уллохь лом а, вир а лаьттара[+]. 25Уллохула чекхдовлучу адамашна новкъахь дӀатесна Ӏуьллу дакъа а, цунна юххехь лаьтта лом а гира. Пайхамар волу и къано вехаш волчу гӀала а бахана, оцу наха и дерриг а дӀадийцира.

26И дерриг а шена дӀахезча, стаг юхаверзийначу пайхамаро элира: «Везачу Элан дашна дуьхьало йина волу Делан стаг ву иза. Везачу Эло лоьман кара дӀавелира иза. Везачу Эло цуьнга аьлла ма-хиллара, лоьмо, цеста а цестина, иза вийра». 27Пайхамаро шен кӀенташка элира: «ДӀайожал суна вир». КӀенташа вир дӀаюьйжира. 28Пайхамар новкъавелира. Новкъахь дӀатесна Ӏуьллу Делан стеган дакъа гира цунна. Ткъа цунна уллохь лаьтташ виррий, ломмий дара. Лоьмо дакъа а ца диънера, вир а ца цистинера. 29Пайхамаро, Делан стеган дакъа схьа а эцна, иза вир тӀе а диллина, юхадеара. Пайхамар волу и къано шен гӀала юхавирзира, цуьнан дакъа дӀа а дуллуш, белхар хӀотторхьама. 30Пайхамаро и дакъа шен къубба чу диллича, иза а, цуьнан кӀентий а Делан стагана боьлхура: «Маржа-яӀ, сан ваша!» – бохуш. 31И стаг дӀавоьллинчул тӀаьхьа цо шен кӀенташка элира: «Со велча, и Делан стаг дӀавоьллинчу къубба чохь дӀаволла со а. Цуьнан даьӀахкашна улло сан даьӀахкаш а яхка. 32ХӀунда аьлча билггал кхочуш хир ду оцу стага, шена Везачу Эло тӀе-ма-диллара, Бетал-гӀаларчу сагӀа доккхучу кхерчана дуьхьал а, Шамран-махкарчу гӀаланашкахь болчу гунашкахь лаьттачу харцделанийн цӀеношна дуьхьал а аьлларг».


ЯрбаӀама бохам боккхуш латийна къа

33И хӀума хиллачул тӀаьхьа а шен харцнекъаш тӀера дӀа ца велира ЯрбаӀам. Массо а халкъана юкъара схьа а оьций, сагӀа доккхучу гунийн динан дай дӀахӀиттабора цо. Шена дӀахӀитто мел лиънарш ЯрбаӀама къобалбора сагӀа доккхучу гунашна тӀехь динан дайша санна гӀуллакхдарна. 34Оцу гӀуллакхо ЯрбаӀаман цӀентӀехь мел волчуьнга къинош летадойтура, ткъа и бахьана долуш тӀаьхьо цуьнан тӀаьхьенна бохам хилира, иза лаьтта тӀера дӀа а йоккхуш[+].

#### 14


ЯрбаӀаман кӀант валар

1Цу хенахь ЯрбаӀаман кӀант Аби-ЯхӀу цомгуш хиллера. 2ЯрбаӀама шен зудчуьнга элира: «Яло, хьо сан зуда юйла ца хаийта, хьайна тӀе хийцина хӀума а юхий, Шилун-гӀала гӀо. Цигахь вехаш АхьъяхӀу цӀе йолу цхьа пайхамар ву. Со хӀокху халкъан паччахь хилла дӀахӀоттор ву аьлла, хаам бинера цо[+]. 3Хьайца итт бепиг, масех хьокхам, кхаби чохь моз а хьош, и пайхамар волчу гӀо. Цо эр ду хьоьга вайн кӀантах хиндерг»[+].

4Зудчо ЯрбаӀама боххург дира. Иза, Шилун-гӀала а яхана, АхьъяхӀун цӀа еара. АхьъяхӀу са гуш вацара. ЧӀогӀа къена хиларна, цуьнан бӀаьрса дайнера. 5Везачу Эло АхьъяхӀуга элира: «ЯрбаӀаман зуда ю хьуна тӀе йогӀуш, шен кӀантах хиндерг хьоьга хаттархьама. И кӀант цомгуш ву. И зуда ша ца йовзийта тӀе хийцина хӀума юьйхина хир ю». ТӀаккха Везачу Эло цуьнга элира оцу зудчуьнга ала дезарг.

6ЧуйогӀучу оцу зудчун когийн тата шена хезча, АхьъяхӀус элира: «Чуйола, ЯрбаӀаман зуда. Ахьа хьайн йоцу бедар тӀе хӀунда юьйхира? Вон кхаъ бу сан хьоьга ала. 7Яло, дӀа а гӀой, ЯрбаӀаме ахьа ала: „Иштта боху Исраилан халкъан Везачу Дала: ‘Дерриге а халкъана юкъара хьо лакха а ваьккхина, Сайн Исраилан халкъан баьчча вина дӀахӀоттийра Аса[+]. 8Даудан цӀийнан паччахьалла, схьа а даьккхина, Аса хьан кара делира. Амма хьо сан ялхо волу Дауд санна вац. Дауда сан весеташ а кхочушдора, шен доггах Суна тӀаьхьа а хӀоьттира иза, Суна нийса хеташ дерг бен ца деш[+]. 9Ткъа хьо хьайл хьалха хиллачу массо а паччахьел а сов зуламаш деш хили. Со оьгӀаз а вохуьйтуш, лалийначу хӀуманах цӀуш а бина, хьайна кхин деланаш дӀахӀиттийна ахь, ткъа Со-м кхоччуш дӀатеттина ахь[+]. 10[+]Цундела Аса ЯрбаӀаман цӀенна тӀе бохам боуьйтур бу. ЯрбаӀаман цӀентӀера хӀора боьрша стаг – чувоьллина я маьрша иза велахь а – хӀаллаквийр ву Аса. Чим ца буьтуш, ягийна кхелли санна, дамардарц дина дӀадоккхур ду Аса ЯрбаӀаман цӀа[+]. 11ЯрбаӀаман цӀийнах волу гӀали чохь велла муьлхха а стаг жӀаьлеша вуур ву. Аренгахь беллачарна стигалан олхазарша зӀок еттар ю. Иштта боху Везачу Эло!’“»[+]

12ТӀаккха АхьъяхӀу-пайхамаро ЯрбаӀаман зудчуьнга элира: «Ткъа хӀинца хьайн цӀа гӀо. Ахьа гӀали чу ког боккхушехь, хьан кӀант лийр ву. 13Дерриг а Исраилан халкъо белхар хӀоттор ду, тӀаккха иза дӀавуллур ву. ЯрбаӀаман доьзалх иза цхьаъ бен дӀавоьллина хир вац, хӀунда аьлча ЯрбаӀаман цӀийнах болчарна юкъахь бен цхьа а диканиг ца карийна Исраилан халкъан Везачу Далла[+]. 14Везачу Эло Исраилан халкъана тӀехь керла паччахь хӀоттор ву. Цо ЯрбаӀаман цӀа хӀаллакдийр ду. Иза кестта хир ду[+]. 15Хино лестош болу эрз санна хилла, дӀахӀоттор ду Везачу Эло Исраилан халкъ Шен таӀзарца. Ша исраилхойн дайшна деллачу токхечу лаьтта тӀера орамашца бухдоккхур ду Везачу Эло и халкъ. Оцу халкъо, Веза Эла дарвеш, шайна Ашера-далла лерина долу дечиган бӀогӀамаш дӀахӀитторна, Эпрат-хил дехьа а даьккхина, дӀасадаржор ду иза[+]. 16ЯрбаӀам-паччахьо ша летийна долу а, Исраилан халкъе летадайтина долу а къинош бахьанехь, Везачу Эло Исраилан халкъ дуьтур ду».

17ЯрбаӀаман зуда, хьала а гӀаьттина, Тирца-гӀала юхайирзира. Цо шен цӀа чу ког боккхушехь, цуьнан кӀант велира. 18Везачу Эло Шен ялхо волчу АхьъяхӀу-пайхамарехула ма-аллара, и кӀант дӀавоьллира, массо а исраилхоша цунна белхар хӀоттийра.


ЯрбаӀаман валар

19ЯрбаӀам-паччахьо динчу хӀуманех лаьцна – цо мел динчух а, цо бинчу тӀамех а, цо динчу паччахьаллех а лаьцна – яздина ду Исраилхойн паччахьийн тептар тӀехь[+]. 20ЯрбаӀама ткъе шина шарахь паччахьалла дира. ТӀаккха, дӀа а кхелхина, иза шен дайх дӀакхийтира. Цуьнан метта паччахь хилла дӀахӀоьттира цуьнан кӀант Надаб.


ЯхӀудхойн паччахь РахьбуӀам


(2 Шерашкахь 11:5–12:15)

21[•]Сулим-паччахьан кӀант РахьбуӀам яхӀудхойн паччахь вара. РахьбуӀам паччахь хилла дӀахӀуттуш цуьнан шовзткъе цхьа шо дара. Везачу Эло, Шен цӀе язъяйтархьама, Исраил-мехкан гӀаланашна юкъара схьахаьржинчу Ярушалайм-гӀалахь вуьрхӀитта шарахь паччахьалла дира цо. РахьбуӀаман ненан цӀе НаӀмат яра. Иза Ӏамминхо яра.

22ЯхӀудан халкъо Везачу Элана зуламе хеташ долу гӀуллакхаш дора. Шаьш летош долчу къиношца шайн дайша чул а сов дарвора яхӀудхоша Веза Эла. 23[+]Цара шайна сагӀа доккху гунаш а, харцделанашна хӀиттийна тӀулгаш а, Ашера-харцдалла лерина долу дечиган бӀогӀамаш а дӀахӀиттадора муьлххачу а лекхачу меттигехь а, муьлххачу а ӀиндагӀ луш долчу дитта кӀелахь а. 24[+]Оцу махкахь а бара цӀуйн дуьхьа сийсаза лелаш болу «базбина» божарий. Везачу Эло Исраилан халкъана хьалхара дӀалелхийначу наха мел лелийна дегаза гӀуллакхаш леладора яхӀудхоша а[+].

25[+]РахьбуӀам паччахь волу пхоьалгӀа шо долуш, Мисар-мехкан паччахь волу Шушакх Ярушалаймана тӀелетира[+]. 26[+]Везачу Элан цӀа чуьра а, паччахьан цӀа чуьра а ерриге а еза хӀуманаш дӀаяьхьира цо. Сулим-паччахьо дайтина дашо турсаш а цхьаьна, дерриг хӀума а дӀадаьхьнера[+]. 27Церан метта РахьбуӀам-паччахьо цӀестан турсаш дайтира. Уьш паччахьан цӀийнан ков лардечу гӀаролхойн хьаькамийн караделира. 28Паччахь хӀоразза а Везачу Элан цӀа чу волуш, гӀаролхоша и турсаш схьаоьцура. Цул тӀаьхьа гӀаролхойн цӀа чу шен метте охьадохкура цара уьш.

29РахьбуӀаман кхидолчу гӀуллакхех а, цо мел динчух а лаьцна яздина ду ЯхӀудхойн паччахьийн тептар тӀехь. 30РахьбуӀамна а, ЯрбаӀамна а юкъахь ца соцуш тӀом лаьттира. 31ТӀаккха РахьбуӀам, дӀа а кхелхина, шен дайх дӀакхийтира. Иза царна уллохь Даудан гӀалахь дӀавоьллира. Цуьнан ненан цӀе НаӀмат яра. Иза Ӏамминхо яра. РахьбуӀаман метта цуьнан кӀант Аби-ЯхӀу дӀахӀоьттира паччахь хилла.

#### 15


ЯхӀудхойн паччахь Аби-ЯхӀу


(2 Шерашкахь 13:1–14:1)

1[•]НабатӀан кӀанта ЯрбаӀама исраилхошна тӀехь паччахьалла деш долу берхӀитталгӀа шо долуш, Аби-ЯхӀу яхӀудхойн паччахь хилла дӀахӀоьттира. 2Ярушалаймехь кхаа шарахь паччахьалла дира цо. Цуьнан ненан цӀе МаӀха яра. Иза Абушаламан йоӀ яра. 3Аби-ЯхӀу-паччахьо а летадора хьалха шен дас летийна доллу къинош. Цуьнан ден да волу Дауд шен Везачу Далла даггара тӀевирзина вара, ткъа Аби-ЯхӀу Везачу Далла даггара тӀевирзина вацара[+]. 4[+]Иза иштта делахь а, Даудан дуьхьа цуьнан Везачу Дала цунна Ярушалаймехь йолу тӀаьхье елира. Цул тӀаьхьа паччахь хилийтархьама, Дала цунна кӀант велира, ткъа Ярушалайм-гӀала Дала чӀагӀйира[+]. 5[+]Везачу Дала иштта дира, хӀунда аьлча Дауда гуттара а Далла нийса хетарг лела а дора, ша мел веха а Дауд цкъа а Везачу Элан весеташ тӀера дӀа ца велира, хьетахо волчу УръяхӀуна ша динчу цхьана хӀуманна тӀехь доцург[+]. 6[+]Аби-ЯхӀу ваьхначу ерриге а заманахь РахьбуӀамна а, ЯрбаӀамна а юкъахь тӀом лаьттира. 7Аби-ЯхӀун кхидолчу гӀуллакхех а, цо мел динчух а лаьцна яздина ду ЯхӀудхойн паччахьийн тептар тӀехь. Аби-ЯхӀуна а, ЯрбаӀамна а юкъахь а тӀом лаьттира. 8Аби-ЯхӀу, дӀа а кхелхина, шен дайх дӀакхийтира. Иза Даудан гӀалахь дӀавоьллира. Аби-ЯхӀун метта паччахь хилира цуьнан кӀант Аса.


ЯхӀудхойн паччахь Аса


(2 Шерашкахь 15:16–16:6)

9[•]ЯрбаӀама Исраил-махкахь паччахьалла ден ткъолгӀа шо долуш, яхӀудхойн паччахь хилира Аса. 10Цо шовзткъе цхьана шарахь паччахьалла дира Ярушалаймехь. Цуьнан ненан цӀе МаӀха яра. Иза Абушаламан йоӀ яра. 11Аса-паччахьо, ша схьаваьллачу Дауда санна, Везачу Элана нийса хеташ долу гӀуллакхаш дора. 12[+]Оцу махкара цӀуйн дуьхьа сийсаза лелаш болу «базбина» божарий дӀа а лелхийна, шен дайша вина массо а цӀу дӀаваьккхира цо[+]. 13Ур-атталла шен ден нана МаӀха а паччахьан цӀе лелорах яьккхира Асас, цо Ашера-харцдалла лерина дегаза болу бӀогӀам дӀахӀотторна. И цӀу, цеста а цистина, Кхидрун-тогӀи чохь вагийна дӀаваьккхира Аса-паччахьо[+]. 14СагӀа доккху гунаш дӀа ца дехира цо. Амма ша дийна волчу хенахь Везачу Элана тешаме вара иза. 15Шен дас а, ша а Далла къобалйина йолу пхьегӀаш а, дато а, дашо а хӀуманаш а Везачу Элан цӀа чу ехкира Аса-паччахьо[+].

16Аса-паччахьна а, исраилхойн паччахьна БаӀшина а юкъахь тӀом лаьттира цу шиммо паччахьалла динчу массо а хенахь. 17Исраилхойн паччахь БаӀша ЯхӀуд-махкана тӀелетира. Цо Рама-гӀала чӀагӀйира, цхьа а Аса-паччахьан лаьтта тӀе я ара, я чу ца валийтархьама. 18Везачу Элан цӀа чуьра а, паччахьан цӀера а хазнаш чохь дисина долу дерриг дети а, деши а, схьа а эцна, иза шен ялхойн кара дӀаделира Аса-паччахьо. ТӀаккха цаьрга и дерриг дети а, деши а дӀадахьийтира цо Хьезиюнан кӀентан ТӀабримунан кӀант волчу Бен-Хьадиде. Бен-Хьадид Дамасакх-гӀалахь Ӏаш волу Арам-мехкан[*] паччахь вара. Аса-паччахьо цаьргахула хаам бира:[+] 19«Барт бойла суна а, хьуна а юкъахь, сан дена а, хьан дена а юкъахь ма-хиллара. Аса совгӀатна дети а, деши а доуьйту хьуна. Ахьа хьайна а, исраилхойн паччахь волчу БаӀшина а юкъахь болу барт бохабе, иза суна тӀегӀоьртина волчуьра дӀавалийтархьама».

20Аса-паччахьо бохучуьнга ладуьйгӀира Бен-Хьадида. Цо шен тӀеман хьаькамаш бахийтира Исраил-мехкан гӀаланашна тӀелата. Бен-Хьадид-паччахьо толам баьккхира Ӏаюн а, Дан а, Абал-Байт-МаӀак а гӀаланашна а, берриг Наптал-махкана а тӀехь, шена чу Канарот-мохк а богӀуш. 21И дерриг а шена хезча, БаӀша-паччахь, Рама-гӀаланах чӀагӀонан гӀап яр саца а дина, Тирца-гӀалахь ваха охьахиира[+].

22Ткъа Аса-паччахьо берриг а ЯхӀуд-махкахула халкъе омра дора, цхьа а стаг юкъахь ца вуьтуш, массо а яхӀудхоша Рама-гӀалара тӀулгаш, дечиг арадаккха аьлла. Уьш БаӀша-паччахьо и гӀала чӀагӀъян гулдина дара. Ткъа Аса-паччахьо цаьрца Бен-Яманан ГибаӀ-гӀала а, МицӀпа-гӀала а чӀагӀйира.

23Аса-паччахьо динчу кхидолчу массо а хӀуманех лаьцна – цуьнан майрачу гӀуллакхех, цо мел кхочушдинчух, цо чӀагӀъяйтинчу гӀаланех лаьцна – яздина ду ЯхӀудхойн паччахьийн тептар тӀехь. Ткъа Аса-паччахь къанвелча, цуьнан когех цамгар кхийтира. 24ТӀаккха Аса-паччахь, дӀа а кхелхина, шен дайх дӀакхийтира. Царна уллохь иза Даудан гӀалахь дӀавоьллира. Цуьнан метта паччахь хӀоьттира ЯхӀушапти[+].


Исраилхойн паччахь Надаб

25Аса-паччахьо ЯхӀуд-махкахь олалла дечу шолгӀачу шарахь ЯрбаӀаман кӀант волу Надаб исраилхойн паччахь хилира. Надаба шина шарахь паччахьалла дира исраилхошна тӀехь[+]. 26Цо Везачу Элана зуламе хеташ долу гӀуллакхаш дора. Шен дас лелийна некъаш цо а леладора, ткъа шен дас исраилхошка латадайтина къа цо а латадора.

27Иссарханан тайпанах волчу АхьъяхӀун кӀанта БаӀшас, Надаб-паччахьна дуьхьал ямартлонца барт а бина, иза пӀелаштамхойн Габитун-гӀалахь вийра. Иза дара Надаба а, массо а исраилхоша а Габитун-гӀалина го бинчу хенахь[+]. 28ЯхӀудхойн паччахьо Асас паччахьалла ден кхоалгӀа шо долуш вийра БаӀшас Надаб-паччахь. ТӀаккха цуьнан метта паччахь хилла дӀахӀоьттира БаӀша.

29[+]БаӀшас, ша паччахь дӀа-ма-хӀоьттина, ЯрбаӀаман берриг а доьзал хӀаллакбира. ЯрбаӀаман цӀийнах цхьа а дийна ца вуьтуш, Везачу Эло Шен ялхо волчу а, шилунхо волчу а АхьъяхӀугахула аьлла ма-хиллара, уьш берриш а хӀаллакбира цо[+]. 30И дерриге а хилира, ша летийнчу къиношца а, ша Исраилан халкъе летадайтинчу къиношца а ЯрбаӀама Исраилан халкъан Веза Дела оьгӀазвахийтина дела.

31Надаб-паччахьан кхидолчу гӀуллакхех а, цо мел динчух а лаьцна яздина ду Исраилхойн паччахьийн тептар тӀехь. 32Аса-паччахьна а, исраилхойн паччахь волчу БаӀшина а юкъахь тӀом лаьттира цара паччахьалла динчу массо а хенахь.


Исраилхойн паччахь БаӀша

33Аса-паччахьо ЯхӀуд-махкахь олалла дечу кхоалгӀачу шарахь массо а исраилхошна тӀехь паччахь хилла дӀахӀоьттира АхьъяхӀун кӀант БаӀша. Тирца-гӀалахь а Ӏаш, цо исраилхошна тӀехь ткъе деа шарахь паччахьалла дира. 34БаӀша-паччахьо Везачу Элана зуламе хеташ долу гӀуллакхаш дора. Шен дас ЯрбаӀама лелийна некъаш цо а леладора, ткъа шен дас исраилхошка латадайтина къа цо а латадора.

#### 16

1Хьананин кӀант волчу ЯхӀу-пайхамаре Везачу Эло, БаӀша-паччахьна лерина хаам а беш, элира:[+] 2«Аса хӀумма а воцучу хьох Сайн Исраилан халкъан баьчча вира, ткъа хьо ЯрбаӀам-паччахьан новкъахула вахана, Сан Исраилан халкъ къинойх а дузуш. Цара шаьш летош долчу къиношца Со дарвина[+]. 3ХӀинца Аса дӀавоккхур ву хьо а, цуьнан цӀийнах мел верг а. НабатӀан кӀентан ЯрбаӀаман цӀенна диннарг дийр ду Аса хьан цӀенна а[+]. 4Хьан цӀийнах волу гӀалахь велларг жӀаьлеша вуур ву. Ткъа аренгахь веллачунна стигалан олхазарша зӀакарш еттар ю»[+].

5БаӀша-паччахьан кхидолчу хӀуманех лаьцна – цо мел кхочушдинчух а, цуьнан майрачу гӀуллакхех а лаьцна – яздина ду Исраилхойн паччахьийн тептар тӀехь. 6БаӀша, дӀа а кхелхина, шен дайх дӀакхийтира. Иза Тирца-гӀалахь дӀавоьллира. БаӀшин метта паччахь дӀахӀоьттира цуьнан кӀант Эли.

7Шен иштта дешнаш аьллера Везачу Эло Хьананин кӀант волчу ЯхӀу-пайхамарехула БаӀше а, цуьнан цӀийнах болчаьрга а, цо деш долу Шена зуламе хета массо а гӀуллакхаш бахьанехь. Ша дечу гӀуллакхаш тӀехь иза ЯрбаӀаме тарваларна а, иштта, ЯрбаӀаман цӀа хӀаллакдарна а, БаӀшас Веза Эла чӀогӀа дарвора.


ЯхӀудхойн паччахь Эли

8ЯхӀудхойн Аса-паччахьо олалла ден ткъе йолхалгӀа шо долуш, исраилхойн паччахь дӀахӀоьттира БаӀшин кӀант Эли. Тирца-гӀалахь Ӏаш а волуш, цо шина шарахь паччахьалла дира. 9Паччахьан гӀудалкхийн ахдекъан хьаькам волчу Эли-паччахьан ялхочо Зимарис цунна дуьхьал къайлаха барт бира. Цхьана дийнахь Тирца-гӀалахь паччахьан цӀенна тӀехь хьаькам волчу Арцин цӀахь маларо вахийна Ӏаш вара Эли[+]. 10Оццу хенахь, цу цӀа чу а ваьлла, Зимарис тоьхна вийра Эли-паччахь. Иза дара Аса-паччахьо олалла ден ткъе ворхӀалгӀа шо долуш. Зимари Эли-паччахьан метта паччахь хӀоьттира.

11Цо, ша паччахь а хилла, олалла дан вола-ма-велли, БаӀшин дерриг а цӀа хӀаллакдира. БаӀшин цӀийнах болчу цуьнан гергарчарна а, доттагӀашна а юкъара цхьа а боьрша стаг дийна ца витира Зимарис. 12Иштта, Везачу Эло БаӀшех лаьцна ЯхӀу-пайхамарехула аьлла ма-хиллара, Зимари-паччахьо БаӀшин цӀа хӀаллакдинера[+]. 13И дерриг а хилира БаӀша-паччахьо а, цуьнан кӀанта Элис а къинош летадар бахьана долуш а, цара Исраилан халкъе а къинош летадайтар бахьанехь а. Шайн эрначу цӀушна Ӏибадат дарца Исраилан халкъан Веза Дела дарвора цара. 14Эли-паччахьан кхидолчу гӀуллакхех а, цо мел динчух а лаьцна яздина ду Исраилхойн паччахьийн тептар тӀехь.


Исраилхойн паччахь Зимари

15ЯхӀудхойн паччахьо Асас паччахьалла до ткъе ворхӀалгӀа шо долуш, хилира Зимарих паччахь. Цо Тирца-гӀалахь ворхӀ дийнахь паччахьалла дира. Иза дара исраилхойн эскаро пӀелаштамхойн Габитун-гӀалина го бинчу хенахь[+]. 16Зимарис паччахьна дуьхьал ямартлонца барт бина хилар а, цо паччахь вер а исраилхойн эскарна хиъча, цара массара а шайн тӀеман хьаькам волу Ӏумари оццу дийнахь цу меттехь паччахь дӀахӀоттийра. 17Ӏумарис а, цуьнца цхьаьна исраилхойн дерриг эскаро а, Габитун-гӀалара дӀа а дахана, Тирца-гӀалина го бира. 18Шена гӀала дӀалаьцнийла хиъча, паччахьан цӀийнан чӀагӀйинчу чухуларчу чоьн чу велира Зимари. Иза, шена тӀаьхьа паччахьан цӀийнах цӀе а тесна, велира. 19Иза иштта хилира, Зимарис Везачу Элана зуламе хета гӀуллакхаш лелорна а, ЯрбаӀама летийна доллу къинош а летош, иза цуьнан некъашца леларна а. ЯрбаӀама санна, цо а къинош летадайтира Исраилан халкъе. 20Зимарин кхидолчу хӀуманех – цо йина ямартло шена чу а лоцуш – яздина ду Исраилхойн паччахьийн тептар тӀехь.


Исраилхойн паччахь Ӏумари

21Исраилан халкъ шина декъе декъаделира. Халкъан цхьа дакъа Гинатин кӀантана Тибанина тӀаьхьахӀоьттира, иза паччахь хӀотто дагахь, ткъа вуьш Ӏумарина тӀаьхьахӀиттира. 22Ӏумарина тӀаьхьахӀоьттинчу халкъо толам баьккхира, Гинатин кӀантана Тибанина тӀаьхьахӀоьттина халкъ эша а деш. Тибани велира, ткъа Ӏумари паччахь дӀахӀоьттира. 23ЯхӀудхойн паччахьо Асас олалла ден ткъе цхьайтталгӀа шо долуш, исраилхойн паччахь хилира Ӏумари. Цо шийтта шарахь паччахьалла дира. Царах ялх шарахь Тирца-гӀалахь олалла дира цо. 24Ӏумарис Шамран лам ийцира Шамрера, ши гали дато ахча а делла. Оцу гу тӀехь гӀала йира Ӏумарис. Цунах Шамран-гӀала элира цо, и лам долахь хиллачу Шамрин цӀарах.

25Ӏумари шел хьалха хиллачу паччахьел а тӀехвелира Везачу Элана зуламе хеташ долу гӀуллакхаш дарна тӀехь[+]. 26Иза массо а хӀуманна тӀехь НабатӀан кӀант ЯрбаӀам лелла хиллачу новкъахула лелара, ЯрбаӀама Исраилан халкъе летадайтина къинош а летадеш. Шайн эрначу цӀушна Ӏибадат дарца Исраилан халкъан Веза Дела дарвора исраилхоша. 27Ӏумари-паччахьо динчу кхидолчу хӀуманех лаьцна – цо кхочушдинчу гӀуллакхех а, цуьнан майрачу гӀуллакхех а лаьцна – яздина ду Исраилхойн паччахьийн тептар тӀехь. 28Ӏумари, дӀа а кхелхина, шен дайх дӀакхийтира. Иза Шамран-гӀалахь дӀавоьллира. Цуьнан кӀант волу Ахьаб цуьнан метта паччахь хилла дӀахӀоьттира


Исраилхойн паччахь Ахьаб

29ЯхӀудхойн паччахьо Асас олалла до ткъе берхӀитталгӀа шо дара, Ӏумарин кӀант Ахьаб исраилхойн паччахь хилла дӀахӀоьттича. Шамран-гӀалахь Ӏаш а волуш, Ӏумарин кӀанта Ахьаба ткъе шина шарахь исраилхошна тӀехь олалла дира. 30Ӏумарин кӀант Ахьаб шел хьалха хиллачу паччахьел а тӀехвелира Везачу Элана зуламе хеташ долу гӀуллакхаш дарна тӀехь[+]. 31НабатӀан кӀанта ЯрбаӀама летийна долу къинош ша летадар шена кӀезиг хеташ санна, цӀаданхойн паччахь волчу Эти-БаӀалан йоӀ Изабал а ялийра Ахьаба шена, БаӀал-цӀунна Ӏамал ян а, Ӏибадат дан а волавелира иза[+]. 32Шамран-гӀалахь, БаӀал-харцделан цӀа чохь, оцу цӀунна лерина сагӀа доккху кхерч хӀоттийра Ахьаба[+]. 33Иштта, Ашера-харцдалла лерина болу дечиган бӀогӀам а дӀахӀоттийра Ахьаба. Шел хьалха хиллачу исраилхойн массо паччахьел а тӀехвелира иза Исраилан халкъан Веза Дела оьгӀазвохуьйту гӀуллакхаш дарна тӀехь. 34[+]Ахьаб-паччахь волчу заманчохь Бетал-гӀаларчу Хьиала Ерихон-гӀала юхаметтахӀоттийра. Хьиала оцу гӀалин бух биллийтинчу хенахь, цуьнан воккхах волу кӀант Абирам велира. Ткъа Хьиала цу гӀалин ков дӀахӀоттийначу хенахь цуьнан жимах волу кӀант Чагуб а велира. Иза хилира Нунин кӀант волчу ЮшаӀехула Везачу Эло аьлла ма-хиллара[+].

#### 17


Эли-ЯхӀу-пайхамаро Далла гӀуллакх дар

1[+]ГалӀад-махкарчу Тишаб-гӀалара волчу Эли-ЯхӀу-пайхамаро Ахьаб-паччахье элира: «Шена гӀуллакх деш волчу а, дийна волчу а Исраилан халкъан Везачу Делах чӀагӀо йо аса, хӀокху шерашкахь я тхи, я догӀа хир дац аьлла, аса омра даллалц»[+].

2ТӀаккха Везачу Элан дош кхечира Эли-ЯхӀуга: 3«ХӀокху меттера дӀа а валий, Йордан-хина малхбалехьа долчу Карит-Ӏин чохь дӀалачкъа. 4Оцу Ӏин чуьра хи мер ду ахьа. Ткъа хьуна юург латтор къигашна тӀедиллина Аса», – аьлла.

5Везачу Эло шега аьлларг Эли-ЯхӀус кхочушдира. Иза, вахана, Йордан-хина малхбалехьа долчу Карит-Ӏин чохь сецира. 6Къигаша бепиг а, жижиг а дохьура Эли-ЯхӀуна Ӏуьйранна а, суьйранна а. Ӏин чуьра хи а молура цо. 7Цхьа хан яьллачу хенахь, догӀанаш ца дарна, оцу Ӏин чуьра хи лекъира.


Эли-ЯхӀу а, Сарпат-гӀалара йисина Ӏаш йолу зуда а

8Везачу Элан дош кхечира Эли-ЯхӀуга: 9[+]«ЦӀадан-гӀалин уллохь йолчу Сарпат-гӀала дӀа а гӀой, цигахь саца. Йисина Ӏаш йолчу цхьана зудчуьнга хьо, тӀе а лаций, оцу меттехь кхаба аьлла Аса»[+]. 10Эли-ЯхӀу Сарпат-гӀала вахара. Иза гӀалин кевне кхаьчначу хенахь, цунна йисина Ӏаш йолу цхьа зуда гира. Иза чӀийш гулдеш яра. Эли-ЯхӀус цуьнга элира: «КӀудал чохь жимма мала хи лохьа суна». 11И зуда хи дан яхача, Эли-ЯхӀус, цунна тӀаьхьа мохь а тоьхна, элира: «Баьпкан юьхк а яхьа суна!»

12Оцу зудчо элира: «Дийна волчу хьан Везачу Делах чӀагӀо йо ас, сан кийча яа хӀума цахилар. Сан долуш дерг текха чохь цхьа кана дама а, кхаби чохь кӀеззиг даьтта а ду. Со хӀинца жимма чӀийш гулдеш йоллура, уьш цӀа а даьхьна, сайна а, сайн кӀантана а юург ярхьама. И йолуш ерг йиъна дӀаяьлча, тхойшиъ лийр ду-кх».

13Эли-ЯхӀус оцу зудчуьнга элира: «Ма кхера, зуда, дӀа а гӀой, айхьа бохург де. Амма цкъа хьалха хьайн долуш долчух жимо совсаза хьокхам а баттий, суна схьаба, цул тӀаьхьа хьайна а, хьайн кӀантана а яа хӀума кечъе. 14ХӀунда аьлча Исраилан халкъан Везачу Дала иштта боху: „Хьан текхара дама а хедар дац, кхаби чуьра даьтта а жимлур дац, Везачу Эло лаьтта догӀа даийтталц“».

15Цо, дӀа а яхана, Эли-ЯхӀус боххург дира. Дуккха а деношна Эли-ЯхӀуна а, оцу зудчунна а, цуьнан кӀантана а яа хӀума тоьура. 16Текхара дама а чекх ца долура, кхаби чуьра даьтта а лах ца лора, Везачу Эло Эли-ЯхӀугахула аьлла ма-хиллара.

17Цул тӀаьхьа оцу йисина Ӏачу зудчун кӀант цомгуш хилира. И цамгар чӀогӀа хиларна, кӀентан садаӀар а сецнера. 18Оцу зудчо Эли-ЯхӀуга элира: «Ва Делан стаг, хьан хӀун бала бу соьца? Я хьо, Далла сан къинош дага а доуьйтуш, сан кӀант вен веана ву те?»

19Эли-ЯхӀус цуьнга элира: «Схьалол соьга хьайн кӀант». Цуьнан карара кӀант, схьа а эцна, оцу цӀийнан лакхарчу гӀат тӀехь долчу шен цӀа чу а вигна, ша дӀавуьжучу маьнги тӀе виллира Эли-ЯхӀус. 20Цо Везачу Эле доӀа дира: «Сан Веза Дела! Со шен хӀусамехь волчу йисина Ӏаш йолчу хӀокху зудчунна а дийр ду те Ахьа зулам, цуьнан кӀант а валийтина?» 21[+]ТӀаккха Эли-ЯхӀус кхузза шен дегӀ цу кӀантана тӀедиллира. Цо доьхура: «Ва сан Веза Дела, юхадерзадехьа цу кӀентан дегӀа чу дахаран са!»[+] 22Везачу Элана дӀахезира Эли-ЯхӀун доӀа. Оцу кӀентан дахаран са юхадеара, иза денвелира.

23Эли-ЯхӀус и кӀант, схьа а эцна, лакха тӀера охьавалийра. Цо, иза нене дӀа а велла, элира: «Хьажал, хьан кӀант дийна ву!»

24ТӀаккха оцу зудчо Эли-ЯхӀуга элира: «ХӀинца хаьа суна хьо Делан стаг хилар а, Везачу Эло хьоьгахула бакъдерг олуш хилар а».

#### 18


Эли-ЯхӀу-пайхамар а, БаӀалан пайхамарш а

1Лаьтта догӀа ца догӀу кхоалгӀа шо долуш, Везачу Элан дош кхечира Эли-ЯхӀуга: «Хьо, ваха а гӀой, Ахьаб-паччахьна гучувала, тӀаккха Аса догӀа доуьйтур ду лаьтта тӀе». 2Эли-ЯхӀу Ахьаб-паччахьна тӀевахара.

Ткъа Шамран-гӀалахь чӀогӀа мацалла хӀоьттинера. 3Ахьаб-паччахьо шен паччахьан цӀенна тӀехь хьаькам волу Ӏабди-ЯхӀу шена тӀекхайкхинера. (И Ӏабди-ЯхӀу Везачу Эле чӀогӀа ларамах вуьзна волу стаг вара. 4Изабала Везачу Элан пайхамараш хӀаллакбечу хенахь, Ӏабди-ЯхӀус цхьа бӀе пайхамар схьагулвира. ТӀаккха, уьш, шина декъе а бекъна, шина хьехана чохь къайлабехира. Цу чохь Ӏабди-ЯхӀус юург а, мала хи а латтадора царна.)[+] 5Ахьаб-паччахьо Ӏабди-ЯхӀуга аьллера: «Вало, махкара массо шовда а, хи а долчу меттигашкахула чекхвала вайшиъ, жимма буц карор яцара те вайна, говраш а, вирбӀарзаш а дийна йисийтархьама, бежанех цхьа а ца дайархьама». 6Цу шиммо шаьш хи лохуш чекхдовла деза меттигаш билгалъехира. Цхьаъ цхьана агӀор вахара, ткъа важа вукху агӀор вахара.

7Ӏабди-ЯхӀу новкъахула дӀавоьдуш, цунна Эли-ЯхӀу дуьхьалкхийтира. Ӏабди-ЯхӀуна вевзира пайхамар. Иза лаьтта кхаччалц пайхамарна хьалха охьатаьӀира. Ӏабди-ЯхӀус пайхамаре элира: «Хьо вуй те иза, сан олахо волу Эли-ЯхӀу?»

8Эли-ЯхӀус жоп делира: «ХӀаъ, со ву иза. Ахьа, хьайн олахо волчу паччахьна тӀе а гӀой, цуьнга дӀаала: „Эли-ЯхӀу-пайхамар кхузахь ву“».

9Ӏабди-ЯхӀус цуьнга хаьттира: «Аса хӀун вон болх бина хиллера те хьуна? Нагахь аса хьо схьавеана ву алахь, цо со вуьйр ма ву. Паччахьо со вен хӀунда лаьа хьуна? 10Хьан Веза Дела дийна хилар санна бакъду-кх, цхьа а къам я цхьа а пачхьалкх ца йисина сан олахочо хьо лоьхуш нах бахийтаза. Шега хьо цигахь вац аьлча, цо чӀагӀо йойтура хьо ца караво бохучу оцу пачхьалкхе а, къоме а. 11Ткъа ахьа хӀинца соьга боху: „Вало, хьайн олахочуьнга дӀаала: ‘Эли-ЯхӀу кхузахь ву’“. 12Хьо волчуьра и ала со дӀаваханчу хенахь, Везачу Элан Сино суна хуур а доцучу цхьанхьа хьо дӀавига ма тарло. ТӀаккха аса Ахьаб-паччахье хьох лаьцна хаам а бича, ткъа хьо кара а ца вича, цо со вуьйр ма ву. Хьан лай волу со-х жимчохь дуьйна а Деле болчу ларамах вуьзна ма вара[+]. 13Сан эла, хьоьга ца дийцина, Изабала Везачу Элан пайхамарш бойучу хенахь, аса динчух лаьцна? Аса Везачу Элан бӀе пайхамар дӀахьулвира. Аса уьш, цхьатерра шина декъе а бекъна, шина хьехана чохь къайлабехира. Царна даа бепиг а, мала хи а латтадора аса. 14Ткъа ахьа боху: „Вало, хьайн олахочуьнга Эли-ЯхӀу кхузахь ву ала. ТӀаккха цо со вуьйр ма ву“».

15Эли-ЯхӀус жоп делира: «Шена гӀуллакх деш волчу массо а ницкъийн Везачу Делах чӀагӀо йо ас, со тахана, цунна тӀе а вахана, дӀахӀуттург хиларх».

16Ӏабди-ЯхӀус, Ахьабана тӀе а вахана, и дерриг а дӀадийцира. Ткъа Ахьаб-паччахь Эли-ЯхӀуна тӀевахара. 17Ахьаба, шена Эли-ЯхӀу гича, цуьнга хаьттира: «Хьо вуй и – Исраилан халкъе бала хьоьгуьйтург?»

18Эли-ЯхӀус жоп делира: «Со вац Исраилан халкъе бала хьоьгуьйтург, ткъа хьо а, хьан ден цӀа а ду. Везачу Элан весеташ дӀа а теттина, БаӀал-харцделанашна тӀаьхьахӀиттина шу. 19ХӀинца ахьа, хьайн ялхой а бахийтий, дерриг а Исраилан халкъ а, Изабала дола деш волу БаӀал-делан виъ бӀе шовзткъе итт пайхамар а, Ашера-делан виъ бӀе пайхамар а схьагулвайта Кармал-лома тӀе суна хьалха».

20Ахьаб-паччахьо массо исраилхой а, и харцделанийн пайхамарш а схьагулбайтира Кармал-лам тӀе[+]. 21Эли-ЯхӀу-пайхамаро, дерриг а халкъана хьалха дӀа а хӀоьттина, элира: «Шу дукха лелар дуй те шинна а когана астагӀа лелхаш? Нагахь санна Веза Эла Дела велахь, Цунна тӀаьхьахӀитта. Ткъа Иза БаӀал велахь, цунна тӀаьхьахӀитта».

Халкъо цхьа а дош ца элира цуьнга[+].

22Эли-ЯхӀу-пайхамаро халкъе элира: «Везачу Элан пайхамарех со цхьаъ висна, ткъа БаӀалан виъ бӀе шовзткъе итт пайхамар ву[+]. 23Тхуна ши старгӀа схьаялае. Цу шиннах шайна луъург цхьаъ аша дӀаэца. Оцу старгӀина урс а хьакхий, дакъош а дей, дечигна тӀедахка, амма цунна буха цӀе ма латае. Ткъа аса, важа старгӀа кеч а йина, дечигна тӀеюьллур ю, цунна буха а цӀе латор яц. 24ТӀаккха шу шайн Деле кхайкха. Ткъа со Везачу Эле кхойкхур ву. ЦӀе латаярца доӀанна жоп Делларг билггал волу Дела хир ву».

Дерриг а халкъо, жоп а луш, элира: «Ахь бохург дика ду!»

25БаӀалан пайхамаршка Эли-ЯхӀус элира: «Оцу шина старгӀанах цхьаъ аша хьалха схьакъастае, тӀаккха сагӀа даккха кечам бе, хӀунда аьлча шу алсам ду. Цул тӀаьхьа аша шайн Деле доӀа де, амма бежанна буха цӀе ма латае».

26Шаьш схьакъастийна старгӀа кеч а йина, уьш, Ӏуьйранна дуьйна делкъахан тӀекхаччалц, БаӀал-деле кхойкхура. Цара бохура: «Ва БаӀал, дӀахазахьа тхо!» Амма дуьхьал олуш цхьа а аз а дацара, жоп а дацара хезаш. Шаьш кечйинчу сагӀа доккхучу меттигна хьалха ирхкхийсалора уьш.

27Делкъахан тӀееача, Эли-ЯхӀу кхаьрдира царах. Цо элира: «ЧӀогӀа мохь тоха аша, хӀунда аьлча иза дела ма ву. Иза ойла еш хила а тарло я иза шен гӀуллакх дан вахана хила а мега, я новкъахь вогӀуш хила а там бу, я наб еш хила а мега, иза-м самаваккха везаш ву!» 28ТӀаккха цара чӀогӀа маьхьарий хьоькхура. Цара шайн догӀмашна тӀе арсаш а, гоьмукъаш а хьокхура, шайна тӀехула цӀийш охьадоладаллалц. 29Делкъахан дӀа а яьлла, суьйренан сагӀа доккху хан тӀекхаьчча а, уьш кхидӀа а шовкъ еана бара. Амма цхьа а аз я жоп, я цхьа а хӀума дацара хезаш[+].

30ТӀаккха Эли-ЯхӀус дерриг а халкъе элира: «Суна тӀехила». Дерриг халкъ цунна тӀехилира. Везачу Элана сагӀа доккхуш хилла йолу меттиг йохийначуьра меттахӀотто волавелира Эли-ЯхӀу. 31[+]Цо шийтта тӀулг схьаийцира. Уьш дара Везачу Эло шега: «Исраил хир ю хьан цӀе» – аьлла волчу Якъубан шийтта кӀантах девллачу тайпанийн барамехь[+]. 32Оцу тӀулгех Везачу Элана лерина сагӀа доккху меттиг йира Эли-ЯхӀус. Ткъа оцу меттигна гонах саьнгар яьккхира, шена чу ши сахь хӀу тарлуш йолу. 33Эли-ЯхӀус сагӀа доккхучу меттиге дечиг диллира. Ткъа урс хьаькхначу старгӀанах дакъош а дина, уьш цу дечигна тӀедехкира. 34ТӀаккха цо элира: «Йиъ кхаба хих а юьзна, и хи сагӀина ягош йолчу старгӀина а, дечигна а тӀедотта». Цара Эли-ЯхӀус боххург дира. ТӀаккха юха а элира цо: «Цу тайппана кхин а цкъа де». Цара иза юха а кхочушдира. Эли-ЯхӀус кхин а элира: «Изза кхозлагӀа а де». КхозлагӀа а изза дира цара. 35СагӀа доккхучу меттигна гонах хи охьадоладелира, саьнгар хих юьзира.

36Суьйренан сагӀа доккхучу хенахь Эли-ЯхӀу-пайхамар сагӀа доккхучу меттигна улло веара. Цо доӀа дира: «ИбрахӀиман а, Исхьакхан а, Исраилан а Дела волу Веза Эла! Таханлерчу дийнахь дӀахаийтахьа Исраилан халкъан Дела Хьо цхьаъ вуйла а, со Хьан лай вуйла а, аса и дерриг а Ахьа ма-аллара динийла а![+] 37Жоп лохьа суна, ва Веза Эла, дӀахазахьа со, Веза Эла волу Хьо Дела хилар а, Ахь церан дегнаш Хьайна тӀедерзош хилар а хӀокху нахана хаийтархьама».

38ТӀаккха Везачу Эло цӀе охьахьажийра. Оцу цӀеро сагӀина еана хӀума а, дечиг а, тӀулгаш а, кхерчана гонахара латта а дагийра. Саьнгар чохь долу хи а дакъийра цо[+]. 39И хилларг шена гича, дерриг а халкъо, лаьтта кхаччалц охьа а таьӀна, бохура: «Веза Эла – Дела ву! Веза Эла – Дела ву!»[+]

40ТӀаккха Эли-ЯхӀус цаьрга элира: «Схьалаца БаӀалан пайхамарш! Царах цхьа а дӀа ма вахийта!» Уьш схьалийцира. Эли-ЯхӀус уьш, Къишун-хи тӀе а бигна, цигахь байира[+].


Йокъанан чаккхе

41Эли-ЯхӀу-пайхамаро Ахьаб-паччахье элира: «ДӀа а гӀой, яа а яа, мала а мала. ДогӀун долчу чӀогӀачу догӀанан гӀовгӀа ю суна хезаш». 42[+]Ахьаб-паччахь яий, малий дӀавахара. Ткъа Эли-ЯхӀу Кармал-ломан бохьа тӀе велира. Цигахь цо, лаьтта кхаччалц охьа а таьӀна, шен корта голашна юккъе нисбира. 43ТӀаккха шен ялхочуьнга Эли-ЯхӀус элира: «Вало, гӀой, хӀордехьа дӀахьажа».

Ялхочо, вахана, хьажа а хьаьжна, элира: «Суна-м хӀумма а ца го».

Эли-ЯхӀус ворхӀазза а элира цуьнга: «Юха а гӀой, хьажа». 44Ша ворхӀазлагӀа вахана схьавеача, ялхочо элира: «Адаман кераюккъалц йолу цхьа жима марха ю хӀорда тӀера хьалайолуш».

Эли-ЯхӀус элира: «Вало, Ахьаб-паччахь волчу а гӀой, цуьнга дӀаала: „Хьайн гӀудалкх а йожий, цӀа верза, догӀано хьо сацавале. Хьо хӀинцца дӀа ца водахь, догӀано сацор ву хьо“».

45Дукха хан ялале, мархаш а хӀиттира, стигал Ӏарж а елира, мох а белира. ЧӀогӀа догӀа деара. Оцу хенахь Ахьаб, шен гӀудалкха тӀе а хиъна, ИзраӀал-гӀала ваха новкъа ваьллера[+]. 46Везачу Элан ницкъ боьссира Эли-ЯхӀуна тӀе. Шен гӀодаюкъ а йихкина, Ахьаб-паччахьна хьалха а ваьлла, ИзраӀал-гӀала дӀакхаччалц новкъахула ведда вахара Эли-ЯхӀу[+].

#### 19


Эли-ЯхӀун Хьариб-лам тӀе валар

1Эли-ЯхӀу-пайхамаро динчух лаьцна а, цо БаӀалан массо а пайхамарш тур хьаькхна байарх лаьцна а – дерриг а Изабале дӀадийцира Ахьаб-паччахьо. 2Изабала Эли-ЯхӀуна тӀе геланча вахийтира, цуьнга дӀаала: «Деланаша, шайн лааме хьаьвссина, луьра таӀзар дойла суна, нагахь аса, кхана хӀара хан тӀекхачале, оцу пайхамарех хӀоранна а диннарг хьуна а ца дахь». 3Кхера а велла, Эли-ЯхӀу цигара дӀавахара, шен са кӀелхьардаккхархьама. ЯхӀуд-махкахь йолчу Беар-ШабаӀ-гӀала а вахана, Эли-ЯхӀус шен ялхо цигахь витира[+]. 4[+]Цхьана дийнахь некъ баллал юкъ йолчу яьссачу аренга веара Эли-ЯхӀу. Схьавеана, жолам-куллана кӀел охьа а хиъна, шена валар а доьхуш, цо элира: «ХӀинца тоьар дара-кх, Веза Эла. ДӀаэцахьа сан са, хӀунда аьлча со сайн дайл хӀумма а тоьлуш вац»[+].

5ДӀа а вижина, оцу кулла кӀелахь наб кхийтира Эли-ЯхӀуна. ТӀаккха деанчу малико, цунах хьакха а делла, элира цуьнга: «Хьала а гӀаттий, хӀума яа». 6Эли-ЯхӀу дӀахьаьжча, цунна шен коьртехь Ӏуьллучу тӀулга тӀехь беттина хьокхам а, чохь хи долу кхаба а гира. Бепиг а диъна, хи а мелла, юха а наб кхийтира цунна. 7Везачу Элан Малик шолгӀа а тӀедеара Эли-ЯхӀуна. Цунах хьакха а делла, Малико элира: «Хьала а гӀаттий, хӀума яа, хӀунда аьлча бехха некъ бу хьуна хьалха». 8Эли-ЯхӀус, хьала а гӀаьттина, хӀума а йиира, хи а мелира. Шена тӀедеанчу гӀоранца Эли-ЯхӀус шовзткъа дийнахь а, буса а некъ бира, Хьариб цӀе йолчу Делан ломана тӀекхаччалц[+]. 9Цигахь цхьана хьехана чу а ваьлла, цу чохь буьйса яьккхира Эли-ЯхӀус.

Юха Везачу Элан дош кхечира Эли-ЯхӀуга: «Эли-ЯхӀу, хьо хӀун деш ву кхузахь?»

10[+]Эли-ЯхӀус жоп делира: «Ва массо а ницкъийн Веза Дела, ас Хьуна леррина гӀуллакх дора. Исраилан халкъо Хьоьца бина барт дӀатесна, Хьан сагӀа доккху кхерчаш бохийна, Хьан пайхамарш тур хьаькхна байина. Со цхьаъ бен висина вац, со а вен дагахь лоьхуш ву цара»[+].

11Везачу Эло цуьнга элира: «Хьала а гӀаттий, лам тӀе а валий, Веза Эла волчу Суна хьалха дӀахӀотта. ТӀаккха хьуна уллохула тӀехвер ву Со». Оцу хенахь чӀогӀа мох белира Везачу Элана хьалха. Оцу мохо лаьмнаш а дохадора, тархаш а кегйора, амма цу махца Веза Эла вацара. Цул тӀаьхьа мохк бегийра, амма мохк бегорца а Веза Эла вацара[+]. 12Мохк бегийначул тӀаьхьа, цӀе елира, амма цу цӀерца а Веза Эла вацара. ЦӀе чекхъяьллачул тӀаьхьа эсала а, тийна а долу аз деара[+].

13Иза хезча, Эли-ЯхӀус тӀехула юхучу шен бедарца юьхь дӀахьулйира. Хьеха чуьра ара а ваьлла, цу чу воллучохь хӀоьттина лаьтташ вара Эли-ЯхӀу. Цхьана озо цуьнга хаьттира: «Хьо хӀун деш ву кхузахь, Эли-ЯхӀу?» – аьлла.

14Эли-ЯхӀус жоп делира: «Ва массо а ницкъийн Веза Дела, ас Хьуна леррина гӀуллакх дора. Исраилан халкъо Хьоьца бина барт дӀатесна, Хьан сагӀа доккху кхерчаш бохийна, Хьан пайхамарш тур хьаькхна байина. Со цхьаъ бен висина вац, со а вен дагахь лоьху цара»[+].

15[+]Везачу Эло цуьнга элира: «Вало, юха а верзий, хьайн новкъахула Дамасакхана уллорачу яьссачу аренга дӀагӀо. Хьо цига дӀакхаьчча, Хьазиал даьтта доттарца арамхойн паччахь хиларна къобалве[+]. 16[+]Ткъа Нимшайн кӀант ЯхӀу Исраилан халкъана тӀехь паччахь хиларна даьтта тӀе доттарца къобалве. Абел-Мехьал гӀалара волу Шаптин кӀант ЭлишаӀ хьайн метта пайхамар хиларна даьтта тӀе доттарца къобалве[+]. 17Хьазиалан туьрах веддарг ЯхӀус воьйтур ву. Ткъа ЯхӀун туьрах кӀелхьарваьлларг ЭлишаӀ-пайхамаро хӀаллаквийр ву[+]. 18[+]Исраилхошна юкъара БаӀална горахӀоьттина воцу а, цуьнан суьртана обанаш яьхна воцу а ворхӀ эзар стаг вуьтур ву Аса»[+].


ЭлишаӀе дӀакхайкхар

19Цигара дӀавахача, Шаптин кӀант ЭлишаӀ латта охуш карийра Эли-ЯхӀуна. Шийтта шуьста а боьжна, латта а охуш, ша шуьйтталгӀачу шуьстана уллохь вогӀуш вара иза. Ша ЭлишаӀана юххехула чекхволуш, Эли-ЯхӀус шен тӀехулара бедар цунна тӀе кхоьссира. 20Шен стерчий а дитина, ЭлишаӀа, ведда Эли-ЯхӀуна тӀе а веана, элира: «Сайн дега а, нене а Ӏодика а йина, схьаваийтахьа со, тӀаккха со хьоьца дӀавогӀур вара».

Эли-ЯхӀус элира: «Дика ду, вало, юхаверза. Аса хьо сеца ма ца во!»[+]

21Эли-ЯхӀу волчуьра дӀа а вахана, шина старана урс а хьаькхна, стерчийн готанах цӀе латийра цо, цу тӀехь стерчийн жижиг даттархьама. ТӀаккха и жижиг нахана дӀасадийкъира ЭлишаӀа. Наха иза диира. Ткъа ЭлишаӀ, Эли-ЯхӀуна тӀаьхьа а хӀоьттина, цунна гӀуллакх а деш, цуьнца вахара[+].

#### 20


Арам-махкаца бина тӀом

1Арам-махкарчу паччахьо Бен-Хьадида шен дерриг эскар схьагулдира. Цуьнца цхьаьна шайн говрашца а, гӀудалкхашца а ткъе шийтта паччахь а волуш, Бен-Хьадид-паччахь, Шамран-гӀалина тӀе а вахана, цунна го а бина, гӀалина тӀелетира[+]. 2Цо исраилхойн паччахь волчу Ахьабана тӀе, гӀала, шен геланчаш хаам бан бахийтира: 3«Бен-Хьадида иштта боху: „Хьан дети, деши – сан ду, хьан зударий, хьан тоьлла болу кӀентий – сан бу“».

4Исраилхойн паччахьо цунна жоп делира: «Ахьа ма-бохху хуьлийла иза, сан олахо волу паччахь. Со а, сан мел дерг а – хьан ду».

5Юха а баьхкира геланчаш. Цара элира: «Бен-Хьадида иштта боху: „Аса хьо волчу геланчаш хьажийра, хьоьга дӀаала аьлла: ‘Хьайн дети а, деши а, хьайн зударий а, кӀентий а суна схьало’. 6Делахь а, аса кхана, хӀоккху хенахь, сайн ялхой хьажор бу хьуна тӀе. Цара хьан цӀахь а, хьуна гӀуллакх деш болчеран цӀахь а, хӀун ю а хьаьжна, хьуна еза мел хетарг схьа а эцна, суна схьаяхьар ю“».

7Исраилхойн паччахьо шен махкахь мел волу къано схьагулвира. Цо цаьрга элира: «Тидам а беш, хьовсалаш, и стаг вайна зулам даккха воллуш ву. Бен-Хьадида ша сан зударий а, кӀентий а, сан дети а, деши а шен ду аьлча, аса цунна дуьхьало ца йира»[+].

8ТӀаккха массо а къаноша, массо а халкъо цуьнга элира: «Цо бохучуьнга ла а ма догӀа, къар а ма ло».

9Ахьаб-паччахьо Бен-Хьадидан геланчашка элира: «Аша сан олахо волчу паччахье иштта дӀаала: „Ахьа де аьлла дуьххьара суна тӀедиллинарг хьан лай волу со кхочушдан кийча ву, ткъа ахьа хӀинца бохург дан сан йиш яц“».

Геланчаша, дӀа а бахана, шайга аьлларг дӀахаийтира. 10Бен-Хьадида юха а шен геланчаш бахийтира Ахьаб-паччахьна тӀе. Цара дӀаэлира цо бохург: «Деланаша, шайн лааме хьаьвссина, луьра таӀзар дойла суна, нагахь санна, Шамран-гӀала дӀа а яьккхина, цунах йинчу ченах сан эскархошна цхьацца кан кхачийтахь».

11Исраилхойн паччахьо, цунна жоп а луш, элира: «Аша хӀара ала: „ГӀагӀ дӀадостуш волчо деш доллу дозалла ма дойла гӀагӀ дӀадоьхкуш волчо“».

12Четарш чохь кхечу паччахьашца цхьаьна чагӀар молуш Ӏаш волчу Бен-Хьадида, и дешнаш шена дӀахезча, шен эскархошка омра дира, оцу гӀалина тӀелата кечам бе аьлла. Цара Шамран-гӀалина тӀелата кечам бира.

13Цхьа пайхамар веара исраилхойн паччахьна тӀе. Цо элира: «Иштта боху Везачу Эло: „И доккха эскар гой хьуна? Аса иза тахана хьан кара дӀалур ду, Веза Эла Со вуйла хьуна дӀахаийтархьама“».

14Ахьаб-паччахьо хаьттира: «Хьаьнгахула?»

Пайхамаро жоп делира: «Иштта боху Везачу Эло: „Мехкадайн эскархошкахула“».

ТӀаккха Ахьаба хаьттира: «ТӀом хьан дӀаболор бу?»

«Ахь болор бу», – элира цуьнга.

15Ахьаб-паччахьо мехкадайн эскархой схьакхайкхира, ткъа уьш ши бӀе ткъе шийтта хилира. Цул тӀаьхьа дерриг а эскар шена тӀекхайкхира цо, ткъа исраилхойн эскархо ворхӀ эзар вара.

16Делкъахенахь уьш тӀамца арабевлира. Ткъа четарш чохь сакъоьруш Ӏаш волу Бен-Хьадид шена гӀо деш волчу ткъе шийтта паччахьца цхьаьна, мала а мелла, вехнера. 17Уггаре а хьалха арамхошна тӀегӀоьртира мехкадайн эскархой. Паччахьан наха Шамран-гӀалара халкъ арадаьлла хилар дӀахаийтира Бен-Хьадиде. 18ТӀаккха Бен-Хьадида омра дира: «И нах дийна боллуш схьалеца – маьршачу ойланца я тӀамца уьш арабевлла белахь а», – аьлла.

19Хьалха Шамран-гӀалара мехкадайн эскархой арабевллера, ткъа царна тӀаьххье эскар а араделира. 20Царах хӀораммо а шена дуьхьалваьлла мостагӀа хӀаллаквора. ТӀаккха арамхой дӀабевдира, ткъа исраилхой царна тӀаьхьабевлира. Арам-мехкан паччахь волу Бен-Хьадид шен берешца цхьаьна дин тӀехь кӀелхьарвелира. 21Иштта тӀегӀоьртира исраилхойн паччахь. Цо, говраш а, гӀудалкхаш а хӀаллак а еш, боккха толам баьккхира арамхошна тӀехь.

22Исраилхойн паччахьна тӀе а вахана, пайхамаро цуьнга элира: «ДӀа а гӀой, чӀагӀо а е, хӀинца чул тӀаьхьа айхьа дан дезачун ойла а е, хӀунда аьлча Арам-мехкан паччахь юха а дуьхьалвер ву хьуна»[+].


Арамхойн шолгӀа тӀелатар

23Бен-Хьадиде цуьнан ялхоша элира: «Исраилхойн деланаш лаьмнашца йолчу меттиган деланаш бу, цундела баьккхина цара и толам. Нагахь тӀом шерачу меттехь бахь, вай тоьлур ду. 24Ахьа хӀара дан деза: массо а паччахьаш шайн меттигашкара дӀа а бахий, церан метта мехкадай хӀиттабе. 25ХӀаллакьхиллачу барамехь хьайн эскар юхаметтахӀоттаде. Иштта меттахӀиттае шайн хьалха хиллачу барамехь говраш а, гӀудалкхаш а. ТӀаккха вай шерачу арахь тӀом бийр бу цаьрца, билггал толам а боккхур бу царна тӀехь».

Бен-Хьадида, цара бохучуьнга ла а доьгӀна, церан хьехам кхочушбира. 26ТӀедеанчу шеран бӀаьсте тӀееача, Бен-Хьадида, арамхой а гулбина, уьш Апакх-гӀала бигира, цигахь исраилхошца тӀом бархьама[+]. 27Исраилхойн эскар, схьа а гулдина, цунна сурсаташ дӀаделира, иза арамхошна дуьхьал дахара. Исраилхоша царна дуьххьал шайн меттамотт дӀахӀоттийра. Уьш гезарийн жима ши жа санна хетара. Ткъа арамхоша шайх латта дуьзира.

28Делан стага, Исраилхойн паччахьна тӀе а вахана, элира: «Иштта боху Везачу Эло: „Веза Эла волу Со – лаьмнийн Дела ву, ткъа шерачу меттигийн Дела вац арамхоша бахарна, Аса церан эскаран и йоккха арданг хьан кара дӀалур ю. ТӀаккха хуур ду шуна Со – Веза Эла вуйла“».

29Меттамотт а хӀоттийна, ворхӀ дийнахь вовшашна дуьхь-дуьхьал Ӏийра уьш. ВорхӀалгӀачу дийнахь тӀом дӀаболабелира. Исраилхоша арамхойн цхьа бӀе эзар гӀашло эшийра цхьана дийнахь. 30Арамхойн гӀашлойх бисинарш Апакх-гӀала йолчу дӀабевдира. Цигахь тӀамах кӀелхьарваьллачу ткъе ворхӀ эзар стагана гӀалин пен тӀекхийтира.

Бен-Хьадид а гӀала дӀаведдера. Иза цӀийнан чухула йолчу цхьана чоьнна чохь лечкъаш вара. 31Ялхоша Бен-Хьадиде элира: «Исраилан цӀийнах болу паччахьаш къинхетаме бу олуш хезнера тхуна. Пурба лохьа тхуна, сингаттаман духаршца тхешан догӀмаш а хьулдина, чуханаш кочах а йихкина, исраилхойн паччахьна тӀедаха. Хьо дийна вуьтур вацара те цо?» 32ТӀаккха ялхой, сингаттаман духаршца шайн догӀмаш хьул а дина, чуханаш кочах а йихкина, исраилхойн паччахьна тӀебаьхкира. Цара элира: «Хьан лай волчу Бен-Хьадида ша дийна витар доьху хьоьга».

Ткъа Ахьаб-паччахьо элира: «Иза дийна ву ткъа? И сан ваша ма ву».

33Паччахьо аьлларг дикачу билгалонна ду аьлла хийтира оцу нахана. Цара сихха тидаме ийцира Ахьаб-паччахьо аьлларг. «ХӀаъ, Бен-Хьадид хьан ваша ма ву», – элира цара.

ТӀаккха паччахьо цаьрга элира: «Дуьйло, дӀа а гӀой, схьавалаве иза». Бен-Хьадид цунна дуьхьал схьавеара. Ахьаба иза шен гӀудалкхана тӀе шеца охьахаийра. 34Бен-Хьадида элира цуьнга: «Сан дас хьан дегара схьаяьхна хилла йолу гӀаланаш аса хьуна юхаерзор ю. Хьайн долахь базарш хила а йиш ю хьан Дамасакхехь, сан ден а Шамран-гӀалахь базар ма-хиллара».

Ахьаба элира: «Вайшиммо и барт дӀаязбинчул тӀаьхьа аса дӀахоьцур ву хьо». Иштта, Бен-Хьадидаца барт а бина, иза дӀахийцира Ахьаба[+].


Пайхамаро Ахьаб-паччахь бехкевар

35Пайхамарийн тобанна юкъарчу цхьана пайхамаро цу тобанарчу вукхуьнга, Везачу Эло шена тӀе-ма-диллара, элира: «Тохахьа суна». Амма оцу стага ца туьйхира цунна. 36[+]ТӀаккха оцу пайхамаро элира: «Ахьа Везачу Эло бохучуьнга ла ца догӀарна, хьо, со волчуьра дӀавоьдуш, лоьмо цоьстур ву». И стаг дӀавоьдуш, цунна дуьхьал кхеттачу лоьмо иза цистира[+].

37Цул тӀаьхьа оцу пайхамарна кхин а цхьа стаг дуьхьалкхийтира. Цо: «Тохахьа суна» элира цу стаге. ТӀаккха вукхо чевнаш хиллал йиттира цунна. 38Пайхамар, шен бӀаьргаш дӀахьулбархьама дуьхьал хӀума а оьллина, новкъа а ваьлла, некъана уллохь лаьтташ вара, исраилхойн паччахье хьоьжуш. 39Паччахь шена уллохула чекхволуш, пайхамаро цуьнга, мохь тоьхна, элира: «Хьан лай волу со тӀаме ваханера. ТӀаккха цхьана стага, юьстах а ваьлла, суна тӀе стаг валийра. Цо элира: „ХӀара стаг ларвелахь. Иза дийна ца висахь, хьан са цуьнан синан метта дӀаоьцур ду. Я ахьа цхьа гали дети дала дезар ду йолана“[+]. 40Хьан лай волчу аса цхьацца гӀуллакхаш дечу хенахь, и стаг дӀаведира».

«Иштта кхел хир ю-кх хьуна а, ахьа-айхьа тӀелаьцна хӀума иза долу дела», – элира цуьнга исраилхойн паччахьо[+].

41Пайхамаро цу сохьта шен бӀаьргашна дуьхьал тӀеяийтина хӀума дӀаяьккхира. ТӀаккха хиира паччахьна иза пайхамарех вуйла. 42Пайхамаро элира цуьнга: «Иштта боху Везачу Эло: „Аса хӀаллакьхила веза аьлла волу стаг ахьа дӀахецна, цундела хьан са цуьнан синан метта а хир ду, ткъа хьан халкъ цуьнан халкъан метта а хир ду“».

43ТӀаккха исраилхойн паччахь, чӀогӀа дог а доьхна, оьгӀаз а вахана, цӀа вирзира. Иза Шамран-гӀала схьакхечира.

#### 21


Набутин кемсийн беш

1И дерриг а хиллачул тӀаьхьа хӀара хилира. ИзраӀалхочун Набутин ИзраӀал-гӀалахь кемсийн беш яра. Иза Шамран-гӀаларчу Ахьаб-паччахьан цӀенна уллохь яра. 2Цхьана дийнахь Ахьаба элира Набутига: «Хьайн кемсийн беш суна схьало, соьга цунах хасстоьмийн беш яйтархьама, хӀунда аьлча и беш паччахьан сан цӀенна уллохь ю. Ткъа аса хьан бешал гӀоле йолу кемсийн беш лур ю хьуна цунна дуьхьал. Я хьуна лаахь, цу бешах богӀуш болу мах лур бу аса хьуна»[+].

3Амма Набутис Ахьабе жоп делира: «Ларвойла со Везачу Эло, сайн ден тӀаьхьалонах дерг хьуна дӀадаларх!»[+]

4ИзраӀалхочо Набутис шега, лур дац аса хьуна сайн ден тӀаьхьалонах дерг аларна, чӀогӀа дог а доьхна, оьгӀаз а вахана, цӀа веара Ахьаб-паччахь. Иза, пенехьа дӀа а вирзина, шен метта охьавижира. Цо яа хӀума а ца йоура[+]. 5Ахьабан зуда Изабал чуелира. Цо Ахьабе элира: «Хьан дог а стенна доьхна, юург а хӀунда ца йоу ахьа?»

6Ахьаба зудчуьнга жоп делира: «ИзраӀалхо волчу Набутига: „Схьало суна хьайн кемсийн беш! Йохка иза суна, я, хьайна лаахь, вукху кемсийн бешах хийцахьа“, – аса шега аьлча, цо ша иза лур яц элира».

7ТӀаккха Ахьабан зудчо Изабала цуьнга элира: «Ткъа хьо ма ву исраилхойн паччахь?! Хьала а гӀаттий, хьайн яа хӀума а яа, синна паргӀат а хила. Аса схьайоккхур ю хьуна израӀалхочун Набутин кемсийн беш».

8Изабала Ахьабан цӀарах кехаташ яздира. ТӀаккха цуьнан мухӀарца уьш чӀагӀ а дина, Набути вехачу гӀалахь болчу къаношка а, цӀеяхана болчу нахе а дӀахаийтира[+]. 9Кехаташ тӀехь цо иштта яздора: «Марха а лаций, халкъана юкъа баьрчче охьахааве Набути. 10Ткъа цунна дуьхьал ши зуламхо охьа а хаавай, цунна дуьхьал тоьшалла а деш, цаьрга дӀаалийта: „Ахьа Дела а, паччахь а емалвеш хӀума элира“. ТӀаккха гӀалара ара а ваккхий, валлалц тӀулгаш кхисса цунна тӀе»[+].

11Набути вехачу гӀалара наха, къаноша, хьоладайша, Изабала шайна тӀе-ма-диллара, цо шайга даийтинчу кехаташ тӀехь яздина ма-хиллара кхочушдира. 12Цара, марха а лаьцна, халкъана юкъахь баьрчче охьахаийра Набути. 13ТӀаккха ши зуламхо, цунна дуьххьал охьа а хиъна, оцу халкъана хьалха шайн тоьшаллаш дан вуьйлира. Цара бохура: «Набутис Дела а, паччахь а емалвеш хӀума элира». Цара Набути гӀалара ара а ваьккхина, цунна тӀе тӀулгаш а кхиссина, иза вийра. 14ТӀаккха Изабале хаам бан нах бахийтира, Набутина тӀе тӀулгаш а кхиссина, иза вийна аьлла.

15ТӀе тӀулгаш а кхиссина, Набути вийна аьлла шена хезча, Изабала Ахьабе элира: «Хьала а гӀаттий, хьайна йохка ца лиъначу израӀалхочун Набутин кемсийн беш хьайн дола яккха, хӀунда аьлча Набути велла». 16Набути вийна аьлла шена хезча, Ахьаб хьалагӀаьттира, израӀалхочун Набутин кемсийн беша а вахана, иза шен дола яккхархьама.

17ТӀаккха Везачу Элан дош кхечира тишабхо волчу Эли-ЯхӀуга:[+] 18«Хьала а гӀаттий, Шамран-гӀаларчу исраилхойн паччахьна Ахьабана дуьхьалваха новкъавала. Иза хӀинца Набутин кемсийн бешахь ву. И беш шен дола яккха веана иза цига. 19Ахьа цуьнга ала: „Иштта боху Везачу Эло: ‘Стаг вен а вийна, цуьнан дех дисинчун лаьттан дакъа а хьайн дола даккха воллу те хьо?’“ – Кхин а ала цуьнга: „Иштта боху Везачу Эло: ‘Набутин цӀийна жӀаьлеша мотт хьаьккхначу меттехь, хьан цӀийна а мотт хьокхур бу жӀаьлеша’“»[+].

20Ахьаба Эли-ЯхӀуга элира: «Сан мостагӀа, карий-кха хьуна со!»

Эли-ЯхӀус элира: «Карий! ХӀунда аьлча ахьа Далла хьалха Цуьнан лаамехь доцу хӀума деш ду. 21Иштта боху Везачу Эло: „ХӀинца Аса хала баланаш тӀебохкуьйтур бу хьуна, хьан тӀаьхьенах волу массо а боьрша стаг – чувоьллина я маьрша иза велахь а – хӀаллак а вийр ву[+]. 22Ахьа, Исраилан халкъе къинош а летадайтина, Со дарварна, Аса хьан цӀенна а дийр ду НабатӀан кӀентан ЯрбаӀаман цӀенна а, АхьъяхӀун кӀентан БаӀшин цӀенна а диннарг“[+]. 23[+]Иштта Изабалах лаьцна Везачу Эло боху: „ЖӀаьлеша юур ю Изабал ИзраӀал-гӀалин пенна уллохь[+]. 24Ахьабан цӀийнах верг гӀалахь велча, иза а жӀаьлеша вуур ву. Ткъа аренгахь веллачунна стигалан олхазарша зӀакарш еттар ю“»[+].

25(Шен зудчо Изабала шен лере дуьйцучуьнга ла а доьгӀуш, Везачу Элана зуламе хеташ дерг дарна шен дог тӀедерзийна волу Ахьаб-паччахь саннарг хӀетталц ваьлла а вацара[+]. 26Везачу Эло Исраилан халкъана дуьхьалара дӀабаьхна болчу эмархоша, цӀушна Ӏамал а еш, лелийна хилла доллу гӀуллакхаш леладора Ахьаб-паччахьо а.)[+]

27Оцу массо а дешнашка ла а доьгӀна, Ахьаба шена тӀера бедарш этӀийра. Цо шена тӀе сингаттаман бедарш юьйхира. Иза марха а кхобуш, оццу бедаршца дӀа а вуьжуш, чӀогӀа сингаттаме вара.

28ТӀаккха Везачу Элан дош кхечира тишабхо волчу Эли-ЯхӀуга: 29«Гой хьуна, Ахьаба Суна хьалха ша мел лахара хетийтира? Суна хьалха цо ша лахара хетийтарна, иза вехачу ханна бохкуьйтур бац Аса цунна тӀе баланаш. Ахьабан кӀант вехачу заманахь цуьнан цӀенна тӀе балор бу Аса и баланаш»[+].

#### 22


Мика-ЯхӀу-пайхамар а, Ахьаб-паччахь а


(2 Шерашкахь 18:2-27)

1[•]Кхаа шарахь Араман халкъана а, Исраилан халкъана а юкъахь тӀом бацара. 2КхоалгӀачу шарахь яхӀудхойн паччахь ЯхӀушапти исраилхойн паччахьна тӀевахара[+].

3Исраилхойн паччахьо шен ялхошка элира: «Шуна хаьий ГалӀад-махкахь йолу Рамат-гӀала вайн юйла? Ткъа вай дуккха а хенахь дуьйна, дист а ца хуьлуш, арамхойн паччахьан карара иза схьа а ца йоккхуш, Ӏаш ду»[+]. 4Ахьаба ЯхӀушаптига элира: «Хьо вогӀур варий соьца ГалӀадерачу Рамат-гӀалина тӀелата?»

ЯхӀушаптис исраилхойн паччахье Ахьабе жоп делира: «Дера вогӀур ву! Вай гергара ма ду. Сан халкъ а хьан халкъ ма ду, сан дой а хьан дой ма ду»[+]. 5ЯхӀушаптис кхидӀа исраилхойн паччахье элира: «Амма цкъа хьалха Везачу Эло хӀун боху хаттийтахьа».

6Исраилхойн паччахьо, виъ бӀе хиллал пайхамар схьа а гулвина, цаьрга хаьттира: «ГалӀадерачу Рамат-гӀала тӀамца ваха везий те со, я ваха ца веза те?»

Цара жоп делира: «Ваха веза. Везачу Эло хьан кара схьалур ю иза»[+].

7ТӀаккха ЯхӀушаптис хаьттира: «Кхин цхьа а вуй те кхузахь Везачу Элан пайхамар? Цуьнгахула а Везачу Эле хаттар дийр дара вай»[+].

8Исраилхойн паччахьо ЯхӀушаптига элира: «Кхин а цхьа пайхамар ву, шегахула Везачу Эле хаттар дан мегар долуш. Амма суна иза ца веза, хӀунда аьлча цо цкъа а сох лаьцна Делера дика хаам ца бо, вониг бен. Иза Йимлаан кӀант Мика-ЯхӀу ву».

«Паччахь, ма алахьа иштта», – элира ЯхӀушаптис.

9ТӀаккха, паччахьан кертара цхьа ялхо схьа а кхайкхина, исраилхойн паччахьо цуьнга элира: «Вало, сихха Йимлаан кӀант Мика-ЯхӀу схьавалош вола».

10Исраилхойн паччахь Ахьаб а, яхӀудхойн паччахь ЯхӀушапти а, шаьшшинна тӀе паччахьан духарш а дуьйхина, хӀорра а шен паччахьан гӀанта тӀе охьахиъна вара. Уьш Шамран-гӀалин кевнехьа йолчу хьаьттарехь бара. Берриге а пайхамарш бара, пайхамаралла а деш, царна хьалха дӀахӀиттина. 11КинаӀанан кӀанта ЦӀадукъ-ЯхӀус, шена тӀе аьчка маӀаш а ехкина, элира: «Иштта боху Везачу Эло: „Арамхой хӀаллакбина охьабахккалц хӀара маӀаш Ӏуьттур ю ахьа царна“»[+]. 12Массо а пайхамаро а, цхьатерра хаам а беш, бохура: «ГалӀадерачу Рамат-гӀалина тӀелата, дерриг а кхиамца чекхдер ду. Везачу Эло паччахьан кара схьалур ю иза».

13Мика-ЯхӀуга схьакхайкха ваханчу стага цуьнга элира: «Пайхамарша, шаьш хиндолчух хаамаш бечу хенахь, массара а цхьатерра паччахьна диканиг олу. Хьан дош а хилахьара цара хӀораммо а бохучух терра. Ахьа а диканиг алахьа».

14Мика-ЯхӀус цуьнга элира: «Дийна волчу Везачу Элах чӀагӀо йо аса, сайга Везачу Эло боххург айса дӀаэриг хилар»[+].

15Пайхамар паччахьна тӀевеара. Паччахьо Мика-ЯхӀу-пайхамаре хаьттира: «Мика-ЯхӀу! Ваха везий те со тӀамца ГалӀадерачу Рамат-гӀала я ца веза?»

Мика-ЯхӀу-пайхамаро паччахье элира: «ДӀагӀо хьо. Кхиам хир бу хьан. Везачу Эло хьан кара схьалур ю хьуна иза».

16ТӀаккха паччахьо цуьнга элира: «Мосазза чӀагӀо яйта еза те аса хьоьга, Везачу Элан дуьхьа билггал бакъдерг бен соьга хӀумма а ма алахьара аьлла?»

17[+]ТӀаккха Мика-ЯхӀу-пайхамаро элира: «Суна хьалха Делера сурт хӀоьтти, массо а исраилхой, шайна тӀехь Ӏу воцу уьстагӀий санна, лаьмнашкахула дӀасабаьржина. ТӀаккха Везачу Эло элира: „Вац царна тӀехь хьаькам, уьш хӀорра а шен цӀа маьрша вухавоьрзийла“»[+].

18Исраилхойн паччахьо ЯхӀушаптига элира: «Аса элирий хьоьга, цо цкъа а сох лаьцна Делера дика хаам ца бо, вониг бен!»

19[+]ТӀаккха Мика-ЯхӀу-пайхамаро элира: «Ткъа хӀинца Везачу Эло бохучуьнга ладогӀа! Суна гира, Веза Эла Шен Ӏаршана тӀе охьахиъна Ӏаш, ткъа стигаларчу гуламан массо а декъашхой Цунна уллохь лаьттара – Цуьнан аьтту а, аьрру а агӀор[+]. 20Везачу Эло элира: „Шух хьан тӀеерзор яра Ахьабан ойла, иза тӀамца ГалӀадерачу Рамат-гӀала а вахана, цигахь хӀаллакьхилийтархьама?“ Цхьаммо цхьаъ олура, вукхо важа олура. 21ТӀаккха стигаларчу гуламан цхьана декъашхочо, Везачу Элана хьалха дӀа а хӀоьттина, элира: „Аса дийр ду“. Везачу Эло хаьттира: „Муха?“ 22Стигалара гуламан оцу декъашхочо жоп делира: „Аса, вахана, цуьнан мел болчу пайхамаршка харцдерг олуьйтур ду“. Везачу Эло элира: „Ахьа иза берта а валаве, хьо ларор ву иза дан. Ваха а гӀой, иштта де ахьа“.

23Иштта, Везачу Эло оцу хьан массо а пайхамаршка хьоьга харцдерг алийтира. Везачу Эло хьуна тӀе бохам баийта сацам ма бира!»[+]

24ТӀаккха КинаӀанан кӀанта ЦӀадукъ-ЯхӀус, Мика-ЯхӀу-пайхамаран бесни тӀе тӀара а тоьхна, элира: «И бохург хӀун ду? Везачу Элан Са хьоьгахула хаам бархьама, сох дӀакъаьстина ткъа?»

25Мика-ЯхӀус элира: «Хьажал, хьо къайлавалархьама чухуларчу цхьана чоьнна чу ваханчу дийнахь иза хуур ду хьуна»[+].

26Исраилхойн паччахьо элира: «Мика-ЯхӀу-пайхамар схьа а лаций, гӀалин хьаькамна Аминна тӀе а, паччахьан кӀантана Юашина тӀе а вига. 27Аша цаьрга дӀаала: „Иштта боху паччахьо: ‘ХӀара стаг набахти чу волла. Со маьрша цӀа верззалц, кӀеззиг бепиг а, хи а бен, хӀумма а ма ло цунна’“»[+].

28Мика-ЯхӀу-пайхамаро элира: «Нагахь хьо маьрша вухаверзахь, соьгахула хаам бинарг Веза Эла ца хилла». Кхин а цо элира: «Дерриг а халкъо ладогӀа аса аьллачуьнга!»[+]


Ахьаб-паччахьан валар


(2 Шерашкахь 18:28-34)

29Исраилхойн паччахь а, яхӀудхойн паччахь ЯхӀушапти а ГалӀадерачу Рамат-гӀалина тӀелетира. 30Ахьаб-паччахьо ЯхӀушапти-паччахье элира: «Аса, со мила ву къайладаккхархьама, сайна тӀера духар а хийцина, тӀом дӀаболор бу. Ткъа ахьа хьайн паччахьан духар тӀедуха». Иштта, ша мила ву къайладаккхархьама, шена тӀе хийцина хӀума а юьйхина, тӀом дӀаболийра исраилхойн паччахьо[+].

31Арамхойн паччахьо шен ткъе шийтта тӀеман гӀудалкхийн хьаькаме омра динера: «Царах я жимачуьнца а, я воккхачуьнца а тӀом ма бе, веккъа цхьана исраилхойн паччахь воцучуьнца», – аьлла. 32ЯхӀушапти шайна гича, гӀудалкхийн хьаькамашна иза билггал исраилхойн паччахь ву моьттира. Арамхой цунна тӀебуьйлабелира, тӀелата дагахь. ЯхӀушаптис мохь хьаькхча, 33иза исраилхойн паччахь воций а хиъна, гӀудалкхийн хьаькамаш цунна тӀаьхьабевллачуьра севцира. 34Цу хенахь цхьана стага ларамаза пха кхоьссира. И пха исраилхойн паччахьна тӀехь долчу гӀаьгӀнан дакъошна юккъе кхийтира, цо паччахьна чов йира. Шен гӀудалкх лелош волчуьнга Ахьаб-паччахьо элира: «Юха а верзий, тӀом бечу меттера дӀаваккха со – суна чов йина»[+].

35Амма цу дийнахь тӀом чӀагӀбелира, ткъа Ахьаб-паччахь арамхошна дуьхьал лаьттачу шен гӀудалкха чохь лоттуьйтура. Паччахьан цӀий гӀудалкхан буха охьаоьхура, ткъа суьйранна иза велира. 36Малх дӀабузучу хенахь эскаран дакъошкахула дӀахьедар дӀасадаьржира: «ХӀора а шен-шен гӀала, шен-шен махка дӀагӀо!» – аьлла.

37Иштта велира Ахьаб-паччахь. Цуьнан дакъа Шамран-гӀала деара, цигахь иза дӀавоьллира. 38Паччахьан гӀудалкх Шамранан Ӏома чохь йилира (цигахь сийсаза лела зударий а луьйчура). Ткъа цуьнан цӀийна тӀе жӀаьлеша мотт хьаькхира, Везачу Эло ма-аллара[+].

39Ахьаб-паччахьан кхидолчу гӀуллакхех лаьцна – цо мел динчух а, цо дӀахӀоттийначу пийлан кӀомсарех долчу цӀийнах а, цо яйтинчу массо а гӀаланех а лаьцна – яздина ду Исраилхойн паччахьийн тептар тӀехь[+]. 40Иштта, Ахьаб-паччахь, дӀа а кхелхина, шен дайх дӀакхийтира. Цуьнан метта паччахь хилла дӀахӀоьттира цуьнан кӀант Ахьаз-ЯхӀу.


ЯхӀудхойн паччахь ЯхӀушапти


(2 Шерашкахь 20:31–21:1)

41[•]Асин кӀант ЯхӀушапти яхӀудхойн паччахь дӀахӀоьттира, исраилхойн паччахьо Ахьаба паччахьалла до доьалгӀа шо долуш[+]. 42ЯхӀушапти паччахь дӀахӀуттуш, цуьнан ткъе пхийтта шо дара. Цо ткъе пхеа шарахь паччахьалла дира Ярушалаймехь. Цуьнан ненан цӀе Ӏазубат яра. Иза Шилхьайн йоӀ яра. 43Массо а гӀуллакхашкахь ЯхӀушапти шен ден Асин новкъахула лелаш вара. Иза цу некъа тӀера дӀа а ца велира, Везачу Элан лаамехь а лийлира. Делахь а, тӀехь сагӀа доккху гунаш цо дӀадахаза дисина дара, ткъа наха кхидӀа а оцу гунаш тӀехь сагӀа а доккхура, хаза хьожа йогӀу хӀума а ягайора[+]. 44ЯхӀушаптис исраилхойн паччахьца машар латтийтира[+].

45ЯхӀушаптин кхидолчу гӀуллакхех лаьцна – цуьнан майрачу гӀуллакхех а, цо бинчу тӀамах а лаьцна – яздина ду ЯхӀудхойн паччахьийн тептар тӀехь. 46Шен дас Асас паччахьалла дечу хенахь дуьйна бисина болу, цӀуйн дуьхьа сийсаза лелаш болу «базбина» божарий а, хӀаллакбина, дӀабехира цо махкара[+].

47Оцу хенахь Эдом-махкахь паччахь вацара. Цигахь олалла деш яхӀудхойн паччахьан мехкада вара[+].

48ЯхӀушаптис хӀордкеманаш дайтира, Апар-махкара деши схьадархьама. Амма уьш цига дӀа ца кхечира. Новкъахь Ӏецйон-ГӀебаре дӀакхочуш хӀордкеманаш, доха а доьхна, хӀаллакьхилира[+]. 49ТӀаккха Ахьабан кӀанта Ахьаз-ЯхӀус ЯхӀушаптига элира: «Сан ялхой хьан ялхошца цхьаьна бахийта вай хӀордкеманаш тӀехь?» Амма ЯхӀушапти реза ца хилира иза дан.

50ЯхӀушапти, дӀа а кхелхина, шен дайх дӀакхийтира. Иза царна уллохь, Даудан гӀалахь, дӀавоьллира. ЯхӀушаптин метта паччахь хилира цуьнан кӀант ЯхӀурам.


Исраилхойн паччахь Ахьаз-ЯхӀу

51ЯхӀудхойн паччахьо ЯхӀушаптис олалла до вуьрхӀитталгӀа шо долуш, Ахьабан кӀант Ахьаз-ЯхӀу исраилхойн паччахь хилира. Шамран-гӀалахь Ӏаш а волуш, Ахьаз-ЯхӀус исраилхошна тӀехь шина шарахь олалла дира. 52Шен ден а, ненан а новкъахула а лелаш, иштта Исраилан халкъе къинош летадайтина волчу НабатӀан кӀентан ЯрбаӀаман новкъахула а лелаш, цо Везачу Элана зуламе хеташ долу гӀуллакхаш лелийра. 53Шен дас лелийна доллу гӀуллакхаш а лелош, БаӀална Ӏибадат а деш, цунна гӀуллакх дарна, Исраилан халкъан Веза Дела оьгӀазвахийтира Ахьаз-ЯхӀус.

### ТӀаьххьарнаш

#### ТӀаьххьарнаш

ТӀаьххьарнаш


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]


Паччахьаллех лаьцна доьалгӀа тептар:


тӀаьххьара паччахьаш


Дешхьалхе

Паччахьаллийн гӀуллакхийн доьалгӀачу тептар тӀехь кхидӀа а дуьйцуш ду Исраилан шина пачхьалкхах лаьцна – Паччахьаллийн гӀуллакхийн кхоалгӀачу тептар тӀехь долийнарг. ХӀара тептар шина декъе декъа тарло: 1) шина пачхьалкхах лаьцна долу гӀуллакхаш, Ӏийса дуьнен тӀе валале уьссалгӀачу бӀешеран юккъера дуьйна, 722-чу шарахь хиллачу Шамран-гӀала эшорна а, къилбаседера пачхьалкх йохорна а тӀекхаччалц (1-17 кортош); 2) ЯхӀудан пачхьалкхах лаьцна долу гӀуллакхаш, Исраилан пачхьалкх йоьхча дуьйна, 586-чу шарахь хиллачу Бавеларчу Набухди-Нецар-паччахьо Ярушалайм-гӀала схьаяккхарна а, иза йохорна а тӀекхаччалц (18-25 кортош). Бавелхойн куьйга кӀел хиллачу ЯхӀуд-мехкан мехкадех Гадал-ЯхӀух лаьцна дийцар а, Бавел-махкахь хиллачу набахти чуьра яхӀудхойн паччахь хилла волу ЯхӀу-Яхин арахецарх лаьцна дийцар а тептаран чаккхенехь ду.

И бохамаш хуьлура, исраилхой а, яхӀудхой а, церан паччахьаш а Далла тешаме цахилар бахьана долуш. Ярушалайм-гӀала йохор а, халкъ йийсаре дӀадигар а Исраилан халкъана хиллачу хӀуманашна юкъахь тидам къаьсттина чӀогӀа тӀебохуьйтуш дерш ду.

Оцу тептар тӀехь уггар лараме пайхамар хилла волу Эли-ЯхӀу дуьнен чуьра дӀаваьллачул тӀаьхьа пайхамаралла лелош хилларг ЭлишаӀ ву.

#### 1


Эли-ЯхӀу-пайхамар а, Ахьаз-ЯхӀу-паччахь а

1Ахьаб-паччахь веллачул тӀаьхьа Муаби-мехкан халкъ исраилхошна дуьхьал гӀаьттира[+].

2Ахьаз-ЯхӀу-паччахьна, Шамран-гӀалахь долчу шен цӀенойн лакхарчу цӀийнан дечиган гурахула чу а воьжна, чов хилира. Цо геланчаш бахийтира, цаьрга иштта а олуш: «Даха а гӀой, Ӏекхран-гӀаларчу цӀу-дела волчу БаӀал-Забубе[*] хатта: „ХӀокху чевнах хьалхавер вуй те со?“ – алий»[+]. 3ТӀаккха Везачу Элан Малико тишабхочуьнга Эли-ЯхӀуга элира: «Вало, хьала а гӀаттий, Шамран-гӀалахь Ӏаш а волуш, исраилхошна тӀехь олалла дечу паччахьо бохуьйтуш болчу геланчашна дуьхьал а гӀой, цаьрга иштта ала: „Исраилан халкъан Дела вац ткъа? ХӀунда доьлху шу Ӏекхран-гӀаларчу цӀу-деле БаӀал-Забубе хаттар дан[+]? 4Паччахьо и дарна, Везачу Эло иштта боху: ‘Хьо, вижина Ӏуьллучу меттара кхин хьала а ца гӀоттуш, лийр ву’“».

Эли-ЯхӀу-пайхамар и дӀаала вахара. 5Бахийтинарш Ахьаз-ЯхӀуна тӀе юхабирзира. Паччахьо цаьрга элира: «Шу юха хӀунда дирзи?»

6Геланчаша жоп делира: «Тхуна дуьхьал цхьа стаг кхийтира. Цо тхоьга элира: „Дуьйло, шаьш схьахьажийначу паччахьна тӀе юхадерза. Аша цуьнга дӀаала: ‘Иштта боху Везачу Эло: Исраилан халкъан Дела вац ткъа? Ахьа хӀунда бохуьйту Ӏекхран-гӀаларчу цӀу-дела волчу БаӀал-Забубина тӀе хаттарца? Цундела хьо, вижина Ӏуьллучу меттара кхин хьала а ца гӀоттуш, лийр ву’“».

7Паччахьо хаьттира цаьрга: «ТӀехьаьжна муха вара, шуна дуьхьал а веана, шуьга и дешнаш аьлла волу стаг?»

8[+]Цара жоп делира: «Цу стеган дегӀа тӀехь дукха чоьш[*] а дара, гӀодаюкъах дихкина тӀаьрсиган доьхка а дара».

Ахьаз-ЯхӀус элира: «Иза тишабхо волу Эли-ЯхӀу ву»[+].

9Шовзткъе итт тӀемалочуьнца волу хьаькам вахийтира цо Эли-ЯхӀуна тӀе. Иза Эли-ЯхӀуна тӀевахара. Ткъа Эли-ЯхӀу ломан боххьехь вара. Хьаькамо Эли-ЯхӀуга элира: «Делан стаг! Паччахьо чувосса боху хьоьга».

10[+]Эли-ЯхӀус жоп делира цуьнга: «Со Делан стаг велахь, стигалара цӀе а йоьссина, хьо а, хьан тӀемалой а дӀакхоллийла цо». Юха, стигалара цӀе а йоьссина, оцу цӀеро тӀемалойн хьаькам а, цуьнан шовзткъе итт тӀемало а дӀакхаьллира[+].

11ТӀаккха паччахьо кхин а цхьа тӀемалойн хьаькам а, цуьнан шовзткъе итт тӀемало а вахийтира Эли-ЯхӀуна тӀе. Оцу тӀемалойн хьаькамо а элира: «Делан стаг, паччахьо сихха чувосса боху хьоьга!»

12Эли-ЯхӀус, жоп луш, элира: «Со Делан стаг велахь, стигалара цӀе а йоьссина, хьо а, хьан тӀемалой а дӀакхоллийла цо». Стигалара цӀе а йоьссина, оцу цӀеро тӀемалойн и хьаькам а, цуьнан шовзткъе итт тӀемало а дӀакхаьллира.

13ТӀаккха кхозлагӀа а вахийтира паччахьо тӀемалойн хьаькам шен шовзткъе итт тӀемалочуьнца. Цо, лома тӀе хьала а ваьлла, Эли-ЯхӀуна хьалха гора а вахана, дехарш а деш, элира: «Делан стаг! Сох а, оцу хьан лай волчу шовзткъе итт тӀемалочух а къинхетам бехьа. Тхо дийна дитахьа! 14Гой хьуна, стигалара йоьссинчу цӀеро сол хьалха схьавеана волу тӀемалойн ши хьаькам, хӀорра а, шен шовзткъе итт тӀемалочуьнца цхьаьна дӀакхаьллина. Амма сох хӀинца къинхетам бахьара ахь!»

15Везачу Элан Малико Эли-ЯхӀуга элира: «Кхера а ца кхоьруш, дӀагӀо цуьнца». ТӀаккха Эли-ЯхӀу, хьала а гӀаьттина, тӀемалойн хьаькамца паччахьна тӀевахара. 16Эли-ЯхӀус элира паччахье: «Иштта боху Везачу Эло: „Ахьа, Ӏекхран-гӀаларчу цӀу-далла БаӀал-Забубина тӀе хаттарш эцна геланчаш бахийтира, Исраилан халкъан Дела воцуш санна, Дала бохург хаархьама. Цундела, вижина Ӏуьллучу цу меттара кхин хьала а ца гӀоттуш, лийр ву хьо“».

17Эли-ЯхӀу-пайхамарехула Везачу Эло ма-аллара, Ахьаз-ЯхӀу велира. ТӀаккха Ахьаз-ЯхӀун метта паччахь хӀоьттира цуьнан ваша Йорам[*], хӀунда аьлча Ахьаз-ЯхӀун шен кӀант вацара. Иза дара яхӀудхойн паччахь волчу ЯхӀушаптин кӀанта ЯхӀурама олалла динчу шолгӀачу шарахь.

18Ахьаз-ЯхӀу-паччахьо динчу гӀуллакхех лаьцна – цо мел динчух лаьцна – яздина ду Исраилхойн паччахьийн тептар тӀехь.

#### 2


Дала Эли-ЯхӀу-пайхамар стигала хьалаваккхар

1Везачу Эло йилбазмохана юкъахь Эли-ЯхӀу-пайхамар стигала хьалавоккху хан тӀекхаьчначу хенахь, Эли-ЯхӀу Галгал-гӀаларчу ЭлишаӀца новкъахула вогӀуш вара[+]. 2Эли-ЯхӀус ЭлишаӀе элира: «ЭлишаӀ, хьо кхузахь сацахьа, хӀунда аьлча со Везачу Эло Бетал-гӀала хьажийна».

Ткъа ЭлишаӀа жоп делира: «Дийна волчу Везачу Элах а, дийна волчу хьох а чӀагӀо йо ас, со хьох дӀакъаьстар вац аьлла». И шиъ Бетал-гӀала дӀавахара

3Бетал-гӀаларчу пайхамарийн тобано, ЭлишаӀана дуьхьал а еана, цуьнга хаьттира: «Хаьий те хьуна, тахана Везачу Эло хьан олахо хьо волчуьра дӀаоьцург хилар?»

ЭлишаӀа жоп делира: «Суна хаьа иза, амма аша цунах лаций цхьаьнгге а ма дийца».

4Эли-ЯхӀус юха а элира: «ЭлишаӀ, хьо кхузахь сацахьа, хӀунда аьлча Везачу Эло со Ерихон-гӀала хьажийна».

ЭлишаӀа жоп делира: «Дийна волчу Везачу Элах а, дийна волчу хьох а чӀагӀо йо ас, со хьох дӀакъаьстар вац аьлла». И шиъ Ерихон-гӀала дӀавахара[+].

5Ерихон-гӀаларчу пайхамарийн тобано, ЭлишаӀана дуьхьал а еана, цуьнга хаьттира: «Хаьий те хьуна, тахана Везачу Эло хьан олахо хьо волчуьра дӀаоьцург хилар?»

«Суна хаьа иза, амма аша цунах лаций цхьаьнгге а ма дийца», – жоп делира ЭлишаӀа.

6Эли-ЯхӀус юха а дийхира ЭлишаӀе: «ЭлишаӀ, хьо кхузахь сацахьа, хӀунда аьлча Везачу Эло со Йордан-хи долчу хьажийна».

ЭлишаӀа элира: «Дийна волчу Везачу Элах а, дийна волчу хьох а чӀагӀо йо аса, со хьох дӀакъаьстар вац аьлла». И шиъ дӀаволавелира. 7Пайхамарийн тобанах волу шовзткъе итт стаг, царна тӀаьхьа а ваьлла, геннахь дӀахӀоьттира. Ткъа Эли-ЯхӀу а, ЭлишаӀ а, Йордан-хина тӀе а кхаьчна, цигахь дӀахӀоьттира. 8ТӀаккха, шен тӀехула юху бедар схьа а эцна, иза хьарча а йина, хи чу туьйхира Эли-ЯхӀус. Хи дӀасадекъаделира, и шиъ екъачухула дехьавелира[+]. 9[+]Уьш хих дехьабевлча, Эли-ЯхӀус ЭлишаӀе элира: «Хьуна уллора со Дала стигала хьалаваккхале, аса хьайна дан луург деха соьга».

ЭлишаӀа элира: «Хьоьца долу са, сайца шозза сов хила лаьара суна»[+].

10Эли-ЯхӀус жоп делира: «Ахьа доьхург хала хӀума ду. Нагахь санна хьан бӀаьргашна со стигала хьалавоккхуш гахь, ахьа доьхург хир ду хьуна, ткъа ца гахь – хир дац».

11Къамел а деш, и шиъ новкъахула вогӀучу хенахь, цӀеххьана схьаеанчу цӀеран гӀудалкхо а, цӀеран говраша а дӀасакъастийра уьш. ТӀаккха йилбазмохана юкъахь Эли-ЯхӀу стигала хьалавахара. 12[+]ЭлишаӀа, хьала а хьоьжуш, воккхаверца мохь туьйхира: «Ва сан да! Исраилхойн тӀеман гӀап а, церан ницкъ а ма бара хьо!» – аьлла. ЭлишаӀана кхин ца гира Эли-ЯхӀу.

Цо, катоьхна, шена тӀера бедарш, этӀа а йина, шина декъе йийкъира[+]. 13ТӀаккха, Эли-ЯхӀуна тӀера охьайоьжна йисина йолу тӀехулара бедар схьа а эцна, ЭлишаӀ юхавирзира. Иза Йордан-хин йистехь сецира. 14И бедар, хьарча а йина, ластийна, хи чу туьйхира ЭлишаӀа. Цо элира: «Мичахь ву Веза Эла? ХӀаъ, мичахь ву Эли-ЯхӀун и Дела?» ЭлишаӀа Эли-ЯхӀун бедар хи чу тоьхча, хи дӀаса а декъаделла, ЭлишаӀ дехьавелира. 15Ерихон-гӀаларчу пайхамаршна геннара гира схьавогӀу ЭлишаӀ. Цара элира: «Эли-ЯхӀун са ЭлишаӀана чу доьлла». Пайхамарш, цунна дуьхьал а бахана, лаьтта кхаччалц охьатаьӀира. 16Цара ЭлишаӀе элира: «Хьажахьа, хьан ялхой долчу тхуна юкъахь доьналла долу шовзткъе итт стаг ву. Бахийтахьа уьш хьайн олахо схьалаха. Везачу Элан Сино цхьана лома тӀехь я тогӀи чохь охьавиллина хир ву иза».

«Ца оьшу. Ма бахийта», – элира ЭлишаӀа[+].

17Амма пайхамарша дукха дехарш дарна эхь а хетта, ЭлишаӀа элира: «Бахийтийша, делахь». Шовзткъе итт стаг Эли-ЯхӀу лаха вахара. Цара кхаа дийнахь лийхира иза, амма царна иза ца карийра. 18Ерихонехь сецначу ЭлишаӀана тӀе уьш юхабирзича, цо пайхамаршка элира: «Аса ца элира шуьга, ма гӀо и лаха?»


ЭлишаӀ-пайхамаран тамашийна гӀуллакхаш

19Ерихон-гӀаларчу бахархоша ЭлишаӀ-пайхамаре элира: «Гой хьуна, тхан эла, хӀара гӀала лаьтта меттиг, хьуна ма-гарра, дика ю, амма, кхузара хи дика цахиларна, зударий остабовлу».

20Пайхамаро элира: «Чу туьха а диллий, цӀена кад ло соьга». Цуьнга кад дӀабелира. 21ЭлишаӀ хин коьрте тӀевахара. Оцу хи чу туьха а тесна, цо элира: «Иштта боху Везачу Эло: „Аса хӀара хи цӀандина. ХӀинца чул тӀаьхьа кхин хир дац кху хинехула я валар, я зударий остабовлар“». 22ЭлишаӀа аьлла ма-хиллара, и хи хӀинца а цӀена ду.

23Цигара дӀа Бетал-гӀала вахара ЭлишаӀ. Иза новкъахула вогӀучу хенахь, гӀалара арабевллачу кхиазхоша, цунах бийла а буьйлуш, бохура: «ДӀавала, кӀунзал баьлларг! ДӀавала!»[+]

24ЭлишаӀ юхахьаьжча, и бераш гира цунна. Цо Везачу Элан цӀарах неӀалт хьажийра царна. ТӀаккха хьуьнхара араяьллачу шина стен чено царах шовзткъе ши бер этӀийра.

25Оцу меттера дӀа Кармал-лома тӀе вахара ЭлишаӀ. Цул тӀаьхьа иза Шамран-гӀала юхавирзира[+].

#### 3


Исраилхоша муабахошца тӀом бар

1ЯхӀудхойн паччахь волчу ЯхӀушаптис паччахьалла деш долу берхӀитталгӀа шо долуш, исраилхойн паччахь хилла дӀахӀоьттира Ахьабан кӀант ЯхӀурам. Цо шийтта шарахь, Шамран-гӀалахь Ӏаш а волуш, паччахьалла дира исраилхошна тӀехь. 2Йорам-паччахьо а Везачу Элана зуламе хеташ долу гӀуллакхаш леладора, шен дас а, шен нанас а дина хиллачу барамехь ца динехь а. Шен дас БаӀал-харцдела лоруш дӀахӀоттийна тӀулг хӀаллакбина дӀабаьккхира Йорама[+]. 3Амма НабатӀан кӀанта ЯрбаӀама исраилхошка летадайтина доллу къинош цо кхидӀа а летадора, царна тӀера дӀа а ца воьрзуш[+].

4Муабахойн паччахьан МешаӀан дуккха а жаш дара. ХӀора шарахь а цхьа бӀе эзар Ӏахар а, цхьа бӀе эзар койн тӀаргӀа а бохьуьйтура МешаӀ-паччахьо исраилхойн паччахьна. 5Ткъа Ахьаб велча, муабахойн паччахь исраилхойн паччахьна дуьхьалвелира[+]. 6ТӀаккха Йорам-паччахьо, Шамран-гӀалара ара а ваьлла, массо а исраилхошна юкъара эскархой тӀамана схьагулбира. 7Цо яхӀудхойн паччахьна ЯхӀушаптина тӀе нах бахийтира. Цуьнга иштта дӀаала элира Йорам-паччахьо: «Муабахойн паччахь суна дуьхьалваьлла, хьо вогӀий соьца муабахошна дуьхьал тӀом бан?»

ЯхӀушаптис жоп делира: «Дера вогӀу! Вай гергара ма ду. Сан халкъ – хьан халкъ ду. Сан дой – хьан дой ду», – аьлла[+]. 8ЯхӀушаптис хаьттира: «ТӀамца муьлхачу новкъахула даха деза тхо?»

«Эдоман яьссачу аренан новкъахула», – жоп делира Йорама.

9Иштта цхьаьна новкъа бевлира исраилхойн, яхӀудхойн, эдомхойн а паччахьаш. ВорхӀ дийнахь хьийзаш болу некъ бича, церан эскарна а, царна тӀаьхьахӀиттина догӀучу шайна тӀехь кира[*] дахьачу дийнаташна а мала хи ца дисира[+]. 10ТӀаккха исраилхойн паччахьо иштта элира: «Хьажахьа! Везачу Эло, вай кхо паччахь цхьаьна а тоьхна, муабахойн кара дӀавалархьама схьавалийна-кх?»[+]

11ЯхӀушаптис хаьттира: «Везачу Элан пайхамарех цхьа а вац те кхузахь, цуьнгахула Везачу Эле хаттар дайта?»

«Цкъа мацах Эли-ЯхӀу-пайхамаран ялхо хилла волу Шаптин кӀант ЭлишаӀ ву кхузахь», – аьлла, жоп делира исраилхойн паччахьан тӀеман хьаькамех цхьаммо[+].

12«Цуьнгахула Везачу Элера хаам хуьлу», – элира ЯхӀушаптис. ТӀаккха исраилхойн паччахь а, ЯхӀушапти а, эдомхойн паччахь а ЭлишаӀана тӀевахара.

13ЭлишаӀа исраилхойн паччахье элира: «Сан хӀун бала бу хьоьца? Хьайн ден а, ненан а хиллачу пайхамаршна тӀе гӀо».

ТӀаккха исраилхойн паччахьо цуьнга элира: «ХӀан-хӀа! ХӀунда аьлча Веза Эла ма ву, тхо кхо паччахь цхьаьна а тоьхна, муабахойн кара дӀавалархьама схьавалийнарг!»[+]

14ЭлишаӀ-пайхамаро элира: «Шена ас гӀуллакх деш волчу а, дийна волчу а массо а ницкъийн Везачу Элах чӀагӀо йо аса, яхӀудхойн паччахь ЯхӀушапти айса лоруш вацахьара, со хьо волчу агӀор хьожур а вацара, хьо ган а луур дацара суна аьлла. 15Ткъа хӀинца схьавалавел суна тӀе дечиг-пондар локхуш верг».

Дечиг-пондар локхуш волчо пондар локхучу хенахь ЭлишаӀах Везачу Элан куьг хьакхаделира[+]. 16Цо элира: «Иштта боху Везачу Эло: „ХӀокху тогӀи чохь дуккха а саьнгарш яха“. 17ХӀунда аьлча Везачу Эло иштта боху: „Шуна я мох баьлла, я догӀа догӀуш ца гушшехь, хӀара тогӀи хих юзур ю. И хи шуна а, шайна тӀехь кира кхоьхьучу дийнаташна а, шун хьайбанашна а мала хир ду“. 18Амма Веза Эла иза дина Ӏийр вац, Цо муабахой а дӀалур бу шун кара. 19Аша церан массо а чӀагӀйина йолу гӀаланаш а, массо а коьрта гӀаланаш а хӀаллакйийр ю. Аша дерриг а тоьлла долу дитташ а хедор ду, массо а хин хьоста а лакъор ду. Аренгара тоьлла долу лаьттан дакъош а, тӀе тӀулгаш а кхиссина, талхор ду»[+].

20ШолгӀачу дийнахь, Ӏуьйренан сагӀа доккхучу хенахь, цӀеххьана, Эдомера схьабогӀучу новкъахула хи схьахьаьдира. Латта хих дуьзира[+].

21Паччахьаш шайца тӀом бан арабевлла аьлла, дӀахезнера массо а муабахошна. Цундела тӀеман гӀирс лелалуш болу массо а нах, жимачунна тӀера воккхачунна тӀекхаччалц, схьагулбинера цара. Мехкан дозанехь дӀахӀиттийнера уьш. 22Ӏуьйранна уьш хьалххе хьалагӀевттира. Хина тӀехула къеггина малх хьалабелира. Генна дӀахьаьжначу муабахошна и хи, цӀий санна, цӀен бос болуш тарделира. 23Цара элира: «Иза цӀий ду. Паччахьаша, вовшах а летта, вовшийн хӀаллакбина хир бу. ХӀинца, муабахой, шу хӀонс схьаэца арадовла!»

24Муабахой исраилхойн меттаматтана тӀебаьхкира. ХьалагӀевттина исраилхой, муабахошна дуьхьал а бевлла, царна тӀелетира. Муабахой исраилхойх дӀабевдира. Ткъа исраилхоша, муабахойн махка чу а бевлла, уьш байира 25Исраилхоша муабахойн гӀаланаш хӀаллакйира. Аренгара тоьллачу дакъошна тӀе, хӀораммо а цхьацца тӀулг а кхоьссина, уьш ца мегачу дехира цара. Дерриге а хьостанаш лакъийра цара. Тоьлла долу дитташ а дӀахедийра. Цхьа Кхир-Хьарсат-гӀала бен дийна ца йиснера. Амма ширдолаг кхуьссурш, гӀалина го а бина, цунна а тӀелетира[+].

26Шаьш эшош хилар гича, муабахойн паччахьо, эдомхойн паччахьна тӀеваха некъ баккха дагахь, карахь тур лелош волу ворхӀ бӀе тӀемало вигира шеца, амма уьш чекх ца бовлабелира. 27ТӀаккха муабахойн паччахьо шел тӀаьхьа паччахь хила везаш волу шен кӀентех воккхаха верг, схьа а эцна, шера а, шуьйра а болчу пена тӀехь шен далла лерина сагӀина вагийра. Оцу гӀуллакхо исраилхой чӀогӀа эргӀадбехира. Цундела уьш, цигара юха а бевлла, шайн лаьтта тӀе юхабирзира[+].

#### 4


ЭлишаӀ а, йисина Ӏаш йолу миска зуда а

1Пайхамарийн тобанера волчу цхьана стеган зудчо, елха а йоьлхуш, бохура ЭлишаӀе: «Хьан ялхо хилла волу сан майра велла. Хьуна хаьа-кх, иза Везачу Элах кхоьруш стаг хиллий. ХӀинца иза декхарийлахь хилла волу стаг, ван а веана, сан ши кӀант дӀавига воллуш ву, царах шена леш бан дагахь»[+].

2ЭлишаӀа цуьнга, жоп луш, элира: «Аса хӀун гӀо дийр дара те хьуна? Хьан цӀахь хӀун ю дийцахьа соьга».

Зудчо элира: «Сан цӀахь хӀумма а яц-кх, зайтдаьтта чохь долу цхьа жима кхаба йоцург».

3ЭлишаӀа элира: «Яло, ара а ялий, массо а хьайн лулахошкара яьсса кхабанаш а ехий, уьш дуккха а схьагулъе. 4Цул тӀаьхьа, хьайн цӀа чу а гӀой, хьайна а, хьайн шина кӀантана а тӀаьхьа неӀ тӀечӀагӀа. ТӀаккха хьайн зайтдаьтта оцу массо а кхабанаш чу дотта, юз-юьзнарг юьстах а йоккхуш».

5И зуда ЭлишаӀ волчуьра дӀаяхара. ЦӀа а еана, шена а, шен шина кӀантана а тӀаьхьа неӀ тӀечӀегӀира цо. Шина кӀанта яьсса кхабанаш нанна тӀейохьура, ткъа цо уьш зайтдаьттанах хьалаюзура. 6Массо а кхабанаш хьалаюьзча, нанас шен кӀанте дехар дира: «Схьакховдаехьа соьга кхин а цхьа кхаба». КӀанта цуьнга жоп делира: «Кхин яьсса кхабанаш яц», – аьлла. ТӀаккха даьтта догӀучуьра сецира. 7И зуда Делан стаг волчу еара. Цо дерриг а дӀадийцира цуьнга. ЭлишаӀа цуьнга элира: «Яло, и зайтдаьтта дӀа а дохкий, хьайн декхарш дӀало. Ткъа дисначу ахчанах хьо хьайн берашца ехар ю».


ЭлишаӀ а, Шунам-гӀалара хьалдолу зуда а

8Цхьана дийнахь ЭлишаӀ Шунам-гӀала веара. Цигахь ехаш цхьа хьалдолу зуда яра. Оцу зудчо ЭлишаӀе дехар дира, ша йолчохь хӀума яахьара аьлла. Иштта оцу меттехула чекх мосазза волу а, цигахь хӀума а юуш, соцура ЭлишаӀ[+]. 9Оцу зудчо шен майрачуьнга элира: «Суна хаьа, сих-сиха вайн цӀенна уллохула чекхволу и стаг Дала вазвина пайхамар вуйла. 10Вайн нийсачу тхов тӀехула, цхьа гӀат тӀе а дай, жимо цхьа чоь тое вай, цу чу оцу стагана дӀавижа мотт а, стол а, гӀант а, къуьда а билла вай? ТӀаккха, иза вайга веача, цу чохь Ӏан йиш хир яра цуьнан».

11Цхьана дийнахь ЭлишаӀ цига веара. Иза, хьала тӀе а ваьлла, оцу цӀа чохь садаӀа охьавижира. 12ЭлишаӀа шен ялхо волчу ГӀайхьазига элира: «Схьакхайкхахьа оцу шунамхочуьнга». Ялхочо иза схьакхайкхира. Шунамхо, схьа а еана, цунна хьалха дӀахӀоьттира[+]. 13Шен ялхочуьнга ЭлишаӀа элира: «Хаттахьа оцу зудчуьнга: „Ахьа тхан оццул гӀайгӀа ярна, оха хӀун дика дийр дара те хьуна? Хьайх лаьцна паччахье я эскаран хьаькаме хӀумма а дӀаала лаьий те хьуна?“».

Амма цу зудчо жоп делира: «ХӀан-хӀа, ца оьшу. Со сайн халкъана юкъахь ехаш ма ю».

14ТӀаккха ЭлишаӀа шен ялхочуьнга хаьттира: «ХӀун дика дийр дара те оцу зудчунна?» – аьлла.

ГӀайхьазис жоп делира: «Суна цуьнан кӀант воцийла хаьа, ткъа цуьнан майра воккха стаг ву».

15«Схьакхайкхахьа цуьнга», – элира ЭлишаӀа. Ялхочо зудчуьнга схьакхайкхира. Иза неӀаре дӀахӀоьттира. 16[+]ЭлишаӀа элира цуьнга: «Цхьа шо дӀадаьлча, хӀоккху хенахь, хьан карахь кӀант хир ву!»

Ткъа оцу зудчо дуьхьал элира: «ХӀан-хӀа, сан эла! Ма Ӏехаехьа хьайн ялхо йолу со, ва Делан стаг!»[+]

17Амма и зуда берах хилира. ТӀедеанчу шеран ЭлишаӀа цуьнга аьллачу хенахь цу зудчун кӀант хилира.

18КӀант хьалакхиира. Цхьана дийнахь кха тӀехь ялта хьокхучаьрца цхьаьна волчу шен дена тӀевахара иза. 19ЦӀеххьана: «Сан корта лозу! Сан корта лозу!» – элира кӀанта.

«Шен нанна тӀе дӀавигал иза», – элира дас ялхочуьнга. 20Ялхочо и кӀант, дӀа а вигна, шен нене дӀавелира. Делккъалц шен ненан карахь а Ӏиллина, кӀант велира. 21Нанас, хьала а яьлла, Делан стеган метта тӀе охьавиллира шен кӀант. НеӀ тӀе а чӀагӀйина, иза цу чуьра араелира. 22ТӀаккха шен майра схьа а кхайкхина, цо цуьнга элира: «Доьху аса хьоьга, цхьа ялхо а, вир а схьаялаяйтахьа. Со, сихха Делан стагана тӀе а кхаьчна, юхайоьрзур яра».

23Майрачо элира цуьнга: «Ахьа хӀун до тахана Делан стагана тӀеяхана? Я керла бутт а ца болабелла, я шоьтан де а дац!»

«Дерриг а дика ду», – аьлла, жоп делира зудчо[+]. 24ТӀаккха, вир дӀа а йожийтина, шен ялхочуьнга цо элира: «Сихха, вир дӀа а озош, дӀаволало! Аса хьайга саца аллалц, саца а ма сацалахь». 25И зуда Кармал-лома тӀехь волчу Делан стагана тӀеяхара.

Делан стагана геннара гира шена тӀейогӀу шунамхо. Цо шен ялхочуьнга ГӀайхьазига элира: «Хьажахьа, и йогӀург шунамхо ю-кх! 26Вало, цунна дуьхьал а гӀой, хатта цуьнга: „ХӀун хилла, могуш юй иза? Хьан хӀусамда а, кӀант а могуш вуй?“»

ГӀайхьази цунна тӀекхаьчча, зудчо элира: «Дерриг а дика ду». 27Ткъа Делан стаг лаьтташ волчу лома тӀе ша хьалаяьлча, шунамхо цуьнан когех тасаелира. ГӀайхьази иза дӀаяккха дагахь тӀеволавелира, амма Делан стага цуьнга элира: «Ӏадйита ахьа иза, и холчохь ю. Ткъа Везачу Эло иза, соьга схьа а ца олуш, къайладаьккхина сох»[+].

28«Сан эла! Аса ма ца вийхира хьоьга кӀант? Со Ӏеха ма ехьа, ца элира аса хьоьга?» – бохура шунамхочо.

29ЭлишаӀа ГӀайхьазига иштта элира: «Хьайн гӀодаюкъ а ехкий, сан Ӏаса схьа а эций, дӀаволало. Новкъахь саца а ма саца, цхьаьнгге вист а ма хила. Нагахь хьайна дуьхьал цхьаъ кхетахь, цуьнга маршалла а ма хатта. Хьо дӀакхаьчча, хӀара Ӏаса оцу кӀентан юьхь тӀе йилла»[+].

30Амма кӀентан нанас элира: «Дийна волчу Везачу Элах а, дийна волчу хьох а чӀагӀо йо аса, хьо воцуш со дӀагӀург ца хиларх!» ТӀаккха ЭлишаӀ, хьала а гӀаьттина, цунна тӀаьххье дӀавахара. 31ГӀайхьази кху шиннал хьалха дӀакхечира. Цо и Ӏаса кӀентан юьхь тӀе охьайиллира, амма кӀант вист ца хуьлура я меттах ца волура. ТӀаккха ГӀайхьази, ара а ваьлла, ЭлишаӀана дуьхьалвахара. «И бер сама ца долу», – элира цо[+].

32ЭлишаӀ цӀа чу велира, ткъа цуьнан меттахь Ӏуьллуш велла кӀант вара. 33ЭлишаӀа неӀ тӀечӀегӀира. Ишиъ цхьаьна висича, ЭлишаӀа Везачу Эле доӀа дира[+]. 34[+]ТӀаккха, кӀантана тӀе а вахана, цунна тӀехула дӀаса а ваьржина, охьавижира ЭлишаӀ. Цо шен бат кӀентан бетана тӀе, шен бӀаьргаш цуьнан бӀаьргаш тӀе, шен кераяккъаш цуьнан кераяккъаш тӀе ехкира. КӀентан дегӀ дохделира[+]. 35ЭлишаӀ, хьала а гӀаьттина, дӀа а, схьа а волавелира. Цул тӀаьхьа, юха а кӀантана улло а вахана, цунна тӀехь дӀасаваьржира ЭлишаӀ. ТӀаккха кӀанта, ворхӀазза хьоршам а тоьхна, шен бӀаьргаш дӀабиллира. 36ГӀайхьазига схьа а кхайкхина, ЭлишаӀа элира: «Шунамхо схьакхайкхахьа». ГӀайхьазис схьакхайкхира шунамхо. Иза чу еача, ЭлишаӀа: «Схьаэца хьайн кӀант», – элира цуьнга. 37Зуда, ЭлишаӀана тӀе а яхана, цуьнан когашка а йоьжна, лаьтта кхаччалц охьатаьӀира цунна. ТӀаккха, шен кӀант схьа а эцна, чуьра араелира иза[+].


ЭлишаӀ-пайхамаро дина кхидолу тамашийна хӀуманаш

38Махкахь мацалла хӀоьттича, ЭлишаӀ Галгале юхавирзира. Пайхамарийн тобанна хьехам бечу хенахь, шен ялхочуьнга ЭлишаӀа элира: «Боккха яй тӀе а биллий, яа хӀума кечъе пайхамарийн тобанна»[+]. 39Царах цхьаъ хасстоьмаш даха кха тӀе вахара. Цунна акха кемсийн таьлланг санна йолу цхьа орамат карийра, амма иза кхин тайпа акха орамат яра. Орамат тӀера цхьадолу стоьмаш а гулдина, царах шен бедаран юх юьзира пайхамаро. Цо, юха а вирзина, уьш, хеда а дина, чорпи чу тесира, шена уьш хӀун стоьмаш ду ца хуъушехь. 40Пайхамарийн тобанна чорпа йоьттира. Уьш и яа буьйла-ма-белли, массара а маьхьарий хьаькхира: «Делан стаг, кху ена чохь Ӏожалла тӀейоуьйту хӀума ю!» – аьлла. Цаьрга чорпа ца яаелира. 41ЭлишаӀа элира: «Дама схьадал». Цо иза ена чу тесира. ТӀаккха цо элира: «ХӀинца чорпа дӀаяийта нахе». Иштта цхьа а зе ца дира нахана цара йиинчу хӀумано.

42ЭлишаӀана тӀе БаӀал-Шалшера цхьа хьенех веара. Цо Делан стагана шен дуьххьарлерчу ялтин дакъа деанера. Цуьнан тӀоьрмаг чохь ткъех мекхан бепиг а, керлачу кӀен кенаш а дара. «Уьш нахана дӀа а лой, даийта цаьрга», – элира ЭлишаӀа[+]. 43Цуьнан ялхочо элира: «БӀе стагана муха лур ю аса хӀара?»

Амма ЭлишаӀа жоп делира: «ДӀало ахьа адамашна и рицкъа. Даийта цаьрга и бепиг. Везачу Эло иштта боху: „Уьш юучух бузур а бу, церан кхин а юьсур а ю“». 44ТӀаккха ялхочо и юург пайхамарийн тобанна хьалха охьайиллира. Уьш, Везачу Эло ма-аллара, шаьш юучух буза а буьзира, церан кхин а йиса а йисира.

#### 5


НаӀаман туовар

1[+]Арам-мехкан[*] паччахьан тӀемалойн хьаькам вара НаӀаман. Иза ладаме а, ларам болуш а стаг вара шен паччахьна хьалха, хӀунда аьлча арамхошка толам цуьнгахула баккхийтинера Везачу Эло. НаӀаман ша дика тӀемало вара, амма дӀа ца йоьрзу чкъуран цамгар яра цуьнан дегӀаца[+]. 2Арамхой шайн тобанашца исраилхошна тӀелеттера. Цкъа иштта уьш цига бахана болуш, цара Исраил-махкара цхьа жима йоӀ йийсаре ялийнера. Иза НаӀаманан зудчунна хьалхара гӀуллакхаш деш яра. 3Оцу йоӀа НаӀаманан зудчуьнга элира: «Нагахь сан олахо НаӀаман Шамран-гӀалахь Ӏаш волчу пайхамарна тӀекхачахьара, цо цамгарх товийр вара иза». 4НаӀамана шен паччахье дӀадийцира исраилхойн йоӀа шега аьлларг. 5«Хьо хӀинцца дӀавало цига, аса исраилхойн паччахье яздина кехат дохьуьйтур ду хьоьца» – элира паччахьо.

НаӀамана, дӀа а вахана, ткъа пунт дети а, ялх эзар шекхал барамехь деши а, хуьйцуш тӀеюха итт бедар а схьаийцира шеца. 6Цо кехат дӀаделира исраилхойн паччахье. Цу кехат тӀехь яздина дара: «ХӀокху кехатца аса сайн ялхо волу НаӀаман воуьйту, цунна тӀера чкъуран цамгар хьоьга дӀаяккхийтархьама».

7Исраилхойн паччахьо, кехат дӀа а дешна, шена тӀера бедар а этӀийна, элира: «Со Дела-м вац, адам дер я дендар карахь долуш? Суна тӀе хӀунда ваийтина цо дӀа ца йоьрзу чкъуран цамгар йолу стаг, тове аьлла? ХӀинца хаа ду шуна, иза суна тӀамца дуьхьалвала бахьана лоьхуш вуйла»[+].

8Делан стагана ЭлишаӀана дӀахезира, исраилхойн паччахьо шена тӀера бедар этӀийна аьлла. ТӀаккха цо паччахьна тӀе ялхо вахийтира, ахьа хьайна тӀера бедар стенна этӀийна аьлла. «И стаг суна тӀеваийта, Исраил-махкахь пайхамар вуйла хаийтархьама» – элира ЭлишаӀа.

9ТӀаккха НаӀаман, дой а далош, шен гӀудалкха тӀехь схьакхечира. Иза ЭлишаӀан цӀийнан кевнехь сецира. 10ЭлишаӀа шен ялхо вахийтира цуьнга дӀаала: «Ваха а гӀой, Йордан-хи чохь ворхӀазза лийча, тӀаккха хьан дегӀ, карла а даьлла, цӀанлур ду»[+]. 11НаӀаман, чӀогӀа оьгӀаз а вахана, дӀавахара. Цо элира: «Суна-м моьттура, ЭлишаӀа, суна дуьхьал а хӀоьттина, шен Везачу Деле а кхойкхуш, сан дегӀах куьг а хьаькхна, цамгар дӀайоккхур ю. 12Дамасакхера Амана а, Парпар а цӀе йолу хиш хӀумма а оьшуш дац-кх массо а Исраил-махкарчу хил? Оцу хиш чу ваьлчхьана, цӀанлур вацара со?» Иза а аьлла, оьгӀаз а вахана, юха а вирзина, дӀавахара НаӀаман.

13Цуьнан ялхоша, тӀе а бахана, элира цуьнга: «Тхан эла, нагахь санна пайхамар цхьа доккха хӀума хьоьга ала воллуш хиллехь, ахьа ладугӀур дацара цуьнга? Цо хьоьга де аьлларг-м оццул хала хӀума а дац: „Хи чохь лийча, тӀаккха цӀанлур ву хьо“, – алар бен». 14ТӀаккха НаӀаман, хин тогӀи чу охьа а воьссина, ворхӀазза Йордан-хи чу велира, Делан стага шега ма-аллара. Цуьнан дегӀ, жимачу беран санна, карла а даьлла, цӀанделира. 15НаӀаман, шеца хилла болу нах а балош, ЭлишаӀ волчу юхавеара. Цо, пайхамарна хьалха дӀа а хӀоьттина, элира: «ХӀинца хиъна суна хӀокху дуьнен чохь, Исраилан халкъан Дела воцург, кхин дела воцийла. ДӀаэцахьа хьайн лай волчуьнгара хӀара совгӀат»[+].

16Пайхамара элира: «Шена айса гӀуллакх дечу дийна волчу Везачу Элах чӀагӀо йо аса иза схьаоьцург ца хиларх».

НаӀамана мел дехарш дарх а, ЭлишаӀ реза ца хилира совгӀат дӀаэца[+]. 17ТӀаккха НаӀамана элира: «Иза иштта делахь, ахьа хьайн лай волчу суна шина вирбӀарзане дахьалур долччул исраилхойн латта лохьа, хӀунда аьлча аса кхин цкъа а доккхур дац дагоран сагӀа а, сагӀина хӀума а яхьар яц цхьанна а кхечу деланашна, Веза Эла воцчунна. 18Ткъа хьан лай волчу аса Везачу Эле доьху, сан цхьана гӀуллакхна гечдехьа: нагахь сан олахо волчу арамхойн паччахьо Римун-гӀалахь цӀу-далла Ӏибадат деш, иза суна тӀетовжахь, со цуьнца цхьаьна суждане ваха везар ву. Эццахь со суждане вахарна, суна гечдойла Везачу Эло».

19Делан стага элира: «Маьрша гӀойла хьо». НаӀаман дӀаволавелира.

Иза ЭлишаӀан цӀенна жимма дехьаваьлча, 20Делан стеган ЭлишаӀан ялхочо ГӀайхьазис ша-шега элира: «Сан олахочунна ца лии оцу арамхочуьнгара НаӀаманера цо деана совгӀат схьаэца. Дийна волчу Везачу Элах чӀагӀо йо аса, цунна тӀаьхьа а ведда, аса сайна цхьа хӀума схьаоьцург хиларх»[+]. 21ГӀайхьази НаӀаманна тӀаьхьаведира. Шена тӀаьхьа ведда вогӀург а гина, НаӀаман, гӀудалкх тӀера охьа а воьссина, вогӀучунна дуьхьалвахара. «ХӀумма-м ца хилла?» – хаьттира цо ГӀайхьазига.

22«ХӀумма а ца хилла, – аьлла, жоп делира ялхочо. – Сан олахочо хьоьга хӀара ала ваийтина со: „Эпрайм-лаьмнашкарчу пайхамарийн тобанера ши пайхамар веана со волчу хӀинцца. Доьху хьоьга, царна ши пунт дети а, хуьйцуш тӀеюха ши бедар а яийтахьа“».

23НаӀамана элира: «Схьаэцахьа йиъ пунт дети». Цо дехарш дора, схьаэца бохуш. ТӀаккха дети а, хуьйцуш юха ши бедар а, шина тӀоьрмаг чу а йиллина, иза дӀабихкира НаӀамана. Шен ялхойх шиъ, ГӀайхьазина хьалха а ваьккхина, и тӀоьрмагаш цаьрга дӀабахьийтира цо. 24Уьш гунна тӀебевлча, церан карара тӀоьрмагаш схьаийцира ГӀайхьазис. И хӀуманаш цӀа чохь дӀалачкъийра цо, ткъа ши ялхо дӀавахийтира. 25ГӀайхьази, чу а веана, ЭлишаӀана хьалха дӀахӀоьттира. ЭлишаӀа цуьнга хаьттира: «Хьо стенга ваханера, ГӀайхьази?»

«Хьан лай волу со-м цхьанххьа а ца ваханера», – аьлла, жоп делира ГӀайхьазис.

26«И бакъ дац, – элира пайхамаро ялхочуьнга. – Сан дог хьоьца дара, и стаг, шен гӀудалкха чуьра охьа а воьссина, хьуна дуьхьалвогӀуш. Ахча, бедар, зайт-диттийн боьлакаш, кемсийн бошмаш, уьстагӀий, хьелий, леш я гӀарбашаш цхьаьнггара а схьаоьцу зама ма яц хӀара! 27ХӀинца дуьйна НаӀаманан хилла йолу чкъуран цамгар хьуна а, хьан тӀаьхьенна а тӀехь хир ю массо а ханна».

Оцу чкъуран цамгаро ло санна кӀайвина, аравелира ГӀайхьази ЭлишаӀ волчуьра[+].

#### 6


Йордан-хи чуьра диг схьадаккхар

1Пайхамарийн тобано ЭлишаӀе элира: «Хьуна юххехь тхо Ӏаш долу хӀара меттиг тхуна готто ю. 2Оха, Йордан-хи йисте а дахана, хӀораммо а цигара цхьацца диттан хен схьа а эцна, тхайна Ӏан меттиг югӀур ю цигахь».

«Мегар ду, дӀагӀо шу», – элира ЭлишаӀа.

3Оцу тобанера цхьаммо дийхира: «Хьайна хала дацахь, хьо а волахьа тхоьца», – аьлла.

«Дика ду, вогӀур ву со», – элира ЭлишаӀа. 4Иза цаьрца вахара. Йордан-хина тӀекхаьчча, дитташ хедо буьйлабелира уьш. 5Царах цхьаммо дитт охьадожочу хенахь, цуьнан диг хи чу дуьйжира, дага карахь а юьсуш. Цо, мохь а хьаькхна, элира: «Ва, сан эла! Иза-х аса духалург даьккхина ма дара!»

6Делан стага хаьттира: «Мичахь чудоьжна иза?»

Вукху пайхамаро гайтира и меттиг. ЭлишаӀа, дечигах чеш а даьккхина, иза хи чу а кхоьссина, дагаран аьчка декъе нека дайтира. 7«ДӀаэца хьайна», – элира ЭлишаӀ-пайхамаро. Вукхо шен куьг дӀа а кховдийна, диг схьаийцира.


Арамхой бӀаьрзе барца эшабар

8Арамхойн паччахь тӀамца исраилхошна дуьхьалвелира. Цо, шен тӀеман хьаькамех дага а волуш, цаьрга дӀахаийтира цхьана меттигехь шен меттамотт дӀахӀотторг хилар. 9Делан стага исраилхойн паччахьна тӀе геланча вахийтира. Цо паччахье хаам бира: «Оцу меттигашкахула чекх ма валалахь, хӀунда аьлча цигахь арамхоша кӀело йина», – аьлла. 10Исраилхойн паччахьо тӀемалой бахийтира Делан стага билгалъяьккхинчу меттиге хьовса. Цигарчу нахе цо дӀахьедар а дина, шаьш мостагӀех ларбира цара. Иштта, цкъа-шозза хилла а ца Ӏаш, дукхазза а хилира.

11Арамхойн паччахь оцу гӀуллакхна дог доьхна вара. Цо, шен тӀеман хьаькамаш а гулбина, цаьрга хаьттира: «Схьадийцийша соьга, мила ву шух, исраилхойн паччахьца а тайна, суна ямартло йийриг».

12«Тхох-м цхьа а вац, сан паччахь. Амма исраилхойн ЭлишаӀ-пайхамар ву, цо шайн паччахье ур-атталла ахьа хьайн охьавуьжучу цӀа чохь аьлларг а дӀадуьйцу», – жоп делира паччахьан тӀеман хьаькамех цхьаммо.

13ТӀаккха арамхойн паччахьо элира: «Даха а гӀой, иза мичахь ву хьовса шу. Аса, эскархой а бахийтина, иза лоцуьйтур ву».

Пайхамар Дотан-гӀалахь ву аьлла, хаам бира паччахье[+]. 14Цо дой а, гӀудалкхаш а йолу доккха эскар дахийтира цу гӀала. Цара буьйсанна, схьа а баьхкина, гӀалина го бира. 15Оцу Ӏуьйранна ЭлишаӀан ялхо хьалххе хьалагӀаьттира. Иза араваьлча, гӀалина гобаьккхина лаьтташ долу, юкъахь дой а, гӀудалкхаш а йолу эскар гира цунна. Цо ЭлишаӀе элира: «Ва, сан эла, вай хӀун дан деза те?»

16ЭлишаӀа элира: «Хьо кхера ма ло! Вайца берш, цаьрца болчарал сов бу»[+]. 17ТӀаккха ЭлишаӀа, доӀа а деш, элира: «Ва Веза Эла! Кхуьнан бӀаьргаш схьаделлахьа, са гайтархьама». Везачу Эло оцу ялхочун бӀаьргаш схьадиллира. ТӀаккха цунна гира ЭлишаӀана гонах лам цӀеран дойх а, гӀудалкхех а буьзна хилар[+].

18Арамхой шена тӀегӀоьртича, ЭлишаӀа Везачу Эле доӀа дира. Цо дийхира: «БӀаьрзе бехьа уьш», – аьлла. Везачу Эло, ЭлишаӀа ма-деххара, бӀаьрзе бира уьш[+]. 19«ХӀара аша бан беза некъ а ма бац, хӀара аша лоьху гӀала а ма яц. Суна тӀаьхьахӀитта, аша лоьхучу стагана тӀедуьгур ду аса шу», – элира ЭлишаӀа цаьрга. Иштта уьш Шамран-гӀалина тӀебигира ЭлишаӀа.

20Шаьш Шамран-гӀала схьакхаьчча, ЭлишаӀа элира: «Веза Эла! Церан бӀаьргаш схьаделлахьа, царна са гайтархьама». Везачу Эло церан бӀаьргаш схьадиллира, тӀаккха шаьш Шамран-гӀалахь хилар гира царна.

21Шена уьш гича, исраилхойн паччахьо ЭлишаӀе хаьттира: «Сан да, уьш байа безий те аса?»

22«ХӀан-хӀа, ма байа ахьа уьш, – жоп делира ЭлишаӀа. – Ахьа-айхьа туьраца а, Ӏодаца а йийсаре бигнарш бойур ма бацара. Царна бепиг а, хи а ло. Юург а яийна, хи а малийна, цӀа дӀахеца ахьа уьш шайн паччахьна тӀе»[+]. 23Исраилхойн паччахьо царна доккха той дӀахӀоттийра. Цара йиъна а, мелла а чул тӀаьхьа, цо уьш цӀа дӀахьажийра шайн паччахьна тӀе. Цул тӀаьхьа кхин ца яьхкира арамхойн эскарийн ардангаш исраилхойн лаьтта тӀе.


Шамран-гӀалина гуобар

24И дерриг хиллачул тӀаьхьа арамхойн паччахьо Бен-Хьадида, шен дерриг а эскар схьагулдира. ТӀаккха, Шамран-гӀалина тӀе а вахана, цунна го бира цо[+]. 25Цу хенахь йоккха мацалла хӀоьттира оцу гӀалахь. Ур-атталла виран коьртах а дато дезткъа ахча доьхура, ткъа кхокхийн боьхаллин[*] цхьана кедах дато пхи ахча доьхура.

26Цхьана дийнахь исраилхойн паччахь гӀалин шуьйра а, нийса а болчу пенна тӀехула лелаш вара. Ткъа цхьана зудчо, чӀогӀа елха а йоьлхуш, бохура: «Сан паччахь, гӀо дехьа суна»[+].

27Паччахьо жоп делира цунна: «Везачу Эло а хьуна гӀо ца дича, аса хӀун гӀо дийр ду хьуна? Сан хьуна яла хӀумма а яц. Я кӀа а, я чагӀар а дуй ткъа соьгахь?» 28ТӀаккха паччахьо хаьттира оцу зудчуьнга: «Хьуна хӀун лаьа?»

Зудчо дийцира паччахье: «ХӀокху зудчо соьга элира: „Ахьа хьайн кӀант схьало, иза тахана вуур ву вай, ткъа сайниг кхана вуур ву“. 29[+]Оха, сан кӀант кхехка а вина, виира. ШолгӀачу дийнахь аса элира: „Схьава хьайн кӀант, хӀинца иза вуур ву вай“. Амма цо шен кӀант дӀалачкъийна!»[+]

30Шена и дешнаш дӀахезча, паччахьо шен тӀехулара бедар этӀийра. Иза шуьйра а, нийса а болчу пенна тӀехула чекхволуш, нахана цуьнан дегӀа тӀера сингаттаман бедар гира. 31«Везачу Эло, Шен лааме хьаьжжина, луьра таӀзар дойла суна, нагахь Шаптин кӀант волчу ЭлишаӀан корта тахана цуьнан белшаш тӀехь бисахь!» – элира паччахьо. 32Исраилхойн паччахьо геланча вахийтира ЭлишаӀана тӀе.

ЭлишаӀ шен цӀа чохь вара. И волчохь хевшина Ӏаш къаной а бара. И геланча шена тӀе а вале, ЭлишаӀа элира: «Суна хаийтинарг хаьий те шуна? Оцу адамаш хӀаллакдеш волчо, сан корта тӀерабаккха, цхьаъ схьахьажош ву! И геланча схьакхаьчча, неӀ дӀакъовлалаш! НеӀ тӀе а таттий, чу ма виталаш иза. Цунна тӀаьххье схьавогӀучу цуьнан олахочун когийн тата а ду суна хезаш!» 33ЭлишаӀ къаношка и бохуш воллучу хенахь, геланча цунна тӀе схьавеара. Цо паччахьан дешнаш схьаэлира: «ХӀара бала Везачу Элера тӀебеана бу! ХӀунда Ӏан веза со, Веза Эла варе ла а доьгӀуш?»

#### 7

1ЭлишаӀа элира: «Везачу Элан даше ладогӀийша! Иштта боху Везачу Эло: „Кхана хӀоккху хенахь тоьллачу деман цхьана саьхьан мах цхьа шекхал бен хир бац, ткъа мекхан шина саьхьан мах а хир бу цхьа шекхал. Иза Шамран-гӀалин кевнехь духкур ду“».

2ТӀаккха паччахьо шен куьг тӀетовжош волчу тӀеман хьаькамо Делан стаге элира: «Нагахь Везачу Эло стигалахь кораш даьхча а, хила тарлой те иза?»

Вукхо жоп делира: «Хьан бӀаьргашна иза гур ду, амма цунах хӀумма а ахьа юур яц!»[+]


Арамхойн эскар дӀададар

3Шайна тӀехь дӀа ца йоьрзу чкъуран цамгар йолу виъ стаг вара гӀалин кевнехь хиъна Ӏаш. Цара вовшашка бохура: «Кхузахь ваьш даларе ла а доьгӀуш, хевшина Ӏийна хӀун дийр ду вай? 4Шамран-гӀалахь мацалла ю, вай цига дахча а лийр ду. Ткъа вай кхузахь хевшина Ӏийча а лийр ду. Арамхой севцинчу метте гӀой вай? Ваьш цара дийна дитахь, Ӏийр ду вай, ткъа дайахь – лийр ду». 5Суьйранна арамхойн меттаматтана тӀебахара уьш. Улло а бахана, уьш хьаьвсича, цигахь цхьа а адам дацара. 6ЙогӀучу гӀудалкхийн татанаш а, дойн терсар а, догӀучу доккхачу эскаран гӀовгӀа а ю моттадалийтинера Везачу Эло арамхойн эскарна. ТӀаккха цара вовшашка аьллера: «Тешна, вайна дуьхьал тӀом байтархьама, исраилхойн паччахьо хьетахойн а, мисархойн а паччахьаш лаьцна хир бу»[+]. 7МаьркӀажхенахь шайн четарш а, дой а, варраш а юьтуш, шайн меттамотт дӀа а тесна, шайн синош кӀелхьар а дохуш, дӀабевддера уьш[+].

8Цамгар кхетта волу и виъ стаг, меттаматтана йисте а кхаьчна, четарех цхьанна чувелира. Цара яа а йиира, мала а мелира цу чохь. ТӀаккха четар чуьра дети а, деши а, тӀеюха бедарш а, схьа а эцна, дӀа а бахана, и хӀуманаш дӀалачкъийра цара. Юха а бирзина, цара шолгӀачу четар чуьра а еза хӀуманаш, схьа а эцна, уьш а дӀалачкъийра. 9Цара вовшашка элира: «Вай нийса лелаш дац! Хаза хаам хилла де ду хӀара, ткъа вай, и дӀа а ца буьйцуш, Ӏаш ду. Нагахь вай кхузахь сатассалц Ӏахь, вайна таӀзар дийр ду. Вай, дахана, паччахьан цӀахь хӀара гӀуллакх дӀахаийта деза». 10Цара, тӀе а бахана, гӀалин кевнехь лаьттачу гӀаролехь болчаьрга схьакхайкхира. Цара, дерриг а дӀа а дуьйцуш, элира: «Тхо арамхойн меттаматтана тӀедахара, амма цигахь цхьа а адам дацара я адаман аз а дацара хезаш. Ткъа лаьтташ яра йихкина говраш, варраш. Даьсса четарш дара, шаьш ма-хиллара, лаьтташ».

11ГӀаролехь болчара и кхаъ дӀакхайкхийра, иза паччахьан цӀа чу а кхечира. 12Паччахьо, буьйсанна хьала а гӀаьттина, шен тӀеман хьаькамашка элира: «Арамхой шуна хӀун дан бохку дуьйцур ду ас шуьга. Царна хаьа вайга мацалла хӀоьттинийла, цундела уьш, шаьш болчуьра дӀа а бевлла, аренгахь дӀахьулбелла. Царна дагахь хир ду: „Исраилхой гӀалара арабевлча, уьш дийна боллушехь схьа а лецна, вай гӀали чу девр ду“».

13Паччахьан тӀеман хьаькамех цхьаммо элира: «Вайн дийна бисина болу пхи дин, схьа а эций, вайн нах бахийта цига. И говраш хӀетте а лийр ю-кх, гӀалахь белла болу массо а нах санна. Уьш а бахийтина, хьовсий вай, цигахь хӀун ду?» 14Говраш а йоьжна, ши гӀудалкх а, нах а бахийтира паччахьо арамхойн эскарна тӀаьхьа. «ГӀой, хьовсийша, хӀун ду те эццахь дерг», – элира паччахьо. 15Уьш Йордан-хина тӀекхаччалц дӀабахара. Сихбелла, бевдда боьлхучу арамхоша охьаэгийна бедарш а, герз а дара некъан бохалла Ӏуьллуш. Паччахьо бахийтинчара, юха а бирзина, иза цуьнга дӀадийцира. 16Халкъо, ара а даьлла, арамхойн четарш чуьра ерриг а хӀума схьаийцира. Везачу Эло ма-аллара, тоьллачу деман саьхьан мах цхьа шекхал, ткъа мекхан шина саьхьан мах а изза хилира.

17Куьг тӀетовжош хилла волу шен тӀеман хьаькам паччахьо гӀалин кевнехь гӀаролехь дӀахӀоттийнера. Ткъа халкъо и тӀеман хьаькам кевнехь хьаьшира. Иза цигахь велира. Ша волчу паччахь веанчу хенахь, Делан стага цуьнга хир ду ма-аллара, дерриг а кхочушхилира[+]. 18Делан стага паччахье: «Кхана хӀоккху хенахь тоьллачу деман цхьана саьхьан мах цхьа шекхал хир бу, ткъа мекхан шина саьхьан мах а хир бу цхьа шекхал. Иза Шамран-гӀалин кевнехь духкур ду», – аьллачу хенахь, 19тӀеман хьаькамо аьллера Делан стаге: «Нагахь Везачу Эло стигалахь кораш даьхча а, хила тарлой те иза?» Ткъа Делан стага хӀетахь аьллера: «Хьан бӀаьргашна иза гур ду, амма цунах хӀумма а ахьа юур яц!» 20Оцу ялхочунна аьлларг хила а хилира: халкъо кевнехь хьаша а хьаьшна, иза велира.

#### 8


Шунамхочунна цуьнан аренан дакъа юхадалар

1Ша веллачуьра денвина хиллачу кӀентан нене ЭлишаӀ-пайхамаро аьллера: «Хьала а гӀаттий, хьо а, хьан цӀеранаш а цхьанхьа шайн Ӏен таро йолчу метте дӀагӀо, хӀунда аьлча Везачу Эло сацам бина, кху махкахь ворхӀ шарахь мацалла лаьттар ю аьлла»[+]. 2Оцу зудчо Делан стага шега аьлларг динера. Цо а, цуьнан цӀерачара а, дӀа а бахана, пӀелаштамхойн махкахь ворхӀ шо даьккхинера.

3ВорхӀ шо чекхдаьлча, и зуда юхайирзира пӀелаштамхойн махкара. Цо, паччахь волчу а яхана, шен цӀа а, шен аре а шена схьаялар дийхира. 4Ткъа паччахь цу хенахь Делан стеган ялхочуьнца ГӀайхьазица къамел деш вара. Цо бохура: «Дийцахьа соьга ЭлишаӀа мел динчу тамашийначу гӀуллакхех лаьцна»[+]. 5ЭлишаӀа веллачуьра кӀант денварх лаьцна ГӀайхьази къамел деш воллучу хенахь, цу кӀентан нана, паччахье шен цӀа а, аре а юха а шен дола яккхийтахьара бохуш, доьхуш йоллура. Ткъа ГӀайхьазис элира: «Сан паччахь волу олахо, хӀара шиъ ду-кх ЭлишаӀа денвина кӀант а, цуьнан нана а». 6Паччахьо оцу зудчуьнга хеттарш дира, ткъа зудчо дерриг а дӀадийцира. ТӀаккха паччахьо шен кертахь гӀуллакх деш болчех цхьаъ вахийтира цуьнца. Паччахьо элира: «Оцу зудчунна цуьнан долахь хилларг дерриг а юхадерзаде. Иза цӀера яьлла хиллачу хенахь дуьйна таханлерчу денна тӀекхаччалц, цуьнан кха тӀера баьллачу пайданах цунна доггӀург дӀа а ло».


ЭлишаӀ-пайхамаррий, Хьазиаллий

7Арамхойн паччахь Бен-Хьадид цомгуш волчу хенахь, ЭлишаӀ Дамасакхе веанера. Делан стаг цу гӀала веана аьлла хаам паччахьна тӀе кхаьчча,[+] 8паччахьо Хьазиале элира: «СовгӀат схьа а эций, Делан стагана дуьхьал гӀо. Цуьнга Везачу Эле хаттар дайта: „Кху цамгарх толур вуй со?“ – аьлла»[+]. 9Шовзткъа эмкална Дамасакх-гӀалара уггар тоьлла долу совгӀаташ тӀе а дехкина, Хьазиал ЭлишаӀана тӀевеара. Цунна хьалха дӀа а хӀоьттина, Хьазиала элира: «Арамхойн паччахь волчу хьан кӀанта Бен-Хьадида, хьуна тӀеваийтина со: „Кху цамгарх толур вуй те со?“ – аьлла, хаттар дан».

10ЭлишаӀа цуьнга жоп делира: «ДӀа а гӀой: „Хьо толур ву“, – ала цуьнга. Амма Везачу Эло, Бен-Хьадид лийр ву аьлла, дӀадиллина суна», – элира ЭлишаӀа. 11ЭлишаӀ Хьазиале леррина дӀахьоьжура, иза воххалц. ТӀаккха Делан стаг вилхира. 12Хьазиала хаьттира: «Хьо хӀунда воьлху, сан эла?»

«Дера воьлху, ахьа Исраилан халкъана хӀун зулам дахьар ду сайна хиъна дела. Ахьа церан гӀепаш ягор ю, кӀентий тур детташ бойур бу, декхаш долу бераш а хьоьшур ду, берах болу зударий а цоьстур бу», – жоп делира ЭлишаӀа[+].

13[+]Хьазиала элира: «Хьан лай волу со, жӀаьла, мила вара оццул доккха долу гӀуллакх кхочушдаллал?»

ТӀаккха ЭлишаӀа элира: «Везачу Эло дӀадиллина суна арамхойн паччахь хила хьо билгалваьккхина хилар»[+].

14ЭлишаӀ волчуьра дӀа а вахана, шен паччахь волчу веара Хьазиал. Паччахьо хаьттира: «ХӀун элира хьоьга ЭлишаӀа?»

«Цо соьга элира, хьо толур ву», – аьлла, жоп делира Хьазиала. 15ШолгӀачу дийнахь Хьазиала, стомма юргӀа схьа а эцна, иза, хи чохь даша а дина, паччахьан юьхь тӀе тесира, ткъа важа велира. Цуьнан метта Хьазиал, паччахь а хилла, дӀахӀоьттира.


ЯхӀудхойн паччахь ЯхӀурам


(2 Шерашкахь 21:1-20)

16[•]Ахьабан кӀанта Йорама Исраилан халкъана тӀехь паччахьалла до пхоьалгӀа шо долуш, ЯхӀудан халкъана тӀехь ЯхӀушапти паччахь волуш, яхӀудхойн кхин паччахь дӀахӀоьттира ЯхӀушаптин кӀант ЯхӀурам. 17ЯхӀураман ткъе шийтта шо дара, иза яхӀудхойн паччахь дӀахӀоьттича. Цо бархӀ шарахь Ярушалаймехь паччахьалла дира. 18Иза а вара исраилхойн паччахьаша лелийна боллу некъ лелош, Ахьабан цӀийнах берш ма-леллара, хӀунда аьлча Ахьабан йоӀ цуьнан зуда яра. ЯхӀурама а Везачу Элана зуламе хеташ долу гӀуллакхаш леладора[+]. 19[+]Делахь а Везачу Элана, Шен ялхо волчу Даудан дуьхьа, ЯхӀудан халкъ хӀаллакдан ца лаьара. Цуьнан тӀаьхьенна гуттаренна а паччахьалла дар лур ду аьлла, Даудана чӀагӀо ма йинера Везачу Эло[+].

20[+]ЯхӀурама паччахьалла дечу хенахь Эдоман халкъ, ЯхӀудан халкъан карара кӀелхьара а долуш, цунна дуьхьалделира. Цара шайн паччахь дӀахӀоттийра[+]. 21ЯхӀурам шен ерриге а гӀудалкхашца ЦаӀир-гӀала вахара. Иза, буьйсанна тӀе а гӀоьртина, шайна го бина болчу эдомхошна а, гӀудалкхашна тӀера церан хьаькамашна а тӀелетира. Ткъа яхӀудхойн эскархой шайн цӀеношка дӀасабевдира. 22Эдоман халкъ таханлерчу денна тӀекхаччалц яхӀудхойн карара дӀадалларх иштта Ӏаш ду. Оццу заманахь Либна-гӀала а яхӀудхошна дуьхьалъяьллера.

23ЯхӀурамах лаьцна – цо мел динчу гӀуллакхех лаьцна – яздина ду ЯхӀудхойн паччахьийн тептар тӀехь. 24ТӀаккха ЯхӀурам, дӀа а кхелхина, шен дайх дӀакхийтира. Иза царна уллохь Даудан гӀалахь дӀавоьллира. ЯхӀураман метта паччахь дӀахӀоьттира цуьнан кӀант Ахьаз-ЯхӀу.


ЯхӀудхойн паччахь Ахьаз-ЯхӀу


(2 Шерашкахь 22:1-6)

25[•]Исраилхойн паччахь волчу Ахьабан кӀанта Йорама паччахьалла до шуьйтталгӀа шо долуш хилира яхӀудхойн паччахьан ЯхӀураман кӀантах Ахьаз-ЯхӀух паччахь. 26Ахьаз-ЯхӀу паччахь хӀоьттинчу хенахь, цуьнан ткъе ши шо дара. Цо цхьана шарахь Ярушалаймехь паччахьалла дира. Цуьнан ненан цӀе Ӏатал-ЯхӀу яра. Иза исраилхойн паччахь волчу Ӏумарин кӀентан йоӀ яра[+]. 27Ахьаз-ЯхӀу а вара Ахьабан цӀийнах болчийн некъахула лелаш. Ахьабан цӀийнах болчара санна, цо а Везачу Элана зуламе хеташ долу гӀуллакхаш леладора, хӀунда аьлча шен ненехула иза Ахьабан цӀийнаца гергарло долуш вара.

28Ахьабан кӀантаца Йорамца арамхойн паччахьна Хьазиална дуьхьал тӀом бан вахара Ахьаз-ЯхӀу. Иза ГалӀадера Рамат-гӀалахь дара. Арамхоша Йорамна чов йира[+]. 29Йорам-паччахь тӀамера юхавирзира, Рамат-гӀалахь арамхойн паччахьца Хьазиалца тӀом бечу хенахь шена арамхоша йинчу чевнашна ИзраӀал-гӀалахь дарбанаш леладайтархьама. Ткъа яхӀудхойн паччахь волу ЯхӀураман кӀант Ахьаз-ЯхӀу а веанера ИзраӀал-гӀала, цомгуш волу Ахьабан кӀант Йорам муьлхачу хьолехь ву хьажархьама.

#### 9


ЯхӀу исраилхойн паччахь хиларна даьттанца къобалвар

1ЭлишаӀ-пайхамаро, къоначу пайхамарех цхьаъ шена тӀе а кхайкхина, цуьнга элира: «Хьайн гӀодаюкъ а ехкий, хӀара зайтдаьтта чохь долу кхаба схьа а эций, ГалӀад-махкарчу Рамат-гӀала дӀагӀо[+]. 2Хьо цига дӀакхаьчча, Нимшайн кӀентан ЯхӀушаптин кӀант ЯхӀу схьа а къаставой, цунна тӀе а гӀой, цуьнга шен накъосташна юкъара схьавола а алий, иза ша чухуларчу цӀа чу ваккха[+]. 3ТӀаккха, хьайгара зайтдаьтта чохь долу кхаба схьа а эций, и даьтта цуьнан коьрта тӀе а доттий, цуьнга ала: „Иштта боху Везачу Эло: ‘Хьо Исраилан халкъана тӀехь паччахь хила къобалво Аса’. Цул тӀаьхьа, неӀ дӀа а еллий, дӀавада, сеца а ца соьцуш“»[+].

4Къона пайхамар ГалӀад-махкарчу Рамат-гӀала вахара. 5Иза цига дӀакхаьчча, охьахевшина болу тӀеман хьаькамаш гира цунна. Къонахчо элира: «ТӀеман хьаькам, хьоьга ала цхьа дош ду сан».

ЯхӀус хаьттира: «Тхох муьлхачуьнга ду хьан дош?»

«Хьоьга ду, тӀеман хьаькам», – аьлла, жоп делира къонахчо. 6[+]Иза, хьала а гӀаьттина, цӀа чу велира. Къонахчо, цуьнан коьрта тӀе зайтдаьтта а доьттина, элира цуьнга: «Иштта боху Исраилан халкъан Везачу Дала: „Хьо паччахь хила къобалво Аса Везачу Элан халкъ долчу Исраилан халкъана тӀехь. 7Ахьа хьайн олахочун Ахьабан цӀа хӀаллакдан деза. Иза ахьа дийр ду Изабалан карах беллачу Сан пайхамарийн а, Везачу Элан хиллачу массо а ялхойн а Ӏаьнначу цӀийна тӀера Соьга бекхам байтархьама[+]. 8Ахьабан дерриг цӀа а хӀаллакьхир ду. Аса хӀаллаквийр ву Ахьабан цӀийнах схьаваьлла массо а боьрша стаг – чувоьллина я маьрша иза велахь а[+]. 9НабатӀан кӀентан ЯрбаӀаман цӀенна а, АхьъяхӀун кӀентан БаӀшин цӀенна а диннарг дина дӀахӀоттор ду Аса Ахьабан цӀенна а[+]. 10[+]Ткъа Изабалах лаьцна аьлча, ИзраӀална уллохь долчу цхьана кха тӀехь жӀаьлеша юур ю иза, цхьаммо а иза дӀаюллур а яц“». ТӀаккха, неӀ дӀа а йиллина, къонах дӀаведира[+].

11ЯхӀу паччахьан вукху тӀеман хьаькамашна тӀевахара. Хьаькамаша хаьттира цуьнга: «ХӀумма-м ца хилла? И лартӀехь воцург стенна веанера хьуна тӀе?»

«Шуна и стаг а вевза, цо хӀун боху а хаьа», – жоп делира ЯхӀус[+].

12Цара элира: «И бакъ дац. Дийцал ахьа тхоьга».

ЯхӀус шега аьлларг дӀадийцира. ТӀаккха цо тӀетуьйхира: «Къонахчо бохура: „Иштта боху Везачу Эло: ‘Аса Исраилан халкъана тӀехь паччахь хила къобалво хьо’“».

13Цара сихха, хӀораммо а шен-шен бедар схьа а эцна, цуьнан когашка тӀегӀанаш тӀе охьатесира. ТӀаккха, коьман маӀа а локхуш, маьхьарий а детташ, элира: «ЯхӀу – паччахь ву»[+].


Исраилхойн паччахь Йорам вер

14Нимшайн кӀант волчу ЯхӀушаптин кӀанта ЯхӀус Йорам-паччахьна дуьхьал барт бира. (Массо а исраилхошца Йорам-паччахьо ГалӀад-махкара Рамат-гӀала ларйинера арамхойн паччахь волчу Хьазиалах[+]. 15Ткъа Йорам-паччахь ша-м ИзраӀал-гӀала юхавирзинера, арамхоша шена йинчу чевнашна дарбанаш леладайта. И чевнаш Йорамна хиллера, цо арамхойн паччахьца Хьазиалца тӀом бечу хенахь.) ЯхӀус элира: «Нагахь шу реза делахь, ИзраӀал-гӀала хаам эцна ца вахийтархьама, цхьа а гӀалара ара ма валийта». 16ЯхӀу, гӀудалкх тӀе а хӀоьттина, ИзраӀал-гӀала вахара, хӀунда аьлча Йорам цигахь хӀинца а цомгуш волуш Ӏуьллуш вара. ЯхӀудхойн паччахь Ахьаз-ЯхӀу а вара цига веана, Йорам мухачу хьолехь ву хьажа.

17ИзраӀал-гӀалин бӀов тӀехь лаьтташ гӀарол вара. Цунна ЯхӀуца йогӀу эскаран арданг гира. Цо хаам бира: «ЙогӀу цхьа арданг го суна», – аьлла.

Йорама элира: «Цхьа бере а къаставой, иза царна дуьхьалвахийта, хаттар а дойтуш: „Машарца догӀий шу?“»

18ТӀаккха цхьа бере, дин тӀе а хиъна, ЯхӀуна дуьхьалвахара. Цо элира: «Паччахьо хоьтту: „Машарца вогӀий те хьо“?»

ЯхӀус жоп делира: «Хьуна хӀун ду иза? Суна тӀаьхьахӀотта хьо».

ГӀароло хаам бира: «Бере царна тӀекхечи, амма юхавоьрзуш вац», – аьлла. 19ТӀаккха кхин а цхьа бере вахийтира. Беречо, царна тӀе а вахана, элира: «Паччахьо хоьтту: „Шу машарца догӀий те?“»

ЯхӀус жоп делира: «Хьуна хӀун ду иза? Суна тӀаьхьахӀотта хьо».

20ГӀароло хаам бира: «Иза а царна тӀекхечи, амма юхавоьрзуш вац. Ткъа тхуна дуьхьал лаьтташ волчун болар Нимшайн кӀентан ЯхӀун боларх тера ду, хӀунда аьлча цо хьераваьллачо санна лелайо гӀудалкх».

21Йорама элира: «ГӀудалкх дӀайожа!» Цуьнан гӀудалкх дӀаюьйжира. ТӀаккха исраилхойн паччахь Йорам а, ЯхӀудхойн паччахь Ахьаз-ЯхӀу а шайн гӀудалкхаш тӀехь ЯхӀуна дуьхьалваха аравелира. И шиъ ЯхӀуна дуьхьалвахара, израӀалхочун Набутин аренгахь вовшах а кхеташ[+]. 22Йорама, шена ЯхӀу гича, хаьттира: «ЯхӀу, машарца вогӀий те хьо?»

«Машар муха хуьлу, хьан нанас Изабала долийна долу цӀушна Ӏибадат дар а, бозбунчаллаш лелор а хӀинца а долуш хилча?» – аьлла, жоп делира ЯхӀус.

23Куьйгашца гӀудалкх юха а ерзош, говраш дӀа а лелхош, Йорама элира: «Ахьаз-ЯхӀу! Вайна ямартло йина!» 24Ткъа ЯхӀус, шен куьйга Ӏад а дуьйлина, Йораман белшашна юккъе пха туьйхира. И пха Йораман дагах кхийтира. Иза шен гӀудалкх чу охьавуьйжира. 25Шен гӀудалкх лелош волчу Бадекъаре ЯхӀус элира: «Схьа а эций, израӀалхочун Набутин лаьттан декъа тӀе охьакхосса иза. Дагабаийтал хьайна, гӀудалкхана тӀехь вайшиъ цуьнан дена Ахьабана тӀаьхьахӀоьттина вогӀучу хенахь, Везачу Эло цунах лаьцна бина хаам: 26[+]„Билггал Набутин а, цуьнан кӀентийн а цӀий гинера Суна селхана, – боху Везачу Эло. – Аса бекхам бийр бу хьуна кху аренна тӀехь“. Цундела, схьа а эций, Везачу Эло ма-аллара, аренна тӀехь охьакхосса иза»[+].


ЯхӀудхойн паччахь Ахьаз-ЯхӀу вер

27Хилларг а гина, яхӀудхойн паччахь Ахьаз-ЯхӀу Байт-ХӀаган-гӀалина тӀебоьдучу новкъа тӀехула дӀаиккхира. ЯхӀус, гӀудалкх цунна тӀаьхьа а хохкуш, элира: «Иза а, вей, дӀаваккха шен гӀудалкхана тӀехь». ИбалӀам-юьртана юххехь йолчу Гур олучу метте Ахьаз-ЯхӀус шен гӀудалкх лаьллича, цунна чов йира цара[*]. Ахьаз-ЯхӀу, МагӀидда-гӀала дӀа а кхаьчна, цигахь велира[+]. 28Цуьнан тӀеман хьаькамаша, иза Ярушалайме а ваьхьна, шен къубба чохь, цуьнан дай дӀабоьхкинчу Даудан гӀалахь дӀавоьллира[+].

29Ахьаз-ЯхӀу яхӀудхойн паччахь дӀахӀоьттинера, Ахьабан кӀанта Йорама паччахьалла до цхьайтталгӀа шо долуш.


Зуда-паччахь йолу Изабал ер

30ЯхӀу ИзраӀал-гӀала кхечира. Ткъа Изабал, шена и хаам беанчу хенахь, бӀаьргашна тӀе басарш а хьекхна, шен месаш то а йина, корехула арахьоьжуш лаьтташ яра. 31ЯхӀу кевнах чоьхьаваьлча, Изабала элира: «Хьо машарца вогӀий те, хьайн паччахь вийна волу Зимари?[*]»[+]

32Шен юьхь корехьа а ерзийна, ЯхӀус хаьттира: «Мила ву кхузахь, соьгахьа верг?» – аьлла. Корах арахьаьжира паччахьан цӀийнара ши-кхо ялхо. 33ЯхӀус элира: «Корах аратаса иза». Изабал аратесира. Пенна тӀе а, говраш тӀе а деттаделира цуьнан цӀийн тӀадамаш. Изабалан дегӀа тӀехула шен гӀудалкх яьккхира ЯхӀус. 34Чу а веана, ша хӀума йиъна а, мелла а ваьлча, цо элира: «Шена тӀехь неӀалт долу иза, схьа а лахий, дӀайолла, хӀунда аьлча иза паччахьан йоӀ ю»[+]. 35Нах иза дӀайолла бахара, амма цунах йисина коьртан туьта, когийн а, куьйгийн а даьӀахкаш йоцург, хӀумма а ца карийра царна. 36[+]Юха а баьхкина, цара хаам бира. ЯхӀус элира: «Иштта дара Везачу Элан дош, Шен ялхочун тишабхо волчу Эли-ЯхӀугахула Цо аьлла долу: „ИзраӀалхойн аренгахь Изабалан дилха жӀаьлеша дуур ду[+]. 37Изабалан дакъа, кхо санна, израӀалхойн декъа тӀехь Ӏуьллур ду. ТӀаккха цхьаммо а эр дац: ‘Изабал ю иза’“».

#### 10


Ахьаб-паччахьан тӀаьхье ер

1Ахьабан Шамран-гӀалахь кхузткъе итт кӀант вара. ЯхӀус, кехаташ а яздина, Шамран-гӀалахь болчу израӀалхойн хьаькамашка а, къаношка а, Ахьабан берийн Ӏуналла а деш, царна тӀехьожуш болчаьрга а дӀасадахьийтира уьш. Церан чулацам иштта бара:[+] 2«Шу долчохь шун олахочун кӀентий бу, шуьгахь гӀудалкхаш а, дой а, чӀагӀо йина гӀала а, герз а ду. Цундела хӀара кехат шайга дӀакхаьчча, 3аша шайн олахочун берех тоьлла а, доьналла долуш волу а кӀант схьакъаставе. Иза шен ден паччахьан гӀанта тӀе а хаавай, шайн олахочун цӀийнан агӀор дӀа а хӀоттий, тӀом бе».

4Цара, чӀогӀа кхера а белла, элира: «Шина паччахье а ян ца елла цунна дуьхьало, ткъа оха хӀун дийр дара?» 5Паччахьан цӀийнан хьаькамо а, гӀалин хьаькамо а, къаноша а, берийн Ӏуналла а деш, царна тӀехьожуш болчара а ЯхӀуна тӀе нах бахийтира. Цара бохура: «Тхо хьан ялхой ду-кх. Ахьа тхайга де аьлларг, дийр ду оха. Цхьа а паччахь хӀоттор вац оха. Хьайна хеттарг де ахьа».

6ТӀаккха ЯхӀус шозлагӀа а иштта яздина кехат дахьийтина цаьрга: «Нагахь санна шу сан а делахь, аса бохург аша деш а делахь, шайн олахочун кӀентийн кортош тӀера а дахий, кхана хӀоккху хенахь со волчу ИзраӀал-гӀала схьадуьйла».

Ткъа Ахьаб-паччахьан кхузткъе итт кӀант вара. Церан дола а деш, царна тӀехьожуш гӀалара тоьлла хьолахой бара. 7Шайга и кехат дӀакхаьчча, цара, паччахьан кӀентий байа а байина, церан кортош тускарш чу а дехкина, уьш ИзраӀал-гӀала ЯхӀуна тӀе дӀадахьийтира[+].

8Геланчо ЯхӀуга хаам бира: «Паччахьан кӀентийн кортош схьадеана», – аьлла.

ЯхӀус элира: «Царах ши хола а яй, Ӏуьйре тӀеяллалц кевнехь шина а агӀор охьадахкий, дита уьш». 9Ӏуьйранна ЯхӀус, ара а ваьлла, дӀа а хӀоьттина, дерриг а халкъе элира: «Шу бехке дац. Гой шуна, аса, сайн олахочунна дуьхьал ямартлонца барт а бина, иза вийна. Ткъа уьш берриг а хьан байина? 10ХӀинца дӀахаалаш, Везачу Эло Ахьабан цӀийнах лаьцна аьлла дош цхьа а эрна довр дац. Шен ялхо волчу Эли-ЯхӀугахула Ша аьлларг Везачу Эло кхочушдина»[+]. 11[+]Иштта ИзраӀал-гӀалахь Ахьабан цӀийнах дийна бисинарш а, цуьнан хьалхара болу хьоладай а, доттагӀий а, динан дай а хӀаллакбира ЯхӀус. Цуьнан тӀаьхьенах цхьа а дийна ца висира.


Ахьаз-ЯхӀу-паччахьан гергара нах байар

12ЯхӀу, хьала а гӀаьттина, Шамран-гӀала дӀавахара. Новкъахь, жаӀуй вовшахкхетачу Байт-Ӏекхад олучу меттигехь, 13яхӀудхойн паччахьан Ахьаз-ЯхӀун гергарнаш дуьхьалкхийтира цунна. ЯхӀус хаьттира цаьрга: «Шу муьлш ду?»

«Тхо Ахьаз-ЯхӀун гергарнаш ду. Паччахьан кӀенташка а, паччахьан ненан Изабалан кӀенташка а маршалла хатта арадевлла тхо», – жоп делира цара. 14ЯхӀус элира: «Цара, дийна боллуш уьш дӀа а лаьцна, Байт-Ӏекхадан гӀунна уллохь байира. Уьш шовзткъе ши стаг вара, ткъа царах цхьа а дийна ца висира»[+].


Ахьаб-паччахьан кхиболу гергара нах байар

15Цигара дӀавахча, шена дуьхьал вогӀу Рахбин кӀант ЯхӀу-Надаб гира ЯхӀуна. Маршалла а хаьттина, ЯхӀус элира цуьнга: «Хьан дог а дуй те соьгахьа дирзина, сан дог хьоьгахьа дирзина ма-хиллара?»

ЯхӀу-Надаба элира: «Ду».

«Иза иштта делахь, хьайн куьг схьакховдаде». Вукхо шен куьг дӀакховдийра. ЯхӀус иза шен гӀудалкх тӀе хьалаваьккхира[+]. 16Цо элира: «Соьца дӀа а волий, со Везачу Элана тӀевирзина хиларе хьажахьа». ЯхӀу-Надаб гӀудалкхана чу охьахиира. 17Уьш Шамран-гӀала дӀакхаьчча, ЯхӀус цигахь Ахьабан дийна мел виснарг хӀаллаквира. Цо уьш, тӀаьхье а ца юьтуш, хӀаллакбина дӀабехира. Везачу Эло Эли-ЯхӀугахула аьлла ма-хиллара, кхочушхилира дерриге а[+].


БаӀална Ӏибадат деш берш хӀаллакбар

18ЯхӀус дерриг а халкъ схьагулдира. Цо халкъе элира: «Ахьаба кхоччуш Ӏамал ца йора БаӀална, ткъа ЯхӀус цунна гӀуллакх дар совдоккхур ду[+]. 19БаӀалан массо а пайхамарш, массо а цунна Ӏамал еш берш, массо а цуьнан динан дай а, цхьа а схьаваза стаг а ца вуьтуш, схьагулбе суна тӀе, хӀунда аьлча аса доккха сагӀа доккхур ду БаӀална лерина. Ткъа схьа ца вогӀуш висинарг цхьа а дийна вуьтур вац». (ЯхӀус хӀилланца деш дара иза, БаӀална Ӏамал еш болу берриш а хӀаллакбархьама.)[+] 20ЯхӀус элира: «БаӀална лерина беза гулам хӀоттабе». Иштта дӀакхайкхийра гулам хӀотто безар. 21Берриг а Исраил-махкахула дӀасабаржийра ЯхӀус и хаам. БаӀална Ӏамалъеш болу массо а нах схьагулбелира. Ца вогӀуш цхьа а ца висира. Уьш БаӀалан цӀа чу бевлира. И цӀа цхьана йистера вукху йисте кхаччалц дуьзира[+]. 22ТӀеюху бедарш ларъеш волчуьнга ЯхӀус элира: «БаӀална Ӏамал еш болчу массарна а тӀеюха бедарш схьая». Цу стага царна тӀеюха бедарш схьаеара. 23Шеца Рахбин кӀант ЯхӀу-Надаб а вуьгуш, БаӀалан цӀенна чувелира ЯхӀу. «Талла а таллий, дика хьажа, цхьа а Везачу Элана гӀуллакх дечарах вуй те хӀокху чохь, хӀунда аьлча кху чохь БаӀална Ӏамал еш берш бен хила ца беза». 24Иштта дийнаташ дагоран сагӀанаш а, кхидолу сагӀанаш а даха БаӀал-цӀун цӀенна чубевлира уьш. Ткъа ЯхӀус цӀенна арахьа везткъа стаг дӀахӀоттийнера, цо цаьрга аьлла: «Аса шун кара беллачех цхьаъ кӀелхьарвалахь, шен куьйга иза кӀелхьарвалийтинчун са оцу кӀелхьарваьллачун синан метта хир ду»[+].

25Дийнаташ дагоран сагӀанаш даьхна чекхдевлча, ЯхӀус гӀаролхошка а, хьаькамашка а элира: «Даха а гӀой, царах цхьа а ца вуьтуш, байа уьш». Уьш туьран ираллица байа а байина, шаьш болчохь а битина, гӀаролхой а, хьаькамаш а БаӀалан цӀийнан чухуларчу чӀагӀйинчу чоьнна чубахара[+]. 26Цу чуьра цӀу-делан дечиган бӀогӀам ара а баьккхина, иза багийра цара[+]. 27Иштта кегбира БаӀална хӀоттийна тӀулг а, дохийра БаӀалан цӀа а. И меттиг хӀинца а цӀанонна воьду меттиг ю[+].

28Иштта ЯхӀус исраилхошна юкъара БаӀална Ӏибадат дар дӀадаьккхира. 29[+]Амма НабатӀан кӀанта ЯрбаӀама Исраилан халкъе летадайтинчу къинойх дӀа ца вирзира ЯхӀу – Бетал-гӀалахь а, Дан-гӀалахь а деших дина долчу эсашна наха Ӏибадат дарна тӀера[+]. 30Везачу Эло ЯхӀуга элира: «Ахьа Суна хьалха бакъахьадерг доггах кхочушдина, Ахьабан цӀенна Сан дан безам болу гӀуллакх чекх а даьккхина, цундела хьан тӀаьхьенах доьалгӀачу гаранна тӀекхаччалц берш хир бу исраилхойн паччахьаш»[+]. 31Амма ЯхӀу Исраилан халкъан Везачу Делан товрат-хьехамаш доггах ларбаран некъа тӀехь ца лелара. ЯрбаӀама Исраилан халкъе летадайтинчу къиношна тӀера дӀа ца вирзира иза.


ЯхӀу-паччахьан валар

32Цу деношкахь Везачу Эло исраилхойн лаьттан дакъош схьадаха долийра. Хьазиал, исраилхошна тӀехь толам а баьккхина, йоккха кӀошт яьккхира цаьргара шен дола[+]. 33И кӀошт яра Йорданан малхбалехьа йолчу меттехь, ӀаруӀер-гӀалара дуьйна Арнон-хина тӀекхаччалц. Цу чу догӀура ГалӀад а, Башан а мехкаш. Цигахь Гадан, Раабанан а, Маннашан а тайпанаш дехаш дара[+].

34ЯхӀус динчу хӀуманех лаьцна – цо мел динчух а, цуьнан майрачу гӀуллакхех а лаьцна – яздина ду Исраилхойн паччахьийн тептар тӀехь. 35ТӀаккха ЯхӀу, дӀа а кхелхина, шен дайх дӀакхийтира. Иза Шамран-гӀалахь дӀавоьллира. ЯхӀун метта паччахь дӀахӀоьттира цуьнан кӀант ЯхӀу-Ахьаз. 36Ткъа ЯхӀус, Шамран-гӀалахь а Ӏаш, исраилхошна тӀехь паччахьалла дина хан ткъе бархӀ шо яра.

#### 11


ЯхӀудхойн зуда-паччахь йолу Ӏатал-ЯхӀу


(2 Шерашкахь 22:10–23:15)

1[•]Шен кӀант велла аьлла шена хезча, Ахьаз-ЯхӀун нанас Ӏатал-ЯхӀус сацам бира паччахьан тӀаьхьенах верг массо а хӀаллакван[+]. 2Амма Ахьаз-ЯхӀун йиша йолчу, ЯхӀурам-паччахьан йоӀа ЯхӀу-ШебаӀа Ахьаз-ЯхӀун кӀант Юаш, паччахьан байа безачу кӀенташна юкъара схьа а эцна, дӀавигира. И кӀант а, иза вакхош йолу зуда а дӀавуьжучу цӀа чу дигира цо. Иштта, Ӏатал-ЯхӀух къайла а ваьккхина, дийна висира Юаш. 3Ӏатал-ЯхӀус цу махкахь паччахьалла деш йолчу заманчохь, ялх шарахь, оцу кӀентан дола дечу оцу зудчо Везачу Элан цӀа чохь къайлаваьккхира иза.

4Цуьнан ворхӀалгӀа шо долуш, динан дас ЯхӀу-ЯдаӀа, паччахьан гӀаролхошна а, паччахьан цӀийнан гӀаролхошна а юкъара хьаькамаш схьакхайкха нах а бахийтина, уьш Везачу Элан цӀийне ша волчу схьабалийра. ЯхӀу-ЯдаӀа цаьрца барт бира. ТӀаккха динан дас, Везачу Элан цӀа чохь цаьрга чӀагӀо а яйтина, паччахьан кӀант Юаш гайтира царна. 5ЯхӀу-ЯдаӀа, омра а деш, элира цаьрга: «Аша хӀара кхочушде: шоьтан дийнахь шух схьадогӀуш долчу кхоалгӀачу декъо паччахьан цӀенна ха де[+]. 6Царах вукху кхоалгӀачу декъо – Сур олучу кевнехь, ткъа тӀаьххьара кхоалгӀачу декъо паччахьан гӀаролхошна тӀехьа долчу кевнехь ха де. Иштта, паччахьан цӀенна тӀехь аша рогӀ-роггӀана ха де. 7Ткъа шоьтан дийнахь мукъадовлучу шух массарах а долчу шина декъо Везачу Элан цӀахь волчу паччахьна ха де. 8Иштта аша, шайн хӀораннан а карахь герз а долуш, массо а агӀор паччахьна ха де. Нагахь цхьаъ, шуна тӀе а веана, юкъагӀортахь я тӀевагӀахь, иза вей дӀаваккха. Паччахь миччахьа вахача а, цуьнан Ӏуналла де».

9Динан дас ЯхӀу-ЯдаӀа де аьлларг дерриг а кхочушдира хьаькамаша. Цара хӀораммо а шоьтан дийнахь схьабогӀу а, мукъабовлу а тӀемалой шайца ЯхӀу-ЯдаӀана тӀебалийра. 10Везачу Элан цӀа чохь лаьтташ долу Дауд-паччахьан хилла гоьмукъаш а, турсаш а динан дас гӀаролхойн хьаькамашна дӀасадийкъира[+]. 11Иштта, шайн карахь герз а долуш, паччахьан гӀаролхой дӀахӀиттира цигахь. Уьш дӀахӀиттира паччахьна гонах – Везачу Элан цӀенна аьтту агӀонна тӀера аьрру агӀонна тӀекхаччалц, сагӀа доккхучу кхерчана уллохь а, Везачу Элан цӀенна уллохь а. 12ЯхӀу-ЯдаӀа, паччахьан кӀант ара а ваьккхина, цунна тӀе таж а диллира, паччахьалла дарх лаьцна болу хьехамаш шена тӀехь язбина тептар а дӀаделира. ТӀаккха иза паччахь дӀахӀотто даьтта тӀе доттарца къобалвира. Наха, тӀараш а детташ, маьхьарий хьоькхура: «Вехийла паччахь!» – бохуш[+].

13Шена гӀаролхойн а, халкъан а аьзнаш хезча, Ӏатал-ЯхӀу Везачу Элан цӀенна юххехь лаьттачу халкъана тӀеяхара. 14ТӀаккха, лакхенна тӀехь, ша латта ма-везза, лаьтташ волу паччахь гира Ӏатал-ЯхӀуна. Паччахьна уллохь лаьтташ хьаькамаш а, турба локхуш берш а бара. Цу махкахь долу дерриг а халкъ, самукъане а дара, цара лоькхуш турбанаш а яра. Ӏатал-ЯхӀус, шен тӀехула юьйхина йолу бедар ятӀа а йина, мохь хьаькхира: «Ямартло йина! Ямартло йина!» – аьлла[+].

15Динан дас ЯхӀу-ЯдаӀа, эскаран хьаькамаш болчу гӀаролхошка омра а деш, элира: «Иза могӀаршна юкъара дӀаяккха, ткъа цунна тӀаьхьахӀуьттурш туьраца байа». ХӀунда аьлча динан дас аьллера: «Везачу Элан цӀийнан кертахь ма ейта иза». 16Паччахьан цӀенна уллохь йолчу Говрийн Керта иза схьакхаьчча, церан буьйна яхара иза. Цигахь цуьнан са даьккхира цара[+].


Динан дас ЯхӀу-ЯдаӀа дина юхаметахӀиттораш


(2 Шерашкахь 23:16-21)

17Цул тӀаьхьа халкъе а, паччахье а Везачу Элаца барт байтира ЯхӀу-ЯдаӀа, шаьш Везачу Элан долахь долу халкъ хилийтархьама. Иштта паччахьна а, халкъана а юкъахь а барт бира ЯхӀу-ЯдаӀа. 18ТӀаккха махкарчу дерриг а халкъо, БаӀал-харцделан цӀа а дахана, и цӀа дохийра. Цара БаӀалан сагӀа доккху кхерчаш а, цӀуш а бохийна дӀабехира. Иштта БаӀалан динан да волу Матани а вийра цара сагӀа доккхучу кхерчашна хьалха.

Цул тӀаьхьа динан дас ЯхӀу-ЯдаӀа Везачу Элан цӀенна ха дан нах дӀахӀиттийра[+]. 19Динан дас, шеца хьаькамаш а, паччахьан гӀаролхой а, паччахьан кертан гӀаролхой а буьгуш, Юаш-паччахь Везачу Элан цӀийнера паччахьан цӀенна тӀе валийра. ТӀаккха паччахьан гӀаролхойн кевнна тӀе боьдучу новкъахула паччахьан цӀа кхечира уьш. Юаш-паччахь шен паччахьан гӀанта тӀе охьахиира. 20Мехкан дерриге а халкъ самукъане дара, гӀала а дӀатийра, хӀунда аьлча Ӏатал-ЯхӀу паччахьан цӀенна уллохь, тур а тоьхна, йийнера.

21Юашан ворхӀ шо дара, иза паччахь дӀахӀоьттича.

#### 12


ЯхӀудхойн паччахь волу Юаш


(2 Шерашкахь 24:1-16)

1[•]Исраилхошна тӀехь ЯхӀус паччахьалла деш долу ворхӀалгӀа шо долуш, Юаш паччахь дӀахӀоьттира. Цо шовзткъа шарахь, Ярушалайм-гӀалахь Ӏаш а волуш, паччахьалла дира. Цуьнан ненан цӀе ЦивъяхӀу яра. Иза Беар-ШабаӀ-гӀалара яра. 2Динан дас ЯхӀу-ЯдаӀа шена хьехамаш бечу массо а ханна Везачу Элана нийса хеташ дерг леладора Юаша. 3Делахь а, тӀехь сагӀа доккху гунаш цо дӀадахаза диснера, ткъа наха кхидӀа а оцу гунаш тӀехь сагӀа а доккхура, хаза хьожа йогӀу хӀума а ягайора[+].

4[+]Динан дайшка Юаша иштта элира: «Гулде Везачу Элан цӀенна наха дахьаш мел долу Далла лерина ахча – ясакх санна хӀора стагана тӀера дӀадала дезаш долу ахча а, Далла динчу ваӀданца доьзна долу ахча а, адамаша шайн лаамехь Везачу Элан цӀенна луш мел долу ахча а. 5ХӀора динан дас, Делан цӀийнан хазна карахь йолчу цхьаьнгара ахча схьа а эцна, цунах Везачу Элан цӀа тодан деза, ерриге а йохийна меттигаш дӀа а тоеш».

6Амма Юаша паччахьалла до ткъе кхоалгӀа шо долчу хенахь а, Везачу Элан цӀа чохь йоьхна меттигаш динан дайша хӀинца а тойина яцара. 7Цундела Юаш-паччахьо, динан да ЯхӀу-ЯдаӀ а, кхиболу динан дай а схьа а кхайкхина, цаьрга элира: «Везачу Элан цӀа чохь йоьхна йолу меттигаш то хӀунда ца йо аша? Аша кхидӀа ма эцалаш шайн хазна карахь йолчаьргара ахча, Везачу Элан цӀа дӀатодарна бен». 8ТӀаккха динан дайша барт бира нахера ахча кхин шайга дӀа ца эца. Везачу Элан цӀа шаьш тодийр дац аьлла, сацам а бира цара.

9Динан дас ЯхӀу-ЯдаӀа, цхьа гӀутакх схьа а эцна, цунна тӀехула агӀор херо а даьккхина, иза сагӀа доккхучу кхерчана аьтту агӀорхьа Делан цӀийнан керта чу воьддучу дӀахӀоттийра. Кертан неӀарехь ха деш лаьттачу динан дайша Везачу Элана наха дахьаш долу ахча, схьа а оьций, оцу гӀутакх чу тосура[+]. 10Цу гӀутакх чохь дуккха а ахча гулделча, динан коьртачу дас а, паччахьан йозанчо а, ахча схьа а оьций, дагар а дой, галеш чу дуьллура иза. 11ТӀаккха и ахча Везачу Элан цӀа нисдаран балхана тӀехь куьйгалла деш болчу нахе дӀалора. Ткъа цара иза дечиган пхьерашна а, гӀишлош еш болчарна а, 12тӀулгаш дуттучарна а, тӀулг хьокхучарна а доькъура. Иза дойура дечиг а, хьаькхна тӀулг а эцарна а, Везачу Элан цӀа чуьра йоьхна меттигаш тоян а, и цӀа меттахӀоттош нислуш долчу массо а кхечу гӀуллакхашна а. 13Делахь а, Везачу Элан цӀенна дахьаш долчу ахчанах ца йойтура дато бошхепаш а, милт хадо тукарш а, боганаш а, турбанаш а, цу цӀенна лерина муьлхха а тайпана дашо я дато пхьегӀаш а. 14Белхан куьйгалхошна дӀалора и ахча, ткъа цара цунах Везачу Элан цӀа тодора. 15[+]Белхалошна дӀасадекъа ахча дӀаделлачу адамашкара хьесап ца хоьттура, хӀунда аьлча уьш тешаме нах бара[+]. 16[+]ГӀуда такхаран а, къинан а сагӀанех долу ахча Везачу Элан цӀа чу ца дахьара – иза динан дайн долахь дара[+].

17Цу хенахь арамхойн паччахьо Хьазиала, Гати-гӀалина дуьхьал тӀом а бина, иза дӀалецира. ТӀаккха Ярушалаймана тӀелата дагадеара Хьазиална[+]. 18Амма яхӀудхойн паччахьо Юаша, яхӀудхойн паччахьаш хилла болчу шен дайша ЯхӀушаптис а, ЯхӀурама а, Ахьаз-ЯхӀус а Везачу Элан цӀенна сагӀина мел деана хӀума а схьаийцира цу чуьра. Иштта ша сагӀина мел деана хӀума а, Везачу Элан цӀийнан а, паччахьан цӀийнан а хазнаш чохь шена мел карийна деши а, схьа а эцна, арамхойн паччахьна Хьазиална дӀадахьийтира Юаша. ТӀаккха Хьазиал тӀе ца летира Ярушалаймана[+].

19Юашан кхидолчу гӀуллакхех лаьцна – цо мел динчух лаьцна – яздина ду ЯхӀудхойн паччахьийн тептар тӀехь.

20ТӀаккха Юаш куьйгаллехь болчу хьаькамаша, цунна дуьхьал ямартлонца барт а бина, Силле воьдучу новкъахь йолчу Байт-Милло олучу меттигехь иза вийра[+]. 21Юаш вийна волу хьаькамаш бара: ШимӀатан кӀант Юзабди а, Шумаран кӀант ЯхӀу-Забди а. Юаш велира. Иза а дӀавоьллира шен дай дӀабоьхкинчу Даудан гӀалахь. Юашан метта, паччахь а хилла, дӀахӀоьттира цуьнан кӀант Амци-ЯхӀу.

#### 13


Исраилхойн паччахь волу ЯхӀу-Ахьаз

1ЯхӀудхойн паччахь волчу Ахьаз-ЯхӀун кӀанта Юаша паччахьалла деш долу ткъе кхоалгӀа шо долуш, исраилхойн паччахь хилла дӀахӀоьттира ЯхӀун кӀант ЯхӀу-Ахьаз. Цо вуьрхӀитта шарахь, Шамран-гӀалахь Ӏаш а волуш, паччахьалла дира[+]. 2Цо Везачу Элана зуламе хеташ долу гӀуллакхаш леладора. НабатӀан кӀанта ЯрбаӀама исраилхошка летадайтина доллу къинош цо а летадора, царна тӀера дӀа а ца воьрзуш[+]. 3ТӀаккха Веза Эла чӀогӀа оьгӀазвахара Исраилан халкъана. Арамхойн паччахь волчу Хьазиалан а, цуьнан кӀентан Бен-Хьадидан а караделира Везачу Эло и халкъ дуккха а ханна[+]. 4ТӀаккха ЯхӀу-Ахьаза гӀо доьхуш доӀа дира Везачу Эле. И доӀа Везачу Элана дӀахезира, хӀунда аьлча Цунна гуш дара арамхойн паччахьо Исраилан халкъана беш болу ницкъ мел чӀогӀа бу[+]. 5ТӀаккха Везачу Эло исраилхошна уьш кӀелхьарбохург вахийтира. Цо арамхойн карара схьабехира уьш. Иштта исраилхой, хьалха санна, кхерам а боцуш, шайн цӀенош чохь Ӏаш бара[+]. 6Амма ЯрбаӀаман цӀийно исраилхошка летадайтинчу къиношна тӀера дӀа ца бирзира уьш. Цара и къинош кхидӀа а летадора. Ткъа цара дела санна лоручу цӀу-зудчунна Ашерана лерина болу дечиган бӀогӀам Шамран-гӀалахь кхидӀа а лаьтташ бара[+].

7ЯхӀу-Ахьаз-паччахьан эскарх виснарг шовзткъе итт дошло а, итт тӀеман гӀудалкх а, итт эзар гӀашло а бен вацара, хӀунда аьлча арамхойн паччахьо и эскар дохийна дӀадаьккхира, когаш кӀел хьоьшу чан санна эскархой а беш.

8ЯхӀу-Ахьаза лелийначу кхидолчу хӀуманех лаьцна – цо мел динчух а, цуьнан майрачу гӀуллакхех а лаьцна – яздина ду Исраилхойн паччахьийн тептар тӀехь. 9ТӀаккха ЯхӀу-Ахьаз, дӀа а кхелхина, шен дайх дӀакхийтира. Иза Шамран-гӀалахь дӀавоьллира. ЯхӀу-Ахьазан метта керла паччахь хилла дӀахӀоьттира цуьнан кӀант ЯхӀуаш.


Исраилхойн паччахь ЯхӀуаш

10ЯхӀудхойн паччахьо Юаша паччахьалла до ткъе вуьрхӀитталгӀа шо долуш, исраилхойн паччахь дӀахӀоьттира ЯхӀу-Ахьазан кӀант ЯхӀуаш. Шамран-гӀалахь Ӏаш а волуш, цо ялхитта шарахь паччахьалла дира. 11Везачу Элана зуламе хеташ долу гӀуллакхаш леладора цо. НабатӀан кӀанта ЯрбаӀама исраилхошка летадайтинчу муьлххачу а къинойх дӀа ца вирзира иза. Изза къинош цо а летадора[+]. 12ЯхӀуаша лелийначу кхидолчу хӀуманех лаьцна – цо мел динчух а, цуьнан майрачу гӀуллакхех а, яхӀудхойн паччахьца Амци-ЯхӀуца цо бинчу тӀамах а лаьцна – яздина ду Исраилхойн паччахьийн тептар тӀехь[+]. 13ТӀаккха ЯхӀуаш, дӀа а кхелхина, шен дайх дӀакхийтира. Цуьнан метта керла паччахь хилла дӀахӀоьттира ЯрбаӀам. Исраилхойн паччахьаш дӀабоьхкинчу Шамран-гӀалахь дӀавоьллира ЯхӀуаш а.


ЭлишаӀан валар

14[+]ЭлишаӀана цамгар кхийтира. Цу цамгарх тӀаьхьо иза вала а велира. ЭлишаӀ волчу исраилхойн паччахь ЯхӀуаш веара. Цо, ЭлишаӀана тӀе а хӀоьттина, велха а воьлхуш, бохура: «Ва сан да! Исраилхойн тӀеман гӀап а, церан ницкъ а ма бара хьо!»[+]

15ЭлишаӀа цуьнга элира: «СекхаӀад а, пхерчий а схьаэца». ЯхӀуаша схьаийцира секхаӀад а, пхерчий а. 16Исраилхойн паччахье ЭлишаӀа элира: «Хьайн куьйгаца Ӏад дула». Паччахьо шен куьйгаца Ӏад дуьйлира. ТӀаккха ЭлишаӀа шен куьйгаш паччахьан куьйгашна тӀедехкира. 17«Малхбалехьа долу кор дӀаделла», – элира ЭлишаӀа. Паччахьо кор дӀадиллира. «Пха кхосса», – элира цо. Паччахьо пха кхоьссира. ТӀаккха ЭлишаӀа элира: «Везачу Элера болу, толам баккхаран пха бу иза! Арам-махкана тӀехь толам баккхаран пха бу иза! Ахьа, буьззина толам а боккхуш, Апакх-гӀалахь арамхой хӀаллакбийр бу»[+].

18ЭлишаӀа элира: «Дисина пхерчий схьаэца». Паччахьо уьш схьаийцира. ТӀаккха ЭлишаӀа элира: «Лаьтта тоха и пхерчий». Кхузза лаьтта а тоьхна, паччахь сецира. 19Делан стага, оьгӀаз а вахана, элира цуьнга: «Ахьа пхоьазза я йолхазза лаьтта тоха ма дезара пхерчий. ТӀаккха кхоччуш хӀаллакбийр бара ахьа арамхой. Ткъа хӀинца кхузза бен толам боккхур бац ахьа царна тӀехь».

20ЭлишаӀ велира, наха иза дӀавоьллира.

ХӀора шарахь бӀаьста муабахойн ардангаш исраилхойн махка чу йогӀура. 21Цхьана хенахь масех исраилхо хилла цхьа велла стаг дӀавуллуш. Шайна тӀейогӀу муабахойн цхьа арданг гича, цара велларг ЭлишаӀан къубби чу тесна хилла. Къубби чу дужучу хенахь и дакъа ЭлишаӀан даьӀахкех дӀахьакхаделла, тӀаккха, ден а велла, шен когаш тӀе дӀахӀоьттира и стаг.


Исраилхоша арамхошца бина тӀом

22Арамхойн паччахьо Хьазиала Исраилан халкъана ницкъ бора ЯхӀу-Ахьаз паччахьаллехь лаьттинчу массо а хенахь[+]. 23Веза Эла Шен диканца цаьрца а вара, Цо царах къинхетам а бира, цаьргахьа а воьрзуш. Ша ИбрахӀимца а, Исхьакхаца а, Якъубца а бинчу бертан дуьхьа, хӀинцалерчу ханна тӀекхаччалц Цунна ца лаьара уьш хӀаллакбан я уьш Шена уллора дӀататта.

24Арамхойн паччахь Хьазиал велча, цуьнан метта паччахь дӀахӀоьттира цуьнан кӀант Бен-Хьадид. 25ТӀом болчу хенахь Хьазиала масех гӀала схьаяьккхинера ЯхӀуашан дегара ЯхӀу-Ахьазера, амма ЯхӀуаша и гӀаланаш юхаехира Хьазиалан кӀантера Бен-Хьадидера. ЯхӀуаша кхузза толам баьккхира Бен-Хьадидана тӀехь, исраилхойн гӀаланаш юха а йохуш[+].

#### 14


ЯхӀудхойн паччахь волу Амци-ЯхӀу а, исраилхойн паччахь волу ЯхӀуаш а


(2 Шерашкахь 25:1-24)

1[•]Исраилхойн паччахь волчу ЯхӀу-Ахьазан кӀанта ЯхӀуаша паччахьалла до шолгӀа шо долуш, яхӀудхойн паччахь хилла дӀахӀоьттира Юашан кӀант Амци-ЯхӀу[+]. 2Цуьнан ткъе пхи шо дара, иза паччахь хӀоьттича. Ярушалаймехь Ӏаш а волуш, цо ткъе исс шарахь паччахьалла дира. Амци-ЯхӀун ненан цӀе ЯхӀу-Ӏаднат яра. Иза Ярушалаймера яра. 3Амци-ЯхӀус Везачу Элана нийса хеташ долу гӀуллакхаш дора, амма цу тӀехь шен дега Дауде ца кхочура иза. Цо шен дас Юаша лелийна доллу гӀуллакхаш леладора. 4Делахь а тӀехь сагӀа доккху гунаш цо дӀадахаза дисина дара, ткъа наха кхидӀа а оцу гунаш тӀехь сагӀа а доккхура, хаза хьожа йогӀу хӀума а ягайора[+].

5Паччахьалла шен карадирзина даьлча, цо паччахь хилла волу шен да вийна болу а, цуьнан куьйгаллехь хилла болу а хьаькамаш байира[+]. 6[+]Амма Мусан товрат-хьехамийн тептар тӀехь яздинчуьнга хьаьжжина, цу хьаькамийн бераш ца дайира Амци-ЯхӀус, хӀунда аьлча цигахь Везачу Эло, весет а деш, аьллера: «Бераша далийтина зулам бахьанехь церан дайша валаран таӀзар такха ца деза. Иштта шайн дайша далийтина зулам бахьанехь, бераша а валаран таӀзар такха ца деза. Амма хӀораммо а шех даьлла зулам бахьана долуш, валаран таӀзар ша такха деза»[+].

7Амци-ЯхӀус Дуьра тогӀи чохь итт эзар эдомхо хӀаллаквира. ТӀамца СилаӀ-гӀала схьа а лаьцна, цунна Якхтаал аьлла, цӀе тиллира цо. Тахханалц а цу гӀалин цӀе изза ю[+].

8ТӀаккха Амци-ЯхӀус исраилхойн паччахь волчу ЯхӀун кӀентан ЯхӀу-Ахьазан кӀантана ЯхӀуашана тӀе геланчаш бахийтира: «Ара а валий, юьхь-дуьхьал хӀотта вайшиъ», – дӀаала аьлла. 9Ткъа исраилхойн паччахьо ЯхӀуаша яхӀудхойн паччахьна Амци-ЯхӀуна жоп делира: «Ливанун-махкарчу коканийн кулло Ливанун-махкарчу баганан диттана тӀе, нах а бахийтина: „Хьайн йоӀ сан кӀанте маре яийтахьа“, – аьлла. Амма Ливанун-махкара экха схьа а деана, цо и коканийн колл дӀахьаьшна[+]. 10Ахьа эдомхошна тӀехь толам баьккхина. Ткъа хӀинца айхьа и толам баьккхина аьлла, хьан дог курадаьлла. Хьайн кураллаш а еш, цӀахь Ӏе хьо. Хьайна бохам хӀунда лоьху те ахьа? ТӀаккха хьо а хӀаллаквийр вара, хьоьца ЯхӀуд-мохк а хӀаллакбийр бара».

11Амма Амци-ЯхӀус ла ца дуьйгӀира шега аьллачуьнга. ТӀаккха исраилхойн паччахь ЯхӀуаш яхӀудхойн паччахьна Амци-ЯхӀуна дуьхьалвелира. И шиъ тӀамца ЯхӀуд-махкарчу Байт-Шамаш олучу гӀалахь дуьхь-дуьхьал кхийтира[+]. 12Исраилхоша яхӀудхойн эскар дохийра. ТӀаккха эшнарш шайн-шайн цӀа дӀасабевдира. 13Байт-Шамашехь исраилхойн паччахьо ЯхӀуаша яхӀудхойн паччахь волчу Ахьаз-ЯхӀун кӀентан Юашан кӀант Амци-ЯхӀу схьалецира. ТӀаккха ЯхӀуаша, Ярушалайме а вахана, цигарчу Эпрайман кевнера дуьйна сонехь долчу кевнна тӀекхаччалц диъ бӀе дол барамехь болу Ярушалайман пен бохийра[+]. 14Везачу Элан цӀа чуьра а, паччахьан хазни чуьра а дерриг деши а, дети а, массо пхьегӀа а схьаийцира ЯхӀуаша. Иштта, лечкъийна, царах хӀума яккха дагахь, шена адамаш а дуьгуш, Шамран-гӀала юхавирзира иза[+].

15ЯхӀуаша лелийначу кхидолчу хӀуманех – цо мел динчух а, цуьнан майрачу гӀуллакхех а, цо яхӀудхойн паччахьца Амци-ЯхӀуца бинчу тӀамах а лаьцна – яздина ду Исраилхойн паччахьийн тептар тӀехь[+]. 16ТӀаккха ЯхӀуаш, дӀа а кхелхина, шен дайх дӀакхийтира. Исраилхойн паччахьашна уллохь иза Шамран-гӀалахь дӀавоьллира. ЯхӀуашан метта паччахь дӀахӀоьттира цуьнан кӀант ЯрбаӀам.


ЯхӀудхойн паччахь волчу Амци-ЯхӀун валар


(2 Шерашкахь 25:25-28)

17[•]ЯхӀудхойн паччахь волчу Юашан кӀант Амци-ЯхӀу исраилхойн паччахь хилла волу ЯхӀу-Ахьазан кӀант ЯхӀуаш веллачул тӀаьхьа пхийтта шарахь вехира. 18Амци-ЯхӀун кхидолчу гӀуллакхех лаьцна яздина ду ЯхӀудхойн паччахьийн тептар тӀехь.

19Ярушалаймехь Амци-ЯхӀуна дуьхьал ямартлонца барт бира. Иза Лахиш-гӀала ведда дӀавахара. ТӀаккха, цунна тӀаьхьа Лахиш-гӀала нах а бахийтина, Амци-ЯхӀу цигахь вийра[+]. 20Амци-ЯхӀун дакъа говраш тӀехь Ярушалайме схьадеара. Иза а шен дай дӀабоьхкинчу Даудан гӀалахь дӀавоьллира. 21ТӀаккха дерриг а ЯхӀудан халкъо ялхитта шо кхаьчна волу Ӏузи-ЯхӀу[*] шен ден Амци-ЯхӀун метта паччахь дӀахӀоттийра. 22ЯхӀуаш, дӀа а кхелхина, шен дайх дӀакхеттачул тӀаьхьа Ӏузи-ЯхӀус, Эйлат-гӀала ЯхӀуд-махкана юха а ерзийна, иза меттахӀоттийра[+].


Исраилхойн паччахь ЯрбаӀам

23ЯхӀудхойн паччахь волчу Юашан кӀанта Амци-ЯхӀус паччахьалла до пхийтталгӀа шо долуш, исраилхойн паччахь дӀахӀоьттира ЮшаӀан кӀант ЯрбаӀам. Шамран-гӀалахь Ӏаш а волуш, цо шовзткъе цхьана шарахь паччахьалла дира. 24ЯрбаӀама а Везачу Элана зуламе хеташ долу гӀуллакхаш леладора. НабатӀан кӀанта ЯрбаӀама исраилхошка летадайтинчу муьлххачу а къинойх дӀа ца вирзира иза[+]. 25[+]ЯрбаӀама Исраилан халкъана юхадерзийра Хьамат-Ӏинера дуьйна Ӏариба-тогӀин хӀорда тӀе кхаччалц долу латта. И дерриг а дара Исраилан халкъан Везачу Дала Шен ялхо волчу Аматин кӀантехула Юнусехула аьлларг. Иза Гати-Хьепар олучу меттигера схьаваьлла пайхамар вара[+].

26Везачу Элана гуш дара массо а исраилхоша – чубоьхкина я маьрша уьш белахь а – хьоьгуш долу къиза Ӏазап. Цхьа а вацара Исраилан халкъана гӀо дан[+]. 27Везачу Эло Ша Исраилан халкъан цӀе стигал кӀелара дӀаяйа аьлла ца хиларна, ЯхӀуашан кӀентан ЯрбаӀаман куьйгахула кӀелхьарбехира Цо уьш.

28ЯрбаӀама динчу массо а кхидолчу хӀуманех лаьцна – цо мел динчух а, цо лелийначу майрачу гӀуллакхех а, яхӀудхойн долахь хилла йолу Дамасакх а, Хьамат а гӀаланаш Исраил-махкана юхаерзаярх а лаьцна – яздина ду Исраилхойн паччахьийн тептар тӀехь[+]. 29ТӀаккха ЯрбаӀам, дӀа а кхелхина, шен дайх дӀакхийтира. Исраилхойн паччахьашна уллохь иза Шамран-гӀалахь дӀавоьллира. ЯрбаӀаман метта паччахь хилла дӀахӀоьттира цуьнан кӀант Закри-ЯхӀу.

#### 15


ЯхӀудхойн паччахь волу Ӏузи-ЯхӀу


(2 Шерашкахь 26:1-23)

1[•]Исраилхойн паччахьо ЯрбаӀама паччахьалла до ткъе ворхӀалгӀа шо долуш, яхӀудхойн паччахь хилира Амци-ЯхӀун кӀант Ӏузи-ЯхӀу[*][+]. 2Цу хенахь Ӏузи-ЯхӀун ялхитта шо дара. Ярушалаймехь Ӏаш а волуш, цо шовзткъе шийтта шарахь паччахьалла дира. Ӏузи-ЯхӀун ненан цӀе Яхул-ЯхӀу яра. Иза Ярушалаймера яра. 3Шен дас Амци-ЯхӀус лела мел динарг санна, Ӏузи-ЯхӀус а леладора Везачу Элана нийса хетарг[+]. 4Делахь а тӀехь сагӀа доккху гунаш дӀадахаза дисина дара, ткъа наха кхидӀа а оцу гунаш тӀехь сагӀа а доккхура, хаза хьожа йогӀу хӀума а ягайора[+]. 5Везачу Эло Ӏузи-ЯхӀу-паччахьна дӀа ца йоьрзу чкъуран цамгар кхетийтира. Иза велла дӀаваллалц и цамгар цунна тӀехь лаьттира. Цундела иза къаьстина лаьтташ долчу цӀа чохь Ӏаш вара. Ткъа паччахьан кӀанта Йовтама паччахьан цӀенна тӀехь хьаькамалла а дора, мехкан халкъана тӀехь урхалла а дора[+].

6Ӏузи-ЯхӀун кхидолчу гӀуллакхех лаьцна – цо мел динчух лаьцна – яздина ду ЯхӀудхойн паччахьийн тептар тӀехь. 7[+]ТӀаккха Ӏузи-ЯхӀу, дӀа а кхелхина, шен дайх дӀакхийтира. Царна уллохь иза Даудан гӀалахь дӀавоьллира. Ӏузи-ЯхӀун метта паччахь дӀахӀоьттира цуьнан кӀант Йовтам.


Исраилхойн паччахь Закри-ЯхӀу

8ЯхӀудхойн паччахьо Ӏузи-ЯхӀус паччахьалла до ткъе берхӀитталгӀа шо долуш, исраилхойн паччахь хилла дӀахӀоьттира ЯрбаӀаман кӀант Закри-ЯхӀу. Шамран-гӀалахь Ӏаш а волуш, цо ялх баттахь паччахьалла дира. 9Закри-ЯхӀус а, шен дайша санна, Везачу Элана зуламе хеташ долу гӀуллакхаш леладора. НабатӀан кӀанта ЯрбаӀама исраилхошка летадайтинчу муьлххачу а къинойх дӀа ца вирзира иза[+]. 10Закри-ЯхӀуна дуьхьал ямартлонца барт а бина, Явешан кӀанта Шалума, халкъана хьалха цунна чов а еш[*], иза вийра. Ткъа ша цуьнан метта паччахь хӀоьттира.

11Закри-ЯхӀус лелийначу кхидолчу гӀуллакхех лаьцна яздина ду Исраилхойн паччахьийн тептар тӀехь.

12Иштта Везачу Эло ЯхӀуга аьлла дешнаш кхочушхилира. Цо аьллера: «Хьан тӀаьхьенах доьалгӀачу гаранна тӀекхаччалц берш хир бу исраилхойн паччахьаш». Иза иштта хила а хилира[+].


Исраилхойн паччахь Шалум

13ЯхӀудхойн паччахьо Ӏузи-ЯхӀус паччахьалла до ткъе ткъайоьсналгӀа шо долуш, исраилхойн паччахь хилла дӀахӀоьттира Явешан кӀант Шалум. Шамран-гӀалахь Ӏаш а волуш, цо цхьана баттахь паччахьалла дира.

14Тирца-гӀалара Гадин кӀанта Менахьима, ара а ваьлла, Шамран-гӀалахь Явешан кӀант Шалум вийра, ша цуьнан метта паччахь дӀа а хӀуттуш[+]. 15Шалуман кхидолчу гӀуллакхех лаьцна – цо ямартлонца бинчу бартах лаьцна – яздина ду Исраилхойн паччахьийн тептар тӀехь. 16Оцу хенахь Менахьим, Тирца-гӀалара ара а ваьлла, Тапсахь-гӀалина тӀелетира. ГӀалина чохь мел болчу нахана а, цунна гонах бехачу нахана а тӀелетира иза, хӀунда аьлча цара гӀалин кевнаш дӀа ца диллинера. Берах йолу массо а зуда цестина хӀаллакьяйтира цо.


Исраилхойн паччахь Менахьим

17ЯхӀудхойн паччахьо Ӏузи-ЯхӀус паччахьалла до ткъе ткъайоьсналгӀа шо долуш, исраилхойн паччахь хилла дӀахӀоьттира Гадин кӀант Менахьим. Шамран-гӀалахь Ӏаш а волуш, цо итт шарахь паччахьалла дира. 18Менахьим-паччахьо а Везачу Элана зуламе хеташ долу гӀуллакхаш леладора. Ша паччахьалла деш мел яьккхинчу хенахь НабатӀан кӀанта ЯрбаӀама исраилхошка летадайтинчу муьлххачу а къинойх дӀа ца вирзира иза[+]. 19Цу хенахь Ашур-махкара волу паччахь ПӀула[*] Исраил-махкана тӀегӀоьртира. Менахьима эзар гали дети делира ПӀуле, цуьнга шена гӀо а дойтуш, шен паччахьалла чӀагӀдархьама[+]. 20ХӀора хьолахочунна тӀе шовзткъе итт шекхал дети[*] далар тӀедожийра Менахьима. И ахча Ашур-мехкан паччахье дӀаделира цо. ТӀаккха Ашур-мехкан паччахь, Исраил-махкахь а ца вуьсуш, дӀавахара.

21Менахьиман кхидолчу гӀуллакхех лаьцна – цо мел динчух лаьцна – яздина ду Исраилхойн паччахьийн тептар тӀехь. 22ТӀаккха Менахьим, дӀа а кхелхина, шен дайх дӀакхийтира. Менахьим-паччахьан метта паччахь хилира цуьнан кӀант Пакхихь-ЯхӀу.


Исраилхойн паччахь Пакхихь-ЯхӀу

23Ӏузи-ЯхӀус паччахьалла до шовзткъе уьтталгӀа шо долуш, Исраилан халкъана тӀехь паччахь хӀоьттира Менахьиман кӀант Пакхихь-ЯхӀу. Шамран-гӀалахь Ӏаш а волуш, цо шина шарахь паччахьалла дира. 24Пакхихь-ЯхӀус а Везачу Элана зуламе хеташ долу гӀуллакхаш леладора. НабатӀан кӀанта ЯрбаӀама исраилхошка летадайтинчу къинойх дӀа ца вирзира иза[+]. 25Пакхихь-ЯхӀу-паччахьан коьрта хьаькам Пикхахьи вара. Иза Рамли-ЯхӀун кӀант вара. Цо, Пакхихь-ЯхӀуна дуьхьал ямартлонца барт а бина, ГалӀад-гӀалара шовзткъе итт стаг шеца схьа а эцна, Шамран-гӀалахь паччахьан цӀийнан чӀагӀйинчу чохь паччахь вийра. Цуьнца цхьаьна АргӀаб а, Ария а вийра цо. ТӀаккха Пикхахьи паччахь хилла дӀахӀоьттира Пакхихь-ЯхӀу-паччахьан метта.

26Пакхихь-ЯхӀу-паччахьан кхидолчу гӀуллакхех лаьцна – цо мел динчух лаьцна – яздина ду Исраилхойн паччахьийн тептар тӀехь.


Исраилхойн паччахь Пикхахьи

27ЯхӀудхойн паччахь волчу Ӏузи-ЯхӀус паччахьалла деш долу шовзткъе шуьйтталгӀа шо долуш, исраилхойн паччахь хилла дӀахӀоьттира Рамли-ЯхӀун кӀант Пикхахьи. Цо ткъа шарахь, Шамран-гӀалахь Ӏаш а волуш, паччахьалла дира. 28Пикхахьис а Везачу Элана зуламе хеташ долу гӀуллакхаш леладора. НабатӀан кӀанта ЯрбаӀама исраилхошка летадайтинчу къинойх дӀа ца вирзира иза[+].

29Исраилхойн паччахьо Пикхахьис паччахьалла дечу заманахь, Ашур-мехкан паччахьо ТигӀлат-Палиасара, схьа а веана, Ӏаюн, Абал-Байт-МаӀак, Янохь, Кхедаш, Хьацор гӀаланаш, иштта ГалӀад-мохк, Галилай-мохк – шайна чу берриге а Наптал-мохк чу а лоцуш – дӀалецира. Цигара нах, йийсаре а буьгуш, Ашур-махка дӀакхалхийра цо.

30Элан кӀанта ХӀушаӀа, Рамли-ЯхӀун кӀантана Пикхахьина дуьхьал ямартлонца барт а бина, цунна тӀе а летта, иза вийра. Иштта, Ӏузи-ЯхӀун кӀанта Йовтама паччахьалла до ткъолгӀа шо долуш, Пикхахьин метта паччахь дӀахӀоьттира ХӀушаӀ. 31Пикхахьин кхидолчу гӀуллакхех лаьцна – цо мел динчух лаьцна – яздина ду Исраилхойн паччахьийн тептар тӀехь.


ЯхӀудхойн паччахь Йовтам


(2 Шерашкахь 27:1-9)

32[•]Исраилхойн паччахь волчу Рамли-ЯхӀун кӀанта Пикхахьис паччахьалла до шолгӀа шо долуш, яхӀудхойн паччахь дӀахӀоьттира Ӏузи-ЯхӀун кӀант Йовтам[+]. 33Цуьнан ткъе пхи шо дара, иза паччахь дӀахӀоьттича. Йовтама ялхитта шарахь паччахьалла дира Ярушалаймехь. Цуьнан ненан цӀе Яруша яра, иза ЦӀадукъин йоӀ яра. 34Шен дас Ӏузи-ЯхӀус санна, Йовтама а Везачу Элана нийса хеташ дерг леладора[+]. 35Делахь а тӀехь сагӀа доккху гунаш дӀадахаза дисина дара, ткъа наха кхидӀа а оцу гунаш тӀехь сагӀа а доккхура, хаза хьожа йогӀу хӀума а ягайора. Ткъа Везачу Элан цӀийнан кертара Лакхара Ков юхаметтахӀоттийнарг Йовтам вара[+].

36Йовтаман кхидолчу гӀуллакхех лаьцна – цо мел динчух лаьцна – яздина ду ЯхӀудхойн паччахьийн тептар тӀехь. 37Цу заманахь арамхойн паччахь Рицан а, Рамли-ЯхӀун кӀант Пикхахьи а вахийтира Везачу Эло яхӀудхошца тӀом бан[+]. 38Ткъа Йовтам, дӀа а кхелхина, шен дайх дӀакхийтира. Царна уллохь ша схьаваьллачу Даудан гӀалахь дӀавоьллира иза. Йовтаман метта паччахь дӀахӀоьттира цуьнан кӀант Ахьаз.

#### 16


ЯхӀудхойн паччахь Ахьаз


(2 Шерашкахь 28:1-27)

1[•]Рамли-ЯхӀун кӀанта Пикхахьис паччахьалла до вуьрхӀитталгӀа шо долуш, яхӀудхойн паччахь дӀахӀоьттира Йовтаман кӀант Ахьаз. 2Ахьазан ткъа шо дара, иза паччахь дӀахӀоьттича. Цо Ярушалаймехь ялхитта шарахь паччахьалла дира. Ша схьаваьллачу Дауде терра а ца лелаш, шен Везачу Далла нийса хеташ долу гӀуллакхаш ца леладора Ахьаза. 3[+]Иза а вара исраилхойн паччахьаша лелийна боллу некъ лелош. Цо ур-атталла шен кӀант цӀерах чекхваккхийтира, Везачу Эло Исраилан халкъана юкъара дӀалелхийначу къаьмнаша мел лелийна дегаза гӀуллакхаш лела а деш[+]. 4Гунаш тӀехь а, баьрзнаш тӀехь а, муьлххачу а ӀиндагӀ луш долчу диттана кӀел а сагӀа а доккхура, хаза хьожа йогӀу хӀума а ягайора Ахьаза[+].

5[+]ТӀаккха арамхойн паччахь Рицан а, исраилхойн паччахь Рамли-ЯхӀун кӀант Пикхахьи а, Ярушалайм дӀалаца дагахь, Ахьазана дуьхьал тӀом бан вахара. Цара Ярушалаймана го бира, амма толам ца баккхабелира цаьрга[+]. 6Цу хенахь арамхойн паччахьо, Эйлат-гӀала Араман халкъана юха а ерзош, цу гӀалара яхӀудхой дӀалаьхкира. Эдомхой цо Эйлат-гӀала бахийтира, уьш кху заманахь а цигахь бехаш бу[+]. 7Ахьаза шен геланчаш бахийтира Ашур-мехкан паччахьна ТигӀлат-Палиасарна тӀе. Цо элира: «Со хьан ялхо а, хьан долахь верг а ву. Схьа а волий, суна дуьхьалбевллачу арамхойн а, исраилхойн а паччахьийн карара кӀелхьарваккхахьа со»[+]. 8ТӀаккха Ахьаза Везачу Элан цӀа чохь а, паччахьан цӀийнан хазни чохь а долу деши а, дети а, схьа а эцна, Ашур-мехкан паччахьна совгӀатна дахьийтира[+]. 9Ашурхойн паччахьо ладуьйгӀира Ахьаз-паччахьо бохучуьнга. Иза Дамасакхана дуьхьал тӀом бан вахара. Дамасакх схьа а лаьцна, цигара бахархой цо Кхир-гӀала дӀакхалхийтира, ткъа Рицан вийра[+].

10Цул тӀаьхьа Ахьаз-паччахь Дамасакхе Ашур-мехкан паччахьна ТигӀлат-Палиасарна дуьхьалвахара. Ахьазана Дамасакхехь лаьтташ болу сагӀа доккху кхерч гира. Цо оцу сагӀа доккхучу кхерчан жима кеп а яйтина, иза дӀа муха хӀотто беза дуьйцуш долу кехат а яздина, уьш динан дега УръяхӀуга дӀадахьийтира[+]. 11ТӀаккха динан дас УръяхӀус шега Дамасакхера Ахьаз-паччахьо схьабаийтинчу кепехь сагӀа доккху кхерч бира. Ахьаз-паччахь Дамасакхера юхаверзале динан дас УръяхӀус и кхерч бина дӀахӀоттийра. 12Паччахьна, ша Дамасакхера цӀа веача, и сагӀа доккху кхерч гира. Цо, кхерчана тӀе а вахана, цу тӀехь сагӀа даьккхира. 13Дийнаташ дагоран сагӀа а, кӀен сагӀа а, чагӀаран сагӀа а даьккхира цо цу кхерчана тӀехь. Бертан сагӀа а доккхуш, кхерчан агӀонаш тӀе цӀийн цинцаш туьйхира паччахьо. 14[+]Керлачу кхерчана а, Везачу Элан цӀенна а юкъахь Везачу Элана дӀакъастийна цӀестан кхерч бара лаьтташ. Амма Ахьаз-паччахьо, и кхерч, схьа а эцна, шен керлачу кхерчана къилбаседехьа агӀор охьабиллира[+]. 15Динан дега УръяхӀуга, омра а деш, Ахьаз-паччахьо элира: «Оцу боккхачу кхерчана тӀехь Ӏуьйренан дийнаташ дагоран сагӀа а, суьйренан кӀен сагӀа а даккха. Иштта цу тӀехь паччахьан а, кху махкара массо а адамийн а дийнаташ дагоран сагӀанаш а, кӀен сагӀанаш а, адамийн чагӀаран сагӀанаш а даха. Муьлхха а дагоран сагӀа доккхуш даьлла цӀий а, муьлхха а сагӀина дахьаш долчу дийнатийн цӀийн цинцаш а тӀетоха оцу кхерчана тӀе. Ткъа цӀестан кхерч пал туьйсуш лелор бу аса»[+]. 16Ахьаз-паччахьо омра ма-дарра, дерриге а кхочушдира динан дас УръяхӀус.

17[+]Ахьаз-паччахьо чкъургаш тӀехь йолчу кӀелхӀотторгашна тӀера деакӀов пенаш а, еш а дӀадехира. Иштта боккха цӀестан яй а дӀабаьккхира, цӀестан стерчашна тӀера иза тӀулган цӀенкъа охьа а буьллуш[+]. 18Везачу Элан цӀийнан кертахь шоьтан дийнахь дӀахӀуттучу гуламна лерина йина тхевнан кӀело а дӀаяьккхира Ахьаза. Иштта паччахьан арахула Везачу Элан цӀа чу вогӀийла а дӀаяьккхира. Иза Ашур-мехкан паччахьан дуьхьа дира Ахьаза[+].

19Ахьазан кхидолчу гӀуллакхех лаьцна – цо мел динчух лаьцна – яздина ду ЯхӀудхойн паччахьийн тептар тӀехь. 20[+]ТӀаккха Ахьаз, дӀа а кхелхина, шен дайх дӀакхийтира. Царна уллохь иза Даудан гӀалахь дӀавоьллира. Ахьазан метта паччахь дӀахӀоьттира цуьнан кӀант Хьузакх-ЯхӀу.

#### 17


Исраилхойн паччахь волу ХӀушаӀ

1ЯхӀудхойн паччахь волчу Ахьаза паччахьалла деш долу шийтталгӀа шо долуш, исраилхойн паччахь хилла дӀахӀоьттира Элан кӀант ХӀушаӀ. Цо исс шарахь, Шамран-гӀалахь Ӏаш а волуш, паччахьалла дира[+]. 2ХӀушаӀа а Везачу Элана зуламе хеташ долу гӀуллакхаш леладора. Амма шел хьалха хиллачу исраилхойн паччахьаша санна дукха зуламаш ца дора ХӀушаӀа. 3Ашур-мехкан паччахь Шалманесар ХӀушаӀана дуьхьалвелира. ТӀаккха ХӀушаӀах, Шалманесарна ял а луш, цуьнан ялхо хилира[+]. 4Амма Ашур-мехкан паччахьна хааделира ХӀушаӀа шена дуьхьал барт бина хилар. ХӀушаӀа Мисар-мехкан Су-паччахьна тӀе[*] геланчаш хьажийнера, ткъа Ашур-мехкан паччахьна, ша хьалха луш ма-хиллара, ял ца еллера цо. Цундела Ашур-мехкан паччахьо, ХӀушаӀ дӀа а лаьцна, иза набахти чу воьллира.


Шамран-гӀала йохар

5Берриг а Исраил-махкана тӀегӀоьртира Шалманесар. Шамран-гӀалина тӀе а веана, кхаа шарахь го бина латтийра цо и гӀала[+]. 6ХӀушаӀа паччахьалла до уьссалгӀа шо долуш дӀалецира Ашур-мехкан паччахьо Шамран-гӀала. Исраилхой, Ашур-махка дӀа а бигна, Хьалахь-гӀалахь а, Газун-кӀоштахь долчу Хьабур-хина йистехь а, Мадай-мехкан гӀаланашкахь а баха охьаховшийра цо[+].

7И дерриг а хилира, шаьш Мисар-махкарчу паччахьан карара а, оцу махкара а арадаьхна волчу шайн Везачу Далла дуьхьал исраилхоша къинош летийна дела. Исраилхоша кхечу деланашна Ӏибадат дора,[+] 8Везачу Эло шайн лаьттара дӀалелхийначу къаьмнаша лелийна доллу хӀума лела а дора, иштта исраилхойн паччахьаша хӀиттийна зуламе ламасташ цара а леладора[+]. 9Шайн Везачу Далла нийса хеташ доцу гӀуллакхаш къайлаха леладора исраилхоша. Цара шайн массо а гӀаланашкахь тӀехь сагӀа доккху гунаш дӀахӀиттийра, ха деш йолу бӀов йолуш йолчу жимачу гӀалина тӀера дуьйна чӀагӀйинчу йоккхачу гӀалина тӀекхаччалц[+]. 10[+]Исраилхоша шаьш Ӏаш болчохь харцделанашна хӀиттийна тӀулгаш а, Ашера-харцдалла лерина долу дечиган бӀогӀамаш а хӀиттинера хӀора гуна тӀе а, хӀора ӀиндагӀ луш долчу диттана кӀел а[+]. 11Шаьш долчуьра Везачу Эло лелхийна долчу къаьмнаша санна, оцу массо а сагӀа доккхучу гунаш тӀехь хаза хьожа йогӀу хӀуманаш ягайора цара. Иштта, Веза Эла оьгӀазвохуьйту зуламе гӀуллакхаш дора цара. 12Цара цӀу-деланашна Ӏибадат дора, ткъа Везачу Эло исраилхошка аьллера: «Иза ма леладелаш»[+].

13Везачу Эло Шен массо а пайхамаршкахула а, хиндерг гуш волчуьнгахула а, Исраилан халкъе а, ЯхӀудан халкъе а дӀахьедар а деш, аьллера: «Шаьш лелачу зуламечу некъаш тӀера юхадовла, Аса шун дайшна тӀедиллина долу а, Сайн ялхой болчу пайхамаршкахула шуна дӀабеллачу товрат-хьехамна тӀехь долу а Сан весеташ а, парзаш а ларде»[+]. 14Амма цара ла ца дугӀура. Уьш а, шайн Везачу Делах тешар доцу шайн дай санна, аьрхабевллера[+]. 15Уьш дӀабирзира Везачу Элан парзех а, церан дайшца Цо бинчу бартах а. Цара ла ца дуьйгӀира Везачу Эло шайга, дӀахьедар а деш, аьллачуьнга. Цара цӀу-деланашна Ӏибадат дора, уьш хӀумма а йоцург боллушехь, цу тайпана шаьш а хӀумма а боцурш а хилла. Шайна гонах долу къаьмнаш санна бехаш бара исраилхой, Везачу Эло шайга, весет а деш, аьлла доллушехь: «Ма делаш цара дийриг»[+]. 16[+]Халкъо шайн Везачу Делан весеташ дӀатеттира. Цара шайна деших доьттина ши эса а дӀахӀоттийра, Ашера-харцдалла лерина болу дечиган бӀогӀам а бира. Цара стигалшкахь мел болчу ницкъашна Ӏибадат а дора, БаӀал-харцдалла Ӏамал а йора[+]. 17[+]Цара шайн бераш цӀерах чекхдохуьйтура. Иштта бозбунчаллаш а леладора, пал а туьйсура. Везачу Элана зуламе хеташ долу гӀуллакхаш леладора цара, Иза оьгӀаз а вохуьйтуш[+]. 18Веза Эла чӀогӀа оьгӀазвахара исраилхошна. Цо уьш Шена уллора дӀатеттира. ЯхӀудан цхьа тайпа доцург, царах цхьа а ца висира!

19ЯхӀудхоша а ца лардора шайн Везачу Делан весеташ. Цара а леладора исраилхойн Ӏадаташ, исраилхоша дийрриг а деш[+]. 20Иштта, Везачу Эло дӀатеттира дерриг а Исраилан халкъ. Цо дуккха а баланаш тӀе а бахкийтира цунна, талорхойн кара дӀа а белира уьш. ТӀаьххьара а Шена гучуьра дӀа а бехира Везачу Эло исраилхой[+].

21Везачу Эло исраилхой Даудан цӀийнах дӀакъастийча, НабатӀан кӀант ЯрбаӀам шайн паччахь дӀахӀоттийра цара. Ткъа ЯрбаӀама, исраилхой Везачу Элах дӀа а берзийна, доккха къа латадайтира цаьрга[+]. 22ЯрбаӀам-паччахьо летош доллу къинош летадора исраилхоша а. И къинош леточуьра совцуш а бацара исраилхой, 23Везачу Эло уьш дӀататталц, Шен ялхой болчу массо а пайхамаршкахула Цо аьлла ма-хиллара. Исраилхой шайн махкара Ашур-махка дӀакхалхийнера, уьш хӀинца а цигахь бехаш бу.


Исраил-махкахь ашурхоша кхин къаьмнаш даха охьаховшор

24Ашур-мехкан паччахьо Бавел а, Кут а, Ӏаву а, Хьамат а, Сепарвайм а гӀаланашкара халкъаш арадехира. Уьш исраилхойн метта Шамран-мехкан гӀаланашка схьабалийра цо. Шамран-мохк шайн дола а баьккхина, схьадалийна долу и халкъаш цигара гӀаланашкахь даха охьахевшира[+]. 25Цигахь даха доладелча, и халкъаш Везачу Эле ларамах дуьзна ца хилла. Цундела Везачу Эло царна юкъа лоьмаш дохуьйтура. Лоьмаша цхьаберш хӀаллакбора. 26ТӀаккха Ашур-мехкан паччахьна тӀе хабар даьхьира: «Шамран-мехкан гӀаланашка схьа а далийна, ахьа охьаховшийначу халкъашна цу махкарчу Дала тӀедехкинарш ца девза. Цундела Цо царна юкъа лоьмаш дахийтина, ткъа цу лоьмаша и халкъ хӀаллакдо, царна цу махкарчу Дала тӀедехкинарш ца девза дела», – аьлла. 27Ашур-мехкан паччахьо, омра а деш, элира: «Цигара арабаьхна болчу динан дайх цхьаъ оцу махка вахийта. Иза цига дӀа а хьажавой, цу мехкан Дала тӀедехкинарш а довзуьйтуш, иза цигахь вахийта». 28ТӀаккха Шамран-махкара арабаьхначарах цхьа динан да, Бетал-гӀала схьа а веана, Везачу Элана Ӏамал муха ян еза а хьоьхуш, цигахь вехаш вара[+].

29Амма хӀора халкъо шайн-шайн деланийн цӀуш бора. И цӀуш сагӀа доккхучу гунаш тӀехь шамранхоша динчу харцделанийн цӀеношкахь дӀахӀиттабора цара. Иштта шаьш даха охьахевшинчу хӀора а гӀалахь дира цара. 30Бавел-гӀаларчу наха шайна Сакхат-Банут олу цӀу-дела вира, Кут-гӀаларчу наха – Нургал, Хьамат-гӀаларчу наха – Ашимаъ цӀераш йолу цӀу-деланаш дӀахӀиттийнера. 31Ӏаву-гӀалахь – Нибхьаз а, Тартакх а цӀуш бира, сепарваймхоша шайн бераш цӀергахь дагадора шайн цӀу-деланашна Адир-Маликана а, Ӏанам-Маликана а уьш сагӀина а дахьаш[+]. 32Цу тӀе Везачу Элана а Ӏамал йора цара. СагӀа доккхучу гунаш тӀе шайна юкъара динан дай хаьржира цара. Уьш гӀуллакх деш бара гунаш тӀехь долчу харцделанийн цӀенош чохь[+]. 33Цара Везачу Элана Ӏибадат дора, амма, шаьш арадаьхначу къаьмнийн ламасташка хьаьжжина, шайн деланашна а Ӏамал йора цара[+].

34[+]ХӀинца а шайн хӀетахьлера Ӏадаташ леладо цара. Уьш Везачу Эле ларамах буьзна бац, ткъа Везачу Эло «Исраил» аьлла цӀе тиллинчу Якъубан тӀаьхьенна делла парзаш а, тӀедехкинарш а, товрат-хьехам а, весеташ а цара лар ца до[+]. 35[+]Везачу Эло, Исраилан халкъаца барт а беш, царна тӀедиллинера: «Кхечу деланашна Ӏибадат а ма де, царна корта а ма бетта, Ӏамал а ма е, сагӀа а ма даккха[+]. 36[+]Ткъа шу Мисар-махкара Шен боккхачу ницкъаца а, схьакховдийначу куьйгаца а арадаьхна волчу Везачу Элана Ӏибадат а де, Цунна Ӏамал а е, Цунна сагӀа а даккха[+]. 37Везачу Эло шайна дӀаяздина парзаш а, тӀедехкинарш а, товрат-хьехам а, весеташ а гуттара а лардан деза аша. Кхечу деланашна Ӏамал ян ца еза аша[+]. 38Аса шайца бина барт биц а ма бе, кхечу деланашна Ӏамал а ма е. 39Веккъа шайн Веза Эла волчу цхьана Далла Ӏамал е, тӀаккха Цо шу кӀелхьардохур ду шун массо а мостагӀех». 40Амма исраилхоша Цуьнга ла ца дугӀура. Цара шаьш хьалха лелийна доллу гӀуллакхаш леладора.

41Оцу халкъаша Везачу Элана а Ӏибадат дора, амма шайн цӀу-деланашна а Ӏамал йора. ХӀинца а церан бераша а, берийн бераша а, шайн дайша лелийна доллу гӀуллакхаш леладо[+].

#### 18


ЯхӀудхойн паччахь Хьузакх-ЯхӀу


(2 Шерашкахь 29:1, 2; 31:1)

1[•]Исраилхойн паччахь волчу Элан кӀанта ХӀушаӀа паччахьалла до кхоалгӀа шо долуш, яхӀудхойн паччахь дӀахӀоьттира Ахьаз-паччахьан кӀант Хьузакх-ЯхӀу. 2Иза паччахь дӀахӀуттуш цуьнан ткъе пхи шо дара. Ярушалаймехь Ӏаш а волуш, ткъе исс шарахь паччахьалла дира Хьузакх-ЯхӀус. Цуьнан ненан цӀе яра Аби-ЯхӀу, ткъа иза Закри-ЯхӀун йоӀ яра. 3Ша схьаваьллачу Дауд-паччахьо лела мел динарг санна, Хьузакх-ЯхӀус а леладора Везачу Элана нийса хеташ дерг. 4[+]СагӀа доккху гунаш дӀадехира цо, харцделанашна хӀиттийна тӀулгаш хьийшира, Ашера цӀе йолчу харцдалла лерина долу дечиган бӀогӀамаш хедийра. Ткъа Муса-пайхамаро бина болу цӀестан лаьхьа Хьузакх-ЯхӀус кагбира, хӀунда аьлча цу хенахь а исраилхоша Нахьуштан цӀе йоккхуш болчу цунна хаза хьожа йогӀу хӀуманаш ягайора[+]. 5Исраилан халкъан Везачу Делах тешара Хьузакх-ЯхӀу. Цул хьалха, я цул тӀаьхьа и санна волу паччахь ца велира яхӀудхойн массо а паччахьашна юкъахь[+]. 6Везачу Элана тешаме а волуш, цкъа а Цунах дӀа ца вирзира Хьузакх-ЯхӀу. Мусагахула Везачу Эло бина хьехамаш кхочушбора цо. 7Веза Эла гуттара а вара цуьнца, ткъа ша дечу массо а гӀуллакхаш тӀехь аьтто хуьлуш вара Хьузакх-ЯхӀу. Ашур-мехкан паччахьна дуьхьал а волуш, цунна муьтӀахь вацара Хьузакх-ЯхӀу. 8Ха деш йолу бӀов йолчу жимачу гӀалина тӀера дуьйна йоккхачу чӀагӀйинчу гӀалина тӀекхаччалц, пӀелаштамхошна тӀехь толамаш бехира цо, Ӏази-гӀалина а, цуьнан гонах йолчу аренна а тӀекхаччалц[+].

9Хьузакх-ЯхӀус паччахьалла до доьалгӀа шо долуш, ткъа исраилхойн паччахьан Элан кӀанта ХӀушаӀа паччахьалла до ворхӀалгӀа шо долуш, Ашур-мехкан паччахьо Шалманесара, тӀе а гӀоьртина, Шамран-гӀалина го бира[+]. 10Кхо шо даьлча, Шалманесара дӀалецира и гӀала. Цу тайпана Хьузакх-ЯхӀус паччахьалла до йолхалгӀа шо, ткъа исраилхойн паччахьо ХӀушаӀа паччахьалла до уьссалгӀа шо долуш, дӀалаьцнера Шамран-гӀала. 11Ашурхойн паччахьо исраилхой Ашур-махка дӀабигира. Хьалахь-гӀалахь а, Хьабур-хина йистехь йолчу Газун-гӀалахь а, мадайхойн гӀаланашкахь а баха охьаховшийра цо уьш[+].

12И дерриге а хилира, исраилхоша шайн Везачу Деле ла ца догӀарна а, Цуьнца бина барт шаьш бохорна а. Везачу Элан ялхо волчу Мусас шайна тӀе мел диллинчуьнга цара ла а ца дугӀура, цуьнан парзаш кхочуш а ца дора цара[+].


Ашурхоша Ярушалаймана кхерам туьйсу


(2 Шерашкахь 32:1-19; ЕшаӀ-ЯхӀу 36:1-22)

13[•]Хьузакх-ЯхӀус паччахьалла до дейтталгӀа шо долуш, Ашур-мехкан паччахьо Санхьариба, ЯхӀуд-мехкан массо а аьлла чӀагӀйинчу гӀаланашна тӀе а гӀоьртина, уьш дӀалецира. 14ЯхӀудхойн паччахьо Хьузакх-ЯхӀус Лахиш-гӀала ашурхойн паччахьна тӀе геланчаш бахийтира. Цо бохура: «Со бехке ву. Ӏадвитахьа со. Ахьа бохху ял дӀалур ю аса хьуна». ТӀаккха ашурхойн паччахьо яхӀудхойн паччахьна Хьузакх-ЯхӀуна кхо бӀе гали дети а, ткъе итт гали деши а далар тӀедожийра[+]. 15Цу тайпана Везачу Элан цӀа чохь а, паччахьан хазнашна чохь а мел долу дети дӀаделира Хьузакх-ЯхӀус[+]. 16Везачу Элан цӀа чохь ша дӀахӀиттийначу дешин неӀаршна тӀера а, неӀарийн гураш тӀера а деши, схьа а даьккхина, Ашур-мехкан паччахьна дӀаделира цо. 17Ашурхойн паччахьо Лахиш-гӀалара шен тӀеман коьрта хьаькам а, шен паччахьан кертара коьрта эла а, шен эскаран цхьа хьаькам а шен доккхачу эскарца Хьузакх-ЯхӀу-паччахьна тӀе Ярушалайме бахийтира. Уьш Ярушалайме дӀакхечира. Схьа а баьхкина, лакхарчу Ӏома чуьра хи охьадогӀучохь, наха хӀуманаш юьттучу аренна тӀебоьдучу новкъахь, дӀахӀиттира уьш[+]. 18Цара паччахье схьакхайкхира. Паччахьан цӀахь хьаькам волу Хьалкхи-ЯхӀун кӀант Элъякъим а, йозанча волу Шибна а, хилларг дӀаяздеш волу Асайпан кӀант Юахьи а, ара а ваьлла, царна тӀевеара[+]. 19Ашурхойн эскаран хьаькамо элира цаьрга: «Иштта дӀаала Хьузакх-ЯхӀуга:

„Ашурхойн сийлахьчу паччахьо хоьтту хьоьга: ‘Хьан бӀобулуш дерг хӀун ду?’ 20Ахь боху хьайн говзалла а ю, тӀеман ницкъ а бу, амма уьш даьсса дешнаш ду. Ткъа хьанах ю хьан дегайовхо, хьо суна дуьхьалваллал? 21Кагъелла Ӏаса санна болчу оцу Мисар-махкана тӀетовжа ойла йолуш ву те хьо? Шена тӀе цхьаъ товжахь, иза куьйгах чекхъер ма ю! Иштта ву шех тешна Ӏаш болчу массаьрца а Мисар-мехкан паччахь волу пирӀун[+].

22Я аша олу те: ‘Тхайн Везачу Делах тешна Ӏаш ду тхо’? Делахь а Хьузакх-ЯхӀус, цу Далла лерина сагӀа доккху гунаш а, шайна тӀехь долу кхерчаш а дӀа а даьхна, ЯхӀудан а, Ярушалайман а халкъе ма олура: ‘Ярушалаймехь болчу хӀокху кхерчана хьалха бен Ӏибадат ма де’[+]. 23Вало, сан олахо волчу ашурхойн паччахьца берта гӀо хьо. Аса ши эзар дин хьуна белча а, царна тӀе ховшо береш карор барий хьуна? 24Сан олахочун уггар кӀезиг лоруш болчу ялхойн цхьа тхьамда а юхаваккха муха гӀерта хьо, Мисар-махко хьайна тӀеман гӀудалкхаш яларх а, дошлой бахкийтарх а тешна хьо Ӏаш хилча? 25Везачу Элан лаам ца хилча, кху лаьтта тӀе вогӀур варий со иза хӀаллакдан? Ша Везачу Эло элира соьга: ‘Ваха а гӀой, хӀокху махкана тӀе а латий, иза хӀаллакбе’“».

26Хьалкхи-ЯхӀун кӀанта Элъякъима а, Шибнас а, Юахьис а эскаран хьаькаме элира: «Тхо арамхойн маттах кхета, цундела тхоьца арамхойн мотт бийца. Оцу пенна тӀехь лаьтташ долчу халкъана а хезаш, Ӏебархойн маттахь ма дийца тхоьца»[+].

27Эскаран хьаькамо жоп делира: «Веккъа цхьана хьан олахочунна тӀе а, хьуна тӀе а бен ваийтина-м вац со сан олахочо хӀара дешнаш дӀаала? ХӀан-хӀан, хӀокху пенна тӀе охьахевшина долчу, шуьца цхьаьна шайн боьхалла а юур долчу а, шайн хьатӀ муьйлур долчу а кху адамашка а дӀаала веана со».

28ТӀаккха эскаран хьаькамо, хьала а гӀаьттина, чӀоггӀачу озаца Ӏебархойн маттахь элира: «ЛадогӀалаш ашурхойн сийлахьчу паччахьан дешнашка! 29ХӀара ду паччахьо бохург: „Хьузакх-ЯхӀуга шаьш ле ма дайта. Цуьнга сан карара шу кӀелхьардахалур дац. 30‘Везачу Эло вай кӀелхьар а дохур ду, и гӀала Ашур-мехкан паччахьан кара а йохуьйтур яц’ – бохуш, Везачу Элах а тешна, шаьш Хьузакх-ЯхӀуга ле ма дайта. 31Ла ма догӀа Хьузакх-ЯхӀуга! Ашурхойн паччахьо иштта боху: ‘Соьца берта а гӀой, суна тӀедуьйла. Шух хӀораммо а шен долахь йолчу кемсийн таьлланга тӀера а, инжирийн дитташ тӀера а стоьмаш доийла, иштта хӀораммо а шен долахь йолчу гӀу чуьра хи а молийла,[+] 32аса, ван а веана, шена тӀехь кӀа а, чагӀар а долуш, бепиг а, кемсийн бошмаш а йолуш, зайт-дитташ а, моз а долуш, шун латта санна долчу лаьтта тӀе шаьш дӀадиггалц. Цу тайпана шу дехар а ду, лийр а дац. ‹Везачу Эло вай кӀелхьардохур ду›, – бохуш, шаьш ледеш волчу Хьузакх-ЯхӀуга ла ма догӀа[+]. 33Ткъа кхечу къаьмнийн деланех цхьаммо а шен мохк ашурхойн паччахьан куьйгах кӀелхьарбаьккхиний? 34Мичахь бу Хьамат-гӀалин а, Арпад-гӀалин а деланаш? Мичахь бу Сепарвайм а, ХӀинаӀ а, Ӏева олучу гӀаланийн деланаш? Шамран-гӀала а кӀелхьаръяьккхиний цуьнан деланаша сан карара[+]? 35Оцу мехкийн мел болчу деланех муьлхачо кӀелхьарбаьккхина шен мохк сан куьйгах? ТӀаккха Везачу Эло Ярушалайм сан карара схьайоккхур ю аьлла хетий шуна?’“»[+]

36Дуьхьал цхьа а дош ца олуш, дӀатийна Ӏаш дара халкъ, хӀунда аьлча паччахьо омра динера: «Цунна дуьхьал жоп ма ло», – аьлла. 37ТӀаккха паччахьан цӀийнан хьаькам волчу Хьалкхи-ЯхӀун кӀанта Элъякъима а, йозанчо Шибнас а, хилларг дӀаяздеш волчу Асайпан кӀанта Юахьис а, шайн тӀехулара бедарш а этӀийна, Хьузакх-ЯхӀуна тӀе а баьхкина, ашурхойн эскаран хьаькамо шайга аьлларг дӀадийцира.

#### 19


Паччахьо ЕшаӀ-ЯхӀу-пайхамаре хьехам бар дехар


(ЕшаӀ-ЯхӀу 37:1-7)

1[•]Шена и хабар ма-хеззи, шен тӀехулара бедарш а этӀийна, сингаттаман духар тӀе а дуьйхина, Везачу Элан цӀа долчу вахара Хьузакх-ЯхӀу. 2Паччахьан цӀийнан хьаькам Элъякъим а, йозанча Шибна а, динан дайн тхьамданаш а, сингаттаман духарш тӀе а духийтина, Амосан кӀантана ЕшаӀ-ЯхӀу-пайхамарна тӀебахийтира цо[+]. 3Цара элира ЕшаӀ-ЯхӀуга: «Иштта боху Хьузакх-ЯхӀус: „Сингаттаман а, таӀзар даран а, эхь тӀедаран а де ду хӀара, хӀунда аьлча бер дуьнен чу доккхучу, амма и бер дан ницкъ ца кхочучу зудчух тарделла вай[+]. 4Цуьнан олахо волчу ашурхойн паччахьо схьахьажийначу эскаран хьаькамо дийна волу Дела емалвеш аьлла дешнаш хьан Везачу Далла дӀахаза тарло. Хьан Везачу Дала цунна таӀзар дан тарло, Шена дӀахезна и дешнаш бахьана долуш. Ткъа ахь дийна бисинчарах доӀа дехьа“»[+].

5Хьузакх-ЯхӀу-паччахьан ялхой шена тӀе баьхкича, 6ЕшаӀ-ЯхӀус цаьрга элира: «ДӀаала шайн паччахье, Везачу Эло иштта боху: „Ашурхойн паччахьан ялхоша, Со емал а веш, аьллачу, хьайна хезначу дешнех ма кхера[+]. 7Хьажалахь! Аса цунна чу са дуьллуьйтур ду, тӀаккха цхьа хаам а хезна, иза шен махка юхавоьрзур ву. Ткъа Аса шен махкахь туьраца хӀаллаквийр ву иза“».


Ашурхоша кхин цкъа а кхерам боуьйту


(ЕшаӀ-ЯхӀу 37:8-20)

8Ашурхойн паччахь Лахиш-гӀалара дӀавахна аьлла шена хезча, и эскаран хьаькам Ярушалаймера дӀавахара. Цунна шен паччахь Либна-гӀалина дуьхьал тӀом беш карийра[+]. 9ТӀаккха Санхьариб-паччахьна хезира, хушахойн паччахь ТирхӀакъа шена тӀелата араваьлла аьлла. Иза а хезна, цо геланчаш бахийтира яхӀудхойн паччахьна Хьузакх-ЯхӀуна тӀе, 10цуьнга дӀаала: «Хьан Шех дегайовхо йолчу хьайн Деле хьо ле ма вайта, Цо хьайга: „Ярушалайм ашурхойн паччахьан кара дӀалур яц“, – аьлча. 11Хьуна-х ма хезна, ашурхойн паччахьаша массо а мехкашна хӀун дина, уьш хӀаллак а деш? Ткъа хьо кӀелхьарвоккхур ву ткъа? 12Сан дайша хӀаллакдинчу къаьмнийн деланаша уьш кӀелхьарбаьхний? Газун а, ХӀаран а, Рацап а гӀаланашкара а, Тилассар-махкахь йолчу Ӏеданера а бахархой кӀелхьарбаьхний цара[+]? 13Мичахь бу Хьамат а, Арпад а, Сепарвайм а, ХӀинаӀ а, Ӏева а цӀераш йолчу гӀаланийн паччахьаш?»[+]

14Хьузакх-ЯхӀус, геланчашкара кехат схьа а эцна, дийшира. ТӀаккха, Везачу Элан цӀийне а вахана, Далла хьалха и кехат схьадаржийра цо. 15[+]Везачу Элана хьалха доӀа а деш, Хьузакх-ЯхӀус элира: «Каруб-маликашна тӀехула йолчу Ӏаршна тӀехь охьахиъна Ӏаш волу, Исраилан халкъан Веза Дела! Дуьнен чуьра массо а пачхьалкхийн Дела Хьо цхьаъ ву. Ахь кхоьллина стигал а, латта а[+]. 16Хьайн лерг тӀе а дай, ладогӀахьа, Веза Эла, Хьайн бӀаьргаш схьа а беллий, хьажахьа, Веза Эла. ЛадогӀахьа Санхьариба, дийна Дела волу Хьо емалвеш, дуьйцучуьнга[+]. 17Ва Веза Эла, бакъ ду-кх ашурхойн паччахьаша, и халкъаш хӀаллак а деш, церан латтанаш а дассийна, 18церан цӀу-деланаш цӀерга кхиссина. Ткъа уьш-м деланаш а боцуш, адамийн куьйгаша дечигах а, тӀулгах а дина суьрташ дара, цундела уьш хӀаллакдан тарлора[+]. 19Ткъа хӀинца, тхан Веза Дела, кӀелхьардахахьа тхо цу паччахьан куьйгех, тӀаккха дуьнен чуьра массо а пачхьалкхашна хуур дара, Веза Эла волу Хьо воцург, кхин Дела воцийла»[+].


ЕшаӀ-ЯхӀугахула Дала делла жоп


(ЕшаӀ-ЯхӀу 37:21-38)

20Амосан кӀанта ЕшаӀ-ЯхӀус Хьузакх-ЯхӀуга хабар дахьийтира: «Иштта боху Исраилан халкъан Везачу Дала: „Ахьа Соьга ашурхойн паччахьна дуьхьал дина доӀа хезна Суна. 21ХӀара ду Веза Эла волчу Аса цунна дуьхьал олу дош:

‘Емалъеш, йоьлур ю хьох Цийонан йоӀстаг,
Ярушалайман йоӀа хьуна тӀаьхьа цаяшарца куьг тосур ду.
22Мила ву ахь емалвинарг а, сийсазвинарг а?
Хьанна дуьхьал аз айдина ахь,
Хьанах ца вешаш хьайн бӀаьргаш хьалаайина?
Исраилан Везачу Далла иштта дуьхьалваьлла-кх!
23Веза Эла емал а веш,
хьайн геланчашкахула ахьа бохура:
‹Сайн дуккха а йолчу гӀудалкхашца
ломан лакхенашка хьалаваьлла со,
Ливанунан уггар лакхарчу регӀа тӀе.
Цуьнан уггар а лекха баганан дитташ а,
тоьлла долу зоьзан дитташ а хедийна аса.
Цуьнан уггар а генарчу меттигашка а,
хьаннашна юкъахь къаьсттина юькъа йолчу хьуьнах а кхаьчна со[+].
24Хийрачу мехкашкахь гӀунаш схьа а йостуш,
царна чуьра хи мийлина аса.
Сайн когийн айрашца Мисар-махкара
дерриг а хиш лакъийна аса›.

25Ас дуккха а хьалха и дерриг а дагатесна хилар
хьуна ца хезна те?
Ширачу заманахь дуьйна цунах ойла а йина,
хӀинца иза Аса кхочушдина,
чӀагӀйина гӀаланаш хьоьгахула ясса а йойтуш,
царах къапалгийн саьлнаш а йойтуш[+].
26Цу гӀаланийн бахархой ницкъ а байна хилла,
кхерамна бега а беш, царна тӀе эхь деана.
Арара буц я экам зӀийдагаш санна бу уьш.
Тхов тӀехь хьалабаьлла бай санна бу уьш,
кхиале берриг а марца а мерцина,
малхбалера хьоькху бовха мох бахьана долуш[+].

27Амма Суна хаьа хьо охьахиъча а,
араваьлча а, чуваьлча а.
Суна евза хьан Сайна дуьхьал йолу дералла а[+].
28Хьан Суна дуьхьал дералла хиларна а,
хьан цавашар Сан лере кхачарна а,
хьан мерӀуьргех Сайн чӀуг а чекхйоккхур ю,
хьан бага Сайн дуьрстанан гаьллаш а йохкур ю Аса.
Хьо схьавеанчу новкъахула
юха а верзор ву Аса’“[+].

29ХӀара билгало ло Ас хьуна, Хьузакх-ЯхӀу: кху шарахь охьаэгначу ялтин хӀух кхиъна долу ялта, иштта тӀедогӀучу шарахь ша тӀедаьлларг а дуур ду аша. Ткъа кхоалгӀачу шарахь ялта дӀа а дей, иза чу а дерзаде, кемсийн бошмаш а дӀае, церан стоьмаш а баа[+]. 30ЯхӀудан цӀийнах дийна висинчо юха а лахахь орамаш а хоьцур ду, лакхахь стом а лур бу[+]. 31ХӀунда аьлча Ярушалаймера схьабогӀур бу дийна биснарш а, Цийон-ломара богӀур бу шаьш кӀелхьарбевлларш а. Иза массо а ницкъийн Везачу Делан хьагӀ йоцучу эмгаралло кхочушдийр ду[+].

32Цундела ашурхойн паччахьах лаьцна Везачу Эло иштта боху: „Иза цу гӀали чу а вер вац, цу чу цо ур-атталла цхьа пха а кхуссур бац. Карахь турс долуш гӀалина тӀе а вогӀур вац иза, цунна гонах баьрзнаш а дийр дац цо[+]. 33Ша схьавеанчу новкъахула юхавоьрзур ву иза, амма цу гӀали чу вогӀур вац, – боху Ас, Везачу Эло. – 34Аса ларйийр ю хӀара гӀала, Сайн дуьхьа а, Сайн ялхочун Даудан дуьхьа а кӀелхьар а йоккхур ю иза“».

35Цу буьйсанна хӀара хилира: Везачу Элан Малико, дӀа а дахана, Ашурхойн эскаран меттаматтара цхьа бӀе везткъе пхи эзар стаг хӀаллаквира. Дийна бисина болу ашурхой Ӏуьйранна хьалагӀевттича, царна лаьттахь Ӏохку декъий гира[+]. 36Ашурхойн паччахь Санхьариб, юха а ваьлла, Нунав-гӀала веара. Цигахь иза сецира[+]. 37Шен дела волчу Нисрухан цӀа чохь Ӏибадат дечу хенахь, цуьнан кӀенташа Адир-Малика а, Шар-Эцара а, тур а тоьхна, вийра иза. Юха и шиъ Арарат-махка дӀаведира. ТӀаккха Санхьарибан метта паччахь дӀахӀоьттира цуьнан кхин кӀант Эсар-Хьадун[+].

#### 20


Хьузакх-ЯхӀу-паччахь цомгуш хилар а, товалар а


(ЕшаӀ-ЯхӀу 38:1-8, 21, 22; 2 Шерашкахь 32:24-26)

1[•]Цу деношкахь Хьузакх-ЯхӀу, цомгуш а хилла, валарна гергакхаьчнера. Амосан кӀант волчу ЕшаӀ-ЯхӀу-пайхамаро, иза волчу а веана, элира цуьнга: «Иштта боху Везачу Эло: „Хьайн цӀентӀехь болчаьрга весет де, хӀунда аьлча, цомгуш волчуьра то а ца луш, хьо лийр ву“».

2Юьхь пенехьа дӀа а ерзийна, Везачу Эле иштта доӀа дира Хьузакх-ЯхӀус: 3«Ва, Веза Эла! Дагадаийтахьа со Хьуна тешаме а волуш, доггах тӀевирзина а хуьлуш, Хьайна хьалха лелар. Ас гуттар а Хьуна нийса хеташ дерг леладора». ТӀаккха къаьхьа вилхира Хьузакх-ЯхӀу[+].

4ЕшаӀ-ЯхӀу паччахьан цӀийнан юккъерачу кертара ара а валале, Везачу Элан дош кхечира цуьнга: 5«Юха а верзий, Сан халкъан олахочуьнга Хьузакх-ЯхӀуга ала: „Иштта боху хьо схьаваьллачу Даудан Дела волчу Везачу Эло: ‘Суна хьан доӀа а хези, хьан бӀаьрхиш а ги. Аса хьо товийр ву. КхоалгӀачу дийнахь Везачу Элан цӀийне гӀур ву хьо[+]. 6Ас хьан дахарна пхийтта шо хан тӀетухур ю. Ашурхойн паччахьан куьйгах хьо а, хӀара гӀала а кӀелхьарйоккхур ю Аса. Сайн дуьхьа а, Сайн ялхо волчу Даудан дуьхьа а ларйийр ю Аса хӀара гӀала’“»[+].

7ЕшаӀ-ЯхӀус элира: «Ӏаьвдина инжирийн курс схьаэца». Ӏаьвдина инжирийн курс схьа а эцна, иза оцу ноткъа ечу меттигна тӀейиллира цара. ТӀаккха паччахь товелира. 8Хьузакх-ЯхӀус ЕшаӀ-ЯхӀуга хаьттира: «ХӀун билгало хир ю, Везачу Эло со то а вина, кхоалгӀачу дийнахь со Везачу Элан цӀийне гӀур ву аларан?»[+]

9ЕшаӀ-ЯхӀус жоп делира: «Везачу Эло Ша аьлларг кхочушдийриг хиларан билгало хӀара хир ю: лами тӀера ӀиндагӀ итт тӀегӀанна хьалхадаккха я юхадаккха лаьа хьуна?»

10Хьузакх-ЯхӀус элира: «ӀиндагӀана атта хир ду итт тӀегӀанна хьалхадала. ХӀан-хӀа, лами тӀера ӀиндагӀ итт тӀегӀанна юхадалийта».

11ЕшаӀ-ЯхӀу Везачу Эле кхайкхира. Ткъа Везачу Эло Ахьаз-паччахьан лами тӀера ӀиндагӀ ша тӀедаханчу итт тӀегӀанна юхадаккхийтира[+].


Бавел-махкара болу геланчаш


(ЕшаӀ-ЯхӀу 39:1-8)

12[•]Цу хенахь Бавел-мехкан паччахь волчу Балу-Адданан кӀанта Мардух-Балу-Адданана кехаташ а, совгӀат а дахьийтира Хьузакх-ЯхӀуна, иза цомгуш ву аьлла, шена хезна дела. 13Геланчаш тӀе а эцна, Хьузакх-ЯхӀус царна гайтира шен чӀоь-цӀа[*] чохь мел дерг – дети а, деши а, хаза хьожа йогӀу хӀуманаш а, деза хьакхарш а – герз чохь долу цӀа а, шен хазнашкахь мел дерг а. Хьузакх-ЯхӀус шен паччахьан цӀа чохь а, шен массо а пачхьалкхехь а царна гайтаза хӀумма а ца дитира[+]. 14Юха ЕшаӀ-ЯхӀу-пайхамаро, Хьузакх-ЯхӀу-паччахь волчу а веана, хаьттира цуьнга: «ХӀун бохура оцу наха? Мичара баьхкинера уьш?»

Хьузакх-ЯхӀус жоп делира: «Уьш генарчу махкара баьхкинера, Бавелера», – аьлла.

15«Хьан цӀа чуьра хӀун гира царна?» – аьлла, хаьттира ЕшаӀ-ЯхӀус.

«Сан цӀахь мел долу хӀума а гира царна. Сан хазнаш чохь хӀумма а ца йисна ас царна гайтаза», – элира Хьузакх-ЯхӀус.

16ТӀаккха ЕшаӀ-ЯхӀус элира Хьузакх-ЯхӀуга: «ЛадогӀа, Везачу Эло хӀун боху: 17[+]„Цхьа хан йогӀур ю, хьан цӀа чохь мел дерг а, хьан дайша кху дийне кхаччалц гулдинарг а Бавеле дӀахьош. ХӀумма а бухадуьсур дац“, – боху Везачу Эло[+]. 18[+]Ахьа байтина болчу, хьох схьабевллачу хьан кӀентех цхьаберш а дӀабуьгур бу. Бавелан паччахьан цӀахь баьӀна ялхой бийр бу царах»[+].

19Хьузакх-ЯхӀус жоп делира: «Ахь Везачу Элера беана хаам дика бу». Амма шен дагахь цо ойла йира: «Сан дахаран деношкахь машар а, синтем а хир бу» – бохуш.


Хьузакх-ЯхӀун паччахьаллин чаккхе


(2 Шерашкахь 32:32,[33])

20Хьузакх-ЯхӀун кхидолчу гӀуллакхех лаьцна – цуьнан майрачу гӀуллакхех а, цо бинчу хи латтош болчу Ӏомах а, цо лаьтта кӀелхула гӀали чу хи далош аьхкинчу саьнгарх а лаьцна – дӀаяздина ду ЯхӀудхойн паччахьийн тептар тӀехь[+]. 21Хьузакх-ЯхӀу а, дӀа а кхелхина, шен дайх дӀакхийтира. Хьузакх-ЯхӀун метта паччахь хилла дӀахӀоьттира цуьнан кӀант Маннаш.

#### 21


ЯхӀудхойн паччахь волу Маннаш


(2 Шерашкахь 33:1-20)

1[•]Маннашан шийтта шо хилла, иза паччахь дӀахӀоьттича. Ярушалаймехь Ӏаш а волуш, цо шовзткъе пхийтта шарахь паччахьалла дира. Цуьнан ненан цӀе Хьапцаби яра. 2[+]Везачу Эло исраилхошна юкъара дӀалелхийначу къаьмнаша мел лелийна дегаза гӀуллакхаш а леладеш, Везачу Элана зуламе хеташ долу гӀуллакхаш леладора Маннаша. 3Шен дас Хьузакх-ЯхӀус дохийна дӀадаьхна долу сагӀа доккху гунаш юхаметтахӀиттийра цо. Иштта цо, исраилхойн паччахь волчу Ахьаба санна, БаӀална сагӀа доккху меттигаш а кечйора, Ашерана лерина болу дечиган бӀогӀам а дӀахӀоттабора. Цо стигалшкахь мел болчу ницкъашна, суждане а оьхуш, Ӏибадат дора[+]. 4[+]Везачу Элан цӀа чохь а цӀушна сагӀа доккху кхерчаш дӀахӀиттийра Маннаша, оцу цӀийнах лаьцна «Ярушалайм-гӀалахь Сайн цӀе абаденна язъяйта лаьа Суна» – Везачу Эло аьлла доллушехь а[+]. 5Везачу Элан цӀийнан шинна а кертахь стигалшкахь мел болчу ницкъашна сагӀа доккху кхерчаш дӀахӀиттийра цо[+]. 6Маннаша шен кӀант цӀерах чекхвоккхуьйтура. Иштта бозбунчаллаш а леладора, пал а туьйсура, беллачийн синош тӀедоьхуш болчарах а, жинашца тайначарах а дагаволура. Цу тайпана, Веза Эла оьгӀаз а вохуьйтуш, Цунна зуламе хеташ долу дуккха а гӀуллакхаш леладора цо[+]. 7[+]Ашера-харцдалла лерина ша бина дечиган бӀогӀам, схьа а эцна, Делан цӀа чохь дӀахӀоттийра Маннаша, цунах лаьцна Везачу Эло Дауде а, цуьнан кӀанте Сулиме а иштта аьлла доллушехь: «Ярушалайм-гӀалахь – исраилхойн шийтта тайпанан латтанашна юкъара Айса хаьржина йолчу меттигехь – хӀокху Сайн цӀа чохь Сайн цӀе язъяйта лаьа Суна гуттаренна а. 8Нагахь санна Аса царна мел тӀедиллинарг – Сан ялхо волчу Мусас царна тӀедиллина берриг а товрат-хьехам – цара леррина кхочушбахь, Айса церан дайшна деллачу лаьтта тӀера исраилхойн когаш кхин цкъа а дӀабуьгуьйтур бац»[+]. 9Амма цара ла ца дуьйгӀира Цуьнга. Маннаша харц некъа тӀе бехира уьш: Везачу Эло, исраилхошна хьалхара дӀа а даьхна, хӀаллакдинчу кхечу къаьмнаша лелийначул а сов зуламаш леладора цара.

10Иштта, Шен ялхой болчу пайхамаршкахула Везачу Эло элира: 11«ЯхӀудхойн паччахьо Маннаша дегаза долу къинош летийнера. Шел хьалха хиллачу эмархоша лелийначул а сов зуламаш леладора цо, ткъа шен цӀушца яхӀудхошка къинош летадайтира цо[+]. 12Цундела иштта боху исраилхойн Веза Дела волчу Аса: хӀинца Аса бохам тӀебоуьйтур бу Ярушалаймана а, ЯхӀудан халкъана а, оцу бохамах лаьцна мел хезнарг, кхерам а тесна, дегӀах зуз даллал цец а воккхуш[+]. 13Айса Шамран-гӀалина дуьхьал лелийна терза а, Ахьаб-паччахьан цӀенна охьайиллина санисбийриг а Ярушалайм-гӀалина а дуьхьалйоккхур ю Аса. Адамо, цӀан а йина, Ӏункар хӀоттош йолу пхьегӀа санна, цӀанйийр ю Аса Ярушалайм[+]. 14Аса Сайн долахь долчу халкъах бисинарш буьтур бу, уьш мостагӀийн кара дӀа а лур бу. ХӀонс санна хир ду и адамаш церан мостагӀашна. 15Иза Аса дийр ду, цара, Суна зуламе хеташ долу гӀуллакхаш а деш, шайн дай Мисар-махкара арабевллачу дийнахь дуьйна хӀинццалц схьа Со оьгӀазъэхийтарна».

16Иштта, Маннаша яхӀудхошка къа латадайтира, ткъа цундела цара Везачу Элана зуламе хеташ долу гӀуллакхаш леладора. Цул сов, Маннаша, бехке боцучеран цӀий а Ӏанош, Ярушалайм-гӀала цхьана йистера вукху йисте кхаччалц цӀийх юьзира[+].

17Маннашан кхидолчу гӀуллакхех лаьцна – цо мел динчух а, цо летийначу къинойх а лаьцна – яздина ду ЯхӀудхойн паччахьийн тептар тӀехь[+]. 18ТӀаккха Маннаш, дӀа а кхелхина, шен дайх дӀакхийтира. Иза шен паччахьан цӀерачу бешахь дӀавоьллира. И беш Ӏузин беш яра. Маннашан метта паччахь дӀахӀоьттира цуьнан кӀант Амин[+].


ЯхӀудхойн паччахь Амин


(2 Шерашкахь 33:21-25)

19[•]Аминан ткъе ши шо хилла, иза паччахь дӀахӀоьттича. Ярушалаймехь Ӏаш а волуш, цо шина шарахь паччахьалла дира. Цуьнан ненан цӀе Машулимат яра. Иза Ютберачу Хьаруцин йоӀ яра. 20Шен дас Маннаша санна, Везачу Элана зуламе хеташ долу гӀуллакхаш леладора Ӏаммина а. 21Ӏаммин а хилла, шен да ваьхна ма-хиллара, вехаш. Цо а шен дас Маннаша Ӏибадат дина хиллачу цӀушна Ӏамал йора, царна хьалха суждане а воьдуш[+]. 22Шен дайн Дела волу Веза Эла витира Ӏаммина. Везачу Элан некъаца ца лелара иза.

23Аминан ялхоша, ямартлонца цунна дуьхьал барт а бина, шен паччахьан цӀахь иза вийра. 24ТӀаккха цу махкарчу халкъо Амин-паччахьна дуьхьал ямартлонца барт бинарш берриш а хӀаллакбира. Цара Аминан метта цуьнан кӀант Юши-ЯхӀу, паччахь а вина, дӀахӀоттийра.

25Аминан кхидолчу гӀуллакхех лаьцна – цо мел динчух лаьцна – яздина ду ЯхӀудхойн паччахьийн тептар тӀехь. 26Ӏаммин Ӏузин бешахь йолчу шен къубби чохь дӀавоьллира. Ӏамминан метта паччахь дӀахӀоьттира цуьнан кӀант Юши-ЯхӀу[+].

#### 22


ЯхӀудхойн паччахь Юши-ЯхӀу


(2 Шерашкахь 34:1,[2])

1[+][•]Юши-ЯхӀун бархӀ шо хилла иза паччахь дӀахӀуттучу хенахь. Ярушалаймехь Ӏаш а волуш, цо ткъе цхьайтта шарахь паччахьалла дира. Цуьнан ненан цӀе Ядидат яра. Иза Боцкхат-гӀаларчу Ӏади-ЯхӀун йоӀ яра[+]. 2Юши-ЯхӀус Везачу Элана нийса хеташ дерг леладора. Массо а хӀуманна тӀехь ша схьаваьлла волу Дауд-паччахь леллачу новкъахула лелара Юши-ЯхӀу. Цу некъа тӀера я аьтту, я аьрру агӀор дӀа ца ваьлла иза[+].


Товрат-хьехамийн тептар карор


(2 Шерашкахь 34:8-28)

3Юши-ЯхӀу-паччахьо олалла деш долу берхӀитталгӀа шо долуш, шен йозанча волу Машулиман кӀентан Ацал-ЯхӀун кӀант Шапани вахийтира цо Везачу Элан цӀийне. Паччахьо элира: 4«Динан коьртачу дена Хьалкхи-ЯхӀуна тӀе а гӀой, Везачу Элан цӀийнан кевнехь лаьтташ болчу гӀаролхоша нахера схьагулдинчу ахчанан хьесап дайта цуьнга[+]. 5И ахча Везачу Элан цӀенна тӀехь болх беш болчу белхалошна тӀехьовсучу нехан кара дӀадала деза. Ткъа цара дӀадекъа деза и ахча Везачу Элан цӀа тодеш болчарна: 6дечиг пхьерашна а, гӀишло ечарна а, пенаш дуттучарна а. Иштта дечиг а, хьаькхна тӀулгаш а схьаэцийта цаьрга, Везачу Элан цӀа тодархьама. 7[+]Шаьш оцу белхалошна дӀалуш долчу ахчанан хьесап а ма де, хӀунда аьлча царах теша мегар ду»[+].

8[•]Динан да волчу Хьалкхи-ЯхӀус йозанче Шапанига элира: «Суна товрат-хьехамийн тептар карийна Везачу Элан цӀа чохь». Хьалкхи-ЯхӀус и тептар Шапанига делира, ткъа вукхо иза дӀадийшира[+]. 9Йозанча Шапани паччахь волчу юхавеара, цуьнга хаам а беш. Цо элира: «Хьан ялхоша, Везачу Элан цӀенна хьалха долу ахча, схьа а эцна, Делан цӀа тодеш белхаш беш болчарна тӀехьожуш болчийн кара дӀаделла». 10ТӀаккха йозанчо Шапанис элира: «Динан дас Хьалкхи-ЯхӀус тептар делла соьга». Шапанис и тептар паччахьна хьалха дийшира.

11Товрат-хьехамийн тептар тӀера дешнаш шена дӀахезча, паччахьо шен тӀехулара бедар этӀийра. 12ТӀаккха паччахьо, динан дена Хьалкхи-ЯхӀуна а, Шапанин кӀантана Ахьикхамина а, Мика-ЯхӀун кӀантана Ӏахбарна а, йозанчина Шапанина а, паччахьан ялхочунна Ӏаси-ЯхӀуна а тӀе а дуьллуш, элира:[+] 13«Даха а гӀой, сан дуьхьа а, берриге а яхӀудхойн дуьхьа а оцу карийначу тептар тӀехь долчух лаьцна Везачу Элах дагадовла. Везачу Элан дералла вайна тӀехь чӀагӀъелла, вайн дайша хӀокху тептаран дешнашка ла ца дуьйгӀина дела. Вайх лаьцна цигахь мел яздинчуьнга хьаьжжина, лело дезарг лела ма ца дора цара»[+].

14ТӀаккха динан да Хьалкхи-ЯхӀу а, Ахьикхам а, Ӏахбар а, Шапани а, Ӏаси-ЯхӀу а Ярушалайман шолгӀачу декъахь Ӏаш йолчу а, шегахь Делера болу хаам беш йолчу а Хьулдатана тӀебахара. (Цуьнан майра вара Хьархьасан кӀентан Тикхавин кӀант волу Шалум, ткъа иза духарийн цӀенна тӀехь куьйгалхо вара.) Цара цуьнца къамел дира[+]. 15Хьулдата цаьрга элира: «ХӀара боху исраилхойн Везачу Дала: „Шаьш Суна тӀехьажийначу стаге хӀара дӀаала: 16‘Иштта боху Везачу Эло: ‹Аса бохам боуьйтур бу кху меттигна а, кхуьнан бахархошна а тӀе, яхӀудхойн паччахьо дешна долчу тептар тӀера дерриг а дешнаш тӀехь ма-хиллара. 17Со дӀа а тесна, хаза хьожа йогӀу хӀума кхечу деланашна а ягош, шаьш мел лелочу хӀуманца Со дарвеш шу леларна, Сан оьгӀазло хир ю кху меттигна тӀехь, дӀайовр йоцу алу санна›’[+]. 18Веза Эла волчу Сох дагавалийта аьлла шаьш схьахьажийначу яхӀудхойн паччахье аша дӀаала: ‘Иштта боху исраилхойн Везачу Дала хьуна хезначу дешнех лаьцна: 19Аса кху меттигна а, кхуьнан бахархошна а дуьхьал аьлла дешнаш хьайна дӀа а хезна, хьан дог кӀад а луш, Суна хьалха ахь хьо лахварна а, хьайн тӀехулара бедар этӀа а йина, Суна хьалха хьо велхарна а, Суна хьо дӀахезна, – боху Везачу Эло. –[+] 20И бахьанехь хьо, синтемца дӀа а кхелхина, хьайн дайшна тӀевохуьйтур ву Аса, ткъа хьо хьайн къубби чу охьавуьллур ву. Хьан бӀаьргашна гур бац Аса кху меттигна тӀебоуьйтур болу и массо а бохамаш’“».

Паччахьна тӀедаьхьира и жоп[+].

#### 23


Юши-ЯхӀус кхечу деланашна Ӏамалъяр дӀадаккхар


(2 Шерашкахь 34:3-7, 29-33)

1[•]Юши-ЯхӀу-паччахьо ЯхӀуд-мехкан а, Ярушалайм-гӀалин а берриге а къаной схьагулбайтира. 2Паччахь Везачу Элан цӀийнан керта вахара. Цуьнца цхьаьна цига дахара ЯхӀуд-мехкан дерриге халкъ а, Ярушалайман берриге бахархой а, динан дай а, пайхамарш а, доллу халкъ а, уггаре ладаме доцучу адамашкара дуьйна уггаре лараме долчу адамашна тӀекхаччалц. ТӀаккха паччахьо Везачу Элан цӀенна уллохь карийначу Дала бинчу бертан тептар тӀера дерриге а дешнаш дӀадийшира, уьш цигахь лаьтташ долчу массо халкъана дӀа а хозуьйтуш[+]. 3БӀогӀамна юххе а хӀоьттина, паччахьо Везачу Элана хьалха Цуьнца бина болу барт карлабаьккхира – цо дош делира Везачу Элана тӀаьхьахӀотта а, шен доллучу даггара, доллучу синца Цуьнан весеташ а, бакъонаш а, парзаш а лардан а, оцу бертан тептар тӀера дешнаш кхочуш а деш. ТӀаккха дерриге а халкъо чӀагӀо йира и барт кхочушбан[+].

4[+]ТӀаккха Юши-ЯхӀу-паччахьо омра дира, динан коьртачу дега а, вукху динан дайшка а, Везачу Элан цӀийнан кертарчу гӀаролашка а, оцу кертахь цӀу-деланашка БаӀална а, Ашерана а, стигалшкахь мел болчу ницкъашна а Ӏамал еш дӀахӀоттийна мел йолу хӀума араяккха аьлла. Юши-ЯхӀу-паччахьо и ерриг хӀуманаш Ярушалайм-гӀалина арахьа йолчу Кхидрун-тогӀи чохь ягаяйтира, ткъа уьш ягийча бисина болу чим Бетал-гӀала дӀабаьхьира[+]. 5ЯхӀудхойн паччахьаша къобалбинера динан дай, ткъа цара хаза хьожа йогӀу хӀума ягайора БаӀал-харцдалла а, малхана а, баттана а, седарчашна а, стигалшкахь мел болчу ницкъашна а. Юши-ЯхӀу-паччахьо дӀабехира ЯхӀуд-мехкан массо гӀаланийн а, Ярушалайм-гӀалина гонах мел йолчу меттигийн а сагӀа доккхучу гунашкахь хаза хьожа йогӀу хӀума яго яхӀудхойн паччахьаша къобалбина мел болу и харц динан дай[+]. 6Везачу Элан цӀийнан кертахь Ашера-цӀунна боьгӀна болу бӀогӀам Юши-ЯхӀу-паччахьо арабаккхийтира. Ярушалайм-гӀалара ара а баьккхина, Кхидрун-тогӀи чохь багийра иза. Ткъа йисинчу хӀуманех чим бина, иза цӀеяхана боцучеран къуббанашна тӀехула дӀасабаржабайтира цо[+]. 7Цул тӀаьхьа Юши-ЯхӀу-паччахьо Везачу Элан цӀийнан кертахь лаьтташ болчу цӀуйн дуьхьа сийсаза лелаш болчу «безачу» божарийн цӀенош дохадайтира. (Цигахь Ашера-цӀунна Ӏамал ечу хенахь тӀеюхуш йолу бедарш юцура зударша.)[+] 8Юши-ЯхӀу-паччахьо массо динан дай, ЯхӀуд-махкара ара а баьхна, Ярушалайм-гӀали чубехира. Берриге а ЯхӀуд-махкахь – ГибаӀ-гӀалара дуьйна Беар-ШабаӀ-гӀала кхаччалц – динан дайша тӀехь хаза хьожа йогӀу хӀума ягийна меттигаш бехъяйтира цо. Юши-ЯхӀу-паччахьо иштта гӀалин кевнна уллохь болчу газа-цӀушна лерина болу сагӀа доккху гу бохабайтира. ГӀалин хьаькам хиллачу ЮшаӀан кевнехь чуволлучохь, гӀалин кевнан аьрру агӀор, бара и гу. 9Ткъа, хьалха цӀушна Ӏамалъеш хиларна, оцу динан дайшна Ярушалайм-гӀалахь Везачу Элана хӀоттийначу сагӀа доккхучу кхерчана тӀехь сагӀа даккха ца магадора. Делахь а вукху динан дайшца цхьаьна совсаза бепиг даа магийтина дара царна[+].

10[+]Юши-ЯхӀу-паччахьо сийсазъяьккхира Бен-ХӀинам-тогӀи чохь йолу Тупат олу меттиг, цхьана а стаге кхин цкъа а шен кӀант я йоӀ цигахь Мулка-цӀунна лерина цӀерах чекх ца бахийтархьама[+]. 11ДӀаяханчу заманахь яхӀудхойн паччахьаша говраш а, гӀудалкхаш а хӀиттайора Везачу Элан цӀийнан керта чу воллучохь, паччахьан кертара куьйгалхо волчу Ната-Маликан цӀенна юххехь. Малхан далла къобалйинера и говраш а, гӀудалкхаш а. Юши-ЯхӀу-паччахьо и говраш цигара дӀаяхийтира, ткъа гӀудалкхаш ягаяйтира. 12[+]Яханчу заманахь яхӀудхойн паччахьаша Ахьазан цӀенойн тӀехула долчу цӀийнан тхов тӀе тӀулгех сагӀа доккху меттиг кечйинера. Иштта Маннаш-паччахьо а Везачу Элан цӀийнан шинна а кертахь сагӀа доккху меттигаш кечйинера. Ткъа Юши-ЯхӀу-паччахьо и ерриге сагӀа доккху меттигаш йоха а яйтина, йисина къапалгаш Кхидрун-тогӀи чу кхиссийтира[+]. 13[+]Ярушалайм-гӀалина малхбалехь болу а, ХӀаллакдаран ломана[*] къилбехь болу а сагӀа доккху гунаш а сийсаздехира Юши-ЯхӀу-паччахьо. И гунаш исраилхойн паччахь волчу Сулима дӀахӀиттийнера цӀаданхоша Ӏамал еш йолчу дегазчу Ӏаштарт-цӀунна а, муабахоша Ӏамал еш волчу боьхачу Камош-цӀунна а, Ӏамминхоша Ӏамал еш волчу дегазчу МилкӀом-цӀунна[*] а лерина[+]. 14Юши-ЯхӀу-паччахьо дохадайтира харцделанашна хӀиттийна тӀулгаш а, дӀадахийтира Ашера-харцдалла лерина долу дечиган бӀогӀамаш а. Ткъа и меттигаш беллачийн даьӀахкех юьзира[+].

15[+]Иштта кхин а Юши-ЯхӀу-паччахьо бохийна дӀабаьккхира Бетал-гӀалахь болу сагӀа доккху кхерч. Исраилхошка къинош летадайтинчу НабатӀан кӀанта ЯрбаӀама цигахь, сагӀа доккхучу гу тӀехь, дӀахӀоттийна хилла и кхерч. Цигахь мел йолу хӀума ягийна дӀаяккхийтира цо, Ашера-харцдалла лерина болу бӀогӀам а тӀехь. Йисина хӀуманаш ата а аьтта, царах чан яйтира паччахьо[+]. 16[+]Юши-ЯхӀу-паччахьна, дӀахьаьжча, оцу лома тӀехь къуббанаш гира. Цо, нах а бахийтина, цигара даьӀахкаш схьаяийтира. ТӀаккха и даьӀахкаш оцу сагӀа доккхучу кхерча тӀехь ягаяйтира, и кхерч сийсазбаккхархьама. Иштта кхочушхилира[*] Везачу Элан дош. Делан стага хаам бинера, иштта хир ду аьлла, ЯрбаӀам-паччахь дезачу деношкахь кхерчана хьалха лаьттачу хенахь. Юши-ЯхӀу-паччахьна, дӀахьаьжча, и гӀуллакх хир ду аьллачу пайхамаран къубба гира[+]. 17[+]Цо хаьттира: «И хӀун чурт ду суна гуш дерг?»

Цу гӀаларчу бахархоша жоп делира цуьнга: «ЯхӀуд-махкара вогӀуш хиллачу Делан стеган къубба ю иза. Ткъа цо яханчу заманахь ахьа хӀинца Бетал-гӀалин сагӀа доккхучу кхерчана дуьхьал динарг аьллера»[+].

18Юши-ЯхӀу-паччахьо элира: «Меттах ма ваккха иза, цуьнан даьӀахкаш цхьаммо а ма хьае».

ТӀаккха цара меттах ца ехира цу стеган а, Шамран-махкара вогӀуш хиллачу пайхамаран а даьӀахкаш.

19Иштта, Юши-ЯхӀу-паччахьо Шамран-махкарчу гӀаланашкахь сагӀа доккхучу гунаш тӀехь дӀахӀиттийна цӀу-деланийн цӀенош а дохадайтира. Веза Эла чӀогӀа оьгӀазвахнера цу кеппара долу цӀенош исраилхойн паччахьаша дӀахӀиттадарна. Ша Бетал-гӀалахь диннарг оцу гунаш тӀехь йолчу сагӀа доккхучу меттигашна а дира Юши-ЯхӀу-паччахьо. 20Ишттачу меттигашкара динан дай Юши-ЯхӀу-паччахьо байина дӀабахийтира. ТӀаккха адамийн даьӀахкаш цу сагӀа доккхучу меттигашна тӀехь ягийра. Ткъа иштта Ӏамал ен меттигаш йоха а яйтина, ша Ярушалайме юхавирзира Юши-ЯхӀу-паччахь[+].


Пасахь олу деза де даздар карладаккхар


(2 Шерашкахь 35:1-19)

21[•]ТӀаккха Юши-ЯхӀу-паччахьо халкъе омра дира. Цо элира: «Везачу Эло тхоьца бинчу оцу бертан тептар тӀехь яздина ма-дарра, дазде аша шайн Везачу Далла лерина долу „Пасахьан“ деза де»[+]. 22Исраилан халкъана тӀехь мехкан куьйгалхоша олалла дечу хенахь дуьйна, исраилхойн а, яхӀудхойн а паччахьийн деношна тӀекхаччалц цкъа а цу тайпана даздина дацара «Пасахьан» деза де. 23Юши-ЯхӀус паччахьалла деш долу берхӀитталгӀа шо долуш Везачу Элана лерина долу и «Пасахьан» деза де Ярушалайм-гӀалахь даздира.


Юши-ЯхӀу-паччахьо дина керла гӀуллакхаш

24Юши-ЯхӀу-паччахьо хӀаллакбира ЯхӀуд-махкахь а, Ярушалаймехь а беллачийн синош тӀедоьхуш берш а, жинашца тайнарш а, цӀахь болу цӀуш а, кхиболу цӀуш а, массо а кхидолу дегаза хӀуманаш а. Юши-ЯхӀу-паччахьо дира и дерриге а, Везачу Элан цӀа чохь динан да волчу Хьалкхи-ЯхӀуна карийначу товрат-хьехамийн тептар тӀера тӀедехкинарш кхочушдархьама[+]. 25Юши-ЯхӀу-паччахьал хьалха я цул тӀаьхьа ца ваьллера и санна шен доллучу даггара, доллучу синца, боллучу ницкъаца Везачу Элана тӀевирзина верг, массо а хӀуманна тӀехь Муса-пайхамаран хьехамаш кхочушбеш верг[+].

26Амма Маннаш-паччахьо мел дина дегаза хӀуманаш бахьана долуш, Веза Эла чӀогӀа оьгӀазвахийтинера. ХӀинца а ЯхӀудан халкъана оьгӀазваханчуьра юха ца вирзира Веза Эла[+]. 27Везачу Эло элира: «Ас ЯхӀудан халкъ юхатоттур ду Сайна дуьхьалара, Айса юхатеттина Исраилан халкъ санна. Иштта Айса къастийна йолу Ярушалайм а, хӀара Сан цӀа а, Ас шех лаьцна: „Сан цӀе хир ю цу чохь“ – аьлла долу, дӀатоттур ду Ас Сайна хьалхара»[+].


Юши-ЯхӀус паччахьалла даран чаккхе


(2 Шерашкахь 35:20–36:1)

28[•]Юши-ЯхӀун кхидолчу гӀуллакхех лаьцна – цо мел динчух лаьцна – яздина ду ЯхӀудхойн паччахьийн тептар тӀехь. 29Юши-ЯхӀус паччахьалла дечу хенахь Мисар-мехкан паччахь волу Наху-пирӀун Эпрат-хин йисте вахана хилла, Ашур-мехкан паччахьна гӀо дархьама. Юши-ЯхӀу-паччахь пирӀунна дуьхьал тӀом бан аравелла хилла. Ткъа пирӀуно, МагӀидда-гӀалахь шена Юши-ЯхӀу гича, иза вийна[+]. 30ТӀаккха Юши-ЯхӀун ялхоша цуьнан дакъа, Ярушалайм-гӀала а деана, шен къубба чохь дӀадоьллира.

ЯхӀуд-мехкан халкъо Юши-ЯхӀун кӀант ЯхӀу-Ахьаз, къобал а вина, шен ден метта паччахь вина дӀахӀоттийра[+].


ЯхӀудхойн паччахь ЯхӀу-Ахьаз


(2 Шерашкахь 36:2-4)

31[•]ЯхӀу-Ахьазан ткъе кхо шо дара, иза паччахь хилла дӀахӀуттуш. Ярушалайм-гӀалахь Ӏаш а волуш, цо кхаа баттахь паччахьалла дира. ЯхӀу-Ахьазан ненан цӀе Хьамутал яра. Иза Либна-махкара йолу Ярми-ЯхӀун йоӀ яра[+]. 32ЯхӀу-Ахьаз паччахьо а, шен дайша санна, Везачу Элана зуламе хеташ долу гӀуллакхаш леладора. 33Наху-пирӀуно, Ярушалаймехь ЯхӀу-Ахьазе паччахьалла ца дайта, иза Хьамат-махкарчу Рабила-гӀалахь набахти чу воьллира. Наху-пирӀуно гӀуда такхар тӀедожийра ЯхӀуд-махкана. Шена ши бӀе пунт дети а, ши пунт деши а даьккхира пирӀуно яхӀудхошкара[+]. 34[+]ТӀаккха Наху-пирӀуно Юши-ЯхӀу-паччахьан Элъякъим цӀе йолу кхин кӀант хӀоттийра, шен ден метта паччахь вина. Наху-пирӀуно Элъякъиман цӀе хийцира, цунах ЯхӀу-Якхам аьлла. Ткъа ЯхӀу-Ахьаз пирӀуно Мисар-махка дӀавигира, иза цигахь дӀа а кхелхира[+].


ЯхӀудхойн паччахь волу ЯхӀу-Якхам


(2 Шерашкахь 36:5-8)

35ЯхӀу-Якхам-паччахьо дети а, деши а лора пирӀунна. И хӀума кхочушдархьама, цо хӀора а стагера, цуьнан долахь долчу лаьттан мехе хьаьжжина, деши а, дети а доккхура.

36[+][•]ЯхӀу-Якхаман ткъе пхи шо дара, иза паччахь дӀахӀуттуш. Ярушалайм-гӀалахь Ӏаш а волуш, цо цхьайтта шарахь паччахьалла дира. ЯхӀу-Якхаман ненан цӀе Забудат яра. Иза Рума-гӀаларчу Пади-ЯхӀун йоӀ яра. 37ЯхӀу-Якхам-паччахьо а, шен дайша санна, Везачу Элана зуламе хеташ долу гӀуллакхаш леладора.

#### 24

1[+]ЯхӀу-Якхама паччахьалла дечу хенахь, Бавел-мехкан паччахь волу Набухди-Нецар ЯхӀуд-махкана тӀегӀоьртира. Кхаа шарахь Ӏийра ЯхӀу-Якхам-паччахь Набухди-Нецаран олаллина кӀел. ТӀаккха ЯхӀу-Якхам-паччахь Набухди-Нецарна дуьхьалвелира[+]. 2Везачу Эло ЯхӀу-Якхам-паччахьна дуьхьалбехира хашадхойн а, арамхойн а, муабахойн а, Ӏамминхойн а тӀемалой, цаьрга ЯхӀуд-мохк хӀаллакбайтархьама, Шен ялхой болчу пайхамаршкахула Ша ма-аллара[+]. 3Везачу Элан лаамца хилира и дерриге а ЯхӀудан халкъаца, иза Шена дуьхьалара юхататтархьама. Везачу Эло иза дира Маннаш-паччахьо дукха къинош леторна а, цо сийсаза долу гӀуллакхаш дарна а,[+] 4иштта цо бехк боцу дукха адам хӀаллакдарна а. Маннаш-паччахьо Ярушалайм-гӀала цу нехан цӀийх юзар бахьана долуш, цунна гечдан ца лиира Везачу Элана.

5ЯхӀу-Якхаман кхидолчу гӀуллакхех лаьцна – цо мел динчух лаьцна – яздина ду ЯхӀудхойн паччахьийн тептар тӀехь. 6ТӀаккха ЯхӀу-Якхам, дӀа а кхелхина, шен дайх дӀакхийтира. Ткъа цуьнан кӀант ЯхӀу-Яхин керла паччахь хилла дӀахӀоьттира шен ден метта.

7Мисар-мехкан паччахь шен махка чуьра тӀом бан кхин ара ца велира, хӀунда аьлча Мисар-мехкан дозанехь долчу хина тӀера Эпрат-хина тӀе кхаччалц долу латтанаш дӀалецира Бавел-мехкан паччахьо Набухди-Нецара.


ЯхӀудхойн паччахь ЯхӀу-Яхин


(2 Шерашкахь 36:9,[10])

8[•]ЯхӀу-Яхинан берхӀитта шо кхаьчнера, иза паччахь дӀахӀуттуш. Ярушалайм-гӀалахь Ӏаш а волуш, цо кхаа баттахь олалла дира. ЯхӀу-Яхинан ненан цӀе Нахьушат яра. Иза Ярушалаймерчу Эли-Натин йоӀ яра. 9ЯхӀу-Яхин-паччахьо а, шен дайша санна, Везачу Элана зуламе хеташ долу гӀуллакхаш леладора.

10Цу хенахь Бавел-мехкан паччахьан Набухди-Нецаран тӀеман хьаькамаша, Ярушалайм-гӀалина тӀе а гӀоьртина, цунна го бира. 11ТӀаккха Бавел-мехкан паччахь волу Набухди-Нецар гӀалина тӀевеара, шен тӀеман хьаькамаша гӀалина го бинчу хенахь. 12[+]ЯхӀудхойн паччахь волу ЯхӀу-Яхин а, цуьнан нана а, цуьнан ялхой а, цуьнан тӀеман хьаькамаш а, цуьнан кертара хьаькамаш а шаьш Набухди-Нецаран кара бахара. Иштта, Бавел-махкарчу Набухди-Нецар-паччахьо олалла ден борхӀалгӀа шо долуш, цо ЯхӀу-Яхина йийсар дира[+]. 13ТӀаккха Набухди-Нецар-паччахьо Ярушалаймехь долчу Везачу Элан цӀийнан хазни чохь мел йолу хӀума а, паччахьан кертара мехала мел йолу хӀума а дӀаяьхьира. Везачу Эло аьлла ма-хиллара, хьалха исраилхойн паччахь хиллачу Сулима Везачу Элан цӀенна лерина яйтина хилла йолу массо а дашо хӀуманаш дӀаяьхьира Бавел-мехкан паччахьо[+]. 14Цул тӀаьхьа массо ярушалаймхой арабехира цо, массо элий а, берриг доьналла долу эскархой а дӀабигира. Иштта, йийсаре дӀадигна долу дерриг адам итт эзар дара. Царна юкъахь бара дечиган а, эчиган а говза пхьераш. ЯхӀуд-махкахь, уггаре а миска нах боцурш, цхьа а ца висира.

15[+]Цу тайпана, ЯхӀу-Яхин-паччахь, цуьнан нана, цуьнан зударий, паччахьан кертахь гӀуллакх деш хилларш, лаккхарчу даржашкахь хилла нах – уьш берриш а Ярушалайм-гӀалара Бавел-махка кхалхийра Бавел-мехкан паччахьо[+]. 16Бавел-мехкан паччахьо Бавел-махка йийсаре дӀадигира шена чохь ворхӀ эзар тӀемало волу дерриг эскар а, цхьа эзар говза пхьар а, аьчка-пхьар а. Цу дӀабигначарна юкъахь уггар а доьналла долу тӀемалой бара.

17[+]Бавел-мехкан паччахьо Ярушалайм-гӀалахь керла паччахь дӀахӀоттийра. Иза вара ЯхӀу-Яхинан ден ваша волу Матан-ЯхӀу. Матан-ЯхӀун цӀе а хийцина, ЦӀадукъ-ЯхӀу аьлла, цӀе тиллира цунна Бавел-мехкан паччахьо[+].


ЯхӀудхойн паччахь ЦӀадукъ-ЯхӀу


(2 Шерашкахь 36:11-23; Ярми-ЯхӀу 52:1-3а)

18[+][•]ЦӀадукъ-ЯхӀун ткъе цхьа шо дара, иза паччахь хилла дӀахӀуттуш. Ярушалайм-гӀалахь Ӏаш а волуш, цхьайтта шарахь паччахьалла дира цо. ЦӀадукъ-ЯхӀун ненан цӀе Хьамутал яра. Иза Либна-гӀалара Ярми-ЯхӀун йоӀ яра[+]. 19ЦӀадукъ-ЯхӀу-паччахьо а, шен да ЯхӀу-Якхама санна, Везачу Элана зуламе хеташ долу гӀуллакхаш леладора. 20[+]Ярушалайм-гӀалин а, ЯхӀуд-мехкан а бахархой Шена уллора дӀататтал чӀогӀа оьгӀазваханера Веза Эла. Иштта ЦӀадукъ-ЯхӀу-паччахь Бавел-мехкан паччахьна дуьхьалвелира[+].

#### 25


Ярушалайман йожар


(2 Шерашкахь 36:13-21; Ярми-ЯхӀу 52:3б-11)

1[+]ЦӀадукъ-ЯхӀус паччахьалла до уьссалгӀа шо долуш, шеран уьтталгӀачу беттан уьтталгӀачу дийнахь, Бавел-мехкан паччахь Набухди-Нецар, шен дерриг эскар а эцна, Ярушалаймана тӀамца тӀевахара. ГӀалина уллохь меттамотт дӀа а хӀоттийна, ерриг а гӀалина гонах гунаш дира цо, иза схьаяккха кечам бархьама[+]. 2ЦӀадукъ-ЯхӀус паччахьалла до цхьайтталгӀа шо тӀекхаччалц гӀала го бина лаьттира. 3Цу шеран боьалгӀачу беттан уьссалгӀа де тӀекхаьчча, дӀахӀоьттина мацалла гӀалин бахархошна даа хӀумма а ца дуьсуш чӀогӀа яра. 4[+]МостагӀчо гӀалин пенах доккха Ӏуьрг даьккхича, Ярушалаймерчу берриг а тӀемалоша дӀабовда кечам бира. Хашадхой гӀалина го бина лаьттинехь а, буьйсанна паччахьан бешана уллохь болчу шина пенна юккъехь долчу кевнехула массо а эскар гӀали чуьра араделира. Иза дедда Ӏариба-тогӀи чу дӀадахара. 5ТӀаккха хашадхойн эскар паччахьна тӀаьхьаделира. Ерихон-гӀалин аренашкахь уьш ЦӀадукъ-ЯхӀуна тӀаьхьакхиира. Ткъа паччахьан эскарера массо а тӀемало цунна уллора дӀасаведира. 6ЦӀадукъ-ЯхӀу, схьа а лаьцна, Бавелан паччахь волчу Рабила-гӀала схьавалийра. Цигахь цунна кхел йира[+]. 7[+]ЦӀадукъ-ЯхӀун кӀентий цунна хьалха байира. Ткъа иза, ши бӀаьрг а баьккхина, цӀестан буржалш а тоьхна, Бавеле дӀавигира[+].


Везачу Элан цӀа дохор


(Ярми-ЯхӀу 52:12-33)

8Набухди-Нецара паччахьалла дечу ткъайоьсналгӀачу шеран пхоьалгӀачу беттан ворхӀалгӀачу дийнахь паччахьан гӀаролхойн хьаькам волу а, Бавелан паччахьан ялхо волу а Набузар-Адан Ярушалайме веара[+]. 9[+]Цо Везачу Элан цӀа а, паччахьан цӀа а, Ярушалаймера массо а цӀа а цӀе тесна дагийра. Иштта, Ярушалаймехь долу дерриг а коьрта цӀенош дагийра[+]. 10Оцу хьаькаман куьйгаллехь долчу хашадхойн эскаро Ярушалаймана гонах долу пенаш а дохийра[+]. 11Паччахьан гӀаролхойн хьаькамо Набузар-Адана Ярушалаймехь дисина кхидолу халкъ а, говза гӀишлош йийраш а, Бавелан паччахьан агӀор бевлларш а йийсаре дӀабигира. 12Оцу махкара къечу халкъана юкъара цхьадолу адамаш дитира цу хьаькамо, цаьрга кемсийн бошмашкахь а, кхашкахь а болх байтархьама.

13[+]Хашадхоша дохийна дӀадехира Везачу Элан цӀенна хьалха долу цӀестан бӀогӀамаш а, цӀийнан кертахь меттахйохуш йолу цӀестан бухахӀотторгаш а, иштта цӀестан хӀорд а. Дерриг а цӀаста цара Бавеле дӀадаьхьира[+]. 14[+]Цара иштта дӀадаьхьира тесаш а, белаш а, тукарш а, хаза хьожа йогӀу хӀума чуюьллу кедаш а Везачу Элана лерина гӀуллакх дечу хенахь лелош хилла йолу цӀастанах йина мел йолу пхьегӀаш а[+]. 15Деших а, детих а мел йина хӀуманаш а дӀаяьхьира паччахьан гӀаролхойн хьаькамо, царна чуйогӀура богуш болу кӀора дӀасакхоьхьу нойш а, цӀий чудутту боганаш а. 16Сулим-паччахьо Везачу Элан цӀенна лерина бина ши бӀогӀам а, боккха яй а, меттахйохуш йолу кӀелхӀотторгаш а чӀогӀа еза яра. Оцу хӀуманашна дахана долчу цӀастанан барам буста а ца лора[+]. 17Цхьана бӀогӀаман лакхалла берхӀитта дол яра. Цу бӀогӀам тӀехь цӀестан таж дара, кхо дол лакхалла а йолуш. Цу тӀехь цӀастанах бина цаца а, наран стоьмаш а дара. Вукху бӀогӀамна тӀехь а дара иштта бина цаца а, наран стоьмаш а[+].


ЯхӀудхой Бавел-махка дӀакхалхор


(Ярми-ЯхӀу 52:24-27)

18Паччахьан гӀаролхойн хьаькамо коьрта динан да волу Сари-ЯхӀу а, шолгӀа динан да волу Цапни-ЯхӀу а, Везачу Элан цӀа чу воьдийла ларъеш волу кхо гӀаролхо а йийсаре дӀавигира[+]. 19ГӀалахь хӀетталц а бисинчарах цо дӀавигира тӀемалойн хьаькам волу ваьӀна стаг а, паччахьан пхиъ хьехамча а, нах эскаре дӀаязбеш волу эскаран коьрта йозанча а, иштта гӀалахь шайна схьакарийна волу кхузткъа кхиволу стаг а. 20Уьш берриш а паччахьан гӀаролхойн хьаькамо Набузар-Адана Бавелан паччахьна тӀе Рабила-гӀала дӀабигира. 21Хьамат-гӀалин махкахь йолчу Рабила-гӀалахь Бавелан паччахьо, уьш байа аьлла, омра дира.

Иштта яхӀудхой шайн махкара йийсаре дӀабигира.


ЯхӀуд-мехкан куьйгалхо волу Гадал-ЯхӀу


(Ярми-ЯхӀу 40:7-9; 41:1-3)

22[+][•]Бавелан паччахьо Набухди-Нецара ЯхӀуд-махкахь дитинчу халкъана тӀехь куьйгалхо вина дӀахӀоттийра Шапанин кӀентан Ахьикхаман кӀант Гадал-ЯхӀу[+]. 23ТӀеман массо а хьаькамна а, церан нахана а хезира, Бавелан паччахьо Гадал-ЯхӀу мехкан куьйгалхо дӀахӀоттийна аьлла. ТӀаккха уьш МицӀпа-гӀала бахара Гадал-ЯхӀуна тӀе. Уьш бара: Натан-ЯхӀун кӀант ИсмаьӀал, Къаьрхьин кӀант Йохьан а, натӀупатхо волчу Танхьуматан кӀант Сари-ЯхӀу а, маӀхахочун кӀант Яъзан-ЯхӀу а, церан нах а[+]. 24Гадал-ЯхӀус, царна а, церан нахана а хьалха, чӀагӀо а еш, элира: «Хашадхойн баьччанех ма кхера. ХӀокху махкахь даха охьа а ховша, Бавелан паччахьна муьтӀахь а хила, тӀаккха шуна дика хир ду».

25[+]Амма шеран ворхӀалгӀачу баттахь, шеца итт стаг а валош, паччахьан цӀийнах схьаваьлла волу, Эли-ШамаӀан кӀентан Натан-ЯхӀун кӀант ИсмаьӀал веара Гадал-ЯхӀуна тӀе. Цара Гадал-ЯхӀуна чов йира, иза велира. Иштта Гадал-ЯхӀуца цхьаьна МицӀпа-гӀалахь болу яхӀудхой а, хашадхой а байира ИсмаьӀала[+]. 26[+]Иза бахьанехь дерриг а халкъ – кӀезиг болчу нахана тӀера дуьйна, цӀеяхана болчарна тӀекхаччалц – тӀеман хьаькамашца цхьана Мисар-махка дӀадедира, шаьш хашадхойх кхерарна[+].


ЯхӀу-Яхин набахти чуьра араваккхар


(Ярми-ЯхӀу 52:31-34)

27[•]ЯхӀудхойн паччахьо ЯхӀу-Яхина Бавеларчу набахтехь ткъе вуьрхӀитта шо даьккхича, Авил-Мардуха иза набахтера аравалийтира. Иза хилира Авил-Мардух Бавелан паччахь хилла дӀахӀоьттинчу шеран шуьйтталгӀачу беттан ткъе ворхӀалгӀачу дийнахь[+]. 28Авил-Мардуха цуьнца бертахь къамел дора, ткъа Бавел-махкахь йийсарехь болчу кхиболчу паччахьийн ларамал цуьнан лекха ларам бира. 29ЯхӀу-Яхинна пурба делира шена тӀера тутмакхан духар дӀадаккха. Дуьнен чохь ша мел йоккхучу йисинчу хенахь кест-кестта паччахьна уллохь яа хӀума йоура цо. 30ЯхӀу-Яхин дуьнен чуьра дӀаваллалц, хӀора дийнахь Бавелан паччахьо цунна мел оьшург а латтадора.

### 1 Шерашкахь

#### 1 Шерашкахь

1 Шерашкахь


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]


ДӀаихначу шерашкахь хиллачух лаьцна дӀаяздина


хьалхара тептар


Дешхьалхе

Паччахьаллех лаьцна долчу деа тептар тӀехь дӀаяздина долу гӀуллакхаш кхечу кепара дуьйцуш ду дӀаихначу шерашкахь хиллачух лаьцна долчу хьалхарчу а, шолгӀачу а тептарш тӀехь. ДӀаихначу шерашкахь хиллачух лаьцна яздина долчу тептарш тӀехь дуьйцучу дийцарийн коьрта ши Ӏалашо хӀара ю:

1) Исраилан а, ЯхӀудан а пачхьалкхашна бохамаш бина белахь а, къомана Ша йина чӀагӀо Дала ларъеш хилар а, ЯхӀуд-махкахь бехаш болчу нахехула Цо Шен Ӏалашо кхочушъеш хилар а гайтар. Дауд-паччахьо а, Сулим-паччахьо а динчу сийлахьчу гӀуллакхашка а, ЯхӀушапти-паччахьо а, Хьузакх-ЯхӀу-паччахьо а, Юши-ЯхӀу-паччахьо а динчу юхаметтахӀитторашка а, Далла тешаме бисинчу нахе а хьоьжуш, тептар яздархочо иза чӀагӀдар.

2) Ярушалайм-гӀалахь долчу Делан цӀа долчохь Далла гӀуллакхдаран схьадалар дийцар а, и гӀуллакхдар кхочушдеш болчу динан дайн а, левихойн а низам дийцар а. Сулим-паччахь Делан цӀа дугӀург велахь а, Дауд-паччахь билггала оцу цӀийнан а, цигахь лелош долчу гӀуллакхан а кхоллархо хилар гойтуш ду.

#### 1


Адамна тӀера ИбрахӀимна тӀекхаччалц


(Доладалар 5:1-32; 10:1-32; 11:10-26)

1[•]Адамах схьабевлла: ШатӀа, Энош, 2Къаим, Махьаллал, Ярад, 3ХӀанох, Матушалахь, ЛемакӀ, 4Нохьа. Ткъа Нохьин кӀентий бара: Шима, Хьама, Япат.

5Япатан кӀентий бара: Гомар, МагӀогӀ, Мадай, Яван, Тубал, Машах, Тирас. 6Гомаран кӀентий бара: Ашкиназ, РипӀат[*], ТогӀарма. 7Яванан кӀентий бара: Элша, Таршаш, Хитам, Роданам.

8Хьамин кӀентий бара: Хуша, Мисар, ПӀатӀа, КанаӀан. 9Хушин кӀентий бара: Себа, Хьавил, СабтӀа, РуӀман, Сабтехьа. РуӀманан кӀентий бара: Шеба, Даддан. 10Ткъа Хушин вара Намрад цӀе йолуш кӀант, иза чӀогӀа ницкъ болуш кӀант вара. 11Мисарх схьабевлла: лудамхой, Ӏанамхой, лахӀабхой, наптухьхой, 12патӀрусхой, шайх пӀелаштамхой схьабевлла болу каслахӀамхой, каптӀархой. 13КанаӀанан кӀентий хӀорш бара: дуьххьарлера доьзалхо волу ЦӀадан, цул тӀаьхьа хилла волу Хьета. 14Иштта КанаӀанах схьабевлла: явсайхой, эмархой, гӀиргӀашахой, 15хьаьвихой, Ӏаьркхахой, синахой, 16арвадихой, цӀемархой, хьаматхой.

17Шимин кӀентий бара: Ӏейлам, Ашур, Арпахшад, Луда, Арам. Араман кӀентий бара: ӀуцӀа, Хьула, ГӀетӀар, Машах. 18Арпахшадан кӀант вара Селахь, ткъа Селахьан кӀант вара Ӏебар. 19Ӏебаран ши кӀант вара: цхьана кӀентан цӀе ПалагӀ[*] яра, хӀунда аьлча иза вехачу хенахь лаьтта тӀехь адам декъадалар а, дӀасадаржар а хилира. ПалагӀан вешин цӀе Якхтан яра. 20Якхтанан кӀентий бара: Алмадад, ШалапӀ, Хьацармават, Ярахь, 21ХӀайдарам, Узал, Дикхалла, 22Ӏейбал, Абумаил, Шеба, 23Апар, Хьавил, Ябаб. Уьш берриш а Якхтанан кӀентий бара.

24Ткъа Шимин кӀентий хилла: Арпахшад, Селахь, 25Ӏебар, ПалагӀ, Рахьу, 26СерагӀ, Нахьир, ТӀахьир, 27Ибрам, цуьнан кхин цӀе ИбрахӀим ю[+].


ИсмаьӀалан тӀаьхье


(Доладалар 25:12-16)

28[•]ИбрахӀиман кӀентий бара: Исхьакх а, ИсмаьӀал а[+]. 29Церан тӀаьхье иштта яра: ИсмаьӀалан дуьххьарлера кӀант вара Набуяти, цул тӀаьхьа хилира Къедар, Адбаал, Мибасам, 30МишмаӀ, Дума, Маси, Хьадид, Тейма, 31Етар, Напуши, Къедима. Уьш бара ИсмаьӀалан кӀентий.

32ИбрахӀиман гӀарбаш-зудчо Къитурата бина кӀентий бара: Зимран, Якхешан, Медан, Мадани, Ишбакх, Шуахь. Якхешанан кӀентий бара: Шеба, Даддан. 33Маданин кӀентий бара: Ӏейпа, Ӏайпар, Хьанах, АвидаӀ, ЭлдаӀа. Уьш берриш а Къитуратан кӀентий бара.


Исхьакхан тӀаьхье


(Доладалар 36:1-19)

34ИбрахӀиман кӀант волчу Исхьакхан кӀентий бара: Ӏесав, Исраил[+]. 35Ӏесаван кӀентий бара: Элипаз, РаӀал, ЕӀуш, ЯӀлам, Кхорахь. 36Элипазан кӀентий бара: Теман, Омар, Цепа, ГаӀтам, Кхеназ. Ткъа ТамнаӀа цунна Ӏамалекх винера. 37РаӀалан кӀентий бара: Нахьати, Зерахь, Шама, Миза.


СеӀирах схьабевлла эдомхой


(Доладалар 36:20-30)

38[•]СеӀиран кӀентий бара: Лутани, Шубали, ЦӀибӀон, Ӏана, Дишон, Эцар, Дишан.

39Лутанин кӀентий бара: Хьори, ХӀейма. ТамнаӀ Лутанин йиша яра.

40Шубалин кӀентий бара: Ӏалиян, Манахьат, Ӏейбал, Шапи, Онам.

ЦӀибӀонан кӀентий бара: АяхӀу, Ӏана. 41Ӏанин кӀант вара: Дишон. Дишонан кӀентий бара: Хьамран, Эшбан, Итран, Керан.

42Эцаран кӀентий бара: БилхӀан, ЗаӀван, ЯӀакхан.

Дишанан кӀентий бара: ӀуцӀа, Арани.


Эдом-мехкан паччахьаш


(Доладалар 36:31-43)

43[•]Исраилан махкахь паччахьаш хилале, Эдомехь хӀара паччахьаш хиллера:

БеӀаран кӀант БулаӀ. Цуьнан гӀалин цӀе ДинхӀаба яра.

44БулаӀ велча, цуьнан метта паччахь хилира Бацар-гӀаларчу Зерахьан кӀант Ябаб[+].

45Ябаб велча, цуьнан метта паччахь хилира теманхойн махкара Хьушам[+].

46Хьушам велча, цуьнан метта паччахь хилира Бедадан кӀант ХӀадад. Муаби-махкахь маданхошна тӀехь толам баьккхинера цо. Цуьнан гӀалин цӀе Ӏавит яра.

47ХӀадад велча, цуьнан метта паччахь хилира Масрекха-гӀалара Самла.

48Самла велча, цуьнан метта паччахь хилира хин йистехь йолчу Рехьабат-гӀалара Шаул.

49Шаул велча, цуьнан метта паччахь хилира Ӏахбаран кӀант БаӀал-Хьанан.

50БаӀал-Хьанан велча, цуьнан метта паччахь хилира ХӀадад. Цуьнан гӀалин цӀе ПаӀу яра. ХӀададан зудчун цӀе яра Ма-ХӀайтӀабал. Иза МезахӀабан йоӀан Матарадан йоӀ яра.

51ХӀадад а велла.

Эдом-махкахь хӀара баьччанаш а хилла: ТамнаӀ, Ӏаьлви, Етат,[+] 52АхӀлибам, Эла, Пинан, 53Кхеназ, Теман, Мубацар, 54Магдаал, Ӏирам. Уьш эдомхойн баьччанаш хилла.

#### 2


ЯхӀудан тӀаьхье

1Исраилан кӀентий бара: Раабан, ШимӀа, Леви, ЯхӀуд, Иссархан, Забул,[+] 2Дан, Юсуп, Бен-Яман, Наптал, Гада, Ашар.

3ЯхӀудан кӀентий бара: Ӏаьр, Онан, Шейла. Цунна и кхо кӀант вина хилла канаӀанхо йолчу ШуӀин йоӀа. ЯхӀудан дуьххьарлера доьзалхо волу Ӏаьр Делан бӀаьргашна хьалха вон вара, цундела иза Дала валийтира[+]. 4ЯхӀудан несо Тамарас ЯхӀудана ши кӀант винера: Парас, Зерахь. Верриг а пхи кӀант вара ЯхӀудан[+].

5Парасан кӀентий бара: Хьацрани, Хьамал[+]. 6Зерахьан кӀентий бара: Зимари, Этан, ХӀайман, Калкал, ДарӀа. Уьш верриг пхи кӀант вара[+]. 7[+]Далла лерина йохо дӀакъастийна хӀуманаш схьа а эцна, Исраилан халкъана бала тӀебаийтина волу Ахари[*] хилла Кармин кӀант[+]. 8Этанан кӀант вара Ӏазар-ЯхӀу.


Дауд-паччахьан схьавалар

9[•]Хьацранина бина кӀентий бара: Ярахьмиал, Рам, Килаб.

10Рамин хилира кӀант Ӏамминадаб. Ӏамминадабан хилира кӀант Нахьшон, ЯхӀудан тайпанан баьчча хилла волу[+]. 11Нахьшонан хилира кӀант Салма. Салмин хилира кӀант БоӀаз. 12БоӀазан кӀант хилира Ӏабади. Ӏабадин кӀант хилира Юшай.

13Юшайн хилира кӀентий: дуьххьарлерниг Элиаб, шолгӀаниг Абинадаб, кхозлагӀниг ШимӀа,[+] 14воьалгӀаниг Натунаил, пхоьалгӀаниг Радай, 15йолхалгӀаниг Оцам, ворхӀалгӀаниг Дауд. 16Церан йижарий бара: Царуят, АбигӀал.

Царуятан кхо кӀант хилира: Абушай, Йоаб, ӀасахӀал[+]. 17АбигӀала вира кӀант Ӏамасаъ. Ӏамасаан да вара исмаьӀалхо волу ИтӀар[+].


Хьацранин тӀаьхье

18Хьацранин кӀентан Килабан зудчо Ӏазубата йира йоӀ Яриат. Цо бина кӀентий бара: Ешар, Шубаб, Ардун. 19Ӏазубат елча, Килаба шена Эпрати ялийра. Цо вира кӀант Хьор. 20Хьоран кӀант хилира Ури. Урин кӀант хилира Бацалиал[+].

21ТӀаккха Хьацранис, шен кхузткъа шо долуш, ГалӀадан да волчу Макиран йоӀ ялийра шена. Цо Хьацранина вира кӀант Чагуб[+]. 22Чагубан кӀант хилира Яир. ГалӀад-махкахь ткъе кхоъ гӀала яра цуьнан долахь[+]. 23Амма гешурхоша а, арамхоша а Яиран махкара эвлаш а, Кхинат-гӀала а, цуьнца йоьзна хилла йолу кхузткъа юрт а цаьргара схьаяьккхира. Цигахь Ӏаш болу берриш а ГалӀадан дех Макирах схьабевллера[+]. 24Килаб-Эпратин махкахь Хьацрани веллачул тӀаьхьа Хьацранин зудчо Аби-ЯхӀус вира кӀант Ашихьур. Цо ТакхоӀ-гӀала дӀахӀоттийра[+].


Ярахьмиалан тӀаьхье

25Хьацранин дуьххьарлера доьзалхо волчу Ярахьмиалан кӀентий бара: хьалхарниг Рам, цул тӀаьхьа Буна, Оран, Оцам, АхьъяхӀу[+]. 26Ярахьмиалан кхин а зуда яра. Цуьнан цӀе Ӏатрат яра. Иза Онаман нана яра. 27Ярахьмиалан дуьххьарлера доьзалхо волчу Рамин кӀентий бара: МаӀац, Ямин, Ӏекхар. 28Онаман кӀентий бара: Шамай, ЯдаӀ. Шамайн кӀентий бара: Надаб, Абишур.

29Абишуран зудчун цӀе яра Абу-ХӀаил. Цо Абишурана бина кӀентий бара: Ахьбан, Мовлид. 30Надабан кӀентий бара: Селад, Апайм. Селад, цхьа а бер доцуш, велла. 31Апайман кӀант хилира Ишхьи. Ишхьин кӀант хилира Шишан. Шишанан – Ахьлай.

32Шамайн вешин ЯдаӀан кӀентий бара: ИтӀар, ЯхӀуната. ИтӀар, цхьа а бер доцуш, велла. 33ЯхӀунатин кӀентий бара: ПелатӀа, Заза. Иштта яра Ярахьмиалан тӀаьхье.

34Шишанан, йоӀарий бен, кӀентий ца хилира. Цуьнан, ЯрхьаӀ цӀе а йолуш, мисархо волу лай вара. 35Шишана шен йоӀ оцу ЯрхьаӀе маре яхийтира, ткъа цо вира кӀант Атай. 36Атайн хилира кӀант Ната, ткъа Натин хилира кӀант Забад. 37Забадан хилира кӀант: Эплал. Эплалан хилира кӀант Ӏабади. 38Ӏабадин хилира кӀант ЯхӀу, ткъа ЯхӀун хилира кӀант Ӏазар-ЯхӀу. 39Ӏазар-ЯхӀун хилира кӀант Хьелац. Хьелацан хилира кӀант ЭлиӀаса. 40ЭлиӀасан хилира кӀант Сисмай. Сисмайн хилира кӀант Шалум. 41Шалуман хилира кӀант Якхам-ЯхӀу. Якхам-ЯхӀун хилира кӀант Эли-ШамаӀ.


Килабан тӀаьхье

42Ярахьмиалан вешин Килабан масех кӀант хилира. Цуьнан дуьххьарлера доьзалхо хилира МешаӀ. Иза Зипан да хилира. Килабан кхин а цхьа кӀант Мареша хилира, иза Хьевронан да хилира. 43Хьевронан хӀара кӀентий хилира: Кхорахь а, Тапухьа а, Рекхам а, ШемаӀ а. 44ШемаӀан хилира кӀант Рахьам, иза ЙоркхиӀаман да хилира. Ткъа Рекхаман хилира кӀант Шамай. 45Шамайн хилира кӀант МаӀун, ткъа МаӀун Байт-Цуран да хилла.

46Килабан гӀарбаш-зудчун цӀе Ӏейпа яра. Иза ХӀаранан а, Муцин а, Газизан а нана яра. Ткъа ХӀаранан хилира кӀант Газиз.

47ЯхӀдайн кӀентий бара: РегӀам, Йовтам, Гишан, Пелат, Ӏейпа, ШаӀапа.

48Килабан кхин гӀарбаш-зуда а яра. Цуьнан цӀе МаӀха яра. МаӀха яра Шебаран а, Тирхьанан а нана. 49Иштта ШаӀапан а, Шивин а нана а яра иза. ШаӀапа Мадманан да вара. Шива вара Махбенан а, ГибаӀан а да.

Килабан йоӀ Ӏахисат яра[+].

50Килабан тӀаьхьенан цӀераш хӀорш яра:

Хьор вара Эпратин дуьххьарлера кӀант. Хьоран кӀентий хилира: Кхиръят-ЯӀарим-гӀала дӀахӀоттийна волу Шубали,[+] 51Байтлахам-гӀала дӀахӀоттийна волу Салма, Байт-Гадер-гӀала дӀахӀоттийна волу Хьарпа.

52Кхиръят-ЯӀарим-гӀала дӀахӀоттийначу Шубалих схьабевлира хӀаруахой а, манухьутхойн ахтукхам а. 53Кхиръят-ЯӀаримера тукхамаш хӀорш дара: итархой, путахой, шуматхой, мишраӀхой. Царах схьабевлира цорӀахой а, эштаулхой а[+].

54Салмин тӀаьхьенах схьабевлира: байтлахамхой, натӀупатхой, Ӏатрут-Байт-Йоабан бахархой, манахьтихойн ахтукхам, цорӀахой, 55иштта ЯӀабац-гӀалахь бехаш болу тептарш яздеш болчийн тукхамаш: тирӀатхой, шимӀатхой, сухахой. И тептарш яздинарш хилла Хьаматан тӀаьхьенах болу кхенахой. Хьамат вара рахбихойн тукхаман да[+].

#### 3


Дауд-паччахьан кӀентий

1[•]Хьеврон-гӀалахь Даудана динчу берийн цӀераш хӀорш ю:

Даудан дуьххьарлера кӀант Амнан израӀалхо йолчу АхьнуӀмата вина вара.
ШолгӀа кӀант Даниал кармалхо йолчу АбигӀала вина вара[+].
2КхоалгӀа кӀант Абушалам Гешурахь паччахь волчу Талмайн йоӀа МаӀхас вина вара.
ВоьалгӀа кӀант Адан-ЯхӀу Хьагата вина вара[+].
3Даудан пхоьалгӀа кӀант Шапат-ЯхӀу Абиталис вина вара.
ЙолхалгӀа кӀант ИтраӀам ӀагӀлата вина вара. Иза, вуьш санна, Даудан зуда яра.

4[+]Даудан и ялхе а кӀант Хьевронехь вина вара. Цигахь Дауда ворхӀ шарахь а, ялх баттахь а паччахьалла дира.

Ярушалаймехь Дауда ткъе кхойтта шарахь паччахьалла дира[+]. 5[+]Даудан Ярушалаймехь хилла долу бераш хӀорш ду:

Ӏамиалан йоӀа Бат-ШабаӀа диъ бер дира: ШимӀа, Шубаб, Ната, Сулим[+].

6Кхин а исс кӀант хилира Даудан: Ибхьар, Эли-ШуӀа, Эли-Пулат, 7НугӀахӀи, Непаг, ЯпияӀ, 8Эли-ШамаӀ, ЭлидаӀ, Эли-Пулат. 9Уьш берриш а Даудан кӀентий бара. ГӀарбаш-зударша бина кхин а кӀентий бара Даудан. Тамара церан массеран а йиша яра[+].


Сулим-паччахьан тӀаьхье

10Сулиман кӀант хилира РахьбуӀам. РахьбуӀаман кӀант хилира Аби-ЯхӀу. Цуьнан кӀант хилира Аса. Ткъа Асин кӀант ЯхӀушапти[+]. 11ЯхӀушаптин кӀант хилира ЯхӀурам. ЯхӀураман хилира кӀант Ахьаз-ЯхӀу. Ахьаз-ЯхӀун хилира кӀант Юаш[+]. 12Юашан кӀант хилира Амци-ЯхӀу. Ӏазар-ЯхӀу Амци-ЯхӀун кӀант хилира. Ӏазар-ЯхӀун кӀант хилира Йовтам[+]. 13Йовтаман кӀант хилира Ахьаз. Хьузакх-ЯхӀу хилира Ахьазан кӀант. Хьузакх-ЯхӀун кӀант Маннаш хилира[+]. 14Маннашан кӀант Амин хилира. Аминан кӀант Юши-ЯхӀу хилира[+]. 15Юши-ЯхӀун кӀентий хӀорш бара: дуьххьарлера кӀант – Йохьан, шолгӀаниг – ЯхӀу-Якхам, кхозлагӀниг – ЦӀадукъ-ЯхӀу, ткъа воьалгӀаниг – Шалум[+]. 16ЯхӀу-Якхаман кӀентий бара: ЯхӀу-Яхин, ЦӀадукъ-ЯхӀу[+].


ЯхӀу-Яхин-паччахьан тӀаьхье

17Йийсаре дӀавигина хиллачу ЯхӀу-Яхинан кӀентий бара: Шалтаал, 18Малкирам, Пади-ЯхӀу, Шаниацар, Якхам-ЯхӀу, ХӀушмаӀ, Надиб-ЯхӀу. 19Пади-ЯхӀун кӀентий бара: Зурбабел, ШамаӀи. Зурбабелан кӀентий бара: Машулим, Хьанан-ЯхӀу. Шаламат церан йиша хилла[+]. 20Зурбабелан кхин а пхи кӀант хилира. Церан цӀераш яра: Хьашба, ОхӀал, Берех-ЯхӀу, Хьасди-ЯхӀу, Юшаб-Хьесад.

21Хьанан-ЯхӀун кӀентий бара: Палти-ЯхӀу, ЯшаӀ-ЯхӀу. Рапи-ЯхӀу вара ЯшаӀ-ЯхӀун кӀант. Рапи-ЯхӀун кӀант вара Арнан. Арнанан кӀант вара Ӏабди-ЯхӀу. Шахан-ЯхӀу Ӏабди-ЯхӀун кӀант вара. 22Шахан-ЯхӀун кӀант вара ШамӀа-ЯхӀу. Ткъа ШамӀа-ЯхӀун кӀентий бара: Хьатуш, ИгӀал, Баръяхьи, НаӀар-ЯхӀу, Шапти. Уьш ялхе а цуьнан кӀентий а, кӀентан кӀентий а бара[+]. 23НаӀар-ЯхӀун хилира кӀентий: ЭлъюӀинай, Хьузакх-ЯхӀу, Ӏазрикхам. Уьш верриг а кхо кӀант хилла. 24ЭлъюӀинайн кӀентий хилира: ХӀудав-ЯхӀу, Элишуб, Пали-ЯхӀу, Ӏакхуби, Йохьан, Дали-ЯхӀу, Ӏанани. Уьш верриг а ворхӀ кӀант вара.

#### 4


ЯхӀудан тӀаьхье

1ЯхӀудан хилира хӀара кӀентий: Парас, Хьацрани, Карма, Хьор, Шубали[+]. 2Шубалин кӀант хилира Раи-ЯхӀу. Иза Яхьатан да хилира. Яхьатан кӀентий хилира: Ахьумай а, ЛахӀда а. Ахьумайн а, ЛахӀдин а тӀаьхьенех цорӀахойн тукхамаш схьадевлира[+].

3-4Эпратин дуьххьарлера доьзалхо волчу а, Байтлахам-гӀала дӀахӀоттийна волчу а Хьоран кӀентий хӀорш бара: ӀайтӀам, Пенуал, Ӏезар. ӀайтӀаман кӀентий хӀорш бара: ИзраӀал, Ишма, Идбаш. Церан йишин цӀе ХӀацилалпуни яра. Пенуал Гадур-гӀала дӀахӀоттийнарг вара. Ӏезар Хьушат-гӀала дӀахӀоттийнарг вара[+].

5Ашихьур ТакхоӀ-гӀала дӀахӀоттийнарг вара. Ашихьуран ши зуда хилла: Хьалиа, НаӀран[+]. 6НаӀрана бина кӀентий хӀорш бара: Ахьузам, Хьепар, Тимани, Ахьаштарай. Уьш НаӀранан кӀентий бара. 7Хьалиан хӀара кӀентий хилира: Царати, ЦӀохьар, Этнани, 8Къоца.

Къоцин хилира кӀентий: Ӏануб, Цубиба. Къоцин тӀаьхьенах схьадевлира ХӀаруман кӀант волчу Ахьархьилан тукхамаш.

9Ткъа ЯӀабац шен вежарел лоруш стаг вара. Цуьнан нанас: «Аса чӀогӀачу лазаршца дуьнен чу ваьккхина хӀара», – аьлла, ЯӀабац[*] цӀе тиллина хилла цунна. 10ЯӀабаца, исраилхойн Деле доӀа а деш, дийхира: «Ахьа со декъал а вахьара, сан латта шор а дахьара, со зуламех лар а веш, Хьо суна уллохь а хилахьара, со лазарш доцуш хилийтархьама!» – аьлла. ТӀаккха цо деххнарг делира цунна Дала.

11Ткъа Халуб Шухьин ваша вара. Халубан кӀант вара Махьир. Ткъа Махьир Эштунан да вара. 12Эштунан кӀентий бара: Байт-Рапа, Писухьа, Тахьина. Тахьинас Нахьаш-гӀала дӀахӀоттийра. Уьш Реха-гӀалин бахархой бара.

13Кхеназан кӀентий хӀорш бара: Ӏотниал, Сари-ЯхӀу. Ӏотниалан кӀентий хӀорш бара: Хьатати, МаӀунутай[*][+]. 14МаӀунутай Ӏапрун да вара.

Сари-ЯхӀу Йоабан да вара. Йоаб Пхьерийн тогӀи дӀахӀоттийнарг вара. Шаьш пхьераш болу дела тиллина хиллера цара и цӀе.

15Епунин кӀант волчу Килабан кӀентий хӀорш бара: Ӏиру, Эли, НаӀам. Элан кӀант вара Кхеназ[+].

16ЯхӀалал-Элан кӀентий хӀорш бара: Зип, Зипа, Тиръя, Асариал.

17-18Ӏезаран кӀентий хилла: ИтӀар, Мерад, Ӏайпар, Ялун. Ткъа Мерада пирӀунан йоӀ йолу Бит-ЯхӀу шена ялийра. Цо Мерадана дина бераш хӀорш дара: Марем, Шамай, Ишбахь. Ишбахьа ЭштамуӀа-гӀала дӀахӀоттийра. ЯхӀудхо йолчу Мерадан зудчо дина бераш хӀорш дара: Ярад, Хьебар, Якхутиал. Ярада Гадур-гӀала дӀахӀоттийра, Хьебара – Соха-гӀала, Якхутиала – Занухь-гӀала.

19Нахьаман йиша йолчу ХӀуди-ЯхӀун зудчун кӀентий хӀорш бара: гармихо волчу КъаӀилан да а, маӀхахо волу ЭштамуӀ а.

20ШимӀунан хӀара кӀентий хилира: Амнан, Рина, Бен-Хьанани, Тилун.

Ишхьин хӀара кӀентий хилира: Зухьати, Бен-Зухьати.


Шейлин тӀаьхье

21ЯхӀудан кӀант волчу Шейлин кӀентий хӀорш бара: Лека-гӀала дӀахӀоттийна волу Ӏаьр, Мареша-гӀала дӀахӀоттийна волу ЛаӀда, Байт-АшбаӀ-гӀалара ветанан кӀади деш хилла долу тукхамаш,[+] 22иштта цуьнан тӀаьхьенах бара хӀорш: Йокхам а, Хузба-гӀалара бахархой а, кхин а Юаш а, Сарап а. Цушиммо Муаби-махкахь а, Яшуби-Лехьамахь а олалла дора. (Царах лаьцна яздина хилларг ширачу тептарш тӀера ду.) 23Шейлин кӀенташа кхийра пхьегӀаш йора. Уьш НатиӀам-гӀалахь а, Гадира-гӀалахь а Ӏаш бара, паччахьна гӀуллакх а деш.


ШимӀин тӀаьхье

24ШимӀин хӀара кӀентий хилира: Намуал, Ямин, Ярби, Зерахь, Шаул[+]. 25Шаулан хилира кӀант Шалум. Шалуман хилира кӀант Мибасам. Мибасаман хилира кӀант МишмаӀ. 26МишмаӀан тӀаьхье иштта яра: цуьнан хилира кӀант Хьамуал. Закхур хилира Хьамуалан кӀант. Закхуран кӀант хилира ШамаӀи. 27ШамаӀин ялхитта кӀант а, ялх йоӀ а хилира. Ткъа ШамаӀин вежарийн бераш дукха ца хилира. ЯхӀудан тайпа санна доккха ца хилла ШамаӀин тӀаьхьенан долу дерриг а тукхам.

28[+]Уьш бехаш бара Беар-ШабаӀ а, Мулада а, Хьацар-ШуӀал а гӀаланашкахь[+]. 29Иштта Балхьат а, Ӏацам а, Тулад а, 30Бетаал а, Хьорма а, ЦакхелагӀ а, 31Байт-Маркабут а, Хьацар-Сусам а, Байт-Бари а, ШаӀрайм а гӀаланашкахь а бехира уьш. И гӀаланаш церан долахь хилла Дауда паччахьалла даллалц. 32Церан пхи гӀала хилла шайн ярташца: ӀайтӀам, Ӏейн, Римун, Тухан, Ӏашун. 33Иштта оцу гӀаланашна гонах хилла йолу ярташ а БаӀалт-гӀалина тӀекхаччалц церан долахь яра. Иштта яра уьш баха охьахевшина меттигаш а, церан схьабовлар а цу тайпана дара.

34Машубаб, Ямлекха, Амци-ЯхӀун кӀант Юша, 35Юал, Ӏасиалан кӀентан Сари-ЯхӀун кӀант Йошби-ЯхӀун кӀант ЯхӀу, 36ЭлъюӀинай, ЯӀакхуба, Яшухь-ЯхӀу, Ӏаси-ЯхӀу, Ӏадиал, Яшмиал, БенъяхӀу, 37ШамӀа-ЯхӀун кӀентан Шимрин кӀант волчу а, Яди-ЯхӀун кӀентан Ӏалунан кӀант волчу ШипаӀан кӀант волу Зиза а – 38уьш шайн тукхамийн баьччанаш бара.

Церан тӀаьхье чӀогӀа дебнера. 39Шайн хьайбанашна дежийла лоьхуш, Гадур-махкана а, цунна малхбалехьа йолчу тогӀина а тӀекхаччалц дӀабаханера уьш. 40Шаьш баханчохь царна токх йолу а, дика а дежийла карийна. Иштта боккха а, тийна а, шайна кхерам боцу а мохк карийна хилла царна. Уьш цига кхачале, цигахь кӀеззиг болу хьамахой бен бехаш ца хиллера.

41ЯхӀудхойн паччахь волчу Хьузакх-ЯхӀун заманахь, и цӀераш хилларш, схьа а баьхкина, хьамахойн четаршна а, цигахь бехаш болчу маӀунхошна а тӀелеттера. Цара уьш берриш а хӀаллакбина. Таханлерчу денна тӀекхаччалц а иза иштта ду. Церан метта уьш цигахь баха охьахевшина, хӀунда аьлча жа дажо меттигаш хилла царна цигахь[+]. 42Ткъа царна юкъара ШимӀин тӀаьхьенах хилла волу пхи бӀе стаг СеӀир-лаьмнашка ваханера. Церан коьртехь хилла Палти-ЯхӀу, НаӀар-ЯхӀу, Рапи-ЯхӀу, Ӏузиал. Уьш Ишхьин тӀаьхьенах хилла[+]. 43Цигахь дийна бисина болу Ӏамалекхахой байа а байина, баха охьахевшина уьш. Таханлерчу денна тӀекхаччалц уьш цигахь бехаш бу[+].

#### 5


Раабанан тӀаьхье

1[+]Исраилан дуьххьарлера доьзалхо волчу Раабанан кӀентий хӀорш бара. (Иза дуьххьарлера доьзалхо вара, амма цо шен да дӀавуьжу мотт сийсазбаьккхина дела, дуьххьарлера доьзалхочун бакъонаш Исраилан кӀант волчу Юсупан кӀенташна дӀаеллера. Иза бахьанехь Раабанан цӀе дуьххьарлерчу доьзалхочун санна дӀаязйина яц[+]. 2[+]ЯхӀуд шен вежарел нуьцкъала хиллехь а, цуьнан тайпанара халкъан куьйгалхо схьаваьллехь а, дуьххьарлерчу доьзалхочун бакъонаш Юсупан долахь хиллера.)[+] 3Исраилан дуьххьарлера доьзалхо волчу Раабанан кӀентий хӀорш бара: Хьанах, Палу, Хьацрани, Карма[+].

4Юалан тӀаьхье иштта яра: Юалан кӀант хилира ШамӀа-ЯхӀу, ШамӀа-ЯхӀун кӀант хилира ГӀогӀ, ГӀогӀан кӀант – ШамаӀи, 5ШамаӀин кӀант – Мика, Микин кӀант – Раи-ЯхӀу, Раи-ЯхӀун кӀант – БаӀал, 6[+]БаӀалан кӀант – Баира. Иза вара Ашурхойн паччахь волчу ТилгӀат-Пилнасара[*] йийсаре вигнарг. Баира раабанхойн баьчча вара[+].

7Ткъа Баиран вежарий, церан тукхамашка а, церан схьабовларе а хьаьжжина, иштта дӀаязбина бу: коьртаниг ЯӀиал хилла, ткъа цул тӀаьхьа Закри-ЯхӀу а,[+] 8БулаӀ а. БулаӀ вара Юалан кӀант волчу ШемаӀан кӀентан Азазан кӀант. Раабанхой бехаш бара ӀаруӀер-гӀалара дуьйна Набу а, БаӀал-МаӀун а гӀаланашна тӀекхаччалц йолчу меттигашкахь. 9Малхбалехь, Эпрат-хина тӀекхаччалц йолчу яьссачу аренан йисте кхочучу меттигашкахь, баха охьахевшира уьш, хӀунда аьлча ГалӀад-махкахь церан даьхни чӀогӀа дебнера[+].

10Шаула паччахьалла дечу заманахь раабанхой хӀагирхошца тӀом беш бара. ХӀагирхой эша а бина, ГалӀад-мехкан малхбалехьарчу ерриге а меттигашкахь церан четарш чохь баха охьахевшинера уьш[+].


Гадин тӀаьхье

11Ткъа Гадин тӀаьхье ехаш яра раабанхошна къилбаседехьа агӀор йолчу Салха-гӀалина тӀекхаччалц болчу Башан-махкахь[+]. 12Башан-махкахь коьртаниг Юал вара, шолгӀаниг – Шапами, царал тӀаьхьа ЯӀнай а, Шапти а. 13Церан доьзалшка хьаьжжина, хӀара бархӀ вара церан гергара: Микаал, Машулим, ШебаӀ, Юрай, ЯӀакхан, ЗиӀа, Ӏебар. 14Уьш Абу-Хьаилан тӀаьхьенах берш бара. Ткъа Абу-Хьаил вара Хьурин кӀант, Хьури вара Ярухьин кӀант, Ярухь вара ГалӀадан кӀант, ГалӀад вара Микаалан кӀант, Микаал вара Яшишайн кӀант, Яшишай вара ЯхӀдун кӀант, ЯхӀду вара Бузин кӀант. 15Гунин кӀентан Ӏабдиалан кӀант Ахьи церан доьзалан коьртаниг вара. 16Уьш бара ГалӀадехь а, Башанехь а цуьнца йоьзна йолчу гӀаланашкахь а, иштта Шарон-аре чекхъяллалц йолчу массо а дежийлаш йолчохь а бехаш[+]. 17(Оцу тӀаьхьенах болчу массеран а цӀераш дӀаязйина хилла яхӀудхойн паччахь Йовтам а, исраилхойн паччахь ЯрбаӀам хиллачу заманахь.)[+]


Малхбалехьарчу тайпанийн эскарш

18Раабанан а, Гадин а тайпанна а, Маннашан ахтайпанна а юкъахь вара доьналла а долуш, карахь турссий, туррий а лелош, секхаӀад кхосса а хууш, лата Ӏамийна а, тӀом бан кийча волу а шовзткъе виъ эзар ворхӀ бӀе кхузткъа эскархо. 19Цара хӀагирхошца а, Етарца а, Напушица а, Нудабца а тӀом бира. 20Цара мостагӀашна дуьхьало ечу хенахь, Дала царна гӀо дира. ХӀагирхой а, церан долахь хилла долу массо а хӀума а оцу тӀемалойн кара дахийтира, хӀунда аьлча шаьш тӀом бечу хенахь цара Деле кхайкхинера. Ткъа и тӀемалой Шех тешна бехаш хилла дела, Далла уьш дӀахезнера. 21Оцу тӀемалоша церан даьхни шайна дӀаийцира. Цу юкъахь яра шовзткъе итт эзар эмкал а, ши бӀе шовзткъе итт эзар уьстагӀ а, газа а, ши эзар вир а, цхьа бӀе эзар адам а. 22И тӀом Делера болу дела, дукха адам хӀаллакьхиллера. Ткъа и тӀемалой шайн халкъаца исраилхой йийсаре дӀабиггалц бехаш Ӏийра цу махкахь, хӀаллакбинчеран метта[+].


Малхбалехьа ехаш хилла йолу Маннашан ахтайпанан тӀаьхье

23Маннашан ахтайпанан тӀаьхье ехаш яра Башан-махкара дуьйна БаӀал-Хьермонна а, Санирна а, Хьермон-лаьмнашна а тӀекхаччалц болчу махкахь. Уьш чӀогӀа дукха бара[+]. 24Церан доьзалийн баьччанаш хӀорш бара: Ӏайпар, Ишхьи, Элиал, Ӏазриал, Ярми-ЯхӀу, ХӀудав-ЯхӀу, ЯхӀдиал. Уьш бара майра тӀемалой, цӀеяхна нах, шайн доьзалийн баьччанаш.


Малхбалехьара тайпанаш йийсаре дигар

25Амма, шайн дайн Далла тешаме а ца хуьлуш, Дала шайна уллора оцу махкана чуьра дӀалелхийна долчу къаьмнийн деланашна тӀаьхьа а хӀиттина, оцу къаьмнех терра сийсаза лелара уьш. 26[+]ТӀаккха Исраилан Дала, ашурхойн паччахьан ПӀулин (иза ТигӀлат-Палиасар ву) са карзах а даьккхина, раабанхой а, гадахой а, Маннашан ахтайпанан тӀаьхье а йийсаре дӀайигийтира. Уьш Хьалахь-гӀала а, Хьабур а, ХӀари а цӀераш йолчу меттигашка а, Газун-гӀалин хин йисте а дӀабигира. Таханлерчу денна тӀекхаччалц уьш цигахь бехаш бу[+].

#### 6


Левин тӀаьхье

1[•]Левин кӀентий хӀорш бара: ГӀиршан, КхахӀат, Мерари[+]. 2КхахӀатан кӀентий хӀорш бара: Ӏамрам, Ицхьар, Хьеврон, Ӏузиал[+].

3Ӏамраман бераш хӀорш дара: АхӀарон, Муса, Марем.

АхӀаронан кӀентий хӀорш бара: Надаб, АбихӀу, ЭлиӀазар, Итамар[+].

4ЭлиӀазаран хилира кӀант Пайнехьас. АбишуӀ Пайнехьасан кӀант вара[+]. 5АбишуӀан кӀант вара Букхай. Букхайн кӀант вара Ӏузи. 6Ӏузин кӀант вара Зарахь-ЯхӀу. Зарахь-ЯхӀун кӀант вара Маръюти. 7Маръютин вара кӀант Амар-ЯхӀу. Амар-ЯхӀун кӀант вара Ахьтуби. 8Ахьтубин кӀант вара ЦӀадукъа. ЦӀадукъин кӀант вара АхьимаӀац[+]. 9АхьимаӀацан кӀант вара Ӏазар-ЯхӀу, ткъа Ӏазар-ЯхӀун кӀант вара Йохьан[+]. 10Йохьанан кӀант вара Ӏазар-ЯхӀу. Иза вара Ярушалаймехь Сулим-паччахьо дӀахӀоттийначу Делан цӀа чохь динан да. 11Ӏазар-ЯхӀун кӀант вара Амар-ЯхӀу, ткъа Амар-ЯхӀун кӀант вара Ахьтуби. 12Ахьтубин кӀант вара ЦӀадукъа, ткъа ЦӀадукъин кӀант вара Шалум[+]. 13Шалуман кӀант вара Хьалкхи-ЯхӀу, ткъа Хьалкхи-ЯхӀун кӀант вара Ӏазар-ЯхӀу. 14Ӏазар-ЯхӀун кӀант вара Сари-ЯхӀу, ткъа Сари-ЯхӀун кӀант вара ЯхӀу-ЦӀадакъа[+]. 15Везачу Эло Набухди-Нецаран куьйгахула ЯхӀуд-мехкан а, Ярушалайм-гӀалин а бахархой йийсаре дӀабигийтинчу хенахь, ЯхӀу-ЦӀадакъа цаьрца цхьаьна йийсаре вахара[+].


Левин кхийолу тӀаьхье

16[+]Иштта Левин кӀентий хӀорш бара: ГӀиршан, КхахӀат, Мерари[+]. 17ХӀорш ю ГӀиршанан кӀентийн цӀераш: Ливани, ШамаӀи. 18КхахӀатан кӀентий хӀорш бара: Ӏамрам, Ицхьар, Хьеврон, Ӏузиал[+]. 19Мерарин кӀентий хӀорш бара: Махьли, Мушхьи.

Левин тӀаьхьенах схьадевлла тукхамаш, церан доьзалшка хьаьжжина, хӀорш ду:[+] 20ГӀиршанан тӀаьхье иштта яра: цуьнан кӀант вара Ливани. Ливанин кӀант вара Яхьат. Зами вара Яхьатан кӀант. 21Замин кӀант вара Юахьи. Ткъа Юахьин кӀант вара Ида. Зерахь Ӏидун кӀант вара. Зерахьан кӀант вара Яатрай.

22КхахӀатан тӀаьхье иштта яра: Ӏамминадаб цуьнан кӀант вара. Кхорахь Ӏамминадабан кӀант вара. Асар Кхорахьан кӀант вара. 23Асаран кӀант вара Элкхан. Элкханан кӀант Аби-Аса хилира. Аби-Асин кӀант вара Асар[+]. 24Асаран кӀант вара Тахьат. Тахьатан кӀант вара Уриал. Ӏузи-ЯхӀу Уриалан кӀант вара. Ӏузи-ЯхӀун кӀант Шаул хилла.

25Элкханан кӀентий бара Ӏамсай а, Ахьимут а. 26Ахьимутан кӀант вара Элкхана. Элкханан кӀант вара Цупай. Цупайн кӀант вара Нахьати. 27Нахьатин кӀант вара Элиаб. Элиабан кӀант вара Ярохьам. Ярохьаман кӀант вара Элкхана. Ткъа Элкханан кӀант вара Шамъал.

28Шамъалан кӀентий хӀорш бара: дуьххьарлерниг – Юал, шолгӀаниг – Аби-ЯхӀу.

29Мерарин тӀаьхье иштта яра: цуьнан кӀант вара Махьли. Махьлин кӀант вара Ливани. Ливанин кӀант вара ШамаӀи. ШамаӀин кӀант вара Ӏуза. 30Ӏузин кӀант вара ШимӀа. ШимӀин кӀант вара Хьаги-ЯхӀу. Хьаги-ЯхӀун кӀант вара Ӏаси-ЯхӀу.


Везачу Элан цӀийнан зурманчаш

31Делан тӀорказ дӀахӀоттийначу хенахь дуьйна, Везачу Элан цӀийнан кертахь Дауда илланчашна тӀехь хьаькамаш хӀиттийнера[+]. 32Ярушалаймехь Сулима Везачу Элан цӀа дӀахӀоттадаллалц, Делан гуламан четарна хьалха илланчаш санна гӀуллакх деш бара уьш. Шайна тӀедехкинчу парзашка хьаьжжина, шайн белхаш кхочушбора цара[+]. 33Цигахь шайн тӀаьхьенашца гӀуллакх динарш хӀорш бара:

кхахӀатхойн тӀаьхьенах зурманча вара ХӀайман. Иза Юалан кӀант вара, ткъа Шамъалан кӀант вара Юал[+]. 34Элкханан кӀант вара Шамъал. Ярохьаман кӀант вара Элкхан. Элиалан кӀант вара Ярохьам. Товхьин кӀант вара Элиал. 35Цупин кӀант вара Товхьа. Элкханан кӀант вара Цупа. Махьатан кӀант вара Элкхан. Ӏамсайн кӀант вара Махьат. 36Элкханан кӀант вара Ӏамсай. Юалан кӀант вара Элкхан. Юал Ӏазар-ЯхӀун кӀант вара. Ӏазар-ЯхӀу вара Цапни-ЯхӀун кӀант. 37Цапни-ЯхӀу Тахьатан кӀант вара. Тахьат Асаран кӀант вара. Асар вара Аби-Асин кӀант. Аби-Аса вара Кхорахьан кӀант. 38Кхорахь Ицхьаран кӀант вара. Ицхьар вара КхахӀатан кӀант. КхахӀат Левин кӀант вара. Леви Исраилан кӀант вара.

39ХӀайманна аьтту агӀор лаьттачу цуьнан гергара волчу Асайпа зурманчин гӀуллакх дора. Асайп вара Берех-ЯхӀун кӀант. Берех-ЯхӀу ШимӀин кӀант вара[+]. 40ШимӀа Микаалан кӀант вара. Микаал БаӀас-ЯхӀун кӀант вара. БаӀас-ЯхӀу вара Малки-ЯхӀун кӀант. 41Малки-ЯхӀу вара Этанин кӀант. Этани вара Зерахьан кӀант. Зерахь вара Ӏади-ЯхӀун кӀант. 42Ӏади-ЯхӀу вара Этанан кӀант. Этан вара Замин кӀант. Зами вара ШамаӀин кӀант. 43ШимӀа вара Яхьатан кӀант. Яхьат вара ГӀиршанан кӀант. ГӀиршан вара Левин кӀант.

44ХӀайманна аьрру агӀор а лаьтташ, зурманчин гӀуллакх дора церан гергара йолчу мерарихойн тӀаьхьенах волчу Кхишин кӀанта Этана. Кхиши Ӏабдин кӀант вара. Ӏабди вара Малукан кӀант[+]. 45Малук Хьашби-ЯхӀун кӀант вара. Хьашби-ЯхӀу вара Амци-ЯхӀун кӀант. Амци-ЯхӀу вара Хьалкхи-ЯхӀун кӀант. 46Хьалкхи-ЯхӀу вара Амцин кӀант. Амци вара Банин кӀант. Бани Шемаран кӀант вара. 47Шемар вара Махьлин кӀант. Махьли Мушхьин кӀант вара. Мушхьи Мерарин кӀант вара. Ткъа Мерари Левин кӀант вара.

48Церан вежарий болу левихой дӀахӀиттийнера Делан цӀа долчу четарца доьзна долу цхьацца гӀуллакхаш дан.


АхӀаронан тӀаьхье

49АхӀарон а, цуьнан тӀаьхье а дийнаташ дагоран а, хаза хьожа йоуьйту хӀуманаш ягоран а кхерчашна тӀехь сагӀа доккхурш бара. Иштта, царна тӀедехкина дара Везачу Элан цӀийнан уггар езачу чоьнна чохь бан мел безаш болу белхаш бар а, Исраилан халкъан дуьхьа къинош дӀадахаран Ӏадат кхочушдар а, Делан ялхо хиллачу Мусас шайна тӀедиллина ма-хиллара[+]. 50АхӀаронан тӀаьхье иштта яра: цуьнан кӀант вара ЭлиӀазар. ЭлиӀазаран кӀант вара Пайнехьас. АбишуӀ вара Пайнехьасан кӀант[+]. 51АбишуӀан кӀант Букхай вара. Ӏузи Букхайн кӀант вара. Зарахь-ЯхӀу Ӏузин кӀант вара. 52Зарахь-ЯхӀун кӀант вара Маръюти. Маръютин кӀант вара Амар-ЯхӀу. Ахьтуби вара Амар-ЯхӀун кӀант. 53ЦӀадукъа Ахьтубин кӀант вара. ЦӀадукъин кӀант вара АхьимаӀац.


Левихой баьхна меттигаш

54[•]Шайн меттаметташкахь левихой Ӏаш хилла меттигаш хӀорш ю: шайна дуьххьара кхаж баьлла дела, кхахӀатхойн тукхамах схьаяьллачу АхӀаронан тӀаьхьенна[+] 55еллера ЯхӀуд-махкара Хьеврон-гӀала а, цунна гонах долу дежийлаш а. 56Ткъа оцу гӀалина чудогӀуш долу кхаш а, ярташ а Епунин кӀантана Килабана дӀаеллера[+]. 57Иштта, АхӀаронан тӀаьхьенна еллера: Хьеврон (иза лурбоьлла нах ловчкъу гӀала яра), Либна а, цунна гонах долу дежийлаш а, Итар-гӀала а, ЭштамуӀ-гӀала а, цунна гонах долу дежийлаш а, 58Хьилаз-гӀала а, Дибар-гӀала а, царна гонах долу дежийлаш а, 59Ӏашун, Байт-Шамаш гӀаланаш а, царна гонах долу дежийлаш а. 60Ткъа Бен-Яманан тайпанан махкахь кхахӀатхошна еллера: ГибаӀ-гӀала, Ӏаламат-гӀала, Ӏанатот-гӀала, царна гонах долу дежийлаш. Церан тукхамана елла хилла йолу гӀаланаш ерриг а кхойтта хилла. 61КхахӀатхойн оцу гаранах йолчу кхечу тӀаьхьенна, кхаж а баьлла, Маннашан ахтайпанан долахь хиллачу декъах итт гӀала еллера.

62ГӀиршанан тӀаьхьенах долчу тукхамашна, кхаж а баьлла, Иссарханан а, Ашаран а, Напталан а тайпанийн а, Башанерачу Маннашан ахтайпанан а латтанаш тӀера кхойтта гӀала еллера. 63Мерарин тӀаьхьенах долчу тукхамашна, кхаж а баьлла, Раабанан а, Гадин а, Забулан а тайпанийн латтанаш тӀера шийтта гӀала еллера. 64Иштта гӀаланаш а, царна гонахара дежийлаш долу латта а деллера левихошна исраилхоша. 65Кхаж а баьлла, ЯхӀудан а, ШимӀин а, Бен-Яманан а тайпанийн латтанаш тӀера массо а цӀераш техкина йолу гӀаланаш еллера цара.

66Ткъа кхахӀатхойн тӀаьхьенах долчу цхьадолчу тукхамашна Эпрайман тайпанах болчийн гӀаланаш еллера. 67Царна еллера Эпрайман лам тӀехь йолу Шехем-гӀала а (иза лурбоьлла нах ловчкъу гӀала яра), ГӀазар-гӀала а, церан дежийлаш а. 68Иштта ЯкхмаӀам-гӀала а, цунна гонахара дежийлаш а, Байт-Хьорон а, цунна гонахара дежийлаш а, 69Айлон а, Гати-Римун а гӀаланаш а, царна гонахара дежийлаш а. 70Маннашхойн ахтайпанан лаьттара кхахӀатхойн йисинчу тукхамашна еллера Ӏанури-гӀала а, БалиӀам-гӀала а, царна гонахара дежийлаш а.

71ГӀиршанан тӀаьхьенна еллера: маннашхойн ахтайпанан лаьтта тӀера Башанехь йолу Голан-гӀала а, Ӏаштарат-гӀала а, царна гонахара дежийлаш а.

72Иссарханан тайпанан лаьттара царна еллера Кхедаш а, Дубрат а гӀаланаш а, царна гонахара дежийлаш а, 73иштта Рамат а, Ӏанейм а гӀаланаш а, царна гонахара дежийлаш а.

74Ашаран тайпанан лаьтта тӀера царна еллера Машал а, Ӏабдани а гӀаланаш а, царна гонахара дежийлаш а, 75иштта Хьукхакх а, Рахьуб а гӀаланаш а, царна гонахара дежийлаш а.

76Напталан тайпанан лаьттара царна еллера Галилай-махкара Кхедаш-гӀала а, Хьамун-гӀала а, Кхиръятим-гӀала а, царна гонахара дежийлаш а.

77Левихойх йисина йолчу Мерарин тӀаьхьенна еллера Забулан тайпанан лаьтта тӀера Римун а, Табур а гӀаланаш а, царна гонахара дежийлаш а.

78Йордан-хина малхбузехьа лаьтташ йолчу Ерихон-гӀалина дуьхьал агӀор малхбалехьа болчу махкара раабанхойн тайпанан лаьтта тӀера еллера яьссачу аренгара Бацар-гӀала а, ЯхӀац-гӀала а, царна гонахара дежийлаш а, 79Кхадимут а, МейпаӀат а гӀаланаш а, царна гонахара дежийлаш а.

80Гадин тайпанан лаьтта тӀера еллера ГалӀад-махкара Рамат а, Махьанайм а, царна гонахара дежийлаш а, 81иштта Хьешбон а, ЯӀзир а гӀаланаш а, царна гонахара дежийлаш а.

#### 7


Иссарханан тӀаьхье

1Иссарханан виъ кӀант вара: ТовлаӀ, Пува, Яшаб, Шимрон[+].

2ТовлаӀан кӀентий хӀорш бара: Ӏузи, Рапи-ЯхӀу, Яриал, Яхьмай, Ибсам, Шамуал. Уьш шайн доьзалийн баьччанаш бара. Шайн тӀаьхьенашна юкъахь ницкъболу тӀемалой хилла и нах. Даудан заманахь царна юкъахь тӀамана кийча волу ткъе ши эзар ялх бӀе стаг хилла (22600).

3Ӏузин кӀант вара Израхь-ЯхӀу. Ткъа Израхь-ЯхӀун кӀентий бара: Микаал, Ӏабди-ЯхӀу, Юал, Йоши-ЯхӀу. И пхиъ шайн доьзалийн баьчча вара. 4Оцу нехан дуккха а зударий а, бераш а хилла дела, церан тӀаьхьенашка а, доьзалшка а хьаьжжина, царах схьаваьллера тӀамана кийча волу ткъе ялхитта эзар стаг (36000).

5Ткъа Иссарханан массо а тӀаьхьенийн доьзалш дӀаязбечу тептарш тӀехь дӀаязвинера дика тӀемало волу везткъе ворхӀ эзар стаг (87000)[+].


Бен-Яманан тӀаьхье

6Бен-Яманан кхо кӀант вара: БулаӀ, Бахри, ЕдиӀаал[+].

7БулаӀан пхи кӀант вара: Эцбон, Ӏузи, Ӏузиал, Еримати, Ӏири. Уьш, шайн доьзалийн баьччанаш а болуш, дика тӀемалой бара. ТӀаьхьенийн доьзалш дӀаязбечу тептарш тӀехь царах дӀаязвина вара ткъе ши эзар ткъе вейтта тӀемало (22034).

8Бахрин кӀентий хӀорш бара: Замари, Юаш, ЭлиӀазар, ЭлъюӀинай, Ӏумари, Еримати, Аби-ЯхӀу, Ӏанатот, Ӏаламат. Уьш берриш а Бахрин кӀентий бара. 9ТӀаьхьенийн доьзалш дӀаязбечу тептарш тӀехь царах дӀаязбина бара церан доьзалийн баьччанаш а, ткъа эзар ши бӀе тӀемало а (20200).

10ЕдиӀаалан кӀант вара БилхӀан. Цуьнан кӀентий хӀорш бара: ЕӀуш, Бен-Яман, АхӀуд, КинаӀан, Зитани, Таршаш, Ахьи-Шахьар. 11ЕдиӀаалан массо а кӀентий шайн доьзалийн баьччанаш бара. Церан тӀаьхьенашна юкъахь тӀамана кийча волу вуьрхӀитта эзар ши бӀе дика тӀемало вара (17200). 12Шупайм а, Хьупим а бара Ӏирин кӀентий. Ткъа Хьушим Ахьеран кӀант вара.


Напталан тӀаьхье

13Балхьатан кӀант волчу Напталан кӀентий бара: Яхьциал, Гуни, Йицар, Шалум[+].


Маннашан тӀаьхье

14Маннашан кӀентий бара: арамхо йолчу гӀарбаш-зудчо вина волу Асриал а, иштта ГалӀадан да Макир а[+]. 15Макира Хьупиме а, Шупайме а зударий балабайтира. Цуьнан йишин цӀе МаӀха яра. ШолгӀачу кӀентан цӀе яра Цалпихьад. Цалпихьадан йоӀарий бен ца хилла[+].

16Макиран зудчо МаӀхас, кӀант а вина, цуьнан цӀе Параш тиллира. Парашан ваша Шераш вара, ткъа Парашан кӀентий бара: Улам, Рекхам. 17Уламан кӀант вара Бедан. Иштта бара Маннашан кӀентан Макиран кӀант волчу ГалӀадан кӀентий.

18Цуьнан йишас Мулката а бира кӀентий: ИшхӀуд, Абу-Ӏезар, Махьила. 19ШамидаӀан кӀентий хӀорш бара: Ахьъян, Шехем, Ликхахьи, АнӀами[+].


Эпрайман тӀаьхье

20Эпрайман тӀаьхье иштта яра: цуьнан кӀант вара Шутлахьи. Шутлахьин кӀант вара Баред. Баредан кӀант вара Тахьат. Ткъа Тахьатан кӀант вара Эли-Ӏада. Эли-Ӏадин а кӀант хилира Тахьат[+]. 21Цу Тахьатан кӀант вара Забад. Забадан кӀант вара Шутлахьи. Эпрайман кхин а ши кӀант вара: Ӏезар, ЭлиӀад. Гати-гӀалара схьабевллачу цхьаболчу бахархоша Ӏезар а, ЭлиӀад а вийна хилла, жа схьадаккха дагахь, шаьш долчу уьш баьхкича. 22Церан дас Эпрайма, шен кӀенташна воьлхуш, гӀайгӀанехь дикка хан яьккхира. Эпрайман вежарша, цунна тӀе а богӀий, тевеш хилла иза. 23ТӀаккха, Эпрайм кхин а цкъа шен зудчух кхеттачул тӀаьхьа, зудчо цунна кӀант вира. Эпрайма цунна, БериӀ аьлла, цӀе тиллира (Ӏебархойн маттахь и цӀе «бохам» бохучух тера ю), шен цӀенна бохам тӀебеана хилла дела.

24Шаират цӀе йолуш, йоӀ а яра Эпрайман. Шаирата дӀахӀоттийра Лахара а, Лакхара а Байт-Хьорон гӀаланаш а, иштта Узан-Шаира цӀе йолу гӀала а[+].

25Эпрайман кӀант вара Репахь. Решап Репахьан кӀант вара. Тилхьа вара Решапан кӀант. Тилхьин кӀант вара Тахьан. 26Тахьанан кӀант вара ЛаӀдан. ЛаӀданан кӀант вара ӀамихӀуд. Эли-ШамаӀ вара ӀамихӀудан кӀант[+]. 27ЭлишамаӀан кӀант вара Нуна. Ткъа Нунин кӀант вара ЮшаӀ[+].

28Уьш баьхна йолу церан долахь хилла меттигаш хӀорш яра: Бетал-гӀала а, цуьнца йоьзна йолу кхин ярташ а, малхбалехьа йолу НаӀран-гӀала а, малхбузехьа йолу ГӀазар-гӀала а, цуьнца йоьзна йолу ярташ а, иштта Шехем-гӀала а, цуьнца йоьзна йолу ярташ а, шеца йоьзначу ярташца йолчу Ӏайи-гӀалина тӀекхаччалц.

29Ткъа Маннашан тӀаьхьенах болчийн долахь яра хӀара гӀаланаш: Байт-Шеан, ТаӀнак, МагӀидда, Дор, цаьрца йоьзна йолу ярташ.

Цу гӀаланашкахь ехаш яра Исраилан кӀентан Юсупан тӀаьхье[+].


Ашаран тӀаьхье

30Ашаран кӀентий хӀорш бара: Имани, Ишва, Ишви, БериӀ. Церан йиша яра Серахь[+].

31БериӀан кӀентий хӀорш бара: Хьебар, Малкиал. (Малкиала дӀахӀоттийра Бирзайт-гӀала.)

32Хьебаран кӀентий хӀорш бара: Яплати, Шумар, Хьотам. Ткъа церан йиша ШуӀа яра.

33Яплатин кӀентий хӀорш бара: Пасак, БимхӀали, Ӏашвати. Уьш бара Яплатин кӀентий.

34Яплатин вешин Шумаран кӀентий хӀорш бара: РухӀаги, Хьуба, Арам.

35Яплатин вешин ХӀалиман кӀентий хӀорш бара: Цупахьи, ИмнаӀ, Шелша, Ӏамла.

36Цупахьин кӀентий хӀорш бара: Сухьа, Хьарнипар, ШуӀал, Бирай, Имари, 37Бацар, ХӀуда, Шама, Шилша, Итран, Баира.

38ИтӀаран кӀентий хӀорш бара: Епуни, Писапи, Ари. 39Ӏулин кӀентий хӀорш бара: Арахьи, Хьаниал, Рица-ЯхӀу.

40Ашаран тӀаьхьенах болу и нах шайн доьзалийн баьччанаш бара. Уьш, коьрта хьаькамаш а болуш, исбаьхьа а, доьналла долу а тӀемалой бара. Эскархойн цӀераш дӀаязъечу тептар тӀехь оцу тӀаьхьенах тӀамана кийча дӀаязвинарг вара ткъе ялх эзар стаг (26000).

#### 8


Бен-Яманан тӀаьхье

1Бен-Яманан дуьххьарлера кӀант вара БулаӀ, шолгӀаниг – Ашбели, ткъа кхозлагӀниг – Ахьарахьи. 2Цуьнан воьалгӀа кӀант вара Нухьа, пхоьалгӀаниг – Рапа[+].

3БулаӀан кӀентий хӀорш бара: Адар, Гери, АбихӀуд[*], 4АбишуӀ, НаӀаман, Ахьохь, 5Гери, Шапупан, Хьурам.

6Ахьудан тӀаьхье хӀара яра (ГибаӀ-гӀалара Манахьат-гӀала дӀабигна болчу доьзалийн баьччанаш бара уьш): 7НаӀаман, АхьъяхӀу, Гери. Гери ву уьш кхечу гӀала баха дӀабигина хилларг. Герин кӀентий бара Ӏузи а, АхьъяхӀуд а.

8Хьушим а, БаӀарат а цӀераш йолу шен зударий дӀа а бахийтина, Муаби-махкахь вехаш вара Шахьарайм. Цу хенахь цуьнан кӀентий хилира. 9Иштта цуьнан зудчо Хьудаша бира кӀентий: Ябаб, Цивъя, МешаӀ, Малкам, 10ЯӀуца, Шахи-ЯхӀу, Мирами. Уьш доьзалийн баьччанаш хилла болу Шахьарайман кӀентий бара.

11Хьушима цунна бина кӀентий хӀорш бара: Абитуб, Эли-ПаӀал.

12Эли-ПаӀалан кӀентий хӀорш бара: Ӏебар, МишиӀам, Шемад. Шемада дӀахӀоттийра Овну а, Лодди а гӀаланаш а, цаьрца йоьзна йолу ярташ а[+].

13Иштта БериӀ а, ШемаӀ а Айлон-гӀаларчу бахархойн доьзалийн баьччанаш бара. Цара Гати-гӀалара бахархой дӀалелхийнера. 14Ахьъю, Шашакх, Еримати, 15Забди-ЯхӀу, Ӏарод, Ӏедар, 16Микаал, Ишпа, Йохьа – уьш берриш а БериӀан кӀентий бара.

17Забди-ЯхӀу, Машулим, Хьузакх, Хьебар, 18Ишмарай, Изли-ЯхӀу, Ябаб – Эли-ПаӀалан кӀентий бара.

19Якъим, Зикра, Завади, 20Эли-Ӏенай, Цилтай, Элиал, 21Ӏади-ЯхӀу, Бира-ЯхӀу, Шимрати бара ШамаӀин кӀентий.

22Ишпани, Ӏебар, Элиал, 23Ӏабдани, Зикра, Хьанан, 24Хьанан-ЯхӀу, Ӏейлам, Ӏантут-ЯхӀу, 25Ипад-ЯхӀу, Пенуал бара Шашакхан кӀентий.

26Шамширай, Шахьар-ЯхӀу, Ӏатал-ЯхӀу, 27ЯӀриш-ЯхӀу, Эли-ЯхӀу, Зикра бара Ярохьаман кӀентий.

28Уьш, шайн доьзалийн баьччанаш а болуш, тукхамийн цӀераш дӀаязъеш долчу тептаршка хьаьжжина, куьйгалхой бара. Ярушалаймехь бехаш бара уьш.

29[•]Ткъа ГавӀон-гӀалахь вехаш вара ГавӀон-гӀала дӀахӀоттийна волу ЯӀиал[*]. Цуьнан зудчун цӀе МаӀха яра. 30ЯӀиалан дуьххьарлера кӀант Ӏабдани вара. Цул тӀаьхьа хилира Цура, Къуша, БаӀал, Нер[*], Надаб, 31Гадур, Ахьъю, Захир, 32Микхлут. Микхлутан кӀант вара Шема. Уьш шайн вежаршна уллохь Ярушалаймехь бехаш бара.


Шаул-паччахьан тукхам

33Къуша Неран кӀант вара. Къушин кӀант вара Шаул. ЯхӀуната а, МалкишаӀ а, Абинадаб а, ЭшбаӀал[*] а бара Шаулан кӀентий[+]. 34ЯхӀунатин кӀант вара Мариб-БаӀал[*]. Ткъа Мариб-БаӀалан кӀант вара Мика[+].

35Микин кӀентий хӀорш бара: Питун, Малик, ТаираӀ, Ахьаз. 36ЯхӀу-Ӏада Ахьазан кӀант вара. ЯхӀу-Ӏадин кӀентий бара Ӏаламат, Ӏазмават, Зимари. Зимарин кӀант вара Муца. 37Муцин кӀант вара БинӀа. Цуьнан кӀант вара Репа. Репин кӀант вара ЭлиӀаса. Ацала ЭлиӀасан кӀант вара.

38Ацалин ялх кӀант вара. Церан цӀераш хӀорш яра: Ӏазрикхам, Бохру, ИсмаьӀал, ШаӀар-ЯхӀу, Ӏабди-ЯхӀу, Хьанан. Уьш берриш а Ацалин кӀентий бара. 39Ацалин вешин Ӏешакхан кӀентий хӀорш бара: дуьххьарлера кӀант Улам, шолгӀаниг ЕӀуш, ткъа кхозлагӀниг Эли-Пулат.

40Уламан кӀентий, секхаӀодаца пхерчий а кхуьссуш, дика тӀемалой бара. Церан дуккха а кӀентий а, кӀентийн кӀентий а хилира. Уьш цхьа бӀе шовзткъе итт стаг вара.

Кхузахь дӀаязбина болу берриш а Бен-Яманан тӀаьхьенах схьабевллера.

#### 9


Йийсарера юхадирзина халкъ

1[•]Иштта массо а исраилхой шайн тукхамашца дӀаязбинера Исраилхойн паччахьийн тептар тӀе.

Ткъа яхӀудхой Бавел-махка дӀабигнера, уьш Далла тешаме ца хиларна[+]. 2[+]Йийсарера юха а бирзина, шайн гӀаланашкахь йолчу шайн долахь хиллачу меттигашкахь дуьххьара юха баха охьахевшинарш бара цхьаболу исраилхой а, динан дай а, левихой а, Делан цӀийнан кертахь гӀуллакх деш болу ялхой а[+]. 3Ярушалаймехь баха охьахевшира ЯхӀудан а, Бен-Яманан а, Эпрайман а, Маннашан а тӀаьхьенашкара цхьаболу нах.

4ЯхӀудан кӀентан Парасан тӀаьхьенах цигахь вара: Ӏутай. Иза вара ӀамихӀудан кӀант. ӀамихӀуд вара Ӏумарин кӀант. Ӏумари вара Имарин кӀант. Ткъа Имари вара Банин кӀант[+]. 5Шилунан тӀаьхьенах цигахь хӀорш бара: дуьххьарлера доьзалхо волу Ӏаси-ЯхӀу а, цуьнан кӀентий а. 6Зерахьан тӀаьхьенах вара ЯӀуал а, цуьнан вежарий а.

ЯхӀудан тӀаьхьенах верг верриг а ялх бӀе везткъе итт стаг вара (690).

7Бен-Яманан тӀаьхьенах цигахь баха охьахевшинарш хӀорш бара: Салуъ (иза вара Машулиман кӀант, ткъа Машулим вара ХӀудав-ЯхӀун кӀант, ткъа иза вара ХӀасинуан кӀант), 8Ярохьаман кӀант волу Ибна-ЯхӀу, Махрин кӀентан Ӏузин кӀант волу Эла, Ибни-ЯхӀун кӀант волчу РаӀалан кӀентан Шапат-ЯхӀун кӀант Машулим.

9Церан тукхамашкахь исс бӀе шовзткъе ялхитта стаг вара (956). Массо а и нах шайн доьзалийн баьччанаш бара.


Ярушалаймехь баьхна болу динан дай

10Ярушалаймехь динан дайх баьхнарш хӀорш бара: Яди-ЯхӀу, ЯхӀу-Яриб, Якин, 11Делан цӀенна тӀехь хьаькам волу Ӏазар-ЯхӀу (иза вара Хьалкхи-ЯхӀун кӀант, Хьалкхи-ЯхӀу вара Машулиман кӀант, Машулим вара ЦӀадукъин кӀант, ЦӀадукъа вара Маръютин кӀант, ткъа Маръюти вара Ахьтубин кӀант), 12Ӏади-ЯхӀу (иза вара Ярохьаман кӀант, Ярохьам вара Пашихьуран кӀант, Пашихьур вара Малки-ЯхӀун кӀант), МаӀсай (иза вара Ӏадиалан кӀант, Ӏадиал вара Яхьзарин кӀант, Яхьзари вара Машулиман кӀант, Машулим вара Мишламатин кӀант, ткъа Мишламати вара Амиран кӀант).

13Шайн доьзалийн баьччанаш болу динан дай цхьа эзар ворхӀ бӀе кхузткъа стаг вара (1760). Уьш говза нах бара, царна тӀедиллина дара Делан цӀийнаца доьзна долу гӀуллакхаш кхочушдар.


Ярушалаймехь баьхна болу левихой

14Левихойх цигахь бехаш хӀорш бара: ШамӀа-ЯхӀу (иза вара Хьашубин кӀант, Хьашуби вара Ӏазрикхаман кӀант, Ӏазрикхам вара Хьашби-ЯхӀун кӀант, ткъа Хьашби-ЯхӀу мерарихойн тӀаьхьенах вара), 15Бакъ-Бакъари, Хьараш, Галали, Матан-ЯхӀу (иза вара Микин кӀант, Мика вара Зикрин кӀант, Зикра вара Асайпан кӀант), 16Ӏабди-ЯхӀу (иза ШамӀа-ЯхӀун кӀант вара, ШамӀа-ЯхӀу вара Галалин кӀант, Галали вара Ядутунан кӀант), иштта Элкханан кӀентан Асин кӀант Берех-ЯхӀу а вара. Иза натӀупатхойн ярташкахь вехаш хилла.


Делан цӀийнан кевнехь хилла гӀаролхой

17Делан цӀийнан кевнехь гӀаролхой хилла болу цигахь баха охьахевшинарш хӀорш бара: Шалум а, Ӏакхуби а, ТӀулман а, Ахьиман а, церан вежарий а. (Царах коьртаниг Шалум вара.)[+] 18Кху ханналц а уьш малхбалехьа долчу Паччахьан кевнехь гӀаролхой бу. Уьш левихойн меттаметтанийн кевнашкахь гӀаролхой а бара.

19Шалума (иза вара Кхурин кӀант, Кхура вара Аби-Асин кӀант, Аби-Аса вара Кхорахьан кӀант) а, кхорахьахойх болчу цуьнан гергарчу наха а Делан цӀийнан неӀсагӀина уллохь гӀарол дора, церан дайша Везачу Элан меттаматтана чуволлучохь гӀарол деш ма-хиллара. 20ЭлиӀазаран кӀант Пайнехьас хиллера хьалха царна тӀехь хьаькам. Веза Эла а вара цуьнца[+].

21Делан цӀийнан неӀарехь гӀарол деш вара Мишлам-ЯхӀун кӀант Закри-ЯхӀу[+].

22НеӀаршна чуволлучохь гӀарол дан схьахаьржинарг верриг а ши бӀе шийтта стаг вара (212). Уьш шайн ярташкахь цӀераш дӀаязъечу тептарш тӀе дӀаязбина хилла. Уьш тешаме хилла дела, Дауда а, Делера дерг гуш волчу Шамъала а дӀахӀиттийнера уьш оцу гӀуллакхе[+]. 23Уьш а, церан тӀаьхьенаш а Везачу Элан цӀийнан кевнехь гӀарол деш бара (хьалха Везачу Элан цӀийнан метта Делан четар дара). 24Оцу цӀийнан еа а агӀор – малхбалехьа, малхбузехьа, къилбаседехьа, къилбехьа – лаьтташ гӀаролхой бара. 25Ткъа шайн ярташкахь Ӏаш болчу церан гергарчу наха, билгалъяьккхинчу хенахь царна тӀе а богӀуш, цаьрца цхьаьна ворхӀ дийнахь гӀуллакх дора[+]. 26Левихо волу и виъ хьаькам тешам болуш вара. Уьш бара Делан цӀенна уллохь йолчу чоьнашна а, хазнашна а гӀарол дан дӀахӀиттийна. 27ГӀарол дар шайна тӀедиллина дела, цара, Делан цӀенна гонах дӀа а хӀуьттуш, буьйсанаш йохура. ХӀора Ӏуьйранна неӀарш дӀаелла а езара цара[+].


Кхиболу левихой

28Левихойх цхьаберш бара динан гӀуллакх деш лелош йолчу пхьегӀашна тӀехьажа дӀахӀиттийна. И пхьегӀаш дӀалучу а, схьаоьцучу а хенахь ягаръеш хилла. 29Вукхарна тӀедиллина дара Делан цӀийнан еза хӀуманаш а, кхиболу гӀирс а, дама а, чагӀар а, зайтдаьтта а, хаза хьожа йогӀу сегӀаз а, хаза хьожа йогӀу хӀуманаш а Ӏалашъяр. 30Динан дайх цхьаболчара хаза хьожа йогӀу хӀуманаш цхьаьна эяр кхочушдора[+].

31Кхорахьахочун Шалуман дуьххьарлера доьзалхо волчу левихочун Матит-ЯхӀун кара деллера сагӀанашна хӀуманаш цӀера тӀехь яттар. 32КхахӀатхой болчу церан цхьаболчу вежаршна тӀедиллина хилла Далла леринчу хӀора шоьтан дийнахь Цунна бепиг кечдар[+].

33Левихойн доьзалийн баьччанаш болу илланчаш Делан цӀийнан кертахь йолчу чоьнаш чохь Ӏийра. Уьш кхечу гӀуллакхех мукъабаьхна бара, хӀунда аьлча цара дийнаххьий, буьйсанний шайн корматалла дӀакхехьа езара[+].

34Левихойн доьзалийн баьччанаш а болуш, тукхамийн цӀераш дӀаязъеш долчу тептаршка хьаьжжина, куьйгалхой бара уьш. Ярушалаймехь бехаш бара уьш.


Шаул-паччахьан дай а, тукхамаш а


(1 Шерашкахь 8:29-38)

35[•]Ткъа ГавӀон-гӀалахь вехаш вара и гӀала дӀахӀоттийна волу ЯӀиал. Цуьнан зудчун цӀе МаӀха яра. 36ЯӀиалан дуьххьарлера кӀант Ӏабдани вара. Цул тӀаьхьа цуьнан хилла кӀентий хӀорш бара: Цура, Къуша, БаӀал, Нер, Надаб, 37Гадур, Ахьъю, Закри-ЯхӀу, Микхлут. 38Микхлутан кӀант вара Шемами. Уьш шайн вежаршна уллохь Ярушалаймехь бехаш бара.

39Къуша Неран кӀант вара. Къушин кӀант вара Шаул. ЯхӀуната а, МалкишаӀ а, Абинадаб а, ЭшбаӀал[*] а Шаулан кӀентий бара[+]. 40ЯхӀунатин кӀант вара Мариб-БаӀал[*]. Ткъа Мариб-БаӀалан кӀант вара Мика. 41Микин кӀентий бара: Питун, Малик, ТахьраӀ, Ахьаз. 42Ахьазан кӀант вара ЯӀари. ЯӀарин кӀентий бара Ӏаламат, Ӏазмават, Зимари. Зимарин кӀант вара Муца. 43Муцин кӀант вара БинӀа. БинӀин кӀант вара Рапи-ЯхӀу. Рапи-ЯхӀун кӀант вара ЭлиӀаса. Ацала ЭлиӀасан кӀант вара.

44Ацалин ялх кӀант вара. Церан цӀераш хӀорш яра: Ӏазрикхам, Бохру, ИсмаьӀал, ШаӀар-ЯхӀу, Ӏабди-ЯхӀу, Хьанан. Уьш Ацалин кӀентий бара.

#### 10


Шаул-паччахьан дӀакхалхар


(Шамъал 31:1-13)

1[•]ПӀелаштамхой Исраилан халкъана дуьхьал тӀом беш бара. ТӀаккха и тӀом бечу хенахь исраилхой пӀелаштамхойх бевдира. Дукха исраилхой хӀаллакьхилира цу тӀамехь. Иза дара ГилбаӀ олучу лам тӀехь[+]. 2ТӀаккха пӀелаштамхой Шаул-паччахьна а, цуьнан кӀенташна а тӀаьхьабевлира. Цу тӀамехь цара вийра Шаулан кӀентех кхо кӀант: ЯхӀуната, Абинадаб, МалкишаӀ[+]. 3Шаулна гонах болу тӀом чӀагӀбелира. СекхаӀад кхоссархоша, Шаул волчу агӀор пхерчий а кхиссина, къиза чевнаш йира цунна. 4ТӀаккха шен герз лелош волчуьнга Шаула элира: «Хьайн тур баттара а даккхий, иза суна а Ӏоттий, вехьа со, оцу сунтбаза болчу пӀелаштамхошка со сийсазвоккхуьйтучул». Амма герзлелориг, ша дукха кхераваларна, ца хӀоьттира иза дан. ТӀаккха, шен тур схьа а даьккхина, цу туьрана тӀе вогӀавелира Шаул[+]. 5Ткъа герзлелориг, Шаул-паччахь велла хилар шена гича, ша а, шен туьра тӀе а вогӀавелла, велира. 6Иштта велира Шаул-паччахь. Цуьнан кӀентех кхо кӀант а, цуьнан цӀийнах мел верг а цуьнца цхьаьна велира. 7ТӀаккха, Шаул-паччахь а, цуьнан кӀентий а беллий а хиъна, иштта берриг тӀемалой дӀабовдуш а гина, тогӀи чохь болу исраилхой, шайн ярташ а йитина, дӀасабевдира. Ткъа пӀелаштамхой, церан ярташка а баьхкина, баха охьахевшира.

8ШолгӀачу дийнахь пӀелаштамхой беллачарна тӀера мехала йолу хӀуманаш схьаяха бахара. ГилбаӀ-лам тӀе баьхкинчу царна Шаул-паччахьан а, цуьнан кӀентийн а декъий карийра Ӏохкуш. 9ПӀелаштамхоша Шаулан докъана тӀера ерриг а хӀума схьаяьккхира. ТӀаккха докъана тӀера корта а баьккхина, цуьнан герз схьа а эцна, шайн мохк мел бу шайн цӀушна а, халкъана а хьалха шаьш динчух лаьцна дӀасадаржадайтира цара[+]. 10Цул тӀаьхьа пӀелаштамхоша Шаулан герз шайн цӀуш лаьттачу цӀенна чу диллира, ткъа цуьнан корта шайн дела ву бохучу ДагӀонан цӀийнан чохь ирхъоьллира[+].

11ГалӀад-махкара Явеш олучу гӀалара массо адамна хезира пӀелаштамхоша Шаулна динчух лаьцна[+]. 12ТӀаккха цигахь бехаш болчу майрачу наха Шаулан а, цуьнан кӀентийн а декъий, дӀа а эцна, ГалӀадера Явеш-гӀала деара. Цигахь оцу майрачу наха, и декъий ножан дитта кӀел дӀа а доьхкина, ворхӀ дийнахь марханаш кхебира[+].

13[+]Иштта, Везачу Эло бохург а ца деш, Цунна муьтӀахь ца хиларна, хӀаллакьхиллера Шаул-паччахь. Везачу Эло аьлларг а ца деш, жинашца тайна йолчу зудчух дагавала ваханера Шаул[+]. 14Шаула Веза Эла ца лоьхура дагавала. Цундела и бахьана долуш Шаул валийтира Везачу Эло. Ткъа цуьнан пачхьалкхана тӀехь деш долу олалла Юшайн кӀентан Даудан кара дӀаделира Цо.

#### 11


Дауд паччахь хилла дӀахӀоттар


(Дауд 5:1-10)

1[•]ТӀаккха берриг а исраилхой, гул а белла, Дауд волчу Хьеврон-гӀала баьхкира. Цара элира Дауде: «Тхо хьан дегӀ а, цӀий а ду. 2ДӀаяханчу хенахь, Шаул паччахь волуш дуьйна а, тӀамехь исраилхой кӀелхьарбохура ахьа. Хьан Везачу Дала элира хьоьга: „Дауд, хьо хир ву Сан Исраилан халкъан Ӏу. Хьо хир ву Сан Исраилан халкъан баьчча“»[+].

3ТӀаккха Исраил-махкара берриг а къаной Дауд волчу Хьевроне баьхкира. Ткъа Дауда Хьевронехь къаношца барт бира Везачу Элана хьалха. Къаноша Дауд Исраил-мехкан паччахь хилар дӀакхайкхийра, Шамъал-пайхамарехула Дала ма-аллара[+].


Дауда Ярушалайм дӀалоцу

4[+]Шеца берриг исраилхой а буьгуш, Дауд Ярушалайме вахара. Оцу заманахь Ярушалаймах Явсай-гӀала олура. Ткъа цигахь Ӏаш болчу нахах явсайхой олура[+]. 5ТӀаккха явсайхоша Дауде элира: «Тхан гӀали чу вогӀур вац хьо».

Амма Дауда дӀалецира церан Цийон-гӀалин гӀап. Оцу меттигах цул тӀаьхьа Даудан гӀала элира. 6Дауда аьллера: «Уггар хьалха тӀе а летта, явсайхой хӀаллакбиннарг тӀемалойн баьчча а, коьрта хьаькам а хир ву».

ТӀаккха Царуятан кӀант Йоаб массарал а хьалха явсайхошна тӀелетира. Иштта цунах хилира берриг а тӀемалойн коьрта хьаькам[+].

7Дауд цу чӀагӀйинчу гӀали чохь ваха охьахиира, цундела цу гӀаланах «Даудан гӀала» элира. 8Цу гӀалина гонах гобаьккхина гӀишлош дӀахӀиттийра Дауда. Уьш дӀахӀиттийнера Милло олучу гу тӀера дуьйна, гӀалина гонах долчу пенашна тӀе кхаччалц. Ткъа гӀалара важа йолу гӀишлош Йоаба тӀейинера[+]. 9Даудан ницкъ кхин а хьалаболуш лаьттара, массо а ницкъийн Веза Эла цуьнца хиларна[+].


Даудан уггар майра тӀемалой


(Дауд 23:8-39)

10[•]Иштта Даудан тӀемалошна юкъахь а бара къаьсттина майра нах. Ерриг а Даудан пачхьалкхехь болчу исраилхошца, дика накъосталла а деш, Везачу Эло ма-аллара, цуьнан Исраил-махка тӀехь долу паччахьалла чӀагӀдеш бара уьш. 11ТӀамехь тӀемалошна юкъахь шайн майраллица къаьстинчеран цӀераш иштта яра:

Ткъе иттанна юкъара коьртаниг вара Хьахманин кӀант ЯшбаӀам. ЯшбаӀама цхьана тӀеман къовсамехь кхо бӀе стаг вийнера шен гоьмукъца.

12Цул тӀаьхьа вара ахьохьахо волчу Додин кӀант ЭлиӀазар, иза майрачу кхаанна юкъахь а майраниг вара. 13ЭлиӀазар вара цкъа Даудаца пӀелаштамхой тӀом бан тӀегулбеллачу Пасдамим олучу меттигехь. Цу арахь бийна мукх бара. Цигара исраилхой, пӀелаштамхойх кхера а белла, дӀабевддера. 14ЭлиӀазара, шен тӀемалошца дӀа а хӀоьттина, и аре ларъеш, тӀом бира. Цара толам баьккхира пӀелаштамхошна тӀехь. Везачу Эло иштта доккха-деза кӀелхьардовлар делира исраилхошна.

15Оцу ткъе итт баьччанна юкъара кхин кхо турпалхо, Дауд волчу тарх тӀе а ваьлла, Ӏадулам олучу хьехана чу велира. Ткъа пӀелаштамхой репахойн тогӀи олучу меттигехь бара[+]. 16Цу хенахь Дауд шен чӀагӀонан меттигехь вара, ткъа пӀелаштамхошна ха деш болу тӀемалой Байтлахам-гӀалахь бара. 17Дауд чӀогӀа хьогах вара. ТӀаккха цо элира: «Байтлахам-гӀалин кевнера гӀу чуьра хи цхьаммо малор делахьара суна!» 18ТӀаккха майра кхо тӀемало, пӀелаштамхойн меттаматтехула чекх а ваьлла, Байтлахаман цу кевнехь йолчу гӀу чуьра хи а эцна, иза Даудана а дахьаш, схьавеара. Амма Даудана и хи мала ца лиира. Цо и хи, сагӀина санна, Везачу Элана хьалха лаьтта охьадоьттира[+]. 19ТӀаккха Дауд-паччахьо элира: «Веза Эла, иза дарх ларвелахь со! Шайн синош ца кхоийначу кху къонахийн цӀий мер дара ткъа аса?» ХӀунда аьлча, шайн дахарна кхерам боллушехь, деанера цара и хи. Цундела ца лиира Дауд-паччахьна и хи мала. Иштта хӀума динера оцу майрачу кхаа тӀемалочо.

20Йоабан ваша Абушай вара оцу кхаа тӀемалочунна юкъахь коьртаниг. Абушайс шен гоьмукъца кхо бӀе мостагӀа вийнера. Оцу кхаа турпалхочунна юкъахь иза лараме верг вара[+]. 21Оцу кхаанна юкъахь гӀараваьлла вара Абушай. Иза церан баьчча а хилира, амма вукху уггар майрачу кхаа тӀемалочуьнга ца кхочура Абушай.

22ЯхӀу-ЯдаӀан кӀант БенъяхӀу шен майраллица а, ша дечу гӀуллакхашца а чӀогӀа гӀараваьлла стаг вара. Иза ша Къабциал-юьртара вара. Оцу БенъяхӀус Муаби-махкара гӀараваьлла волу ши баьчча[*] вийнера. Цкъа, ло диллинчу хенахь, цо, саьнгар чу а ваьлла, цу чохь лом дийнера[+]. 23Пхи дол хиллал лекха а волуш, онда дегӀ а долуш волу мисархо а вийра БенъяхӀус кхин а. КӀади деш йолчу чорхан гӀуркх санна, чӀогӀа беза а, беха а болуш гоьмукъ бара оцу мисархочун карахь. Ткъа БенъяхӀус, карахь гӀаж а йолуш, мисархочунна тӀе а вахана, катоьхна цуьнгара и гоьмукъ схьа а баьккхина, оцу мисархочун шен гоьмукъца вийра иза[+]. 24Иштта гӀуллакхаш динера ЯхӀу-ЯдаӀан кӀанта БенъяхӀус. И важа кхо турпалхо санна, гӀараваьлла вара БенъяхӀу а. 25Иза а оцу майрачу ткъе итт тӀемалочунна юкъахь гӀараваьлла вара, амма кхаа турпалхочунна юкъа ца вогӀура БенъяхӀу. Дауда шен ха деш болчарна юкъахь коьртаниг вина дӀахӀоттийнера БенъяхӀу.

26Ткъа коьрта волу ткъе итт тӀемало хӀара вара:

Йоабан ваша ӀасахӀал,
Байтлахам-гӀалара Додин кӀант Элхьанан,[+]
27ХӀарар-гӀалара Шамати,
пеланхо волу Хьелац,
28такхоӀхо волчу Ӏакхешан кӀант Ӏира,
Ӏанатотхо Абу-Ӏезар,
29хьушатхо волу Субахи,
ахьохьахо Ӏилай,
30натӀупатхо Махьран,
натӀупатхо волу БаӀнин кӀант Хьалид,
31Ребин кӀант Ита, бен-яманхойн ГебаӀ-гӀалара волу,
пӀарӀатунхо волу БенъяхӀу,
32ГаӀаш-тогӀенашкара Хьурай,
Ӏарбатера Абуал,
33бахьрумхо Ӏазмават,
шаӀалбанхо Элияхьба,
34гизанхо волчу ХӀашеман кӀентий,
ШагӀин кӀант ЯхӀуната, хӀарархо волу,
35хӀарархо волчу Сакаран кӀант Ахьиам,
Урин кӀант ЭлипӀал,
36Махерат-гӀалара Хьепар,
пеланхо АхьъяхӀу,
37кармалхо волу Хьецари,
Эзбайн кӀант НаӀрай,
38Натин ваша Юал,
ХӀагиран кӀант Мибхьар,
39Ӏамминхо Цалакх,
баировтхо Нахьрай, Царуятан кӀентан Йоабан герз лелош верг,
40итархо волу Ӏира,
итархо ГӀараб,
41хьетахо УръяхӀу,
Ахьлайн кӀант Забад,[+]
42ша раабанхо волу а, раабанхой болчу тӀемалойн
коьртехь волу а Шизин кӀант Ӏадна.
Цуьнан а вара кхин ткъе итт тӀемало.
43Кхин а МаӀхин кӀант Хьанан,
матнахо волу Яшпати,
44Ӏаштаратхо волу Ӏуззи,
ӀаруӀерхо волчу Хьотаман кӀентий: ШамаӀ, ЯӀиал,
45Шимрин кӀант ЕдиӀаал,
тайцахо волу цуьнан ваша Йохьа,
46Махьвим-гӀалара Элиал,
ЭлнаӀаман кӀентий Ярибай, Юшав-ЯхӀу,
иштта муабахо волу Итма,
47мецабайхой болу Элиал, Ӏабади, ЯӀсаал.

#### 12


Даудехьа бевллачех дуьххьарлернаш

1Дауд Къушин кӀантах Шаулах къайлаваьлла лелачу хенахь, Даудаца цхьаьнакхетта ЦакхелагӀ-гӀала баьхкинарш хӀорш бу (тӀамехь Даудана гӀо деш болчу турпалхошна юкъахь бара уьш,[+] 2Бен-Яманан тӀаьхьенах а болуш, карахь секхаӀедаш а долуш, аьтту я аьрру куьйга ширдолаг лелош я пхерчий кхуьссуш болу Шаулан гергарнаш бара уьш):[+]

3царах коьртаниг волу АхьиӀазар а, иштта ЮӀаш а (уьш бара гебаӀхо волчу ШемаӀин кӀентий);
Ӏазмаватан кӀентий Язиал, Пелат;
Барха а, Ӏанатотхо ЯхӀу а;
4ткъе итт тӀемалочунна тӀехь хьаькам а волуш, царна юкъахь доьналла хиларца къаьстина хилла волу гавӀонхо ИшмаӀ-ЯхӀу;
Ярми-ЯхӀу, Яхьазиал, Йохьан, гадирахо волу Юзабди,
5Эли-Ӏузай, Еримати, БаӀал-ЯхӀу, Шамар-ЯхӀу, хьарупхо волу Шапат-ЯхӀу;
6кхорахьахой болу Элкхан, Йиши-ЯхӀу, Ӏазариал, ЮӀзар, ЯшбаӀам;
7гадурхочун Ярохьаман кӀентий болу ЮӀела, Забди-ЯхӀу.


Гадин тайпанах болу Даудехьа бевлларш

8Гадахойх цхьаберш Даудехьа бевлира, яьссачу аренгахь йолчу цуьнан чӀагӀоне а баьхкина. Уьш бара майра турпалхой, тӀом бан кийча болу тӀемалой, карахь турсашший, гоьмукъашший а долуш. Церан, лоьмийн санна, яххьаш яра. Уьш, ламанан лунаш санна, чехка а бара[+]. 9Царах коьртаниг – Эзар, шолгӀаниг – Ӏабди-ЯхӀу, кхозлагӀниг – Элиаб, 10воьалгӀаниг – Мишмана, пхоьалгӀаниг – Ярми-ЯхӀу, 11йолхалгӀаниг – Атай, ворхӀалгӀаниг – Элиал, 12борхӀалгӀаниг – Йохьанан, уьссалгӀаниг Эли-Забда, 13уьтталгӀаниг – Ярми-ЯхӀу, цхьайтталгӀаниг – Махбанай вара.

14Гадахойх болу уьш тӀеман хьаькамаш бара: лахарниг – бӀе тӀемалочунна тӀехь, ткъа лакхарниг – эзарна тӀехь. 15Уьш бара Йордан-хи дистина догӀуш хиллачу дуьххьарлерчу баттахь, хих чекх а бевлла, цу тогӀи чохь бехаш хилла болу, массо а нах малхбалехьа а, малхбузехьа а дӀалелхийнарш[+].


Бен-Яманан а, ЯхӀудан а тайпанашкара болу Даудехьа бевлла нах

16Иштта, Даудан чӀагӀонна тӀе баьхкира Бен-Яманан а, ЯхӀудан а тӀаьхьенах болу нах. 17Дауда, царна дуьхьал ара а ваьлла, элира: «Нагахь санна шу, суна гӀо дан а лууш, со волчу машарца даьхкинехь, хуьлийла сан шуьца деган цхьаалла. Амма, нагахь санна, суна ямартло а йина, сан мостагӀийн кара со дӀавала шу даьхкинехь, сан куьйгаш къинойх цӀена делахь а, вайн дайн Дала, шуна дагадеанарг а гина, дан дезарг Ша дойла шуна».

18Ткъе итт тӀемалочунна тӀехь хьаькам волчу Ӏамсайна тӀе Делан Са доьссира. ТӀаккха цо элира:

«Тхо хьоьгахьа девлла, Дауд,
хьоьца ду тхо, Юшайн кӀант!
Боккха машар хуьлда хьуна,
машар хуьлда хьан гӀоьнчашна а,
хӀунда аьлча хьан Дела хьоьгахьа ву».

Дауда уьш, тӀе а эцна, эскаран коьрте дӀахӀиттийра.


Маннашан тайпанах болу Даудехьа бевлла нах

19Маннашан тайпанах болу цхьаболу нах Даудехьа бевлира, Дауд пӀелаштамхошца цхьаьна Шаулна дуьхьал тӀом бан воьдучу хенахь. (Амма Дауда пӀелаштамхошна гӀо ца дина, хӀунда аьлча пӀелаштамхойн куьйгалхоша, вовшашна юкъахь барт а бина, дӀавахийтина хилла иза, ишттачу дешнашца: «Вайн нах а байина, иза шен паччахь волчу Шаулехьа вер ву».)[+] 20Дауд ЦакхелагӀе юхавоьрзучу хенахь цуьнгахьа бевлла маннашхой хӀорш бара: Аднахь, Юзабди, ЕдиӀаал, Микаал, Юзабди, ЭлихӀу, Цилтай. Уьш маннашхойн эзарна тӀехь болу хьаькамаш бара. 21Цара талорхойн тобанашна дуьхьал латта гӀо дора Даудана, хӀунда аьлча уьш берриш а доьналла долу хьаькамаш бара эскарехь. 22ХӀора дийнахь Даудана гӀо дан нах тӀеэхарна, Делан эскаре кхоччуш, чӀогӀа алсамделира цуьнан эскар.


Даудан эскар

23Везачу Эло аьлла ма-хиллара, Шаулан пачхьалкх Даудан кара дӀаялархьама Дауд волчу Хьевроне баьхкинчу тӀемалойн тобанийн барамаш иштта бу:[+]

24ЯхӀудан тӀаьхьенах, карахь турс а, гоьмукъ а болуш волу, тӀамана кийча волу ялх эзар бархӀ бӀе стаг (6800);

25ШимӀин тӀаьхьенах доьналла долуш волу ворхӀ эзар цхьа бӀе тӀемало (7100);

26Левихойн тӀаьхьенах – виъ эзар ялх бӀе стаг (4600);

27АхӀаронан тукхаман баьчча волу ЯхӀу-ЯдаӀа а, цуьнца волу кхо эзар ворхӀ бӀе стаг а (3700);
28Майра къонах волу тӀемало ЦӀадукъа а, цуьнан доьзалера волу ткъе ши хьаькам а;[+]

29Бен-Яманан тӀаьхьенах волу а, Шаулан гергарчу нахах волу а кхо эзар (3000) стаг (царах дукхахберш хӀетталц Шаулан цӀенна тешаме биснера);

30Эпрайман тӀаьхьенах волу, шайн тукхамашкахь цӀе яххана волу, доьналла долуш волу ткъа эзар бархӀ бӀе стаг (20800);

31Маннашан ахтайпанах берхӀитта эзар (18000) стаг (уьш хӀорра а леррина схьакъастийнера, Даудаца дӀа а бахана, иза паччахь дӀахӀоттавайтархьама);

32Иссарханан тӀаьхьенах волу ши бӀе баьчча а, царна муьтӀахь болу массо а гергара нах а (уьш заманах кхеташ а, Исраилан халкъо дан дезарг хууш а нах бара);

33Забулан тайпанах схьакъастийна волу, массо а тайпана герз карахь а лелош, тӀамана кийча волу а, Даудана гӀо дарна тӀехь цхьа барт болу а шовзткъе итт эзар стаг (50000);

34Напталан тайпанах волу эзар хьаькам а, цаьрца цхьаьна карахь турсаш а, гоьмукъаш а долу ткъе вуьрхӀитта эзар тӀемало а (37000);

35Данан тайпанах тӀамана кийча волу ткъе бархӀ эзар ялх бӀе стаг (28600);

36Ашаран тӀаьхьенах тӀамана кийча волу шовзткъа эзар тӀемало (40000);

37Йордан-хина дехьа агӀор долчу раабанхойн а, гадахойн а тайпанех а, Маннашан ахтайпанах а волу массо а тайпана герз карахь долу цхьа бӀе ткъа эзар стаг (120000).

38ТӀамана кечвина волу массо а тӀемало доггах веара Хьеврон-гӀала, Дауд дерриг а Исраилан халкъана тӀехь паччахь дӀахӀотторхьама. Кхиболу массо а исраилхой а цхьа барт болуш бара Дауд паччахь дӀахӀотторна тӀехь. 39Дауд волчохь юуш-молуш кхо де даьккхинера цара, хӀунда аьлча церан гергарчу наха массо а тайпана юург-мерг кечйинера царна. 40Церан уллора болчу а, ур-атталла генахь болчу иссарханхойн а, забулхойн а, напталхойн а тайпанех болчу наха а варраш тӀехь, эмкалш тӀехь, бӀарзанаш тӀехь, стерчаш тӀехь иштта кхача беара: дама, инжираш, кишмаш, чагӀар, зайтдаьтта, дуккха а жа, даьхни, хӀунда аьлча Исраилан халкъана хазахетар хиллера.

#### 13


Бертан тӀорказ Кхиръят-ЯӀаримера дӀадахьар


(Дауд 6:1-11)

1[•]Массо а баьччанех – эзарна тӀехь болчу хьаькамех а, бӀенна тӀехь болчу хьаькамех а – дагавелира Дауд. 2Исраилхойн массо а гуламе Дауда элира: «Нагахь шуна иза дика а хетахь, нагахь иза вайн Везачу Делан лаамехь а делахь, Исраилан махкарчу массо а меттера кхиболчу вайн гергарчарна а, шайн дежийлашна уллохь йолчу гӀаланашкахь болчу динан дайшна а, левихошна а тӀе нах бохуьйтур бу вай, халкъ схьагулде аьлла. 3Вай вешан Делан тӀорказ схьадахьар ду, хӀунда аьлча Шаулан заманчохь вай цуьнгахула Делах дага ца довлура». 4Массо а гуламо элира: «Хуьлийла иза иштта!» ХӀунда аьлча массо а халкъана и гӀуллакх нийса хийтира.

5[+]Иштта Дауда схьагулбира массо а исраилхой, Мисар-махкана уллохь долчу Шихьор-хина тӀера къилбаседехьа йолчу Хьамат-Ӏинна тӀе кхаччалц, Кхиръят-ЯӀаримера Делан тӀорказ схьадархьама. 6[+]Дауд а, цуьнца долу дерриг а Исраилан халкъ а ЯхӀуд-махкарчу БаӀала-гӀала (и ю Кхиръят-ЯӀарим-гӀала) дахара, Делан тӀорказ цигара схьадан. (Цу тӀорказца йоьзна ю Везачу Элан цӀе. ТӀорказан негӀар тӀехь дина дӀахӀоттийна дашо ши каруб-малик ду. Царна тӀехула ю Везачу Элан меттиг.)[+] 7Иштта Делан тӀорказ, керлачу ворданна тӀе а диллина, Абинадабан цӀера дӀадаьхьира. Ӏузий, Ахьъюй и ворда лелош вара. 8Ткъа Дауда а, массо а исраилхоша а Далла хьалха, шайн ницкъ мел бу эшарш а лоькхуш, тайп-тайпанчу дечиг-пондаршца а, жиргӀанашца а, негӀарш вовшахдеттарца а, турбанашца а мукъам балабора.

9Уьш Кидунан хьаьтта дӀакхаьчча, Ӏузас, куьг дӀа а кховдийна, Делан тӀорказ схьалецира, стерчаша иза агӀордаьккхина дела[+]. 10Амма Веза Эла чӀогӀа оьгӀазвахара Ӏузина. Везачу Эло Ӏуза вийра, цо, куьг дӀа а кховдийна, Делан тӀорказ схьалацарна. Иза циггахь Далла хьалха велира. 11ТӀаккха Дауд чӀогӀа оьгӀазвахара, Везачу Эло Ӏузина тохар бахьана долуш. И меттиг хӀинца а «Парас Ӏуза» олуш ю (иза «Ӏузина тохар» бохург ду).

12Цу дийнахь Дауд кхеравелира Делах. Дауда элира: «Со волчу муха дӀахьур ду аса Делан тӀорказ?» 13Иштта, и тӀорказ ша волчу, Даудан гӀала, дӀа ца даьхьира Дауда. Цо иза гатихо волчу Ӏабади-Эдоман цӀа дӀадаьхьира. 14[+]Кхаа баттахь лаьттира Делан тӀорказ Ӏабади-Эдоман цӀахь. Ӏабади-Эдоман цӀа а, цуьнан мел йолу хӀума а Везачу Эло декъалйира[+].

#### 14


Дауда Ярушалаймехь дина гӀуллакхаш


(Дауд 5:11-16)

1[•]Цора-гӀалин паччахьо Хьирама геланчаш хьажийна хилла Даудана тӀе, цаьрца баганан дечиг а дохьуьйтуш, тӀулг буттурш а, дечиган пхьераш а бохуьйтуш, цаьрга Даудана паччахьан цӀа дайтархьама[+]. 2ТӀаккха кхийтира Дауд, Везачу Эло ша исраилхойн паччахьан даржехь чӀагӀвинийла а, Цо хаьржина долчу Исраилан халкъан дуьхьа шен паччахьалла чӀогӀа айинийла а.

3Ярушалаймехь волуш, Дауда шена кхин а зударий балийра. Кхин а кӀентий а, йоӀарий а хилира цуьнан. 4Даудана Ярушалаймехь динчу берийн цӀераш иштта яра: ШамуӀ, Шубаб, Ната, Сулим,[+] 5Ибхьар, Эли-ШуӀа, Эли-Палати 6НугӀахӀи, Непаг, ЯпияӀ, 7Эли-ШамаӀ, БаӀал-ЯдаӀ[*], Эли-Пулат.


ПӀелаштамхошна тӀехь толам баккхар


(Дауд 5:17-25)

8[•]ПӀелаштамхошна Дауд дерриг а Исраилан халкъана тӀехь паччахь хила къобалвинийла дӀахиъча, уьш берриш а иза лаха арабевлира. Ткъа Дауд, шена и хезча, царна дуьхьалвала аравелира. 9Ткъа пӀелаштамхой, схьа а баьхкина, Репайм олучу тогӀи чохь нахана тӀелетира[+]. 10ТӀаккха Дауда Деле хаьттира: «Со пӀелаштамхошна дуьхьал вала мегий? Ахьа уьш сан кара схьалур буй те?» – аьлла.

Везачу Эло жоп делира: «Мега. Аса уьш хьан кара дӀалур бу», – аьлла.

11Уьш БаӀал-Паруциме бахара, цигахь Дауда пӀелаштамхой эшийра. Дауда элира: «Дистина тӀедогӀучу хино санна, Везачу Эло дӀабехира сан мостагӀий сан куьйгахула». Цундела цу меттигна, БаӀал-Паруцим аьлла, цӀе тиллира (иза «хи тӀедаларан олахо» бохург ду)[+]. 12ПӀелаштамхоша цигахь шайн деланаш битира, ткъа Дауда, омра а дина, уьш цӀергахь багабайтира.

13Юха а пӀелаштамхой, баьхкина, тогӀи чохь болчу нахана тӀелетира. 14Дауда кхин цкъа а Везачу Эле хаттар дира, ткъа Дала цунна жоп делира: «Нийсса царна дуьхьал ара ма вала. ТӀехьахула тӀе а гӀой, комарийн дитташ долчу агӀор царна тӀелата. 15Хьайна, комарийн диттийн баххьашкахула цхьаъ дӀавоьдуш санна, гӀовгӀа хазахь, тӀом бан аравала. Цунах хьуна хуур ду, Дела, хьуна хьалха а ваьлла, пӀелаштамхойн эскар хӀаллакдан воьдийла»[+]. 16Дауда Везачу Эло шена тӀедиллинарг кхочушдира. Цара пӀелаштамхойн эскар ГавӀон-гӀалара дуьйна ГӀазар-гӀалина тӀекхаччалц хӀаллакдира. 17Иштта, массо а мехкашкахула цӀе яхара Даудан. Массо а халкъаш цунах кхоьруш дӀахӀиттийна хилла Везачу Эло[+].

#### 15


Бертан тӀорказ схьаэцарна бина кечам

1«Даудан гӀалахь» шена цӀенош дайтира Дауда. ТӀаккха цо, Делан тӀорказ дӀахӀотто меттиг кеч а йина, цунна лерина четар дӀахӀоттийра. 2[+]Цул тӀаьхьа Дауда элира: «Левихой боцучу кхечара цхьаммо а лелор дац Делан тӀорказ, хӀунда аьлча Везачу Эло уьш хаьржина Шен тӀорказ лело а, цаьрга абаденналц Шена гӀуллакх дайта а». 3Везачу Элан тӀорказ ша кечйинчу метте дӀадахьийтархьама, берриг а исраилхой Ярушалайме схьагулбира Дауда. 4АхӀаронан тӀаьхье а, левихой а шена тӀекхайкхира цо. Уьш хӀорш бара:[+] 5кхахӀатхойн тӀаьхьенан баьчча волу Уриал а, цуьнца царах волу цхьа бӀе ткъа стаг а (120); 6мерарихойн тӀаьхьенан баьчча хилла волу Ӏаси-ЯхӀу а, цуьнца царах волу ши бӀе ткъа стаг а (220); 7гӀиршанхойн тӀаьхьенах баьчча хилла волу Юал а, цуьнца царах волу цхьа бӀе ткъе итт стаг а (130); 8эли-цапанхойн тӀаьхьенан баьчча хилла волу ШамӀа-ЯхӀу а, цуьнца царах волу ши бӀе стаг а (200); 9хьевронхойн тӀаьхьенан баьчча хилла волу Элиал а, цуьнца царах везткъа стаг а (80); 10Ӏузиалхойн тӀаьхьенан баьчча хилла волу Ӏамминадаб а, цуьнца царах цхьа бӀе шийтта стаг а (112).

11Иштта Дауда шена тӀе кхайкхира динан дай ЦӀадукъа а, Абу-ЯтӀари а, ткъа левихойх – Уриал, Ӏаси-ЯхӀу, Юал, ШамӀа-ЯхӀу, Элиал, Ӏамминадаб[+]. 12Дауда цаьрга элира: «Шу левихойн доьзалийн баьччанаш ду. Шу шаьш а, шун вежарий а Далла хьалха цӀан а ло, аша Исраилан халкъан Везачу Делан тӀорказ схьа а да. Аса дӀахӀотто кечйинчу метте дӀахӀоттаде иза. 13Левихой долчу аша дуьххьара Делан тӀорказ шаьш ца лелийна дела, вайн Веза Дела чӀогӀа оьгӀазвахара. И гӀуллакх муха дан деза аьлла, вай дага ма ца девллера Цунах»[+].

14ТӀаккха Исраилан халкъан Везачу Делан тӀорказ схьадархьама, динан дай а, левихой а Далла хьалха цӀанбелира. 15[+]Везачу Эло Мусагахула тӀе-ма-диллара, левихоша Делан тӀорказ шайн белшашна тӀедехкинчу хьокхашца дӀадаьхьира[+].

16Дауда левихойн баьччанашка омра дира, левихойн тайпанах илланчаш дӀахӀиттабе аьлла, мукъам балочу гӀирсашца – мерз-пондаршца а, дечиг-пондаршца а, вовшахдеттачу негӀаршца а – иштта айдинчу озаца а цаьрга иллеш алийтархьама[+]. 17Левихоша дӀахӀоттийра Юалан кӀант ХӀайман а, цуьнан гергарчарах волчу Берех-ЯхӀун кӀант Асайп а. Ткъа мерарихойн тукхамах – Кхуша-ЯхӀун кӀант волу Этан дӀахӀоттийра[+]. 18Иштта церан кхиболу гергарнаш а дӀахӀиттийра: Закри-ЯхӀу, Бени, ЯӀзиал, Шамирамути, Яхьиал, Ӏуни, Элиаб, БенъяхӀу, МаӀсей-ЯхӀу, Маттит-ЯхӀу, Эли-ПалехӀу, Макхни-ЯхӀу, Ӏабади-Эдом, ЯӀиал. Уьш кевнехь гӀаролхой бара. 19ХӀаймана а, Асайпа а, Этана а цӀестан негӀаршца чӀоггӀа мукъам бало дезара[+]. 20Ткъа Закри-ЯхӀус, Ӏазиала, Шамирамутис, Яхьиала, Ӏунис, Элиаба, МаӀсей-ЯхӀус, БенъяхӀус лекхачу озаца мерз-пондарш лакха дезара. 21Иштта, лохачу озаца а локхуш, дечиг-пондаршца мукъам бало безара Маттит-ЯхӀус, Эли-ПалехӀус, Макхни-ЯхӀус, Ӏабади-Эдома, ЯӀиала, Азаз-ЯхӀус.

22ТӀаккха левихойн баьчча волу Ханан-ЯхӀу, цуьнан корматалла йолу дела, илланчашна тӀехь куьйгалхо дӀахӀоттийра. 23Берех-ЯхӀу а, Элкхан а бара бертан тӀорказ дӀахӀоттийначу цӀа чохь неӀарехь гӀарол деш. 24Динан дайша Шабан-ЯхӀус, Яшпатис, Натунаила, Ӏамсайс, Закри-ЯхӀус, БенъяхӀус, ЭлиӀазара Делан тӀорказна хьалха турбанаш локхура. Ткъа Ӏабади-Эдом а, Яхьи-ЯхӀу а тӀорказ долчохь гӀарол деш вара[+].


Бертан тӀорказ Ярушалайме дӀадахьар


(Дауд 6:12-22)

25[•]Иштта, Дауд а, исраилхойн къаной а, тӀеман коьрта хьаькамаш а баккхийберца бахара Ӏабади-Эдоман цӀа чуьра Везачу Элаца бинчу бертан тӀорказ дӀадахьа. 26Везачу Элаца бинчу бертан тӀорказ дӀахьош болчу левихошна Дала гӀо дарна, ворхӀ сту а, ворхӀ ка а сагӀина бейтира[+]. 27Даудана тӀехь а, иштта тӀорказ дӀахьош болчу массо а левихошна а, илланчашна а, илланчийн куьйгалхочунна Ханан-ЯхӀуна а тӀехь дуткъачу кӀадих йина бедарш яра. Ткъа Дауда тӀекхоьллина кхин ве̄танан ийпад а яра. 28Мерзпондаршца а, дечиг-пондаршца а мукъамаш а далош, маӀаш а, турбанаш а, цӀестан пондарш а лоькхуш, баккхийберца маьхьарий а детташ, Исраилан дерриг а халкъо Везачу Элаца бинчу бертан тӀорказ гӀали чу доккхура.

29Везачу Элаца бинчу бертан тӀорказ Даудан гӀали чу доккхучу хенахь, Шаулан йоӀ Михула корах арахьоьжуш яра. Ирх а лелхаш, воккхаверца хелхавуьйлуш волу Дауд-паччахь шена гича, шен даг чохь иза цунах ца ешира[+].

#### 16

1Делан тӀорказ, схьа а деана, Дауда цунна кечдинчу четар чохь охьадиллира. ТӀаккха Далла хьалха дийнаташ дагоран а, бертан а сагӀанаш дехира цара[+]. 2Ша дийнаташ дагоран а, бертан а сагӀанаш даьхна ваьллачул тӀаьхьа, Дауда Везачу Элан цӀарах халкъ декъалдира. 3Массо а исраилхочунна, божаршна санна, зударшна а, цо цхьацца бепиг а, Ӏаьвдинчу хурманийн цхьацца курс а, Ӏаьвдинчу кишмашийн цхьацца курс а кховдийра.

4ТӀаккха цхьаболу левихой Везачу Элан тӀорказна хьалха гӀуллакх дан дӀахӀиттийра цо, цаьрга Исраилан халкъан Везачу Далла доӀанаш дайтархьама а, баркалла алийтархьама а, хастам байтархьама а[+]. 5Царах коьртаниг Асайп вара, шолгӀаниг вара Закри-ЯхӀу, цул тӀаьхьа бара ЯӀиал, Шамирамути, Яхьиал, Маттит-ЯхӀу, Элиаб, БенъяхӀу, Ӏабади-Эдом, ЯӀиал. Уьш мерз-пондарш а, дечиг-пондарш а карахь долуш дӀахӀиттийра. Асайп дӀахӀоттийнера цӀастанан жима негӀарш вовшехдетта[+]. 6Динан дай болу БенъяхӀу а, Яхьазиал а дӀахӀиттийнера Делаца бинчу бертан тӀорказна хьалха, цаьрга массо а хенахь турба лакхийтархьама. 7[•]Цу дийнахь Дауда дуьххьара делира Асайпан а, цуьнан гергарчеран а кара Везачу Элана баркаллин дешнаш алар.


Даудан баркаллин назма


(Забур 104:1-15; 95:1-13; 105:1, 47,[48])

8Баркалла ала Везачу Элана!
Цуьнан цӀарна хастамаш бе!
Довзийта халкъашна Цуьнан гӀуллакхаш[+].
9Иллеш ала Цунна, пондарш лакха Цунна.
Дерриг а Цуьнан тамашийначу гӀуллакхех лаций дӀадийца[+].
10Дозалла де Цуьнан езачу цӀарах!
Веза Эла лоьхучийн дегнаш самукъадолуш хуьлийла!
11Веза Эла а, Цуьнан ницкъ а лаха,
гуттар Цунна уллохь хила гӀерта[+].
12Дагахь латтаде Цо дина тамашийна гӀуллакхаш а,
Цо гайтина билгалонаш а, Цо йина кхелаш а,[+]
13ва Цуьнан ялхо хиллачу ИбрахӀиман хӀух дерш,
Цо хаьржина хиллачу Якъубан тӀаьхьенах дерш!
14Веза Эла волу Иза вайн Дела ву.
Цуьнан кхелаш массо а лаьттахула ю[+].
15Цо даим дагахь латтор бу Шен барт,
эзаран барамехь йолчу тӀаьхьенашна Ша делла дош,[+]
16ИбрахӀимца Ша бина болу барт,
Исхьакхана, чӀагӀо а еш, Ша дина ваӀда[+].
17[+]Цо Якъубана иза чӀагӀдира парз санна,
Исраилана[*] – гуттаренна а болу барт санна.
18Цо аьллера: «Хьуна лур ду Аса канаӀанхойн латта,
и дакъа хьуна шерет санна кхочур ду»[+].

19Церан терахь цу хенахь дуккха а ца хилла,
кӀезиг а болуш, уьш махкахь тӀебаьхкина Ӏаш хилла[+].
20Уьш дӀаоьхура цхьа къам долчуьра важа къам долчу,
цхьана пачхьалкхера кхечу халкъан пачхьалкх йолчу.
21[+]Дала цхьанна а бакъо ца лора уьш бацо,
церан дуьхьа Цо паччахьашка дӀахьедар дора:[+]
22«Ас къобалбинчарах дӀа ма хьакхалолаш,
Сан пайхамаршна зулам а ма делаш»[+].

23Лакха эшарш Везачу Элана массо а дуьнено.
Де дийне мел дели Цуьнан кӀелхьардахар кхайкхаде.
24Къаьмнашна юкъахь Цуьнан сийлалла дӀакхайкхае,
массо а халкъашка Цуьнан тамашийна гӀуллакхаш дӀадийца[+].

25Сийлахь ву Веза Эла, Цунна хастамаш бан хьакъ а ду.
Массо а деланел а Шега болчу ларамах бузуьйтуш ву Иза[+].
26Кхечу къаьмнийн массо а деланаш – цӀуш бу,
ткъа Везачу Эло стигалш кхоьллина[+].
27Цунна гонах паччахьан сий а, исбаьхьалла а ю.
Цуьнан деза цӀа ницкъах а, хазахетарх а дуьзна ду.

28Къаьмнийн доьзалш, Везачу Элана хастамаш бейша!
Везачу Элан сийлалла а, ницкъ а кхайкхадейша![+]
29Везачу Элан цӀеран сийлаллина лерина кхайкхамаш бейша!
СагӀанаш а дахьаш, Цуьнан цӀийнан керта чу дуьйлийша!
Цо Шен возалла гойтучу хенахь Везачу Элана суждане гӀойша.
30Дерриг а дуьне, дегаде Цунна хьалха!
Латта чӀогӀа лаьтташ ду, ткъа иза меттахдер а дац!
31Стигалш сакъералойша, латта даккхийде!
ДӀаала халкъашка: «Веза Эла паччахьалла деш ву!»[+]
32ХӀордо а, цунна чохь мел долчу хӀумано а гӀовгӀа е!
Кхаш а, царна тӀехь мел дерг а даккхийдеш хила[+].
33Хьуьнхахь мел долу дитташ а даккхийдеш хир ду,
Везачу Элана хьалха, хӀунда аьлча Иза вогӀуш ву,
дуьненна тӀехь куьйгалла дархьама[+].

34[+]Баркалла ала Везачу Элана, Иза дика хиларна,
Цуьнан хедар боцу безам абаденналц бу[+].
35Алийша: «КӀелхьардахахьа тхо, КӀелхьардохург волу тхан Дела,
схьа а гулдехьа, кӀелхьар а дахахьа тхо кхечу къаьмнашна юкъара,
тхоьга Хьан цӀе хастаяйта а,
Хьуна хастам барх тхоьга дозалла дайта а.
36Хастам бу Исраилан халкъан Везачу Далла,
азалехь дуьйна абаденналц!»

Дерриге а халкъо элира: «Амин! Хастам бу Везачу Элана!»[+]


Ярушалаймехь а, ГавӀон-гӀалахь а Далла лерина дина гӀуллакх

37Асайп а, цуьнан гергарнаш а Везачу Элаца бинчу бертан тӀорказна хьалха дӀахӀиттийна битира Дауда, цаьрга массо а хенахь, хӀора а дийнан эшаре хьаьжжина, гӀуллакх дайтархьама[+]. 38Цаьрца цхьаьна цо витира Ӏабади-Эдом а, цуьнан гергарчарах волу кхузткъе ворхӀ стаг а. Ткъа Ядутунан кӀант Ӏабади-Эдом а, иштта Хьоса а кевнехь гӀарол дийраш бара.

39Ткъа динан да волу ЦӀадукъа а, динан дай болу цуьнан вежарий а Дауда битира ГавӀонан гу тӀехь долчу Везачу Элан цӀа чохь[+]. 40Уьш хӀиттийнера, цаьрга дагоран сагӀа доккхучу кхерчана тӀехь массо а хенахь, Ӏуьйранна а, суьйранна а Везачу Элана дагоран сагӀанаш дахийтархьама, Везачу Эло Исраилан халкъана дӀабеллачу товрат-хьехам тӀехь яздинчу массо а хӀумане хьаьжжина[+]. 41Цаьрца цхьаьна, Везачу Элана хастамаш байтархьама, цигахь битинера ХӀайман, Ядутун, кхиболу, хӀораннан а цӀе а йоккхуш, схьахаьржина болу нах а, хӀунда аьлча Цуьнан хедар боцу безам абаденналц бу[+]. 42ХӀайман а, Ядутун а хӀоттийнера турбанашца а, цӀастанан негӀаршца а, Далла иллеш аларна лерина болчу кхечу зурманийн гӀирсашца а мукъам балорна тӀехь. Ткъа Ядутунан кӀентий кевнехь дӀахӀиттийна бара[+].

43[+][•]Дерриге а халкъ шен-шен цӀа дирзира. Дауд а юхавирзира, шен цӀа декъалдархьама.

#### 17


Дауд а, Ната-пайхамар а


(Дауд 7:1-17)

1Шен цӀеношкахь ша вехаш Ӏачу хенахь, Дауда Ната-пайхамаре элира: «Гой хьуна, со баганан дечигах динчу паччахьан цӀа чохь Ӏаш ву, ткъа Везачу Элаца бинчу бертан тӀорказ четар бухахь лаьтташ ду»[+].

2Натас Дауде элира: «Хьайна дан дагадеанарг дерриг а кхочушде, хӀунда аьлча Дела хьоьца ву».

3Амма цу буссехь Натига Делан дош кхечира: 4«Ваха а гӀой, Сан лай волчу Дауде дӀаала, Везачу Эло иштта боху алий: „Суна чохь Ӏан цӀа ахь дийр дац, 5хӀунда аьлча Исраилан халкъ Аса арадаьккхинчу хенахь дуьйна таханлера де тӀекхаччалц цӀа чохь Ӏар а доцуш, цхьана четар чуьра вукху четар чу а, цхьана меттера вукху метте а волуш, ваьлла лелара Со. 6Исраилан халкъаца Со миччахьахула а лелачу хенахь халкъан тайпанашкара цхьаьнгге а, Сайн къомана тӀехь Ӏуналла дан Айса къобалвинчу куьйгалхочуьнга, хаьттиний ткъа Аса: ‘Аша Суна баганан дечигах цӀа хӀунда ца до?’ – аьлла.

7Ткъа хӀинца, ваха а гӀой, Сан лай волчу Дауде дӀаала, массо а ницкъийн Везачу Эло цуьнга боху алий: ‘Аса хьо, уьстагӀий дажош волчуьра схьа а валийна, Сайн Исраилан халкъана тӀехь баьчча хӀоттийна[+]. 8Хьо миччахьа вахча а, Со массо а хенахь хьоьца хилла. Массо а хьан мостагӀий Аса хӀаллакбина. Аса дуьнен тӀехь сийлахь болчарна юкъахь а къаьсттина хьан сий хьаладоккхур ду[+]. 9Аса Сайн Исраилан халкъана меттиг билгалйоккхур а ю, орамат санна, иза дугӀур а ду, шен долахь йолу меттиг цуьнан хилийта а, цуьнга кхин са ца гатдайта а. Зуламечу наха уьш кхин хьийзор бац, юьхьанца санна,[+] 10мехкан куьйгалхой Сан къомана тӀехь Аса къобалбинчу хенахь дуьйна иза ма-хиллара. Аса хьан массо а мостагӀий кӀелбуьтур бу. Аса хаам бо хьоьга, Веза Эла волчу Айса хьуна хьан тӀаьхьенах цӀа дийр ду аьлла. 11Хьан денош чекх а девлла, хьо хьан дай болчу дӀакхелхинчул тӀаьхьа, Аса меттахӀоттор ду хьан хӀу, хьан тӀаьхьенах цхьаъ паччахь а вина. Цуьнан паччахьалла чӀагӀдийр ду Аса[+]. 12Цо Суна лерина цӀа дийр ду, ткъа Аса иза а, цунах схьабевлларш а абаденналц шайн паччахьан даржехь чӀагӀбийр бу[+]. 13[+]Со цуьнан да хир ву, иза Сан кӀант хир ву. Амма Сайн цуьнга болу безам Аса дӀабоккхур бац, хьол хьалха хиллачуьнга Сайн хилла безам Аса дӀабаьккхинехь а[+]. 14Сайн халкъана тӀехь а, Сайн пачхьалкхана тӀехь а абаденналц дӀахӀоттор ву Аса иза. Цуьнан паччахьалла гуттаренна а чӀагӀдина хир ду’“»[+].

15Дерриг и дешнаш а, шена хӀоьттина сурт а Натас ма-дарра дӀадийцира Дауде.


Дауда дина баркаллин доӀа


(Дауд 7:18-29)

16[•]ТӀаккха Дауд-паччахьо, ваха а вахана, Везачу Элана хьалха дӀа а хӀоьттина, элира: «Со а мила вара, ва Веза Дела, сан цӀа а хӀун яра, Ахьа цу тайпана со даржехь лакхаваккхал? 17Хьуна-м иза а кӀезиг хетта, ва Дела! Ахьа Хьайн лай волчун цӀийнах хиндерг а схьадийци. Со цхьа сийлахь-доккха адам долуш санна хьоьжу Хьо соьга, Веза Дела! 18Кхин хӀун эр ду Хьоьга Дауда, Ахь Хьайн лай волчун сий лакхадаккхар бахьана долуш? Хьуна вевза-кх Хьайн лай! 19Веза Эла! Хьан лай волчун дуьхьа, Хьайн деган лаамца и даккхий хӀуманаш дина-кх Ахьа, и шадерг нахана дӀа а довзуьйтуш. 20Хьоьца нисван цхьа а стаг вац, Веза Эла, ткъа Хьо воцург Дела а вац, тхайн лергашна тхуна схьа-ма-хаззара[+]. 21Мичахь ду Хьан санна долу къам? Мичахь ду Исраилан санна долу халкъ? Шен дуьхьа Дела араваьлла долу къам дуьнен чохь цхьаъ бен дац. Дела аравелира, Шена и къам мехах схьаэцархьама а, Шен цӀе айархьама а, уьш бахьана долуш даккхий а, инзаре а гӀуллакхаш дархьама а. Айхьа Мисар-махкара мехах паргӀатдаьккхина долчу Хьайн къомана хьалхара важа къаьмнаш дӀалохкура Ахьа[+]. 22Ахьа Исраилан къомах массо а ханна Хьайн долахь долу къам дира, ткъа Хьо, Веза Эла, церан Дела хилла дӀахӀоьттира.

23Ткъа хӀинца, Веза Эла, Айхьа Хьайн лай волчу сох а, сан цӀийнах а лаьцна аьлла долу дош абаденналц чӀагӀдина хилийтахьа. Айхьа аьлларг кхочушдехьа, 24иза билггал хилийтархьама а, массо а тӀейогӀун йолчу ханна Хьан цӀе язъяйтархьама а. ТӀаккха наха эр ду: „Массо а ницкъийн Веза Эла, Исраилан халкъана тӀехь волу Дела – Иза Исраилан халкъехьа волу Дела ву!“ Иштта Хьан лай волчу Даудан цӀа Хьуна хьалха чӀагӀделла лаьттар ду! 25Ткъа Ахьа, сан Дела, Хьайн лай волчу суна дӀадилли, Айхьа суна цӀа дийриг хилар. Цундела Хьан лай волу со ваьхьира Хьуна хьалха хӀара доӀа дан. 26Ва Веза Эла, Хьо Дела ма ву! Ткъа Хьайн лай волчунна иштта дика дан ваӀда дина Ахьа! 27Хьан лай волчун тӀаьхье декъалъехьа, иза массо а ханна а Хьайна хьалха хилийтархьама. Веза Эла волчу Ахьа сан цӀа декъал ма дина, цундела иза массо а хенахь декъал хир ду».

#### 18


Даудан тӀеман толамаш


(Дауд 8:1-18)

1[•]Цул тӀаьхьа Дауда, пӀелаштамхошна тӀехь толам а баьккхина, уьш муьтӀахь бира. Иштта, Гати-гӀала а, цунна гонах йолу меттигаш а цо пӀелаштамхойн карара схьаехира. 2Иштта, муабахой а эшийра Дауда, ткъа уьш Даудан лай хилла дӀахӀиттира, кхунна ял а луш.

3Цоба-мехкан паччахь волу ХӀадад-Ӏезар Эпрат-хина йистехула Ӏохкуш долчу латтанаш тӀехь шен паччахьалла дӀахӀотто воьдучу хенахь, Хьамат-гӀалахь Дауда эшийра[+]. 4Цуьнгара цхьа эзар гӀудалкх а, ворхӀ эзар бере а, ткъа эзар гӀашло а схьаваьккхира цо. Шен гӀудалкхашна хьалха дӀайожа бӀе говр бен ца юьтуш, массо а говрийн когийн хьорзамаш хедийра цо[+].

5Цоба-мехкан паччахь волчу ХӀадад-Ӏезарна гӀоьнна Дамасакхера арамхой баьхкира, амма Дауда ткъе шиъ эзар арамхо хӀаллаквира. 6Дауда арамхой Ӏаш болчу Дамасакхехь шен эскаран цхьайолу тобанаш дӀахӀиттийра. Иштта, арамхой а Даудан лай хилла дӀахӀиттира, цунна ял а луш. Везачу Эло араволучу массо а меттера толамца цӀа воьрзуьйтура Дауд. 7ХӀадад-Ӏезаран баьччанех дисина долу дашо турсаш схьа а эцна, Ярушалайме схьадеара Дауда[+]. 8[+]ХӀадад-Ӏезаран олаллехь хиллачу ТӀивхьат-гӀалара а, Кун-гӀалара а цо дукха ез схьадаьккхира. (ТӀаьхьо цунах Сулим-паччахьо боккха цӀестан яй а, бӀогӀамаш а, пхьегӀаш а Делан цӀенна яйтира.)[+]

9Хьамат-гӀалахь паччахь волчу ТоӀина хезира, цобахойн паччахьан ХӀадад-Ӏезаран эскар Дауда эшийна аьлла. 10ТӀаккха ТоӀас шен кӀант ХӀайдарам вахийтира Даудан сий дан а, цунна ХӀадад-Ӏезар эшаварна баркалла ала а, ХӀадад-Ӏезар шеца кест-кеста тӀом беш схьавеана дела. Ша Дауд волчу вогӀуш, ХӀайдарама дашо а, дато а, цӀестан а пхьегӀаш еара. 11Уьш а Дауд-паччахьо Везачу Элана лерина дечу гӀуллакхна йитира, ша эшийначу къаьмнашкара – эдомхошкара а, муабахошкара а, Ӏамминхошкара а, пӀелаштамхошкара а, Ӏамалекхахошкара а – схьа мел даьккхина долу дети а, деши а санна[+].

12[+]Дуьра тогӀи олучу меттигехь Царуятан кӀанта Абушайс берхӀитта эзар эдомхо эшийра. 13Дауда Эдомехь шен эскаран тобанаш дӀахӀиттийра, ткъа массо а эдомхо цуьнан лай хилла дӀахӀоьттира. Везачу Эло Дауд араволучу массо а меттигера толамца цӀа воьрзуьйтура иза[+].

14[•]Дерриг а Исраилан халкъана тӀехь паччахьалла а деш, шен халкъаца бакъо а, нийсо а лелош вара Дауд. 15Царуятан кӀант Йоаб цуьнан эскаран хьаькам вара, ткъа Ахьлудан кӀант ЯхӀушапти пачхьалкхан гӀуллакхаш дӀаяздеш верг вара[+]. 16Ахьтубин кӀант ЦӀадукъа а, Абу-ЯтӀарин кӀант Ахьи-Малик а динан дай бара, ткъа Шавша йозанчин болх беш вара[+]. 17ЯхӀу-ЯдаӀан кӀант БенъяхӀу кератхошний, палетхошний[*] тӀехь хьаькам вара, ткъа Даудан кӀентий паччахьан хьехамчийн хьалхарнаш бара[+].

#### 19


Дауда Ӏамминхой а, арамхой а эшабо


(Дауд 10:1-19)

1[•]Цхьа хан яьлча, Ӏамминхойн паччахь волу Нахьаш велира. Нахьашан метта паччахь дӀахӀоьттира цуьнан кӀант Хьануни[+]. 2Дауда элира: «Нахьаш соьца дика хилла дела, со а цуьнан кӀантаца дика хир ву». Цо шен ялхой бахийтира Хьанунига кадам бан, цуьнан велла да бахьана долуш.

Даудан ялхой Ӏамминхойн махка Хьануни волчу баьхкира, кадам бархьама. 3Амма Ӏамминхойн элаша шайн олахочуьнга элира: «Хьуна баккъалла-м ца моьтту, Дауда хьан дега шен хилла болу ларам бахьана долуш бахкийтина хьуна тӀе хӀара догъоьцурш? ХӀан-хӀан, уьш баьхкина, хьан махкахь дерг дикка талла а теллина, цул тӀаьхьа иза бохо дагахь».

4Хьанунис, Даудан ялхой схьа а лецна, хӀораннан а месаш дӀаешира, цул тӀаьхьа, царна тӀера бедарш вареш тӀе кхаччалц дӀа а хедийна, уьш дӀахийцира. 5Цхьаболчу геланчаша, дӀа а бахана, оцу нахах лаьцна хабар Даудана тӀедаьхьча, шен ялхошна дуьхьал нах бахийтира Дауда, уьш чӀогӀа юьхьӀаьржачу хӀиттийна хилла дела. Паччахьо цаьрга хабар дахьийтира: «Шайн мажош яхъяллалц Ерихонехь совца. Цул тӀаьхьа цӀа догӀур ду шу», – аьлла.

6Шаьш Даудана, лаьхьанна тоьхна гӀаж санна, боьха хетийла хиъча, Ӏамминхоша а, Хьанунис а ши эзар пунт дети дахьийтира Арам-НахӀарайма а, Арам-МаӀха а, Цоба-махка а, цигара гӀудалкхаш а, дошлой а шайна лацархьама[+]. 7Иштта, ткъе шийтта эзар гӀудалкх а, МаӀхин паччахь а цуьнан эскарца мехах лецира шайна Ӏамминхоша. ХӀорш схьабаьхкича, Мейдеба-гӀалина уллохь меттамотт дӀахӀоттийра. Ӏамминхой, шайн гӀаланашкара схьа а гулбелла, тӀом бан арабевлира[+].

8Шена иза дӀахезча, Дауда Йоаб вахийтира цига, цуьнца доьналла долу берриг а тӀемалой а болуш. 9Ӏамминхой, гӀалин кертара ара а бевлла, тӀамана кечбелла кевнехь дӀахӀиттира. Ткъа схьабаьхкина болу паччахьаш шерачу аренгахь юьстахбевлла лаьтташ бара.

10МостагӀчун эскарийн могӀарш шена тӀехьа а, хьалха а дӀахӀиттина гича, Йоаба исраилхошна юкъара уггар тоьлла болу тӀемалой арамхошна дуьхьалбехира. 11Кхиболу эскархой цо шен вешин Абушайн кара дӀабелира, ткъа цо уьш Ӏамминхошна дуьхьалбехира[+]. 12Йоаба Абушайга элира: «Арамхоша со эшочу далахь, ахьа суна гӀо дийр ду, нагахь санна Ӏамминхоша хьо эшош хилахь, аса хьоьгахьа гӀо доккхур ду. 13Доьналла долуш хила. Майра лаьттар ду вай, Исраилан халкъ а, вайн Делан гӀаланаш а ларъеш. Ткъа Везачу Эло Шен лаам берг дийр ду»[+].

14Йоаб шен эскарца арамхошна тӀелетира, ткъа вуьш цунах бевдда дӀабахара. 15Шайна арамхой дӀауьдуш гича, Йоабан веших Абушайх бевдда, гӀала дӀабахара Ӏамминхой. Юха а вирзина, Йоаб Ярушалайме схьавеара. 16Шаьш исраилхоша эшийна хилар гича, арамхоша геланчаш а бахийтина, Эпрат-хил дехьа агӀор Ӏаш болу арамхой арабехира. Царна куьйгалла дира ХӀадад-Ӏезаран тӀеман хьаькам волчу Шупака[+]. 17И хаам шега кхаьчча, Дауд, массо а исраилхо вовшах а тоьхна, Йордан-хих дехьавелира. ТӀаккха, арамхой болчу а веана, царна дуьхьал дӀахӀоьттира Дауд. Уьш вовшахлетира. 18Амма арамхой исраилхойх бевдда дӀабахара. Церан гӀудалкхех Дауда ворхӀ эзар йохийра, ткъа гӀашлойх шовзткъа эзар стаг а вийра. Дауда иштта арамхойн тӀеман хьаькам волу Шупак а вийра. 19Шаьш исраилхоша эшош хилар гича, ХӀадад-Ӏезаран куьйга кӀел хиллачара Даудаца барт бира, уьш цунна къера а хилира. Ткъа арамхой кхин цкъа а ца хӀуттура Ӏамминхошна гӀо дан.

#### 20


Дауда Рабба-гӀала схьайоккху


(Дауд 12:27-31)

1[+][•]Цхьа шо даьлча, паччахьаш тӀамана арабовлучу хенахь, Йоаба эскар арадаьккхира. Ӏамминхойн мохк боха а бина, схьа а веана, Рабба-гӀалина го бира цо. Ткъа Дауд Ярушалаймехь сецира. Йоаба Рабба-гӀала, схьа а яьккхина, йохийра[+]. 2Дауда церан паччахьан коьртара[*] деших дина, дезачу жовхӀарех кхелина долу таж схьаийцира. И таж дешин шина пуьнтах динера. Иза Даудан коьрта тӀе диллира. Цо дуккха а хӀонс араяьккхира цу гӀалара. 3Рабба-гӀалахь мел болу бахархой ара а баьхна, уьш херхашца, аьчка отургашца, дагаршца болх бан дӀахӀиттийра цо. Дауда массо а Ӏамминхойн гӀаланашкахь цу тайпана белхаш дӀаболийра. Цул тӀаьхьа Дауд а, дерриг а цуьнан эскар а Ярушалайме юхадирзира.


ПӀелаштамхойн турпалшца тӀом бар


(Дауд 21:15-22)

4Цул тӀаьхьа ГӀазар-гӀалахь пӀелаштамхошца тӀом дӀаболабелира. Цигахь хьушатхо волчу Субахис турпалш болчу репахойн тӀаьхьенах волу Сипай вийра. ТӀаккха уьш муьтӀахь хилира исраилхошна[+]. 5[+]ТӀаьхьо кхин а цхьа тӀом хилира пӀелаштамхошца. Цигахь ЯӀиран кӀанта Элхьанана гатихо волчу ГӀолиатан ваша Лахьми вийра. Цуьнан гоьмукъа тӀера гӀаж кӀадидархочо болх бечу хенахь лелош йолу еха гӀаж санна яра[+].

6Гати-гӀалахь кхин а хилира тӀом. Цигахь цхьа инзаре лекха стаг вара. Цуьнан куьйгийн а, когийн а ялх-ялх пӀелг бара. Уьш берриш а ткъе биъ пӀелг бара. И стаг а турпалш болчу репахойх схьаваьлла вара. 7Иза, исраилхойх лаьцна вон бага етташ, луьйш вара. И репахо Даудан вешин ШимӀин кӀанта ЯхӀунатас вийра[+].

8И кхо стаг Гати-гӀаларчу турпалш болчу репахойн гаранах схьаваьлла вара. Уьш Даудан а, цуьнан эскархойн а карах белира[+].

#### 21


Халкъан дагардар


(Дауд 24:1-25)

1[•]Иблис Исраилан халкъана дуьхьалделира. Цо Даудана исраилхой багарбан дагадаийтира[+]. 2Йоабе а, эскаран хьаькамашка а Дауда элира: «Даха а гӀой, Беар-ШабаӀ-гӀалара дуьйна Дан-гӀалина тӀекхаччалц йолчу меттигашкара исраилхой, багарбай, соьга хаам бе, уьш мел бу суна хаийта»[+].

3ТӀаккха Йоаба паччахье элира: «Шен халкъ кхин а бӀозза алсамдоккхийла Везачу Эло. Сан олахо волу паччахь, и халкъ дерриг а сан олахо волчу хьан дац ткъа? Ткъа сан олахочунна хӀунда оьшу иза? ХӀунда дуьллу те ахь Исраилан халкъана тӀе и декхар?»[+] 4Амма паччахьо аьллачу дешнаша къера хилийтира Йоаб. Иштта Йоаб, массо а Исраил-махкахула чекх а ваьлла, Ярушалайме юхавеара. 5Нах багарбаран жамӀ Дауде дӀаделира Йоаба: берриге а Исраил-махкахь кара тур а лаьцна, тӀом балур болуш волу цхьа миллион цхьа бӀе эзар стаг вара. Ткъа, кара тур а лаьцна, тӀом балур болуш волу яхӀудхо виъ бӀе кхузткъе итт эзар стаг вара[+]. 6Паччахьо тӀедиллина гӀуллакх шена ца тайна дела, левихой а, бен-яманхой а багар ца бинера Йоаба[+].

7[•]И гӀуллакх Далла хьалха там боцуш хилла дела, Цо Исраилан халкъана таӀзар дира. 8Дауда Деле элира: «И гӀуллакх дар бахьана долуш, аса сайх доккха къа латийна. Веза Эла, Хьан лай волчу суна гечдар доьху аса Хьоьга. ЧӀогӀа хьекъале доцу хӀума дина аса»[+].

9ТӀаккха Даудах Делера дерг гуш волчу Гада-пайхамаре Везачу Эло элира:[+] 10«Ваха а гӀой, Дауде дӀаала: „Везачу Эло боху: ‘Хьуна лерина кхо таӀзар ду Сан. Царах хьайна цхьаъ схьахаржа, иза Соьга кхочушдайтархьама’“».

11Гадас, Дауд волчу а веана, цуьнга элира: «Иштта боху Везачу Эло: „Кхаа таӀзарх цхьаъ къастаде: 12Кхаа шарахь мацалла лаьттийла лаьа хьуна, я кхаа баттахь, церан тур хьайна тӀе а кхочуьйтуш, хьайн мостагӀех ведда лела лаьа хьуна, я кхаа дийнахь Везачу Элан тур шайна тӀехь хила лаьа хьуна? Оцу деношкахь махкахь Ӏожаллин ун хӀуттур ду, Везачу Элан Малико берриге а Исраил-махкахула нах хӀаллак а беш. Ойла а яй, соьга хаам бе, хӀун ала аса со Ваийтинчуьнга?“»

13Дауда Гадига элира: «Соьгахь боккха бала бу! Везачу Элан кара дӀадалийтахьара Ахь тхо, Цуьнан къинхетам чӀогӀа боккха болу дела. Ткъа адамийн кара тхо дӀа ма далийтахьара»[+].

14ТӀаккха Везачу Эло исраилхошна ун тӀехийцира. Царна юкъахь кхузткъе итт эзар стаг велира, и ун бахьана долуш[+]. 15Дала Ярушалайме малик дахийтира, иза хӀаллакьяйтархьама. Малик шега аьлларг дан доладелча, хуьлуш болу бохам а гина, дохковаьллачу Везачу Эло адам хӀаллакдеш долчу малике элира: «Тоьар ду! ХӀинца охьадахийта хьайн куьг». Цу хенахь Везачу Элан малик явсайхо волчу Аравнин[*] хьаьттарна юххехь дара[+].

16Шен бӀаьргаш хьалахьажийча, Даудана гира лаьттана а, стигална а юкъахь Ярушалаймана тӀехула баттара даьккхина тур карахь долу Везачу Элан малик. ТӀаккха Дауд а, къаной а, тӀехь сингаттаман духар а долуш, шайн яххьаш тӀе лаьтта охьаийгира. 17Дауда Деле элира: «Халкъ дагардайтинарг со вацара ткъа? Аса латийна и къа, Аса дина и зулам. Ткъа хӀокху наха цхьа а вониг ца дина. Уьш, уьстагӀий санна, суна тӀаьхьахӀиттина лелла. Ва сан Веза Дела, Хьан таӀзар суна а, сан ден доьзална а тӀе доьрзийла, амма Хьан халкъана тӀехь и ун ма дуьсийла!»

18[•]Везачу Элан малико Гаде элира, Дауде дӀаалийтархьама: «Ваха а гӀой, Везачу Элана сагӀа доккхуш йолу меттиг кечъе явсайхо волчу Аравнин хьаьттарехь». 19Везачу Эло Гадехула шега аьлларг Дауда кхочушдира. 20Ша кӀа оруш волчу хенахь, Аравнина юхахьаьжча, малик гира. Цуьнан виъ кӀант цу маликах дӀахьулвелира. 21Юха Дауд и волчу веара. ДӀахьаьжча, Дауд а гина, хьаьттара схьа а ваьлла, Аравна цунна хьалха лаьтта кхаччалц суждана вахара. 22Дауда Аравнига элира: «Суна хьайн хьаьтт лохьа, Везачу Элана сагӀа доккхуш йолу меттиг кхузахь соьга кечъяйтархьама, халкъана тӀедаийтина ун сацадайтархьама. Цуьнан билггал шен болчу мехах йохкахьа иза суна»[+].

23Аравнис Дауде жоп делира: «ДӀаэца хьайна хьаьтт, сан олахо волчу паччахьо шена луъург дойла цунах. Аса хӀара стерчий а дӀало дийнаташ дагоран сагӀина, мекха а дӀало ас дечиган метта, кӀа а дӀало кӀен сагӀина. И дерриг а аса маьхза дӀало хьуна»[+].

24Ткъа Дауд-паччахьо Аравнига элира: «ХӀан-хӀа, и хьаьтт, шен билггал болчу мехах эца лаьа суна хьоьгара. ХӀунда аьлча хьан долахь йолу хӀума Везачу Элана сайгара сагӀина лур яц аса. Маьхза еллачу хӀуманах дагоран сагӀа а доккхур дац аса». 25Дауда ялх бӀе шекхал деши делира Аравнина цу меттигах. 26Цигахь Дауда Везачу Элана лерина долу сагӀа доккху меттиг кечйира. Цо цигахь дийнаташ дагоран а, бертан а сагӀанаш а дехира. ТӀаккха Везачу Эле кхайкхира иза. Везачу Эло цуьнан доӀанна жоп делира, дийнаташ дагоран сагӀа доккхучу меттигна тӀе стигалара цӀе а йоссош[+].

27ТӀаккха Везачу Эло малике, шен тур батта дилла элира. 28Цу хенахь явсайхочун Аравнин хьаьттахь волчу Дауда, ша Везачу Элана дӀахезна хилар а гина, циггахь сагӀанаш дехира. 29Ткъа яьссачу аренгахь Мусас дина долу Везачу Элан четар а, дийнаташ дагоран сагӀа доккху кхерч а цу хенахь ГавӀон-ломан сагӀа доккхучу гу тӀехь лаьтташ бара[+]. 30Дауд ца ваьхьира Делах дагавала цига ваха, хӀунда аьлча Везачу Элан маликан туьрах кхеравеллера иза.

#### 22

1ТӀаккха Дауда элира: «Кхузахь хир ду Везачу Делан цӀа, Исраилан халкъо дийнаташ дагоран сагӀа доккху кхерч а хир бу кхузахь»[+].


Делан цӀа дӀахӀотторна кечам бар

2Дауда омра дира, исраилхойн махкахь тӀебаьхкина Ӏаш болу нах схьагулбе аьлла. Царна юкъара Делан цӀенна кечбеш болу тӀулг хьакха нах дӀахӀиттийра Дауда[+]. 3Цо дуккха а эчиг кечдира кевнийн неӀаршна оьшун долу хьостамий а, цу неӀарийн кӀажаш а дан. Иштта барам боцуш дукха цӀаста а кечдира[+]. 4Дагар ца даллал дукха баганан дечиг а охьадиллира Дауда, хӀунда аьлча цӀаданхоша а, цорахоша а вуно дукха баганан дечигаш еанера цунна[+]. 5Дауда элира: «Сан кӀант Сулим къона ву, иза говзалла йолуш а вац. Ткъа Везачу Элана лерина дан деза цӀа, массо а къаьмнашна хьалха сийлаллина а, хазаллина а долуш, чӀогӀа сийлахь хила дезаш ду. Цундела аса кечам бийр бу цунна». Иштта ша дӀакхалхале дукха хӀума кечдина хилла Дауда[+].

6Шен кӀант Сулим тӀе а кхайкхина, Дауда цуьнга весет дира, Исраилан халкъан Везачу Далла цӀа де аьлла. 7[+]Дауда Сулиме элира: «Сан кӀант! Сайн Везачу Далла лерина цӀа дан дагадеанера суна[+]. 8Амма соьга Везачу Элан дош кхечира. Цо элира: „Ахьа адамийн дукха цӀий а Ӏанийра, баккхий тӀемаш а бира. Суна лерина цӀа ахьа дан ца деза, хӀунда аьлча Суна хьалха дукха цӀий Ӏанийна ахьа лаьтта тӀе[+]. 9Хьан кӀант хир ву. Иза машаре хир ву. Массо а гонах болчу мостагӀашкахьара синтем лур бу Аса цунна, цундела цуьнан цӀе Сулим[*] хир ю. Цо паччахьалла дийр долчу заманчохь Исраил-махкана машар а, синтем а лур бу Аса[+]. 10Цо дийр ду Суна лерина цӀа. Со цуьнан Да хир ву, ткъа иза Сан кӀант хир ву. Исраилан халкъана тӀехь долу цуьнан а, цуьнан тӀаьхьенан а паччахьалла гуттаренна а чӀагӀдийр ду Аса“[+].

11Ткъа хӀинца, сан кӀант! Хуьлийла Веза Эла хьоьца, Ша хьох лаьцна аьлла ма-хиллара, хьайн Везачу Далла ахь цӀа дарна тӀехь хьан аьтто боккхийла Цо. 12Исраилан халкъана тӀехь паччахь хьо дӀа а хӀоттош, Везачу Эло хьуна хьекъал а, кхетам а лойла, хьайн Везачу Делан товрат-хьехам хьоьга ларбайтархьама. 13[+]Нагахь санна Везачу Эло Исраилан халкъана Мусагахула делла парзаш а, тӀедехкинарш а кхочушдан хьо гӀертахь, ахьа до гӀуллакхаш декъалдина хир ду. ЧӀагӀ а ло, доьналла долуш а хила, кхера а ма кхера, са а ма гатде[+]. 14Аса, къа а хьоьгуш, Везачу Элан цӀенна ши бӀе эзар пунт деши а, ши миллион пунт дети а кечдина, ткъа барам боцуш дукха цӀаста а, эчиг а кечдина. Иштта дечиг а, тӀулг а кечбина аса, ткъа ахьа тӀеоьшург кечъе. 15-16Хьан дуккха а белхалой бу: тӀулг хьокхурш а, тӀулгпхьераш а, дечигпхьераш а, иштта дешица а, детица а, цӀастанца а, эчигца а муьлхха а гӀуллакх дан хуур долу нах а – церан барам бац. Хьайн гӀуллакх, дӀа а доладай, чекхдаккха. Веза Эла хьоьца хуьлийла».

17Исраилхойн массо а баьччанашна Дауда тӀедиллира шен кӀантана Сулимана гӀо дар. 18Цо элира: «Шун Веза Дела шуьца вац ткъа? Цо шуна массо а агӀор синтем ца белира ткъа? ХӀунда аьлча Цо беллера сан кара мехкан бахархой, ткъа и мохк Везачу Элана а, Цуьнан халкъана а муьтӀахь хилира[+]. 19Шайн дегнаш а, шайн синош а Делехьа дерзаде, шайн Веза Дела лахархьама. ДӀа а хӀиттий, Везачу Далла лерина деза цӀа де, цу чу Везачу Элаца бинчу бертан тӀорказ а, Далла леринчу гӀуллакхна лелош йолу язйина пхьегӀаш а охьаяхкархьама».

#### 23


Левихошка Делан цӀа чохь гӀуллакх муха дан деза аьлла дӀахьедар

1Дауд, дикка дуьне а диъна, къанвелира. Шен кӀант Сулим, Исраил-мехкан паччахь а вина, дӀахӀотто лиира цунна[+]. 2Исраил-мехкан массо а баьччанаш схьагулбира Дауд-паччахьо. Иштта схьагулбира цо массо а динан коьрта дай а, левихой а. 3Дауд-паччахьо гулбеллачарна юккъера берриг а ткъе итт шо я цул сов хан йолу левихой багарбайтира. Уьш верриг а ткъе берхӀитта эзар стаг вара[+]. 4Дауд-паччахьо элира: «Царах ткъе виъ эзар левихочо Везачу Элан ЦӀенна тӀехь бечу белхийн куьйгалла дийр ду. Ткъа йозанца болу белхаш бийраш а, кхелахой а ялх эзар левихо хир ву. 5Виъ эзар левихо ха деш хир ву, ткъа важа виъ эзар левихо зурманаш лоькхучу гӀирсаш тӀехь гӀуллакх деш хир ву. И зурманаш локху гӀирс леррина Веза Эла хасто бина бу»[+].

6И левихой кхаа тобане бийкъира Дауд-паччахьо. Уьш Левин кхаа кӀентан тӀаьхьенах бара: ГӀиршанах, КхахӀатах, Мерарих[+].


ГӀиршанан тӀаьхье

7ГӀиршанан тӀаьхьенах царна юкъахь бара: ЛаӀдан, ШамаӀи[+].

8ЛаӀданан кхо кӀант вара: воккхаха верг – Яхьиал, важа шиъ – Зетам а, Юал а[+].

9ШамаӀин кӀентий бара: Шалумати, Хьазиал, ХӀарон. И кхо кӀант ЛаӀданан тӀаьхьенан баьчча вара. 10Кхин а виъ кӀант вара ШамаӀин. Уьш бара: Яхьат, Зиза, ЕӀуш, БериӀ. 11Яхьат царах воккханиг вара, ткъа Зиза шолгӀаниг вара. Ткъа ЕӀушан а, БериӀан а бераш кӀеззиг дара, цундела уьш цхьа доьзал санна лорура.


КхахӀатан тӀаьхье

12КхахӀатан виъ кӀант вара: Ӏамрам, Ицхьар, Хьеврон, Ӏузиал[+].

13[+]Ткъа Ӏамраман ши кӀант вара: АхӀарон а, Муса а. АхӀарон а, цуьнан тӀаьхье а гуттаренна а къастийнера Дала, цаьрга уггар деза гӀуллакхаш кхочушдайтархьама. Царна тӀедиллина гӀуллакхаш хӀорш дара: Везачу Элана хьалха хаза хьожа йогӀу кӀур баккхар а, Цунна Ӏамал яр а, Цуьнан цӀарах адамаш декъалдар а[+]. 14Ткъа Муса Делан стаг вара. Цуьнан кӀентий Левин тӀаьхьенах лоруш бара[+]. 15Мусан кӀентий бара: ГӀиршам, ЭлиӀазар[+]. 16ГӀиршаман воккхаха волу кӀант вара Шубиал[+]. 17ЭлиӀазаран дуьххьарлера доьзалхо вара Рехьаб-ЯхӀу. Кхин кӀентий бацара ЭлиӀазаран. Амма Рехьаб-ЯхӀун дуккха а кӀентий бара[+].

18Ицхьаран воккхаха волу кӀант вара Шалумати.

19Хьевронан воккхаха волу кӀант вара Яри-ЯхӀу. ШолгӀа кӀант Ӏамар-ЯхӀу вара. КхоалгӀаниг Яхьазиал вара. Ткъа ЕкхамӀам Хьевронан воьалгӀа кӀант вара[+].

20Ӏузиалан воккхаха волу кӀант вара Мика. Йоши-ЯхӀу цуьнан шолгӀа кӀант вара[+].


Мераран тӀаьхье

21Мерарин кӀентий бара: Махьли, Мушхьи.

Махьлин кӀентий бара: ЭлиӀазар, Къуша[+]. 22ЭлиӀазаран кӀентий бацара, цуьнан йоӀарий бара. ЭлиӀазаран йоӀарий шайн гергара болчу Къушин кӀенташка маре бахара[+].

23Мушхьин кхо кӀант вара: Махьли, Ӏедар, Еримати[+].

24Иштта яра шайн тайпанашца а, доьзалшца а йолу Левин тӀаьхьенаш. И тӀаьхьенаш шайн цӀерашца хӀокху йозанна тӀехь дӀаязйина ю. Ткъа шо я цул сов хан йолчу левихошна бен ца магадора Везачу Элан ЦӀа чохь гӀуллакхаш дан[+]. 25Дауда олура: «Исраилан халкъан Везачу Дала Шен халкъана машар белла. Веза Эла гуттаренна а Ярушалаймехь вуьсу[+]. 26[+]ХӀинца дуьйна Делан деза четар а, цунна чохь гӀуллакх деш лелош йолу хӀуманаш а лело езар яц шайца левихоша». 27Даудан тӀаьххьара долчу омранашна тӀе а доьгӀна, ткъа шо а, цул лакхара а хан йолчу массо а левихоша 28[+]Везачу Элан ЦӀа чохь гӀуллакх деш болчу АхӀаронан тӀаьхьенах болчарна гӀо дан дезаш дара. Левихоша цӀано латто езаш яра цу ЦӀийнан керташкахь а, цуьнан агӀонаш тӀехь йолчу чоьнашкахь а. Цара Везачу Элан ЦӀа чохь а, кертахь а мел йолу хӀума цӀанйора. Левихойн болх бара Везачу Элан ЦӀа чохь а, кертахь а гӀуллакх дар[+]. 29Левихоша тергам бора Везачу Элан ЦӀа чохь дӀахӀотточу, Далла лерина долчу баьпкан а, цара дола дора ялтин сагӀанашна лерина долчу деман а, иштта совсаза болчу бедах динчу хьокхамийн а, доттучу баьпкан а, бод кечбаран а тергам бора цара. Цара массо а хӀуманан барам лелабора. 30ХӀора Ӏуьйранна а, суьйранна а Везачу Элана баркалла а кхайкхош, хастамаш бан а безара левихоша. 31Цара изза дан дезара къастийначу дезачу деношкахь а, керла бутт болалуш долчу дезачу деношкахь а, дезачу шоьтан деношкахь а, хӀоразза а Везачу Элана дийнаташ дагоран сагӀанаш даьхча а. Яздина билгалдаьккхина ма-хиллара, Везачу Элана хьалха гӀуллакх дан дезара левихоша массо а хенахь[+].

32Иштта, левихоша гуламан четарна уллохь ха а дора, еза хӀуманаш лар а йора. Цара гӀо дора АхӀаронан тӀаьхьенах болчу шайн гергарчу нахана Везачу Элан ЦӀийнан кертахь Далла гӀуллакх дан.

#### 24


Динан дай Далла гӀуллакх дан дӀахӀиттор

1Иштта ю АхӀаронан тӀаьхьенах схьаевлла тобанаш. АхӀаронан кӀентий хилира Надаб, АбихӀу, ЭлиӀазар, Итамар[+]. 2[+]Надаб а, АбихӀу а шайн дел хьалха дӀакхелхинера. Церан кӀентий ца хилира, цундела динан дай санна гӀуллакх деш ЭлиӀазар а, Итамар а вара[+]. 3Дауда а, ЭлиӀазаран тӀаьхьенах волчу ЦӀадукъас а, Итамаран тӀаьхьенах волчу Ахьи-Малика а тобанашкахь дӀасабийкъира уьш, царна тӀедехкинчу гӀуллакхашка хьаьжжина[+]. 4ЭлиӀазаран тӀаьхьенан юкъара болу баьччанаш Итамаран тӀаьхьенна юкъара болчарал совбевлира. Цундела уьш иштта дӀасабийкъира: ЭлиӀазаран тӀаьхьенах ялхитта доьзалийн баьчча, ткъа Итамаран тӀаьхьенах – бархӀ баьчча схьахаьржира. 5Уьш кхаж тасарца тобанашкахь дӀасабийкъира, хӀунда аьлча Далла хьалхахь а, Цуьнан цӀа чохь а гӀуллакх дан дӀахӀиттийна баьччанаш ЭлиӀазаран а, Итамаран а тӀаьхьенех хилла. 6Уьш дӀаязбеш вара Натунаилан кӀант ШамӀа-ЯхӀу. Иза левихойх схьаваьлла йозанча вара. Паччахьна а, баьччанашна а, динан дена ЦӀадукъина а, Абу-ЯтӀарин кӀантана Ахьи-Маликана а, динан дайн а, левихойн а доьзалийн баьччанашна а хьалха уьш дӀаязбеш вара ШамӀа-ЯхӀу. Кхаж тосучу хенахь, цкъа хьалха цхьа доьзал ЭлиӀазаран тӀаьхьенах, тӀаккха Итамаран тӀаьхьенах схьахоржура цара.

7Хьалхара кхаж ЯхӀу-Ярибан белира, шолгӀаниг – ЯдаӀ-ЯхӀун,[+] 8кхоалгӀаниг – Хьармин, боьалгӀаниг – СаӀуриман, 9пхоьалгӀаниг – Малки-ЯхӀун, йолхалгӀаниг – Мияманан, 10ворхӀалгӀаниг – Къоцин, борхӀалгӀаниг – Аби-ЯхӀун,[+] 11уьссалгӀаниг – ЮшаӀан, уьтталгӀаниг – Шахан-ЯхӀун, 12цхьайтталгӀаниг – Элишубан, шуьйтталгӀаниг – Якъиман, 13кхойтталгӀаниг – Хьупайн, бейтталгӀаниг Яшаб-Абун, 14пхуьйтталгӀаниг – Билгин, ялхитталгӀаниг – Амиран, 15вуьрхӀитталгӀаниг – Хьецаран, берхӀитталгӀаниг – Хьапицацан, 16ткъайоьсналгӀаниг – Патахь-ЯхӀун, ткъолгӀаниг – Яхьазкхиалан, 17ткъе цхьалгӀаниг – Якинан, ткъе шолгӀаниг – Гамулан, 18ткъе кхоалгӀаниг – Дали-ЯхӀун, ткъе боьалгӀаниг – МаӀаз-ЯхӀун.

19Исраилан халкъан Везачу Дала, тӀе а дуьллуш, церан дегахула АхӀаронехула билгал-ма-даккхара, Везачу Элан цӀа чохь гӀуллакх дан уьш боьлхучу хенахь, иштта рагӀ яра церан.


Бисина левихой гӀуллакхе дӀахӀиттор

20Бисинчу левихойн тӀаьхьенах йолчу тобанийн баьччанаш хӀорш бара:

Ӏамраман тӀаьхьенан баьчча хилира Шубиал;

Шубиалан тӀаьхьенан – Яхьди-ЯхӀу;[+]

21Рехьаб-ЯхӀун тӀаьхьенан хьалхарниг вара Йоши-ЯхӀу;

22Ицхьархойх баьчча хилира Шалумат;

Шалуматин тӀаьхьенан – Яхьат;

23Хьевронан тӀаьхьенах хьалхарниг хилира Яри-ЯхӀу, шолгӀаниг – Амар-ЯхӀу, кхоалгӀаниг – Яхьазиал, воьалгӀаниг – ЕкхамӀам;[+]

24Ӏузиалан тӀаьхьенах волчу Микин тӀаьхьенах – Шамир.

25Микин ваша волчу Йоши-ЯхӀун тӀаьхьенах – Закри-ЯхӀу;

26Мерарин кӀентий бара: Махьли, Мушхьи, ЯӀзи-ЯхӀу. 27Мерарин кӀант волчу ЯӀзи-ЯхӀун тӀаьхьенан баьччанаш хилира: ШухӀам, Закхур, Ӏебар. 28Махьлин тӀаьхьенан – ЭлиӀазар. ЭлиӀазаран кӀентий бацара. 29Къушин тӀаьхьенан – Ярахьмиал. 30Мушхьин кӀентий бара: Махьли, Ӏедар, Еримати.

Иштта ю левихойн тӀаьхьенаш, шайн доьзалшка хьаьжжина.

31Цара а, АхӀаронах схьабевллачу шайн вежарша санна, Дауд-паччахьна а, ЦӀадукъина а, Ахьи-Маликана а, динан дайн а, левихойн а доьзалийн баьччанашна а хьалха кхаж тосура. Доьзалан баьччано а, шен жимаха волчу вашас санна, кхаж тосура[+].

#### 25


Делан цӀийнан илланчаш

1Дауда а, эскаран хьаькамаша а, дечиг-пондаршца а, мерз-пондаршца а, цӀастанан негӀаршца а мукъамаш а балош, Делера болу хаамаш кхайкхоран гӀуллакхна схьакъастийра Асайпан а, ХӀайманан а, Ядутунан а тӀаьхьенах берш. Шайн-шайн гӀуллакхе хьаьжжина, иштта болх бан дӀакъастийначу нехан цӀераш хӀорш ю:[+]

2Асайпан кӀентех бара: Закхур, Юсуп, Натан-ЯхӀу, Асар-Эла. Асайпан кӀенташа цуьнан куьйгаллехь гӀуллакх дора, ткъа Асайпа – паччахьан куьйгаллехь Делера болу хаамаш бора.

3Ядутунан кӀентех вара: Гадал-ЯхӀу, Зари, ЯшаӀ-ЯхӀу, ШамаӀи, Хьашби-ЯхӀу, Маттит-ЯхӀу. Уьш ялх кӀант вара. Царна тӀехь куьйгалла а деш, церан дас Ядутуна Делера хаамаш бора, дечиг-пондар лакхарца Везачу Элана баркаллаш а олуш, Цунна хастамаш а беш.

4ХӀайманан кӀентех вара: Букъи-ЯхӀу, Матан-ЯхӀу, Ӏузиал, Шубиал, Еримати, Хьанан-ЯхӀу, Хьанани, Эли-Ата, Гидалти, Румамти-Ӏезар, Йошбикхаша, Малути, ХӀутир, Махьзиут. 5Хиндерг гуш волчу а, Делера хаамаш нуьцкъала беш волчу а паччахьан пайхамаран ХӀайманан кӀентий бара уьш берриш а. Вейтта кӀант а, кхо йоӀ а еллера Дала ХӀайманна. 6Цара массара а, шайн дайша куьйгалла а деш, Везачу Элан цӀийнан кертахь цӀастанан негӀаршца а, мерз-пондаршца а, дечиг-пондаршца а иллеш аларца Далла гӀуллакх дора. Ткъа Асайп а, Ядутун а, ХӀайман а паччахьан куьйгаллехь вара.

7Шайн гергарчаьрца цхьаьна, Везачу Элана хьалха иллеш ала Ӏемина а, говза волу а ши бӀе везткъе бархӀ стаг вара уьш верриг а (288).

8Цара массара а, жима а, воккха а доцуш, хьехархоша дешархошца цхьабосса кхаж тосура, шаьш гӀуллакх дан деза рагӀ билгалйоккхуш[+].

9Хьалхара кхаж Асайпан тӀаьхьенах волчу Юсупан белира. ШолгӀаниг – Гадал-ЯхӀун а, цуьнан вежарийн а, кӀентийн а белира. Уьш шийтта вара. 10КхоалгӀаниг – Закхуран а, цуьнан кӀентийн а, вежарийн а белира. Уьш шийтта вара. 11БоьалгӀа кхаж – Изрин а, цуьнан кӀентийн а, вежарийн а белира. Уьш шийтта вара. 12ПхоьалгӀа кхаж – Натан-ЯхӀун а, цуьнан кӀентийн а, вежарийн а белира. Уьш шийтта вара. 13ЙолхалгӀа кхаж – Букъи-ЯхӀун а, цуьнан кӀентийн а, вежарийн а белира. Уьш шийтта вара. 14ВорхӀалгӀаниг – Ясар-Элан а, цуьнан кӀентийн а, вежарийн а белира. Уьш шийтта вара. 15БорхӀалгӀаниг – ЯшаӀ-ЯхӀун а, цуьнан кӀентийн а, вежарийн а белира. Уьш шийтта вара. 16УьссалгӀаниг – Матан-ЯхӀун а, цуьнан кӀентийн а, вежарийн а белира. Уьш шийтта вара. 17УьтталгӀаниг – ШамаӀин а, цуьнан кӀентийн а, вежарийн а белира. Уьш шийтта вара. 18ЦхьайтталгӀаниг – Ӏазариалан а, цуьнан кӀентийн а, вежарийн а белира. Уьш шийтта вара. 19ШуьйтталгӀаниг – Хьашби-ЯхӀун а, цуьнан кӀентийн а, вежарийн а белира. Уьш шийтта вара. 20КхойтталгӀаниг – Шубиалан а, цуьнан кӀентийн а, вежарийн а белира. Уьш шийтта вара. 21БейтталгӀаниг – Маттит-ЯхӀун а, цуьнан кӀентийн а, вежарийн а белира. Уьш шийтта вара. 22ПхуьйтталгӀаниг – Ериматин а, цуьнан кӀентийн а, вежарийн а белира. Уьш шийтта вара. 23ЯлхитталгӀаниг – Хьанан-ЯхӀун а, цуьнан кӀентийн а, вежарийн а белира. Уьш шийтта вара. 24ВуьрхӀитталгӀаниг – Йошбикхашан а, цуьнан кӀентийн а, вежарийн а белира. Уьш шийтта вара. 25БерхӀитталгӀаниг – Хьананин а, цуьнан кӀентийн а, вежарийн а белира. Уьш шийтта вара. 26ТкъайоьсналгӀаниг – Малутин а, цуьнан кӀентийн а, вежарийн а белира. Уьш шийтта вара. 27ТкъолгӀаниг – Эли-Атин а, цуьнан кӀентийн а, вежарийн а белира. Уьш шийтта вара. 28Ткъе цхьалгӀаниг ХӀутиран а, цуьнан кӀентийн а, вежарийн а белира. Уьш шийтта вара. 29Ткъе шолгӀаниг – Гидалтин а, цуьнан кӀентийн а, вежарийн а белира. Уьш шийтта вара. 30Ткъе кхоалгӀаниг – Махьзиутан а, цуьнан кӀентийн а, вежарийн а белира. Уьш шийтта вара. 31Ткъе боьалгӀаниг – Румамти-Ӏезаран а, цуьнан кӀентийн а, вежарийн а белира. Уьш шийтта вара.

#### 26


Везачу Элан цӀийнан кевнера гӀаролхой

1Кевнашкахь гӀарол дан дӀахӀиттийнарш хӀорш бара: кхорахьахойх – Кхурин кӀант Мишлам-ЯхӀу. Иза Асайпан тӀаьхьенах вара. 2Мишлам-ЯхӀун кӀентий хӀорш бара: дуьххьарлера доьзалхо Закри-ЯхӀу, шолгӀаниг – ЕдиӀаал, кхоалгӀаниг – Забди-ЯхӀу, воьалгӀаниг – Ятниал,[+] 3пхоьалгӀаниг – Ӏейлам, йолхалгӀаниг – ЯхӀу-Хьана, ворхӀалгӀаниг – Эли-ЯхӀу-Ӏейни.

4[+]Ӏабади-Эдоман кӀентий хӀорш бара: дуьххьарлера кӀант ШамӀа-ЯхӀу, шолгӀаниг – ЯхӀу-Забди, кхоалгӀаниг – Юахьи, воьалгӀаниг – Сакар, пхоьалгӀаниг – Натунаил,[+] 5йолхалгӀаниг – Ӏамиал, ворхӀалгӀаниг – Иссархан, борхӀалгӀаниг – ПаӀултай. Дала декъалвинера Ӏабади-Эдом[+].

6ПаӀултайн кӀентан ШамӀа-ЯхӀун а бара кӀентий. Уьш говза нах хилла дела, шайн доьзалшкахь баьччанаш бара уьш. 7ШамӀа-ЯхӀун кӀентий хӀорш бара: Ӏотни, Рапиал, Ӏабади, Эли-Забда. Цуьнан гергара нах а бара говза нах. Уьш бара ЭлихӀу, Симах-ЯхӀу.

8Уьш берриш а Ӏабади-Эдоман кӀентех схьабевллера. Шайна тӀедиллина гӀуллакх дан говза а болуш, иза кхочуш а деш, нах бара уьш а, церан кӀентий а, вежарий а. Уьш Ӏабади-Эдоман тӀаьхьенах схьаваьлла волу кхузткъе итт стаг вара[+].

9Мишлам-ЯхӀун кӀентий а, вежарий а шайн гӀуллакх дан говза волу берхӀитта стаг вара.

10Мерарихо волчу Хьосин кӀентий хӀорш бара: коьртаниг – Шимра (дуьххьарлера доьзалхо воццушехь, дас коьртаниг вина дӀахӀоттийнера иза), 11шолгӀаниг – Хьалкхи-ЯхӀу, кхоалгӀаниг – ТӀабал-ЯхӀу, воьалгӀаниг – Закри-ЯхӀу. Хьосин берриг кӀентий а, вежарий а кхойтта стаг вара.

12Шайн доьзалийн баьччанашка хьаьжжина, екъна йолчу гӀаролхойн оцу тобанашна, церан гергарчарна санна, тӀедиллинера Везачу Элан цӀийнан кертахь гӀуллакхаш дар. 13Шайн доьзалшка хьаьжжина, цара жимачо а, воккхачо санна, кхаж тесира, хӀора кевнехь гӀарол дар хьанна кхочу хьожуш[+]. 14Иштта Шалам-ЯхӀун кхаж белира малхбалехьа долчу кевнехь гӀарол дан. Хьекъале хьехамча волчу цуьнан кӀантана Закри-ЯхӀуна а тесира кхаж. Цунна кхечира къилбаседехьарчу кевнехь гӀарол дар. 15Ӏабади-Эдомна – къилбехьарчу кевнехь, ткъа цуьнан кӀенташна чӀоьнан цӀеношна ха дан кхаж белира[+]. 16Шупаймна а, Хьосина а – малхбузехьарчу кевнехь а, лакхарчу урамехь долчу Шалихат-кевнехь а гӀарол дан кхаж белира. ГӀаролхойн цхьана тобано вукху тобанна тӀаьхьа гӀарол дора. 17Малхбалехьа – хӀора денна ялх левихо, къилбаседехьа – хӀора денна виъ, къилбехьа – виъ, чӀоьнан цӀеношкахь шишша левихо дӀахӀоттавора хӀора дийнахь. 18Малхбузехьа йолчу кертана тӀебоьдучу некъа тӀехь – виъ, ткъа оцу кертахь ши левихо дӀахӀоттийра. 19Иштта дара Кхорахьан а, Мерарин а тӀаьхьенан Везачу Элан цӀийнан кевнехь ха дан дӀахӀоттор.


Хазнаш Ӏалашйинарш

20Ткъа церан вежарий болу левихой Делан цӀийнан хазна а, Далла гӀуллакх деш къастийна йолчу хӀуманийн хазна а ларъеш бара. 21ГӀиршанан кӀентан ЛаӀданан тӀаьхьенан доьзалийн баьчча вара Яхьи-Эла[+]. 22Яхьи-Элан кӀентий хилира Зетам а, цуьнан ваша Юал а. Уьш Везачу Элан цӀийнан хазна ларъярна тӀехь куьйгалла деш бара.

23Ӏамраман а, Ицхьаран а, Хьевронан а, Ӏузиалан а тӀаьхьенашна а дара тӀедехкина гӀуллакхаш.

24Мусан кӀентан ГӀиршаман кӀант Шубиал хазнаш ларъеш болчийн коьрта тӀехьожург вара[+]. 25ГӀиршаман вешин ЭлиӀазаран кӀант вара Рехьаб-ЯхӀу. Рехьаб-ЯхӀун кӀант вара ЯшаӀ-ЯхӀу. Цуьнан кӀант вара Йорам. Йораман кӀант вара Зикра. Зикрин кӀант вара Шалумати[+]. 26Шалуматис а, цуьнан вежарша а Дауд-паччахьо а, доьзалийн баьччанаша а, тӀеман коьрта хьаькамаша а, тӀеман хьаькамаша а, эскаран кхиболчу куьйгалхоша а Далла дечу гӀуллакхна дӀакъастийна хӀуманаш чохь йолчу массо а хазнийн Ӏуналла дора[+]. 27Шаьш тӀамехь схьаяьккхинчу хӀонсах цхьа дакъа Везачу Элан цӀенна оьшучунна дӀакъастадора цара. 28Шамъал-пайхамаро а, Къушин кӀанта Шаула а, Неран кӀанта Абунара а, Царуятан кӀанта Йоаба а Везачу Элана лерина дӀаделла массо хӀума а Шалуматин а, цуьнан вежарийн а карахь дара.


Кхечу левихошна тӀедехкина гӀуллакхаш

29Ицхьаран тӀаьхьенах болу Ханан-ЯхӀу а, цуьнан кӀентий а билгалбехира Делан цӀийнан арахьара гӀуллакхаш дан. Уьш исраилхошна тӀехь сардалш а, кхелахой а бара[+].

30Хьевронан тӀаьхьенах болчу Хьашби-ЯхӀус а, цуьнан вежарша а – говза волчу цхьа эзар ворхӀ бӀе стага – Йордан-хин малхбузехьа долчу Исраил-мехкан латтанашкахь Везачу Элана лерина а, паччахьна а массо а тайпана гӀуллакхаш дора[+]. 31Доьзалийн цӀераш дӀаязйинчу тептаршка хьаьжжина, Хьевронан тӀаьхьенах волу Яри-ЯхӀу хьевронхойн баьчча вара. Дауда паччахьалла до шовзткъалгӀа шо долуш тептарш толлура. Цу хенахь хьевронхошна юкъахь говза нах карийра ГалӀад-махкарчу ЯӀзир-гӀалахь[+]. 32Яри-ЯхӀун вежарий а говза нах бара. Уьш ши эзар ворхӀ бӀе стаг вара. Шайн доьзалшкахь баьччанаш бара уьш. Делан а, паччахьан а массо гӀуллакх а дойтуш, Раабанан а, Гадин а тайпанашна а, Маннашан ахтайпанна а тӀехь, коьртанаш а бина, дӀахӀиттийра Дауд-паччахьо уьш.

#### 27


Эскаран дакъошна чохь долу низам

1[•]Доьзалийн баьччанаш а, тӀеман коьрта хьаькамаш а, тӀеман хьаькамаш а, церан ялхой а чубогӀучу исраилхойн тобанийн куьйгалхойн цӀераш иштта яра. Шеран хӀора баттахь эскаран цхьацца тобано паччахьна гӀуллакх дора, цуьнца доьзна долу массо а тайпа хӀуманаш кхочуш а деш. ХӀора тобанна чувогӀура ткъе виъ эзар стаг.

2Дуьххьарлерчу баттахь хьалхарчу тобанна тӀехь куьйгалла дора Забдиалан кӀанта ЯшбаӀама. Цуьнан тобанехь ткъе виъ эзар стаг вара. 3ЯшбаӀам Парасан тӀаьхьенах вара. Шеран хьалхарчу баттахь иза вара эскаран массо а хьаькамашна тӀехь коьртаниг[+].

4ШолгӀачу баттахь гӀуллакх деш йолчу тобанна тӀехь куьйгалла дора ахьохьахо волчу Додис. Микхлута цунна гӀо дора. Додин тобанехь ткъе виъ эзар стаг вара.

5КхоалгӀачу баттахь эскаран кхоалгӀа хьаькам вара динан да волчу ЯхӀу-ЯдаӀан кӀант БенъяхӀу. Цуьнан тобанехь ткъе виъ эзар стаг вара, ткъа иза коьртаниг вара[+]. 6Иза вара майрачу ткъе итт тӀемалочунна юкъара схьакъастийна волу, царна тӀехь дӀахӀоттийна хьаькам. БенъяхӀун тобанна тӀехь куьйгалла дора цуьнан кӀанта Ӏами-Завада.

7БоьалгӀачу баттахь – воьалгӀаниг вара Йоабан кӀант Ӏасаал. Цуьнан кӀанта Забди-ЯхӀус цул тӀаьхьа куьйгалла дира. ӀасахӀалан тобанехь ткъе виъ эзар стаг вара[+].

8ПхоьалгӀачу баттахь – пхоьалгӀаниг вара израхьахо волу хьаькам ШамхӀути. Цуьнан тобанехь ткъе виъ эзар стаг вара.

9ЙолхалгӀачу баттахь – йолхалгӀаниг вара такхоӀхо волчу Ӏакхешан кӀант Ӏира. Цуьнан тобанехь ткъе виъ эзар стаг вара.

10ВорхӀалгӀачу баттахь – ворхӀалгӀаниг вара Эпрайман тӀаьхьенах волу пеланхо Хьелац. Цуьнан тобанехь ткъе виъ эзар стаг вара.

11БорхӀалгӀачу баттахь – борхӀалгӀаниг вара Зерахьан тӀаьхьенах волу хьушатхо Субахи. Цуьнан тобанехь ткъе виъ эзар стаг вара[+].

12УьссалгӀачу баттахь – уьссалгӀаниг вара Бен-Яманан тӀаьхьенах волу Ӏанатотхо Абу-Ӏезар. Цуьнан тобанехь ткъе виъ эзар стаг вара.

13УьтталгӀачу баттахь – уьтталгӀаниг вара Зерахьан тӀаьхьенах волу натӀупатхо Махьран. Цуьнан тобанехь ткъе виъ эзар стаг вара.

14ЦхьайтталгӀачу баттахь – цхьайтталгӀаниг вара Эпрайман тӀаьхьенах волу пӀарӀатунхо БенъяхӀу. Цуьнан тобанехь ткъе виъ эзар стаг вара.

15ШуьйтталгӀачу баттахь шуьйтталгӀа хьаькам вара Ӏотниалан тӀаьхьенах волу натӀупатхо Хьелдай. Цуьнан тобанехь ткъе виъ эзар стаг вара[+].


Исраилхойн тайпанийн хьаькамаш

16Исраилхойн тайпанашна тӀехь болу хьаькамаш хӀорш бара:

Раабанан тайпанан коьрта хьаькам вара Зикрин кӀант ЭлиӀазар;
ШимӀин коьрта хьаькам вара МаӀхин кӀант Шапат-ЯхӀу;
17Левин тайпанан – Къамуалан кӀант Хьашби-ЯхӀу;
АхӀаронан тайпанан коьрта хьаькам вара ЦӀадукъа;[+]
18ЯхӀудан тайпанан – Даудан вежарех волу ЭлихӀу;
Иссарханан тайпанан – Микаалан кӀант Ӏумари вара;
19Забулан тайпанан – Ӏабди-ЯхӀун кӀант ИшмаӀ-ЯхӀу;
Напталан тайпанан – Ӏазриалан кӀант Еримати вара;
20Эпрайман тайпанан коьрта хьаькам Азаз-ЯхӀун кӀант ХӀушаӀ вара;
Маннашан ахтайпанан – Пади-ЯхӀун кӀант Юал;
21ГалӀад-махкахь долчу Маннашан ахтайпанан – Закри-ЯхӀун кӀант Ида вара;
Бен-Яманан тайпанан – Абунаран кӀант ЯӀсаал;
22Данан тайпанан – Ярохьаман кӀант Ӏазариал.

Уьш исраилхойн тайпанийн баьччанаш бара.

23[+]Ткъа шо а, ткъа шарал лахара а хан ерш Дауда дӀа ца язбира, хӀунда аьлча Везачу Эло Ша, стигалара седарчий санна, Исраилан халкъ алсамдоккхур ду аьлла, ваӀда динера[+]. 24[+]Царуятан кӀанта Йоаба долийра халкъ дагардан, амма цо иза чекх ца даьккхира. И гӀуллакх дарна Дела оьгӀазваханера Исраилан халкъана, цундела цӀерийн терахь Дауд-паччахьан паччахьаллин гӀуллакхийн тептаран юкъа ца дахара[+].


Паччахьан долахь долчунна тӀехь урхалла дийраш

25Паччахьан чӀоьнан цӀеношна тӀехь а урхалла дора Ӏадиалан кӀанта Ӏазмавата.

Ткъа кхашна тӀехь а, гӀаланашкахь а, ярташкахь а, бӀаьвнашкахь а тӀаьхьалонна дӀадиллинчу сурсаташна тӀехь а урхалла дора Ӏузи-ЯхӀун кӀанта ЯхӀунатас.

26Латта лелош болчу аренийн белхалошна тӀехь урхалла дора Халубан кӀанта Ӏезрайс.

27Кемсийн бошмашна тӀехь урхалла дора Рама-гӀаларчу ШамаӀис.

ЧагӀаран чӀоьнашкахь дӀадехкинчу сурсаташна тӀехь урхалла дора шипамхочо Завадис.

28Малхбузехь долчу лаьмнийн когашкахь долчу зайт-дитташна а, комарийн дитташна а тӀехь урхалла дора гадирахо волчу БаӀал-Хьанана.

ТӀаьхьалонна дӀадиллина зайт-даьттан сурсатна тӀехь урхалла дора ЮӀаша.

29Шарон-махкахь дажош долчу хьайбанашна тӀехь урхалла дора шаронхо волчу Шитрайс.

ТогӀешна чохь дажош долчу хьайбанашна тӀехь урхалла дора Ӏадлайн кӀанта Шаптис.

30Эмкалшна тӀехь урхалла дора исмаьӀалхо волчу Овбила.

Варрашна тӀехь урхалла дора марунихо волчу Яхьди-ЯхӀус.

31Жашна тӀехь урхалла дора хӀагирхо волчу Язиза.

И берриге а нах Дауд-паччахьан долахь долчунна тӀехь урхалхой бара[+].


Даудан хьехамчаш

32Даудан гергара волу ЯхӀуната хьехамча вара. Иза, хьекъал а долуш, йоза хууш стаг вара. Ткъа Хьахманин кӀант Яхьиал паччахьан кӀентийн хьехархо вара. 33Ахьи-Тупал а вара паччахьан хьехамча. Ӏаьркхихо волу Хьушай паччахьан къастийна хьехамча вара[+]. 34Ахьи-Тупалал тӀаьхьа паччахьан хьехамчаш бара БенъяхӀун кӀант ЯхӀу-ЯдаӀ а, Абу-ЯтӀари а. Ткъа Йоаб паччахьан эскаран хьаькам вара[+].

#### 28


Дауд-паччахьо Делан цӀийнах бина хьехам

1Дауд-паччахьо Исраил-мехкан берриге баьччанаш Ярушалайме схьагулбира: тайпанийн хьаькамаш а, паччахьна белхаш беш болу хьаькамаш а, тӀеман коьрта хьаькамаш а, тӀеман хьаькамаш а, паччахьан а, цуьнан кӀентийн а хьал а, даьхни а лардеш болу паччахьан уллоранаш а, берриге а майра турпалхой а, тӀемалой а[+].

2[+]Хьала а гӀаьттина, Дауд-паччахьо элира: «ЛадогӀалаш соьга, сан вежарий а, сан халкъ а! Суна даггара лиира Везачу Элаца бина барт дагабоуьйтуш долу тӀорказ лардан меттиг кечъян. Суна лиира вайн Везачу Далла когийн кӀело хир йолу хӀара меттиг дӀанисъян. Аса Делан цӀа дӀахӀотто кечам бина[+]. 3Амма Дала элира соьга: „Дауд, ахьа ма хӀоттаде Суна лерина цӀа, хӀунда аьлча ахьа дукха тӀемаш а бина, цӀий а Ӏанийна“[+]. 4Исраилан халкъан Везачу Дала ЯхӀудан тӀаьхье хаьржира, цуьнга Исраилан халкъан шийтта тӀаьхьенна тӀехь олалла дайтархьама. Оцу тӀаьхьенна юкъара сан ден доьзал къастийнера Везачу Эло. Ткъа оцу доьзал юкъара со хаьржира Цо, гуттаренна а Исраил-мехкан паччахь вина дӀахӀотторхьама. Везачу Элана лиира сох Исраил-мехкан паччахь ван![+] 5Везачу Эло дуккха а кӀентий белла суна. Оцу сан массо а кӀенташна юкъара Везачу Эло сан кӀант Сулим хаьржина паччахьан метте охьахао Везачу Эло Исраил-махкана тӀехь дечу паччахьаллехь[+].

6Везачу Эло аьлла соьга: „Дауд, хьан кӀанта Сулима дӀахӀоттор ду Суна лерина долу цӀа а, цунна гонахара керт а. ХӀунда аьлча Аса, Сайн кӀант ву аьлла, Сулим хаьржина, ткъа Со цуьнан Да хир ву[+]. 7Нагахь Сулима хӀинццалц санна, кхидӀа а Сан дерриге а весеташ а, Сан хьехамаш а леррина кхочушбахь, Аса цуьнан паччахьалла чӀагӀдийр ду абаденналц“.

8Ткъа хӀинца Везачу Эло хаьржина долчу, гулделлачу Исраилан халкъана хьалха, Везачу Элан гуламехь, вайн Далла дӀа а хозуьйтуш, ас боху: „Шайн Везачу Делан дерриге а весеташ леррина кхочушде. ТӀаккха далур ду шуьга кху хьаналчу лаьтта тӀехь олалла, и латта хаддаза шайн тӀаьхьенера тӀаьхьене дӀа а луш“.

9Ткъа хьуна, сан кӀант Сулим, вовзийла хьайн ден Дела. Хьайн доллучу синца а, доггах а Далла гӀуллакх де, хӀунда аьлча Везачу Элана хаьа хӀораннан а даг чохь дерг а, цуьнан ойланаш а евза Цунна. Нагахь ахьа Веза Эла лахахь, Цо Ша каравойтур ву хьуна. Амма Шегахьара Хьо дӀаверзахь, Везачу Эло гуттаренна а дӀатосур ву хьо[+]. 10Сулим, хьо кхета веза, Везачу Эло Шен сийлахь-еза меттиг, Шен цӀа, дӀахӀотто хьо хаьржина хиларх. ЧӀагӀлой, и гӀуллакх чекхдаккха».

11Цул тӀаьхьа Везачу Элана дӀахӀотто дезачу цӀийнан дехкина суьрташ тӀехь долу кехаташ дӀаделира Дауда шен кӀанте Сулиме. Оцу кехаташна тӀехь Везачу Элан цӀенна гонах хир йолчу чоьнийн, кертахь хир йолчу гӀишлойн, цуьнан чоьн-цӀенойн, тӀехула хир йолчу а, чухула хир йолчу а чоьнийн, адамаш къинойх цӀандеш хир йолчу меттиган дехкина суьрташ дара. 12Иштта Дауда Сулиме делира шен даг чохь мел долчун хӀоттийна долу сурт. Цу юкъахь дара Везачу Элан цӀийнан гонах хир йолчу кертийн а, гонах хир йолчу массо а чоьнийн а, Делан цӀийнан хазнин а, Далла гӀуллакх деш къастийна йолчу хӀуманийн хазнин а хӀоттийна долу суьрташ. 13Дауда динан дайн а, левихойн а тобанех лаьцна а, Везачу Элан ЦӀа чохь а, кертахь а кхочушдан дезачу гӀуллакхех лаьцна а, и гӀуллакх деш лело езачу массо а хӀуманех лаьцна дерриге дӀадийцира Сулиме[+]. 14Иштта Везачу Элан цӀа чохь гӀуллакх деш лелош хир йолчу хӀуманашна деши а, дети а мел дезар ду а дийцира Дауда Сулиме. 15Оцу кехаташна тӀехь билгалдаьккхина дара мел деши а, дети а дезар ду шайн кӀелхӀотторгашца йолчу тайп-тайпанчу чиркхаш чухӀотторгашна а, иштта шен кӀелхӀотторгаца йолу хӀора чӀурам-чиркх чухӀотторгана а, шен-шен Ӏалашонна лело езаш йолчу. 16ТӀаккха Дауд-паччахьо дийцира, деза бепиг тӀехӀоттош йолчу дешин стоьлана деши мел дезар ду. Иштта детин стоьлаш еш дети мел дезар ду а. 17Иштта, Дауда дийцира, цӀена деши мел дезар ду, мӀерий, кедаш, боганаш деш. Цо дийцира, деши мел дезар ду, хӀора дашо хедар деш, я хӀора дато хедар деш. 18Дауда дийцира, деши мел дезар ду, сагӀа доккхуш хаза хьожа йогӀу хӀуманаш тӀехь ягош болу кхерч беш. Кхин а Дауда делира Сулиме Далла лерина кечйинчу меттиган деших дан дезачу Везачу Элаца бина барт дагабоуьйтуш долчу тӀорказна тӀехула, шайн тӀемаш дӀаса а дахийтина, лаьтташ долчу маликашна гӀудалкх муха ян еза гойту сурт а[+]. 19Дауда элира: «И аса йийцина Ӏалашонаш Везачу Элан куьйгаллица дӀаязйина яра. Везачу Эло гӀо дира суна оцу ерриге Ӏалашонех кхета»[+].

20Иштта, шен кӀанте Сулиме Дауд-паччахьо кхин а элира: «Нуьцкъала а, доьналла долуш а хилий, дӀадоладе и гӀуллакх. Хьо кхера а ма ло, цец а ма вала, хӀунда аьлча сан Веза Дела хьоьца ву. Иза юхавер вац хьох, Цо вуьтур вац хьо, Везачу Элан цӀа дӀахӀоттош ахь дан деза гӀуллакхаш дерриге дина чекхдовллалц[+]. 21Ткъа динан дайн а, левихойн а тобанаш кийча ю Делан цӀа чохь бан беза муьлхха а болх бан. ХӀора шен гӀуллакхан говзанча а кийча ву хьуна оцу гӀуллакхна тӀехь гӀо лаца. Хьаькамаш а, дерриг халкъ а кийча ду хьан муьлхха а омра кхочушдан».

#### 29


Делан цӀенна елла хазна

1[+]ТӀаккха гулбеллачу массаьрга а Дауд-паччахьо элира: «Дала шуна юкъара хаьржина сан кӀант Сулим. Иза къона а, гӀорасиза а ву, ткъа хӀара гӀуллакх сийлахь-деза ду. ХӀунда аьлча хӀара гӀишло адамашна еш яц, иза вайн Везачу Далла еш ю[+]. 2Сайн боллучу ницкъаца кечдира аса сайн Делан цӀенна дашо хӀуманаш яйта деши а, дато хӀуманаш ян дети а, цӀестан хӀуманаш ян цӀаста а, эчиган хӀуманаш ян эчиг а, дечиган хӀуманаш ян дечиг а, оникс олуш долу деза тӀулгаш а, юкъадохку деза тӀулгаш а, бес-бесара хаза тӀулгаш а, массо тайпа деза тӀулгаш а, алссам шагатӀулг а. 3Сайн долахь йолу кхин а цхьа хазна а ю сан, шена чохь деши а, дети а долуш. Иза а Делан цӀийне болчу сайн безамна Делан цӀенна дӀало аса, айса оцу дезачу цӀенна кечдина долчул а сов. 4Апар-махкара деана долу ши эзар пунт цӀена деши а, ейтта эзар пунт цӀена дети а делла аса Делан цӀийнан чуьра пенашна тӀе диллийта[+]. 5Оцу деших а, детих а дакъа делла ас говза куьйгаш долчу адамашка массо а тайпана дашо а, дато а хӀуманаш яйта. Кхин цхьанна а лаьий те тахана Везачу Элана сагӀа дан?»[+]

6ТӀаккха доьзалийн тхьамданаша а, Исраилан халкъан тайпанийн баьччанаша а, тӀеман коьртачу хьаькамаша а, тӀеман хьаькамаша а, паччахьна белхаш беш болчийн хьаькамаша а шайн даггара сагӀа деара. 7Цара а делира Делан цӀа дӀахӀотторна итт эзар пунт дашо ахча а, итт эзар дарик олу дашо ахча а, ткъа эзар пунт дети а, иштта цӀестан ахча а – ткъе ялхитта эзар пунт, ши бӀе эзар пунт эчиг а. 8ТӀаккха наха шайгахь нисделла деза тӀулгаш а делира Везачу Элан цӀийнан хазни чу дахкийтархьама. Уьш гӀиршанхо волчу Яхьиалан кара дӀаделира цара[+]. 9Массо а тайпана сагӀина хӀума еанчу оцу наха шайн даггара а, боккхачу лаамца а Везачу Элана сагӀа дарна, хазахеттера халкъана. Иштта чӀогӀа хазахетта вара Дауд-паччахь а[+].


Дауд-паччахьан хаза доӀа

10ТӀаккха гуламе гулбеллачу массарна а хьалха, Веза Эла декъалвеш, Дауд-паччахьо элира: «Азалера абаденналц декъала ву Хьо, Веза Эла, тхан ден Исраилан Дела. 11[+]Хьоьца ду, Веза Эла, возалла а, нуьцкъалалла а, сийлалла а, толам а, инзаре хазалла а. Стигалшкахь а, лаьттахь а мел дерг Хьан ду. Хьан ду, Веза Эла, паччахьалла а. Хьо ву массо а хӀуманан Коьртаниг[+]. 12Хьоьгара ду хьал а, сийлалла а, Ахьа до олалла массо а хӀуманна тӀехь. Хьан карахь ду нуьцкъалалла а, чӀагӀо а. Хьан олаллехь ду милла а вазвар а, чӀагӀвар а[+]. 13ХӀинца оха, тхан Дела, хастаме дешнаш олу Хьуна, Хьан сийлахь-еза цӀе а хастайо оха.

14Ткъа тхо муьлш ду: я со а, я сан халкъ а, иштта Хьуна сагӀа дан таро хилла долу? Иза-м ша дерриге а Хьоьгара ма ду. Хьан карара тхаьш схьаэцнарг Хьуна дӀа а делла оха. 15ХӀунда аьлча Хьуна хьалха хан яккха даьхкинарш ду тхо, кхелхина лелаш долу, тхайн хилла болу дай санна. ДӀадолуш долу ӀиндагӀ санна, ду тхан кху лаьттара денош, тӀаьхьало йолуш хӀумма а дац кхузахь[+]. 16Тхан Веза Дела! ХӀара Хьуна дийр долчу цӀенна, Хьан сийлахь-езачу цӀарна, оха кеч мел дина хӀума Хьан карара ду, дерриге а Хьан ду[+]. 17Хаьа суна, сан Дела, Ахьа тхан дегнаш зуьйш хилар а, Хьуна цӀена дегнаш дезаш хилар а. Аса и дерриге а сайн цӀеначу даггара сагӀина деана. Ткъа хӀинца кхузахь долчу халкъо хазахетарца Хьуна сагӀа дар го суна[+]. 18Веза Эла, тхан дай болчу ИбрахӀиман а, Исхьакхан а, Исраилан а Дела! ХӀара Хьан халкъан дӀанисъелла йолу деган ойланаш а, хӀара дика а Ӏалашдехьа гуттаренна а. Хьайгахьа дерзадехьа хӀокху халкъан дегнаш. 19Ткъа сан кӀантана Сулимна а лохьа Ахьа цӀена дог, Хьан весеташ кхочушдан а, Айхьа дӀадоьллун дерг а, Хьан хьехамаш а, уьш дерриге а кхочушдан а, ас кечбинчу гӀирсах ян еза гӀишло ян а»[+].

20ТӀаккха Дауд-паччахьо гулбеллачаьрга элира: «ХӀинца декъалве аша вайн Веза Дела!» ТӀаккха оцу гулбеллачу массара а декъалвира шайн Веза Дела, цул тӀаьхьа, гора а хӀиттина, охьатаьӀира уьш Везачу Элана а, паччахьна а.


Сулимах паччахь хуьлу

21Ткъа шолгӀачу дийнахь халкъо Везачу Элана сагӀина деана дийнаташ дайира. Цара дийнаташ дагоран сагӀанаш а дохура. Цу сагӀина юкъа деара: эзар эса а, эзар уьстагӀ а, эзар Ӏахар а, чагӀаран сагӀанаш а. Иштта, Исраил-мехкан дерриге а халкъо сагӀина еана кхин дуккха а хӀума яра. 22ТӀаккха Везачу Элана хьалха чӀогӀа хазахетарца юуш, молуш дара халкъ.

Цул тӀаьхьа Дауд-паччахьан кӀант Сулим шозлагӀа а паччахь хӀотторна къобалвира. Иштта, Везачу Элана хьалха Сулим къобалвира паччахьалла дарна, ткъа ЦӀадукъа динан да хилийта къобалвира[+]. 23Иштта, Везачу Элана хьалха, шен ден Дауд-паччахьан метта, паччахь хилла, охьахиира Сулим. Сулим-паччахь декъал хилира, Исраил-мехкан дерриге а халкъ цунна муьтӀахь дара. [+][+] 24Массо хьаькамаш а, тӀемалой а, Дауд-паччахьан берриге кӀентий а Сулим-паччахьан куьйга кӀел бахара. 25Иштта, Исраил-мехкан дерриге а халкъана хьалха Везачу Эло Сулим вазвира. Паччахьан хуьлу сийлалла делира цунна Везачу Эло, Исраил-мехкан цхьанна а паччахьан ца хиллачу тайпана[+].


Дауд-паччахьан дӀакхалхар

26Юшайн кӀанта, Дауд-паччахьо, олалла дина берриге а Исраил-махкана тӀехь. 27[+]Дауд-паччахьо Исраил-махкахь олалла дина хан шовзткъа шо яра. Хьевронехь – ворхӀ шарахь, ткъа Ярушалаймехь ткъе кхойтта шарахь паччахьалла дира Дауда[+]. 28ТӀаккха шортта хиллачу хьолах, сийлаллех вуьзна, дикка дуьне диъна, хан яьлла стаг волуш дӀакхелхира Дауд-паччахь. Цуьнан метта паччахь хилла дӀахӀоьттира цуьнан кӀант Сулим. 29Дауд-паччахьан юьхьанца дуьйна тӀаьххьалц а хиллачу гӀуллакхех лаьцна яздина ду Делера долу хиндерг гуш хиллачу Шамъалан йозанаш тӀехь а, Ната-пайхамаран а, Делера дерг гуш волчу Гада-пайхамаран а йозанаш тӀехь а[+]. 30Иштта, Дауда динчу паччахьаллех а, цуьнан доьналлех а, цуьнан шен а, Исраил-мехкан хиллачу гӀуллакхех а, гонах хиллачу кхечу пачхьалкхех а лаьцна хӀуманаш яздина ду оцу йозанийн тептарш тӀехь.

### 2 Шерашкахь

#### 2 Шерашкахь

2 Шерашкахь


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]


ДӀаихначу шерашкахь хиллачух лаьцна дӀаяздина


шолгӀа тептар


Дешхьалхе

ШолгӀачу тептар тӀехь кхидӀа а дуьйцуш ду ДӀаихначу шерашкахь хиллачух лаьцна дӀаяздинчу хьалхарчу тептар тӀехь долийнарг. ХӀара тептар кхаа декъе декъа тарло: 1) Сулим-паччахьо олалла дар (1-9 кортош); 2) ЯрбаӀам-паччахьо куьйгалла а деш, Сулим-паччахьан кӀантана РахьбуӀамна къилбаседера тайпанаш дуьхьалдовлар (10 корта); 3) ЯхӀудан пачхьалкхехь хиллачух лаьцна дийцар (11-36 кортош). Тептаран чаккхенехь дуьйцу Ӏийса дуьнен чу валале пхи бӀе дезткъе йолхалгӀачу шарахь Ярушалайм-гӀала йожарх лаьцна.

#### 1


Сулима шена хьекъалалла доьхуш дина доӀа


(Сулим 3:1-15)

1[•]Даудан кӀентан Сулиман шен пачхьалкхана тӀехь куьйгалла дар чӀагӀлуш лаьтташ дара. Цуьнан Веза Дела цуьнца вара. Цо Сулим вазвира[+].

2Сулим-паччахьо омра дира, берриг а исраилхой схьагулбе аьлла: тӀеман коьрта хьаькамаш а, тӀеман хьаькамаш а, кхелахой а, берриг а Исраил-махкара массо а куьйгалхо а, доьзалийн баьчча а. 3Иштта Сулим а, берриг а гулбелларш а ГавӀон-гӀаларчу гу тӀе бахара, хӀунда аьлча Везачу Элан ялхо волчу Мусас яьссачу аренгахь ша волуш дина гуламан четар цигахь хӀинца а лаьтташ дара[+]. 4[+]Делан бертан тӀорказ Кхиръят-ЯӀарим-гӀалара Ярушалаймехь ша кечйинчу метте схьадеанера Дауда, цунна четар а дина[+]. 5[+]Ткъа Хьорин кӀентан Урин кӀанта Бацалиала бина сагӀа доккху цӀестан кхерч цигахь, ГавӀонерачу гу тӀехь, Везачу Элан четарна хьалха битинера. Цигахь Сулим-паччахь а, цуьнца баьхкинарш а Везачу Элах дагабевлира[+]. 6ТӀаккха, гуламан четар долчу, Везачу Элана хьалха, оцу цӀестан кхерча тӀе а кхаьчна, цунна тӀехь эзар дийнат а дагош, сагӀа даьккхира Сулим-паччахьо.

7Цу буьйсанна Сулимна гӀенахь Дела дуьхьалхӀоьттира. Цо элира: «Деха хьайна луъург».

8Сулим-паччахьо Деле жоп делира: «Ахьа, сан дена Даудана доккха дика дина, со цуьнан метта паччахь а хӀоттийна[+]. 9[+]Ва Веза Дела, кхочушхуьлийла Ахьа сан дена Даудана йина чӀагӀо. Лаьттан чан санна дукха долчу халкъана тӀехь, Ахьа, со паччахь а вина, дӀахӀоттийна дела,[+] 10лохьа суна хьекъалалла а, хаарш а, хӀокху халкъана тӀехь аса куьйгалла муха дан деза хаархьама, хӀунда аьлча хьаьнга далур ду хӀокху Хьан дуккха а долчу халкъана тӀехь урхалла?»

11Дала Сулиме элира: «И ахь дехнарг хьан деган лаам хиларна а, бахам а, хьал а, сийлалла а, хьайн мостагӀийн синош хӀаллакдар а, иштта хьайн дахаран хан яхъяр а ца доьхуш, Аса хьо паччахь хӀоттийначу Сан халкъана тӀехь урхалла дархьама, хьайна хьекъалалла а, хаарш а ахьа дехарна, 12лур ду Ас хьуна хьекъалалла а, хаарш а. Иштта бахам а, хьал а, сийлалла а лур ду Аса хьуна, хьол хьалха хиллачу паччахьийн а, хьол тӀаьхьа хир болчийн а доцучу тайпана»[+].


Сулиман ницккъий, бахаммий


(Сулим 10:26-29)

13ТӀаккха Сулим-паччахь ГавӀонерачу гу тӀехь долчу гуламан четар долчуьра Ярушалайме юхавирзира. Цо исраилхошна тӀехь паччахьалла дира. 14[+][•]Сулим-паччахьо гӀудалкхаш а, дой а гулдира[*]. Иштта цуьнан цхьа эзар йиъ бӀе гӀудалкх а яра, шийтта эзар дин а бара[*]. Цо уьш гӀудалкхаш дӀахӀоттош йолчу гӀаланашкахь а, ша волчохь Ярушалаймехь а дӀатарйира[+]. 15Детин а, дешин а барам тӀулгаш долччул дукха хилла дӀахӀоттийра цо Ярушалайм-гӀалахь. Лаьмнийн кӀажашкахь долчу диттийн барам а дезачу баганан диттийн бараме нисбина, дӀахӀоттийра Сулим-паччахьо. 16[+]Ткъа говраш Мисар-махкара а, Килик[*] цӀе йолчу махкара а ялайора Сулим-паччахьо. Паччахьан совдегарша Килик-махкахь и говраш ахчанах схьаоьцура[+]. 17Мисар-махкара ялочу гӀудалкхан мах ялх бӀе дато шекхал[*] бара, ткъа цигара балочу динан мах цхьа бӀе шовзткъе итт дато шекхал бара. Иштта уьш ерриш а хьетахойн а, арамхойн а паччахьашна схьаялайора совдегарша.

#### 2


Сулим-паччахьо Делан цӀа дан а, керт ян а кечам бар


(Сулим 5:1-18)

1[•]Везачу Элан цӀе язъян лерина долу цӀа а, шена лерина долу паччахьан цӀа а дан сацам бира Сулима. 2Деза кира лелош волу кхузткъе итт эзар стаг а, лаьмнашкахь тӀулг схьабоккхуш волу везткъа эзар стаг а, царна тӀехьожуш волу кхо эзар ялх бӀе хьаькам а вара цуьнан.

3Цора-гӀаларчу паччахьна Хьирамана[*] тӀе нах бахийтира Сулим-паччахьо, цуьнга дӀаалийта: «Ахьа сан дена Даудана чохь Ӏан паччахьан цӀа дечу хенахь, баганан дечиг а духкуш, гӀуллакх дина ма-хиллара, суна а гӀо дехьа[+]. 4Аса хӀинца сайн Везачу Делан цӀе язъян лерина долу цӀа дан долош ду. И цӀа аса дӀакъастор ду, цигахь Цунна лерина хаза хьожа йогӀу хӀуманаш ягаяйтархьама а, даздина баьпкаш шен рожехь дӀахӀиттадайтархьама а, хӀора Ӏуьйранна а, суьйранна а, иштта шоьтан дийнахь а, керла бутт болалуш дезачу деношкахь а, тхан Везачу Далла лерина долчу къастийначу дезачу деношкахь а дийнаташ дагоран сагӀанаш дахийтархьама а. Иза иштта гуттаренна а тӀедиллинера Дала Исраилан халкъана. 5Аса ден долу цӀа доккха хир ду, хӀунда аьлча тхан Дела массо деланел а воккха ву[+]. 6[+]Иза-х стигалшна – ур-атталла уггар лекхачу стигалшна а чу ца тарваллал ву. Цхьаннан а ницкъ кхочур буй те Цунна цӀа дан? Со мила вара, Цо Шен цӀа дан пурба суна даллал? И цӀа – Цунна лерина сагӀа доккху меттиг бен хир ма яц![+] 7Ткъа хӀинца цхьа говза пхьар ваийтахьа со волчу. Деших а, детих а, цӀастанах а, эчигах а хӀуманаш ян а хууш, иштта таьӀна цӀечу а, цӀарула-цӀечу а, сийначу а басахь долчу тех хӀуманаш ян хууш а, хадорца хӀуманашна куьцаш деш волу стаг хила веза иза. Сан дас Дауда ЯхӀуд-махкахь а, Ярушалайм-гӀалахь а къобалбина хиллачу говзанчашца цхьаьна белхаш бийр бара цо[+]. 8Баганан а, зоьзан а дечиг а, Ливанун-махкара цӀен дечиг а даийтахьара ахьа, хӀунда аьлча суна хаьа, хьан белхалой Ливанун-хьун хьакха говзалла йолуш буйла. Сан белхалоша хьайчаьрца цхьаьна болх бийр бара, 9кеч а дина, алссам дечиг суна охьадиллийтархьама. ХӀунда аьлча аса деш долу цӀа доккха а, исбаьхьа а ду. 10Аса хьан хьун хьокхучарна кхача латтор бу: бӀе эзар гали кӀа а, бӀе эзар гали мукх а, ткъа эзар черма чагӀар а, ткъа эзар черма зайтдаьтта а».

11Цора-гӀалин паччахьо Хьирама, Сулиме жоп а луш, кехат яздира. Цо бохура: «Шен халкъе болчу безамна Везачу Эло цунна тӀехь хьо паччахь дӀахӀоттийна»[+]. 12Хьирама кхин а элира: «Декъала ву стигала а, латта а кхоьллина волу Исраилан Дела волу Веза Эла! Везачу Элана лерина цӀа а, шена паччахьан цӀа а дан воллуш волу, хаарш а, кхетам а болуш волу хьекъале кӀант Дауд-паччахьна веллера Цо. 13Хьекъал а долуш, говза стаг волу Хьирам-Аби-ЯхӀу[*] воуьйту аса хьо волчу[+]. 14Иза Данан тӀаьхьенах йолчу зудчун кӀант ву. Цуьнан да цорахо ву. Деших а, детих а, цӀастанах а, эчигах а, тӀулгах а, дечигах а, таьӀна цӀечу а, цӀарула-цӀечу а, сийначу а басахь долчу тех а, дуткъачу кӀадих а хӀуманаш ян а, хадорца хӀуманашна тайп-тайпана куьцаш дан говзалла а ю цуьнан. Шега делла муьлхха а суртдаран гӀуллакх кхочушдан тарлур ду цунна. Шена тӀедиллинарг дерриг а кхочушдийр ду цо хьан а, сан олахо волчу хьан ден Даудан а говзанчашца цхьаьна. 15Ткъа хӀинца, сан олахо, айхьа доуьйтур ду аьлла кӀа а, мукх а, зайтдаьтта а, чагӀар а даийтахьа хьайн ялхой долчу тхуна. 16Сан ялхоша, хьуна оьшшучул Ливанун-хьун а хьаькхна, и дечиг хӀордахула, машшашца цхьаьна а дихкина, Яппи-гӀала дӀакхачор ду, ткъа ахьа иза Ярушалайме дӀахьур ду»[+].


Везачу Элан цӀа дан доладо


(Сулим 6:1-38)

17Шен дас Дауда доьзалийн цӀераш дӀаязъечу тептар тӀе тӀаьхьа Исраилан махка цу хенахь тӀебаьхкина хилла болу берриг а нах дӀаязбайтира Сулима. Уьш цхьа бӀе шовзткъе кхойтта эзар ялх бӀе стаг вара[+]. 18Царах кхузткъе итт эзар кира лелорхо а, везткъа эзар лаьмнашкара тӀулг баккхархо а, и халкъ балхана тӀедерзадайта кхо эзар ялх бӀе тӀехьожуш волу стаг а билгалваьккхира Сулима.

#### 3

1[+][•]Ярушалаймерчу Мори-лам тӀехь Везачу Элан цӀа дан долийра Сулима. Оцу лома тӀехь Веза Эла Сулиман дена Даудана дуьхьалхӀоьттинера. Иза хиллера явсайхо волчу Орнан хьаьттахь. Дауд-паччахьо кечйинера и меттиг[+]. 2Иза дара Сулима паччахьалла дечу доьалгӀачу шеран шолгӀачу беттан шолгӀачу дийнахь. 3Сулима деш долчу Делан цӀийнан бух иштта бара: бахалла – кхузткъа дол (ширачу дустарехь), шоралла – ткъа дол. 4ЦӀийнан шораллехь цунна хьалха йина уче яра, ткъа дол шуьйра а, бӀе ткъа дол лекха а йолуш. И уче чухула цӀена деши диллина йинера. 5ГӀишлон коьрта цӀа баганан дечигах дина дара, тӀехула деши а дуьллуш. Цу дешин тӀехула хурма-диттийн а, юьйцинчу зӀенийн а суьрташ дехкира. 6ТӀаккха, куц а доккхуш, тӀехула деза тӀулгаш дехкира. И деши Парвайм-махкара деана дара. 7ЦӀенна а, цуьнан ханнашна а, неӀсагӀанашна а, пенашна а, корашна а, неӀаршна а тӀехула деши диллира, ткъа пенаш тӀехь каруб-маликийн суьрташ дехкира. 8[+]Везачу Элан цӀа чохь, цуьнан шораллин бараме хьаьжжина, уггаре а еза чоь яйтира Сулим-паччахьо. Цуьнан яхалла а, шоралла а ткъатткъа дол яра. Цу цӀа чу дахара цхьа эзар ши бӀе пунт деши. 9Хьостамий а динера, хӀора хьостам шовзткъе итт шекхал[*] деших а беш. Иштта лакха тӀехь йолчу чоьнашна а деши диллира.

10[+]Везачу Элан цӀийнан уггаре а дезачу цӀа чохь шина каруб-маликан сурт дайтира Сулима, царна тӀе деши а дуьллуьйтуш[+]. 11Каруб-маликийн беа тӀоман йохалла ткъа дол яра. Цхьана каруб-маликан пхи дол хиллал беха болу тӀам пенах хьакхалора, ткъа оццул беха болу важа тӀам вукху каруб-маликан тӀомах хьакхалора. 12Оццу барамехь болу шолгӀачу каруб-маликан цхьа тӀам а пенах хьакхалора, ткъа церан чухула долу тӀемаш цӀенна юккъехь вовшахкхетара. 13Оцу каруб-маликийн беа тӀоман йохалла ткъа дол яра. Уьш шайн когаш тӀехь лаьттара. Церан яххьаш Везачу Элан цӀийнан йоккхачу хьалхарчу чоьнна тӀе ерзийна яра. 14[+]Иштта сийначу а, таьӀна-цӀечу а, цӀарула-цӀечу а басахь долчу кӀадих а, дуткъачу кӀадих а кирхьа дайтира цо, цу тӀехь каруб-маликийн суьрташ а дохкуьйтуш[+].


ЦӀестан ши бӀогӀам


(Сулим 7:15-22)

15Везачу Элан цӀенна хьалха цӀестан ши бӀогӀам дӀахӀоттабайтира паччахьо. ХӀора бӀогӀаман лакхалла ткъе пхийтта дол яра. Оцу бӀогӀаман буьххье дилла цӀастанах ши таж доьттира. Церан хӀораннан а лакхалла пхиппа дол яра[+]. 16Юьйцина зӀенаш а яйтира цо, уьш шина бӀогӀамна тӀе а йохкуьйтуш. Царна тӀе, куц а доккхуш, наран цхьа бӀе стоьман сурт диллийтира. 17ТӀаккха и бӀогӀамаш Везачу Элан цӀенна хьалха дӀахӀиттабайтира: цхьа бӀогӀам аьтту агӀор, важа аьрру агӀор. Аьтту агӀор дӀахӀоттийначунна, «Якин» аьлла, цӀе тиллира (иза «Дала дӀахӀоттор» бохучух тера ду). Аьрру агӀор дӀахӀоттийначух «БоӀаз» элира, (иза «Делан нуьцкъалалла» бохучух тера ду).

#### 4


Везачу Элан цӀа чохь лело йина хӀуманаш


(Сулим 7:23-51)

1[+][•]Иштта Сулим-паччахьо сагӀа даккха лерина болу цӀестан кхерч а байтира: иза ткъа дол хиллал беха а, ткъа дол шуьйра а, итт дол лекха а бара[+]. 2Лалийначу цӀастанах боккха яй байтира цо. Цуьнан цхьана йистера вукху йисте кхаччалц болу барам итт дол бара. Пхи дол кӀорга а бара иза. Оцу ен го ткъе итт дол бара[+]. 3ЦӀастанах дина стерчий а дара гобаьккхина цу ен кӀел, цуьнца цхьаьнадоьттина. Уьш шина моггӀара дехкинера, церан лакхалла итт дол яра. 4И яй цӀастанах бинчу шийтта старана тӀехь лаьтташ бара. Царах кхоъ къилбаседехьа, кхоъ малхбузехьа, кхоъ къилбехьа, кхоъ малхбалехьа берзийна бара. Ткъа церан тӀехьенаш ена кӀел, юккъехьа, ерзийна яра. 5Оцу ен стоммалла куьйган кераюккъалц яра, ткъа цуьнан йистош дӀаделладеллачу петӀамат-зезаган куьцехь йинера. Цу чу кхузткъе итт эзар чами хиллал хи доьдура. 6[+]Иштта цӀестан итт юьхь-куьг дуьлург а яйтира цо. Царах пхиъ къилбехьа агӀор, важа пхиъ къилбаседехьа агӀор дӀахӀоттаяйтира, цу чохь дагоран сагӀина деана дийнатийн дакъош цӀандархьама. Ткъа цӀестан боккха яй динан дайшна бинера, уьш цу чохь Далла гергахь цӀанбалархьама[+].

7[+]Хила ма-безза болу итт стогар байтира цо деших. Уьш Везачу Элан цӀа чу биллийтира: пхиъ – къилбехьа агӀор, важа пхиъ – къилбаседехьа агӀор[+]. 8[+]Далла лерина долу бепиг тӀедилла итт стол яйтира цо. Уьш Везачу Элан цӀа чохь пхиъ къилбехьа агӀор, важа пхиъ къилбаседехьа агӀор дӀахӀиттаяйтира цо. Иштта деших цхьа бӀе кад а байтира.

9Динан дайн керт а, йоккха керт а яйтира цо. Иштта йоккхачу кертана чуволу кевнаш дайтира, царна йоьзан варкъ а дуьллуш. 10Чохь хи долу и боккха цӀестан яй Везачу Элан цӀийнан къилба-малхбалехьара агӀор дӀахӀоттабайтинера Сулима.

11Иштта Хьирама кхин а тесаш, кегий белаш, кегий кедаш дира. Цу тайпана чекхбехира Хьирама Сулим-паччахьна Делан цӀа чохь ша беш болу белхаш:

12ши бӀогӀам а,
царна гонах таьжнийн ши го а,
оцу таьжнийн суьрташ тӀедехкина долчу бӀогӀамийн боххьехь бойнан ши сурт а.
13Оцу бойнан шина суьрта тӀе билла биъ бӀе цӀестан нар-стом бира Хьирама. И стоьмаш шишша могӀарехь оцу бӀогӀамашна тӀе дехкинчу таьжнашна тӀерачу бойнийн суьрташ тӀе дехкира.
14КӀелхӀотторгаш а, царна тӀеюьллу юьхь-куьг дуьлургаш а,
15цӀестан боккха яй, цунна бухара шийтта цӀестан сту а,
16тесаш, белаш, мӀерий, церан массо а кхиболу гӀирс а бира цо.

Сулим-паччахьан дехарца Хьирам-Аби-ЯхӀус[*] Везачу Элан цӀенна мел йина хӀума а заьнгала динчу цӀастанах йинера.

17И ерриг а хӀума Йордан-хин тогӀи чохь сацкъарах йинчу кепаш чохь йоттийтинера Сулим-паччахьо. Иза дара Сакхат а, ЦӀардан а олучу меттигашна юккъехь. 18И хӀуманаш вуно дукха яйтинера Сулима, цундела уьш еш дайинчу цӀастанан барам буста а ца лора.

19Иштта Делан цӀа чохь оьшур йолу массо а хӀума яйтинера Сулим-паччахьо: дашо кхерч а, Далла лерина долу бепиг тӀедуьллу стоьлаш а, 20церан къуьданашца болу а, цӀеначу деших боьттина болу а стогарш (уьш, тӀедиллина ма-хиллара, уггар езачу чухуларчу чоьнна хьалха латабора), 21зезагийн суьрташ а, чӀурам хӀотторгаш а, морзахаш а (и ерриг хӀума а цӀеначу деших йинера), 22цӀеначу деших дина тукарш а, боганаш а, хаза хьожа йогӀу хӀума чуюьллуш долу кедаш а, богуш болу кӀора дӀасабахьа нойш а. Делан цӀийнан неӀарш (уггар езачу чоьнан чуьра неӀарш а, Делан цӀийнан важа неӀарш а) деших йинера.

#### 5

1[+]Иштта чекхбехира Сулим-паччахьо Везачу Элан цӀенна шена бан лиъна болу берриг а белхаш. Шен дас, Дауда, Далла лерина лелош хилла мел йолу сийлаллин-еза хӀуманаш цу цӀа чу ехкира Сулима. Делан цӀийнан хазни чу деши а, дети а, кхин йолу хӀуманаш а дӀаелира цо.


Бертан тӀорказ Делан цӀа чу диллар


(Сулим 8:1-9)

2[+][•]ТӀаккха Исраилан халкъан къаной а, исраилхойн тайпанийн а, гаранийн а, доьзалийн а берриг а баьччанаш а Ярушалайме шена тӀекхайкхира Сулима, хьалха Цийон олуш хиллачу Даудан гӀалара Везачу Элаца бинчу бертан тӀорказ схьадаийтархьама[+]. 3Иштта шеран ворхӀалгӀачу беттан дезачу деношкахь[*] дерриг а Исраилан халкъ Сулим-паччахь волчу гулделира. 4Исраилхойн массо а къаной цига баьхкича, левихоша бертан тӀорказ схьаийцира. 5Бертан тӀорказ а, гуламан четар а, цу чохь мел хиллачу сийлаллин-езачу хӀуманашца, схьа а эцна, дӀадаьхьира динан дайша а, левихоша а. 6Ткъа Сулим-паччахь а, иштта иза волчу гулделла Исраилан дерриг халкъ а дезачу тӀорказна хьалха лаьттара. Цара Далла лерина дийнатийн сагӀанаш дохура. Далийна бежанаш а, жа а дукха хиларна дагар а ца далора. 7Динан дайша Везачу Элаца бинчу бертан тӀорказ, схьа а деана, Делан цӀийнан чухуларчу а, уггар а езачу чоьнна чохь шен метте, каруб-маликийн суьртийн тӀемашна кӀел, охьадиллира. 8Оцу маликийн суьртийн тӀемаш цу тӀорказна тӀехула дӀасадаржийна дара, цундела тӀорказ а, цуьнан схьалоцу гӀуркхаш а цара дӀахьулдора[+]. 9И гӀуркхаш деха хиларна, церан юьхьигаш гучуйовлура езачу чоьнна чуьра уггар езачу чухуларчу чоьнна хьалха агӀор. Амма арахула и юьхьигаш гуш яцара. Уьш тахханалц а цу чохь лаьтташ ю. 10[+]Оцу дезачу тӀорказ чохь, Мусас чуйиллина хилла йолу тӀулган ши экъа йоцург, кхин хӀумма а яцара. ТӀулган и экъанаш Муса-пайхамаро цу чу ехкинера, Хьариб олучу меттигехь Везачу Эло Исраилан халкъаца барт а бина, иза Мисар-махкара арадаьккхинчул тӀаьхьа[+].


Везачу Элан сийлалла

11Динан дай езачу чоьнна чуьра арабевлира. Ткъа цул хьалха цигахь хиллачу берриге а динан дайша, къастамаш а ца беш, Далла хьалха шаьш цӀанбинера[+]. 12Зурманчаш болу берриге а левихой – Асайп, ХӀайман, Ядутун, церан кӀентий а, вежарий а – тӀехь дуткъачу кӀадих дина духар а долуш, цӀастанан жима негӀарш а, тайп-тайпана дечиган пондарш а лоькхуш, сагӀа доккхучу кхерчан малхбалехьа агӀор лаьтташ бара. Цаьрца цхьаьна цхьа бӀе ткъа динан да вара, турбанаш лоькхуш[+]. 13[+]Турба лоькхурш а, илланчаш а, цхьаъ болуш санна, эбина мукъам балош лаьттара, Везачу Элана хастамаш а беш, Цунна баркалла а бохуш. Турбанашца а, цӀастанан жимачу негӀаршца а, кхечу гӀирсашца а цхьаьна айдинчу озаца цара Везачу Элана хастамаш бора:

«Веза Эла ма дика ву!
Цуьнан безам хедар боцуш бу!»

Оццу юкъана Везачу Элан цӀа мархах дуьзира[+]. 14И марха бахьана долуш, динан дай шаьш гӀуллакх дечохь латта а ца лора, Делан цӀа Везачу Элан сийлаллин нуьрах дузарна[+].

#### 6


Сулим-паччахь халкъе вистхилар


(Сулим 8:12-21)

1ТӀаккха Сулима элира:

«Везачу Эло Шен боданехь Ӏан лаам бу аьллера[+].
2Ткъа аса Хьуна исбаьхьа цӀа дӀахӀоттийна,
Хьо цу чохь абаденналц вахийта».

3[•]Дерриг а Исраилан халкъ дара цигахь лаьтташ. Халкъехьа а вирзина, Сулим-паччахьо декъалдира иза[+]. 4[+]ТӀаккха паччахьо элира: «Декъала ву Исраилан халкъан Веза Дела, сан дена Даудана, Ша делла дош Шен куьйгаца кхочушдина Волу! Цо аьллера сан дега: 5„Мисар-махкара Сайн халкъ Айса арадаьккхичхьана дуьйна схьа, Исраилан тайпанийн мехкашкара цхьа а гӀала ца къастийра Аса, Сан цӀе язъян лерина цӀа хилийтархьама. Я цхьа а адам ца хаьржира Аса, Сайн Исраилан халкъана тӀехь баьчча хилийта. 6Ткъа хӀинца Ярушалайм-гӀала схьахаьржина Аса, Сайн цӀе язъян лерина цӀа цигахь хилийта, ткъа Дауд хаьржина Аса, Сайн Исраилан халкъана тӀехь олалла дайта“[+].

7Сан дена Даудана чӀогӀа лиира Исраилан халкъан Везачу Делан цӀе язъян лерина долу цӀа дӀахӀотто[+]. 8Амма Везачу Эло аьллера сан дега Дауде: „Суна хаьа, Сан цӀе язъян лерина долу цӀа хӀоттадан хьан чӀогӀа лаам хилар. Хьуна и лаар дика ду. 9Амма хьо вац Аса и цӀа дӀахӀотто хаьржинарг. Хьох ваьлла волчу хьан кӀанта дийр ду Сан цӀе язъян лерина долу цӀа“[+].

10Иштта Везачу Эло Ша делла дош кхочушдира. Сан ден метта Исраил-мехкан паччахьан гӀанта тӀе хиира со, хӀинца со паччахь а ву, Везачу Эло ма-аллара. Аса Исраилан халкъан Везачу Делан цӀе язъян лерина долу цӀа а дӀахӀоттийна[+]. 11Везачу Эло Исраилан халкъаца бина барт тӀеязбина йолу тӀулгийн экъанаш шена чохь Ӏуьллу тӀорказ цу цӀа чу охьадиллина аса».


Сулима дина доӀа


(Сулим 8:22-53)

12[•]ТӀаккха, Везачу Элан сагӀа доккхучу кхерчана хьалха дӀа а хӀоьттина, гулделлачу массо а Исраилан халкъана хьалха Сулим-паччахьо шен куьйгаш хьалаайира[+]. 13Кертана юккъехь хьалаайаелла йолу цӀестан лакхе яйтинера Сулима. Цуьнан яхалла а, шоралла а пхиппа дол яра, ткъа лакхалла кхо дол яра. Сулима, цу тӀе а ваьлла, схьагулбеллачу массо а исраилхошна хьалха гора а вахана, шен куьйгаш стигала хьалакховдийра. 14Цо элира: «Ва Исраилан халкъан Веза Дела! Я стигалахь, я лаьттахь вац Хьох тера волу Дела. Вайна юкъахь болу барт лар а беш, цунна Хьо тешаме хуьлу доггах Хьайна тӀаьхьахӀиттинчу Хьайн лешна[+]. 15Ахь кхочушдина Хьайн лай волчу сан дена Даудана Айхьа делла дош. Ахьа иза Хьайн багара даьккхинера, ткъа тахана Хьайн куьйгаца кхочушдина. 16[+]Ткъа хӀинца, Исраилан халкъан Веза Дела, кхочушдехьа Хьайн лай волчу Дауде, сан дега, Айхьа аьлларг: „Нагахь хьан тӀаьхьенах болчара, хьо Суна хьалха ма-леллара, товрат-хьехамца а лелаш, шайн некъаш тешаме хиларца лардахь, даим а хьан тӀаьхьенах хир волчу цхьаццаммо паччахьалла дийр ду Исраилан халкъана тӀехь“[+]. 17Ткъа хӀинца, Исраилан халкъан Веза Дела, бакъ хуьлийла Ахьа сан дена делла долу Хьан дош[+].

18[+]Амма бакъдерг аьлча, Делан Ӏойла а дуй ткъа адамашца кху лаьттахь? Стигала а, я стигалан лакхенашка а ца тарлуш волу Хьо, хӀокху ас дӀахӀоттийначу Хьан цӀа чу-м тарлойла а дац[+]. 19Делахь а, дӀахозийла Хьуна сан доӀа а, Хьан лай волчу сан дехар а, ва сан Веза Дела! Тергам бойла Ахьа, Хьайга дехарш деш кхойкхуш волчу Хьайн лен кхайкхаман а, доӀанан а. 20[+]Ахьа Хьайн цӀе кху чохь хир ю аьллачу хӀокху цӀенна тӀе боьгӀна хуьлийла Хьан бӀаьргаш дийнахь а, буса а! ЛадугӀийла Ахьа Хьан лай волчун доӀане, иза, хӀокху меттехьа а вирзина, Хьоьга кхойкхучу хенахь[+]. 21ДӀахозийла Хьуна Хьайн лай волчун доӀанаш а, Хьайн Исраилан халкъан доӀанаш а, цара, хӀокху меттехьа а бирзина, Хьайга доӀа дечу хенахь. Хьо стигалшкахь Ӏаш ву, ткъа оха доьху Хьоьга, цигахь тхан доӀа дӀа а хазий, гечдехьа тхуна.

22Масала, нагахь цхьа стаг вукхунна хьалха бехке а хилла, иза Хьан сагӀа доккхучу кхерчана хьалха дӀахӀоттавахь, хӀокху Хьан цӀа чохь, ша бехке вац аьлла, цуьнга дуй баийта тарло[+]. 23ТӀаккха стигалахь волчу Ахьа, дӀахазий, кхел ехьа Хьайн лешна тӀехь, бехке верг жоьпе а озош, цаьргара даьлларг церан шайн кортошна тӀе а дожош. Ткъа бехке воцург бехказаваккхахьа, цуьнан бакъ хиларе терра цунна доггӀург а деш.

24Масала, Хьан Исраилан халкъ Хьуна хьалха къилахь хиларна, мостагӀчо иза эшор ду. Нагахь и халкъ, Хьоьга кхайкхамаш а беш, кху цӀа чохь волчу Хьоьга доӀанаш а, дехарш а деш, Хьоьгахьа дерзахь,[+] 25стигалшкахь церан доӀа дӀа а хазий, гечдехьа хӀокху Хьайн Исраилан халкъан къиношна. Айхьа хьалха царна а, церан дайшна а делла долчу лаьтта тӀе уьш юхаберзабехьа.

26Ткъа, масала, цара Хьуна хьалха къинош летадарна, Ахьа, стигалш дӀа а къевлина, догӀа доуьйтур дац. Амма, масала, цара, кху меттехьа а бирзина, доӀанаш а деш, Хьоьга кхайкхамаш а беш, Ахь шаьш охьатаӀийна дела, шаьш летийначу къиношна дохко а бевлла, уьш юха а Хьуна тӀеберза тарло[+]. 27ТӀаккха, доьху Хьоьга, стигалшкахь церан доӀанаш дӀа а хазий, гечдехьа Хьайн лай долчу Исраилан халкъан къиношна. Гайтахьа царна нийса некъ, Ахьа Хьайн халкъана тӀаьхьалонна деллачу хӀокху Хьайн лаьтта тӀе догӀа даийтахьа[+].

28Нагахь хӀокху лаьтта тӀе адамашна я мацалла тӀеягӀахь, я адамаш хӀаллакдеш цамгарш кхетахь, я, мел долу хӀума дагош, бовха мох балахь, я адамаша дийна долу дерриге ялта а мекхано диъна дӀадаккхахь, я цӀоз, я нӀаьна тӀелатахь, я шайн лаьтта тӀехь адамаш Ӏен ца дуьтуш, мостагӀий тӀегӀортахь, я муьлхха а бохам хилахь, я ун кхетахь,[+] 29тӀаккха, нагахь дерриг а Хьан Исраилан халкъана юкъара муьлххачу а адамо, шен лазарш а гина, шех даьллачу къиношна дохко а даьлла, кху Хьан цӀенна тӀе куьйгаш хьала а айина, Хьоьга доӀанаш а, дехарш а дахь, 30доьху Хьоьга, Хьо Ӏаш волчу стигалахь, церан доӀа дӀа а хазий, царна геч а дехьа, гӀо а дехьа. ХӀора стагана а, цуьнан гӀуллакхашка хьаьжжина, цунна доггӀург дӀалохьа, хӀунда аьлча Хьуна цхьанна девза адамийн дегнаш[+]. 31Дехьа иза массо а адам Хьох кхерийтархьама а, Хьан некъашкахула лелийтархьама а, Ахьа тхан дайшна деллачу кху лаьттахь тхо мел деха.

32Исраилхой а боцуш, кхин къомах долу адамаш а догӀур ду Хьан цӀеран дуьхьа. ХӀунда аьлча царна а хезар ду Хьан сийлаллин-езачу цӀарах лаьцна а, Хьан нуьцкъалаллех лаьцна а, Хьан схьакховдийначу куьйгах лаьцна а. Уьш а богӀур бу, кху Хьан цӀенна тӀе а бирзина, доӀанаш дан[+]. 33ТӀаккха, доьху Хьоьга, Хьо Ӏаш волчу стигалшкахь церан доӀанаш дӀа а хазий, дехьа цара а Хьайга мел дехнарг, лаьттахь мел долчу къаьмнашна а Хьайн цӀе йовзийтархьама а, уьш Хьайх кхерийтархьама а, Хьан Исраилан халкъ санна. ТӀаккха массо а меттигашкара дерриг а халкъашна а хуур ду, ас дӀахӀоттийна хӀара цӀа Ахь-Айхьа даздина хилар.

34Наггахь Ахьа Хьайн халкъе омра дийр ду, даха а гӀой, шайн мостагӀех лата аьлла. Масала, хӀокху Ахьа хаьржинчу гӀаланехьа а, Хьан цӀе язъян лерина дӀахӀоттийначу цӀенна тӀе а бирзина, цара Хьоьга доӀанаш дахь, 35доьху Хьоьга, дӀахазахьа стигалшкахь церан доӀанаш а, церан дехарш а, бакъ а бехьа уьш.

36Нагахь Хьан халкъо Хьуна хьалха къинош летадахь (ткъа къа ца латош адам дан а дац), тӀаккха Ахьа, масала, царна оьгӀаз а вахана, уьш мостагӀашка эшабойтур бу. Ткъа мостагӀаша, царна йийсар а дина, генарчу я юххерчу хийрачу махка дӀабига мега уьш[+]. 37Масала, оцу шаьш йийсаре бигначу мехкашкахь Хьан халкъо, ша летийначу къиношна дохко а даьлла, Хьоьга доӀанаш дийр ду. Цу халкъо ала тарло: „Оха къа латийна, тхо нийса дацара, тхо бехке ду“[+]. 38Ткъа нагахь шаьш йийсаре дигначу оцу мостагӀийн махкахь, уьш шайн цӀеначу даггара Хьуна тӀе а бирзина, Ахьа шайн дайшна деллачу лаьттехьа а, Айхьа хаьржинчу гӀалехьа а, Хьан цӀе язъян ас дӀахӀотийначу Хьан цӀенна а тӀе а бирзина, цара доӀанаш дахь,[+] 39ас доьху Хьоьга, Хьо Ӏаш волчу стигалшкахь, церан доӀанаш дӀа а хазий, бакъбехьа уьш. Хьан халкъо Хьуна хьалха летийначу къиношна гечдехьа.

40Сан Дела! Хьан бӀаьргаш а хуьлийла дӀабиллина, Хьан лергаш а хуьлийла сема кху меттехь дечу доӀанашна[+]. 41[+]Ткъа хӀинца, Веза Дела, Хьо Ӏийр волчу метте дӀахӀоттахьа – Хьо а, Хьан нуьцкъалаллин тӀорказ а. Хьан динан дай кӀелхьарбахар, духар санна, тӀедуьйхина хуьлийла. Хьан долахь берш Хьан диканах баккхийбеш хуьлийла[+]. 42Веза Дела! Хьайн юьхь Айхьа къобалвинчунна тӀера дӀа ма ерзаехьа. Дагадаийтахьа Хьайн лай волчу Даудана Ахьа Хьайн безам кховдийна хилар»[+].

#### 7


Везачу Элана лерина дина ЦӀа

1[+][•]Сулим-паччахь доӀа дина ваьлча, стигалара цӀе йоьссира, сагӀин кхерча тӀера дагош долу сагӀанаш а, кхидолу сагӀанаш а Дала тӀеийцира. Ткъа Везачу Элан ЦӀа Цуьнан сийлаллин нуьро дуьзира[+]. 2Везачу Элан ЦӀа Цуьнан сийлаллин нуьро дузарна, динан дай Везачу Элан ЦӀа чу ца бахалора. 3[+]И охьайоьссина цӀе а, цу Везачу Элан ЦӀенна тӀе доьссина долу Цуьнан сийлаллин нур а шайна гича, майданахь болу берриг а исраилхой бертал ийгира. Везачу Элана хастамаш бира цара, Иза дика волу дела а, Цуьнан безам цкъа а хедар боцу дела а[+]. 4Ткъа паччахьо а, дерриге халкъо а Везачу Элана сагӀа даьккхира. 5Сулим-паччахьо ткъе ши эзар сту а, бӀе ткъа эзар уьстагӀ а беара сагӀина. Иштта Сулим-паччахьо а, дерриге халкъо а Делан цӀа даздира. 6Динан дай бара шайн декхарш кхочушдеш лаьтташ. Дауд-паччахьо кечбайтинчу зурманийн гӀирсашца лаьтташ бара левихой. «Везачу Элан безам цкъа а хедар бац» а бохуш, Везачу Элана хастамаш мосазза бо, Дауд-паччахьо и зурманийн гӀирсаш лелабойтура. Левихошна дуьхьал а лаьтташ, динан дайша коьман маӀаш лоькхура. Исраил-мехкан дерриге а халкъ лаьтташ дара цигахь. 7Везачу Элан цӀийнан кертара юккъехь йолу меттиг Далла хьалха сийлаллица язйира Сулим-паччахьо, цигахь дийнаташ дагоран а, кӀен а сагӀанаш дохура, бертан сагӀанийн дийнатийн мохь а ягайора. ХӀунда аьлча Везачу Элан цӀенна хьалхахь лаьтташ болчу сагӀа доккхучу йоьзачу кхерчана тӀе дерриг а и сагӀанаш ца тарлора[+].

8Цу хенахь ворхӀ дийнахь Сулим-паччахьо а, дерриг а Исраилан халкъо а даздира и деза де. Берриг а исраилхой гулбеллера цигахь, Хьамат-Ӏинера дуьйна Мисар-мехкан дозанехь долу хина тӀекхаччалц[+]. 9ВорхӀ дийнахь Везачу Элана сагӀа доккху кхерч а базбира, кхин а ворхӀ дийнахь четаршна чохь Ӏаш долу денош а даздира, ткъа цул тӀаьхьа тӀедеанчу дийнахь цу денойн даздаран тӀаьхье йира. 10ТӀаккха ворхӀалгӀачу беттан ткъе кхоалгӀачу дийнахь паччахьо халкъ шайн цӀа дӀадахийтира. Халкъан дегнаш хазахетта а, самукъадаьлла а дара, Даудана а, Сулимна а, Шен Исраил-мехкан халкъана а Везачу Эло динчу диканна.


Веза Эла Сулим-паччахьна кхин цкъа а дуьхьалхӀоттар


(Сулим 9:1-9)

11[•]Иштта дина чекхдаьккхира Сулим-паччахьо Везачу Элан ЦӀа а, паччахьан цӀа а. Везачу Элан ЦӀенна тӀехь а, шен цӀенна тӀехь а ша дан дагалаьцнарг дерриге а хила ма-дезза кхочушдира Сулим-паччахьо. 12ТӀаккха буса Сулим-паччахьна дуьхьал хӀоьттира Веза Эла. Цо элира: «Суна хьан доӀа хезира. ХӀинца Аса Сайна къастайо хӀара меттиг, хӀокхунах сагӀа доккху цӀа хилийтархьама[+]. 13Нагахь Аса, стигал дӀа а къевлина, догӀа ца даийтича а, я цӀоз тӀе а хецна, цуьнга латта даийтича а, я адам хӀаллак а деш, цамгар яржийча а,[+] 14Сан долахь долу халкъ Суна муьтӀахь хилла, доӀанаш деш, Соьгахьа дерзахь, шайн харц некъаш тӀера дӀа а далахь, тӀаккха стигалахь хезар ду Суна Сайн халкъан аз, цуьнан къиношна геч а дийр ду Ас, цуьнан латта а тодийр ду Ас[+]. 15ХӀинца дуьйна Сан бӀаьргаш а дӀадиллина хир ду, Сан лергаш а сема хир ду кху меттехь дечу доӀанашна[+]. 16ХӀинца дуьйна Ас даздина хӀара ЦӀа, Сайн цӀе цу чохь абаденна язъяйта лаьа Суна. Сан бӀаьргаш а, Сан дог а цу чохь хир ду массо а заманахь[+]. 17Нагахь хьо, хьайн да Дауд-паччахь ма-леллара, Суна хьалха лелахь, Аса хьайна тӀедиллинарг ахь кхочушдахь, Сан хьехамаш а, бакъонаш а ларъеш хьо лелахь, 18[+]Ас чӀагӀдийр ду хьан паччахьалла, Айса хьан дега, Дауд-паччахье, чӀагӀо еш ма-аллара: „Хьан тӀаьхьенах хир волчу цхьаццаммо даим паччахьалла дийр ду Исраилан халкъана тӀехь“[+]. 19Нагахь Аса шайна делла долу Сан весеташна а, Сан хьехамашна а тӀера дӀа а девлла, уьш дитина, аша кхечу деланашна гӀуллакх деш, царна корта беттахь, 20тӀаккха Айса деллачу Сайн лаьтта тӀера Исраилан халкъ орамашца дӀадоккхур ду Ас. Ткъа хӀара Сайн цӀе язъян Айса къобалдина ЦӀа Сайна дуьхьалара дӀадоккхур ду. ТӀаккха дерриге а халкъашна хьалхахь кицанаш а далош, беламаш а беш, цӀе йохуьйтур ю Ас хӀокху Сайн цӀийнан[+].

21Ткъа оцу дезачу цӀийнах лаьцна, иза сийлахь делахь а, чекх мел волучо инзарваларца хаттар дийр ду: „И хӀунда дина те Везачу Эло оцу махкана а, оцу Шен цӀенна а?“[+]

22Юха, царна жоп луш, наха эр ду: „Мисар-махкара шаьш арабаьхна волу Веза Эла, шайн дайн Дела, дӀа а тесна, уьш кхечу деланашна тӀаьхьа а бевлла, царна Ӏамал а еш, Ӏибадат дан буьйлабаларна дина царна иза. Цундела Везачу Эло баийтина царна тӀе и берриг бохам“».

#### 8


Сулиман сийлахь гӀуллакхаш


(Сулим 9:10-28)

1[•]Сулим-паччахьо Везачу Элан цӀа а, шен паччахьан цӀа а дечу юкъана ткъа шо дӀаделира[+]. 2Цул тӀаьхьа шена Хьирама елла гӀаланаш а юхаметтахӀиттийра цо. Царна чохь исраилхой баха охьаховшийра Сулима. 3ТӀаккха, Хьамат-Цоба а вахана, иза дӀалецира цо. 4Иштта яьссачу аренгахь йолу Тадмар-гӀала а, тӀаьхьалонна кечдина сурсаташ чохь латто гӀаланаш а дӀахӀиттийра Сулима Хьамат-махкахь. 5Лакхара Байт-Хьорон, Лахара Байт-Хьорон цӀе йолу чӀагӀйина гӀаланаш дӀахӀиттийра Сулима, гонах пенаш а, дӀакъовлуш долу кевнаш а деш[+]. 6Иштта, юхаметтахӀоттийра цо БаӀалт-гӀала а, шен долахь йолу тӀаьхьалонна кечдина сурсаташ чохь латтош йолу ерриг гӀаланаш а, говраш южу гӀудалкхаш латтош йолу гӀаланаш а, дошлойн говраш чохь латтош йолу гӀаланаш а. Ерриг Ярушалайм-гӀалахь а, Ливанун-махкахь а, шен долахь мел долчу лаьтта тӀехь шена ян лиъна йолу массо а хӀума йина дӀахӀоттийра Сулим-паччахьо. 7Исраилан халкъ доцург, кхин адамаш а дара цигахь. Уьш дара хьетахойн а, эмархойн а, перезахойн а, хьаьвихойн а, явсайхойн а, 8тӀаьхьенех дисина адамаш, исраилхоша хӀаллак ца деш дитина долу. Царах Сулим-паччахьо белхаш беш болу леш бинера. Уьш тахханалц леш бу. 9Ткъа исраилхойх Сулим-паччахьо леш ца бора, цаьрга шен белхаш байтархьама. Уьш я паччахьан тӀемалой, я тӀеман хьаькамаш, я тӀеман коьрта хьаькамаш, я гӀудалкхийн а, дошлойн а эскарш карахь долуш болу баьччанаш бара[+]. 10Сулим-паччахьна белхаш беш болчарна тӀехь урхалла дан дӀахӀоттийна ши бӀе шовзткъе итт стаг хилла.

11Ткъа пирӀунан йоӀ, Даудан гӀалара дӀа а яьккхина, цунна ша динчу цӀа чу яьккхира Сулима. ХӀунда аьлча Сулима бохура: «Исраилхойн паччахьан Даудан цӀа чохь сан зудчун соьца Ӏан йиш яц, Везачу Элан тӀорказ чу диллина мел хилла йолу меттиг язйина йолу дела»[+].

12Везачу Элан цӀенна хьалха сагӀа даккха ша дӀахӀоттийначу кхерчана тӀехь дийнаташ дагоран сагӀанаш дохура Сулима[+]. 13[+]Сулима дийнаташ дагоран сагӀанаш дохура, Муса-пайхамаран хьехамаша ма-бохху, шоьтан деношна а, бутт болалуш долчу деношна а, шеран кхаа дезачу денна а: совсазчу баьпкан дезачу денна а, ШавуӀот цӀе йолчу ялта чудерзоран дезачу денна а, кхалорийн дезачу денна а[+]. 14Шен дас Дауда тӀе-ма-диллара, Сулим-паччахьо динан дай дӀахӀиттийнера шен-шен рогӀехь гӀуллакх дан. Иштта левихой а дӀахӀиттийнера цо, хастамаш барна тӀехь куьйгалла дан а, хӀора дийнан хьаште хьаьжжина, динан дайшна гӀо дан а. ХӀора кевнехь дӀахӀиттийна гӀаролхой хилла, шен-шен рожехь гӀарол деш. И весет динера Делан стаг волчу Дауда[+]. 15Динан дайх а, левихойх а лаьцна паччахьо тӀедиллинчу цхьанна а хӀуманна тӀехь а, хазнашна дола дарна тӀехь а дерриг а, ма-бохху, кхочушдора цара.

16Сулим-паччахьан берриге а белхаш – Везачу Элан цӀийнан бух боьттичхьана дуьйна иза дина чекхдаллалц – кхочушхилира. Иштта дина чекхдаьккхира Везачу Элан цӀа.

17ТӀаккха Ӏецйон-ГӀебаррий, Элаттий гӀаланашка вахара Сулим. И гӀаланаш хӀордан йистерачу эдомхойн махкахь яра[+]. 18Шен ялхошкахула хӀордкеманаш а, хӀордах лаьцна дерг дика хууш болу кемалелорхой а хьажийра Хьирама цига. Цара, Сулиман ялхошца цхьаьна Апар-махка а бахана, исс бӀе пунт деши а даьккхина, иза Сулим-паччахь волчу схьадеара[+].

#### 9


Шеба-махкара зуда-паччахь


(Сулим 10:1-13)

1[+][•]Шеба-махкарчу зуда-паччахьна а хезира Сулим-паччахьан цӀе яхар. Иза Сулим волчу Ярушалайме еара, халчу хаттаршца и зерхьама. И зуда-паччахь еара, шеца йоккха эмкалийн ковра а ялош. Цу эмкалшна тӀехь доьттина деана хаза хьожа йогӀучу бецех даьккхина хьакхарш а, дукха деши а, деза тӀулгаш а дара. Сулим-паччахь волчу а еана, шен дагахь мел долчух лаьцна къамел дира Шеба-махкара еанчу паччахьо[+]. 2Ткъа Сулим-паччахьо цо деллачу массо а хаттаршна жоп делира, цхьа а хаттар ца дисира, цуьнга жоп ца далалуш. 3Шеба-махкара еанчу паччахьна гира Сулиман хьекъалалла а, цо дина паччахьан цӀа а. 4Иштта цунна гира кхузахь боу кхача а, паччахьан уллоранаш Ӏаш йолу хӀусамаш а, ялхой оьзда хилар а, церан духар а, чагӀардуттургаш а, церан духар а, Везачу Элан цӀийнан кертахь Сулим-паччахьо дохуш долу дийнаташ дагоран сагӀанаш а. И дерриг а шена гича, иза чӀогӀа инзаръяьллера.

5Цо элира Сулим-паччахье: «Сайн махкахь суна хезнера хьан гӀуллакхех лаьцна а, хьан хьекъалаллех лаьцна а. Иза бакъ хилла. 6Амма цара дийцинчух со тешар яцара, со ян а еана, сайн бӀаьргашна иза галлалц. ХӀаъ, хьан хьекъалаллин ах дакъа а соьга дийцина ца хилла. Хьан хьекъалалла суна хезначул дуккха а сов ду. 7Мел ирс долуш хила деза хьан адамаш! Ма ирс долуш хила беза хьан ялхой, хӀора денна хьуна гӀуллакх деш, хьан хьекъале къамел хезаш болу! 8Декъала хуьлда хьан Веза Дела, хьуна реза а хилла, хьо Шен паччахьан гӀанта тӀе, Шен цӀарах паччахьалла дайтархьама, охьахаийна волу! Исраилан халкъе Шен болчу безамна а, и халкъ гуттаренна а чӀагӀдархьама а, Везачу Эло хьо паччахь хӀоттийна, цу халкъана тӀехь хьоьга кхел яйтархьама а, нийсо лелаяйтархьама а»[+].

9Сулим-паччахьна ши бӀе шовзткъа пунт деши а, хаза хьожа йогӀучу бецийн дуккха а хьакхарш а, деза тӀулгаш а делира цо. Шеба-мехкан паччахьо Сулим-паччахьна елла йолу хаза хьожа йогӀу хӀуманаш саннарш цул хьалха цкъа а ца хиллера.

10Апар-махкара деши деанчу Хьираман а, Сулиман а ялхоша цӀен дечиг а, деза тӀулгаш а деанера[+]. 11Оцу цӀечу дечигах Везачу Элан цӀенна а, паччахьан цӀенна а тӀейоьду тӀегӀанаш йира. Иштта зурманчашна оьшу мерз-пондарш а, дечиг-пондарш а дайтира паччахьо оцу дечигах. ЯхӀуд-махкахь хӀетталц цкъа а деана а, я гина дацара и санна долу дечиг.

12Сулим-паччахьо а елира Шеба-махкарчу зуда-паччахьна цунна еззнарг а, цо еххнарг а. Цо еанчул дуккха а сов елира цунна Сулим-паччахьо. Цул тӀаьхьа зуда-паччахь ялхошца шен махка юхайирзира.


Сулим-паччахьан хьал


(Сулим 10:14-25)

13[•]Сулим-паччахьна хӀора шарахь цхьа эзар кхо бӀе ткъе шийтта пунт деши дахьара. 14Цул сов йохкаэцар лелош болчара а, совдегарша а цунна деши дала дезара. Иштта берриг а Ӏаьрби-махкарчу паччахьаша а, цуьнан шен мехкадайша а деши а, дети а дахьара Сулим-паччахьна. 15ТӀаккха туьйсинчу деших дина ши бӀе доккха турс а дайтира Сулим-паччахьо. ХӀора турсана ялх бӀе шекхал[*] туьйсина деши дахнера. 16Иштта кхин а кхо бӀе кегий турсаш дайтира цо, хӀора турсана кхо бӀе шекхал туьйсина деши а дуьллуш. Туьйсина деших дина и турсаш «Ливанун-мехкан хьун» олучу цӀенош чу дӀахӀоттийра Сулим-паччахьо[+].

17Пийлан кӀомсарех доккха паччахьан гӀант дайтира паччахьо, цунна тӀе а цӀена деши диллира. 18Оцу гӀантана тӀеваха йиллина ялх тӀегӀа яра. ГӀантаца хоьттина йина дашо когийн кӀело яра. ГӀантан шина а агӀор куьйган голахӀотторгаш яра, царна хӀоранна а уллохь дина лоьман суьрташ дара. 19Кхин а шийтта лоьман сурт дара, оцу ялх тӀегӀанна шинна а агӀор цхьацца лаьтташ. Оцу тайпана долу паччахьан гӀант хӀетталц цхьанна а пачхьалкхехь дина дацара.

20Сулим-паччахьан хьеший тӀеоьцуш лелош йолу пхьегӀаш дашо яра. «Ливанун-мехкан хьун» цӀе йолчу цӀенош чохь лаьтташ йолу кхийолу хӀуманаш а ерриг а цӀеначу деших йина яра. Детих йина хӀумма а яцара, хӀунда аьлча Сулим-паччахь волчу заманахь детин мах чӀогӀа лахара бара. 21Кхечу мехкашца йохкаэцаран гӀуллакхна вовшахтоьхна хӀордана тӀехула лелаш хинкеманаш дара Сулим-паччахьан. Хьирам-паччахьан хӀордахоша леладора и кеманаш. ХӀора кхаа шарахь цкъа хӀордкеманаш, деши, дети, пийлан кӀомсарш, маймалш, тӀаус-олхазарш а дахьаш, юхадоьрзура[+].

22Дуьненна чуьра массо а паччахьийн чул а инзаре дукха хьал а, хьекъалалла а долуш вара Сулим-паччахь[+]. 23Дуьненна чуьра массо а паччахьашна лаьара Сулим-паччахь ган, Дала цунна делла долу инзаре хьекъалалла шайна хазийтархьама[+]. 24ХӀора шарахь дукха адам догӀура, Сулим гархьама. Шаьш догӀуш царах хӀораммо а совгӀаташ дахьара: детих, деших йина хӀуманаш, тӀеюху бедарш, герз, хаза хьожа йогӀу хӀуманаш, говраш, бӀарзанаш.

25[+]Йиъ эзар[*] гӀудалкх южу дойн керт а, шийтта эзар дин[*] а бара Сулим-паччахьан. Паччахь Ӏаш волчу Ярушалаймехь а, гӀудалкхаш дӀахӀитточу гӀаланашкахь а дӀатарйинера уьш[+]. 26[+]Эпрат-хин тӀера дӀадоладелла пӀелаштамхойн махкана тӀекхаччалц а, Мисар-мехкан дозане кхаччалц а йолчу меттигашкарчу массо а паччахьна тӀехь олалла дора Сулим-паччахьо[+]. 27Детин барам тӀулгаш долччул дукха хилла дӀахӀоттийра цо Ярушалайм-гӀалахь. Лаьмнийн кӀажашкахь долчу диттийн барам а дезачу баганан диттийн бараме нисдина дӀахӀоттийра Сулим-паччахьо. 28[+]Мисар-махкара а, кхечу массо а мехкашкара а дой даладора Сулимана[+].


Сулим-паччахьан дӀакхалхар


(Сулим 11:41-43)

29[•]Сулим-паччахьо динчу хӀуманех лаьцна – дуьххьарлерачунна тӀера тӀаьххьарлерачунна тӀекхаччалц – яздина Ната-пайхамаран тептарш тӀехь а, шилунхо волчу АхьъяхӀуга Делера болчу хаамашкахь а, НабатӀан кӀантах ЯрбаӀамах лаьцна Делера дерг гуш волчу ЯӀду-пайхамарна дуьхьал хӀуьттучу суьрташкахь а. 30Сулим-паччахьо Ярушалаймехь берриг а Исраил-махкана тӀехь шовзткъа шарахь паччахьалла дира. 31ТӀаккха Сулим-паччахь, дӀа а кхелхина, шен дайх дӀакхийтира. Иза шен ден Даудан гӀалахь дӀавоьллира. Сулиман метта паччахь хилира цуьнан кӀант РахьбуӀам.

#### 10


Къилбаседера тайпанаш карзахдахар


(Сулим 12:1-20)

1[•]РахьбуӀам Шехем-гӀала дӀавахара, хӀунда аьлча берриге а исраилхой цига дӀабаханера, иза паччахь дӀахӀотторхьама[+]. 2Сулим-паччахьах ведда ваххарх Мисар-махкахь Ӏаш волу НабатӀан кӀант ЯрбаӀам, иза дӀахезча, цигара цӀа вирзира[+]. 3Цара, ЯрбаӀамна тӀе нах а бахийтина, цуьнга шен махка юхаверзар дийхира. ТӀаккха ЯрбаӀам а, дерриге а Исраилан халкъ а РахьбуӀам волчу дӀадахча, халкъо цуьнга элира: 4«Хьан дас тхан коча деза дукъ диллира. Цо тхоьга дайтина къиза гӀуллакхаш а, тхан коча диллина деза дукъ а ахь хӀинца дайдехьа. ТӀаккха оха хьуна хьалхара гӀуллакх дийр дара»[+].

5РахьбуӀама цаьрга элира: «Кхо де дӀадаьлча, юхадуьйла суна тӀе». Халкъ дӀадахара.

6РахьбуӀам-паччахь къанойх дагавелира. Оцу къаноша цуьнан дена Сулимана хьехамчаша санна гӀуллакх дора иза дийна волчу хенахь. РахьбуӀама хаьттира цаьрга: «Аса оцу халкъе хӀун аьлча бакъахь хета шуна?» – аьлла.

7Къаноша цуьнга жоп делира: «Нагахь санна хьо кху халкъаца дика а хилла, ахь царна там бахь, цу халкъаца ахьа эсала къамел а дахь, уьш массо а хенахь хьуна ялхой хилла лелар бу».

8Амма шега къаноша бина хьехам РахьбуӀама дӀатеттира. Шеца кхиъна болчу а, шена гӀуллакх деш болчу а кегийрхойх дагавелира иза. 9Цо кегийрхошка хаьттира: «Аса хӀун жоп дала деза аьлла хета шуна оцу нахе? Цара соьга боху: „Хьан дас тхан коча диллина деза дукъ дайдехьа“»

10РахьбуӀамца цхьаьна кхиъначу кегийрхоша элира: «Хьан дас шайн коча тӀедиллина деза дукъ дайдар доьхучу оцу халкъе ахьа иштта ала: „Сан цӀазапӀелг сан ден гӀодаюкъал а стомма бу. 11Сан дас шун коча деза дукъ диллинера, ткъа аса и дукъ кхин а даздийр ду. Сан дас шед еттарца таӀзар дора шуна, ткъа аса, сту лоцучу гезго къовзош санна хетадолуьйтуш, таӀзар дийр ду шуна“».

12Паччахьо шайга аьлла ма-хиллара, ЯрбаӀам а, дерриг халкъ а кхозлагӀчу дийнахь РахьбуӀамна тӀедеара. 13Паччахьо халкъе дера жоп делира. Къаноша шена дина хьехар дӀа а теттина, 14кегийрхоша шена динчу хьехаре хьаьжжина, РахьбуӀама халкъе элира: «Сан дас шун коча деза дукъ диллинера, ткъа аса и дукъ кхин а даздийр ду. Сан дас шед еттарца таӀзар дора шуна, ткъа аса, сту лоцучу гезго къовзош санна хетадолуьйтуш, таӀзар дийр ду шуна». 15Иштта паччахьо ла ца дуьйгӀира халкъо шега бохучуьнга, хӀунда аьлча иза Дала нисдинера, Ша НабатӀан кӀанте ЯрбаӀаме шилунхо волчу АхьъяхӀугахула аьлларг кхочушхилийтархьама[+].

16[+]Массо а исраилхоша, паччахьо шайга ла ца догӀар шайна гича, паччахье элира:

«Вай Даудан цӀийнах схьадевлла ма дац!
Юшайн кӀентан цӀийнаца доьзна ма дац вай!
Цундела шайн-шайн цӀа дерза шу, исраилхой.
Даудан кӀанта ша дойла шен цӀентӀехь олалла!»

Иштта исраилхой шайн-шайн цӀа дӀасабахара[+]. 17Ткъа РахьбуӀама ЯхӀуд-мехкан гӀаланашкахь Ӏаш болчу исраилхошна тӀехь паччахьалла дира.

18Цо белхалошна тӀехь хьаькам волу Адунурам вахийтира халкъана тӀе, амма исраилхоша иза, тӀе тӀулгаш а кхиссина, вийра. Ткъа паччахь волу РахьбуӀам сихха гӀудалкха чу хиира, Ярушалайме дӀавадархьама[+]. 19Иштта тахханалц а Даудан цӀенна дуьхьалбевлла Ӏаш бу исраилхой.

#### 11


ШамӀа-ЯхӀу-пайхамаро бина хаам


(Сулим 12:21-24)

1РахьбуӀама, Ярушалайме схьа а веана, ЯхӀудан а, Бен-Яманан а цӀийнах волу цхьа бӀе везткъа эзар тоьлла тӀемало схьагулвира. Исраилан цӀийнах болчаьрца тӀом а бина, РахьбуӀаме паччахьалла юхадерзорхьама дира цо иза. 2ШамӀа-ЯхӀу цӀе йолчу Делан стаге Везачу Эло элира:[+] 3«Сулиман кӀант волчу яхӀудхойн паччахье а, ЯхӀуд-махкахь а, Бен-Яман-махкахь а Ӏаш болчу массо исраилхошка а дӀаала: 4„Иштта боху Везачу Эло: ‘Шайн вежарий болчу исраилхошца тӀом бан ма гӀолаш. ХӀорра а шен-шен цӀа юхаверза, хӀунда аьлча и хилларг дерриг а Соьгара дара’“» Везачу Эло бохучуьнга ла а доьгӀна, ЯрбаӀамца тӀом бан баханчуьра уьш юхабирзира.


РахьбуӀама шен гӀаланаш чӀагӀйо

5РахьбуӀам Ярушалаймехь вехаш вара. ЯхӀуд-махкарчу гӀаланашна чӀагӀонаш яйтира цо[+]. 6Иштта Байтлахам а, ӀайтӀам а, ТакхоӀ а, 7Байт-Цур а, Соха а, Ӏадулам а, 8Гати а, Мареша а, Зип а, 9Адорайм а, Лахиш а, Ӏазекхи а, 10ЦорӀа а, Айлон а, Хьеврон а гӀаланаш чӀагӀйира РахьбуӀама. ЯхӀуд-махкахь а, Бен-Яман-махкахь а уьш чӀагӀйина гӀаланаш яра. 11Церан лардаран таронаш чӀагӀ а йина, царна тӀехь хьаькамаш а хӀиттийна, кхача, даьтта, чагӀар чохь латто гӀишлош нисйира РахьбуӀама. 12ХӀора гӀалина турсаш а, гоьмукъаш а делла, кхачам боллуш чӀагӀйира цо и гӀаланаш. РахьбуӀаман карахь дара ЯхӀудан а, Бен-Яманан а тайпанаш.


Динан дай а, левихой а Исраил-махкара ЯхӀуд-махка дӀабахар

13Исраил-махкахь массо а маьӀӀехь мел волу динан да а, левихо а РахьбуӀам волчу схьагулвелира. 14Шайн дежийлаш а, долахь мел дерг а дитина, ЯхӀуд-махка а, Ярушалайме а схьабаьхкира уьш, хӀунда аьлча ЯрбаӀама а, цуьнан кӀенташа а Везачу Элана гӀуллакх деш болчуьра дӀабаьхнера уьш[+]. 15[+]СагӀа доккхучу гунаш тӀехь гӀуллакх дан а, гезарийн а, эсийн а куьцехь ша байтинчу цӀушна Ӏамал ян а шен динан дай къобалбинера ЯрбаӀама[+]. 16Левихой баьхкинчул тӀаьхьа, Исраилан халкъан Веза Дела лаха шайн дегнаш тӀедерзийна болу Исраилан хӀора тайпанах болу нах Ярушалайме богӀура, шайн дайн Дела волчу Везачу Элана сагӀа даккхархьама. 17ЯхӀудан пачхьалкх чӀагӀ а еш, Сулиман кӀант волчу ЯрбаӀамехьа а болуш, Ӏийра уьш кхаа шарахь. ХӀунда аьлча оцу кхаа шарахь Даудан а, Сулиман а некъахула лелаш бара уьш.


РахьбуӀаман доьзал

18Шен да Даудан кӀант Еримати волу а, нана Юшайн кӀентан Элиабан йоӀ Абу-ХӀаил йолу а Махьалат шена ялийра РахьбуӀам-паччахьо[+]. 19Махьалата РахьбуӀамна кӀентий бира: ЕӀуш, Шамар-ЯхӀу, ЗахӀим. 20Махьалатал тӀаьхьа Абушаламан йоӀ МаӀха ялийра шена РахьбуӀама. Аби-ЯхӀу, Атай, Зиза, Шалумати цӀераш йолу кӀентий бира МаӀхас РахьбуӀамна. 21МаӀха шен массо а зудчул а, гӀарбаш-зударел а дукхаезара РахьбуӀамна. Цуьнан берхӀитта зуда а, кхузткъа гӀарбаш-зуда а яра. Оцу зударша ткъе бархӀ кӀант а, кхузткъа йоӀ а йинера цунна. 22Вежаршна юкъахь коьрта эла вина, дӀахӀоттийнера РахьбуӀама МаӀхин кӀант Аби-ЯхӀу, хӀунда аьлча иза шел тӀаьхьа паччахь хӀотто дагахь вара РахьбуӀам[+]. 23Хьекъале а лелаш, берриге а ЯхӀудан а, Бен-Яманан а мехкашкахула ша чӀагӀйинчу гӀаланашкахула дӀасахьажийра цо шен кӀентех цхьаберш. Царна, дуккха а хьал делла, алссам зударий балийра цо.

#### 12


Мисархой ЯхӀуд-махка чугӀортар


(Сулим 14:25-28)

1[•]Шен паччахьалла дӀа а хӀоттийна, ша чӀагӀвелча, РахьбуӀама а, цуьнца цхьаьна берриге а исраилхоша а Везачу Элан товрат-хьехам дӀатесира. 2РахьбуӀама паччахьалла до пхоьалгӀа шо долуш, исраилхой Шех дӀабирзина Дела, Мисар-мехкан паччахь волу Шушакх Ярушалаймана тӀелатийтира Везачу Эло[+]. 3Цхьа эзар ши бӀе гӀудалкх а, кхузткъа эзар дошло а валийра Шушакха шеца. Ткъа цо Мисарара далийна эскар-м дагар а ца далора. Царна юкъахь ливахой а, сукхихой а, хушахой а бара. 4ЯхӀуд-махкара чӀагӀйина гӀаланаш схьа а яьхна, Ярушалайме веара Шушакх[+].

5ТӀаккха РахьбуӀамна а, Шушакхах бевдда Ярушалаймехь гулбеллачу яхӀудхойн куьйгалхошна а тӀе ШамӀа-ЯхӀу-пайхамар веара. Цо цаьрга элира: «Иштта боху Везачу Эло: „Аша Со дӀатесира, цундела Аса шу а, дӀа а тесна, Шушакхан кара дӀало“»[+].

6Исраилхойн куьйгалхоша а, паччахьо а, шаьш къинош летадарна къера а хилла, элира: «Бакъ ву Веза Эла!»[+]

7Къа леторна уьш къера хилар Шена гича, Везачу Элан хӀара дош кхечира ШамӀа-ЯхӀуга: «Шаьш къинош летадарна уьш къера хиларна, хӀаллакбийр бац Аса уьш, кестта кӀелхьар а бохур бу. Шушакхехула кхочушйийр яц Аса Ярушалаймана Сайн йолу оьгӀазалла. 8Амма исраилхой Шушакхан ялхой хир бу, Суна гӀуллакх дарна а, лаьттарчу паччахьашна гӀуллакх дарна а юкъахь хӀун башхо ю царна хаийтархьама».

9[+]Ярушалаймана тӀе а летта, Везачу Элан цӀа чуьра а, паччахьан цӀа чуьра а ерриге а еза хӀума дӀаяьхьира мисархойн паччахьо Шушакха. Сулим-паччахьо дайтина дашо турсаш а цхьаьна, дерриг хӀума а дӀадаьхьнера[+]. 10Церан метта РахьбуӀам-паччахьо цӀестан турсаш дайтира. Уьш паччахьан цӀийнан ков лардечу гӀаролхойн хьаькамийн караделира. 11Паччахь хӀоразза а Везачу Элан цӀа чу волуш, гӀаролхой, и турсаш схьа а оьций, цуьнца богӀура. Цул тӀаьхьа гӀаролхойн цӀа чу шен метте охьадохкура цара уьш. 12РахьбуӀам къера хиларна, Везачу Элан оьгӀазло цунна тӀера дӀа а елира, Дала иза кхоччуш дакъаза а ца ваьккхира. Ткъа ЯхӀуд-махкахь дика гӀуллакхаш хуьлура[+].


РахьбуӀама паччахьалла динчу хенан жамӀ хӀоттор

13[•]Иштта, Ярушалаймехь, чӀагӀвелла дӀа а хӀоьттина, паччахьалла дира РахьбуӀама. Иза паччахь дӀахӀуттучу хенахь, цуьнан шовзткъе цхьа шо дара. Везачу Эло Шен цӀе цигахь хилийтархьама, Исраилан массо а тайпанех Везачу Эло схьакъастийначу Ярушалайм-гӀалахь вуьрхӀитта шарахь паччахьалла дира РахьбуӀама. Цуьнан ненан цӀе яра НаӀмат. Иза Ӏамминхо яра. 14Шен дог Веза Эла лахарна тӀе ца дерзийна дела, зуламе дерг дора РахьбуӀама.

15РахьбуӀам-паччахьо динчу хӀуманех лаьцна, дуьххьарлерчунна тӀера тӀаьххьарлерчунна тӀекхаччалц, яздина ду ШамӀа-ЯхӀу-пайхамаран а, Делера дерг гуш волчу Ӏиду-пайхамаран а тептарш тӀехь, доьзалийн схьадаларх лаьцна долчу декъа тӀехь. РахьбуӀамна а, ЯрбаӀамна а юкъахь, уьш дийна мел бу, тӀом лаьттира[+]. 16РахьбуӀам, дӀа а кхелхина, шен дайх дӀакхийтира. Иза Даудан гӀалахь дӀавоьллира. РахьбуӀаман метта паччахь хилла дӀахӀоьттира цуьнан кӀант Аби-ЯхӀу.

#### 13


Аби-ЯхӀуна а, ЯрбаӀамна а юкъахь хилла тӀом


(Сулим 15:1-8)

1[•]ЯрбаӀама исраилхошна тӀехь паччахьалла деш долу берхӀитталгӀа шо долуш, Аби-ЯхӀу яхӀудхойн паччахь хилла дӀахӀоьттира. 2Ярушалаймехь кхаа шарахь паччахьалла дира цо. Аби-ЯхӀун ненан цӀе МаӀха яра. Иза гебаӀхо волчу Уриалан йоӀ хилла.

Аби-ЯхӀуна а, ЯрбаӀамна а юкъахь тӀом бара. 3Аби-ЯхӀус шен эскар тӀаме арадаьккхира. Цу эскарехь виъ бӀе эзар майра тӀемало вара. Ткъа ЯрбаӀам, шеца бархӀ бӀе эзар майра тӀемало а валош, тӀамца цунна дуьхьалвелира.

4Эпрайм-лаьмнашкарчу ЦӀемарайм олучу цхьана гу тӀе а ваьлла, Аби-ЯхӀус бохура: «ЯрбаӀам а, массо а исраилхо а, ладогӀийша соьга! 5Шуна хууш дац ткъа, Исраилан Дела волчу Везачу Эло Даудана а, цуьнан тӀаьхьенах болчарна а Исраилна тӀехь паччахьалла дар гуттаренна а делла дуйла, туьхана тӀехь чӀагӀбина болу барт барца[+]? 6Амма Даудан кӀентан Сулиман ялхо волчу НабатӀан кӀант ЯрбаӀам, карзах а ваьлла, шен олахочунна дуьхьалваьлла[+]. 7Эхь доцу, баьсса нах ЯрбаӀамна гонах а бевлла, Сулиман кӀантана РахьбуӀамна дуьхьал а бевлла, чӀагӀбелира. Ткъа къона а, дагна кӀеда а волу РахьбуӀам царна дуьхьал ца латтавелира. 8ХӀинца шаьш вуно дукха долу дела а, ЯрбаӀама шун деланаш бина долу дашо эсий шайца долу дела а, Даудан тӀаьхьенах болчеран карахь йолчу Везачу Элан пачхьалкхана дуьхьал шаьш латталур ду моьттуш хир ду шу[+]? 9Ткъа аша лелхийна бац левихой а, АхӀаронан тӀаьхьенах болу Везачу Элан динан дай а, шайна юкъара динан дай дӀа а хӀиттийна, кхечу мехкашкарчу къаьмнаша уьш шайна юкъара дӀахӀиттош ма-хиллара? Ша къобалвайта эса а, ворхӀ ка а бахьаш веана волу милла а, харцделанийн динан да а вой, дӀахӀоттаво аша[+].

10Ткъа тхох лаьцна аьлча – Веза Эла ву тхан Дела. Оха Иза дӀа а ца тесира. Везачу Элана лерина гӀуллакхаш кхочушдеш болу динан дай АхӀаронан тӀаьхьенах бу, ткъа левихоша царна гӀо до церан балха тӀехь. 11Цара хӀора Ӏуьйранна а, суьйранна а дийнаташ дагоран сагӀа а доккху, хаза хьожа йогӀу хӀума а ягайо, Далла гергахь цӀанйинчу стоьла тӀе моггӀара бепиг охьа а дуьллу, хӀора суьйранна дашочу стогарна чуьра къуьданаш а латабо. Цу тайпана вайн Везачу Дала тӀедиллинарг оха кхочушдо, ткъа аша Иза дӀатесна. 12Хьажал шайна, Дела Ша ву тхан куьйгалхо, ткъа Цуьнан динан дай кийчча лаьтташ бу, шайн турбанашца орца даккхар хазийта, шуна дуьхьал тӀом бархьама. Исраилхой! Шайн дайн Дела волчу Везачу Элаца тӀом ма белаш, хӀунда аьлча цу тӀехь шун толам хир бац»[+].

13Амма и бохучу хенахь ЯрбаӀама шен тӀемалой бахийтинера тӀехьахула яхӀудхошна кӀело ян. Иштта, ша яхӀудхошна хьалха а хуьлуш, ткъа кӀело ян бахийтинарш царна тӀехьа а хуьлуш, нисвелира ЯрбаӀам. 14ЯхӀудхой юхахьаьжира – царна хьалха а, тӀехьа а дӀабоьдуш тӀом бара. Уьш Везачу Эле кхайкхира, ткъа динан дайша турбанаш лекхира. 15ЯхӀудхоша тӀеман цӀогӀа туьйхира. Цара цӀогӀа тоьхча, Аби-ЯхӀуна а, яхӀудхошна а хьалха ЯрбаӀам а, берриге исраилхой а Дала эшийна дӀабехира. 16Исраилхой яхӀудхойх дӀабевдира. Дала уьш яхӀудхойн карабахийтира. 17Аби-ЯхӀус а, цуьнан эскаро а боккха эшам бира исраилхошна – царах тоьлла волу пхи бӀе эзар тӀемало велира. 18Иштта цу дийнахь исраилхой сийсазбинера, ткъа яхӀудхошка толам баккхийтинера, уьш шайн дайн Дела волчу Везачу Элах тешна лелаш хилла болу дела.

19ЯрбаӀамна тӀаьхьа а ваьлла, цхьайолу цуьнан гӀаланаш схьаехира Аби-ЯхӀус: Бетал-гӀала а, цуьнца йоьзна ярташ а, Ишана-гӀала а, цуьнца йоьзна ярташ а, Ӏепрайн-гӀала а, цуьнца йоьзна ярташ а. 20Аби-ЯхӀу дийна волчу ханна кхин чӀагӀ ца делира ЯрбаӀаман олалла. Везачу Эло вожийна, иза велира[+].

21Ткъа Аби-ЯхӀун паччахьалла чӀагӀделира. Цо шена ейтта зуда ялийра. Цуьнан ткъе шиъ кӀант, ялхитта йоӀ хилира. 22Аби-ЯхӀун кхидолчу хӀуманех лаьцна – цо мел лелийначух а, цо мел аьллачух а лаьцна – яздина ду Ӏиду-пайхамаран хьехамечу тептар тӀехь[+].

#### 14


Аса-паччахьо хушахой эшабар

1Аби-ЯхӀу, дӀа а кхелхина, шен дайх дӀакхийтира. Иза Даудан гӀалахь дӀавоьллира. Аби-ЯхӀун метта паччахь дӀахӀоьттира цуьнан кӀант Аса. Цо паччахьалла динчу заманчохь махкахь итт шарахь машар лаьттира. 2[•]Аса-паччахьо шен Везачу Далла дика а, нийса а хеташ долу гӀуллакхаш дора. 3Хийрачу деланашна сагӀа доккху меттигаш а, царна Ӏибадат дан билгалдаьхна гунаш а дӀадехира Асас. Иштта харцделанашна хӀиттийна тӀулгаш а дохийра цо, Ашера-далла лерина долу дечиган бӀогӀамаш а хедийра[+]. 4Шайн дайн Дела волу Веза Эла лахар а, Цуьнан товрат-хьехамаш а, весеташ а лардар а тӀедиллира Асас яхӀудхошна. 5Иштта массо а яхӀудхойн гӀаланашкахь кхиболчу деланашна Ӏибадат дан билгалдаьхна гунаш а, цӀушна хаза хьожа йогӀу хӀума яго меттигаш а дӀаехира цо. Аса паччахь волчу юкъана пачхьалкх маьрша яра. 6ЯхӀуд-махкахь йолу гӀаланаш, чӀагӀйина, дӀахӀиттийра, мохк цу хенахь маьрша болу дела. Цу шерашкахь Асин махкахь тӀом бацара, Везачу Эло цунна маршо елла дела[+]. 7Асас яхӀудхошка элира: «ХӀара гӀаланаш, дӀа а хӀиттийна, царна гонах пенаш дийр ду вай, шайна тӀехь бӀаьвнаш а йолуш. Иштта кевнаш а дийр ду, царна тӀе гӀораш а дохкуш. ХӀара латта хӀинца а вайн долахь ду, хӀунда аьлча вайн Веза Дела вай лийхира. Вай Иза лехна дела, Цо вайна массо а агӀор маршо а елла». Цара гӀаланаш а дӀахӀиттайора, церан кхиамаш а хуьлура. 8Аса-паччахьан иштта эскар дара: ЯхӀудан тайпанах карахь даккхий турсашший, гоьмукъашший долу кхо бӀе эзар тӀемало а, Бен-Яманан тайпанах карахь кегий турсаш долу а, пхерчий кхуьссуш волу а ши бӀе везткъа эзар тӀемало а. Уьш массо а майра тӀемалой бара.

9Царна тӀамца дуьхьалвелира хушахо волу Зерахь. Цуьнан эзарнашкахь-эзарнаш болу тӀемалой а, кхо бӀе гӀудалкх а яра. Иза Мареша-гӀала кхаччалц дӀавахара[+]. 10Аса-паччахьо, тӀамца цунна дуьхьал а ваьлла, шен эскар Мареша-гӀалина уллорачу Цепата олучу тогӀи чохь дӀахӀоттийра. 11Иза шен Везачу Деле кхайкхира. Цо элира: «Веза Эла! Ницкъболчарна дуьхьалвалархьама гӀорасиза волчунна гӀо далуш, Хьо воцург, цхьа а вац. Тхан Веза Дела, гӀо дехьа тхуна, хӀунда аьлча Хьох тешна ма ду тхо, Хьан цӀарах хӀокху доккхачу эскарна дуьхьалдовлуш долу. Веза Эла! Хьо ву тхан Дела! Цхьа а адам ма тоьлийла Хьол».

12Асина а, яхӀудхошна а хьалха эшийра Везачу Эло хушахой. Уьш бевдира. 13Аса-паччахь а, цуьнца долу эскар а ГӀарар-гӀала кхаччалц царна тӀаьхьаделира. Кхин юхаметта ца хӀоттал дукха бара хушахойх хӀаллакбинарш. Везачу Элана а, Цуьнан эскарна а хьалха бохийнера уьш. ЯхӀудхоша шайна шортта хӀонс яьккхира. 14Иштта ГӀарарна гонах йолу гӀаланаш а йохийра цара, хӀунда аьлча Везачу Элера къемат доьссинера царна тӀе. Оцу массо а гӀаланашкара хӀонс араяьккхира цара, хӀунда аьлча царна чохь дуккха а хӀума яра[+]. 15ЖаӀуйн четаршна тӀе а летта, шайца дуккха а жаш а, эмкалш а ялош, Ярушалайме юхабирзира уьш.

#### 15


Аса-паччахьо дина юхаметтахӀиттораш

1Ӏудадан кӀантана Ӏазар-ЯхӀуна тӀе Делан Са доьссира[+]. 2Ара а ваьлла, Асина тӀе а вахана, цо элира: «Аса-паччахь, ахьа а, массо а яхӀудхоша а, бен-яманхоша а, ладогӀа соьга! Веза Эла а шуьца хуьлу, шу Цуьнца хилча. Аша И лахахь, шуна карор ву Иза. Ткъа аша Иза дӀатасахь, Цо шу а дӀатосур ду[+]. 3Дуккха а йолчу хенахь бакъволу Дела а, хьехарш деш волу динан да а, товрат-хьехам а боцуш бехаш бара исраилхой. 4Ткъа шаьш гаттабелла хьаьвзича, уьш Исраилан Дела волчу Везачу Элана тӀебирзира. Иза цара, лаха а лоьхура, ткъа Цо цаьрга Ша кара а войтура. 5Цу заманчохь некъахошна маршо яцара, хӀунда аьлча ша лаьттахь мел деха адам сингаттамехь дара. 6Халкъаш вовшашна тӀелетара, гӀаланаш вовшашна тӀегӀертара, хӀунда аьлча Дала, массо а тайпана бохамаш тӀе а бахкийтина, адамаш гӀайгӀане хьийзара[+]. 7Амма шу чӀагӀ а лойла, шун куьйгаш гӀел а ма лойла, хӀунда аьлча аша динчу гӀуллакхашна ял лур ю шуна»[+].

8И дешнаш а, Ӏудад-пайхамарехула Дала бина хаам а шена дӀахезча[*], дог иракарахӀоьттира Асин. Цо ЯхӀудан а, Бен-Яманан а тайпанийн берриг махкара а, Эпрайм-лома тӀера ша схьаяьхначу гӀаланашкара а дегаза цӀуш дӀабехира. Везачу Элан цӀенна хьалха лаьтташ болу Цунна сагӀа доккху кхерч карлабаьккхира Асас.

9Массо а яхӀудхой, бен-яманхой, цаьрца цхьаьна баха охьахевшина болу, Эпрайман а, Маннашан а, ШимӀин а тайпанашкара болу нах тӀегулбира цо, хӀунда аьлча Аса-паччахьан Веза Дела Асица вуйла шайна хиъча, дукхахболу исраилхой цуьнгахьа бевлира[+]. 10Асас паччахьалла деш долчу пхуьйтталгӀачу шеран кхоалгӀа бутт болуш, уьш Ярушалайме схьагулбелира. 11Шаьш яьккхинчу хӀонсана юкъара ворхӀ бӀе бежана а, ворхӀ эзар уьстагӀ а Везачу Элана сагӀина беара цара цу дийнахь[+]. 12Шайн доггах а, дерриг синца а шайн дайн Дела волу Веза Эла лаха барт бира цара[+]. 13Ткъа Исраилан Веза Дела лохуш воцу муьлхха а вен веза, иза жима велахь я воккха велахь, иза стаг велахь я зуда елахь[+]. 14Турбанашший, маӀашший лоькхуш, чӀогӀа мохь тоьххна, Везачу Элана тешаме хиларан дуй биира цара. 15Массо а яхӀудхой сакъераделла бара оцу дуй баарх, хӀунда аьлча цара доггах деш дара иза. Дерриг а синца Веза Эла лоьхура цара, ткъа Цо цаьрга Ша каравойтура. Церан махкана гонах, массо а агӀор, маршо латтайойтура Везачу Эло[+].

16Ур-атталла шен ден нана МаӀха а паччахьан цӀе лелорах яьккхира Аса-паччахьо, цо Ашера-харцдалла лерина дегаза болу бӀогӀам дӀахӀотторна. И дегаза цӀу, хеда а вина, цеста а цистина, Кхидрун-тогӀи чохь вагийна дӀаваьккхира Аса-паччахьо[+]. 17Исраил-махкахь сагӀа доккху гунаш цо дӀа ца даьхнехь а, ша дийна мел волчу хенахь Везачу Элана доггах тешаме вара Аса. 18Шен дас а, ша а Далла къобалйина йолу пхьегӀаш а, дато а, дашо а хӀуманаш а Делан цӀа чу ехкира Аса-паччахьо. 19Асас паччахьалла деш, ткъе пхуьйтталгӀа шо тӀекхаччалц тӀом бацара.

#### 16


Асас а, Бен-Хьадида а бина барт


(Сулим 15:17-22)

1[•]Асас паччахьалла до ткъе ялхитталгӀа шо долуш, исраилхойн паччахь БаӀша ЯхӀуд-махкана тӀелетира. Цо Рама-гӀала чӀагӀйира, цхьа а Аса-паччахьан лаьтта тӀера ара а, я цу тӀе а ца валийтархьама. 2Везачу Элан а, паччахьан а цӀенойн хазнаш чуьра дети а, деши а, схьа а эцна, Дамасакхехь Ӏаш волчу Арам-мехкан[*] паччахьна Бен-Хьадидана дахьийтира Аса-паччахьо. Цо Бен-Хьадиде бохура:[+] 3«Барт хуьлийла суна а, хьуна а юкъахь, сан дена а, хьан дена а юкъахь ма-хиллара. Аса хьуна дети а, деши а доуьйту. Ахьа хьайна а, исраилхойн паччахь волчу БаӀшина а юкъахь болу барт бохабе, иза суна тӀегӀоьртина волчуьра дӀавалийтархьама».

4Аса-паччахьо бохучуьнга ладуьйгӀира Бен-Хьадида. Цо шен тӀеман хьаькамаш бахийтира Исраил-мехкан гӀаланашна тӀелата. Цара толам баьккхира Ӏаюн а, Дан а, Абал-Майм а гӀаланашна а, Наптал-махкарчу тӀаьхьалонна кечдина долу сурсаташ чохь латтош йолу ерриг гӀаланашна а тӀехь. 5И дерриг а шена хезча, Рама-гӀала чӀагӀъяр саца а дина, шен болх битира БаӀша-паччахьо. 6Ткъа Аса-паччахьо массо а яхӀудхой схьагулбира. БаӀшас Рама-гӀала чӀагӀъеш лелош болу тӀулг а, дечиг а цигара арадаьккхира. Цаьрца Бен-Яманан ГибаӀ-гӀала а, МицӀпа-гӀала а чӀагӀйира Аса-паччахьо.


Хьанани-пайхамаро бина тӀехтохамаш

7Цу хенахь яхӀудхойн паччахьна Асина тӀе Делера дерг гуш волу Хьанани веара. Цо Асе элира: «Хьайн Везачу Далла тӀетовжар а доцуш, хьо арамхойн паччахьна тӀетевжина дела, хьан карара дӀадели арамхойн паччахьан эскар[+]. 8Хушахой а, ливахой а хьан болчул сов ницкъ а, вуно дукха гӀудалкхаш а, дошлой а болуш бацара ткъа? Амма хьо Везачу Элана тӀетевжаш хилла дела, Цо уьш хьан карабеллера[+]. 9ХӀунда аьлча Везачу Элан бӀаьргаша дерриге а латта дӀалоцу, Шех дог тешна Ӏаш болчарна гӀо дархьама. Ахьа ойла ца еш хӀума дина хӀинца. И бахьана долуш хӀинца дуьйна тӀемаш бан дезар ду хьан»[+]. 10Асас, аьллачунна эргӀа а ваьлла, Делера дерг гуш волчунна оьгӀаз а вахана, иза набахти чу воьллира. Иштта халкъана юкъара цхьацца болчу нахана ницкъ бора цо цу хенахь[+].


Асин цамгар а, валар а


(Сулим 15:23,[24])

11Аса-паччахьо динчу гӀуллакхех лаьцна, дуьххьарлерчунна тӀера тӀаьххьарчунна тӀекхаччалц, яздина ду яхӀудхойн а, исраилхойн а паччахьийн тептар тӀехь. 12Асас паччахьалла до ткъе ткъайоьсналгӀа шо долуш, цуьнан когех цамгар кхийтира. И цамгар чӀогӀа кхетта йоллушехь, Везачу Элана тӀе а ца воьрзуш, лоьрашкара шена гӀо дар лийхира Аса-паччахьо. 13ТӀаккха ша паччахьалла до шовзткъе цхьалгӀа шо долуш, Аса-паччахь, дӀа а кхелхина, шен дайх дӀакхийтира. 14Даудан гӀалахь йолчу шена кечйинчу къубби чохь дӀавоьллира Аса. Хаза хьожа йогӀучу хӀуманех а, тайп-тайпана хьакхарех а буьзначу барамна тӀе диллинера цуьнан дакъа. Асина лерина вуно йоккха цӀе латийра.

#### 17


ЯхӀушапти паччахь дӀахӀоттор

1Асин метта паччахь хилла дӀахӀоьттира цуьнан кӀант ЯхӀушапти. Иза исраилхошна дуьхьал чӀагӀвелла дӀахӀоьттира. 2ЯхӀуд-махкарчу чӀагӀйина дӀахӀоттийначу ерриге а гӀаланашкахь эскарш дӀахӀиттийра цо. Иштта ЯхӀуд-мехкан а, цуьнан дас Асас шен дола баьхна хиллачу Эпрайм-мехкан гӀаланашкахь а эскаран тобанаш дӀахӀиттийра ЯхӀушаптис[+]. 3Ша паччахьалла дан волавеллачу юьхьарчу хенахь шен дайх волу Дауд хьалха лелла хиллачу некъашкахула а лелаш, ЯхӀушапти БаӀалан цӀушна тӀаьхьа ца хӀоьттина дела, цуьнца Веза Эла вара. 4ЯхӀушаптис, исраилхоша лелориг а ца лелош, шен ден Дела а лоьхура, иза Цуьнан весеташца а лелара[+]. 5Везачу Эло ЯхӀушаптин карахь йолу пачхьалкх чӀагӀйира. ЯхӀудхоша массара а ЯхӀушаптина совгӀаташ кхоьхьура. Цуьнан дуккха а хьал а дара, сийлалла а лакхаделира. 6Везачу Элан некъахула лела даггара тӀевирзина вара ЯхӀушапти. ЯхӀуд-махкара сагӀа доккху гунаш а, Ашера-далла лерина болу дечиган бӀогӀамаш а дӀадехира цо.

7Ша паччахьалла дечу кхоалгӀачу шарахь баьччанаш болу Бен-Хьайл, Ӏабди-ЯхӀу, Закри-ЯхӀу, Натунаил, Мика-ЯхӀу яхӀудхойн гӀаланашкахула халкъана хьехамаш бан бахийтира ЯхӀушаптис. 8Цаьрца цхьаьна хӀара левихой бахийтира цо: ШамӀа-ЯхӀу, Натан-ЯхӀу, Забди-ЯхӀу, ӀасахӀал, Шамирамути, ЯхӀуната, Адан-ЯхӀу, ТӀуби-ЯхӀу, ТӀуба-Адан-ЯхӀу. Иштта динан дай болу Эли-ШамаӀ а, Йорам а вахийтира ЯхӀушаптис цаьрца. 9Везачу Элан товрат-хьехамаш тӀехь болу тептар карахь а долуш, хьоьхура цара ЯхӀуд-махкахь. ЯхӀуд-махкарчу ерриге а гӀаланашкахула чекх а буьйлуш, халкъана хьехарш дора цара.


ЯхӀушапти-паччахьан нуьцкъалалла

10ЯхӀушаптина дуьхьал тӀом ца бечу ЯхӀуд-махкана гонахарчу пачхьалкхашна тӀехь Везачу Элан кхерам бара[+]. 11ПӀелаштамхошкара совгӀаташ а, йолана дети а дахьара ЯхӀушаптина. Ӏаьрбихоша жа даладора цунна: ворхӀ эзар ворхӀ бӀе уьстагӀ а, ворхӀ эзар ворхӀ бӀе бож а. 12ЯхӀушаптин хьал алсамдолуш дара. ЯхӀуд-махкахула цо гӀепаш а, тӀаьхьалонна долу хӀума дӀадуьллу гӀаланаш а йира. 13ТӀаьхьалонна дӀадиллина дуккха а хӀума дара ЯхӀушаптин яхӀудхойн гӀаланашкахь. Ткъа Ярушалаймехь доьналла долу дуккха а тӀемалой а бара цуьнан. 14Иштта ю тӀемалойн тобанаш, церан доьзалшка хьаьжжина. ЯхӀудан тайпанарчу эзар тӀемалочунна тӀехь болу хьаькамаш хӀорш хилла: хьаькам волу Ӏадани а, цуьнан кхо бӀе эзар майра тӀемало а; 15хьаькам волу ЯхӀу-Хьана а, цуьнан ши бӀе везткъа эзар тӀемало а; 16хьаькам волу а, Везачу Элан дуьхьа шен дахар тӀеман гӀуллакхна къобалдина волу а Зикрин кӀант Ӏамси-ЯхӀу а, цуьнан ши бӀе эзар майра тӀемало а. 17Бен-Яманан тайпанара хьаькамаш хӀорш хилла: майра тӀемало волу ЭлидаӀ а, шайн карахь секхаӀедаш а, каралоцу турсаш а долу цуьнан ши бӀе эзар тӀемало а; 18хьаькам волу ЯхӀу-Забди а, карахь герз лелош волу цуьнан цхьа бӀе везткъа эзар тӀемало а. 19Уьш бара Ярушалайм-гӀалахь паччахьна гӀуллакх до тӀемалой. Берриге а ЯхӀуд-махкарчу чӀагӀйинчу гӀаланашкахь паччахьо дӀахӀиттийна хиллачу тӀемалойл сов бара уьш.

#### 18


Ахьаб-паччахь а, Мика-ЯхӀу-пайхамар а


(Сулим 22:1-28)

1[•]ЯхӀушаптин дуккха а хьал а дара, иза чӀогӀа лоруш а вара. Ахьабца гергарло тесира цо[+]. 2Масех шо даьлча, ЯхӀушапти Шамран-гӀала Ахьабана тӀевахара. ЯхӀушаптина а, цуьнца болчу нахана а лерина дуккха а жа а, хьайбанаш а дайира Ахьаба. Ахьаб ЯхӀушапти шегахьа ваккха гӀоьртира, иза шеца цхьаьна ГалӀад-махкарчу Рамат-гӀалина тӀелатийтархьама[+]. 3Исраилхойн паччахьо Ахьаба яхӀудхойн паччахье ЯхӀушаптига элира: «Хьо вогӀур варий соьца ГалӀадерачу Рамат-гӀалина тӀелата?»

ЯхӀушаптис цуьнга жоп делира: «Вай гергара ма ду. Сан халкъ а хьан халкъ ма ду. Дера догӀур ду тхо хьоьца тӀаме!»[+] 4ЯхӀушаптис кхидӀа а исраилхойн паччахье элира: «Амма цкъа хьалха Везачу Эло хӀун боху хаттийтахьа».

5Исраилхойн паччахьо, виъ бӀе пайхамар схьа а гулвина, цаьрга хаьттира: «ГалӀадерачу Рамат-гӀала тӀамца даха дезий те тхо, я ца деза те?»

Цара жоп делира: «Хьо ваха веза. Везачу Эло хьан кара схьалур ю иза»[+].

6ТӀаккха ЯхӀушаптис хаьттира: «Кхин цхьа а вуй те кхузахь Везачу Элан пайхамар? Цуьнгахула а Везачу Эле хаттар дийр дара вай»[+].

7Исраилхойн паччахьо ЯхӀушаптига элира: «Кхин а цхьа пайхамар ву, шегахула Везачу Эле хаттар дан мегар долуш. Амма суна иза ца веза, хӀунда аьлча цо цкъа а сох лаьцна Делера дика хаам ца бо, вониг бен. Иза Йимлаан кӀант Мика-ЯхӀу ву».

«Паччахь, ма алахьа иштта», – элира ЯхӀушаптис.

8ТӀаккха, паччахьан кертара цхьа ялхо схьа а кхайкхина, исраилхойн паччахьо цуьнга элира: «Вало, сихха Йимлаан кӀант Мика-ЯхӀу схьавалош вола».

9Исраилхойн паччахь Ахьаб а, яхӀудхойн паччахь ЯхӀушапти а, шаьшшинна тӀе паччахьан духарш а дуьйхина, хӀорра а шен паччахьан гӀанта тӀе охьахиъна вара. Уьш Шамран-гӀалин кевнехьа йолчу хьаьттарехь бара. Берриге а пайхамарш бара, пайхамаралла а деш, царна хьалха дӀахӀиттина. 10КинаӀанан кӀанта ЦӀадукъ-ЯхӀус, шена тӀе аьчка маӀаш а ехкина, элира: «Иштта боху Везачу Эло: „Арамхой хӀаллакбина охьабахккалц хӀара маӀаш Ӏуьттур ю ахьа царна“»[+]. 11Массо а пайхамаро а, цхьатерра хаам а беш, бохура: «ГалӀадерачу Рамат-гӀалина тӀелата, дерриг а кхиамца чекхдер ду. Везачу Эло паччахьан кара схьалур ю иза».

12Мика-ЯхӀуга схьакхайкха ваханчу стага цуьнга элира: «Пайхамарша, шаьш хиндолчух хаамаш бечу хенахь, массара а цхьатерра паччахьна диканиг олу. Хьан дош а хилахьара цара хӀораммо а бохучух терра. Ахьа а диканиг алахьа».

13Мика-ЯхӀус цуьнга элира: «Дийна волчу Везачу Элах чӀагӀо йо аса, сайга сан Дала боххург айса дӀаэриг хиларх»[+].

14Пайхамар паччахьна тӀевеара. Паччахьо Мика-ЯхӀу-пайхамаре хаьттира: «Мика-ЯхӀу! Ваха везий те со тӀамца ГалӀадерачу Рамат-гӀала я ца веза?»

Мика-ЯхӀу-пайхамаро паччахье элира: «ДӀагӀо хьо. Кхиам хир бу хьан. Иза хьан кара схьалур ю хьуна».

15ТӀаккха паччахьо цуьнга элира: «Мосазза чӀагӀо яйта еза те аса хьоьга, Везачу Элан дуьхьа билггал бакъдерг бен соьга хӀумма а ма алахьара аьлла?»

16[+]ТӀаккха Мика-ЯхӀу-пайхамаро элира: «Суна хьалха Делера сурт хӀоьтти, берриг а исраилхой, шайна тӀехь Ӏу воцу уьстагӀий санна, лаьмнашкахула дӀасабаьржина. ТӀаккха Везачу Эло элира: „Вац царна тӀехь хьаькам, уьш хӀорра а шен цӀа маьрша вухавоьрзийла“»[+].

17Исраилхойн паччахьо ЯхӀушаптига элира: «Аса элирий хьоьга, цо цкъа а сох лаьцна Делера дика хаам ца бо, вониг бен!»

18ТӀаккха Мика-ЯхӀу-пайхамаро элира: «Ткъа хӀинца Везачу Эло бохучуьнга ладогӀа! Суна гира, Веза Эла Шен Ӏаршана тӀе охьахиъна хилар, ткъа стигаларчу гуламан массо а декъашхой Цунна уллохь лаьттара – Цуьнан аьтту а, аьрру а агӀор[+]. 19Везачу Эло элира: „Шух муьлхачо тӀеерзор яра исраилхойн паччахь волчу Ахьабан ойла, иза тӀамца ГалӀадарчу Рамат-гӀала а вахийтина, цигахь хӀаллакьхилийтархьама? Цхьаммо цхьаъ олура, вукхо важа олура“. 20ТӀаккха стигаларчу гуламан цхьана декъашхочо, Везачу Элана хьалха дӀа а хӀоьттина, элира: „Аса дийр ду“. Везачу Эло хаьттира: „Муха?“ 21Стигалара гуламан оцу декъашхочо жоп делира: „Аса, вахана, цуьнан мел болчу пайхамаршка харцдерг олуьйтур ду“. Везачу Эло элира: „Ахьа иза берта а валаве, хьо ларор ву иза дан. Ваха а гӀой, иштта де ахьа“.

22Иштта, Везачу Эло оцу хьан массо а пайхамаршка хьоьга харцдерг алийтира. Везачу Эло хьуна тӀе бохам баийта сацам ма бина!»

23ТӀаккха КинаӀанан кӀанта ЦӀадукъ-ЯхӀус, Мика-ЯхӀу-пайхамаран бесни тӀе тӀара а тоьхна, элира: «И бохург хӀун ду? Везачу Элан Са, хьоьгахула хаам бархьама, сох дӀакъаьстина ткъа?»

24Мика-ЯхӀус элира: «Хьажалахь, хьо къайлавалархьама чухуларчу цхьана чоьнна чу ваханчу дийнахь иза хуур ду хьуна»[+].

25Исраилхойн паччахьо элира: «Мика-ЯхӀу-пайхамар, схьа а лаций, гӀалин хьаькамна Аминна тӀе а, паччахьан кӀантана Юашина тӀе а вига. 26Аша цаьрга дӀаала: „Иштта боху паччахьо: ‘ХӀара стаг набахти чу волла. Со маьрша цӀа верззалц, кӀеззиг бепиг а, хи а бен, хӀумма а ма ло цунна’“»[+].

27Мика-ЯхӀус элира: «Нагахь хьо маьрша вухаверзахь, соьгахула хаам бинарг Веза Эла ца хилла». Кхин а цо элира: «Массо а халкъо ладугӀийла аса аьллачуьнга!»[+]


Ахьаб-паччахьан валар


(Сулим 22:29-35)

28Исраилхойн паччахь а, яхӀудхойн паччахь ЯхӀушапти а ГалӀадерачу Рамат-гӀалина тӀелетира. 29Ахьаб-паччахьо ЯхӀушапти-паччахье элира: «Аса, со мила ву ца хаийта, сайна тӀера духар а хийцина, тӀом дӀаболор бу. Ткъа ахьа хьайн паччахьан духар тӀедуха». Иштта, ша мила ву ца хаийта, шена тӀе хийцина хӀума а юьйхина, тӀом дӀаболийра исраилхойн паччахьо.

30Арамхойн паччахьо шен тӀеман гӀудалкхийн хьаькаме омра динера: «Царах я жимачуьнца а, я воккхачуьнца а тӀом ма бе, веккъа цхьана исраилхойн паччахь воцучуьнца», – аьлла. 31ЯхӀушапти шайна гича, гӀудалкхийн хьаькамашна иза билггал исраилхойн паччахь ву моьттира. Арамхоша ЯхӀушаптина тӀелатархьама, цунна го бира. ЯхӀушаптис мохь хьаькхира, ткъа Везачу Эло цунна гӀо дира. Дала уьш юхабехира цунна уллора, 32хӀунда аьлча, иза исраилхойн паччахь воций а хиъна, гӀудалкхийн хьаькамаш цунна тӀаьхьабевллачуьра севцира. 33Цу хенахь цхьана стага ларамаза пха кхоьссира. И пха исраилхойн паччахьна тӀехь долчу гӀаьгӀнан дакъошна юккъе кхийтира, цо паччахьна чов йира. ГӀудалкх лелош волчуьнга Ахьаб-паччахьо элира: «Юха а верзий, тӀом бечу меттера дӀаваккха со – суна чов йина»[+].

34Амма цу дерриг а дийнахь тӀом чӀогӀа лаьтташ бара. Исраилхойн паччахьо суьйре тӀеяллалц шен гӀудалкха чохь арамхошна дуьхьал ша лоттуьйтура, ткъа малх бузучу хенахь иза велира.

#### 19


ЯхӀус ЯхӀушаптина бина тӀехтохам

1ЯхӀудхойн паччахь ЯхӀушапти шен цӀа Ярушалайме маьрша юхавоьрзуш вара. 2Цунна дуьхьал ваха аравелира Делера дерг гуш волу Хьананин кӀант ЯхӀу-пайхамар. Цо паччахье элира: «Веза Эла ца везачу, Ӏесачу нахана гӀо дан дезарий те ахьа? И бахьана долуш Везачу Эло оьгӀазло йина хьуна[+]. 3Делахь а, хьох диканиг доллуш а карийна Цунна, хӀунда аьлча, ЯхӀуд-махкара Ашера-далла лерина долу дечиган бӀогӀамаш дӀа а даьхна, хьайн дог Дела лахарна тӀедерзийна ахьа»[+].


ЯхӀушаптис дина юхаметтахӀиттораш

4ЯхӀушапти Ярушалаймехь Ӏаш вара. Юха а, Беар-ШабаӀ-гӀалара дуьйна Эпрайм-лома тӀекхаччалц дӀа а вахана, шен халкъана тӀе а воьдуш, уьш церан дайн Дела волчу Везачу Элана тӀеберзорна кхайкхам бора цо. 5ЯхӀуд-махкарчу чӀагӀйинчу хӀора а гӀали чохь кхелахой дӀахӀиттийра ЯхӀушаптис[+]. 6Кхелахошка цо элира: «Шаьш дийриг хӀун ду хьовсалаш, аша йийриг адамийн дуьхьа йолу кхел яц, иза Везачу Элан дуьхьа ю. Аша кхел ечу гӀуллакх тӀехь Иза шуьца ву[+]. 7Везачу Эле болчу ларамах дуьзна хуьлийла шу. Шаьш дийриг хӀун ду а хьожуш делаш, хӀунда аьлча вайн Везачу Делаца яц харцо, я озабезам бар, я кхаьънаш эцар»[+].

8Ярушалаймехь а левихойх а, динан дайх а, исраилхойн доьзалийн баьччанех а болу цхьаболу нах Везачу Элан йолчу кхеле а, гӀалин бахархойн къовсамехь йолчу кхеле а озорна долчу гӀуллакхашка дӀахӀиттийра ЯхӀушаптис[*][+]. 9Царна тӀе а дуьллуш, цо элира: «Везачу Эле ларамах дуьзна хиларца а, тешаме хиларца а, доллучу дагца а делаш шаьш дийриг[+]. 10Шайн гӀаланашкахь бехачу шун вежаршкара шайна тӀедеанчу муьлххачу а къовсамечу гӀуллакх тӀехь, иза цӀий Ӏанорца я товрат-хьехамашца, я весеташца, я парзашца, я кхидолчу тӀедехкинаршца доьзна делахь а, уьш Везачу Элана хьалха бехке ца хилийта царна хьехамаш бе. Иштта гӀуллакхаш де, тӀаккха аша къилахь дерг дийр дац[+]. 11Коьрта динан да волу Ӏамар-ЯхӀу, аша Везачу Элана лерина дечу муьлххачу а гӀуллакхна тӀехӀоттийна ву. Ткъа ЯхӀудан тайпанан баьчча волу ИсмаьӀалан кӀант Забди-ЯхӀу паччахьна лерина дечу муьлххачу а шун гӀуллакхна тӀехьажа хӀоттийна ву. Иштта левихой оцу гӀуллакхашна тӀехь гӀодийраш хир бу шун. ЧӀагӀдаларца кхочушде шайна тӀедиллина гӀуллакх, ткъа Веза Эла диканиг дечаьрца хуьлийла».

#### 20


Муабахошца болу тӀом

1Цул тӀаьхьа муабахой а, Ӏамминхой а, цаьрца цхьаьна цхьаболу маӀунхой[*] а ЯхӀушаптина тӀамца чугӀоьртира. 2Цхьаболчу геланчаша, схьа а баьхкина, ЯхӀушаптига хаам бира: «Дуьрачу хӀордан дехьара Эдом-махкара[*] хьуна дуьхьалдаьлла догӀуш вуно доккха эскар ду. Хьаццон-Тамарехь бу уьш хӀинцале а», – аьлла. (И меттиг кхечу тайпана Ӏейн-ГӀади олуш ю.)[+] 3Са бӀарз а делла, ЯхӀушаптис сацам бира Везачу Элах дагавала. Берриге а ЯхӀуд-махкахь марха кхаба дезар дӀахьедира цо халкъе[+]. 4ЯхӀудхой Везачу Эле гӀо деха схьагулбелира. ЯхӀуд-махкарчу ерриге а гӀаланашкара баьхкира уьш, Везачу Эле шайна гӀо дар дехархьама. 5Везачу Элан цӀийнан хьалха керлачу кертахь яхӀудхойн а, ярушалаймхойн а гуламехь, дӀа а хӀоьттина, 6ЯхӀушаптис элира: «Тхан дайн Дела волу Веза Эла! Хьо вац ткъа стигалахь волу Дела? Хьо ву массо а халкъийн пачхьалкхашна тӀехь олалла деш! Хьан карахь бу ницкъ а, чӀагӀо а! Хьуна дуьхьал цхьа а латталур вац![+] 7[+]Тхан Дела, Ахьа ца лаьхкира кху мехкан бахархой Хьайн Исраилан халкъана хьалха, и латта Хьайн доттагӀа волчу ИбрахӀиман хӀуна гуттаренна а дӀа а луш[+]? 8Ткъа уьш цигахь баха хевшира. Хьуна лерина деза цӀа а дина, цара бохура: 9„Нагахь санна тхуна тӀе цхьа бохам хӀоттахь: хуьлийла иза я таӀзар деш долу тур, я цамгарийн ун, я мацалла, тӀаккха тхо хӀокху цӀенна хьалха Хьуна хьалха дӀахӀуьттур ду, хӀунда аьлча Хьан цӀе кху цӀа чохь ю. Тхо гаттаделла хьаьвзича, Хьоьга кхойкхур ду. Ткъа Ахьа, тхо дӀа а хезна, кӀелхьардохур ду“[+].

10[+]ХӀинца Ӏамминхой а, муабахой а, СеӀир-ломара бахархой а тхуна тӀелеташ бу. Ткъа Мисар-махкара тхан дай арабевлла схьабогӀучу хенахь, Ахьа уьш оцу халкъийн мехкашкахула чекх ца бовлийтира. Цундела тхан дай, царах дӀа а бирзина, и халкъаш хӀаллакдаза дитинера[+]. 11Ткъа хӀинца уьш тхуна бекхам беш бу, Ахьа тхан дола схьаделлачу лаьтта тӀера тхо дӀалахка а баьхкина. 12Тхан Дела! Ахьа кхел ехьа царна. ХӀунда аьлча тхуна тӀегӀоьртинчу оццул дукха болчу царна дуьхьалдовла ницкъ бац тхан. Тхаьш хӀун дан деза ца хаьа тхуна, амма тхан бӀаьргаш Хьоьгахьа бирзина бу!»[+]

13Везачу Элана хьалха лаьтташ бара яхӀудхойн берриге а божарий шайн карарчу берашца а, зударшца а, улло даьхначу берашца а. 14Цу хенахь Матан-ЯхӀун кӀант волчу ЯӀиалан кӀентан БенъяхӀун кӀант волчу Закри-ЯхӀун кӀантана Яхьазиална тӀе гуламна юккъехь Везачу Элан Са доьссира. Яхьазиал Асайпан тӀаьхьенах волу левихо вара[+]. 15[+]Цо элира: «Массо а яхӀудхой, Ярушалайман бахархой, ЯхӀушапти-паччахь, ладогӀалаш соьга! Везачу Эло шуьга иштта боху: „Оцу вуно доккхачу эскарх кхера а ма ло, дог доьхна а ма хила, хӀунда аьлча и тӀом шун бац, иза Делан тӀом бу. 16Шу кхана царна дуьхьал дӀагӀо. Уьш Циц-Ӏинехула хьалабевр бу. ТогӀина йистехь Яруал цӀе йолчу яьссачу аренга дӀакхоччуш карор бу шуна уьш“. 17[+]Ткъа хӀинца аша бан ца беза и тӀом. Шу, дӀа а хӀиттий, хьоьжуш Ӏе шайна Везачу Элера хир долчу кӀелхьардовларе. ЯхӀудхой, Ярушалаймхой! Шу кхера а ма ло, дог доьхна а ма хила. Шу кхана царна дуьхьалдовла, ткъа Веза Эла шуьца хир ву»[+].

18ТӀаккха ЯхӀушаптис лаьтта кхаччалц корта охьатаӀийра. Иштта берриге а яхӀудхой а, ярушалаймхой а Везачу Элана хьалха охьатаьӀира, Цунна Ӏибадат дархьама. 19КхахӀатхойн а, кхорахьахойн а, тӀаьхьенех болчу левихоша, хьала а гӀевттина, дикка аз а айдина, Исраилан Дела волчу Везачу Элана хастамаш бира[+].

20Ӏуьйранна, хьалххе хьала а гӀевттина, уьш ТакхоӀ-гӀалина уллохь йолчу яьссачу аренга дӀабуьйлабелира. Уьш дӀабоьлхучу хенахь, ЯхӀушаптис, дӀа а хӀоьттина, элира: «ЯхӀудхой, ярушалаймхой, ладогӀалаш соьга! Шайн Везачу Делах тешна хила – шу чӀагӀдийр ду! Цуьнан пайхамарех теша, тӀаккха кхиамаш хир бу шун»[+]. 21Цо, халкъах дага а ваьлла, Везачу Элана лерина назманчаш дӀахӀиттийра, уьш карахь герз долчарна хьалха а бовлийтина, шайна тӀехь деза духарш а долу, хастамаш а беш, цаьрга алийтархьама: «Баркалла ала Везачу Элана, Цуьнан хедар боцу безам абаденналц бу!»[+]

22Цара, маьхьарий а детташ, хастамаш бечу хенахь, Везачу Эло яхӀудхошна тӀегӀорта баьхкинчу Ӏамминхошна а, муабахошна а, СеӀир-ломарчу бахархошна а дуьхьал кӀело йийраш дӀахӀиттийра. Уьш ийшира. 23Ӏамминхой а, муабахой а СеӀир-ломарчу бахархошна чугӀоьртира, уьш байина дӀабахархьама. Шаьш СеӀир-ломара бахархой хӀаллакбина бевлча, цара вовшийн байира[+]. 24Яьссачу аренгара гунаш тӀе а бевлла, оцу вуно дукха долчу эскаре дӀахьаьжча, яхӀудхошна гира лаьттахь Ӏохку декъий, шайна юкъара цхьа а кӀелхьарваьлларг а воцуш.

25ЯхӀушапти а, цуьнан эскар а хӀонс схьаэца дахара. Царна дуккха а хьал, духар, еза хӀуманаш карийра цигахь. И хӀуманаш вуно дукха хиларна, дӀа а ца яхьалора цаьрга уьш. Кхаа дийнахь дӀагулйира цара и хӀонс, оццул дукха хиллера иза! 26Ткъа доьалгӀачу дийнахь Бархи-тогӀи чохь гулбелира уьш, хӀунда аьлча цигахь Веза Эла декъалвира цара. Цундела оцу меттигах хӀинца а олу «Бархи-тогӀи» (иза «декъалваран тогӀи» бохург ду). 27Берриге а яхӀудхой а, ярушалаймхой а, шайн коьртехь ЯхӀушапти а волуш, самукъадаларца Ярушалайме юхабирзира, хӀунда аьлча Везачу Эло церан мостагӀашна тӀехь толам баккхар нисдира царна. 28Тайп-тайпана дечиг-пондарш а, турбанаш а лоькхуш Ярушалайме Везачу Элан цӀенна тӀе баьхкира уьш. 29Гонахарчу латтанийн ерриге а пачхьалкхашкарчу адамашна тӀе Делан кхерам боьссира, Исраилан мостагӀашна дуьхьал тӀом бинарг Веза Эла хиллийла шайна хезча[+]. 30ЯхӀушаптин пачхьалкх къепе хилла дӀахӀоьттира, Дала массо а агӀор паргӀато а елира цунна[+].


ЯхӀушаптин паччахьаллин чаккхе


(Сулим 22:41-50)

31[•]Иштта ЯхӀуд-махкахь паччахьалла дира ЯхӀушаптис. ЯхӀушапти паччахь дӀахӀуттуш цуьнан ткъе пхийтта шо дара. Цо ткъе пхеа шарахь паччахьалла дира Ярушалаймехь. Цуьнан ненан цӀе Ӏазубат яра. Иза Шилхьайн йоӀ яра. 32ЯхӀушапти шен ден Асин некъахула лелаш вара. Иза цу некъа тӀера дӀа а ца велира, Везачу Элан лаамехь а лийлира. 33Делахь а, тӀехь сагӀа доккху гунаш цо дӀадахаза дисина дара. Халкъо хӀинца а шен дог кхоччуш тӀе ца дерзийнера шайн дайн Далла.

34ЯхӀушаптин кхидолчу гӀуллакхех лаьцна – дуьххьарлерчунна тӀера тӀаьхьарчунна тӀекхаччалц – яздина ду Хьананин кӀант волчу ЯхӀун дӀаяздинарш тӀехь. Уьш исраилхойн паччахьийн тептарна юкъа дахийтина[+].

35Амма цул тӀаьхьа яхӀудхойн паччахьо ЯхӀушаптис Ӏеса лелаш волчу исраилхойн паччахьца Ахьаз-ЯхӀуца доттагӀалла тесира. 36Таршаш-махка дахийта хӀордкеманаш дархьама, Ахьаз-ЯхӀуца барт бира ЯхӀушаптис. Цара Ӏецйон-ГӀебарехь хӀордкеманаш дира. 37Цу хенахь Мареша-гӀаларчу Дода-ВахӀун кӀанта ЭлиӀазара ЯхӀушаптига Делера болу хаам бира: «Ахьа Ахьаз-ЯхӀуца доттагӀалла тесна дела, ахь кхоьллинарг Везачу Эло дохор ду», – аьлла. ТӀаккха хӀордкеманаш, доха а доьхна, Таршаше ца дахаделира.

#### 21

1ЯхӀушапти, дӀа а кхелхина, шен дайх дӀакхийтира. Иза царна уллохь, Даудан гӀалахь, дӀавоьллира. ЯхӀушаптин метта паччахь хилира цуьнан кӀант ЯхӀурам.


ЯхӀудхойн паччахь ЯхӀурам


(ТӀаьххьарнаш 8:17-24)

2ЯхӀушаптин кӀентий болу Ӏазар-ЯхӀу, Яхьиал, Закри-ЯхӀу, Ӏазар-ЯхӀу, Микаал, Шапат-ЯхӀу ЯхӀураман вежарий бара. Уьш берриш а исраилхойн паччахьан[*] ЯхӀушаптин кӀентий бара. 3Дас царна даккхий совгӀаташ динера, дети а, деши а, деза тӀулгаш а луш. Иштта ЯхӀуд-махкара чӀагӀйина гӀаланаш а еллера цо царна. Ткъа паччахьалла дар цо ЯхӀураме деллера, иза шен дуьххьарлера кӀант волу дела. 4[•]Шен ден метта паччахь а хилла, цу даржехь ЯхӀурам чӀагӀвелла дӀахӀоьттича, берриг а шен вежарий а, исраилхойн элех болу цхьаберш а туьраца байира цо.

5ЯхӀураман ткъе шийтта шо дара, иза яхӀудхойн паччахь дӀахӀоьттича. Цо бархӀ шарахь Ярушалаймехь паччахьалла дира. 6Иза а вара исраилхойн паччахьаша лелийна боллу некъ лелош, Ахьабан цӀийнах берш ма-леллара, хӀунда аьлча Ахьабан йоӀ цуьнан зуда яра. ЯхӀурама а Везачу Элана зуламе хеташ долу гӀуллакхаш леладора[+]. 7[+]Делахь а, Даудаца Ша бина болу барт бахьана долуш, Даудан цӀа дакъазадаккха ца лаьара Везачу Элана. Цуьнан тӀаьхьенна гуттаренна а паччахьалла дар лур ду аьлла, Даудана чӀагӀо ма йинера Везачу Эло[+].

8[+]ЯхӀурама паччахьалла дечу хенахь Эдоман халкъ, ЯхӀудан халкъан карара кӀелхьара а долуш, цунна дуьхьалделира. Цара шайн паччахь дӀахӀоттийра[+]. 9ЯхӀурам шен ерриге гӀудалкхашца а, шен тӀеман хьаькамашца а цига вахара. Иза, буьйсанна тӀе а гӀоьртина, шайна го бина болчу эдомхошна а, гӀудалкхашна тӀехь болчу церан хьаькамашна а тӀелетира. 10Эдоман халкъ таханлерчу денна тӀекхаччалц яхӀудхойн карара дӀадалларх иштта Ӏаш ду. Оццу заманахь Либна-гӀала а яхӀудхошна дуьхьалъяьллера, хӀунда аьлча ЯхӀурама шен дайн Дела волу Веза Эла дӀатеснера. 11ЯхӀудан лаьмнаш тӀехь цӀушна Ӏамал ян гунаш а хӀиттийна, Ярушалайман бахархой а, Делах дӀа а берзийтина, кхечу деланашца Ӏамал еш лелийтира ЯхӀурама. Иштта яхӀудхой а Ӏехабалийтира цо.

12ЯхӀураме Эли-ЯхӀу-пайхамарера кехат деара. Цу тӀехь аьлла дара: «Иштта боху хьан дайн да хиллачу Даудан Дела волчу Везачу Эло: „Хьайн ден ЯхӀушаптин а, яхӀудхойн паччахьан Асин а некъа тӀе валаран метта,[+] 13ахьа, исраилхойн паччахьийн некъа тӀе а ваьлла, яхӀудхой а, ярушалаймхой а кхечу деланашца лелийтина, Ахьабан цӀийно халкъ цӀушца ма-леллийтара. Кхин а хьайн ден цӀенна тӀера хьайл гӀолехь болу хьайн вежарий а байина ахьа[+]. 14И бахьана долуш Везачу Эло боккха бохам бийр бу хьан халкъана а, хьан кӀенташна а, хьан зударшна а, хьан хьолана а. 15Ткъа хьуна хьайна а таӀзар дийр ду, чӀогӀа цамгар а кхетийтина, хьан кийрахь мел йолу хӀума а, де дийне мел дели, и цамгар бахьана долуш дегӀах дӀа а къаьстина, охьаюжур ю“».

16Иштта Везачу Эло пӀелаштамхой а, хушахошна уллохь бехаш болу Ӏаьрбихой а карзахбехира, уьш ЯхӀурамна дуьхьал бахархьама[+]. 17Цара, яхӀудхошна тӀе а гӀоьртина, чу а бахана, паччахьан цӀера, массо а хӀума дӀа а эцна, ЯхӀураман кӀентий а, зударий а дӀабигира. Цуьнан кӀентех жимаха волу цхьа Ахьаз-ЯхӀу воцург, кӀант ца висира ЯхӀураман.

18Цул тӀаьхьа ЯхӀураман кийрахь мел йолчу хӀуманна дӀа ца йоьрзу цамгар туьйхира Везачу Эло. 19Иштта де дийне мел дели, цамгаро эшош, кӀелвитира иза. Ткъа шолгӀа шо чекхдолуш, оцу цамгаро цуьнан кийрахь мел йолу хӀума цунах дӀакъастийра. Цу цамгаро къиза хьийза а вина, ЯхӀурам велира. Шен дайшна латош ма-хиллара, ЯхӀурамна лерина йоккха цӀе ца латийра халкъо[+].

20ЯхӀурам паччахь дӀахӀуттуш, цуьнан ткъе шийтта шо дара. Цо бархӀ шарахь Ярушалаймехь паччахьалла дира. Цхьа а цунах велха а ца воьлхуш, иза дӀакхелхира. Паччахьийн къуббанашкахь а ца вуллуш, Даудан гӀалахь дӀавоьллира иза.

#### 22


ЯхӀудхойн паччахь Ахьаз-ЯхӀу


(ТӀаьххьарнаш 8:25-29; 9:21-28)

1[•]Ярушалайман бахархоша ЯхӀураман жимаха волу кӀант Ахьаз-ЯхӀу цуьнан метта паччахь дӀахӀоттийра. ХӀунда аьлча, уьш бехачу метте Ӏаьрбихойн ардангаш а яьхкина, Ахьаз-ЯхӀул воккхах волу массо а ваша вийнера. Иштта, яхӀудхойн паччахьан ЯхӀураман кӀант Ахьаз-ЯхӀу паччахьалла дан волавелира. 2Ахьаз-ЯхӀу паччахь хӀоьттинчу хенахь, цуьнан ткъе ши шо[*] дара. Цо цхьана шарахь Ярушалаймехь паччахьалла дира. Цуьнан ненан цӀе Ӏатал-ЯхӀу яра. Иза исраилхойн Ӏумари-паччахьан кӀентан йоӀ яра[+]. 3Ахьаз-ЯхӀу а Ахьабан цӀийнах болчийн некъа тӀе велира, хӀунда аьлча цуьнан нанас харцахьара гӀуллакхаш дарна хьехарш дора цунна. 4Везачу Элан лаамехь доцу гӀуллакхаш леладора Ахьаз-ЯхӀус а, Ахьабан цӀийнах болчара лела ма-дарра, хӀунда аьлча, Ахьаз-ЯхӀун да дӀаваьлчхьана дуьйна, цуьнан хьехамчий хилира царах. Оцу бахьаненна цунна бохам хилла[+]. 5Иштта, церан хьехаршка ла а доьгӀна, исраилхойн паччахь волчу Ахьабан кӀантаца Йорамца арамхойн паччахьна Хьазиална дуьхьал тӀом бан вахара Ахьаз-ЯхӀу. Иза ГалӀадерчу Рамат-гӀалахь дара. Арамхоша Йорамна чов йира[+]. 6Иза тӀамера юхавирзира, Рамат-гӀалахь арамхойн паччахьца Хьазиалца тӀом бечу хенахь, шена арамхоша йинчу чевнашна ИзраӀал-гӀалахь дарбанаш леладайтархьама. Ткъа яхӀудхойн паччахь волу ЯхӀураман кӀант Ахьаз-ЯхӀу[*] а веанера ИзраӀал-гӀала, цомгуш волу Ахьабан кӀант Йорам муьлхачу хьолехь ву хьажархьама.

7Йорам волчу вар Ахьаз-ЯхӀуна Делера болчу бохамца дирзира. Ша схьавеача, иза Йорамаца цхьаьна Везачу Эло Ахьабан цӀа хӀаллакдан къобалвинчу Нимшайн кӀантана ЯхӀуна дуьхьалвелира. 8Ша Ахьабан цӀенна кхел ечу хенахь ЯхӀуна яхӀудхойн элий а, Ахьаз-ЯхӀун вежарийн бераш а карийра цигахь. Уьш Ахьаз-ЯхӀуна хьалхара гӀуллакхаш деш бара. ЯхӀус уьш байира[+]. 9ЯхӀус Ахьаз-ЯхӀу схьалахар тӀедиллира. Цара Шамран-гӀалахь къайлаваьлла лелаш волу Ахьаз-ЯхӀу, схьа а лаьцна, ЯхӀуна тӀе а валийна, вийра. Цара Ахьаз-ЯхӀу, дӀа а воьллина, дӀаверзийра, хӀунда аьлча цунах лаьцна бохура: «Иза шен дерриге а доггах Веза Эла лехначу ЯхӀушаптин кӀентан кӀант ма вара».

Ткъа яхӀудхошна тӀехь паччахьалла далур долуш Ахьаз-ЯхӀун цӀийнах цхьа а стаг ца виснера[+].


ЯхӀудхойн зуда-паччахь йолу Ӏатал-ЯхӀу


(ТӀаьххьарнаш 11:1-3)

10[•]Шен кӀант велла аьлла шена хезча, Ахьаз-ЯхӀун нанас Ӏатал-ЯхӀус сацам бира, ЯхӀудан цӀийнан паччахьан тӀаьхьенах верг массо а хӀаллакван[+]. 11Амма ЯхӀурам-паччахьан йоӀа ЯхӀу-ШебаӀата Ахьаз-ЯхӀун кӀант Юаш, паччахьан байа дезачу кӀенташна юкъара схьа а эцна, дӀавигира. И кӀант а, иза вакхош йолу зуда а дӀавуьжучу цӀа чу дигира цо. Цу тайпана динан ден ЯхӀу-ЯдаӀан зуда а, ЯхӀурам-паччахьан йоӀ а йолу, Ахьаз-ЯхӀун йиша а йолчу ЯхӀу-ШебаӀа Ӏатал-ЯхӀух къайлаваьккхира Юаш. Цундела цо иза ца вийра. 12Ялх шарахь, Ӏатал-ЯхӀус цу махкахь паччахьалла деш йолчу хенахь, оцу нахаца цхьаьна Делан цӀийнан кертахь къайлаваьккхина латтийра иза.

#### 23


Халкъ Ӏатал-ЯхӀуна дуьхьалдалар


(ТӀаьххьарнаш 11:4-16)

1Ӏатал-ЯхӀус паччахьалла до ворхӀалгӀа шо долуш, динан да волу ЯхӀу-ЯдаӀ, чӀагӀ а велла, тӀеман хьаькамашца берта вахара. Уьш бара: Ярохьаман кӀант Ӏазар-ЯхӀу, ЯхӀу-Хьанин кӀант ИсмаьӀал, Ӏабадин кӀант Ӏазар-ЯхӀу, Ӏади-ЯхӀун кӀант МаӀсей-ЯхӀу, Зикрин кӀант Эли-Шапти. 2Берриге а ЯхӀуд-махкахула чекх а бевлла, массо а яхӀудхойн гӀаланашкара левихой а, Исраилан доьзалийн баьччанаш а дӀа а гулбина, уьш Ярушалайме баьхкира.

3[+]Схьагулбеллачу массара а Делан цӀа чохь къоначу паччахьца барт бира. ЯхӀу-ЯдаӀа цаьрга элира: «Везачу Эло Даудан тӀаьхьенах лаьцна аьлла ма-хиллара, паччахьан кӀант паччахь хила веза[+]. 4Ткъа аша хӀара дан деза: шоьтан дийнахь Делан цӀийнан кертахь гӀуллакх дан богӀуш болу динан дай а, левихой а кхаа декъе бекъалур бу. Царах цхьа дакъа кертан кевнашна уллохь гӀаролхой хир бу,[+] 5шолгӀа дакъа – паччахьан цӀахь, кхоалгӀа дакъа – Бух олучу кевнехь, ткъа дерриг а халкъ Везачу Элан цӀийнан кертахь хир ду. 6Динан дай а, гӀуллакх деш болу левихой а боцурш, кхин цхьа а Везачу Элан цӀа чу ма валийта. Церан чу баха бакъо ю, уьш базбина болу дела. Ткъа дерриге а халкъ Везачу Эло тӀедиллинчуьнца лела деза. 7Левихоша, шайн карахь герз а долуш, паччахьна массо а агӀор, ха а деш, го бе. Везачу Элан цӀа чу вала мел гӀертарг вийна дӀаваккхалаш. Шу паччахьна уллохь хилалаш, иза миччахьа воьдуш велахь а».

8Динан дас ЯхӀу-ЯдаӀа де аьлларг дерриг а кхочушдира левихоша а, берриге а яхӀудхоша а. Цара хӀораммо а шоьтан дийнахь схьабогӀу а, мукъабовлу а гӀаролхой шаьш долчу схьагулбира, хӀунда аьлча динан дас ЯхӀу-ЯдаӀа хийцабелла гӀаролхой дӀа ца бахийтира. 9Делан цӀа чохь лаьтташ долу Дауд-паччахьан хилла гоьмукъаш а, кегий а, даккхий а турсаш а динан дас ЯхӀу-ЯдаӀа гӀаролхойн хьаькамашна дӀасадийкъира. 10Дерриг а халкъ, шайн карахь герз а долуш, паччахьна гонах дӀахӀоттийра динан дас – Делан цӀенна къилберачу агӀонна тӀера къилбаседерачу агӀонна тӀекхаччалц, сагӀа доккхучу кхерчана уллохь а, Делан цӀенна уллохь а. 11ЯхӀу-ЯдаӀа а, цуьнан кӀенташа а, паччахьан кӀант ара а ваьккхина, цунна тӀе таж а диллира, паччахьалла дарх лаьцна болу хьехамаш шена тӀехь язбина тептар а дӀаделира. ТӀаккха иза, паччахь дӀахӀотто, даьтта тӀе доттарца къобалвира. Наха маьхьарий хьоькхура: «Вехийла паччахь!», – бохуш[+].

12Паччахьна хастамаш а беш, дедда догӀучу халкъан аьзнаш шена хезча, Ӏатал-ЯхӀу Везачу Элан цӀенна юххехь лаьттачу нахана тӀеяхара. 13ДӀахьаьжча, шен бӀогӀамна уллохь, Делан цӀенна чу воллучохь, лаьтташ волу паччахь гира Ӏатал-ЯхӀуна. Паччахьна уллохь лаьтташ хьаькамаш а, турба локхуш берш а бара. Цу махкахь долу дерриг а халкъ, самукъане а дара, цара лоькхуш турбанаш а яра. Иштта илланчаш а бара шайн зурманийн гӀирсашца хастамаш бечарна тӀехь куьйгалла деш. Ӏатал-ЯхӀус, шен тӀехулара бедарш этӀа а йина, мохь хьаькхира: «Ямартло йина! Ямартло йина!» – аьлла[+].

14Динан дас ЯхӀу-ЯдаӀа, эскаран хьаькамаш болу гӀаролхой тӀе а кхайкхина, цаьрга элира: «Иза могӀаршна юкъара дӀаяккха, ткъа цунна тӀаьхьахӀуьттурш туьраца байа». ХӀунда аьлча динан дас аьллера: «Везачу Элан цӀийнан кертахь ма ейта иза».

15Паччахьан цӀенна уллохь йолчу Говрийн Керта иза схьакхаьчча, церан буьйна яхара иза. Цигахь цуьнан са даьккхира цара[+].


Динан дас ЯхӀу-ЯдаӀа дина юхаметтахӀиттораш


(ТӀаьххьарнаш 11:17-20)

16ТӀаккха ЯхӀу-ЯдаӀа шена а, халкъана а, паччахьна а юкъахь барт бира, шаьш Везачу Элан долахь долу халкъ хилийтархьама. 17Дерриге а халкъо, БаӀал-харцделан цӀа а дахана, и цӀа дохийра. Цара БаӀалан сагӀа доккху кхерчаш а, цӀуш а бохийна дӀабехира. Иштта БаӀалан динан да волу Матани а вийра цара сагӀа доккхучу кхерчашна хьалха[+]. 18ТӀаккха ЯхӀу-ЯдаӀа левихойн тайпанах болу динан дай къобалбира, Везачу Элан цӀийнаца доьзна долу гӀуллакхаш дарна тӀехь цаьрга куьйгалла дайтархьама, иза Дауд-паччахьо дӀахӀоттийна ма-хиллара. Уьш Мусан товрат-хьехамаш тӀехь яздина ма-хиллара дӀахӀиттийнера, Дауда тӀе-ма-диллара даккхийдерца а, эшарш лекхарца а Везачу Элана хаза хьожа йогӀу хӀуманаш ягорхьама[+]. 19Далла гергахь муьлххачу бахьаненна а цӀена воцург чу ца вахийта, Везачу Элан цӀийнан кевнашка гӀаролхой дӀахӀиттийра ЯхӀу-ЯдаӀа[+].

20Динан дас, шеца тӀеман хьаькамаш а, лоруш болу нах а, халкъана тӀехь куьйгалла деш берш а, махкара дерриг а халкъ дуьгуш, Юаш-паччахь Везачу Элан цӀийнера дӀавигира. Цара иза, лакхарчу кевнехула чекх а ваьккхина, паччахьан цӀа а вигина, паччахьан гӀанта тӀе охьахаийра. 21Махкара дерриг а халкъ самукъадаьлла дара, гӀала синтеме яра, хӀунда аьлча Ӏатал-ЯхӀу, тур а тоьхна, йийнера.

#### 24


ЯхӀудхойн паччахь Юаш


(ТӀаьххьарнаш 12:1-16)

1[•]Юашан ворхӀ шо дара, иза паччахь дӀахӀоьттича. Цо шовзткъа шарахь, Ярушалайм-гӀалахь Ӏаш а волуш, паччахьалла дира. Цуьнан ненан цӀе ЦивъяхӀу яра. Иза Беар-ШабаӀ-гӀалара яра. 2Динан да ЯхӀу-ЯдаӀ вехачу ханна Везачу Элана нийса хеташ дерг леладора Юаша. 3ЯхӀу-ЯдаӀа Юашана ши зуда ялийра. Цара кӀентий а, йоӀарий а бира цунна.

4Цул тӀаьхьа Везачу Элан цӀа карладаккхар дагатесира Юашана. 5Юаша, динан дай а, левихой а схьа а гулбина, цаьрга элира: «ЯхӀуд-махкахь бехачу исраилхошкара хӀора шарахь шайн Делан цӀенна лерина дети схьагулде. Оцу гӀуллакхан сихо а е». Амма левихой и гӀуллакх кхочушдан сих ца белира. 6[+]ТӀаккха паччахьо, царна коьртехь волу ЯхӀу-ЯдаӀ шена тӀе а кхайкхина, цуьнга элира: «Ахьа левихошка кхочуш хӀунда ца дойту Везачу Элан ялхо волчу Мусас а, исраилхойн гуламо а тӀедиллина долу гуламан цӀенна лерина ЯхӀуд-мехкан а, Ярушалайман а халкъера йогӀу ял схьаэцар?»[+]

7ХӀунда аьлча оцу Ӏесачу Ӏатал-ЯхӀус а, цуьнан кӀенташа а, Делан цӀа чу а лилхина, даздина долу массо а хӀума БаӀал-харцделанашна Ӏамал ярна дӀаделлера.

8Паччахьан омрица цхьа гӀутакх дира. Иза арахьа, Везачу Элан цӀийнан керта чу воьдучохь, охьадиллира. 9ТӀаккха ЯхӀуд-махкахь а, Ярушалаймехь а Делан ялхо волчу Мусас яьссачу аренгахь исраилхошна тӀедиллина долу Везачу Элана лерина ял яла езарх лаьцна дӀакхайкхийра. 10Халкъан хьаькамаша а, доллучу халкъо а иза хазахетарца тӀеийцира. Цара, схьа а дахьаш, ахча тосура оцу гӀутакх чу, иза хьаладуззалц[+]. 11И гӀутакх левихошкахула паччахьан гӀуллакх деш болчарна тӀекхоьхьура. ТӀаккха, цу чохь ахча дуккха а гулделла гича, паччахьан йозанчо а, коьрта динан ден векало а, схьа а вогӀий, и ахча дӀаоьцура. Ткъа гӀутакх, дӀа а хьой, шен метте охьадуьллура. И къепе цара хӀора дийнахь кхочуш а деш, дуккха а ахча гулдора.

12Паччахьо а, ЯхӀу-ЯдаӀа а и ахча Везачу Элан цӀа нисдаран белхаш тӀехь куьйгалла деш болчу нахе дӀалора. Ткъа цара тӀулг хьокхурш а, дечигпхьераш а тӀелоцура, цаьрга Везачу Элан цӀа чӀагӀдайтархьама. Иштта аьчка а, цӀестан а пхьераш лоцура цара Везачу Элан цӀа чӀагӀдархьама. 13И белхаш кхочушбеш болчара чӀогӀа къа а хьоьгура, церан куьйгашца меттахӀоттош беш болу болх кхиамца дӀа а боьдура. Делан цӀа цара дуьххьарлерчу барамашца юхаметтахӀоттийра, иза кхин а чӀагӀ а деш. 14Дерриге а гӀуллакхаш дина чекхдевлча, дисина ахча паччахье а, ЯхӀу-ЯдаӀе а дӀаделира цара. Оцу ахчанах Везачу Элан цӀа чу дӀахӀитто пхьегӀаш яйтира. Иштта Везачу Элана гӀуллакх дан лерина пхьегӀаш а, дийнаташ дагоран сагӀанаш дахарна лерина пхьегӀаш а, кедаш а, кхийолу дашо а, дато а пхьегӀаш яйтира.


Юашан юхавалар а, арамхой тӀелатар а

ЯхӀу-ЯдаӀ вехаш мел хиллачу хенахь, Везачу Элан цӀийнан кертахь хӀора дийнахь даим дийнаташ дагоран сагӀанаш дохура. 15ЯхӀу-ЯдаӀ, къан а велла, тоъал дуьне а диъна, велира. Иза лечу хенахь, цуьнан цхьа бӀе ткъе итт шо дара. 16Иза паччахьашна уллохь Даудан гӀалахь дӀавоьллира, цо Исраил-махкахь Далла а, Цуьнан цӀенна а лерина дина дика бахьана долуш.

17[•]Ткъа ЯхӀу-ЯдаӀ велча, яхӀудхойн элий, тӀе а баьхкина, паччахьна хьалха лохха охьатаьӀира. ТӀаккха паччахь цара бохучунна тӀетайра. 18Цара шайн дайн Дела волчу Везачу Элан цӀа дӀатесира. Ашера-далла лерина болчу дечиган бӀогӀамна а, цӀушна а Ӏибадат дан буьйлабелира уьш. Церан и бехк бахьана долуш Веза Эла оьгӀазвахара ЯхӀуд-мехкан а, Ярушалайман а бахархошна[+]. 19Везачу Эло пайхамарш бохуьйтура оцу нахана тӀе, уьш Шегахьа схьаберзийтархьама. Пайхамарша халкъе дӀахьедар дора, амма халкъо цаьрга ла ца дугӀура[+]. 20[+]Юха динан ден ЯхӀу-ЯдаӀан кӀантана Закри-ЯхӀуна тӀе доьссинчу Делан Синан ницкъо дӀахьулвира иза. Цо халкъана хьалха, дӀа а хӀоьттина, элира: «Иштта боху Дала: „ХӀунда довлу шу Везачу Эло тӀедиллинчунна тӀера? Хир бац шун кхиам. Аша Веза Эла дӀатасаре терра, Цо а дӀатосур ду шу“»[+]. 21Цара, Закри-ЯхӀуна дуьхьал барт а бина, паччахьан омрица Везачу Элан цӀийнан кертахь цунна тӀе тӀулгаш кхиссира[+]. 22Юаш-паччахьна дага ца деара Закри-ЯхӀун дас ЯхӀу-ЯдаӀа шена дина долу дика. ЯхӀу-ЯдаӀан кӀант вийра цо. Закри-ЯхӀус ша лечу хенахь элира: «Везачу Элана хӀара дӀа а гойла, Цо хьо жоьпе а озавойла!»[+]


Юаша динчу паччахьаллин чаккхе

23Керла шо дӀадоладелча, арамхойн эскар, Юашана дуьхьал а даьлла, ЯхӀуд-махка а, Ярушалайме а чудеара. Цара халкъана юкъара мехкан баьччанаш хӀаллакбира. Иштта цаьргара шаьш схьаяьккхина хӀонс Дамасакхе паччахьна дӀаяхьийтира. 24Арамхойн эскарехь дукха адам ца хиллехь а, Везачу Эло церан кара дӀаделлера дикка ницкъ болу эскар. Юашана кхел йинера, яхӀудхоша шайн дайн Дела волу Веза Эла дӀатесна дела[+].

25ЧӀогӀа чов хилла волу Юаш Ӏад а витина, арамхой дӀабахара. Ткъа динан ден ЯхӀу-ЯдаӀан кӀант верна[*], бекхам а беш, Юашана дуьхьал барт бира цуьнан ялхоша. Цара иза шен меттахь Ӏуьллучохь вийра. Юаш велира. Иза Даудан гӀалахь дӀавоьллира. Амма иза паччахьийн къуббанашкахь дӀа ца воьллира. 26Юашана дуьхьал барт бинарш бара: Ӏамминхо йолчу ШимӀатан кӀант Забад а, муабахо йолчу Шимратан кӀант ЯхӀу-Забди а. 27Юашан кӀентех а, цунна дуьхьал дукхазза а аьлла хиллачу Делера хаамех а, Делан цӀа юхаметтахӀотторах а лаьцна долчух яздина ду Паччахьийн тептаран хьехам тӀехь. Юашан метта цуьнан кӀант Амци-ЯхӀу паччахь хилла дӀахӀоьттира.

#### 25


ЯхӀудхойн паччахь Амци-ЯхӀу


(ТӀаьххьарнаш 14:2-6)

1[•]Амци-ЯхӀун ткъе пхи шо дара, иза паччахь дӀахӀоьттича. Ярушалаймехь Ӏаш а волуш, цо ткъе исс шарахь паччахьалла дира. Амци-ЯхӀун ненан цӀе ЯхӀу-Ӏаднат яра. Иза Ярушалаймера яра. 2Амци-ЯхӀус Везачу Элана нийса хеташ долу гӀуллакхаш дора, амма доггах кхочуш ца дора цо иза. 3Паччахьалла шен карадирзина даьлча, цо паччахь хилла волу шен да вийна болу хьаькамаш байира[+]. 4[+]Амма Мусан тептар долчу товрат-хьехамашна тӀехь яздинчуьнга хьаьжжина, церан бераш ца дайира Амци-ЯхӀус, хӀунда аьлча цигахь Везачу Эло, весет а деш, аьллера: «Бераша далийтина зулам бахьанехь церан дайша валаран таӀзар такха ца деза. Иштта шайн дайша далийтина зулам бахьанехь бераша а валаран таӀзар такха ца деза. Амма хӀораммо а, даьлла зулам бахьана долуш, валаран таӀзар ша такха деза»[+].


Эдом-махкаца бина тӀом


(ТӀаьххьарнаш 14:7)

5Амци-ЯхӀус, яхӀудхой схьа а гулбина, ЯхӀуд-тайпанан а, Бен-Яман-тайпанан а гаранашца уьш бекъа а бекъна, эзарнийн а, бӀеннийн а куьйгалхойн кара дӀабелира. ТӀаккха царна юкъара ткъа шо а, цул сов а хан ерш багарбира цо. Царна юкъахь кхо бӀе эзар тоьлла волу, карахь гоьмукъ а, турс а лелалур долу тӀемалой карийра цунна[+]. 6Исраилхошна юкъара, ши бӀе пунт дети а делла, кхин а доьналла долу цхьа бӀе эзар тӀемало а лецира Амци-ЯхӀус. 7Эццахь Амци-ЯхӀу волчу Делан стаг веара. Цо элира: «Паччахь! Исраилхойн эскар ма дига хьайца, хӀунда аьлча оцу Эпрайман кӀентий болчу исраилхошца Веза Эла вац. 8Нагахь ахьа, эскар а дигна, майрра тӀом бахь а, Дала хьан мостагӀашна хьалха вожор ву хьо, хӀунда аьлча Делехь бу хьуна гӀо дан а, хьо вожо а ницкъ».

9Амци-ЯхӀус Делан стаге элира: «Ткъа айса исраилхойн эскарна деллачу ши бӀе пунт детих хӀун дан деза аса?»

Делан стага элира: «Везачу Элан ницкъ бу хьуна цул сов дала а». 10Амци-ЯхӀус Эпрайм-махкара ша волчу деана эскар дӀакъастийра, иза шен цӀа дӀадахийтархьама. ТӀаккха, яхӀудхошна чӀогӀа оьгӀаз а бахана, дар а белла, уьш шайн цӀа дӀабахара.

11Ткъа Амци-ЯхӀус, майра а ваьлла, шен эскар Дуьра-тогӀи олучу метте дигира. Цигахь СеӀир-ломарчу эдомхойх итт эзар стаг хӀаллаквира цо[+]. 12Царах дийна висина итт эзар стаг йийсаре вигира цара. Уьш, тархана боххье а баьхна, цу тӀера чукхиссира яхӀудхоша. Берриш а, атабелла, дӀабевлира уьш[+].

13Ткъа Амци-ЯхӀус, шеца тӀаме а ца дуьгуш, юхадерзийна долчу эскаро ЯхӀуд-махкахь Шамран-гӀалара дуьйна Байт-Хьорон-гӀалина тӀекхаччалц йолу меттигаш яссийна дӀаехира. Цигахь кхо эзар стаг а вийна, шайна дуккха а хӀонс дӀаяьхьира цара.

14Эдомхошна тӀехь толам а баьккхина, Амци-ЯхӀус СеӀир-лаьмнийн бахархойн цӀу-деланаш схьа а беана, уьш ша волчохь дӀахӀиттийра. Цо царна Ӏибадат а дора, царна лерина хаза хьожа йогӀу хӀума а ягайора[+]. 15Веза Эла чӀогӀа оьгӀазвахара Амци-ЯхӀуна. Цо пайхамар вахийтира цунна тӀе. Пайхамаро Амци-ЯхӀуга элира: «Шаьш-шайн халкъ хьан куьйга кӀелара дӀа ца даккхаделлачу, оцу къоман деланех дага хӀунда волу те хьо?»

16Пайхамаро шега аьллачунна дуьхьал паччахьо жоп делира: «Хьо ву ткъа паччахьан хьехамча хӀоттийна? ДӀасаца, хьо ца вейтархьама».

Пайхамаро, дӀа а соцуш, элира: «Суна хаьа ахьа и гӀуллакх дарна а, сан хьехаме ла ца догӀарна а Дала хьо вен сацам бинийла».


Исраил-махкаца бина тӀом


(ТӀаьххьарнаш 14:8-20)

17ЯхӀудхойн паччахьо Амци-ЯхӀус, хьехамчех дага а ваьлла, исраилхойн паччахь волчу ЯхӀун кӀентан ЯхӀу-Ахьазан кӀантана ЯхӀуашана тӀе геланчаш бахийтира, иштта дӀаала аьлла: «Ара а валий, юьхь-дуьхьал хӀотта вайшиъ». 18Ткъа исраилхойн паччахьо ЯхӀуаша яхӀудхойн паччахьна Амци-ЯхӀуна жоп делира: «Ливанун-махкарчу коканийн кулло Ливанун-махкарчу баганан диттана тӀе, нах а бахийтина: „Хьайн йоӀ сан кӀанте маре яийтахьа“, – аьлла. Амма Ливанун-махкара экха схьа а деана, цо и коканийн колл дӀахьаьшна[+]. 19Ахьа боху: „Аса эдомхошна тӀехь толам баьккхина“. Ткъа хӀинца айхьа и толам баьккхина аьлла, хьан дог курадаьлла. Цул хьайн цӀахь Ӏе хьо. Хьайна бохам хӀунда лоьху те ахьа? ТӀаккха хьо а хӀаллаквийр вара, хьоьца ЯхӀуд-мохк а хӀаллакбийр бара».

20Амма Амци-ЯхӀус шега бохучуьнга ла ца дуьйгӀира, хӀунда аьлча иза Дала динера, уьш эдомхойн деланашкахьа бирзина дела, ЯхӀуашан кара дӀабалархьама. 21ТӀаккха исраилхойн паччахь ЯхӀуаш яхӀудхойн паччахьна Амци-ЯхӀуна дуьхьалвелира. И шиъ тӀамца ЯхӀуд-махкарчу Байт-Шамаш олучу гӀалахь дуьхь-дуьхьал кхийтира[+]. 22Исраилхоша яхӀудхойн эскар дохийра. ТӀаккха эшнарш шайн-шайн цӀа дӀасабевдира. 23Байт-Шамашехь исраилхойн паччахьо ЯхӀуаша яхӀудхойн паччахь волчу Ахьаз-ЯхӀун кӀентан Юашан кӀант Амци-ЯхӀу схьалецира. ТӀаккха ЯхӀуаша, иза Ярушалайме дӀа а вигина, цигарчу Эпрайман кевнера дуьйна Сонехь долчу кевнна тӀекхаччалц диъ бӀе дол барамехь болу Ярушалайман пен бохийра[+]. 24Делан цӀа чуьра Ӏабади-Эдоман карахь долу дерриге а деши, дети, ерриге а пхьегӀаш дӀаяьхьира ЯхӀуаша. Иштта паччахьан ерриге а еза хӀуманаш а дӀа а хьош, лечкъийна, царах хӀума яккха дагахь, шеца адамаш а дуьгуш, Шамран-гӀала юхавирзира иза[+].

25ЯхӀудхойн паччахь волчу Юашан кӀант Амци-ЯхӀу исраилхойн паччахь хилла волу ЯхӀу-Ахьазан кӀант ЯхӀуаш веллачул тӀаьхьа пхийтта шарахь вехира. 26Амци-ЯхӀун кхидолчу гӀуллакхех лаьцна – дуьххьарлерчунна тӀера тӀаьхьарчунна тӀекхаччалц – яздина ду ЯхӀудхойн а, исраилхойн а паччахьийн тептар тӀехь. 27Амци-ЯхӀу Везачу Элах дӀавирзинчул тӀаьхьа, Ярушалаймехь цунна дуьхьал ямартлонца барт бира. Иза Лахиш-гӀала ведда дӀавахара. ТӀаккха, цунна тӀаьхьа Лахиш-гӀала нах а бахийтина, Амци-ЯхӀу цигахь вийра[+]. 28Амци-ЯхӀун дакъа, говрашца схьа а деана, шен дай дӀабоьхкинчу ЯхӀуд-мехкан коьртачу гӀалахь дӀадоьллира.

#### 26


ЯхӀудхойн паччахь Ӏузи-ЯхӀу


(ТӀаьххьарнаш 14:21, 22; 15:1-7)

1[•]ТӀаккха яхӀудхойн массо а халкъо ялхитта шо кхаьчна волу Ӏузи-ЯхӀу[*], шен ден метта, паччахь а вина, дӀахӀоттийра. 2Ӏузи-ЯхӀу вара шен да Амци-ЯхӀу-паччахь, дӀа а кхелхина, шен дайх дӀакхеттачул тӀаьхьа, Элат-гӀала метта а хӀоттийна, иза ЯхӀудан халкъана юхаерзийнарг[+].

3Ӏузи-ЯхӀун ялхитта шо дара, иза паччахь дӀахӀуттуш. Ярушалаймехь Ӏаш а волуш, цо шовзткъе шийтта шарахь паччахьалла дира. Ӏузи-ЯхӀун ненан цӀе Яхул-ЯхӀу яра. Иза Ярушалаймера яра. 4Шен дас Амци-ЯхӀус лела мел динарг санна, Ӏузи-ЯхӀус а леладора Везачу Элана нийса хетарг[+]. 5Деле болчу ларамах дуьзна хила дезар хьехна волу Закри-ЯхӀу волчу заманахь Ӏузи-ЯхӀу Дела лоьхуш лелара. Везачу Элехьа вирзина иза мел лела, Дала цуьнан аьтто болуьйтура[+].

6Ӏузи-ЯхӀус, ара а ваьлла, пӀелаштамхошца тӀом бира. Гати-гӀалин а, Ябни-гӀалин а, Ашдод-гӀалин а, пенаш доха а дина, Ашдод-махкахь а, пӀелаштамхой бехачохь а гӀаланаш дӀахӀиттийра цо. 7ПӀелаштамхошна а, Гур-БаӀалехь бехачу Ӏаьрбихошна а, маӀунхошна а дуьхьал тӀом бан гӀо дора Дала Ӏузи-ЯхӀуна[+]. 8Ӏамминхоша Ӏузи-ЯхӀуна ял лора. Мисар-мехкан дозанна тӀекхаччалц а цӀе яханера цуьнан, хӀунда аьлча иза дикка ницкъ болуш дӀахӀоьттинера[+].

9Ярушалаймерчу пенан Сонехь долчу кевнна а, ТогӀин кевнна тӀехь а, АгӀонна тӀехь долчу кевнна тӀехула а бӀаьвнаш яйтира Ӏузи-ЯхӀус. ТӀаккха и бӀаьвнаш чӀагӀъяйтира цо[+]. 10Яьссачу аренгахь а бӀаьвнаш дӀахӀиттийра цо. Иштта дуккха а гӀунаш яхийтира цо, хӀунда аьлча дуккха а жаш а, бажанаш а дара цуьнан акъарешкахь а, шерачу аренгахь а. Лаьмнашкахь а, Кармал-лома тӀехь а латталелорхой а, кемсашлелорхой а бара Ӏузи-ЯхӀун, цунна латта дукхадезарна.

11Ӏузи-ЯхӀун доккха эскар дара. Иза цхьацца эскаран тобанашца тӀаме арадолура. Уьш, багар а бина, тептар тӀехь дӀаязбинера йозанча волчу ЯӀиала а, тхьамда волчу МаӀсей-ЯхӀус а. И шиъ паччахьан хьаькамех цхьаъ волчу Хьанан-ЯхӀун куьйга кӀел лелара. 12Эскаран тӀемалошна тӀехь хӀоттийна доьзалийн хьаькамаш бара. Уьш верриге а ши эзар ялх бӀе стаг вара. 13Доьзалийн оцу хьаькамийн куьйгаллехь эскар дара, мостагӀчунна дуьхьал тӀом бечу хенахь паччахьна гӀо дан. Эскарна чувогӀура тӀом балуш волу а, доьналла долу а кхо бӀе ворхӀ эзар пхи бӀе стаг. 14Оцу дерриге а эскарна лерина Ӏузи-ЯхӀус тӀеман гӀирс кечбайтира: турсаш, гоьмукъаш, гӀемаш, гӀаьгӀнаш, секхаӀедаш, ширдолаган тӀулгаш. 15Ярушалаймехь говзаллица бина гӀирсаш байтира цо. Уьш гӀалин пенан бӀаьвнаш тӀехь а, сенаш тӀехь а дӀахӀиттийнера, пхерчий а, даккхий тӀулгаш а кхиссархьама. Цуьнан цӀе геннарчу мехкашкахь а йоккхура, хӀунда аьлча, тамашийначу тайпана гӀо а хилла, ницкъ болуш дӀахӀоьттинера иза.


Кураваларна Ӏузи-ЯхӀуна дина таӀзар

16Ша ницкъ а болуш дӀахӀоьттича, Ӏузи-ЯхӀун дог шена бохамна кураделира. Шен Везачу Далла дуьхьал къа латийра цо, хӀунда аьлча иза ша чувелира Везачу Элан цӀа чу, цу чохь хаза хьожа йогӀу хӀума ягорхьама. 17Динан да Ӏазар-ЯхӀу а, цуьнца Везачу Элан тоьлла волу везткъа динан да а вахара паччахьна тӀаьхьахӀоьттина. 18[+]Цара, Ӏузи-ЯхӀу-паччахьна дуьхьало а йина, цуьнга элира: «Ӏузи-ЯхӀу, ахьа яго ца еза Везачу Элана лерина хаза хьожа йогӀу хӀума. Иза оцу гӀуллакхна къобалвинчу АхӀаронан тӀаьхьенах болчу динан дайн гӀуллакх ду. Аравала Делан цӀа чуьра, хӀунда аьлча ахьа къа латийна, ткъа иза Везачу Элана гергахь хьан сийнна хир дац»[+].

19Ӏузи-ЯхӀу чӀогӀа оьгӀазвахара. Ткъа цуьнан карахь яра хаза хьожа йогӀу хӀума чохь ягош йолу пхьегӀа. ТӀаккха, иза динан дайшна оьгӀазвахча, цуьнан хьаж тӀехь дӀа ца йоьрзу чкъуран цамгар гучуелира. Иза хилира динан дайшна хьалххахь, Везачу Элан цӀа чохь, хаза хьожа йогӀу хӀума ягочу кхерчана уллохь. 20Коьрта динан да волу Ӏазар-ЯхӀу а, берриге а динан дай а Ӏузи-ЯхӀуга дӀахьаьжча, царна цуьнан хьаж тӀе даьлла чкъуран цамгаран даӀ гира. Цара паччахь араваккха хьовзийра, ткъа иза-м ша а вара аравала сихвелла, шена Везачу Эло таӀзар дина дела[+].

21Ша велла дӀаваллалц и цамгар текхира Ӏузи-ЯхӀус. Везачу Элан цӀийнах дӀа а къастийна, къаьсттина лаьттачу цӀа чохь Ӏийра иза. Ткъа паччахьан кӀанта Йовтама паччахьан цӀенна тӀехь куьйгалла а дора, мехкан халкъана тӀехь урхалла а дора[+].

22Ӏузи-ЯхӀун кхидолчу гӀуллакхех лаьцна – дуьххьарлерчунна тӀера тӀаьхьарчунна тӀекхаччалц – яздина Амосан кӀанта ЕшаӀ-ЯхӀу-пайхамаро[+]. 23[+]Ӏузи-ЯхӀу, дӀа а кхелхина, шен дайх дӀакхийтира. Царна уллохь иза паччахьийн къуббанийн аренгахь дӀавоьллира, хӀунда аьлча цунах лаьцна олура: «Цунна дӀа ца йоьрзу чкъуран цамгар кхетта». Ӏузи-ЯхӀун метта паччахь дӀахӀоьттира цуьнан кӀант Йовтам.

#### 27


ЯхӀудхойн паччахь Йовтам


(ТӀаьххьарнаш 15:32-38)

1[•]Йовтаман ткъе пхи шо дара, иза паччахь дӀахӀоьттича. Йовтама ялхитта шарахь паччахьалла дира Ярушалаймехь. Цуьнан ненан цӀе Яруша яра, иза ЦӀадукъин йоӀ яра. 2Шен дас Ӏузи-ЯхӀус[*] санна, Йовтама Везачу Элана нийса хеташ дерг леладора. Амма Везачу Элан цӀа чу ца волура иза. Ткъа халкъо кхидӀа а къинош летадора[+].

3Везачу Элан цӀийнан кертара Лакхара ков юхаметтахӀоттийнарг Йовтам вара. Иштта Ӏупал-гу болчу пенна тӀехь а дуккха а кхиболу чӀагӀдаран белхаш байтира цо[+]. 4ЯхӀуд-махкарчу лам тӀехь гӀаланаш а, хьаннашкахь гӀепаш а, бӀаьвнаш а дӀахӀиттаяйтира Йовтама. 5Ӏамминхойн паччахьца тӀом а бина, уьш эшийра цо. Цу шарахь йолана ши бӀе пунт дети а, шовзткъе итт эзар гали кӀа а, шовзткъе итт эзар гали мукх а белира Ӏамминхоша Йовтамна. Изза дора Ӏамминхоша шолгӀачу а, кхозлагӀчу а шерашкахь а. 6Йовтаман иштта ницкъ бара, цо шен Везачу Далла хьалха нийса некъаш лелош хилла дела. 7Йовтаман кхидолчу гӀуллакхех лаьцна – цо мел бинчу тӀамах а, цуьнан леларх а лаьцна – яздина ду Исраилхойн а, яхӀудхойн а паччахьийн тептар тӀехь. 8Йовтаман ткъе пхи шо дара, иза паччахь дӀахӀоьттича. Цо ялхитта шарахь паччахьалла дира Ярушалаймехь. 9ТӀаккха Йовтам, дӀа а кхелхина, шен дайх дӀакхийтира. Даудан гӀалахь дӀавоьллира иза. Йовтаман метта паччахь дӀахӀоьттира цуьнан кӀант Ахьаз.

#### 28


ЯхӀудхойн паччахь Ахьаз


(ТӀаьххьарнаш 16:1-4)

1[•]Ахьазан ткъа шо дара, иза паччахь дӀахӀоьттича. Цо Ярушалаймехь ялхитта шарахь паччахьалла дира. Ша схьаваьллачу Даудах терра а ца лелаш, Везачу Элана нийса хеташ долу гӀуллакхаш ца леладора Ахьаза. 2Ахьаз а вара исраилхойн паччахьаша лелийна боллу некъ лелош. Ур-атталла БаӀал-харцдалла Ӏибадат дарна а цӀуш боттийтира цо. 3Бен-ХӀинам-тогӀи чохь хаза хьожа йогӀу хӀума а ягайойтура, шен кӀентий цӀерах чекх а бохуьйтура Ахьаза, Везачу Эло исраилхошна юкъара дӀалелхийначу къаьмнаша мел лелийна дегаза гӀуллакхаш а лелош[+]. 4Гунаш тӀехь а, баьрзнаш тӀехь а, муьлххачу а ӀиндагӀ луш долчу диттана кӀел а сагӀа а доккхура, хаза хьожа йогӀу хӀума а ягайора Ахьаза[+].


ЯхӀудхоша Сирин а, Исраилан а мехкашца бина тӀом


(ТӀаьххьарнаш 16:5)

5[+]Цу бахьаненна Ахьазан Везачу Дала иза арамхойн паччахьан кара дӀавелира, ткъа вукхо боккха толам баьккхира цуьнан эскарна тӀехь. Дуккха а яхӀудхой, йийсар а дина, Дамасакхе дӀабигира арамхоша. Иштта Ахьаз а исраилхойн паччахьан кара дӀавелира, исраилхоша а боккха толам баьккхира цуьнан эскарна тӀехь[+]. 6ЯхӀудхойн доьналла долу цхьа бӀе ткъа эзар тӀемало цхьана дийнахь тоьхна охьавиллира исраилхойн паччахь волчу Рамли-ЯхӀун кӀанта Пикхахьис. Иза хилира яхӀудхоша шайн дайн Дела волу Веза Эла дӀатесна дела. 7Ткъа эпраймхойн тӀемалошна юкъара волчу Зикрас паччахьан кӀант МаӀсей-ЯхӀу а, паччахьан цӀентӀехь хьаькам волу Ӏазрикхам а, паччахьал тӀаьхьа шолгӀаниг ларалуш волу Элкхан а вийра. 8Шайн вежарий болчу яхӀудхойн ши бӀе эзар зуда а, кӀентий а, йоӀарий а, йийсар а дина, дӀабигира исраилхоша. Иштта, йоккха хӀонс а яьккхина, Шамран-гӀала дӀаяхьийтира цара.


Ӏудад-пайхамар

9Цигахь вехаш Везачу Элан пайхамар вара. Цуьнан цӀе Ӏудад яра. Шамран-гӀала юхадоьрзуш долчу эскарна дуьхьал а вахана, оцу пайхамаро цаьрга элира: «Шун дайн Дела волчу Везачу Эло Ша оьгӀазвахханчохь яхӀудхой шун кара дӀабелира. Ткъа аша цаьрца лелийна йолу сел йоккха къизалла, стигала хьалакхаьчна[+]. 10ХӀинца яхӀудхой а, ярушалаймхой а, дӀа а бигна, царах шайн леш бан дохку шу. Шайн Везачу Далла хьалха шаьш а бехке дац моьтту ткъа шуна? 11Аша, соьга ла а догӀий, шаьш йийсаре буьгуш болу шайн вежарий яхӀудхой юхаберзабе, хӀунда аьлча Везачу Элан чӀогӀа дералла ю шуна тӀехь».

12ТӀаккха Эпрайман тайпанах болчу хьаькамех цхьаберш тӀамера юхабоьрзуш болчарна дуьхьал бевлира. Уьш бара: ЯхӀу-Хьанин кӀант Ӏазар-ЯхӀу, Машли-МутӀин кӀант Берех-ЯхӀу, Шалуман кӀант Яхьизакх-ЯхӀу, Хьадлайн кӀант Ӏамасаъ. 13Цара элира: «Ма балабе кху чу йийсар динарш, хӀунда аьлча вай къа латор ду Везачу Элана хьалхахь. Вай летийначу къиношна а, вай динчу зуламашна а кхин а тӀетоха ойла-м яц те шун? Исраилан халкъана тӀехь Везачу Элан чӀогӀа йолу дералла хиллал хӀинцале а боккха бехк бу вайна тӀехь». 14ТӀаккха тӀемалоша шаьш йийсаре буьгурш а, схьаэцна йолу хӀонс а халкъан куьйгалхойн а, халкъан берриг а гуламан кара дӀаелира. 15ЦӀераш яьхначу исраилхойн веа куьйгалхочо, шаьш йийсаре дуьгучу халкъана юкъахь берзина хилла болчарна, хӀонсана юкъара схьаэцна бедарш а тӀеюьйхира, царна мачаш а елира. Иштта юург а, мерг а елира, зайтдаьтта а хьаькхира царна. Царах гӀора доцурш берриш а, варрашна тӀе а ховшийна, шех хурма-диттийн гӀала олучу Ерихоне, церан вежарий болчу, дӀахьажийра, ткъа шаьш Шамран-гӀала юхабирзира уьш[+].


Ахьаза Ашур-мехкан паччахье гӀо дехар


(ТӀаьххьарнаш 16:7-9)

16Цу хенахь Ахьаз-паччахьо Ашур-мехкан паччахьна[*] тӀе геланчаш бахийтира, шена гӀо доьхуш, 17хӀунда аьлча эдомхоша цул тӀаьхьа, схьа а богӀий, дуккха а долчу адамна етта а еттара, уьш йийсаре а буьгура[+]. 18ЯхӀуд-мехкан акъарешкара а, къилбехьара а йолчу гӀаланашна тӀелетира пӀелаштамхой. Байт-Шамаш, Айлон, Гадирут, Соха, Тамна, Гимзу гӀаланаш а, цаьрца йоьзна йолу ярташ а, схьа а яьхна, царна чохь баха охьахевшира уьш[+]. 19ЯхӀудхойн паччахь Ахьаз бахьана долуш иштта сийсаздаьккхира Везачу Эло ЯхӀудан халкъ, хӀунда аьлча иза, ЯхӀуд-махкахь зуламаш дар а магош, Везачу Элана чӀогӀа тешаме воцуш лелара. 20Ашурхойн паччахь ТилгӀат-Пилнасар веара Ахьаз волчу, амма шегара гӀо хиларан метта, бале велира иза цунна[+]. 21ХӀунда аьлча Ахьаза Везачу Элан цӀа чуьра а, паччахьан цӀа чуьра а, элашкара а еза хӀуманаш, схьа а эцна, ашурхойн паччахье дӀаелира, амма и шадерг гӀоьнна ца хилира цунна.


Ахьазан къинош

22Ур-атталла ша холчу хӀоьттинчу хенахь а Ахьаз-паччахь кхидӀа а Везачу Элана тешаме воцуш лелара. 23Шена тӀехь толам баьккхинчу Дамасакхерачу деланашна лерина сагӀанаш дохура Ахьаза, хӀунда аьлча цо ойла йира: «Арамхойн паччахьийн деланаша царна гӀо дина хилча, аса а дохур ду царна сагӀанаш, цаьрга сайна гӀо дайтархьама», – аьлла. Амма и деланаш Ахьазана а, дерриг а Исраилан халкъана а эшамна хилира. 24Делан цӀа чуьра пхьегӀаш дӀа а гулйина, уьш йохийра Ахьаза. Ткъа Везачу Элан цӀийнан неӀарш дӀа а къевлина, Ярушалаймехь массо а маьӀӀехь сагӀа доккху меттигаш йира цо. 25ЯхӀуд-махкарчу ерриге а гӀаланашкахь кхечу деланашна сагӀа доккху гунаш а дина, шен дайн Дела волу Веза Эла дарвора цо.

26Ахьазан кхидолчу гӀуллакхех а, цо лелийначух а лаьцна – дуьххьарлерчунна тӀера тӀаьхьарчунна тӀекхаччалц – яздина ду ЯхӀудхойн а, исраилхойн а паччахьийн тептар тӀехь. 27[+]ТӀаккха Ахьаз, дӀа а кхелхина, шен дайх дӀакхийтира. Иза Ярушалайм-гӀалахь дӀавоьллира, амма исраилхойн паччахьийн къуббанашкахь дӀа ца воьллира иза. Ахьазан метта паччахь хилла дӀахӀоьттира цуьнан кӀант Яхьизакх-ЯхӀу[*].

#### 29


ЯхӀудхойн паччахь Хьузакх-ЯхӀу


(ТӀаьххьарнаш 18:1-3)

1[•]Паччахь дӀахӀуттучу хенахь Хьузакх-ЯхӀун[*] ткъе пхи шо дара. Ярушалаймехь Ӏаш а волуш, ткъе исс шарахь паччахьалла дира Хьузакх-ЯхӀус. Цуьнан ненан цӀе яра Аби-ЯхӀу, ткъа иза Закри-ЯхӀун йоӀ яра. 2Ша схьаваьллачу Дауд-паччахьо лела мел динарг санна, Хьузакх-ЯхӀус а леладора Везачу Элана нийса хеташ дерг.


Везачу Элан цӀа цӀандар

3Ша паччахь хилла дӀахӀоьттинчу хьалхарчу шеран хьалхарчу баттахь Хьузакх-ЯхӀус, Везачу Элан цӀийнан неӀарш дӀа а йиллина, уьш тояйтира. 4Левихой а, динан дай а шена тӀебахкар тӀедиллира Хьузакх-ЯхӀус. Уьш Делан цӀенна малхбалехь йолчу майданахь схьагулбира цо. 5Цаьрга цо элира: «Левихой, ладогӀалаш соьга! ХӀинца шаьш а Далла гергахь цӀанло, шайн дайн Дела волчу Везачу Элан цӀа а цӀанде. Цу цӀенна чуьра Далла хьалха боьха мел долу хӀума аракхосса. 6Вайн дай, вайн Везачу Далла зуламе хеташ долу хӀуманаш а лелош, Далла тешаме боцуш бара. Цара, Иза дӀа а тесна, Везачу Элан цӀийнах дӀа а бевлла, Цунна букъ берзийнера. 7Цара Везачу Элан цӀийнан ученна чу волу неӀ а дӀакъевлира, къуьданаш а дӀабойура. Иштта хаза хьожа йогӀу хӀума а ца ягайора, дезачу цӀа чохь Исраилан халкъан Далла лерина дийнаташ дагоран сагӀа а ца доккхура цара[+]. 8ТӀаккха Веза Эла оьгӀазвахара ЯхӀудан а, Ярушалайман а бахархошна. Нах Ӏада а бойтуш, инзар а болуьйтуш, белам бойтуш а хӀума царах йира Цо, шуна шайна ма-гарра. 9Иштта туьро байира вайн дай, цундела вайн кӀентий а, йоӀарий а, зударий а хӀинца хийрачу махкахь йийсарехь бу.

10ХӀинца Исраилан халкъан Везачу Элаца барт бан дагадеана суна, Цуьнга Шен чӀогӀа йолу дералла вайна тӀера дӀаяккхийтархьама[+]. 11Сан хьоме левихой! Ларам боцуш ма хилалаш, хӀунда аьлча Везачу Эло шу хаьржина, Шена уллохь хилийтархьама а, шуьга Шена лерина гӀуллакх дайтархьама а, шу Шена гӀуллакх дийраш а, хаза хьожа йогӀу хӀума ягораш а хилийтархьама а»[+].

12ТӀаккха хӀара левихой гӀуллакхаш кхочушдан хӀиттира:

КхахӀатан тӀаьхьенах волу Ӏамсайн кӀант Махьат а, Ӏазар-ЯхӀун кӀант Юал а;
Мерарин тӀаьхьенах волу Ӏабдин кӀант Къуша а, ЯхӀалал-Элан кӀант Ӏазар-ЯхӀу а;
ГӀиршанан тӀаьхьенах волу Замин кӀант Юахьи а, Юахьин кӀант Ӏедан а;[+]
13Эли-Цапанан тӀаьхьенах волу Шимра а, ЯӀиал а;
Асайпан тӀаьхьенах волу Закри-ЯхӀу а, Матан-ЯхӀу а;[+]
14ХӀайманан тӀаьхьенах волу Яхьиал а, ШамаӀи а;
Ядутунан тӀаьхьенах волу ШамӀа-ЯхӀу а, Ӏузиал а[+].

15Цара, шайн вежарий схьа а гулбина, Далла гергахь цӀано йира. ТӀаккха, Везачу Эло аьлла ма-хиллара, паччахьан омра кхочуш а деш, Везачу Элан цӀа цӀан а деш, даздан бахара уьш. 16Цара Везачу Элан цӀа чохь шайна карийна Далла гергахь боьха мел долу хӀума цӀийнан керта арадаьккхира. Ткъа левихоша, уьш Кхидрун-тогӀи чу дӀакхиссархьама, дӀаийцира[+].

17Шеран хьалхарчу беттан хьалхарчу дийнахь цара Везачу Элан керт язъян йолийра. Цу беттан борхӀалгӀачу дийнахь уьш Везачу Элан цӀийнан ученна тӀекхечира. Кхин а бархӀ дийнахь Далла хьалха даздира цара Везачу Элан цӀа. Оцу хьалхарчу беттан ялхитталгӀачу дийнахь цара и гӀуллакх чекхдаьккхира.


Везачу Элан цӀа юха а Делан кара дӀадалар

18ТӀаккха, Хьузакх-ЯхӀун цӀа а баьхкина, цара элира: «Оха Везачу Элан цӀа а цӀандина, дийнаташ дагоран сагӀа доккху кхерч а цӀанбина, цуьнца йоьзна йолу ерриге пхьегӀаш а цӀанйина. Иштта даздина долу бепиг тӀедуьллу стол а, цуьнца йоьзна йолу пхьегӀаш а цӀанйина. 19Ахьаз-паччахьо, ша паччахьалла динчу хенахь, Делан лаамехь доцург а лелош, дӀаяьхна хилла йолу ерриге а пхьегӀаш, оха, кеч а йина, язйина. Уьш Везачу Элан сагӀа доккхучу кхерчана хьалха дӀахӀиттийна»[+].

20ШолгӀачу Ӏуьйранна, хьалххе хьала а гӀаьттина, гӀалин куьйгалхой схьа а гулбина, Везачу Элан цӀенна тӀе вахара Хьузакх-ЯхӀу-паччахь. 21Цара ворхӀ старгӀа а, ворхӀ уьстагӀ а, ворхӀ боьрша Ӏахар а, ворхӀ бож а еара пачхьалкхан къиношна тӀера а, Везачу Элан цӀийнан езачу чоьнна тӀера а, ЯхӀудан халкъана тӀера а. АхӀаронан тӀаьхьенах болчу динан дайшна тӀедиллира паччахьо и дийнаташ сагӀа доккхучу Везачу Элан кхерчана тӀехь дагор. 22Динан дайша, старгӀанашна урс а хьаькхна, церан цӀийн цинцаш сагӀа доккхучу кхерчана тӀетуьйхира. Цул тӀаьхьа цара, уьстагӀашна урс а хьаькхна, церан цӀийн цинцаш сагӀа доккхучу кхерчана тӀетуьйхира. Иштта Ӏахаршна урс а хьаькхна, церан цӀийн цинцаш сагӀа доккхучу кхерчана тӀетуьйхира цара[+]. 23ТӀаккха, къиношна тӀера урс хьакха ялийна йолу бежалой паччахьна а, халкъан гуламна а хьалха дӀа а хӀиттийна, царна тӀе куьйгаш дехкира[+]. 24Царна урс а хьаькхна, берриге а Исраилан халкъан къинош дӀадахархьама, бежалойн цӀийн цинцаш туьйхира кхерча тӀе. ХӀунда аьлча паччахьо омра динера берриге а Исраилан халкъана тӀера дийнаташ дагоран сагӀа а, къинойх цӀандаларан сагӀа а даккха аьлла.

25Дауда а, Делера дерг гуш волчу, паччахьан пайхамар волчу Гадас а, Ната-пайхамаро а тӀедиллина ма-хиллара, – ткъа и тӀедиллар Везачу Элера долу дела – Хьузакх-ЯхӀу-паччахьо Везачу Элан цӀийнан кертахь, тайп-тайпана дечиг-пондарш а, цӀастанан жима негӀарш а карахь долу левихой дӀахӀиттийра[+]. 26Дауд-паччахьо юкъабаьккхина хилла гӀирс карахь болу левихой а, локху турбанаш карахь йолу динан дай а дӀахӀиттийча,[+] 27Хьузакх-ЯхӀус омра дира, дагоран сагӀина урс хьаькхна долу дийнаташ кхерча тӀе дахка аьлла. СагӀа даккха долийча, локхучу турбанашца а, исраилхойн паччахь хилла волчу Даудан гӀирсашца а зурма а лоькхуш, Везачу Элана лерина эшарш лекха йолийра. 28Халкъан берриг а гуламо а Ӏибадат дора, илланчаша эшарш лоькхуш а, турбанаш екаш а йолчу хенахь. Иза иштта лаьттара, дийнаташ дагоран сагӀа даккхар чекхдаллалц. 29Дийнаташ дагоран сагӀа даккхар чекхдаьлча, паччахьо а, цуьнца болчу массара а, суждане а бахана, Ӏибадат дира. 30Хьузакх-ЯхӀу-паччахьо а, баьччанаша а левихошка омра дира, Дауда а, Делера дерг гуш хилла волчу Асайп-пайхамаро а яздинчу дешнашца Везачу Элана хастамаш бе аьлла. Халкъо хазахетарца эшарш а лоькхура, уьш суждане а боьлхура, цара Везачу Элана Ӏибадат а дора.

31Хьузакх-ЯхӀус, вист а хуьлуш, элира: «ХӀинца аша шаьш Везачу Элана лерина дӀакъастор чекхдаьлла. Дуьло, Везачу Элан цӀа долчу бертан а, баркаллин а сагӀанаш даладе». ТӀаккха халкъан гуламо бертан а, баркаллин а сагӀанашна дийнаташ даладора. Шен даг чохь лаам болчу хӀораммо а дагоран сагӀанаш даха дийнаташ даладора. 32Халкъан гуламо дагоран сагӀа даккха далийначу дийнатийн барам иштта бара: кхузткъе итт сту, цхьа бӀе уьстагӀ, ши бӀе боьрша Ӏахар. И дерриге а Везачу Элана лерина дийнаташ дагоран сагӀа даккха далийнера. 33Кхин а ялх бӀе дийнат хьайбанийн юкъара а, кхо эзар – жен юкъара а далийнера бертан а, баркаллин а сагӀанашна. 34Ткъа динан дай кӀеззиг болу дела, уьш лара ца бора дагоран сагӀина далийначу дерриг а дийнаташна тӀера цӀокарчий схьаяха. Цундела царна гӀо дора церан вежарий болчу левихоша. Кхиболу динан дай цӀанбаллалц а, сагӀа доккху и гӀуллакх чекхдаллалц а гӀо дира цара. ХӀунда аьлча левихой шаьш Далла гергахь цӀанбарна тӀехь динан дайл а лерина лелара. 35Оцу дийнаташ дагоран сагӀина дахьаш долчу хӀуманна тӀекхетара боккхачу барамехь долу барт баран сагӀанийн мохь а, чагӀаран сагӀина дахьаш долу малар а.

Иштта меттахӀоттийра Везачу Элан цӀенца доьзна долу гӀуллакх дар. 36Хьузакх-ЯхӀу а, дерриг халкъ а чӀогӀа самукъадаьлла дара Дала Шен халкъана диначунна, хӀунда аьлча иза сихха кхочушхилира.

#### 30


Пасахьан деза де даздарна кечам бар

1Берриге а Исраил-мехкан а, ЯхӀуд-мехкан а меттигашка геланчаш бахийтира Хьузакх-ЯхӀус. Иштта Эпрайм-махка а, Маннаш-махка а кехаташ яздира цо, дерриг а цигара халкъ Ярушалаймехь лаьтташ долу Везачу Элан цӀа долчу даладе аьлла, Исраилан халкъан Везачу Далла лерина Пасахьан дезде даздархьама. 2[+]Паччахьо а, цуьнан баьччанаша а, Ярушалаймерчу берриге а гуламо а кхеташонехь сацам бира, шеран шолгӀачу баттахь Везачу Элана лерина долу Пасахь олу дезде даздийр ду аьлла[+]. 3И гӀуллакх цул хьалха билгалъяьккхинчу хенахь кхочушдар ца нисделлера церан, Далла гергахь цӀанбеллачу динан дайн барам кхоччуш ца хилла дела а, халкъ Ярушалайме схьагулделла ца даьлла дела а[+]. 4Паччахьна а, берриге гуламна а и сацам хазахийтира. 5ТӀаккха Беар-ШабаӀ-гӀалара дуьйна Дан-гӀалина тӀе кхаччалц, берриге а Исраил-махкахула кхайкхам бар билгалдаьккхира. И кхайкхам бинера, Ярушалайме халкъ схьагулдайтархьама. ХӀунда аьлча Исраилан Везачу Далла лерина долу Пасахьан дезде, товрат-хьехамаш тӀехь яздина ма-хиллара, иштта дуккха а цхьаьна долчу халкъаца даздар кхочуш ца динера[+]. 6Берриге а Исраил-махкахула а, ЯхӀуд-махкахула а паччахьан а, цуьнан баьччанийн а кехаташ дӀасадаржош бахара геланчаш. Паччахьо динчу омрица кехата тӀехь яздина дара:

«Исраилан халкъ! ИбрахӀиман а, Исхьакхан а, Исраилан а Дела волчу Везачу Элана тӀедерзалаш, тӀаккха ашурхойн паччахьан карара схьабевллачу дийна бисинчарна тӀевоьрзур ву Иза а[+]. 7Шайн дайн Дела волчу Везачу Элана тешаме ца хиллачу шайн дайх а, вежарех а дӀа ма тарлолаш. Шена тешаме ца хиларна, адам инзардолуьйту хӀума йира Цо царах[+]. 8ХӀинца дуьйна шайн дайн санна къиза дегнаш долуш ма хилалаш, ткъа Везачу Элана муьтӀахь хилалаш. Цо гуттаренна а даздина долчу, Цуьнан цӀенна тӀе дуьйла. Шайн Везачу Далла гӀуллакх де, тӀаккха Цо Шен чӀогӀа йолу дералла шуна тӀера дӀайоккхур ю[+]. 9Шун дегнаш Везачу Элана тӀе юхадирзича, шун вежарех а, шун берех а уьш йийсаре бигначара къинхетам бийр бу. ТӀаккха уьш кху махка юхабоьрзур бу, хӀунда аьлча шун Веза Дела дика а, къинхетаме а ма ву. Нагахь санна шу Цунна тӀедерзахь, Иза шух дӀавоьрзур вац»[+].

10Эпрайман а, Маннашан а мехкашкахула, Забулан махка тӀекхаччалц, цхьана гӀалара вукху гӀала боьлхура геланчаш. Ткъа адамаш царах доьлуш а, кхаьрдаш а дара. 11Делахь а, Ашаран а, Маннашан а, Забулан а тайпанех болчу цхьаболчара, къар а белла, ладуьйгӀира цаьрга. Уьш Ярушалайме баьхкира. 12ЯхӀуд-махкахь, адамашна цхьаалла а луш, Дала халкъ иракарахӀоттийра, Везачу Эло аьлла ма-хиллара, паччахьан а, цуьнан баьччанийн а омра кхочушдархьама.


Пасахьан дезде даздар

13Шеран шолгӀачу баттахь Ярушалаймехь вуно дукха адам гулделира, Совсазчу баьпкан дезде даздархьама. Гулам дикка боккха бара. 14Гулбеллачара, хьала а гӀевттина, Ярушалаймехь цӀушна лерина дагоран сагӀа доккхуш хилла болу кхерчаш бохийра. Иштта, цӀушна лерина хаза хьожа йогӀу хӀума ягош болу берриге а гӀирс, боха а бина, Кхидрун-тогӀи чу кхоьссира цара[+]. 15ТӀаккха шолгӀачу беттан дейтталгӀачу дийнахь Пасахьан Ӏахарна урс хьаькхира цара. Динан дайша а, левихоша а, эхь а хетта, цӀан а белла, Везачу Элан цӀийнан керта дагоран сагӀа даккха дийнаташ далийра. 16Делан стаг волчу Мусан товрат-хьехам тӀехь яздина ма-хиллара, шайна тӀедиллина ма-хиллара, шайна билгалъяьхначу меттигашка дӀахӀиттира уьш. Динан дайша, левихойн карара схьа а оьцуш, цӀийн цинцаш тухура[+]. 17Гулбеллачарна юкъахь Далла гергахь шаьш дӀахӀитта цӀанбалаза берш тӀех дукха хиларна, церан Пасахьан Ӏахарий Везачу Элана лерина хилийта ца хӀуьттура уьш. Церан метта Пасахьан Ӏахаршна урс хьаькхира левихоша. 18Халкъана юкъара дукхахберш Далла гергахь цӀанбалаза бара. Уьш дукхахьолахь Эпрайман а, Маннашан а, Иссарханан а, Забулан а тайпанех бара. Делахь а, хила ма-дезза иза доццушехь, цара а йоура сагӀина беанчу Пасахьан Ӏахарх йолу хӀума[+]. 19Ткъа Хьузакх-ЯхӀус царна тӀера доӀа дира. Цо элира: «Шена хьалха цӀанвалаза висинехь а, шен дог шайн дайн Дела волу Веза Эла лахарна тӀедерзийна волчу хӀоранна а дика волчу Везачу Эло гечдойла!» 20Хьузакх-ЯхӀун доӀа дӀа а хезна, Везачу Эло халкъана гечдира. 21Ярушалайме баьхкинчу исраилхоша чӀогӀа самукъадаларца ворхӀ дийнахь даздира Совсазчу баьпкан дезде. Левихоша а, динан дайша а Везачу Элана хастамаш барна леринчу зевнечу зурманийн гӀирсашца хӀора дийнахь Цунна хастамаш бора[+]. 22Кхетам а болуш, Везачу Элана дика гӀуллакх деш бохкучу левихошна тамехь дерг олура Хьузакх-ЯхӀус. Шайн дайн Дела волу Веза Эла хеста а веш, Цунна лерина бертан сагӀа а доккхуш, дезачу деношна билгалъяьккхина йолу хӀума йиира цара ворхӀ дийнахь. 23Гулбеллачу массара а сацам бира и дезде кхин а ворхӀ дийнахь даздан. ТӀаккха самукъадаларца кхин а ворхӀ де даьккхира цара, и де даздеш. 24ЯхӀудхойн паччахьо Хьузакх-ЯхӀус цхьа эзар сту а, ворхӀ эзар уьстагӀ а беанера сагӀина гулбеллачарна тӀера. Иштта баьччанаша а беанера цхьа эзар сту а, итт эзар уьстагӀ а. ТӀаккха динан дайшна юкъара дуккхамо а, Далла гӀуллакх дарна дӀа а къаьсташ, шаьш цӀанбира. 25ЯхӀуд-махкара схьабаьхкинчу массеран а самукъадаьллера. Иштта самукъадаьлла бара динан дай а, левихой а, Исраил-махкара схьадеана халкъ а, ЯхӀуд-махкахь тӀебаьхкинарш санна Ӏаш болу исраилхой а. 26Ярушалаймехь доккха хазахетар хиллера, хӀунда аьлча исраилхойн паччахь хиллачу Даудан кӀентан Сулиман заманахь дуьйна схьа ца хиллера цу тайпана хӀума Ярушалаймехь[+]. 27ТӀаккха динан дайша а, левихоша а, хьала а гӀевттина, халкъ декъалдира. ДӀахезира Везачу Элана церан аз, хӀунда аьлча Веза Эла Ӏаш волчу стигаларчу Цуьнан езачу метте дӀакхечира церан доӀа[+].

#### 31


Хьузакх-ЯхӀус дина юхаметтахӀиттораш

1И дерриге а чекхдаьллачул тӀаьхьа цигахь хилла болу массо а исраилхой яхӀудхойн гӀаланашка бахара. Цигахь харцделанашна хӀиттийна тӀулгаш кегдира цара. Иштта Ашера-далла лерина долу дечиган бӀогӀамаш а хедийра, тӀехь сагӀа доккху гунаш а, меттигаш а йохийра берриг а ЯхӀуд-махкахь а, Бен-Яман-махкахь а, Эпрайман а, Маннашан а мехкаш чекхбовллалц йолчу меттигашкахь. Цул тӀаьхьа берриге а исраилхой шайн гӀаланашка, шайн хӀусамашка юхабирзира[+].

2Динан дай а, левихой а, шаьш дӀахӀиттабаре терра, шайн-шайн рогӀехь, хӀора а шен гӀуллакх дан дӀахӀоттийра Хьузакх-ЯхӀус. Царна тӀедехкинчу гӀуллакхашна юкъадогӀура: дийнаташ дагоран а, бертан а сагӀанаш дахар а, Везачу Элана гӀуллакх дар а, Далла баркаллаш бахар а, Веза Эла Ӏаш йолчу меттиган кевнашкахь Цунна хастамийн иллеш алар а[+]. 3[+]Паччахьо шен хьолах цхьадолу дакъа дийнаташ дагоран сагӀанаш дахарна дала билгалдаьккхира: Ӏуьйренан а, суьйренан а дийнаташ дагоран сагӀанаш дахарна а, шоьтан деношкахь а, бутт цӀинлучу деношкахь а, Везачу Элан товрат-хьехамехь яздина долчу кхечу дезачу деношкахь а сагӀанаш дахарна а[+].

4[+]Ярушалаймехь дехачу халкъана паччахьо тӀедиллира динан дайшна а, левихошна а догӀуш долу ялтин а, сурсатийн а дакъа дӀадалар, цаьрга Везачу Элан товрат-хьехамаш кхочушбан ойла хилийтархьама, кхечунна тӀедерза а ца дезаш[+]. 5Паччахьан омра дӀакхайкхийча, керлачу ялтех а, чагӀарх а, даьттанах а, мазах а, аренгара тайп-тайпанчу стоьмех а вуно дукха хӀума еара исраилхоша. Шайн долчу дерриг а хьолах уьтталгӀа дакъа а деара цара[+]. 6ЯхӀуд-мехкан гӀаланашкахь бехачу исраилхоша а, яхӀудхоша а деара шайн бежана юкъара а, жена юкъара а уьтталгӀа дакъош. Иштта шайн Везачу Далла лерина сагӀина гулдинчух а уьтталгӀа дакъа схьадеара цара. Церан вуно дукха хӀума гулделира[+]. 7И гӀуллакх, шеран кхоалгӀачу баттахь дола а дина, ворхӀалгӀачу баттахь чекхдаьккхира цара. 8Хьузакх-ЯхӀу а, цуьнан баьччанаш а схьабаьхкича, царна вуно дукха гулделла хӀума гира. Везачу Элана хастамаш бира цара, ткъа Цуьнан Исраилан халкъ декъалдира цара. 9Хьузакх-ЯхӀус динан дайшка а, левихошка а оцу гулделлачу хӀуманах лаьцна хаттар дира. 10ТӀаккха ЦӀадукъин тӀаьхьенах волчу коьртачу динан дас Ӏазар-ЯхӀус жоп делира: «Везачу Элан цӀа долчу тхайн долахь долчух уьтталгӀа дакъа дан долийчхьана, оха дуззалц хӀума а йоу, кхин дуккха а хӀума а юьсу тхан. Ткъа Везачу Эло Шен халкъ декъалдина дела, оццул дукха хӀума а дисина»[+].

11Хьузакх-ЯхӀус, Везачу Элан цӀийнан кертахь кхин а тӀаьхьалонна сурсаташ чудохку чоьнаш кечъе аьлла, омра дира. Уьш кечйича,[+] 12совгӀаташ а, уьтталгӀа дакъош а, Далла дӀакъастийна сагӀанаш а леррина царна чу охьадехкира. Оцу хӀуманна тӀехьожуш хьаькам хӀоттийра левихо волу Ханан-ЯхӀу. Ткъа Ханан-ЯхӀун ваша ШамаӀи цунна гӀо деш шолгӀаниг хӀоттийра. 13Хьузакх-ЯхӀу-паччахьо а, Делан цӀенна тӀехь хьаькам волчу Ӏазар-ЯхӀус а тӀедилларца Ханан-ЯхӀун а, ШамаӀин а куьйга кӀел оцу хӀуманийн дола дан дӀахӀоттийра Яхьиал, Азаз-ЯхӀу, Нахьати, ӀасахӀал, Еримати, Юзабди, Элиал, Исмах-ЯхӀу, Махьат, БенъяхӀу. 14Шайн лаамехь Далла дахьаш долчу сагӀанийн дола дан а, Везачу Элана луш йолу хӀума а, даздина долу совгӀаташ а дӀасадекъа дӀахӀоттийра Кхура. Иза малхбалехьарчу кевнехь ха деш волу, Иманин кӀант волу левихо вара. 15Кхурин куьйга кӀел бара Ӏедан, Мин-Яман, ЮшаӀ, ШамӀа-ЯхӀу, Амар-ЯхӀу, Шахан-ЯхӀу. Динан дайн гӀаланашкахь тешаме хиларца гӀо дира цара Кхурина, шайн вежаршна, жимачунна а, воккхачунна санна, шайн тобанашка хьаьжжина, доггӀург дӀа а доькъуш[+]. 16ЦӀераш дӀаязйинчарна юкъахь болчу боьршачу нахах кхо шо а, цул сов а хан йолчарна дӀасадоькъура и хӀума – Везачу Элан цӀа чохь хӀора дийнахь, шайн дарже а, тобане а хьаьжжина, шайна тӀедиллина гӀуллакх деш болчарна. 17Шайн доьзалшка хьаьжжина, тептар тӀе дӀаязбина болчу динан дайшна а, ткъа шо а цул сов хан йолчу левихошна а, царна тӀедехкинчу гӀуллакхашка а, церан тобанашка а хьаьжжина, дӀадоькъура цара и хӀума[+]. 18Иштта дӀадоькъура и хӀума цу тептар тӀе дӀаяздинчу, берриге а гуламна чудогӀуш долчу берашна а, зударшна а, кӀенташна а, йоӀаршна а. ХӀунда аьлча цара, цӀан а белла, тешаме хиларца шаьш Далла дӀакъастийнера, Цунна леррина гӀуллакх дархьама. 19АхӀаронан тӀаьхьенах болу динан дай бехачу гӀаланийн гонахарчу дежийлашкахь Ӏаш болчу динан дайх лаьцна аьлча, цигахь цӀершца билгалбаьхна болу нах дӀахӀиттийра, динан дайн доьзалшна юкъара хӀора боьршачунна а, левихошна юкъара хӀора дӀаязвинчунна а и хӀума дӀадекъархьама.

20Иштта гӀуллакх дира Хьузакх-ЯхӀус берриге а ЯхӀуд-махкахь. Шен Везачу Далла хьалха диканиг а, нийсо ерг а, тешаме дерг а леладора Хьузакх-ЯхӀус[+]. 21Шен Дела дага а лоцуш, Делан цӀенна лерина а, Цуьнан товрат-хьехамаш а, весеташ а лардарна а, ша дечу массо а хӀуманна тӀехь а, доггах гӀуллакх дора Хьузакх-ЯхӀус, цундела кхиамаш а хуьлура цуьнан.

#### 32


Ашурхоша Ярушалаймана кхерам туьйсу


(ТӀаьххьарнаш 18:13-37; 19:14-19, 35-37; ЕшаӀ-ЯхӀу 36:1-22; 37:8-38)

1[•]Везачу Элана тешаме а волуш, Хьузакх-ЯхӀус дина гӀуллакхаш чекхдевлча, ЯхӀуд-махка чугӀоьртира ашурхойн паччахь волу Санхьариб. ЧӀагӀйина гӀаланаш шена схьаяха дагахь, царна го бира цо. 2Санхьариб, ЯхӀуд-махка чу а гӀоьртина, Ярушалаймана дуьхьал тӀом бан веана хилар шена гича, 3Хьузакх-ЯхӀус, шен баьччанех а, тӀеман хьаькамех а дага а ваьлла, гӀалин арахула долу хин хьостанаш дӀадукъар юкъадалийра. Цара и дан гӀо дира Хьузакх-ЯхӀуна. 4Дуккха а наха, гул а белла, кӀоштахула долуш долу хьостанаш а, оьхуш долу хиш а дӀадуькъира. Цара олура: «Кху метте шаьш баьхкича, хин шорто хӀунда каро еза ашурхойн паччахьашна?» 5ГӀала чӀагӀъярхьама, иштта белхаш бира Хьузакх-ЯхӀус: доьхна долу пенаш а меттахӀиттийра, пенашна тӀехула бӀаьвнаш а хӀиттийра, чухуларчу пенна гонах кхин а пен а дӀахӀоттийра, Даудан гӀали чу йогӀуш йолу Милло цӀе йолу терхийн басенаш чӀагӀ а йира цо. Иштта дуккха а герз а, турсаш а кечдира цо[+]. 6Халкъана тӀехь тӀеман хьаькамаш хӀиттийра Хьузакх-ЯхӀус. ГӀалин кевнехь йолчу майданахь, халкъ шена тӀе а даладайтина, цуьнан дог а оьцуш, цо элира: 7«ЧӀагӀлой, доьналла долуш хилалаш! Ашурхойн паччахьах а, цуьнца долчу доккхачу эскарх а кхера а ма лолаш, ийза а ма лолаш, хӀунда аьлча вайца дерг дуккха а ницкъ болуш ду, цаьрца долчул[+]. 8Цаьрца берг адамийн ницкъ бу, ткъа вайца вайн Веза Дела ву, вайна гӀо а деш, вайн дуьхьа тӀом а беш волу». ТӀаккха яхӀудхойн паччахьан Хьузакх-ЯхӀун дешнаша халкъ чӀагӀдира[+].

9Цул тӀаьхьа ашурхойн паччахьо Санхьариба шен хьаькамаш Ярушалайме яхӀудхойн паччахьна Хьузакх-ЯхӀуна а, Ярушалаймехь болчу массо а яхӀудхошна а тӀехьовсийра. Ткъа иза ша, шеца долчу эскарца Лахиш-гӀалина го а бина, цунна дуьхьал тӀом беш вара. Цо шен хьаькамашка хӀара алийтира: 10«Иштта боху шуьга ашурхойн паччахьо Санхьариба: „Шена го бина йолчу Ярушалайм-гӀалахь виссал хьан бӀобулуш дерг хӀун ду те? 11Мацаллех а, хьогаллех а шу далийтархьама, шуьга: ‘Вайн Везачу Дала вай кӀелхьардохур ду ашурхойн паччахьах’, – бохуш, шу ледой те Хьузакх-ЯхӀус? 12ЯхӀудан халкъе а, Ярушалайман бахархошка а: ‘СагӀа доккхучу цхьана кхерчана хьалха бен Ӏибадат а ма де, цунна тӀехь бен сагӀина дийнаташ а ма дагаде’, – бохуш, оцу Далла лерина сагӀа доккху гунаш а, шайна тӀехь долу кхерчаш а дӀадаьхна волу Хьузакх-ЯхӀу вац ткъа иза[+]? 13Шуна ца хаьа ткъа аса а, сан дайша а кхечу мехкийн къаьмнашна динарг? Оцу къаьмнийн деланашка сан карара кӀелхьардахалур дарий ткъа шайн мехкаш[+]? 14Сан дайша хӀаллакдинчу къаьмнийн массо а деланех шен халкъ сан карара хьаьнга кӀелхьардаккхаделира? Шун Дала сан карара муха кӀелхьардохур дара шу? 15Ткъа хӀинца Хьузакх-ЯхӀуга шаьш иштта Ӏеха а ма дайта, ле а ма дайта. Ма тешалаш цунах. Нагахь санна цхьана а къоман а, цхьана а пачхьалкхан а, цхьана а делан а сан карара а, сан дайн карара а шен халкъ кӀелхьардаккха ницкъ кхаьчна ца хилча, шун Дала а дохур дац шу сан карара“»[+].

16Кхин а дуккха бехира Санхьарибан хьаькамаша Везачу Далла а, Цуьнан ялхо волчу Хьузакх-ЯхӀуна а дуьхьал долу дешнаш. 17Иштта, Исраилан Веза Дела емал а веш, кехаташ а яздора Санхьариба, Цунна дуьхьал хӀара дешнаш а далош: «Кхечу мехкашкахь дехачу къаьмнийн деланашка шайн халкъаш сан карара дӀа ца дахадаларе терра, Хьузакх-ЯхӀун Деле а кӀелхьардаккхалур дац Шен халкъ сан карара». 18Пенан тӀехуленна тӀедаьлла лаьтта Ярушалайман халкъ кхера а дина, оза а далийтина, гӀала схьаяккхархьама, яхӀудхойн маттахь чӀоггӀа маьхьарий хьоькхура цара. 19Ярушалайман Делах лаьцна а олура цара, Иза а адамийн куьйга бинчу лаьттахь дехаш долчу кхечу къаьмнийн деланех тарвеш.

20Хьузакх-ЯхӀу-паччахьо а, Амосан кӀант волчу ЕшаӀ-ЯхӀу-пайхамаро а, доӀа а дина, оцу гӀуллакхах лаьцна стигала хьала кхайкхам бира. 21ТӀаккха Везачу Эло малик даийтира. Ашурхойн паччахьан меттаматтахь болу массо а майра эскархой а, эскаран хьаькамаш а, тӀеман хьаькамаш а хӀаллакбира цо. Санхьариб, юьхьӀаьржачу а хӀоьттина, шен махка юхавирзира. Шен делан цӀа чу ваьлча, цуьнан шен тӀаьхьенах болчара, тур а тоьхна, вийра иза[+].

22Иштта кӀелхьарбехира Везачу Эло Хьузакх-ЯхӀу а, Ярушалайман бахархой а ашурхойн паччахьан Санхьарибан а, кхечу къаьмнийн а карара. Везачу Эло массо а агӀор паргӀато а елира царна. 23ТӀаккха дуккхаммо а Ярушалайме Везачу Элана лерина совгӀаташ а, яхӀудхойн паччахьна еза хӀуманаш а еара. Цул тӀаьхьа массо а къаьмнашна хьалха хьаладелира Хьузакх-ЯхӀун сий.


Хьузакх-ЯхӀун цомгуш хилар а, товалар а


(ТӀаьххьарнаш 20:1-3, 12-19; ЕшаӀ-ЯхӀу 38:1-3; 39:1-8)

24Цу деношкахь Хьузакх-ЯхӀу, цомгуш а хилла, валарна гергакхаьчнера. Хьузакх-ЯхӀус Везачу Эле доӀа дича, тамашийна билгало[*] ярца Цо жоп делира цунна[+]. 25Амма шена динчу диканан ларам ца бира Хьузакх-ЯхӀус, хӀунда аьлча дог курадаьллера цуьнан. ТӀаккха Дала цунна а, ЯхӀудан къомана а, Ярушалайман бахархошна а Шен оьгӀазалла тӀеяийтира[+]. 26Амма Хьузакх-ЯхӀу ша а, Ярушалайман бахархой а шаьш лах а беш, шайн деган кураллех юхабевлча, Хьузакх-ЯхӀус паччахьалла дечу заманчохь Везачу Эло Шен оьгӀазалла ца йира царна[+].


Хьузакх-ЯхӀу-паччахьан хьал

27Хьузакх-ЯхӀун дуккха а хьал а дара, иза чӀогӀа сийлахь а вара. Дети а, деши а, деза тӀулгаш а, хаза хьожа йогӀу хьакхарш а, турсаш а, массо а тайпана еза пхьегӀаш а чуйохку гӀишлош кечйира цо. 28Иштта лаьтто луш долу сурсаташ: кӀа а, чагӀар а, даьтта а чудилла чоьнаш кечйира цо. Массо а тайпана бежанаш чудохка божалш кечдира, жа латто керташ а нисйира. 29ГӀаланаш а дӀахӀиттийра цо шена. Жаш а, хьайбанаш а вуно дукха дара Хьузакх-ЯхӀун, хӀунда аьлча Дала дуккха а хьал деллера цунна. 30Иштта, лакхахула дӀадоьду Гихьон-хи, дӀа а къевлина, иза Даудан гӀалин малхбузехьа агӀор охьадахийтира Хьузакх-ЯхӀус. Ша мел дечу гӀуллакхаш тӀехь кхиамаш хуьлура Хьузакх-ЯхӀун[+]. 31ЯхӀуд-махкахь хиллачу билгалонах хаттар дан Бавел-мехкан куьйгалхоша хьажийна геланчаш баьхкинчу хенахь, Хьузакх-ЯхӀу зен а зийна, цуьнан дагахь мел дерг хаархьама бен дӀа ца тесира Дала иза.


Хьузакх-ЯхӀун паччахьаллин чаккхе


(ТӀаьххьарнаш 20:20,[21])

32Хьузакх-ЯхӀух кхидолчу гӀуллакхех лаьцна – Везачу Элана иза чӀогӀа тешаме хиларх лаьцна – дӀаяздина ду «Амосан кӀантана ЕшаӀ-ЯхӀу-пайхамарна дуьхьалхӀоттийна сурт» цӀе йолчу а, «ЯхӀудхойн а, исраилхойн а паччахьийн хилларш» цӀе йолчу а тептарш тӀехь. 33Хьузакх-ЯхӀу, дӀа а кхелхина, шайн дайх дӀакхийтира. Дауд-паччахьах схьабевллачеран къуббанаш йолчу гу тӀехь дӀавоьллира иза. Иза велча, ЯхӀуд-мехкан а, Ярушалайм-гӀалин а массо а бахархоша цуьнга болчу ларамца дӀаверзийра Хьузакх-ЯхӀу. Хьузакх-ЯхӀун метта паччахь хилла дӀахӀоьттира цуьнан кӀант Маннаш.

#### 33


ЯхӀудхойн паччахь Маннаш


(ТӀаьххьарнаш 21:1-9)

1[•]Маннашан шийтта шо хилла, иза паччахь дӀахӀоьттича. Ярушалаймехь Ӏаш а волуш, цо шовзткъе пхийтта шарахь паччахьалла дира. 2[+]Везачу Эло исраилхошна хьалхара дӀалелхийначу къаьмнаша лелийна мел долу дегаза гӀуллакхаш а лелош, Везачу Элана зуламе хеташ дерг леладора Маннаша. 3Шен дас Хьузакх-ЯхӀус дохийна дӀадаьхна долу сагӀа доккху гунаш юхаметтахӀиттийра цо. Иштта БаӀал-харцделанашна сагӀа доккху меттигаш кечйора, Ашера-харцдалла лерина долу дечиган бӀогӀамаш а хӀиттадора цо. Стигалшкахь мел болчу ницкъашна, суждане а оьхуш, Ӏибадат дора цо[+]. 4[+]Везачу Элан цӀа чохь а цӀушна сагӀа доккху кхерчаш дӀахӀиттийра Маннаша, оцу цӀийнах лаьцна «Ярушалайм-гӀалахь Сайн цӀе абаденна язъяйта лаьа Суна», – аьлла доллушехь Везачу Эло[+]. 5Везачу Элан цӀийнан шинна а кертахь стигалшкахь мел болчу ницкъашна сагӀа доккху кхерчаш дӀахӀиттийра цо[+]. 6Маннаша шен кӀентий Бен-ХӀинам-тогӀи чохь цӀерах чекхбохуьйтура. Иштта бозбунчаллаш а леладора, пал а туьйсура, беллачийн синош тӀедоьхуш болчарах а, жинашца тайначарах а дагаволура. Цу тайпана, Веза Эла оьгӀаз а вохуьйтуш, Цунна зуламе хеташ долу дуккха а гӀуллакхаш леладора цо[+]. 7[+]Ша харцдалла лерина дина сурт схьа а эцна, иза Делан цӀа чохь дӀахӀоттийра Маннаша, цунах лаьцна Везачу Эло Дауде а, цуьнан кӀанте Сулиме а иштта аьлла доллушехь: «Ярушалайм-гӀалахь – исраилхойн шийтта тайпанийн латтанашна юкъара Айса хаьржина йолчу меттигехь – хӀокху Сайн цӀа чохь Сайн цӀе язъяйта лаьа Суна гуттаренна а» 8Нагахь санна Аса шайна тӀе мел диллинарг – Мусагахула Айса царна белла берриг а товрат-хьехам, парзаш а, тӀедехкинарш а – цара леррина кхочушдахь, Айса церан дайшна деллачу лаьтта тӀера исраилхойн когаш кхин цкъа а арабохуьйтур бац Аса[+]. 9Амма ЯхӀудан халкъ а, Ярушалайман бахархой а харц некъа тӀе бехира Маннаша: Везачу Эло, исраилхошна уллора дӀа а даьхна, хӀаллакдинчу кхечу къаьмнаша лелийначул а сов зуламе дерг леладора цара.


Маннаша ша Далла хьалха лахвар

10Везачу Эло дӀаолура Маннаше а, цуьнан халкъе а, амма цара ла ца дугӀура. 11ТӀаккха Везачу Эло ашурхойн паччахьан тӀеман коьрта хьаькамаш бахийтира Маннашана тӀе. Цара, иза дӀа а лаьцна, мерӀуьргех чӀуг чекх а яьккхина, йоьзан буржалш а дихкина, Бавел-махка дӀавигира[+]. 12Ша гаттавелла хьаьвзича, шен дайн Далла хьалха ша даггара лах а веш, Маннаша шен Везачу Деле шеца дика хилар доьхура. 13Маннаша Везачу Эле доӀа дича, Цо, дӀа а хезна, Маннашан доӀа тӀеийцира. Дала, иза Ярушалайме юха а верзийна, шен паччахьалла дан дӀахӀоттийра. ТӀаккха кхийтира Маннаш Веза Эла – Дела хиларх[+].

14Цул тӀаьхьа Маннаша Даудан гӀалин арахула болу пен юхаметтахӀоттийра. Гихьон-хина малхбузехьа долчу Ӏинан тӀехула ЧӀерийн ков олучу меттехула а, Ӏупал-гӀалин гонах, леккха хьала а боккхуш, юхаметтахӀоттийра цо гӀалин пен. ЯхӀуд-махкарчу чӀагӀйинчу массо а гӀаланашкахь тӀеман коьрта хьаькамаш дӀахӀиттийра цо[+]. 15Хийрачу мехкашкара деланаш а, Везачу Элан цӀа чу дӀахӀоттийна цӀу а дӀаваьккхира Маннаша. Иштта Ярушалаймехь а, Везачу Элан цӀа тӀехь лаьттачу ломахь а ша дӀахӀиттийна сагӀа доху кхерчаш дохийна, гӀалин арахьа дӀакхиссира цо. 16Везачу Элана лерина сагӀа доккху кхерч ша хиллачу метте дӀа а хӀоттийна, цу тӀехь бертан а, баркаллин а сагӀанаш дехира Маннаша. ЯхӀудхошна цо тӀедиллира, Исраилан Везачу Далла Ӏамал е аьлла. 17Халкъо кхидӀа а сагӀа доккхучу гунаш тӀехь сагӀанаш даьхнехь а, и сагӀанаш шайн Везачу Далла лерина бен дацара.


Маннаша динчу паччахьаллин чаккхе


(ТӀаьххьарнаш 21:17,[18])

18Маннашан кхидолчу гӀуллакхех лаьцна – шен Деле цо динчу доӀанах а, Исраилан Везачу Делан цӀарах хиндерг гуш болчара Маннаше аьллачу дешнех а лаьцна – яздина ду Исраилхойн паччахьийн тептар тӀехь. 19Маннаша динчу доӀанах а, Далла иза дӀахазарх а, Далла хьалха ша лахвале цунах мел даьллачу къинойх лаьцна – иза Далла тешаме цахиларх а, цо сагӀа доккху гунаш дарх а, цо Ашера-харцдалла лерина долу дечиган бӀогӀамаш дӀахӀиттадарх а, цо бинчу цӀуйх а лаьцна – яздина ду Делера дерг гуш болчу пайхамарийн тептар тӀехь. 20Маннаш, дӀа а кхелхина, шен дайх дӀакхийтира. Иза шен паччахьан цӀахь дӀавоьллира. Маннашан метта паччахь хилла дӀахӀоьттира цуьнан кӀант Амин.


ЯхӀудхойн паччахь Амин


(ТӀаьххьарнаш 21:19-26)

21[•]Аминан ткъе ши шо дара, иза паччахь хилла дӀахӀоьттича. Ярушалаймехь Ӏаш а волуш, цо шина шарахь паччахьалла дира. 22Шен дас Маннаша санна, Везачу Элана зуламе хеташ долу гӀуллакхаш леладора Амина а. Шен дас Маннаша мел дӀахӀиттийначу цӀушна сагӀанаш а дохура, Ӏамал а йора Амина[+]. 23Амма шен дас Маннаша ма-дарра, ша Везачу Элана хьалха лах ца вира цо. Мелхо а, шен къинош совдехира цо[+].

24Ӏамминан хьаькамаша, ямартлонца цунна дуьхьал барт а бина, шен паччахьан цӀахь иза вийра. 25Амма цу махкарчу халкъо Амин-паччахьна дуьхьалбевлла хилларш берриш а хӀаллакбира. Цара Аминан метта цуьнан кӀант Юши-ЯхӀу, паччахь а вина, дӀахӀоттийра.

#### 34


ЯхӀудхойн паччахь Юши-ЯхӀу


(ТӀаьххьарнаш 22:1,[2])

1[+][•]Юши-ЯхӀун бархӀ шо хилла иза паччахь дӀахӀуттучу хенахь. Ярушалаймехь Ӏаш а волуш, цо ткъе цхьайтта шарахь паччахьалла дира. 2Везачу Элана нийса хеташ дерг леладора цо. Шен дайх хилла волу Дауд санна, нийсачу новкъа тӀехь лелла Юши-ЯхӀу. Цу некъа тӀера я аьтту, я аьрру агӀор дӀа ца ваьлла иза[+].


Юши-ЯхӀус бина хийцамаш

3Паччахьалла деш долу борхӀалгӀа шо долуш, ша къона стаг воллушехь, шен ден дайх хиллачу Даудан Дела леха волавелира Юши-ЯхӀу. Ткъа ша паччахьалла деш долу шийтта шо кхаьчча, ЯхӀуд-мохк а, Ярушалайм а цӀанйира цо цигахь хиллачу халкъо Ӏибадат деш схьакъастийначу гунех а, цу гӀуллакхна билгалдаьхначу диттех а, куц далош, боьттина бинчу цӀуйх а[+]. 4[+]БаӀал-деланашна лерина йолу сагӀа доккху меттигаш а, царна тӀехула хӀиттийна хаза хьожа йогӀу хӀума яго гӀирсаш а бохабайтира цо. Иштта Ашера-далла лерина болу дечиган бӀогӀамаш а, кхиболу цӀуш а, дина суьрташ а доха а дина, царах чан а йина, цӀушна сагӀа даьккхинчеран къуббанаш тӀехула дӀасаяржийра цо[+]. 5[+]Харц динан дайн даьӀахкаш церан сагӀа доккху меттигашкахь яга а йина, цӀанбира Юши-ЯхӀус ЯхӀуд-мохк а, Ярушалайм а[+]. 6Изза дира Юши-ЯхӀус Маннаш-мехкан а, Эпрайм-мехкан а, ШимӀа-мехкан а гӀаланашкахь а, царна гонах долчу къапалгашкахь а, ур-атталла Наптал-махкана тӀекхаччалц. 7Берриг а Исраил-махкахула йолу сагӀа доккху меттигаш а, Ашера-далла лерина долу дечиган бӀогӀамаш а дохийна дӀадехира, цӀуйх а чан йира, хаза хьожа йогӀу хӀума яго гӀирсаш а бохийра Юши-ЯхӀус. ТӀаккха иза Ярушалайме юхавирзира.


Товрат-хьехамийн тептар карор


(ТӀаьххьарнаш 22:3-20)

8Ша паччахьалла дечу берхӀитталгӀачу шарахь, мохк а, Везачу Элан цӀа а ша цӀандечу хенахь Ацал-ЯхӀун кӀант Шапани а, гӀалин хьаькам МаӀсей-ЯхӀу а, йозанча волу Юахьазан кӀант Юахьи а вахийтира Юши-ЯхӀус шен Везачу Делан цӀа тодан. 9Цара, динан коьртачу дена Хьалкхи-ЯхӀуна тӀе а бахана, Делан цӀенна деана долу ахча дӀаделира цуьнга. Делан цӀийнан кевнехь гӀарол деш лаьттачу левихоша гулдина дара и ахча. Иза маннашхоша а, эпраймхоша а, исраилхойн дерриге а дисинчу декъо а, иштта берриге а яхӀудхоша а, бен-яманхоша а, Ярушалайман бахархоша а деанера. 10И ахча Везачу Элан цӀенна тӀехь болх беш болчу белхалошна тӀехьожучу нехан кара дӀаделира. Ткъа цара Везачу Элан цӀа, то а деш, карладоккхуш белхаш беш болчарна дӀадоькъура и ахча. 11Дечиган пхьерашка а, гӀишло ечаьрга а дӀаделира цара ахча, яхӀудхойн паччахьо талхийтинчу гӀишлошна оьшу хьаькхна тӀулг а, бӀогӀамаш дан дечиг а цаьрга эцийтархьама. 12Балха тӀехь тешаме бара и нах. Царна тӀехьожуш дӀахӀиттийна бара Мерарин тӀаьхьенах болу левихой Яхьат а, Ӏабди-ЯхӀу а. Мерарин тӀаьхьенах болу левихой Яхьат а, Ӏабди-ЯхӀу а, иштта КхахӀатан тӀаьхьенах болу Закри-ЯхӀу а, Машулим а. Массо а левихой говза зурманчаш бара[+]. 13Левихоша куьйгалла дора кира лелочарна тӀехь а, кхиболу белхаш беш болчу берриге а белхалошна тӀехь а. Иштта левихошна юкъара бара йозанчаш а, тӀехьожу куьйгалхой а, кевнашкахь гӀарол дийраш а.

14[•]Цара Везачу Элан цӀа долчу деана ахча схьаоьцучу хенахь, динан дена Хьалкхи-ЯхӀуна карийра Везачу Эло Мусагахула делла долу товрат-хьехамаш тӀехь болу тептар[+]. 15ТӀаккха Хьалкхи-ЯхӀус йозанча волчу Шапанига элира: «Товрат-хьехамийн тептар карийна суна Везачу Элан цӀа чохь». И тептар Шапанига дӀаделира Хьалкхи-ЯхӀус. 16Шапанис и тептар паччахьна тӀедаьхьира. Иштта паччахье хаам а бира цо: «Ахьа хьан ялхошна тӀедиллинарг цара дерриг а кхочушдо. 17Хьан ялхоша, Везачу Элан цӀа долчохь гулделла ахча схьа а эцна, иза белхаш беш болчарна тӀехьожуш болчийн а, белхаш беш болчеран а кара дӀаделла», – аьлла. 18Йозанчо Шапанис паччахье кхин а цхьа хаам бира: «Динан дас Хьалкхи-ЯхӀус тептар делла соьга», – аьлла. Иза паччахьна хьалха дӀадийшира цо.

19Товрат-хьехамийн дешнаш шена дӀахезча, паччахьо шен тӀехулара бедарш этӀийра. 20ТӀаккха динан дена Хьалкхи-ЯхӀуна а, Шапанин кӀантана Ахьикхамина а, Мика-ЯхӀун кӀантана Ӏабданина а, йозанчина Шапанина а, паччахьан ялхочунна Ӏаси-ЯхӀуна а, тӀе а дуьллуш, цо элира:[+] 21«Даха а гӀой, сан дуьхьа а, исраилхошна а, яхӀудхошна а юкъара дийна бисинчеран дуьхьа а оцу карийначу тептар тӀехь долчух лаьцна Везачу Элах дагавалийта. Везачу Элан дералла вайна тӀехь чӀагӀъелла, хӀунда аьлча хӀокху тептаран дешнашка ладоьгӀна ца хилла вайн дайша. Вайх лаьцна цу тӀехь яздина мел хиллачуьнга хьаьжжина, ца лелла уьш»[+].

22Динан да Хьалкхи-ЯхӀу а, паччахьо дӀахьажийна болу кхиберш а Ярушалайман шолгӀачу декъахь Ӏаш йолчу а, шега Делера хаам хуьлуш йолчу а Хьулдатана тӀебахара. (Цуьнан майра вара Хьархьасан кӀентан Тикхавин кӀант волу Шалум, ткъа иза духарийн цӀенна тӀехь куьйгалхо вара.) Цара оцу гӀуллакхах лаьцна къамел дира цу зудчуьнца[+]. 23Хьулдата цаьрга элира: «ХӀара боху исраилхойн Везачу Дала: „Шаьш Суна тӀе хьажийначу стаге хӀара дӀаала: 24‘Иштта боху Везачу Эло: ‹Аса бохам тӀебоуьйтур бу кху меттигна а, кхуьнан бахархошна а. Царна тӀехь кхочушхир ду яхӀудхойн паччахьна хьалха аша дешначу тептар тӀехь долу дерриге а неӀалташ›’. 25Со дӀа а тесна, хаза хьожа йогӀу хӀума кхечу деланашна а ягийна, шаьш мел лелочу хӀуманца Со дар а веш, Сан оьгӀазло кху меттигна тӀехь, дӀайовр йоцу летта алу санна, хир ю[+]. 26Веза Эла волчу Сох дагавалийта аьлла, шаьш схьахьажийначу яхӀудхойн паччахье аша дӀаала: ‘Иштта боху исраилхойн Везачу Дала хьуна хезначу дешнех лаьцна: 27‹Аса кху меттигна а, кхуьнан бахархошна а дуьхьал аьлла дешнаш хьайна дӀа а хезна, хьан дог кӀад а луш, ахьа Далла хьалха хьо лахварна а, хьайн тӀехулара бедар этӀа а йина, Суна хьалха лах а луш, хьо велхарна а, Суна а хьо дӀахезна, – боху Везачу Эло. –[+] 28И бахьанехь хьо, синтемца дӀа а кхелхина, хьайн дайшна тӀевохуьйтур ву Аса, ткъа хьо хьайн къубби чохь дӀавуьллур ву. Хьан бӀаьргашна гур бац Ас кху меттигна тӀебоуьйтур болу и берриге а бохамаш›’“».

Паччахьна тӀедаьхьира и жоп[+].


Юши-ЯхӀус Везачу Элаца бина барт


(ТӀаьххьарнаш 23:1-20)

29[•]Юши-ЯхӀу-паччахьо ЯхӀуд-мехкан а, Ярушалайм-гӀалин а берриге а къаной схьагулбайтира. 30Паччахь Везачу Элан цӀийнан керта вахара. Цуьнца цхьаьна цига дахара ЯхӀуд-мехкан дерриге а халкъ а, Ярушалайман берриге а бахархой а, динан дай а, левихой а, доллу халкъ а, уггаре ладам доцучу адамашкара дуьйна уггаре лараме долчу адамашна тӀе кхаччалц. ТӀаккха паччахьо Везачу Элан цӀенна уллохь карийначу Дала халкъаца бинчу бертан тептар тӀера дерриг а дешнаш дӀадийшира, уьш цигахь лаьтташ долчу массо а халкъана дӀа а хозуьйтуш[+]. 31БӀогӀамна юххе а хӀоьттина, паччахьо Везачу Элана хьалха Цуьнца бина болу барт карлабаьккхира – цо дош делира Везачу Элана тӀаьхьахӀотта а, шен доллучу даггара, доллучу синца Цуьнан весеташ а, бакъонаш а, парзаш а лардан а, оцу тептар тӀехь яздина долу бертан дешнаш кхочушдан а[+]. 32Шаьш и барт тӀеоьцуш паччахьо чӀагӀо яр тӀедиллира берриг а Ярушалаймерчу бахархошна а, бен-яманхошна а. Иштта, Ярушалайман бахархой шайн дайн Дела волчу Делаца бинчу барте хьаьжжина, лела буьйлабелира. 33Исраилхойн долахь болчу берриге а махкара дегаза болу цӀуш дӀабехира Юши-ЯхӀус. Исраил-махкахь дехачу дерриге а халкъана тӀедиллира цо шайн Везачу Далла Ӏамалъяр. Юши-ЯхӀу-паччахь вехаш хиллачу массо а хенахь, шайн дайн Дела волчу Везачу Элана тӀаьхьахӀиттинчуьра дӀа ца бевлира уьш[+].

#### 35


Пасахь олу дезде даздар карладаккхар


(ТӀаьххьарнаш 23:21-23)

1[•]Ярушалайм-гӀалахь Везачу Элана лерина Пасахь олу дезде даздира Юши-ЯхӀус. Хьалхарчу беттан дейтталгӀачу дийнахь дезачу денна лерина сагӀина беанчу Ӏахарна урс хьаькхира[+]. 2Юши-ЯхӀус динан дай дӀахӀиттийра шайн-шайн гӀуллакх дечу меттигашка. Церан дегнаш иракарахӀиттадора цо Везачу Элан цӀийнаца доьзна долу гӀуллакхаш дарна. 3Берриге а исраилхошна хьехамаш беш болчу а, Везачу Элана дӀакъастийна болчу а левихошка паччахьо элира: «Исраилхойн паччахь хиллачу Даудан кӀанта Сулима дӀахӀоттийначу Везачу Элан цӀа чохь охьахӀоттаде Делан деза тӀорказ. ХӀинца дуьйна иза дӀа а, схьа а лело дезар дац аша. ХӀинца дуьйна вайн Везачу Далла а, Цуьнан халкъ долчу Исраилан халкъана а гӀуллакх де аша[+]. 4[+]Исраилхойн паччахь хиллачу Дауда а, цуьнан кӀанта Сулима а, яз а дина, дӀахӀоттийна ма-хиллара, шайн доьзалшца а, шайн тобанашкахь а дӀахӀитта[+]. 5Шайн къомах болчу гергарчийн доьзалшкара хӀорра а декъана гӀо дархьама, Делан цӀийнан кертахь левихойн доьзалех цхьацца тоба дӀахӀоттае. 6Пасахьана лерина беанчу Ӏахарна урс хьакха кечам бе. ЦӀандаларца шаьш даз а дайтина, Везачу Эло Мусагахула аьлларг кхочуш а деш, и Ӏахар шайн вежаршна кечбе».

7Цигахь хиллачу къомах болчу нахана жена юкъара ткъе итт эзар Ӏахаррий, буьхьиггий елира Юши-ЯхӀус, царах Пасахьан сагӀанаш дахархьама. Иштта кхо эзар сту а белира цо. И дерриг а дийнаташ паччахьан хьолан юкъара схьадеанера[+]. 8Паччахьан баьччанаша а шайн дегнийн лаамца халкъана а, динан дайшна а, левихошна а сагӀина хӀума деара. Делан цӀенна тӀехь куьйгалла деш хиллачу Хьалкхи-ЯхӀус, Закри-ЯхӀус, Яхьиала динан дайшка Пасахьан сагӀина ши эзар ялх бӀе Ӏахар белира. Кхин а кхо бӀе сту а белира цо. 9Левихошна тӀехь куьйгалла деш волчу Ханан-ЯхӀус а, цуьнан вежарша ШамӀа-ЯхӀус а, Натунаила а, Хьашби-ЯхӀус а, иштта ЯӀиала а, Юзабдис а белира Пасахьан сагӀина лерина пхи эзар Ӏахар а, буьхьиг а. Иштта пхи бӀе сту а белира цара. Цара делларг левихошна лерина дара.

10Иштта дӀахӀоттийнера и гӀуллакх дар. Динан дай шайн гӀуллакх дан дӀахӀиттира. Левихой а, паччахьо шайна тӀедиллина ма-хиллара, шайн тобанашкахь гӀуллакх дан дӀахӀиттира[+]. 11Пасахьана лерина болчу Ӏахаршна урс хьаькхира. Левихойн карара Ӏахарех даьлла цӀий, схьа а оьцуш, динан дайша церан цинцаш тухура. Ткъа левихоша тӀера цӀока схьайоккхура. 12Дагоран сагӀа санна даха лерина долу дийнатийн дакъош дӀакъастийра левихоша, тӀаьхьо халкъан доьзалийн тобанаша уьш, Мусан тептар тӀехь яздина ма-хиллара, Везачу Элана сагӀина дахийтархьама. Изза дира цара стерчашца а. 13[+]Хьехамаша тӀедиллина ма-хиллара, Пасахьан Ӏахар цӀартӀехь беттира. Ткъа даздина долу сагӀина деанарг даккхий еш чохь, кхабанаш чохь, кедаш чохь, кхехка а деш, сихонца халкъана дӀадийкъира[+]. 14Цул тӀаьхьа шайна а, динан дайшна а кечдира цара сагӀина деанарг, хӀунда аьлча АхӀаронан тӀаьхьенах болу динан дай буьйсанна тӀаьххьалц Ӏийнера дагоран сагӀанаш а дохуш, кхечу сагӀанийн мохь а ягош. Цундела шайна а, АхӀаронан тӀаьхьенах болчу динан дайшна а кечъеш яра левихоша юург. 15[+]Дауда а, Асайпа а, ХӀаймана а, Дауд-паччахьна лерина Делера дерг гуш волчу Ядутун-пайхамаро а шайна тӀедиллина ма-хиллара, Асайпан тӀаьхьенах болу зурманчаш шайн гӀуллакх дан билгалъяьхначу меттигашка дӀахӀиттийра. Иштта хӀора кевнан гӀаролхо а вара шен-шен меттехь лаьтташ. Церан вежарий болчу левихоша кечйора царна оьшург, цундела уьш шаьш гӀуллакх деш болчуьра меттахбовла оьшуш дацара[+]. 16Иштта дӀахӀоттийнера цу дийнахь Везачу Элана лерина гӀуллакх дар. Иза дӀахӀоттийнера, Юши-ЯхӀу-паччахьо тӀедиллина ма-хиллара, Пасахьан сагӀа даккхар кхочушдархьама а, Везачу Элана лерина болчу кхерчана тӀехь дийнаташ дагоран сагӀа даккхархьама а. 17[+]Цу хенахь цигахь болчу исраилхоша Пасахьан дезде а даздира, ткъа цул тӀаьхьа ворхӀ дийнахь совсазчу баьпкан деза денош даздира цара[+]. 18Шамъал-пайхамар ваьхначу заманахь дуьйна схьа цу тайпана Пасахьан дезде даздина дацара. Юши-ЯхӀус а, динан дайша а, левихоша а, цигахь хиллачу яхӀудхоша а, исраилхоша а, Ярушалайман бахархоша а даздинчу тайпана, Пасахьан дезде исраилхойн паччахьех цхьаммо а даздина дацара. 19Юши-ЯхӀус паччахьалла деш долу берхӀитталгӀа шо долуш даздинера и де.


Юши-ЯхӀус паччахьалла даран чаккхе


(ТӀаьххьарнаш 23:28-30)

20[•]Цул тӀаьхьа, Юши-ЯхӀус Делан цӀийнаца долу низам дӀахӀоттийначул тӀаьхьа, мисархойн паччахь Наху Эпрат-хин йистерачу КӀаркамиш-гӀалина уллохь тӀом бан вахара. Ткъа Юши-ЯхӀу цунна дуьхьал тӀом бан аравелира[+]. 21Нахус Юши-ЯхӀуна тӀе геланчаш бахийтира цуьнга иштта дӀаала аьлла: «Суна а, хьуна а хӀун ду иза, яхӀудхойн паччахь? ХӀинца со хьуна дуьхьал тӀом бан вогӀуш вац, ткъа соьца тӀом латтош йолчу пачхьалкхе вогӀуш ву. Дала, сихо е аьлла, тӀедиллина суна. Соьца волчу Далла дуьхьало ма е, хьо Цуьнга ца вейтархьама». 22Амма Юши-ЯхӀус, иза волчуьра дӀаваха дагахь а воцуш, шен духарш хийцарца ша мила ву къайладаьккхира, цунна дуьхьал тӀом бархьама. Делан омрица Нахус аьллачу дешнашка ла а ца дугӀуш, Юши-ЯхӀу МагӀидда олучу аренга веара тӀом бан дагахь[+].

23Мисархоша Юши-ЯхӀу-паччахьна тӀе пхерчий кхиссира. ТӀаккха Паччахьо шен хьаькамашка элира: «ДӀавигалаш со кхузара, хӀунда аьлча суна чӀогӀа чов хилла»[+]. 24ГӀудалкх чуьра схьа а ваьккхина, цуьнан долахь йолчу кхечу гӀудалкхана чу виллира цара Юши-ЯхӀу. Иза Ярушалайме дӀавигира. Цигахь Юши-ЯхӀу велира, иза шен дайн къуббанашкахь дӀавоьллира. ЯхӀуд-мехкан а, Ярушалайм-гӀалин а дерриг а халкъо белхар хӀоттийнера Юши-ЯхӀуна[+].

25Ярми-ЯхӀу-пайхамаро тийжамаш дӀаязбира Юши-ЯхӀуна лерина. Назманаш олучу наха а, зударша а тахханалц а долчу шайн тийжарийн назманашкахь Юши-ЯхӀух лаьцна олу. И назманаш Исраил-махкахь ламасташ юкъа дахийтира. Уьш Тийжамийн тептарна юкъа яхийтина ю.

26Юши-ЯхӀус динчу кхидолчу хӀуманех лаьцна – Везачу Элан товрат-хьехамаш кхочушдарна тешаме хиларца доьзна цо динчу гӀуллакхех лаьцна, 27дуьххьарлерчу гӀуллакхна тӀера тӀаьхьарчунна тӀекхаччалц – яздина ду ЯхӀудхойн а, исраилхойн а паччахьийн тептар тӀехь.

#### 36


ЯхӀудхойн паччахь ЯхӀу-Ахьаз


(ТӀаьххьарнаш 23:30-35)

1[•]ЯхӀуд-мехкан халкъо Юши-ЯхӀун кӀант ЯхӀу-Ахьаз, схьа а эцна, Ярушалаймехь шен ден метта паччахь вина дӀахӀоттийра. 2ЯхӀу-Ахьазан ткъе кхо шо дара, иза паччахь хилла дӀахӀуттуш. Ярушалайм-гӀалахь Ӏаш а волуш, цо кхаа баттахь паччахьалла дира. 3Ярушалаймехь паччахьалла дечуьра ЯхӀу-Ахьаз дӀаваьккхира мисархойн паччахьо. Наху-пирӀуно гӀуда далар тӀедожийра ЯхӀуд-махкана. Иза дара ши бӀе пунт дети а, ши пунт деши а. 4[+]ТӀаккха ЯхӀу-Ахьазан ваша Элъякъим ЯхӀуд-махкахь а, Ярушалаймехь а паччахь вина дӀахӀоттийра. Ткъа Элъякъиман цӀе пирӀуно хийцира, цунах ЯхӀу-Якхам а олуш. Амма Элъякъим, дӀа а лаьцна, Мисар-махка дӀавигира Нахус[+].


ЯхӀудхойн паччахь ЯхӀу-Якхам


(ТӀаьххьарнаш 23:36–24:7)

5[+][•]ЯхӀу-Якхаман ткъе пхи шо дара, иза паччахь дӀахӀуттуш. Ярушалайм-гӀалахь Ӏаш а волуш, цо цхьайтта шарахь паччахьалла дира. Шен Везачу Далла зуламе хеташ долу гӀуллакхаш леладора цо. 6[+]Набухди-Нецар-паччахьо, цунна тӀе а летта, иза схьа а лаьцна, цӀастанан буржалш туьйхира цунна, иза Бавел-гӀала дӀавигархьама[+]. 7Везачу Элан цӀа чуьра пхьегӀийн цхьа дакъа цо Бавел-гӀала дӀадаьхьира. Набухди-Нецара шен динан цӀа чу охьаехкира уьш[+]. 8ЯхӀу-Якхама динчу кхидолчу гӀуллакхех лаьцна – дегаза долчу хӀуманех а, цунна дуьхьал даккха мел карийначу гӀуллакхех а лаьцна – яздина ду Исраилхойн а, яхӀудхойн а паччахьийн тептар тӀехь. ЯхӀу-Якхаман метта паччахь хилла дӀахӀоьттира цуьнан кӀант ЯхӀу-Яхин.


ЯхӀудхойн паччахь ЯхӀу-Яхин


(ТӀаьххьарнаш 24:8-17)

9[•]ЯхӀу-Яхинан берхӀитта шо кхаьчнера, иза паччахь дӀахӀуттуш. Ярушалайм-гӀалахь Ӏаш а волуш, цо кхаа баттаххьий, итт дийнаххьий паччахьалла дира. Везачу Элана зуламе хеташ долу гӀуллакхаш леладора ЯхӀу-Яхина. 10[+]Керла шо долалуш, Набухди-Нецар-паччахьо геланчаш бахийтира, ЯхӀу-Яхин дӀа а лаций, цуьнца цхьаьна Везачу Элан цӀа чуьра еза пхьегӀаш а яхьаш, иза Бавел-гӀала дӀавалаве аьлла, омра а дина. ЯхӀуд-махкахь а, Ярушалаймехь а паччахь вина дӀахӀоттийра цо ЯхӀу-Яхин гергара волу ЦӀадукъ-ЯхӀу[+].


ЯхӀудхойн паччахь ЦӀадукъ-ЯхӀу


(ТӀаьххьарнаш 24:18-20; Ярми-ЯхӀу 52:1-3)

11[+][•]ЦӀадукъ-ЯхӀун ткъе цхьа шо дара, иза паччахь хилла дӀахӀуттуш. Ярушалайм-гӀалахь Ӏаш а волуш, цхьайтта шарахь паччахьалла дира цо. 12ЦӀадукъ-ЯхӀу-паччахьо шен Везачу Далла зуламе хеташ долу гӀуллакхаш леладора. Везачу Элера долу дош схьаолуш волу Ярми-ЯхӀу-пайхамар шена уллохь а волуш, Далла хьалха ша лахвар ца лиира ЦӀадукъ-ЯхӀуна[+].


Ярушалайман йожар


(ТӀаьххьарнаш 25:1-21; Ярми-ЯхӀу 52:3-11)

13[+]Делан цӀарах цунна тешаме хир ву аьлла, ша биъна дуй къар а беш, Набухди-Нецар-паччахьна дуьхьал велира ЦӀадукъ-ЯхӀу. Вухахьа а ваьлла, дог чӀагӀ а дина, цунна ца лиира Исраилан халкъан Везачу Делехьа юхаверза[+]. 14Цул сов, динан дайшна а, халкъана а тӀехь куьйгалла деш болчу массара а Далла тешаме боцуш шайн лелар алсамдаьккхира. Кхечу къаьмнех болчу наха лелош хилла дегаза гӀуллакхаш цара а леладора. Ткъа Везачу Эло Ярушалайм-гӀалахь даздина долу Цуьнан цӀа сийсаз а дора цара[+]. 15[•]Шен халкъах а, Шен хӀусамах а Шена къахета Дела, церан дайн Дела волчу Везачу Эло юх-юха Шен геланчаш бохуьйтура царна тӀе[+]. 16Амма, Делан дешнех а ца бешаш, Цуьнан пайхамарех а кхаьрдаш, цара Дала бахкийтинарш юьхьӀаьржачу хӀиттабора, Шен халкъана дуьхьал йолу Делан дералла юха ца ерззал чӀогӀа алсам а йоккхуш[+].

17[+]Везачу Эло хашадхойн паччахь яхӀудхошна дуьхьал ваьккхира. Ткъа цу паччахьо церан Везачу Элан цӀа чохь церан кегийнаш туьраца байира. Иштта я кегийнаш, я йоӀарий, я воккханиг, я къоьжаниг ца вуьтуш – уьш берриш а дӀабелира Дала Набухди-Нецар-паччахьан кара[+]. 18Делан цӀа чуьра яккхий а, кегий а ерриге а пхьегӀаш а, Везачу Элан цӀийнан хазни чуьра а, паччахьан а, цуьнан баьччанийн а хазнаш чуьра а дерриг хӀума а Бавел-гӀала дӀадахьийтира цо. 19[+]Хашадхоша Делан цӀа дагийра, гӀалин гонахара пен а охьабожийра. ГӀалахь мел долу паччахьан цӀа а дагийра, царна чохь деза мел долу хӀума а хӀаллакдира цара. 20Туьрах беллачарна юкъара дийна бисинарш Бавел-махка йийсаре дӀабигира. Ткъа парсихойн пачхьалкх дӀахӀотталц йолчу ханна царах паччахьан а, цуьнан тӀаьхьенан а леш хилира. 21[+]И дерриг а иштта хилира, Ярми-ЯхӀугахула Везачу Эло аьлла дешнаш кхочушхилийтархьама. Лаьтте садоӀуьйту шераш ца даздарна шена дина долу зен лаьтто такхийтира, ерриг а ша дассийна Ӏиллинчу ханна са а доӀуш, кхузткъе итт шо дуззалц[+].


Къуреш-паччахьо яхӀудхой юхаберзабе аьлла тӀедиллар


(Ӏезар 1:1-4)

22[•]Парсихойн паччахь волчу Къуреша паччахьалла дечу хьалхарчу шарахь, Ша Ярми-ЯхӀугахула ваӀда динарг кхочушдархьама, Везачу Эло Къурешан са карзахдаьккхира цхьа сацам дӀаязбан а, ткъа и сацам ерриг а цуьнан пачхьалкхехула дӀасакхайкхабайта а:[+]

23[+]«Иштта боху парсихойн паччахь волчу Къуреша: стигалийн Дела волчу Везачу Эло дуьненан ерриг а пачхьалкхаш схьаелира суна, ткъа Цо тӀедиллина суна, ЯхӀуд-махкахь йолчу Ярушалаймехь Шена цӀа де аьлла. Шуна юкъахь Везачу Элан халкъах мел болчаьрга Аса боху: шун Дела шуьца а хуьлийла, шу Ярушалайме а гӀойла»[+].

### Ӏезар

#### Ӏезар

Ӏезар


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]


Ӏезаран


тептар


Дешхьалхе

ДӀаихначу шерашкахь хиллачух лаьцнарг олучу тептарна тӀаьхьа догӀучу Ӏезаран тептар тӀехь дуьйцуш ду Бавел-махке йийсаре бигначул тӀаьхьа яхӀудхойх цхьаберш цӀа берзарх а, Ярушалайм-гӀалахь Далла Ӏамалъяран а, дахаран а карладаккхарх а лаьцна. Хиллачух лаьцна ишттачу дакъошкахь дийцина: 1) Парсихойн паччахь волчу Къуреша динчу омрица яхӀудхойх хьалхара тоба Бавел-махкара цӀа ерзар (1-2 кортош); 2) Делан цӀа юхадар а, иза къобалдар а, Далла Ӏамалъяр карладаккхар (3-6 кортош); 3) Цул тӀаьхьа дуккха а шераш девлча, яхӀудхойн кхин цхьа тоба Ярушалайм-гӀала схьаерзар (7-10 кортош). Цу тобанан тхьамда товрат-хьехамаш кӀоргге хууш волу а, Ӏелам стаг волу а Ӏезар ву. Цуьнан гӀоьнца наха шайн дахар, дине а, юкъаметтигашка а хьаьжжина, карладоккху, Исраилан халкъан динан тӀаьхье ларъярхьама.

#### 1


Къуреша йийсархошна ЯхӀуд-махка цӀа берза пурба ло

1[+][•]Парсихойн паччахь волчу Къуреша паччахьалла дечу хьалхарчу шарахь, Ша Ярми-ЯхӀугахула ваӀда динарг кхочушдархьама, Везачу Эло Къурешан са карзахдаьккхира цхьа сацам дӀаязбан а, ткъа и сацам дерриг а цуьнан пачхьалкхехула дӀасакхайкхабайта а:[+] 2[+]«Иштта боху парсихойн паччахь волчу Къуреша: стигалийн Дела волчу Везачу Эло дуьненан ерриг а пачхьалкхаш схьаелира суна, ткъа Цо тӀедиллина суна, ЯхӀуд-махкахь йолчу Ярушалаймехь Шена цӀа де аьлла[+]. 3Веза Эла – Исраилан Дела ву, Ярушалаймехь волу Дела ву. Шуна юкъахь Везачу Элан халкъах мел болчаьрга аса боху: шун Дела шуьца а хуьлийла, шу ЯхӀуд-махкарчу Ярушалайме а гӀойла, аша Везачу Элан цӀа а дойла. 4Дийна бисина болу исраилхой болчу меттигашкарчу бахархоша гӀо дан деза цу нахана. Царна дети а, деши а, бахам а, кира лело даьхни а, шайн лаамца делла совгӀаташ а ло, Ярушалаймехь долчу Делан цӀенна лерина долу».

5ХьалагӀевттира Ярушалайме баха кийча болу ЯхӀудан а, Бен-Яманан а тайпанийн тхьамданаш а, динан дай а, левихой а. Царах волу хӀора стаг а Ярушалайме Везачу Элана цӀа дан воьдуш вара. Иштта Дала шена чохь и лаам кхоьллина волу массо стаг цига ваха кечвеллера. 6Массо а лулахоша шайн лаамца гӀо дора царна совгӀаташца. Цара детин пхьегӀашца а, дешица а, бахамца а, кира лелочу даьхница а, шайн лаамехь деллачу совгӀаташца а гӀо дора царна.

7Къуреш-паччахьо Везачу Элан массо а хӀума арадаьккхира, Набухди-Нецара, Ярушалаймера ара а даьккхина, шен харцделанийн цӀа чу охьадиллина долу[+]. 8Парсихойн паччахь волчу Къуреша шен хазна карахь йолчу Митрудатина тӀедиллира и хӀуманаш цигара араяхар. Митрудатис уьш ЯхӀудан эла волчу Шишбацаран кара дӀаелира[+]. 9Цигара араяьхна йолу хӀуманаш хӀорш ю:

дешин бошхепаш – ткъе итт;

детин бошхепаш – цхьа эзар;

арсаш – ткъе исс;

10дешин кедаш – ткъе итт;

кхидолу детин кедаш – биъ бӀе итт;

кхидолу кедаш – цхьа эзар.

11Ерриг а цигахь хилларг пхи эзар йиъ бӀе детиххий, дешиххий йина пхьегӀа яра. Шишбацара и хӀуманаш йийсархой Бавелера Ярушалайме юхабоьлхуш шеца дӀаяьхьира.

#### 2


Юхабирзинчу йийсархойн дукхалла


(Нахьми-ЯхӀу 7:4-73)

1[•]ХӀорш бу цу мехкан массо а маьӀӀера болу йийсарера юхабаьхкина болу нах. Бавеларчу паччахьо Набухди-Нецара уьш Бавеле йийсаре дӀабигна хилла, ткъа хӀинца Ярушалайме а, ЯхӀуд-махка а хӀора стаг шен-шен гӀала юхавирзина[+]. 2Оцу нехан куьйгалхой бара: Зурбабел, ЮшаӀ, Нахьми-ЯхӀу, Сари-ЯхӀу, РаӀал-ЯхӀу, Мардахай, Билшан, Миспар, БигӀвай, Рахьим, БаӀна.

ХӀорш ю юхабаьхкинчу исраилхойн цӀераш:[+]

3ПарӀушан тӀаьхьенах берш – ши эзар цхьа бӀе кхузткъе шийтта стаг (2172);[+]

4Шапат-ЯхӀун тӀаьхьенах берш – кхо бӀе кхузткъе шийтта стаг (372);

5Арахьин тӀаьхьенах берш – ворхӀ бӀе кхузткъе пхийтта стаг (775);

6Пахьат-Муабин тӀаьхьенах болчу ЮшаӀан а, Йоабан а доьзалшкара – ши эзар бархӀ бӀе шийтта стаг (2812);

7Ӏейламан тӀаьхьенах берш – цхьа эзар ши бӀе шовзткъе вейтта стаг (1254);

8Затун тӀаьхьенах берш – исс бӀе шовзткъе пхи стаг (945);

9Закайн тӀаьхьенах берш – ворхӀ бӀе кхузткъа стаг (760);

10Банин тӀаьхьенах берш – ялх бӀе шовзткъе ши стаг (642);

11Бебайн тӀаьхьенах берш – ялх бӀе ткъе кхо стаг (623);

12ӀазгӀадин тӀаьхьенах берш – цхьа эзар ши бӀе ткъе ши стаг (1222);

13Адуникхаман тӀаьхьенах берш – ялх бӀе кхузткъе ялх стаг (666);

14БигӀвайн тӀаьхьенах берш – ши эзар шовзткъе ялхитта стаг (2056);

15Ӏадин тӀаьхьенах берш – виъ бӀе шовзткъе вейтта стаг (454);

16Атари аьлла, кхин цӀе йолуш волчу Хьузакх-ЯхӀун доьзалера – везткъе берхӀитта стаг (98);

17Бецайн тӀаьхьенах берш – кхо бӀе ткъе кхо стаг (323);

18Йоврин тӀаьхьенах берш – цхьа бӀе шийтта стаг (112);

19Хьашуман тӀаьхьенах берш – ши бӀе ткъе кхо стаг (223);

20Гибарин тӀаьхьенах берш – везткъе пхийтта стаг (95);

21Байтлахам-гӀалин бахархойн тӀаьхьенах берш – цхьа бӀе ткъе кхо стаг (123); 22НатӀупат-гӀалин бахархойн тӀаьхьенах берш – шовзткъе ялхитта стаг (56); 23Ӏанатот-гӀалин бахархойн тӀаьхьенах берш – цхьа бӀе ткъе бархӀ стаг (128); 24Ӏазмават-гӀалин бахархойн тӀаьхьенах берш – шовзткъе ши стаг (42); 25Кхиръят-ЯӀариман, Капира-гӀалин, Баировтан бахархойн тӀаьхьенах берш – ворхӀ бӀе шовзткъе кхо стаг (743); 26Рамера а, ГибаӀ-гӀалин а бахархойн тӀаьхьенах берш – ялх бӀе ткъе цхьа стаг (621); 27Михмасан бахархойн тӀаьхьенах берш – цхьа бӀе ткъе ши стаг (122); 28Бетал-гӀалин а, ГӀай-гӀалин а бахархойн тӀаьхьенах берш – ши бӀе ткъе кхо стаг (223); 29Набу-гӀалин бахархойн тӀаьхьенах берш – шовзткъе шийтта стаг (52); 30МагӀбиш-гӀалин бахархойн тӀаьхьенах берш – цхьа бӀе шовзткъе ялхитта стаг (156); 31Ӏейлам-гӀала цӀе йолчу вукху гӀалара бахархойн тӀаьхьенах берш – цхьа эзар ши бӀе шовзткъе вейтта стаг (1254); 32Хьарми-гӀалара бахархойн тӀаьхьенах берш – кхо бӀе ткъа стаг (320); 33Лодди-юьртара а, Хьадидара а, Овну-гӀалара а бахархойн тӀаьхьенах берш – ворхӀ бӀе ткъе пхи стаг (725); 34Ерихонера бахархойн тӀаьхьенах берш – кхо бӀе шовзткъе пхи стаг (345);[+] 35Саниара бахархойн тӀаьхьенах берш – кхо эзар ялх бӀе ткъе итт стаг (3630)[+].

36Динан дай:

Яди-ЯхӀун тӀаьхьенах волчу ЮшаӀан доьзалера – исс бӀе кхузткъе кхойтта стаг (973);[+]

37Амиран тӀаьхьенах берш – цхьа эзар шовзткъе шийтта стаг (1052);[+]

38Пашихьуран тӀаьхьенах берш – цхьа эзар ши бӀе шовзткъе ворхӀ стаг (1247);[+]

39Хьармин тӀаьхьенах берш – цхьа эзар вуьрхӀитта стаг (1017)[+].

40Левихойн тайпанах болу нах:

ЮшаӀан а, Кхадмиалан а тӀаьхьенах болчу ХӀудав-ЯхӀун доьзалера – кхузткъе вейтта стаг (74)[+].

41Илланчаш:

Асайпан тӀаьхьенах берш – цхьа бӀе ткъе бархӀ стаг (128)[+].

42Делан цӀийнан кевнерачу гӀаролхойн тӀаьхьенах берш:

Шалуман а, Атарин а, ТӀулманан а, Ӏакхубин а, Хьататин а, Шубайн а тӀаьхьенах берш – цхьа бӀе ткъе ткъайоьсна стаг (139)[+].

43Делан цӀийнан кертахь гӀуллакх деш болчу ялхойн тӀаьхьенах берш:

Цихьин а, Хьашупин а, ТабуӀатин а,[+]

44Кхейрусан а, СияӀан а, Падунан а,

45Либанин а, ХьагӀабин а, Ӏакхубин а,

46ХьагӀибан а, Шалмайн а, Хьананан а,

47Гидалан а, Гахьарин а, Раи-ЯхӀун а,

48Рицанан а, Накхудин а, Газамин а,

49Ӏузин а, Писухьан а, Бесайн а,

50Аснин а, МуӀаниман а, Напусиман а,

51Бакхбукъан а, Хьакъупин а, Хьархьуран а,

52Бацлутин а, Махьдин а, Хьарашин а,

53Баркусин а, Сисрин а, Тамухьан а,

54Нацухьан а, Хьатапин а тӀаьхьенех берш.

55Сулим-паччахьан ялхой хиллачеран тӀаьхьенех берш:

Сутайн а, Супартин а, Парудин а,[+]

56ЯӀлин а, Даркхунин а, Гидалан а,

57Шапат-ЯхӀун а, Хьатилан а, Пукрати-ХӀацубайман а, Амун а тӀаьхьенех берш.

58Делан цӀийнан кертахь гӀуллакх деш болчу ялхойн а, Сулим-паччахьан ялхойн а тӀаьхьенах берш а верриг а кхо бӀе везткъе шийтта (392) стаг вара.

59Цхьаболу нах Ярушалайме Тал-Маликера а, Тал-Хьаршара а, Каруб-гӀалара а, Аддан-гӀалара а, Амир-гӀалара а баьхкинера. Амма цу нехан аьтто бацара, шаьш Исраилан халкъах схьадевлла ду аьлла, шайна гонах берш тешо: 60Дали-ЯхӀун а, ТӀуби-ЯхӀун а, Накхудин а тӀаьхьенах берш – ялх бӀе шовзткъе шийтта стаг вара (652).

61Динан дайн доьзалшкара цигахь бара: Хьаби-ЯхӀун а, Къоцин а, Барзалайн а тӀаьхьенех берш. (И тӀаьхьарниг, Барзалай аьлла цӀе тиллина вара, хӀунда аьлча ГалӀадарчу Барзалайн йоӀ ялийнера цо, ткъа цул тӀаьхьа цо и цӀе шениг санна лорура.)[+] 62И нах доьзалийн тептарш тӀехь шайн цӀераш лоьхуш бара, амма царна уьш ца карайора. Цундела уьш динан дай санна тӀе ца ийцира. 63[+]ЯхӀудан мехкадас цкъачунна Далла сагӀина баьккхина беза кхача баар ца магийнера царна, коьрта динан да, схьа а веана, Урим а, Тумим а олучу дезачу тӀулгех Деле хӀун дан деза аьлла хатталц[+].

64Массо а йийсарера юхайирзинчу тобанна юкъахь шовзткъе ши эзар кхо бӀе кхузткъа стаг вара, 65царна юкъара леш ца лерича. Ткъа уьш ворхӀ эзар кхо бӀе ткъе вуьрхӀитта лай а, гӀарбаш а яра. Кхин а цаьрца зударех а, божарех а волу ши бӀе илланча а вара. 66Цаьргахь ворхӀ бӀе ткъе ялхитта говр а, ши бӀе шовзткъе пхиъ говр-бӀарза а, 67йиъ бӀе ткъе пхийтта эмкал а, ялх эзар ворхӀ бӀе ткъа вир а яра.

68И тоба Ярушалаймехь долчу Везачу Элан цӀа долчу дӀакхаьчча, доьзалийн дайх цхьаболчара шайн лаамца совгӀаташ делира, хиллачу меттигехь Везачу Элан цӀа карладаккхархьама. 69Цу наха хазни чу шайга далуш долу совгӀаташ дира. Цара кхузткъе цхьа эзар хиллал долу дарик олу деши ахча [*] а, пхи эзар мин дети ахча [*] а, цхьа бӀе динан дайша лелош йолу бедарш а елира.

70[+]Иштта динан дай а, левихой а, кхиболу нах а шайн-шайн гӀаланашкахь [*] баха охьахевшира. Царна юкъахь бара илланчаш а, Делан цӀийнан кевнера гӀаролхой а, Делан цӀийнан кертахь гӀуллакх деш болу ялхой а. Ткъа Исраилан важа долу халкъ шайн-шайн гӀаланашкахь даха охьахиира.

#### 3


СагӀа доккхуш болу кхерч меттахӀоттор

1Шеран ворхӀалгӀа бутт тӀекхаьчча, Исраилан халкъ шайн гӀаланашкахь даха охьахиинера. Уьш массо а Ярушалаймехь цхьаъ хилла вовшахкхийтира[+]. 2[+]Динан дай болчу шен гергарчаьрца цхьаьна динан ден ЮцӀдукъан кӀанта ЮшаӀа а, шен гергарчаьрца цхьаьна Шалтаалан кӀанта Зурбабела а Исраилан Далла сагӀа доккху кхерч бира, цунна тӀехь дийнаташ дагоран сагӀанаш дахархьама. Цара и кхерч Делан стаг волчу Мусан товрат-хьехамашна тӀехь тӀе-ма-диллара бина дӀахӀоттийра[+]. 3[+]Шайна гонах долчу къаьмнех уьш кхоьруш хиллехь а, цара и кхерч хьалха хиллачу метте дӀахӀоттийра. Цул тӀаьхьа Ӏуьйранна а, суьйранна а Везачу Элана лерина долу дийнаташ дагоран сагӀанаш даха хӀиттира уьш[+]. 4[+]Цул тӀаьхьа, товрат-хьехамашна тӀехь ма-хиллара, кхалорийн деза денош[*] дӀахӀиттийра цара. ХӀора денна лерина долу дийнаташ дагоран сагӀанаш дехира цара[+]. 5[+]Цул тӀаьхьа хӀора дийнахь доху дийнаташ дагоран сагӀанаш а, бутт цӀинлучу хенахь доху сагӀанаш а, кхидолу Везачу Элана лерина долу деза денош билгалдохучу хенахь доху сагӀанаш а, шайн лаамца доху сагӀанаш а даха хӀиттира уьш[+]. 6Иштта шеран ворхӀалгӀачу беттан хьалхарчу деношкахь исраилхоша юха а дийнаташ дагоран сагӀанаш даха долийра, Делан цӀийнан бух хӀинца а бина бацахь а.


Делан цӀа юхаметтахӀотто доладо

7Цул тӀаьхьа йийсарера юхабирзинчара тӀулг боккхуш болчарна а, дечиг-пхьерашна а ахча лора, ткъа цӀаданхошний, цорахошний даа-мала а, зайтдаьтта а лора, цаьрга хӀорда тӀехула Ливанунера Яппе кхаччалц баганан дитташ дӀадахьийта. Парсихойн паччахь волчу Къуреша царна цу тӀехь пурба деллера[+]. 8Ярушалаймехь лаьттачу Делан цӀа долчу шаьш схьадаьхкина шолгӀачу шеран шолгӀачу баттахь Шалтаалан кӀанта Зурбабела а, ЮцӀдукъан кӀанта ЮшаӀа а болх дӀаболийра. Цаьрца бара церан гергарнаш: динан дай а, левихой а, йийсарера Ярушалайме юхабирзина болу берриг нах а. Цара шайна юкъара ткъа шарал хан тӀехъяьлла болу левихой хаьржира Делан цӀа дечу белхалошна тӀехь куьйгалла латтадайта[+]. 9ЮшаӀ а, цуьнан вежарий а, кӀентий а, иштта Кхадмиал а, цуьнан кӀентий а (уьш ХӀудав-ЯхӀух[*] схьабевллера) бара Делан цӀенна тӀехь беш болчу балхана тӀехь куьйгалла деш. Иштта цаьрца бара левихой болу Хьенидадан кӀентий а, церан вежарий а, кӀентий а[+].

10[+]ГӀишлоярхой Делан цӀийнан бух боьттина бевлира. ТӀаккха динан дайша, шайн духарш тӀе а дуьйхина, турбанаш каралецира, ткъа левихо волчу Асайпин кӀенташа схьаийцира шинна а куьйгаца вовшахдетташ долу цӀестан жима негӀарш. Цара массара а шайн-шайн меттигаш дӀалецира Везачу Элана хастамаш бан. И хӀума цара Исраилан паччахь хилла волчу Даудан весетаца дира[+]. 11[+]Хастамаш а беш, баркаллаш а бохуш, цара, кар-кара а оьцуш, Везачу Элана леринчу иллешкахь дӀаолура:

«Веза Эла ма дика ву,
массо а ханна бу Исраилан халкъе болу
Цуьнан хедар боцу безам».

Дерриг а халкъо хазахетарца мохь беттара, Везачу Элана хастамаш а беш, хӀунда аьлча Делан цӀийнан бух боьттина баьллера[+]. 12Амма хан яьлла а, хьалха кхузахь хилла долу Делан цӀа гина а дукхахболу динан дай а, левихой а, тайпанийн тхьамданаш а, керлачу Делан цӀийнан бух боьттина шайна гича, мохь а бетташ, боьлхуш бара. Ткъа вукхарах дукхахболчара хазахетарца маьхьарий деттара[+]. 13Царна юкъахь къасталуш дацара боьлхуш болчеран а, хазахетарца маьхьарий детташ болчеран а аьзнаш, хӀунда аьлча геннара схьахезаш дара церан аьзнаш.

#### 4


Делан цӀа юхаметтахӀотторна дуьхьалбовлар

1ЯхӀудхойн а, бен-яманхойн а мостагӀашна дӀахезира, йийсарера юхабирзинарш Исраилан халкъан Везачу Далла цӀа деш бу аьлла. 2Зурбабелана а, тайпанийн хьалхарчу нахана а тӀе а баьхкина, цара элира: «Тхоьга а шайца цхьаьна болх байта, хӀунда аьлча тхо а ду шун Далла Ӏамал еш. Ашурхойн паччахь волчу Эсар-Хьадуна тхо кхуза далийча дуьйна схьа, тхо Цунна лерина долу сагӀанаш дохуш ду»[+].

3Амма Зурбабела а, ЮшаӀа а, тайпанийн хьалхарчу нахах кхиболчара а цаьрга элира: «ХӀан-хӀа, аша бийр бац тхоьца Делан цӀа деш болх. Оха тхаьш дийр ду Исраилан халкъан Везачу Далла цӀа, парсихойн паччахь волчу Къуреша тхайна тӀе-ма-диллара»[+].

4ТӀаккха оцу махкахь Ӏаш хиллачу нахана яхӀудхой бохо а, къахко а дагадеара, цаьрга Делан цӀа кхин дӀа ца дайтархьама[+]. 5Цара хьехамчаш лецира, уьш яхӀудхошна дуьхьалбахархьама. И хӀума парсихойн паччахь волчу Къурешан паччахьалла мел ду лаьттира, цуьнан метта Дари-Ваша[*] паччахь дӀахӀотталц[+].


Ярушалайм юхаметтахӀотторна дуьхьалдаккхар

6[+]Ахьаш-Варуш Парси-махкахь паччахьалле веанчу хенахь, яхӀудхойн мостагӀаша Ярушалайман а, ЯхӀудан а бахархой бехкебеш кехат яздира[+].

7Артахь-Шашта Парси-махкахь паччахь хилла дӀахӀоьттинчу хенахь, царах цхьаболчу наха юха а яхӀудхой бехке беш кехат яздира. И кехат яздинарш бара: Бишулам, Митрудати, Табиал, иштта кхиберш а. Цара кехат Артахь-Шаште арамхойн маттахь а, арамхойн йозанца а яздинера[*][+].

8ТӀаккха мехкада волчу Рахьима а, йозанча волчу Шимшайс а Ярушалаймехь дехаш долчу халкъана дуьхьал кехат яздира. Шаьш иштта довзийтира цара Артахь-Шашта-паччахьна:

9«Кехат дӀаяздина дара мехкада волчу Рахьимера а, йозанча волчу Шимшайгара а, цаьрца цхьаьна куьйгалла деш долчу кхелахошкара а, куьйгалхошкара а. Ткъа уьш бу Тарпал-махкара а, Эрахь-махкара а, Парси-махкара а, Бавел-махкара а, Ӏейлам-махкахь йолчу Шушан-гӀалара а. 10Цаьрца цхьаьна дӀаяздора кхиболчара а, веза, сийлахь волчу Оснапарис Шамран-махка а, Эпрат-хина малхбузехьа долчу латтанашка дӀабигна болчу».

11ХӀара бу цара Артахь-Шашта-паччахье дахьийтина долчу кехатан чулацам:

«Паччахь волчу Артахь-Шаште – Эпрат-хин малхбузехьа йолчу агӀонгахь бехаш болчу хьан ялхошкара. 12Паччахьна дӀахоийла лаьа тхуна, хьо волчуьра арабевлла болу яхӀудхой, тхо долчу юха а бирзина, Ярушалайме бахана хилар. Уьш и аьрха а, вон а гӀала юхаметтахӀотто гӀерташ бу. Цара хӀинцале а бух а боьттина, пенаш тодеш а бу уьш. 13Нагахь санна и гӀала юхаметта а хӀоттийна, цуьнан пенаш а дина уьш бовлахь, цара я ясакх а токхур яц, я ерриг а ял а лур яц. Иза бахьана долуш паччахьан хазнина доккха зен хир ду[+]. 14Иштта, паччахьан цӀен тӀера алапаш тхуна луш долу дела[*], тхоьга ца лало паччахьна зен хилар, цундела оха хаам беш хӀара кехат яздо хьоьга. 15Паччахь Артахь-Шашта, хьайл хьалха паччахьаллехь хиллачара дӀаяздайтинчу тептарш тӀе хьажийтахьара ахьа. Цигахь карор ду хьуна Ярушалайм аьрха гӀала хиларан тоьшалла. И хӀума бахьана долуш дукхахболчу паччахьашна а, мехкашна а даккхий зенаш хилла. Тоххара дуьйна цу гӀалахь гӀаттамаш хилла. Цундела иза йоха а йина. 16Цундела оха паччахье хаам бо: нагахь санна, цу гӀалин пенаш хьала а доьттина, иза юхадӀахӀоттаяхь, Эпрат-хил дехьа хьан долахь латтанаш хир дац».

17Артахь-Шашта-паччахьо цу кехатна дуьхьал, жоп луш, кехат дахьийтира:

«Мехкада волчу Рахьиме а, йозанца болх беш волчу Шимшайга а, иштта массо а Шамран-гӀалахь а, кхечу Эпрат-хин малхбузехьа йолчу агӀонгахь цаьрца цхьаьна куьйгалла деш болчаьрга а. Маршаллаш ду шуьга, иштта кхин дерриш диканаш а. 18Аша даийтина долу кехат, гоч а дина, суна дӀадешна. 19Аса омра дина, сол хьалха паччахьаллехь хиллачара дӀаяздайтина долчу тептарш тӀехь дерг схьалаха аьлла. Билгалдаьллера Ярушалайм дукха хенахь дуьйна паччахьашна дуьхьал лаьттина хилар. Ярушалаймехь дукхазза а гӀаттамаш хилла. 20Ярушалаймехь чӀогӀа нуьцкъала паччахьаш хилла. Цара шаьш паччахьаллехь болчу хенахь цу гӀалахь а, Эпрат-хина малхбузехьа йолчу агӀонгахь мел долчу латтанаш тӀехь а куьйгалла дина, цу нахе ясакх токхуьйтуш а хилла, цаьргара ял схьагулъеш а хилла[+]. 21Ткъа аша хӀинца цу нахана тӀедилла деза, Ярушалайм юхаметтахӀоттош шаьш болийна болу белхаш аса шайна пурба даллалц совцабе аьлла. 22Ларлолаш, цу хӀуманна тӀехь шаьш кхоа ма делаш. Пачхьалкхана дуьхьал зе хиллал и хӀума сов ма далийталаш!»

23Артахь-Шашта-паччахьо дахьийтина долу кехат Рахьимана а, йозанча волчу Шимшайна а, цаьрца цхьаьна куьйгалла деш болчарна а хьалха дӀадешна ма-делли, цара, сихха яхӀудхой болчу Ярушалайме а бахана, шайн нуьцкъалчу куьйгаца цаьрга болийна болу белхаш сацабайтира.


Делан цӀа юхаметтахӀоттор юха а доладар

24[+]Ярушалаймехь долчу Делан цӀенна тӀехь беш болу белхаш сацийнера. И болх сацийначохь лаьттира Парсин-мехкан паччахь Дари-Ваша паччахьаллехь волу шолгӀа шо доладаллалц[+].

#### 5

1[+]Цу хенахь Хьагай-пайхамар а, иштта Ӏидун кӀант Закри-ЯхӀу-пайхамар а Исраилан халкъан Делан цӀарах ЯхӀуд-махкахь а, Ярушалаймехь а болчу яхӀудхошка Делера болу хаамаш бан волавелира[+]. 2[+]ТӀаккха Шалтаалан кӀант волу Зурбабел а, ЮцӀдукъан кӀант волу ЮшаӀ а юха а Ярушалаймехь долчу Делан цӀен тӀехь болх бан волавелира. Царна накъосталла деш Делан пайхамарш а бара[+].

3Цу хенахь царна тӀевеара Эпрат-хил малхбузехьа долчу латтанашна тӀехь хьаькам волу Татинай. Цуьнца цхьаьна Шатар-Бузнай а вара, шеца цхьаьна куьйгалхой а болуш. Цара Зурбабеле а, ЮшаӀе а хаьттира: «Шуна хьан бакъо елла хӀара Делан цӀа дан а, кхуьнан пенаш дина довлийта а?» – аьлла[+]. 4ТӀаккха оха дӀайийцира царна и гӀишло еш болчеран цӀераш. 5Амма Дела яхӀудхойн тхьамданаш ларбеш вара. Цара шайн болх саца ца бира, шаьш Дари-Ваша-паччахье хаам дӀа а бахьийтина, цунна дуьхьал шайна жоп даллалц[+]. 6Эпрат-хил малхбузехьарчу латтанаш тӀехь хьаькам волчу Татинайс а, иштта Шатар-Бузнайс а, Эпрат-хил малхбузехь цаьрца цхьаьна куьйгалла деш болчара а паччахь волчу Дари-Ваше дахьийтина кехат иштта ду. 7Кехатан чулацам хӀара бу:

«Боккхачу машарехь Ӏойла хьо, Дари-Ваша-паччахь! 8Паччахьна дӀахоийла тхо яхӀудхойн махкахь долчу Веза Воккха волчу Делан цӀа дахана хилар. ЯхӀудхоша и цӀа даккхийчу тӀулгех деш ду, цу тӀулгашна юккъе дечиган дукъош а хӀиттош. ЯхӀудхоша и болх лерина беш бу, церан куьйгаша иза кхиамца а бо. 9Оха церан тхьамданашка хаьттира: „Шуна хьан елла бакъо хӀара Делан цӀа дан а, кхуьнан пенаш дина далийта а?“ – аьлла. 10Цул сов, оха церан цӀераш а хаьттира. Тхан Ӏалашо яра церан цӀераш дӀаязъяр, церан коьртехь берш хьуна бовзийтархьама. 11Цара тхоьга делла долу жоп иштта дара: „Стигалан а, лаьттан а Дела Волчун леш ду тхо. Дуккха а шераш хьалха дина долу Делан цӀа юхаметтахӀоттош ду тхо. ХӀара цӀа Исраилан халкъан сийлахьчу паччахьо дина чекхдаьккхина а ду[+]. 12[+]Амма тхан дайша стигалара Дела оьгӀазвахийтира. ТӀаккха Дала Бавел-мехкан паччахь волчу хашадхочун Набухди-Нецаран кара дӀабелира тхан дай. Набухди-Нецара Делан цӀа доха а дина, халкъ Бавеле дӀадигира[+]. 13[+]Амма ша паччахьалла дечу хьалхарчу шарахь Бавелан паччахь волчу Къуреша леррина омра дира, Делан цӀа юхаметтахӀоттаде аьлла[+]. 14Набухди-Нецара, Ярушалаймехь долчу Делан цӀа чуьра ара а яьхна, Бавелехь долчу деланийн цӀа чу яьхьна йолу дешин а, детин а пхьегӀаш, Къуреша, юха а Бавелехь долчу деланийн цӀа чуьра ара а яьхна, ЯхӀудан мехкада хӀоттийна волчу Шишбацаре дӀаелира[+]. 15Къуреша Шишбацаре элира: ‘ХӀара дешин а, детин а хӀуманаш, схьа а эций, Ярушалаймехь долчу Делан цӀа чу юха дӀахьо. Ткъа Делан цӀа ша хьалха хиллачу меттехь дӀахӀоттаде’[+]. 16ТӀаккха Шишбацара, юха схьа а веана, Ярушалаймехь Делан цӀийнан бух боьттира. ХӀетахь дуьйна схьа и цӀа деш а ду, хӀинца а дина далаза а ду“[+]. 17Нагахь санна хьайн лаам хилахь, Бавелехь долчу паччахьийн тептарш тӀехь дӀаяздинарг лахийта, Къуреш-паччахьо баккъал а, Ярушалаймехь Делан цӀа дан мегар ду аьлла, пурба делла хилар хаархьама. Цул тӀаьхьа тхоьга кехат даийтахьара ахьа, цу гӀуллакхна тӀехь хьан лаам муха бу тхуна дуьйцуш»[+].

#### 6


Къуреш-паччахьо дина омра тептарш тӀехь карадар

1Цул тӀаьхьа Дари-Ваша-паччахьо тӀедиллира, Бавел-гӀалахь йолчу пачхьалкхан хазни чохь дӀадиллина долчу тептарш тӀера цу хӀуманах лаьцна дӀаяздинарг схьалаха аьлла. 2Мадай-махкахь лаьттачу Ахьмати-гӀалин паччахьан цӀа чохь карийра цхьа тептар. Цу тептар тӀехь яздина хилла:

«Диц ца далийта:[+]

3Шен паччахьалла дӀахӀоьттинчу хьалхарчу шарахь Къуреш-паччахьо Ярушалаймехь долчу Делан цӀийнах лаьцна омра дира. СагӀанаш доху меттиг санна Делан цӀа дӀахӀоттаде, ткъа цуьнан бух юхаботта. Цу цӀийнан лакхалла кхузткъа дол, шоралла а кхузткъа дол хила еза. 4Цу цӀийнан пенаш иштта дина хила деза: даккхийчу тӀулгех динчу кхоккха могӀарна тӀе дечиган бӀогӀамех бина цхьа могӀа билла. Ерриг а харж паччахьан хазни чуьра схьаэца еза[+]. 5Делан цӀенна чуьра йолу дашо а, дато а пхьегӀаш, Набухди-Нецара Ярушалаймехь долчу Делан цӀа чуьра схьа а эцна, Бавел-гӀала дӀаяьхьна йолу, шайн метте Ярушалаймехь долчу Делан цӀа чу юхаерзо еза. Царах йолу хӀора хӀума Делан цӀа чу шайн-шайн метте охьайилла еза»[+].


Дари-Ваша-паччахьо Делан цӀа кхидӀа а дан тӀедиллар

6Цул тӀаьхьа Дари-Ваша-паччахьо иштта жоп дӀадахьийтира: «Эпрат-хил малхбузерчу меттигийн хьаькам волу Татинай а, Шатар-Бузнай а, цуьнца цхьаьна цигахь куьйгалла деш берш а Ярушалаймехь деш долчунна юкъагӀерта ца беза[+]. 7Делан цӀенна тӀехь беш болу белхаш саца ма белаш. ЯхӀудхойн мехкадас а, церан тхьамданаша а Делан цӀа ша хьалха хиллачу метте дӀахӀоттаде. 8Делан цӀа деш болчу яхӀудхойн тхьамданашна гӀо дар аса шуна тӀедуьллу. Иштта Эпрат-хил малхбузерчу латтанашкара схьагулдинчу ясакхах долу хӀума паччахьан хазни чуьра, сихонца схьа а эций, цу цӀен тӀехь болх беш болчу нахана дӀало и болх цаьрга саца ца байта[+]. 9Цу нахана царна оьшуш мел долу хӀума дӀало. Динан дайшна стигаларчу Далла дагоран сагӀанаш даха эсий, уьстагӀий я Ӏахарш эшахь, царна уьш дӀало. Нагахь санна Ярушалаймерчу динан дайша кӀа а, туьха а, чагӀар а, даьтта а дехахь, уьш а царна, кхоа ца деш, хӀора дийнахь дӀало. 10ЯхӀудхойн динан дайшна и шадерг а дӀало, цаьрга стигаларчу Далла хазахеташ долу сагӀанаш дахийта а, паччахьан а, цуьнан кӀентийн а дахарна тӀера доӀанаш дайта а[+].

11Аса иштта омра до: нагахь санна цхьаммо хӀара омра кхочуш ца дахь, цу стеган цӀийнах боллуш болу бӀогӀам схьа а баьккхина, иза цу бӀогӀамана тӀевогӀа. И зулам бахьана долуш цуьнан цӀенойх саьлнаш ян еза[+]. 12Ярушалайм Шен цӀе язъян хаьржинчу Дала таӀзар дойла хӀара аса аьлларг хуьйцур долуш волчу я Ярушалаймехь долу Делан цӀа дохо шен куьг дӀакховдийначу муьлхха а паччахьна а, халкъана а.

Аса, Дари-Вашас, хӀара омра дина. Аса аьлла ма-хиллара, хӀара кхочушдойла».


Делан цӀа дина далар а, иза къобалдар а

13ТӀаккха Эпрат-хил малхбузехьарчу меттигийн хьаькам волчу Татинайс а, Шатар-Бузнайс а, цаьрца цхьаьна куьйгалла деш болчара а, Дари-Вашас ма-аллара, цуьнан омра хила ма-деззара кхочушдора[+]. 14[+]ЯхӀудхойн тхьамданаша Делан цӀа даран балха тӀехь кхиамаш бохура, Хьагайс а, Ӏидун кӀант волчу Закри-ЯхӀус а Делера болчу хаамашкахула уьш иракара а хӀиттош. Цара Исраилан Дела волчун лаамца, Парси-мехкан паччахьаша Къуреша а, Дари-Вашас а, иштта Артахь-Шаштас а ма-аллара кхочушдора шайна тӀедиллинарг[+]. 15Делан цӀа дина делира Адар-беттан кхозлагӀчу дийнахь, Дари-Ваша паччахьаллехь волчу йолхалгӀачу шарахь[+]. 16Исраилан халкъо хазахетарца даздира Делан цӀа къобалдар. Царна юкъахь бара динан дай а, левихой а, иштта йийсарера юха мел бирзинарш а[+]. 17Делан цӀа къобалдечу хенахь цара Далла сагӀа доккхуш бӀе сту а, ши бӀе уьстагӀ а, биъ бӀе Ӏахар а балийра. Дерриг а Исраилан халкъо латийначу къинах долу сагӀа даккха цара шийтта бож а ялийра – хӀора Исраилан тайпанан цӀарах – цхьацца бож. 18Цул тӀаьхьа цара, динан дайх а, левихойх а къастийна тобанаш а кхоьллина, уьш, Мусан тептар тӀехь ма-аллара, Ярушалаймехь долчу Делан цӀа долчохь гӀуллакх дан дӀахӀиттийра[+].


Пасахь олу дезде

19[+]Шеран хьалхарчу беттан дейтталгӀачу дийнахь йийсарера юхабирзинчу яхӀудхоша «Пасахь» олу дезде даздира[+]. 20Динан дай а, левихой а, Далла хьалха цӀена хуьлу Ӏадат кхочуш а дина, Пасахьан дезачу денна кечбелира. Левихоша массо а йийсарера юхабирзинчарна а, шайн вежарий болчу динан дайшна а, шайна а лерина долчу Пасахьан Ӏахаршна урс хьаькхира[+]. 21Йийсарера юхадирзинчу массо а Исраилан халкъо и Пасахьан кхача биира. Исраилан халкъан Везачу Далла Ӏибадат дан кхечу къаьмнаша лелош долчу хьарамчу хӀуманех шаьш дӀакъастийначара а йоура Пасахьан юург[+]. 22ВорхӀ дийнахь чӀогӀа хазахетарца даздира цара совсазчу баьпкан дезде, хӀунда аьлча Везачу Эло доккха хазахетар кхоьллинера церан дегнаш чохь. Ашур-мехкан паччахьан[*] дог цаьргахьа а дерзийна, цуьнга Исраилан Делан цӀа дан гӀо дайтира Цо[+].

#### 7


Ӏезар Ярушалайме вогӀу

1Дикка хан яьллачул тӀаьхьа, Парси-махкахь Артахь-Шашта паччахьаллехь волчу хенахь, Бавел-гӀалара Ярушалайме веара Хьалкхи-ЯхӀун кӀант волчу Ӏазар-ЯхӀун кӀентан Сари-ЯхӀун кӀант волу Ӏезар[+]. 2Хьалкхи-ЯхӀу Шалуман кӀант хилла, Шалум ЦӀадукъин кӀант хилла, ЦӀадукъа Ахьтубин кӀант хилла,[+] 3Ахьтуби Амар-ЯхӀун кӀант хилла, Амар-ЯхӀу Ӏазар-ЯхӀун кӀант хилла, Ӏазар-ЯхӀу Маръютин кӀант хилла, 4Маръюти Зарахь-ЯхӀун кӀант хилла, Зарахь-ЯхӀу Ӏузин кӀант хилла, Ӏузи Букхайн кӀант хилла, 5Букхай АбишуӀан кӀант хилла, АбишуӀ Пайнехьасан кӀант хилла, Пайнехьас ЭлиӀазаран кӀант хилла, ткъа ЭлиӀазар динан коьрта да волчу АхӀаронан кӀант хилла[+].

6Ӏезар Бавел-гӀалара новкъа велира. Исраилан халкъан Везачу Дала Муса-пайхамарехула белла товрат-хьехамаш дика хууш волу Ӏелам стаг хилла иза. Паччахь волчу Артахь-Шаштас Ӏезарна цо мел дехна долу массо а хӀума делла хилла, хӀунда аьлча Веза Эла Ӏезарца хилла[+]. 7Ӏезарца схьабаьхкина хилла дуккха а исраилхой. Царна юкъахь динан дай а, левихой а, илланчаш а, кевнехь лаьтташ болу гӀаролхой а, Делан цӀийнан кертахь гӀуллакх деш берш а хилла. Уьш шаберш а Артахь-Шашта паччахьаллехь волу ворхӀалгӀачу шарахь схьабаьхкира. 8Ӏезар Ярушалайм-гӀала схьавеара Артахь-Шашта паччахьаллехь волчу ворхӀалгӀачу шеран пхоьалгӀачу баттахь. 9Ӏезар а, цуьнан накъостий а Бавел-гӀалара арабевллера шеран хьалхарчу беттан хьалхарчу дийнахь, ткъа уьш Ярушалайм-гӀала схьабаьхкинера пхоьалгӀачу беттан хьалхарчу дийнахь, хӀунда аьлча Шен диканца Дела цуьнца вара. 10Иза иштта хилира, хӀунда аьлча цо шен дог Везачу Элан товрат-хьехамаш Ӏаморна а, уьш кхочушбарна а, иштта Исраилан халкъана цуьнан парзаш а, тӀедехкинарш а хьехарна а тӀедерзийнера[+].


Артахь-Шаштас Ӏезаре кехат яздо

11Динан да а, Ӏелам стаг а волуш, Исраилан халкъана Везачу Эло тӀедехкинарш а, Цуьнан парзаш а дикка хууш волчу Ӏезаре паччахьо кехат яздина хилла. ХӀара бу цу кехатан чулацам:

12«Паччахьийн а паччахь волчу Артахь-Шаштера динан да волчу Ӏезаре, Делан кхоччуш болчу товрат-хьехамаш тӀехь Ӏелам стаг а волчу, иштта кхидӀа а[*][+].

13Аса иштта омра до: сан пачхьалкхехь бехаш болчу исраилхойх, я церан динан дайх, я левихойх хьоьца Ярушалайме ваха лууш волу муьлхханиг а дӀаваха мегар ду[+]. 14Сан а, сан ворхӀ хьехамчийн а цӀарах вахийтина ма ву хьо ЯхӀуд-махка а, Ярушалайме а, хьан Делан болчу а, хьан карахь болчу а товрат-хьехамашца цигара халкъ дехаш дуй таллархьама[+]. 15Аса а, сан хьехамчаша а Ярушалаймехь Шен цӀа долуш волчу Исраилан Далла тхешан лаамца сагӀина делла деши а, дети а хьайца дӀадахьа деза ахьа[+]. 16Бавел-махкахула ахьа схьагулдо деши а, дети а, иштта халкъо а, динан дайша а шайн лаамца Ярушалаймехь долчу Делан цӀенна сагӀина дӀаделларг а хьайца дӀахьо. 17Цу ахчанах билггала стерчий а, уьстагӀий а, Ӏахарий а иштта кӀа а, чагӀар а эца. Ярушалаймехь долчу Делан цӀийнан кертахь сагӀа доккхучу кхерча тӀехь и массо а хӀуманаш сагӀина ло[+]. 18Хьуна а, хьан накъосташна а тӀаьхьадисинчу дешица а, детица а дан дика хеташ дерг де, иза шун Делан лаамехь делахь. 19Делан цӀа чохь гӀуллакх дан хьайга дӀаелла йолу пхьегӀаш, Ярушалаймерчу Далла хьалха дӀа а хьой, охьахӀиттае. 20Аса хьуна бакъо ло хьан Делан цӀенна оьшуш мел долу хӀума, паччахьан хазни чуьра схьа а эцна, дӀадахьа.

21Аса, паччахь волчу Артахь-Шаштас, сан Эпрат-хил дехьа йолу хазна ларъеш мел болчарна тӀедуьллу: шайга динан да а волчу, стигаларчу Делан товрат-хьехамаш нахана хьоьхуш а волчу Ӏезара дӀадеххнарг, мало а ца еш, дӀало. 22Цхьа бӀе гали дети а, пхи бӀе гали кӀа а, ворхӀ бӀе чами чагӀар а, ворхӀ бӀе чами зайтдаьтта а ца кхоччуш, барам боццуш туьха а Ӏезаре дӀадала мега. 23Стигаларчу Дала Шен цӀенна мел дехнарг Цунна леррина дӀадала деза, Иза паччахьна а, цуьнан кӀенташна а оьгӀаз ца вахийта. 24Кхин цхьа хӀума а ду сан хьоьга дӀахаийта: цхьана а динан дегара а, левихочуьнгара а, илланчера а, Делан цӀийнан кевнера гӀаролхочуьнгара а, иштта Делан цӀийнан кертахь гӀуллакх деш болчу ялхошкара а ясакх а, я ял а яккха мегар дац[+].

25Ткъа ахь, Ӏезар, хьан Дала хьуна деллачу хьекъалца куьйгалхой а, кхелахой а дӀахӀиттабе. Уьш Эпрат-хил дехьа малхбузехьа болчу а, хьан Дала беллачу товрат-хьехамашца бехаш болчу а нахана тӀехь куьйгалла деш хир бу. Ткъа и товрат-хьехамаш ца хууш болчарна Ӏамабе уьш[+]. 26Хьан Делан товрат-хьехамашца а, я паччахьан Ӏедалца а бохуш дерг ца динчунна кхоччуш таӀзар дан догӀуш ду. Цо диначуьнга хьаьжжина, иза вийна, я кхечу махка дӀаэккхийна, я цуьнан бахам схьабаьккхина, я набахти чу воьллина хила везаш ву».


Ӏезара Далла хастамаш бо

27Ӏезара элира: «Декъала ву вайн дайн Дела волу Веза Эла. Цо паччахьна даг чу диллина, Ярушалаймехь долчу Везачу Элан цӀийнан иштта сийде аьлла. 28Везачу Дала соьгахьа болу Шен хедар боцу безам паччахьна а, цуьнан хьехамчашна а, массо а сийлахьчу элашна а хьалха схьагайтина. Везачу Эло суна гӀо дарна, со иракара а хӀоьттина, ткъа исраилхойн куьйгалхойх дукхахберш сайца Ярушалайме бига схьагулбина».

#### 8


Йийсарера юхабирзинарш

1ХӀорш ю Артахь-Шашта паччахьаллехь волчу хенахь соьца, Ӏезарца, Бавел-махкара арабевллачеран тайпанийн тхьамданийн а, цаьрца цхьаьна тептарш тӀехь аса дӀаязбинчеран а цӀераш:

2Пайнехьасан тӀаьхьенах – ГӀиршан;

Итамаран тӀаьхьенах – Даниал;

Даудан тӀаьхьенах – Хьатуш;[+]

3Шихан-ЯхӀун тӀаьхьенах берш;

ПарӀушан тӀаьхьенах – Закри-ЯхӀу а, цуьнца цхьаьна цхьа бӀе шовзткъе итт дӀаязвина боьрша стаг а;[+]

4Пахьат-Муабин тӀаьхьенах – Зарахь-ЯхӀун кӀант Эли-ЯхӀу-Ӏейни а, цуьнца ши бӀе боьрша стаг а;[+]

5Затун тӀаьхьенах – Яхьазиалан кӀант Шихан-ЯхӀу а вара, цуьнца кхо бӀе боьрша стаг а;

6Ӏадин тӀаьхьенах – ЯхӀунатин кӀант Ӏабайд а, цуьнца шовзткъе итт стаг божарий а;

7Ӏейламан тӀаьхьенах – Ӏатал-ЯхӀун кӀант ЯшаӀ-ЯхӀу а, цуьнца кхузткъе итт боьрша стаг а;

8Шапат-ЯхӀун тӀаьхьенах – Микаалан кӀант Забди-ЯхӀу а, цуьнца везткъа боьрша стаг а;

9Йоабан тӀаьхьенах – Яхьиалан кӀант Ӏабди-ЯхӀу а, цуьнца ши бӀе берхӀитта боьрша стаг а;

10Банин тӀаьхьенах – Юсуп-ЯхӀун кӀант Шалумати а, цуьнца бӀе кхузткъа боьрша стаг а;[+]

11Бебайн тӀаьхьенах – Бебайн кӀант Закри-ЯхӀу а, цуьнца ткъе бархӀ боьрша стаг а;[+]

12ӀазгӀадин тӀаьхьенах – ХӀакхитанан кӀант Йохьан а, цуьнца бӀе итт боьрша стаг а;

13Адуникхаман тӀаьхьенах тӀаьхьарнаш: Эли-Пулат, ЯӀиал, ШамӀа-ЯхӀу, иштта цаьрца кхузткъа боьрша стаг а;

14БигӀвайн тӀаьхьенах – Ӏутай а, Закхур а, цаьрца кхузткъе итт боьрша стаг а.


Ярушалайме юхаберзар

15Аса АхӀава-гӀала доьдуш долчу хи йисте схьагулбира уьш. Цу меттехь тхо кхаа дийнахь лаьттира. Нахе хьаьжча, суна хиира царна юкъахь динан дай буйла, амма левихой бацара. 16ТӀаккха аса куьйгалхой болчу ЭлиӀазаре а, Ариале а, ШамӀа-ЯхӀуга а, Эли-Натига а, Ярбига а, Эли-Натига а, Натига а, Закри-ЯхӀуга а, Машулиме а схьакхайкха бахийтира, иштта Ӏелам нах болчу ЯхӀу-Ярбига а, Эли-Натига а схьакхайкхира[+]. 17Аса и нах Касипай-гӀалин куьйгалхо волчу Ӏидуна тӀе бахийтира, цара Ӏидуга а, цуьнан гергарчу нахе а дӀаала дезарг дӀа а хьехна. Цуьнан гергара нах Делан цӀийнан кертахь гӀуллакх дийраш бу. Аса и нах Ӏиду волчу бахийтира, цаьрга тхо долчу нах балабайта, вайн Делан цӀа долчохь гӀуллакх дайтархьама. 18Вайн Дела Шен диканца тхоьца хилар бахьана долуш, Ӏидун гергарчу наха тхо долчу воккха хьекъалча волу Шараб-ЯхӀу ваийтира. Иза Левин кӀант волчу Махьлин тӀаьхьенах вара. Ткъа Леви Исраилан кӀентех цхьаъ вара. Цара тхо долчу Шараб-ЯхӀу а, цуьнан кӀентӀий а, цуьнан вежарий а бахкийтира. Иштта цу доьзалера берхӀитта стаг веара тхо долчу[+]. 19Цара иштта Мерарин тӀаьхьенах волу Хьашби-ЯхӀу а, ЯшаӀ-ЯхӀу а ваийтира. Цара шайн вежарий а, вежарийн бераш а дахкийтира. Цу доьзалера верриг а ткъа стаг веара[+]. 20Цара иштта ши бӀе ткъа Делан цӀийнан кертахь гӀуллакх дийриг а ваийтира. Церан дай Дауда а, цуьнан тӀеман хьаькамаша а левихошна гӀо дан хаьржина хилла. Церан цӀераш массеран а цӀерашна юкъахь дӀаязйина хилла[+].

21Цигахь, АхӀава-хи долчохь, аса хаам бира, оха массара а марха кхаба деза аьлла. Аса иштта цаьрга дӀаэлира, оха массаьрга а Далла хьалха тхешан дог эсала дан а деза, Деле тхан а, тхан берийн а, тхан бахаман а некъ дика хилийтар деха а деза аьлла[+]. 22Тхан некъаш тӀехь мостагӀий хила мегара, делахь а суна чӀогӀа эхь хетара Артахь-Шашта-паччахье тхо новкъахь лардайта эскар а, дошлой а беха, хӀунда аьлча оха паччахье аьллера: «Тхан Дала хӀора Иза лоьхучунна диканиг до. Амма Цуьнан нуьцкъалалла а, оьгӀазло а Цунна букъ берзийначунна дуьхьал ер ю». 23Иштта, марханаш а кхобуш, цунах лаьцна оха тхайн Деле дийхира, Цо тхуна жоп а делира.

24Цул тӀаьхьа куьйгалла деш болчу динан дайшна юкъара аса шийтта схьахаьржира. Цул сов Шараб-ЯхӀу а, Хьашби-ЯхӀу а, церан гергарчарах итт а схьакъастийра ас[+]. 25Царна хьалха ас уьйзира Артахь-Шашта-паччахьо а, цуьнан хьехамчаша а, элаша а, массо а цигарчу исраилхоша а Делан цӀенна дӀаделла долу деши а, дети а, пхьегӀаш а[+]. 26Оьзначул тӀаьхьа аса церан кара хӀара дӀаделира:

дети – ялх бӀе шовзткъе итт мазал;

детин пхьегӀаш – бӀе;

деши – бӀе мазал;

27дешин кад – ткъа (цхьа эзар дарик олу деши ахччанал);

дешин метта лоруш долчу уггар дикачу къегаш долчу цӀестан пхьегӀа – шиъ.

28Цул тӀаьхьа аса цаьрга элира: «Шу а, хӀара пхьегӀаш а, Везачу Элана дӀа а къастийна, Цуьнан долахь ю. ХӀара деши а, дети а Везачу Элана, шун дайн Далла, адамаша шайн лаамца делла совгӀаташ ду. 29И хӀуманаш леррина ларъелаш, динан дайн куьйгалхошна а, левихошна а, исраилхойн тайпанийн тхьамданашна а хьалха, Ярушалаймехь долчу Делан цӀийнан чоьнашкахь аша уьш оззалц». 30Динан дайша а, левихоша а и оьзна долу деши а, дети а, пхьегӀаш а шайга дӀаийцира, уьш Ярушалаймехь долчу тхан Делан цӀа чу дӀаяхьа.

31Шеран хьалхарчу беттан шийтталгӀачу дийнахь АхӀава-хи долчуьра Ярушалайме даха арадевлира тхо. Некъ чекхбаллалц Дела тхоьца вара, тхо мостагӀех а, талорхойх а лар а деш. 32Ярушалайме схьа а даьхкина, оха цигахь кхаа дийнахь садаьӀира[+]. 33ДоьалгӀачу дийнахь оха, Делан цӀа долчу а дахана, оза а узуш, деши а, дети а, пхьегӀаш а динан да волчу УръяхӀун кӀанте Мармутига дӀаелира. Мармутица Пайнехьасан кӀант ЭлиӀазар вара, ткъа цаьрца левихой болу ЮшаӀан кӀант Юзабди а, Бинуйн кӀант НуӀад-ЯхӀу а вара[+]. 34Оха массо а хӀума оццу хенахь, ягар а йина, оза а оьзна, дӀаязйира.

35Цул тӀаьхьа йийсарера юхабирзинчу наха дийнаташ дагоран сагӀанаш дохура Исраилан Далла лерина. Массо а Исраилан халкъан дуьхьа шийтта сту а, безткъе ялхитта уьстагӀ а, кхузткъе вуьрхӀитта Ӏахар а сагӀина беара цара. Иштта цара шийтта бож къинах долу сагӀа санна еара. И массо а бежана цара дийнаташ дагоран сагӀанаш санна еара Везачу Элана[+]. 36Цул тӀаьхьа цара паччахьан тхьамданашка а, Эпрат-хина малхбузехьа долу латтанаш карахь долуш болчу хьаькамашка а дӀаделира и паччахьан весеташ. ТӀаккха цу куьйгалхоша гӀо дира Исраилан халкъана а, Делан цӀенна а[+].

#### 9


Исраилхоша шайна кхечу халкъийн зударий балийнийла Ӏезарна дӀахаар

1И хӀума чекхдаьллачул тӀаьхьа со волчу Исраилан куьйгалхой баьхкира. Цара элира: «Исраилан халкъана гонах канаӀанхой а, хьетахой а, перезахой а, явсайхой а, Ӏамминхой а, муабахой а, мисархой а, эмархой а Ӏаш бу. Оцу къаьмнаша Далла хьалха дегаза гӀуллакхаш леладо. Ткъа Исраилан халкъ, иштта динан дай а, левихой а, дӀа ца къаьстира оцу къаьмнех а, цара лелочух а. 2Исраилхоша шайна гонах дехаш долчу халкъийн зударий балор бахьана долуш, Делан долахь долу халкъ кхечу къаьмнех дӀаийнера. И къа шайх леточеран могӀаршкахь бара мехкан куьйгалхой а, кхиболу хьаькамаш а»[+]. 3И дешнаш сайна хезча, аса сайна тӀейоьхна йолу тӀехулара а, чухулара а бедарш этӀийра, сайн коьртара а, маж тӀера а чоьш а дехира. Со чӀогӀа гӀайгӀане хилла охьахиира. 4ТӀаккха, йийсарера юхабирзинчара леладо хьарам гӀуллакхаш бахьана долуш, Исраилан Дала аьллачунна вегош мел волу стаг со волчу схьагулвелира. ЧӀогӀа гӀайгӀане волу со суьйранна сагӀа доккху хан тӀекхаччалц Ӏийра[+].

5Суьйранна сагӀа доккху хан тӀекхаьчча, со хьалагӀаьттира. Сан тӀехулара а, чухулара а бедарш этӀийна яра. Гора а хӀоьттина, аса сайн Везачу Деле куьйгаш дӀакховдийра[+]. 6Аса элира: «Сан Дела! Сайна эхь хетарна со Хьоьга дӀа ца хьажало, хӀунда аьлча тхан къинош тхан коьртал а лакхадевлла, ткъа тхан бехк стигалал а лакхабаьлла[+]. 7Тхан дайшкара дуьйна таханлера де тӀекхаччалц, оха даккхий къинош летийна. И къинош бахьана долуш тхо а, тхан паччахьаш а, тхан динан дай а кхечу махкара болчу паччахьийн кара дӀаделира Ахь. Уьш тхуна тӀе а летара, тхан нах цара дӀа а буьгура, тхуна цара талораш а дора, тахана а ма-даккхара, сийсаза а дохура[+].

8Ткъа хӀинца, ва тхан Веза Дела, кӀезигчу ханна тхох къинхетам бина Ахь. Ахьа цхьаболчарна йийсарех кӀелхьардовла пурба а делла, Хьан долахь йолчу кху меттиге уьш дика охьа а ховшийтина. Ахьа тхан бӀаьргаш схьадиллина, тхуна чу са а даийтина, йийсарера кӀелхьара а даьхна[+]. 9Тхо леш дара, амма лоллехь долуш а Ахьа тхо Хьайн терго йоцуш ца дитира. Ахьа Парси-махкара болу паччахьаш а тхоьца къинхетаме хилийтира. Ахьа тхуна керла дахар делира, Хьан цӀа дохийначуьра юхаметтахӀотто ницкъ а белира. Ахь динарг бахьана долуш, Ярушалаймехь а, ЯхӀуд-махкахь а тхо хӀинца маьршачу пенашна тӀехьа Ӏало[+].

10Ткъа хӀинца, тхан Дела, оха хӀун эр ду Хьоьга, Ахьа тӀедиллинчунна тӀера тхо дӀадевлла хилча? 11Хьайн лай болчу пайхамаршкахула Ахьа тхоьга дина весеташ дара. Ахьа тхоьга элира: „Шун дола даккхархьама шу дӀадоьлхуш долу латта – иза шена чохь Ӏаш долчу къаьмнаша лелийна дегазачу гӀуллакхаша талхийна латта ду. Дегаза хӀуманаш а лелош, церан боьхачу гӀуллакхашца оцу адамаша и латта дуьзнера цхьана йистера дуьйна вукху йисте кхаччалц. 12[+]Цундела шайн кӀенташка церан зудабераш маре ма даладайта, шайн зудабераш цаьрга маре дӀа а ма дигийта. Цу нахах дӀа ма кхета! Машар я диканиг цаьрца цкъа а ма леха. Шу иштта лелахь, онда хир ду шу, лаьтто кхиийна мел дерг аша дуур ду, хӀара латта гуттаренна шун берийн дола долуьйтур ду“. 13Тхайна тӀехӀоьттинчунна бехке тхо тхаьш ду. Оха вонаш дора, цундела тхуна тӀехь боккха бехк бу. Ахьа, тхан Дела, тхуна таӀзар дира, амма оха лелийначуьнга хьаьжча, иза кӀезиг таӀзар дара. Ахь ур-атталла цхьаболчарна йийсарера кӀелхьардовла пурба а делира[+]. 14Вонаш лелош болчеран зудабераш маре а дуьгуш, цаьрга тхайнаш маре а дохуьйтуш, Хьан весеташ кхин цкъа муха дохор ду оха? Оха иза лелийча, тхо хӀаллакдал чӀогӀа оьгӀаз муха гӀур вац Хьо? ТӀаккха тхох цхьа а дийна а вуьсур вац, цхьа а стаг кӀелхьар а вер вац. 15Исраилан халкъан Веза Дела, Хьо нийса велахь а, тхох цхьадерш таханлерчу дийне тӀекхаччалц дийна дисийтира Ахь. Тхо бехке ду, ткъа тхайна тӀера бехк бахьана долуш, тхох волу цхьа а стаг Хьуна хьалха латта йиш йолуш ма вац!»[+]

#### 10


Эдина маренаш дӀадахаран хьокъехь бина барт

1Делан цӀенна хьалха суждане а воьдуш, воьлхуш, халкъо летийначу къиношна ша къера хилар а дуьйцуш, Ӏезара доӀа дечу хенахь, цунна гонах дуккха а исраилхой гулбелира. Царна юкъахь божарий а, зударий а, бераш а дара. Уьш а чӀогӀа боьлхуш бара[+]. 2ТӀаккха Ӏейламан тӀаьхьенах волчу Яхьиалан кӀанта Шихан-ЯхӀус Ӏезаре элира: «Тхо тхайн Далла тешаме ца хилла, тхайна гонах дехаш долчу къаьмнийн зудабераш тхайна маре а дуьгуш. Оха и хӀума лелийнехь а, Исраилан халкъан кхин а сатуьйсийла йисина. 3Ткъа хӀинца тхоьга тхан Далла хьалха барт байтахьара ахьа, хӀара зударий а, цара дина долу бераш а оха дӀадохуьйтур ду аьлла. Сан эла волчу ахьа а, иштта Далла хьалха ларамах буьзна болчу наха а хьоьхуш дерг оха тӀелоцур дара, товрат-хьехамашца тхо лелар а дара[+]. 4ХьалагӀатта, Ӏезар, хӀунда аьлча хӀара хьан гӀуллакх ду, оха хьоьгахьа гӀо а доккхур ду. Доьналла долуш а хилий, и гӀуллакх чекхдаккха!»

5Ӏезар хьалагӀаьттира. Цо динан дайн хьаькамашка а, левихошка а, дерриг а Исраилан халкъе а чӀагӀо яйтира, цара Шихан-ЯхӀус аьлларг дийр ду аьлла. Цара и чӀагӀо йира[+]. 6Цул тӀаьхьа Ӏезар, Делан цӀенна уллора юьстах а ваьлла, Элишубан кӀентан ЯхӀу-Хьанин цӀа чу вахара. Цу чохь яа хӀума а ца юуш, мала а ца молуш буьйса яьккхира цо, хӀунда аьлча, йийсарера юхабирзинчара Далла тешаме доцург лелийна хилар бахьана долуш, чӀогӀа гӀайгӀане вара иза[+].

7Цо берриг а ЯхӀуд-махкахь а, Ярушалаймехь а долчу халкъе кхайкхам бира, массо а йийсарера юхавирзина мел волу стаг Ярушалайме схьагулло аьлла. 8Кхаа дийнахь цига ваза висинчу стеган мел долу хьал хьаькамаша а, къаноша а кхел ма-ярра, цуьнгара схьадоккхур ду аьлла хилла, ткъа иза ша йийсарера юхабирзинчеран гуламна юкъара дӀавоккхуш хилла. 9Кхо де дӀадалале, ЯхӀуд-махкара а, Бен-Яман-махкара а мел волу стаг Ярушалайме схьагулвелира. Иза хилла уьссалгӀачу беттан ткъолгӀачу дийнахь. Цу дийнахь дерриг а халкъ Делан цӀенна хьалха йолчу кертахь охьахиъна Ӏаш дара. ГӀуллакхан дозаллина а, догӀуш догӀа хиларна а уьш чӀогӀа бегош бара.

10Динан да волчу Ӏезара, хьала а гӀаьттина, элира: «Шу Далла тешаме ца хилла, шайна кхечу къаьмнех болу зударий а балийна. И хӀума бахьана долуш Исраилан бехк совбаьлла. 11Шаьш динчунна вайн дайн Дела волчу Везачу Элана хьалха мукӀарло де, ткъа Цуьнан лаам кхочуш а бе. Шайна гонах дехаш долчу адамех а, царах болчу шайн зударех а дӀакъаста».

12ТӀаккха цигахь схьагулвелла мел волчо, чӀогӀа мохь а тухуш, элира: «Ахьа аьлларг дийр ду оха. 13Амма кхузахь дукха адам гулделла, ткъа вайна хӀинца догӀанаш долу хан ю. Тхо арахь ца латтало. Ткъа и хӀума цхьана я шина дийнахь дина чекхдаккха йиш йолуш дац, хӀунда аьлча оцу къилахьчу гӀуллакхца тхох дукхахберш боьзна бу. 14Вайн къаноша кхузахь гулбелла болчу массарна а хьалхара сацам бан беза. Вайн гӀаланашкара кхечу къаьмнийн зударий балийна мел верг йиллинчу хенахь Ярушалайме схьаван веза. Уьш шайн гӀалахь болчу куьйгалхошца а, динан дайшца а цхьаьна схьабахка беза. Иштта вай дийр ду, оцу гӀуллакхна Дела оьгӀазваханчуьра ваставаллалц». 15Масех стаг бен цу сацамна реза воцуш ца хилира. Царна юкъахь ӀасахӀалан кӀант ЯхӀуната а, Тикхавин кӀант Яхьзи-ЯхӀу а вара. Цу шинна тӀетайна Машулим а, левихо волу Шабитай а вара[+].

16Йийсарера юхадирзина долу Исраилан халкъ цу сацамна реза хилира. ХӀора доьзалера цӀийнан хьалхара болу нах билгалбехира динан да волчу Ӏезара. ХӀора гаранера цхьацца стаг а хаьржина, церан хӀораннан а цӀераш ехира цо. Шеран уьтталгӀачу беттан хьалхарчу дийнахь схьахаьржина болу нах охьахевшира хӀора доьзалера долу гӀуллакхаш талла. 17Шеран хьалхарчу беттан хьалхарчу дийнахь цара шайн кхечу къаьмнийн зударий балийначеран гӀуллакхех лаьцна болу таллам чекхбаьккхира.


Шайна кхечу къаьмнех болу зударий балийнарш

18Динан дайн тӀаьхьенах болчарна юкъара кхечу къаьмнех болу зударий балийначеран цӀераш хӀорш ю:

ЮцӀдукъан кӀентан ЮшаӀан тӀаьхьенах берш а, цуьнан вежарий МаӀсей-ЯхӀу а, ЭлиӀазар а, Ярби а, Гадал-ЯхӀу а[+].

19Цара массара а дош делира шайн зударех дӀакъаста. Цул тӀаьхьа цара хӀорамма а шайн жа юкъара цхьацца уьстагӀ гӀуда такхаран сагӀа санна бахьара[+].

20Амиран тӀаьхьенах болу Хьанани а, Забди-ЯхӀу а;[+]

21Хьармин тӀаьхьенах болу МаӀсей-ЯхӀу а, Эли-ЯхӀу а, ШамӀа-ЯхӀу а, Яхьиал а, Ӏузи-ЯхӀу а;[+]

22Пашихьуран тӀаьхьенах болу ЭлъюӀейнай а, МаӀсей-ЯхӀу а, ИсмаьӀал а, Натунаил а, Юзабди а, ЭлиӀаса а;[+]

23Левихойх болу Юзабди а, ШамаӀи а, Кхали-ЯхӀу а (цунах Кхилати олуш а хилла), Патахь-ЯхӀу а, ЯхӀуд а, ЭлиӀазар а;

24Илланчашна юкъара Элишуб а хилла.

Делан цӀийнан кевнера гӀаролхой болу Шалум а, Телам а, Ури а хилла[+].

25Вукху исраилхошна юкъара кхечу къаьмнех болу зударий балийнарш хилла:

ПарӀушан тӀаьхьенах волу Рами-ЯхӀу а, Язи-ЯхӀу а, Малки-ЯхӀу а, Мияман а, ЭлиӀазар а, Малки-ЯхӀу а, БенъяхӀу а[+].

26Ӏейламан тӀаьхьенах болчарна юкъара: Матан-ЯхӀу а, Закри-ЯхӀу а, Яхьиал а, Ӏабди а, Еримати а, Эли-ЯхӀу а.

27Затун тӀаьхьенах болчарна юкъара: ЭлъюӀейнай а, Элишуб а, Матан-ЯхӀу а, Еримати а, Забад а, Азази а.

28Бебайн тӀаьхьенах болчарна юкъара: ЯхӀу-Хьана а, Хьанан-ЯхӀу а, Забай а, Ӏатилай а[+].

29Банин тӀаьхьенах болчарна юкъара: Машулим а, Малук а, Ӏади-ЯхӀу а, Яшаб а, Шаал а, Еримати а[+]. 30Пахьат-Муабин тӀаьхьенах болчарна юкъара: Ӏаднан а, Калил а, БенъяхӀу а, МаӀсей-ЯхӀу а, Матан-ЯхӀу а, Бацалиал а, Бинуй а, Маннаш а[+].

31Хьармин тӀаьхьенах болчарна юкъара: ЭлиӀазар а, Йоши-ЯхӀу а, Малки-ЯхӀу а, ШамӀа-ЯхӀу а, ШимӀа а, 32Бен-Яман а, Малук а, Шамри-ЯхӀу а.

33Хьашуман тӀаьхьенах болчарна юкъара: Матинай а, Маттет а, Забад а, Эли-Пулат а, Яримай а, Маннаш а, ШамаӀи а.

34Банин тӀаьхьенах болчарна юкъара: МаӀдай а, Ӏамрам а, Уал а, 35БенъяхӀу а, Беди-ЯхӀу а, ХелихӀу а, 36Вани-ЯхӀу а, Мармути а, Элишуб а, 37Матан-ЯхӀу а, Матинай а, ЯӀсай а.

38Бинуйн тӀаьхьенах болчарна юкъара: ШамаӀи а, 39Шалам-ЯхӀу а, Ната а, Ӏади-ЯхӀу а, 40Махнидбай а, Шашай а, Шарай а, 41Ӏазариал а, Шалам-ЯхӀу а, Шамри-ЯхӀу а, 42Шалум а, Амар-ЯхӀу а, Юсуп а.

43Набун тӀаьхьенах болчарна юкъара: ЯӀиал а, Матит-ЯхӀу а, Забад а, Зибани а, Йодай а, Юал а, БенъяхӀу а.

44Уьш массо а кхечу къомах болу зударий балийна бара. Царах цхьаболчеран цу зударша дина бераш а дара[*].

### Нахьми-ЯхӀу

#### Нахьми-ЯхӀу

Нахьми-ЯхӀу


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]


Нахьми-ЯхӀун


тептар


Дешхьалхе

Нахьми-ЯхӀун тептар деа декъе декъа тарло: 1) Нахьми-ЯхӀу Ярушалайм-гӀала юхаверзар. Парсихойн паччахьо иза цига дӀавахийтар, ЯхӀуд-махкана тӀехь куьйгалла дайтархьама (1-2 кортош); 2) Ярушалайман пенаш юхаметтахӀиттор (3-7 кортош); 3) Дала белла товрат-хьехамаш нахана хьалха Ӏезара дӀабешар а, ша летийначу къиношна халкъ къера хилар а (8-10 кортош); 4) ЯхӀуд-мехкан куьйгалхочо санна Нахьми-ЯхӀус дина кхидолу хӀуманаш (11-13 кортош).

Нахьми-ЯхӀу кӀоргга Делах везаш хилар а, дерриг а доӀанаш цо Цуьнга деш хилар а тептар тӀехь къаьсттина гуш ду.

#### 1

1ХӀара дешнаш Хьахли-ЯхӀун кӀант волчу Нахьми-ЯхӀун ду:


Ярушалайм бахьана долуш Нахьми-ЯхӀу гӀайгӀанехь Ӏаш хилар

Артахь-Шашта паччахьаллехь волчу ткъолгӀачу шеран Кислав-баттахь со Шушан-гӀалин гӀопахь нисвеллера[+]. 2Цу хенахь сан вежарех цхьаъ волу Хьанани а, цуьнца кхин масех стаг а ЯхӀуд-махкара схьавеана вара. Йийсарера кӀелхьара а баьхна, юхабирзинчу яхӀудхойх лаьцна а, Ярушалаймах лаьцна а цаьрга хаттарш дира Аса[+]. 3Хьананис а, цуьнца болчара а суна жоп делира: «Йийсарех кӀелхьарбаьхна болу яхӀудхой шайн махкахь бехаш, чӀогӀа яккхий халонаш а, сийсаздахар а токхуш Ӏаш бу. И массо а хӀума Ярушалайман пенаш дохийна дӀадаьхна хилар а, цуьнан кевнаш дагийна хилар а бахьана долуш ду»[+]. 4И хӀума сайна хезча, со, охьа а хиъна, вилхира. Масийтта дийнахь тийжа а тийжаш, марха а кхобуш, стигаларчу Далла хьалха доӀанаш дора аса. 5ТӀаккха сайн доӀанехь аса дийхира:

«Ва Веза Эла, стигалийн Дела, сийлахь а, нах ларамах бузуьйтуш а волу Дела. Хьайн весеташ кхочушдеш болчаьрца Айхьа бина барт ларбо Ахь! Хьо везаш волчарна Хьайн хедар боцу безам а ма гойту Ахь![+] 6Хьан лергаш ладугӀуш хуьлийла, Хьан бӀаьргаш схьабиллина хуьлийла дийнахь а, буса а, Хьайна хьалха Хьан лай долу Исраилан халкъ доьхуш доӀа деш волчу Хьайн лай волчу сан доӀа дӀахазахьа. Исраилхой долчу оха, со а, сан ден доьзал а цу чу а богӀуш, Хьуна дуьхьал летийначу къинойх лаьцна мукӀарло до аса[+]. 7Хьуна дуьхьал зуламениг леладора оха. Ахь Хьайн ялхо волчу Муса-пайхамарехула дӀаделла долу весеташ а, тӀедехкинарш а, парзаш а лар ца дора оха[+]. 8[+]Хьайн ялхочуьнга Муса-пайхамаре Айхьа аьлларг дагадаийтахьара Ахьа Хьайна. Цуьнга Ахьа аьллера: „Нагахь санна шу тешаме ца хилахь, Аса шу кхечу къаьмнашна юкъахь дӀасадаржор ду[+]. 9[+]Амма шу, Суна тӀе а дирзина, Сан весеташ тӀе а эцна, Аса бохург лардеш хилахь, шу дуьненан йисте дӀаэккхийна хилча а, Аса, цигара а схьа а гулдина, Сайна Ӏибадат дайта а, Со шуьца Ӏан а Айса схьахаьржинчу метте схьадалор ду“[+].

10Исраилан халкъ – Хьан лай а, Хьан халкъ а ду, Ахьа Хьайн боккхачу ницкъаца а, ондачу куьйгаца а мах баккхарца паргӀатдаьккхина долу[+]. 11Ва Хьалдолу Эла, Хьан цӀеран сийдар хазахеташ волчу Хьан лай волчу сан а, Хьан леш болчу нехан а доӀанашка дикка ладогӀахьара Ахьа! Тахана аьтто бехьа сан, паччахь соьца къинхетаме а хуьлуьйтуш».

Со паччахьан чагӀардуттург вара[+].

#### 2


Нахьми-ЯхӀу Ярушалайме дӀавахар

1Артахь-Шашта паччахьаллехь волчу ткъолгӀачу шеран Нисан-баттахь паччахьна чагӀар чудеара. Аса и чагӀар, схьа а эцна, паччахье дӀакховдийра. Со гӀайгӀанехь вара. ХӀинца чул хьалха со паччахьна хьалха цкъа а цу тайпана цахиларна,[+] 2цо соьга хаьттира: «Хьан юьхь кхоьлина хӀунда ю? Могуш воцуш-м вац хьо? Суна гуш ма ду хьан дог гӀайгӀане хилар».

Со чӀогӀа кхеравелира[+]. 3[+]ТӀаккха аса паччахье элира: «Паччахь гуттара а вехийла! ГӀайгӀанна сан юьхь кхоьлина муха хир яц, сан дай дӀабоьхкина йолу гӀала йохийна лаьтташ хилча, цу гӀалин кевнаш а дагийна хилча!»[+]

4ТӀаккха паччахьо соьга хаьттира: «Хьуна хӀун лаьара?»

Айса жоп далале, аса стигаларчу Деле доӀа дира. 5Цул тӀаьхьа аса паччахьна жоп делира: «Паччахьан лаам а хилахь, иза шен лай волчу суна реза а велахь, со ЯхӀуд-махка вахийтахьара цо. Сайн дайн къуббанаш йолчу гӀала а вахана, и гӀала юхаметтахӀоттор яра аса».

6ТӀаккха шена уллохь зуда-паччахь а йолуш Ӏаш волчу паччахьо соьга хаьттира: «Некъана дукха хан оьший хьуна? Хьо юха маца вогӀур ву?» Аса сайна мел хан оьшу дӀааьлча, паччахь реза хилира со цига вахийта.

7Аса паччахье кхин а элира: «Хьан лаам хилахь, аса доьху хьоьга, суна Эпрат-хина малхбузехьа йолчу меттигийн хьаькамашка яздина долу кехаташ далар, ЯхӀуд-махка со маьрша дӀакхачийтархьама[+]. 8Суна иштта паччахьан хьун карахь йолуш волчу Асайпе яздина долу кехат а оьшу, цуьнга суна Делан цӀа долчохь йолчу гӀопан кевнаш а, гӀалин пен а, со чохь Ӏийр волу цӀа а дан ханнаш далийта». Сан Дела Шен диканца соьца хилар бахьана долуш, паччахьо аса мел аьлла долу хӀума суна делира[+].

9Эпрат-хина малхбузехьа долчу латтанаш тӀехь болу хьаькамаш болчу а вахана, цаьрга паччахьера долу кехаташ дӀаделира аса. Паччахьо соьца тӀемалойн хьаькамаш а, дошлой а бахкийтинера. 10И хӀума шайна хезча, хьоронхо волу Санбулат а, Ӏамминхойн мехкада волу ТӀуби-ЯхӀу а чӀогӀа реза воцуш хьаьвзира. Царна ца дезаделира исраилхойх дог лозуш волу стаг ваьлла хилар[+].


Нахьми-ЯхӀус Ярушалаймана гонахара долу пенаш таллар

11Ярушалайме схьакхаьчначул тӀаьхьа, аса цигахь кхо де даьккхира[+]. 12Цул тӀаьхьа буьйсанна сайца масех стаг а волуш, со аравелира. Дала сайн дага чу диллина долу Ярушалайман дуьхьа айса дан луург цхьана а стаге ца дийцинера аса. Соьца цхьа а тайпана дийнат а дацара, со тӀехиъна йолу вир йоцург. 13Иштта, буьйсанна со ТогӀин кевнал аравелира. Сайн вир Саьрмикан хьоста долчу дӀа а ерзийна, со сихха Кхеллин ков долчу дӀавахара. Ас Ярушалайман дохийна долу пенаш а, цӀарца дагийна долу цуьнан кевнаш а теллира[+]. 14Цул тӀаьхьа со Хьостан кевнна а, иштта Паччахьан Ӏома тӀе а вахара. Амма со цига улло тӀевахча, суна гира со сайн вирца цигахула дехьавалалур воцийла[+]. 15Оццу буьйсанна со, тогӀи чухула хьала а ваьлла, гӀалин пене хьаьжира. ТӀаккха со, юха а ТогӀин кевнна чухула а ваьлла, юхавирзира[+].

16Цхьана а хьаькамна ца хиира, со мича вахана а, я ас хӀун леладо а. Я яхӀудхошка а, я динан дайшка а, я лоруш болчу нахе а, я хьаькамашка а, я балхана тӀехь дакъалоцун болчу кхиболчаьрга а аса хӀумма а дӀа ца хаийтинера. 17Ткъа хӀинца аса цаьрга элира: «Шуна гуш бу-кх вайгахь болу бала. Ярушалайм хӀуй-пака а яьккхина лаьтташ ю, ткъа гӀалин кевнаш дагийна дӀадаьхна. Даха а гӀой, Ярушалайман пенаш юхаметтахӀиттаде вай. ТӀаккха вай хӀокху тайпана юьхьӀаьржа хир дацара»[+]. 18Аса цу нахе дӀадийцира Дела Шен диканца сайца хилар а, сайга паччахьо аьлларг а.

ТӀаккха цу наха элира: «Вай болх дӀаболо беза!» Иштта цара и хьанал болх дӀаболийра.

19Амма хьоронхо волу Санбулат а, Ӏамминхойн мехкада волу ТӀуби-ЯхӀу а, Ӏаьрбихо волу ГӀишам а, шайна и хӀума дӀахезча, оха лелочух цабашарца буьйлуш бара. Цара бохура: «ХӀун ду аша лелориг? Шу паччахьна дуьхьалдовла гӀерташ ду?»[+]

20Амма аса, цу нахана жоп луш, элира: «Стигалахь волчу Дала аьтто бийр бу тхан. Делан леш долчу оха гӀала юхаметтахӀоттор дӀадолор ду. Ткъа шух лаьцна аьлча, заманашкара дуьйна а доьзалийн латтанаш дац шун Ярушалаймехь, иштта цигахь кхел ян а, Далла Ӏамал ян а бакъо яц шун!»

#### 3


Ярушалайман пенаш юхаметтахӀотторан балха тӀехь дакъалоцурш

1Динан коьрта да волчу Элишуба а, динан дай болчу цуьнан гергарчара а, хьала а гӀевттина, УьстагӀийн ков юхаметтахӀоттийра. Цара, и ков Далла лерина хилийта къобал а дина, цуьнан неӀарш дӀахӀиттийра. Цу динан дайша Ярушалайман пен дӀахӀоттийра Меа цӀе йолчу бӀаьвнна тӀера Хьананиал цӀе йолчу бӀаьвнна тӀе кхаччалц. Цул тӀаьхьа цу гӀалин пенан дакъа Далла лерина хилийта къобалдира[+].

2Динан дайшна уллохь гӀалин пен буттуш ерихонхой а бара.

Ткъа царна уллохь гӀалин пен буттуш Имарин кӀант Закхур а вара[+].

3ХӀасинаан кӀенташа ЧӀерийн ков юхаметтахӀоттийра. Ханнаш шайн метте охьа а дехкина, кевнан неӀарш кӀажаш тӀе а ехкина, царна догӀанаш а, гӀораш а дехкира цара[+].

4Царна уллохь долу пенан дакъа УръяхӀун кӀанта Мармутис хьаладоьттира. УръяхӀу Къоцин кӀант вара.

Берех-ЯхӀун кӀанта Машулима царна уллора пенан дакъа хьаладоьттира. Берех-ЯхӀу Маши-Забиалан кӀант вара.

БаӀнин кӀанта ЦӀадукъас царна уллохь долу пенан дакъа дира[+].

5ТакхоӀан бахархоша царна уллора пенан дакъа хьалахӀоттийра. Амма ТакхоӀан лоруш болчу наха кураллина шайн куьйгалхоша тӀедиллинчу гӀуллакхах куьг ца туьйхира[+].

6Ишана цӀе йолу ков[*] тодеш Писухьан кӀант ЯхӀу-ЯдаӀ а, Басуди-ЯхӀун кӀант Машулим а вара. Ханнаш шайн метте охьа а дехкина, неӀарш кӀажаш тӀе а ехкина, цу неӀаршна догӀанаш а, гӀораш а туьйхира цара.

7Царна уллохь пенаш тодеш гавӀонхо волу Малти-ЯхӀу а, марунихо волу Ядун а вара. Царна гӀо дора ГавӀонарчу а, МицӀпарчу а бахархоша. (Ткъа Эпрат-хина малхбузехьа долчу латтанаш тӀехь волу мехкада МицӀпахь Ӏаш вара.)

8Царна уллохь болх беш вара дашо пхьар волу ХьарихӀа-ЯхӀун кӀант Ӏузиал.

Ткъа цунна уллохь болх беш вара хаза хьожа йогӀу хьакхарш а, духӀиш а кечдеш волу говзанча Хьанан-ЯхӀу. Шуьйра пен болчу кхаччалц гӀалин пенаш хьаладира цара[+].

9Царна уллохь долу пенан дакъа тодира Хьоран кӀант волчу Рапи-ЯхӀус. Ярушалайман ахдекъан хьаькам вара иза.

10Цунна уллохь пен тобеш вара Хьарумапин кӀант Яди-ЯхӀу. Цо шен цӀенна уллохь долу пенан дакъа тодира.

Ткъа цунна уллохь долу дакъа Хьашбин-ЯхӀун кӀанта Хьатуша тодира.

11Хьармин кӀанта Малки-ЯхӀус а, Пахьат-Муабин кӀанта Хьашубис а пенан важа долу дакъа тодира. Цу наха иштта Пешийн бӀов а тойира[+].

12Царна уллохь долу дакъа тодира ХӀалухьешан кӀанта Шалума, цуьнан йоӀарша гӀо а деш. Ярушалайман вукху ахдекъан хьаькам вара иза.

13ТогӀин ков тодеш вара Хьануни цӀе йолу стаг а, иштта Занухь-гӀалин бахархой а. Ков а дина, цуьнан неӀарш кӀажаш тӀе а ехкина, цу неӀаршна догӀанаш а, гӀораш а дехкира цара. Кхеллин кевнна тӀекхаччалц эзар дол барам болччул пенан дакъа а тодира цара[+].

14Кхеллин ков Рахбин кӀанта Малки-ЯхӀус тодира. Малки-ЯхӀу Байт-КӀарам олучу меттиган хьаькам вара. Ков то а дина, неӀарш кӀажаш тӀе а ехкина, цу неӀаршна догӀанаш а, гӀораш а дехкира цо[+].

15Кала-Хьозин кӀанта Шалума Хьостан ков тодира. Шалум МицӀпин хьаькам вара. И ков то а дина, цунна тӀехь тхов бира цо. Иштта, неӀарш кӀажаш тӀе а ехкина, цу неӀаршна догӀанаш а, гӀораш а дехкира цо. И хӀума ша дина ваьллачул тӀаьхьа, Шалума паччахьан бешахь болчу Селахь олучу Ӏомана уллохь болу гӀалин пен тобира, Даудан гӀалара охьавогӀучохь долу тӀегӀанашна тӀе кхаччалц[+].

16Цунна тӀехьа долу пенан дакъа тодеш Ӏазбукъан кӀант Нахьми-ЯхӀу вара. Иза ша Байт-Цурин ахдекъана тӀехь хьаькам вара. Цо пен тобира Даудан къуббанашна дуьххьал йолчу меттиге кхаччалц а, иштта цигара дӀа охкуш баьккхина болчу Ӏомана тӀе кхаччалц а, цигара дӀа Турпалхойн цӀенна тӀе кхаччалц а[+].

17Цунна тӀехьа пен тобеш левихой бара. Уьш Банин кӀентан Рахьиман куьйгаллица болх беш бара.

Ткъа царна уллохь долу дакъа тодеш Хьашби-ЯхӀу вара. Иза КъаӀилан ахдекъана тӀехь хьаькам вара. Шен ахдекъера долчу адамашца пен тобеш вара иза.

18Церан вежарша цунна уллохь долу дакъа а тодира. Уьш Хьенидадан кӀентан Бавайн куьйгаллина кӀелахь болх беш бара. Ткъа иза КъаӀилан шолгӀачу декъана тӀехь хьаькам вара.

19ЮшаӀан кӀанта Эзара царна уллохь долу дакъа тодира, ткъа ша Эзар МицӀпана тӀехь хьаькам вара. Цо герз чохь долчу чоьнна тӀера дуьйна гӀалин пенан маьӀигна тӀе кхаччалц пен тобира.

20Цунна уллохь Забайн кӀанта Баруха пенан дакъа тодира. Пенан маьӀиг тӀера коьрта динан да волчу Элишубан цӀенна тӀе кхаччалц долу пенан дакъа тодира цо[+].

21Къоцин кӀентан УръяхӀун кӀант волчу Мармутис цунна уллохь долу дакъа тодира. Иза Элишубан цӀа чу воьдучу меттера дуьйна цуьнан цӀийнан маьӀигна тӀе кхаччалц йолу меттиг яра[+].

22Цунна тӀехьа долу дакъа гӀалина гонах бехаш болчу динан дайша тодира.

23Царна тӀехьа шайн цӀеношна дуьххьал долу пенан дакъа Бен-Ямана а, Хьашубис а тодира.

Ӏанан-ЯхӀун кӀентан МаӀсей-ЯхӀун кӀанта Ӏазар-ЯхӀус шен цӀенна уллора дакъа тодира.

24Цунна тӀехьа Хьенидадан кӀанта Бинуйс Ӏазар-ЯхӀун цӀенна тӀера дуьйна пен сеттачу метте кхаччалц а, цигара дӀа цуьнан маьӀиге кхаччалц а тобира пен.

25Цунна тӀехьа Узайн кӀант Палали пен сеттачу меттигна дуьххьал пен тобеш вара. И меттиг бӀаьвнна уллохь яра, паччахьан лакхара цӀенош долчохь, цуьнан гӀаролхой Ӏаш болчу уьйтӀена генахь йоццуш.

Цунна тӀаьхьа ПарӀушан кӀанта Пади-ЯхӀус а,[+] 26Ӏупалахь Ӏаш а болуш, Делан цӀийнан кертахь гӀуллакх деш болчу ялхоша а Хин кевнан малхбалехьа долу пенан дакъа тодира, пенна тӀера арайолучу бӀаьвнна тӀе кхаччалц[+].

27Царна тӀехьа, пенна тӀера арайолучу йоккхачу бӀаьвнна тӀера Ӏупалан пенна тӀе кхаччалц долу важа дакъа такхоӀхоша тодира[+].

28Динан дайша Говрийн кевнна тӀера долу пенан дакъа тодира. ХӀора динан дас шен цӀенна дуьххьал долу пенан дакъа тодира[+].

29Царна тӀехьа ЦӀадукъин кӀанта Амира шен цӀенна дуьххьал болу пен тобира.

Шихан-ЯхӀун кӀанта ШамӀа-ЯхӀус цунна уллохь долу дакъа тодира. ШамӀа-ЯхӀу малхбалехьа долчу кевнан хехо вара[+].

30Цунна тӀехьа Шалам-ЯхӀун кӀант Хьанан-ЯхӀу а, Хьанунин йолхалгӀа волу кӀант Цалпи а важа дакъа тодеш вара.

Царна тӀехьа Берех-ЯхӀун кӀант Машулим шен цӀенна дуьххьал долу пенан дакъа тодеш вара[+].

31Цунна тӀехьа Малки-ЯхӀус Делан цӀийнан кертахь гӀуллакх деш болчу ялхоша а, йохкархоша а шаьш лелош долчу цӀенна тӀе кхаччалц долу дакъа тодира. И цӀа Мипкхад цӀе йолчу кевнна дуьхьал лаьтташ ду. Цигара дӀа цо иштта пенан маьӀӀехь йолчу чоьнна тӀе кхаччалц долу пенан дакъа тодира. Малки-ЯхӀу ша дашо пхьар вара.

32Ткъа дашо пхьераша а, йохкархоша а пенан маьӀӀехь йолчу чоьнна тӀера дуьйна УьстагӀийн кевнна тӀе кхаччалц болу пен юхаметтахӀоттийра[+].

#### 4


Болх барна дуьхьало ярна тӀехь Нахьми-ЯхӀус толам баккхар

1Шена тхо Ярушалаймана гонах долу пенаш юхаметтахӀиттош ду аьлла дӀахезча, Санбулат, чӀогӀа оьгӀазвахана, карзахвелира. Иза яхӀудхойх кхарда волавелира[+]. 2Шен накъосташна а, шамранхойн эскархошна а хьалха цо элира: «ХӀун деш бу кхузахь и сий доцу жуьгтий? ХӀара гӀала юхаметтахӀотто билггал ойла йолуш бу уьш? Царна шаьш сагӀанаш дохур ду моьтту те? Царна шаьш и болх сиха бина девр ду моьтту те? Цаьрга чимашна а, хоттана а юккъера тӀулгаш денлур ма дац!»[+]

3Санбулатаца цхьаьна волчу Ӏамминхочо ТӀуби-ЯхӀус элира: «Жуьгташа меттахӀоттош ерг хӀун ю? Жима цхьогал тӀедаьлча а, бухур болуш ма бу церан пен»[+].

4Аса, Деле доӀа а деш, элира: «Ва тхан Дела, сийсаза а дохуш, цара тхох лаьцна аьлларг дӀахазахьара Хьуна тхан доӀанехь. Шаьш тхох кхаьрдинарг царна дуьхьал даккхахьара Ахьа. Хийрачу махка чу, хӀонс санна, йийсаре а бигна, юьхьӀаьржачу хӀиттабехьа уьш![+] 5Царна тӀера бехк дӀа а баьккхина, Хьайна хьалха цара летийначу къиношна геч ма дахьара Ахьа, хӀунда аьлча цара пен беш болу нах сийсазбаьхна»[+].

6Ткъа тхо гӀалин пенаш деш дара. И берриг а пен нийсса ах хьалабина а девлира, хӀунда аьлча цигахь мел верг а даггара болх беш вара.

7Санбулат, ТӀуби-ЯхӀу, Ӏаьрбихой, Ӏамминхой, ашдодхой чӀогӀа оьгӀазбахара Ярушалаймехь гулбелла болчу нахана, гӀалина гонахара болу пен то а беш, цу пенах даьхна долу Ӏуьргаш дӀа а дукъуш, уьш болх беш бу аьлла шайна дӀахезча. 8Цара шайна юкъахь барт бира тӀамца Ярушалаймана тӀелата а, гӀалин нах карзахбаха а[+]. 9Тхо тхайн Деле доӀанаш деш дара. Оха пенаш тӀе гӀаролхой хӀиттийнера, цаьрга, дийнахь а, буьйсанна а гӀарол а деш, тхо мостагӀех лардайта.

10ЯхӀудхоша мукъам бора:

«Киранчийн ницкъ лахбелла,
дӀакхоьхьу нехаш дукха хиларна,
пен юхаметтахӀотто тхан ницкъ бац».

11Тхох кхаьрдаш болчу мостагӀаша бохура: «Жуьгташна, тхо ган а гина, довзале, тхо царна юкъахь хир ду. Оха уьш хӀаллакбийр бу, цул тӀаьхьа болх а сацор бу». 12Тхан мостагӀашна уллохь Ӏаш болчу яхӀудхоша тхоьга уьттазза элира: «Массо а маьӀӀера мостагӀий вайна тӀелетар бу». 13ТӀаккха аса пенан уггар лахарчу а, ледарчу а меттигашкахь нах дӀахӀиттийра. Шайн-шайн доьзалийн раьгӀнашкахь дӀахӀиттийна бара уьш, карахь тарраш а, гоьмукъаш а, секхаӀедаш а долуш.

14Гонах а хьаьжна, лоруш болчу нахе а, хьаькамашка а, кхин болчу нахе а вистхилира со. Аса элира: «Вайн мостагӀех шу ма кхералаш. Хьалдолу Эла сийлахь а, кхерамах дузуьйтуш а вуйла шайна дагадаийта! Аша, шайн вежарий а, кӀентий а, йоӀарий а ларбеш, тӀом бан беза! Шу шайн зударий а, шайн цӀенош а лардеш тӀом беш хила деза!»[+] 15Шаьш дан леринарг тхуна хууш хилар а, Дала шайн барт бохийна хилар а тхан мостагӀашна дӀахиъча, тхо гӀалин пен болчу юхадирзира, хӀора шен-шен балха тӀе.

16-17ХӀетахь дуьйна схьа сан белхалойх ах йолу тоба пенна тӀехь болх беш яра, ткъа вуьш шайн карахь гоьмукъаш а, турсаш а, секхаӀедаш а долуш, тӀедуьйхина гӀаьгӀнаш а долуш ха деш бара. Пенаш деш болчу ЯхӀудан нахана тӀехьа тӀеман хьаькамаш бара лаьтташ. Ткъа коьчал яхьаш берш цхьана куьйгаца болх беш бара, ткъа церан вукху куьйгахь гоьмукъ бара. 18Болх бечу хенахь пенаш тодеш волчу хӀора стеган хаьн тӀехь кхозуш тур дара. Ткъа суна уллохь коьман маӀа карахь йолу зурманча вара лаьтташ. 19Лоруш болчу нахе а, тӀеман хьаькамашка а, иштта кхин долчу адамашка а аса элира: «Вай беш берг боккха болх бу. Пенан бохаллехь дукха дӀасадаьржина вай, вовшашна гена а девлла. 20Цундела шайна коьман маӀан аз хезначу метте схьагулдала деза шу. Цигахь массо а вовшахкхетар ду вай. Вайн Дела вайгахьа тӀом беш хир ву!»[+] 21Иштта болх беш дара тхо: тхох ах долу дакъа кара гоьмукъ а лаьцна лаьтташ дара, ткъа вуьш пенна тӀехь болх беш бара, Ӏуьйранна сатоссучу хенахь дуьйна стигалара седарчий гучудовллалц.

22Цу хенахь аса халкъе дӀахьедира: «Берриг а нах шайн гӀоьнчашца цхьаьна Ярушалаймехь буьйса йоккхуш хила беза, буьйсанна цаьрга гӀалина ха дайтархьама а, дийнахь гӀалин пен боттийтархьама а», – аьлла. 23Тхоьца болчарах цхьаммо а буьйсанна шайна тӀера бедарш дӀа ца йохура: я аса а, я сан ялхоша а, я гӀаролехь болчу наха а. ХӀоранна а уллохь шен герз дара.

#### 5


Нахьми-ЯхӀус гӀийлачарна гӀо до

1Юха, нахана юкъара божарий а, церан зударий а, шайн хьалдолчу гергарчу яхӀудхошна реза боцуш, даккхий аьрзнаш дан буьйлабелира[+]. 2Царах цхьаболчара бохура: «Тхан дукха бераш хиларна, оха кӀа эца деза, хӀума яархьама а, дийна дисархьама а».

3Цхьаццаболчара бохура: «Тхо тхайн кхаш а, кемсийн бошмаш а, тхайн цӀенош а закъалтан метта дӀаяла дезаш ду, мацалла тӀееача, тхайна кӀа эцархьама».

4Ткъа вукхара бохура: «Оха нахера юхалург ахча эца дезара, тхайн кхашна а, кемсийн бошмашна а тӀера паччахьна ял дӀаялархьама. 5Тхо схьадевлла къам тхан вежарий схьабевлларг ду. Тхан кӀентий а церан кӀентий санна дика бу. Амма тхо тхайн кӀентий а, йоӀарий а лолла дӀадала дезаш ду. Цхьадолу тхан зудабераш хӀинца а лоллехь делахь а, тхан йиш яц уьш паргӀатбаха, хӀунда аьлча тхан кхаш а, кемсийн бошмаш а кхечеран карахь ю»[+].

6Церан хамталла а, цара дуьйцург а сайна хезча, со чӀогӀа оьгӀазвахара. 7[+]Цунах лаьцна сан дага чохь дикка ойла а йина, лоруш болчу нахана а, куьйгалхошна а тӀе бехк биллира ас: «Шайн къомах волчунна юхалург деллачу ахчанна тӀера ял йоккху аша!» – аьлла.

Цара лелийначунна дуьхьал цхьана боккхачу гуламе нах схьакхайкхира аса[+]. 8Цаьрга ас элира: «Вайн вежарий болу яхӀудхой кхечу къаьмнашна боьхкина бара. Вай ма-хуьллу уьш мах белла юха схьабаха гӀерташ лийлира. Ткъа шу юха а уьш леш санна шайн къомах болчарна бухкуьйтуш ду!» Тхьамданаш, ала хӀума а доцуш, лаьтташ бара[+].

9Ткъа аса юха а цаьрга элира: «Аша дийриг нийса дац. Деле болчу ларамах дуьзна а долуш, дахарехь лела ца деза шу, вайн мостагӀий болчу кхечу къаьмнех берш вайх ца кхардийтархьама?![+] 10Аша санна, аса а, сан вежарша а, соьца цхьаьна болчара а цаьрга юхалург ахча а, кӀа а лора. Ткъа хӀинца дерриг а декхарх уьш паргӀатбаха вай. 11Аша хӀинццехь церан кхаш а, кемсийн бошмаш а, зайт-диттийн бошмаш а, цӀенош а царна юхадерзо деза. Иштта юхаяла еза шаьш цаьргара ахчанна а, кӀена а, чагӀарна а, зайтдаьттанна а тӀера яьккхина йолу ял а!»

12ТӀаккха хьал долуш болчу наха а, хьаькамаша а элира: «Оха массо хӀума а царна юхалур ду, кхин цаьргара хӀума а йоккхур яц. Ахьа аьлларг кхочушдийр ду оха».

ТӀаккха аса динан дайшка схьакхайкхира. Аса хьал долуш болчу нахе а, хьаькамашка а Далла хьалха чӀагӀо яйтира, уьш шаьш аьллачунна тӀера бевр бац аьлла[+]. 13Сайн некха тӀе уллу тӀоьрмаг охьа а бегийна, аса элира: «Иштта Дала а охьавегавойла Шена уллора а, Шен цӀен тӀера а массо а ша делла долу дош лардеш воцу стаг. Иштта охьавегийна а, ваьсса а хуьлийла и стаг!»

Цигахь гулбеллачара массара а «Амин!» элира, Везачу Элана хастамаш а бира. Ткъа куьйгалхоша шайн дош кхочуш а дира[+].


Нахьми-ЯхӀус ша ца кхоор

14Кхин цхьа хӀума а ду: со ЯхӀуд-махкахь хьаькам лаьттинчу массо а хенахь я аса а, я сан гергарчара а лакхарчу хьаькамна латтош болу кхача ца биира. Со ЯхӀуд-махкахь шийтта шарахь хьаькам лаьттина, Артахь-Шаштан паччахьаллехь хиллачу ткъолгӀачу шарна тӀера ткъе шуьйтталгӀачу шарна тӀе кхаччалц[+]. 15Сол хьалха хиллачу лакхарчу хьаькамаша нах чӀогӀа холчу хӀиттийна хилла, цаьргара хӀора дийнахь шовзткъа шекхал дети эцна а ца Ӏаш, кхин а ялта а, чагӀар а доккхуш хилла цара. Церан ялхоша а деш хилла халкъана тӀехь олалла. Амма со Деле болчу ларамах вуьзна хиларна, и тайпа хӀума аса сайгара ца долуьйтура. 16Со Ярушалаймана гонахарчу пенна тӀехь мало ца еш болх беш вара. Аса цхьаьнггара а латта ца оьцура, ткъа сан массо а ялхо цигахь болх бан схьагуллуш вара. 17Цул сов, аса кхобуш цхьа бӀе шовзткъе итт яхӀудхо а, куьйгалхо а вара. Уьш, гонахарчу къаьмнех болу тӀебаьхкина нах ца лерича а, оццул бара. 18Сан шуьне гулбеллачарна цхьана дийнахь кечъеш ерг яра: цхьа сту а, тоьлла болу ялх уьстагӀ а, тайп-тайпана долу зӀакардаьхни а. Итт де дӀа мосазза долу, сан шуьне тайп-тайпана долу чагӀар а тӀекхоьхьура. Делахь а аса цкъа а халкъана тӀе ца дожадора сайна лакхарчу хьаькамна латтош болу кхача латтабе бохуш, хӀунда аьлча халкъана тӀехь лаьтташ ерг иштта а хала киртиг яра.

19Ва сан Дела! Суна диканна ларий, дагахь латтадехьа аса хӀара халкъ бахьана долуш динарг[+].

#### 6


Нахьми-ЯхӀуна дуьхьал бина барт

1Санбулатана а, ТӀуби-ЯхӀуна а, Ӏаьрбихо волчу ГӀишамана а, иштта кхечу тхан мостагӀашна а дӀахиира, тхан мостагӀашна а дӀахиира, оха, гӀалин пен юхаметтахӀоттинийла а, пенах даьхначу Ӏуьргех дӀадукъаза цхьа а ца дисийла. Бакъду, оха хӀинца а кевнаш чу йогӀу неӀарш дӀа ца хӀиттийнера[+]. 2ТӀаккха Санбулата а, ГӀишама а соьга хабар даийтира: «Схьавола, вовшахкхетар ду вай Овну-тогӀерачу цхьана юьртахь». Цара суна зулам дан барт бинера[+]. 3Аса цаьрга хабар дӀаэцна сайн геланчаш бахийтира: «Со цхьа доккха гӀуллакх деш мукъа вац, цундела сан шу долчу охьавосса йиш яц. И гӀуллакх юкъахдер дара, со иза дитина шу долчу охьаваьллехьара», – аьлла.

4Доьазза нах тӀебахийтира цара и хабар дахьаш, ткъа аса уьш мосазза богӀу, хьалха санна, царна дуьхьал хабар дохьуьйтура.

5Иштта Санбулата пхоьазлагӀа шен ялхо ваийтира, карахь мухӀар тохаза долу кехат[*] а долуш. 6Кехата тӀехь яздина дара:

«Гонахарчу къаьмнашна юкъахь лелаш цхьа хабарш ду – ткъа ГӀишама дуьйцу уьш бакъ хилар – хьо яхӀудхошца цхьаьна гӀатта кечлуш ву бохуш. Цундела хьалабеш бу боху аша Ярушалайман пен. Хьо яхӀудхойн керла паччахь хир волуш ву а боху наха[+]. 7Ахьа пайхамарш а дӀахӀиттийна, цаьрга Ярушалаймехь халкъе, „ХӀара ву яхӀудхойн паччахь“ аьлла, хаам байта. И тайпа хабарш паччахьах дӀакхетар ду хьуна. Цундела кхуза схьавола, вовшех дагадевр ду вай».

8Аса Санбулате хабар дахьийтира: «Ахьа бохуш долу цхьа а хӀума бакъ дац. И хабар ахьа хьайгара дуьйцуш ду», – аьлла.

9Тхан мостагӀий тхо кхеро гӀерташ бара. Царна моьттура: «ЯхӀудхой, куьйгаш гӀел а делла, болх бечуьра совцур бу, цундела пен бина а бер бац». Амма аса сайн доӀанна тӀехь доьхура: «ЧӀагӀдехьа сан куьйгаш!» – бохуш.

10Цхьана дийнахь Ма-ХӀайтӀабалан кӀентан Дали-ЯхӀун кӀант ШамӀа-ЯхӀу волчу вахара со. Цуьнан шен цӀа чуьра аравала йиш яцара. Цо соьга элира: «Делан цӀийнан кертахь долчу дезачу цӀа чу гӀо вайшиъ, ваьшшина тӀаьхьара неӀ дӀа а къовлуш, хӀунда аьлча хьо вен богӀур бу. Билггал, буьйсанна хьо вен богӀур болуш бу».

11Амма аса ШамӀа-ЯхӀуга элира: «Со санна волу стаг вада везий те? Я со санна волу стаг Делан цӀа чу шен са кӀелхьардаккхархьама ваха везий те?[*] Со цу чу гӀур вац!»

12Суна хаьара ШамӀа-ЯхӀу Делера болу хаам беш воцийла. Цо суна дуьхьал болу хаам бора, ша ТӀуби-ЯхӀуссий, Санбулатий эцна хиларх терра. 13Цара ШамӀа-ЯхӀу лаьцнера, со кхеро дагахь. Со кхера а вина, соьга къа а латадайтина, Делан цӀа чу со дӀалачкъа вахийта гӀерташ бара уьш. ТӀаккха сан мостагӀийн со юьхьӀаьржачу хӀотто йиш хир яра.

14Аса доӀа дира: «Сан Дела, ТӀуби-ЯхӀуй, Санбулаттий дага а ваийтий, цара мел динарг бахьана долуш царна кхел яхьара Ахьа. Иштта, шегахь Делера хаам болуш йолу НуӀад-ЯхӀу а, кхиболу со кхераван арабевлла болу пайхамарш а дагабаийтахьара Ахьа Хьайна»[+].


Пен бина балар

15Ярушалаймана гонах болу пен Алул-беттан ткъе пхоьалгӀачу дийнахь бина белира. И болх шовзткъе шийтта дийнахь бинера цара. 16Тхуна гонах болчу а, тхан мостагӀий болчу а массо а къаьмнашна иза дӀахиъча, уьш кхера а белира, цара шайх болу тешам а байира, хӀунда аьлча уьш кхийтира и болх оха тхайн Делан гӀоьнца бина хиларх.

17Цу деношкахь ЯхӀуд-махкарчу лоруш болчу наха дукха кехаташ кхоьхьуьйтура ТӀуби-ЯхӀуга, ткъа ТӀуби-ЯхӀугара кехаташ цаьрга а кхочура. 18ЯхӀудхойх дукхахболчара, цунна тешаме хир бу аьлла, чӀагӀо йинера, хӀунда аьлча ТӀуби-ЯхӀу Арахьин кӀентан Шихан-ЯхӀун нуц вара, ткъа ТӀуби-ЯхӀун кӀанта ЯхӀу-Хьанас Берех-ЯхӀун кӀентан Машулиман йоӀ ялийнера[+]. 19Цу наха соьга ТӀуби-ЯхӀу хестош къамелаш дора, ткъа аса мел аьлларг ТӀуби-ЯхӀуга дӀадуьйцура. Ткъа ТӀуби-ЯхӀу, со кхеро дагахь, соьга кехаташ кхоьхьуьйтуш вара.

#### 7

1ГӀалин пен бина а баьлла, ас кевнийн неӀарш дӀахӀиттийна евлча, гӀалин кевнашкара гӀаролхой а, илланчаш а, левихой а шайн-шайн гӀуллакхашна къобалбира. 2Сайн ваша Хьанани а, гӀопан хьаькам волу Хьанан-ЯхӀу а ас къобалвира Ярушалаймана тӀехь урхалла дан. Хьанан-ЯхӀу ас хаьржинера, хӀунда аьлча иза тешаме а, Деле дукхахболчарал сов ларамах вуьзна а волу дела[+]. 3Цул тӀаьхьа цу шинга аса элира: «ГӀалин кевнаш шаьш схьаделлале, малх къеггина схьакхетталц собардан деза аша. Ткъа кевнаш дӀачӀагӀдан а, царна тӀе ханнаш дӀахӀитто а деза, гӀарол дина бовлале. ГӀарол дан Ярушалайман бахархой харжа. Цхьаберш шайн метте дӀахӀиттабе, ткъа вуьш шайн-шайн цӀеношна дуьххьал дӀахӀиттабе»[+].


Йийсарера юхабирзинчеран цӀераш


(Ӏезар 2:1-70)

4[•]ГӀала йоккха а, шена чохь шортта меттиг йолуш а яра, ткъа адам цигахь кӀезиг дара, дуккха а цӀенош хӀинца а дина дацара. 5Дала сан даг чохь ойла кхоьллира, лоруш болу нах а, хьаькамаш а, кхидолу массо а халкъ схьа а гулдина, уьш массо а дӀаязбан беза аьлла, хӀунда аьлча суна схьакарийнера дуьххьара юхабирзинарш дӀаязбина долу тептарш. Царна тӀехь дӀаяздина дара:

6«ХӀорш бу цу мехкан массо а маьӀӀера болу йийсарера юхабаьхкина болу нах. Бавеларчу паччахьо Набухди-Нецара уьш Бавеле йийсаре дӀабигна хилла, ткъа хӀинца уьш Ярушалайме а, ЯхӀуд-махка а хӀора шен-шен гӀала юхабирзина[+]. 7Оцу нехан куьйгалхой бара: Зурбабел, ЮшаӀ, Нахьми-ЯхӀу, Ӏазар-ЯхӀу, РаӀам-ЯхӀу, Нахьмани, Мардахай, Билшан, Миспарти, БигӀвай, Нехьум, БаӀна.

ХӀорш ю юхабирзинчу исраилхойн цӀераш:[+]

8ПарӀушан тӀаьхьенах берш – ши эзар цхьа бӀе кхузткъе шийтта стаг (2172);[+]

9Шапат-ЯхӀун тӀаьхьенах берш – кхо бӀе кхузткъе шийтта стаг (372);

10Арахьин тӀаьхьенах берш – ялх бӀе шовзткъе шийтта стаг (652);

11Пахьат-Муабин тӀаьхьенах болчу ЮшаӀан а, Йоабан а доьзалшкара – ши эзар бархӀ бӀе берхӀитта стаг (2818);

12Ӏейламан тӀаьхьенах берш – цхьа эзар ши бӀе шовзткъе вейтта стаг (1254);

13Затун тӀаьхьенах берш – бархӀ бӀе шовзткъе пхиъ стаг (845);

14Закайн тӀаьхьенах берш – ворхӀ бӀе кхузткъа стаг (760);

15Бинуйн тӀаьхьенах берш – ялх бӀе шовзткъе бархӀ стаг (648);

16Бебайн тӀаьхьенах берш – ялх бӀе ткъе бархӀ стаг (628);

17ӀазгӀадин тӀаьхьенах берш – ши эзар кхо бӀе ткъе шиъ стаг (2322);

18Адуникхаман тӀаьхьенах берш – ялх бӀе кхузткъе ворхӀ стаг (667);

19БигӀвайн тӀаьхьенах берш – ши эзар кхузткъе ворхӀ стаг (2067);

20Ӏадин тӀаьхьенах берш – ялх бӀе шовзткъе пхийтта стаг (655);

21Атарин тӀаьхьенах волчу Хьузакх-ЯхӀун доьзалера – везткъе берхӀитта стаг (98);

22Хьашуман тӀаьхьенах берш – кхо бӀе ткъе бархӀ стаг (328);

23Бецайн тӀаьхьенах берш – кхо бӀе ткъе виъ стаг (324);

24Хьарипан тӀаьхьенах берш – цхьа бӀе шийтта стаг (112);

25ГавӀонан тӀаьхьенах берш – везткъе пхийтта стаг (95).

26Байтлахам-гӀалара а, НатӀупат-гӀалара а болчу бахархойх – цхьа бӀе везткъе бархӀ стаг (188);

27Ӏанатот-гӀаларчу бахархойх – цхьа бӀе ткъе бархӀ стаг (128);

28Байт-Ӏазмавтара – шовзткъе шиъ стаг (42);

29Кхиръят-ЯӀаримера а, Капира-гӀалара а, Баировт-гӀалара а болу бахархой – ворхӀ бӀе шовзткъе кхоъ стаг вара (743);

30Рама-гӀалара а, ГибаӀ-гӀалара а болчу бахархойх – ялх бӀе ткъе цхьаъ стаг вара (621);

31Михмасерчу бахархойх – цхьа бӀе ткъе шиъ стаг вара (122);

32Бетал-гӀалара а, ГӀай-гӀалара а болчу бахархойх – цхьа бӀе ткъе кхоъ стаг вара (123);

33Набу-гӀаларчу бахархойх – шовзткъе шийтта стаг вара (52);

34Ӏейламан тӀаьхьенах берш – цхьа эзар ши бӀе шовзткъе вейтта стаг вара (1254);

35Хьармин тӀаьхьенах берш – кхо бӀе ткъа стаг вара (320);

36Ерихонан бахархойх – кхо бӀе шовзткъе пхиъ стаг вара (345);[+]

37Лодди-юьртара а, Хьадидара а, Овну-гӀалара а болу бахархой – ворхӀ бӀе ткъе цхьаъ стаг вара (721);

38Саниара болу бахархой – кхо эзар исс бӀе ткъе итт стаг вара (3930);[+]

39Динан дай:

ЮшаӀан цӀийнах волчу Яди-ЯхӀун тӀаьхьенах болу нах – исс бӀе кхузткъе кхойтта стаг вара (973);[+]

40Амиран тӀаьхьенах берш – цхьа эзар шовзткъе шийтта стаг вара (1052);[+]

41Пашихьуран тӀаьхьенах берш – цхьа эзар ши бӀе шовзткъе ворхӀ стаг вара (1247);[+]

42Хьармин тӀаьхьенах берш – цхьа эзар вуьрхӀитта стаг вара (1017);[+]

43Левихойн тайпанах болу нах:

ЮшаӀан а, Кхадмиалан а, ХӀудавин а доьзалшкара – кхузткъе вейтта стаг вара (74);

44Илланчаш:

Асайпан тӀаьхьенах берш – цхьа бӀе шовзткъе бархӀ стаг вара (148);[+]

45Делан цӀийнан кевнехь гӀаролхойн тӀаьхьенах берш:

Шалуман а, Атарин а, ТӀулманан а, Ӏакхубин а, Хьататин а, Шубайн а тӀаьхьенах берш – цхьа бӀе ткъе берхӀитта стаг (138);[+]

46Делан цӀийнан кертахь гӀуллакх деш болчу ялхойн тӀаьхьенах берш:

Цихьин а, Хьашупин а, ТабуӀатин а,[+]

47Кхейрусан а, СиӀин а, Падунан а,

48Либанин а, ХьагӀабин а, Шалмайн а,

49Хьананан а, Гидалан а, Гахьарин а,

50Раи-ЯхӀун а, Рицанан а, Накхудин а,

51Газамин а, Ӏузин а, Писухьан а,

52Бесайн а, МуӀаниман а, Напу-Шасиман а,

53Бакхбукъан а, Хьакъупин а, Хьархьуран а,

54Бацултин а, Махьдин а, Хьарашин а,

55Баркусин а, Сисрин а, Тамухьан а,

56Нацухьан а, Хьатапин а тӀаьхьенех берш.

57Сулим-паччахьан ялхой хиллачеран тӀаьхьенех берш:

Сутайн а, Супартин а, Парудин а,[+]

58ЯӀлин а, Даркхунин а, Гидалан а,

59Шапат-ЯхӀун а, Хьатилан а, Пукрати-ХӀацубайман а, Аминан а тӀаьхьенах берш.

60Делан цӀийнан кертахь гӀуллакх деш болчу ялхойн а, Сулим-паччахьан ялхойн а тӀаьхьенах берш а шаберш кхо бӀе везткъе шийтта (392) стаг вара.

61Цхьаболу нах Ярушалайме Тал-Маликера а, Тал-Хьаршара а, Каруб-гӀалара а, Адан-гӀалара а, Амир-гӀалара а баьхкинера. Амма цу нехан аьтто бацара, шаьш Исраилан халкъах схьадевлла ду аьлла, шайна гонах берш тешо: 62Дали-ЯхӀун а, ТӀуби-ЯхӀун а, Накхудин а тӀаьхьенех берш – ялх бӀе шовзткъе шиъ стаг вара (642).

63Динан дайн доьзалшкара цигахь бара: Хьаби-ЯхӀун, Къоцин а, Барзалайн а тӀаьхьенех берш. (И тӀаьхьарниг Барзалай цӀе тиллина вара, хӀунда аьлча ГалӀадарчу Барзалайн йоӀ ялийнера цо, ткъа цул тӀаьхьа цо и цӀе шениг санна лорура)[+]. 64И нах доьзалийн тептарш тӀехь шайн цӀераш лоьхуш бара, амма царна уьш ца карайора. Цундела уьш динан дай санна тӀе ца ийцира. 65[+]ЯхӀудан мехкадас цкъачунна Далла сагӀина баьккхина беза кхача баар ца магийнера царна, коьрта динан да, схьа а веана, Урим а, Тумим а олучу дезачу тӀулгех Деле хӀун дан деза аьлла хатталц[+].

66Йийсарера юхайирзинчу тобанна юкъахь верриг а шовзткъе шиъ эзар кхо бӀе кхузткъа стаг вара, 67царна юкъара леш ца лерича. Ткъа уьш ворхӀ эзар кхо бӀе ткъе вуьрхӀитта лай а, гӀарбаш а яра. Кхин а цаьрца зударех а, божарех а волу ши бӀе шовзткъе пхиъ илланча а вара. 68Цаьргахь ворхӀ бӀе ткъе ялхитта говр а, ши бӀе шовзткъе пхиъ говр-бӀарза а, 69йиъ бӀе ткъе пхийтта эмкал а, ялх эзар ворхӀ бӀе ткъа вир а яра.

70Цхьаболчу доьзалийн дайша цу балхана лерина совгӀаташ делира. ЯхӀудан мехкадас хазни чу цхьа эзар дешин дарик-ахча а, шовзткъе итт беза кад а, пхи бӀе ткъе итт динан дайша тӀеюхуш йолу бедарш а елира. 71Кхиболчу доьзалийн дайша хазни чу балхана лерина ткъа эзар дарик-ахчанан барамехь долу деши а, ши эзар ши бӀе мин дети а делира. 72Бисинчара кхин а ткъа эзар дарик-ахча а, ши эзар мин дети а, кхузткъе ворхӀ динан дайша тӀеюхуш йолу бедарш а елира. 73[+]Иштта динан дай а, левихой а, Делан цӀийнан кевнехь болу гӀаролхой а, илланчаш а, халкъана юкъара цхьаберш а, Делан цӀийнан кертахь гӀуллакх деш болу ялхой а – Исраилан массо а халкъ – шайн-шайн гӀаланашкахь баха хевшира».

#### 8


Ӏезара халкъана товрат-хьехамаш боьшу

1Шеран ворхӀалгӀа бутт тӀекхачале, дерриг а Исраилан халкъ шайн гӀаланашкахь охьахевшича, массо а исраилхой Хин кевнна хьалха йолчу майдане схьагулбелира. Цара Ӏелам стаг волчу Ӏезаре дехар дира, Везачу Эло Муса-пайхамарехула Исраилан халкъана тӀебиллина болу товрат-хьехамаш тӀехь болу тептар схьада аьлла[+]. 2Ӏезара схьагулбеллачарна товрат-хьехамаш тӀехь болу тептар схьадеара. Иза шеран ворхӀалгӀачу беттан хьалхарчу дийнахь дара. Схьагулбеллачарна юкъахь зударий а, божарий а, шайга дуьйцург дӀаэца кхетам болуш долу бераш а дара. 3Ӏуьйранна дуьйна де делкъе даллалц Ӏезар, Хин кевнна хьалхахь йолчу майданна дуьхьал вирзина а лаьтташ, массо а божаршна а, зударшна а, иштта массо а ша дуьйцург кхеташ болчу нахана а товрат-хьехамаш тӀехь болу тептар доьшуш вара. Дерриг а адам товрат-хьехамашка чӀогӀа леррина ладугӀуш дара[+].

4Иза цу гӀуллакхна лерина йина йолчу дечиган лакхенна тӀе а ваьлла лаьтташ вара. Цунна аьтто агӀор лаьтташ Матит-ЯхӀу а, ШемаӀ а, Ӏани-ЯхӀу а, УръяхӀу а, Хьалкхи-ЯхӀу а, МаӀсей-ЯхӀу а вара, ткъа аьрру агӀор лаьтташ Пади-ЯхӀу а, Мишаал а, Малки-ЯхӀу а, Хьашум а, Хьашба-Дана а, Закри-ЯхӀу а, Машулим а вара.

5Ӏезара тептар схьадиллира. Халкъал лекха йолчу лакхенгахь лаьтташ хиларе терра, Ӏезар массарна а дика гуш вара. Цо тептар схьадоьллушехь, массо а адам хьалагӀаьттира. 6Ӏезара декъал вира Воккха Дела волу Веза Эла. Дерриг а халкъо, шайн куьйгаш стигала хьала а дохуьйтуш: «Амин!» элира. Цул тӀаьхьа, шайн яххьаш лаьтта кхаччалц охьа а таӀийна, Везачу Элана Ӏибадат дора цара[+].

7Адамаш юха хьалагӀевттича, левихоша царна товрат-хьехамаш туьдура. Цу левихошна юкъахь бара: ЮшаӀ, Бани, Шараб-ЯхӀу, Ямин, Ӏакхуби, Шабитай, ХӀуди-ЯхӀу, МаӀсей-ЯхӀу, Кхилати, Ӏазар-ЯхӀу, Юзабди, Хьанан, Пали-ЯхӀу. 8Цу левихоша, Делан товрат-хьехамаш тӀехь болчу тептар тӀера дешнаш билгал а дохуш, уьш тидархьама, царна гочдора[*], адамаш шайна дӀадешначух кхоьтуьйтуш.

9Цул тӀаьхьа мехкада волчу Нахьми-ЯхӀус а, динан да а, Ӏелам стаг а волчу Ӏезара а, иштта нахана хьоьхуш болчу левихоша а элира: «Тахана шун Везачу Далла дӀакъастийна долу де ду. Сингаттаме а ма хила, делха а ма делха». Цара иштта элира, хӀунда аьлча товрат-хьехамашка ладугӀучу хенахь адам доьлхуш дара. 10Нахьми-ЯхӀус цаьрга элира: «Дуьйло, хьена яа хӀума а яа, мерзаниг мала а мала. Шаьш юучух дакъа а де яа хӀума кечъяза бисинчарна. Таханлера де Везачу Элана дӀакъастийна долу де ду. ГӀайгӀане а ма хила! Везачу Эло лучу хазахетаро чӀагӀдийр ду шу!»

11Левихоша дагна хьаам бора массо а гулбеллачарна. Цара бохура: «ДӀате! Таханлера де Везачу Элана лерина шатайпа де ду. ГӀайгӀане ма хила». 12Массо а халкъ шайн цӀеношка дӀадахара хӀума яа а, малар мала а, вовшашна юург-мерг кховдо а, чӀогӀа самукъадаларца даздан а, товрат-хьехамашна юкъара царна аьллачух шаьш кхетта дела[+].


Кхалорийн деза денош

13ШолгӀачу дийнахь доьзалийн дай а, динан дай а, левихой а Ӏелам стаг волу Ӏезар волчу бахара, цуьнца цхьаьна товрат-хьехамаш Ӏаморхьама. 14[+]Везачу Эло Муса-пайхамарехула Ша белла болу товрат-хьехамаш толлучу хенахь царна хӀара карийра: шеран ворхӀалгӀачу беттан дезде даздечу хенахь Исраилан халкъ кхалораш чохь Ӏан дезара[+]. 15Массо а халкъо, Ярушалаймехула а, шайн гӀаланашкахула а чекх а долуш, баха дезара: «Лаьмнашкахь болчу махка а гӀой, цигара зайт-диттан а, акхачу зайт-диттан а, хурма-диттан а, дукха гӀаш долуш долчу диттийн а, ӀиндагӀ луш долчу диттийн а генаш схьадан деза, царах, товрат-хьехамаш тӀехь ма-аллара, кхалораш ян а еза».

16Халкъо, ара а даьлла, шега ма-аллара, генаш а деана, царах шайна кхалораш йира. Цара уьш шайн шерачу тхевнаш тӀехь а, шайн уьйтӀахь а, Делан цӀийнан кертахь а, Хин кевнна хьалхахь йолчу майданахь а, иштта Эпраман кевнна хьалха йолчу майданахь а йира[+]. 17Массо а йийсарера юхабирзинарш, шайна кхалораш а йина, цу деношкахь цу кхалораш чохь Ӏийра. Нунин кӀант ЮшаӀ ваьхначу хенахь дуьйна хӀара денош тӀе кхаччалц исраилхоша и дезде иштта даздина дацара. Массо а стаг чӀогӀа сакъераделла вара. 18Ӏезара хьалхарчу дийнахь дуьйна тӀаьххьара де тӀекхаччалц, Делан товрат-хьехамаш тӀехь болу тептар доьшура царна. ВорхӀ дийнахь лаьттира и деза денош. БорхӀалгӀачу дийнахь, товрат-хьехамаш тӀехь ма-аллара, уьш вовшахкхийтира леррина дӀахӀоьттинчу гуламе[+].

#### 9


Исраилан халкъ ша летийначу къиношна къера хилар

1Цу беттан ткъе доьалгӀачу дийнахь исраилхой схьагулбелира, марха а кхобуш, шайна тӀехь сингаттаман духар а долуш, коьрта тӀе тесна ченаш а йолуш[+]. 2Кхечу къаьмнех болчарах схьакъаьстинера исраилхой. Шайн меттигашкахь а лаьтташ, шаьш летийначу къиношна а, шайн дайша динчу зуламашна а мукӀарло дора цара[+]. 3Кхаа сахьтехь лаьттира уьш цигахь, шайн Везачу Делан товрат-хьехамаш тӀехь болу тептар а доьшуш. Цул тӀаьхьа кхин кхаа сахьтехь цара шаьш лелийначунна мукӀарлонаш а дора, шайн Везачу Далла Ӏибадат а дора.

4Цул тӀаьхьа левихой болу ЮшаӀ а, Бани а, Кхадмиал а, Шабни-ЯхӀу а, Буни а, Шараб-ЯхӀу а, Бани а, Канани а лекхачу метте хьала а бевлла, шайн Везачу Деле мохь а бетташ, доӀа деш бара.

5Юха а левихойх болу ЮшаӀ а, Кхадмиал а, Бани а, Хьашбин-ЯхӀу а, Шараб-ЯхӀу а, ХӀуди-ЯхӀу а, Шабни-ЯхӀу а, Патахь-ЯхӀу а къамелаш дан буьйлабелира. Цара бохура:

«Хьала а гӀовттий, шайн Везачу Далла хастамаш бан дуьйлало.
Азалера дуьйна абадене кхаччалц хастамаш бе Цунна.
Хьан сийлахь цӀе адамаша хестайойла,
иза массо а хастамел а, декъалаллел а лекха хуьлийла!

6Хьо – Веза Эла ву! Хьо бен, цхьа а вац!
Ахьа стигалш а, царна чохь мел долу седарчий а кхоьллина!
Уггар лекха стигалш а, царна чохь мел болу ницкъаш а кхоьллина Ахь!
Ахьа латта а, цу лаьтта тӀехь мел долу хӀума а кхоьллина!
Ахьа хӀордаш а, цу чохь мел долу хӀума а кхоьллина.
Массо а хӀуманна дахар а делла.
Стигалара ницкъаш а Хьуна Ӏибадат деш ду![+]
7[+]Ибрам харжа а хаьржина,
Хашадарчу Ур-гӀалара ара а ваьккхина,
цунна, ИбрахӀим аьлла, цӀе тиллина Веза Дела ву Хьо[+].
8[+]Хьуна гира иза Хьайна тешаме хилар,
цундела Ахьа цуьнца барт а бира.
КанаӀанхойн, хьетахойн, эмархойн,
перезахойн, явсайхойн, гӀиргӀашахойн
хилла долу латта дӀалур ду элира
Ахьа цуьнан тӀаьхьенна.
Хьайн ваӀда Ахь кхочуш а дира,
Хьо тешаме волу дела[+].

9[+]Хьуна гуш бара Мисар-махкахь тхан дайша хьоьгуш болу бала.
Эрзийн хӀорд болчохь Хьуна хезаш дара цара гӀо доьхуш хьоькхуш долу маьхьарий[+].
10[+]Мисархошна шаьш тхан дайл лакхара хетийла Хьуна хууш долу дела,
тамашийна билгалонаш гайтира Ахьа пирӀунна а,
цуьнан элашна а, цуьнан массо а халкъана а дуьхьал.
Цундела Хьо цӀеяхана хилла дӀахӀоьттира
таханлера де тӀекхаччалц а[+].
11[+]Ахьа тхан дайшна хьалхахь Эрзийн хӀорд бекъа а бекъна дӀахӀоттийра,
уьш декъачу лаьтта тӀехула чекхбовлийтархьама.
Амма тхан мостагӀий кӀоргачу хӀорда чу кхиссира Ахьа,
ткъа уьш, тӀулгаш санна, дерачу хи буха а бахара[+].
12[+]Дийнахь мархин бӀогӀамца Ахь уьш балабора,
буьйсанна уьш цӀеран бӀогӀамца буьгура,
уьш дӀабаха беза некъ серлабаккхархьама[+].

13[+]Цул тӀаьхьа Хьо Синай-лам тӀе охьавоьссира.
Стигалара охьа къамел дира Ахьа цаьрца.
Царна нийса тӀедехкинарш а, бакъболу товрат-хьехамаш а,
дика парзаш а, весеташ а дӀаделира[+].
14Хьайн дезачу шоьтан дийнах лаьцна а
хьехам бира Ахьа царна,
иштта весеташ а, парзаш а, товрат-хьехам а
тӀебиллира Хьайн ялхо волчу Мусагахула[+].
15[+]Уьш мацбеллачу хенахь стигалара кхача а белира Ахьа царна.
Уьш хьагбеллачу хенахь тӀулгах даьккхина хи а делира Ахьа царна.
Ахьа цаьрга элира, дӀа а гӀой,
царна, куьг а айина, дӀадала чӀагӀо йина долу латта церан дола даккха[+].

16[+]Амма тхан дай кура дегнаш долуш а, юхахьара а бара.
Хьан весеташка ла ца дуьйгӀира цара.
17[+]Хьуна къера хила царна ца лиира.
Ахьа шайн дуьхьа мел дина тамашийна гӀуллакхаш царна дицделлера.
Шайн куралла бахьана долуш, хьаькам хаьржира цара,
шайн лоллехь хиллачу метте уьш юхаберзорхьама.
Амма нахана гечдо Дела ма ву Хьо!
Хьо дика ойла йолуш а, къинхетаме а ву,
Хьо атта оьгӀаз ца воьдуш а, ткъа боккха безам болуш а ву.
Ахь уьш дӀа ца тесна,[+]
18[+]шайна дашо эса а дина,
цара: „ХӀара ву тхо Мисар-махкара арадаьхна волу Дела!“ аьлча а,
цара чӀогӀа Ӏеса къамел дича а[+].
19[+]Хьо чӀогӀа къинхетаме хиларна,
Ахьа уьш яьссачу аренгахь а дӀа ца тесира.
Дийнахь царна некъ дӀагойту мархин бӀогӀам дӀа ца хьулбира Ахь,
буьйсанна уьш схьабан безаш болу некъ серлабоккху цӀеран бӀогӀам а дӀа ца баьккхира Ахь[+].
20Уьш Ӏаморхьама Хьайн дика Са дӀадели Ахь.
Саццаза Хьайн кхачанийн буьртигаш дӀалора Ахь царна,
церан хьогалла дӀаяккха хи а лора[+].
21Шовзткъа шарахь яьссачу аренгахула уьш лелаш а бара,
царна мел оьшу хӀума Ахь кхочуьйтура.
Церан бедарш а ца тишлора,
когаш а ца бестара[+].

22[+]Ахьа царна пачхьалкхаш а, халкъаш а делира,
царна гонахара долу, геннара латтанаш а тӀехь дӀадийкъира.
Хьешбонарчу паччахьан Сихьонан латта а,
иштта Башанарчу паччахьан ӀовгӀин латта а
шайн дола даьккхира цара[+].
23[+]Церан тӀаьхье Ахь, стигалара седарчий санна, дебийра.
Церан дайшна Айхьа, шерет дина, латта лур ду элира,
ткъа уьш оцу лаьтта тӀе схьабалийра Ахь[+].
24[+]Цу лаьтта тӀе а баьхкина, цара иза дӀалецира.
Ахьа цаьрга цу лаьтта тӀехь Ӏаш болу канаӀанхой эшабайтира.
Цигара халкъ а, церан паччахьаш а, кхидолу къаьмнаш а церан кара дӀа а делла,
Ахьа цаьрга шайна луъург дайтира царна тӀехь[+].
25[+]ЧӀагӀйина гӀаланаш а, токхе латтанаш а цара схьалецира.
Хьолах дуьзна долу цӀенош а, яьхна гӀунаш а цара шайн дола ехира.
Иштта кемсийн а, зайт-диттийн а, стоьмийн а бошмаш цара шайн дола ехира.
Уьш Ӏаббалц дууш, берстина дӀахӀиттира,
Ахьа шайна деллачу массо а беркатах марзо а оьцуш[+].

26[+]Амма уьш, карзах а бевлла, Хьуна дуьхьалбевлира!
Ахь беллачу товрат-хьехамаш тӀера уьш дӀабирзира.
Хьан пайхамарша уьш чӀогӀа боьхура,
Хьуна тӀе юхаберза бохуш,
амма цара и пайхамарш байира.
Тхан дайша Хьуна дуьхьал Ӏеса къамелаш дора,[+]
27цундела Ахьа церан мостагӀашна уьш дӀалацийта пурба делира, ткъа мостагӀаша царна дукха зуламаш а дира.
Амма шайна тӀе зулам деача, тхан дай Хьоьга орца доьхуш дӀахӀиттира.
Стигалахь волчу Ахьа цаьрга ла а дугӀура,
Хьайн боккхачу къинхетамца уьш кӀелхьарбохурш а лора,
ткъа цара уьш мостагӀийн зуламах кӀелхьара а бохура[+].
28Амма синтем юха-ма-бирззинехь,
тхан дайша юха а Хьуна зуламе хеташ долу гӀуллакхаш леладора.
Цундела церан мостагӀийн карахь уьш битина Ахь,
цаьрга хӀокхарна тӀехь олалла дайтархьама.
Амма цара, юха а бирзина, Хьоьга гӀо дехча,
стигалахь волчу Ахьа, церан дехарш а хезна,
юха а Хьайн боккхачу къинхетамца дукхазза а гӀо дира царна[+].

29[+]Ахьа цаьрга дӀахьедора,
Хьайн товрат-хьехамашна тӀе юхадерза дезар дӀахоуьйтуш,
амма цара, кура а бевлла, Хьан весеташ дӀатеттира.
Ахьа тӀедиллинчарна дуьхьал къинош летийра цара.
Делахь а, уьш лардийриг церан гӀоьнца вехар вара.
Бухахьа а бевлла, Хьох дӀа а бирзина,
дегнаш чӀагӀ а дина, Хьоьга ла ца дуьйгӀира цара[+].
30[+]Хьо тхан дайшца чӀогӀа собаре вара.
Дуккха а шерашкахь царна садиттира Ахьа.
Хьайн пайхамарш Хьайн Синехула иракара а хӀиттийна,
оцу пайхамаршкахула царна дӀахьедора Ахь.
Амма цара ла ца дугӀура,
цундела Ахьа уьш кхечу къаьмнийн кара дӀабелира[+].
31Амма Хьайн боккхачу къинхетамца
Ахьа уьш массо а хӀаллак а ца бира,
уьш Ахьа дӀа а ца тесира,
хӀунда аьлча Хьо дика а, къинхетаме а Дела ву![+]

32[+]Ткъа хӀинца, тхан Дела, ва сийлахь Дела.
Хьо Майраниг а, ларамах дузуьйтуш Верг а,
вайна юкъахь болу безаман барт Ларбийриг а ма ву!
Хьуна хьалха кӀезиг ма хетийла
оха а, тхан паччахьаша а, тхан куьйгалхоша а,
тхан динан дайша а, тхан пайхамарша а, тхан дайша а,
дерриг а Хьан халкъо а хьоьгуш болу бала.
И бала Ашур-махкарчу паччахьашна тӀера дуьйна
хӀара де тӀекхаччалц оха хьоьгуш бу[+].
33Массо а тхуна тӀехӀоьттинчу хӀуманна тӀехь Хьо нийса хилла!
Хьо тешаме хилла, оха харцдерг лелийнехь а[+].
34Тхан паччахьаша а, тхан куьйгалхоша а,
тхан динан дайша а, тхан дайша а
Хьан товрат-хьехамаш кхочуш ца бора,
Хьан весеташка ла ца дугӀура,
Ахьа дагадаийтинарг тергал ца дора[+].
35Шайн пачхьалкхехь Ахьа делла долчу Хьан доккхачу диканехь,
Ахьа шайн кара дӀаделла долчу доккхачу, уггар дикачу лаьтта тӀехь
цара Хьуна Ӏамал а ца йора,
шаьш лелош долчу зуламечу хӀуманашна тӀера дӀа а ца бирзира[+].

36Ткъа тхо хӀинца леш ду.
ХӀокху Ахьа тхан дайшна цаьрга пайда эцийта а,
цу тӀера шайна напха даккхийта а дӀаделла долчу лаьтта тӀехь
тхо леш хилла дӀахӀиттина[+].
37Ахь тхуна тӀехь хӀиттийна болчу паччахьийн кара
лаьтто шортта кхиъна ялта чудоуьйту,
оха летийна къинош бахьана долуш.
Тхан догӀмашна тӀехь олалла до цара,
ткъа церан карахь ду тхан даьхни.
Цара тхуна тӀехь шайна луъург леладо,
цундела тхо йоккхачу гӀайгӀанехь ма ду[+].

38И массо хӀума а бахьана долуш, оха бохо йиш йоцуш болу барт бо, иза кехатна тӀехь дӀа а язбеш. Тхан куьйгалхоша а, левихоша а, динан дайша а цу бартана кӀел куьг яздо, иза мухӀарца чӀагӀ а беш»[+].

#### 10


Наха бина барт а, бартана кӀел куьг яздинарш а

1МухӀар а тоьхна, цу бартана кӀелахь куьг яздинарш бара: Хьахли-ЯхӀун кӀант, мехкада волу Нахьми-ЯхӀу а, ЦӀадукъ-ЯхӀу а.

Динан дай:[+] 2Сари-ЯхӀу а, Ӏазар-ЯхӀу а, Ярми-ЯхӀу а,

3Пашихьур а, Амар-ЯхӀу а, Малки-ЯхӀу а,

4Хьатуш а, Шабни-ЯхӀу а, Малук а,[+]

5Хьарми а, Мармути а, Ӏабди-ЯхӀу а,

6Даниал а, ГӀинтуни а, Барух а,

7Машулим а, Аби-ЯхӀу а, Мияман а,

8МаӀаз-ЯхӀу а, Билгай а, ШамӀа-ЯхӀу а. Уьш динан дай бара.

9ХӀорш левихойн цӀераш ю:

Азан-ЯхӀу кӀант ЮшаӀ, Хьенидадан доьзалера волу Бинуй, Кхадмиал,[+]

10церан гергарнаш болу Шабни-ЯхӀу, ХӀуди-ЯхӀу, Кхилати, Пали-ЯхӀу, Хьанан,

11Мика, Рахьуб, Хьашби-ЯхӀу,

12Закхур, Шараб-ЯхӀу, Шабни-ЯхӀу,

13ХӀуди-ЯхӀу, Бани, Банину.

14Халкъан баьччанаш:

ПарӀуш, Пахьат-Муаби, Ӏейлам, Зату, Бани,[+]

15Буни, ӀазгӀади, Бебай,

16Адан-ЯхӀу, БигӀвай, Ӏади,

17Атари, Хьузакх-ЯхӀу, Ӏазури,

18ХӀуди-ЯхӀу, Хьашум, Бецай,

19Хьарип, Ӏанатот, Неби,

20МагӀпиӀаш, Машулим, Хьецар,

21Маши-Забиал, ЦӀадукъа, ЯдуӀ,

22Палти-ЯхӀу, Хьанан, Ӏани-ЯхӀу,

23ХӀушаӀ, Хьанан-ЯхӀу, Хьашуби,

24ХӀалухьеш, Пилхьа, Шубакъ,

25Рахьим, Хьашбина, МаӀсей-ЯхӀу,

26АхьъяхӀу, Хьанан, Ӏанан,

27Малук, Хьарми, БаӀна.


Наха бинчу бертан чулацам

28«Ткъа халкъан кхиболчара – динан дайша а, левихоша а, Делан цӀийнан кевнехь болчу гӀаролхоша а, илланчаша а, Делан цӀийнан кертахь гӀуллакх деш болчу ялхоша а, Делан товрат-хьехаман дуьхьа шаьш кхечу къаьмнех болчарах дӀа мел къаьстиначара а, шайн зударшца а, кхетам болуш болчу массо а шайн кӀенташца а, йоӀаршца а –[+] 29шайн вежарий болчу лоруш болчарах дӀа а кхетта, сардаман таӀзарх иштта чӀагӀо йо: Дала Шен ялхо волчу Мусагахула белла товрат-хьехамаш лар а бийр бу оха, вайн Хьалдолчу Везачу Эло мел дина весеташ а, тӀедехкинарш а, парзаш а леррина кхочуш а дийр ду оха.

30[+]Оха чӀагӀо йо тхайн зудабераш кхечу къаьмнех болчу нахе маре ца дахийта а, церан зудабераш тхайн кӀенташка схьа ца даладайта а[+].

31[+]Тхайна гонах дехаш долчу халкъаша шоьтан дийнахь а, я кхечу дезачу дийнахь а йохка хӀуманаш я кӀа деача, уьш цаьргара оьцур яц оха.

ХӀора ворхӀалгӀа деанчу шарахь тхайн кхаш тӀехь болх бийр бац оха, иштта тхайна декхарийлахь болчарна къинтӀера девр ду тхо[+].

32[+]Оха чӀагӀо йо хӀора шарахь цхьана шекхалан кхоалгӀа дакъа[*] тхан Делан цӀийнан хьашташна дӀадала[+].

33И ахча массо а хьашташна тӀе гӀур ду: Далла къобалдина долу бепиг а, хӀора дийнахь дохуш долу кӀен сагӀанаш а, дийнаташ дагоран сагӀанаш а, шоьтан деношкахь а, бутт цӀинбаларан деношкахь а, кхечу дезачу деношкахь а дохуш долу сагӀанаш а, кхидолу деза сагӀанаш а, Исраилан халкъо летийначу къинойх паргӀатбахархьама дохуш долу къинан сагӀанаш а, иштта Делан цӀенна оьшу муьлхха гӀуллакх а[+].

34Оха – динан дайша а, левихоша а, халкъо а – кхаж тесира, тхайна юкъахь билгалдаккхархьама, шеран муьлхачу хенахь хӀора тхан доьзало Делан цӀенна совгӀатна лерина долу чӀийш дала деза, иза тхан Везачу Делан сагӀа доккхучу кхерчахь даго, товрат-хьехамаш тӀехь ма-хиллара[+].

35[+]Оха тхайна тӀелоцу хӀора шарахь Везачу Элан цӀенна тхайн лаьтта тӀера уггар хьалха хьалакхиъна долу ялта а, массо а диттийн дуьххьарлера болу стом а схьабан[+].

36[+]Товрат-хьехамаш тӀехь ма-хиллара, оха тхан Делан цӀенна схьабалор бу тхан доьзалехь дуьххьара бина болу кӀентий а, иштта тхайн бежех а, даьхнех а, женах а долу дуьххьара дина кӀорнеш а. Цигахь гӀуллакх деш болчу динан дайшна уьш дӀалур ду оха[+].

37[+]Оха иштта тхайн Делан цӀийнан чӀоьнаш чохь болчу динан дайшна тхайна хиллачу ялтих уггар а хьалха хьакхийна бод а бахьар бу, тхан бешара уггар хьалха схьабаьлла болу стом а, уггар хьалха схьадаьккхина долу чагӀар а, зайтдаьтта а дахьар ду.

Ялтех долу уьтталгӀа дакъа оха дӀалур ду болх беш йолчу массо а ярташкахь уьтталгӀа дакъа схьагулдеш болчу левихошна[+]. 38[+]АхӀаронан цӀийнах волу динан да левихошца хила везаш ву цара шайн уьтталгӀа дакъа схьаоьцучу хенахь. Цул тӀаьхьа левихоша шайна дӀакхаьчначу уьтталгӀачу декъа тӀера кхин уьтталгӀа дакъа Делан цӀа чохь йолчу чӀоьнаш чу охьадилла деза[+]. 39Исраилан халкъо а, левихоша а шаьш деш долу совгӀаташ – кӀа а, чагӀар а, зайтдаьтта а – цу чӀоьнаш чу схьадан деза. Цигахь езачу чоьнна лерина болу гӀирс а бу ларбеш, иштта гӀуллакх деш болу динан дай а, кевнийн гӀаролхой а, илланчаш а бу Ӏаш.

Оха чӀагӀо йо Делан цӀийнан дола дан!»[+]

#### 11


Ярушалаймехь Ӏаш болу нах

1[•]Исраилан халкъан баьччанаш Ярушалаймехь баха охьахевшира. Халкъах кхиболчара кхаж таса безаш бара, халкъах долу уьтталгӀа дакъа схьакъасторхьама. И схьакъастийнарш езачу гӀалахь Ярушалаймехь баха ховша безара. Ткъа тӀаьхьадисина долу къоман исс дакъа шайн-шайн гӀаланашкахь даха диса тарлора[+]. 2Халкъо хастам бира шайн лаамца Ярушалаймехь бисинчарна. 3[+]ХӀорш бу Ярушалаймехь баха хевшина болу мехкан куьйгалхой. (Дукхахболу исраилхой а, динан дай а, левихой а, Делан цӀийнан кертахь гӀуллакх деш берш а, Сулим-паччахьан ялхойн тӀаьхьенах берш а ЯхӀуд-махкарчу кхечу ярташкахь Ӏаш бара. Уьш ярташкахь кхожаца шайна кхаьчначу латтанаш тӀехь Ӏаш бара[+]. 4Амма цхьаболу ЯхӀудан а, Бен-Яманан а тайпанех болу нах Ярушалаймехь бехаш бара.)

ЯхӀудан тайпанах болчеран цӀераш иштта яра:

Ӏузи-ЯхӀун кӀант Ӏати-ЯхӀу (Ӏузи-ЯхӀу Закри-ЯхӀун кӀант хилла, Закри-ЯхӀу Амар-ЯхӀун кӀант хилла, Амар-ЯхӀу Шапат-ЯхӀун кӀант хилла, ткъа Шапат-ЯхӀу Парасан тӀаьхьенах волчу Махьаллалан кӀант хилла),[+]

5Барухан кӀант МаӀсей-ЯхӀу (Барух Кала-Хьозин кӀант хилла, Кала-Хьоза Хьази-ЯхӀун кӀант хилла, Хьази-ЯхӀу Ӏади-ЯхӀун кӀант хилла, ткъа Ӏади-ЯхӀу Закри-ЯхӀун кӀант волчу ЯхӀу-Ярбин кӀант хилла. Закри-ЯхӀу Шейлин тӀаьхьенах хилла)[+].

6Ярушалаймехь бехаш болу Парасан тӀаьхьенах болу нах виъ бӀе кхузткъе бархӀ стаг хилла. Уьш берриш а чӀогӀа доьналла долуш нах хилла.

7Бен-Яманан тӀаьхьенах берш:

Машулиман кӀант Салуъ (Машулим ЮӀадан кӀант хилла, ЮӀад Пади-ЯхӀун кӀант хилла, Пади-ЯхӀу Къули-ЯхӀун кӀант хилла, Къули-ЯхӀу МаӀсей-ЯхӀун кӀант хилла, МаӀсей-ЯхӀу Итиалан кӀант хилла, ткъа Итиал ЯшаӀ-ЯхӀун кӀант хилла),

8цунна тӀаьхьа вогӀуш Габий, Салий шиъ хилла. Уьш Салуан гергара нах хилла. Уьш массо а исс бӀе ткъе бархӀ стаг хилла.

9Зикрин кӀант Юал царна тӀехь хьаькам вара, ткъа ХӀасинуан кӀант ЯхӀуд цу гӀалахь шолгӀа волу хьаькам вара.

10Ярушалаймехь баха охьахевшина болчу динан дайн цӀераш яра хӀорш:

ЯхӀу-Ярбин кӀант ЯдаӀ-ЯхӀу, Якин,

11Хьалкхи-ЯхӀун кӀант Сари-ЯхӀу (Хьалкхи-ЯхӀу Машулиман кӀант хилла, Машулим ЦӀадукъин кӀант хилла, ЦӀадукъа Маръютин кӀант хилла, ткъа Маръюти Делан цӀенна тӀехь хьаькам волчу Ахьтубин кӀант хилла);[+]

12иштта церан цӀийнан нах болу Делан цӀийнан кертахь гӀуллакх деш волу бархӀ бӀе ткъе ши стаг а;

Ярохьаман кӀант Ӏади-ЯхӀу а (Ярохьам Амцин кӀант волчу Палал-ЯхӀун кӀант хилла, Амци Закри-ЯхӀун кӀант хилла, Закри-ЯхӀу Пашихьуран кӀант хилла, Пашихьур Малки-ЯхӀун кӀант хилла);

13кхин а ши бӀе шовзткъе шиъ стаг, Малки-ЯхӀун цӀийнах волу (и нах шайн доьзалийн баьччанаш хилла);

Ӏазариалан кӀант Ӏамшаси (Ӏазариал Ахьзайн кӀант хилла, Ахьзай Амиран кӀант волчу Машли-МутӀин кӀант хилла);

14кхин а цхьа бӀе ткъе бархӀ Амиран цӀийнах волу стаг а хилла. Уьш чӀогӀа доьналла долуш болу нах бара. Царна тӀехь хьаькам Гадуламан кӀант Забдиал хилла.

15ХӀара цӀераш Ярушалаймехь баха хиъна болчу левихойн ю:

Хьашубин кӀант ШамӀа-ЯхӀу (Хьашуби Ӏазрикхаман кӀант хилла, ткъа Ӏазрикхам Бунин кӀентан Хьашби-ЯхӀун кӀант хилла);

16левихойн баьччанаш болу Шабитай а, Юзабди а Делан цӀийнан арахьара беш болчу балхана тӀехӀиттийна хилла;[+]

17Микин кӀант Матан-ЯхӀу (Мика Завадин кӀант хилла, ткъа Завади Асайпан кӀант хилла). Баркаллин доӀа дечу нахана тӀехь хьалхара верг хилла Матан-ЯхӀу;

Бакхбукъ-ЯхӀу (иза илланчийн шолгӀачу тобанна тӀехь хьаькам хилла);

ШамуӀан кӀант Ӏабда (ШамуӀ Ядутунан кӀентан Галалин кӀант хилла);[+]

18Езачу Ярушалайм-гӀалахь волу массо а левихо ши бӀе везткъе виъ стаг хилла.

19ХӀорш Ярушалаймехь баха хевшина болчу кевнашкарчу гӀаролхойн цӀераш ю:

Ӏакхуби а, ТӀулман а, иштта цхьа бӀе кхузткъе шийтта церан цӀийнах волу стаг а. Уьш гӀалин кевнаш лардеш бара[+].

20Кхиболу исраилхой а, динан дай а, левихой а бара ЯхӀуд-махкарчу гӀаланашкахь бехаш. Уьш шайн доьзалийн латтанаш тӀехь бехаш бара. 21Делан цӀийнан кертахь гӀуллакх деш берш Ярушалайман цхьа дакъа долчу Ӏупалахь бехаш хилла. Царна тӀехь хьаькамалла лелош Цихьа а, ГӀишпа а хилла[+].

22Ярушалаймехь левихошна тӀехь куьйгалла деш Ӏузи хилла (Ӏузи Банин кӀант хилла, Бани Хьашби-ЯхӀун кӀант хилла, ткъа Хьашби-ЯхӀу Микин кӀант волчу Матан-ЯхӀун кӀант хилла). Иза Асайпан тӀаьхьенах хилла, ткъа уьш Делан цӀа долчохь назманаш олуш берш хилла[+]. 23Царах лаьцна паччахьо леррина арадаьккхина тӀедиллар хилла, цу тӀехь илланчийн декхарш билгалдаьхна а хилла.

24Исраилхойх лаьцна паччахьна хаам беш верг Патахь-ЯхӀу вара. Иза ЯхӀудан тӀаьхьенах волчу Зерахьан кӀентан Маши-Забиалан кӀант вара[+].


Кхийолчу гӀаланашкахь Ӏаш болу нах

25ЯхӀудхойх цхьаберш хӀокху жимачу гӀаланашкахь Ӏаш бара, шайн кхашна уллохь:

Кхиръят-АрбаӀахь а, цунна гонах йолчу ярташкахь а;

Дибонахь а, цунна гонах йолчу ярташкахь а;

иштта Якхабцаалахь а, цунна гонах йолчу ярташкахь а;

26ЮшаӀахь а, Мулада-гӀалахь а, Байт-Палтехь а;

27Хьацар-ШуӀалахь а, Беар-ШабаӀехь а, цунна гонах йолчу ярташкахь а;

28ЦакхелагӀахь а, Махунехь а, цунна гонах йолчу ярташкахь а;

29Ӏейн-Риманахь а, ЦорӀа-гӀалахь а, Ярмут-гӀалахь а;

30Занухь-гӀалахь а, Ӏадуламахь а, иштта царна гонах йолчу ярташкахь а;

Лахиш-гӀалахь а, цунна уллохь йолчу аренашкахь а;

Ӏазекхи-гӀалахь а, цунна гонах йолчу ярташкахь а.

ЯхӀудан къам Беар-ШабаӀера дуьйна ХӀинам-тогӀина тӀе кхаччалц даха охьахиънера.

31Бен-яманхой хӀокху гӀаланашкахь баха охьахевшинера:

ГибаӀ-гӀалахь а, Михмасехь а, Ӏайи-гӀалахь а, Бетал-гӀалахь а, цунна гонах йолчу ярташкахь а,

32Ӏанатот-гӀалахь а, Нуб-гӀалахь а, Ӏанан-ЯхӀугахь а,

33Хьацор-гӀалахь а, Рамехь а, ГӀитаймехь а,

34Хьадид-гӀалахь а, ЦебаӀим-гӀалахь а, Набалти-гӀалахь а,

35Лодди-юртахь а, Овну-гӀалахь а, иштта Пхьерийн тогӀи чохь а.

36ЯхӀуд-махкара цхьайолу левихойн тобанашкара нах Бен-Яман-махкахь баха хевшира.

#### 12


Динан дай а, левихой а

1ХӀорш бу йийсарера юхабирзина болу динан дай а, левихой а. Уьш Шалтаалан кӀантаца Зурбабелца а, ЮшаӀца а цхьаьна юхабирзина хилла. Церан цӀераш:

Сари-ЯхӀу, Ярми-ЯхӀу, Ӏезар,[+]

2Амар-ЯхӀу, Малук, Хьатуш,

3Шихан-ЯхӀу, Рахьим, Мармути,

4Ӏиду, ГӀинтуй, Аби-ЯхӀу,

5Мияман, МаӀад-ЯхӀу, Билга,

6ШамӀа-ЯхӀу, ЯхӀу-Ярби, Яди-ЯхӀу,

7Салуъ, Ӏамукъ, Хьалкхи-ЯхӀу, Яди-ЯхӀу.

ЮшаӀ динан коьрта да волчу заманахь и нах динан дайн а, церан гергарнаш а баьччанаш бара.

8Левихойх болу ЮшаӀ, Бинуй, Кхадмиал, Шараб-ЯхӀу, ЯхӀуд, Матан-ЯхӀу. Далла баркалла олуш долчу назманашна тӀехь жоп луш хилла Матан-ЯхӀу а, цуьнан гергарнаш а[+].

9Адамаша Далла гӀуллакх дечу хенахь, Бакхбукъ-ЯхӀус а, Ӏунис а, церан гергарчара а назма аларца дакъалоцура.

10ЮшаӀ ЯхӀу-Якхаман да хилла, ЯхӀу-Якхам Элишубан да хилла. Элишуб ЯхӀу-ЯдаӀан да хилла[+]. 11ЯхӀу-ЯдаӀ ЯхӀунатин да хилла, ЯхӀуната ЯдуӀан да хилла.

12ЯхӀу-Якхаман заманахь динан дайн доьзалан баьччанаш хӀорш хилла:

Сари-ЯхӀун доьзалехь лакхарниг Мари-ЯхӀу хилла.

Ярми-ЯхӀун доьзалехь лакхарниг Хьанан-ЯхӀу хилла.

13Ӏезаран доьзалехь лакхарниг Машулим хилла.

Амар-ЯхӀун доьзалехь лакхарниг ЯхӀу-Хьана хилла.

14Малухин доьзалехь лакхарниг ЯхӀуната хилла.

Шихан-ЯхӀун доьзалехь лакхарниг Юсуп хилла.

15Хьармин доьзалехь лакхарниг Ӏаднан хилла.

Мармутин доьзалехь лакхарниг Хьелкхи хилла.

16Ӏидун доьзалехь лакхарниг Закри-ЯхӀу хилла.

ГӀинтунин доьзалехь лакхарниг Машулим хилла[+].

17Аби-ЯхӀун доьзалехь лакхарниг Зикра хилла.

МуӀад-ЯхӀун а, Мин-Яманан доьзалшкахь лакхарниг Пилти хилла.

18Билгин доьзалехь лакхарниг ШамуӀ хилла.

ШамӀа-ЯхӀун доьзалехь лакхарниг ЯхӀуната хилла.

19ЯхӀу-Ярбин доьзалехь лакхарниг Матинай хилла.

Яди-ЯхӀун доьзалехь лакхарниг Ӏузи хилла.

20Салин доьзалехь лакхарниг Къали хилла.

Ӏамукъин доьзалехь лакхарниг Ӏебар хилла.

21Хьалкхи-ЯхӀун доьзалехь лакхарниг Хьашби-ЯхӀу хилла.

ЯдаӀ-ЯхӀун доьзалехь лакхарниг Натунаил хилла.

22Элишубан а, ЯхӀу-ЯдаӀан а, Йохьанан а, ЯдуӀан а заманашкахь хилла болчу левихойн а, динан дайн а доьзалийн баьччанийн цӀераш парсихойн паччахь волчу Дари-Вашан паччахьалла лаьттинчу хенахь дӀаязйина ю[+].

23Левин тӀаьхьенах болчу доьзалийн баьччанаш Элишубан кӀант волчу ЯхӀу-Хьанин заманна тӀекхаччалц дӀаязбина бу.

24ХӀара цӀераш левихойн куьйгаллехь хиллачийн ю: Хьашби-ЯхӀу, Шараб-ЯхӀу, ЮшаӀ, Бинуй, Кхадмиал. Церан гергарнаш царна дуьххьал дӀахӀуьттуш хилла, Далла хастамаш а беш, баркалла а олуш. Цхьа тоба вукху тобане йист хуьлуш хилла. И хӀума Делан стаг волчу Дауда дӀахӀоттийна хилла[+].

25ГӀалин кевнехь долу чӀоьнаш лардеш бара Матан-ЯхӀу а, Бакхбукъ-ЯхӀу а, Ӏабди-ЯхӀу а, Машулим а, ТӀулман а, Ӏакхуби а[+].

26Уьш берриш а гӀуллакх деш бара ЮцӀдукъан кӀентан ЮшаӀан кӀант ЯхӀу-Якхам куьйгаллехь волчу хенахь а, мехкан да Нахьми-ЯхӀу а, динан да Ӏелам стаг Ӏезар а волчу хенахь а[+].


Ярушалайман пен къобалбар

27Ярушалайман пен къобалбечу хенахь массо а левихо уьш мел Ӏаш болчу гӀаланашкара Ярушалайме схьакхайкхинера. Левихой схьакхайкхинера, пен къобалбечу хенахь тайп-тайпана дечиг-пондарш а шинна а куьйгаца дуьхь-дуьхьал тухуш долу жима цӀестан негӀарш а тухуш, Далла лерина йолу назманаш ала а, Цунна хастамаш бан а[+]. 28Массо а илланчаш схьагулбеллера Ярушалаймана гонахарчу меттигашкара а, НатӀупат-гӀалина гонахарчу ярташкара а, 29иштта Байт-Галгалара а, ГибаӀ-гӀалин а, Ӏазмаватан а аренашкара а. Цу заманахь илланчаша Ярушалаймана гонах ярташ йинера. 30Динан дайша а, левихоша а Далла хьалха цӀанваларан Ӏадат кхочушдира. Иштта халкъана тӀехь а, гӀалин кевнашна тӀехь а, гӀалин пенна тӀехь а кхочушдира цара цӀена хуьлу Ӏадат[+].

31ТӀаккха аса яхӀудхойн куьйгалхой пенна тӀе хьала а баьхна[*], уьш цигахь дӀахӀиттийра. Илланчийн йоккха ши тоба а схьакъастийра аса, цаьрга Далла хастамаш беш йолу назманаш алийта.

Царах цхьа тоба пенна тӀехула аьтту агӀонгахула Кхеллин ков долчу дӀаяха езаш яра[+]. 32Царна тӀаьхьахӀоьттина ХӀушаӀ-ЯхӀу а вара, шеца цхьаьна ЯхӀудан халкъан баьччанийн ахтоба а йолуш. 33Иштта царна тӀаьхьахӀиттина боьлхуш бара Ӏазар-ЯхӀу, Ӏезар, Машулим, 34ЯхӀуд, Бен-Яман, ШамӀа-ЯхӀу, Ярми-ЯхӀу. 35Цхьаболу динан дай а бара цигахь, шайн карахь турбанаш а йолуш. Иштта царна тӀаьхьахӀоьттина воьдуш ЯхӀунатин кӀант Закри-ЯхӀу а вара (ЯхӀуната ШамӀа-ЯхӀун кӀант хилла, ШамӀа-ЯхӀу Матан-ЯхӀун кӀант хилла, Матан-ЯхӀу Мика-ЯхӀун кӀант хилла, Мика-ЯхӀу Закхуран кӀант хилла, ткъа Закхур Асайпан кӀант хилла)[+]. 36Цигахь Асайпан гергарнаш а бара: ШамӀа-ЯхӀу, Ӏазариал, Милали, Гилали, МаьӀи, Натунаил, ЯхӀуд, Хьанани. Церан карахь Делан стаг волчу Дауда лоькхучу тайпана гӀирсаш бара. Царна массарна а хьалхаваьлла воьдуш Ӏелам стаг волу Ӏезар а вара[+]. 37Уьш Шовданан ков долчу агӀор дӀабирзира. Даудан гӀалин ламеш тӀехула уьш пенан лакхенна тӀе хьалабевлира. Даудан цӀенна тӀехула а бевлла, уьш малхбалехьа, Хин ков долчу агӀор, дӀабахара[+].

38Илланчийн шолгӀа тоба, аьрру агӀор а йирзина дӀаяхара. Уьш пенна тӀехула лелачу хенахь, со схьагулделлачу адамийн шолгӀачу тобанца царна тӀаьхьа воьдуш вара. Пешийн бӀаьвнах тӀех а девлла, тхо Шуьйрачу пенна тӀе кхаччалц дӀадахара[+]. 39Цул тӀаьхьа Эпрайман а, Ширачу кевнах а, иштта ЧӀерийн кевнах а тӀехбевлира уьш. Цигара Хьананиалан бӀаьвнах, Меа олучу бӀаьвнах а тӀехбевлира уьш. УьстагӀийн кевнна тӀе кхаччалц дӀа а бахана, ГӀаролан кевнна уллохь севцира уьш[+].

40Цул тӀаьхьа илланчийн ши тоба Делан цӀийнан кертахь шайн-шайн йолчу метте дӀахӀоьттира. Со а, хьаькамийн ахтоба а дӀахӀоьттира тхешан метте. 41Шайн-шайн метте, карахь турбанаш а йолуш, дӀахӀиттира динан дай болу Элъякъим, МаӀсей-ЯхӀу, Мин-Яман, Мика-ЯхӀу, ЭлъюӀинай, Закри-ЯхӀу, Хьанан-ЯхӀу. 42Иштта Делан цӀийнан кертахь шайн-шайн метте дӀахӀиттира динан дай болу МаӀсей-ЯхӀу, ШамӀа-ЯхӀу, ЭлиӀазар, Ӏузи, ЯхӀу-Хьана, Малки-ЯхӀу, Ӏейлам, Эзар. Илланчийн шинна а тобано, чӀогӀа мохь а тухуш, назма элира. Эшарш локхучу тобанийн куьйгалхо Израхь-ЯхӀу вара.

43Цу дийнахь дуккха а сагӀанаш дехира цара. Массо а стаг чӀогӀа самукъадаьлла вара, Дала шайна доккха хазахетар хилийтина дела. Зударий а, бераш а самукъадаьлла лелара. Ярушалаймера схьа геннахь хезаш дара самукъане аьзнаш.


Делан цӀа долчохь ечу Ӏамалъяре кхачийтар

44Цу дийнахь билгалбехира чӀоьнаш карахь долу нах. ХӀора доьзало деш долу совгӀаташ – дуьххьара схьабевлла болу стоьмаш а, ялтин уьтталгӀа долу дакъа а – цу чӀоьнаш чохь лардан дезаш дара. ГӀаланашна гонах долчу кхаш тӀера цара чӀоьнаш чу схьадан дезаш дара товрат-хьехамаша динан дайшна а, левихошна а лерина долу дакъош, хӀунда аьлча яхӀудхой чӀогӀа хазахетта бара цигахь гӀуллакх дечу динан дайшна а, левихошна а. 45[+]Цу динан дайша а, левихоша а шайн Далла гӀуллакх а дора, нахана юкъахь Далла хьалха цӀена хуьлу Ӏадат кхочуш а дора. Илланчашца а, Делан цӀийнан кевнехь болчу гӀаролхошца а цхьаьна цара кхочушдора Дауда а, цуьнан кӀанта Сулима а дина весеташ. 46ХӀунда аьлча дуккха а хьалха, Даудан а, Асайпан а хенахь дуьйна, баркалла олуш йолчу эшаршна тӀехь а, Далла хастам беш олуш йолчу назманашна тӀехь а куьйгалла дора илланчаша[+]. 47Зурбабелан а, Нахьми-ЯхӀун а заманахь массо а исраилхоша илланчашна а, кевнехь болчу гӀаролхошна а хӀора денна лерина долу рицкъа схьадахьара Делан цӀийнан керта. Халкъо левихошна дӀалора царна догӀуш долу дакъа, ткъа цунах АхӀаронан тӀаьхьенна догӀуш долу дакъа левихоша оцу тӀаьхьене дӀакхачадора[+].

#### 13


Кхечу къаьмнех болчарах дӀакъастар

1[+]Цу дийнахь Муса-пайхамаран тептар массо а халкъана хозуьйтуш дӀадийшира. Цу тӀехь царна дӀаяздина карийра, цхьа а Ӏамминхо а, муабахо а цкъа а Делан халкъах дӀакхета йиш йолуш вац аьлла[+]. 2[+]Иза иштта хилла, хӀунда аьлча уьш Исраилан халкъана баьпкаца а, хица а дуьхьал ца баьхкинера. Цара БалиӀам шайгахьа ваьккхина, цуьнга исраилхошна неӀалт кхайкхадайта. Амма вайн Дала, и неӀалт царна тӀера дӀа а даьккхина, цунах декъалдар хилийтира[+]. 3И товрат-хьехам шайна дӀахезча, исраилхоша кхидолу къаьмнех мел верг шайх дӀакъастийра[+].


Нахьми-ЯхӀус дӀахӀиттийна керла хӀуманаш

4Амма и хӀума хилале тхан Делан цӀийнан чӀоьнаш карахь йолчу динан дас Элишуба (иза ТӀуби-ЯхӀун захалойх стаг вара),[+] 5ТӀуби-ЯхӀуна йоккха цхьа чоь дӀаелира. Тохара цу чоьнна чу наха деанера кӀен сагӀанаш а, хаза хьожа йогӀу хӀуманаш а, пхьегӀаш а, иштта левихошна а, илланчашна а, Делан цӀийнан кевнехь болчу гӀаролхошна а деана долчу ялтих а, керлачу чагӀарх а, зайтдаьттанах а уьтталгӀа дакъа а, иштта динан дайшна деана долу совгӀаташ а. 6И хӀума хиллачу хенахь со Ярушалаймехь вацара. Бавелан паччахь Артахь-Шашта паччахьаллехь волчу ткъе шуьйтталгӀачу шарахь со паччахь волчу юхаваханера. Цхьа хан яьлча, аса юха а паччахье сайна Ярушалайме дӀаваха пурба дийхира[+]. 7Со Ярушалайме схьакхаьчча, суна хиира Элишубера даьллачу зуламах лаьцна. Цо ТӀуби-ЯхӀуна Делан цӀийнан кертахь йолу цхьа чоь дӀаеллера! 8Со чӀогӀа оьгӀазвахара, сайна и хӀума хезча. Цундела аса ТӀуби-ЯхӀун салпал цу чуьра аракхоьссира. 9Аса тӀедиллира, и чоь дӀа а цӀанйина, цу чохь хилла йолу Делан цӀа чуьра пхьегӀаш а, наха схьадеана долу кӀен сагӀанаш а, хаза хьожа йогӀу хӀуманаш а шаьш хиллачу метте охьахӀиттае аьлла[+].

10[+]Суна иштта хиира, левихошна дӀадала дезаш долу дакъош дӀалуш ца хиллийла а. Цундела Далла Ӏамал ечу хенахь гӀуллакх дан дезаш болу левихой а, илланчаш а шайн-шайн кхашка юхабирзинера[+]. 11Аса хьаькамех и хӀума бахьана долуш бехк баьккхира. Аса цаьрга хаьттира: «Делан цӀа дола ца деш хӀунда дитина?» аьлла. Цул тӀаьхьа, массо а левихо схьа а гулвина, аса уьш юха а церан гӀуллакхаш дан дӀахӀиттийра[+]. 12[+]Цул тӀаьхьа массо а исраилхочо шайн ялтех а, керлачу чагӀарх а, зайтдаьттанах а долу уьтталгӀа дакъа Делан цӀийнан чӀоьнаш чу схьадеара[+]. 13Делан цӀа чуьра чӀоьнаш хӀокху нехан кара дӀаелира аса: динан да волу Шалам-ЯхӀу, Ӏелам стаг волу ЦӀадукъа, левихо волу Пади-ЯхӀу. Ткъа Матан-ЯхӀун кӀентан Закхуран кӀант Хьанан церан гӀоьнча санна дӀахӀоттийра аса. Аса уьш хаьржинера, хӀунда аьлча уьш тешаме лоруш нах бара. Царна тӀедиллина дара наха схьадеанчу хӀуманах шайн гергарчарна дакъа дар.

14Ва сан Дела, аса и хӀума дар бахьана долуш со дагаваийтахьа Хьайна. Диц ма дехьа аса сайн Делан цӀийнан а, цу чохь а, цуьнан кертахь а дечу гӀуллакхийн а дуьхьа тешаме хиларца лелийнарг![+]

15[+]Цу деношкахь ЯхӀуд-махкахь Далла леринчу шоьтан дийнахь болх беш болу нах гира суна. Цара кемсаш а хьоьшура, царах чагӀар даккхархьама. Иштта шайн варраш тӀе цӀевнаш а, чагӀар а, кемсаш а, инжираш а, тайп-тайпана кхийолу хӀуманаш а тӀеюттура, уьш шоьтан дийнахь Ярушалайме дӀа а яьхьна, дӀайохкархьама. Аса цу нахах чӀогӀа бехк баьккхира, сайна цара шоьтан дийнахь даа хӀума дӀадухкуш гича[+]. 16Ярушалаймехь бехаш болчу цорахоша а дахьара чӀерий а, кхидолу сурсаташ а Ярушалайме, уьш шоьтан дийнахь яхӀудхошна дӀадохкархьама. 17Аса яхӀудхойн лоруш болчу нахе бехк баьккхира и хӀума бахьана долуш. Аса цаьрга элира: «И хӀун зулам ду аша деш дерг? Далла лерина долу шоьтан де сийсаз ма доккху аша! 18Изза хӀума шун дайша а леладора. Цундела вайн Дала вайна а, хӀокху гӀалина а тӀе боккха бала а, бохам а боссийра. Ткъа шу хӀинца Цуьнга Исраилан халкъана кхин а чӀогӀа оьгӀазло яйта гӀерташ ду, шоьтан де сийсаза а дохуш».

19Цул тӀаьхьа аса тӀедиллира, пӀерасканан дийнахь суьйранна, Ярушалайман кевнаш бода тӀебогӀучу хенахь, гӀалин кевнаш дӀа а къовлий, шоьтан де дӀадаьлча бен, уьш схьа ма делла аьлла. Кевнийн неӀарш ларъян сайна тешаме болу нах дӀахӀиттийра аса. Церан Ӏалашо яра шоьтан дийнахь цхьа а тайпана мохь Ярушалайма чу ца баийтар. 20Цкъа-шозза совдегарш а, тайп-тайпана хӀуманаш йохкархой а Ярушалайме шаьш чу ца бовлийтича, гӀалина арахь буьйсанаш йохуш бара. 21Аса цаьрга, чӀогӀа бехк а боккхуш, элира: «ГӀалин пенна уллохь буьйсанаш стенна йоху аша? Кхин и санна дерг шуьгара далахь, аса шу ницкъаца дӀадохур ду». Цул тӀаьхьа уьш кхин ца богӀура шоьтан дийнахь йохкаэцар лело. 22Аса левихошна тӀедиллира, Далла хьалха цӀена хуьлу Ӏадат кхочушде аьлла. Уьш цул тӀаьхьа гӀалин кевнаш лардан дезаш бара, шоьтан де Далла лерина хилийтархьама.

И хӀума бахьана долуш, ва сан Дела, со Хьайна дагаваийтахьа! Хьайн боккхачу безаме хьаьжжина, къинхетам бехьа сох![+]

23[+]Цу деношкахь суна иштта гира, яхӀудхоша шайна ашдодхойх а, Ӏамминхойх а, муабахойх а болу зударий балийна хилар[+]. 24И хӀума бахьана долуш церан берех ахдакъа ашдодхойн, я вукху къаьмнийн мотт буьйцуш дара, яхӀудхойн мотт биц а бина. 25Аса цу нахе бехк а баьккхира, царна неӀалт а кхайкхийра, царах цхьаболчарна етта а йиттира, церан месаш а ийзош. Делан цӀарах иштта чӀагӀо яйтира ас цаьрга: «Дала тхуна таӀзар дойла, оха тхайн зудабераш цаьрга маре дахийтахь а, я церан зудабераш тхайн кӀенташна даладахь а, я оха-тхаьш церан зударий балабахь а[+]. 26[+]Ас элира: „Шуна хууш ду, кхечу къаьмнех болу зударий балор бахьана долуш, исраилхойн паччахь волчу Сулима шех къа латийна хилар. Ткъа кхечу къаьмнийн бацара Сулим-паччахь санна болу сийлахь паччахьаш. Далла везаш а вара Сулим-паччахь. Цундела Цо иза дерриг а Исраилан халкъана тӀехь паччахь вина дӀа а хӀоттийнера. Амма кхечу къаьмнех болчу зударша ур-атталла цуьнга а къинош летадайтира[+]. 27Ткъа хӀинца тхуна хезаш ду, шу а и тайпана доккха зуламаш лелош ду бохуш. Хийрачу къаьмнех болу зударий шайна балорна, шу Далла тешаме ма дац!“[+]

28[+]ЯхӀу-ЯдаӀ динан коьрта да волчу Элишубан кӀант вара. Ткъа ЯхӀу-ЯдаӀан цхьа кӀант хьоронхо волчу Санбулатан нуц вара. Иза аса Ярушалайм-гӀалара эккхийна дӀавахийтира[+].

29Дагахь латтабе уьш, сан Дела! Динан дайн дарж а, Ахьа динан дайшца а, левихошца а бина барт а ма бехбина цара![+]

30Аса исраилхой иштта цӀанбира хийрачу къаьмнаша схьа мел кхехьначух. Юха, динан дайшна а, левихошна а дан дезаш долу гӀуллакхаш билгалдехира аса, хӀораннан а шен гӀуллакх хилийтархьама. 31Билгалъяьхначу хенашкахь сагӀанаш дагорна лерина долу дечиг Ӏалашдаран Ӏадат дӀахӀоттийра ас. Иштта Аса билгалдаьккхира, дуьххьара болу стом а, дуьххьара долу ялта а наха маца схьадан деза.

Сан диканна Хьайн дагахь латтадехьа и дерриг а, ва сан Дела!»[+]

### Эсират

#### Эсират

Эсират


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]


Эсират


Дешхьалхе

Эсират цӀе йолчу тептар тӀехь дуьйцуш долу хӀуманаш парсихойн паччахьан Ӏаьнан цӀа чохь хилла ду. Жуьгти йолу Эсират цу дийцаран турпалхо ю. Шен йоккхачу майраллица а, тешаме хиларца а мостагӀаша хӀаллакдарх шен халкъ кӀелхьардоккху цо. Жуьгтийн динан «Пурим» олучу дезачу дийнан схьадалар а, цуькан маьӀна а туьду цу тептаро.

#### 1


Паччахьан зудчо Вашатис паччахье ла ца дугӀу

1[+]ХӀара хӀума хилла Ахьаш-Варуша паччахьалла дечу заманчохь. Ахьаш-Варуша паччахьалла деш хилла Индина[*] тӀера Хуша-махкана[*] тӀекхаччалц йолчу цхьа бӀе ткъе ворхӀ меттигна тӀехь[+]. 2Кху дийцар тӀехь юьйцучу хенахь Ахьаш-Варуша Шушан-гӀалин гӀопахь лаьтташ долчу паччахьан гӀанта тӀера паччахьалла дора[+].

3Ша паччахьалла дечу кхозлагӀчу шарахь Ахьаш-Варуша шен массо а элашний, шена уллохь гӀуллакх деш болчарний лерина той хӀоттийра. Парсихойн а, мадайхойн а эскарийн хьаькамаш а, паччахьан цӀийнах схьабевлларш а, цуьнан олаллина кӀел йолчу меттигийн куьйгалхой а бара цу тойнехь. 4И той чӀогӀа деха лаьттира: бӀе дезткъа дийнахь. Ахьаш-Варуша шен пачхьалкхан хьал а, цуьнан исбаьхьа хазалла а дӀагойтура хьешашна.

5И бӀе дезткъа де дӀадаьллачул тӀаьхьа паччахьо Шушан-гӀалин гӀопахь дехаш долчу шен халкъана кхин а цхьа той дӀахӀоттийра. И той ворхӀ дийнахь лаьттира паччахьан цӀийнан бешахь йолчу кертахь. Цига кхайкхина вара уггар къечунна тӀера уггар а хьалдолчу стагана тӀекхаччалц волу цу гӀопара массо а вахархо. 6И керт яра кӀайчу а, сийначу а басахь долчу ве̄танан кӀадешца кечйина. Уьш кӀайн а, цӀарула-цӀен а долчу кӀадинах йинчу тӀергашца шагатӀулган бӀогӀамашна тӀе даточу хӀазаршца дӀатесна яра. Деших а, детих а йина садаӀа меттигаш яра уьйтӀахь кечйина. И уьйтӀе, баьццара тӀулгаш а, шагатӀулгаш а, лахьорчах[*] йоккхуш йолу хӀума а, иштта Ӏаьржа тӀулгаш а дехкина, кечйина яра. 7Хьешашна тӀекхоьхьуш долу маларш цхьаъ вукхунах тера доцучу дашочу кедаш чохь дахьаш дара. Паччахьан чагӀар цуьнан хьоле хьаьжжина дукха дара. 8Ца луучунна малар малийтар тӀе ца дожадора, хӀунда аьлча паччахьо дина омра дара, хӀоранга а шена луъучу кепара малар малийта аьлла.

9Паччахьан зудчо Вашатис а хӀоттийнера паччахьан цӀа чохь болчу зударшна лерина долу той.

10ВорхӀалгӀачу дийнахь, шен дог чагӀар бахьана долуш самукъадаьлла дӀахӀоьттинчу меттехь, паччахьо шен ваьӀна волчу ворхӀ ялхочуьнга МахӀу-Манига, Бизатига, Хьарбунига, БигӀатига, АбагӀтига, Зитарга, иштта КӀаркасе а омра дира,[+] 11шен зуда-паччахь, шен таж коьрта тӀехь а долуш, схьаялае аьлла. Цунна лиира дерриг а халкъана а, массо а элашна а цуьнан исбаьхьа хазалла дӀагайта. Зуда-паччахь Вашати чӀогӀа хаза яра. 12Амма Вашатина ца лиира паччахьо шега баьӀначу ялхошкахула дина долу омра кхочушдан.

Паччахь чӀогӀа оьгӀазвахара. Иза, дарвелла, кхехкаш вара. 13Ӏедал девзаш болчу массо а хьехамчашца пачхьалкхан гӀуллакхаш лелош вара паччахь. Цундела цо дӀаяхана йолу зама евзаш болчу хьекъалалла долчаьрга хатта сацам бира, ша хӀун дан деза аьлла. 14Паччахьан уггар уллохь болчу хьехамчийн цӀераш яра: Каршани, ШетӀур, Адмати, Таршаш, Марас, Марсани, Мамихан. Парсихойн а, мадайхойн а и ворхӀ эла паччахьна паргӀат тӀекхача йиш йолуш вара. Уьш пачхьалкхехь уггар а лакхарчу даржехь бара[+]. 15Паччахьо цу элашка хаьттира: «Вайна юкъахь лелаш долчу гӀиллакхашца аса паччахь йолчу Вашатина хӀун таӀзар дан деза? Цо паччахь волчу Ахьаш-Варуша ялхошкахула шега аьлларг кхочуш ца дина».

16ТӀаккха Мамихана вукху элашна хьалха жоп делира паччахьна: «Паччахьна хьалха бехке хилла ца Ӏа Вашати. Иза массо а элашна хьалха а, Ахьаш-Варушан пачхьалкхехь массо а меттигашкахь дехаш долчу дерриг а къаьмнашна хьалха а ю бехке. 17Вашатис динарг шайна дӀахиъча, массо а зударий, шайн майранашца ларам боцуш, дӀахӀуьттур бу. Цара эр ду: „Паччахь волчу Ахьаш-Варуша, Вашати схьаялае аьлла, омра дина хилла, амма цо шега бохург ца дина“. 18ХӀинцачул тӀаьхьа парсихойн а, мадайхойн а элийн зударий, паччахьан зудчо динарг шайна дӀахезча, шайн майранашка изза жоп луш хир бу. Царна юкъахь цадашар а, дералла а кхоллалур ю. 19Паччахьан лаам хилахь, цо шен сацам дӀакхайкхо беза. И лакхарчу Ӏедалан сацам парсихойн а, мадайхойн а халкъашна юкъахь лелаш хила а беза, цкъа а юкъара дӀа а ца боккхуш. Цу сацамца паччахьан зуда Вашати кхин Ахьаш-Варуш волчу чуяха йиш йолуш хила ца еза. Ткъа Вашатин паччахьан дарж цул а дикаха йолчу кхечу зудчуьнга дӀадала деза паччахьо[+]. 20И паччахьан сацам доза ца хиллал йоккхачу массо а пачхьалкхехь нахана дӀахиъначул тӀаьхьа, массо а зударий шайн майранаш лоруш хир бу, цӀе яхна болчарна тӀера дуьйна кӀезигчу нахана тӀекхаччалц»[+].

21Паччахьна а, цунна уллохь болчарна а чӀогӀа тайра Мамихана аьлларг. Ахьаш-Варуша, шен эла волчу Мамихана ма-аллара, сацам тӀеийцира. 22Цо шен пачхьалкхан массо а маьӀӀе кехаташ дахьийтира. И кехаташ хӀора меттиган абатан низамехь а, хӀора цигахь дехаш мел долчу халкъан маттахь а яздина дара. Цу кехаташ тӀехь аьлла дара, хӀора майра шен доьзалехь эла ву, ткъа цуьнан цӀахь майрачун мотт бен ма бийца аьлла.

#### 2


Эсират паччахьан зуда хуьлу

1ТӀаьхьо, шен оьгӀазалла дӀаяьлча, Ахьаш-Варуша Вашатих лаьцна ойла йора. Цо динчух а, ша иза бахьана долуш бинчу сацамах а лаьцна яра цуьнан ойла[+]. 2ТӀаккха цунна уллохь болчу ялхоша элира: «Паччахьна къона а, хаза а мехкарий лаха беза. 3Паччахьо хаьржина болчу баьччанаша пачхьалкхан массо а маьӀӀера хаза зудабераш схьахаржа деза. Цул тӀаьхьа уьш Шушан-гӀалин гӀопе схьадало а деза. И зудабераш паччахьан зударий чохь Ӏаш долчу цӀа чу а дигна, ваьӀна волу коьрта ялхо волчу ХӀигайн куьйга кӀел охьаховшо деза, хӀоранна а чкъор хаза хуьлуьйтуш долу хьакхарш а делла. 4Паччахьна хазахетта йолу йоӀ Вашатин метта дӀахӀотто еза».

Паччахьна и хьехам чӀогӀа тайра, цундела цо иза кхочушбан омра дира.

5Шушан-гӀалин гӀопахь вехаш Ӏаш цхьа жуьгти хилла, Мардахай цӀе а йолуш, Бен-Яманан тайпанах а волуш. Иза Къушин кӀант волчу ШамаӀин кӀентан Яиран кӀант хилла. 6[+]Бавелан паччахь волчу Набухди-Нецара ЯхӀуд-махкахь паччахь волу ЯхӀу-Яхин Ярушалайм-гӀалара йийсаре валийча, иза а, кхечарна юкъахь, йийсаре валийна хилла[+]. 7Цуьнан, ХӀадаси цӀе а йолуш, ден вешин йоӀ хилла. ЙоӀан я да а, я нана а ца хилла, цундела иза Мардахайс дола деш лелош хилла. ХӀадасин дай-наний кхелхинчул тӀаьхьа, цо шен йоӀ санна лелош хилла иза. ХӀадасин, Эсират аьлла, кхин а цхьа цӀе йоккхуш хилла. Цуьнан юьхь-сибат а, дегӀ а чӀогӀа хаза а, куц долуш а дара.

8Паччахьан сацам нахана дӀахаийтинчул тӀаьхьа дукха зудабераш схьадалийра Шушан-гӀалин гӀопе. Уьш паччахьан зударий ларбеш волчу ХӀигайн куьйга кӀел дӀаделира. Эсират а, паччахьан гӀишлошна чу а ялийна, ХӀигайн куьйга кӀел дӀаелира. 9ХӀигайнна чӀогӀа хазахийтира Эсират, цундела иза цуьнца къаьсттина дика вара. Цо цунна хьакхарш а делира, цуьнан гӀуллакх дайта паччахьан ялхойх йолу ворхӀ йоӀ а елира. Эсират а, цуьнан гӀуллакх деш долу зудабераш а, зударий чохь Ӏаш болчу цӀийнан уггар а дика чоьнаш а елла, охьаховшийра цо.

10Эсирата шен къомах а, шен гергарчу нахах а лаьцна цхьа а хӀума ца дуьйцура, хӀунда аьлча Мардахайс цунна, хӀумма а ма дийца аьлла, тӀедиллинера. 11Мардахай хӀора дийнахь зударий Ӏаш болчу цӀийнан кертана уллохь лелаш хуьлура, хӀунда аьлча цунна хаа лаьара, Эсиратан хьал-де муха ду.

12Ахьаш-Варуш-паччахьан цӀа чу яхале, хӀора йоӀа шийтта баттахь шена хьакхарш хьекха дезаш хуьлура – ялх баттахь деза даьтта а хьоькхуш, ткъа вукху ялх баттахь духӀиш а, кхидолу зударийн хьакхарш а хьоькхуш. 13Цул тӀаьхьа иза паччахьан цӀа чу йоьдура. Иза паччахьан цӀа чу йоьдуш, зударий Ӏаш болчу хӀусамера ша езаялийта шена луъург схьаэца магийна дара. 14Суьйранна иза паччахь волчу буьйса яккха дахаза долчу зудаберашна юкъара йолий, паччахь волчу чуйоьдуш хилла, ткъа Ӏуьйранна паччахьан зударий болчу дӀайоьдуш хилла, ШаӀа-Шагиз бохуш цӀе а йолуш, паччахьан гӀарбаш-зударшна тӀехь Ӏуналла деш волчу ваьӀна ялхочун куьйга кӀел. Паччахьан цӀа чу кхин йоьдуш ца хилла и йоӀ, цо цӀе а яьккхина, цуьнга дӀакхайккхалц.

15ТӀаьххьара а Эсират паччахь волчу чуйоьду хан тӀекхечира. Шен деваша волчу Абу-ХӀаилан йоӀ йолу Эсират Мардахайс, шен йоӀ санна, тӀелаьцна хилла. Паччахь волчу чуйоьдучу хенахь, паччахьан зударий ларбеш волчу ваьӀначу ялхочо ХӀигайс шена хьехам бинарг бен, хӀумма а ца дийхира цо. Эсират дӀагинчарна массарна а хазахеташ хилла[+]. 16Паччахьан цӀа чу Ахьаш-Варуш волчу Эсирате дӀакхайкхира цуьнан паччахьалла лаьттачу ворхӀалгӀачу шеран уьтталгӀачу Табат олучу баттахь. 17Паччахьна Эсират массо а зударел а дукхаезаелира. Цундела иза цуьнца дика а вара, цунна реза а вара. Ахьаш-Варуша Эсиратан коьрта тӀе паччахьан таж а диллира, иза Вашатин метта паччахьан зуда йина дӀа а хӀоттийра. 18Паччахьо Эсиратан сийнна доккха той хӀоттийра, цига массо а элий а, баьччанаш а кхойкхуш. Массо а шен пачхьалкхан меттигашна цо цхьа деза де дӀахӀоттийра. Ша комаьрша паччахь хиларе терра, цо дукхахболчарна совгӀаташ дахьийтира.


Мардахайс паччахьан са кӀелхьардоккху

19Зудабераш, паччахьца хиллачул тӀаьхьа, кхечу метте схьагулдечу хенахь Мардахай паччахьан кевнна уллохь шена тӀедиллина долу гӀуллакхаш деш хилла. 20Эсирата, Мардахайс шега ма-аллара, цхьаьнгге а ца дуьйцура, ша мича тайпанах ю а, мича къомах ю а. Цуьнан йоӀ санна, Мардахайн куьйга кӀел ша хиларе терра, Эсирата ладугӀура Мардахайга.

21Мардахай паччахьан кевнна уллохь шена тӀехь долу гӀуллакх деш волчу хенахь, цунна хиира, паччахьан цӀа чу боьду некъ ларбеш болчарах ши гӀаролхо волу БагӀтани а, Тараш а, Ахьаш-Варушана оьгӀаз а вахана, иза вен барт беш вуйла. 22Иза шена хиъча, Мардахайс и хӀума паччахьан зуда йолчу Эсирате дӀадийцира, ткъа Эсирата иза Ахьаш-Варуш-паччахье дийцира. Мардахайн цӀарах цо иштта хаам а бира. 23Мардахайс аьлларг теллинчул тӀаьхьа, паччахьна дӀахиира, иза баккъал а бакъ дуйла. Паччахь вен барт бина волу ши гӀаролхо дитта тӀехь ирхъоьллира, ткъа паччахьна хьалха и массо а гӀуллакхаш паччахьан хиламийн тептар тӀехь дӀаяздира[+].

#### 3


ХӀаман жуьгтий хӀаллакбан дагахь ву

1Цул тӀаьхьа паччахь волчу Ахьаш-Варуша, чӀогӀа сий деш, хьалаайинера агӀагхо[*] волчу ХӀамдатин кӀант ХӀаман. Цо иза, массо а элел а лакхара вина, дӀахӀоттийнера. 2Паччахьан кевнехь гӀуллакх деш болу массо а элий, ХӀаманна хьалхахь охьа а теӀаш, корта бетташ хуьлура. Иза царна паччахьо тӀедиллина дара. Ткъа Мардахай я охьа а ца таьӀара ХӀаманна хьалхахь, я цунна корта а ца беттара цо. 3Паччахьан кевнехь гӀуллакх деш болчу паччахьан ялхоша хоьттура Мардахайга: «Паччахьо аьлларг кхочуш хӀунда ца до ахьа?» 4ХӀора дийнахь бохург санна паччахьан элаша и хеттарш дора Мардахайга, амма цо ХӀаманна корта бетта аьлла долу паччахьан омра кхочуш ца дора. ТӀаккха элаша иза ХӀамане дӀадийцира. Царна хаа лаьара, чекхдер дуй те Мардахайн иштта лелар. Ткъа Мардахайс кхин а хьалха цу элашка дӀадийцина хилла, ша жуьгтий ву аьлла. 5Шена Мардахайс, охьа а таьӀаш, корта ца беттар гича, ХӀаман чӀогӀа оьгӀазвахара. 6Цунна кӀезиг хӀума хийтира цхьа Мардахай вийна Ӏар. Цундела цо, Мардахай жуьгтийн къомах вуй шега дийцарна, Ахьаш-Варушан пачхьалкхехь болу массо а жуьгтий хӀаллакбан бахьана лоьхура.

7Ахьаш-Варушан паччахьаллин шийтталгӀачу шеран Нисан цӀе йолчу хьалхарчу баттахь ХӀаманна хьалха «пур» (иза «кхаж» бохург ду) тесира, де а, бутт а къастош, жуьгтий хӀаллакбан лерина хан билгалъяккхархьама. Иштта Адар цӀе йолчу шийтталгӀачу беттан кхаж белира[+].

8Ахьаш-Варуш волчу а веана, ХӀамана элира: «Хьан къаьмнашна юкъахь, пачхьалкх мел ю, массо а маьӀӀехь дӀасадаьржина цхьа къам ду. Кхечу къаьмнийн доцу Ӏедалш ду цу къоман, ткъа цара пачхьалкхехь дӀахӀоттийна долу Ӏедалш кхочуш а ца до. Цундела паччахьо уьш иштта лелийта ца оьшу[+]. 9Паччахьан лаам хилча, ас цуьнга цхьа кховдор дийр дара. И нах хӀаллакбе аьлла, хьан омра хилча, аса итт эзар гали дато ахча дохьуьйтур дара хьан хазне, хьан хьал лардеш болчу нахе дӀадала».

10ТӀаккха паччахьо шен пӀелга тӀера мухӀар, схьа а даьккхина, жуьгтийн мостагӀа волчу а, агӀагхо волчу а ХӀамдатин кӀанте ХӀамане дӀаделира. Цо иза, жуьгтий хӀаллакбе аьлла, шен омра чӀагӀдеш дӀаделира[+]. 11Паччахьо ХӀамане элира: «ХӀара дети хьуна дӀаделла ду, ткъа цу халкъана хьайна луъург де».

12Хьалхарчу беттан кхойтталгӀачу дийнахь схьакхайкхира паччахьан кехаташ яздархой. Цара ХӀаманан омранаш дӀаяздира пачхьалкхехь массо а меттигашкахь дехаш долчу къаьмнийн меттанашкахь а, церан йозанца а. И кехаташ паччахьан тхьамданашка а, хӀора меттиган куьйгалхошка а, хӀора къоман баьччанашка а яздина дара. И кехаташ паччахьан цӀарах яздина дара, цуьнан мухӀарца чӀагӀдина а дара[+]. 13Геланчаша и кехаташ пачхьалкхан массо а маьӀӀе дӀасадаьхьира. Цу кехаташ тӀехь яздина дара, массо а жуьгтех волу стаг, къона а, къена а, бер а, зуда а ца къастош, цхьана дийнахь хӀаллакбе, ткъа церан бахам схьа а баккха аьлла. Массо а жуьгтий байа безаш билгалдаьккхина долу де дара шийтталгӀачу Адар беттан кхойтталгӀа де[+]. 14ХӀора пачхьалкхана чуйогӀуш йолчу меттигехь цу кехат тӀехь дӀаязбина сацам, нахана хьалха дӀа а бешна, гучубаккха безаш бара, уьш цу дийнахь кийча хилийтархьама.

15Паччахьан омрица массо а геланча сихха новкъа велира. Паччахьан сацам Шушан-гӀалин гӀопахь долчу халкъана дӀабийшира. Паччаххьий, ХӀаманний молуш Ӏаш вара, ткъа Шушан-гӀалахь дехаш долу адамаш карзахдевлла хьийзаш дара[+].

#### 4


Мардахайс Эсирате гӀо доьху

1Шена паччахьан сацамах лаьцна дерг хиъча, Мардахайс шена тӀера бедарш этӀийра. Цо, вон тӀедеача юхуш йолу бедарш шена тӀе а юьйхина, коьрта тӀе чимаш тесира. ЧӀогӀа воьлхуш гӀала аравелира иза. 2Паччахьан кевнна улло дӀа а вахана, цигахь сецира иза, хӀунда аьлча сингаттаман духар дуьйхина верг цӀа чу ваха бакъо йолуш вацара. 3Паччахьан сацам дӀакхаьчначу массо а маьӀӀехь боьлхуш, тийжаш бара нах. Марха а кхобуш, доьлхуш дара адам, дукхах болу жуьгтий, сингаттаман духар а дуьйхина, лаьттарчу чимашкахь Ӏохкуш бара[+].

4Эсират йолчу а баьхкина, божарех а, зударех а болчу кхуьнан ялхоша Мардахайх лаьцна дийцира. ЧӀогӀа саготта яра Эсират. Цо Мардахайна тӀеюха хӀума яхьийтира, цуьнга, шена тӀера сингаттаман духар дӀа а даьккхина, уьш тӀеюхийтархьама. Амма Мардахайс уьш схьа ца ийцира. 5ТӀаккха Эсирата паччахьо шена тӀехӀоттийна волчу ваьӀначу ялхочуьнга ХӀатахига схьакхайкхира. Эсирата иза Мардахай волчу вахийтира, цуьнан сагатдеш дерг хӀун ду хьажа. 6ХӀатахи паччахьан кевнна хьалхахь йолчу гӀалин майдане вахара, цигахь Мардахайх кхета. 7Мардахайс цуьнга шена хилла долу массо а хӀума дӀадийцира. Цо иштта цунна дӀахаийтира, жуьгтий хӀаллакбархьама ХӀамана паччахьан хазне охьадилла чӀагӀо йина долу дато ахча мел ду а[+]. 8Цо иштта ХӀатахига дӀаделира, жуьгтий хӀаллакбе аьлла, паччахьан сацам тӀехь болу кехат а. И сацам цу хенахь Шушан-гӀалин массо а маьӀӀе дӀабахьийтинера. Мардахайна лаьара и сацам Эсиратана дӀабовзийла а, цунна массо а хӀума дӀахоийла а. Цо Эсиратана тӀедиллийтира, иза паччахь волчу а яхана, цуьнга шен къомах къинхетам бахьара аьлла, паччахье дехарш дар[+]. 9ХӀатахис, юха а веана, Эсирате дӀадийцира Мардахайс шега мел дийцинарг. 10ТӀаккха Эсирата Мардахайга хабар дахьийтира: 11«Массо а паччахьан гӀуллакх деш болчарна а, массо а халкъашна а хууш ду, хӀора зуда, я стаг, ша паччахьо тӀекхайкхина а воцуш, иза волчу чухуларчу керта водахь, и стаг, Ӏедало ма-бохху, вийна хила везаш вуйла. И санна волу стаг дийна вуьсур ву, нагахь санна паччахьо цуьнга шен дашо гӀаж дӀакховдаяхь. Ткъа со паччахьна тӀе кхайкхаза ткъе итт де дӀадаьлла»[+].

12Мардахайга Эсирата аьлла долу дешнаш дӀадийцира. 13ТӀаккха цо Эсирате юха а хабар дахьийтира: «Хьуна ма мотталахь, жуьгташна юкъара хьо цхьаъ, паччахьан цӀа чохь хиларна, кӀелхьаръер ю. 14Нагахь санна хьо хӀинцалерчу хенахь йист а ца хуьлуш ӀадӀахь, жуьгташна гӀо кхечу меттера кхочур ду, ткъа хьо а, хьан ден цӀа а хӀаллакьхир ду. Хьанна хаьа, хӀара зама бахьана долуш кхаьчний а хьуна паччахьан дарж».

15Эсирата Мардахайна дуьхьал жоп дахьийтира: 16«Ваха а гӀой, Шушан-гӀалахь мел волу жуьгтий вовшах а тохий, суна тӀера марха кхаба. Кхаа дийнаххьий, кхаа бусий ца молуш, ца дууш хан яккха. Со а, сан ялхой а хир бу, шу санна, марха кхобуш. Цул тӀаьхьа со паччахь волчу гӀур ю, иза Ӏедална дуьхьал делахь а. Нагахь со яла езахь, со лийр ю»[+].

17Мардахайс, дӀа а вахана, шега Эсирата аьлларг дира.

#### 5


Эсирата паччахьца къамел до

1КхозлагӀчу дийнахь Эсират, шен паччахьан зудчун бедарш тӀе а юьйхина, паччахь чохь волчу цӀийнан чухуларчу кертахь дӀахӀоьттира. И меттиг паччахьан чоьнна нийсса дуьхьал яра. Паччахь шен гӀанта тӀехь Ӏаш вара паччахьан цӀа чохь, нийсса чувогӀийла йолчу меттигна дуьххьал[+]. 2Цо, шена Эсират гича, цунна реза а хилла, иза йолчу агӀор шен карахь йолу дашо гӀаж дӀакховдийра. Эсират, тӀе а еана, цу дашочу гӀожан йистах дӀахьакхаелира[+]. 3ТӀаккха паччахьо хаьттира: «Сингаттаме хӀума-м дац, паччахьан зуда Эсират? ХӀун дехар ду хьан соьга дан? Аса кхочушдийр ду хьан муьлхха а дехар, сайн ахпачхьалкх дӀаяла езахь а»[+].

4Эсирата элира: «Паччахьан лаам хилахь, тахана хьо а, ХӀаман а аса хьан дуьхьа кечдина долчу тойне вогӀийла луур дара суна».

5ТӀаккха паччахьо элира: «Сихха ХӀаман кхуза схьавалаве Эсиратан дехар кхочушдан». Паччахь ХӀаманца цхьаьна шайна Эсирата хӀоттийначу тойне веара. 6Ша чагӀар молучу хенахь паччахьо юха а хаьттира Эсирате: «ХӀун дехар дара хьан соьга? Аса иза кхочушдийр ду. Ахьа ахпачхьалкх ехахь, аса иза а дӀалур ю».

7ТӀаккха Эсирата жоп делира: «Сан дехар иштта ду: 8нагахь санна паччахь суна реза а велахь, цунна сан дехар кхочушдан а лаахь, иза кхана ХӀаманца цхьаьна аса церан сийнна хӀотто леринчу тойне вогӀур ву. ТӀаккха дӀаэр ду аса паччахье сайна луург»[+].


ХӀаман Мардахайна оьгӀазвахар

9Цу дийнахь ХӀаман паччахь волчуьра чӀогӀа самукъадаьлла аравелира. Амма паччахьан кевнна уллохь цунна Мардахай гира. ХӀара тӀехволуш, Мардахай ХӀаманна хьала а ца гӀаьттира, цунна хьалха вега а ца вира. ТӀаккха чӀогӀа оьгӀазвахара иза цунна[+]. 10Халла сатуьйхира цо Мардахайна. Шен цӀа ваханчул тӀаьхьа, цо шен доттагӀий а, шен зуда Зеришат а схьакхайкха бахийтира[+]. 11ХӀаман дозаллаш дан волавелира, шен боккха бахам а, шен кӀентий а буьйцуш. Цо иштта дозаллица дуьйцура паччахьо ша кхечу элашна а, ялхошна а хьалха къасторх лаьцна а, иштта шена деллачу даржах лаьцна а[+]. 12Цо бохура: «Со цхьаъ ву паччахьан зудчо Эсирата паччахьца тойне кхайкхинарг. Эсирата кхана а кхайкхина тхойшинга тойне. 13Амма цу хӀуманах со самукъадолуш вац. Сан са паргӀат дер дац, паччахьан кевнна уллохь Ӏаш волу жуьгти Мардахай сайна мел го».

14ТӀаккха Зеришата а, массо доттагӀаша а цуьнга элира: «Шовзткъе итт дол лекха бӀогӀам дӀахӀоттабе алий, омра де. Ӏуьйранна паччахье цу тӀехь Мардахай ирхъолла ала. Цул тӀаьхьа, хьайн дог паргӀат а долуш, паччахьца тойне гӀур ву хьо». И дешнаш ХӀаманна чӀогӀа тайра. Цо омра дира, бӀогӀам дӀахӀоттабе аьлла[+].

#### 6


Мардахайн сийдар

1Цу буьйсанна наб яйнера паччахьан. Цо, шен пачхьалкхехь хуьлуш долу массо а хӀума дӀаяздеш долу тептар схьа а даийтина, иза шена дешийтира[+]. 2[+]Цу тептар тӀехь дӀаяздина дара Ахьаш-Варуш вен дагахь паччахьан чоь ларъеш болчу ялхоша БагӀтанис а, Тараша а къайлаха бина хиллачу бартах лаьцна а, и хӀума Мардахайна хаар бахьана долуш, цара бина болу барт кхочуш ца хиларх лаьцна а[+]. 3ТӀаккха паччахьо хаьттира: «ХӀун сий а, дика а дина Мардахайна и хӀума бахьана долуш?»

Ялхоша жоп делира: «Мардахайна цхьа а хӀума ца дина».

4Паччахьо хаьттира: «ХӀинца мила ву кертахь?»

Цу хенахь паччахьан цӀийнан арахьарчу керта ХӀаман веара. Иза, паччахье ша кечбинчу бӀогӀам тӀе Мардахай ирхъолла аьлла, дехар дан веанера[+].

5Ялхоша жоп делира: «ХӀаман ву кертахь лаьтташ».

Паччахьо элира: «Чувола ала цуьнга».

6ХӀаман чувеара. Паччахьо цуьнга хаьттира: «ХӀун дан деза паччахьо ша сий хьаладаккха лерина волчу стеган дуьхьа?» – аьлла.

Ткъа ХӀаманан даг чохь дара: «Со воцург кхин мила ву паччахьо сий хьаладаккха лерина верг?»

7Цо паччахьна жоп делира: «Хьайна цу стеган сий хьаладаккха лаахь, ахьа хӀара дан деза:[+] 8хьайн ялхошка айхьа лелош йолу бедарш схьая ала. Хьайн говр а цаьрга схьаялаяйта, цу говран коьрта тӀе паччахьан таж а диллийта. 9И говр а, и бедарш а хьайн элашна юкъахь уггар а тоьлла волчуьнга дӀало. Паччахьо сий хьаладаккха лерина волчуьнга и бедарш тӀеюхийта. Цул тӀаьхьа, и стаг цу говрана тӀе а хаавай, гӀалин урамашка ваккха, цунна хьалха нахе хаам а бойтуш: „Иштта лелаво паччахьо сий хьаладаккха лерина верг!“ – аьлла».

10Паччахьо ХӀамане элира: «ХӀинццехь говр а, бедарш а схьа а эций, айхьа ма-аллара, паччахьан кевнехь гӀуллакх деш волчу жуьгтичунна Мардахайна де и хӀума. Айхьа аьллачунна тӀера цхьа а хӀума дӀа ма даккхалахь».

11ХӀамана, бедарш а, говр а схьа а эцна, и бедарш Мардахайна тӀе а юьйхина, иза паччахьан говрахь гӀалин урамашка ваьккхира. Мардахайна хьалха ХӀамана бохура: «Иштта лелаво паччахьо сий хьаладаккха лерина верг!»

12Цул тӀаьхьа Мардахай паччахьан ков долчу юхавирзира, ткъа ХӀаман гӀийла, юьхьӀаьржачу хӀоттарна шен корта къайла а баьккхина, цӀа ваха сихвелира[+]. 13Цо шен зудчуьнга Зеришате а, шен массо а доттагӀашка а шена мел хилларг дӀадийцира. Цунна хьехар дина болчу наха а, цуьнан зудчо Зеришата а цуьнга элира: «Нагахь жуьгтех волу Мардахай бахьана долуш хьо дакъазаволуш велахь, хьо тоьлур вац цул, мелхо а, цунна хьалха дакъазавер ву»[+].

14Цара шайн къамел чекхдаккхале, баьхкина схьакхаьчначу паччахьан ялхоша ХӀаман Эсирата кечдинчу тойне ваха сихвира.

#### 7


ХӀаман ирхъоллар

1Паччахь ХӀаманца Эсирата кечдинчу тойне вахара[+]. 2Ша хьалхарчу дийнахь ма-хаттара, чагӀар молучу хенахь паччахьо Эсирате хаьттира: «Эсират, хӀун дехар ду хьан соьга? Хьайна луъург соьга деха, кхочушдийр ду аса хьан дехар. Ахпачхьалкх дӀаяла дезахь а, аса хьан дехар кхочушдийр ду».

3ТӀаккха Эсирата элира: «Нагахь, паччахь, хьо суна реза а велахь, иштта паччахьан лаам а белахь, сан лаамца сан дахар а суна дуьтийла цо, сан къам а дийна дуьтийла цо сан дехарца. ХӀара ду-кх сан хьоьга долу дехар,[+] 4хӀунда аьлча со а, сан къам а доьхкина ду хӀаллакдан а, дайа а дагахь. Нагахь санна тхох леш дан дагахь доьхкина делахьара, аса паччахье хӀумма а эр дацара, и хӀума а дина, мостагӀчо паччахьна хилла зе меттахӀоттор доццушехь[*]»[+].

5ТӀаккха Ахьаш-Варуш-паччахьо, вистхуьлуш, шен зудчуьнга Эсирате хаьттира: «И хӀума динарг мила ву? Схьагайта суна и хӀума дан ваьхьна волу стаг».

6Эсирата элира: «И буьрса мостагӀа а, зуламе стаг а хӀара ву: ХӀаман!»

Ткъа ХӀаман паччахьна а, паччахьан зудчунна а хьалха, кхера а велла, вегош лаьтташ вара[+]. 7ЧӀогӀа оьгӀазвахана волу паччахь, тойнера хьала а гӀаьттина, шен цӀенна уллохь йолчу беша аравелира. Ткъа ХӀаман Эсирате, ша кӀелхьарваккха бохуш, дехарш деш чохь висира. Цунна хаьара, паччахьо шена таӀзар дийр дуйла. 8Бешара той долчу юхавеанчу паччахьна гира Эсират агӀоръяьлла Ӏаш йолчу меттан йисте воьжна Ӏуьллуш волу ХӀаман. ЧӀогӀа оьгӀазвахана волчу паччахьо мохь туьйхира: «Со чохь воллушехь, сан зудчунна тӀекхетта хьо!»

Цуьнгара и дош доллушехь, ялхоша ХӀаманан юьхь къайлаяьккхира. 9Паччахьан ваьӀначу ялхойх цхьаъ волчу Хьарбуна элира: «ХӀаманан цӀенна уллохь лаьтташ, шовзткъе итт дол лекха а болуш, бӀогӀам бу. Иза ХӀамана паччахь воьчуьра кӀелхьарваьккхина волу Мардахай ирхъолла хӀоттийна бу».

ТӀаккха паччахьо элира: «ХӀаман цу бӀогӀам тӀехь ирхъолла!»[+]

10ХӀаман ша Мардахайна кечбина болчу бӀогӀам тӀехь ирхъоьллира. Цул тӀаьхьа паччахь оьгӀазваханчуьра юхавирзира[+].

#### 8


Паччахьо, жуьгташна гӀо де аьлла, омра до

1Ахьаш-Варуш-паччахьо цу дийнахь паччахьан зудчунна Эсиратана дӀаделира жуьгтийн мостагӀ волчу ХӀаманан цӀенош. Мардахай паччахьна улло веара, хӀунда аьлча Эсирата цунна дӀахаийтира Мардахай шен гергара стаг хилар. 2ХӀаманера ша схьаяьккхина йолу шен чӀуг, пӀелга тӀера схьа а яьккхина, Мардахайга дӀаелира паччахьо. Ткъа Эсирата Мардахай, ХӀаманан цӀенна тӀехь коьрта тӀехьожург вина, дӀахӀоттийра[+].

3Эсирата, паччахьан когашка охьа а йоьжна, йоьлхуш, доьхура, агӀагхо волчу ХӀамана жуьгташна дан дагалаьцнарг ма дайтахьара бохуш[+]. 4Паччахьо шен дашо гӀаж Эсиратана тӀе хьажийра. Эсирата, хьала а гӀаьттина, паччахьна хьалха дӀа а хӀоьттина,[+] 5элира: «Паччахь, хьайн цу тӀехь лаам а белахь, хьан бӀаьргашна со езаш а елахь, хьан бӀаьргашна хьалха хӀара нийса а делахь, сан дуьхьа хӀара гӀуллакх дахьара ахьа. Хьо суна реза велахь, кехат яздахьара ахьа, агӀагхо волчу ХӀамдатин кӀанта ХӀамана массо а хьан пачхьалкхана карахь йолчу меттиге жуьгтий хӀаллакбе аьлла яздина долу кехаташ юхадерзош. 6Муха ловр бу ас сан къомана тӀехӀоьттина болу бохам а, сан гергара нах хӀаллакьхилар а?»

7ТӀаккха Ахьаш-Варуш-паччахьо шен зудчуьнга Эсирате а, жуьгти волчу Мардахайга а элира: «ХӀаман жуьгташна дуьхьалваьлла хилар бахьана долуш аса цуьнан бахам Эсиратана дӀабелла, ткъа иза ша бӀогӀамна тӀе ирхъоьллина. 8Амма паччахьан цӀарах яз а дина, цуьнан мухӀарца чӀагӀдина долу кехат цхьаннан а дӀадаккха бакъо яц. ХӀинца аша, шайна бакъахьа хетарг тӀе а яздай, паччахьан цӀарах кехат кечде, иза паччахьан мухӀарца чӀагӀ а де»[+].

9Сихха схьагулбира цу тайпана кехаташ яздеш болу паччахьан ялхой. Иза дара кхоалгӀачу Сиван-беттан ткъе кхоалгӀа де. Цара, Мардахайс ма-аллара, кехаташ яздира жуьгташка а, Индина тӀера Хуша-махкана тӀекхаччалц долчу бӀе ткъе ворхӀ латтанан тхьамданашка а, куьйгалхошка а, баьччанашка а. И кехаташ массо а меттигехь Ӏаш долчу халкъийн маттахь а, церан йозанца а яздина дара, ткъа жуьгташка яздина долу кехаташ церан шайн маттахь а, церан абат тӀера элпашца а яздина дара[+]. 10Мардахайс и кехаташ Ахьаш-Варушан цӀарах дӀаяздайтира, паччахьан мухӀарца чӀагӀ а дира. Цо и кехаташ геланчашка паччахьан сихачу говрашкахь дӀасадахьийтира (и говраш къаьсттина сихачу дойх схьаевлла хилла)[+]. 11Цу кехаташ тӀехь яздина дара, паччахьо хӀора гӀалахь болчу массо а жуьгташна шайн мостагӀех лардала бакъо яларх лаьцна. Царна бакъо елира муьлххачу а халкъан я меттиган эскар хӀаллакдан, цуьнан зударий а, бераш а дайа, нагахь санна и халкъ царна тӀелеттехь. Иштта бакъо елира церан бахам шайна дӀабахьа а. 12И хӀума кхочушдан билгалдаьккхина дара шийтталгӀачу Адар-беттан кхойтталгӀа де. Жуьгташна и хӀума дан бакъо еллера Ахьаш-Варушан ерриг а пачхьалкхехь мел йолчу меттигашкахь[+]. 13ХӀора пачхьалкхана чуйогӀуш йолчу меттигехь цу кехата тӀера схьаязбина сацам нахана хьалха дӀабеша а, гучубаккха а безаш бара, жуьгтий цу дийнахь шайн мостагӀашна бекхам бан кийча хилийтархьама. 14Паччахьан сацам тӀехь болу кехаташ а эцна, геланчаш паччахьан говрашкахь сихха новкъа бевлира. И сацам дӀабовзийтира Шушан-гӀалин гӀопахь а[+].

15Мардахай паччахь волчуьра аравелира, тӀехь кӀайн а, стигалан басахь а йолу паччахьан бедарш а йолуш. Цуьнан коьртахь доккха дашо таж а дара, тӀехь таьӀна-цӀен ве̄танан тоьллачу кӀадинах йина йолу оба а яра. Шушан-гӀалахь дӀахӀоттийна доккха деза де а дара, массо а халкъ доккхадеш а дара[+]. 16Цу дийно жуьгташна серло а, даккхийдер а, сакъерадалар а, сий а деара[+]. 17Паччахьан сацам дӀакхаьчначу хӀора меттехь а, хӀора гӀалахь а адам чӀогӀа сакъералуш а, доккхадеш а дара, цара даккхий тойнаш дӀа а хӀиттийнера. Тайп-тайпанарчу къаьмнех дукхах болу нах жуьгтий хилира, хӀунда аьлча уьш жуьгтех чӀогӀа кхерабеллера.

#### 9


Жуьгтийн толам

1ШийтталгӀачу Адар-беттан кхойтталгӀачу дийнахь дерриг а халкъо паччахьан сацам кхочушбан безара. Иза дара жуьгтийн мостагӀий, уьш кара а берзош, царна таӀзар дан кечбелла долу де. Амма жуьгташа, толам а баьккхина, массо а мостагӀа шайна караверзийра[+]. 2Массо а жуьгтийн къомах волу стаг Ахьаш-Варушан пачхьалкхехь мел йолчу гӀаланашка схьагулвелира, шаьш хӀаллакдан Ӏалашо йолуш арабевллачарна тӀелата дагахь. Цхьа а стаг царна дуьхьал ца латталора, хӀунда аьлча массо а къаьмнаш жуьгтех кхераделла дара. 3Массо а меттигера элий а, тхьамданаш а, куьйгалхой а, паччахьан омранаш кхочушдеш болу хьаькамаш а жуьгташна гӀо деш бара, шаьш Мардахайх кхоьру дела. 4Мардахай паччахьан цӀен тӀехь чӀогӀа дош догӀуш стаг хилла дӀахӀоьттинера. Цуьнан сий пачхьалкхан массо а маьӀӀехула дӀасадаьржира, хӀунда аьлча иза, де дийне мел дели, лакхарчу дарже хьалаваьлла воьдуш вара[+]. 5Жуьгташа шайн мостагӀий, тарраш детташ, бойуш а хилла, шайн болчу ницкъаца хӀаллакбеш а хилла. Шаьш ца безаш болчарна цара шайна луъург деш хилла. 6Шушан-гӀалин гӀопахь пхи бӀе стаг вийна хилла цара. 7Паршандати а, Далпан а, Аспати а, 8Пурати а, Адал-ЯхӀу а, Аридати а, 9Пармашти а, Арисай а, Аридай а, Вайзати а вийра цара. 10Уьш ХӀамдатин кӀентан ХӀаманан итт кӀант вара. ХӀаман жуьгтийн мостагӀа вара. Цундела цара уьш байина дӀабехира, амма церан бахамах куьг ца туьйхира.

11Цу дийнахь паччахьна дӀахиира маса стаг вийна Шушан-гӀалин гӀопахь. 12Паччахьо Эсирате элира: «Шушан-гӀалин гӀопахь жуьгташа пхи бӀе стаг вийна, царна юкъахь ХӀаманан итт кӀант а волуш. Пачхьалкхан кхечу меттигашкахь хӀун дина цара? Муха бу хьан лаам? Иза кхочушбийр бу. Кхин хӀун дехар ду хьан? Иза а аса кхочушдийр ду»[+].

13Эсирата цунна жоп делира: «Паччахьан цу тӀехь лаам белахь, суна луур дара Шушан-гӀалахь болчу жуьгташка кхана а тахана диннарг дойла а, иштта ХӀаманан итт кӀентан декъий дитташна тӀехь ирхъухкийла а». 14Паччахьо омра дӀаделира иштта дан. Шушан-гӀалахь и сацам дӀабовзийтира. Цара ХӀаманан итт кӀентан декъий ирхъоьхкира. 15Адар-беттан дейтталгӀачу дийнахь Шушан-гӀалахь вовшах а кхетта, жуьгташа кхин а кхо бӀе стаг вийра, амма церан бахамах цхьа а хӀума схьа ца ийцира.

16Пачхьалкхан кхийолчу меттигашкахь Ӏаш болчу жуьгташа, шаьш лардархьама а, шайн мостагӀех шаьш паргӀатдахархьама а, вовшах а кхетта, кхузткъе итт эзар мостагӀа вийна хилла, амма церан бахамах куьг ца тоьхна. 17И хӀума хилира Адар-беттан кхойтталгӀачу дийнахь. Ткъа цу беттан дейтталгӀачу дийнахь, дагна синтем а хилла, цара и де, самукъане деза де дина, дӀахӀоттийра.

18Ткъа Шушан-гӀалахь бехаш болу жуьгтий Адар-беттан кхойтталгӀачуй, дейтталгӀачуй деношкахь вовшахкхеташ хилла. ПхийтталгӀачу дийнахь цара садоӀуш хилла. И де цара, самукъане деза де а дина, дӀахӀоттийна хилла. 19Цундела ярташкахь Ӏаш болчу жуьгташа Адар-беттан дейтталгӀа де, чӀогӀа самукъане де дина, дӀахӀоттийна хилла. Цу дийнахь цара вовшийн самукъадоккхуш а хилла, вовшашна совгӀаташ деш а хилла[+].


Пурим олу деза де

20Мардахайс, и массо а хӀума дӀа а яздина, Ахьаш-Варушан пачхьалкхехь генахь а, уллохь а Ӏаш болчу массо а жуьгташка кехаташ дахьийтира, 21хӀора шеран Адар-беттан кхойтталгӀачуй, дейтталгӀачуй деношкахь Пурим олу деза де дазде аьлла. 22И денош жуьгташа даздан дезаш хилла, хӀунда аьлча цу дийнахь уьш шайн мостагӀех паргӀатбевлла хилла дела. Цу баттахь цаьргахь хилла болу бала церан сакъерар хилла дӀахӀоьттира, церан белхар самукъане деза де хилла дӀахӀоьттира. Цара цу деношкахь, тойнаш а деш, вовшашна совгӀаташ дала а, гӀийлачарна сагӀина хӀума яла а дезара. 23Жуьгташа цу деношкахь шаьш дан долийнарг а, Мардахайс шен кехаташ тӀехь шайна тӀедиллинарг а хазахетарца тӀеийцира.

24[+]АгӀагхо волчу ХӀамдатин кӀант ХӀаман, массо а жуьгтийн мостагӀа, уьш хӀаллакбан дагахь араваьлла хилла. Цу Ӏалашонца цо, жуьгтий хӀаллакбен де билгалдоккхуш, «пур» тесна а хилла (иза «кхаж» бохург ду)[+]. 25Эсират паччахь волчу яханчул тӀаьхьа, цо керла сацам тӀехь болу кехаташ дахьийтина хилла. Цу сацамо ХӀамана жуьгташна дуьхьал зуламе леринарг цуьнан шен коьрта тӀе дерзийна хилла: ХӀаман а, цуьнан кӀентий а бӀогӀамашна тӀехь ирхъоьхкина хилла. 26Цундела «пур» аьллачу дашца цу дезачу дийнан цӀе, «Пурим» аьлла, тиллина хилла. Мардахайс дӀаяздина долу дешнаш а, шайна гинарг а, шайн къомана лерина хилларг а бахьана долуш, 27жуьгташа а, церан тӀаьхьено а, царна тӀебаьхкинчу наха а хӀора шарахь билгалъяьккхинчу хенахь и ши де, шайна дӀаяздина ма-хиллара, деза де дина дӀахӀоттош хилла[+]. 28Церан тӀаьхьенаша а даздан дезаш дара и денош. Пачхьалкхехь йолчу хӀора меттехь а, хӀора гӀалахь а даздан дезаш дара Пурим. Жуьгташа цкъа а даз ца деш дита ца деза аьлла хилла и деза де. И хӀума массо а тӀаьхьенна дагадоуьйтуш хила дезара.

29Паччахьан зуда йолчу а, Абу-Хьаилан йоӀ йолчу а Эсирата жуьгти волчу Мардахайца цхьаьна цхьа кехат дӀаяздира, Пурим олучу дезачу дийнах лаьцна Мардахайс дӀаяздина долу хӀара шолгӀа кехат чӀагӀдархьама[+]. 30Ахьаш-Варушан пачхьалкхехь йолчу бӀе ткъе ворхӀ меттигехь бехаш болчу жуьгташка дӀасадахьийтина хилла хӀара кехат. Кехатан дешнаш машарх а, тешамах а лаьцна хилла[+]. 31И кехаташ яздаран Ӏалашо Пурим олу деза де цхьана билгалъяьккхинчу хенахь даздар хилла. Паччахьан зудчо Эсирата а, жуьгтий волчу Мардахайс а дӀадахьийтина хилла шайн сацам тӀехь болу кехаташ. Цу тӀехь цара массарна а тӀедиллира, и деза де шайна а, шайн тӀаьхьенашна а цхьана билгалъяьккхинчу хенахь дазде аьлла. Кехат тӀехь яздина дара, цу деношкахь цара марханаш кхаба а, белхар дӀахӀотто а деза аьлла[+]. 32Эсиратан кехато Пурим олучу дезчу дийнан бакъонаш чӀагӀйира, иза тептар тӀе дӀа а яздира.

#### 10


Мардахайн сийдар

1Паччахь волчу Ахьаш-Варуша латтанашна тӀера а, хӀордан гӀайренашна тӀера а ял ялар тӀедожийра шен халкъана. 2Ахьаш-Варуша дина долу даккхий а, инзаре а гӀуллакхаш парсихойн а, мадайхойн а паччахьийн дӀаяьлла йолчу хенах лаьцна яздинчу тептарш тӀехь дӀаяздина ду. Паччахьо Мардахайн сийдарх а, иза хьалаваккхарх а лаьцна ду цу тептарш тӀехь[+]. 3Жуьгти волу Мардахай Ахьаш-Варушал тӀаьхьа шолгӀа стаг хилла цу пачхьалкхехь. Жуьгташна юкъахь чӀогӀа сийлахь хилла Мардахай, царна везаш а хилла иза, хӀунда аьлча цо шен къомана дика долу хӀума лохуш а хилла, цуьнан тӀаьхьенан дуьхьа машарх лаьцна вистхуьлуш а хилла[+].

### Аюб

#### Аюб

Аюб


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]


Аюб


Дешхьалхе

Аюб цӀе йолчу тептар тӀехь цхьана дикачу стагах лаьцна дуьйцуш ду. Оцу стагана боккха бохам тӀебогӀу – цуьнан дерриге бераш а, бахам а бов, ткъа дегӀах цхьа дегаза ун лета. Байташца олу къамелаш тӀехь долчу тептаран кхаа декъехь яздархочо гойту бохамаш беанчул тӀаьхьа Аюбан доттагӀаша а, Аюба ша а йина ойланаш. Оцу къамелашкахь дукха дуьйцу Делан адамашца йолчу юкъаметтигех лаьцна. Тептаран чаккхенахь Дела Ша Аюбана дуьхьалхӀутту.

Аюбан доттагӀаша цо хьоьгу Ӏазапаш туьду хӀетахьлерчу динан ламасташца догӀучу дешнашца. Царна моьтту, Дела даим дикачунна совгӀат луш а, вочунна таӀзар деш а ву. Иштта, Аюба Ӏазапаш хьегаро гойту цо къинош летийна хилар. Амма Аюбана цунах кхета дукха атта ду. Цунна моьтту, ша дика а, нийса лелаш а стаг хиларна, цу тайпана къиза таӀзар шена ца догӀу. Иза ца кхета, Дала сел доккха зулам шена хӀунда хилийтина. Иза майрра Деле вистхуьлу, и хӀума кхетор доьхуш. Шен Делах долу тешар дан а ца довш, Далла хьалха ша бехказаваккхарх а, дикачу стагана санна шена догӀу сий айаре а сатуьйсуш ву Аюб.

Аюба динчу хаттаршна билггал долу жоп ца ло Дала, амма, Аюбан тешар бахьана долуш, Дала цуьнга пайхамаре санна хаам бо. Дала цунна дуьхьал сурт хӀоттадо Шен ницкъах а, хьекъалх а лаьцна. ТӀаккха Аюба къобалдо Дела хьекъале а, сийлахь а хилар. Ша акха а, оьгӀазе а дешнаш аларна дохковолу иза.

Тептар чекхдолучу декъа тӀехь дуьйцуш ду хьалха хиллачул а сов Аюбан хьал юхаметтахӀоттарх лаьцна. Дала бехкебо Аюбан доттагӀий, уьш Аюба хьоьгучу Ӏазапийн маьӀнах ца кхетарна. Аюбана бен ца хиира Дела хӀетахьлерчу динан ламасташа дуьйцучул сийлахь хилар.

#### 1


Иблисо Аюб зер

1ӀуцӀа-махкахь вехаш вара Аюб цӀе йолу цхьа стаг. Иза ша хӀуманна а бехке воцуш а, догцӀена а стаг вара. Далла хьалха ларамах вуьзна а волуш, массо а вочу хӀуманах ларлуш вара иза[+]. 2Аюбан ворхӀ кӀант а, кхо йоӀ а дара. 3Цуьнан ворхӀ эзар уьстагӀ а, газа а яра, кхо эзар эмкал а, пхи бӀе шуьста а, пхи бӀе виркхел а, иштта дуккха а ялхой а бара. Иза малхбалехьа бехаш болчу массо а нахана юкъахь уггар а дукха хьал долуш волу стаг вара[+].

4Цуьнан кӀенташа тойнаш хӀиттадора, рогӀ-роггӀана кхиберш шайн-шайн хӀусамашка схьа а кхойкхуш. Цара шайн кхаа йише а кхайкха бохуьйтура, уьш шайца дууш-молуш Ӏайтархьама. 5Тойнийн го дӀабирзинчул тӀаьхьа, Аюба шен бераш ша волчу схьакхойкхура, уьш Далла хьалха цӀанбайтархьама. Ӏуьйранна хьалххехь хьала а гӀоттий, цо хӀора берана тӀера дийнаташ дагоран сагӀа доккхура. Цо ойла йора: «Сан бераша къа латийна хила мега, шайн даг чохь Дела емал а вина». Аюба и хӀума массо а хенахь дора[+].

6[+]ТӀедеана стигалара гуламан декъашхой Везачу Элана хьалха дӀахӀутту де. Цаьрца цхьаьна шайтӀа[*] а деъна[+]. 7Везачу Эло цуьнга хаьттина: «Хьо мичара схьадеана?»

Везачу Элана жоп луш, шайтӀано аьлла: «Со лаьтта тӀехула даьлла лелаш дара. Дуьне мел ду дӀаса а лелла, юхадеана со»[+].

8ТӀаккха Везачу Эло шайтӀане аьлла: «Тидам бирий ахьа Сан ялхо волчу Аюбан? И саннарг хӀокху дуьнен тӀехь кхин цхьа а вац: иза ша хӀуманна а бехке воцуш а, догцӀена а стаг ву. Далла хьалха ларамах вуьзна а волуш, массо а вочу хӀуманах ларлуш ву иза».

9[+]Везачу Элана жоп луш, шайтӀано аьлла: «Лаа дуй те Аюбан Далла хьалха ларамах вуьзна хилар? 10Ахьа ларвеш ма ву иза а, цуьнан цӀа а, цуьнан мел болу бахам а. Цуьнан куьйгаша хьегна къа Ахь декъалдина, берриг а мохк цуьнан жаша а, дохно а буьзна лаьтташ бу[+]. 11Амма Ахьа Хьайн куьг цуьнан долахь мел йолчу хӀуманна тӀе кховдадахь, иза Хьан юьхь-дуьхьал Хьуна лен волалур ву»[+].

12ТӀаккха Везачу Эло шайтӀане аьлла: «Дика ду, цуьнан мел долу хӀума хьан карахь ду, амма цунах куьг ма Ӏотта». ШайтӀа Веза Эла волчуьра дӀадахара.


Аюбан бераш а, бахам а хӀаллакьхилар

13Цхьана дийнахь Аюбан кӀентий а, зудабераш а дууш-молуш Ӏаш бара шайн воккхаха волчу вешин цӀахь. 14Аюб волчу веанчу цхьана геланчо хаам беара: «Стерчий охана тӀехь дара, царна уллохь яжош виркхелаш а яра. 15Амма цӀеххьана тӀелеттачу шебахоша[*] хьан даьхни лаьхкина дӀадигна, ткъа ялхой тарраш диттина байина. Со цхьаъ дийна висна, хьоьга хӀара хаам бархьама»[+].

16Иза вистхилла валале, кхин цхьа геланча а веана, хаам бахьаш: «Стигалара Делан цӀе охьа а йоьжна, массо а хьан уьстагӀий а, ялхой а дӀакхаьллина. Со цхьаъ дийна висна, хьоьга хӀара хаам бархьама»[+].

17И стаг вистхилла а валале, кхин цхьа стаг а веана, хаам бахьаш: «Кхаа агӀонгара хашадхой тӀе а летта, цара эмкалш лаьхкина дӀайигна, ткъа хьан ялхой таррашца хӀаллакбина. Со цхьаъ дийна висна, хьоьга хӀара хаам бархьама»[+].

18ХӀара и къамел дина а валале, кхин цхьа стаг а веана, хабар дахьаш: «Хьан кӀентий а, зудабераш а дууш-молуш бара шайн воккхаха волу ваша волчохь. 19ЦӀеххьана яьссачу аренгара хьаькхначу мохо цӀийнан биъ пен охьабожийра. ЦӀа охьадоьжча, хьан бераш цу буха а дахана, дайина. Со цхьаъ дийна висна, хьоьга хӀара хаам бархьама».

20Аюба, хьала а гӀаьттина, шена тӀера хӀуманаш этӀийра. Шен месаш дӀа а лергина, голаш тӀе а хӀоьттина, суждане вахара иза[+]. 21Цо иштта элира: «Ненан кийрара верзина схьаволуш ма-хиллара, лаьттан кийра верзина дӀа а гӀур ву со. Везачу Эло дала а делла суна, Цо дӀа а эцна. Декъал хуьлийла Цуьнан цӀе!»[+]

22И дерриг а ша деш, Аюба къа а ца латийна, Далла Ӏиттарш а ца йина.

#### 2


ШайтӀано юха а Аюб зер

1Юха а Стигаларчу гуламан декъашхой Везачу Элана хьалха дӀахӀиттира. Царна юкъахь шайтӀа а дара[+]. 2Везачу Эло хаттар дира цуьнга: «Хьо стенгара схьадеана?» – аьлла.

Везачу Элана жоп луш, шайтӀано элира: «Со лаьтта тӀехула даьлла лелаш дара. Дуьне мел ду дӀаса а лелла, юхадеана со».

3Везачу Эло шайтӀане элира: «Тидам бирий ахьа Сан ялхо волчу Аюбан? И саннарг хӀокху дуьнен тӀехь кхин цхьа а вац: иза хӀуманна а бехке воцуш а, догцӀена а стаг ву. Далла хьалха ларамах вуьзна а волуш, иза массо а вочу хӀуманах ларлуш ву. Иза хӀинца а чӀогӀа шен кхачамалла ларъеш ву, цуьнан бехк боццушехь, иза дакъазаваккхийта ахьа Со иракарахӀоттийнехь а».

4Иблисо жоп делира Везачу Элана: «ЦӀокана дуьхьал цӀока ло. Шен дахарна дуьхьал стага массо а хӀума дӀало. 5Хьайн куьг дӀа а кховдадай, цуьнан даьӀахках а, дилханах а кхетахьа. Аса жоп ло-кх, иза Хьан бӀаьргашна хьалххахь Хьуна лен ца волалахь!»

6Везачу Эло шайтӀане элира: «Дика ду, иза хьан карахь ву, амма цуьнан дахар ахьа кхоо деза».

7ШайтӀа Везачу Элана уллора дӀадахара. Цо Аюбан дегӀа тӀе когаш тӀера дуьйна коьрта тӀе кхаччалц ноткъа оьхуш долу даӀ туьйхира[+]. 8Цу даӀ тӀе хьакха кхийрачу пхьегӀех йолу гериг схьа а эцна, овкъарш тӀе охьахиира Аюб[+]. 9Цуьнан хӀусамнанас цуьнга элира: «Хьо хӀинца а чӀогӀа хьайн кхачамалла ларъеш ву? Далла ле, тӀаккха хьо лийр ву!»

10Амма Аюба цунна жоп делира: «Ахьа дуьйцург хьераяьллачо дуьйцур дара. Делера диканиг схьа а оьцуш, вониг дӀататта деза те вай?» И дерриг а ша деш, шен дешнашца Аюба къа ца латийна[+].


Аюбан доттагӀий

11Аюбана хиллачу бохамах лаьцна цуьнан кхаа доттагӀчунна хезира. Уьш шайн-шайн меттигашкара арабевлира: теманхо волу Элипаз а, шуахьахо волу Билдад а, иштта наӀматхо волу Цупар а. Уьш вовшахкхийтира, Аюб волчу кадам бан а, цуьнан догъэца а бахархьама[+]. 12Геннара Аюб гина болчу царна иза ца вевзира. ЧӀогӀа мохь а бетташ, билхира уьш. Шайна тӀера бедарш а этӀош, коьрта тӀехула ченаш стигала хьалакхуьссура цара[+]. 13ВорхӀ дийнахь а, ворхӀ буса а Ӏийра уьш, лаьтта охьа а хевшина, цунна уллохь. Цара вовшашка цхьа а дош ца олура, хӀунда аьлча царна гора Аюбехь болу бала боккха хилар[+].

#### 3


Аюб вистхилар

1[+]Цул тӀаьхьа Аюб ша винчу денна неӀалт кхайкхо волавелира. 2Цо бохура:

3«ХӀаллакьхилла дӀадолийла со вина долу де а,
сан ненах лаьцна: „Иза доьзалхочух хилла!“ аьлла йолу буьйса а[+].
4Ӏаьржа бода хилла дӀахӀуттийла и де,
стигалахь волчу Далла иза дага а ма догӀийла,
Цо оцу денна тӀе серло а ма лойла!
5Бодано а, Ӏожаллин ӀиндагӀо а юхадохийла иза.
Марха со винчу денна тӀе хӀуттийла.
Ӏаьржалло оцу дийнан серло кхерайойла.
6Бодано и буьйса чӀогӀа схьалоцийла!
Шеран деношна юккъе ма йогӀийла иза,
беттийн деношна юккъе а ма йогӀийла!
7Цу буса цхьа а бер дуьнен чу ма долийла!
Ма хезийла цу буса синкъераме аз!
8Левиятан цӀе йолу хӀордан саьрмик лело хууш болчу
бозбунчаша неӀалт кхайкхадойла цу денна!
9Цуьнан Ӏуьйренан седарчий Ӏаржделла хуьлийла!
Ӏуьйренан серло ма гойла цу буьйсанна,
маьлхан зӀаьнарш а ма гойла цунна!
10Цу буьйсано со дуьнен чу вала новкъарло ца ярна а,
цо хӀара бала сох къайла ца баккхарна а, хуьлийла иза!

11ХӀунда ца велла те со сайн ненан кийрахь волуш,
хӀунда ца велла дуьнен чу воллушехь[+]?
12ХӀунда эцна со шайн кара,
хӀунда белла суна накха?
13ХӀинца паргӀат Ӏуьллуш хир ма вара со,
синтемехь а хир ма вара со,
14паччахьашца а, хьехамчашца а,
дассийна цӀенош шайна юхаметтахӀиттийна болчу.
15Я элашца Ӏуьллуш хир вара, деши а гулдеш,
шайн цӀенош детих хьаладузуш болчу.
16Хеназа бер санна со къайла хӀунда ца ваьккхина?
Дуьненан серло ца гина аганара бер санна со дӀа хӀунда ца воьллина[+]?
17Белла Ӏесанаш вонаш дечуьра ма совцу,
шаьш кешнашка ма-кхеччи,
дахаро гӀелбинарш цигахь садоӀуш ма хуьлу.
18Цигахь лаьцна болу нах а паргӀат ма бовлу,
шайн тӀехьожуш болчеран аз а ца хезаш.
19Лараме боцурш а, цӀеяханарш а цигахь цхьатерра хуьлу,
ткъа лай шен олахочунна хьалха паргӀат хуьлу.

20ХӀунда ло бала хьоьгучунна дуьненан серло,
синан гӀайгӀанехь волчунна дахар а хӀунда ло[+]?
21[+]Цара Ӏожалле сатуьйсу, ткъа иза ца хуьлу,
мел еза йолчу хазнел сов иза лоху цара[+].
22И санна болу нах, шайна каш карийча,
баккхийбеш хир бара, чӀогӀа цунах сакъераделла[+].
23ХӀунда луш ю адамна серло,
цуьнан дахаран некъ къайлаха хилча,
массо а агӀор Дала цунна го бина хилча[+]?
24Сан кхачанан метта аса дохуш долу даккхий синош ду,
хи санна, охьаоьхуш сан бӀаьрхиш ду.
25Со къаьхкаш хилларг суна тӀекхечи,
со кхоьруш хилларг суна хили[+].
26Со волчохь я машар а бац, я синтем а бац,
я садаӀар а дац: сан са карзахдаьлла».


Къамелийн хьалхара дакъа


(4:1–14:22)


Элипаз

#### 4

1Теманхо волчу Элипаза иштта жоп делира:

2«Хьоьга хӀума алахь, хьуна вас хир ю те?
Делахь а, вист ца хуьлуш мила Ӏалур ву?
3Дукхахболчарна ахьа хьехамаш бора,
гӀелделлачу куьйгашна юха а ницкъ лора,[+]
4гӀийланиг хьан дешнаша чӀагӀвора,
ког тасабелларг охьа ца вужуьйтура.
5Амма хӀинца хьуна тӀе вон деъна, ткъа хьо гӀайгӀанехь ву,
хьох хьакхаделлачу зуламо хьо вохийна.
6Деле болчу ларамах вуьзна хиларх хьо тешна ца хуьлу те?
Хьан некъаш кхоччуш цӀена хиларх хьо сатуьйсуш ца хуьлу те[+]?
7Дагадаийтахьа хьайна, бехк боцург хӀаллакьхилла гиний хьуна,
я бакъахьа леларг таӀзар дина гиний[+]?
8Зулам охучара а, вониг тосучара а
бохамийн ялта схьаэцар гина суна[+].
9Делан садеӀаро уьш хӀаллакбо,
Цуьнан оьгӀазлоно уьш боха а бо[+].
10Лоьмаша деш долу гӀигӀ Дала дӀасоцуьйту,
къоначу лоьмийн цергаш Цо схьайоху.
11Нуьцкъала лом шена ижу ца хилча ле,
ткъа лоьмийн кӀорнеш дӀасаяьржа.

12Цхьана дийнахь къайлаха хаам беара соьга,
сан лергашна цунах лаьцна цхьа шабар-шибар деш хезира,
13[+]сингаттамечу буса гуш долу гӀенаш санна,
чӀогӀа наб а кхетта, адам дӀадижначу хенахь[+].
14Суна чӀогӀа кхерам тесна дела,
сан массо а даьӀахк егош яра[+].
15Суна тӀехула цхьа са дӀадахара,
ткъа сан коьртара месаш ирахӀиттира.
16Иза сецира, амма суна цуьнан сибат ца гора,
сан бӀаьргашна хьалха цуьнан амат бен дацара.
Лохха мох хьокхуш санна хеттачу суна цуьнан аз хезира:[+]
17„Адаман йиш юй Далла хьалха бакъахьара хила?[*]
Цуьнан йиш юй ша Кхоьллинчунна хьалха цӀена хила?[*]“[+]
18Иза ур-атталла стигаларчу Шен ялхойх а тешна Ӏаш вац,
ур-атталла Шен маликашна тӀехь а Цунна кхачамбацарш го[+].
19Кхин а кӀезиг тешна Ӏаш хир ву Иза адамех,
церан догӀмаш поппарх дича санна долчу,
церан дахар гӀамар тӀехь лаьтташ санна долчу.
Уьш-м нецал а атта тӀетоьхна дайалур ма ду.
20Ӏуьйранна сарралц уьш хьоьшуш ду,
цхьанна а гур а доцуш, гуттаренна а хӀаллакьхуьлу.
21Машшаш а хедийна, церан четар дакъазадоху.
Уьш ле, хьекъалалле кхин ца кхочуш»[+].

#### 5

Элипаза кхидӀа а элира

1«Ахьа кхайкхахь, хьуна дуьхьал жоп хьан лур ду?
Дезачу маликех ахь муьлхачуьнга гӀо доьхур ду[+]?
2Карзахвийларо сонтаниг войур ву,
хьегаро хьекъал доцург хӀаллаквийр ву[+].
3Ӏовдал стаг дика ваха охьахиъна гина суна,
амма сихха цуьнан цӀенна неӀалт кхайкхийна ас.
4Цуьнан бераш маршонехь хиларна генахь ду.
Нагахь гӀалин кевнна уллохь
цаьрца стаг кхеле валахь,
царна гӀо дан цхьа а вац.
5Цуьнан ялта мецачо дӀакхоллур ду,
цо иза ур-атталла коканех а цӀандийр ду,
ткъа хьогах берш цуьнан бахамах хьоьгур бу.
6Зулам лаьтта бухара арадолуш ма дац,
ткъа бохам кха тӀехь хьалаболуш а бац.
7ЦӀеран суйнаш ирх ма лелххара,
адам бала хьега кхоьллина ду.

8Хьан метта со хилча, Аюб, со Далла тӀе воьрзур вара,
сайн гӀуллакх аса Цунна хьалха дӀахӀоттор дара.
9Даккхий ду Цуьнан гӀуллакхаш, царах вай кхетар доцуш,
Цуьнан тамашийна гӀуллакхаш дагардина а вер вац[+].
10Цо лаьтта тӀе догӀа а доуьйту,
кхаш тӀе хи а дуьллу[+].
11Шаьш кӀезиг хеташ берш Цо лакхабоху,
тийжаш берш Цо кхоччуш маьршабоху[+].
12Цо хӀилланчийн дагалацамаш бохабо,
уьш кхочуш ца хилийтархьама.
13[+]Хьекъалалла дерш Дала церан шайн хӀилланца схьалоцу,
мекарчара дан леринарг Цо кхочуш ца хуьлуьйту[+].
14Дийнахь уьш боданехь хуьлу, ткъа де делкъе даьлча,
буьйсанна санна, куьйган уьшаршца лела[+].
15Пекъар нуьцкъалчеран куьйгах Цо кӀелхьарвоккху,
мисканиг церан бетера догӀучу туьрах Цо ларво[+].
16Иштта, къечу стеган сатуьйсийла ю,
ткъа харцоно шен бага дӀачӀагӀйо[+].

17[+]Декъала ву Дала нисво стаг.
Нуьцкъалчун таӀзар дегаза ма хета,[+]
18[+]хӀунда аьлча Цо чов а йо, амма Цо дӀа а йоьхку.
Цо лаза а во, амма Цуьнан куьйгаша дарба а до[+].
19Юх-юха а Дала баланех воккхур ву хьо,
уьш хьох хьакха а лур бац[+].
20Дала мацаллех хьо кӀелхьарвоккхур ву,
тӀам тӀехь туьрах а ларвийр ву[+].
21Мотт беттарх Цо хьо ларвийр ву,
бохам хьайна тӀебеача,
цунах хьо кхера ца веза[+].
22ХӀаллакьхиларх а, мацаллех а хьо воьлур ву,
акхаройх а хьо кхоьрур вац.
23Аренгахь долчу тӀулгашца а хьан барт хир бу,
акхарой а хир ю хьоьца машарехь.
24Хьуна хуур ду, хьайн четарна кхерам боцийла,
ткъа хьайн бахаме хьоьжуш хилча, дайна хӀума хир доцийла.
25Хьуна хуур ду, хьан бераш дуккха а хилар,
хьайн тӀаьхьенах берш аренгара буц санна хилар[+].
26Къанвелча бен хьуна Ӏожалла гур яц,
ялтин цӀевнаш шен хеннахь дӀа-ма-хӀиттора[+].
27И хӀума тхуна иштта хир дуйла хиъна,
цундела, тхоьга ла а догӀий, хӀара хьехар дӀаэца».


Аюба Элипазана жоп далар

#### 6

1Аюба иштта жоп делира:

2«Сан гӀайгӀа озалур елахьара!
Сан бала терзанна тӀе буьллур белахьара!
3Иза хӀордан йистера гӀамарал а беза хир бара.
Цундела ду сан къамел сел доьхна![+]
4Нуьцкъалчу Делан пхерчий ду сан дегӀах дохкуш.
Сан синна хаало церан дӀовш,
Делан къематаш ду суна тӀедерзийна[+].

5Акхачу виро мохь хьоькхий баца тӀехь?
Сту Ӏоьхий шен хьаьвданна тӀехь?
6Чаьмза хӀума йоий туьха доцуш?
Чам буй хӀоьан кӀайчу декъан?
7Бац! Аса и тайпа яа хӀума юур яц!
И кхачанаш суна дегаза хета!

8Сан дехар кхочушдийр делахьара!
Ас сатуьйсург Дала лур делахьара!
9Со дӀахьаша Дела реза хилахьара!
Куьг дӀа а хецна, Цо со хӀаллаквийр велахьара![+]
10Дала со вийча, сан дагна синтем хир бара,
хӀара инзаре бала аса хьоьгучу хенахь а,
воккхаверна со ирхлелхаш хир вара,
Везачу Делан дешнаш аса дӀатеттина ца хиларна.
11Сан гӀора дӀадаьлла, со вехар ву аьлла, сатуьйсийла а яц,
кхидӀа сайна хиндерг со хууш а вац, садетта кхин бахьана а дац.
12Сан ницкъ тӀулг санна бу те?
Сан дегӀ цӀастанах дина ду те?
13Буй те соьгахь сайна гӀо дан ницкъ,
буй те сан тӀетовжа меттиг?

14Дог доьхначу доттагӀчунна тешаме воцу стаг велахь,
иза Нуьцкъалчу Далла хьалха ларамах вуьзна вац.
15Амма шу тешаме дац, сан вежарий.
Сиха йоьдучу хин Ӏоврех болччул бен тешам бац шух,[+]
16шайна чохь дешаш долу ло а,
шен гӀорзанаш а хиларна Ӏаржъелла йолчу.
17Йохъелча, уьш къайлайовлу,
йовхонан чилла йоьлча,
шайн меттигашкахь якъало.
18Церан некъан хершнаш хьийза,
ткъа яьссачу аренга шаьш кхаьчча, яйна дӀайовлу.
19Тейма-махкара эмкалийн къепалша а хи лоьху,
Шеба-махкара богӀуш берш а сатийсамца дӀасахьоьжу[+].
20Шайна хи карор хиларх шек а ца бовлура уьш,
амма цига кхаьчча, дог доьхна дӀахӀуьтту уьш.
21ХӀинца шу а ду иштта: шайна вон гича,
кхера а лой, дӀахӀуьтту шу.
22Аса шуьга бехирий: „Суна а лойша“,
я „Шайн хьолах сох кхаъ лойша“,
23я „МостагӀийн карара со паргӀатваккхийша“,
я „Къизачу нахах кӀелхьарваккхийша“?

24Соьгара даьлларг дийцийша суна.
Схьагайтийша, со стенна тӀехь харц ву.
ТӀаккха со дӀатийна хир ву.
25Ма боккха ницкъ бу-кх догцӀеначу дешнашкахь!
Ткъа аша бохучо стенна тоьшалла до?
26Ас дина къамел тӀехтоха дагахь ду шуна?
Дог доьхначун дешнаш, мох санна, хуьлу моьтту шуна[+]?
27Байлахь дисинчу берах а кхаж тосур бара аша,
шайн доттагӀа дикачу мехах дӀавухкур вара аша.
28Ткъа хӀинца, аса доьху шуьга, схьахьовсийша соьга,
дуьйцур дарий аса шуна хьалхахь харцдерг?
29Хийцийша шаьш йина йолу кхел, ма дейша харцдерг.
Метта а дуьйла, со бехказаваккха везаш ву.
30Аса шуна харцдерг ца дуьйцу.
Сан матте бохамаш къасталур бац ткъа?»

#### 7

1Аюба элира:

«Адамо дуьнен тӀехь чӀогӀа къахьега дезаш ду.
Цуьнан дахар тӀелаьцначу белхалочун санна ду[+].
2Стаг, суьйренан ӀиндагӀах хьоьгуш волу лай санна ву,
иза иштта алапе сатесна волу белхало санна а ву[+].
3Оццу тайпана эрна беттанаш суна билгалдаьхна ду,
гӀайгӀанех юьзна йолу буьйсанаш суна лерина ю.
4ДӀавуьжучу хенахь ас ойла йо: „Маца гӀоттур ву те со хьала?“
Ткъа буьйса яхло, малх схьакхетталц дӀасакерчаш Ӏуьллу со[+].
5Сан дегӀ кӀомарех а, нӀаьнех а хьаладуьзна,
дегӀа тӀера чкъор эттӀа,
ткъа цу чевнашна ноткъа йина.
6Сан денош кӀади деш йолчу чорха тӀехь
дӀасакхуьссуш долчу гуйнел а сиха тӀехлелха,
сатийсам боцуш сан денош чаккхенга кхочу[+].

7Веза Эла, дагадаийтахьа Хьайна сан дахар цкъа садаккхал бен доцийла,
сан бӀаьргашна кхин цкъа а самукъане дерг гур доцийла.
8Со хӀинцца гинчу бӀаьргашна а со кхин гур вац.
Хьо соьга хьоьжуш хир ву, амма со кхин хир вац[+].
9Марха, нилха а йолий, дӀайоьду,
иштта эхарта чу ваьлларг юха ца вогӀу.
10Иза цкъа а ша дитинчу цӀа чу юхавоьрзур вац,
цуьнан цӀенна а иза кхин вевзар вац[+].
11Цундела со вист ца хуьлуш соцур вац –
аса со саготта хиларх лаьцна дуьйцур ду,
сайгахь болу бала а дӀабуьйцур бу.

12Со хӀорд бу те я хӀордан саьрмик бу те,
Ахьа со ларван гӀарол хӀотто?
13„Суна биллинчу матто суна синтем бийр бу,
сан аьрзнех маьнгано суна гӀоле йийр ю“, – аьлла, аса ойла йича,
14Ахьа со инзаречу гӀенашца кхераво,
буьйсанан суьрташца со Ӏадийна латтаво.
15Цундела со садукъдина валар гӀоле яра,
хӀокху сайн дегӀа чохь со вехачул.
16Суна сайн дахар къахьделла.
Массо а ханна со вехаш хир вац.
Витахь со, хӀунда аьлча сан дахар эрна ду[+].

17[+]ХӀунда хадабо Ахьа адаман сел лакхара мах?
Ахь иза леррина тергал хӀунда веш ву[+]?
18ХӀунда вогӀу Хьо и волчу хӀора Ӏуьйранна?
ХӀунда зоь Ахьа иза мел волчу хенахь[+]?
19Суна тӀера бӀаьрг Ахьа дӀа хӀунда ца боккху?
Цхьанна а ханна Ахьа со-со хӀунда ца вуьту[+]?
20Адамаш ва тергал дийриг! Ас къа латийнехьара,
Хьуна хӀун зен дийр дара ас?
ХӀунда хӀоьттина со Хьан Ӏалашо хилла дӀа?
Ахь дӀакхехьа беза мохь сох хиллий те[+]?
21Соьгара даьллачу къинна Ахь геч хӀунда ца до?
Сан зуламна къинтӀера хӀунда ца волу Хьо?
Со кестта ченалахь Ӏуьллур ма ву.
Ахь со лохур ву, амма со кхин хир вац».


Аюбе Билдада къамел до

#### 8

1ТӀаккха шуахьахо волчу Билдада Аюбе элира:[+]

2«Дукха дийр дуй ахьа цу тайпана къамел?
Хьан багара схьадолу дешнаш сиха мох санна ду.
3Дала бакъдерг гамдо те?
Нуьцкъалчо нийсо гамйо те[+]?
4Хьан бераша Цунна хьалха къа латийнехь,
и къинош бахьана долуш Цо таӀзар до царна.
5Нагахь хьо даггара Дела лоьхуш велахь,
нуьцкъалчу Деле дехарш ахь дахь,
6хьо билггал дика а, догцӀена а велахь,
Иза хьуна орцах ван хьелур вац,
хьуна йогӀу хӀусам Цо тойийр ю[+].
7Хьан долахь хилларг кӀезиг хетар ду,
хьан хинболу бахам алсам хир болу дела.

8Хьайн дайшка хатта,
царна гинчух лаьцна ойла е[+].
9Селхана дуьнен чу девллачу тхуна хӀумма а ца хаьа,
дуьнен тӀехь долу тхан дахар, ӀиндагӀ санна, сихло[+].
10Дайша хьо Ӏамор ву, цара эр ду хьоьга,
шайн дага тӀера дешнаш схьадохур ду:

11„Уьшал йоцучохь шач тӀейолий?
Хи доцучохь эрз тӀеболий?
12Ховха а, хадоза а иза боллушехь, хи дӀалакъийча,
вукху бецал а хьалха маргӀалбоьлла дӀахӀуттур бу[+].
13Иштта ду массо а Дела вицвинчеран некъаш.
Иштта хӀаллакьхир ю Ӏесачеран сатуьйсийла[+].
14Цуьнан сатуьйсийла ледара ду,
цуьнан тӀетовжийла гезгамаша бу[+].
15Шен цӀенна тӀе тевжар ву иза, амма латталур вац,
цо схьалоцур ду иза, амма иза хӀотталур вац“[+].

16Иза дика яшийна товнехь йолу орамат санна ву,
цуьнан зӀийдагаш ерриг а бешахула дӀаса а хецна.
17Цуьнан орамаш тӀулгех дӀатийсалуш ду,
жагӀанна юккъехула дӀаса а даьржаш.
18Амма и орамат ша хьалха тӀедолуш хиллачуьра схьадаьккхича,
и тӀедолуш йолчу меттигна иза дицлур ду.
Цо эр ду: „Хьо кхузахь цкъа а ца гина!“[+]
19Эццахь кхачало цуьнан ирсе дахар,
ткъа цуьнан метта лаьттара кхидерш тӀедовлу.

20Гой хьуна, Везачу Эло бехк боцург дӀа ца тосу,
вочарна Цо, куьйгаш схьа а лаьцна, гӀо а ца до.
21Цо хьуна юхадерзор ду синкъераме велар,
Цо иштта схьалур ду хьуна воккхаверан аз а[+].
22Хьо ца везарш юьхьӀаьржачу хӀуьттур бу,
иштта Ӏесачеран четарш а кхин хир дац»[+].


Аюба Билдадана дуьхьал жоп ло

#### 9

1ТӀаккха Аюба жоп делира:

2[+]«Бакъ ду, со дика кхета ахь бохучух.
Амма Далла хьалха адам нийса муха хир ду[+]?
3Нагахь цунна Цуьнца къовсавала лаахь,
эзар хаттарна юккъера цхьанна а адаме жоп далалур дац[+].
4Веза Эла хьекъал долуш а ву, Цуьнгахь ницкъ а бу,
Цунна дуьхьал а ваьлла, зен ца хуьлуш виснарг мила ву?
5ЦӀеххьана Цо лаьмнаш меттахдоху,
Шен оьгӀазаллехь уьш харца а до.
6Цо латта меттах а доккху,
цуьнан баххаш дега а до[+].
7Цо омра дича, малх а схьакхетар бац,
Цуьнан седарчий дӀакъовла а таро ю.
8Цо цхьаммо стигал дӀасаяржайо,
Иза ву хӀордан тулгӀенаш тӀехула лелаш верг[+].
9[+]Дала кхоьллина ду Ча а, Орион а, ВорхӀ Седа а,
иштта къилбехь долчу седарчийн массо куьцаш а[+].
10Цо мел деш дерг кхетам тӀе ца кхочуш ду,
Цуьнан тамашийна хӀуманаш дагар а далур дац[+].

11Иза уллохула тӀехваьлча, суна гур а вац,
Иза гергахула лелча, суна хаалур а вац.
12Цунна хӀума дӀадаккха лаахь, Иза хьаьнга сацалур ву?
Хьан эр ду Цуьнга: „Ахьа иза хӀунда до?“
13Дала Шен оьгӀазалла сацор яц,
хӀордан саьрмик болчу РахӀабан гӀоьнчий а
Цуьнан куьйгашна кӀел охьатаӀийра[+].
14Ткъа со муха къовсалур ву Цуьнца?
Карор дуй суна Цуьнга ала хӀума?
15Со бехк боцуш хилча а, соьга Цунна дуьхьал дош дахьалур дац.
Соьга сан Кхелахочуьнга нийсо яр бен дехалур дац[+].
16Ас кхайкхинчул тӀаьхьа Цо суна жоп делча а,
со тешар вацара, Цунна со дӀахезна аьлча.
17Йилбазмох а хьокхуьйтуш, Иза суна тӀекхета,
бахьана доцуш сан чевнаш Цо совйоху,
18соьга доккха са ца доккхуьйту Цо,
сан дахар баланех хьаладузу.
19Ницкъах лаьцна аьлча, Иза уггар Нуьцкъалниг ву.
Кхелах лаьцна аьлча, Цо олу: „Со кхеле хьан озор вара?“[+]
20Со бакъ велахь а, сан матто суна кхел йийр яра.
Со бехке вацахь а, Цо со бехке ву эр дара[+].
21Со бехке вац! Сан бала бац сайна хӀуъа хир делахь а,
хӀунда аьлча суна сайн дахар къахьделла[+].
22Аса сайга боху: „Массо а хӀума бен доцуш ду.
Бехк боцург а ле, бехк берг санна.
Массеран а дахар хадош верг Дела ву“[+].
23Еттачу шедо цӀеххьана Ӏожалла еача,
бехк боцург дог доьхна хьовзарх кхаьрда Иза.
24Дуьне Ӏесачеран кара дӀаделла ду,
ткъа Цо кхелахойн бӀаьргаш дӀакъовлу.
Цо дӀакъовлуш ца хилча, хьан къовлу уьш[+]?

25Сан денош геланчел а сиха дӀаоьхуш ду,
цхьа а дика ца гуш, уьш дӀаоьхуш ду[+].
26Уьш, эрзах дина дайн хинкема санна, тӀехдуьйлуш ду,
шен ижуна тӀехьаьдда куьйра санна, сиха тӀехлелха уьш.
27Ас Хьоьга ала тарлора:
„Сайн аьрзнаш дицдийр ду ас,
сайн юьхь самукъане хилийта“.
28Амма со керлачу вонех кхоьру, хӀунда аьлча
суна хаьа Ахьа бехк суна тӀе буьллур буйла.
29Со юха а бехке узур хилча,
стенна хьега деза аса эрна къа?
30Лайн хица юьхь аса йилича а,
сайн куьйгаш аса цӀенна сабанца цӀандича а,[+]
31Ахьа со тӀаккха а модашна юккъе вуллур вара.
Сан бедаршна а со дегаза хетар вара.
32Веза Эла со санна долу адам ма дац.
Цундела сан аьтто бац Цунна жоп дала а,
со Цуьнца цхьаьна кхеле ваха а[+].
33Тхуна юкъахь юкъалеларг велахьара[*],
шен куьйгаш тхуна тӀедахка.
34Шен гӀаж суна тӀера Цо дӀайоккхийла,
со Шен къематаца Цо кхера ма войла.
35ТӀаккха со Цунах ца кхоьруш вист хир вара,
хӀунда аьлча хӀинца со сайна чохь кхиниг ву».

#### 10

Аюба кхидӀа а элира:

1«Сан синна сан дахар къахьделла.
Сайна чохь сецор бац аса сайн латкъамаш.
Ас буьйцур бу сайн даг чохь болу бала[+].
2Аса эр ду Деле: „Ма ехьа суна кхел.
Дийцахьа суна, стенна тӀехь со бехкево Ахь[+]?
3Хьуна тамехь ду те суна гӀело яр а,
Хьайн куьйгаша виначух кхардар а,
ткъа Ӏесачийн ойланех Хьо воьлуш хилар а?
4Адаман ши бӀаьрг бу те Хьан,
я адамна санна са го те Хьуна[+]?
5Тхан дахар санна доца ду те Хьан дахар?
Адаман санна ду те Хьан шераш?
6Цу бахьаница ас къа латийна хилар Хьо лоьхуш ву те?
Цундела ас зулам динийла Хьо леррина толлуш ву те?
7Со бехк боцуш вуйла Хьайна хуъушехь,
Ахь со дӀа ца хоьцу,
со Хьан куьйга кӀелхьара ваккха стаг а вац[+].

8Хьан куьйгаша кеп йина а, кхоьллина а ма ву со,
кхачаме а, цӀенна а, ткъа хӀинца хӀаллак хӀунда во Ахьа со[+]?
9Дагадаийтахьа, Айхьа со поппарх вина, нисвина хилар.
ХӀинца юха а сох чан ян воллу те Хьо[+]?
10Ахьа со, шура санна, охьавоьттира,
ткъа юха, кӀалд санна, вукъвира Ахьа со[+].
11Дилха а, чкъор а диллира Ахьа суна тӀе,
даьӀахкашца, пхенашца вовшахтесира Ахьа со.
12Ахьа суна дахар делира,
хедар боцу безам а белира,
гӀайгӀа барца сан са а лардеш.
13ХӀара хилла-кх къайлаха Хьан даг чохь дерг,
суна хаьа, иза Хьан даг чохь хиллий.
14Аса къа латийча, Ахь цуьнан тидам бийр бара,
аса латийнарг таӀзар доцуш дуьтур а дацара.
15Со бехке велахь – декъаза хуьлийла со!
Со бехке вацахь а, со корта хьалаайа а ваьхьар вац.
Эхь хетарх вуьзна ву со,
балано со вахийна.
16Со жимма хьалатаьӀӀашехь,
лом санна, тӀаьхьаволу Хьо суна,
Хьайн тамашийна ницкъ
юха а суна дуьхьалбоккхуш.
17Ахьа суна дуьхьал керла тешаш боху,
Хьайн оьгӀазалла чӀагӀ а еш.
Юх-юха а керла тобанаш суна дуьхьалйовлуш ю[+].

18ХӀунда ваьккхина Ахьа со сайн ненан кийрара схьа?
Цхьана а стеган бӀаьрг кхетале со велла велара![+]
19Со цкъа а хилла а ца хиллехьара!
Ненан кийрара схьаволлушехь,
коша чу виллина со хиллехьара!
20Сан дахаран денойх кӀезиг бен дисна дац те?
ДӀаверзахьа соьгахьара, жимма со воккхавейта,[+]
21юхавоьрзур воцучу меттиге со дӀакхалхале –
бода а, Ӏожаллин ӀиндагӀ а долчу махка,[+]
22Ӏаьржа бода лаьттачу а, низам ца хуьлучу а махка,
серло а боданах тера йолчу махка“».


Цупара Аюбаца къамел до

#### 11

1ТӀаккха наӀматхо волу Цупар Аюбе вистхилира:[+]

2«Дуккха а дийцинчу дешнашна дуьхьал дала жоп дац те?
Дукха къамелаш деш верг бакъ ву ткъа?
3Хьан даьссачу къамелаша тхо дист ца хуьлуш сацор ду моьтту хьуна?
Кхаьрдаш волу хьо цхьаммо а юьхьӀаьржачу хӀоттор вац моьтту хьуна?
4Ахьа Деле боху: „Сайн хьехамехь со бакъ ву,
Хьан бӀаьргашна хьалха со цӀена ву“[+].
5Суна луур дара, Аюб, Дела хьоьга вистхила,
хьуна дуьхьал Цо Шен бага схьаелла.
6Шен хьекъалаллин къайленаш
Дала хьуна йовзуьйтур елахьара,
бакъйолчу хьекъалаллин цхьа агӀо хилла ца Ӏарна.
Суна луур дара хьуна хаийта, Далла
хьан къинойх цхьадерш дицдалийтина хилар.

7Делан кӀоргачу къайленашка хьо билггал кхачало те?
Нуьцкъалчу Делан бухбоцучу бакъдолчух хьан кхета ницкъ кхочий те?
8Иза стигалел лекха ду –
муьлха адам цига кхачалур ду?
Иза эхартал кӀорга ду –
муьлхачу стагана иза хаалур ду[+]?
9Цуьнан барам лаьттал беха бу,
иштта иза хӀордал шуьйра бу.
10Цо, схьа а веана, милла а набахти чу а воьллина,
иза кхеле озийча, Цунна дуьхьал мила вер ву[+]?
11Цунна харцонаш лелориг вевза.
Нагахь санна Цунна зулам гахь,
Цо иза дагахь латтор дац?
12Хьекъал доцург хьекъале верзийча,
виркхело йинчу вирах адам хир дара.

13Хьан дог чӀогӀа Далла тӀетевжаш хила деза,
Цуьнга дӀакховдо деза ахьа хьайн ши куьг а[+].
14Хьайн куьйгашна тӀе вониг латийнехь,
хьайгара генна дӀакхосса деза ахьа,
ткъа хьайн четар чохь зулам а ма Ӏайта[+].
15ТӀаккха хьанна а нийса бӀаьргаш чу хьажалур ву хьо,
цхьаннах а ийза ца луш лелар ву хьо, цхьаннах а кхоьрур а вац хьо.
16ТӀаккха хьайн гӀайгӀа билггал бицбийр бу ахьа,
дӀадахана хи санна бен, иза дага ца лоцуш.
17Хьан дахар делкъенан малхал къегар дара,
боданах Ӏуьйренан серло хир яра[+].
18Хьайн сатуьйсийла йолу дела, хьо маьрша хир вара.
Дала лар а веш, хьо кхерамбоцуш наб кхеташ хир вара.
19Цхьаммо а кхера а ца веш, хьо дӀавуьжур вара,
дукхахберш хьуна хьалха хьесталуш а хир бара[+].
20Ӏесачеран бӀаьргашна са кӀезиг гур ду,
шаьш кӀелхьарбовла церан йиш хир яц.
ТӀаьххьара а, садалар бен, церан сатуьйсийла хир яц».


Аюба Цупарна жоп ло

#### 12

1ТӀаккха Аюба, жоп а луш, элира:

2«Ма бакъ ду иза! Шу нехан бага ю теша?
Шуьца цхьаьна хьекъалалла лийр ма ду!
3Ткъа сан а ма ду хьекъал, шун санна.
Ткъа со а ма вац шул оьшуш –
иза хьанна ца хаьа?
4Деле кхойкхуш, Цо жоп луш хилла волчу,
сох белам хилла сан доттагӀашна.
Нийса а, кхачаме а волчу сох кхардам хилла[+].
5Синтем болчунна моьтту
бохамах кхарда веза.
Ког тасабелларг чутоттуш ву.
6ПаргӀат ду талорхойн хӀусамашкахь,
Дела оьгӀазвохуьйтурш а синтеме Ӏаш бу,
цара Дела шайн карахь лелош волуш санна[+].

7ТӀаккха хатта акхарошка – цара хьоьхур ду хьуна,
стигаларчу олхазарша дуьйцур ду хьуна.
8Лаьттаца къамел де – цо хьоьхур ду хьуна,
хӀорда чуьрачу чӀерашка а дийцийта хьайга.
9Царах массарах а хьанна ца хаьа,
Везачу Элан куьйго и дерриг а дина дуйла?
10Цуьнан карахь ду хьуна
массо а дийначу хӀуманийн синош а,
иштта массо а адамийн синош а[+].
11Маттана юучун чам хааре терра,
лергана а ца девза ткъа дешнаш[+]

12Къеначаьргахь хьекъалалла карор ду хьуна,
дукха ваьхнарг кхетам болуш ма хуьлу[+].
13Делехь ду хьекъалалла а, ницкъ а,
иштта Цуьнгахь бу хьехам а, кхетам а.
14Цо дохийнарг юхаметтахӀотталур дац,
Цо чувоьллинарг паргӀатвер вац[+].
15Цо догӀа сацадахь, массо а хӀума якъалур ю,
Цо хиш схьахецахь, цара дерриг а латта хӀаллакдо.

16Цуьнгахь ницкъ а бу, говзалла а ю,
Цуьнан карахь ву Ӏехориг а, Ӏехийнарг а.
17Хьехамчаш Цо хьекъалх эшабо,
кхелахойх Цо сонтанаш а хуьлуьйту[+].
18Паччахьашна тӀера хаза духарш дӀа а дохий,
лейн бедарш царна тӀеюхуьйту Цо[+].
19Динан дай Цо даржах эшабо,
чӀагӀбина куьйгалхой херцабо,
уьш тоххара дуьйна белахь а.
20Тешамечу хьехамчийн къамелаш а сацадо,
къеначеран къасторан хьуьнар а эшадо.
21Сийлаллехь болчеран сий а дойу Цо,
ницкъ болчаьргара ницкъ а дӀабоккху[+].
22Боданехь хьулдинарг а Цо гучудоккху,
Цо Ӏожаллин бода а серлонга боккху[+].
23Цо халкъаш доьбуьйту, уьш хӀаллак а до.
Къаьмнаш нуьцкъала а до, юха уьш дӀа а дуьгу[+].
24Дуьненан мехкийн куьйгалхошкара хьекъал дӀа а оьций,
уьш некъаш доцучу аренгахула буьйлабелла лоьлуьйту Цо[+].
25Куьйган уьшаршца боданехь лела уьш,
бехна нах санна, уьш тоьхкуьйту Цо»[+].

#### 13

1Аюба элира:
«И дерриг а сан бӀаьргашна гина ду,
суна иза хезна ду, со цу хӀуманах кхета.
2Шуна хууш дерг суна а хаьа.
Со а ма вац шул оьшуш.
3Амма Нуьцкъалчуьнга вистхила лаьа суна,
Далла хьалха сайн гӀуллакх лардан лаьа![+]
4Ткъа аша сан чевнашна харцонца лоьралла до,
шу дерриш а – пайда боцу лоьраш ду.
5ЭхӀ, кхин дист а ца хуьлуш, шу дӀасевцича,
иза, шун хьекъалалла ду аьлла, туьдур дара[+].

6ЛадогӀийша гӀуллакх лардан ас бохучуьнга,
сайн багахула ас туьдучун тидам бейша.
7Делан дуьхьа зуламе дерг бохур ду те аша?
Цунна гӀоьнна мекарниг дуьйцур ду те аша?
8Цуьнга озабезам бан лаьий шуна?
Делан гӀуллакх лардан гӀерта шу?
9Нагахь Цо шу зийча, дика хир дуй?
Я Иза, адам санна, левийр ву аша[+]?
10Цо луьра таӀзар дийр ду шуна,
аша къайлаха озабезам лелабахь.
11Цуьнан возалло шу кхера ца до те?
Цунна хьалха шуна тӀе кхерам ца буссу те?
12Аш далийна кицанаш, овкъарш санна, эрна ду.
Шаьш лардан боху дешнаш поппаран турсаш санна ду.
13ДӀа а совций, со вистхилийта,
тӀаккха кхунах луъург хилахьара.

14Сайн дахар кхерамечу хьоле ас хӀунда хӀоттор дара?
Сайн са ас куьйга тӀе хӀунда дуьллур дара?
15Цо со билггал вийна дӀавоккхур ву, со сатуьйсийла йоцуш ву[*].
Сайн лелар Цунна хьалха билггал лардийр ду аса.
16Цу тӀехь хир ду сан кӀелхьарвалар, хӀунда аьлча
Делах тешаш воцург Цунна хьалхахӀотта ваьхьар вац.
17Дикка ладогӀийша аса бохучуьнга,
сан кхеторан дешнийн тидам бейша.
18Аса сайн гӀуллакх кхетачу къепехь кечдина.
Суна хаьа, со бакъвина хир вуйла.

19Мила ву соьца къовса йиш йолуш верг?
Со дӀатуьйр а вара, вала реза а вара[+].
20Ши хӀума ма дахьара Ахьа суна тӀехь,
тӀаккха со лелар вацара Хьох къайлавуьйлуш:
21суна тӀера Хьайн куьг а дӀадаккхахьара Ахьа,
Хьайн къематаца со кхера а ма вахьара Ахьа[+].

22ТӀаккха дӀакхайкха соьга, ас жоп лур ду Хьуна,
я ас къамел дийр ду, ткъа Хьо суна жоп луш хир ву[+].
23Мел ду сан къа а, сан зулам а?
Сан аьрхалла а, зулам а гайтахьа суна!

24ХӀунда лечкъайо Ахь сох Хьайн юьхь,
хӀунда лору Ахь со Хьайн мостагӀа[+]?
25ДӀасалела гӀа санна волу со кхераво те Ахь?
Декъа ча санна волчу суна тӀаьхьалела те Хьо[+]?

26Къаьхьа кхел ю Ахьа суна йинарг,
жималлехь соьгара даьллачунна суна доькхуш[+].
27[+]Ахьа сан когашна буржалш тоьхна,
ас мел боккхучу коге леррина хьоьжу,
ас юьту лараш тергалйо Ахьа[+].
28Иштта со, мурйоьлла дечиг санна а,
нецаша йоу бедар санна а, телхаш ву»[+].

#### 14

Аюба элира:

1«Зудчо вина волчу стеган дахар
доца ду, иза баланех вуьзна а ву[+].
2Зезаг санна, гучу а волий, маргӀалвулу иза.
ӀиндагӀ санна, водий, дӀавоьду иза, къайлаволуш[+].
3Иза ву-кх Ахьа тергал веш верг!
Хьайца кхеле кхойкхуш ву-кх Ахьа со?
4Боьхачунах цӀенаниг схьавер вуй?
Вер вац[+].
5Адаман дахаран денош дагардина ду.
Ахьа дуьстина цуьнан дахаран беттанаш,
царал тӀехвала цуьнан йиш а яц.
6Цундела ма вехьа иза тергал, витахьа иза,
цуьнан денош, тӀелаьцна волчу белхалочун санна, чекхдовллалц[+].

7Ур-атталла диттан а сатуьйсийла ю:
схьахадийча а, иза денлур ду,
иза керла патар ца долуш а дуьсур дац.
8Лаьттахь цуьнан орам къанлуш белахь а,
цуьнан юьхк бухахь яла йоллуш лаьттахь а,
9цхьажимма цунна хи тосалушшехь,
керлачу орамато санна, зӀийдагаш дӀахоьцу цо.
10Амма адам делча, иза телхий, дӀадолу.
ТӀаьхьара са дӀа а долий, адам кхин ца хуьлу.

11Ӏам чуьра хи къайладалар санна а,
хи дӀа а дахана, Ӏовраш якъалуш хилар санна а,[+]
12иштта стаг дӀа а вуьжу, кхин хьала а ца гӀотту.
Стигалш мел юьсу, адам ден а лур дац,
шен даларан набарх сама а доккхур дац[+].

13Эхартехь со къайлавоккхуш велара Хьо.
ОьгӀазвахар дӀадаллалц со хьулвеш велара Хьо.
Цигахь Ӏен хан суна билгал а яьккхина,
цул тӀаьхьа со дагавогӀуш велара Хьуна[+].
14Веллачул тӀаьхьа вехар вуй те стаг?
Сайн къахьегаран дерриг а деношкахь
со паргӀатваккхаре хьоьжуш Ӏийр вара со[+].
15Хьо кхойкхур вара, ас Хьуна жоп а лур дара,
Хьайн куьйгаша кхоьллинчу сох хьоьгуш хир вара Хьо[+].
16Ас мел боккху ког Ахьа багарбийр бара,
амма сан къинош Хьуна дагадогӀур дацара[+].
17Соьгара даьлла зулам Ахьа тӀоьрмаг чу дӀадуьллур дара,
айса летийна къинош Ахь дӀахьулдийр дара.

18Охьабужу лам боьхна дӀабалар санна а,
тарх шен меттера меттахъялар санна а,
19хино тӀулгаш жимдар санна а,
хин Ӏовраша латта дӀадахьар санна а,
йохайо Ахьа адаман сатуьйсийла а.
20Стагана тӀехь Ахь кхоччуш толам боккху, тӀаккха иза дӀакхелха.
Ӏожаллехь цуьнан юьхь а хуьйций, Ахьа иза дӀа а хьажаво.
21Шен бераш сий долуш хилча а, цунна ца хаьа,
церан сий дайча а, цунна ца го[+].
22Шен лазар бен ца хьоьгу цуьнан дегӀо,
шен гӀайгӀа еш бен дац цуьнан са».


Къамелийн шолгӀа дакъа


(15:1–21:34)


Элипаз

#### 15

1Теманхо волчу Элипаза жоп делира Аюбана:[+]

2«Хьекъал долчо эрначу хабаршца жоп лур дара те?
Мохан даьссачух хьо санна волчо шен кийра бузур бара те[+]?
3Пайдабоцучу дешнашца цо ша бехказавоккхур вара те?
Цхьанна а мехала ца хуьлучу къамелашца иза къийсалур вара те?
4Амма ахь ур-атталла нехан суьпалла жим а йо,
адамо Деле доӀа дарна ахь дуьхьало а йо.
5Хьо къилахь хиларо Ӏамайо хьан бага.
Хьайн лаамца хӀилланчийн мотт буьйцу ахь.
6Со вац хьуна кхел йийриг, хьан бага ю,
хьан матто хьуна дуьхьал тоьшалла до[+].

7Адамашна юкъахь хьо дуьххьара кхоьллина ву моьтту хьуна,
я лаьмнел а хьалха хьо вина ву моьтту хьуна[+]?
8Стигаларчу гуламехь Делан ойланашка ладуьйгӀирий те ахь?
Я дерриг а хьекъалалла хьуна кхаьчна те[+]?
9Тхуна ца хуург хӀун ду хьуна хууш?
Тхо ца кхеттачух стенах кхетта хьо[+]?
10Тхуна юкъахь къежбелла баккхийнаш бу,
ткъа уьш хьан дел а баккхий бу.

11Ца тоьу те хьуна Делера долу синхьаамаш,
хьайца кӀеда деш долчу къамелах тоам ца бо те ахьа?
12Стенна даьлла те хьан дог цу тайпана карзах?
Стенна бу те хьан бӀаьргаш, ткъес санна, къегаш?
13Хьайн са Далла дуьхьал хӀунда доккху те ахьа,
хӀунда дуьйлуьйту ахьа хьайн багара и тайпа къамелаш?

14[+]Адам хӀун ду, Далла хьалха ша цӀена хилалур ду мотта?
Зудчо винарг мила ву, Далла хьалха ша бакъ хилалур ву мотта[+]?
15Дела Шен дезачу маликех а ца теша,
Цунна хьалха стигалш а цӀена яц[+].
16Ткъа дегаза а, телхина а долу адам мила ду,
хи молуш санна, вонаш деш лелаш долу[+]?

17Соьга ладогӀа, тӀаккха ас иза туьдур ду.
Сайна гинчух лаьцна ас хьоьга дуьйцур ду.
18Хьекъалалла долчара дийцинчух а,
цара шайн дайшкара хезнарг, хьул а ца деш,
дийцинчух лаьцна а хаам бийр бу аса хьоьга[+].
19Вайн дайшна бен дӀаделла ца хилла латта,
хийра нах царна юкъахь лелаш а ца хилла,
цундела дайшкара дерг цӀена а, нийса а ду.

20Ша мел вехачу деношкахь Ӏесаниг баланехь хьийза.
Къизачу стагана билгалдаьхна шераш дагардина ду.
21Къематечу маьхьарийн аз хуьлу цуьнан лерехь хезаш.
Машар лаьттачу хенахь талорхой цунна тӀелета.
22Боданах кӀелхьарваларе цо са ца туьйсу,
даим а шена хьалха цунна гуш дерг тур ду.
23Иза дӀасаоьхуш лела, ломъаьрзуна кхача а хуьлий[*],
цунна хууш ду боданан де тӀекхаьчнийла.
24Саготтоно а, синӀаткъамо а иза Ӏадийна латтаво,
тӀамца вогӀу паччахь санна, тӀегӀерта уьш цунна.

25И шадерг а цо Далла дуьхьал куьг айина хилар бахьана долуш ду,
Нуьцкъалчунна дуьхьал иза валар бахьана долуш ду.
26Курра дуьхьалволура иза Цунна,
ша ларвархьама деза турс а даьккхина,
27иза шех тоам бина волу дела а,
дозаллина севсина волу дела а[+].

28Иза йохийначу гӀаланашкахь вехаш ву,
адамаш чохь даха ца дезачу,
охьаэга кийча долчу цӀенош чохь.
29Иза дукха ханна хьал долуш хир вац,
цуьнан бахам а буьсур бац,
лаьтта тӀехь цуьнан долахь дерг алсамдер дац.
30Иза боданах кӀелхьарвалалур вац.
ЦӀеран алуно патарш дакъош долу
дитт санна, хир ву иза,
ткъа Делан Ӏаьнаро иза дӀавоккхур ву[+].
31Эрна долчух тешна Ӏаш ма хуьлийла иза,
цунах ша Ӏеха ма войла цо,
хӀунда аьлча эрналла цуьнан ял хир ю.
32Шен дахар чаккхенга дерзале, иза дакъаделла,
цкъа а сенделла дӀагӀур доцу га санна, хир ву[+].
33Хилаза йолу кемсаш охьаоьгу кемсийн таьлланг санна, хир ву иза,
я шен заза дожош долу зайт-дитт санна, хир ву.
34Ӏесачийн тобанарчун тӀаьхье хир яц, ткъа
кхаьънех доьгӀна цӀенош цӀаро дагор ду[+].
35Шайн даг чохь вониг а кхуллу,
цара зулам дӀа а хӀоттадо.
Ӏесачеран кийрано мекарло йоккху»[+].


Аюб

#### 16

1Аюба цунна дуьхьал жоп делира:

2«И саннарг суна дуккха а хезна,
шун догъэцаро вон бен ца дахьа.
3Хир юй те пайда боцучу къамелийн чаккхе?
Иштта хабар деш хьо иракарахӀоттош дерг хӀун ду[+]?
4Аса а дуьйцур дара хӀинца аша санна,
шу сан метта хилча,
соьга а далур дара хаза къамелаш,
кхардарца шуна дуьхьал корта а лестош.
5Аса а сайн маттаца шу чӀагӀдийр дара,
сан багахула даьллачо шуна синтем а бийр бара.

6Со вистхилча а, сан бала дӀа ца болу,
вист а ца хуьлуш со Ӏийча а, иза лах ца ло.
7Дала сан тӀаьххьара гӀора дӀадаьккхина.
Сан берриг а доьзал Цо бохийна-кх[+].
8Цо со схьа-ма-лаьцна,
ткъа иза суна дуьхьал тоьшалла ду.
Сан гӀора дайна хилар суна дуьхьалдаьлла,
сох бехкаш а дохуш.

9Делан оьгӀазлоно со цоьсту,
Шен цергаш суна хьекха а еш,
Цо соьца мостагӀалла леладо.
Сан МостагӀчо Шен ира хьажар суна тӀедерзадо[+].
10Адамаша шайн баганаш суна дуьхьал гӀаттийна,
дов дарца сан беснеш тӀе етта цара,
уьш массо а суна дуьхьалбовлу[+].
11Дала со вочу адамийн кара дӀавелла,
Ӏесачеран буьйна со дӀа а кхоьссина.
12Со синтеме Ӏаш вара, амма со кагвира Цо.
Вортанна тӀера схьа а лаьцна, со войра Цо.
Со Шен гӀакх санна вина дӀахӀоттийра Цо[+].
13Цуьнан пхерчий массо а маьӀӀера схьадетталуш ду,
Цо сан жаннех къа ца хеташ Ӏуьтту,
сан стим а лаьтта тӀе охьаӀанийна[+].
14Со пен болуш санна, юх-юха со вохош ву Иза.
ТӀемало санна, суна тӀеуьду Иза.

15Аса сайн чкъурана сингаттаман бедарш а тегна,
гӀора а дайна, дог доьхна чена юккъе охьа а хиъна.
16Велхарна сан юьхь цӀийелла,
сан бӀаьргаш тӀехь Ӏожаллин ӀиндагӀ ду.
17Иза иштта делахь а, сан куьйгаша цхьанна а
ницкъ ца бина, сан доӀа цӀена ду.

18Латта! Ма даккхахьа сан цӀий къайла!
Ас хьоькху мохь къайлаха дӀахьулбина ма хуьлийла!
19[+]Делахь а, стигалахь сан Теш ву,
лакхахь ву суна ТӀехӀуттуш верг а![+]
20Сан юкъалеларг суна доттагӀа хилла дӀахӀоьттина,
Деле а хьоьжуш, ас бӀаьрхиш Ӏенадечу хенахь.
21Стеган дуьхьа цо Деле доьху,
адамо шен доттагӀчун дуьхьа ма-деххара.
22Сан дахаран шераш чекхдовлуш ду,
юха ца воьрзучу новкъа волуш ву со».

#### 17

Аюба кхидӀа а элира:

1«Сан дог доьхна лаьтта,
чекхдовлуш ду сан денош,
со кошан йистехь лаьтташ ву.
2Сох кхаьрдаш берш суна гонах лаьтта,
сан бӀаьргаш церан мостагӀалла ган дезаш бу[+].
3Дала дезарг дӀалохьа, Дела, со дӀахецархьама!
Кхин мила хир ву сох дош дала лууш верг[+]?
4Церан дегнаш Ахь кхетамах даьхна,
цундела Ахь цаьрга толам боккхуьйтур бац.
5Са яккхархьама стага шен доттагӀий емалбахь,
оцу адаман берийн бӀаьргаш кхулур ду.
6Сох нахе кицанаш даладойтург вина Цо,
юьхь тӀе шеташ етташ волу стаг ву со[+].
7Сан бӀаьргаш балано талхийна,
сан дегӀ ӀиндагӀ санна ду.
8Бакъахьа леларш оцунах эргӀадбуьйлу,
бехк боцурш Ӏесачунна карзахбуьйлу.
9Делан лаамехь верг шен новкъа тӀера вер вац,
ткъа куьйгаш цӀена дерш чӀагӀлуш дӀахӀуьттур бу.
10Ткъа шу – кхин а цкъа схьа а дуьйла, дист а хила!
Шуна юкъахь хьекъалалла дерг карор вац суна.

11Сан денош чекхдевлла,
ас йина ойланаш йоьхна,
сан деган сатуьйсийла дӀаяьлла[+].
12Цу наха буьйсанах де ду олу,
суна хьалха бода лаьтташехь,
серло тӀекхочуш ю олу[+].
13Ас сатуьйсуш долу цӀа эхарт бен ца хилча,
цигахь болчу боданехь сайна мотт ас биллича,[+]
14бух боцучу Ӏинах, сан да аьлла, цӀе яьккхича,
кошан нӀаьнех сан нана я йиша ас аьлча,
15тӀаккха мичахь ю сан сатуьйсийла?
Сан догдохийла хьанна гур ду тӀаккха?
16Соьца кхочур юй те иза эхартан кевне,
соьца цхьаьна Ӏожаллин чене юьжур юй те?»


Билдад

#### 18

1Иштта жоп делира шуахьахо волчу Билдада:[+]

2«Маца совцур ду те шу и къамелаш дечуьра?
Ойла ейша, тӀаккха дийр ду вай къамел.
3ХӀунда лору тхо бежанаш санна?
Шун бӀаьргашна хьалха тхо кхетам боцуш ду хӀунда моьтту[+]?
4Хьо оьгӀазвахханчохь хьайн са доу ахьа.
Хьо бахьана долуш дуьне дассо деза ткъа,
я тарх шен меттера дӀахилийта еза ткъа?

5[+]Ӏесачун серло а кхулур ю,
цуьнан цӀеран алу а лепар яц[+].
6Цуьнан четар чохь серлонах бода хир бу,
цунна тӀехула болу къуьда дӀабовр бу.
7Цуьнан чӀогӀа болар а лахлур ду,
шен ойланаша иза вужуьйтур ву[+].
8Цуьнан когаша иза бойнна тӀе вуьгуш ву,
бойнан машшаш тӀехула иза воьдуш ву[+].
9Цуьнан кӀажа гуро дӀалоцуш бу,
кӀелоно иза схьахоьцуш а вац.
10Къайлаха речӀанаш цунна лаьттахь йоьгӀна ю,
цуьнан некъаш тӀе доьгӀна гураш а ду.

11Массо а агӀор цунна тӀегӀерташ кхерамаш бу,
иза цхьана меттера вукху метте вуьйлуьйтуш[+].
12Мацалло цуьнан ницкъ дӀакхоллу.
Бохам цунна уллохь кийчча лаьтта.
13Цамгаро цуьнан чкъор дӀакхоллуш ду,
къизачу Ӏожалло дегӀан меженаш юуш ю.
14Шен хӀусаман паргӀатонера схьа а ваьккхина,
къематийн паччахь волчу вуьгур ву иза.
15Цуьнан метта четар чохь кхин стаг Ӏийр ву,
цуьнан хӀусамна тӀе тесна саьмгал хир ду[+].
16Лахара цуьнан орамаш а дакъалур ду,
лакха тӀера цуьнан гаьннаш а маргӀалдулур ду.
17Дуьнен чохь иза дагавойтуш мел долу хӀума йойур ю,
урамашкахь цуьнан цӀе кхин яьккхина хир яц[+].
18Серлонгара бодане иза дӀалоллур ву,
кху дуьнен чуьра иза дӀавоккхур ву.
19Шен халкъана юкъахь бераш я кхин йолу тӀаьхье хир яц цуьнан,
иза Ӏийначу меттехь цхьа а дийна вуьсур вац[+].
20Малхбузера берш цуьнан кхолламах инзарбевр бу,
малхбалера берш цунна хиллачух Ӏадийна лаьттар бу.
21Баккъалла а, иштта хир ю вочун хӀусам,
Дела къобал ца винчун цӀа иштта хир ду»[+].


Аюба жоп ло

#### 19

1ТӀаккха Аюба жоп делира:

2«Мел хьийзор ву аша со,
шайн дешнашца со хьоьшуш?
3Хьалха а уьттазза юьхь яьхна аша сан,
шаьш са готта хьовзорах оза а ца луш.
4Нагахь ас къа латийнехь а,
сан гӀалат соьца дуьсур ду.
5Нагахь санна со сийсазвина хилар суна тӀех а детташ,
суна хьалха шу лакхадовла гӀертахь,
6хаалаш: со охьатаӀийнарг Дела ву шуна,
Шен гураш суна гонах дӀа а хӀиттийна.
7Ас мохь бетта: „Со вуьйш ву!“ – бохуш,
амма суна жоп луш цхьа а вац,
ас орца доху, амма суна нийсо ца йо[+].
8Суна хьалхара некъ Цо дӀалаьцна,
цундела со дӀа ца вахало,
сан некъаш тӀе Цо бода хӀоттийна[+].
9Соьга хилла болу ларам Цо дӀабаьккхина,
сан коьртара таж а дӀадаьккхина[+].
10Массо а агӀонгара тӀеетта Цо суна, со леш ву!
Сан сатуьйсийла дӀаяьккхина, орамашца схьадаьккхина дитт санна.
11Иза суна дуьхьал оьгӀазаллех вуьзна ву,
Цо со Шен мостагӀа санна лору[+].
12Цуьнан ардангаш суна тӀегӀерта,
шайна некъ а боккхуш,
цара сан четарна го бина[+].

13Сан гергарнаш суна уллора Цо дӀабаьхна,
со вевзарш а сох къехка[+].
14Сан тайпанах берш суна уллора дӀабевлла,
со вевзаш хиллачара со вицвина.
15Хьешашна а, ялхошна а со хийра хета,
царна гергахь со хийра стаг ву.
16Сайн ялхочуьнга кхойкху со, амма цо суна жоп ца ло,
цуьнга дехарш дан дезаш хуьлу со.
17Сан зуда сан Ӏаьнах къехка,
сан берашна а со боьха хета[+].
18Божаберашна а со сийсаза хета,
со шайна гучуволлушехь, сох кхарда буьйлало[+].
19Сан доттагӀашна а со боьха хета,
суна безнарш а суна дуьхьалбевлла.
20Сох, чкъор а, даьӀахкаш а бен, хӀумма а ца дисина,
валлал бен суна чохь са а дац.
21Къинхетам бейша! Къинхетам бейша сох,
сан доттагӀий, сох хьакхаделларг Делан куьг ду![+]
22ХӀунда лела шу суна тӀаьхьадевлла, Дела ма-леллара?
ХӀунда лела шу суна кхин а мотт бетташ?

23Сан дешнаш дӀаяздина делахьара!
Уьш тептар тӀехь дӀаяздина делахьара![+]
24Аьчка къоламца дошана тӀехула я
массо а ханна тӀулга тӀехь уьш хьаькхна делахьара![+]

25Суна хууш ду со Бехказавоккхург дийна вуйла а,
Иза тӀаьххьара а лаьтта тӀехь дӀахӀуттур вуйла а[+].
26Цамгарша сан чкъор дӀакхаьллинехь а,
сайн дилхана юкъара суна Дела гур ву[+].
27Суна сайна гур ву Иза.
Сан бӀаьргашна гур ву,
тӀаккха Иза суна хийра хир вац.
Со хьаьгна ву иза хилийта!
28Аша иштта аьллехь: „Цунна тӀаьхьа муха довла деза вай,
баланийн бахьанаш цунна чохь карош хилча?“,
29кхералаш туьрах, хӀунда аьлча
дералло туьре бекхам бойту.
ТӀаккха хуур ду шуна кхел юйла»[+].


Цупар

#### 20

1Иштта жоп делира наӀматхо волчу Цупара:[+]

2«Сан ойланаша соьга жоп долуьйту,
цундела вистхила сихвелла со.
3Со сийсазвоккхуш тӀехбеттамаш суна хезаш хилча,
сан кхетамо со иракарахӀоттаво царна жоп дала.

4Хьуна хууш дац, тоххара дуьйна схьа,
лаьтта тӀехь адам кхоьллинчу хенахь дуьйна,[+]
5харцволчун синкъерам кӀеззигчу ханна буйла,
Ӏесачун самукъадалар йоццачу ханна бен доцийла а?
6Цуьнан куралла стигала кхаччалц лакхаяьлча а,
цуьнан корта мархех хьекхалуш хилча а,[+]
7иза шен боьхалла санна, массо а ханна дӀавер ву,
ткъа иза хьалха гина болчара: „Мичахь ву иза?“ – бохуш, хоьттур ду[+].
8ГӀан санна, карор воцучу тайпана къайлавер ву иза,
буьйсанан сурт санна, гучуьра дӀавоккхур ву иза[+].
9Иза гина болчу бӀаьргашна кхин гур вац и,
ваьхначу меттигашна а кхин гур вац иза[+].
10Цуьнан кӀентий сагӀадоьхучарна хьалха а хьесталуш лелар бу,
цо гулдина хьал цара юхадала дезаш ду.
11Цуьнан дегӀ дузийна хилла къоналлин ницкъ
цуьнца цхьаьна кошан ченала буьжур бу.

12Вон цуьнан багахь мерза делахь а,
цо маттана бухахь иза дӀалачкъадахь а,[+]
13иза лардеш, охьа а ца кхуссуш, шен багахь,
стигална буьххьехь латтадо цо.
14И санна кхача гай чохь муьста хир бу,
цуьнан кийрахь лаьхьанан дӀовш хилла дӀахӀуттур бу.
15Цо дӀакхаьллина болу дуьненан бахам схьаӀеттор бу,
Дала цуьнга иза цуьнан кийрара схьатосуьйтур бу.
16Цо цӀубдеш дерг лаьхьанан дӀовш ду,
лаьхьанан матто иза вуьйр ву.
17Цо зовкх хьоьгур дац татолех а,
мазах а, кӀалдах а дуьзна долчу хих а.
18Къахьегарца ша гулдинарг, дӀа а ца кхоллуш, юхадала деза цо,
йохкаэцарх ша яьккхинчу санах цо зовкх хьоьгур дац,
19хӀунда аьлча цо нах бацийна, ца вешаш,
ша дина доцу церан цӀенош схьа а даьхна.
20Цуьнан сутаралла бух боцуш яра,
цуьнан лаамийн доза а дацара.
21Цхьа а хӀума цо дӀакхаллаза дисна дац,
цундела цуьнан беркат дукха лаьттар дац.
22Шен совбаьллачу бахамна юкъахь цунна готта хир ду,
цуьнан синан бала массо а ницкъаца цунна тӀе охьабужур бу.
23Шен тӀингар цо эккха йоллуш юзош хилча,
Делан оьгӀазалла юссур ю цунна тӀе,
догӀа санна, цунна тӀе таӀзарш а доуьйтур ду.
24Шаьлтанах кӀелхьарвалар цуьнан хилахь а,
цӀестан секхаӀодан пха цунах кхетар бу.
25И пха схьабаккха иза хӀоттахь,
цуьнан стима юккъера къегаш иза схьабалахь,
эццахь евзар ю цунна Ӏожаллин инзаралла![+]
26Ӏаьржа бода бу иза ларвеш цуьнга хьоьжуш.
Цхьаммо а серлайоккхуш йоцучу цӀаро дӀакхоллур ву иза,
цуьнан четар чохь мел хилла долу хӀума а хӀаллакьхир ду[+].
27Стигало цуьнан харц хилар дӀадоьллур ду,
латта а цунна дуьхьалдер ду.
28Цуьнан цӀера цо мел гулдинарг дӀадер ду,
хи санна, дӀагӀур ду Делан оьгӀазаллин дийнахь.

29Иштта хир ду Ӏесачун Делера долу дакъа,
иштта Делера кхел а хир ю цунна»[+].


Аюб

#### 21

1Аюба цунна жоп делира:

2«Дикка ладогӀалаш ас бохучуьнга,
цунах суна шуьгара синхьаам хир бу.
3Ас къамел дечу юкъана сатохалаш,
со аьлла ваьллачул тӀаьхьа сох кхарда а мегар ду шуна[+].

4Со адамна арз деш ву? Вац!
Со собар доцуш хиларан доккха бахьана ду.
5Соьга схьа а хьовсий, инзардовла,
шайн бета тӀе куьг а дилла[+].
6Цунах ас ойла йича, къемато дӀалоцу со,
сан дегӀ а дего долало.

7Ӏесанаш дукха хӀунда беха,
къеналле а кхочуш,
хьолехь сов а бохуш[+]?
8Церан бераш царна хьалха дӀахӀиттина хуьлу,
церан тӀаьхье церан бӀаьргаш хьалха хьалакхуьу.
9Церан цӀенош чохь кхерам ца лаьтта,
Делан гӀаж а яц царна тӀехь тӀеайина.
10Церан бугӀанашкахь массо а хенахь ницкъ хуьлу,
ткъа церан хьелаша, оста а ца довлуш, эсий а до.
11Жа санна, арабовлуьйту цара шайн кӀентий,
церан кегий бераш дӀасалелхаш ловзу.
12ЖиргӀанаш а етташ,
дечиг-пондарш а лоькхуш,
эшарш лоькху цара,
зурманан гӀовгӀанехь са а къоьру.
13Церан шераш беркатехь дӀаоьху,
тӀаккха паргӀатонехь эхарте кхочу.

14Цара Деле боху: „Дита тхо,
Хьан некъаш довза тхуна ца лаьа![+]
15Мила ву Нуьцкъалниг оха Цунна Ӏамал ян?
ХӀун пайда болу доӀанца Цунна тӀе верзарх?“[+]
16Амма церан беркат церан-шайн куьйгаша кхоьллина дац.
Иштта Ӏесачеран хьехамаш тӀеэцар генахь ду суна![+]

17Кест-кеста бойий те Ӏесачийн чиркх?
Кест-кеста вонаш догӀий те цаьрга?
Ша оьгӀазваханчу хенахь кест-кеста
Дала баланаш хьовзабой те царна тӀе[+]?
18Кест-кеста моха еана йолу ча санна бу те уьш,
я йилбазмохо дӀахьош йолу кегаш санна бу те[+]?

19Бохуш ду: „Адамна догӀу таӀзар Дала цуьнан берашна кхоадо“.
Амма ас олу: адамна шена дойла Цо таӀзар, иза кхетийта![+]
20Цуьнан бӀаьргашна гойла шен хӀаллакьхилар,
цо ша молийла Ницкъболчун оьгӀазалла![+]
21Иза веллачул тӀаьхьа цуьнан хӀун бала бу шен доьзалан,
цуьнан оьмаран беттанаш чекхдевлла хилча?
22Далла хьехамаш бойла дуй те,
Цо лаккхахь Ӏаш болчарна а кхел еш хилча[+]?

23Цхьаъ шегахь буьззина ницкъ болчу хенахь ле,
цхьана а хӀуманан бала а, гӀайгӀа а йоцуш.
24Цуьнан кийра махьарех буьзна бу,
цуьнан даьӀахкаш тӀамарах юьзна ю.
25Ткъа важа шен дог доьхначохь ле,
цкъа а цхьана а дикачух зовкх а ца хьегна.
26Амма и шиъ цхьабосса лаьтта вуьжу,
нӀаьнаша цхьабосса къайла а воккху.

27Суна шун ойланаш а, хӀилланаш а девза,
аш сайна дуьхьал даха кечдина долу.
28Аша олу: „Мичахь ду къизачу баьччанан цӀа?
Мичахь ду Ӏесанаш чохь Ӏийна четар а?“
29Некъахошка хаттарш ца дина те аша?
Церан дийцарийн тидам ца бина те аша?
30Бала тӀебеанчу дийнахь зуламхо кхоош хуьлу,
Делан оьгӀазаллин дийнахь иза кӀелхьарвоккху[+].
31Цуьнан лелар юьхь-дуьхьал хьан емалдийр ду?
Цо диначух хьан бийр бу цунна бекхам[+]?
32Иза Ӏожаллин новкъа ваьккхинчул тӀаьхьа,
цуьнан кошана улло гӀарол хӀоттадо.
33ТогӀи чохь кошан латта цунна мерза хуьлу.
Массо а стаг цунна тӀаьхьахӀоьттина вогӀу,
цунна хьалха йоьду тоба ягарйина а вер вац.

34Шун эрначу хабарх суна синхьаам муха хир бара?
Аша мел динчу жоьпех харцо бен ца юьсу!»


Къамелийн кхоалгӀа дакъа


(22:1–27:23)


Элипаз

#### 22

1Теманхо волчу Элипаза, жоп а луш, элира:[+]

2[+]«Далла хӀун пайда бу адамах?
Ур-атталла хьекъал долчух хӀун пайда бу Цунна?
3ХӀун синкъерам бу Нуьцкъалчунна хьо бакъ хиларх?
ХӀун пайда хир бара Цунна хьан некъаш цӀена хиларх[+]?
4Цунна хьалха хьо ларамах вуьзна хилар дуй те
хьуна Ӏиттарш еш а, хьо кхеле вуьгуш а Иза лелар?
5Бакъду, хьан вонаш дукха ду,
хьан къинош доза доцуш ду.
6Бахьана доцуш вежаршкара закъалташ ийдина ахьа,
царна тӀера бедарш а яьхна, уьш беркъа а бохуш[+].
7ГӀелвеллачунна мала хи а ца лора ахьа,
мацвеллачуьнга бепиг а ца кховдадора[+].
8Ницкъ болчуьнга ахьа латта схьалоцуьйтура,
цӀеяхана верг цигахь ваха а хоуьйтура.
9Бисина Ӏаш болу зударий даьссачу куьйгашца ахьа дӀабохуьйтура,
ахьа байшкахь болу ницкъ а хӀаллакбора[+].
10Цундела ду хьуна гонах хӀиттийна гураш,
цундела хьо цӀеххьана къемато Ӏадийна ву[+].
11Цундела хьуна хӀумма а ца галлал бода тӀебеана,
цундела хи тӀедаларо хьо къайлавоккхуш ву[+].

12Дела лекхачу стигалшкахь Ӏаш вац ткъа?
Хьалахьажал седарчашка, мел лекха ду уьш![+]
13Ткъа ахьа боху: „ХӀун хаьа Далла?
Цуьнга адамна кхел ялур юй те юькъачу мархашна юкъара схьа?“[+]
14Мархаша хӀума ган Цунна новкъарло йо,
Иза стигалан Ӏаьршашкахула лелачу хенахь.

15Ткъа гӀур вуй те хьо кхидӀа а ширачу а,
зуламхоша баьккхинчу а новкъа?
16Уьш шайн хан а кхачале хӀаллакьхилла,
ткъа церан цӀенош хино дӀадаьхьна[+].
17Цара Деле баьхна: „ДӀавала тхуна уллора!
ХӀун дийр ду тхуна Ницкъболчо?“[+]
18Ткъа Цо церан цӀенош хьолах хьаладузура.
Амма ас церан хьехамаш тӀеоьцур бац![+]
19Амма бакъахьа леларг, цаьрга а хьоьжуш,
церан дакъазадийлар а гуш, сакъералуш хир ву,
цӀена верг царах воьлуш а хир ву:[+]
20„ХӀаллакьхилла тхан мостагӀий,
ткъа царах диснарг цӀаро хӀаллакдина“.

21Делаца тайна хилахьа а,
Цуьнца барт болуш вахахьа.
Иштта хиларца хьуна тӀе дика догӀур ду.
22Цуьнгара схьаболу хьехам дӀаэца,
Цуьнан дош хьайн даг чу дӀадилла[+].
23Нуьцкъалчунна тӀе верзахь, хьо юхаметтахӀоттийна хир ву.
Нагахь санна хьайн хӀусамера къинош ахь дӀалахкахь,[+]
24нагахь хьайн деши ахь ченашка дӀакхоссахь,
Апаран деши – Ӏаннийн тӀулгашка,[+]
25тӀаккха Нуьцкъала Дела хьан деши хилла дӀахӀуттур ву,
Иза иштта къегаш долу дети санна хьуна хир ву.
26ТӀаккха хьо Нуьцкъалчунах воккхавер ву,
хьайн юьхь Далла дуьхьал а ерзор ю ахьа[+].
27Ахьа доӀа дича, Цунна дӀахезар ду,
тӀаккха кхочушдийр ду ахьа хьайн нигаташ[+].
28Ахьа дагалаьцнарг дерриг а кхочушхир ду,
хьан некъаш тӀехь серло хир ю лепаш[+].
29Адамаш охьатаӀийна делахь, ахь эр ду: „Хьалаайина хила“,
ткъа корта охьабахийтинарг Дала кӀелхьарвоккхур ву.
30Бехк берг а Дала кӀелхьарвоккхур ву,
цуьнан кӀелхьарвалар хьан цӀена куьйгаш бахьана долуш хир ду»[+].


Аюб

#### 23

1Аюба, жоп а луш, элира:

2«Тахана а къаьхьа ду сан аьрзнаш,
куьйгаца сайн узарш ас Ӏаткъадахь а.
3Суна хууш делахьара, Дела мичахь карор ву а,
Цуьнан хӀусам йолчу со дӀавогӀуш велахьара а,
4аса дӀадуьйцур дара Цуьнга сайн гӀуллакх,
сайн бага со бехказадохучу дешнех а юзур яра[+].
5Цо сайга хӀун олу а хуур дара суна,
Цо сайга бохучух а кхетар вара со.
6Шен болчу ницкъаца соьца къовсалур вара те Иза?
Вацара! Цо Шен тидам суна тӀебохуьйтур бара.
7ТӀаккха бакъахьа лелаш волу со Цуьнца къовсавала мегара,
ткъа суна а сан Кхелахочуьнгара массо а ханна паргӀато хир яра.
8Со малхбузехьа дӀавоьду – цигахь Иза вац,
малхбалехьа – цигахь а суна Иза ца караво.
9Иза къилбаседехь къахьоьгуш хилча а, сан Цунах бӀаьрг а ца кхета,
къилбехьа Иза дӀавирзина хилча а, суна Иза гуш вац.
10Ткъа Цунна хууш ма ду, со лела некъ муьлха бу.
Цо со зийча, деши санна, цӀена хилла дӀахӀуттур ву со[+].
11Цуьнан лар лохуш, леррина вогӀу со.
Юьстах а ца волуш, Цуьнан некъ ас ларбо.
12Цуьнан багара девллачу весеташ тӀера со ца ваьлла,
Цуьнан багара дешнаш сайн даг чохь Аса леладо.

13Иза хийцам боцуш ву – мила ву Иза хийцавалийта?
Шена дага мел деанарг Цо кхочушдийр ма ду[+].
14Суна дуьхьал Ша леринарг Цо кхочушдийр ду,
ишттаниг Цуьнан дуккха а ду дӀадиллина.
15Цундела ву со Цунна хьалха Ӏадийна,
айса ойла ешшехь – Цунах кхерало со.
16Дала кӀаддина сан дог,
Нуьцкъалчо со кхерийна.
17Со вист ца хуьлуш лаьтташ вац, бода белахь а,
сан юьхь Ӏаьржачу бодано дӀахьулйинехь а».

#### 24

Аюба кхидӀа а элира:

1«ХӀунда ца доху Нуьцкъалчо кхел ен денош билгал?
ХӀунда ца го и денош Иза вевзачарна?
2Адамаша доза къастош диллина тӀулгаш дӀасадоху,
цара жаш лачкъа а до, уьш дажа а до[+].
3Байлахь бисинчеран варраш дӀаюьгу,
йисина Ӏачун сту закъалтана дӀабуьгу.
4Цара къен верг шайн некъа тӀера дӀатотту,
махкахь гӀело хьоьгурш къайлабуьйлуш лела безаш бу[+].
5Аренгара акха варраш санна, кхача а лоьхуш,
шайн болх кхочушбан арабовлу уьш.
Яьссачу арено царна а, церан берашна а кхача ло.
6Цара нехан кхаш тӀехь шайна докъар гулдо,
хьарамлелачун кемсийн бешахь йиснарг схьагулйо.
7ТӀехь хӀума доцуш дӀабуьйшу уьш,
шийлачу заманахь тӀеюха хӀума а яц церан[+].
8Ламанан догӀанаша уьш башабо,
уьш тархех дӀахьерча,
дӀалечкъийла шайн ца хиларна.

9Бобераш декхачуьра доху,
къечун аганара бер закъалтана доккху.
10ТӀехь хӀума йоцуш лела къен нах.
Ялта чудерзош болчара санна цара
болх бахь а, уьш мацболуьйту.
11РаьгӀнашна юкъахь, Ӏовдий, зайтдаьтта доккху цара,
кемсаш Ӏуьйдуш мутта доккху, амма шаьш хьогалла лов цара.
12ГӀалахь леш болчеран узарш ду хезаш,
чевнаш йинарш а бу гӀо доьхуш,
амма Далла церан доӀанаш дӀа ца хеза[+].

13Серлонна дуьхьал гӀевттинарш а бу,
царна ца девза Цуьнан некъаш,
уьш цу некъаш тӀехула а ца лела[+].
14Сахуьллуш хьалагӀотту нах бойург,
къениг а, декъазаниг а цо воь,
ткъа буьйсанна хӀума лачкъайо.
15Нахаца леларг бода тӀебаре хьоьжу,
цунна моьтту: „Со цхьанна а гур вац“,
шен юьхь а цо туьтмӀаьжигаца дӀакъовлу[+].
16Буьйсанна цӀийнан пенах Ӏуьрг доккху талорхоша,
ткъа дийнахь, дӀа а ловчкъий, ара ца бовлу уьш.
Дийнан серло хӀун ю царна а ца хаьа.
17Царна массарна а Ӏуьйре – Ӏожаллин ӀиндагӀ санна ю,
ткъа оцу ӀиндагӀан инзаралла царна евзаш ю.
18Амма, хина тӀехула хӀуттург санна, уьш сихха дӀабовду.
Царна кхаьчнарг лаьттан декъан тӀехь неӀалт ду,
церан кемсийн беша боьду некъ а баьсса бу.
19Йокъано дешаш долчу лайн хи дӀа-ма-худдара,
иштта эхарто дӀахуду къинош летийнарш.
20Ненан кийрано а иза вицво,
цунах нӀаьнийн даар а хуьлу,
цхьанна а иза дага а ца вогӀу,
дитт санна, кагло къинош летийнарг[+].
21Цара бер доцучунна а, бераш ца хиллачунна а гӀело йо,
йисина Ӏачунна а диканиг ца до цара.
22Амма Дала Шен ницкъаца ницкъберш а дӀакхоьхьу.
Дела хьалагӀаьттича, шайн дахарх церан дегайовхо ца хуьлу.
23Дала цаьрга кхерам ца хиларе сатийсийтахь а,
Цуьнан бӀаьргаш церан некъашка хьажийна бу.
24Уьш кӀезигчу ханна бен хьала ца айабелла, тӀаккха уьш бац.
Охьа а эгна, уьш, берриш а санна, схьагулбеш бу.
Кенан баххьаш санна, схьахадийна а хир бу уьш[+].
25Иза иштта ца хилча, сан харц хилар гучу хьан доккхур ду?
Сан дешнаш эрна ду хьан эр ду?»


Билдад

#### 25

1Шуахьахо волчу Билдада, жоп луш, элира:[+]

2«Ӏедал а Делан ду, ларамах бузуьйтуш ву Иза.
Лекхачу Шен стигалахь Цо машар латтабо.
3Чот юй те Цуьнан эскарийн?
Хьанна тӀе ца юссу Цуьнгара серло[+]?
4Муха хир ду адам Далла хьалха бакъ?
Муха хир ву зудчо вина волу стаг цӀена[+]?
5Цуьнан бӀаьргашкахь бутт а сирла ца хилча,
Цунна хьалха седарчий а цӀена ца хилча,
6кхин а кӀезиг ду адам – нӀаьвцицигах а,
нӀаьнах а терра бен вац адаман кӀант»[+].


Аюб

#### 26

1Жоп луш, Аюба элира:

2«Стенна тӀехь гӀо дина ахьа гӀора дӀадаьллачунна?
Куьйгашкахь ницкъ боцучунна гӀо диний ахь?
3ХӀун хьехар дина ахьа хьекъал доцучунна?
КӀорга хьекъалалла луш ницкъ бина ахьа хьайна!
4Хьан гӀо дина хьуна и дешнаш ала?
Хьенан са дара хьан багахула къамел дийриг?
5Хина а, цунна чохь бехачарна а бухахь
беллачийн синош дегош лаьтташ ду.
6Эхарт Далла хьалха дерзина а ду,
талхаран меттиган кхалор а яц[+].
7Цо яьссаллина тӀехь къилбаседехьара стигал дӀаяржийна,
цхьа а хӀума йоцучохь латта а хьалаоьллина[+].
8Шен мархаш юкъахь хи схьагулдо Цо,
ткъа марха хи деза хиларх екъа а ца ло[+].
9Цо беттасин юьхь дӀалачкъайо,
марха цунна тӀе а йохийтий.
10Хи тӀехула сиз хьаькхна Цо,
серлонна а, боданна а юкъара доза а къастош[+].
11Цуьнан оьгӀазаллех инзардевлла,
стигалара бӀогӀамаш ду дегош[+].
12Шен ницкъаца хӀорд дӀатебира Цо,
хӀордан саьрмик болу РахӀаб Цо
Шен хьекъалаллица хьаьшира[+].
13Цо схьадеттачу хӀоно стигал серлаяьккхира,
Цуьнан куьг шершаш боьдучу лаьхьанах чекхбелира[+].
14ХӀара дерриг а Цуьнан гӀуллакхийн кӀеззиг долу дакъа бен дац.
Шабар-шибар дечу хенахь бен вайна Цунах лаьцна ца хеза!
Ткъа Цуьнан ницкъан къекъар къасто хьенан хир яра йиш?»


Аюб

#### 27

1Шен къамел кхидӀа а дира Аюба. Цо элира:

2«Аса чӀагӀо йо суна нийса кхел ца йойтуш дийна волчу Делах а,
сан дагна сингаттам баьккхина волчу Нуьцкъалчух а,[+]
3суна чохь садеӀар дӀадаллалц,
сан мерӀуьргашкахь Делан са мел ду,[+]
4сан багара харцдерг арадер ма дац,
сан матто бакъ доцург а дуьйцур ма дац!
5ХӀуъа хилахь а, со аша бохучунна тӀетовр вац,
со дийна мел ву, сайн цӀена хилар дойур дац ас.
6Сайн бакъхилар чӀоггӀа латтадо аса, иза ас дӀа а лур дац –
цу тӀехь сан даго, со мел веха, бехк а боккхур бац сох.

7Сан мостагӀа харцонча санна лорийла,
суна дуьхьал ваьлларг зуламхо санна хуьлийла.
8Стенах сатийса деза Ӏесачо,
Дала ша дӀатеттича,
Цо шен са дӀаэцча[+]?
9Далла хезар дуй те цуьнан тийжар,
цунна бохам тӀебеача[+]?
10Воккхавеш хир вуй те иза Нуьцкъалчух,
кхойкхур вуй те иза Цуьнга массо а хенахь?

11Ас дуьйцур ду шуна Делан куьйгах лаьцна,
Нуьцкъалчун некъаш а шух къайладохур дац ас.
12Шуна шайна а ма гина дерриг а.
Стенна дуьйцу и даьсса хабарш?

13ХӀара ду шуна харцо лелочунна Делера хиндерг,
хӀара ду Нуьцкъалчуьнгара къизачунна кхочун дерг[*][+].
14Цуьнан кӀентий мел дебарх, уьш туьро хӀаллакбийр бу,
цуьнан тӀаьхьено дуззалц бепиг дуур дац[+].
15Цунах тӀаьхьабиснарш Ӏожаллин уьно коше кхачор бу,
царах бисинчу зударша царна тӀаьхьа тийжарш а дийр дац[+].
16Ченал дукха дети шена гулдахь а,
поппарал дукха бедарш цо гулъяхь а,[+]
17уьш Делан лаамехь болчара тӀедухур ду,
цуьнан дети цӀена лелачара доькъур ду[+].
18Цо шена деш долу цӀа нецан бен санна
я хехочун бун санна, до[+].
19ДӀавуьжуш, хьолада санна дӀавуьжу иза,
амма самаваьлча, цуьнан бахам ца хуьлу.
Цо бӀаьргаш схьабиллича, цуьнан хӀумма а дисина ца хуьлу[+].
20Хи тӀедалар санна, тӀекхочур ду цунна Ӏадор.
Буьйсанна шайтӀанан мохо иза дӀа а хьо.
21Малхбалехьарчу мохо иза дӀаваьхьча,
иза кхин хир вац. Шен метта тӀера
оцу мохо дӀахьокхур ву иза[+].
22Къинхетам боцучу мохо иза дӀахьоькху,
цуьнан караравала гӀертачу хенахь.
23Самукъадаьллачу мохо, цунах кхаьрдаш, тӀараш вовшахдетта,
иза мел кхочучу меттехь цунна шок а етташ»[+].

#### 28


Хьекъалаллех лаьцна йолу байт

1Иштта, дети доккху меттиг а ю,
деши лалош а, цӀандеш а меттиг а ю.
2Эчиг лаьтта бухара схьадоккху,
ткъа цӀаста, маьӀда хуьлий, лела.
3Серло а яхьаш, адамо хьехан бода дӀабоккху.
Уггар генахь йолчу меттигашкахь лохуш ву иза.
КӀоргачу боданехь маьӀда лохуш ву иза.
4Цо лаьттах маьӀда даккха гӀу йоккху,
нах Ӏаш болчунна генахь а йолуш,
адаман ког кхачаза йолчу меттигашкахь.
Адамашна генахь а волуш,
гӀун чохь машшаш тӀехь кхозу иза.
5Шена тӀехь ялта кхуьуш долу латта,
кӀоргенехь цӀарца дагийча санна, аьхкина хуьлу.
6Оцу меттигехь саппир цӀе йолу тӀулгаш ду,
ткъа царна тӀехь дешин чан ю.
7Цига боьду некъ цхьана а акха олхазарна а ца бевза,
и некъ цхьана а лечин бӀаьргана а ца гина.
8Курачу акхаройн лар а цига ца кхаьчна,
иштта цхьа а лом цигахь ца лелла.

9Адамаша тархийн чӀогӀалла йохош шайна некъаш доху,
цара лаьмнаш ораматашна тӀера дуьйна тӀекӀелдоху.
10Цара тархашна юккъехь шайна некъаш доху,
лаьтта бухара бахам гучуболу церан бӀаьргашна хьалха.
11Цара хиш арадовлу кортош а лоьху[*],
къайлаха долу хӀума гучу а доккху.
12Амма мичара доккху те хьекъалалла?
Кхетамалла йолу меттиг мичахь ю те[+]?

13Адамна цуьнан мах а ца бевза,
дийначийн лаьтта тӀехь а иза карор бац[+].
14КӀоргачу хино боху: «Суна чохь иза дац».
ХӀордо а боху: «Соьгахь а иза дац».
15ЦӀеначу деших а иза лур дац,
дети а оьзна, цунах а иза эцалур дац[+].
16Апаран дешица а иза дусталур дац,
я дезачу тӀулгех ониксах а, саппирах а дусталур дац[+].
17Я деши а, я цӀена ангали а цуьнца дусталур дац,
я цӀеначу деших йолчу пхьегӀех а хийцалур дац.
18Маржанаш а, чекхсагун тӀулгаш а дийца а ца оьшу,
хьекъалалле кхачар массо а жовхӀарел а деза ду[+].
19Цуьнца нислур дац Хуша-махкара топаз,
цӀеначу деших иза эцалур дац.

20Мичара долу те хьекъалалла?
Мичахь ю те кхетамаллин меттиг?
21Иза массо а дийначу хӀуманан бӀаьргах къайладаьккхина ду,
иштта стигаларчу олхазарех а къайладаьккхина.
22Талхаран меттиго а, Ӏожалло а боху:
«Тхан лере цунах хабар бен ца кхаьчна».

23Далла бен ца хаьа цунна тӀебоьду некъ,
Цунна хаьа иза долу меттиг а,
24хӀунда аьлча Цунна дуьненан йисте кхаччалц дерриг а гуш ду,
стигална бухахь дерг а дерриг а гуш ду.
25Цо механ ницкъ билгалбаьккхинчу хенахь,
хийн барам билгалбаьккхинчу хенахь,
26иштта догӀанна бакъо лучу хенахь,
ткъесана тача лучу хенахь,[+]
27эццахь хьекъалалла а гина, иза талла а теллина,
цуьнан йозалла а йовзийтина, иза дӀахӀоттийра Цо[+].

28[+]ТӀаккха аьлла Цо адаме:
«Хьалдолчу Эле ларамах вуьзна хилар – иза хьекъалалла ду,
ткъа зуламна генавалар – иза кхетамалла ду»[+].

#### 29


Аюбан тӀаьххьара къамел

1Аюб кхин а къамел дан волавелира:

2«Ма лаьар-кх суна дӀадахана беттанаш духадоьрзийла,
Дала со ларвеш хилла долу денош духадоьрзийла,
3Цуьнан къуьда сан коьрта тӀехула богуш а болуш,
ткъа со Цуьнан серлонехь боданехь санна лелла хан![+]
4Иза дара сан дахаран тоьллачу деношкахь,
Делаца йолу тӀекаре сан хӀусамехь йолчу хенахь.
5Нуьцкъала Дела соьца вара,
сан бераш а дара суна уллохь[+].
6Шуьрин татолаш дара со лелачу некъаш тӀехь,
ткъа тарха тӀера охьаоьхуш зайтдаьтта дара[+].
7ГӀалин ков долчу ара а ваьлла,
со майданахь сайн метте охьахиъча,
8кегий нах, сох шайн бӀаьрг кхетча, суна хьалха къайлабовлура,
ткъа къаной, хьала а гӀовттий, лаьттара.
9Баьччанаш, бист а ца хуьлуш,
шайн бета тӀе куьг а дуьллий, лаьттара.
10Ткъа хьалдолчеран аьзнаш дӀасовцура,
церан меттанаш стигалх дӀалетара[+].

11Со хезаш мел верг со хестош хуьлура,
ткъа со гинарш суна хастамаш беш хуьлура,
12хӀунда аьлча аса гӀо доьху пекъар кӀелхьарвоккхура,
гӀо доцуш болчу боберашкахьа гӀо а доккхура[+].
13Лечуьра кӀелхьарваьккхинчо со декъал а вора,
бисинчу зударийн дегнийн а ас самукъадолуьйтура.
14Бакъахьа лелар – сан духар санна дара,
ткъа нийсо – сан оба а, чалба а санна яра[+].
15Со бӀаьрзечунна бӀаьргийн метта вара,
ткъа астагӀчунна когийн метта вара.
16Мискачарна со ден метта вара,
хийрачун гӀуллакх а ас къастадора[+].
17Зуламхойн моччагӀалш а ас дохадора,
церан багара ижу а ас схьайоккхура[+].

18Ас олура: „Со сайн бен чохь лийр ву,
сан денош, хӀорда йистера гӀум санна, дукха хир ду,
19сан орамаш хи тӀе кхочу,
сан гаьннаш тӀехь бецан тхи а ду буьйса йоккхуш,
20сан сий а дац тишлуш,
сан ницкъ а карлаболуш лаьтта“.
21Адамаша собарца ладугӀура соьга,
дист а ца хуьлуш, сан хьехаме хьожура.
22Ас аьлларг дийцаре а ца доккхура цара,
сан дешнаш, догӀа санна, царна тӀеоьхура.
23ДогӀане санна, сатуьйсура цара соьга,
бӀаьстенан догӀанан тӀадамашна санна,
шайн баганаш хьала а гӀиттайора[+].
24Уьш ца тешара, со шайна велавелча,
сан юьхь тӀера лепаро уьш иракара а хӀиттабора.
25Ас царна некъ гойтура, со церан баьчча а вара.
Шен эскархошна юкъахь Ӏаш волу паччахь санна, вара со царна юкъахь.
Дог доьхначарна синхьаам беш верг санна, вара со царна».

#### 30

Аюба кхидӀа а элира:

1«ХӀинца сол жимах берш сох буьйлуш бу.
Церан дай ас сайн жа лардеш долчу
жӀаьлешна улло а буьтур бацара[+].
2Суна хӀун пайда бара куьйгашкахь болчу ницкъах,
оцу дайн гӀора цаьргара дӀадаьхьна хилча?
3Къоьллех а, мацаллех а гӀелбелла,
буьйсанна яьссачу аренгахь
декъа орамаш доура цара.
4Коьллашна юкъара сорам боккхура цара,
ткъа чаьмза жолам-колл царна кхачанна яра.
5Адамашна юкъара дӀалоьхкура уьш,
къушна тӀе санна, царна тӀе мохь хьоькхура.
6Церан Ӏойла дакъаделлачу хин Ӏаннаш чохь ду,
лаьттах долчу оьрнашна а, тархашна а юкъахь.
7Коканийн коьллашна юкъахь, варраш санна, Ӏоьхура уьш,
нитташна юкъахь шаьш дӀахьулбора.
8ЦӀе йоцу, пайда боцу,
махкара лаьллина лелош йолу арданг!

9Цара сох хӀинца кхардаран йиш лоькху,
сох лаьцна цара масалш а даладо[+].
10Царна со дегаза а хета, уьш сох къехка а къехка,
со шайна гушшехь, туйнаш а кхуьссу цара[+].
11Сан секхаӀодан зӀенар дӀа а яьстина,
Дала со гӀел а вина, суна гӀело а йина.
Цундела суна дуьхьал дуьрста йоцуш бу уьш.
12Аьтто агӀор суна тӀелета и арданг,
сан когаш тӀера со бертал ветта цара,
со верхьама шайна некъ а боккхуш[+].
13Цара сан кӀелхьарваларан некъ бохийна,
со дакъазаваккхарна аьтто бо цара,
цхьа а шайна гӀо деш воцуш.
14Пенах даьккхинчу доккхачу Ӏуьргах санна, чулелха уьш суна.
Пенан дакъош охьадужучу хенахь суна тӀебеттало уьш.
15Ӏадош долу къематаш догӀу суна тӀе,
сан юьхькӀам, мохо санна, дӀасабаржабо,
со кӀелхьарваларан йиш, марха санна, йов[+].

16Сан са дӀадолуш доллу,
баланийн денош тӀекхаьчна суна.
17Буьйсанна сан даьӀахкаш лозу,
сан лазар а дац цкъа а соцуш.
18Боккхачу ницкъаца сан бедар хьийза а еш,
Дала сан барзакъан кач дӀалоцу.
19Цо со хоттана юккъе кхуссу,
хӀинца со чан а, овкъарш а санна ву.

20Со Хьоьга кхойкху, амма Ахьа суна жоп ца ло,
со Хьуна хьалха лаьтташ ву, амма Хьо соьга схьа ца хьожу.
21Нуьцкъала Дела, ма къиза ву-кх Хьо соьца,
Хьайн нуьцкъала куьг суна дуьхьал даьккхи-кх Ахьа.
22Со хьала а айина, сихачу мохе хьовзавайти Ахьа,
чӀогӀа хьоькхучу мохаца со дӀаса а ветта Ахьа[+].
23Суна хууш ду, Ахьа со Ӏожалле вуьгуш вуйла,
дуьнен чохь вехаш волу массо а стаг кхочур волчу метте.
24Декъазачунна тӀе куьг айдеш хуьлу,
орца а дохуш, цунна тӀехь хала киртиг хилча?
25Хала дахар долчунах воьлхуш вацара те со?
Къечунах къинхетам ца бора те ас?
26Ас диканах сатуьйсучу хенахь, бала кхечи соьга,
ас серлоне сатесча, бода тӀебеа[+].
27Сан кийрара цӀе дӀа ца йолу,
баланийн денош ду суна тӀедаьхкина.
28Сан чкъор Ӏаржделла, амма иза малхо Ӏарждина дац.
Адамийн гуламна хьалха дӀа а хӀоьттина, ас гӀо доьху.
29Со хӀинца чангӀалкхийн ваша а,
страусийн доттагӀа а хилла.
30Ӏаржделла сан чкъор охьадужу,
дерриг а сан дегӀ дагаро дӀалаьцна[+].
31Сан мерз-пондар а бу боьлхуш,
тийжаш ю сан зурма а».

#### 31

Аюба кхидӀа а элира:

1«Сайн бӀаьргашца бина барт бу сан,
уьш зудабере хьарамлонца дӀахьожур бац аьлла[+].
2Иштта хилча, хӀун кхоллам бара те лакхарчу Дала суна кечбинарг?
ХӀун кхел йинера те суна стигаларчу Нуьцкъалчо[+]?
3Зуламхошна лерина дац те дакъазабовлар,
харцонаш лелочарна лерина бац те бохам?
4Далла ца го те сан некъаш,
массо а сан гӀулч Цо ягар ца йо те[+]?

5Ас чӀагӀо йо, со харцонаш еш ца лелла аьлла,
мекарниг дан сан ког сих ца белла аьлла.
6Дала со бакъдолчу терзан тӀехь узийла,
тӀаккха хуур дара Цунна, со цӀена вуйла[+].
7Со нийсачу некъа тӀера галваьллехь,
сан бӀаьргаша сан дог вонна тӀе дерзийнехь,
сан куьйгаш хьарамчу хӀумано бехдинехь, –
8ас дӀадийнарг кхечо доийла,
сан зӀийдагаш орамашца цхьаьна хьалайохийла[+].

9Нагахь сан дагна уллорачун зуда а езаелла,
сайн уллорачун неӀарехь кӀелонаш ас йинехь,[+]
10сан зудчо кхечунна кохьар хьийзайойла,
цуьнца буьйшуш кхиберш а хуьлийла,[+]
11хӀунда аьлча иза хьарамло хир яра,
цунна кхелахой кхел ян езаш хир бара.
12Иза массо а хӀаллакдеш йолу цӀе хир яра.
Ас къа мел хьегнарг дакъазадоккхур дара[+].

13Нагахь ас сайн ялхошца нийсо лелош ца хиллехь,
церан сайца къовсам баьлча,
14ас хӀун дийр дара, Дела суна хьалха дӀахӀоьттича?
Цо сайга хаттар дича, ас хӀун эр дара Цуьнга?
15Со Кхоьллинчо и ялхо а ца кхоьллина те?
Тхайн нанойн кийрахь тхойшиъ а Цо ца кечвина те[+]?

16Ас чӀагӀо йо, къечун дехар ас дӀа ца теттина аьлла,
йисина Ӏачу зудчун бӀаьргаш ас ца кхолийтина аьлла.
17Ас чӀагӀо йо, сайн бепиг ас сайна ца дитина аьлла,
цунах байлахь бисинчарна дакъа а ца деш[+].
18Со жима волчу хенахь дуьйна байлахь бисинчарна да санна хилла,
бисина болчу зударшна ненан кийрахь дуьйна гӀо дина ас[+].

19ТӀедуха хӀума цахиларна стага бала хьегар а,
къечу стагана тӀетаса хӀума цахилар а сайна гича,
20ас царна тӀедуха хӀума лора,
сан уьстагӀийн тӀергӀано уьш бох а бора,
ткъа цара даггара баркаллаш а олура[+].

21Нагахь ас боберана дуьхьал буй айбинехь,
гӀалин кевнехь болчу кхелахошкара
сайна гӀо хир дуйла а хууш,[+]
22сан куьг белша тӀера охьадужийла,
пхьаьрсан голлец каглойла сан куьг.
23ХӀунда аьлча Дала сайна бохам барх со чӀогӀа кхоьруш вара.
Цуьнан возаллина дуьхьалвала сан ницкъ хир бацара.

24Нагахь санна со деших тешнехь,
я цӀеначу дешига ас аьллехь:
„Хьо сан чӀагӀо ю“,[+]
25нагахь санна ас сайн доккхачу хьолах дозалла динехь,
сайн куьйгаша къа мел хьегначух со сакъераделла хиллехь,[+]
26нагахь санна маьлхан къегаш хиларе а,
беттасин сийлахьчу боларе а хьоьжуш,
27сан дог царах къайлаха Ӏеха а делла,
уьш лара куьйгана барт ас баьккхинехь,[+]
28иза кхел ян дезаш долу зулам хир дара,
лакхарчу Далла ас тешнабехк бийр бара.

29Сайн мостагӀа валар бахьана долуш воккхавеш хилла со,
я цуьнга вон деача, сакъералуш хилла[+]?
30МостагӀчунна Ӏожаллин неӀалт кхайкхош,
сайн баге къа ца летадайтира ас[+].
31Сан хӀусамна чохь болчара эр ма ду:
„Аюба жижигах ца вузийнарг вуй ткъа?“
32Ваьлла лелачо цкъа а арахь буьйса ца яьккхина:
сан цӀийнан неӀарш цунна массо а хенахь дӀайиллина хилла[+].
33-34Ас чӀагӀо йо, сайн къинош сайн четахь дӀа ца хьулдина аьлла,
кхечу адамаша санна, цкъа а сайн зулам ас къайла ца даьхьна аьлла,
хӀунда аьлча адамийн тобанех со дӀакъехкар вара,
вист а ца хуьлуш, сайн хӀусама чохь сеццал,
тукхамашна дола хетарх кхоьрур а вара[+].

35Соьга стаг ладугӀуш велахьара!
Айса мел аьлларг чӀагӀдо ас.
Нуьцкъалниг суна жоп луш велахьара!
Нагахь санна со бехкевеш волчо
сан стенна тӀехь бехк бу яздинехьара,[+]
36и йоза ас сайн белшаш тӀехь лелор дара,
таж санна, иза сайн коьрта тӀе дуьллур дара.
37ТӀаккха айса мел баьккхина ког дӀабуьйцур бара аса,
элана санна, Цунна улло гӀур вара со.

38Сан лаьтто суна дуьхьал кхайкхош делахь,
оханна тӀера хершнаш доьлхуш делахь,
39ас царна тӀера ялта мах боцуш диънехь,
я цу ахархойн дегнаш ас дохийнехь,
40кха тӀехь кӀен метта коканаш долийла,
ткъа мекхан метта асар хьалакхуьийла».

Цу тӀехь чекхделира Аюбан къамел[+].

#### 32


ЭлихӀус дина къамелаш


(32:1–37:24)

1ТӀаккха Аюбан кхо доттагӀа цунна дуьхьал хӀумма а ца олуш сецира, хӀунда аьлча иза ша бакъ хиларх тешна вара. 2Эццахь бузихойх волу Барахиалан кӀант ЭлихӀу оьгӀазвахара. Иза ша Раман доьзалера вара. ЭлихӀу Аюбана оьгӀазвахара, цо ша Делал а чӀогӀа бакъвар бахьана долуш[+]. 3Иштта Аюбан кхаа доттагӀчунна а оьгӀазвахара ЭлихӀу, хӀунда аьлча цара, Аюбана дала жоп ца карийнехь а, цунна бехк биллира. 4ЭлихӀу Аюб вистхилла валлалц собар деш вара, хӀунда аьлча къамел деш берш берриш а цул баккхий бара[+]. 5Амма, важа кхоъ кхин хӀумма а ца олуш сецча, иза оьгӀазвахара.


ЭлихӀу

6Бузихо волчу Барахиалан кӀанта ЭлихӀус элира:

«Шерашца дуьстича, со шул жима ву, ткъа шу сол даккхий ду.
Цундела озавелла, сайна хетарг ца олуш Ӏаш вара со.
7Ас сайга бохура: „Хан яьлларш бист хуьлуьйтур бу ас,
воккханиг ву хьекъалалла дала дезаш верг“[+].
8Амма адамна хьекъал лург Делан Са ду,
Нуьцкъалчун Ӏаьнаро цунна кхетам ло[+].
9Бакъ дац хан яьлла волчун бен хьекъал дац бохург,
къоначарна а го нийсонца дерг.
10Цундела ас боху: „ЛадогӀа соьга,
со а сайна хууш дерг ала воллу“.

11Ас собарца ладуьйгӀира шун къамелашка,
леррина ладуьйгӀира шун хьекъалечу дешнашка,
шаьш ала дезарг аша лоьхучу хенахь.
12Дикка хьоьжуш вара со шуьга,
амма шух цхьаммо а Аюб къар а ца вира,
цо аьллачунна дуьхьал жоп а ца делира.
13Аша баха ца оьшу: „Аюбана чохь хьекъалалла карийна тхуна“.
Аюб къарвийриг Дела хир ву, адам хир дац.
14Аюб соьга луьйш вацара,
цундела ас цунна жоп аша санна лур дац.

15Уьш дог доьхна лаьтта, кхин хӀумма а алалуш а боцуш.
Церан хӀумма а ала ца дисна, уьш дӀасецна.
16Со мел хьежарх а, уьш бист хуьлуш бац,
кхин хӀумма а ца олуш, дӀасецна уьш.
17Цундела ас сайгара жоп лур ду,
сайна хууш дерг а эр ду,
18хӀунда аьлча дешнех хьалавуьзна ву со,
ткъа сан кийрахь долчу сино Ӏаткъам бо суна.
19Сан кийра садеӀалуш доцу керла чагӀар санна бу,
иза эккха боллуш болу пӀаьлдиг санна бу.
20Соьга алийта, суна атта хилийтархьама.
Сан балдаш дӀаделлийта, соьга жоп далийтархьама[+].
21Цхьаьнгге а ас озабезам бийр бац,
цхьана а адамна хьеста а лур вац со.
22Суна хьеставала ца хаьа,
амма иза иштта ца хилча,
со Кхоьллинчо со сихха дӀавоккхур вара».

#### 33

ЭлихӀус кхидӀа а элира:

1«Ткъа хӀинца, Аюб, ас бохучуьнга ла а догӀа,
массо а ас олучу дешан тидам а бе.
2ХӀинца ас сайн бага дӀайоьллу,
сан дешнаш меттан юьххьехь ду.
3ЦӀеначу даг чуьра сан дешнаш схьадовлу,
суна хууш дерг сан матто цӀена схьабоху.
4Со Делан Сино кхоьллина,
Нуьцкъалчун Ӏаьнаро суна дахар ло[+].
5Хьайн аьтто белахь, жоп ло суна,
соьца къовса кеч а ло, дӀа а хӀоттий.
6Далла хьалха со а хьо верриг ву,
со-со а ву поппарх вина[+].
7Цундела сох болчу кхерамо хьо Ӏада ма во,
хьуна тӀехь болу сан Ӏаткъам беза хир бац[+].

8Суна сайна хезира ахьа мел аьлларг,
хьан аз хӀинца а сан лерехь ду:
9„Со цӀена ву, зуламаш лелийна а воцуш,
со бехказа ву, къинош летийна а воцуш[+].
10Ткъа Далла суна таӀзар дан бахьанаш карадо,
со Шен мостагӀа а лору Цо[+].
11[+]Цо сан когашна буржалш тоьхна,
ас мел боккхучу коге леррина хьоьжу“[+].

12Цу тӀехь хьо бакъ вац, Аюб,
хӀунда аьлча Дела адамал лекха ву.
13ХӀунда къийсало хьо Цуьнца,
адамо олучу дешнашна Цо жоп ма ца ло[+]?
14Дела адаме юх-юха а вистхуьлуш велахь а,
Цо бохург ца тусало стагана.
15[+]Цо гӀенах олу стаге я буьйсанан суьртехь,
кӀорга наб адамна кхеттачу хенахь
я шен меттахь стаг Ӏуьллучу хенахь[+].
16ТӀаккха церан лерг сама а доккхий,
дикка гучу тайпана царна лерина
долу Шен дӀахьедар до Цо,[+]
17стага дан леринарг цуьнга ца дайта а,
цуьнан куралла дӀаяккха а,
18иштта иза эхартана гена ваккхархьама а,
цуьнан дахар Ӏожаллин хих чекх ца далийтархьама а.
19Шен меттахь лазарца кхетаво Цо иза,
цуьнан даьӀахкашкахь гуттар а тӀом а латтош[+].
20ТӀаккха цуьнан кийрано яа хӀума тӀе ца оьцу,
уггар токхе йолу хӀума а цуьнга ца яало[+].
21Цуьнан дегӀ гӀелло, цунах хӀумма а ца дуьсу,
хьалха гуш йоцу цуьнан даьӀахкаш гучуйоху.
22Цуьнан са эхарте кхочуш ду,
ткъа цуьнан дахар – Ӏожалла
тӀеяхьаш болчу геланчашка.

23Амма нийса муха лела деза гайтархьама,
адамна юкъалелаш долу малик делахь,
вуно дуккха а долчу маликех цхьаъ,[+]
24оцу стагах къинхетам а бина, цо эр ду Деле:
„Эхарте кхачарх паргӀатваккхахьа иза,
цунах такха дезарг суна карийна“[+].
25ТӀаккха цуьнан дегӀ къона волуш хилларг санна, дӀахӀуттур ду,
иза юхавоьрзур ву шен жималлин деношка[+].
26Цо Деле доӀа дийр ду, ткъа Дела цунна тамехь хир ву.
Деле Ӏибадат а деш, цо воккхаверца мохь хьокхур бу.
Дала цуьнан нийса хьал юхаметтахӀоттор ду[+].
27Нахе дӀадуьйцур ду цо шена хилларг:
„Ас къинош летийна сайх, харцдолчух бакъдерг а деш,
амма суна догӀу таӀзар Цо суна ца дина.
28Эхарте кхачарх со паргӀатваьккхира Цо,
хӀинца сан дахар серлонах дуьзна ду“[+].

29И дерриг а Дала адаман дуьхьа деш ду,
кхин шозза, кхузза дукхах а деш,
30цуьнан са эхарте кхачарх даккхархьама а,
цунна дахаран серло лепийтархьама а[+].

31Тидам бе, Аюб, ладогӀа ас бохучуьнга.
ХӀумма а ма ала, ткъа аса дуьйцур ду.
32Амма хьайн ала хӀума делахь, суна дуьхьал ала.
Вист а хила, хӀунда аьлча суна лаьа хьо бехказавоккхийла.
33Нагахь хьайн ала хӀума дацахь, вист а ца хуьлуш Ӏе,
ас Ӏамор ду хьуна хьекъале дерг».

#### 34

1ТӀаккха ЭлихӀус шен къамел кхидӀа а дира:

2«ЛадогӀа, хьекъалчаш, ас бохучуьнга,
шайн лергаш соьга схьадерзаде, кхетам берш,
3хӀунда аьлча лергаша дешнаш къастадо,
матто юучу хӀуманан чам къастош санна[+].
4Талла а теллина, ваьшна нийса хӀун ду къастор вай,
вайна юкъахь диканиг хӀун ду девзар вайна.
5Аюба элира: „Со нийса ву,
амма Дала сан гӀуллакх кхеле ца диллира[+].
6Со нийса велахь а,
харц лоруш ву со.
Сан бехк боццушехь,
суна йинарг йоьрзур йоцу чов ю“.

7Хир вуй ткъа Аюб санна волу стаг?
Цо Деле кхардаме хӀуманаш, хи молуш санна, дуьйцу,[+]
8иза харцонаш лелочеран накъосталлехь лела,
цуьнан некъаш Ӏесачеран некъех дӀакхетта[+].
9ХӀунда аьлча цо боху: „Стагана пайда бац,
Далла тамехь хила иза гӀерташ хилча!“[+]

10Кхетам берш, ладогӀа соьга!
Дала харцдерг лело йиш яц,
Ницкъболчо зулам лело а йиш яц[+].
11[+]Цо стагана цуьнан гӀуллакхашка хьаьжжина ло доггӀург,
хӀоранна а леларна хьакъ дерг дӀало Цо[+].
12Бакъ ду: Дала харцонца дерг а ца до,
Ницкъболчо харцкхел а ца йо[+].
13Хьан хӀоттийна Иза дуьненна Ӏуналла дан?
Мила ву дерриг а дуьненна тӀехь куьйгалла деш верг?
14Нагахь Цо Шен дог даийтича,
Шен са а, садеӀар а Цо юхадаьккхича,
15эццахь дуьнен тӀехь мел долу адам,
хӀаллак а хилла, чан хилла дӀахӀуттур дара[+].

16Нагахь санна хьайгахь кхетам белахь,
со а хезаш, ас бохучуьнга ладогӀа.
17Бакъйолу кхел ца езаш верг олаллехь хила йиш юй?
Нийса а, сийлахь а волу Дела бехке ван йиш хир ю хьан?
18Делан паччахье ала йиш ю: „Хьо – сий доцург ву“,
Цуьнан йиш ю элашка а ала: „Шу – Ӏесанаш ду“.
19Амма Цо баьччанашка озабезам а ца бо,
ткъа хьалдерг къечух а ца къаставо,
хӀунда аьлча уьш берриш а Цуьнан куьйгаша кхоьллина бу[+].
20ЦӀеххьана, буьйса юккъе яханчу хенахь, уьш ле.
Массо а инзарваьллачохь а вуьтий, уьш дӀакхелха.
ПӀелг тӀе пӀелг а тоьхна, Цо ницкъберш дӀалохку[+].
21Везачу Элан бӀаьргаш адаман некъаш тӀехь ду,
Цунна адамо мел боккху ког а го[+].
22Яц дуьнен чохь тоьуш бода болу меттиг,
харцонаш лелораш къайлабовлалур болуш[+].
23Кхин а леррина адам таллар Цунна ца оьшу,
иза Шена хьалха кхеле озадайтархьама.
24Таллам боцуш Цо ницкъберш а хьоьший,
церан метта кхинаш дӀахӀиттабо,[+]
25хӀунда аьлча Цунна хууш ду цара леладо гӀуллакхаш.
Буьйсанна царна тӀехь толам а боккхий, уьш дӀахьоьшу Цо.
26Ӏесачу нахана санна, царна таӀзар до Дала,
массо а нахана уьш гуш болчу меттехь,
27Шена тӀаьхьахӀиттинчуьра уьш дӀабирзина дела а,
Шен некъийн цара тидам ца бина дела а.
28Уьш бахьана долуш, къечеран узарш Далла хьалха ду,
ткъа гӀело хьоьгучеран узарш а Цунна дӀахезаш ду[+].

29Иза вист а ца хуьлуш Ӏаш хилча, Цунна хьан бехк буьллур бу?
Цо Шен юьхь къайлаяьккхина хилча, Иза хьанна гур ву?
Цхьатерра ву Иза халкъана а, адамна а,
30диндоцу стаг паччахь вина дӀа а ца хӀоттийна,
нахана кӀело йиначуьнга царна тӀехь куьйгалла ца дайта.

31Цкъа а Деле аьллий ахь: „Со бехке ву,
хӀинца чул тӀаьхьа ас къинош летор дац.
32Суна ца хууш дерг Ахь суна Ӏамадехьа?
Ас зулам динехь, и саннарг кхин дийр дац“.
33Дала деш дерг ахь дӀатоттучу хенахь
таӀзар даза Иза Ӏийр ву моьтту хьуна?
Хьо ву сацам бан безарг, со вац.
Ала хӀинца хьайна хууш дерг.

34Кхетам болчара соьга эр ду,
со хезна волчу хьекъалчо эр ду:
35„Хьекъале къамел дац Аюба дийриг,
маьӀна долуш хӀума дац цо бохург“[+].
36Зуламхоша санна, жоьпаш даларна,
Аюбана кхоччуш таӀзар динехьара!
37Шен къиношна тӀе цо аьрхалла а туху.
Вайна юкъахь деза дешнаш а детташ,
Деле Ӏеса къамелаш деш ву иза»[+].

#### 35

1ЭлихӀус кхин а дӀа дира шен къамел:

2«„Далла хьалха со бакъонна тӀехь лаьтта“, – аьлла,
дийцар нийса хетий хьуна?
3Ахьа боху: „Суна хӀун пайда бу?
Аса къинош ца летийча а, хӀун пайда бу?“[+]
4Суна луур дара хьуна а,
хьан доттагӀашна а жоп дала.

5Стигала хьалахьажа, гуш хила!
Лакхахь йолчу мархийн тидам бе![+]
6[+]Ахьа къа латийча, Далла хӀун ду?
Ахьа хьайн вонаш алсамдаьхча, Цунна хӀун ду иза?
7Хьо нийса лелча, Цунна хӀун ло ахьа?
ХӀун кхочу Цунна хьан карара[+]?
8Хьан Ӏесалла хьо санна долчу адамех бен ца хьакхало,
ткъа хьан нийсо хьо санна волчу стагах бен ца хьакхало.

9Дуккха а йолу гӀелонаш ловчу адамаша орца доккху,
ницкъболчийн куьйгаш кӀелара схьахезаш ду церан узарш[+].
10Амма цхьаммо а ца боху: „Мичахь ву со кхоьллина Дела,
буьйсанна иллеш ала тхуна ницкъ луш Верг,[+]
11лаьттарчу акхаройл а тхан кхетам алсамбаьккхинарг,
стигаларчу олхазарел а тхан хьекъал совдаьккхинарг?“
12Везачу Эло жоп ца ло орца доккхуш болчарна,
вочу нехан кура дегнаш бахьана долуш[+].
13Эрна ду иза – Дала оцуьнга ла ца дугӀу,
Нуьцкъалчу Далла и орца даккхар гуш дац.

14Дала мел кӀезиг ладугӀур ду хьоьга,
Иза хьайна ца го ахь баьхча,
хьайн гӀуллакх Цунна хьалха ду,
Цуьнга хьежа деза ахь баьхча[+].
15Хьуна моьтту, Везачу Эло къинош
летош берш таӀзар ца деш буьту,
церан къинош Шена ца гуш санна.
16Аюба къамелаш дан шен бага еллар эрна ду.
Кхетам боцуш, цо дешнаш дуьйцуш а ду»[+].

#### 36

1ЭлихӀус, кхин а шен къамел дӀа а деш, элира:

2«Жимма собар де, ас гойтур ду хьуна,
Делан цӀарах кхин а хӀума ала дезаш хилар.
3Ас сайн ойла тайп-тайпанарчу меттигашкара схьаялор ю,
со Кхоьллинарг нийса хилар ас билггала гойтур ду.
4Бакъду, сан дешнаш харц ца хуьлу.
Кхетам кхоччуш болу со хьоьгахьа ву[+].

5Дела сийлахь ву, ткъа цхьа а дӀа ца тотту Цо.
Иза сийлахь ву, Цуьнан кхетам кӀорга бу.
6Ӏесаниг Цо дийна ца вуьту,
гӀело хьоьгучунна нийса кхел йойту[+].
7Шен лаамехь волчунах бӀаьрг ца бадабо Цо,
ткъа паччахьашка санна цуьнга олалла дойту,
лекхачу даржехь иза хилийтархьама[+].
8Нагахь уьш, буржалш а тоьхна,
Ӏазапехь латтош белахь,[+]
9Цо дӀагойту цара мел лелийнарг а,
дозаллех буьзна уьш хиларна, церан аьрхалла а.
10ТӀехдеттаре ладогӀийта церан лергаш дӀадоьллу Дала,
иштта шаьш лелочу зуламех дӀаберзар царна тӀедуьллу Цо[+].
11Цуьнга ла а дугӀуш, Цунна гӀуллакх а деш уьш лелахь,
цара шайн дахаран денош беркатехь дохур ду,
шайн дахаран шераш самукъане дохур ду.
12Нагахь Цуьнга цара ла ца догӀахь,
уьш Ӏожаллин хих чекхбевр а бу,
кхетам боцурш санна лийр а бу[+].

13Даггара дин ца лелочара шайн дегнаш чохь оьгӀазалла латтайо,
цара Цуьнга ца кхойкху, Цо шайна буржалш тоьхча а.
14Уьш къона болчу хенахь церан синош леш ду,
цӀуйн дуьхьа вовшашца лелачу божаршна юкъахь.
15Цуьнан бала хьегарехула пекъар паргӀатвоккху Цо,
цуьнан гӀело хьегарехула лергаш дӀадоьллу Цо.

16Хьо а ваьккхинера Цо готтачу меттера
цхьа а дуьхьало йоцучу шуьйрачу аренга,
хьуна хьалха токхе шун а хӀоттийнера Цо[+].
17Амма хӀинца Ӏесачунна догӀу таӀзарх вуьзна ву хьо,
цунна леринчу кхело а, таӀзаро а схьалаьцна хьо.
18Варелахь, хьоле хьо Ӏеха ма вайталахь!
Боккхачу кхоэ хьо тила ма вайталахь!
19Хьайн хьал доккха хиларна
я хьо чӀогӀа гӀерташ хиларна,
баланех кӀелхьарвер ву те хьо[+]?
20Халкъаш цӀеххьана меттахдохуш
йолчу буьйсане са ма тийса.
21Варелахь, вочуьнгахьа ма верзалахь,
хӀунда аьлча цунах дӀаверзарна
гӀело хьоьгуш ма ву хьо.

22Хьажал, мел боккха бу Делан ницкъ!
Кхин вуй ткъа Цул воккха хьехамча?
23Цунна хьан гойтур ду Цо дан дезарг?
Хьан эр ду Цуьнга: „Ахьа дийриг зуламе ду“?
24Иллешкахь наха дуьйцуш долчу Цуьнан
гӀуллакхашна хастамаш бан виц ма ло.
25Уьш массо а адамашна гина ду,
амма стагана геннара бен уьш гина дац.
26Ма сийлахь ву Дела – Цунах вай кхетар дац.
Цуьнан шерийн терахь вайга таллалур дац[+].

27Цо хин тӀадамаш Шена схьагулдо,
ткъа, догӀа а литтина, царах дохк до[+].
28Мархаша шайн тӀуналла охьаӀанайо,
шортта догӀа охьадогӀу адамашна тӀе.
29Цхьа а ца кхета, мархаш муха дӀасаяржайо Дала,
иштта Шен хӀусамна тӀера стигал муха къекъайо Цо.
30Хьажал, Шена гонах Дала стелахаьштиг туху,
ткъа хӀордан бух, дӀахьулбина, къайлабоккху.
31Оццу тайпана адамашна кхел йо Цо,
царна шортта кхача а ло Цо.
32Цо куьйгаца схьаоьцу стелахаьштиг,
цунна мича кхета деза а дуьйцу Цо[+].
33Ткъесан гӀовгӀано хаам бо дарц хьакхарх,
ткъа бежанашна иза тӀедар хууш ду».

#### 37

ЭлихӀус кхидӀа а элира:

1«Цу бахьанина сан дог дегош ду,
меттах а даьлла, сан дог деттало.
2ЛадогӀа стигал къекъарх тера долчу Делан озе,
ладогӀа Цуьнан багара схьадолуш долчу оцу озе.
3Ерриг а стигал кӀелахь Цо къоьгуьйту
Шен серло лаьттан йистошка кхаччалц[+].
4ТӀаккха Делан озо гӀовгӀа йо.
Шен возаллин озаца Цо гӀовгӀа йо.
Шен аз хезаш долчу хенахь
стелахаьштигаш а ца сецадо Цо[+].
5Тамашийна схьахезаш ду Делан аз,
вайн кхета ницкъ ца кхочу даккхий хӀуманаш до Цо[+].
6Лоне Цо олу: „Лаьтта тӀе охьагӀо“,
догӀанан йочане: „Сихха охьаэга!“[+]
7ХӀорра а болх бечуьра дӀасацаво Цо,
массарна а Ша дийриг дӀахаийтархьама.
8Акхарой дӀалечкъийлашна чу а йоьлхий,
шайн баннаш чохь совцу[+].
9Къилбехьара йилбазмох хьоькху,
къилбаседехьара шело кхочу.
10Шен садеӀарца Дала ша бойту,
тӀаккха хийн шералла чӀагӀйина дӀахӀутту[+].
11ДогӀанан мархаш Цо тӀуналлех юзу,
цаьргахула Цо стелахаьштиг даржадо.
12Цуьнан лаамца массанхьа а мархаш хьийзаш ю,
дерриг а дуьнен тӀехь Цо аьлларг кхочуш а деш[+].
13Цуьнан лаамца иза массо а кхочушдеш ду,
я лаьттана таӀзар дархьама,
я нахана Шен безам гайтархьама[+].

14Оцу хӀуманийн тидам бехьа, Аюб.
ДӀасацахьа, Делан исбаьхьачу гӀуллакхашка хьажахьа.
15Хьуна хаьий, Аюб, Дала мархашна куьйгалла муха до,
Цо ткъес муха къогуьйту?
16Хаьий хьуна, стигалахь мархаш муха латтало?
Кхетам кхоччуш Болчун тамашийна гӀуллакхаш ду уьш[+].
17Хьуна тӀера бедарш йохлой дӀахӀуьтту,
къилбехьара бовхачу мохо латта дӀатедича.
18Хьуна хуур дарий, Цунна санна, стигал дӀасаяржо,
заьнгалчу цӀастанах дина куьзга санна,
иза чӀагӀдина дӀа а хӀуттуьйтуш[+]?
19Дийцахьа тхуна Цуьнга ала дезарг.
Цуьнца дуьйцучу хенахь хӀун ала деза,
тхо боданехь дехаш Ӏаш ма ду[+].
20Суна вистхила лаар Цуьнга ала дезий те?
Ша дӀакхаьллина хилар стага доьхий те?

21Леррина малхе хьажа йиш яц,
стигал, мох хьаькхча, дӀа а цӀанйина,
иза стигалахь сов къегаш хилча.
22Къилбаседехьара дашо серло схьакхочу,
Далла гонах олаллин нур ду лаьтташ.
23Ницкъболчух кхета аьтту бац тхан.
Шен ницкъе а, бакъйолу кхел яре а хьаьжжина,
Иза мел воккха ву. Цуьнан нийсо шортта ю.
Цо цхьана а стагана гӀело а ца йо.
24Цундела адамаш Деле болчу ларамах дуьзна хуьлу,
амма шаьш хьекъале лоручийн Цо тидам ца бо»[+].

#### 38


Везачу Эло Аюбана жоп далар

1ЭлихӀу вистхилла ваьлча, дарца юккъера Аюбе вистхилира Веза Эла[+].


Веза Эла

2«Сан Ӏалашонаш хьекъале доцучу
дешнашца кхулуьйтуш верг мила ву[+]?
3ДӀаехка хьайн гӀодаюкъ, къонахчо ма-еххкара:
Со хьоьга хаттарш дан воллу, ткъа ахьа Суна жоп ло[+].
4Мичахь вара хьо, Аюб, Аса латта дӀахӀоттош?
Схьаала Соьга, хьайн кхетам цу хӀуманна тӀекхиънехь[+].
5Мила ву цу лаьттан барам нисбинарг? Хьуна-м хууш ма ду иза!
Мила ву цунна тӀехула дустаран тӀийраг дӀасаяржийнарг?
6Стенна тӀе хӀоттийна дуьненан бух,
хьан биллина цуьнан са нисбеш буьллуш болу тӀулг,[+]
7дерриг а Ӏуьйренан седарчаша цхьаьна эшарш лекхначу хенахь,
стигалара гуламан декъашхой сакъералуш хиллачу хенахь[+]?
8[+]Лаьттан кийрара хиш аралилхинчу хенахь
хӀордана хьалхара кевнаш дӀа хьан къевлина[+]?
9Ас, духар санна, цунна тӀе мархаш ехкира,
буькъачу боданна юккъе иза дӀа а хьарчош.
10Ас иштта хӀордана доза а къастийра,
цунна хьалха догӀа тухуш йолу кевнан неӀарш а хӀиттош.
11Ас цуьнга элира: „ХӀокху метте кхаччалц схьабогӀур бу хьо,
амма кхузара сехьайовла йиш яц хьан курачу тулгӀенийн“.
12Хьан дахарехь ахьа цкъа а Ӏуьйренна омра диний,
я Ӏуьйренан цӀийяларна цуьнан меттиг дӀахӀоттийний?
13Ахь сатасарна шен йистошца латта дӀа а лоций,
цунна тӀера Ӏесанаш охьакхисса аьлла, тӀедожийний?
14Ӏуьйренан цӀийяларехь дерриг а латта, мухӀарна бухахь поппар санна, хийцало,
лаьттан лакхенаш а, кӀоргенаш а, духар санна, гучуйовлий, дӀахӀуьтту.
15Сатасаро Ӏесачу нахана безаш болу бода дӀалоцу,
иштта кхечу нахана ницкъбар цаьргара схьадоккху[+].

16Хьо кхаьчний хӀорд схьаболучу меттигашка?
Хьо леллий, кӀоргачу хийн къайленаш а толлуш?
17Ӏожаллин кевнаш гайтиний хьуна?
Эхартан кевнаш гиний хьуна?
18Лаьттан барам стенга кхочу хаьий хьуна?
Схьадийца, и дерриг а хьайна хаахь.
19Серло ехачу метте муха кхочур ву,
мичахь ду бода чохь Ӏаш долу цӀа?
20Уьш хила безачу метте дӀабигалур буй хьоьга?
Шайн хӀусамашка уьш юхадерзоран некъаш девзий хьуна?
21Хьуна иза хууш хир ду-кх, хӀунда аьлча
хьо и хан тӀекхачале дуьнен чу ваьлла ву ткъа?
Хьан дахаран денош вуно дукха ду ткъа?

22Лайн сов йолу хӀума дӀаюьллучу чуваьллий хьо,
гиний хьуна къора чохь йолу меттиг,[+]
23Ас халачу заманна лерина латтош йолу,
мостагӀа тӀелатар я тӀом баллалц[+].
24Муха кхача веза шена тӀера стелахаьштигаш дӀасаяьржаш йолчу меттиге
я малхбалехьара мох лаьтта тӀехула дӀасадаьржаш йолчу меттиге?

25Хьан доху стигалахь догӀанна некъаш,
иштта хьан дохку стигал къекъарца детташ долчу ткъесана некъаш,[+]
26цаьрга даьссачу лаьтта тӀе а,
адам доцучу аренна тӀе а догӀа даийта,[+]
27эрна а, яьсса а аре хих Ӏаборхьама а,
бецашка зӀийдагаш тасийтархьама а?
28Вуй ткъа догӀанан да?
Хьан деш ду тхин тӀадамаш[+]?
29Хьенан кийрара араболуш бу ша,
ткъа стигалара йис хьан йо[+]?
30Хиш а, тӀулг санна, чӀагӀ а лой,
дӀахӀуьтту, хӀорд а тӀехулара чӀагӀло[+].

31[+]ВорхӀ Седа цӀе йолчу седарчийн куц хьоьга цхьаьна дехкалур дуй?
Орион цӀе йолчу седарчийн куьцан буржалш хьоьга малдалур дуй[+]?
32Хьоьга арабаккхалур буй шен-шен хеннахь седарчийн гулам,
иштта Нана-ча а, Чен кӀорнеш а цӀе йолу седарчийн куьцаш лело аьтто хир буй хьан[+]?
33Хаьий хьуна, стигалийн бакъонаш муха ю?
Цаьрга лаьттана куьйгалла дайталур дуй хьоьга[+]?

34Мархашка хьайн аз айалур дуй хьоьга,
цигарчу хине хьо верриг а ваша а войтуш?
35Ткъесаш ахьа аьллачу метте дӀагӀур дуй,
эр дуй цара хьоьга: „Тхо кийча ду“?
36Мархашна хьекъалалла хьан делла,
дохк муха хила деза, хьан кхетам белла?
37Мила ву стигалара мархаш ягаръяллал хьекъал долуш а,
уьш агӀор а яьхна, догӀа даийттал ницкъ болуш а,
38цул тӀаьхьа ченах хатт а хилла,
цу лаьттах гӀорзанаш еш верг?

39Хьо ижуна тӀаьхьаволу те нана-лоьман дуьхьа,
мацделла лелачу цуьнан кӀорнеш юзорхьама,[+]
40уьш шайн бен чохь дӀатебна Ӏачу хенахь
я уьш коьллаш юккъехь кӀело йина Ӏачу хенахь[+]?
41Хьан кечйо хьаргӀанна юург,
цуьнан кӀорнеш Деле кхойкхуш,
юург ца карош лелачу хенахь?»[+]

#### 39

Везачу Эло кхидӀа а элира:

1«Хьуна хаьий, ламанан гезарша буьхьигаш ян еза хан,
сено кӀорнеш еш гиний хьуна[+]?
2Хьуна хаьий, цара маса баттахь шайн кӀорнеш кийрахь лелайо?
Хьуна хаьий, цара уьш маца ян еза?
3Шайн кӀорнеш ечу хенахь, уьш охьатаьӀа,
иштта шайн кӀорнеш дуьнен чу йоху.
4Церан бераш, аренгахь даккхий а хуьлий,
тӀаккха, кхин цкъа а юха ца догӀуш, дӀадоьлху.

5ПаргӀатоне кхача хьан дӀахецна акха вир,
цунна тӀера буржал хьан дӀадаьккхина?
6Ас эрначу аренах цуьнан цӀа дина,
дуьрачу аренах цуьнан хӀусам йина.
7Иза йоьлу дукха адам чохь долчу гӀалин гӀовгӀанах,
цунна ца хеза гурманчас еш йолу хичаш.
8Гунаш тӀехула йолалой, шена юург лоху цо,
баьццара мел йолчу хӀуманна тӀаьхьаяьлла лела иза.

9Ахьа бохург дан луур дуй те акхачу старана,
буьйса йоккхур юй те цо хьан хьаьвданна уллохь?
10Хершнаш даха муьшаца хьоьга дӀабехкалур буй акха сту,
хьуна тӀаьхьара мекха боккхур буй цо хьан кха тӀехь?
11Цуьнан боккхачу ницкъана цунах тешна Ӏийр вуй хьо?
ЧӀогӀа къахьегар цунна тӀедилла ваьхьар вуй хьо?
12Цуьнга ялта схьа а гулдайтина,
хьаьтта схьадаийта ваьхьар вуй хьо?

13Страус олучу олхазаран тӀемаш сакъерадаларца дӀасадеттало,
амма чӀерийдохурган месашца уьш дусталур дац.
14Страусо шен хӀоаш лаьтта тӀехь дуьту,
уьш гӀамар тӀехь дохдалийта.
15Цунна дага ца догӀу царна тӀе цхьаммо ког боккхург хилар а,
я акхароша уьш дохорг хилар а.
16Страус къиза ду шен кӀорнешца,
цунна уьш хийра долуш санна хета,
шен къахьегар эрна хиларх а ца кхоьру иза[+].
17Ас хьекъалалла цунах генадаьккхина,
иштта цунна кхетам а ца белла.
18Амма ша дада дагахь хьалаайделча,
иза беречух а, говрах а доьлу.

19Аюб, ахьа белла те говрана ницкъ?
Цуьнан вортана ахьа йина те кхес?
20Ахьа и говр, цӀоз санна, кхийсайолуьйту те,
ша чӀогӀа хур дарца адам кхера а деш[+]?
21Говр, лаьттах ког а бетташ, ша-шех самукъадолуш хуьлу.
Иза шен ницкъ ма-хуьллу тӀамтӀе хьаьдда йоьду.
22Иза кхерамах йоьлуш хуьлу,
цхьаннах а ца кхоьруш хуьлу,
ткъа туьрах иза дӀа ца къехка.
23Ӏад-ботт ду цуьнан агӀонна тӀехь декаш,
къегаш ду гоьмукъ а, цамза а,
24шен чуьраяларца цо лаьттах ка етта,
ткъа, коьман маӀан аз хезча, иза цхьана меттехь ца сацало[+].
25Шена коьман маӀан аз хезча, говр терса,
геннара хаало цунна тӀом болу меттиг а,
тӀемалойн хьаькамийн аз а, тӀеман цӀогӀа а.

26Хьан хьекъалаллица лела те куьйра,
шен тӀемаш къилбехьарчу мохана дуьхьал а дерзийна?
27Ахьа аьлла те аьрзуне стигала лакха хьалаяала,
лекхачу лаьмнашкахь шен бен а бе?
28Тархашна юкъахь цо буьйса йоккху,
ирачу тархех цо шен гӀап а йо.
29Цигара шена ижу лоху цо, хӀума яархьама.
Геннара схьахьоьжу цуьнан бӀаьргаш а.
30[+]Цуьнан кӀорнеша цӀий молу,
байинчеран декъий долчохь а иза хуьлу».

31ТӀаккха Веза Эла кхин а вистхилира Аюбе:

32«Нуьцкъалчуьнца къуьйсуш волчо Иза нисвийр вуй те?
Дела бехке вечо жоп лойла Цунна!»[+]


Аюб

33Юха Аюба Везачу Элана жоп делира:

34«Со хьакъ вац – Хьуна жоп дала муха ваьхьар вара со?
Сайн юьхь тӀе куьг дуьллу ас, сайн багара дош ца далийтархьама[+].
35Юх-юха а со вистхуьлуш велахь а,
сан кхин жоп а дац, кхин хӀумма а ас дуьйцур дац».


Веза Эла

#### 40

1Везачу Эло Аюбе, дарцана юккъера схьа вист а хилла, элира:[+]

2«Хьайн гӀодаюкъ, къонахчо санна, дӀаехка:
Ас хаттарш дийр ду хьоьга, ткъа ахьа Суна жоп ло[+].
3Хьо Сан кхел яр харцдан воллу,
хьо бехказавалархьама, Со бехке а веш[+]?
4Хьан дуй ткъа Делан санна нуьцкъала куьг,
Цуьнан санна долчу озаца хьоьга къекъалур дуй[+]?
5ТӀаккха возаллица а, юьхькӀамца а хазло,
иштта сий а, исбаьхьалла а хьайна тӀедуха.
6Хьайн чӀогӀа йолу дералла дӀа а хеца,
курачуьнга дӀа а хьажий, иза охьатаӀаве.
7Массо а курачаьрга дӀа а хьажий,
уьш юьхьӀаьржачу хӀиттабе,
шаьш мел лаьттачу меттигашкахь
Ӏеса нах дӀа а хьаша.
8Уьш лаьттах а бохкий,
боданечу эхарта чу йийсаре дӀабига.
9ТӀаккха Ас-Айса хьуна хьалха даре дийр ду
хьан аьтту куьйго хьо кӀелхьарвоккхург хилар[+].

10ХӀинца бегемотах лаьцна дуьйцур ду Аса.
И доккха дийнат, хьо санна, Аса дина ду.
Цо буц йоу, стеро санна[+].
11Шен гӀогӀашкахь ма ницкъ болуш ю иза!
Цуьнан гайна тӀехь долу пхенаш ма чӀогӀа ду!
12Цуьнан цӀога, баганан дитт санна, чӀогӀа ду,
ткъа пхенаш цуьнан хенаш тӀехь вовшахъхьирчина ду.
13Цуьнан когийн даьӀахкаш цӀестан турбанаш санна ю,
цуьнан пӀендарш аьчка гӀожмаш санна ду.

14Иза Аса кхоьллинчарна юкъахь уггар ницкъ болуш ю.
Сайн туьраца иза кхоьллинчу Соьга бен иза эшалур яц.
15Цунна лаьмнаша ло кхача,
циггахь ловзуш лелаш ду аренан акхарой.
16Коканийн коьллашна кӀел Ӏуьллу иза,
уьшалийн шач юкъахь дӀалечкъа.
17Оцу коьллаша шайн ӀиндагӀа кӀел иза дӀалачкъайо,
хина йистерачу дак-дитташа цунна го бо.
18Хи къиза лелачу хенахь, иза цунах ца къехка.
Йордан-хи шен бета тӀе деача а, иза синтемехь ю.
19Цуьнан бӀаьргашна хьалха а хӀоьттина,
цуьнан мерах мӀара хьаьнга чекхбаккхалур бара?

20[+]МӀераца Левиятан цӀе йолу саьрмик хьалабаккхалур барий хьоьга,
муьшаца оцу саьрмикан мотт дӀабехкалур барий?
21Цуьнан мерӀуьргахула тӀийраг чекхъяккхалур ярий хьоьга,
я мехаца мочхалх Ӏуьрг даккхалур дарий?
22Цо хьоьга юх-юха а дехарш дийр дуй те?
Иза хьоьга эсалчу дешнашца бистхир буй те?
23Гуттаренна а хьан лай хила,
цо хьоьца барт бийр буй те[+]?
24Олхазарца санна, цуьнца ловзуш хир ву хьо?
Хьайн гӀарбашийн дуьхьа иза дӀабоьхкур бу ахь?
25ЧӀерийлецархоша, хьоьца мах а бийцина, хьоьгара оьцур бу иза?
Цара, нахана дӀабохкийтархьама, совдегаршна юкъахь боькъур бу иза?
26Цуьнан цӀока хьоьга гоьмукъех юзалур ярий
я цуьнан коьртах чаьнчакх[*] чекхъяккхалур ярий?
27Нагахь санна хьайн куьг цунна тӀе ахь диллахь,
и тӀом хьуна, иштта кхин ца леллал, дага боуьйтур а бу».

#### 41

Везачу Эло кхидӀа а элира:

1«Левиятан караӀамо хьан сатийсам харц хир бу!
Иза цкъа схьахьаьжча а, хьо охьавужур ву[+].
2Иза меттахъхьабан ваьхьар волуш цхьа а вац.
ТӀаккха Сан юьхь-дуьхьал хӀотта мила ву?
3Соьга декхар такхийта Суна хьалха мила хӀуттур вара?
Массо а стигална бухахь мел дерг Сан ду[+].

4Цуьнан меженех лаьцна ца олуш Ӏийр вац Со,
иштта цо динчу сийлахь гӀуллакхех а,
схьахьаьжча, цуьнан кеп товш хиларх а.
5Цунна тӀера бедар хьаьнга схьаяккхалур ю?
Цуьнан шалхачу гӀаьгӀна хьаьнга хӀума Ӏотталур ю?
6Хьан хьалагӀаттор ю цуьнан бага?
Гонах йолчу цуьнан цергаша Ӏадаво.
7Цуьнан букъ тӀехь турсийн могӀарш ду,
готтачу мухӀаро вовшахтоьхна долу.
8Уьш юх-юххехь духкуш ду,
царна юккъехула хӀаваъ а чекхдер дац.
9Цхьаъ вукхунна улло таьӀна ду,
дӀаса ца деккъал вовшахтоьхна.
10Цо хьоршам тоьхча, ткъес тоьхча санна хета,
цуьнан бӀаьргаш сатасаран зӀаьнарш санна лепа.
11Цуьнан багара араюьйлуш цӀе ю,
суйнаш дӀаса а детташ.
12Цуьнан мерӀуьргашкахула кӀур арабуьйлу,
кхехкаш болчу яй чуьра Ӏаь ма-яллара.
13Цуьнан садеӀаро кӀоранах а цӀе тосу,
ткъа багара аракхуьйсуш цӀеран алунаш ю.
14Цуьнан вортанехь боккха ницкъ бу,
и къемате хиларо стаг Ӏадаво.
15Цуьнан дилханан хершнаш готта дӀатоьхна ду.
Уьш меттах ца долу лалийна эчиг санна ду.
16ТӀулг санна долу цуьнан дог кхерамбоцуш ду,
иза, хьеран бухалара кохьар санна, чӀогӀа ду.
17Иза хьалагӀоттучу хенахь турпалхой а Ӏадабо,
дог доьхна а болуш, уьш цунах юхабоьрзу.
18Цунна тӀе тоьхна долу тур латталур дац,
гоьмукъо я цамзано, я пхаро цунна зен дийр дац.
19Эчиг цунна ча санна кӀеда ду моьтту,
цӀаста цунна мурйоьлла дечиг санна хета.
20Иза секхаӀодан пхерчех дӀа ца боду,
ткъа ширдолаган тӀулгаш цунна кегаш санна ду.
21Шена чхьонкар кхетча, чамхалг
Ӏоттаелча санна хета цунна,
ткъа гоьмукъ кхетча иза боьлу.
22Цуьнан гай кхийрачу пхьегӀийн ира геригаш йолуш санна ду,
сазз тӀехула иза лелча, цуьнан лар, мекха такхийча санна, хуьлу.
23Хин кӀорге цо, яй санна, кхоьхкуьйту,
хӀорд, молханийн чорпа санна, дӀахӀоттабо.
24Цо шена тӀаьхьа къегаш йолу лараш юьту,
хин кӀоргенна тӀехь къежбелла корта санна хилар хоьтуьйтуш.
25Оцу экхане нислуш кхин цхьа а экха дац,
цунна кхерам бохург хӀун ду а ца хаьа.
26Иза майрра хьоьжу массо а дегалчу экханашка,
массо а курачу акхарошна тӀехь иза паччахь ду».


Аюб

#### 42

1Аюба иштта жоп делира Везачу Элана:

2«Суна хууш ду, Веза Эла, Хьайна луъург Хьан дан йиш юйла а,
Ахьа дан леринарг цхьаьнгге а сацалур доцийла а[+].
3[+]Ахь хаьттира: „Мила ву Сан Ӏалашонаш
хьекъале доцучу дешнашца кхулуьйтуш верг?“
Бакъду, со ца кхеташ долчу хӀуманех лаьцна,
сайна а ца хаъал дукха хала долчух лаьцна дуьйцура ас[+].
4[+]Ахь элира: „Соьга ладогӀа, Со вистхир ву.
Со хьоьга хаттарш дан воллу, ткъа ахьа Суна жоп ло“[+].
5Суна Хьох лаьцна хьалха дуьйцуш хезнера,
ткъа хӀинца сайн бӀаьргашца гина Хьо суна.
6ХӀинца со айса аьллачунна дохковаьлла,
цундела ченашна а, овкъаршна юккъе а хиъна Ӏаш ву»[+].


Чаккхе

7Аюбе Шен къамел дина Ша ваьлча, Веза Эла теманхо волчу Элипазе вистхилира: «Со хьуна а, шина доттагӀчунна а чӀогӀа оьгӀазвахана, аша Сох лаьцна Сан ялхо волчу Аюба санна нийса дерг ца аьлла дела[+]. 8Цундела, ворхӀ сту а, ворхӀ уьстагӀ а схьа а эций, Аюб волчу гӀо. Цигахь царна урс а хьакхий, шайна тӀера дагоран сагӀа даккха. Сан ялхо волчу Аюба шуна тӀера доӀа дийр ду, хӀунда аьлча цуьнгара долу доӀа бен Ас тӀеоьцур дац. Сан ялхо волчу Аюба санна, аша Сох лаьцна нийса дерг ца алахь а, шуна догӀучу тайпана таӀзар дийр дац Аса»[+].

9ТӀаккха теманхо волчу Элипаза а, шуахьахо волчу Билдада а, иштта наӀматхо волчу Цупара а, бахана, Везачу Эло шайга аьлларг дира. Везачу Эло Аюбан доӀа тӀеийцира[+].

10[+]Шен доттагӀашна тӀера Аюба доӀа дича, Везачу Эло цунна беркат юхадерзийра. Цуьнан хиллачул а шозза дукха бахам белира цунна Везачу Эло[+]. 11Аюб волчу схьагулбелира берриг а цуьнан вежарий а, йижарий а, берриг а цуьнан хьалха хилла болу доттагӀий а. Иза волчохь тойнехь Ӏийра уьш, цунах къинхетамаш беш, цуьнан дог а хьостуш, Везачу Эло цунна тӀе мел еана хилла халонаш бахьана долуш. Цара хӀораммо а цунна цхьацца цуьрг дети а, дашо хӀоз а белира[+].

12Везачу Эло цуьнан дӀаяьллачу заманал а чӀогӀа декъалдира цуьнан дисна дахар. ХӀинца цуьнан бейтта эзар уьстагӀ а, газа а яра, ялх эзар эмкал а яра, цхьа эзар шуьста а бара, иштта цхьа эзар виркхела а яра. 13Цуьнан ворхӀ кӀант а, кхо йоӀ а яра[+]. 14Хьалхарчу йоӀан цӀе Ямимат[*] тиллира цо, шолгӀачун цӀе КъациӀат[*] тиллира, ткъа кхозлагӀчун цӀе Къарин-ХӀапух[*] тиллира. 15Дерриг а лаьтта тӀехь бацара Аюбан зудаберел хаза зударий. Аюба, шен бахамах дакъош а дина, кӀенташна санна, зудаберашна а дӀасадийкъира уьш[+].

16Цул тӀаьхьа кхин а бӀе шовзткъа шарахь вехира Аюб, цунна шен берийн бераш а, берийн берийн бераш а гира, доьалгӀачу гаранна тӀекхаччалц[+]. 17ТӀаккха Аюб, къан а велла, шен оьмар дуккха а денойх а юьзна, велира.

### Забур

#### Забур

Забур


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]

[53]

[54]

[55]

[56]

[57]

[58]

[59]

[60]

[61]

[62]

[63]

[64]

[65]

[66]

[67]

[68]

[69]

[70]

[71]

[72]

[73]

[74]

[75]

[76]

[77]

[78]

[79]

[80]

[81]

[82]

[83]

[84]

[85]

[86]

[87]

[88]

[89]

[90]

[91]

[92]

[93]

[94]

[95]

[96]

[97]

[98]

[99]

[100]

[101]

[102]

[103]

[104]

[105]

[106]

[107]

[108]

[109]

[110]

[111]

[112]

[113]

[114]

[115]

[116]

[117]

[118]

[119]

[120]

[121]

[122]

[123]

[124]

[125]

[126]

[127]

[128]

[129]

[130]

[131]

[132]

[133]

[134]

[135]

[136]

[137]

[138]

[139]

[140]

[141]

[142]

[143]

[144]

[145]

[146]

[147]

[148]

[149]

[150]


Забур


Дешхьалхе

Делан Йозанийн тептаршна юкъахь Забур цӀе йолу тептар – назманаш а, доӀанаш а долу тептар ду. Дуккха а хенахь и назманаш а, доӀанаш а дохура тайп-тайпанчу яздархоша. Исраилхоша уьш, гул а дина, Далла Ӏамалъечу хенахь леладора. Эххар а цара гулдинарг Делан Йозанашна чудеара.

И динан байташ тайп-тайпана хуьлу: Далла хастам баран назманаш хуьлу, гӀо а, лардар а, кӀелхьардахар а доьхуш долу доӀанаш хуьлу, шайна чохь гечдар доьху байташ хуьлу, Дала динчу диканна Далла баркалла аларан иллеш хуьлу, иштта, мостагӀашна таӀзар даран дехарш хуьлу. Тептаран доӀанашна юкъахь цхьана стага а, къомо а дина доӀанаш хуьлу. Цхьадолчу доӀанашкахь цхьана стеган уггар кӀорга ойланаш гучуйохуш ю, ткъа кхидолу доӀанаш Делан массо а халкъан долу хьаштех а, ойланех а лаьцна ду.

Цхьадолчу назманашна тӀехь хӀора аятан хьалхарчу дешан хьалхара элп нохчийн абатан рогӀехь хуьлу. «Акростик» цӀе йолчу оцу кепо, абат кхачаме хиларе терра, байтийн кхачамалла гойту.

Забур тӀера назманаш Ӏийсас Шен хьехамашкахь ялош хилла, Инжилан яздархоша а пайда оьцура царах. Ткъа Ӏийсах тешначийн динан гуламаша, шаьш Далла Ӏибадат дечу хенахь, чӀогӀа еза лору уьш.

#### 1


Хьалхара тептар


(Забур 1–40)


Бакъдолу декъалалла

1Декъала ву зуламхойн хьехамашца лелаш воцу стаг,
къинош летийна болчарна тӀаьхьа ца хӀуттуш верг,
кхаьрдаш болчарах дӀа ца кхетарг![+]
2Амма уггар а декъала ву Везачу Элан товрат-хьехамаш кхочушбарх дагна там хуьлуш верг,
царах лаьцна дийнахь а, буса а ойланаш еш волу стаг![+]
3[+]Ву иза доьдучу хин йистехь доьгӀна дитт санна,
шен хенахь стом а ло цо,
гӀа а маргӀал ца дулу цуьнан,
ша мел дечунна тӀехь аьтто а хуьлу цуьнан[+].
4Зуламаш дечеран гӀуллакхаш иштта ца хуьлу!
Уьш мохо дӀасахьоькху чан санна ма бу[+].
5Цундела зуламе гӀуллакхаш дечеран
Делан кхелана хьалха дӀахӀуттийла дац.
Къинош летораш а хилалур бац
Делан лаамехь болчеран гуламехь.
6ХӀунда аьлча Шен лаамехь болчеран некъ Везачу Эло ларбо,
ткъа зуламе гӀуллакхаш лелочеран некъо уьш шаьш хӀаллакбо[+].

#### 2


Дала къобалвина паччахь

1[+]Хийрачу мехкашкара нах карзах хӀунда буьйлу?
Цахиндерг халкъаша дага хӀунда лаьцна[+]?
2Дуьненан паччахьаш цхьаьнакхеташ бу,
лаьттан куьйгалхой вовшех дагабуьйлуш бу,
Везачу Элана дуьхьал а бевлла,
Цо къобалвинчунна новкъарло йо цара[+].
3Цара боху: «Хедийна, дӀадохур вай ваьшна тӀера церан буржалш,
церан олаллех паргӀатдевр вай!»

4Амма стигалара Дела воьлуш ву цу адамех,
Хьалдолчу Эло сийсазбохуш бу уьш[+].
5ТӀаккха Шен дераллица уьш чӀогӀа кхерийна,
Цо, оьгӀаз а вахана, цаьрга дӀахьедийр ду:
6«Ас къобалвина Сайн паччахь Цийон-лам тӀехь,
Сайн безачу лам тӀехь»[+].

7[+]
Везачу Эло билгалдаьккхинарг дӀакхайкхор ду оцу паччахьо,
Цо аьлларг иштта ду:
«Хьо Сан кӀант ву,
тахана Хьан Да хили Сох[+].
8Деха соьга, тӀаккха Ас лур ду хьуна тӀаьхьалонна халкъаш а,
хьан долахь хилийта дерриг а латта а, цуьнан йистошка кхаччалц.
9[+]Ахь эгор ду и халкъаш аьчкан гӀожаца,
отур ду уьш, кхийра пхьегӀа санна»[+].

10Кхетийша, паччахьаш!
Ӏамийша, дуьненан куьйгалхой!
11Везачу Элана Ӏамалъейша кхерарца,
даккхийдейша шайн дегнаш дегорца![+]
12Ларийша кӀант, Иза оьгӀаз ца вахийтархьама а,
шаьш хӀаллак ца дайтархьама а шайн новкъахь.
Цуьнан оьгӀазвахар цӀеххьана чӀагӀлур ду.

Декъала бу Цуьнга шаьш ларбойтурш массо а![+]

#### 3


ГӀо дехарх долу доӀа

1[+]Дауда шен кӀантах Абушаламах ша ведда лелла хан дагайоуьйту назма[+].

2Веза Эла! Ма дебна сан мостагӀий!
Дукхахберш суна дуьхьал гӀевттина[+].
3Цара сох лаьцна олу:
«Делера кӀелхьарвалар хир дац цунна»[+].

4Амма Ахьа, Веза Эла, турсо санна, со ларво.
Хьо ду Сан дозалла,
Ахь ойу сан сий![+]
5Ас доггах кхойкху Везачу Эле,
Шен безачу лам тӀера Цо жоп ло суна[+].
6Со вуьжу, наб йо ас,
гӀотту со, Везачу Эло со ларвойла а хууш[+].
7Сайна го бинчу эзарнаш мостагӀех
кхералур вац со[+].
8ГӀаттахьа, Веза Эла!
Ваккхахьа со кӀелхьара, сан Дела!
Ахь сан мостагӀийн яххьаш йоха ма йо,
зуламе гӀуллакхаш дечеран цергаш ма оту[+].
9Везачу Элера ду кӀелхьардовлар.
Хьан халкъана тӀехь хуьлийла Хьан декъалдар[+].

#### 4


ГӀо доьхуш дина доӀа

1Эшарш локхучу тобанан куьйгалхочуьнга: Даудан хӀара назма мерз-пондаршца лакха езаш ю[+].

2Сан дог Хьоьга кхойкхучу хенахь,
дӀахазахьа со, сан бакъволу Дела.
Хала киртиг тӀехӀоьттича,
Ахь гӀо дора суна,
хӀинца а хилахьа соьца дика,
сан доӀанна жоп лохьа[+].
3ХӀай нах! Мел дукха Ӏан дохку шу,
Со сийсаз а веш?
Эрна хӀуманаш а дезаш,
харцдерг а лоьхуш,
мел лела дохку шу?
4Хаалаш, Везачу Эло къастийна Шена тешаме берш.
Цундела со Шега кхойкхуш хезаш ву Иза[+].

5[+]Шаьш дарделлачу хенахь
къинош ма летадойла аша.
Цунах лаьцна кӀоргге ойланаш аша елаш,
шайн меттахь дӀатийна шаьш Ӏачу хенахь.
6Везачу Элана лерина нийса сагӀанаш цӀеначу даггара дахалаш,
Цунах тешна хилалаш[+].
7Дукха наха хоьтту: «Хьан гойтур ю вайна дикалла?»
Хьан юьхь тӀера серло тхуна лепийла, Веза Эла![+]
8Сан дог а дузуш, Ахь суна делла ирс
церан чул дукха ма ду,
кӀа а, чагӀар а
церан шортта делахь а.

9Меттахь Ӏуьллучу хенахь паргӀат наб йо ас, Веза Эла.
Хьо воцучо цхьаммо а кхерам боцуш ва̄ха ца вуьту со[+].

#### 5


Ларвар доьху доӀа

1Эшарш локхучу тобанан куьйгалхочуьнга: Даудан хӀара назма шедагашца лакха еза.

2Сан дешнаш дӀахазахьа, Веза Эла,
тергам бехьа сан узарийн.
3ЛадогӀахьа, сан Паччахь волу Дела,
аса доккхучу орцане.
Хьоьга деш ма ду аса сайн доӀанаш[+].
4Ӏуьйранна Хьуна хьалха сайн дехарш охьадохку ас,
Хьоьгара сайна жоп даре са а туьйсуш[+].
5Хьо зулам хаза ца хета Дела ма ву.
Харцонаш еш берш Хьо волчохь бехар бац.
6Курачу нахана меттиг яц Хьуна юххехь,
цхьа а зуламхо Хьуна ца веза[+].
7Харцлуьйраш хӀаллакбо Ахь.
Ца беза Хьуна, Дела, цӀий Ӏенош берш а, мекарлонаш лелораш а[+].

8Ткъа со, Хьан хедар боцу безам бахьана долуш, Хьан цӀа чу вер ву,
гора а хӀоьттина, Хьан дезачу цӀа чохь Хьох кхоьруш лаьттар ву[+].
9Ва Веза Эла! Лелавехьа со Хьайн бакъболчу новкъахула,
дуьхьалбевлла мостагӀий сан болу дела.
Нисбехьа Хьайна тӀебоьду сан некъ.
10[+]Цара дуьйцург цхьа а бакъ дац!
Церан дегнаш хӀаллакдаран лаамех дуьзна ду,
церан къамкъаргаш дӀаделладелла кешнаш санна ю,
шайн мекарчу маттаца ямартло йо цара[+].
11Дела, ларахьа уьш бехке!
Шаьш йина харцонаш шайна дуьхьал ерзийла царна.
И харцонаш мел лелораш дӀабахахьа Ахьа, Дела,
Хьайна дуьхьал уьш бовларна.
12Баккхийбеш хир ма бу Ахьа шаьш лардаре сатийсинарш.
Цара даим хазахетарца иллеш лоькхийла.
Ткъа Ахьа ларбехьа уьш.
Хьо везарш самукъане хуьлийла,
Ахьа мел дийриг бахьана долуш.
13Ахь декъалво, Веза Эла, Хьайн лаамехь верг.
Хьан безамо иза, турсо санна, ларво[+].

#### 6


Хало тӀееача дина доӀа

1[+]Эшарш локхучу тобанан куьйгалхочуьнга: Даудан хӀара назма бархӀ мерз болчу пондарца ала еза[+].

2ТӀех ма деттахьа суна, Веза Эла, Хьо оьгӀазвахханчохь.
ТаӀзар ма дехьа суна Хьо дарвеллачохь[+].
3Веза Эла, къинхетаме хилахьа соьца, со гӀел ма велла.
Сан даьӀахкашка зуз догӀу, товехьа со.
4Дог а ду сан, чӀогӀа гӀайгӀане доьжна.
Мел Ӏан деза те сан Хьоьга сатуьйсуш[+]?
5Юха а валий, Веза Эла, паргӀатдаккхахьа сан са!
Хьайн хедар боцучу безаман дуьхьа кӀелхьарваккхахьа со.
6ХӀунда аьлча эхартехь Хьо цхьанна а дагавогӀур вац,
веллачо Хьуна хастамаш а бийр бац[+].
7Аса дечу узарша со гӀел а во,
дӀавуьжу мотт аса сайн бӀаьрхишца бус-буса тӀун а бо.
Сан велхаро со вуьжу мотт а башийна.
8ГӀайгӀанехь хиларна сан бӀаьргаш гӀелделла.
МостагӀий бахьанехь уьш телхина догӀу[+].
9[+]ДӀадовла уллора, харцонаш лелораш,
хӀунда аьлча дӀахезна Везачу Элана сан велхаран узарш[+].
10Со Шега кхайкхар дӀа а хезна,
сан доӀанна жоп лур ду Везачу Эло.
11Кхерийна а, эхь хетийтина а хир бу сан массо а мостагӀий.
ЦӀеххьана юха а бирзина, юьхьӀаьржачу хӀуттур бу уьш[+].

#### 7


Нийсо йоьху доӀа

1Бен-Яманан тӀаьхьенах волчу Хушин гӀуллакх бахьана долуш Дауда Везачу Элана аьлла тийжаме назма[*].

2Сан Веза Дела! Ахьа со ларвар лоьху ас.
Массо а суна тӀаьхьабевллачех кӀелхьара а ваккхий,
Ахьа паргӀатваккхахьа со,[+]
3хӀунда аьлча, лоьмо санна, со хьаьшна, сан са доккхур ду цара,
кӀелхьарвоккхург суна уллохь воцучу хенахь[+].
4Сан Веза Дела! Нагахь соьгара цхьа хӀума даьллехь,
я сан куьйго къа латийнехь,
5нагахь аса сайца машарехь Ӏаш волчунна зе динехь,
я сан мостагӀчунна, бехк а боцуш, со бахьана долуш ницкъ хиллехь,[+]
6мостагӀчо, суна тӀе а кхиъна,
схьа а лаьцна,
лаьттахь сан са а хьаьшна,
сох чан а йина, вуьтийла со.
7Валахьа, Веза Эла, Хьайн оьгӀазаллица дуьхьал,
и оьгӀазалла сан мостагӀийн дераллина дуьхьал а йоккхуш.
Самавалахьа, Сан Дела,
меттахӀоттаехьа нийсо.
8Массо а халкъаш Хьайна гонах а гулдай,
Хьо волчу лакхахь царна тӀехь Куьйгалхо хилахь[+].
9Везачу Эло йо халкъашна тӀехь кхел.
Со бакъхиларе хьаьжжина, ехьа, Веза Эла, суна кхел.
Сан дог а цӀена ма ду[+].
10[+]Адамийн хьекъал а девза Хьуна,
дегнаш а чекх го Хьуна,
тхан бакъволу Дела.
Зуламхойн зенаш а сацадехьа Ахь,
ткъа Хьайн лаамехь берш чӀагӀ а бехьа[+].

11Со ларвеш долу турс ду Дела,
догцӀена берш кӀелхьарбоху Цо[+].
12Дела бакъонца кхел Йийриг ву.
ХӀора дийнахь зуламхошна кхел кхайкхош ву Иза[+].
13Нагахь ишттачех цхьаъ Шегахьа ца верзахь,
Цо, Шен тур а ирдой,
Шен Ӏад а дулий,
уьш цунна тӀе хьажадо[+].
14Ӏожалла тӀейоуьйту Цо, Шен гӀирс схьа а оьций,
Шен догу пхерчий цунна тӀехьажадо[+].

15Шен даг чохь зуламаш кхоьллинчо,
кхечарна вон болх хила луучо
ша-шена харцо кхуллу[+].
16Кхечунна ор доккхург
ша оцу ор чу вужур ву[+].
17Ша кхоьллина баланаш цунна тӀе юхабоьрзур бу,
цо дина зулам а цуьнан шен коьртах кхетар ду.

18Ас хастам бо Везачу Элана
Иза бакъ хиларна.
Веза Воккхачу Элан цӀеран сийнна
йиш а локху аса[+].

#### 8


Делан сийлалла а, адаман сий а

1Эшарш локхучу тобанан куьйгалхочуьнга: Даудан хӀара назма Гати-гӀалара схьаяьллачу эшаран мукъам балош болчу гӀирсаца ала еза[+].

2Ва Веза Эла! Тхан Хьалдолу Эла!
Ма сийлахь ю Хьан цӀе дерриге а лаьтта тӀехь!
Стигалшкахь дӀахӀоьттина ду Хьан сий![+]
3[+]Кегийчу берийн а, декхаш долчу берийн а багахула.
ГӀап дӀахӀоттийра Ахьа[*], Хьайн мостагӀий бахьана долуш.
Хьуна дуьхьалбевлларш а, бекхам бийраш а дӀасовцорхьама дира Ахьа иза.

4Ахь кхоьллинчу стигалшка со хьалахьаьжча,
цу тӀехь Ахь шен-шен метте дӀахӀиттийна
буттий, седарчий го суна.
5[+]Стаг мила ву, Хьан цуьнан бала кхача?
Адаман кӀант мила ву, Ахьа цуьнан гӀайгӀа бан[+]?
6Стигалийн гуламан декъашхойл
дукха лах ца дина Ахь адам,
сийлаллин таж а делла, вазвина Ахь иза.
7[+]Ахь адам олалла дан дӀахӀоттийна
Айхьа кхоьллинчу массо а хӀуманна тӀехь.
Ахь адаман когашка диллина доллу хӀума а:[+]
8уьстагӀий а, бежанаш а, иштта акхарой а,
9стигалара олхазарш а,
хӀорда чуьра чӀерий а,
хӀорда чохь мел лела садолу хӀума а.

10Ва Веза Эла! Тхан Хьалдолу Эла!
Ма сийлахь ю Хьан цӀе дерриге а лаьтта тӀехь!

#### 9


Делан нийсо

1[*] Эшарш локхучу тобанан куьйгалхочуьнга: «КӀант валар» олучу эшаран мукъамехь лакха еза. Дауда язйина назма ю иза.

2Веза Эла, сайн дерриг а даггара ас Хьуна хастамаш бийр бу,
Хьан массо а тамашийна гӀуллакхаш аса дӀакхайкхор ду[+].
3Ахьа мел дийриг бахьана долуш, хазахеташ а, воккхавеш а со хир ву.
Веза Воккха Дела, Хьан цӀарна лерина иллеш ас эр ду[+].

4Сан мостагӀий дӀабоьрзучу хенахь,
Хьуна хьалха охьа а оьгий, хӀаллакьхуьлу.
5Сан гӀуллакхна тӀехь Ахь нийсонца кхел яйтира.
Бакъволу Кхелахо волу Хьо Хьайн Ӏарша тӀе охьахиира[+].

6Кхидолу къаьмнаш Ахьа бехкедира,
Ӏесанаш Ахьа хӀаллакбира,
абаденналц церан цӀераш а дӀаяйира[+].
7МостагӀий Ахьа кхаьллина дӀабехи.
Церан гӀаланаш а Ахь хӀаллакйина дӀаехи,
царах болу дагалацам а цаьрца цхьаьна дӀабели.

8Ткъа Везачу Эло массо а хенахь олалла дийр ду.
Цо Шен Ӏарш кхел ярна кечйина ю[+].
9Цо дуьненна нийсонца кхел йо,
халкъашна тӀехь а Цо бакъонца иза йо[+].

10ГӀело йиначарна Веза Эла гӀап санна а ву,
баланаш тӀехӀиттинчу заманахь тӀетовжа меттиг а ю[+].
11Хьан цӀе шайна евзинарш Хьуна тӀетевжа,
хӀунда аьлча, Веза Эла, Хьо лоьхурш Ахьа дӀатесна ца буьту[+].

12Цийон-лома тӀера олалла дечу Везачу Элана ала аша иллеш.
Къаьмнашна юкъахь дӀакхайкхаде аша Цуьнан гӀуллакхаш.
13ЧӀир йоькхуш волчу Цо
гӀело хьоьгучеран узарш диц ца до.
Цо уьш дагахь а латтабо.

14Веза Эла, Ахьа сох къинхетам бехьа,
со цавезачаьргахьара аса хьоьгучу баланашка хьажахьа.
Ӏожаллин кевнера со хьалаваккхахьа,[+]
15Цийонан йоӀан кевнехь соьга Хьайна хастамаш байтархьама.
Воккхавеш хир ву со, Ахьа кӀелхьарваккхарна[+].

16Шаьш даьккхинчу ор чу эгна халкъаш,
кӀело еш, шаьш тийсинчу бойнех тасабелла церан когаш[+].
17Веза Эла Цо йинчу кхелехула вевзинера.
Ӏесанаш шайн куьйга динчу гӀуллакхаша дӀалаьцна[+].

18Эхарте кхочу Ӏесанаш а,
Дела вицвеш долу дерриг къаьмнаш а[+].
19Гуттаренна а хир дац мисканиг вицвар,
массо а ханна дӀадаьлла дац къечун сатийсар.

20ГӀаттахьа, Веза Эла! Адаме толам ма баккхийтахьа,
Хьайна хьалха халкъашна кхел яйтахьа.
21Веза Эла, Хьайгара кхерам тасахьа царна,
шаьш адамаш бен доцийла хаийтахьа къаьмнашна.


Нийсонах лаьцна доӀа

22Веза Эла, суна иштта генахь хӀунда ву Хьо?
Со баланехь волуш къайла хӀунда волу Хьо[+]?
23Дегнаш курадовларна къечарна тӀаьхьабовлу Ӏесанаш.
Шайна дагадаьхкинчу хӀилланаша дӀалоцийла уьш.

24Шен синан лаамех дозалла до Ӏесачо.
Шена харц пайда лоьхучо
Веза Эла дӀа а тосу,
Цунна сардам а буллу.
25Дозаллаш дарца Ӏесачунна моьтту,
ша цхьаммо а жоьпе озор вац,
Цуьнан цхьана а ойланехь Дела вац[+].

26Муьлххачу хенахь а цо дечу некъаша цуьнан аьтто боккху.
Хьан кхел а цунна ма генахь ю.
Иза шен массо а мостагӀашка цавашарца хьоьжу.
27Шен дагахь цо олу: «Со вухур вац.
Цкъа а суна зуламе дерг тӀедогӀур дац»[+].
28[+]Цуьнан бага сардамех а, мекарлонех а, гӀело ярх а юьзна ю.
Цуьнан меттан буьххьехь зуламениг а, вониг а ду[+].

29Ярташна уллохь кӀело йо цо,
къайлаха йолчу меттигашкахь бехке воцург воь цо,
къайлаха декъазачуьнга бӀаьргаш хьежабо цо[+].
30Коьллашкахь кӀело йина Ӏуьллучу лоьмо санна,
къечунна къайлаха кӀело йо цо.
Шен бой а тосий, къениг дӀалоцу цо[+].
31Сатта а сеттий, таба а тебий,
шен ондачу мӀарашца декъазанаш дӀалоцу цо.
32Шен дагахь цо олу: «Далла дицделла ас динарг.
Шен юьхь дӀа а ерзийна, ца го Цунна ас лелориг»[+].

33Сан Веза Дела, гӀаттахьа, Хьайн куьг хьалаайахьа,
Ӏазапехь берш а Ахь биц ма бехьа.
34Ӏесачунна Дела дегаза хӀунда хета те, шен дагахь:
«Ахьа-м жоьпе озор вацара со», – олуш?

35ХӀетте а Хьуна дерриг а го,
зуламан а, халахетаран а тидам бо,
Ӏазап хьоьгуш берш а Ахьа Хьайн каралоцу.
Къечо а ша Хьан кара дӀало.
Байлахь висинчунна а Хьо гӀоьнча ву[+]

36Ӏесачун а, зуламечун а ницкъ бохабехьа,
церан Ӏесаллех уьш жоьпе озабехьа,
церан Ӏесаллех хӀумма а ца диссалц[+].

37Веза Эла абаденналц а, гуттаренна а Паччахь ву!
Кхин къаьмнаш Цуьнан лаьтта тӀера дӀадовр ду[+].

38Веза Эла! Хьуна дӀахеза
Хьайна хьалха шаьш кӀезиг хетачийн лаамаш.
Церан дегнаш Ахь чӀагӀ а до, Хьайн лерг царна дӀа а делла.
39Байлахь висинчунна а, Ӏазап хьоьгучунна а Ахь нийса кхел йо,
лаьттарчу адаме кхин цкъа а кхерамаш ца тийсийтархьама[+].

#### 10


Везачу Элах тешна Ӏаш хилар

1[*] Эшарш локхучу тобанан куьйгалхочуьнга: Даудан назма.

Везачу Эло со ларвар лоьху аса.
ХӀунда олу аша сан сине:
«Олхазар санна, тӀема а далий,
шайн лома тӀе дӀагӀо[+]?
2Ӏесачара, секхаӀедаш а дуьйлина,
шайн пхерчий зӀенаршна тӀехӀиттийра,
боданехь догцӀеначарна тӀетохархьама[+].
3ХӀун дийр ду Делан лаамехь болчара,
шайна кӀелара Ӏесачара бух дӀабаьккхича?»[+]

4Веза Эла Шен дезачу цӀа чохь ву,
Цуьнан Ӏарш стигалшкахь ю.
Цуьнан бӀаьргаш массо а стаге хьоьжу,
дӀабиллинчу бӀаьргашца Цо адамаш толлу[+].
5Везачу Эло зоь Шен лаамехь верг а, Ӏесаниг а,
ткъа къизалла ерг Шен дерриг а синца Цунна ца веза[+].

6Ӏесачарна тӀе догуш долу кӀегий а, саьмгал а,
догӀа санна, охьаӀанор ду Цо.
Чахчо мох а церан кхоллам хир бу[+].
7Веза Эла нийса а ву, Цунна нийсо а еза.
ДогцӀеначунна Цуьнан юьхь гур ю[+].

#### 11


Деле гӀо дар доьхуш дина доӀа

1[*] Эшарш локхучу тобанан куьйгалхочуьнга: Даудан хӀара назма бархӀ мерз болчу пондарца ала еза.

2КӀелхьарваккхахьа со, Веза Эла!
Цхьа а суьпаниг ца висна-кх,
адамашна юкъахь тешаменаш а бац-кх[+].
3ХӀораммо а шен уллорачуьнга харцдерг дуьйцу.
Шайн мекарчу меттанашца цара шалхо лелайо[+].

4Ва Веза Эла! Дерриге а мекара меттанаш хедадехьа!
Дозаллех юьзна хӀорра а бага дӀакъовлахьа!
5Цара олу: «Тхайн меттанашца ларор ду тхо,
хӀара баганаш тхан ю. Мила вер вара тхо совцо?»

6Везачу Эло боху:
«ГӀоттур ву Со мискачара хьоьгучу Ӏазапан дуьхьа а,
къечара дечу узарийн дуьхьа а.
Цара лоьху кӀелхьардовлар лур ду Аса царна».

7Везачу Элан дешнаш – цӀена дешнаш ду.
Кхерча диллина долу, ворхӀазза
дахчийна дети санна уьш ду[+].

8Веза Эла, гуттаренна а лардехьа тхо,
оцу вочу нахах тхо гена а дохуш.
9Гонах массанхьа а Ӏесанаш лела,
массара а зуламениг хесточу хенахь.

#### 12


Делан диканах тешар

1[*] Эшарш локхучу тобанан куьйгалхочуьнга: Даудан назма.

2Кхин а мел ханна хир ду те
Ахьа сан тергам ца бар, Веза Эла?
Кхин а мел Ӏийр ву те Хьо
соьгахьара дӀавирзина, Веза Эла[+]?
3Мел Ӏан деза те сан бала хьоьгуш,
хӀора дийнахь сайн даг чохь болу сингаттам лелош?
Кхин мел хан ер ю те сан мостагӀаша со хьийзош?
4Сан Веза Дела, хьажахьа Хьо соьга,
лохьа суна жоп.
Юхаерзаехьа сан могушалла а,
со велла дӀа ца валийтархьама[+].
5Ша сол тоьлла ма олийла сан мостагӀчо!
Со эшна аьлла, хаза ма хетийла суна тӀаьхьа бевллачарна[+].
6Ткъа со Хьан хедар боцучу безамах тешна ву.
Ахьа со кӀелхьарваккхарна,
Сан дог самукъадаьлла хир ду.
Ахь суна динчу диканна,
ас Хьуна иллеш эр ду![+]

#### 13


Адамийн Ӏесалла


(Забур 52)

1[*][•] Эшарш локхучу тобанан куьйгалхочуьнга: Даудан назма.

Сонтачара шайн дагахь боху: «Дела вац».
Ма телхина нах бу уьш,
цара лелориг мел дегаза хӀума ду.
Диканиг дийриг цхьа а вац царах[+].

2Стигалшкара адамашка
охьахьоьжу Веза Эла,
цхьа а кхетамехь верг а вуй те,
Дела лоьхург а вуй те, Шена гархьама[+].
3Берриш а нийсачу некъах тилла,
уьш массо а талхарх буьзна.
Царах цхьа а вац диканиг дийриг,
ур-атталла цхьаъ-м вац[+].

4Кхетаме богӀур болуш а бац те
харцонаш лелош мел берш,
шаьш бепиг дууш санна, сан халкъ дӀакхоллурш,
ткъа Везачу Эле ца кхойкхурш[+]?

5ЦӀеххьана царна тӀе кхерам тосур бу,
Дела Шен лаамехь болчаьргахьа ма ву.
6Декъазчо ечу ойланех шу кхаьрдаш делахь а,
Везачу Эле цо ша лар ма войту!

7Исраилан халкъана кӀелхьардалар
Цийон-лома тӀера догӀур делахьара!
Шен халкъ Везачу Эло юхаметтахӀоттийча,
Якъубан тӀаьхьенан сакъералур дара,
Исраилан халкъан самукъадер дара.

#### 14


Далла лууш дерг

1[+][*] Даудан назма.

Веза Эла! Хьан хӀусамехь Ӏан хьенан ю бакъо?
Хьан безачу лома тӀехь ваха хьенан ю бакъо[+]?

2Иза дан бакъо ю, цӀеначу новкъахула а лелаш,
бакъахьараниг а деш, даггара
билггал бакъдерг олуш волчун[+].
3Иза дан бакъо ю, цхьанна а мотт а ца бетташ,
шена тешаме волчунна зуламе дерг а ца деш,
шен уллораниг емал а ца веш волчун[+].
4Иза дан бакъо ю, Везачу Эло дӀатеснарг бӀаьрга ван а ца везаш,
амма Везачу Элах кхоьруш болчеран сийдеш волчун.
Шена цунах зен хилахь а, ша цунна хьалха чӀагӀо йинехь,
шен дашана тӀера волуш воцучун[+].
5Иза дан бакъо ю, шен дети совдаккхархьама,
иза духалург луш воцучун а,
бехке воцучух кхаьънаш схьаоьцуш воцучун а.

Цу тайпана лелаш верг
даима а лаьттар ву[+].

#### 15


Делах тешаран доӀа

1[*] Дауда язйина назма.

Ӏалашвехьа со, Ва Дела,
Ахьа со ларвар аса лоьху дела.
2Везачу Эле аса элира: «Хьо ву сан Веза Эла.
Сан массо а диканиг Хьоьгара бен дац»[+].
3Кху лаьттахь болчу Далла тешамечарах аьлча,
уьш сийлахь ма бу, царах со тамехь ву.

4Хийрачу деланашна тӀебоьлхучеран
баланаш совбевр ма бу.
ЦӀий Ӏаноран сагӀанаш аса церан деланашна дохур дац,
церан цӀераш а сайн багахула аса йохур яц[+].

5Суна кхочу дакъа а,
сан хинболу кхоллам а,
Веза Эла, Хьо ву.
Сан бала беза кхаж а
Хьан карахь бу[+].
6Суна дӀадуьстина дерг исбаьхьа ду,
Хьоьгара кхочун дерг суна тамехь ду.

7Сайна кхетам луш волу Веза Эла аса декъалво.
Ур-атталла буьйсанна а сан даго суна хьехам бо.
8Суна гуттар а го Веза Эла сайна хьалха.
Иза суна аьтту агӀор ву, со воха ца вохийта[+].

9Цундела сан дог а сакъералуш ду,
сан багара мотт а самукъадаьлла бу.
Сан дегӀ а кхерамехь дац.
10[+]ХӀунда аьлча Ахь эхартахь со вуьтур вац.
Хьайна тешаме волчунна вахкавалар гойтур дац[+].

11[+]Ахьа бакъдолчу дахаран некъ суна гайтина,
Хьуна уллохь хиларна хазахетарх со вузор ву Ахь,
Хьан аьтту агӀор со леларна,
абаденналц а там суна хуьлуьйту[+].

#### 16


Бехк боцучун доӀа

1[*] Даудан доӀа.

Веза Эла, Хьоьгара нийсо лоьхуш волу со дӀа а хазий,
тергамца сан тийжаме ладогӀахьа,
харц йоцучу сан багара доӀа тӀеэцахьа[+].
2Ахь нийса кхел йийр ю суна,
бакъдерг Хьуна дика ма го.

3Сан деган кӀоргене хьаьжира Хьо.
Буьйсанна сан терго а йина,
со Ахьа зийча,
цхьа а вониг ца карийра Хьуна.
Сайн бетера цхьа а вониг ца далийта
сацам бина аса[+].
4Хьан багара долучу дешнашна тӀаьхьа а хӀуьттуш,
ларлуш лела со.
Ткъа адамаша лелочу гӀуллакхашна а, церан зуламечу некъашна а
со тӀаьхьа ца хӀуьтту.
5Хьан некъахула леларца сайн когаш чӀагӀбира аса.
Уьш дӀа а ца бевлла цу некъа тӀера[+].
6Дела! Хьоьга кхойкху со, Хьуна со хезар волу дела.
Хьайн лерг Ахь, соьгахьа схьа а дерзадай,
дӀахазахьа сан дешнаш.
7Хедар боцу Хьайн безам Ахьа кховдабехьа,
Ахьа шаьш лардар лоьхурш ницкъ беш тӀегӀертачех
Хьайн бакъахьарчу куьйгаца кӀелхьарбохуш верг[+].
8Хьайн тӀемийн ӀиндагӀехь хьулвехьа со,
йоӀбӀаьрг санна, ларвехьа со[+]
9суна тӀегӀоьртинчу буьрсачу мостагӀех,
суна го бинчу сан са лоьхучу мостагӀех.
10Церан дог ца лозу кхидолчу адамех,
ткъа церан къамелаш кураллех дуьзна ду[+].
11Уьш суна тӀе а гӀоьртина,
хӀинца суна го а бина цара,
шайн бӀаьргаш суна тӀе хьажийна цара,
со лаьтта охьатаӀо гӀерта уьш.
12Ижунах хьаьгна долчу мецачу лоьмах тера бу уьш,
къайлаха тӀекхета кечделлачу къоначу лоьмах тера бу уьш[+].
13Веза Эла! Дуьхьалвалахьа сан мостагӀашна,
царна тӀе а гӀортий, Ахь эшабехьа уьш.
Хьайн туьраца кӀелхьардаккхахьа сан са
оцу зуламхойх.
14Ва Веза Эла, Хьайн нуьцкъалчу куьйгаца кӀелхьарваккхахьа со,
кху дуьненахь бен дахар дац моьттучу нахах,
церан кху лаьттахь оьшшуш долу дакъа ду.
Хьайн хазни чуьра кхоччуш долу таӀзарш дехьа царна,
церан бераш а таӀзарех дузахьа,
церан берийн берашна а царах диснарг лохьа.
15Ткъа суна бакъонца гур ю Хьан юьхь,
самаваларца, Хьан сибат а гина, там хир бу суна[+].

#### 17


Даудан хастаман назма

1[*][•] Эшарш локхучу тобанан куьйгалхочуьнга: хӀара назма Везачу Элан ялхо волчу Дауда язйина ю. ХӀара назма Дауда Везачу Элана олура массо а мостагӀийн а, Шаулан а карара ша Цо кӀелхьарваьккхинчу дийнахь. Дауда элира:

2«Веза Эла, Хьо веза суна,
Хьо сан ницкъ бу![+]

3Веза Эла – сан чхар, сан чӀагӀо,
со КӀелхьарваккхархо ву.
Сан Дела сан тарх ю,
Цуьнга ас со ларвойту.
Иза сан турс а, сан кӀелхьарваларан ницкъ а бу.
Иза со къайлавоккху меттиг а ю[+].

4Шена хастам бан хьакъ долчу
Везачу Эле ма кхойкху со,
ткъа Цо сан мостагӀех кӀелхьарвоккху со[+].
5Ӏожаллин зӀенаша дӀалаьцнера со,
дохаран тулгӀенаша дӀахьош вара со[+].
6Эхартан зӀенаш хьаьрчинера сох,
Ӏожаллин бой яра суна хьалха[+].

7Сайна бохам баьллачу дийнахь
Везачу Эле орца даьккхира Аса.
Сайн Деле гӀо доьхуш кхайкхира со.
Шен цӀа чохь Цунна сан аз дӀахезира.
Сан орца Цуьнан лере дӀакхечира[+].
8Латта дега а дира, ласта а лестира,
лаьмнийн баххаш меттах а девлира,
Веза Эла чӀогӀа оьгӀазвахана дела[+].
9Цуьнан мерӀуьргаш чуьра кӀур арабийла болабелира,
доллу хӀума дӀакхоллуш йолу цӀе Цуьнан багара елира,
догуш долу кӀегий цу чуьра охьаоьгура[+].
10Стигалш дӀаса а теттина, Иза охьавоьссира,
Цуьнан когаш бухахь Ӏаьржа мархаш яра[+].
11Каруб-маликашна тӀе а хиъна, тӀемавелира Иза,
механ тӀемаш тӀехь дӀавахара Иза[+].
12Цо хӀаваэрачу Ӏаьржачу мархех
Шена къайлаволу меттиг йира,
Цунна гонах иза четар санна хилира[+].
13Дукха къегаш хиларна, Цунна хьалхара
Ӏаьржа мархаш сихха дӀасаевлира,
къора а туьйхира, догуш долу кӀегий серла а девлира[+].
14Стигалара къекъаш санна, Везачу Элан гӀовгӀа елира!
Веза Воккхачо Шен аз хазийтира.
Къора туьйхира, догуш долу кӀегий серладевлира[+]
15Шен пхерчий а кхиссина,
Цо мостагӀий дӀасалаьхкира.
ЧӀогӀа ткъес а тоьхна,
Цо уьш дӀа ма бовдийтира[+].

16Веза Эла, Хьан оьгӀазе аз дӀахезча,
Хьан мерӀуьргашкахула хӀо арадаьлча,
хӀордийн баххаш гучудевлира,
лаьттан баххаш схьаделладелира[+].

17Везачу Эло лакхенгара,
Шен куьйгаш схьа а кховдийна,
со кӀоргачу хи чуьра схьаваьккхира[+].
18Доьналла долчу сан мостагӀийн куьйга кӀелара Цо со схьаваьккхира,
сол ницкъ болчу, со ца везаш болчу мостагӀех кӀелхьара а ваьккхира[+].

19Сан де эшначу дийнахь уьш суна дуьхьалбевлира,
амма Веза Эла суна гӀортор хилла дӀахӀоьттира.
20Кхераме йоцучу метте Цо араваьккхира со,
Ша суна реза хиларна, кӀелхьарваьккхира со[+].

21Со бакъ хиларе хьаьжжина, Везачу Эло суна дика делла.
Сан куьйгаш цӀена хиларе терра, Цо суна кхаъ белла[+].
22Везачу Эло сайна гайтина некъаш аса лар а дора,
сайн Делехьара дӀа ца верзалуш, со Ӏеса а ца лелара.
23Цуьнан дерриг а тӀедехкинарш суна хьалха дара,
Цуьнан парзашна тӀера со дӀа а ца волура.

24Цунна хьалха со цӀена хилла,
къинош латорах ларлуш а хилла[+].
25Со бакъ хиларе хьаьжжина, Везачу Эло суна кхаъ белла,
Цуьнан бӀаьргашкахь сан куьйгаш цӀена долу дела.

26Хьайца тешаме волчуьнца тешаме хуьлу Хьо,
кхоччуш леллачуьнца кхоччуш хуьлу Хьо.
27ЦӀена волчуьнца цӀена хуьлу Хьо,
ткъа мекара волчуьнца –
цуьнан мекарлоне хьаьжжина хуьлу.

28Мисканаш Ахьа кӀелхьарбоху,
ткъа цабашарца хьоьжурш Ахьа охьатаӀабо[+].
29Веза Эла, сан стогар Ахьа латабо.
Сан бода а Дала серлабоккху[+].
30Хьоьца со хилча, аса эскар а эшадо,
сайн Делаца со пенал дехьа а вуьйлу.

31Дела – Цуьнан некъ кхоччуш дика бу!
Везачу Элан дош ма цӀена ду!
Цуьнга шаьш лардойтучу массарна а
Иза турс санна хилла дӀахӀоьттира[+].

32Дела кхин мила ву, Веза Эла воцург?
Тарх санна, дӀахӀоьттина мила ву, вайн Дела воцург[+]?
33Берриг ницкъ а Дала ло суна,
дахаран некъ а нисбо Цо сан.

34[+]Сан когаш сен когех тарбо Цо,
лакхенашкахь со чӀогӀа лоттуьйту[+].
35Сан куьйгаш Цо тӀом бан а Ӏамадо,
аса хӀинца цӀестан Ӏад дула а тарло[+].

36Со кӀелхьарвоккху турс Ахь суна делира,
Хьан аьтту куьйго со лар а вира.
Хьан гӀодаро со тӀех воккха а войтура.
37Ахьа соьга ког шуьйра боккхуьйтура,
цундела сан болар гал ца долура.

38Сайн мостагӀашна тӀаьхьа а ваьлла, царна тӀекхиира со.
Уьш, хӀаллак а бина, байъалц юха а ца вирзира со[+].
39Хьала ца гӀовттабаллал ас уьш охьабехкира,
ткъа уьш сан когашка охьаийгира.

40Ахьа суна тӀом бан ницкъ а белла,
суна дуьхьалбевлларш сан когашка охьа а бехкина.
41Ахь дӀабовдийтинчу сан мостагӀийн баккъаш суна гина,
цундела со цавезнарш ас хӀаллакбина[+].

42Цара, шаьш кӀелхьардаха бохуш орца дохура,
амма уьш кӀелхьарбаха стаг вацара.
Цара Везачу Эле кхойкхура,
амма Цо царна жоп ца лора[+].
43Мохо дӀасаяржо чан санна,
царах кегийра дакъош ас дора.
Урамашкара хатт санна, уьш ас хьоьшура[+].

44Суна дуьхьалдаьллачу халкъах Ахь со кӀелхьарваьккхина.
Кхечу къаьмнашна тӀехь куьйгалхо Ахь со вина.
Суна девзаш а ца хиллачу адамаша хӀинца суна гӀуллакх до[+].
45Сох лаьцна шайна дӀа-ма-хеззи,
суна муьтӀахь хуьлу уьш.
Кхечу мехкашкара нах
суна хьалха хьестало[+].
46Даг чохь болчу кхерамо гӀора дӀадаьккхинера церан,
цундела, бега а беш, шайн чӀагӀонашкара арабуьйлура уьш[+].

47Дийна ву Веза Эла! Декъала хуьлда сан Тарх!
Веза воккха хуьлда со кӀелхьарвоккху Дела!
48Дела ву сох бекхам бийриг а,
халкъаш суна муьтӀахь дийриг а,[+]
49сан мостагӀех со кӀелхьарвоккхург а!
Суна дуьхьалбевллачарна тӀехь Ахьа соьга толам баккхийтира.
Къизачу нахах Ахь со кӀелхьарваьккхира.

50[+]Цундела кхечу къаьмнашна юкъахь
Аса Хьуна хастамаш бийр бу,
ва Веза Эла, иллешкахь Хьан цӀе а хестор ю ас[+].
51Везачу Эло шен паччахье баккхий толамаш бохуьйту.
Иза массо а ханна тешаме хир ву Ша къобалвинчунна,
Даудана а, цуьнан тӀаьхьенна а»[+].

#### 18


Делан сийлалла Цуьнан кхоллараллехь ю

1[*] Эшарш локхучу тобанан куьйгалхочуьнга: Даудан назма.

2Стигалша Делан сийлалла гойту.
Цо динчу гӀуллакхех лаьцна дуьйцу цара[+].
3Таханалерчу дийно кханалерчуьнга хаам бо,
тховсалерчу буьйсано кханалерчу буьйсане дуьйцу цунах лаьцна.
4Ца дуьйцу иза я меттанашца, я дешнашца,
церан аз а дац хезаш.
5[+]Дерриг а лаьтта тӀехула чекхйолу церан лар.
Дуьне мел ду дӀакхочу церан тоьшалла.

Стигалшкахь маьлхана Ӏан меттиг елла Дала[+].
6Шен нускал долчуьра воккхавеш араволу кӀант санна, араболу малх а,
къийсаршкахь хьалхейоккхург санна, ша бан безачу некъах боккхабеш[+].
7Стигалийн цхьана йистера схьаболу иза,
вукху йисте кхаччалц некъ а бу цуьнан.
Малхо луш йолчу йовхонах цхьа а хӀума хьул ца ло.

8Везачу Эло белла хьехам билггала нийса бу,
цо синан чӀагӀо йо.
Везачу Эло дӀадиллинарг а тешаме ма ду,
Цо хьекъална кӀоргге волчунна а хьекъалалла ло[+].
9Везачу Элан омранаш бакъахьара ду,
цара дог айадо.
Везачу Элан весет сирла ду,
цо бӀаьргаш серладоху[+].
10Везачу Элах кхерар цӀена ду,
иза абаделлалц ду.
Везачу Элан кхелаш билггал бакъ а ю,
уьш нийса а ю[+].
11И дерриге а дешил деза ду,
мазал а, улха чуьра мезан тӀадамал а мерза ду[+].

12Хьан лена а цара боккха хьехам бо,
уьш кхочушбарна йоккха ял а хуьлу.
13Ша латийна массо а къинош хьанна го?
Сан къайлаха долчу къинойх цӀанвехьа Ахь со.
14Лаам болуш леточу къинойх[*] ларвехьа Хьайн лай,
цаьрга суна тӀехь толам а ца боккхуьйтуш.
ТӀаккха цӀена хир ву со,
даккхийчу къиношна бехке а воцуш[+].
15Веза Эла, сан Тарх а,
суна паргӀато Лург а,
сан бетера долу дешнаш а,
сан деган ойланаш а
тамехь хуьлийла Хьуна хьалха[+].

#### 19


Толам баккхарна дина доӀа

1[*] Эшарш локхучу тобанан куьйгалхочуьнга: Даудан назма.

2Холчу хӀоьттинчу дийнахь дӀахезийла хьо Везачу Элана,
ларвойла хьо Якъубан Делан цӀаро[+].
3Цо гӀо доккхийла хьоьгахьа Шен цӀа чуьра,
Цийон-лам тӀера хьо чӀагӀвойла Цо[+].
4Ахь сагӀина мел деанарг дагатосийла Цунна,
ахь дийнаташ дагоран сагӀа даккхарх там хуьлийла Цунна.
5Кхочушбойла Везачу Эло хьан деган лаам а,
ерриге хьан Ӏалашонаш а кхочушйойла Цо[+].
6Ахь толам баьккхича, тхуна хазахетар ду,
тӀаккха вайн Делан дуьхьа вай байракх ойур ю.
Кхочушдойла Везачу Эло хьан дерриг а дехарш.

7ХӀинца хиъна суна Везачу Эло Ша къобалвинарг кӀелхьарвоккхийла.
Шен сийлаллин стигалшкара Цо жоп ло цунна
Шен нуьцкъалчу кӀелхьарвоккхучу куьйгаца.
8Цхьаболчара гӀудалкхех,
вукхара говрех,
ткъа оха тхайн Везачу Делан цӀарах дозалла до[+].
9Уьш, мал а белла, ийгира,
ткъа тхо, дӀа а хӀиттина, нисделира.
10Веза Эла! Паччахье толам баккхийтахьа,
тхо дӀа а хазахьа, Хьайга орца дохучу хенахь.

#### 20


Баьккхинчу толамна хастам бар

1[*] Эшарш локхучу тобанан куьйгалхочуьнга: Даудан назма.

2Веза Эла! Хьо нуьцкъала хиларна самукъадаьлла ву паччахь,
Ахь толам баккхийтарна барам боцуш хазахетта ву иза[+].
3Цуьнан дагна лиънарг делла Ахь цунна,
цуьнан бето дехнарг дӀа а ца теттира Ахьа[+].

4ХӀунда аьлча диканна декъалварца дуьхьалвеара Хьо цунна,
цӀеначу деших дина таж диллира Ахь цуьнан коьрта тӀе.
5Цо дахар далар дийхира Хьоьга,
Ахьа абаделлалц хан яхйира цуьнан[+].
6Деза ду цуьнан сийлалла Ахь толам баккхийтарна.
Ахь ларам а белла цунна, сийлахь хилар а делла.
7Абаделлалц Хьайн декъалалла делла Ахь цунна.
Хьо цуьнца хиларна, хазахетарца самукъадаьккхина Ахь цуьнан.

8ХӀунда аьлча паччахь Везачу Элах тешна ву,
Веза Воккхачун хедар боцучу безамах шеко а яц цуьнан[+].
9Хьан куьйгана карор бу берриг Хьан мостагӀий,
Хьан кара гӀур ма бу массо Хьо цавезарш.
10Хьо оьгӀазвахча, йогучу пешах тарбийр бу Ахь уьш.
Ша оьгӀазваханчохь Везачу Эло хӀаллакбийр бу уьш,
цӀеро буур бу уьш[+].
11Лаьттара церан тӀаьхье а хӀаллакйийр ю Ахьа,
адамийн кӀенташна юкъара церан хӀу а дойур ду Ахьа[+].
12ХӀунда аьлча цара Хьуна дуьхьал зулам а даьккхира,
вон Ӏалашонаш а хӀиттийра,
амма уьш кхочуш ца янъелира цаьрга.
13ТӀаккха цаьрга баккъаш берзабойтур бу Ахь.
Хьайн секхаӀодаца пхерчий кхуьссур ду Ахьа царна тӀе[+].

14Оха лакхавоккху Хьо, Веза Эла, Хьо нуьцкъала хиларна.
Оха хастор ву Хьо иллешкахь
Хьан сийлахь гӀуллакхаш бахьанехь.

#### 21


Ӏазапехь а хилла, Далла хастам бар

1[*] Эшарш локхучу тобанан куьйгалхочуьнга: «Сатасаран сай» олучу мукъамехь ала езаш ю хӀара Даудан назма.

2[+]Сан Дела! Ва сан Дела!

Со хӀунда вити Ахьа?
Ас чӀогӀа орца даьккхинехь а,
сан кӀелхьарвалар генахь ду суна[+].
3Дийнахь кхойкху со Хьоьга, сан Дела,
Ахьа суна жоп-м ца ло.
Буьйсанна а кхойкху со,
амма сан синтем бац[+].

4Ткъа Хьо Везаниг ву,
Хьан Ӏарш Исраилан
хастамаш тӀехь лаьтташ ю.
5Хьох тешаш хилла тхан дай.
Уьш, теша а тешна, Ахьа кӀелхьарбохура.
6Хьоьга кхойкхура цара – уьш кӀелхьара а бовлура.
Уьш Хьох тешара, цундела юьхьӀаьржачу а ца хӀуьттура[+].

7Ткъа со-м, адам а доцуш, нӀаьна санна ву.
Адамийн дог долу сох,
халкъана дегаза хета со[+].
8[+]Со гуш болу берриш а кхаьрда сох.
Цара, кортош а лестош, кхиссарш йо:[+]
9[+]«Везачу Элах тешна ма вара иза –
Цо иза кӀелхьарваккха веза-кх.
Везачу Эло иза паргӀатвоккхийла,
Ша цунна реза велахь».

10Ткъа со ненан кийрара схьаваьккхина Ахьа.
Сайн ненан некхера дуьйна со маьршавоккхура Ахьа[+].
11Со дуьнен чу ваьллачу хенахь дуьйна
Хьуна дӀавелла вара со.
Сайн ненан кийрахь со хиллачу хенахь дуьйна
Хьо Дела ву сан.

12Суна гена ма валахь, хӀунда аьлча
тӀебогӀу бала гергахь бу,
ткъа гӀодийриг вац сан[+].
13Алссам йолчу старгӀанаша го бина суна.
Башанерачу стерчаша го лаьцна сан[+].
14Ижунах а хьаьгна, гӀам-гӀим дечу лоьмо санна,
суна тӀе шайн баганаш гӀаттийна цара.

15Со, хи санна, Ӏана вахана.
Ерриг а даьӀахкаш вовшахъевлла сан.
Дог, балоз санна а хилла,
кхерамна кийрахь дешна дӀадаьлла сан[+].
16Сан ницкъ, шовда санна, лекъна, дегӀера дӀабаьлла,
сан багара мотт а къамкъаргах дӀалетта.
Со Ӏожаллин чене дӀавуьллу Ахь.

17ЖӀаьлех тарбеллачу наха го бина суна,
буьрсачу арданго го лаьцна сан.
Цара цергаш чекхъяьхна
сан куьйгех а, когех а[+].
18Ерриге а даьӀахкаш ягаръялур ю сан.
Нах, суна тӀе а хьоьжуш, боьлу сох[+].
19[+]Цара вовшашлахь йоькъу сан тӀеюху хӀуманаш,
кхаж а тосу цара, сан коч хьанна кхочу хьожуш[+].

20Ткъа Хьо, Веза Эла, генахь ма хилахьа суна.
Хьоьгара бу сан ницкъ, гӀоьнна волахьа суна.
21Туьрах кӀелхьардаккхахьа сан са,
жӀаьлех а кӀелхьардаккхахьа сан дахар[+].
22Лоьман бага вахарх кӀелхьарваккхахьа со,
акхачу бугӀанан маӀех ларвехьа со.
Ахь суна жоп ма делла![+]

23[+]Хьан цӀе сайн вежаршна кхайкхор ю аса.
Динан гуламехь Хьуна хастам бийр бу аса[+].
24Везачу Элах кхоьруш дерш! Хастамаш бе Цунна.
Якъубан дерриг а хӀу! Сийде Цуьнан.
Исраилан ерриг а тӀаьхье! Цунна хьалха ларамах юьзна хила[+].

25ХӀунда аьлча декъазаниг Цунна дегаза а ца хетара,
цуьнан баланех Везачу Элан дог а ца делира.
Шен юьхь къайла а ца яьккхира Цо цунах,
амма, иза Шега кхайкхича, дӀахезира Везачу Элана.

26Боккхачу гуламехь Хьуна лерина хастамаш бо аса.
Цунах кхоьруш болчарна хьалха сайн ваӀданаш кхочушдийр ду аса[+].
27Къечара шаьш буззалц юур ю.
Иза лоьхучара Везачу Элана хастамаш бийр бу.
Шу абаденналц а дехийла!

28Дуьненан массо а маьӀӀера адамаш,
Иза къобал а вина, Везачу Элана тӀедоьрзур ду.
Массо а къаьмнийн болчу доьзалша,
охьа а таьӀна, Цунна Ӏибадат дийр ду[+].
29ХӀунда аьлча Везачу Элан ду паччахьалла.
Цо дерриге а къаьмнашна тӀехь олалла до[+].

30Лаьттахь токхо а йолуш Ӏаш болчара,
Цунна Ӏибадат а деш, сагӀа дуур ду.
Коше а кхаьчна, чан хилларг а,
дахар лардар шен карахь доцург а –
массо а Цунна хьалха суждане гӀур ву.

31Хинйолу тӀаьхье Цунна Ӏамал еш хир ю.
Ткъа цара шайн берашка Везачу Элах лаьцна дуьйцур ду[+].
32Схьа а баьхкина, Цо лелийначу нийсонах лаьцна дуьйцур ду,
дуьнен чу девр долчу адамашна Цо кхочушдинчух лаьцна дуьйцур ду[+].

#### 22


Веза Эла сан Ӏу ву

1[*] Даудан назма.

Веза Эла сан Ӏу ву.
Суна мел оьшуш дерг хир ду сан[+].
2[+]Цо сийначу бай тӀехь дӀа а вижаво,
тийначу хи тӀе а вуьгу со[+].
3Сан синна ницкъ а луш,
Шен цӀеран дуьхьа со нийсачу новкъа воккху Цо[+].
4Ӏожаллин ӀиндагӀ долчу тогӀи чухула со дӀагӀахь а,
вонах кхоьрур вац со,
хӀунда аьлча Хьо соьца ву.
Хьан некъан Ӏасано синтем ло суна[+].
5Сан мостагӀашна а гуш,
суна хьалха кхача биллина Ахь.
Сан коьртах даьтта хьаькхна Ахь.
Сан кад а тӀех буьзна бу[+].
6Дикалла а, безам а хуьлийла соьца сан дахаран дерриг а деношкахь,
тӀаккха Везачу Элан цӀа чохь сайн тӀейогӀу хан чекхйоккхур ю ас.

#### 23


Сийлаллин Паччахь волу Веза Эла

1[+][*] Даудан назма.

Латта а, цу тӀехь дерг а Везачу Элан ду.
Цуьнан ду дуьне а, цу чохь дехаш дерг дерриге а[+].
2ХӀордашна тӀехь дуьне ДӀахӀоттийнарг а,
хишна тӀехь иза ЧӀагӀдинарг а Веза Эла ву[+].

3Мила вер ву Везачу Элан лам тӀе,
я мила дӀахӀуттур ву Цуьнан дезачу цӀа чохь[+]?
4[+]Шегара зулам цадолуьйтург,
дог цӀена дерг,
шен са зуламехьа цахьажориг,
Делан цӀарах харц дуйнаш ца бууш верг вер ву[+].
5Везачу Эло декъалвийр ву иза.
Иза кӀелхьарвоккхучу Дала бехказло ю цунна.
6Якъубан Дела, Хьоьгара гӀо оьшучеран,
Хьо лоьхучеран тайпа иштта ду!

7Кевнаш, шайн лакхенаш хьалаайа,
шира неӀарш, дӀаеллало,
сийлаллин Паччахь тӀаккха чувогӀур ву![+]
8Мила ву сийлаллин Паччахь?
Иза онда а, чӀогӀа а волу,
тӀамехь нуьцкъала волу Веза Эла ву[+].

9Кевнаш, шайн лакхенаш хьалаайа,
шира неӀарш, дӀаеллало,
сийлаллин Паччахь тӀаккха чувогӀур ву!
10Мила ву сийлаллин Паччахь?
Массо а ницкъийн Веза Эла,
Иза сийлаллин Паччахь ву[+].

#### 24


Шена тӀехь куьйгалла дар а, ша кӀелхьарваккхар а доьхуш дина доӀа

1[*] Даудан назма.

А са[*] Хьоьга хьалакхийдадо сайн са, Веза Эла[+].
2Б илггала Хьох тешна ву со, сан Дела!
Со юьхьӀаьржачу ма хӀоттийтахьа.
Сох мостагӀий ма кхардийтахьа.
3Б ерриш а Хьоьга хьоьжурш юьхьӀаьржачу хӀуьттур бац,
ткъа бахьана доцуш ямартло йийраш юьхьӀаьржачу хӀуьттур бу[+].

4Г айтахьа суна, Веза Эла, Хьайн некъаш,
Хьайн лаамаш а бовзийтахьа суна[+].
5Д е дийне мел дели, Хьоьга хьоьжуш ву со.
Хьайн билггал бакъдолчунна тӀе а верзавехьа со,
Ӏама а вехьа со, хӀунда аьлча со кӀелхьарвоккху Дела Хьо ву[+].

6Е рриг а заманашкахь дуьйна болу
Хьайн къинхетам а, хедар боцу безам а
дагабаийтахьа, ва Веза Эла[+].
7З уламаш сан Хьайна дага ма даийтахьа.
Къоналлин къиношна гечдехьа сан.
Хьайн хедар боцучу безаме хьаьжжина,
со дагаваийтахьа, Веза Эла,
Хьо дика волу дела[+].

8И сбаьхьа дика а, нийса а Веза Эла хиларна,
бан беза некъ гойту Цо къинош летийначарна.
9К Ӏезиг шаьш хетарш нийсонна тӀе Цо берзабо,
Шен некъа тӀехь лела уьш Цо Ӏамабо.
10Л еррина Цуьнан барт а, бакъонаш а ларъеш болчарна
Везачу Элан дерриг а некъаш безаме а, тешаме а ду.

11М ел дукха къинош латийна ас, Веза Эла,
Хьайн цӀеран дуьхьа суна гечдехьа[+].
12Н агахь санна стаг Везачу Элах кхоьруш велахь,
адамо харжа беза некъ гойтур бу Цо.
13О цу стага диканца шен хан а йоккхур ю,
цуьнан тӀаьхьенна латта а кхочур ду[+].
14П аргӀат юкъаметтиг ю Везачу Элан
Шега ларамах буьзначаьрца,
Шен барт а Цо царна бовзуьйту.

15Р ечӀанна чуьра сан когаш Цо схьабахарна,
сан бӀаьргаш даим а Везачу Элехьа бирзина бу[+].
16С оьга схьа а хьажахьа, сох къинхетам а бехьа,
хӀунда аьлча со цхьа а ву, гӀело хьоьгуш а ву.
17Т Ӏех алсамъевлла сан деган гӀайгӀанаш,
сан баланех со хьалхаваккхахьа.
18У зарш а деш, со гӀайгӀанехь хиларан а,
со гӀелваларан а тидам бехьа,
сан дерриге а къиношна гечдехьа.

19Х ьажахьа сан мостагӀашка, мел дукха бу уьш.
Мел къизачу цабезамца соьга хьоьжу уьш.
20Ч ӀагӀо а хилий, кӀелхьарваккхахьа со.
Хьох тешна Ӏаш волу дела,
юьхьӀаьржачу ма хӀуттийла со.
21Ш еко а йоцуш, Хьоьга ладоьгӀуш волу дела,
цӀена леларо а, нийсоно а ларвойла со.

22Ӏ ийжам беш йолчу цуьнан ерриге гӀайгӀанех,
Дела, паргӀатдаккхахьа Исраилан халкъ[+].

#### 25


Бехк боцучун доӀа

1[*] Даудан назма.

Веза Эла, бехказаваккхахьа,
цӀеначу новкъахула леларна, со.
Цкъа а гал ца волуш,
Хьох тешна лелаш ма вара со[+].
2Веза Эла, сох доллург талла а таллахьа, зен а зехьа.
Сан кийрахь а, даг чохь а долчуьнга хьажахьа[+].
3Хьан безам сан бӀаьргашна хьалха ма бу,
Хьан билггал бакъдолчуьнца со лелаш ма ву[+].
4Мекарчу адамашца со ца Ӏа,
шалхонаш йолчарах со дӀа ца кхета.
5Зуламхойн гулам суна ца беза,
Ӏесачарна юкъахь со охьа ца хоу[+].

6Куьйгаш а дуьлуш, сайн бехк цахилар дӀагойту аса,
цундела кхечаьрца цхьаьна со а ву
Хьуна Ӏибадат дечу меттигна го боккхуш,[+]
7сайн озаца Хьуна хастамаш бархьама а,
Хьан дерриге а инзаречу гӀуллакхех лаьцна дийцархьама а[+].

8Веза Эла! Деза суна Хьо Ӏаш волу цӀа а,
Хьан сийлалла шена чохь йолу меттиг а.
9Сан са хӀаллак ма дехьа къинош летош болчаьрца,
сан дахар а хӀаллак ма дехьа цӀий Ӏанор дезачаьрца[+].
10Церан карахь ду зуламаш дар,
церан аьтту куьг дуьзна ду кхаьънаш схьаэцарх[+].

11Ткъа со-м сайн цӀеначу новкъахь ву.
КӀелхьара а ваккхахьа со, къинхетам а бехьа сох.

12Сан ког бу лаьтташ шерачу меттехь.
Веза Эла декъалво аса динан гуламашкахь.

#### 26


Везачу Элах тешна Ӏаш хилар

1[*] Даудан назма.

Веза Эла – сан серло а ю, сан кӀелхьарвалар а ду.
Со хьанах кхоьрур ву?
Веза Эла – сан дахаран дӀалечкъийла ю.
Со хьан Ӏадор ву[+]?

2Нагахь санна зуламе берш суна тӀегӀортахь,
со дӀакхаллархьама, сан мостагӀий тӀелатахь,
уьш, ког таса а белла, шаьш охьаоьгур бу.
3Нагахь тӀеман тоба суна дуьхьалъялахь а,
сан дог кхералур дац.
Суна тӀамца тӀегӀортахь а,
хӀетте а сан сатийсам хир бу[+].

4Везачу Эле цхьа хӀума доьхура аса,
изза бен ца лоьху аса.
Иза ду, со вехаш мел ву,
Везачу Элан цӀа чохь со Ӏен лаар,
Цуьнан хазалле хьежархьама а,
Цуьнан цӀа чохь Цунах дагавалархьама а[+].
5Со холчу хӀоьттинчу дийнахь Цо
Шен четар кӀел дӀахьулвийр ма ву со.
Ша Ӏачу метте дӀалачкъор ма ву со,
Цо тарха тӀе а воккхур ма ву со.
6ТӀаккха сан корта суна го бинчу
мостагӀашна тӀехь хьалаайабелла хир бу.
Иза Ӏаш волчу меттехь аса, аз а айдеш,
массо а тайпана сагӀанаш дохур ду,
Везачу Элана хьалха аса иллеш а,
хастаме назманаш а эр ду[+].

7Веза Эла, Хьоьга дӀакхойкхуш долу сан аз дӀа а хазахь,
сох къинхетам а бехьа, суна жоп а лохьа.
8Сан даго Хьоьгара схьааьлла, Хьо леррина леха.
Цундела Хьо лоьхур ву аса, Веза Эла[+].
9Хьайн юьхь сох къайла ма яккхахьа.
Хьо оьгӀазвахханчохь Хьайн лай дӀа ма таттахьа.
Хьо сан гӀоьнча вара.
ДӀа а ма таттахьа, дӀа а ма тасахьа со,
ва сан Дела, сан КӀелхьарвоккхург!
10Сан дас а, сан нанас а со витича а,
Везачу Эло со тӀеоьцур вара[+].

11Веза Эла, Хьайн новкъахула лела Ӏамавехьа со.
Нийсачу некъа тӀе ваккхахьа со,
сан мостагӀий сан тергам беш хиларна[+].
12Сан мостагӀийн лаамийн кара дӀа ма лохьа со,
хӀунда аьлча суна дуьхьал гӀевттина
харцтоьшаллаш дийраш,
къизаллица са а доьӀуш[+].

13Со тешна Ӏаш дерг хӀара ду:
со дийна а волуш гур ду суна
Везачу Эло мел до дика[+].
14Везачу Эле сатийса.
Доьналла долуш а хила,
хьайн дог а чӀагӀде.
Везачу Эле сатийса[+].

#### 27


ГӀо оьшучун доӀа

1[*] Даудан назма.

Хьоьга кхойкху ас,
Веза Эла, сан Тарх!
Суна жоп ца луш
ма хилалахь.
Хьо вист ца хилча,
эхарте кхаьчначех тарлур ву со[+].
2Сан доӀанаш дӀахазалахь
ас Хьайга орца дохучу хенахь,
Хьан дезачу цӀийне
ас куьйгаш ойучу хенахь[+].
3Шайна уллорачаьрга диканиг а дуьйцуш,
ткъа дагахь вониг долчу а,
зуламе гӀуллакхаш дечу а,
Ӏесачу а нахаца хӀаллак ма вехьа со[+].
4[+]Церан гӀуллакхашка а,
цаьргара даьллачу вочуьнга а хьажжий,
кхел ехьа царна.
Церан куьйгийн балхе хьажжий,
ял лохьа царна,
хьакъ дерриг юхалохьа царна.
5Везачу Эло диначунна а,
Цуьнан куьйго кхоьллинчунна а,
цара тидам тӀе ца бахийтарна,
Цо хӀаллакбийр бу уьш,
юха метта а ца хӀиттош[+].

6Хастам бу Везачу Элана,
Цунна сан доӀанаш хезна.
7Веза Эла сан чӀагӀо ю,
со ларвеш долу турс ду Иза.
Цунах тешна дара сан дог,
тӀаккха Цо гӀо дира суна.
Сан дог доккхадеш ду,
сайн иллешца ас хаставо Иза[+].
8Веза Эла Шен халкъан гӀап а ю,
Ша къобалвинчун кӀелхьарваккхаран чӀагӀо а ю.
9Хьайн халкъ кӀелхьара а даккха,
Хьайн тӀаьхье декъал а е.
Церан Ӏу хилахьа,
уьш даим Ӏалаш а беш[+].

#### 28


Везачу Элан нуьцкъала аз

1[*] [+]Даудан назма[*].

Стигалан гуламехь берш, Везачу Элана хастамаш бейша!
Везачу Элан сийлалла а, ницкъ а кхайкхадейша![+]
2Везачу Элан цӀеран сийлаллина лерина кхайкхамаш бейша!
Везачу Эло Шен возалла гойтучу хенахь Цунна суждане гӀойша.

3Везачу Элан аз ду хезаш хиш тӀехула.
Стигал къекъош ву сийлахь волу Дела.
Везачу Элан аз ду хезаш хӀордаш тӀехула[+].
4Нуьцкъала а ду Везачу Элан аз,
сийлахь а ду Везачу Элан аз.

5Баганан дитташ охьадохку Везачу Элан озо.
Ливанунера долу баганан дитташ охьадохку Везачу Эло[+].
6Цо Ливанун-мохк, эса санна, кхийсаболуьйту,
Хьермон-лам[*], акха бугӀа санна, ирхлоьлхуьйту[+].

7Стелахаьштиг схьатуьйсу
Везачу Элан озо.
8Яьсса аре а егайо Везачу Элан озо.
Кхадеш цӀе йолу яьсса аре а егайо Везачу Эло[+].
9Сешка кӀорнеш а йохуьйту,
масарш оста а довлуьйту[*]
Везачу Элан озо.
Везачу Элан цӀийнан кертахь массара а
Цуьнан сийлаллех лаьцна дуьйцу.

10ТӀедевллачу хишна тӀехь а олалла динера Везачу Эло.
Абаденналц а паччахьан олалла дийр ду Везачу Эло[+].
11Шен халкъана ницкъ лур бу Везачу Эло.
Шен халкъ, синтем а луш, декъалдийр ду Везачу Эло[+].

#### 29


Хастаман доӀа

1[*] Делан цӀа даздан олу Даудан назма.

2Веза Эла, ас хастам бо Хьуна. Ахь кӀелхьарваьккхи со,
сан мостагӀий сох ца белийти[+].
3Сан Веза Дела! Ас гӀо дийхира Хьоьга,
Ахь суна дарба дира.
4Эхартара сан са ара а даьккхина,
со денвира Ахь, Веза Эла,
коша чу со ца вижийтира[+].
5Хастам бе Везачу Элана,
Цунна тешаме болу нах.
Иза веза хилар дагадоуьйтуш,
хаставе аша Иза,
6хӀунда аьлча кӀеззигчу ханна ду Цуьнан оьгӀазвахар,
дерриг а дахарна ду Цуьнан дика.
Суьйранна белхар дӀахӀоттахь а,
Ӏуьйранна самукъадалар хуьлу[+].
7Со синтеме волуш ас бехира:
«Цхьана а хӀумано меттахвоккхур вац со»[+].
8Хьайн диканца, Веза Эла,
Ахь чӀагӀбира сан лам.
Амма Ахь Хьайн юьхь къайлаяьккхича,
со вуьйхира.

9ТӀаккха, Веза Эла, Хьоьга кхайкхира со.
Хьалдолчу Эле ас дийхира:
10«ХӀун пайда бу сох, со хӀаллаквича?
Хьуна хӀун лур ду, со коша чу вижча?
Сан докъо хастам бийр буй те Хьуна?
Сох йисинчу чено Хьан бакъдерг кхайкхор дуй те[+]?
11Веза Эла, со дӀа а хазий, къинхетам бехьа сох!
Веза Эла! Хилахьа сан гӀоьнча».

12Ахь сан белхаран метта,
суна хелхар дели,
сингаттаман духарш дӀа а эцна,
самукъадаларан духарш суна тӀедуьйхи[+].
13Сан сино, ца соцуш, хеставойла Хьо.
Сан Веза Дела, ас хестор ву Хьо гуттара а.

#### 30


Деле сатийсарх лаьцна дина доӀа

1[*][•] Эшарш локхучу тобанан куьйгалхочуьнга: Даудан назма.

2Веза Эла! Хьоьга ларвойту аса со.
Цкъа а юьхьӀаьржачу ма хӀоттийтахьа со.
Хьайн нийсонца со паргӀатваккхахьа[+].

3Хьайн лерг суна тӀедерзадехьа,
со кӀелхьарваккха сихлохьа.
Тарх санна хилахьа, со ларвархьама,
чӀогӀа гӀап санна хилахьа суна, со кӀелхьарваккхархьама[+].
4Суна чхар санна Хьо хиларна,
суна гӀап санна Хьо хиларна,
Хьайн цӀеран дуьхьа со лела а вехьа,
суна тӀехь урхалла а дехьа.
5Къайлаха дӀахӀоттийначу гура чуьра со схьаваккхахьа,
хӀунда аьлча Хьо ю сан чӀагӀо.

6[+]Хьан кара дӀало аса сайн са.
Веза Эла, тешаме Дела,
Ахьа кӀелхьарвоккхур ву со[+].
7ХӀумма а боцучу цӀуйн сийдийраш
бӀаьрга бан а ца беза суна,
ткъа со Везачу Элах тешна Ӏаш ву[+].
8Хьан хедар боцу безам бахьанехь
хазахеташший, самукъадаьллий хир ву со.
ХӀунда аьлча ас хьоьгу Ӏазап Хьуна гира,
сан синан бала Хьуна дӀахиира.

9МостагӀчун кара дӀа ца велира со Ахьа.
Сан когаш паргӀатчу меттехь дӀахӀиттий Ахь[+].
10Веза Эла, сох къинхетам бехьа,
хӀунда аьлча ву-кх со готтехь.
Сингаттаме со хиларна,
худабелла сан бӀаьргаш а,
сан са а, сан кийра а[+].

11Сингаттамо дахар а гӀелдина сан,
шераш а узарш деш дӀадовлу сан.
Аса къинош леторна[*], сан ницкъ а дӀабаьлла,
сан даьӀахкаш а малъелла.
12Сан мостагӀий бахьанехь
ур-атталла сан лулахоша а тӀехдетта суна,
со вевзаш берш а дӀакъехка сох.
Урамехь со гинарш а дӀабовду сох[+].
13Велларг санна, нехан дегнаша вицвина со.
Йоьхна пхьегӀа санна ву со[+].

14[+]Дуккханнийн а харцлер хеза суна.
Массо а агӀор къемат тӀегӀерта,
суна дуьхьал барт а бина,
сан са даккха дагахь цара ойланаш йича[+].
15Ткъа со Хьох теша, Веза Эла.
Аса олу: «Хьо ву сан Дела».
16Хьан карахь ду сан дахаран денош.
Сан мостагӀийн карара а,
суна тӀаьхьабевллачех а
со кӀелхьарваккхахьа[+].
17Хьан лай волчу суна тӀе Хьайн юьхь тӀера серло лепийтахьа.
Хьайн хедар боцучу безамца со кӀелхьарваккхахьа[+].
18Веза Эла! Хьоьга кхайкхарна
со юьхьӀаьржачу ма хӀуттийла.
Ткъа Ӏесанаш, юьхьӀаьржачу а хӀиттина,
эхартахь тийна дӀасовцийла.

19Тхьузйоьлла юьсийла харцлоь баганаш,
Делан лаамехь лелачарна дуьхьал
кураллица а, дозаллица а вониг дуьйцуш йолу.
20Мел дукха ду-кх Хьоьгара долу дика,
Хьоьга ларамах буьзначарна дала Ахьа кечдина долу.
Хьоьга шаьш лардойтуш долчу
массо а адамашна хьалха дӀало Ахь иза!

21Адамийн питанех
Хьайн юьхьца къайлабоху Ахь уьш.
Дуьхьал лоьчу меттанех
Хьайн ӀиндагӀехь къайлабоху Ахь уьш.
22Декъала ву Веза Эла,
го бинчу гӀалахь со волуш,
суна Ша тешаме хилар Ӏаламат кепара гайтина волу![+]

23Со дог доьхна волуш, суна хийтира,
Хьайн бӀаьргашна дуьхьалара Ахь со дӀаваьккхина аьлла.
Амма Хьуна дӀахезира сан доӀанан аз,
Хьайга со дӀакхайкхича.
24Веза Эла везаш хилалаш,
Цуьнан долахь мел дерш.
Тешаме берш Везачу Эло ларбо,
ткъа дозаллаш дечарна шайн хьакъ дӀало[+].
25Доьналла долуш хилалаш! Шун дегнаш чӀагӀлойла,
Везачу Эле сатуьйсучу шун массеран а дегнаш чӀагӀлойла![+]

#### 31


Къиношна дохкодовларх а, Дала гечдарх а

1[+][*] Даудан хьехаме назма.

Декъала ву Везачу Эло цуьнан къинош
цкъа а цунна дуьхьал ца лоруш волу стаг!
2Декъала ву Везачу Эло бехке веш воцу а,
шен синца мекарло йоцу а стаг![+]

3Айса къа латадар дӀа а ца дуьйцуш,
Хьоьга вист а ца хуьлуш, со Ӏачу хенахь,
хӀора денна ас узарш дарна,
малъелла дӀаяьллера сан даьӀахкаш.
4ХӀунда аьлча дийнаххьий, буьйсанний Хьан куьг суна тӀехь дазделла лаьттара.
Аьхкенан йокъа хӀоьттинчу хенахь санна,
бос а байна сан.

5Амма айса латийначу къинна къера а хилира со,
сайн бакъонца цалелар хьул а ца дира аса Хьох.
Ас элира: «Везачу Эле сайн къинош дӀадоьллур ду ас».
ТӀаккха Ахь дӀабаьккхира суна тӀера сан къинан бехк[+].

6ХӀора Делан лаамехь волчо доӀа дойла Хьоьга,
ша нийса вац аьлла хетачу хенахь,
даккхий хиш дистина догӀучу хенахь,
цунна тӀе уьш кхочур дац.
7Хьо волчохь ю сан дӀалочкъийла,
Ахь ларво со халонех,
кӀелхьарваларан хазахетар а ло Ахь суна[+].

8Ас хьо кхетор а ву,
хьо ваха везачу новкъа а воккхур ву.
Ас куьйгалла а дийр ду хьуна тӀехь,
Сан бӀаьрг а бу хьуна тӀехь.
9Ма хилийша дин санна,
я кхеташ йоцу вирбӀарза санна,
шаьш бохург цаьрга дайтархьама,
церан мочхалш тӀе дуьрстанаш а, гаьллаш а йоьхкина, сецо езаш йолу[+].

10Дог цӀена доцучу стеган
дукха баланаш бу,
ткъа Везачу Элах тешна Ӏаш волчунна
Цуьнан хедар боцу безам хуьлу.
11Везачу Эло шайна динарг бахьанехь,
самукъане хилалаш, Делан лаамехь дерш,
даккхийделаш, дог цӀена дерш[+].

#### 32


Хастам баран илли

1[*] Делан лаамехь дерш, шайн Везачу Эло диначунна даккхийделаш.
Шаьш бакъ болчаьргахь хастамаш бар товш ду.
2Хастам бе Везачу Элана,
дечиг-пондар локхуш,
ала Цунна иллеш
итт мерз болу пондарца[+].
3Ала Цунна керла илли:
говза лакха Цунна,
воккхаверан аз айдеш[+].

4ХӀунда аьлча Везачу Элан дош билггал бакъ ду,
Ша мел дечу гӀуллакхаш тӀехь тешаме ву Иза.
5Цунна бакъдерг а, нийсо а еза.
Везачу Элан хедар боцу безамах дуьзна ду латта[+].

6Везачу Элан дашца кхоллаелла стигалш,
Цо Шен Синан Ӏаь тохарца кхоьллина стигалара массо а ницкъаш а[+].
7ХӀордан хиш Цо, оьланаш санна, гулдина,
кӀорга хиш Цо шен-шен меттигашкахь сацийна[+].

8Дерриге а латта а кхоьрийла Везачу Элах,
инзардовлийла Цунна хьалха̄ дуьнен чохь мел дехарш.
9ХӀунда аьлча Цо элира – иза хилира,
Цо омра дира – иза дӀахӀоьттира[+].

10Везачу Эло бохабо хийрачу мехкашкара къаьмнийн лаамаш,
хӀаллакйо халкъийн Ӏалашонаш[+].
11Ткъа Везачу Элан Ӏалашо абаделлалц лаьтта,
Цуьнан дагахь дерг тӀаьхьенера тӀаьхьене кхочу[+].
12Декъала ду Веза Эла шен Дела волу халкъ.
Цо, Шен дола а даьккхина, къастийна тукхам ду иза[+].

13Веза Эла стигалшкара охьахьоьжу,
массо а адамийн кӀентий го Цунна[+].
14Ша охьахиъна Ӏаш волчу сийлаллин гӀанта тӀера
лаьттахь дехаш долчу массо а адамашка
охьахьоьжуш ву Иза[+].
15Везачу Эло кхоьллина церан массеран а дегнаш,
церан мел долчу гӀуллакхийн духе а кхуьу Иза.

16Шен эскар доккха хиларх паччахьо а толам ца боккху.
Шен боккха ницкъ хиларх тӀемало а кӀелхьара ца волу[+].
17Дин а бац тешаме стаг кӀелхьарваккха,
шен боккхачу ницкъаца а кӀелхьарвоккхур вац цо иза[+].

18Веза Эла хьоьжуш ву Шех кхоьручаьрга а,
Шегара болчу хедар боцучу безаме ладоьгӀучаьрга а[+].
19Цо уьш Ӏожаллех а кӀелхьарбоху,
кхача а ло царна мацалла хӀоьттинчу хенахь[+].

20Вай Везачу Элах тешна ду.
Иза вайн гӀоьнча а, вай лардо турс а ду[+].
21Везачу Элана самукъадаьлла ду вайн дегнаш,
Цуьнан сийлаллин цӀарах тешна вай деха дела.

22Веза Эла, Хьан хедар боцу безам хуьлийла тхуна тӀехь
тхо Хьох тешна Ӏаш долчу хенахь.

#### 33


Делан диканна бина хастам

1[*] А бу-Маликана[*] хьалха, ша хьераваьлла моттуьйтуш, Дауда аьлла йолу назма. Дауда иза динера, ша Абу-Малике дӀаэккхавайтархьама. Иштта, Абу-Малика эккха а вина, Дауд дӀавахара[+].

2[+]В еза Эла декъалво ас муьлххачу а хенахь.
Цунна хастам а бу сан багахь массо а хенахь.
3Г Ӏийла дерш, дӀа а хазий, самукъадаьлла хилалаш,
Везачу Эло динчунна воккхавеш ма ву со[+].
4Д екъал а веш Веза Эла, вазвелаш И соьца.
Язъе вай массара а Цуьнан еза цӀе хӀинца.

5Е рриг а хан йоккхура ас, Везачу Эле кхойкхуш.
Цунна дӀа а ма хезира ас деш долу доӀанаш.
Сан мел болчу кхерамех со кӀелхьарваьккхи Цо[+].
6З овкх ду Цунна тӀебирзинчаьргахь, уьш серлабуьйлу.
Церан яххьаш цкъа а хир яц юьхьӀаьржонах юьзна.
7И штта мискачо дехнарг а Везачу Элана дӀахеза.
Цуьнан массо а баланех Цо и кӀелхьарвоккху[+].
8К Ӏелхьарбоху Везачу Элан Малико Цунах кхоьруш бехарш.
Царна гонах а хьийзаш, Цо уьш лар а бо[+].

9[+]Л еррина шу хьаьвсича, Везачу Элан диканан чам кхетар бу шуна!
Ма декъала а ву-кх Цунах тешна Ӏаш волу стаг![+]
10М а кхоьруш лела деза шу Везачу Элах, Цуьнан долахь долу адамаш,
хӀунда аьлча Цунах кхоьруш вехачун массо а хӀуманан тоам хир бу[+].
11Н аггахь ур-атталла лоьман кӀорнеш а, яа хӀума йоцуш, мацаллехь хуьлу,
ткъа Веза Эла лоьхург, Цуьнан диканах тоам боцуш вуьсур вац[+].

12О йла а еш, бераш, соьга хӀинца ладогӀа.
Везачу Элах кхоьруш хила аса шуна хьоьхур ду.
13[+]П аргӀат долу дахар дезий шуна?
Дукха даха лаьий шуна Делан дика гархьама[+]?
14Р еза боцу мотт зуламна аша бехкалаш.
Ткъа мекара долу дешнаш шайн багара ма довлийта[+].
15С ацалолаш зулам дарх шу, ткъа цуьнан метта диканиг де!
Цу гӀуллакхна къа а хьоьгуш, машар аша лехалаш[+].

16Т къа Хьан бӀаьргаш, Веза Эла, Хьан лаамехь болчаьргахьа боьрзу.
Хьан лергаш а, Веза Дела, церан тийжамашкахьа доьрзу[+].
17У ллора дӀа ма волу Веза Эла зуламаш дечарна,
Лаьттара царах лаьцна долу массо а хӀума дӀадайархьама[+].
18Х еза Везачу Элана, Шен лаамехь болчара кхайкхича.
Церан берриге а баланех Цо уьш кӀелхьарбоху.
19Ц о Ша дог доьхначарна уллохь гойту.
Дог диллина Ӏаш берш а Везачу Эло кӀелхьарбоху[+].

20Ч ӀогӀа дукха баланаш хила тарло Делан лаамехь волчун а,
амма массо а халонех Везачу Эло иза кӀелхьарвоккхур ву[+].
21[+]Ш аерриш а цуьнан даьӀахкаш Везачу Эло ларъеш ю.
Царах цхьа а Цо кагйийр яц[+].
22Э ххар а къалатийнарг шен зуламо вийна дӀавоккхур ву.
Делан лаамехь берш цабезнарш, хӀаллакьхилла, дӀабевр бу.

23Ӏ азапера Везачу Эло мехах паргӀатвоккху Шен ялхо.
Шех тешна Ӏаш берш Цо бехке ца бо.

#### 34


Деле гӀо доьхуш дина доӀа

1[*] Даудан назма.

Веза Эла, валахьа дуьхьал соьца къовсаме бевллачарна.
Эшам бехьа, Веза Эла, суна дуьхьалбевллачарна[+].
2Кара турс а эций, тӀе гӀагӀ а духий,
волахьа Хьо суна гӀо дан.
3ГӀоьмукъ хьала а айий, совцабехьа и сан мостагӀий.
Алахьа Ахь сан сине: «Со ву хьо кӀелхьардоккхург».

4Сан синна тӀаьхьабевллачарна эхь а хетийла,
со вен лоьхурш, юьхьӀаьржачу а хӀиттина, юха а боьрзийла[+].
5Мохо дӀасатесна чан санна, хуьлийла уьш.
Везачу Элан Малико дӀа а лохкийла уьш[+].
6Боданехь а, ког шершаш а церан некъ а хуьлийла.
Царна тӀаьхьа Везачу Элан Малик а долийла[+].

7Бахьана а доцуш, ког лоцу бой къайлаха тесира суна цара.
Цхьа а бахьана а доцуш, ор а даьккхира цара суна[+].
8ЦӀеххьана хӀаллакьхилар нислойла хӀинца царна шайна.
Къайлаха когаш кӀел тесначу бойно лоцийла уьш шаьш.
Шаьш, цу ор чу а эгна, хӀаллакьхуьлийла уьш[+].

9Ткъа сан дог-м Веза Эла бахьанехь доккхадеш хир ду,
Цуьнгара долчу кӀелхьарваларх самукъадаьлла и хир ду[+].
10Аса даггара эр ду: «Мила ву, Веза Эла, Хьох тера?»
Хьо ма ву гӀийланиг ницкъболчух ларвийриг,
къениг а, мисканиг а талорхойх ларвийриг[+].

11Бовлу-кха суна дуьхьал харц болу тешаш.
Барт хоьтту цара соьга хаъане а ца хуучух.
12Ас динчу диканна вон до суна цара.
Сан са а ма дуьту дӀатесна цара[+].
13Уьш цомгуш хилча, ас-м таьӀна бедарш юхура.
Сайн са а малдора ас марханаш кхабарца.
Ас дина доӀанаш жоп доцуш дисича,[+]
14доттагӀа я ваша и волуш санна, гӀайгӀане хуьлура со.
Сайн ненан тезетахь санна,
корта а оллийна, халахетта хуьлура со.

15Нагахь со галваьлча, хазахеташ, уьш гуллора.
Суна хӀума олуш берш цхьаьна ма кхетара.
Стенна ду а ца хууш, саццаза цара со сийсазвора.
16АстагӀчух буьйлурш санна,
соьга болчу шайн цабезамна цергаш цара хьекхайора[+].

17Хьалдолу Эла! Кхин дукха Ӏийр вуй те Хьо сох хуьлучуьнга хьежар бен доцуш?
Ахь кӀелхьарваккхахьа со церан зуламечу ойланех,
лардехьа сан цхьаъ бен доцу дахар цу буьрсачу лоьмех![+]
18Боккхачу гуламехь ас Хьан сийлалла ойур ю.
Алссам долчу халкъана юкъахь ас Хьуна хастамаш бийр бу[+].

19[+]Харц бахьанашца сан мостагӀий баккхий ма бейтахьа.
Бахьана а доцуш, со ца везачаьрга вовшашка бӀаьргаш ма теӀабайтахьа[+].

20ХӀунда аьлча маьрша къамелаш ца до цара,
ткъа машар безачу нахана уьш мекарчу дешнашца лоь.
21Суна дуьхьал шайн баганаш а гӀиттош, цара олу:
«ХӀаъ! Тхуна тхаьшна а гина ахь динарг!»[+]
22Хьуна Хьайна а го-кх и дерриг, сан Веза Эла!
Хьалдолу Эла! Ма валахьа Хьо суна гена![+]
23Сама а валий, суна гӀоьнна дӀахӀоттахьа.
Сан Дела, сан Хьалдолу Эла, суна дуьхьалбевллачарна хьалха̄ бехказаваккхахьа со[+].
24Хьайн бакъ кхел ехьа Ахь суна тӀехь, сан Веза Дела!
Сох кхарда ма кхардийтахьа уьш[+].
25Ма хуьлийла-кх, Дела, там церан дегнашна:
«ХӀара дара-кх оха лоьххург», – аьлла.
Ма олийла-кх цара:
«ХӀара-м оха дӀакхаьллира»[+].

26Сан бохамах самукъадаьллачарна Дала эхь а хетийтийла,
цаьрга шайн сий а духкийтийла Цо.
Суна хьалха̄ кураллаш йийраш Цо эхьах а бузийтийла,
уьш сийсаз а бойла.

27Хазахетарца баккхийбойла
со бакъвина хила лууш берш.
Хаддаза олийла цара:
«Вазлойла Веза Эла,
Шен лен ирс хазахеташ волу».
28Сан мотт а хир ма бу Хьан бакъдерг кхайкхадеш,
муьлххачу а дийнахь Хьуна хастамаш а беш[+].

#### 35


Бакъонаш ца ларъечун Ӏесалла

1[*] Эшарш локхучу тобанан куьйгалхочуьнга: Везачу Элан ялхо волчу Даудан назма.

2[+]Ӏесачун кӀорггера даг чуьра
аьрхалла йистхуьлу цуьнга.
Цуьнан бӀаьргаш чохь
Делах кхерар дац[+].
3Шех лаьцна оццул лекха ойла ю цуьнан,
шен къинош а гина, уьш ца деза кхетам ца кхаччал.
4Цуьнан багара схьадолу дешнаш харц а, мекара а ду.
Кхетаме хилар а, дика лелар а цо дитина ду.
5Вижинчохь а вон ойланаш йо цо.
Иза харц некъа тӀе а волу,
вониг дарх дӀа а ца воьрзу[+].

6Веза Эла! Хьан хедар боцу безам стигалшка дӀакхочу,
Хьан тешаме хилар мархашка кхочу[+].

7Хьан нийсо лекха лаьмнаш санна ю.
Хьан кхел кӀорга хӀордаш санна ю.
Адамаш а, бежанаш а Ӏалашдо Ахь, Веза Эла![+]

8Мел чӀогӀа мехала бу-кх Хьан хедар боцу безам, Дела!
Хьан тӀемийн ӀиндагӀехь адамаша шаьш лардойту[+].
9Хьан токхечу цӀийнах дузуш ду уьш.
Хьайх долучу диканан хица хьогалла дӀайоккху Ахь церан.
10ХӀунда аьлча Хьоьгара ду дахаран хьоста.
Хьоьца йолчу серлонгахь серло го тхуна[+].

11Дахдехьа Хьо вевзачарна Хьайн безам балар а,
догцӀеначарна Хьайн нийсо лелор а[+].

12Курачун ког суна тӀе ма болийла,
къилахь волчун куьйго со дӀа а ма эккхавойла.
13Зулам лелош берш цигахь охьаэгна.
Шаьш охьабахкарна, уьш хьала ца гӀовттало[+].

#### 36


Делан лаамехь волчунна а, Ӏесачунна а шен-шен хьакъ дӀадалар

1[*] Даудан назма.
А мал[*] вон йолчарах Ӏеха ма лолахь,
зуламаш лелочарах ма хьегалахь[+].
2ХӀунда аьлча уьш кестта, буц санна, бакъалур бу,
сенделла догӀу ялта санна, маргӀал а лур бу[+].

3Б илггал Везачу Элах тешна а хила, дика а де.
Лаьттахь вехаш а хила, догцӀеналла лар а е.
4Везачу Элах дезар оьцуш хила,
Цо хьан деган лаамаш кхочушбийр бу[+].

5В езачу Элан кара хьайн некъ дӀа а ло,
Цунах тешна Ӏаш а хила,
ткъа тӀеоьшург Цо кхочушдийр ду[+].
6Цо, серло санна, хьан бакъдерг а гучудоккхур ду,
дийнан делкъе санна, хьан нийсо а гучуйоккхур ю[+].

7Г Ӏам-гӀим а ца деш, тийна а волуш,
Везачу Эле ладоьгӀуш хилалахь.
Дахаран новкъахь кхиамаш бохуш волчу
мекарчу стагах ма хьегалахь.

8Д ералла а йиталахь, оьгӀаз а ма эхалахь.
Хьайх зулам даллийтал хьагӀ йолуш ма хилалахь.
9ХӀунда аьлча зулам долуьйтурш хӀаллакбийр бу,
ткъа Везачу Эле сатийсар долчарна
тӀаьхьалонна латта кхочур ду[+].

10Е рриг а хан дукха ер яц,
ткъа Ӏесаниг кхин хир а вац.
И хиллачу метте хьо дӀахьаьжча,
цигахь иза хир ма вац[+].
11[+]Ткъа эсала болчарна тӀаьхьалонна латта кхочур ду,
машарх а, беркатах а цара дезар оьцур ду[+].

12Ж ирга хета ойланаш Делан лаамехь болчарна дуьхьал Ӏесачо йо,
уьш шена цабезарна цо царна шен цергаш хьекхайо[+].
13Ткъа Веза Эла цунах воьлу, хӀунда аьлча
Ӏесачун тӀаьххьара де тӀекхочуш хилар го Цунна[+].

14И ра тарраш Ӏесачара баттара схьадоху,
шайн секхаӀедаш а цара тӀехьежадо,
къениг а, мисканиг а охьавиллархьама а,
нийсачу новкъахь берш чекхбахархьама а.
15Тарраш церан шайн дегнех чекхдевр ду,
церан секхаӀедаш кеглур ду[+].

16К Ӏеззиг долу Делан лаамехь болчеран хьал –
Ӏесачеран дуккха а долчу хьолал гӀолехь ду[+].
17ХӀунда аьлча Ӏесачеран ницкъ бохийна хир бу,
ткъа Шен лаамехь берш Везачу Эло чӀагӀбо[+].

18Л еррина хьоьжу Веза Эла цӀена лелачийн хьашташка,
царна кхаьчна мел дерг абаденналц лаьттар ду[+].
19Буьрсачу хенахь а юьхьӀаьржачу хӀиттор бац уьш,
меца хан тӀееача а, буьзна хир бу уьш[+].

20М аргӀалдоьлла аренан зезагаш санна,
Ӏесанаш хӀаллакьхир бу.
Везачу Элан мостагӀий,
кӀур санна, дӀабовр бу[+].

21Н агахь Ӏесачо духалург даккхахь, иза юха дӀа ца ло цо,
ткъа Делан лаамехь волчо шен къинхетам хиларца дӀало.
22ХӀунда аьлча Везачу Эло декъалбинчарна
тӀаьхьалонна латта кхочур ду,
ткъа Цо неӀалт кхайкхийнарш дӀалелхор бу.

23О нда чӀагӀбо Везачу Эло адаман некъ,
цо йоху гӀулчаш Шена тамехь елахь[+].
24Иза, ког тасабелча а, вужур вац,
хӀунда аьлча Везачу Эло цуьнан куьг дӀалоцу[+].

25П оп санна а волуш, къона вара со, ткъа хӀинца къанвелла.
Делан лаамехь верг суна дӀатесна а ца гира,
цуьнан тӀаьхье бепиг доьхуш а ца гира[+].
26Цо хӀора дийнахь къинхетам а бо, духалург а ло.
Цуьнан тӀаьхье декъала а хир ю[+].

27С овдоккхуш дикалла, зулам дарх дӀаверзалахь –
лаьтта тӀехь гуттаренна а вехар ву хьо[+].
28ХӀунда аьлча Везачу Элана бакъдерг деза,
Шен долахь берш Цо дӀа а ца туьйсу.

Т ешаменаш абаденналц Ӏалашбийр бу,
ткъа Ӏесачеран тӀаьхье дӀаэккхор ю[+].
29Делан лаамехь болчарна тӀаьхьалонна латта кхочур ду,
уьш цу тӀехь абаденналц бехар бу.

30У ггар хьекъале дерг Делан лаамехь волчун
багара схьадолу, цуьнан матто а бакъдерг олу[+].
31Шен Делан хьехамаш цуьнан даг чохь бу,
ткъа царна тӀера иза дӀа а ца волу[+].

32Х ь оьжуш хуьлу Ӏесаниг Делан лаамехь волчуьнга,
иза вен дагахь, кӀело яр лоьхуш[+].
33Амма Везачу Эло иза Ӏесачун кара дӀалур вац.
Уьш кхеле бевлча, Цо иза бехке а лоруьйтур вац.

34ЧӀогӀа Везачу Эле са а тийса,
Цуьнан новкъахула бен ма лела.
ТӀаьхьалонна латта хьуна а кхочуьйтуш,
Цо хьан сий дийр ду.
Ткъа Ӏесанаш дӀа а лелхор бу,
хьуна иза гур а ду[+].

35Шен орамаш чӀагӀдина волу луьра Ӏесаниг гира суна,
сенделла гаьннаш долчу диттах терра волу.
36Амма со тӀехваьлча[*], иза ван а вацара.
Аса и лоьху, ткъа суна кара а ца во иза.

37Юххерачу цӀена лелаш волчун тергам а бе,
догцӀеначу нехан леррина тергам а бе,
тӀаьхье машаран стеган хир йолу дела.
38Ткъа зуламенаш берриш а хӀаллакбийр бу.
Ӏесачеран тӀаьхье хӀаллакйийр ю[+].

39Ӏазап хьоьгучу хенахь
Делан лаамехь болчарна
Веза Эла чӀагӀо санна ву,
Цуьнгара церан кӀелхьарбовлар ду[+].
40Везачу Эло царна гӀо а до, уьш лар а бо.
Ӏесачарах Цо уьш паргӀат а боху,
царах Цо уьш кӀелхьар а боху,
шаьш Цуьнга цара ларбойту дела[+].

#### 37


Баланехь волчун доӀа

1[*] Даудан назма. Дагалацийтаран доӀа[+].

2Веза Эла! Хьо дарвеллачохь суна тӀех ма деттахьа.
Хьо оьгӀазвахханчохь суна таӀзар ма дехьа[+].

3ХӀунда аьлча Хьан пхерчий сох чекхдевлла.
Суна тӀехь долу Хьан куьг а дазделла[+].

4Хьан дералла бахьанехь дийна меттиг а ца йисина сан дегӀа тӀехь.
Сан даьӀахкаш лозуш ю ас летийна къинош бахьанехь[+].
5Сан коьртал а лакхадевлла аса летийна къинош,
суна тӀехь ма ду уьш, беза мохь санна[+].

6Вон хьожа а йогӀуш, наткъарх юьзна ю
суна тӀера чевнаш, сан хьекъал ца кхачарна.
7Сатта а сеттина, охьатаьӀна лела со,
дийнахь сарралц гӀайгӀанехь лела со.
8Кийра а буьзна дерачу чевнех сан,
дегӀа тӀехь дийна меттиг а ца йисна сан.
9Ца мегачу ваьлла со, воха а воьхна,
узарш деш лела со, дог чӀогӀа дохарна.

10Веза Эла! Сан берриг а лаамаш Хьуна хьалха ма бу.
Сан синан садеӀар Хьох къайла ца долу.
11Дог а дегадо сан. Сан ницкъо а вити со.
БӀаьргийн серло а яц ур-атталла хӀинца сан.
12Сан доттагӀий а, накъостий а сан даьӀнех дӀабирзи.
Сан гергара берш берриге а суна генабевли[+].
13Ткъа со вен тӀаьхьабевллачара суна гураш дугӀу.
Суна зулам хила луучара со дакъазаваларх лаьцна дуьйцу,
цара хӀора дийнахь юкъа питанаш туьйсу.
14Ткъа суна-м хезаш дац, къорачунна санна,
ву со бага дӀа ца йоьллу, мотт ца хуург санна[+].
15Хилла со къора стаг санна,
багахь дала жоп доцуш волу.

16ХӀунда аьлча, Веза Эла, Хьоьга ас ладоьгӀу.
Сан Хьалдолу Дела, Ахь суна жоп лур ма ду[+].
17ТӀаккха ас элира: «Суна тӀехь толам ма боккхийла сан мостагӀаша.
Сан ког шершачу хенахь, цара ма йойла суна кураллаш».
18Со вожа герга ву,
сан бала гуттара а соьца бу.

19Со къера ву сайн харцонашна,
дохковаьлла со сайн къинна[+].
20Ткъа сан мостагӀий бехаш а, чӀагӀлуш а лаьтташ бу.
Бахьана доццушехь, со цавезарш багар ца баллал бу.
21Ас дечу диканна дуьхьал суна зулам дийраш,
аса дика дешшехь, суна дуьхьалбовлу[+].

22Ма витахьа со, Веза Эла!
Гена ма валахьа суна, сан Дела![+]
23Суна гӀо дан сихлохьа,
Веза Эла волу, сан КӀелхьарвоккхург!

#### 38


ДӀатесна волчун дохковалар

1[*] Эшарш локхучу тобанан куьйгалхочуьнга, Ядутуне. Даудан назма[+].

2Ас элира: Сайн маттаца къинош ца леторхьама,
со лелачу сайн некъийн тергам бийр бу аса.
Ӏесанаш сайна хьалха мел бу,
сайн бат дӀасацор ю аса[+].
3Мотт ца хуург санна а, аз доцург санна а хуьлура со,
ур-атталла диканна а вист ца хуьлура со.
Ткъа сан баланаш совбевлира.
4Сан дог алу хилла дӀахӀоьттира.
Цуьнан дукха ойла ярна, сан кийрахь цӀе елира.
Со сайн маттаца дийца волавелира:[+]

5Веза Эла, алахьа соьга, сан кхалхар маца хир ду а,
сан дахаран денош мел дисна а. Мел ду те уьш,
Ахь суна дуьнен чохь яккха елла хан мел ю хаархьама[+].
6Ахь суна делла денош цхьайолу шенаш[*] санна бен дац.
Сан оьмар Хьуна гергахь хӀумма а йоцург ю.
Билггал, хӀора стеган дахар хӀо санна бен дац-кх[+].
7Билггал, адам гӀаларт санна лела-кх.
Эрна хӀума а до цо, хьал а гулдо,
ткъа иза хьанна кхочур ду цунна ца хаьа-кх[+].

8Ткъа хӀинца аса стенга ладогӀа деза те?
Сан сатийсар-м Хьоьга ду[+].
9Аса лелочу дерриге а зуламех кӀелхьарваккхахьа со.
Емалвайта сонтачеран кара дӀа ма лохьа со.
10Мотт а сецна, сан багара дош ца долу,
суна мел динарг Ахьа дина долу дела.
11Айхьа суна дина таӀзар дӀадаккхахьа,
Хьан куьг дукха дардаларна дӀавер ву со[+].
12Бехк адамах баккхарца, летийначу къиношна Ахьа цунна таӀзар до,
цунна дезаш мел дерг, нецо санна, Ахь кхаьллина дӀадоккху.
Билггал, хӀора стаг хӀо санна бен вац-кх!

13Веза Эла, сан доӀа дӀахазахьа,
сан узарийн тергам бехьа.
Сан бӀаьрхишна дуьхьал жоп ца луш ма Ӏехьа.
ХӀунда аьлча со кхузахь Хьан хьаша санна ву,
сан берриге а дай санна, со тӀевеанарг а ву[+].
14ДӀа а кхелхина, дуьнен чуьра дӀаваххалц йолчу ханна
витахьа со, сан кхин а воккхавен йиш хилийтархьама[+].

#### 39


Баркалла алар а, гӀо дехар а

1[*] Эшарш локхучу тобанан куьйгалхочуьнга: Даудан назма.

2Боккхачу тешамца ладоьгӀура аса Везачу Эле,
тӀаккха соьгахьа схьавирзира Иза,
ас доккху орца а дӀахезира Цунна.
3Кхерамечу гӀу чуьра со хьала а ваьккхина,
сацкъаран уьшал чуьра со схьа а озийна,
тарха тӀе сан когаш Цо дӀахӀиттийра,
ас еш йолу сан гӀулчаш Цо чӀагӀйира[+].
4Тхайн Далла хастамаш беш йолу
керла эшар йиллира Цо сан бага.
Дукхахберш, иза а гина,
ларамах буьзна а хир бу,
Везачу Элах тешна а хир бу[+].

5Декъала ву Везачу Элах тешна Ӏаш волу а,
цӀушка дехарш деш воцу а,
харцделанашна Ӏамал ечарах
дӀакхетта а воцу стаг[*].
6Алссам ду, сан Веза Дела,
Ахь мел дина тамашийна гӀуллакхаш а,
тхох лаьцна Ахь мел йина ойланаш а.
Хьоьца цхьа а вусталур ма вацара!
Ахь мел динчу гӀуллакхех лаьцна
Ас дийцахь я кхайкхам бахь,
церан терахь хьесап ца даллал доккха хир ма дара![+]

7[+]СагӀанаш а, совгӀаташ а ца дийзира Хьуна,
Сан лергаш дӀадиллира Ахь.
Дийнаташ дагоран сагӀанаш Хьуна ца тайра,
къинойх долу сагӀанаш Ахь ца дийхира[+].
8ТӀаккха ас элира: «Хьажахьа, со кийча ву,
товрат-хьехамийн тептар тӀехь суна лерина яздина ду.
9Хьан лаам кхочушбан лууш ву со, сан Дела!
Хьан товрат-хьехамаш сан даг чохь лаьтта»[+].

10Боккхачу гуламехь дуьйцура аса
Хьан нийсонах лаьцна.
Сайн баганна новкъарло ца йора аса,
Хьуна ма-хаъара, Веза Эла.
11Хьан нийса хилар сайн даг чохь къайла ца доккхура аса.
Хьо тешаме хиларх а, Ахь кӀелхьарваккхарх а лаьцна кхайкхадора аса.
Боккхачу гуламна хьалха Хьан хедар боцу безам а,
Хьан билггал бакъдерг а ца хьулдора аса.

12[+]Веза Эла, сох къинхетам бар Ахьа цкъа а ца сацадо.
Хьан безамо а, тешаме хиларо а саццаза ларвойла со,
13хӀунда аьлча барам боцучу бохамаша
го бина суна. Сан къиноша, со стенга
вала веза ца хаъал, хьалавуьзна со.
Уьш сан коьртарчу месел а совдевлла.
Сан доьналла а сох дӀакъаьстина[+].
14Веза Эла, со кӀелхьарваккхар Хьайна тамехь хилийтахьа.
Веза Эла, суна гӀоьнна тӀеван сихлохьа.
15Сан са хӀаллакьхилар лоьхурш
юьхьӀаьржачу а хӀуьттийла, царна эхь а дуссийла!
Суна зулам хила луурш,
юьхьӀаьржачу а хӀиттийна, юха а берзабойла![+]
16Со емалвархьама, соьга: «Жолам-яӀ!» – бохурш,
шайна эхь доссарна, боьхна хьийзийла[+].

17Хьо лоьхуш болу массо а Хьо бахьанехь
хазахетта а, самукъадаьлла а хуьлийла!
Ахь шаьш кӀелхьардахар дезаш болчара
«Сийлахь ву Веза Эла!» – саццаза олийла.

18Со-м къен а, миска а ву.
Хьалдолу Эла, сан гӀайгӀа бехьа!
Хьо ву суна гӀо дийриг а, со паргӀатвоккхург а.
Ва сан Дела, хье ма лохьа![+]

#### 40


Цомгуш волчун доӀа

1[*] Эшарш локхучу тобанан куьйгалхочуьнга: Даудан назма.

2Декъала ву гӀийлачун гӀайгӀа беш верг!
Холчу хӀоьттича, Везачу Эло паргӀатвоккхур ву иза[+].
3Везачу Эло лар а вийр ву, дийна а вуьтур ву иза.
Ша лаьттахь йоккхучу хенахь иза декъала хир ву.
Цуьнан мостагӀийн лаамийн дола Ахьа дӀа ма лохьа иза[+].
4Цомгуш а хилла, меттахь висча а,
Везачу Эло иза чӀагӀво.
Цуьнан цамгарх Ахь иза то а во[+].

5Ас элира: «Веза Эла! Сох къинхетам бехьа,
со товехьа, хӀунда аьлча Хьуна дуьхьал аса къа латийна».
6Сох лаьцна вониг олу сан мостагӀаша:
«Иза маца лийр ву те,
цуьнан цӀе а маца дӀайовр ю те?» – бохуш.
7Со ган веаначун хабар
гуттара а даьсса хуьлу.
Шен даг чохь цо вониг латтадо.
Ара а волий, сох лаьцна цо эладита даржадо[+].
8Со ца везначу массара а вовшашна юкъахь
сох лаьцна шабар-шибарш до.
Уггар а вониг сох лаьцна дага а лоьцуш,
цара вовшашка олу:
9«Цунна Ӏожаллин ун ма кхетта.
Ша Ӏуьллучуьра иза кхин хьалагӀатталур ма вац».
10[+]Ур-атталла сан уггар дикачу доттагӀчо,
ас тешаме лоручу а,
соьца бепиг дууш волчу а,
мекарлонца суна дуьхьал куьг айина[+].

11Ткъа Ахьа, Веза Эла,
сох къинхетам а бай,
дӀахӀоттавехьа со,
аса хьакъ дерг дӀалур дара царна.
12Сан мостагӀаша суна тӀехь толам
цабаккхарх хуур ду суна,
Хьо суна реза хилар.
13Сох лаьцна аьлча, со догцӀена хиларна
со лоттуьйту Ахь. Ткъа со гуттаренна а
Хьайна уллохь дӀахӀоттаво Ахь.

14[+]Азалера абаденналц декъала ву
Исраилан халкъан Веза Дела!
Амин! Амин![+]

#### 41


ШолгӀа тептар


(Забур 41–71)


Йийсарехь волчун доӀа

1[*] Эшарш локхучу тобанан куьйгалхочуьнга: Кхорахьан тӀаьхьенан хьехаме назма[+].

2Хин Ӏоврех хьоьгуш болу сай санна,
сан са а ду Хьох хьоьгуш, Дела![+]
3Делах хьоьгу сан са – дийна волчу Делах.
Маца дӀавахалур ву те со,
Далла уллохь а волуш,
Цунна Ӏибадат дан?
4Дийнаххьий, буьйсанний сайн бӀаьрхих
кхача хилира суна,
«Мичахь ву ткъа хьан Дела?» – бохуш,
дийнахь сарралц мостагӀаша соьга хоьтту[+].

5Сайн синан Ӏаткъам дӀа а балхош,
хӀара ду суна дагаоьхург:
адамийн тобанашца сайн лелар,
Делан цӀа долчу сайн хьалхавийлар.
Халкъаца цхьаьна аса а кхойкхура
дезде даздечу хенахь
хазахетаран а, баркаллин а озаца[+].
6ХӀунда ду те хьо сингаттаме, сан са,
карзах хӀунда дуьйлу те хьо сан кийрахь?
Деле ладоьгӀуш хила, хӀунда аьлча
ас кхин а хастамаш бийр бу Цунна,
со КӀелхьарвоккхург волчу сайн Далла[+].

7Сан кийрарчу сино сагатдо,
цундела суна Йордан-хин махкара а,
Хьермон а, Мицхьар а лаьмнийн мехкашкара а
дагаоьху Хьо[+].
8КӀоргачу цхьана хино вукху хине
Хьан чухчарийн аьзнашца кхайкхамаш бо.
Дерриг Хьан хиш а, Хьан тулгӀенаш а
суна тӀехула чекхъевлла.
9Дийнахь Везачу Эло
Шен безам суна тӀехьажабо.
Буьйсанна соьгахь илли ду Цунна –
сан дахаран Деле долу доӀа[+].

10Сайн тарх йолчу Деле аса олу:
«Ахьа со виц хӀунда вина те?
ХӀунда лела те со гӀайгӀанехь,
сан мостагӀчо суна гӀело ярх?»[+]
11Сан даьӀахкашкахь Ӏожаллин чов хиллал,
сан мостагӀашна со дола хета,
«Мичахь ву ткъа хьан Дела?» – бохуш,
дийнахь сарралц цара соьга хоьтту.

12ХӀунда ду те хьо сингаттаме, сан са?
Карзах хӀунда дуьйлу те хьо сан кийрахь?
Деле ладоьгӀуш хила, хӀунда аьлча
ас кхин а хастамаш бийр бу Цунна,
со КӀелхьарвоккхург волчу сайн Далла.

#### 42


Йийсарехь волчун доӀа


(41-чу назманан тӀаьхье)

1[*] Ва Дела, со бехказаваккхахьа,
диндоцучу халкъана дуьхьал болчу
сан къовсамехь суна гӀо дехьа.
Мекарчу а, зуламечу а адамех
со кӀелхьарваккхахьа![+]
2Дела, Хьо ю сан чӀагӀо.
Со дӀа хӀунда теси те Ахьа?
Сан мостагӀчо суна гӀело а йина,
гӀайгӀане хӀунда лела те со[+]?

3Хьайн серло схьаяийтахьа,
Хьайн бакъдерг схьакховдадехьа.
Цара со дӀавуьгийла,
цара со хьалавоккхийла
Хьан безачу лома тӀе,
Хьо Ӏаш волчу цӀийне[+].
4ТӀаккха со дӀагӀур ву Делан сагӀа доккхучу кхерчана тӀе,
сан хазахетаран а, самукъадаларан а Дела волчу.
Аса мерз-пондарца хастамаш бийр бу Хьуна,
ва Дела, сан Дела!

5ХӀунда ду те хьо сингаттаме, сан са?
Карзах хӀунда дуьйлу те хьо сан кийрахь?
Деле ладоьгӀуш хила, хӀунда аьлча
аса кхидӀа а хастамаш бийр бу Цунна,
со КӀелхьарвоккхург волчу сайн Далла[+].

#### 43


Халкъ лардар доьхуш долу доӀа

1[*] Эшарш локхучу тобанан куьйгалхочуьнга: Кхорахьан тӀаьхьенан хьехаме назма.

2Тхан дайша тхуна дуьйцура,
уьш баьхначу ширачу заманахь.
Ахь мел динчу гӀуллакхех лаьцна.
Ва Дела, тхан лергашна хезнера иза[+].
3Хьайн куьйгаца халкъаш хӀаллакдира Ахьа,
ткъа тхан дай баха охьаховшийра Ахьа.
Кхечу къаьмнашна зулам дира Ахьа,
ткъа тхан дайн аьтто балийтира Ахьа[+].
4Цара и латта шайн туьраца а ца даьккхира,
шайн ницкъаца а ца даьккхира.
Хьан нуьцкъалчу аьтту куьйгаца а,
Хьан юьхь тӀера лепачу нуьраца а
даьккхира цара и латта, Хьо царна реза хиларна[+].

5Ва Дела, Хьо сан Паччахь ма ву!
Якъубан халкъана[*] толамаш бахар лохьа![*][+]
6Хьан ницкъаца тхешан мостагӀий оха юхабоху,
Хьан цӀарца тхайна дуьхьалбевлларш оха хьошу.
7Сайн секхаӀодах тешна Ӏаш вац со,
сайн туьро а кӀелхьар ца воккху со[+].
8Амма тхан мостагӀех Ахь тхо кӀелхьардоху,
тхо цадезарш Ахь юьхьӀаьржачу хӀиттабо.
9Дийнахь сарралц Делах дозалла до оха.
Абаденналц Хьан цӀе язйийр ю оха.

10Амма хӀинца-м Ахь дӀатесна тхо,
Ахь юьхьӀаьржачу а хӀиттийна тхо.
Тхан эскаршца ара ца волу Хьо[+].
11Ахь мостагӀех тхо дӀаидийтина,
тхо ца дезачара тхоьгара хӀонс яьккхина[+].
12УьстагӀий санна, хӀаллакдайта дӀадели Ахь тхо,
къаьмнашна юкъахь дӀасадаржий Ахь тхо[+].
13Хьал совдаккхар а доцуш, Хьайн халкъ Ахь дӀадоьхки,
цунах беллачу мехах Ахь пайда а ца ийци.

14Тхан лулахошка емалдайта дӀадели Ахь тхо.
Тхуна гонах бехаш болчарна беламна а,
сийсаздахарна а дӀадели Ахь тхо[+].
15Халкъашна юкъахь кицанна а
даладойтуш, дӀахӀиттий Ахь тхо.
Кхечу къаьмнашка кортош а лестадойтуш,
тхох кхардам бина, дӀахӀиттий Ахь тхо[+].
16Сан сийсазалла дийнахь сарралц суна хьалха ю.
Со юьхьӀаьржачу хӀоттийна,
17со емалвеш болчеран а, харцлуьйчеран а озо а,
сан мостагӀчун а, суна бекхам бар
лоьхучеран а хьежаро а.

18И дерриг а тӀедеана тхуна,
амма Хьо виц ца велла тхуна,
Хьан барт а ца бохийна оха.
19Тхан дегнаш Хьох дӀа а ца дирзира,
тхан когаш Хьан некъа тӀера дӀа а ца бевлира,
20Амма чангӀалкхаш ехачу меттехь Ахь тхо дӀахьаьшира,
Ӏаьржачу боданехь Ахь тхо дӀахьулдира[+].

21Нагахь оха, тхешан Делан цӀе йиц а йина,
хийрачу далла куьйгаш хьалаайинехьара,
22иза Далла хуур дацара ткъа,
Шена деган къайленаш евза дела[+]?
23[+]Хьо бахьанехь хӀора дийнахь тхо мостагӀаша хӀаллакдо.
Дайа кечдина уьстагӀий санна царна хета тхо[+].

24ГӀаттахьа, Веза Эла, вижина хӀунда Ӏа Хьо?
Самавалахьа, гуттаренна а дӀа ма тасахь тхо![+]
25Хьайн юьхь тхох къайла хӀунда яьккхина те Ахь?
Тхо баланехь а, Ӏазапехь а хилар диц хӀунда дина те Ахь?

26Тхо ченаш юккъе охьаэгна,
тхан догӀмаш лаьттах дӀалетта.
27ГӀаттахьа тхуна гӀоьнна,
Хьайн барам боцучу безаман дуьхьа
кӀелхьардахахьа тхо[+].

#### 44


Паччахьо зуда ялорах лаьцна йолу йиш

1[*] Эшарш локхучу тобанан куьйгалхочуьнга: «Шушаним» олучу мукъамехь ала езаш ю. Кхорахьан тӀаьхьенан йолу хьехаме назма. Безаман йиш[+].

2Сан дага чуьра хаза дешнаш арадуьйлу,
сайн аяташ аса паччахьна лерина доху,
сан мотт говзачу йозанчин къолам бу.

3Адамашна юкъара уггар исбаьхьаниг ву хьо.
Къамел дарна говза а ву хьо,
цундела Дала абаденналц декъалвина хьо.
4ГӀодаюкъах дехка, ва турпалхо, хьайн тур,
хьайн паччахьан сий а, исбаьхьалла а долу[+].

5Хьайн хазаллица говр хахкахьа, толам а боккхуш,
билггал бакъдолчун а, кӀедачу нийсонан а дуьхьа,
хьан аьтту куьйго хьуна инзаре хӀуманаш гайтийтархьама.
6Хьан ира пхерчий паччахьан мостагӀийн дегнех чекхдовлийла.
Хьан когашна хьалха халкъаш охьаэгийла.

7[+]Дала делла хьан паччахьалла абаденналц лаьтта,
ткъа хьан паччахьалла нийсонан паччахьалла ду[+].
8Нийсо а езаш, харцо ца еза хьуна,
цундела Дала къобалвина хьо,
хьан Дала хьан накъосташна чул а
хьуна алссам хазахетар делла.
9Хаза хьожа йогӀу деза даьтта а, сарап а, кассия а
хьан ерриг а тӀеюхучу бедаршна тӀехь ю.
Пийлан кӀомсарех хаздинчу паччахьан цӀеношна тӀера
мерз-пондарийн мукъамаша хьан самукъадоккху[+].
10Хьан долахь болу паччахьийн йоӀарий лараме болчу зударшна юкъахь бу хьан.
Апар-махкара шена тӀехь деши а долуш,
нускал ду хьуна аьтту агӀор дӀахӀоьттина[+].

11ЛадогӀалахь, йоӀ, схьахьажалахь,
хьайн лерг а схьадерзаделахь,
хьайн халкъ а дицделахь,
хьайн ден цӀа а дицделахь.
12Паччахьна хьан хазалла езалур ю.
Иза хьан олахо волу дела,
хьо Цунна хьалха охьатаӀалахь.
13Цора-гӀалара бахархоша совгӀаташ дахьар ду,
къоман хьалдолчара хьо шайна резахилар лоьхур ду.

14Паччахьан нускал паччахьан цӀа чу доьду.
Ма хаза ду иза! Цуьнан духар дешица кечдина ду
15Тир яьккхина духар тӀехь а долуш,
иза паччахьна хьалха юьгу.
Нускална юххебовлу йоӀарий а
цунна тӀе балабо[+].
16Самукъадаларца а, баккхийберца а
паччахьан цӀа чу бовлу уьш.

17Хьан дайн метта хьан кӀентий дӀахӀуьттур бу, ва паччахь.
Дерриг а лаьтта тӀехь, элий а бина, дӀахӀиттор бу ахьа уьш.
18Массо а тӀейогӀучу тӀаьхьенашкахь хьан цӀе аса дагаоьхуьйтур ю.
Цундела халкъаша абаденналц хьан сий дийр ду.

#### 45


Дела вайца ву

1[*] Эшарш локхучу тобанан куьйгалхочуьнга: Кхорахьан тӀаьхьенан назма. ХӀара йиш «Ӏаламут» олучу мукъамехь ала езаш ю[+].

2Дела – вайн дӀалочкъийла а ю, вайн ницкъ а бу,
вай де доьхна хьаьвзича, гуттар а кийча волу гӀоьнча а ву[+].
3Цундела вай кхералур дац,
ур-атталла латта дегийча а,
лаьмнаш хӀордаш чу дахча а,
4тулгӀенаша гӀовгӀа яьккхича а,
хӀордийн хиш ловзадевлча а,
шаьш меттахдахарна лаьмнаш дегийча а[+].

5Цхьа татол ду Делан гӀалин самукъадоккхуш.
Веза Воккха Дела Ӏаш волу еза меттиг ю цигахь[+].
6Дела цу меттигна юккъехь ву, иза юхур яц.
Сатосучу хенахь дуьйна Дала цунна гӀо дийр ду[+].
7Халкъаш дарделла, пачхьалкхаш меттахъевлла.
Дала Шен аз хазийти, ткъа латта дешна дӀадели[+].

8Массо а ницкъийн Веза Эла вайца ву.
Якъубан Дела вай лардаран гӀап ю.

9Схьа а дуьйлий, хьовсийша Везачу Эло мел дечуьнга,
лаьттахь Цо кхочуш мел дечу инзаре гӀуллакхашка[+].
10Дуьненан йисте кхаччалц Цо тӀемаш а совцабо,
секхаӀад а дохадо, гоьмукъ а кагбо,
Цо турсаш а цӀергахь дагадо[+].
11ДӀа а совций, Со Дела вуйла хаийша.
Халкъаша а лакхавоккхур ву Со,
лаьтта тӀехь а лакхавоккхур ву Со.

12Массо а ницкъийн Веза Эла вайца ву.
Якъубан Дела вай лардаран гӀап ю.

#### 46


Дела дерриг а дуьненан Паччахь ву

1[*] Эшарш локхучу тобанан куьйгалхочуьнга: Кхорахьан тӀаьхьенан назма.

2Ва массо а халкъаш, тӀараш деттийша!
Даккхийдеран озаца Деле кхайкхийша![+]
3Веза Воккха Эла кхераме ву.
Иза дерриг а дуьненан сийлахь Паччахь ву[+].
4Халкъаш вайна муьтӀахь дина Цо.
Къаьмнаш вайн когашка охьадехкина Цо[+].
5Цо хаьржина вайна кхаьчна болу хӀара мохк,
Цунна дезаш долчу Якъубан халкъо цунах дозалла до.

6Даккхийдеран аьзнаш айадарца хьалаваьлла Дела,
коьман маӀа лоькхучохь хьалаваьлла Веза Эла.
7Вайн Далла ала иллеш,
вайн Паччахьна ала уьш.
8Дерриг а лаьттан Паччахь ву Дела.
Массара а говза назма Цунна ала[+].

9Массо а халкъашна тӀехь Паччахь ву Дела.
Шен езачу Ӏаршехь охьахиъна ву Дела.
10Кхечу къаьмнийн куьйгалхой гулбелла
ИбрахӀиман Делан халкъаца цхьаьна.
ХӀунда аьлча латта лардийраш Делан долахь бу,
ткъа Дела царал а лакхаваьккхина ву[+].

#### 47


Цийон – Делан гӀала

1[*] Йиш. Кхорахьан тӀаьхьенан назма.

2Веза Эла сийлахь ву, хастам бан Иза чӀогӀа хьакъ долуш а ву,
вайн Делан йолчу гӀалахь, Цуьнан безачу лома тӀехь[+].
3[+]Цийон-лам шен локхаллица хаза бу,
дуьненан хазахетар а иза бу.
Цуьнан къилбаседехьа агӀор
сийлахьчу Паччахьан гӀала ю[+].
4Цуьнан гӀепашкахь волчу Дала
нах ларбийриг Ша хилар гайтина.

5Паччахьаш, цхьаьна а кхетта,
гӀалина тӀелата тӀебахара[+].
6И дерриг ган а гина, Ӏадий уьш,
боха а боьхна, дӀабевди уьш.
7Кхерамо, бохийна, хьовзий уьш,
берах хьийзош йолу зуда санна,[+]
8доккхачу хӀордкеманашна дуьхьал
малхбалера хьаькхначу дарцо санна[+].

9Хьалха тхуна Делан гӀуллакхех лаьцна хезна,
ткъа хӀинца уьш ги тхуна тхайн Дела волчу
массо а ницкъийн Везачу Элан гӀалахь.
Дала и гӀала гуттаренна а латтайо.

10Ва Дела, Хьан хедар боцучу безамах лаьцна
ойланаш йо оха, Хьан цӀийнан кертахь лаьтташ[+].
11Веза Дела, лаьттан йистошка кхаччалц
йоккхуш йолу Хьан цӀе санна бу Хьуна бо хастамаш.
Хьан аьтту куьг ду нийсонах дуьзна[+].
12Цийонан нехан самукъа а долийла.
Хьан бакъйолу кхелаш бахьанехь
ЯхӀуд-мехкан ярташна хаза а хетийла[+].

13Цийон-ломана гонах чекх а довлий,
цунна го а баккха, цуьнан бӀаьвнаш ягар а е.
14Цуьнан арахула йолчу чӀагӀонийн тидам бе,
дикка хьажа цунна чохь йолчу гӀепашка,
царах лаьцна дийцархьама хинйолчу тӀаьхьенашка:
15«И Дела абаденналц вайн Дела ву.
Вай делла дӀадовллалц Иза вайн урханча[*] ву».

#### 48


Шайн хьолах тешна Ӏаш болчеран сонталла

1[*] Эшарш локхучу тобанан куьйгалхочуьнга: Кхорахьан тӀаьхьенан назма.

2ЛадогӀалаш ас бохучуьнга, массо а халкъаш!
ХӀара тидаме эцалаш, дуьнен чохь дехаш мел долчара:[+]
3кӀезиг долчара а, цӀеяхана долчара а,
къечара санна, хьал долчара а.
4Сан багано хьекъале хӀума эр ду.
Сан деган ойланаш кхетамах юьзна хир ю.
5Сайн лерг хьекъалечу кицанна тӀедерзор ду ас.
Сайн хӀетал-металан маьӀна мерз-пондар лакхарца дӀадоьллур ду ас[+].

6Стенна кхера веза со сайн де доьхначу деношкахь,
суна тӀаьхьабевллачеран къиноша суна го бинчу хенахь?
7Уьш шайн бахамах тешна Ӏаш а бу,
шайн доккхачу хьолах дозалла деш а бу![+]
8ХӀуъа дича а, адаме стаг паргӀатваккхалур вац.
Цуьнга оцу стеган дахарх Далла мах балалур бац[+].
9Адаман дахарх болу мах тӀех боккха бу,
вайга иза цкъа а балалур а бацара,
10адам гуттаренна дехаш хилийтархьама а,
вахкавалар гар цуьнан ца хилийтархьама а[+]

11ХӀоранна а го хьекъалалла дерш леш хилар.
Иштта леш хуьлу кхетам боцурш а, сонтанаш а.
Цара массара а шайн бахам шайн тӀаьхьенна буьту[+].
12Къуббанаш ду церан цӀенош гуттаренна а,
и хӀусамаш тӀаьхьенашкара тӀаьхьенашна юьсур ю церан.
Цара шайн мехкашна шайн цӀераш тохку.
13Амма адам, цуьнан мел доккха хьал делахь а,
гуттаренна а ца дуьсу оцу лаьттахь.
Иза а тарло леш долчу бежанех[+].

14Иштта хир бу сонталла йолчеран кхоллам а,
цара аьлларг къобалдечарах хиндерг а.
15Уьш, уьстагӀий санна, эхарт чу бухкур бу.
ЖаӀуьно дӀадуьгу жа санна, Ӏожалло дӀаоьцур бу уьш.
Ӏуьйранна Делан лаамехь болчара
церан кешнаш хьошур ду.
Церан куьцаш дӀадевр ду
эхартехь, шайн хӀусамашна геннахь.
16Эхартан олаллех паргӀатдоккхур ду сан са,
Дала билггал кӀелхьарвоккхур ву со[+].

17Ма хьегалахь, хьал сов а дуьйлуш,
сийлалла лакхадолучу адамах.
18ХӀунда аьлча ша дӀакхелхачу хенахь
цо шеца хӀумма а дӀахьур яц.
Цуьнан сийлалла цунна тӀаьххье дӀагӀур дац[+].
19Ша вехачу хенахь цо шен синна там берг леладахь а,
цо аьтто баккхарна наха цуьнан сий дахь а,
20цкъа а серло гур йоцуш болчу,
шен беллачу дайх дӀакхетар ву иза[+].
21Адам хьал долуш делахь а,
цуьнан кхета ницкъ ца кхочу,
леш долчу бежанех тарло иза а[+].

#### 49


Далла билггал бакъдолу Ӏибадат дар

1[*] Асайпан назма.

Деланийн Дела волчу Везачу Эло Шена тӀекхойкху
малхбалера дуьйна малхбузе кхаччалц долу дерриге а латта[+].
2Хазаллехь кхоччуш болчу Цийон-лома тӀера
Дела Шен нуьраца серлавуьйлу[+].

3СхьавогӀур ву Вайн Дела,
амма тийналлица вогӀур вац Иза.
Дерриг хӀума а дӀакхоллуш йолу цӀе ю Цунна хьалха,
чехкабаьлла мох бу Цунна гонах[+].
4Лакхарчу стигале а, иштта лаьтте а кхайкхам бо Цо,
Шен халкъана Ша кхел ярхьама:[+]
5«Схьагулбе Со волчу Суна тешаме берш,
сагӀа даккхарца Соьца барт бинарш».
6Стигалша Цуьнан нийсо кхайкхайо,
хӀунда аьлча Дела – Ша ву Кхелахо[+].

7«ЛадогӀа, Сан халкъ, Ас дош эр ду.
Исраилан халкъ! Ас хьуна дуьхьал тоьшалла дийр ду.
Со Дела ву, хьан Дела ву![+]
8Ахь дохучу сагӀанашна дуьхьал эр дац Ас хӀумма а –
хьан дийнаташ дагоран сагӀанаш гуттара а ду Суна хьалха[+].
9ХӀетте а, Ас хьан цӀентӀера стерчий а схьаоьцур дац
я хьан гӀотанашкара бежалой а тӀеоьцур яц.
10ХӀунда аьлча хьаннашкара ерриг акхарой а Сан ю,
эзар лаьмнашкара хьайбанаш а Сан ду[+].
11Лаьмнаш тӀера дерриг олхазарш а девза Суна,
аренгара бежанаш а ду Суна хьалха.

12Нагахь Со мацвелча а, хьоьга эр дацара Ас,
хӀунда аьлча Сан ду дерриг дуьне а,
цунна чохь мел долу хӀума а[+].
13Стерчийн жижиг дууш ву ткъа Со,
я бежалойн цӀий молуш ву ткъа Со?
14Ахьа Далла сагӀина хьайн хастамаш а бе,
айхьа Веза Воккхачунна дина нигат кхочуш а де[+].
15Хьайн де доьхча, Соьга кхайкха.
Ас хьо кӀелхьарвоккхур ву, ахьа Сан сий дийр ду»[+].

16Амма Ӏесачуьнга Дала иштта боху:
«Ас тӀедехкинарш а хӀунда кхайкхадо ахь,
Соьца бина барт а хӀунда бу хьан багахь?
17Ткъа хьо нисвар хьуна бӀаьрга дан ца деза,
Сан дешнаш а хьайна тӀехьа дӀатотту ахьа.
18Хьайна къу гича, цуьнца а лела хьо,
сийсаза лелачаьрца а хьо-со хуьлу хьан.

19Ахь хьайн багах вон дешнаш а довлуьйту,
хьан матто мекарло а кхуллу[+].
20Охьа а хаий, хьайн веших лаьцна вониг олу ахь,
хьайн ненан кӀантах лаьцна харцдерг кхуллу ахь.
21Ахь иза леладора, ткъа Со вист ца хуьлура.
Хьуна-м Со хьайх тера ву моьттира.
Амма хӀинца Ас хьуна тӀехдеттар а ду,
хьан бӀаьргашна хьалха Ас хьох бехк боккхур а бу[+].

22Кхеталаш хӀокхунах, Дела вицвинарш,
Соьга шаьш хьийза ца дайтархьама,
шу кӀелхьардохург ца хиларна[+].
23Суна сагӀина хастамаш бахьаш волчо Сан ларам бо.
Ша лела некъаш нисдеш волчунна
Ас Делера долу кӀелхьарвалар гойтур ду».

#### 50


Гечдаран доӀа

1[*] Эшарш локхучу тобанан куьйгалхочуьнга: Даудан назма. 2[+]Дауд Бат-ШабаӀах кхеттачул тӀаьхьа, иза волчу Ната-пайхамар веана хиларх лаьцна[+].

3Веза Дела, Хьайн хедар боцучу безамца гечдехьа суна.
Хьайн боккхачу къинхетамца дӀадахахьа сан къинош[+].
4Хино дӀайоху модаш санна,
дӀаяхахьа сан харцонаш,
сан къинойх цӀанвехьа со[+].

5Сайн харцонашна къера ву со,
айса латийна къа гуттар а суна хьалха ду[+].
6[+]Хьуна хьалха, Хьуна цхьанна хьалха къа латийна ас,
Хьан бӀаьргашна хьалха хьарамниг дина,
цундела со бехке варехь Хьо нийса а ву,
кхел ярехь цӀена а ву[+].
7Харцонца вара со дуьнен чу ваьлчхьана дуьйна,
сайн ненан кийрара дуьйна къа ду аса схьадахьаш[+].

8Сан даг чохь бакъдерг хилар лууш ву Хьо,
цундела сан коьрте хьекъал доуьйту Ахь.
9Ярийн курсаца цинцаш тохахьа суна тӀе,
тӀаккха со цӀена хир ву,
хих ваккхахьа со,
тӀаккха лонал а кӀайн хир ву со[+].
10Хазахетар а, самукъадалар а хазийтахьа суна,
тӀаккха Ахь кегйина даьӀахкаш самукъадаьлла хир ю сан.
11Сан къиношна тӀера дӀаверзий,
сан харцонаш дӀаяхахьа.

12Суна чохь цӀена дог кхоллахьа, Дела,
суна чуьра тешаме са карладаккхахьа[+].
13Хьайна хьалхара со дӀа ма ваккхахьа,
Хьайн Деза Са соьгара дӀа ма даккхахьа.
14Ахь кӀелхьарваккхарна долу хазахетар юхалохьа суна,
Хьуна муьтӀахь хила лууш долчу Синехь чӀагӀвехьа со.
15Нийсонца лелаш боцурш Хьан новкъа ас бохур бу,
тӀаккха галбевлларш Хьуна тӀебоьрзур бу.

16Со кӀелхьарвоккху Дела,
цхьаннан цӀий Ӏанорах ларвелахь со,
тӀаккха ас Хьан нийсо хастор ю[+].
17Веза Эла! Схьаеллахьа сан бага,
тӀаккха цо Хьуна хастам кхайкхор бу.

18Ас сагӀа доккхур дара Хьуна,
амма Хьуна ца деза иза.
Хьайна лерина дийнаташ дагорна а
Хьо реза вац[+].
19Доьхна са – иза Далла луш долу сагӀа ду.
Дохкодаьлла а, муьтӀахь долу а дог Ахь дӀатоттур дац, Дела[+].

20Хьайн лаамца къинхетам бехьа Цийон-гӀопах,
Ярушалайман пенаш ирахӀиттадехьа[+].
21ТӀаккха Хьо реза хир ву бакъдолчу сагӀанашна,
дийнаташ дагоран сагӀанаш а тамехь хир ду Хьуна,
тӀаккха Хьан сагӀа доккхучу кхерча тӀе
стерчий дохкур ду[+].

#### 51


Делан кхел а, Делан къинхетам а

1[*] Эшарш локхучу тобанан куьйгалхочуьнга: Даудан хьехаме назма, 2[+]эдомхочо ДуагӀа, Дауд Ахьи-Маликан цӀийне веана аьлла, Шауле мотт тоьхначул тӀаьхьа аьлла йолу[+].

3Айхьа зулам дарх дозаллаш стенна до ахь, нуьцкъала стаг?
Дела массо а ханна тешаме ву.
4Хьан матто хӀаллакьхилар дуьйцу,
ира урс санна бу хьан иза, ямартниг![+]
5Хьуна вониг дикачул алсам деза,
бакъдолчул а харцдерг алсам дийца лаьа хьуна.
6Зуламе къамелаш деза хьуна, ямарта мотт.

7Дала, хӀаллаквина, дӀавоккхур ву хьо,
цӀа чуьра аракхуссур ву,
дийначийн лаьтта тӀера хьан орам а дӀабоккхур бу[+].
8Иза а гина, Делан лаамехь берш ларамах буьзна хир бу.
Уьш боьлур бу цунах:[+]
9«Делах шен чӀагӀо а ца еш,
шен доккхачу хьолах а тешна,
зуламаш тӀехь чӀагӀвелла вара и стаг»[+].
10Ткъа со Делан цӀа чохь зазадоккхуш долу зайт-дитт санна ву,
ерриг а тӀейогӀучу ханна Делан хедар боцучу безаме сатесна а ву[+].
11Ахь динчунна гуттар а Хьуна хастам бийр бу ас.
Хьан цӀарах догйовха хилла, иза хастор ю Хьуна тешамечу нахана хьалха̄.

#### 52


Адамийн Ӏесалла


(Забур 13)

1[*][•] Эшарш локхучу тобанан куьйгалхочуьнга: Даудан хьехаме йолу хӀара назма «Махьалат» олучу мукъамехь лакха езаш ю.

2[+]Сонтачара шайн дагахь боху: «Дела вац».
Уьш ма телхина бу, цара лелориг ма дегаза хӀума ду.
Царах цхьа а диканиг дийриг вац[+].

3Стигалшкара адамашка
охьахьоьжу Дела,
цхьа а кхетамехь верг а вуй те,
Дела лоьхург а вуй те, Шена гархьама[+].
4Берриш а нийсачу некъа тӀера дӀабирзина,
уьш массо а талхарх буьзна.
Царах цхьа а диканиг дийриг вац,
ур-атталла цхьаъ-м вац[+].
5Кхетаме богӀур болуш а бац те
харцонаш лелош мел берш,
шаьш бепиг дууш санна, сан халкъ дӀакхоллурш,
ткъа Деле ца кхойкхурш[+]?

6ЦӀеххьана царна тӀе кхерам тосур бу,
кхераме хӀумма а дацахь а, хӀунда аьлча
хьуна дуьхьалбевллачеран даьӀахкаш Дала дӀасаяржор ю.
Ахь юьхьӀаьржачу хӀиттор бу уьш, Дала уьш дӀатесна дела[+].
7Исраилан халкъана кӀелхьардовлар
Цийон-лома тӀера догӀур делахьара!
Шен халкъ Дала юхаметтахӀоттийча,
Якъубан халкъан сакъералур дара,
Исраилан халкъан самукъадер дара.

#### 53


МостагӀех ларваран доӀа

1[*] Эшарш локхучу тобанан куьйгалхочуьнга: Даудан хьехам болу назма. Дечиг-пондарца ала езаш ю иза[+]. 2[+]Зипахоша, Шаулна тӀе а баьхкина: «Тхо долчохь къайла-м ца ваьлла те Дауд?» – аьллачу хенах лаьцна.

3Ва Дела! Хьайн цӀарца кӀелхьарваккхахьа со,
Хьайн ницкъаца бехказаваккхахьа со.
4Ва Дела! Сан доӀа хазахьа,
сан багара дешнашка ладогӀахьа.
5Хийра нах дуьхьалбевлла суна,
нуьцкъалчара сан са лоьху.
Цу нехан Дела вац[+].

6Дела сан гӀоьнча ву.
Везачу Эло дог чӀагӀдо сан.
7Сан мостагӀаша дина зулам царна тӀе юхадерзадехьа,
Хьо тешаме хиларна, хӀаллакбехьа уьш[+].
8Ас леррина сагӀа доккхур ду Хьуна,
Хьан цӀе а хастор ю, Веза Эла,
хӀунда аьлча иза дика ю.
9Ахь кӀелхьарваьккхи со берриг а баланех,
сайн мостагӀашна тӀехь толам баккхар гина сан бӀаьргашна[+].

#### 54


ДоттагӀашкахьара ямартло хиллачо дина доӀа

1[*] Эшарш локхучу тобанан куьйгалхочуьнга: мерз-пондарш тӀехь ала езаш йолу Даудан хьехаме назма.

2Дела, сан доӀа дӀа а хазахь,
сан дехарх къайла а ма валахь.
3Сан тергам а бехьа, суна жоп а лохьа.
Сан дог а доьхна, со гӀайгӀанехь а ву.
Со карзахвуьйлу,[+] 4мостагӀчун аз хазарна а,
Ӏесачара суна гӀело ярна а,
хӀунда аьлча цара суна дуьхьал зулам а леладо,
уьш дераллица дуьхьал а бевлла суна.

5Сан кийрарчу даго а хьийзаво со,
Ӏожаллин къемато а дӀалаьцна со.
6Кхерар а, вегавар а тӀедеана суна,
Ӏада а вина, воьхна хьийза со.
7Цундела ас элира: «Кхокханан санна
долу тӀемаш суна хьан лур дара?
Со, тӀема а ваьлла, паргӀатвер вара.
8Со, генна дӀа а вахана,
яьссачу аренгахь вуьсур вара[+].
9Йилбазмохах а, дарцах а
со дӀалачкъа сихлур вара».
10Хьалдолу Эла, меттанаш э а дай,
къамел карзахдаккхахьа сан мостагӀийн.

Къизалла а, барт цахилар а го суна гӀалахь[+].
11Дийнахь а, буьйсанна а
цу гӀалин пенаш тӀехула го боху цара.
Цу гӀалахь зуламаш а, баланаш а бу.
12Цунна чохь бохамаш а хуьлу.
Цуьнан майданашкара нахана гӀело яр а,
мекарлонаш лелор а дӀа а ца долу.

13Ткъа сан мостагӀа вац со емалвийриг –
иза-м ас ловр дара.
Суна кураллаш йийриг со цавезарг вац –
цунах-м со къайлавер вара.
14Амма хьо ма ву иза, сан тайпанара верг –
сан уллора доттагӀа, со тешна Ӏаш верг.
15Вайшиммо вовшашка дагара а дуьйцура,
адамийн тобанна юкъахь вайшиъ цхьаьна
Делан цӀийнан керта а воьдура[+].
16Сан мостагӀашна тӀе цӀеххьана Ӏожалла йогӀийла.
Дийна боллушехь уьш эхарте боьлхийла,
хӀунда аьлча вониг царна юкъахь долуш ду,
вониг церан дегнаш чохь долуш ду[+].

17Ткъа со-м Деле кхойкхуш ву,
Везачу Эло со кӀелхьар а воккхур ву.
18Суьйранна а, Ӏуьйранна а, делкъахенахь а
со латкъамаш беш а ву, узарш деш а ву,
ткъа Цунна сан аз дӀахезар ду.
19Суна дуьхьал бинчу тӀамах
Цо со маьршачу метте воккхур ву,
суна дуьхьалбевлларш алссам белахь а.
20Азалера дуьйна олалла деш волчу Далла
со дӀа а хезар ву, Цо уьш сийсаз а бохур бу.
Уьш цкъа а хийца ца бели,
хӀунда аьлча уьш Делах кхоьруш бац[+].

21Сан доттагӀа хиллачо шен накъосташна дуьхьал куьг айдина,
цаьрца ша бина барт цо боха а бина[+].
22Цуьнан бага даьттанал а кӀеда ю,
амма цуьнан даг чохь мостагӀалла ду.
Цуьнан дешнаш зайтдаьттанал а кӀеда ду,
ткъа уьш, баттара даьхна тарраш санна, ира ду[+].

23[+]Хьайн гӀайгӀанаш Везачу Элана тӀеяхка,
ткъа Цо хьо чӀогӀа лоттуьйтур ву.
Шен лаамехь верг Дала
цкъа а дӀасатоьхкуьйтур вац[+].

24Амма Ахьа, Дела, уьш кӀоргачу эхарта чу туьйсур бу.
Адамийн цӀий Ӏеночара а, мекарлонаш лелочара а
шайна дуьнен чохь яккха еллачу хенан аххан а йоккхур яц.
Ткъа со Хьох тешна Ӏаш хир ву[+].

#### 55


Делах дегайовхо хиларх долу доӀа

1[*] [+]Эшарш локхучу тобанан куьйгалхочуьнга: «Генахь дӀатийна кхокха» олучу мукъамехь ала езаш ю. Гати-гӀалахь ша пӀелаштамхоша дӀалаьцначу хенахь Дауда язйина назма ю иза[+].

2Къинхетам бехьа сох, Дела!
МостагӀаша эккхийна лелош ву со,
хӀора дийнахь тӀелеташ, цара ницкъ бо суна.
3Сайн кӀесаркӀога чохь церан садеӀар
хаало суна хӀора дийнахь.
Сийлахьниг, дукха бу суна дуьхьалбевлларш!
4Со кхоьручу хенахь
Хьох дегайовхо ю сан.
5Делехь ас хастадо Цуьнан дош,
Делах ю сан дегайовхо, со ца кхоьру.
ХӀун дийр ду суна гӀорасизчу адамо[+]?
6Денна а мостагӀаша хуьйцу сан дешнаш,
сох йолу церан ойланаш зуламна ю.
7Вовшех а бетталуш, теба а тебаш,
со воьду меттиг ларйо цара,
сан са эцархьама[+].
8Шаьш лелочу харцонна кӀелхьардовлар хир дуй те царна?
Дела, Хьайн оьгӀазаллица таӀзар дехьа цу нахана.
9Ахь дагардина сан дакъазаваьлла леларан денош.
Сан бӀаьрхиш Хьо волчуьра пхьегӀи чу гулделла,
Хьан тептар тӀехь-м дац те уьш[+]?
10Сан мостагӀий юхабовлу, со Хьоьга кхайкхича,
хӀунда аьлча суна хаьа Дела сайгахьа вуйла.
11Делехь ас хастадо Цуьнан дош,
Везачу Элехь ас хастадо и дош,
12Цунах ю сан дегайовхо, со ца кхоьру.
ХӀун дийр ду суна адамо?
13Хьуна йина чӀагӀонаш кхочушъяр ду суна тӀехь.
Хьуна баркаллин сагӀанаш дохур ду ас[+].
14Ахь валарх кӀелхьарваьккхи со,
сан когаш совцучуьра ларби,
дахар лучу серлонгахь
Далла хьалха со лелийта[+].

#### 56


ГӀо доьхуш дина доӀа

1[*][•] [+]Эшарш локхучу тобанан куьйгалхочуьнга: «ХӀаллак ма ве со» олучу мукъамехь лакха езаш ю. Шаулах ведда, хьеха чу ша вахча, Дауда язйина назма ю иза[+].

2Къинхетам бехьа сох, Дела,
къинхетам бехьа,
Хьох ю сан дегайовхо.
Хьан тӀома кӀел лечкъар ву со,
сайн бохамаш дӀабовллалц[+].

3Веза Воккхачу Деле кхойкхур ву со,
Шен Ӏалашо суна лерина кхочушъечу Деле.
4Цо, стигалара гӀо а даийтина, со кӀелхьарвоккхур ву,
со лаца гӀерташ берш юьхьӀаьржачу хӀиттор бу.
Дала Шен безам а, бакъдерг а лур ду[+].

5Сан са лоьмашна юкъахь ду.
Цергех гоьмукъаш а, пхерчий а дина,
маттех ира тарраш а дина,
Ӏачу адамийн кӀенташна юкъахь Ӏуьллу со[+].
6Стигалал лакха хьалаволийла Хьо, Дела,
дерриг а лаьтта тӀехь Хьан сийлалла лаьттийла!

7Со лаца кечбина гур бара,
гӀайгӀанехь вара со.
Суна хьалха ор даьккхира цара,
амма шаьш цу чу ийгира[+].
8Сан дог Хьох тешна ду, Дела, Хьох тешна ду иза:
ас, илли а олуш, хастам бийр бу Хьуна[+].
9ГӀаттахьа, сан сийлалла, гӀаттахьа!
Самабала, мерз-пондар!
ГӀатта, Ӏад хьокху пондар!
Малх самабоккхур бу ас[+].
10Халкъашна юкъахь, Веза Эла, Хьо ас хастор ву,
Хьох лаьцна нахана хьалха иллеш эр ду.
11Стигала кхаччалц бу Хьан безам,
мархаш тӀе кхаччалц ду Хьан тешаме хилар[+].
12Стигалел лакха хьалаволийла Хьо, Дела,
дерриг а лаьтта тӀехь Хьан сийлалла лаьттийла!

#### 57


Ӏесачарна таӀзар дар доьхуш Деле дина доӀа

1[*] Эшарш локхучу тобанан куьйгалхочуьнга: «ХӀаллак ма ве со» олучу мукъамехь лакха езаш ю. И назма Дауда язйина ю[+].

2Нийсо билггал кхайкхайой те аша, куьйгалхой?
ЦӀеначу дегнашца йой теша аша адамашна юкъахь кхел?
3Дегнаш чохь харцонаш кхуллу аша.
Шайн куьйгийн къизалла махкахь узу аша.

4Дуьнен чу бовллушехь, нийсачу некъана тӀера дӀабевлла Ӏесанаш.
Харцдерг а дуьйцуш, ненан кийрара схьабовллушехь, тилабелла уьш[+].
5Церан дӀовш лаьхьанан дӀовш санна ду.
Иза шен лергаш дӀакъовлуш болчу,
къорачу лаьхьанан дӀовш санна ду[+].
6Царна ца хеза лаьхьа тебечун аз,
молханаш лелош верг мел говза велахь а.

7Дела! Церан багара цергаш кегъехьа!
Веза Эла! Цу лоьмийн мочхалш атахьа![+]
8ДӀадоьду хи санна, уьш тӀепаза дӀабойийла.
Шайн Ӏад цара дуьйлича, пхерчий кегделча санна хуьлийла.
9ДӀайоьддушехь, ешна дӀайолу этмаьӀиг санна, дӀабовлийла уьш.
Остаяьллачу зудчун берана санна, царна малх ма гойла[+].
10Ешна кӀел йогучу коьллех цӀе латале,
ховха я екъа уьш елахь,
йилбазмохо дӀасаяржийна
коьллаш санна уьш хуьлийла.

11Бина бекхам шена гича,
Делан лаамехь волчунна хазахетар хир ду.
Цо Ӏесачун цӀийлахь шен когаш буьлур бу[+].
12ТӀаккха адамо эр ду:
«Билггал хуьлу Делан лаамехь волчунна стом!
Иштта, волуш ву дуьнен чохь кхел еш волу Дела!»[+]

#### 58


Ларвар доьхуш дина доӀа

1[*] [+]Эшарш локхучу тобанан куьйгалхочуьнга: «ХӀаллак ма ве со» олучу мукъамехь лакха езаш ю. Шаула Дауд верхьама цуьнан цӀа долчу кӀелховша нах бахийтича, Дауда язйина назма ю иза[+].

2Сан Дела, мостагӀех со кӀелхьарваккхахьа!
Суна дуьхьалбевллачех со ларвехьа[+].
3Харцо лелочарах со Ӏалашвехьа,
цӀий Ӏанор дезаш болчарах со кӀелхьарваккхахьа.

4Уьш сан синна кӀелхевшина бу.
Ас зулам дина я къа латор бахьана долуш,
гуллуш бац нуьцкъалнаш суна дуьхьал, Веза Эла[+].
5Сан бехк боццушехь, суна тӀелата дӀагуллуш бу уьш.
Орцах а валий, хьажахьа соьга.

6Массо ницкъийн Веза Дела,
Исраилан халкъан Дела,
самавалахьа дерриг халкъашна дуьхьалвалархьама,
Мекарчарах цхьаннах а къинхетам ма бехьа.
7Суьйранна схьабогӀий,
жӀаьлеш санна, угӀу уьш,
гӀалина гонах а лелаш[+].
8Харцдерг дуьйцу церан меттанаша.
Тарраш санна, ду уьш.
«Хьанна хезар ду тхо?» – боху цара.
9Амма, Веза Эла, Хьо воьлуш ву царах.
Ахь юьхьӀаьржачу хӀиттор ду дерриг а халкъаш[+].
10Ва сан Ницкъ, Хьоьга ас кхойкху,
хӀунда аьлча Хьо, Дела, сан гӀап ю[+].
11Со везаш волу сан Дела суна хьалхавер ву.
Дала со сайн мостагӀашна тӀехула хьоьжуьйтур ву[+].

12Цкъачунна хӀаллак ма бе уьш, хилларг сан халкъана диц ца далийта.
Хьайн ницкъаца дӀасакхиссинчул тӀаьхьа, эшабе уьш,
Веза Эла, тхо лардеш верг[+].
13Церан матта тӀера дош баганца латийна къа ду.
Шайн куралла бахьана долуш юьхьӀаьржачу хӀуьттийла уьш,
шаьш дуьйцу неӀалт а, харцдерг а бахьана долуш[+].
14Хьайн оьгӀазаллица, хӀаллакбай,
дӀабахахьа уьш.
ДӀахоийла царна Якъубан махкана тӀехь Дела вуйла а,
Цуьнан олалла дуьненан йисте кхаччалц дуйла а.
15Суьйранна схьабогӀий,
жӀаьлеш санна, угӀу уьш,
гӀалина гонах а лелаш[+].
16Юург лоьхуш, кхерста шайна,
меца а долуш, гӀигӀ а деш.

17Хьан ницкъах лаьцна ас иллеш эр ду,
Ӏуьйранна хьалххе дуьйна Хьан къинхетам кхайкхор бу,
хӀунда аьлча суна тӀе хало хӀоьттича,
Хьо сан гӀап а, кӀелхьарволу меттиг а хилла[+].
18Дела, сан ницкъ!
Хьо хастор ву ас,
хӀунда аьлча Хьо сан гӀап а,
со везаш волу Дела а ма ву.

#### 59


Исраилан халкъ кӀелхьардаккхар доьхуш дина доӀа

1[*][•] Эшарш локхучу тобанан куьйгалхочуьнга: «Бертан лили» олучу мукъамехь ала езаш ю. ХӀара хьехаме назма Дауда язйинера,[+] 2ша Арам-НахӀараим-махкахь[*] а, Цоба-махкахь[*] а арамхошца тӀом бечу хенахь а, Йоаба, цигара юха а вирзина, Дуьрачу тогӀи чохь шийтта эзар эдомхо хӀаллаквинчу хенахь а[+].

3[+]Ва Дела! Ахь дӀатесна тхо, Ахь дохийна тхо.
Хьо оьгӀазвахана тхуна – хӀинца юхаметтахӀоттадехьа тхо![+]
4Ахь латта ластийна, Ахь иза дохийна.
Цуьнан йоьхна меттигаш меттахӀиттаехьа,
хӀунда аьлча иза лесташ ду.
5Ахь Хьайн халкъана къизалла йовзийтина,
тхо дӀасатехкадолуьйту чагӀар малийна Ахь тхуна[+].
6Хьайга ларамах буьзначарна
Ахьа байракх хьалаайина,
уьш Ӏодах кӀелхьарбовлийтархьама.
7Хьайн аьтту куьйгаца тхо кӀелхьар а дахахьа,
оха деш долу доӀанаш дӀа а хазахьа,
Хьайна безнарш паргӀатбовлийтархьама.

8Дала Шен езачу меттехь аьлла: «Толамах воккха а веш,
Аса Шехем-гӀала а йоькъур ю, Сакхат-тогӀи а дӀасайоькъур ю[+].
9ГалӀад-мохк а Сан бу, Маннаш-мохк а Сан бу,
Эпрайм-мохк Сан коьртан чӀагӀо ю,
ЯхӀуд-мохк – Сан паччахьаллин гӀаж ю.
10Муаби-мохк – Сан юьхь-куьгдуьлург ю.
Эдом-махкана тӀе Сайн мача кхуссур ю Ас,
иза Сайн хилар дӀагайтархьама.
Хьайн аз айадай, Соьга кхайкха, ПӀелаштам-мохк!»

11ЧӀагӀйинчу гӀали чу хьан воккхур ву со?
Эдом-махкана тӀе хьан вуьгур ву со?
12Тхо дӀатеснарг Хьо-м вац те, ва Дела?
Тхан эскаршца аравер вац те Хьо, ва Дела?
13ГӀо дехьа тхуна мостагӀех тхаьш лардайта,
хӀунда аьлча пайден дац адамашкара хуьлуш долу гӀо[+].
14Делаца цхьаьна оха толам боккхур бу,
тхан мостагӀий Цо дӀахьошур бу.

#### 60


Синца чӀагӀвар доьхуш дина доӀа

1[*] Эшарш локхучу тобанан куьйгалхочуьнга: хӀара Даудан назма дечиг-пондаршца ала езаш ю.

2ДӀахазахьа, ва Дела, сан деган тийжам,
бехьа, сан Дела, сан доӀанан тергам.
3Кхайкхам бо ас Хьоьга кху лаьттан йистера
сайн эшначу дагца.
Сол лекха йолчу тарха тӀе а ваккхий,
дӀахӀоттавехьа со хӀинца,
4со къайлавоккхург а Хьо волу дела,
сан мостагӀашна дуьхьал онда бӀов санна а Хьо волу дела[+].

5Вехийла со даим а Хьан цӀа чохь,
къайлаволийла со Хьан тӀемаш кӀел[+].
6Сан Веза Эла, ас йина чӀагӀо дӀахезна Хьуна.
Хьох кхоьруш болчарна догӀучу шеретах дакъа суна а делла Ахьа.

7Паччахьан денош Ахь, Веза Эла, дахдехьа,
тӀаьхьенашкара тӀаьхьене шераш а дахдехьа[+].
8Хуьлийла и Хьоьца массо а ханна.
Ларвойла Ахь иза Хьайн хедар боцучу безамца а, тешаме хиларца а.

9Эр ду ас даим Хьох лаьцна илли,
кхочушъеш даим айса йина чӀагӀо[+].

#### 61


Делах тешна Ӏаш хилар

1[*] Эшарш локхучу тобанан куьйгалхочуьнга: Ядутуне. Даудан назма[+].

2Сан синан синтем Делаца бен ца хуьлу.
Сан кӀелхьарвалар Цуьнгара ду.
3Иза цхьаъ ю сан тарх а, сан кӀелхьарвалар а.
Иза ю сан гӀап, со кхин меттахвер вац[+].

4Мел бийр бу те аша стагана ницкъ?
Шу дерриш а иза хӀаллакван гӀерта.
Иза сеттина пен санна ву,
охьаяха гергга йолу йоьхна керт санна ву.
5Иза лаккхара охьатаса дагадеана царна,
харцдерг дуьйцу цара. Багахь иза декъалво,
ткъа дегнаш чохь цунна неӀалташ кхайкхадо цара[+].

6Сан са, Делера цхьаьнгара леха хьайна синтем!
Сан дегайовхо Иза бен яц.
7Иза цхьаъ ю сан тарх а, сан кӀелхьарвалар а.
Иза ю сан гӀап, со кхин меттахвер вац.
8Сан кӀелхьарвалар Делах дозуш ду,
сан сий а Цунах дозуш ду.
Сан нуьцкъала тарх а Иза ю,
суна дӀалачкъа меттиг а Иза ю.

9Халкъ! Муьлххачу хенахь а Цунах тешна хила.
Шайн дегнаш Цунна хьалха делхаде.
Дела ву вайна дӀалачкъа меттиг.

10КӀезиг берш доӀу са бен бац.
ЦӀеяхна берш хӀумма а доцург бен бац.
Терзанна тӀедехкича, церан барам бац.
Уьш доӀучу синан барамехь бен дац[+].
11ГӀело еш даьккхинчух тешна а ма Ӏе,
шаьш лачкъийна даьккхинчух дозаллаш а ма де.
Хьал алсамдуьйлуш делахь а,
шайн дегнаш цунна дӀа а ма ло[+].

12Кест-кеста Дала олура,
ткъа суна иза дукхазза а хезара:
ницкъ а, ва Дела, Хьоьгахь бу,[+]
13[+]безам а, Хьалдолу Эла, Хьан бу.
Ша-ша динчу гӀуллакхашка хьаьжжина,
Хьо хӀоранна а доггӀург дӀалуш ву[+].

#### 62


Деле сатийсар

1[*] [+]ЯхӀуд-махкарчу яьссачу аренгахь ша волуш Дауда аьлла йолу назма[+].

2Дела! Хьо сан Дела ма ву!
Сан даго Хьо даим а лоьху!
Хьоьга сатуьйсуш ду суна чуьра са а.
Кху даьссачу, дакъаделлачу, хине сатуьйсучу лаьтто санна,
Хьоьга сатуьйсу ас[+].
3Хьан дезачу цӀа чу хьоьжура со,
Хьан нуьцкъалалла а, сийлалла а гархьама.
4Хьан безам а, дикалла а дахарал гӀоле ду.
Хьо хестош, бага юьззина ас илли эр ма ду[+].
5Дуьнен чохь со мел веха, Хьо аса хестор ву.
Хьоьга доӀанаш а деш, куьйгаш хьалакхийдор ду[+].
6Токх кхачано санна, сан са Ахь дузу.
Сайн айдинчу озаца Хьуна ас хастам бо.

7Хьох лаьцна ойла йо ас буьйсанан дакъошкахь,
Хьо дага оьху суна вижинчу хенахь![+]
8Суна гӀо а Хьоьгара ду,
Хьан тӀемийн ӀиндагӀехь со воккхавеш хир ву[+].
9Сан са а безамца Хьох дӀа ма хьерча.
ГӀо деш, со дӀалоцу Хьан аьтту куьйго.

10Сан валар лоьхуш берш
лаьттан буха кхочур бу[+].
11Нуьцкъалчу таррашца эшийна уьш хир бу.
ЧангӀалкхийн ижу хилла, уьш дӀахӀуьттур ма бу.
12Ткъа паччахь а воккхавийр ву
Дала шена деллачух.
Хастамах вузур ву хӀора Делах дуй буург а,
хӀунда аьлча мотт сецна буьсур бу харц мел луьйраш а[+].

#### 63


Ларвар доьхуш дина доӀа

1[*] Эшарш локхучу тобанан куьйгалхочуьнга: Даудан назма.

2Ва Дела, ас латкъам бечу хенахь, сан аз дӀахазахьа,
мостагӀчуьнгахьара суна болчу кхерамах сан дахар лардехьа[+].
3Вониг лелош болчеран ойланех а,
зулам дечеран тобанех а со дӀахьулвехьа[+].
4Цара шайн меттанаш, тарраш санна, ирдо,
ткъа шайн дешнаш, дӀаьвше пхерчий санна, тӀекхуьссу[+].
5Шайн кӀелонера цара и пхерчий бехке воцчунна тӀе кхуьссу.
ХӀуманах а ца кхоьруш, цара цӀеххьана цунна тӀе уьш кхуьссу[+].
6Шайн зуламечу ойланашкахь цара вовшийн чӀагӀбо.
«Иза-м хьанна гур бара?» – бохуш,
шаьш кечбина гур къайлабаккха цара барт бо[+].
7Мекара ойланаш а еш, цара олу:
«Говза хьесап дина оха».
Адаман кийрахь а, дага чохь а дерг къайлаха ма ду!

8Амма Дала царна тӀе пхерчий кхуьссу.
Уьш цӀеххьана дӀа а лоцур бу[+].
9Цара шайн меттанашца шаьш хӀаллакбийр бу.
Уьш гуш мел волчо кхардамца кортош лестор ду[+].
10Массо а адам кхералур ду,
цара Делан гӀуллакх кхайкхор ду,
Цо динчух лаьцна ойланаш йийр ю.
11Делан лаамехь верг самукъадаьлла хир ву,
ша Везачу Элаца цхьаьна хиларна.
Цо Везачу Эле ша ларвойтур ву.
ДогцӀена болчу массара а Цунна хастамаш бийр бу[+].

#### 64


Хастам бар а, баркалла алар а

1[*] Эшарш локхучу тобанан куьйгалхочуьнга: Даудан назма. Йиш.

2Цийон-ломахь Хьуна хастам бан хьакъ ма ду, Дела,
Хьуна дина нигаташ кхочушдина хир ма ду[+].
3Тхан доӀанаш Хьуна дӀахеза.
Муьлхха а адам Хьуна тӀе догӀу[+].
4Къилахь долчу гӀуллакхаша гӀелвина со,
ткъа Ахь тхан зуламашна гечдо[+].
5Декъала ву Ахь хаьржинарг,
Хьайн керташкахь Ӏайта Хьайна тӀеозийнарг!
Тхо Ӏаьбна хир ду Хьан цӀийнан диканах,
Хьо Ӏаш йолчу меттиган еза хиларх дузур ду тхо[+].

6Тхо кӀелхьардохург волу Дела, Хьо жоп луш ву тхуна
ларамах дузуьйтуш долчу паргӀатдахаран гӀуллакхаш дарца.
Лаьттан массо а маьӀӀехь болчеран а,
генарчу хӀордашца болчеран а сатуьйсийла а Хьо ву[+].
7Хьайн ницкъаца Ахь лаьмнаш дӀахӀиттадо,
Хьайн гӀодаюккъехь гӀора а Ахь латтадо.
8ХӀордийн а, церан тулгӀенийн гӀовгӀа а,
халкъийн карзахдалар а дӀасацош верг а Хьо ву[+].
9Лаьттан йистошкахь бехаш берш
Хьан тамашийнчу билгалонашка
ларамах буьзна бу.
Малхбалехь а, малхбузехь а бехаш болчаьрга
Хьайна хастамаш бойту Ахьа.

10Ахь латта Ӏалаш а до, цунна хи а латтадо,
иза токхе а хуьлуьйту Ахь,
тӀехъюьзна йолу хин Ӏовраш а луш.
Ахь адамашна ялта кхуьуьйту,
Айхьа латта оцу гӀуллакхна кхоьллина дела[+].
11Ахь лаьттан хершнаш хих а дузу,
гӀорзанаш дӀа а шарйо,
догӀанан тӀадамашца латта кӀад а до,
цу тӀехь мел яьлла хӀума декъал а йо.
12Ахь шарна а, коьрта тӀе таж санна, беркат кховдадо,
Хьан лараш а токхонах юьзна ю.
13Ахь яьссачу аренашкахь дежийлаш а ло,
гунаш хазахетарх а дузу[+].
14Сийначу дежийлашкахь жаш ду дежаш.
ТогӀешкахь ялта ду кхуьуш,
даккхийдерца эшарш а лоькхуш.

#### 65


Хастаман а, баркаллин а йиш

1[*] Эшарш локхучу тобанан куьйгалхочуьнга: назма.

Аз айдина кхайкхалахь Деле, дерриг а дуьне[+].
2Цуьнан цӀеран сийлаллина йиш лакха,
Цуьнан сийдеш, Цунна хастамаш бе.
3Ала Деле: «Айхьа дийриг мел ларамах дузуьйтуш ду!
Хьан алссам болу ницкъ бахьанехь
Хьан мостагӀий а Хьуна хьалха текха[+].
4Хьуна хьалха дерриг дуьне а охьатаьӀа,
цо Хьуна эшарш а лоькху.
Хьан цӀарна эшарш лоькху цо!»[+]

5Схьа а дуьйлий, хьовсийша, Дала дечу гӀуллакхашка.
Адамийн дуьхьа Цо дийриг мел ларамах дузуьйтуш ду[+].
6[+]Цо хӀорд а лакъийра,
латта декъа а хилийтира.
Тхан дай, Йордан-хи а лекъна,
декъачу лаьтта тӀехула гӀаш дехьабевлира.
Цигахь Цунна даккхийдеш хуьлийла тхо![+]
7Шен нуьцкъалаллица Цо гуттара а олалла до.
Цуьнан бӀаьргаш халкъашна тӀедерзийна ду.
Аьрха нах Цунна дуьхьал ма гӀовттийла!
8Халкъаш, аша вайн Далла хастам бе,
Цунна бечу хастаман аз дӀахозийла.
9Цо вайн синош а дийна дитина,
вайн когаш а бега ца байтина.

10Веза Дела, Ахь зийна тхо,
цӀергахь лала а деш, цӀандо дети санна,
цӀан ма дина Ахь тхо[+].
11Ахь тхо гуре лацийтира,
тхан ги деза маххьаш дехкира[+].
12Ахь тхан кортош тӀехула мостагӀа ластавайтира.
ЦӀерах а, хих а тхо чекхдевлира,
ткъа Ахь тхо маьршачу метте арадехира[+].

13Дийнаташ дагоран сагӀанаш дахьаш, со Хьан цӀийнан керта вер ву,
Хьуна айса дина нигаташ а ас кхочушдийр ду[+].
14И нигаташ ас дина, со холчу хӀоьттича,
сан багара уьш девлира, со вистхилча.
15Хьуна сагӀина ас дерстина дийнаташ дахьар ду,
койн мохь а ягор ю.
СагӀина ас стерчий а, бежалой а яхьар ю.

16Схьа а дуьйлий, ладогӀийша, Далла хьалха ларамах дуьзначу массара а,
Цо сан дуьхьа мел динарг дуьйцур ду ас шуна[+].
17Сайн багахула кхайкхира со Цуьнга,
сайн маттаца лакхаваьккхира ас Иза.
18Сайн даг чохь ас къа латтийнехьара,
Хьалдолчу Элана со дӀахезар вацара[+].
19Ткъа Далла со дӀахезира,
сан доӀан озан Цо тидам бира.

20Хастам бу сан доӀа дӀа ца теттина волчу а,
Шен безам сох дӀа ца къастийна волчу а Далла.

#### 66


Баркаллин йиш

1[*] Эшарш локхучу тобанан куьйгалхочуьнга: хӀара йиш, хӀара назма, мерз-пондаршца лакха езаш ю.

2Дела вайца къинхетаме хуьлийла,
Цо вай декъал а дойла,
Цо Шен юьхь тӀера серло вайна лепайойла,[+]
3кху лаьттарчу адамашна Хьан некъ бовзийтархьама а,
массо а халкъашна Хьоьгара долу кӀелхьардовлар довзийтархьама а[+].

4Ва Дела, хастамаш бойла Хьуна халкъаша.
Хастамаш бойла Хьуна массо а халкъаша.

5Самукъа а долийла, хазахетар а хуьлийла къаьмнийн,
хӀунда аьлча Ахь халкъашна тӀехь нийсонца кхел а йо,
лаьттарчу къаьмнашна тӀехь урхалла а до[+].

6Веза Дела, хастамаш бойла Хьуна халкъаша.
Хастамаш бойла Хьуна массо а халкъаша.

7Лаьтто шен стом белла.
Вайн Дела волчу Дала вай декъалдо[+].
8Дала вай декъалдо,
лаьттара массо а маьӀӀера адам
Цуьнга болчу ларамах дуьзна хилийтархьама.

#### 67


Сийлахьчу толамна аьлла назма

1[*] Эшарш локхучу тобанан куьйгалхочуьнга: хӀара назма Даудан илли ду.

2Дуьхьалволийла Дела Шен мостагӀашна,
хӀаллакьхуьлийла Цуьнан мостагӀий.
ДӀауьдийла Далла хьалхара Иза цавезарш[+].
3Мохо дӀасабаржош болу кӀур санна, дӀасабаржабойла Ахьа уьш .
ЦӀеро башош болу балоз санна, хӀаллакьхуьлийла Делан лаамехь боцурш[+] .
4Ткъа Делан лаамехь берш самукъадаьлла хуьлийла.
Далла хьалха̄ дог айаделла а, баккхийбеш а хуьлийла уьш[+].

5Алалаш иллеш Далла!
Алалаш иллеш Цуьнан цӀарна!
Вазвелаш мархашкахь Лелаш верг!
Цуьнан цӀе Веза Эла ма ю.
Самукъане хуьлийла шу Цунна хьалха̄![+]

6Байлахь бисинчеран Да а волу,
бисина Ӏачу зударшкахьа ГӀодоккхург а волу
Дела ву Ша къастийна долчу Шен дезачу цӀа чохь[+].
7Цхьа бисинарш а Дала хӀусамаш чу дӀатарбо.
Тутмакхаш а Дала буржалех паргӀатбоху.
Ткъа Цунна муьтӀахь боцурш яьссачу екъачу арахь ма буьсу[+].

8Ва Дела! Хьо Хьайн халкъана хьалхаваьлла воьдучу хенахь,
яьссачу арахь Хьо волавелла воьдучу хенахь,[+]
9[+]Латта а дегадора,
стигалш а ешара,
Синай-ламанан Далла хьалха̄,
Исраилан халкъан Далла хьалха̄[+].
10Беркате догӀа доуьйтура Ахь, Дела,
Хьайн долахь долу латта ницкъ боцуш дисича,
иза юха а чӀагӀ а деш.
11Цу лаьттахь Хьан халкъ дехаш дӀахӀоьттира,
Хьайн диканца мискачунна оьшург латтийра Ахь, Дела.

12Хьалдолу Эла хаам беш вистхилира,
ткъа и хаам дӀасабаржош болу зударий дуккха а бара.
13«МостагӀчун эскарш а, паччахьаш а дӀасауьдуш ма бу».
Ткъа цӀахь бисина зударий еана хӀонс йоькъуш ма бу:[+]
14тӀемаш дети диллина а,
месаш деши диллина а долу и кхокхий.
(Шу, божарий, гӀотанаш юкъахь хиъна хӀунда дисина?)
15Нуьцкъалчу Дала кху лаьттахь паччахьаш дӀасабаржийча,
Ӏаьржачу Цалмун-лам тӀе кӀайн ло диллича санна хеталора[+].

16Башан-лам – сийлахь лам ма бу!
Дукха лекха баххьаш цунна тӀехь ма ду!
17ХӀунда хьоьжу шу хьегарца, ва лекха лаьмнаш,
Дала Шен бу аьлла къастийначу ломе?
Вехар ву Веза Эла цу лам тӀехь даим[+].

18Делан сийлахь гӀудалкхаш итт эзарал а алссам ю, эзарнаш а эзарнаш ю.
Царна юккъера Веза Эла Синай-лома тӀера Шен дезачу цӀа чу воьссира[+].
19[+]Хьо хьала ма велира цу ламанан боххье,
йийсарехь болчарна хьалха а хӀуттуш.
Адамашкара Ахьа, Веза Эла, совгӀаташ тӀеийцира,
ур-атталла Хьо вехачу шахьарна дуьхьалбевллачийн карара а[+].

20Декъала ву Хьалдолу Эла,
дахаран мохь денна а тхан метта лелош волу а,
тхо кӀелхьардоху Дела волу а[+].
21Вайн Дела – кӀелхьардоху Дела ву.
Хьалдолчу Элан карахь ду вайн Ӏожаллех довлар.

22Дала Ша эгор ду мостагӀийн кортош а,
харцонаш лелочийн юькъа месаш йолу хьеш а[+].
23Везачу Эло ма аьлла: «Башанна тӀера мостагӀий Ас юхаберзор ма бу.
ХӀорда бухара а Ас уьш схьабохур ма бу,[+]
24хьан жӀаьлеша мостагӀийн цӀий чу шайн меттанаш Ӏиттийтархьама а,
хьоьга хьан когаш церан цӀийла бахкийтархьама а»[+].

25Гуш дара, Дела, Хьан сийлахь болар,
сан паччахь волчу Делан Шен цӀа чу валар.
26Хьалхабевлла боьлху эшарш лоькхурш а,
царна тӀаьхьахӀиттина богӀу зурманчаш а.
Ткъа юкъарчу могӀарехь, вотанаш а етташ, мехкарий а ма бу.
27Декъалвелаш Дела тукхамийн гуламехь,
вазвелаш Веза Эла, аша, Исраилан хӀух долчара.
28Хьалхадаьлла догӀу Бен-Яманан жима тайпа.
ЯхӀудхойн элий а богӀу шайн йоккхачу тобанца.
Забулхойн элий а бу напталхойн элашца[+].

29Ва Дела, омра дехьа Хьайн ницкъаца[*].
Гайтахьа Хьайн ницкъ, Ахьа хьалха ма-гайттара,[+]
30Ярушалаймехь долчу Хьайн цӀийнехь.
Цу чу Хьуна лерина совгӀаташ дахьар ду паччахьаша.
31ДӀатедехьа Ахьа Мисаран халкъ,
эрзана юкъарчу экханах тераниг[*],
эсий санна долчу халкъашна юкъахь стерчийн бажа санна долу,
шен долахь долчу деших тамаш бийриг.
Цара, кортош охьа а таӀийна, Хьуна шайн дато гӀорзанаш йохьийла.
ДӀасатийсахьа Ахь тӀом безаш долу халкъаш[+].
32Мисар-махкара богӀур бу векалш.
Кхийдор ду Хьоьга, Дела, хушахоша шайн куьйгаш[+].

33Лаьттарчу пачхьалкхаша Далла ала иллеш.
Вазве Хьалдолу Эла шайн иллешца![+]
34Вазве аш дуьне кхуллуш дуьйна стигалшкахь Леларг.
Нуьцкъалчу озаца стигал къекъош къамел до Цо[+].
35Делан ницкъ хилар къобалделаш!
Исраилан халкъана тӀехь ю Цуьнан возалла.
Мархашна тӀехь ю Цуьнан нуьцкъалалла.
36Дела, кхераме ву Хьо Хьайн цӀа чуьра Хьо вогӀучу хенахь.
Исраилан халкъан Дела!
Ахь ло Хьайн халкъана ницкъ а, чӀагӀо а.

Декъала ву Хьо, Дела![+]

#### 68


Орца даккхар

1[*] Эшарш локхучу тобанан куьйгалхочуьнга: «Шушаним» олучу мукъамехь ала езаш йолу Даудан назма ю хӀара[+].

2Ва Дела, кӀелхьарваккхахьа со,
хӀунда аьлча сан логге кхаьчна-кх хиш[+].
3КӀоргачу уьшал чохь висна со,
тӀе ког хӀотто меттиг а яц суна.
Хийн кӀоргене чуваьлла со,
цуьнан чехка дахаро дӀавуьгу со[+].
4Орцанаш дукха дахарна ца мегачу ваьлла со,
къамкъарг якъаелла сан.
Сайн Деле ладегӀарна,
бӀаьргаш гӀелделла сан[+].

5[+]Ца веза бахьана доцуш, со ца везарш
сан коьртарчу месел а дукха бу.
Харц бахьанашца сан мостагӀий нуьцкъала бу,
ткъа уьш со хӀаллакван гӀерташ бу.
Аса шайгара къола деш яьккхина йоцург,
шайна схьало бохуш, цара со хьийзаво[+].
6Ва Дела! Хьуна евза сан сонталла а,
сан къинош а Хьох къайла ца девлла!
7Массо а ницкъийн Хьалдолу Эла,
Хьоьга сатийсар долчарна
со бахьанехь эхье хӀума тӀе ма догӀийла.
Исраилан халкъан Дела,
Хьо лоьхуш лелаш берш
соьгахула юьхьӀаьржачу ма хӀуьттийла.
8Хьан дуьхьа лов аса сайна бо тӀехбеттамаш,
дерриг а со, юьхьӀаьржачу а хӀуьттуш[+].
9Сан вежаршна хийра хета со,
сан ненан кӀенташна геннара хета со[+].

10[+]ХӀунда аьлча Хьан цӀийне болчу хьагамо вагош ву со,
ткъа Хьо сийсазвочеран сийсаза дешнаш суна тӀе эгадо[+].
11Велха а воьлхуш, ас марханаш кхобу,
ткъа и бахьанехь со дола хета.
12Сингаттаман духар сайна тӀе духу аса,
ткъа цара сох лаьцна беламна кицанаш даладо.
13ГӀалин кевнехь хиъна Ӏаш болчара
сох лаьцна ца бешаш къамелаш до,
чагӀар муьйлучара а,
сох буьйлуш, со шайн эшаршна юкъавалаво.

14Ткъа ас, Веза Эла, Хьоьга сайн доӀа до.
Хьайна дика ду аьлла хеттачу хенахь,
Хьайн боккха безам хиларна,
Ахь билггал со кӀелхьарвоккхург хиларна,
дӀахазахьа со.
15Со кӀел ца висийтархьама,
уьшал чуьра хьалаваккхахьа со.
Соьга безам боцучех а,
кӀоргачу хих а кӀелхьарваккхахьа со[+].
16Чехка доьдучу хине со хьул а ма вайтахьа,
кӀоргачу хине со дӀа а ма кхаллийтахьа,
эхарта чу а вахийтина, иза суна тӀаьххье дӀа а ма къовлийтахьа.

17Хьан безам дика болу дела, Веза Эла, со дӀахазахьа,
Хьан боккхачу къинхетамалле хьаьжжина, соьгахьа схьаверзахьа[+].
18Хьайн лай волчуьнгахьара Хьайн юьхь Ахь дӀа ма ерзаехьа.
Сихха дӀахазахьа со, хӀунда аьлча со гӀайгӀанехь ма ву.
19Сан синна гергахьа а волий, иза кӀелхьардаккхахьа.
Сан мостагӀех со кӀелхьарваккхахьа.

20Хьуна хаьа со емалвеш хилар а,
сийсазвохуш хилар а, юьхьӀаьржачу хӀиттош хилар а.
Сан берриг а мостагӀий Хьуна хьалха бу.
21Со емалваро сан дог а дохийна,
со холчу а хӀоттийнера.
Аса сайх къинхетам бар лоьхура, амма иза бацара суна.
Аса сайн догъоьцурш лоьхура, амма уьш ца карийра суна.
22[+]Сан кхачанца цара стим эбира суна,
со хьогах волуш къонза малийра суна[+].

23[+]Шаьш дуучу тойнах дӀалоцу бой хуьлийла царна,
цунах гур хуьлийла церан доттагӀашна[+].
24Царна хӀумма а ца гайта, церан бӀаьргаш кхулийла.
Церан баккъаш гуттаренна а ситтина хуьлийла[+].
25Царна тӀе Хьайн дералла Ӏанаехьа.
Хьан чӀогӀачу оьгӀазалло дӀалоцийла уьш.
26[+]Церан меттамотт а бассийна хуьлийла,
церан четарш чохь цхьа а ма вехийла[+].
27Ахь таӀзар диначарна тӀаьхьабевлла лелаш бу уьш.
Ахь лазийначеран баланех лаьцна къамелаш деш бу уьш.
28Церан массо а къинош дӀаяздехьа,
Хьайн кӀелхьарбахаре уьш ма кхачийтахьа[+].
29[+]Дийна болчеран тептар тӀера церан цӀераш дӀайовлийла,
Хьан лаамехь болчеран цӀерашца цхьаьна
церан цӀераш ма язйойла[+].

30Ткъа аса гӀело а хьоьгу, со баланехь а ву.
Дела, Ахь со кӀелхьар а воккхийла, лар а войла[+].

31Сайн Делан цӀеран сийлалла ас иллешкахь хастор ю,
баркалла аларца ас Иза хьалавоккхур ву.
32Иза Везачу Элана тамехь хир ду,
сагӀина бахьачу старал а,
маӀаш а, бергаш а йолчу старгӀанал а[+].
33ГӀело хьегначарна иза гур ду, церан самукъадер ду.
Дела лоьхуш дерш, шун дегнаш денлур ду.
34ХӀунда аьлча Везачу Эло мискачаьрга ла а дугӀу,
йийсарехь болу Шен нах Цо дӀа а ца тотту.

35Хастамаш бойла Цунна стигалша а, лаьтто а,
хӀордо а, цу чуьра дийна мел долчу хӀумано а[+].
36Дала Цийон-лам кӀелхьарбоккхур бу.
Цо ЯхӀуд-мехкан гӀаланаш юхаметтахӀиттор ю.
Цигахь адам даха а хуур ду,
и латта цара шайн дола а доккхур ду[+].
37И мохк Цуьнан леш болчеран тӀаьхьенна кхочур бу,
Цуьнан цӀе езаш берш цигахь баха ховшур бу[+].

#### 69


ГӀо доьхуш дина доӀа


(Забур 39:12-18)

1[*][•] Эшарш локхучу тобанан куьйгалхочуьнга: Даудан назма. Дагалацийтаран доӀа[+].

2Ва Дела, со кӀелхьарваккха сихо ехьа.
Веза Эла, суна гӀоьнна тӀеван сихлохьа.
3Сан синан хӀаллакьхилар лоьхурш
эхь доьссина а, сийсазбаьхна а хуьлийла!
Суна зулам хила луурш,
юьхьӀаьржачу а хӀиттийна, юхаберзабойла![+]
4Со емал а веш, соьга: «Жолам-яӀ!» – бохурш,
шаьш юьхьӀаьржачу хӀиттарна, боьхна хьийзийла[+].

5Хьо лоьхуш берш массо а Хьо бахьанехь
хазахетта а, самукъадаьлла а хуьлийла!
Шаьш Ахь кӀелхьардахар дезаш болчара
саццаза: «Сийлахь ву Дела!» – олийла.

6Со-м къен а, миска а ву.
Дела, суна тӀе кхача сихлохьа!
Хьо ву суна гӀо дийриг а, со паргӀатвоккхург а.
Веза Эла, хье ма лохьа![+]

#### 70


Къеначу хенахь ларварх долу доӀа

1[*][•] Хьоьга, Веза Эла, со ларвойту аса,
юьхьӀаьржачу ма хӀуттийла со цкъа а.
2Хьо бакъ хиларна,
кхерамах паргӀатваккхахьа со.
Хьайн лергаш соьгахьа дерзадай,
кӀелхьарваккхахьа со[+].
3Муьлххачу а хенахь сан дӀалачкъа йиш йолу тарх санна хилахьа суна.
Ахь дош делла со кӀелхьарваккха, цундела Хьо сан чӀагӀо а, гӀап а ю[+].
4Сан Дела! Харцо лелочарах кӀелхьарваккхахьа со,
къизачу а, ницкъ бечу а нахах ларвехьа со[+].
5Хьо сан сатийсар ду, Хьалдолу Эла,
жимачохь дуьйна дегайовхо ю[+].
6Вичхьана а дагца Хьоьца чӀагӀвелла со.
Ахь ненан кийрара схьаваьккхина со.
Хьо ас гуттар а хестор ву[+].
7Дукхахболчарна сан дахар тамашийна хета,
хӀунда аьлча Хьо со нуьцкъала Ларвийриг ву.
8Хьан сийлалла хӀора дийнахь хестайо ас,
Хьан возаллех долу дош сан багахь даим ду[+].
9Со, къанвелча, дӀа ма тасалахь,
сан гӀора дӀадолучу хенахь со-со ма виталахь.
10Сан мостагӀий суна луьйш бу,
со вен ларвеш берш барт беш бу[+].
11Цара боху: «Дала дӀатесна иза,
тӀаьхьа а довлий, схьалаца иза,
и кӀелхьарваккха цхьа а вац цуьнан»[+].
12Дела! Гена ма валахьа суна.
Сан Дела! Сихха орцахвалахьа суна.
13Сан синна дуьхьал мостагӀалла лелораш,
эхь а хетта, дӀабовлийла,
суна зулам лоьхуш берш
юьхьӀаьржачу хӀиттийтахьа![+]
14Гуттар а Хьох дегайовхо йолуш а,
Хьуна лерина муьлхха а хастам алсамбоккхуш а хир ву со.
15ХӀора дийнахь Хьан бакъдерг дуьйцуш,
Ахь кӀелхьардахар кхайкхор ду ас,
цуьнан барам суна ца хаахь а[+].
16Сан Хьалдолчу Элах болу кхаъ бахьаш, вогӀур ву со,
Хьан нийсо ас кхайкхор ю,
Хьан цхьаннан нийсо.
17Дела! Жима волуш дуьйна Ахь нийсачу новкъа ваьккхина со,
Хьан тамашийначу хӀуманех лаьцна хӀинццалц схьадуьйцу ас.
18Къанвелча а, къежвелча а,
дӀа ма тасалахь со, Дела,
кху тӀаьхьенна а, цул тӀаьхьа хин болчарна а
ас Хьан ницкъах лаьцна дийццалц.
19Хьан нийсо, Дела, стигалшка а кхочу,
инзаре гӀуллакхаш дина Ахь.
Дела, мила ву Хьоьга кхочуш[+]?
20Дукха а, луьра а халонаш гойтура Ахь суна,
амма юха а со денвийр ву Ахь,
лаьттан кийрара гӀаттор ву[+].
21Со юха а тевийр ву Ахь,
сан сийлалла алсам а доккхуш.

22Дечиг-пондарца Хьо хастош, Хьо тешаме хилар дуьйцур ду ас, сан Дела.
Мерз-пондарца Хьох лаьцна назманаш йохур ю, Исраилан Везаниг![+]
23Ахь кӀелхьардаьккхина сан са доккхадеш ду,
Хьуна хастам беш, сайн багахь ас мукъам бечу хенахь.
24ХӀора дийнахь сан матто Хьан нийсо кхайкхор ю,
хӀунда аьлча суна зулам лоьхуш берш юьхьӀаьржачу хӀиттийна Ахь,
царна эхь а хетийтина Ахь.

#### 71


Паччахьна тӀера дина доӀа

1[*] Сулиман назма.

Ва Дела! Паччахьна Ахьа йийриг санна кхел ян Ӏамадехьа,
ткъа паччахьалла дечунна Хьайн нийсо лохьа[+].
2Хьан адамашна тӀехь нийса паччахьалла дойла Цо,
ур-атталла гӀело хьоьгучу Хьан нахана тӀехь бакъдолу олалла дойла Цо[+].
3Лаьмнаша адамашна беркат дохьийла,
гунаша царна нийсо йохьийла.
4Халкъана юкъара гӀело хьоьгучарна
цо нийсонца кхел а йойтийла,
мискачун кӀентий цо кӀелхьар а бохийла,
амма ницкъ бийраш цо дӀа а совцабойла[+].
5Нах Хьуна хьалха ларамах буьзна хуьлийла[*],
малх а, бутт а мел лаьтта, тӀаьхьенашкара тӀаьхьенашка[+].

6Иза хуьлийла, буц хьаькхначу бай тӀе догӀу догӀа санна,
лаьттана тӀуналла луш долу догӀанан тӀадамаш санна[+].
7Цуьнан заманахь нийсо лаьттийла,
бутт дӀабаллалц беркат хуьлийла[+].

8[+]ХӀорда тӀера хӀорда тӀе кхаччалц,
Эпрат-хина тӀера лаьттан йисте кхаччалц
цо паччахьалла дийр ду[+].
9Яьссачу аренашкара бахархой
цунна хьалха охьаоьгур бу,
цуьнан мостагӀаша а лаьттана меттанаш хьоькхур ду[+].
10Таршашан а, хӀордаца дозуш долчу мехкийн а паччахьаша
цунна йолана хӀума яхьар ю.
Шеба-мехкан[*] а, Себа-мехкан[*] а паччахьаша а
цунна совгӀаташ дахьар ду[+].
11Массо а паччахьаш цунна хьалха охьатеӀар бу.
Массо а халкъаша цунна хьалхара гӀуллакх дийр ду[+].

12ХӀунда аьлча орца доккхуш волу мисканиг цо паргӀатвоккхур ву,
гӀо лаца цхьа а воцу гӀело хьоьгург а кӀелхьарвоккхур ву[+].
13Иза гӀийлачуьнца а, пекъарца а къинхетаме хир ву,
цо мискачеран синош кӀелхьардохур ду.
14ГӀело ярх а, ницкъ барх а цо церан синош лардийр ду,
цунна церан цӀий деза хетар ду[+].

15Паччахь дукха вехийла!
Шеба-махкара деши цунна лойла.
Массо а хенахь цунна тӀера доӀанаш дойла.
Дийнахь сарралц иза декъал а войла[+].
16Лаьттахь кӀа шорта хуьлийла.
Лаьмнийн лакхенашкахь иза дӀасалестийла.
Цуьнан стоьмаш, Ливанунехь санна, дукха хуьлийла.
ГӀалара адамаш, аренгара буц санна, дебийла[+].
17Абаденналц цуьнан цӀе йиц ма лойла.
Дуьненахь малх мел кхета иза цӀеяхана хуьлийла.
Цуьнан цӀарах халкъаша вовшийн декъалдойла.
Царна массарна а иза декъалвина хетийла[+].

18Хастам бу Везачу Далла, Исраилан халкъан Далла!
Веккъа Иза ву тамашийна гӀуллакхаш кхуллург[+].
19Цуьнан сийлаллин цӀарна абаденналц хастам бойла.
Цуьнан сийлаллех дерриг дуьне а дузийла.
Амин! Амин![+]

20Юшайн кӀентан Даудан доӀанаш чекхдевли.

#### 72


КхоалгӀа тептар


(72–88)


Делан нийсо

1[*] Асайпан назма.

Мел дика ву Дела Исраилан халкъаца,
дог цӀена болчаьрца![+]
2Амма сох лаьцна аьлча, сан ког шарша гергга бара,
некъа тӀехь гӀулч а йоккхуш, галвала со гергга вара.
3Ӏесачеран аьтто балар сайна гича,
дозаллаш дечаьрга сан хьагӀ хуьлура[+].

4Шаьш дӀакхалххалц цара баланаш а ца хьоьгу,
церан догӀмаш могуш а хуьлу[*].
5Адамийн гӀайгӀанашкахь цара дакъа а ца лоцу,
кхиболчу наха санна, цара гӀело а ца хьоьгу.
6Цундела, коча ухкучу туьтеша санна,
куралло дӀалаьцна уьш,
тӀедухучу духаро санна,
къизалло дӀахьулбина уьш.
7Берстина хьера а бевлла, къинош летадо цара,
церан дегнаш чохь йолу ойланаш мекара ю.
8Кхардамца кхечарах лаьцна вон къамелаш до цара.
Дозаллаш дарца нахана гӀело яран ойланаш йо цара.
9Цара шайн баганаш стигалшка хьала а йохуьйту,
церан меттанаш лаьттахула дӀаса а даьржа.
10Цундела цара дечунна тӀедоьрзу Цуьнан халкъ а,
цара лелочух кхоччуш ша дуза а деш.
11Цо олу: «Далла и муха хуур ду?
Веза Воккхачунна иза хуийла а дуй те?»[+]
12Иштта бу и Ӏесанаш!
Цхьана а хӀуманан гӀайгӀа ца ешшехь,
церан хьал алсамдолу.

13Ас сайн дагахь элира: «ТӀаккха аса сайн дог цӀандар а,
сайн куьг цӀена леладар а эрна хилла те[+]?
14Дийнахь сарралц соьга Ӏазап а хьоьгуьйту,
хӀора Ӏуьйранна суна таӀзарш а дойту».

15Ткъа: «Ас цу тайпана къамел дийр ду», – ас аьллехьара,
Хьан берийн тӀаьхьенна хьалха со бехке хир вара.
16Ас ойла йора, со цунах муха кхетар вара те бохуш.
Амма суна цунах кхета хала дара,
17Делан цӀийнан керта а вахана,
Ӏесачеран кхолламах со кхетталц[+].

18Бакъду, ког шершачу меттиге дӀа а хӀиттийна,
Ахь уьш тӀепаза бойуьйтур бу[+].
19Ма сиха хӀаллакьхуьлу уьш,
къемат тӀедарца чекхбовлу уьш.
20Самабевлча, дӀадовш долу гӀан санна хуьлу уьш, Хьалдолу Эла.
Сама а ваьлла, царах хилларг а дицдийр ма ду Ахь.

21Сан дог гӀайгӀане хиллачу хенахь,
сан са карзахдаьллачу хенахь,
22сонта а вара, кхеташ а вацара со.
Хьуна хьалха бежана санна вара со[+].
23Амма гуттара а Хьоьца ву со.
Ахь аьтту куьйга дӀалоцу со.
24Хьайн хьехарца дахарехь дӀанисво Ахь со,
цул тӀаьхьа Хьайн сийлалле дӀаоьцур ву Ахь со.
25Хьо воцург мила ву суна стигалахь?
Хьо воцург цхьа а ца оьшу лаьттахь[+].
26Сан дегӀ а, сан дог а ца мегачу даьллехь а,
Дела – сан деган чӀагӀо а ю,
абаденналц сан дакъа а ду[+].

27ХӀунда аьлча шаьш Хьуна гена бохурш хӀаллакьхуьлу.
Хьайна тешаме воцу хӀорра а Ахь хӀаллакво.
28Ткъа сох лаьцна аьлча, суна-м дика ду Далла гергахь хилар.
Со ларваран меттиг йира ас Хьалдолчу Элах.
Хьан дерриг а гӀуллакхаш ас дӀакхайкхор ду[+].

#### 73


Халкъ кӀелхьардаккхар доьхуш дина доӀа

1[*] Асайпан хьехаме назма.

Ва Дела, тхо гуттаренна а дӀа хӀунда тесна те Ахь?
Хьайн жа санна долчу тхуна дар хӀунда велла те Хьо[+]?
2Айхьа ширачу заманахь дуьйна дола даьккхина Хьайн халкъ,
мах белла паргӀатдаьккхина Хьайн тукхам дагадаийтахьа!
Хьо тӀехь Ӏаш хилла болу Цийон-лам дагабаийтахьа![+]
3Хьайн когаш гуттаренна а Ӏохкучу саьлнашна тӀеберзабехьа.
МостагӀчо Хьан дезачу цӀа чуьра дерриг хӀума а дохийна дӀадаьккхина.

4Хьо тхуна дуьхьалкхетачу меттигехь Хьан мостагӀаша гӀигӀ дора.
Тхан байракхийн метта шайн байракхаш дӀахӀиттийна цара[+].
5Боьлакан дитташна диг тӀедерзош болчех
шаьш тера хилар гойтура цара.
6Ткъа хӀинца, куц а далош, дечиг хьокхуш мел йина хӀума
шайн дагаршца а, жӀаьвнашца а йохийна цара[+].
7Хьан деза цӀа дерриг а дагийна цара.
Хьан цӀе шена чохь йолу меттиг сийсазъяьккхина бевлла уьш.
8Шайн дегнаш чохь: «Уьш-м бохийна дӀабохур бара вай», – бохуш, –
лаьттара Делан гуламаш дӀахӀуьтту ерриге а меттигаш ягийна цара[+].

9Тамашийна билгалонаш ца го тхуна,
пайхамар а вац тхан хӀинца,
хӀара хьал мел лаьттар ду хууш волу стаг а вац тхоьца[+].
10Веза Дела, мел лаьттар ву те мостагӀа, Хьо емалвеш?
Гуттара-м хир яц те мостагӀчо Хьан цӀе сийсазйохуш?
11Хьайн куьг – Хьайн аьтту куьг – сеца хӀунда до те Ахь?
Хьайн духаран хоршана юккъера иза схьатохий, хӀаллакбехьа уьш[+].

12Амма Хьо, Дела, ширачу заманара дуьйна сан Паччахь ву,
лаьттахь кӀелхьарвалар дахьаш верг Хьо ма ву![+]
13[+]Хьайн ницкъаца хӀорд а дӀасабекъабалийтира Ахь,
хи чуьра саьрмикийн кортош а кегдира Ахь[+].
14[+]Левиятан цӀе йолчу хӀордан саьрмикан кортош Ахь хьаьшира,
цуьнан дегӀ яьссачу аренгарчу акхарошна юучунна дӀаделира.
15Хьостанаш а, татолаш а дӀаэхийтира Ахь.
Саццаза дӀаихна хиш а лакъийра Ахь[+].
16Де а Хьан ду, буьйса а Хьан ю.
Стигалара серлонаш а, малх а Ахь дӀахӀоттийна[+].
17Лаьттан массо а дозанаш Ахь дӀахӀиттийна.
Аьхке а, Ӏа а Ахь дӀакъастийна[+].

18Дагадаийтахьа Хьайна мостагӀа Хьайх кхардар, Веза Эла,
сонтачу цу халкъо Хьан цӀе сийсазъяхар.
19Хьайн къоркхокханан са акхаройн кара дӀа ма лохьа.
ГӀело хьоьгуш долчу Хьайн халкъан дахар гуттаренна а диц ма дехьа[+].

20Хьажахьа Айхьа бинчу барте, хӀунда аьлча
лаьттара ерриге а бодане меттигаш ницкъ баран меттигех юьзна[+].
21Ницкъ хилларг, юьхьӀаьржачу а хӀоьттина, юха ма воьрзийла.
ГӀело хьоьгучо а, мискачо а Хьан цӀарна хастамаш бойла.

22Ва Дела, дуьхьал а валий, Хьайн гӀуллакх лардехьа,
сонтачо дийнахь сарралц Хьо емалвар дагадаийтахьа.
23Диц ма дехьа Хьан мостагӀаша хьекхна маьхьарий а,
Хьуна дуьхьалбевллачара хаддаза еш йолу гӀовгӀа а[+].

#### 74


Дела – кхелахо ву

1[*] Эшарш локхучу тобанан куьйгалхочуьнга: «ХӀаллак ма ве со» олучу мукъамехь ала езаш ю. Асайпан назма[+].

2Хастам бо оха Хьуна, Дела.
Хьан цӀе уллохь хиларна Хьуна хастам бо.
Адамаша Хьан тамашийначу гӀуллакхех лаьцна дуьйцу.
3Ахьа боху: «Хан билгал а яьккхина,
Ас нийсонца йолу кхел хоржур ю[+].
4Латта дӀасалесташ хилча а,
цунна тӀехь мел бехаш берш кхерамехь хилча а,
цуьнан бӀогӀамаш чӀагӀдийриг Со ма ву[+].
5Курабевллачаьрга Ас боху: „Кура ма дийла“,
ткъа Ӏесачаьрга: „Шайн ницкъах дозалла ма де,
6стигална дуьхьал шайн ницкъах дозалла ма де,
кура корта а айина, деза детташ ма дийца“».
7ХӀунда аьлча малхбалера а, малхбузера схьа а,
я яьссачу аренгара схьа а дац стеган лекха хилар,
8амма Дела ву Кхелахо:
Цо цхьаъ охьатаӀаво, ткъа важа лакхавоккху[+].
9Везачу Элан карахь цхьа кад бу,
иза бецаш тоьхна кхехкаш болчу чагӀарх буьзна бу.
Лаьттан массо а Ӏесачарна Цо оцу кеда чуьра Ӏанадо,
ткъа цара бухахь йолчу букъаршца цхьаьна дӀамер ду и чагӀар[+].

10Аса-м Дала мел дийриг даим дуьйцур ду.
Якъубан Далла Аса хастамаш бийр бу.
11Ӏесачеран ницкъ Цо дӀабоккхур бу,
амма Цуьнан лаамехь болчеран ницкъ чӀагӀбийр бу[+].

#### 75


Дела – толамхо ву

1[*] Эшарш локхучу тобанан куьйгалхочуьнга: мерз-пондаршца лакха езаш ю. Асайпан назма.

2ЯхӀудан халкъана юкъахь Дела вевзаш ву,
Цуьнан цӀе исраилхошна юкъахь лоруш ю.
3Цуьнан четар Шалейм-гӀалахь ду,
Иза Ӏаш волу меттиг Цийон-лам тӀехь ю[+].
4Цигахь кегдина Цо стелахаьштиг санна долу пхерчий а,
турсаш а, тарраш а, иштта берриг а тӀеман гӀирс а бохийна[+].
5Серлонехь а лепаш, Хьайн паччахьалла гойтуш ву,
тӀехь ижу Ахь яьккхинчу лаьмнашкара Хьо вуссуш ву.
6Майра мостагӀий хӀонс яьккхина богӀу,
Ӏожаллин наб кхетта уьш Ӏохкуш бу.
Массо а оцу тӀемалошка шайн куьйгаш
тӀом бан хьала ца айало[+].
7Хьан оьгӀазе аз дӀахезча, ва Якъубан Дела,
говраш а, церан дошлой а, Ӏадийна, белла[+].

8Массо а нах Хьох кхоьруш латта беза, Дела.
Хьуна хьалха мила латталур ву, Хьо оьгӀазвахча[+].
9Стигалара схьа кхел кхайкхийна Ахьа.
Латта, кхераделла, дӀатийна,
10Хьо, Дела, кхел ян гӀаьттича,
дуьнен тӀехь гӀело мел хьоьгург кӀелхьарваккхархьама.
11Бакъду, адамашна йолчу Хьан оьгӀазлоно
Хьуна хастамаш бойтур бу.
Хьайн дералла, духар санна, Ахь тӀеюхур ю.
12Шайн Везачу Далла хьалха чӀагӀонаш а е, уьш кхочуш а е.
Гонах мел долчу къаьмнаша совгӀаташ дохьийла шаьш кхера Дезачунна[+].
13Цо элийн синош дохадо,
лаьттара паччахьаш кхерабо.

#### 76


Бохам тӀебеача догъэцар

1[*] Эшарш локхучу тобанан куьйгалхочуьнга: Ядутуне. Асайпан назма[+].

2Сан аз Деле кхойкхуш ду, Цуьнга орца а дохуш.
Сан аз Деле кхойкхуш ду, Цунна со дӀахазийтархьама.
3Бала тӀебеанчу дийнахь со Хьалдолу Эла лохуш ву.
Буьйсанна сайн ши куьг саццаза дӀасадохуьйту ас,
амма сан са шена синтем барх къаьхка[+].
4Дела дага а оьхуш, ас узарш до.
Ойланаш а еш, сан са доьхна ду.
5Ахьа соьга ши бӀаьрг дӀа ца къовлуьйту,
гӀайгӀанехь хиларна, вист а ца хилало со.
6ДӀадаханчу денойх лаьцна ас ойла йо,
тохарлера шераш суна дагаоьху[+].
7Буьйсанна сайн иллеш дагаоьху суна,
ойла а еш, сан сино хоьтту:
8«Массо а ханна дӀатеттина те со Хьалдолчу Эло,
кхин цкъа а резахир вуй те Иза?
9Цуьнан хедар боцу безам гуттаренна а дӀабаьлла те,
Цуьнан ваӀда массо а тӀаьхьенашна дӀадаьлла те?
10Шен дикалла гайтар Дала дицдина те?
ОьгӀазаллица Шен къинхетам дӀачӀаьгӀна те?»
11Ткъа ас элира: «ХӀара бу сан бала:
Веза Воккха Дела тхан дуьхьа кхин цалелар».

12Сайна дагадоуьйтур ду ас Везачу Элан гӀуллакхаш,
дагадоуьйтур ду ас Ахьа дӀаяханчу заманахь дина тамашийна хӀуманаш[+].
13Со кхета хьожур ву дерриг а Хьан гӀуллакхех,
ойла йийр ю ас Хьан сийлахьчу гӀуллакхех лаьцна.

14Дела! Беза бу Хьан некъ.
Мила ву иштта сийлахь Дела, тхан Дела санна![+]
15Хьо тамашийна гӀуллакхаш деш волу Дела ву,
Хьайн ницкъ къаьмнашна юкъахь гойтуш а ву.
16Хьайн ницкъаца Ахьа Хьайн халкъ кӀелхьардаьккхина,
Якъубан а, Юсупан а тӀаьхье.

17Хишна Хьо гина, ва Дела,
Хьо ган а гина, уьш кхераделла,
кӀорга хӀорд а лестина[+].
18Мархаша хи охьаоьхуьйтура,
стигал а яра къекъаш,
Хьан пхерчий а дара кхуьссуш[+].
19Хьан къовкъаран аз мохехь дара схьахезаш.
Дуьне ткъесо серладохура,
латта, меттахдуьйлуш, дегош дара[+].
20Хьан некъ хӀорда юккъехь бу,
доккхачу хишна юккъехула дӀабоьду Хьан некъ,
амма Хьан лараш ца гинера[+].
21Жа санна, дӀадуьгура Ахьа Хьайн халкъ
Мусан а, АхӀаронан а куьйгаца[+].

#### 77


Дела а, Цуьнан халкъ а

1[*] Асайпан хьехаме назма.

ЛадогӀа ас хьоьхучуьнга, ва сан халкъ,
сан багарчу дешнийн тидам бе.
2[+]Сан багахула ас хьекъале хӀуманаш дуьйцур ду,
ширачу заманашкара хӀетал-металш а далор ду[+].
3Тхуна иза хаза а хезнера, довза а девзинера,
вайн дайша иза тхуна дийца а дийцинера[+].
4Тхайн берех иза къайла а доккхур дац.
Хинйолчу тӀаьхьене оха дӀадуьйцур ду
Везачу Элан сийлахь гӀуллакхех лаьцна,
Цуьнан ницкъах а, Цо динчу тамашийначу хӀуманех а лаьцна[+].

5Цо Якъубан тӀаьхьенна бакъонаш дӀахӀиттийра,
Исраилан халкъана товрат-хьехам дӀабелира.
Тхан дайшна тӀедиллира Цо
шайн берашна цаьрга иза дӀадовзийтар[+].
6Цу тайпана тӀейогӀучу тӀаьхьенна иза хуур дара,
дуьнен чу бовлучу наха
шайн берашна иза дӀадуьйцур а дара[+].
7ТӀаккха адамашна юкъахь Делах тешар дахлур дара,
Цуьнан гӀуллакхаш диц а лур дацара,
дерриг а халкъо Цуьнан весеташ лардийр дара.
8Уьш шайн дайх тера хир бацара,
аьрха а, муьтӀахь боцуш а,
шайн дегнашца Делах ца тешаш а,
шайн синца Цунна тешаме боцуш а[+].

9Эпраймхойн карахь секхаӀедаш хиллехь а,
тӀом бечу дийнахь уьш дӀа ма бевдира.
10Делаца бина барт лар ца бора цара,
Цуьнан товрат-хьехамца баха а ца лиира царна.
11Царна дицделлера Цуьнан гӀуллакхаш,
Цо гайтина долу тамашийна хӀуманаш а дицделлера царна[+].
12[+]Мисар-махкахь, ЦоӀан олучу кӀоштахь,
церан дайн бӀаьргашна хьалха гайтира Цо тамашийна хӀуманаш[+].
13[+]Эрзийн хӀорд дӀаса а беккъа,
цу юккъехула чекхбехира Цо уьш,
ткъа хиш, пенаш санна, лаьтташ дара[+].
14[+]Дийнахь – мархица дӀабуьгура уьш Везачу Эло,
ткъа буьйса дӀаяллалц – цӀеран серлонца некъ гойтура царна[+].
15Яьссачу аренгахь Цо, тархаш екъа а екъна,
кӀоргачу хӀорда санна шортта хи царна лора[+].
16[+]Тархах Ӏовраш Цо охьайолаялийтира,
татолаш санна, хиш а дӀасадаьржира.

17Амма уьш Цунна дуьхьал къинош леточуьра ца совцура,
яьссачу аренгахь Веза Воккхачунна дуьхьал а гӀуьттуш.
18[+]Шайна Иза вевззашехь, Дела зуьйш бара уьш,
шайна безаш болу кхача а боьхуш[+].
19Далла дуьхьал къамелаш а деш, цара бохура:
«Яьссачу аренгахь кхача кечлур буй те Деле?
20Цо тархах тоьхча, хи охьадоладелира,
Ӏовраш санна, шортта хи охьадеара.
Амма тхуна кхача балалур буй те Цуьнга?
Шен къомана жижиг далалур дуй те Цуьнга?»

21Везачу Элана иза дӀахезча,
оьгӀазаллин цӀе латийра Цо Якъубана дуьхьал,
дераллин цӀе Исраилан халкъана тӀехьажийра Цо,[+]
22Делах долу тешар церан ца хиларна а,
Цуьнан кӀелхьардахарх уьш тешна ца хиларна а.
23ТӀаккха, мархашна омра а дина,
Цо стигалан неӀарш дӀайиллира,[+]
24[+]Цо кхачанан буьртигаш царна тӀе диссийтира,
догӀа санна, стигалара кӀа царна дӀаделира[+].
25Маликийн бепиг дууш дара адамаш,
Цо иза царна уьш буззалц делира.
26Стигалахь Цо малхбалехьара мох карзахбаьккхира,
иштта къилбехьара мох а Шен ницкъаца карзахбаьккхира.
27Цо, чан санна, жижиган догӀа даийтира царна тӀе,
хӀорда йистера гӀум санна, дукха олхазарш а гӀовттийра[+].
28Церан четаршна гонах охьа а оьгуьйтуш,
Цо олхазарш церан меттаматтана тӀе дахкийтира.
29Цара шаьш дуззалц биира и кхача,
хӀунда аьлча лиънарг дара Цо царна делларг[+].
30Амма шаьш лиънарг уьш дӀайиъна а бовлале,
и кхача церан багахь болчу хенахь,
31царна Дела оьгӀазвахара,
Цо церан тоьлла берш а байира,
исраилхойн кегийрхой а хӀаллакбира[+].

32И дерриг а хилла доллушехь, цара кхидӀа а къинош летадора,
уьш Цуьнан тамашийна гӀуллакхех а ца тийшира[+].
33Церан дахаран чаккхе Цо эрна хилийтира,
церан оьмаран шераш Цо кхерамехь чекхдехира[+].
34Цо царах цхьаберш мосазза хӀаллакбо,
царах болчу кхечара Иза лоьхура.
Уьш Далла тӀе а боьрзура,
даггара Цуьнга а хьоьжура.
35Царна дагадеара, Дела – шайн тарх хилар а,
Веза Воккха Дела шаьш ПаргӀатдохург хилар а[+].
36Шайн баганашца уьш Цунна хьесталора,
шайн харцматтаца Цунна хьалха бакъ доцург дуьйцура цара[+].
37[+]Церан дегнаш Цунна тӀедирзина дацара,
Цо бинчу бартана уьш тешаме бацара[+].

38Амма Къинхетаме волчу Цо,
церан къиношна геч а дора,
уьш хӀаллак а ца бора.
Дукхазза а Шен оьгӀазвахар царна тӀера дӀа а доккхура Цо,
Шен дераллина некъ а ца лора[+].
39Цунна дагахь лаьттара, уьш адамаш хилар,
юха ца доьрзуш долу садеӀар бен цахилар[+].

40Яьссачу аренгахь хийлазза Иза оьгӀазъоьхуьйтура цара,
акхачу аренгахь хийла дог дохадора цара Цуьнан![+]
41Цара юх-юха а Дела зуьйра,
Исраилан Везаниг оьгӀаз а вохуьйтуш.
42Царна Цуьнан ницкъ болуш хилар дага ца догӀура,
Цо шаьш мостагӀех кӀелхьардахаран де а дицделлера царна.
43Царна дицделлера Мисар-махкахь Цо шайна Ӏаламаташ дар,
иштта ЦоӀан-кӀоштахь царна тамашийна гӀуллакхаш гайтар[+].
44[+]Мисархойн хиш Цо цӀийх хьаладуьзира,
цаьрга хи ца малийтархьама[+].
45[+]Царна тӀе жӀаьлийн мозий хийцира Цо, уьш дӀакхаллийтархьама,
иштта пхьидарчий а тӀехийцира, уьш хӀаллакбайтархьама[+].
46[+]Церан ялта цо цаьпцалгашна дӀаделира,
иштта церан кхаш цӀазана дӀаделира[+].
47[+]Церан кемсашна тӀе къора туьйхира Цо,
церан инжиран дитташ а шаца хӀаллакдира[+].
48Церан дохнна Цо къора туьйхира,
церан бажа стелахаьштигна дӀабелира[+].
49Шен оьгӀазаллин цӀе хьажийра Цо царна тӀе,
хӀаллакдаран геланчийн жӀуга санна,
дералла а, эргӀаддалар а, халонаш а йоуьйтуш[+].
50Цо Шен оьгӀазаллина некъ баьккхира,
цхьа а стаг Ӏожаллех кӀелхьар а ца ваьккхира,
церан дахар Ӏожаллин уьнна дӀаделира.
51[+]Мисар-махкахь Цо массо а хьалха вина доьзалхо валийтира,
церан ницкъо дуьххьара кхуьуьйтург Хьамин четаршна чохь хӀаллакбира[+].

52[+]Шен халкъ Цо, жа санна, арадаьккхира,
Цо уьш, уьстагӀий санна, яьссачу аренгахула дуьгура[+].
53[+]Цо уьш маьршабахарна, уьш къар ца белира,
ткъа церан мостагӀий хӀордо къайлабехира[+].
54[+]Халкъ схьадалийра Цо Шен дезачу лаьтта тӀе,
аьтту куьйгаца Ша баьккхинчу лаьмнийн махка тӀе[+].
55[+]Хийра халкъаш царна хьалхара дӀалаьхкира Цо,
церан латта Шен халкъана дӀа а кхочуьйтуш.
Исраилан халкъ шайн хӀусамаш чохь даха хаийра Цо[+].

56[+]Амма уьш Дела зуьйш дӀабуьйлабелира,
Везачу Воккхачунна дуьхьалгӀевттира,
Цуьнан бакъонаш лар а ца йора цара[+].
57Шайн дай санна, уьш а Делах дӀабирзира,
иштта тешаме боцуш а лелара.
Уьш харц секхаӀад санна хилира[+].
58Шайн сагӀа доккхучу гунашца Иза оьгӀазъоьхуьйтура,
шайн цӀушца Цуьнан эмгаралла меттахйохура[+].
59Уьш Шена дӀахезча, Дела оьгӀазвоьдура,
Цо Исраилан халкъ кхоччуш дӀатоттура.
60[+]Цо йитира Шилунера Шен хӀусам,
Ша адамашна юкъахь Ӏийна долу четар[+].
61[+]Шеца бинчу бертан тӀорказ Цо йийсаре дӀаделира,
Шен сийлаллин билгало мостагӀийн кара дӀаелира.
62Цо туьран кара дӀаделира шен къам,
Шен долахь болчарна Иза оьгӀазвахара[+].
63ЦӀеро церан къона божарий дӀакхоллура,
зудаберашна маре дигаран эшарш а ца лоькхура.
64Церан динан дай туьро хӀаллакбора,
ткъа бисина болу зударий уьш бахьана долуш белха а ца боьлхура[+].

65Амма Хьалдолу Эла меттавеара, набарх ваьлча санна,
Иза меттавеара, маларо карзахваьккхина турпалхо санна[+].
66Цо Шен мостагӀий юхаберзийтира,
царна тӀе даима эхь а даийтира.
67Юсупан тӀаьхье дӀатеттира Цо,
Эпрайман тайпа а ца хаьржира.
68ЯхӀудан тайпа къобалдира Цо,
Шена безабелла болу Цийон-лам а хаьржира[+].
69Лекхачу стигалахь йолу Шен шахьар санна,
Цо Шен еза меттиг йира цигахь.
Латта санна, Цо иза массо а ханна чӀагӀйира.

70[+]Цо Шен ялхо волу Дауд хаьржира,
иза дежийлашкара схьа а ваьккхира[+].
71Цо иза уьстагӀий Ӏалашдечуьра схьаваьккхира,
цуьнга, Ӏуьне санна, Шен Якъубан халкъ дажадайта,
Шен долахь долу Исраилан халкъ цуьнга Ӏалашдайта[+].
72Дауда уьш цӀеначу дагца Ӏалашбора,
Цо и къам говзачу куьйгашца дуьгура[+].

#### 78


Исраилан халкъ кӀелхьардаккхарх лаьцна дина доӀа

1[+][*] Асайпан назма.

Ва Дела! Кхечу къаьмнаша дӀалаьцна Хьан долахь долу латта,
цара бехдина Хьан деза цӀа,
Ярушалаймах саьлнаш йина дӀахӀиттийна цара[+].
2Хьан леш болчеран декъий
стигаларчу олхазаршка даийта дӀаделла,
ткъа Хьуна тешаме болчеран догӀмаш
цара лаьттарчу акхарошна дӀаделла[+]
3Цара, хи санна, цӀий Ӏанийна Ярушалаймана гонах,
уьш дӀабохка стаг а вацара[+].
4Уллора къаьмнаш тхох кхаьрда,
гонах мел верг тхох воьлуш а,
тхо сийсаздеш а ву[+].

5Веза Эла, мел дахлур ду те Хьан оьгӀазвахар,
Хьан эмгаралла, цӀе санна, йогуш мел лаьттар ю те[+]?
6Хьо къобал ца вечу халкъашна тӀе
хьажаехьа Хьайн оьгӀазалла,
Хьуна Ӏамал ца ечу пачхьалкхашна тӀе
хьажаехьа Хьайн дералла[+].
7ХӀунда аьлча цара Якъубан халкъ дӀакхаьллина,
иза Ӏаш болу мохк а бохийна[+].

8Тхан дайн къинош бахьана долуш тхо жоьпе ма озадехьа,
Хьайн къинхетам сиха гайтахьа тхуна,
хӀунда аьлча тхан гӀора дӀадаьлла[+].
9ГӀо дехьа тхуна, тхан КӀелхьарваккхархо волу Дела,
Хьайн цӀеран сийлаллин дуьхьа.
КӀелхьардахахьа тхо, тхан къиношна геч а дехьа
Хьайн езачу цӀеран дуьхьа[+].
10Кхечу къаьмнех болчу наха хӀунда хоьтту:
«Мичахь ву церан Дела?»
Тхан бӀаьргашна хьалха кхечу къаьмнашна хаийтахьа,
Хьан ялхойн цӀий Ӏанорна Айхьа бекхам бийриг хилар[+].
11Йийсархойн узарш Хьуна дӀахезийла,
Хьайн нуьцкъалаллица кӀелхьарбахахьа
хӀаллакьхила леринарш[+].
12ВорхӀазза дӀадекхахьа тхан лулахошна
царна Хьалдолу Эла волу Хьо ларар дола хетар[+].
13Ткъа тхо, Хьан халкъ, Хьан дежийлашкара уьстагӀий,
массо а ханна Хьуна хастамаш беш хир ду,
оха тӀаьхьенера тӀаьхьене а Хьан сийлалла дӀакхайкхор ю[+].

#### 79


Халкъ юхаметтахӀоттор дехаран доӀа

1[*] Эшарш локхучу тобанан куьйгалхочуьнга: «Бертан лили» олучу мукъамехь ала езаш ю. Асайпан назма[+].

2[+]Исраилан халкъан Ӏу, ладогӀахьа!
Юсупан тӀаьхье, жа санна, дӀадуьгуш верг,
каруб-маликашна тӀехула йолчу Ӏаршана тӀехь хиъна Ӏаш верг,
Хьуо гайтахьа[+]
3Эпраймана а, Бен-Яманна а, Маннашана а[*] хьалха.
Схьагайтахьа Хьайн ницкъ,
тхо кӀелхьардаха волахьа[+].

4Дела! ЮхаметтахӀиттадехьа тхо.
Хьайн юьхь тӀера серло тхуна лепийтахьа,
тӀаккха тхо кӀелхьардаьхна хир дара[+].
5Ва массо а ницкъийн Веза Дела!
Хьан халкъо деш долчу доӀанашна
оьгӀаз а вахана, мел Ӏийр ву те Хьо[+]?
6Ахьа Хьайн халкъана бӀаьрхих дуьзна бепиг даийна,
дуккха а бӀаьрхиш а малийна Ахьа цунна[+].
7Уллора къаьмнаш тхоьца эгӀийра Ахь,
тхан мостагӀий тхох кхаьрдаш бу.

8Массо а ницкъийн Дела! ЮхаметтахӀиттадехьа тхо.
Хьайн юьхь тӀера серло тхуна лепийтахьа,
тӀаккха тхо кӀелхьардаьхна хир дара[+].

9Ахьа Мисар-махкара кемсийн таьлланг схьаеара,
халкъаш дӀа а лаьхкина, и таьлланг дӀаюьйгӀира Ахьа[+].
10Цуьнан дуьхьа меттиг дӀацӀанйина Ахьа,
ткъа цо шен орамаш охьадахийтира,
иштта латта хьаладуьзира.
11Лаьмнаш цуьнан ӀиндагӀо дӀахьулдира,
цуьнан гаьннаша сийлахь баганан-дитташ кхелира.
12Цу таьлланго шен гаьннаш Дуьненаюккъерачу хӀордана тӀе кхаччалц дӀадахийтина,
иштта шен синтарш а Эпрат-хина тӀе кхаччалц дӀадахийтина[+].
13ХӀунда яьккхина Ахьа цу кемсийн бешана гонахара керт дӀа?
ХӀинца цигахула тӀех мел волучо а цуьнан стоьмаш схьадоху[+].
14Неларчаша а йохайо иза,
аренгарчу акхароша а иза йоу.

15Массо а ницкъийн Дела! Схьаверзахьа!
Стигалара схьахьажахьа, тидам бехьа!
ХӀокху кемсийн бешан гӀайгӀа бехьа![+]
16Хьайн аьтто куьйго дӀадийначун гӀайгӀа бехьа,
Ахьа Хьайн дуьхьа чӀагӀдина долу синтаран а гӀайгӀа бехьа.

17МостагӀаша иза, каг а дина, цӀарца дагийна.
ОьгӀазечу юьхьца цаьрга хьажахьа, уьш хӀаллакбехьа[+].
18Хьайн куьг, Дела, Хьайна аьтту агӀор волчу стагана тӀе диллахьа,
Айхьа ницкъ болуш хилийтинчу адаман кӀантана тӀе диллахьа Хьайн куьг.
19ТӀаккха тхо Хьох дӀадоьрзур дац.
Тхо дендехьа, тӀаккха Хьоьга кхойкхуш хир ду тхо.

20Массо а ницкъийн Веза Дела! ЮхаметтахӀиттадехьа тхо.
Хьайн юьхь тӀера серло тхуна лепийтахьа,
тӀаккха тхо кӀелхьардаьхна хир дара[+].

#### 80


Дезачу денна лерина йолу йиш

1[*] Эшарш локхучу тобанан куьйгалхочуьнга: Гати-гӀалара схьаяьллачу эшаран мукъамехь ала еза. Асайпан назма[+].

2Самукъадаларна йиш лакха вайн ницкъ болчу Далла.
Синкъераме мохь бетта Якъубан Деле.
3Йиш лакха, жиргӀа етта,
хаза дечиг-пондар а,
мерз-пондар а лакха.
4[+]Коьман маӀа лакха бутт цӀинлучу хенахь а,
бутт бузар вайн дезде долчу хенахь а[+].
5Иштта ду Исраилан халкъана делла парз,
иза ду Якъубан Дала тӀедиллинарг.
6Иза Дала Юсупан тӀаьхьенна тӀедиллина,
Мисар-махкана дуьхьал Иза араволучу хенахь.

Сайна бевзаш боцу мотт суна хеза:[+]
7«Ас шун белшашна тӀера мохь дӀабаьккхина,
шун куьйгаш карарчу тускарех мукъа а даьхна[+].
8[+]Баланехь долу шу Соьга кхайкхича, Аса шу кӀелхьардехира.
Ткъесан мархина юккъера схьа Ас шуна жоп делира.
Мерибан хиш долчохь Ас шу зийра[+].
9ЛадогӀа, Сан халкъ, Ас шуьга дӀахьедо.
Исраил, ахьа мукъана а Соьга ладогӀахьара![+]
10[+]Шайна юкъахь хийра дела ма хилийта,
кхечу къаьмнех волчу далла Ӏибадат а ма де[+].
11Со Веза Эла ву, шун Дела,
шу Мисарара арадаьхнарг.
ДӀаелла хьайн бага, Ас иза хьалаюзур ю.

12Амма Сан халкъо Сан озе ла ца дугӀура,
Исраилан халкъ Суна къера хила лууш а дацара.
13Цундела Ас цуьнга цуьнан даго боххург дойтура,
шена луъург а дойтуш, лелийтира[+].
14Сан халкъо мукъана Соьга ладогӀахьара,
Исраилан халкъ Сан некъашца лелахьара![+]
15ТӀаккха церан мостагӀашна тӀехь Ас сихха толам боккхур бара,
царна дуьхьалбевллачарна тӀе Сайн куьг хьажор дара.
16Веза Эла ца везаш берш кхерарца Цунна хьалха суждана гӀур бара,
ткъа царна тӀехь долу таӀзар массо а ханна лаьттар дара.
17Ас шуна уггар дика кӀа даор дара,
тархах даьккхина моз а лур дара шуна»[+].

#### 81


Уггар лекха куьйгалхо волу Дела

1[*] Асайпан назма.

Дела коьртехь дӀахӀутту стигалан гуламехь.
Гуламан декъашхошна юкъахь Цо Шен кхел кхайкхайо[+].
2«Мел лелар ду те шу, харцкхелаш еш?
Мел лелар ду те шу, Ӏесачарна озабезам а беш[+]?
3ГӀийлачеран а, байн а бакъонаш ларъе,
къенаш а, мисканаш а бехказабаха[+].
4ГӀийланаш а, мисканаш а кӀелхьарбаха.
Уьш Ӏесачу нехан карара схьабаха[+].

5Шуна хӀумма а ца хаьа, шу ца кхета,
шу боданехь санна лелаш ду,
шун когаш бухара латта леста[+].

6[+]Ас элира: „Шу деланаш ду,
Веза Воккхачун кӀентий а ду шу дерриш а“[+].
7Амма шу лийр ду, адамаш санна,
шу хӀаллакьхир ду, муьлхха а куьйгалхо санна»[+].

8ХьалагӀатта, Дела, кхел е дерриг а лаьтта тӀехь,
хӀунда аьлча дерриге а къаьмнаш Хьан долахь ду.

#### 82


МостагӀий эшорах лаьцна доӀа

1[*] Асайпан назма.

2Дела! Вист ца хуьлуш ма висахьа,
къора а, хӀумма а ца деш ма хилахьа, Дела[+].
3Хьажахьа, Хьан мостагӀий бу карзахбевлла,
Хьо ца везачу цара шайн кортош хьалаайина.
4Хьан халкъана дуьхьал цара мекара ойланаш йо.
Хьуна дукхабезаш болчарна дуьхьал а къайлаха барт бо[+].
5Цара олу: «Даха а гӀой, церан къам хӀаллакде вай,
кхин цкъа а Исраилан халкъан цӀе дага ца яийтархьама»[+].

6Берриш а вовшех дагабовлу,
цара Хьуна дуьхьал барт бо:
7эдомхой а, исмаьӀалхой а,
муабахой а, хӀагирхой а,[+]
8гебалхой а, Ӏамминхой а, Ӏамалекхахой а,
Цора-гӀаларчу бахархошца цхьаьна пӀелаштамхой а[+].
9Ашур-мохк а царна тӀаьхьахӀоьттина,
ЛутӀин тӀаьхьенна гӀортор хилла, дӀахӀоьттина иза[+].

10[+]Дехьа царна Айхьа маданхошна диннарг,
Айхьа Къишун-хина уллохь Сисрина а, Ябинна а диннарг[+].
11Уьш Ӏейндарахь байинера,
ткъа церан декъех лаьттан кхелли хиллера[+].
12[+]Царна а, церан куьйгалхошна а Айхьа Ӏорабна а, Зиабна а диннарг дехьа,
церан массо а элана а Айхьа Зебахьна а, ЦалманаӀна а диннарг дехьа,[+]
13«Делан долахь долу латта
вайн дола доккхур ду вай», – аьлла болчу.

14Сан Дела! Йилбазмохана дуьхьал нисъелла чан санна хуьлийла уьш,
мохана дуьхьал нисделла ча санна а хуьлийла уьш[+].
15ЦӀаро ягош йолу хьун,
алуно морцуш долу лаьмнаш санна,[+]
16Хьайн дарцаца лахкахьа уьш,
Хьайн йилбазмохаца кхерабехьа уьш[+].
17Уьш юьхьӀаьржачу хӀиттабехьа, Веза Эла,
Хьайга кхайкхийтархьама.
18ЮьхьӀаьржачу а хӀиттина, боьхна лелийла уьш гуттар а,
эхь а доьссина, хӀаллакьхуьлийла уьш.
19Шен цӀе Веза Эла йолуш волу Хьо бен Воцург,
дерриге а лаьтта тӀехь Веза Воккханиг хилар дӀахоийла царна[+].

#### 83


Везачу Элан цӀийнан керташкахь хила лаар

1[*] Эшарш локхучу тобанан куьйгалхочуьнга: Гати-гӀалара схьаяьллачу эшаран мукъамехь ала еза. Кхорахьан тӀаьхьенан назма[+].

2Ва массо а ницкъийн Веза Эла!
Ма тайна ду-кх Хьо Ӏаш долу цӀенош!
3Сан са цига кхача лууш ду.
Везачу Элан цӀийнан керташкахь хила
сан са хьаьгна а ду.
Самукъа а даьлла, сан дог а, сан дегӀ а
дийна волчу Деле кхойкхуш ду[+].
4Хьозанна а шена даха меттиг карайо,
чӀегӀардигна а шен кӀорнеш чуяхка бен карабо
Хьан сагӀа доккхучу кхерчана уллохь,
массо а ницкъийн Веза Эла, сан Паччахь а, Дела а![+]
5Декъала бу Хьан цӀа чохь бехаш берш:
уьш гуттаренна а Хьо хестош бу[+].

6Декъала ву шен ницкъ Хьох боьзна верг а,
Хьан цӀийне болчу новкъахула ваха дагахь верг а[+].
7Белхаран аренгахула дӀабоьлхуш,
цигахь цара хьостанийн меттиг йо,
гуьйренан догӀано иза Ӏаьмнашца юзайо.
8Церан ницкъ тӀех совболу,
уьш Цийонна тӀехь Далла хьалха дӀахӀуьтту.

9Массо а ницкъийн Веза Дела, дӀахазахьа сан доӀа!
ДӀахазахьа ас бохург, Якъубан Дела.
10Тхо лардечу паччахье хьажахьа, Дела!
Декъалвехьа Айхьа къобалвинарг[+].

11Хьан кертахь даьккхина долу цхьа де
вукху меттехь даьккхина эзар дийнал а тоьлу,
Делан цӀийнан кевнехь латтар гӀоле ду
Ӏесачеран четарш чохь Ӏачул.
12Веза Дела вайна малх а, турс а ву.
Цо вайна диканиг до, вайн сий а до.
ЦӀеначу новкъахула лелаш волчунна
муьлхха а диканиг дарехь Ша саца ца во Цо[+].
13Ва массо а ницкъийн Веза Эла!
Декъала ву Хьох тешна Ӏаш верг![+]

#### 84


Къомана диканиг дар доьхуш долу доӀа

1[*] Эшарш локхучу тобанан куьйгалхочуьнга: Кхорахьан тӀаьхьенан назма.

2Веза Эла! Хьайн махкана диканиг дина Ахьа,
Якъубан тӀаьхье юхаметтахӀоттийна Ахьа.
3Хьайн халкъан зуламна геч а дина Ахьа,
церан къинош къайла а даьхна Ахьа,[+]
4Хьайн оьгӀазвахар а Ахьа дӀадаьккхина,
Хьайн къизачу дераллех а Хьо дӀавирзина[+].

5Дела, тхан КӀелхьардохург, тхо юхаметтахӀиттадехьа,
тхуна тӀехь йолу Хьайн дералла дӀаяккхахьа.
6Массо а ханна ю те Хьан оьгӀазалла,
тӀаьхьенашкара тӀаьхьенашка а хир ю те Хьан оьгӀазалла[+]?
7Тхо юха дендийр дац те Ахьа,
Хьайн халкъ юха а Хьо бахьана долуш доккхадейта?
8Гайтахьа тхуна, Веза Эла, Хьайн хедар боцу безам,
Хьайн кӀелхьардаккхар а лохьа тхуна.

9ЛадугӀур ду аса Везачу Дала бохучуьнга.
Цо машар бийр бу Шен халкъаца, Шена тешаме болчаьрца,
юха а тила ма лойла уьш.
10Цунна хьалха ларамах буьзна берш
Цо кӀелхьарбахар герга ду,
Цуьнан сийлалла вайн лаьттахь хилийтархьама.

11Безам а, тешаме хилар а вовшахкхетар ду,
нийсоно а, маршоно а вовшашна барташ дохур ду.
12Тешаме хилар лаьттара хьаладер ду,
нийсо стигалара схьа охьахьоьжур ю.
13Везачу Эло беркат лур ду,
ткъа лаьтто шен стом кхиор бу[+].
14Нийсо Цунна хьалхаяьлла лелар ю,
цо Везачу Элана некъ кечбийр бу[+].

#### 85


ГӀо доьхуш долу доӀа

1[*] Даудан доӀа.

Веза Эла, ладогӀахьа сан доӀане,
тахана гӀийла а, миска а ву со[+].
2Кхоадехьа сан са, Хьуна тешаме ма ву со.
Хьайх дегайовхо йолу Хьайн лай кӀелхьарваккхахьа, сан Дела.
3Къинхетам бехьа сох, Веза Эла,
дийнахь сарралц Хьоьга кхойкху ас.
4Хазахетар лохьа Хьайн лена,
Хьоьга кховдадо ас сайн са, Веза Эла[+].
5Хьо дика а ву, гечдан кийча а ву, Хьалдолу Эла,
Хьайга кхойкхучаьрца массаьрца а бу Хьан хедар боцу безам[+].
6Веза Эла, сан доӀа а хазий,
сан дехаршка ладогӀахьа.
7Доьхначу дийнахь кхойкху ас Хьоьга,
Ахь суна жоп лур долу дела[+].

8Деланашна юкъахь Хьо саннарг вац, Хьалдолу Эла,
Хьайнаш санна гӀуллакхаш а дац[+].
9[+]Ахь кхоьллина халкъаш, схьа а даьхкина,
Хьуна хьалха̄ охьатаьӀар ду, Хьалдолу Эла,
цара хастор ю Хьан цӀе[+].
10Дела, Хьо воккха ву,
Ахь до инзаре хӀуманаш.
Хьо цхьаъ бен Дела вац[+].
11Хьайн новкъа ваккхахьа со, Веза Эла,
Хьуна тешаме волуш лелар вара со.
Сан дог кхоччуш Хьайх кхерийтахьа[+].
12Даггара Хьо хестор ву ас, сан Веза Дела,
Хьан цӀеран сий дийр ду ас даим а,
13хӀунда аьлча соьга болу Хьан хедар боцу безам боккха бу,
эхартах сан са кӀелхьардаьккхи Ахь[+].
14Дела! Кура нах бевлла суна дуьхьал,
зуламхойн гӀера ю сан са лоьхуш.
Хьоьга ларам бац церан[+].
15Амма, Хьалдолу Эла, Хьо дика а, къинхетаме а,
атта оьгӀаз ца воьдуш а,
тешаме а, боккха безам болуш а ву[+].
16Соьга хьажий, сох къинхетам бехьа.
Хьайн лена Хьайн ницкъ лохьа,
Хьайн гӀарбашан кӀант кӀелхьарваккхахьа[+].
17Хьайн диканах йолу билгало гайтахьа суна,
со ца везачарна, иза ган а гина, эхь хетар ду, Веза Эла,
хӀунда аьлча Ахь гӀо дина суна, Ахь тевина со[+].

#### 86


Ярушалайм хастор

1[*] Кхорахьан тӀаьхьенан назма.

2Везачу Элан цӀийнан бух дезачу лаьмнашкахь бу.
Якъубан тӀаьхьенан массо а Ӏаш йолчу меттигал а
Цийонан кевнаш Везачу Элана дукха деза[+].
3Ва Делан гӀала, хьох лаьцна
сийлахь хӀуманаш олуш ду:[+]

4«Со вевзачу къаьмнашна юкъахь Ас хьахор ду
Мисаран[*] къам а, Бавелан къам а.
ПӀелаштамхойх а, цорахойх а, хушахойх а лаьцна
эр ду, уьш Сан гӀалахь бина бу аьлла».

5Ткъа Цийонах лаьцна бохур ду:
«ХӀара а, важа а цигахь вина,
Веза Воккхачу Дала Ша иза чӀагӀйийр ю»[+].
6Къаьмнаш тӀеяздинчу тептар тӀехь
Везачу Эло дӀаяздийр ду:
«ХӀара цигахь вина», – аьлла.
7Эшарш а лоькхуш, хелхарш дечара эр ду:
«Цийонера ду сан мел долу беркат»[+].

#### 87


ГӀо доьхуш бина тийжам

1[*] Кхорахьан тӀаьхьенан назма. Эшарш локхучу тобанан куьйгалхочуьнга: Ӏезарахьахо волчу ХӀайманан хьехаме йолу хӀара назма «Махьалат Лаунат» олучу мукъамехь лакха езаш ю[+].

2Веза Эла, сан кӀелхьарваларан Дела!
Хьоьга кхойкху со дийнахь а,
Хьуна хьалха ву со буса а[+].
3Хьан юьхь-дуьхьал дӀакхочийла хӀара сан доӀа.
ЛадогӀахьа хӀокху сан орца даккхаре.

4ХӀунда аьлча сан дог баланех хьаладуьзна,
ткъа дахар эхартана уллохь ду[+].
5Со кошана уллохь болчу нахаца дӀанисвелла.
Со гӀора доцу стаг хилла дӀахӀоьттина[+].
6Со беллачу нахана юкъахь волуш санна ву,
со вийна Ӏуьллу стаг санна ву,
Хьуна дага а ца вогӀуш,
Ахь гӀо дечуьра дӀа а ваьлла[+].
7Ахь со эхартан саьнгар чу виллина,
бодане, бух боцучу Ӏин чу тесна[+].
8Язъелла суна тӀехь Хьан дералла,
Хьайн ерриге а тулгӀенашца хьаьшна Ахьа со[+].

9Ахь сан доттагӀашка а со витийтина,
царна хьалха маьттаза вина дӀахӀоттийна Ахьа со.
Со чохь Ӏаш ву, аравала йиш а яц сан[+].
10Сан бӀаьргаш дукха велхарна лозуш бу.
ХӀора дийнахь со Хьоьга кхойкхуш ву,
сан куьйгаш Хьоьга дӀакховддийначохь лаьтташ ду.

11Беллачарна лерина ду ткъа Хьан тамашийна гӀуллакхаш?
Я белларш, хьала а гӀевттина, Хьуна хастамаш беш хир бу[+]?
12Хьан хедар боцучу безамах лаьцна коша чохь дуьйцуш хир ду ткъа?
Я Хьан тешаме хиларх лаьцна талхаран меттехь дуьйцуш хир ду ткъа?
13Ахь дина тамашийначу гӀуллакхех лаьцна боданечу меттехь хуур ду ткъа?
Бицбеллачеран дуьненахь Хьан нийсонах лаьцна хуур ду ткъа[+]?

14Амма со, Веза Эла, Хьоьга кхойкхуш ву,
сахуьлучу хенахь ас сайн доӀа Хьуна хьаладоуьйту[+].
15Веза Эла, со хӀунда дӀатоьтту Ахь?
Сох хӀунда йоху Ахьа Хьайн юьхь къайла?
16Ас жимачу хенахь дуьйна гӀело а хьоьгу, Ӏожаллина уллохь а ву со.
Хьан къематаш а хьоьгуш, со дог доьхна ма ву.
17Хьан дералла суна тӀехула йоьдуш ю.
Хьан бохамаша со хӀаллаквеш ву[+].
18Дийнахь сарралц цара, тӀехдогӀучу хино санна, суна го бо,
цара со массо а маьӀӀера дӀа а хьулво[+].
19Ахьа суна уллора сан гергарнаш а, доттагӀий а дӀабаьхна.
Сан накъост санна болу бода бен, стаг а ца висна[+].

#### 88


Къам холчу хӀоьттинчу ханна лерина йолу назма

1[+][*] Ӏезарахьахо волчу Этанан хьехаме назма[+].

2Хьан хедар боцучу безамах лаьцна, Веза Эла,
ас даим а назманаш бохур ю,
Хьан тешаме хиларх лаьцна
массо а тӀаьхьенашкахь Аса сайн багахула дӀахоуьйтур ду[+].
3Ас боху: «Хьан хедар боцу безам абаденналц дӀахӀоттийна,
Хьайн тешаме хилар Ахь стигалшкахь дӀахӀоттийра».
4Ахь элира: «Ас барт бина Айса хаьржинчу паччахьца,
Ас чӀагӀо йина Сайн ялхо волчу Даудана:
5[+]„Абаденналц Аса хьан тӀаьхьенах стаг паччахь вина дӀахӀоттор а ву,
массо а тӀаьхьенашкахь хьан паччахьан гӀант Аса лоттуьйтур а ду“»[+].

6Веза Эла, Хьан тамашийначу хӀуманашна стигалша хастам бо,
Хьан тешаме хилар а Хьан дезачу маликийн гуламехь хастадо[+].
7ХӀунда аьлча мила ву стигалшкахь Везачу Элаца нисвала?
Мила ву стигалан бахархошна юкъахь Везачу Элаца нисвала[+]?
8Делан дезачу маликийн гуламан декъашхой Цунах кхоьру,
массо а Цунна гонах болчарал Иза ларамах бузуьйтуш ву.

9Ва массо а ницкъийн Веза Дела!
Мила ву Хьо санна ницкъ болуш, Веза Эла?
Хьан тешаме хилар Хьуна гонах ду[+].
10Ахьа олалла до карзахбаьллачу хӀордана тӀехь:
цуьнан тулгӀенаш хьалаюьйллушехь, Ахь уьш совцайо[+].
11ХӀордан саьрмик РахӀаб, эшийнарг санна, хьаьшна Ахьа,
Хьайн ондачу куьйгаца Хьайн мостагӀий а дӀасабаржийна Ахьа[+].
12Стигалш а, латта а Хьан ду.
Дерриг а дуьне а, цунна чохь мел дерг а Ахьа дӀахӀоттийна ду[+].
13Къилбаседехьа а, къилбехьа а ерг Ахьа кхоьллина.
Табур-лам а, Хьермон-лам а Хьуна баккхийбеш бу[+].
14Ницкъ болуш бу Хьан пхьарс,
Хьан куьг ма онда ду,
Хьан аьтту куьг толаме ду!
15Нийсо а, бакъдерг а ду Хьан паччахьан гӀантана бух хилла дӀахӀоьттинарг.
Безам а, тешаме хилар а ду Хьуна хьалхадаьлла лелаш[+].

16Декъала ду Хьуна хастамаш бан хиъна долу къам.
Хьан юьхьан серлонехь лелаш ма бу уьш, ва Веза Эла[+].
17Хьох уьш дерриг а дийнахь сакъералуш хуьлу,
Хьо нийса хиларна уьш баккхийбеш а хуьлу.
18ХӀунда аьлча Хьо церан ницкъ а, сийлалла а ву,
Хьо дика хиларна, Ахь тхуна толамаш а ло.
19Везачу Элера ду тхан турс,
Исраилан халкъан Везачуьнгара ву тхан паччахь[+].

20Цкъа мацах, сурт хӀотточу хенахь,

Хьайна тешамечу нахе Ахь элира:
«Доьналла долчунна Ас гӀо дира,
нахана юкъара верг Аса хьалаайира[+].
21[+]Сан ялхо волу Дауд кара а вина, Ас цунах паччахь вира,
цунна тӀе Сайн деза даьтта а дуттуш, Аса иза къобалвира.
22Сан куьйго цунна ницкъ а лур бу,
Сан пхьаьрсо иза чӀагӀ а вийр ву.
23МостагӀа цул тоьлур вац,
вочу наха цунна гӀело а йийр яц.
24Ас цунна хьалха мостагӀий эшор бу,
иза цавезарш хӀаллак а бийр бу[+].
25Сан тешам а, Сан безам а цуьнца хир бу,
Со цуьнца хиларна, цо толамаш бохур бу.
26Ас цуьнан куьг хӀордана тӀе дуьллур ду,
хишна тӀехула цуьнан аьтту куьг а дӀадохуьйтур ду[*][+].
27Цо Соьга эр ду: „Хьо – сан да а, сан Дела а ву,
со кӀелхьарвоккхур волу тарх а ю“[+].
28[+]Ас цунах Сайн дуьххьарлера доьзалхо вийр ву,
иза дуьнен чохь болчу массо а паччахьел лекха а хир ву[+].
29Цуьнца болу Сан безам абаденналц хир бу,
Ас цуьнца бина барт массо а ханна чӀагӀбийр бу[+].
30Цуьнан тӀаьхье Ас гуттаренна а латтор ю,
стигал мел лаьтта, лаьттар ду цуьнан паччахьан гӀант а[+].

31Нагахь цуьнан тӀаьхьено товрат-хьехам битахь,
я уьш Аса тӀедехкинаршца ца лелахь,
32нагахь Сан парзаш цара дохадахь,
я Сан весеташ цара лар ца дахь,
33цара лелийначу зуламна Ас гӀожаца таӀзар дийр ду,
цара летийначу къиношна еттарца Ас таӀзар дийр ду[+].
34Ткъа Сайн цаьрга болу безам Ас царах боккхур бац,
Сайн царна леринчу тешаме хиларх Со дӀавоьрзур вац[+].
35Цаьрца Айса бина барт Аса бохор бац,
Сайн багахула дӀааьлларг хуьйцур а дац.

36Гуттаренна а цкъа Сайн возаллех Ас чӀагӀо йина:
Дауде Аса цкъа а харцдерг дуьйцур дац[+].
37Цуьнан тӀаьхье массо а хенахь хир ю,
ткъа цуьнан тӀаьхьенан паччахьалла лаьттар ду,
стигалахь малх мел лепа.
38Иза хир ю абаденналц дӀахӀоттийна болу а,
стигалшкахь тешаме теш болу а бутт санна»[+].

39Амма Хьан паччахь Ахь цавашарца дӀатеттина,

Айхьа къобалвинчунна Хьо оьгӀазвахана[+].
40Хьайн ялхочуьнца бинчу бартах Хьо дӀавирзина,
цуьнан таж а лаьттах тоьхна Ахьа[+].
41Цуьнан гӀалин массо а пенаш дохийна Ахьа,
цуьнан чӀагӀонаш, саьлнаш йина, дӀахӀиттийна Ахьа[+].
42Массо а тӀехволучо цунна къола до,
шен лулахошна хьалха беламе хилла дӀахӀоьттина иза.
43Цуьнан мостагӀашка Ахьа цунна тӀехь толам баккхийтина,
Ахь цуьнан мостагӀийн сакъерадалийтина.
44Цуьнан туьран иралла Ахьа артйина,
цунна тӀамехь гӀо а ца дина.
45Паччахьан сийлалла а цуьнгара схьаяьккхи Ахьа,
цуьнан паччахьан гӀант а лаьтта охьадожий Ахьа.
46Цуьнан жималлин шераш дацди Ахьа,
цунна тӀе юьхьӀаьржо а йоссийти Ахь[+].


КӀелхьарваккхаран доӀа

47Дукха лаьттар вуй те Хьо, Веза Эла, къайлаваьлла?

Дукха лаьттар юй те Хьан оьгӀазвахаран алу[+]?
48Дагадаийтахьа, мел доца ду сан дахаран денош.
Эрналлин дуьхьа кхоьллина те Ахьа адамаш[+]?
49Вуй те хӀокху дахарехь валар ганза волу стаг,
я эхартан карара шен са кӀелхьардаьккхинарг[+]?

50Мичахь ду те, Хьалдолу Эла, Хьан безам гойтуш долу хьалхалера гӀуллакхаш?
Мичахь ду те тхоьца тешаме хиларца Ахь Даудана чӀагӀо йина гӀуллакхаш?
51Дагадаийтахьа, Хьалдолу Эла, Хьан ялхо волчунна мостагӀаша бина дегабаам а,
сайн дагахь дерриге а къаьмнаш сох кхардар со хьоьгуш хилар а.
52Хьан мостагӀий, Веза Эла, сох кхаьрдаш ма бу,
Ахьа къобалвинарг мел вахахь а, уьш цунах кхаьрдаш ма бу.

53Декъала хуьлда Веза Эла абаденналц!
Амин, амин[+].

#### 89


ДоьалгӀа тептар


(Забур 89–105)


Делах а, адамах а лаьцна

1[*] Делан стеган Мусан доӀа[+].

2Хьалдолу Эла! ТӀаьхьенашкара тӀаьхьенашка
тхо Ӏаш йолу меттиг ю Хьо[+].
3Лаьмнаш дуьнен чу довлале,
дуьненан латта Ахьа кхоллале,
азалера абаде кхаччалц
Хьо ву Дела[+].
4Стагах юха а чан а йой,
Ахь олу: «Юхадерза, адамаш!»[+]
5[+]Хьуна эзар шо селханлера де санна ду,
буьйсанна ларйина хан санна ду[+].
6Ахь, дӀадаьлла гӀан санна, дӀахьо адамаш.
Уьш Ӏуьйранна хьалаяьлла буц санна ду.
Буц Ӏуьйранна, хаз а лой, сенло,
ткъа сарахь, маргӀал а юлий, якъало[+].
7Хьан оьгӀазалло хӀаллакдо тхо,
Хьан дераллах тхо кхоьру.
8Тхан къинош Хьайна хьалха дехкина Ахь,
оха къайлаха динарг Хьайн нуьре даьккхина Ахь[+].
9Хьан оьгӀазалла тӀехь а йолуш, чекхдевлла тхан денош.
Ӏаь санна, довш ду тхан шераш.
10Тхан шерийн денош кхузткъе итт шо ду,
мелла а ондачийн – дезткъа шо,
ткъа царах уггар а тоьлла хан къинхьегам а, гӀайгӀанаш а йолуш ю.
Шераш сиха дӀа а довлий, тхо дӀадоьлху[+].
11Хьанна хаьа, Хьан оьгӀазалла мел нуьцкъала ю,
Хьоьга кхоччуш болу ларам хиллал, Хьан дералла Хьанна евза?
12Тхайн дахаран денош лара Ӏамадехьа тхо,
тхан дегнашна хьекъал довзийтархьама[+].
13ТӀеверзахьа, Веза Эла! Кхин мел лаьттар ю те Хьан оьгӀазалла?
Къинхетам бехьа Хьайн лейх.
14ХӀора Ӏуьйранна Хьайн хедар боцучу безамах дузахьа тхо,
тӀаккха кху лаьтта тӀехь йоккхучу хенахь самукъадаьлла а, даккхийдеш а хир дара тхо.
15Айхьа тхуна таӀзар динчу денойл а,
тхуна халонаш гинчу шерел а дуьхьал
самукъадаларан хан лохьа тхуна.
16Хьан лешна Хьан дика болх гойла,
церан берашна Хьан сийлалла лепийла.
17Тхан Хьалдолчу Делан дика болх хуьлда тхуна.
ГӀуллакхаш тӀехь тхан аьтто белахь,
тхан гӀуллакхаш а аьтто болуш хилийталахь[+].

#### 90


Вай лардеш волу Дела

1[*] Веза Воккхачун тхов кӀелахь вехаш верг

Нуьцкъалчун ӀиндагӀехь Ӏаш ву[+].
2Цо олу Везачу Эле: «Хьо сан гӀап а, ха а ду,
сан дегайовхо Хьайца йолу Дела а ву!»[+]
3Цо кӀелхьарвоккху хьо мостагӀчун гурах а,
лечу цамгарх а[+].
4Шен тӀемашца дӀахьулвина, Цо Ӏалашвийр ву хьо.
Цуьнан тешаме хилар ду хьан турс а, дуьхьало а[+].
5Буьйсанна хуьлучу Ӏадорах а,
дийнахь кхоьссинчу пхарах а кхоьрур вац хьо,[+]
6боданехь лелачу уьнах а,
делкъехь кхетачу цамгарх а кхоьрур вац.
7Хьуна гонах эзар а,
аьтту агӀор итт эзар а вожа мега,
амма хьуна Ӏожалла тӀейогӀур яц.
8Хьайн бӀаьргашца гур ду хьуна
зуламечу нахана таӀзар хуьлуш[+].

9Везачу Элах хьайн гӀап йина ахь.
Веза Воккханиг хьайн Ларвийриг хаьржина ахь[+].
10Хьуна вон болх а хир бац,
цамгар хьан цӀенна улло а йогӀур яц[+].
11[+]Везачу Эло Шен маликашна тӀедуьллур ду
массо а хьан некъашкахь хьо ларвар.
12[+]Цара куьйгаш тӀехь дӀахьур ву хьо,
хьан ког тӀулгах а ца тасаболуьйтуш[+].
13[+]Лом а, лаьхьа а хьошур ду ахь,
лоьман кӀорни а, текхарг а эшор ду[+].
14Везачу Эло олу: «Со везарна кӀелхьарвоккхур ву Ас иза,
Ӏалашвийр ву Со ларарна[+].
15Сайга кхайкхахь, жоп лур ду цунна.
ГӀайгӀанехь Со цуьнца ву.
Ас иза паргӀат а воккхур ву,
цуьнан сий а дийр ду[+].
16Цуьнан дахар деха а хуьлуьйтур ду,
цунна кӀелхьарвалар а лур ду»[+].

#### 91


Хасторан йиш

1[*] Далла леринчу шоьтан дийнахь локху назма.

2Ма дика ду-кх, Веза Эла, Хьуна хастамаш бар,
Хьуна лерина эшарш лакхар, Веза Воккханиг,[+]
3Ӏуьйранна Хьан къинхетамах лаьцна дийца,
ткъа буьйсанна – Хьан билггал бакъдолчух лаьцна дийца,
4итт мерз болчу дечиг-пондар тӀехь а,
хаза аз долчу дечиг-пондар тӀехь а.
5Хьан гӀуллакхаша, Веза Эла, соьга сакъоьруьйту,
Хьан куьйго динчунна со хастамийн йиш локхуш ву.

6Даккхий ду Хьан гӀуллакхаш, Веза Эла,
кӀорга ю Хьан ойланаш![+]
7Хьекъал доцучун кхета ницкъ бац,
сонтачун кхетам а ца кхочу,
8Ӏесанаш, буц санна, гучубийлахь а,
харцонаш лелочеран аьтто балахь а,
уьш гуттаренна а дӀабаьхна хиларх.
9Ткъа Хьо, Веза Эла,
абаденналц массарна а тӀехь
олалла дийриг ма ву![+]

10Хьан мостагӀий, Веза Эла, хӀаллакьхир ма бу,
вонаш лелораш дӀасалаьхкина хир ма бу.
11Ткъа со Ахьа, бугӀа санна, ницкъ болуш вина,
суна керла зайтдаьтта а хьаькхна[+].
12Сайн мостагӀашна тӀехь толам баккхар гина сан бӀаьргашна.
Сан лергашна хезна суна дуьхьалбевллачара хьекхна маьхьарий[+].

13Делан лаамехь берш, хурма-дитт санна, заза даьккхина хуьлу,
Ливанун-махкара баган-дитт санна, уьш хьала а кхуьу[+].
14Везачу Элан цӀенна уллохь доьгӀна дитт санна,
вайн Делан керташкахь заза доккху цара[+].
15Уьш хан яьллачу хенахь а стом бахьаш хуьлу,
ховха а, сийна гӀа долуш а хуьлу.
16Иштта дӀагойтуш ду Веза Эла бакъ хилар а,
сан тарх волчу Цуьнца харцдерг цахилар а[+].

#### 92


Везачу Элан паччахьалла дӀакхайкхор

1[*] Везачу Эло паччахьалла до.
Цунна тӀехь сийлаллин духар ду.
Веза Эла духар дуьйхина ву,
Цо ницкъан доьхка дихкина.
Дуьне онда лаьтташ а ду,
иза меттахдер а дац[+].
2Хьан Ӏарш ширачу заманал хьалха а йолуш ю.
Хьо азалера дуьйна а волуш ву[+].

3Хин Ӏовраша, Веза Эла, хьалаойу,
хин Ӏовраша шайн аз хьалаойу,
хин Ӏовраша чӀогӀа гӀовгӀа йо[+].
4Амма дукхачу Ӏоврийн гӀовгӀанал чӀогӀа бу,
хӀордийн тулгӀенийн гӀовгӀанал чӀогӀа бу
лакхаллехь волчу Везачу Элан ницкъ[+].

5Ахьа хӀиттийна бакъонаш тешаме ю.
Хьан цӀа дерриг а деношкахь,
Веза Эла, деза хиларца хаздина ду.

#### 93


Веза Эла массо а нехан кхелахо хилар

1[*] Веза Эла, Хьо – бекхам беш волу Эла ву,
лепаш дӀахӀоттахьа, бекхам беш волу Дела![+]
2ГӀаттахьа, дуьненан Кхелахо,
курачарна бекхам бехьа[+].
3Мел дахлур ду те Ӏесачеран сакъерадалар?
Мел дахлур ду те уьш баккхийбер[+]?
4Цара шайн кура хабарш дуьйцу.
Массо а зуламхой дозаллех буьзна бу.

5Хьан халкъана, Веза Эла, гӀело йо цара,
Хьан долахь берш цара бацабо[+].
6Цара бисина Ӏаш болу зударий боха а бо,
тӀебаьхкина нах а, бай а хӀаллак а до[+].
7Цара боху: «Везачу Элана хӀара ца го,
Якъубан Дала хӀокхуьнан тидам ца бо»[+].

8Хьекъале дуьйлийша, нахана юкъара кхетам боцурш!
Маца кхетар ду теша шу, хьекъал доцурш?
9Шуна лергаш Деллачунна дӀахезар дац ткъа?
Шуна бӀаьргаш Деллачунна дӀагур дац ткъа[+]?
10Халкъашна таӀзар Дечо шу нисдийр дац ткъа?
Адамаш Ӏамош Волчун хьекъал ца кхочу ткъа[+]?
11[+]Везачу Элана адаман ойланаш евза,
Цунна хууш ду и ойланаш эрна юйла.

12Декъала ву, Веза Эла, Ахьа хьехар деш верг,
Хьан товрат-хьехамаш Хьоьгара Ӏамош верг[+].
13Бохаман деношкахь Ахьа цунна синтем ло,
Ӏесачарна каш аьхкина даллалц.
14Везачу Эло Шен халкъ дӀатоттур дац,
Цо Шен долахь берш цкъа а буьтур бац[+].
15Кхел ечу меттигашка нийсо юхайоьрзур ю,
ткъа догцӀена мел берш цунна тӀаьхьахӀуьттур бу.

16Мила ваьлла сан дуьхьа зуламечу нахана дуьхьал?
Мила хилла соьца харцонаш лелош болчарна дуьхьал?
17Везачу Эло суна гӀо ца динехь,
кестта сан са эхартан тийналлехь хир дара[+].
18«Сан ког шерша», – аьлла, суна хетачу хенахь,
Хьан безамах, Веза Эла, суна гӀортор хилира.
19Кийрахь со гӀайгӀане волчу хенахь,
Ахьа бинчу синхьаамо сан дог синтеме далийра.

20Хьоьца цхьаьнакхетар ма бац телхина кхелахой,
нахана бохам баккха Ӏедал дерзораш.
21Уьш цхьаьна а кхетий, нийса лелачарна дуьхьалбовлу,
цара бехк боцучунна вайаран кхел кхайкхайо[+].
22Амма Веза Эла сан гӀап хилла дӀахӀоьттина,
сан Дела суна къайлаваккхаран тарх хилла[+].
23Цара лелийначу зуламех Цо бекхам бийр бу,
цара динчу вонна Цо уьш хӀаллак а бийр бу.
Вайн Везачу Дала уьш хӀаллакбийр ма бу!

#### 94


Хастаман назма

1[*] Схьадуьйла, Везачу Элана хастам бер вай,
вайн кӀелхьардовларан Тархе даккхийдерца кхойкхур вай[+].
2Хастамаш барца Цунна хьалха хӀуьттур вай,
даккхийдерца эшаршкахь Цуьнга кхойкхур вай.
3Веза Эла сийлахь Дела ву,
Массо а деланашна тӀехь сийлахь Паччахь ву Иза[+].
4Лаьттан кӀоргалла а Цуьнан карахь ю,
лаьмнийн баххьаш а Цуьнан ду.
5ХӀорд а Цуьнан бу, Цо иза кхоьллина дела,
ткъа декъа латта Цуьнан куьйгаша дина ду[+].
6Дуьйло, Далла хьалха охьатаьӀар вай,
вай кхоьллинчу Везачу Элана хьалха горахӀуьттур вай[+].
7[+]ХӀунда аьлча Иза вайн Дела ву,
Цо Ӏалашдеш долу халкъ ду вай,
Цуьнан куьйга кӀел долу жа ду.

Тахана, нагахь шуна Цуьнан аз хазахь,[+]
8[+]«Дуьхьал ма дийлалаш, Мерибахь а, Массехь а санна а,
зеран дийнахь яьссачу арахь санна а.
9Шун дайша Со зийра цигахь,
Ас дина мел дерг шайна гиннашехь.
10Шовзткъа шарахь цу тӀаьхьенна оьгӀазъоьхуш Ӏийра Со.
Ас элира: „Шайн дегнашкахь тиладелла халкъ ду иза,
Сан новкъа ца баха уьш“.
11[+]Цундела Сайн оьгӀазаллица Ас чӀагӀо йира,
синтем лур бу аьллачу метте кхочур бац уьш аьлла»[+].

#### 95


Веза Эла уггар лекха паччахь хилар


(1 Шерашкахь 16:23-33)

1[*][•] Керла йиш лакха Везачу Элана,
дерриг а дуьнено лакха Цунна[+].
2Эшарш лакха Везачу Элана, хастам бе Цуьнан цӀарна!
Де дийне мел дели, Цуьнан кӀелхьардахар кхайкхаде[+].
3Къаьмнашна юкъахь Цуьнан сийлалла дӀакхайкхае,
массо а халкъашка Цуьнан тамашийна гӀуллакхаш дӀадийца[+].

4Сийлахь ву Веза Эла, Цунна хастамаш бан хьакъ а ду.
Массо а деланел а Шега болчу ларамах бузуьйтуш ву Иза[+].
5Кхечу къаьмнийн массо а деланаш – цӀуш бу,
ткъа Везачу Эло стигалш кхоьллина[+].
6Цунна гонах паччахьан сий а, исбаьхьалла а ю.
Цуьнан деза цӀа ницкъах а, сийлаллех а дуьзна ду.

7[+]Къаьмнийн доьзалш, Везачу Элана хастамаш бейша!
Везачу Элан сийлалла а, ницкъ а кхайкхадейша![+]
8Везачу Элан цӀеран сийлаллина лерина кхайкхамаш бейша!
СагӀанаш а дахьаш, Цуьнан цӀийнан керта дуьйлийша!
9Везачу Эло Шен возалла гойтучу хенахь Цунна суждане гӀойша.
Дерриг а дуьне, дегаде Цунна хьалха![+]

10ДӀаала халкъашка: «Веза Эла паччахьалла деш ву!
Латта чӀогӀа лаьтташ ду, ткъа иза меттахдер а дац!
Цо бакъонца кхел йийр ю халкъашна юкъахь»[+].
11Стигалш сакъералойша! Латта, даккхийде!
ХӀордо а, цунна чохь мел долчу хӀумано а гӀовгӀа е![+]
12Кхаш а, царна тӀехь мел дерг а даккхийдеш хила.
Хьуьнхахь мел долу дитташ а даккхийдеш хила
13Далла хьалха, хӀунда аьлча Иза вогӀуш ву,
дуьненна нийса кхел ярхьама.
Цо дуьненна нийсонца кхел йийр ю,
халкъашна а догцӀеналлица кхел йийр ю[+].

#### 96


Веза Эла уггар лекха паччахь хилар

1[*] Веза Эла паччахьалла деш ву: дуьне доккхадеш хуьлийла!
ХӀордан йистехь мел дехаш долу къаьмнаш а сакъералуш хуьлийла![+]
2Цунна гонах мархаш а, Ӏаьржа бода а бу.
Нийсо а, бакъдерг а Цуьнан Ӏаршан бух бу[+].
3Цунна хьалха цӀе йоьдуш а ю,
ткъа Цунна гонах мел болу мостагӀий
оцу цӀаро дӀакхоллуш а бу[+].
4Цуьнан стелахаьштиго дерриг а дуьне серладоккху.
Хьежа а хьоьжуш, латта дегош ду[+].
5Лаьмнаш, балоз санна, дешаш ду Везачу Элана хьалха,
дерриге а дуьненан Хьалдолчу Элана хьалха[+].
6Стигалша Цуьнан нийсо дӀакхайкхайо,
массо а халкъашна Цуьнан сийлалла го[+].

7ЮьхьӀаьржачу хӀуьтту цӀушна Ӏибадат деш берш,
эхьах бузуьйту харцделанех дозалла деш берш.
Цунна хьалха суждане боьлху массо а деланаш[+].
8Цийон, иза хаза а хезна, йоккхаеш ю,
ЯхӀуд-мехкан ярташ сакъералуш ю,
Веза Эла, Ахь нийса кхелаш йина дела[+].
9Хьо, Веза Эла, дерриг а дуьнен тӀехь уггар лекханиг а ву,
массо а деланел а кхоччуш лекха а ву[+].

10Веза Эла везаш дерш, ма дезийша вониг!
Цо Шен долахь болчеран синош лар а до,
Цо уьш Ӏесачеран карара схьа а боху[+].
11Цуьнан лаамехь болчарна тӀехь Делан нур лепа,
догцӀена болчарна тӀе доккхадер дуссу[+].
12Сакъералуш хила, Делан лаамехь дерш,
Везачу Эло шун дуьхьа мел динчунна!
Цуьнан возалла дага а лоцуш,
хила Цунна хастамаш беш![+]

#### 97


Дала дуьненна тӀехь куьйгалла до

1[*] Назма.

Везачу Элана керла йиш лакхийша,
Цо тамашийна гӀуллакхаш дина дела.
Цуьнан аьтту куьйго а,
Цуьнан нуьцкъалчу пхьаьрсо а
Цуьнга толам баккхийтина[+].
2Везачу Эло Шен кӀелхьардаккхар довзийтина,
Шен нийсо а Цо халкъашна хьалха гайтина.
3Цо биц ца бина Шен хедар боцу безам а,
Исраилан халкъана Ша тешаме хилар а.
Лаьттан массо а маьӀӀера болчу нахана дӀагина
вайн Дала Шен халкъ кӀелхьардаккхар[+].

4Самукъане кхайкха Везачу Эле, дерриг а дуьне,
адамаш, даккхий а деш, Цунна хастаман эшарш лекха![+]
5Дечиг-пондар лакха Везачу Элана,
эшарийн аьзнашца а, дечиг-пондаршца а лакха Цунна.
6Турбанаш а, маӀаш а лоькхуш, самукъадолуш хила
Паччахь волчу Везачу Элана хьалха[+].

7Сакъералуш хуьлийла хӀорд а, цунна чохь мел долу хӀума а,
иштта дерриг дуьне а, цунна тӀехь дехаш мел дерг а[+].
8Хиша шайн тӀараш а деттийла,
лаьмнаш цхьаьний самукъане а хуьлийла,[+]
9Везачу Элана хьалха цара эшарш а лоькхийла,
хӀунда аьлча Иза ву лаьттана кхел ян вогӀуш.
Цо дуьненна нийсонца кхел йийр ю,
халкъашна а догцӀеналлица кхел йийр ю[+].

#### 98


Веза Эла уггар лекха паччахь хилар

1[*] [+]Везачу Эло паччахьалла до:
дегадойла халкъаш!
Иза каруб-маликашна тӀехула йолчу
Шен Ӏаршана тӀехь хиъна Ӏаш ву:
дегадойла латта![+]
2Веза Эла Цийонехь сийлахь-воккха ву,
Иза дерриге а къаьмнел лекха а ву[+].
3Цара хастам бойла Хьан цӀарна,
иза сийлахь а, ларам бузуьйтуш а ю,
Дела веза ма ву!

4Паччахь нуьцкъала ву,
Иза нийса кхел езаш ву.
Ахь нийсо дӀахӀоттийна.
Якъубан тӀаьхьенан халкъана
Ахь бакъдерг а, нийсо а лелийна[+].
5Вазвейша вайн Веза Дела,
Цуьнан когийн кӀелонна хьалха Ӏибадат дейша,
Дела веза ма ву!

6Динан дайшна юкъахь Муса а, АхӀарон а вара,
ткъа Шамъал а вара Цуьнга кхойкхучарна юкъахь.
Цара Везачу Эле доӀанаш дора,
Цо царна дуьхьал жоп а лора[+].
7[+]Мархин бӀогӀамна юкъара схьа вистхуьлуш вара Иза цаьрга.
Цуьнан бакъонаш а, Цо делла парзаш а цара лардора[+].

8Тхан Веза Дела! Ахьа цаьрга ладугӀура.
Хьо церан къиношна гечдеш волу Дела хилира,
ткъа цара лелийначу вонашна Ахь бекхам бора[+].
9Вазвейша вайн Веза Дела!
Ӏибадат дейша Цуьнан безачу лома тӀехь,
хӀунда аьлча веза ву вайн Веза Дела[+].

#### 99


Хасторан назма

1[*] Баркаллин назма.

Дерриг а латта, самукъане кхайкха Везачу Эле![+]
2Хазахетарца Ӏамал е Везачу Элана.
Цунна хьалха даккхийдеран эшаршца гӀо!

3ДӀахаалаш, Веза Эла – Дела вуйла.
Вай кхоьллинарг Иза ву, вай Цуьнан долахь а ду.
Вай Цуьнан халкъ а ду, Цуьнан дежийлашкара уьстагӀий а ду[+].

4Баркалла аларца довлалаш Цуьнан кевнна чу,
иштта Иза хаставарца Цуьнан керташка а.
Баркалла ала Цунна, декъалъе Цуьнан цӀе[+].

5[+]ХӀунда аьлча Веза Эла дика ву,
Цуьнан хедар боцу безам абаденналц бу,
ткъа Цуьнан тешаме хилар лаьтташ ду
массо а тӀейогӀучу тӀаьхьенашна[+].

#### 100


Паччахьан ваӀда

1[*] Даудан назма.

Тешаме хиларх а, нийсонах а лаьцна ас назма эр ю,
Хьуна, Веза Эла, ас хастаман йиш локхур ю[+].
2Аса тидам бийр бу цӀеначу новкъахь со лелаш хиларан.
Хьо маца вогӀур ву те суна тӀе?

ЦӀеначу дагца со лелар ву сайн цӀа чохь[+].
3Ас сайна уллохь вон гӀуллакх дойтур дац.
Делах дӀабирзинчара лелораш суна ца деза.
И хӀуманаш суна тӀелетар дац.
4Телхина ойланаш ас дага чуьра дӀахерйийр ю.
Вон хӀуманаш суна девзар дац.
5Къайлаха шайна уллорачарна луьйш берш
ас дӀасовцор бу.
Кура бӀаьргаш а, кура дог а дерш
сайна уллохь хуьлуьйтур бац[+].

6Аса къобалбийр бу махкахь Далла тешаме берш,
уьш сайца цхьаьна бахкийтархьама.
ЦӀеначу новкъахь лелаш болчаьрга –
цаьрга сайна гӀуллакх дойтур а ду.

7Ямарта волу стаг сан цӀа чохь Ӏийр вац.
Харцдерг дуьйцург сан бӀаьргашна хьалха лаьттар вац.
8ХӀора Ӏуьйранна ас совцор бу
махкахь болу массо а Ӏесанаш.
Везачу Элан гӀалара Аса дӀабохур бу
берриш а харцонаш лелош берш[+].

#### 101


Баланехь волчун доӀа

1[*] Баланехь волчу стеган доӀа, иза дог доьхна волчу хенахь дина цо, Везачу Элана хьалха шен бала балхочу хенахь[+].

2Веза Эла! ДӀахазахьа сан доӀа,
сан орца даккхар Хьо волчу дӀакхочийла.
3Соьга вон деанчу дийнахь
Хьайн юьхь сох къайла ма яккхахьа.
Хьайн лерг соьга схьадерзадехьа,
со Хьайга кхойкхучу дийнахь
суна сихонца жоп лохьа.

4Сан денош, кӀур санна, къайладовлуш ду,
сан даьӀахкаш, кхерч санна, йогуш ю[+].
5Сан дог доьхна, иза, буц санна, дакъаделла,
со сайна кхача баа а вицло[+].
6Сайгахь болу бала бахьана долуш
со азвелла дӀахӀоьттина.
7Яьссачу арахь лела бухӀа санна, висина со,
саьлнаш юкъахь ехаш йолу бухӀа санна ву со[+].
8Со вуьжуш а вац, суна наб а ца кхета,
тхов тӀехь Ӏаш долу ша дисна олхазар санна ву со.
9МостагӀаша дийнахь сарралц суна кхиссарш йо,
со кхаьрдачара сох нахана неӀалташ боху[+].

10Бепиг санна, чим боу аса,
ас молуш мел дерг сан бӀаьрхиша дурдина[+].
11И дерриг а Хьо суна оьгӀазвахар бахьана долуш ду,
хӀунда аьлча Ахьа со хьала а айина, юха охьа а кхоьссина.
12Сан денош къайладолу ӀиндагӀ санна ду,
со, буц санна, вакъавелла дӀаваьлла[+].

13Ткъа Хьо, Веза Эла, абаденналц а паччахьалла деш ву,
Хьо тӀаьхьенашкара тӀаьхьенийн а дагахь ву[+].
14Хьо гӀоттур ву, Ахьа Цийонах къинхетам бийр бу,
цуьнца дика хила еза зама тӀееана дела.
Билгалъяьккхина хан тӀе ма еана[+].
15Хьан леш долчу тхуна
цунах дисна тӀулгаш а дукхадеза.
Цунах йисинчу саьлнийн ченах а
тхуна кхоам хета[+].

16Къаьмнаш ларамах дузур ду Везачу Элана хьалха,
лаьттахь мел бехаш болчу паччахьаша Хьан сийлалла лорур ю[+].
17Везачу Эло Цийон юхаметтахӀоттор ю,
ткъа Иза Шен сийлаллица массарна а дуьхьалхӀуттур ву[+].
18ГӀийлачу адамийн доӀа Цунна дӀахезар ду,
Иза къора хир вац цара доьхучунна.

19Цунах лаьцна тӀейогӀучу тӀаьхьенна дӀаяздина хуьлийла,
хӀинццалц кхоьллина доцучу халкъе Цунна хастамаш байтархьама[+].
20Лакхенгахь йолчу Шен езачу меттера
Веза Эла охьа а хьаьжира,
стигалшкара дуьнене Цо бӀаьрг а туьйхира,[+]
21набахтехь болчеран узарш хазархьама а,
хӀаллакбан кхел йинарш паргӀатбахархьама а[+].
22Иштта, Цийонехь Везачу Элан цӀе а йоккхур ю,
Ярушалаймехь Цунна хастам а бийр бу,[+]
23къаьмнаш а, пачхьалкхаш а схьагулъелча,
Везачу Элана Ӏибадат дархьама.

24Къоналлехь Цо со гӀелвина,
сан денош а Цо дацдина.
25ТӀаккха ас элира: «Сан Дела!
Со къона волчу хенахь ма валийтахьа со.

Хьо массо а ханна хир ма ву вехаш[+].
26[+]Ахь юьхьанца латта кхоьллина,
Хьайн куьйгашца стигалш йина[+].
27Уьш дӀадевр ду, ткъа Хьо вуьсур ву.
Уьш дерриг а, бедарш санна, тишлур ду.
ТӀеюху хӀума санна, Ахь уьш хуьйцур ду,
тӀаккха уьш къайладохур ма ду[+].
28Амма Хьо цкъа а хийцалур вац,
Хьан дахар чекх а дер дац[+].
29Хьан леш долчу тхан бераш маьршачу меттехь дехар ду,
ткъа церан тӀаьхьенаш Хьуна хьалха Ӏаш хир ю»[+].

#### 102


Делан безам

1[*] Даудан назма.

Декъалвойла сан сино Веза Эла!
Суна чохь мел долчу хӀумано а декъалйойла Цуьнан еза цӀе![+]
2Сан сино Веза Эла декъалвойла!
Сан даго Цо мел дина дика диц а ма дойла!
3Ас мел хьерчийначу къиношна а геч ма до Цо.
Сан мел йолчу цамгарех а то ма во Цо[+].
4Со валарх а ларво Цо.
Шен хедар боцучу безамца а, къинхетамца а го бо Цо[+].
5Сан дахар диканах дузу Цо.
Къоначу аьрзунан санна, сан къоналла а карлайоккху Цо[+].

6Везачу Эло бакъонца дерг а кхуллу,
ницкъ хиллачунна а нийсо хилийта хьожуш ву Иза.
7Шен некъаш гайтира Цо Муса-пайхамарна.
Шен гӀуллакхаш гайтира Цо Исраилан халкъана.
8[+]Къинхетаме а, дика а ву Веза Эла.
Иза оьгӀаз а атта ца воьду, ткъа Цуьнан безам а боккха бу[+].
9Гуттаренна а ца хуьлу Везачу Эло бехк биллар.
Гуттаренна а дац Цуьнан оьгӀазвахар[+].
10Вай еш йолчу харцонашка хьаьжжина, ца до Цо вайна дан доггӀург.
Вай хьерчош долчу къиношка хьаьжжина, ца до Цо Ша дийриг а[+].
11ХӀунда аьлча, стигал лаьттана гена йолччул,
боккха бу Везачу Элан Шех кхоьручаьрга болу безам[+].
12Малхбалехьара малхбузенга кхаччалц йолу еха юкъ санна,
дӀакъастадо Цо вай хьерчийна долу къинош вайх[+].
13Дай шайн берашца къинхетаме хиларе терра,
Везачу Эло а къинхетам бо Шех кхоьручарах[+].
14Везачу Элана хаьа, Ша вай стенах кхоьллина ду,
хаьа Цунна, Ша вай поппарх дина дуйла[+].

15Адамийн денош а, тӀеяьлла йолу буц санна, доца ду.
Аренгахь кхуьу зезаг санна, кхуьу адамаш а[+].
16Ткъа чӀогӀа мох тӀехьаькхча, и зезаг хӀаллакьхуьлу,
и хилла меттиг а евзар яц цхьанна а[+].
17-18Азалера абаденналц бу Везачу Элан хедар боцу безам
Цунах кхоьручаьрга,
ткъа Цуьнца бина барт ларбеш йолчу а,
Цо делла парзаш кхочушдеш йолчу а
массо а тӀаьхьенашна Цуьнан дика лаьтта[+][+].

19Стигалшкахь дӀахӀоттийна Везачу Эло Шен олаллин гӀант.
Олалла до Цо доллучу хӀуманна а тӀехь[+].
20Онда ницкъ болуш долчу а, Цуьнан дош кхочушдеш долчу а массо а маликаша
декъалвойла Веза Эла, Цуьнан дашна муьтӀахь а хуьлуш[+].
21Цуьнан лаамаш кхочушбеш болу ялхой болчу
стигалийн массо а ницкъаша декъалвойла Веза Эла.
22Декъалвойла Веза Эла
Цуьнан доллучу гӀуллакхаша, Цо олалла деш йолчу массо а меттигашкахь!
Декъалвойла Веза Эла сан сино!

#### 103


Дуьне Кхоллархочунна хастам бар

1[*] Хастам бе, сан са, Везачу Элана!

Сан Веза Дела, Хьо инзаре воккха ву,
паччахьан сий а, исбаьхьалла а Хьан духар санна ду[+].
2Ахь оба санна, тӀеюхуш ерг серло ю,
четар санна дӀасаяржийна Ахьа стигал а[+].
3Ахьа стигаларчу хишна тӀехула
Хьайна Ӏа меттиг йо.
Мархех Ахь Хьайна гӀудалкх йо,
Хьо мохан тӀемашна тӀехь а хехкало[+].
4[+]Ахьа мехех Хьайн геланчаш бо,
цӀеран алунех Хьайн ялхой бо[+].

5Ахьа латта чӀоггӀачу бух тӀе хӀоттийна,
иза абаденналц меттах а дер дац[+].
6Латта, юргӀано санна, Ахьа кӀоргачу хица дӀахьулдина,
гобаьккхинчу хино лаьмнаш а къайладаьхна.
7Амма хиш, Ахьа бохург а дина, юхадевлла,
къекъачу Хьан озах къаьхкина уьш девдда дахана[+].
8Лаьмнаш хьаладовлучу хенахь,
тогӀеш охьайовлучу хенахь,
уьш Ахьа царна билгалъяьккхинчу меттиге дӀадахана.
9Ахьа царна тӀехдевр доцу доза дӀахӀоттийна,
латта дӀахьулдан уьш юха ца дахийтархьама[+].

10Ахьа тогӀешна чухула хин хьостанаш дӀадохуьйту,
и хиш лаьмнашна юккъехула дӀа а оьху.
11Цара ерриг а акхарошна хи ло.
Акха варраша шайн хьогалла дӀайоккху.
12Царна гонах стигаларчу олхазарша а шайн баннаш до,
гаьннашна юкъара шайн аьзнаш схьа а хозуьйтуш.

13Хьайн лакхенгара лаьмнаш Ахь хих Ӏабадо,
Хьан куьйгаша кхоьллинчух Ахь латта Ӏабадо.
14Бежанашка яийта Ахьа буц хьалайолуьйту,
адамаша лелош долу ораматаш а хьаладовлуьйту.
Иштта, цара лаьттара кхача кхиабо,[+]
15адаман дог самукъадаккха чагӀар а до,
цуьнан сибат къаго зайтдаьтта а до,
дог чӀагӀдеш долу бепиг а до[+].

16Ӏаббалц тӀуналла ло Везачу Элан дитташна,
Цо Ша дӀадоьгӀна долу Ливанунан баган-дитташна.
17Царна тӀехь шайн баннаш до олхазарша,
ткъа аисто шен бен лекхачу диттана тӀехь бина.
18Лекха лаьмнаш масаршна хӀусам хилла дӀахӀиттина,
ткъа тархех лаьмнийн дехкашна дӀаловчкъийла хилла[+].

19Хенан хийцам гайтархьама, Ахьа бутт кхоьллина,
ткъа ша маца дӀабуза беза хууш болу малх а Ахьа кхоьллина[+].
20Ахьа бода дӀабаржабо, тӀаккха буьйса тӀекхочу.
И хан тӀекхаьчча, евлла лелаш хуьлу массо а хьуьнан акхарой[+].
21Лоьмаша, гӀигӀ деш, ижу йоьху,
Дала ло кхача шайна лоьхуш[+].
22Малх схьакхетарца уьш дӀа а теба,
шайн Ӏуьргашкахь охьа а дуьйшу[+].
23Ткъа адам шайн болх бан хьалагӀотту,
цо сарралц къа а хьоьгу.

24Ма дукха ду-кх, Веза Эла, Ахьа кхоьллинарг!
Массо а хӀума хьекъалаллица кхоьллина Ахьа.
Дерриг а дуьне Ахь кхоьллинчух хьаладуьзна ду[+].
25Хьажахьа хӀорде, боккха а, шуьйра а болчу,
чохь дагар ца даллал дукха яккхий а, кегий а
садолу хӀуманех сийсаш болчу.
26[+]Цунна тӀехула хӀордкеманаш лела,
цу чохь Левиятан ловзабуьйлу,
Ахьа кхоьллина хӀордан саьрмик.

27Цара массара а Ахьа шен-шен хенахь
шайна кхача баларе сатуьйсу[+].
28Ахьа царна кхача белча, цара иза дӀаоьцу,
Ахьа Хьайн куьг делча, уьш дикачух Ӏеба[+].
29Хьайн юьхь Ахьа къайлаяьккхича, уьш доьхна хьийза,
шайн са Ахьа дӀадаьккхича, уьш ле, чан хуьлий, дӀа а довлу[+].
30Ахьа царна Хьайн са делча, уьш кхуллу,
цу тайпана Ахьа лаьттан сибат цӀиндо[+].

31Массо а ханна хуьлийла Везачу Элан сийлалла,
воккхавеш хуьлийла Веза Эла Ша кхоьллинчух![+]
32Иза дӀахьожжушехь, дуьне дегадо,
Иза дӀахьакхалушшехь, лаьмнех кӀур болу[+].

33Везачу Элана назма олуш хир ву со, со мел веха,
иштта сан Далла хастамаш беш а хир ву со, айса хан мел йоккху[+].
34Реза хуьлийла Иза ас дӀаолучу назманна,
со самукъадолуш хир ву Везачу Элах.
35Дуьнен чуьра дӀабовлийла массо а къинош летийнарш,
Ӏеса адамаш а ма хуьлийла кхин.

Хастам бе, сан са, Везачу Элана!
Везачу Элана бу хастам!

#### 104


Дела а, Цуьнан къам а


(1 Шерашкахь 16:8-22)

1[*][•] Баркалла ала Везачу Элана!

Цуьнан цӀарна хастамаш бе!
Довзийта халкъашна Цуьнан гӀуллакхаш[+].
2Иллеш ала Цунна, пондарш лакха Цунна.
Дерриг а Цуьнан тамашийначу гӀуллакхех лаций дӀадийца[+].
3Дозалла де Цуьнан езачу цӀарах!
Веза Эла лоьхучийн дегнаш самукъадолуш хуьлийла!
4Веза Эла а, Цуьнан ницкъ а лаха,
гуттар Цунна уллохь хила гӀерта[+].
5Дагахь латтаде Цо дина тамашийна гӀуллакхаш а,
Цо гайтина билгалонаш а, Цо йина кхелаш а,[+]
6ва Шен ялхо волчу ИбрахӀиман хӀу дерш,
Ша хаьржина волчу Якъубан тӀаьхьенах дерш.

7Веза Эла волу Иза вайн Дела ву.
Цуьнан кхелаш массо а лаьттахула ю[+].
8Цо даим дагахь латтор бу Шен барт,
эзаран барамехь йолчу тӀаьхьенашна Ша делла дош,[+]
9[+]ИбрахӀимца Цо бина болу барт,
Исхьакхана чӀагӀо йина долу ваӀда[+].
10[+]Цо Якъубана иза чӀагӀдира парз санна,
Исраилана[*] – гуттаренна а болу барт санна.
11Цо аьллера: «Хьуна лур ду Аса канаӀанхойн латта,
и дакъа хьуна шерет санна кхочур ду»[+].

12Церан терахь цу хенахь дуккха а ца хилла,
кӀезиг а болуш, уьш махкахь тӀебаьхкина Ӏаш хилла[+].
13Уьш дӀаоьхура цхьа къам долчуьра важа къам долчу,
цхьана пачхьалкхера кхечу халкъан пачхьалкх йолчу.
14[+]Дала цхьанна а пурба ца лора уьш бацабайта,
церан дуьхьа Цо паччахьашка дӀахьедар дора:[+]
15«Ас къобалбинчарах дӀа ма хьакхалолаш,
Сан пайхамаршна зулам а ма делаш»[+].

16[+]Дала мацалла хӀоттийра лаьтта тӀехь,
церан дисна напха а хӀаллакдира Цо[+].
17[+]Цо царна хьалхаваьлла стаг вахийтира –
лай вина воьхкина волу Юсуп[+].
18[+]Цуьнан когашна буржалш тоьхнера,
цуьнан вортана тӀехь аьчка гӀомат яра,
19ша аьлла долу хиндерг хилла а далале.
Везачу Элан дашо иза зуьйш хиллера[+].
20[+]Мисар-мехкан паччахьо мукъаваьккхира Юсуп,
набахтера араваьккхира иза къаьмнийн олахочо[+].
21[+]Цо шен цӀа чохь хьаькам вина дӀахӀоттийра иза,
шен мел долчу хьолана дола дан а,[+]
22иштта цуьнга элашна тӀехь олалла дайта а,
къаношна хьекъалалла далийта а.

23[+]ТӀаккха Исраил[*] Мисар-махка чу велира,
Якъуб Хьамин тӀаьхьенийн лаьтта тӀехь,
хийра стаг санна, ваха дӀавахара[+].
24[+]ЧӀогӀа дебийра Везачу Эло Шен къам,
церан мостагӀел а ницкъ болуш бира Цо уьш[+].
25Цо мостагӀийн дегнаш хийцира, Шен къам ца дезийта а,
Шен ялхошна дуьхьал мекарлонца лела а[+].

26[+]Цо Мисар-махка Шен ялхо волу Муса а,
Ша хаьржина волу АхӀарон а вахийтира[+].
27Мисархошна хьалха цара кхочушйира
Дала царна аьлла йолу билгалонаш,
Хьамин тӀаьхьенийн лаьтта тӀехь
цара тамашийна гӀуллакхаш гайтира[+].
28[+]Дала бода бахийтира цига, боданах дуьзира латта,
Цуьнан дешнашна дуьхьал уьш бевлла дела[*][+].
29[+]Церан хийх цӀий хилийтира Цо,
церан чӀерий хӀаллак а хуьлуьйтуш[+].
30[+]Церан латта пхьидарчех хьаладуьзира,
церан паччахьан цӀенош чохь а яра уьш[+].
31[+]Иза вистхуьллушехь, жӀаьлийн мозий гучудевлира,
массо а махкахула чуьркаш а яьржира[+].
32[+]Церан догӀанех Цо къора хилийтира,
массо а лаьттахула ткъес тохийтира[+].
33Кемсийн таьллангаш а, инжиран дитташ а дохийра,
шаьш долчохь мел долу дитт а хӀаллакдира.
34[+]Иза вистхуьллушехь, цӀоз даьржира,
барам боцуш дукха уьш хилира[+].
35Церан лаьтта тӀера ерриг буц а,
кхаш тӀехь кхиъна мел долу ялта а дӀадиира цара.
36[+]Цул тӀаьхьа Цо массо а хьалха вина доьзалхо хӀаллаквира,
церан ницкъо дуьххьара кхуьуьйтурш байина дӀабехира[+].

37[+]ТӀаккха Шен халкъ Мисар-махкара арадаьккхира Цо,
деших а, детих а йина хӀуманаш цара дӀаяьхьира,
Цуьнан долахь долчу тайпанех цхьанна а стеган ког а ца тасабелира[+].
38Церан арадовларх даккхийдеш дара Мисар-махкара халкъ,
исраилхойх болу кхерам царна тесна болу дела[+].
39[+]Цо марха яржийра, Шен халкъ дӀахьулдархьама,
буса Цо цӀе хилийтира, царна серло ялархьама[+].
40[+]Цара яа хӀума йийхира – Цо лекъаш делира царна,
стигаларчу ялтица уьш Ӏаббалц буза а бира[+].
41[+]Цо тарх йоьккъушехь, хи схьахецаделира,
татолаш а хилла, иза яьссачу аренгахула дӀадахара[+].
42Дала иза дира, хӀунда аьлча Цунна дагахь яра Ша йина еза чӀагӀо,
Шен ялхо волчу ИбрахӀимна Ша делла долу дош[+].

43Цо Шен къам доккхадерца арадаьккхира,
цара самукъане маьхьарий а детташ,
Мисар-махкара Ша хаьржинарш Цо арабехира[+].
44[+]Цо кхечу къаьмнийн латтанаш царна дӀаделира,
кхечу наха къахьегнарг царна дӀакхачийтира,[+]
45Шен парзаш цаьрга кхочушдайтархьама а,
Шен товрат-хьехамаш цаьрга ларбайтархьама а.

Хастам бу Везачу Элана!

#### 105


Веза Эла Шен халкъаца дика хилар

1[+][*] Хастам бу Везачу Элана!

Баркалла ала Везачу Элана, Иза дика хиларна,
Цуьнан хедар боцу безам абаденналц бу[+].
2Везачу Эло мел дина сийлахь гӀуллакхаш хьаьнга кхайкхалур ду?
Цунна боггӀу хастамаш кхоччуш хьаьнга балур бу?
3Декъала ву бакъдерг лардеш верг,
массо а хенахь нийсо лелош верг[+].

4Веза Эла, Айхьа Хьайн къомана диканиг дича, суна а дехьа иза,
Айхьа уьш кӀелхьарбохучу хенахь, суна а орцахвалахьа.
5Ахьа хаьржинчеран хуьлу беркат суна гайтархьама а,
Хьан къомаца цхьаьна соьга сакъерийтархьама а,
Хьан долахь болчаьрца соьга а Хьох дозалла дайтархьама а.

6Тхайн дайша санна оха къинош летийна.
Оха вонаш а дина, Ӏеса а лелла тхо[+].
7[+]Тхан дай Мисар-махкахь болчу хенахь,
Хьан тамашийначу хӀуманех уьш ца кхийтира,
Хьан безам шайна мосазза гойту дага а ца догӀуш,
уьш Эрзийн хӀорд болчохь Хьуна дуьхьалбевлира[+].
8Амма Цо уьш Шен цӀе бахьана долуш кӀелхьарбехира,
царна Шен нуьцкъалалла дӀагайтархьама[+].
9[+]Цо Эрзийн хӀордана омра дича, иза бакъабелира.
Хих, гӀум санна, екъа хиллачу меттехула Цо уьш дӀабигира[+].
10Цо уьш цабезачийн куьйга кӀелара схьабехира,
мостагӀех уьш кӀелхьар а бехира[+].
11Хино къайлабехира церан мостагӀий,
царах цхьа а кӀелхьар а ца велира[+].
12[+]ТӀаккха Цо йинчу чӀагӀонех уьш тийшира,
Цунна хастамийн эшарш а лоькхура[+].

13Амма кестта Цуьнан гӀуллакхаш царна дицделира,
Цуьнан хьехамашка а уьш ца хьоьжура[+].
14[+]Яьссачу аренгахь уьш лаамех буьзира,
эрначу оцу аренгахь цара Дела зийра[+].
15Цара дехнарг Цо царна дӀаделира,
амма шатайпа долу хала ун царах кхетийтира[+].

16[+]Меттаматтара нах Мусах хьега буьйлабелира,
Далла гӀуллакх дан къобалвинчу АхӀаронах а хьийгира[+].
17ТӀаккха лаьтто, дӀаса а декъаделла, Датан дӀакхаьллира,
Абирамна тӀаьхьахӀоьттина тоба лаьтто дӀайоьллира[+].
18Царна тӀаьхьахӀиттинчарах цӀе елира,
Ӏеса мел берш алуно дӀакхаьллира[+].

19[+]Хьариб-ломана уллохь халкъо деших старгӀа йира,
лалийначу деших винчу оцу цӀунна Ӏибадат а дира[+].
20Цара шайн сийлалла йолу Дела хийцира
буц Ӏуьйшуш лаьттачу стеран суьртах[+].
21Цара шаьш кӀелхьардаьхна волу Дела вицвинера,
Мисар-махкахь тамашийна хӀуманаш дина волу,[+]
22Хьамин тӀаьхьенийн лаьтта тӀехь Ӏаламаташ дина волу а,
Эрзийн хӀорд болчохь ларамах бузуьйту хӀуманаш дина волу а.
23Везачу Эло уьш хӀаллакбийр бу аьллачу хенахь,
Цо хаьржина волу Муса Цунна хьалха дӀахӀоьттира,
Везачу Элан дералла нах хӀаллакбечуьра дӀа а ерзийра[+].

24[+]ТӀаьхьо церан дог делира исбаьхьачу лаьттах,
Дала йинчу чӀагӀонах уьш ца тийшира[+].
25Шайн четарш чохь хамталлаш дан буьйлабелира уьш,
Везачу Эло бохучуьнга ла а ца дугӀуш.
26ТӀаккха Цо айдинчу куьйгаца царна чӀагӀо йира,
уьш яьссачу аренгахь балийта а,
27[+]церан тӀаьхьенаш кхечу къаьмнашкахула дӀасаяржо[*] а,
уьш хийрачу мехкашкахула дӀасакхисса а[+].

28[+]ТӀаккха цара ПаӀорехь волчу БаӀал-цӀунна Ӏибадат дарехь дакъалоцура,
шайна чохь дахар доцучу харцделанашна даьхначу сагӀанех хӀума йоура[+].
29Шаьш лелориг бахьана долуш Дела оьгӀазъоьхуьйтура цара,
тӀаккха царна тӀе ун доьссира.
30Амма Пайнехьас, дӀа а хӀоьттина, юкъарло йира,
тӀаккха и ун дӀасадаьржачуьра сецира[+].
31Цо иза бакъахьара гӀуллакх санна лерина,
массо а ханна, тӀаьхьенашкара тӀаьхьенашка[+].

32[+]Мерибан хиш долчохь адамаша Веза Эла оьгӀазвахийтира,
ткъа уьш бахьана долуш, Мусана бохам баьккхира[+].
33Цара Мусан синна халахетийтира,
ткъа цо, ойла а ца еш, бага туьйхира[+].

34[+]Везачу Эло цаьрга халкъаш хӀаллакде аьллера,
ткъа цара и тӀедиллинарг кхочуш ца дира[+].
35Мелхо а, уьш кхечу къаьмнех болчу нахах дӀакхийтира,
царна юкъахь лелаш долу гӀиллакхаш а шайна Ӏамийра[+].
36Церан цӀушна Ӏибадат а дора цара,
тӀаьххьара а царах гур а хилира царна[+].
37[+]Цара шайн кӀентий а, йоӀарий а
жинашна сагӀина дӀалора[+].
38[+]Цара бехк боцу цӀий Ӏанадора,
шайн кӀентийн а, йоӀарийн а цӀий,
уьш канаӀанхойн цӀушна сагӀина дӀа а луш.
Церан цӀий бахьана долуш латта бехдира цара[+].
39Цара шаьш бехдира шайн гӀуллакхаш бахьана долуш,
Далла тешаме ца хилира шайн сийсаза лелар бахьана долуш.

40[+]Цундела оьгӀазвахара Веза Эла Шен къомана,
дегаза хийтира Цунна Шен долахь берш.
41ТӀаккха Цо уьш хийрачу махкарчу нехан кара дӀабелира,
тӀаккха царна тӀехь куьйгалла деш церан мостагӀий дӀахӀиттира[+].
42МостагӀаша гӀело йора царна,
церан куьйга кӀелахь уьш къера хилла дӀахӀиттира[+].
43Везачу Эло дукхазза а кӀелхьарбохура уьш,
амма царна Цунна дуьхьалбовла лаьара,
уьш шайн къинойн уьшал чу кхин а кӀорга чубахара[+].
44Ткъа Цо тидам бира уьш гӀайгӀанехь хиларан,
церан орца даккхар Шена дӀахезча[+].
45Церан дуьхьа Ша бина барт Цунна дагахь бара,
Шен безам боккха хиларе терра, Цо Ша йина ойла хийцира[+].
46ТӀаккха уьш йийсарехь латтош мел болчаьрга
Цо царах къинхетам бойтура[+].

47[+]КӀелхьардахахьа тхо, тхан Веза Дела,
схьагулдехьа тхо кхечу къаьмнашна юкъара,
тхоьга Хьайн цӀе хастаяйта а,
Хьуна хастам барх тхоьга дозалла дайта а.

48Хастам бу Исраилан халкъан Везачу Далла
азалехь дуьйна абаденналц!
Массо а халкъо олийла: «Амин!»
Хастам бу Везачу Элана![+]

#### 106


ПхоьалгӀа тептар


(Забур 107–150)


Веза Эла дика хилар

1[+][*] Хастам бе Везачу Элана Иза дика хиларна,
Цуьнан хедар боцу безам абаденналц бу![+]
2Иштта олийла Везачу Эло паргӀатбаьхначара,
мостагӀийн карара Цо схьа мел баьхначара,[+]
3хийрачу мехкашкара Цо схьагулбиначара –
малхбалехьара а, малхбузехьара а,
къилбаседехьара а, къилбехьара[*] а.

4Цхьаберш яьссачу аренашкахула бевлла лелаш бара,
шена чохь адамаш долчу гӀала боьду некъ а ца карош.
5Цара мацалла а, хьогалла а ловра,
церан синош царна чуьра дӀадовлуш дара.
6Холчохь а болуш, цара Везачу Эле орца даьккхира,
тӀаккха Цо уьш церан баланах кӀелхьарбехира.
7Цо уьш нийсачу новкъахула дӀабигира,
шена чохь адамаш дехаш йолчу гӀала а бохуьйтуш.
8Цара хастамаш бойла Везачу Элана, Цуьнан хедар боцу безам а,
Цо адамашна до тамашийна гӀуллакхаш а бахьана долуш.
9Цо хьогуш верг Ӏаба а во,
меца верг диканца вуза а во[+].

10Цхьаберш Ӏаьржачу боданехь бехаш Ӏаш бара,
аьчка буржалш а тоьхна, гӀайгӀанехь а болуш,[+]
11хӀунда аьлча Цо аьллачунна цара дуьхьало йинера,
Веза Воккхачу Дала бинчу хьехамах уьш ца баьшнера[+].
12Церан дегнаш Цо халачу белхашца охьатаӀийра,
уьш гал а бевллера, царна орцахвала цхьа а стаг а вацара[+].
13Холчохь а болуш, цара Везачу Эле орца даьккхира,
тӀаккха Цо уьш церан баланах кӀелхьарбехира.
14Цо уьш Ӏаьржачу боданера арабехира,
церан буржалш доха а дина.
15Цара хастамаш бойла Везачу Элана, Цуьнан хедар боцу безам а,
Цо адамашна до тамашийна гӀуллакхаш а бахьана долуш.
16ЦӀестан кевнаш Цо доха а до,
аьчка гӀораш хьеша а хьоьшу[+].

17Цхьаберш Ӏовдалш бара, гӀело а хьоьгуш,
шайн зуламе некъаш а, шаьш летийна къинош а бахьана долуш.
18Церан синош массо а кхачанах дӀадирзинера,
уьш Ӏожаллин кевне а кхаьчнера[+].
19Холчохь а болуш, цара Везачу Эле орца даьккхира,
тӀаккха Цо уьш шайн баланах кӀелхьарбехира.
20Цо Шен дашца дарба а дира царна,
хӀаллакьхиларх кӀелхьар а бехира уьш[+].
21Цара хастамаш бойла Везачу Элана, Цуьнан хедар боцу безам а,
Цо адамашна до тамашийна гӀуллакхаш а бахьана долуш.
22Цара Везачу Элана баркаллин сагӀанаш а дохийла,
ирсечу эшаршца Цуьнан гӀуллакхех лаьцна дӀа а дуьйцийла[+].

23Цхьаберш хӀордкеманашна тӀехь новкъа бовлура,
уьш даккхий хиш тӀера совдегарш бара.
24Царна гира Везачу Эло до гӀуллакхаш:
кӀоргачу хӀордашна тӀехь долу Цуьнан тамашийна хӀуманаш.
25Иза вистхуьллушехь, дарц тӀехьоду,
яккхий тулгӀенаш ловза а юьйлуьйтуш[+].
26Хинкеманаш стигала хьала а дахара,
юха а кӀоргачу хи чу охьа а ийгира.
Кеман чохь болчеран дегнаш шелделира.
27Уьш, бехна нах санна, охьа а бетталуш, когаш а тийсалуш,
лелара, церан хилла долу хьекъалалла а дӀадолура[+].
28Холчохь а болуш, цара Везачу Эле орца даьккхира,
тӀаккха Цо уьш церан баланах кӀелхьарбехира.
29Цо дарц тап-аьлла дӀасацийра,
тулгӀенийн гӀовгӀа а дӀаелира[+].
30ХӀорд дӀатийна хиларх уьш сакъералуш бара,
ткъа Цо уьш шаьш хьаьгначу метте дӀакхачийра.
31Цара хастамаш бойла Везачу Элана, Цуьнан хедар боцу безам а,
Цо адамашна до тамашийна гӀуллакхаш а бахьана долуш.
32Халкъан гуламна юкъахь цара Иза вазвойла,
къанойн кхеташонехь Цунна хастамаш а бойла.

33Цо хиш хиллачохь яьсса аре дӀахӀоттайо,
хин татолаш хилла меттиг, якъайой, дӀа а йоккху[+].
34Токхечу лаьттах Цо дуьра аре йо,
цу тӀехь дехаш долчу адамийн волла[+].
35Яьсса аре Цо, Ӏам бой, дӀахӀоттайо,
ткъа йокъа хӀоьттинчу меттехь татолаш дохку[+].
36Цо цига баха меца нах а балабо,
ткъа цара цигахь шайна даха ховша гӀала а йо.
37Кхаш тӀехь ялта цара дӀа а доь,
кемсийн таьллангаш цара дӀа а югӀу,
цигара шортта ялта схьа а гулдо.
38Дукха бераш хилийта, Цо уьш декъал а бо,
церан даьхнеш Цо лагӀ а ца долуьйту[+].

39ГӀело хьегар а, бохам тӀебар а, баланаш лар а
бахьана долуш уьш кӀезиг хилла дӀахӀитта мега.
40ТӀаккха Везачу Эло церан элашна тӀе эхь тотту,
уьш некъ боцучу яьссачу аренашкахула лоьлуьйту[+].
41Амма къен стаг Цо гӀелонах схьа а воккху,
цуьнан тӀаьхьенаш, жа санна, деба а йо[+].
42Дика нах, и хӀума а гуш, баккхийбеш бу,
ткъа вочеран цу хӀуманна дуьхьал ала хӀума а дац[+].

43Хьекъалалла долуш болчарна и хӀуманаш дӀагойла,
Везачу Элан хедар боцучу безамах лаьцна цара ойланаш йойла[+].

#### 107


МостагӀашна дуьхьал гӀо доьхуш долу доӀа


(Забур 56:8-12; 59:7-14)

1[*][•] Даудан назма.

2Сан дог Хьох тешна ду, Дела,
ас Хьуна иллеш эр ду,
дерриг а сайн синца Хьуна хастам бийр бу[+].
3Самабала, мерз-пондар!
ГӀатта, Ӏад хьокху пондар!
Малх самабоккхур бу ас![+]
4Халкъашна юкъахь, Веза Эла, Хьо ас хастор ву,
Хьох лаьцна нахана хьалха иллеш эр ду.
5Стигала кхаччалц бу Хьан безам,
мархаш тӀе кхаччалц ду Хьан тешаме хилар[+].

6Стигалел лакха хьалаволийла Хьо, Дела,
дерриг а лаьтта тӀехь Хьан сийлалла лаьттийла!
7Хьайн аьтту куьйгаца тхо кӀелхьар а дахахьа,
оха дина доӀа дӀа а хазахьа,
Хьайна безнарш паргӀатбовлийтархьама.

8Дала Шен езачу меттехь аьлла: «Толамах воккха а веш,
Аса Шехем-гӀала а йоькъур ю, Сакхат-тогӀи а дӀасайоькъур ю[+].
9ГалӀад-мохк а Сан бу, Маннаш-мохк а Сан бу,
Эпрайм-мохк Сан коьртан чӀагӀо ю,
ЯхӀуд-мохк – Сан паччахьаллин гӀаж ю.
10Муаби-мохк – Сан юьхь-куьгдуьлург ю.
Эдом-махкана тӀе Сайн мача кхуссур ю Ас,
иза Сайн хилар дӀагайтархьама.
ПӀелаштамхошна тӀехь толам баккхарна мохь беттар бу Аса».

11ЧӀагӀйинчу гӀали чу хьан воккхур ву со?
Эдом-махкана тӀе хьан вуьгур ву со?
12Тхо дӀатеснарг Хьо-м вац те, ва Дела?
Тхан эскаршца аравер вац те Хьо, ва Дела?
13ГӀо дехьа тхуна мостагӀех тхаьш лардайта,
хӀунда аьлча пайден дац адамашкара хуьлуш долу гӀо[+].
14Делаца цхьаьна оха толам боккхур бу,
тхан мостагӀий Цо дӀахьошур бу.

#### 108


Вон тӀедеанчун латкъам

1[*] Эшарш локхучу тобанан хьаькаме: Даудан назма.

Ас хастамаш беш волу Дела,
вист ца хуьлуш ма Ӏахьара Хьо,[+]
2хӀунда аьлча харцболу, ямарта нах
соьга мотт бетташ, бистхуьлу,
цара сох лаьцна бакъ доцурш а дуьйцу[+].
3Цабезаман дешнашца цара го бина суна,
цхьа а бахьана а доцуш, суна дуьхьалбевлла уьш[+].
4Сан шайга болчу безамна дуьхьал
цара со харцахьа бехкево,
ткъа аса царна тӀера доӀанаш до.
5Берриг а сан безамна дуьхьал цара вон доккху,
сан шайца долчу доттагӀаллина дуьхьал цабезам а боккху[+].

6МостагӀчунна дуьхьалвала Ӏесаниг къобалвехьа,
цуьнан аьтту агӀор бехкевийриг дӀахӀоттавехьа[+].
7Кхел хадаечу хенахь цунна кхел йойла,
цуьнан доӀанаш а къилахь хетийла[+].
8[+]Цуьнан дисина денош кӀезиг хуьлийла,
болх бечохь цуьнан меттиг кхечо дӀалоцийла[+].
9Цуьнан бераш байлахь дуьсийла,
цуьнан зуда а йисина лоьлийла[+].
10Цуьнан берех кхерсташ лела сагӀадоьхурш хуьлийла,
шайн йохийначу хӀусамашна арахь а болуш,
уьш кхача лоьхуш лоьлийла[+].
11Цуьнан долахь мел долу хӀума
иза декхарийлахь волчо дӀалоцийла,
цуьнан бахам хийрачеран кара а гӀойла.
12Цхьа а цуьнца дика ма хуьлийла,
цуьнан байлахь дисинчу берех
цхьаммо а къинхетам ма бойла.
13Цуьнан тӀаьхье а хӀаллакьхуьлийла,
шолгӀачу тӀаьхьенахь хӀу хедийла цуьнан[+].
14Цуьнан ден къинош Везачу Элана дагахь лоттийла,
цуьнан ненан къа цкъа а дӀа ма доккхийла[+].
15Церан къинош массо а хенахь Везачу Элана хьалха лаьттийла,
царах-шайх болу дагалецамаш Цо дуьнен чуьра дӀабохийла[+].

16Оцу стеган дагахь кхечуьнца дика хилар цкъа а ца хилла,
мелхо а, пекъаршна а, къечарна а, дог доьхначарна а
иза тӀаьхьаваьлла, уьш хӀаллакбархьама.
17Цунна неӀалташ кхайкхо лаьара, цундела уьш цунна юхадоьрзийла,
цунна нах декъалбар ца дезара, цундела иза а декъал ма войла.
18Цо и неӀалташ, бедар санна, кест-кестта тӀедухура,
хӀинца, хи санна, цуьнан кийра уьш кхочийла,
даьтта санна, цуьнан даьӀахкашка кхочийла[+].
19Цу неӀалташа, обано санна, верриг а дӀахьулвойла,
уьш даим цо шена дӀадоьхку доьхка санна а хуьлийла.

20И дерриг а Везачу Элан бекхам хилла дӀахӀуттийла
со бехкевечарна а, сох лаьцна вониг дуьйцучарна а!
21Амма Хьо, сан Хьалдолу Эла,
Хьайн цӀеран дуьхьа соьца лелахьа,
Хьайн хедар боцу безам дика хиларна,
со кӀелхьарваккхахьа[+].
22Со гӀело хьоьгург а, пекъар а ма ву,
сан кийрара дог а доьхна ду[+].
23Къайладолуш долу ӀиндагӀ санна,
худавелла дӀаволуш ву со.
ЦӀоз санна, дӀачехош ву со[+].
24Марха кхабарна сан голашкахь са а дац,
сан дегӀ гӀел а делла, со аз а велла.
25[+]Сох нах кхаьрдарг хилла,
сох шайн бӀаьрг кхетташехь,
цара кортош а лестадо.

26ГӀо дехьа суна, сан Веза Дела,
Хьайн хедар боцучу безаме хьаьжжина,
кӀелхьарваккхахьа со.
27Сан мостагӀашна иза Хьан куьйго динийла дӀахоийла,
со кӀелхьарваьккхинарг Веза Эла волу Хьо хиллийла.
28Цара неӀалташ кхайкхадахь а, Ахьа со декъалвийр ву,
уьш дуьхьалбовлахь а, шаьш юьхьӀаьржачу хӀуьттур бу,
ткъа Хьан лай волу со воккхавеш хир ву.
29Со бехке бийраш юьхьӀаьржонца кхолийла,
бедарш санна, цара эхь тӀедухийла[+].

30Ас мохь туххуш Везачу Элана хастамаш а бийр бу,
дуккха а болчарна юкъахь Цунах лаьцна дуьйцур а ду.
31ХӀунда аьлча Иза гӀийлачарна аьтту агӀор тӀехӀутту,
царна кхел йиначеран карара уьш кӀелхьарбахархьама[+].

#### 109


Дала къобалвина паччахь

1[+][*] Даудан назма.

Везачу Эло элира хьалдолчу эле:
«Суна аьтту агӀор охьахаа,
Аса Хьан мостагӀий хьан когашка охьабахккалц»[+].
2Паччахьан ницкъ болу гӀаж дӀакховдор ю хьуна Везачу Эло Цийон-ломара.
Олалла де ахьа хьайн мостагӀашна юкъахь[+].
3Хьан ницкъ гучубаьллачу дийнахь
хьан халкъ ларамца хьуна тӀаьхьахӀуттур ду.
Хьуна тешаме болу къонахий базаллехь гучубоху.
Сатосуш дуьллу тхи санна, богӀу уьш хьуна тӀе.

4[+]Везачу Эло чӀагӀо йина,
ткъа цунна тӀера юха ца волу Иза:
«Гуттаренна а динан да ву Хьо
Малки-ЦӀадакъин даржехь»[+].
5Хьуна аьтту агӀор ву Веза Эла.
Ша оьгӀазваханчу дийнахь паччахьаш хӀаллакбийр бу Цо[+].
6Цу дийнахь халкъашна тӀехь кхел а йийр ю Цо.
Ткъа латта декъех дузур ду Цо.
Лаьттара массо баьччанаш а хӀаллакбийр бу Цо[+].

7Некъана йистехула догӀучу татол чуьра паччахьо хи мер ду.
ТӀаккха цо, ницкъ тӀе а беана, корта хьалаойур бу.

#### 110


Везачу Элан гӀуллакхийн абат

1[*] Везачу Элана бу хастам!

А са[*] вазвийр ву Веза Эла сайн доллучу даггара,
баккъал догцӀена болчеран гуламна юкъахь[+].
2В езачу Эло мел дийриг ма сийлахь ду!
ГӀуллакхаш Цуьнан царах воккхавеш мел волчо толлуш ду[+].
3Д еза а, исбаьхьа а Цуьнан гӀуллакхаш ду,
ерриг а Цуьнан нийсо гуттаренна а лаьтташ ю[+].

4З аманашкара Шен Ӏаламаташ дагалацийтира Цо.
И Веза Эла дика а, къинхетаме а ма ву[+].
5К хобуш ву Иза Цунна хьалха ларамах буьзнарш.
Лоруш ву Иза нахаца Ша бина барт абаденналц[+].
6М асех кхидолчу къаьмнийн латтанаш царна дӀа а делла,
ницкъ Шен мел бу дӀагайтина Цо Шен къомана.

7О нда а, нийса а ду Цуьнан куьйгаша мел дийриг.
Пайда эцарца теша мегар ду массо а Цуьнан тӀедехкинчарах.
8Р ажехь чӀагӀдина ду и тӀедехкинарш массо а ханна,
и сацамаш тешамца а, догцӀеналлица а тӀебехкина дела.
9Т утмакхаш болчуьра паргӀатдаккхина Цо Шен халкъ,
хӀоттийна Цо абаденналц Ша бина барт.
Цуьнан цӀе еза а, ларамах бузуьйтуш а ю![+]
10[+]Ш аьш хьекъалалле кхачийтархьама, нах уггар хьалха Везачу Эле ларамах буьзна хила беза.
Эрна доцу дуьхьекхиар Цо тӀедехкинарш лардеш болчу массеран а хир ду.
Ӏаббалц Цунна беш болу хастамаш абаденналц лаьттар бу[+].

#### 111


Веза Эла лоручун абат

1[*] Везачу Элана бу хастам!

А лсам[*] декъала ву Везачу Элана хьалха ларамах вуьзна верг,
баккъалла а Цуьнан парзаш кхочушдарх дезар оьцуш верг[+].
2В уно ницкъ болуш хир ду цуьнан бераш шайн махкахь.
Гуттар декъалйина хир ю дог цӀена йолу цуьнан тӀаьхье[+].
3Д у цуьнан хӀусамехь хьал, иштта шорто а хир ю,
ерриг а ханна цуьнан нийсо дагалоцуш а хир ю[+].

4З Ӏенарша боданехь а серло ло догцӀена болчарна а,
иштта дика а, къинхетаме а, нийса а болчарна а[+].
5К омаьршаллица ахча юхалург луш волчунна дика хир ду,
ларамца хьанал гӀуллакхаш лелош верг ирсе хир ву[+].
6М еттахваккхалур вац иштта волу стаг цкъа а.
Нийса лелаш верг даим а дагахь лаьттар ву[+].

7О рца доккхуш болчу вочу кхаьънех иза кхоьрур вац.
Пайда эцарца Везачу Элах а тешаш, цуьнан дог чӀагӀлур ду[+].
8Р еза хиларца а, кхерам боцуш а, цуьнан дог чӀогӀа лаьттар ду,
са шен кӀелхьар а даьккхина, эшийначу мостагӀашка хьоьжур ву[+].
9[+]Т оам боллуш дӀало цо мискачу нахана,
ур-атталла абаденналц а лаьтта цуьнан нийсо.
ХӀуттур бу цуьнан ницкъ сийлаллица[+].
10Ц у суьрте хьоьжуш волу Ӏесаниг оьгӀазгӀур ву,
шен цергаш а хьекхош, иза къайлавер ма ву.
Ӏесачеран лаамаш хӀаллакьхир бу[+].

#### 112


Веза Эла дика хиларна болу хастам

1[*] Везачу Элана бу хастам!

Везачу Элан ва ялхой, Цунна хастам бе!
Везачу Элан цӀе аша хаста а е!
2Хастам хуьлийла Везачу Элан цӀарна
таханлерчу дийнахь дуьйна массо а ханна[+].
3Малхбалера дуьйна малхбузе кхаччалц
Везачу Элан цӀе хастаме хуьлийла[+].
4Веза Эла массо а къаьмнел лекха лаьтташ ву,
Цуьнан сийлалла стигалел лекха хьалаяьлла ю[+].

5Мила ву вайн Везачу Делах тера верг,
лакхаллашкахь Ӏаршана тӀехь Ӏаш волчу а,[+]
6стигалшка а, лаьтте а хьажархьама,
лохха охьатаьӀаш волчу а[+]?
7Къен верг Цо хьала а воккху хотта юкъара,
мисканиг Цо хьала а ойу ченна юкъара[+].
8Цо уьш элашна юкъа охьаховшабо,
шайн халкъах болчу элашна ховшабо.
9Бер ца хуьлуш йолчу зудчуьнан тидам бо Цо цуьнан хӀусамехь,
шен берех йоккхаеш йолу зуда Цо цунах йо.

Везачу Элана бу хастам![+]

#### 113


Мисар-махкара арадаларх йолу йиш

1[+][*] Исраилхой Мисар-махкара арабевлча,

Якъубан тӀаьхье хийрачу къомана юкъара схьаяьлча,[+]
2ЯхӀудан халкъ Везачу Элан деза къам хилла дӀахӀоьттира,
Исраилан халкъ Везачу Элан долахь дерг хилла дӀахӀоьттира.

3[+]Иза гина болу Эрзийн хӀорд юхабедира,
Йордан-хи а юханехьа доладелира[+].
4УьстагӀий санна, кхиссалуш дара лаьмнаш,
гунаш а дара, Ӏахарий санна, ирхлелхаш[+].

5ХӀун хилла хьуна, хӀорд, хьо дӀа хӀунда бедда?
Хьуна а хӀун хилла, Йордан, хьо юханехьа стенна доладелла?
6Шу хӀунда кхиссаделла, лаьмнаш, уьстагӀий санна,
ткъа шу а, гунаш, стенна кхиссаделла, Ӏахарий санна?

7Дегаде, латта, Везачу Элана хьалха,
Якъубан Далла хьалха дегаде[+].
8[+]Цо тархах, Ӏам бой, дӀахӀоттабо,
иштта тӀулгаш юкъара хи а охьадоладолуьйту[+].


Цхьаъ бен Дела цахиларх лаьцна

9[*] Тхуна а ца луш, Веза Эла, тхуна а ца луш,
амма Хьайн цӀарна бен сийлалла ма лойла,
Хьайн хедар боцу безам хилар а,
Хьо тхуна тешаме хилар а бахьанехь.
10Кхечу къаьмнех болчара стенна боху:
«Мичахь ву церан Дела?»[+]
11Тхан Дела стигалахь ву,
Цо Шена луъург а до[+].
12[+]Ткъа церан деланаш детих а, деших а бина бу,
уьш адамийн куьйгашца бина болу цӀуш бу[+].

13Церан батош ю, амма цара къамел ца до,
церан бӀаьргаш бу, амма царна хӀумма а ца го[+].
14Церан лергаш а ду, амма царна ца хеза.
Церан марош а ду, амма царна хьожа ца йогӀу.
15Куьйгаш а ду церан, амма уьш хьакха ца ло.
Когаш а бу церан, амма уьш лелаш бац.
Церан легашкара аз а ца долу[+].
16Царах терра хир бу уьш беш берш а,
царах тешна Ӏаш верг муьлхха а[+].

17Ва Исраилан халкъ,
Везачу Элах тешна Ӏаш хила!
Иза шун гӀо а, шун турс а ма ду.
18Ва АхӀаронан тӀаьхье,
Везачу Элах тешна Ӏаш хила!
Иза шун гӀо а, шун турс а ма ду[+].

19Цунна хьалха ларамах дуьзна дерш,
Везачу Элах тешна Ӏаш хила!
Иза шун гӀо а, шун турс а ма ду.

20Везачу Элана вай дагахь лаьтташ ду,
Цо вай декъалдийр ма ду:
Исраилан халкъ Цо декъалдийр ду,
АхӀаронан тӀаьхье Цо декъалйийр ю.
21[+]Цунна хьалха ларамах буьзнарш Цо декъалбийр бу.
Лараме боцурш а, цӀеяханарш а цхьатерра декъалбийр бу.

22Везачу Эло шу дебадойла,
шу а, шун тӀаьхье Цо дебайойла![+]
23Декъалдойла шу Везачу Эло,
стигал а, латта а кхоьллинчо.

24Стигал Везачу Элан долахь ю,
ткъа латта Цо адамашна дӀаделла.
25Беллачара Везачу Элана хастамаш бийр бац,
Ӏожаллин тийналле боьссинчех цхьаммо а Цунна хастам бийр бац[+].
26Везачу Элана хастамаш вай-м бийр бу,
хӀинца дуьйна абаденналц.

Везачу Элана бу хастам![+]

#### 114


КӀелхьарваккхарна баркалла алар

1[*] Суна везаш ву Веза Эла,
Цунна сан аз дӀахазарна а,
сан орца даккхар дӀахазарна а[+].
2Шен лергаш Цо соьгахьа схьадерзийна дела,
со дийна мел волчу хенахь, Цуьнга кхойкхуш хир ву.
3Ӏожаллин машшех со тасавелла,
эхартан къемат суна уллодаьлла,
сингаттамо а, сахьийзаро а со охьатаӀийна[+].
4ТӀаккха со Везачу Элан цӀе йоккхуш кхайкхира:
«Веза Эла! КӀелхьардаккхахьа сан са!» – аьлла.
5Веза Эла дика а, нийса а ву,
вайн Дела къинхетаме ву[+].
6ГӀо оьшуш берш Везачу Эло ларбо.
Со холчу хӀоьттича, Цо со кӀелхьарваьккхира.
7Ва сан са, паргӀат хилахьа,
Везачу Эло хьуна дика дина дела[+].
8Веза Эла, Ахьа сан са Ӏожаллех кӀелхьардаьккхина,
сан бӀаьргаш – бӀаьрхих,
сан когаш – ког тасабаларх[+].
9Дийна болчеран хӀокху дуьнен чохь
Везачу Элана хьалха лелар ву со[+].

#### 115


Везачу Эло дина диканаш бахьана долуш Цунна делла дош

1[+][*]Со тешара, Аса аьллехь а[*]:
«Со чӀогӀа дог доьхна ву»[+].
2ТӀех сиха ас элира:
«Муьлхха а стаг харцлуьйш ву»[+].

3ХӀун юхалур ю ас Везачу Элана
Цо суна мел динчу диканна дуьхьал[+]?
4Со кӀелхьарваьлла хилар дага а лоцуш,
Ас чагӀаран кад хьалаойур бу,
доӀанца со Везачу Эле кхойкхур а ву.
5Ас кхочушдийр ду сайн нигаташ Везачу Элана
дерриг а Цуьнан халкъана хьалха[+].

6Мехала ду Везачу Элан бӀаьргашна хьалха
Цуьнан долахь болчех цхьаъ валар![+]
7Ва Веза Эла! Со Хьан лай ву,
со Хьан гӀарбаш йолчун кӀант ву.
Ахьа паргӀатваьккхина со сайн буржалех[+].
8Ас баркаллин сагӀа Хьуна доккхур ду,
иштта доӀанца Везачу Эле кхойкхур ву[+].
9Ас кхочушдийр ду сайн нигаташ Везачу Элана а,
дерриг а Цуьнан халкъана а хьалха,
10Везачу Элан цӀийнан керташкахь,
хьуна юккъехь, ва Ярушалайм-гӀала!

Везачу Элана бу хастам!

#### 116


Везачу Элана хастам бар

1[+][*] Хаставе Веза Эла массо а халкъаша,
хастам бе Цунна массо а къаьмнаша![+]
2Вайга болу Цуьнан безам боккха ма бу,
ткъа Веза Эла вайна даим а тешаме ву.

Везачу Элана бу хастам![*][+]

#### 117


Толам баккхарна дина баркаллин доӀа

1[+][*] Хастамаш бе Везачу Элана, Иза дика хиларна а,
Цуьнан хедар боцу безам абаденналц хиларна а[+].
2Исраилан халкъо хӀинца олийла:
«Цуьнан хедар боцу безам абаденналц бу».
3АхӀаронан тӀаьхьено хӀинца олийла:
«Цуьнан хедар боцу безам абаденналц бу».
4Цунна хьалха ларамах буьзначара хӀинца олийла:
«Цуьнан хедар боцу безам абаденналц бу».

5Саготта волу со Везачу Эле кхайкхира,
Цо, дӀа а хезна, синпаргӀатоне со ваьккхира[+].
6[+]Веза Эла соьца ма ву,
со цхьана а хӀуманах кхоьрур вац.
ХӀун дийр дара суна стага[+]?
7Веза Эла соьца ву, Иза сан гӀоьнча ву:
со сан мостагӀашка толамца хьожур ву[+].
8Везачу Эле ша ларвайтар гӀоле ду,
адамех тешна хуьлучул[+].
9Везачу Эле ша ларвайтар гӀоле ду,
элех тешна хуьлучул.

10Дуккха а къаьмнаш суна гонах девллера,
амма Везачу Элан цӀарца ас уьш эшийра[+].
11Цара суна массо а маьӀӀера го бинера,
амма Везачу Элан цӀарца ас уьш эшийра.
12Накхармозийн жӀугано санна, суна го бинера цара,
амма чах яьлла цӀе санна, уьш сихха дӀабайира.
Везачу Элан цӀарца ас уьш эшийра.
13Со чӀоггӀа дӀатеттира, охьавожийта,
амма Везачу Эло суна гӀо дира.
14[+]Веза Эла сан ницкъ бу,
Цуьнан дуьхьа ас йиш локху,
Цо со кӀелхьарваьккхина дела[+].

15Делан нехан хӀусамашкахь хезаш ду
самукъане а, толаман а маьхьарий:
«Везачу Элан аьтту куьйго толам боккху![+]
16Везачу Элан куьг лекха хьалаайина ду,
Везачу Элан аьтту куьйго толам боккху!»

17Со лийр вац, амма вехар ву,
Везачу Элан гӀуллакхех лаьцна дуьйцур ду[+].
18Луьра таӀзар дина суна Везачу Эло,
амма Ӏожалле Цо со дӀа ца кховдийна.

19Схьаделлийша суна Делан лаамехь берш чубовлу кевнаш!
Делан цӀийнан керта а ваьлла, ас Везачу Элана хастамаш бийр бу![+]

20ХӀара ков Везачу Элан ков ду.
Цу чу Делан лаамехь берш гӀур бу[+].

21Хастам бо ас Хьуна, Веза Эла,
со дӀа а хезна, Ахь со кӀелхьарваккхарна.

22[+][+]ГӀишло ечу пхьераша дӀакхоьссина тӀулг
цӀийнан сонан йистехь, коьрта тӀулг хилла, дӀахӀоьттина[+].
23Иза Везачу Эло дина ду,
вайна гергахь и чӀогӀа инзаре а ду.
24ХӀара де – Везачу Эло кхочушбина болх бу.
Цунах даккхий а деш, самукъане хила вай!
25[+]Ва Веза Эла, кӀелхьардахахьа тхо!
Аьтто а бехьа тхан, Веза Эла!

26[+]Декъал хуьлда Везачу Элан цӀарах вогӀуш верг!
Везачу Элан цӀа чуьра оха шу декъалдо[+].
27Веза Эла ву Дела,
Цо Шен серло тхуна тӀе хьажийна.
Гаьннаш куьйга а лаьцна, даздан дуьйлалойша,
сагӀа доккхучу кхерчана гонах халхарш дейша[*][+].

28Хьо сан Дела ву, ткъа ас хастамаш бийр бу Хьуна.
Хьо сан Дела ву, ткъа ас вазвийр ву Хьо.

29Хастамаш бе Везачу Элана, Иза дика хиларна а,
Цуьнан хедар боцу безам абаденналц хиларна а[+].

#### 118


Делан дешан абат


Элп «а»

1[*]А дамаш[*] декъала хуьлу цӀеначу некъаца лелча,
Везачу Элан товрат-хьехам тӀехь а лаьтташ[+].
2А дамаш декъала хуьлу Цуьнан сацамаш ларбеш хилча,
дерриг а шайн дагца Иза лохуш хилча.
3А ла хӀума долу гӀуллакхаш цара ца до,
амма Цуьнан некъашца лела уьш[+].
4А хьа омранаш тхуна тӀедехкина,
тхоьга уьш кхоччуш лардайтархьама.
5А хь тӀедехкина парзаш лардарна
сан некъаш тӀехьажийна делахьара!
6А хьа мел тӀедиллиначуьнга со хьежахь,
юьхьӀаьржачу хӀуттур вац со[+].
7А са догцӀеналлица хастамаш бийр бу Хьуна,
Хьан нийса тӀедехкинарш а Ӏамош.
8А са Хьан парзаш лардийр ду.
Кхоччуш дӀа ма тасахьа со![+]


Элп «б»

9Б еш болу шен дахаран некъ
жимачу стага цӀена муха лелабо?
Хьан дош кхочушдарца цӀена лелабо[+].
10Б оллучу ницкъаца, сайн доллучу даггара Хьо лоьху ас,
Хьан весеташ тӀера дӀа ма валийтахьа со[+].
11Б акъдолу Хьан дош сайн даг чохь латтадо аса,
Хьуна дуьхьал сайна къа ца латорхьама[+].
12Б акъволу Эла, декъала ву Хьо!
Хьайн парзаш суна хьехахьа[+].
13Б агахула Ахь мел тӀедиллина хӀума
сайн балдашца Аса кхайкха а до[+].
14Б оккхачу бахамах санна, со воккхавеш ву
Хьан бакъонийн некъаца леларх[+].
15Б акъдолу Хьан омранийн ойла еш ву со,
Хьан некъашка а хьоьжуш ву со[+].
16Б акъдолу Хьан дош суна диц ца ло,
мелхо а, Хьан парзех со воккха а воь.


Элп «в»

17В ехьа декъала Хьайн лай волу со,
Хьан дош а лардеш со вахийтархьама.
18В ехьа со бӀаьрса долуш, Хьан товрата тӀера
тамашийна хӀуманаш суна гайтархьама.
19В у со хьаша кху лаьттахь,
ма дахахьа сох къайла Хьайн весеташ[+].
20В у сайн са тӀехдуьзна ерриг а хенахь
Хьан тӀедехкинаршна леринчу лаамех[+].
21В у Хьо кура дегнаш долчарна тӀехдетташ.
Хьан весетех дӀабевллачарна тӀехь неӀалт ду[+].
22В аккхахьа со сайна тӀерачу эхьах а, дегабаамах а,
ас Хьан бакъонаш кхочушйо дела.
23В овшах а кхетта, суна дуьхьал элий барт беш белахь а,
Хьан лай волчу аса Хьан парзех лаьцна ойланаш йийр ю[+].
24В у со сакъералуш Хьан бакъонех,
уьш суна хьехамчаш санна ма ю.


Элп «г»

25Г Ӏел а велла, со ченахь Ӏуьллуш ву.
Денвехьа со Хьайн дашца.
26Г учудехира ас сайн некъаш,
Хьуна ас бохург дӀа а хезира.
Ӏамадехьа суна Хьайн парзаш.
27Г айтахьа суна Айхьа динчу омранийн маьӀна,
тӀаккха ойла йийр яра аса Хьан тамашийначу хьехамех лаьцна.
28Г ӀайгӀано дашош лаьтта сан са,
Хьайн дашца чӀагӀвехьа со[+].
29Г енабаккхахьа суна харцонан некъ,
Хьайн диканца бовзийтахьа суна Хьайн товрат-хьехам.
30Г онах сайна дӀахӀиттийна ас Хьан тӀедехкинарш,
Хьуна тешаме хиларан некъ а хаьржина ас.
31Г Ӏадвахна со Хьан бакъонашна, Веза Эла.
Ма хӀоттавайтахьа со юьхьӀаьржачу.
32Г Ӏадвахна воду со Хьан весетийн новкъахула,
Ахьа сан даг чу сов кхетам биллина дела.


Элп «д»

33Д овзийтахьа суна, Веза Эла, Хьайн парзийн некъаш,
со массо а хенахь уьш лардеш лелар вара.
34Д овзийтахьа суна Хьайн товрат-хьехам, со цунна муьтӀахь хир вара.
Сайн доллучу даггара и хьехам ас ларбийр бара[+].
35Д аккхахьа сан са Хьайн весетийн новкъа,
хӀунда аьлча царах ас марзо оьцу.
36Д ерзадехьа сан дог Хьайн бакъонашна тӀе,
сайна пайда болучунна тӀе дерзоран метта[+].
37Д Ӏадерзадехьа сан бӀаьргаш
эрна хӀуманашка хьоьжучуьра.
Денвехьа со Хьайн некъа тӀехь.
38Д ӀахӀоттадехьа Хьайн лай волчу суна Айхьа дина ваӀда,
Хьуна хьалха ларамах буьзначарна лерина ваӀда.
39Д Ӏадаккхахьа суна кхераме хеташ долу со емалвар.
Делахь а Хьан тӀедехкинарш суна диканна ду.
40Д езаш ма ду суна Хьан омранаш.
Хьайн нийсонца денвехьа со.


Элп «е»

41Е рзайойла Ахьа суна тӀе Хьайн безаман марзо.
Веза Эла, кӀелхьарваккхахьа со – Ахьа чӀагӀо ма йина.
42Е малвар сайна деш волчунна ас тӀаккха жоп лур ду,
хӀунда аьлча со Хьан дашах тешна Ӏаш ву[+].
43Е рриг а йиш Хьох лаьцна бакъдерг дийца дӀа ма яккхахьа,
хӀунда аьлча Ахьа ечу кхелашка со хьоьжуш ву.
44Е рриге а хенахь, абаденналц
ларбийр бу ас Хьан товрат-хьехам.
45Е ллачу паргӀатонца лелар ву со,
хӀунда аьлча ас Хьан омранаш лийхира.
46Е ллачу Хьан бакъонех лаьцна дуьйцур ду ас
паччахьашна хьалха, ийза а ца луш[+].
47Е рриг а сан ойланашца суна уьш дезарна,
Хьан весетех сакъералуш ма ву со[+].
48Е рриге а сайн ойла Ахь деллачу парзашна тӀеерзор ю аса,
сайна дезаделлачу Хьан весеташна куьйгаш тӀекхийдор ду аса.


Элп «з»

49З ерца Айхьа делла дош дагадаийтахьа,
хӀунда аьлча цуьнга со сатуьйсуш ву.
50З аза доккхуш санна, Хьан чӀагӀоно со денвар –
иза сан догъэцар ду, со баланехь велахь а.
51З ама мел йолу а, кура дегнаш дерш суна луьйш бу,
амма со Хьан товрат-хьехаман некъа тӀера ца волу[+].
52З аманашкара дуьйна долу Хьан тӀедехкинарш, Веза Эла,
дага а доуьйтуш, царах аса сайн дагна синтем бо.
53З уз дарца дегӀе эргӀадволу со, хӀунда аьлча
Ӏесанаш Хьан товрат-хьехамна тӀера бовлу[+].
54З овкх хьоьгуш ву со кху дуьнен тӀехь йолчу хенахь,
Хьан парзех лаьцна эшарш а лоькхуш[+].
55З ама буьйсане йирзича,
Хьан цӀе дагайогӀура суна, Веза Эла,
ткъа Хьан товрат-хьехам аса ларбийр ма бу.
56З ама дӀа мел яларх, со иштта веха:
Хьан омранашна со муьтӀахь ма ву.


Элп «и»

57И сан дакъа Хьо ма ду, Веза Эла.
Аса чӀагӀо йина Хьан дешнаш лардан[+].
58И штта, сайн даггара доӀанаш дира аса:
Хьайн ваӀданца къинхетам бехьа сох.
59И сайн лелар Хьан бакъонашна тӀе дерзадо ас,
сайн дахаран некъех лаьцна ойланаш а йина.
60И Хьан весеташ лардархьама,
тӀаьхьа ца тоттуш аса сихо йо.
61И штта ца бицбо ас Хьан товрат-хьехам,
Ӏесачеран машшаш суна гонах делахь а[+].
62И нзаре нийса долу Хьан тӀедехкинарш бахьана долуш
Хьуна хастамаш бан хьалагӀотту со буьйсанна юккъехь[+].
63И штта, Хьуна хьалха ларамах мел буьзначеран а,
Хьан омранаш лардеш болчеран а доттагӀа ву со.
64И дуьне Хьан безамах дуьзна ду, Веза Эла.
Ӏамадехьа суна Хьайн парзаш[+].


Элп «к»

65Кх оьллина Ахь дика, Веза Эла,
Хьан лай волчунна Хьайн дашца.
66К х ин а чӀогӀа Ӏамавехьа со
дика къасто а, хьекъале хила а,
хӀунда аьлча со Хьан весетех теша.
67К ъ иза бала айса хьегале,
дикка хьалха, со тилавелла вара,
ткъа хӀинца Хьан дош лардо аса.
68К омаьрша а, диканиг дийриг а ву Хьо!
Ӏамабехьа суна Хьайн хьехамаш[+].
69К ура дегнаш долчара суна дуьхьал харцдерг кхуллу,
амма Аса сайн доллучу дагца Хьан омранаш лардийр ду[+].
70К урачийн дегнаш дерстина, мохь санна,
ткъа аса Хьан товрат-хьехамах зовкх хьоьгу[+].
71К ъ аьхьа бала хьегар дика дара суна,
цу бахьанина суна Хьан парзаш Ӏемина дела[+].
72К х оччуш дика бу суна Хьан товрат-хьехам,
деших а, детих а дина эзарнаш ахчанал[+].


Элп «л»

73Л еррина кхолла а кхоьллина, дӀахӀоттийна со Хьан куьйгаша.
Кхетавехьа со – тӀаккха Ӏемар ву со Хьан весеташ лардан[+].
74Л арамах Хьуна хьалха буьзнарш со гарх баккхийбийр бу,
хӀунда аьлча со Хьан дашах тешна Ӏаш ву[+].
75Л еррина Ахь йина йолу кхелаш бакъ юйла хаьа суна, Веза Эла,
Хьо суна тешаме хиларна, таӀзар а дина Ахьа суна.
76Л аьа суна Хьан безамах сайна синтем хуьлийла,
Хьан лай волчу суна Ахь чӀагӀо ма йина.
77Л аьа суна Хьан къинхетамалла суна тӀехь хуьлийла,
тӀаккха дика вехар ву со, Хьан товрат-хьехамах ас зовкх хьоьгу дела.
78Л аьа суна кура дегнаш дерш
юьхьӀаьржачу хӀуьттийла, хӀунда аьлча
бехк боцуш суна гӀело йо цара.
Со-м Хьан омранийн ойла еш ву.
79Л аьа суна, Хьуна хьалха ларамах буьзнарш
сайгахьа берзар – Хьан бакъонех кхеташ берш.
80Л аьа суна сан дог цӀена хуьлийла Хьан парзашна гергахь,
Хьуна гергахь юьхьӀаьржачу ца хӀоттархьама[+].


Элп «м»

81М а дешна дӀадаьлла сан са,
Ахь со кӀелхьарваккхаре сатийсарна.
Хьан даше сатуьйсу ас.
82М а дешна дӀадевлла сан бӀаьргаш, Хьан чӀагӀоне сатийсарна.
Ас боху: «Маца бийр бу Ахьа сан синна хьаам?»[+]
83М а хилла со тишбелла пӀаьлдиг санна,
амма Хьан парзаш суна диц ца делла.
84М ел ду те Хьан лай волу со Ӏан дезаш долу денош?
Маца йийр ю те Ахьа кхел суна гӀело ечарна[+]?
85М а дукха оьрнаш даьхна суна кура болчу а,
Хьан товрат-хьехаме ла ца дугӀучу а наха[+].
86М а тешаме ду Хьан дерриге а парзаш.
Харцонца ма тӀаьхьабевлла суна, гӀо дехьа суна!
87М аьӀӀаргона со лаьттара дӀавойура цара,
амма ас Хьан омранаш ца дитира.
88М еттавалавай, денвехьа со Хьайн безамца,
Ахьа елла бакъонаш соьга ларъяйтархьама.


Элп «н»

89Н ийсса ду гуттаренна а Хьан дош, Веза Эла,
стигалшкахь иза чӀагӀдина лаьтташ ду[+].
90Н ехан массо а тӀаьхьенашкахула Хьо тешаме ву.
Ахьа дӀахӀоттийна латта, цундела иза лаьтташ ду[+].
91Н исдина лаьтташ ду дерриге а и хӀуманаш тахханалц а Хьан тӀедехкинаршца,
хӀунда аьлча дерриг а хӀума Хьуна гӀуллакх деш ду[+].
92Н ицкъболчу Хьан товрат-хьехамах аса зовкх ца хьегнехьара,
баланаш хьегарна, со хӀаллакьхилла хир вара.
93Н ийсса цкъа а дицдийр дац ас Хьан омранаш,
хӀунда аьлча цаьргахула Ахь со ден ма вина.
94Н ицкъ ма-кхоччу ас Хьан омранаш лехна дела,
со кӀелхьарваккхахьа, со Хьан ву.
95Н овкъахь Ӏесачара суна кӀело йо, со вен дагахь,
ткъа аса Хьан бакъонех лаьцна ойланаш йийр ю.
96Н ийсса доза гинера суна мел айпе доцучун,
амма Хьан весеташ доза доцуш даккхий ду.


Элп «о»

97О ццул дика болу Хьан товрат-хьехам ма беза суна!
Дийнан дохаллехь цунах лаьцна ойла еш ву со.
98О цу сан мостагӀел хьекъале вина со Хьан весето,
иза массо а хенахь соьца цхьаьна долу дела[+].
99О ьзда мел болчу сан хьехамчел а кхетаме хилла со,
хӀунда аьлча Хьан бакъонех лаьцна ойла еш ву со.
100О нда кхетам болчу къанойл а хӀума хууш ву со,
хӀунда аьлча ас Хьан омранаш лардо[+].
101О цу муьлххачу а зуламечу некъах ларбо
аса сайн когаш, Хьан дош лардархьама[+].
102О цу Ахьа тӀедиллинчух а ца къехка со,
хӀунда аьлча Ахь-айхьа со Ӏамаво.
103О ццул мерза ду-кх сан къамкъаргана Хьан дешнаш!
Сан бетана мазал а мерза ду уьш[+].
104О цу Хьан омранашкахула кхетам белла суна,
цундела суна ца беза муьлхха а болу харцнекъ.


Элп «п»

105П айден Хьан дош чиркх санна ду суна,
сан тачанехь иза суна серло ю[+].
106П айденна долу Хьан нийса тӀедехкинарш
лардан ас, дуй а бууш, чӀагӀо ма йинера[+].
107П екъаро санна ас дуккха а гӀело хьегна.
Веза Эла, Хьайн дашца дахар лохьа суна.
108П аргӀат долчу сан синца сан багара долу сагӀа дӀаэцахьа,
Веза Эла, Хьайн тӀедехкинчарах кхета Ӏамавехьа со.
109П аргӀат долчу сан дахарна гуттар кхерам а лаьтташ,
амма Хьан товрат-хьехам ас биц ца бо.
110П аргӀат со ца хилийтархьама, Ӏесачара суна гур боьгӀна,
амма со Хьан омранашна тӀера ца ваьлла[+].
111П айда эцарца сан дог самукъа а доккхуш,
массо а ханна Хьан бакъонаш сан долахь ю[+].
112П усар дарца сайн дог ас тӀе-ма-дерзийнера
чаккхенга кхаччалц Хьан парзаш лардан.


Элп «р»

113Р еза вац со кхоччуш тешам боцучарна,
ткъа Хьан товрат-хьехам суна беза.
114Р езахиларца сатуьйсу ас Хьан даше.
Хьо – сан дӀалечкъийла а, сан турс а ду[+].
115Р езахиларца сайн Делан весеташ лардойла аса.
ДӀадовла суна уллора, вониг лелош дерш![+]
116Р ицкъа хилийтахьа сан Хьайн чӀагӀонца, тӀаккха со вехар ву.
Сан сатийсамехь со юьхьӀаьржачу ма хӀоттавехьа.
117Р еза суна Хьо хиларо со кӀелхьарвоккхур вара.
Массо а ханна Хьан парзийн Аса тидам бийр бара.
118Р еза боцуш Хьан парзашна дуьхьалбевлла
лелаш берш массо а Ахь дӀатотту,
хӀунда аьлча церан мекарлонаш эрна ю.
119Р огӀ-роггӀана лаьттара Ӏесанаш, хатт санна, Ахь дӀабоху,
цундела езаелла суна Хьан бакъонаш.
120Р аж йоцуш дегош ду сан дегӀ Хьох кхерарна.
Сан дага чу кхерам тесна Ахь йинчу кхелаша[+].


Элп «с»

121С о бакъдерг а, нийсо а лелош Ӏийра,
ма вахийтахьа со сан мостагӀийн кара.
122С уна диканна, Хьан лай волчу соьгахьа гӀо а даккхий,
ларвехьа со, курачаьрга гӀелонаш ца йойтуш[+].
123С ан бӀаьргаш гӀелделла ду, Ахь кӀелхьарваккхаре хьежарна.
Нийсонца Ахь йина чӀагӀо кхочушъяре хьоьжуш ма ву со[+].
124С о лелавехьа, Хьайн безаме хьаьжжина,
со Хьайн парзех а кхетавехьа.
125С о Хьан лай ву, Ӏамавехьа со,
тӀаккха кхетар ву со Хьан бакъонех.
126С ийсаз а бохуш, Хьан товрат-хьехам талхорна,
Ахь кхел ян езаш йолу хан тӀекхаьчна, Веза Эла.
127С уна Хьан весаташ дешил дезаш ду,
ур-атталла цӀеначу дешил сов деза[+].
128С айна Ахь тӀе мел дехкина омранаш нийса хеташ ас тӀеоьцу,
муьлхха а харцонца болу некъ суна чӀогӀа ца беза.


Элп «т»

129Т Ӏех инзаре ю Хьан бакъонаш,
цундела царна муьтӀахь ву со.
130Т Ӏех серло ло Хьан дешнийн дӀаделларо,
муьлхха а хууш воцург кхета а во цо[+].
131Т Ӏех дукха Хьан весеташка сатийсарна
гӀаттийначу баганца аса синош доху[+].
132Т ам а бехьа суна, къинхетам а бехьа сох,
Хьан цӀе езачарах Айхьа ма-барра.
133Т ӀечӀагӀбехьа сан когаш Хьайн дашца,
зуламечу хӀумане со кӀел ма витийтахьа.
134Т Ӏех адамаша ницкъ барх кӀелхьарваккхахьа со,
Хьан омранашна со муьтӀахь хилийтархьама.
135Т ешамца Хьан юьхь тӀера серло суна лепаехьа,
Хьан парзех со иштта кхетавехьа[+].
136Т Ӏех халахетарна сан бӀаьргех хиш оьху,
Хьан товрат-хьехам наха лар ца бо дела[+].


Элп «у»

137У ггаре а нийсаниг, Веза Эла, Хьо ма ву,
ткъа Хьан тӀедехкинарш бакъ ма ду.
138У ггаре нийса а, тешаме а ю
Ахьа тӀе мел ехкина бакъонаш.
139У ллогӀерта цӀе санна, оьгӀазло суна чохь йогуш ю,
хӀунда аьлча сан мостагӀаша дицдо Хьан дешнаш.
140У ггар зийна ю Ахь йина чӀагӀонаш,
Хьан лай волчу суна уьш езаелла[+].
141У ггаре кӀезиг а, нахана дола хеташ а со воллушехь,
аса Хьан омранех цхьа а диц ца до.
142У ггар дукха ханна Хьан нийсо лаьтташ ю,
ткъа Хьан товрат-хьехам билггал а тешаме бу[+].
143У ггар хала бала а, гӀайгӀа а тӀееана суна,
амма Хьан весеташ – суна сакъерадалар ду.
144У ггар а нийса ю Хьан бакъонаш абаденналц.
Хьехар дехьа суна, тӀаккха со вехар ву.


Элп «х»

145Х ь оьга, Веза Эла, кхойкху со сайн доллучу даггара.
Со дӀахазахьа, ас Ӏалашдийр дара Хьан парзаш.
146Х ь оьга со кхойкхуш ву. КӀелхьарваккхахьа со,
ткъа Хьан бакъонаш аса Ӏалашйийр яра.
147Х ь оьга гӀо доьхуш сахиллалц Ӏа со,
Хьан дашах дегайовхо а ю сан[+].
148Х ь ан чӀагӀонех лаьцна ойланаш ярхьама,
аса буса сахиллалц бӀаьргаш дӀа ца къовлу.
149Х ь айн хедар боцучу безаме хьаьжжина, сан озе тидам бехьа,
Веза Эла, Хьайн нийсоне хьаьжжина, сан дахар Ӏалашдехьа!
150Х Ӏилла лело дагатеснарш тӀегӀоьртина суна,
уьш Хьан товрат-хьехамна генахь бу.
151Х ь о уллохь ву суна, Веза Эла,
Хьан дерриг а весеташ нийса ду[+].
152Х ь ан бакъонех лаьцна дикка хан ю суна хиъна,
уьш Ахьа массо а ханна дӀахӀиттинийла а хаьа суна.


Элп «ч»

153Ч ӀогӀачу баланехь со хиларе а хьажий, кӀелхьарваккхахьа со,
хӀунда аьлча ас биц ца бо Хьан товрат-хьехам.
154Ч ӀагӀо Айхьа ма-ярра, со кӀелхьарваккхахьа.
Сан къовсам къаста а беш, со паргӀат а ваккхахьа[+].
155Ч ӀогӀа генахь бу Ӏесанаш кӀелхьарбахарх,
царна Хьан парзаш кхочушдан ца лаарна.
156Ч ӀогӀа къинхетаме ву Хьо, Веза Эла.
Хьайн кхел ярца денвехьа со[+].
157Ч ӀогӀа дукха бу суна тӀаьхьабевлларш а, мостагӀий а,
амма Хьан бакъонашна со генаваьлла вац[+].
158Ч ӀогӀа дог делира сан Хьуна тешаме боцурш ган,
хӀунда аьлча Хьан дош ца лардо цара[+].
159Ч ӀогӀа Хьан омранаш суна дезаш хиларе хьажахьа,
Веза Эла, Хьайн безамца денвехьа со.
160Ч ӀогӀа тешаме бу Хьан дешан бух,
массо а Хьан нийса тӀедехкинарш абаденналц ду[+].


Элп «ш»

161Ш аьш бакъ боццушехь, суна тӀаьхьабевлла куьйгалхой,
амма сан дог, ларамах а дуьзна, Хьан дош бахьана долуш дегадо[+].
162Ш ена йоккха са яьлларг санна,
воккхавеш ву со Хьан чӀагӀонах[+].
163Ш еко а йоцуш, ца деза суна харцдерг,
ткъа Хьан товрат-хьехам суна беза.
164Ш аерг нийса йолу Хьан кхелаш бахьанехь,
дийнахь ворхӀазза хастам бо ас Хьуна.
165Ш ортта синпаргӀато ю Хьан товрат-хьехам безачийн,
ткъа уьш тасабалийта я галбовлийта хӀумма а дац.
166Ш еко йоцуш, Ахь кӀелхьарваккхаре дегайовхо ю сан,
Веза Эла, Хьан весеташ а кхочушдо ас[+].
167Ш атайпа Хьан бакъонаш сан сино ларйо,
уьш суна Ӏаламат дукха а еза.
168Ш адерг сан некъаш Хьуна хьалха хиларна,
Хьан омранаш а, бакъонаш а ларйо ас[+].


Элп «Ӏ»

169Ӏ азап чуьра ас доккху орца
дӀакхочийла Хьоьга, Веза Эла.
Хьайн дашца кхетам лохьа суна.
170Ӏ ийжаме сан доӀанаш Хьоьга дӀакхочийла.
Хьайн чӀагӀонца со кӀелхьарваккхахьа.
171Ӏ анор бу сан багано Хьуна хастамаш,
Ахь Хьайн весетех со кхетаво дела
172Ӏ абарца сан матто дӀакхайкхадойла Хьан дош,
хӀунда аьлча массо а Хьан весеташ нийса ду.
173Ӏ аламат тешаме долу Хьан куьг суна гӀоьнна хуьлийла,
хӀунда аьлча ас Хьан омранаш кхочушдан хаьржина.
174Ӏ ебийла Ахь кӀелхьарваккхарх болу сан хьагам,
Хьан товрат-хьехамах со сакъералуш ву.
175Ӏ ойла сан са Хьуна хастамаш а беш,
Ахьа тӀедехкинарш суна гӀортор санна хуьлийла.
176Ӏ ахар тила ма-баллара, тилавелла со.
Хьайн ялхо волу со лехахьа, хӀунда аьлча
Хьан весеташ суна диц ца делла[+].

#### 119


ГӀо дар доьхуш долу доӀа

1[*] Делан цӀийне хьалаволучу новкъахь олу назма.

Сайна бохам баьллачу дийнахь
Везачу Эле орца даьккхира аса,
ткъа Цунна со дӀа а хезира.
2Веза Эла! КӀелхьардаккхахьа сан са
харцлуьйш болчу нехан маттах,
эладита лелочеран харцонах[+].

3Ва харцонца ледеш дерш!
Дала шуна хӀун дийр ду те?
Цо шуна стенца таӀзар дийр ду те?
4ТӀемалочун ирачу пхарца а,
жӀоламах богуш болчу кӀегаца а
Цо таӀзар дийр ду шуна[+].

5Бала бу соьгахь машахахой санначарна уллохь вехаш хиларна,
иштта къедархой[*] санначеран четаршна юкъахь вехаш хиларна а[+].
6ТӀехдукха ваьхна со
машар ца безачарна юкъахь.
7Со машаре стаг ву,
амма со вистхуьллушехь,
уьш тӀамана кийча хуьлу.

#### 120


Веза Эла тхо лардеш верг ву

1[*] Делан цӀийне хьалаволучу новкъахь олу назма.

Ас сайн бӀаьргаш лаьмнаш долчу дӀахьажабо,
сайна гӀо стенгара схьакхочур ду а хоьттуш[+].
2ГӀо Везачу Элера хир ду суна,
стигал а, латта а кхоьллина волчу[+].

3Хьан ког тасаболуьйтур а бац Цо,
сема а хир ву хьо ларвеш Верг[+].

4Сема а ву, вижина а вац
Исраилан халкъ лардеш Верг.
5Веза Эла хьо ларвеш Верг ву.
Веза Эла хьан аьтту куьг долчу
агӀонгахь долу ӀиндагӀ ду[+].
6Я дийнахь кхеттачу малхо а,
я буса кхеттачу батто а
хьуна цатам бийр бац.

7Везачу Эло массо а бохамах ларвийр ву хьо,
хьан са лардийр ду Везачу Эло.
8Хьо воьдуш-вогӀуш массанхьа а
Везачу Эло ларвийр ву хьо
хӀинца дуьйна абаденналц[+].

#### 121


Ярушалайм хастаяр

1[*] Делан цӀийне хьалаволучу новкъахь олу Даудан назма.

Воккхавеш вара со, сайга аьлча:
«Везачу Элан цӀийнан керта гӀо вай»[+].
2Хьан кевнашкахула а бевлла,
тхан когаш лаьтташ бу, Ярушалайм

3Дика цхьаьнатоьхна йина гӀала санна,
чӀагӀйина лаьтташ ю Ярушалайм.
4Везачу Элан долахь долу исраилхойн тайпанаш
хьаладогӀуш йолу меттиг а циггахь ю.
Исраилан халкъана бакъо елла ю
Везачу Элан цӀарна цигахь хастамаш бан[+].
5Цигара нийса кхел ярца паччахьалла деш ду,
Даудан цӀийнан паччахьан гӀант цигахь лаьтташ ду[+].

6Деле бехийша Ярушалаймана машар:
«Маьршачу меттехь хуьлийла хьо езаш берш![+]
7Машар лаьттийла хьан пенашна юкъахь,
сашорте лаьттийла хьан гӀепашна чохь!»
8Сайн гергарчеран а, уллорачеран а дуьхьа
ас эр ду: «Машар хуьлийла хьуна чохь!»
9Вайн Везачу Делан цӀийнан дуьхьа
хьуна диканиг хуьлийла доьху ас[+].

#### 122


Къинхетам бар доьхуш дина доӀа

1[*] Делан цӀийне хьалаволучу новкъахь олу назма.

Хьоьга хьалахьажабо ас сайн ши бӀаьрг,
стигалшкара паччахьалла деш Верг![+]
2Лай шен олахочуьнга ма-хьежжара,
зуда-лай шен зуда-олахочуьнга ма-хьежжара,
вайн Везачу Деле хьоьжуш ду вай,
Цо вайх къинхетам баллалц.

3Къинхетам бехьа тхох, Веза Эла, къинхетам бехьа,
хӀунда аьлча тӀехдукха кхиссарш йора тхуна наха[+].
4Дуккха а хьийгира оха куранаш тхох кхардар а,
куралла ечара тхо аьшнаш дар а[+].

#### 123


Дела Шен халкъехьа ГӀодоккхург ву

1[*] Делан цӀийне хьалаволучу новкъахь олу Даудан назма.

Олийла Исраилан халкъо: «Нагахь Веза Эла вайца ца хиллехь,[+]
2мостагӀий тӀелеттачу хенахь, Иза вайца ца хиллехь,
хӀун хилла хир дара те вайх?
3Шаьш дарбеллачу хенахь
мостагӀаша вай дийна доллушехь дӀакхоллур дара-кх[+].
4Дистина тӀедогӀучу хино санна,
бухадохуьйтур дара-кх цара вай[+].
5Карзахдаьлла долчу хино санна,
бухадохуьйтур дара-кх цара вай».

6Декъала ву вай мостагӀашка
хӀаллак ца дайтина волу Веза Эла!
7РечӀанах кӀелхьардовлу олхазарш санна,
кӀелхьардевлла вайн синош.
И речӀа хада а еш,
вай дӀасадевдда[+].
8Везачу Элера ду вайна гӀо –
Иза стигалш а, латта а Кхоьллинарг ма ву[+].

#### 124


Делан халкъ маьршонехь хилар

1[*] Делан цӀийне хьалаволучу новкъахь олу назма.

Везачу Элах тешаш верг Цийон-лам санна ву.
Иза меттах а бер бац, массо а ханна лаьттар а бу[+].
2Лаьмнаша Ярушалаймана го баре терра,
Веза Эла Шен халкъана гонах ву,
хӀинца дуьйна массо тӀейогӀучу ханна.

3Ӏесачу наха суьпачу нехан лаьтта тӀехь
куьйгалла дар даим дуьсур дац,
суьпачу нахе шайн куьйгаш
зулам дарна тӀе ца кховдадайтархьама.
4Диканиг дехьа, Веза Эла, дикачарна –
цӀена дегнаш долуш болчарна.
5Амма харц новкъа бевллачарна –
Везачу Эло таӀзар дойла
харцонаш лелочаьрца цхьаьна.

Исраилна тӀехь машар хуьлийла![+]

#### 125


КӀелхьардовларх лаьцна доӀа

1[*] Делан цӀийне хьалаволучу новкъахь олу назма.

Везачу Эло Цийон юхаметтахӀоттийча,
тхо гӀенах лелаш санна дара[+].
2Цу заманахь тхо синкъераме доьлуш дара,
тхан аьзнаш даккхийдерах дуьзна а дара.
Цу хенахь кхечу къаьмнашна юкъахь олуш дара:
«Оцу халкъан дуьхьа Везачу Эло сийлахь гӀуллакхаш дина!»[+]
3Сийлахь хӀуманаш Везачу Эло тхан дуьхьа дина,
цундела тхо сакъералуш дара[+].

4КхидӀа а юхаметтахӀиттадехьа тхо, Веза Эла,
якъаеллачу аренгахь Ӏовраш хецар санна.
5БӀаьрхишца латта дӀадийначо
самукъадаларца ялта хьокхур ду.

6Белхарца хӀу эцна кха тӀе воьдуш верг
самукъадаларца шен цӀевнаш дахьаш юхавоьрзур ву[+].

#### 126


Декъала ду Делан дика

1[*] Делан цӀийне хьалаволучу новкъахь олу Сулим-паччахьан назма.

Нагахь цӀа Везачу Эло Ша дойтуш дацахь,
иза дечара эрна къахьоьгу,
нагахь Везачу Эло гӀала ларъеш яцахь,
гӀаролан сема хилар эрна ду[+].
2Эрна ду шун хьалххе хьалагӀовттар а,
хан яллалц Ӏар а,
хьацарца даьккхина бепиг даар а.
И дерриг а Везачу Эло Шена везачунна ло, иза вижина Ӏуьллушехь[*][+].

3Бераш Везачу Элан тӀаьхье ю,
уьш Цо делла совгӀат ду[+].
4ТӀемалочун карахь долу пхерчий санна бу
ден къоначу хенахь бина болу кӀентий.
5Ирс долуш ву цаьрца шен Ӏад-ботт хьалаюьзнарг!
Иза юьхьӀаьржачу хӀуттур вац кевнехь ша мостагӀашца къамел дечу хенахь.

#### 127


Везачу Элах кхоьручарна хуьлу ял

1[*] Делан цӀийне хьалаволучу новкъахь олу назма.

Ирс долуш ву, Делах а кхоьруш,
Цуьнан некъашца лелаш волу стаг![+]

2Шен куьйган къинхьегамца даьккхинчух вахалур ву иза,
ирс долуш а, беркате а хир ву иза[+].
3ТӀаккха цуьнан цӀа чуьра цуьнан зуда а хир ю,
стом луш йолу кемсийн таьлланг санна.
Оцу стага дӀадоьгӀначу зайт-диттан гаьннаш санна,
цуьнан бераш а хир ду цуьнан шуьнна гонах[+].
4Иштта декъал хир ву
Везачу Элах кхоьруш волу стаг!

5Цийон-лам тӀера[*] Везачу Эло декъалвойла иза.
Ярушалайм-гӀалин заза даккхар гойла цунна
массо а цуьнан дахаран деношкахь[+].
6Шен берийн бераш а гойла цунна.

Машар лаьттийла Исраил-махкахь![+]

#### 128


Исраилхойн мостагӀашна дуьхьал долу доӀа

1[*] Делан цӀийне хьалаволучу новкъахь олу назма.

«Жима волуш дуьйна дукха хьийзийна со, –
дӀаолийла Исраилан халкъо. –[+]
2Жима волуш дуьйна дукха хьийзийна со,
амма суна тӀехь толам ца баьккхина.
3Сан букъа тӀехь охана дина,
ахархоша деха хершнаш даьхна[+].
4Амма Веза Эла нийсо лелориг ву:
Ӏесачеран лоллера Цо со паргӀатваьккхира».

5Эхь а хетта, юхабовлийла
Цийон-лам тӀехь лаьтташ долу
Делан цӀа ца дезаш болу берриш а![+]
6Схьаяккхале якъалуш йолу
тхов тӀера буц санна хуьлда уьш[+].
7Цу бецах маьрсахочо буй бузур бац,
ткъа цӀов боьхкуш волчо – шен кана.
8Уллохула тӀехбовлучара эр дац:
«Везачу Элан декъалдар шуна тӀехь хуьлийла!
Везачу Элан цӀарца оха декъалдо шу!»[+]

#### 129


ГӀо дар доьху доӀа

1[*] Делан цӀийне хьалаволучу новкъахь олу назма.

КӀоргенера кхойкху ас Хьоьга, Веза Эла[+].
2Веза Эла! ДӀахазахьа сан аз.
Суна къинхетам баран дехаре
ладугӀуш хуьлийла Хьан лергаш[+].
3Нагахь Ахь, Веза Эла,
къинош дӀаяздеш хилча,
ва Хьалдолу Эла,
мила латталур ву те?
4Амма нахана гечдийриг Хьо волу дела,
Хьуна хьалха тхо ларамах дуьзна лаьтта[+].

5Везачу Эле хьоьжуш ву со
сан са Цуьнга хьоьжуш ду.
Цуьнан дашах тешна ву со.
6Сан са Везачу Эле хьоьжу,
ха деш берш Ӏуьйрене хьоьжучул сов,
уьш Ӏуьйре тӀекхачаре хьоьжучул сов.

7Ва Исраилан халкъ, Везачу Элах дегайовхо йолуш хуьлийла хьо,
хӀунда аьлча Везачу Элехь хедар боцу безам бу,
Иза массо а хенахь нах паргӀатбаха лууш ву[+].
8[+]Массо а ша летийначу къинойх
Исраилан халкъ Цо паргӀатдоккхур ма ду[+].

#### 130


Тешаран доӀа

1[*] Делан цӀийне хьалаволучу новкъахь олу Даудан назма.

Веза Эла! Куралла яц сан даг чохь,
дегаллица сан бӀаьргаш ца хьоьжу.
Ас гӀайгӀа ца бо сийлахьчу хӀуманийн а,
со кхетачу тӀех халачу хӀуманийн а[+].
2Мелхо а, сайн са ас тийна а, синтеме а дина,
ненан некхах дӀадаьккхина бер санна.
Суна чохь долу са хӀинца синтеме ду,
ненан некхах дӀадаьккхина бер санна.
3Ва Исраилан халкъ, Везачу Элах дегайовхо йолуш хуьлийла хьо
хӀинца дуьйна тӀейогӀу йолчу массо а хенахь[+].

#### 131


Делан цӀийнан сийдар

1[*] Делан цӀийне хьалаволучу новкъахь олу назма.

Дагаваийтахьа, Веза Эла,
Дауд а, цуьнан холчу хӀиттар а,[+]
2цо Везачу Элана чӀагӀо яр а,
Якъубан Нуьцкъалчунна ваӀда дар а:
3«Сайн цӀийнан тхевнна кӀел гӀур вац со,
со Ӏуьллучу метта хьалавер вац со,[+]
4сайн бӀаьргашка наб йойтур яц ас,
сайн бӀаьргийн негӀарш а тӀеттӀа дохуьйтур дац,
5Везачу Элана меттиг суна караяллалц,
Якъубан Нуьцкъалчунна хӀусам хиллалц».

6[+]Эпратехь тхо хиллачу хенахь
Делан тӀорказ мичахь ду тхуна хезна,
ЯӀаран аренашкахь тхуна карийна иза.
7Цуьнан хӀусаме а дахана,
Цуьнан когийн кӀелонна
хьалха суждане гӀур ду вай[+].

8Веза Эла, Хьо Ӏаш волчу метте дӀахӀоттахьа,
Хьо а, Хьан олаллин тӀорказ а[+].
9Хьан динан дай нийсо тӀеюьйхина хуьлийла.
Хьан долахь берш хазахетарца баккхийбойла[+].

10Хьайн ялхо волчу Даудан дуьхьа Хьайн юьхь
Айхьа къобалвинчунна тӀера дӀа ма ерзаехьа[+].
11[+]Везачу Эло чӀагӀо йина Даудана,
Ша юхавер воцу ваӀда дина Цо:
«Хьан тӀаьхьенах волчу стагана лур ю Аса
ахь динчу тайпана паччахьалла дар[+].
12Нагахь хьан кӀенташа Сан барт а,
Ас царна ло бакъонаш а ларъяхь,
церан кӀенташа а гуттар а
ахь динчу тайпана паччахьалла дийр ду»[+].

13ХӀунда аьлча Везачу Эло Цийон хаьржина,
цунах Шен хӀусам ян лиъна Цунна[+].
14«Иза гуттаренна а Со Ӏийр волу меттиг ю,
кхузара Аса паччахьалла дийр ду,
хӀунда аьлча и меттиг Суна езна.
15Цуьнан сурсаташ Ас чӀогӀа декъалдийр ду,
цуьнан мисканаш кхачанах бузор бу[+].
16Цуьнан динан дайшна кӀелхьардовлар тӀедухур ду Ас.
Цигара болу Далла тешаменаш хазахетарца баккхийбийр бу.
17[+]Цигахь Даудан цӀа Аса сийлахь хуьлуьйтур ду,
Айса къобалвинчунна стогар дӀахӀоттор бу[+].
18Цуьнан мостагӀий Аса юьхьӀаьржачу хӀиттор бу,
ткъа цуьнан коьрта тӀехь цуьнан таж лепар ду».

#### 132


Барт болу дахар

1[*] Делан цӀийне хьалаволучу новкъахь олу Даудан назма.

Мел дика а, тамехь а ду
динан вежаршна бертахь цхьаьна баха![+]
2Коьрта тӀе а доьттина, АхӀаронан можа тӀехула,
цуьнан бедарийн йистошка охьаоьху деза даьтта санна ду иза[+].
3Цийон-лаьмнаш тӀе дуьллу Хьермон-ломан тхи санна ду иза.
Цигахь делла халкъана Везачу Эло
Шен декъалдар: хедар доцу дахар[+].

#### 133


Везачу Элана хастам баре кхайкхар

1[*] Делан цӀийне хьалаволучу новкъахь олу Даудан назма.

Дуьло, Везачу Элана хастамаш бейша, Везачу Элан массо а ялхой,
буьйсанна Везачу Элан цӀийнан кертахь Цунна гӀуллакхаш деш болу[+].
2Делан цӀийне куьйгаш а кховдадай,
Везачу Элана хастамаш бейша[+].

3Стигалш а, латта а кхоьллинчу Везачу Эло
Цийон-лам тӀера хьо декъалвойла![+]

#### 134


Хастаман назма

1[*] Везачу Элана бу хастам!

Хастаейша Везачу Элан цӀе,
хастаейша иза, Везачу Элан ялхой,
2Везачу Элан цӀенна уллохь гӀуллакх деш болу,
вайн Делан цӀийнан керташкахь лаьтташ болу[+].
3Хаставейша Веза Эла, хӀунда аьлча Веза Эла дика ву.
Цуьнан цӀарна эшарш лакхийша, хӀунда аьлча иза дагна тамехь ду.
4Везачу Эло Шена Якъубан тӀаьхье хаьржина,
Исраилан халкъ Цо Шен дола даьккхина[+].

5Суна хиъна Веза Эла сийлахь вуйла,
вайн Веза Эла массо а деланел лакхара вуйла[+].
6Везачу Эло Шена луъург до
стигалшкахь а, лаьтта тӀехь а,
хӀордашкахь а, массо а хин кӀоргенашкахь а[+].
7Цо дуьненан йистошкара мархаш гӀиттайо,
догӀа догӀуш стелахаьштигаш тухуьйту,
Шен хӀума дӀаюьллучу меттера мох арабоккху[+].

8Мисар-махкара хьалха дуьнен чу девлларш хӀаллакдина Цо –
хьалха дуьнен чу бевлла кӀентий а, хьалха хилла дийнаташ а[+].
9Хьо болчохь, Мисар-мохк, Цо
тамашийна билгалонаш а гайтина,
инзаре хӀуманаш пирӀунна а,
массо а цунна уллорачарна а тӀехецна[+].
10Цо дуккха а къаьмнаш эшийна,
андий паччахьаш хӀаллакбина:[+]
11эмархойн паччахь Сихьон а,
Башанан паччахь ӀовгӀа а,
канаӀанхойн массо а паччахьаш а[+].
12Церан латта Шен халкъана, исраилхошна,
тӀаьхьалонна дӀаделла Цо[+].

13Веза Эла, Хьан цӀе гуттаренна ю.
Веза Эла, Хьо тӀаьхьенашкара тӀаьхьенийн а дагахь ву[+].
14ХӀунда аьлча Везачу Эло Шен халкъ бехказадоккхур ду,
Шена гӀуллакх дечарах Цо къинхетам бийр бу[+].

15[+]Кхечу къаьмнийн деланаш детих а, деших а бина бу,
уьш адамийн куьйгашца бина болу цӀуш бу[+].
16Церан батош ю, амма цара къамел ца до,
церан бӀаьргаш бу, амма царна хӀумма а ца го[+].
17Церан лергаш ду, амма царна ца хеза,
хӀо дац церан батошкахь[+].
18Царах терра хир бу уьш беш берш а,
царах тешна Ӏаш верг муьлхха а[+].

19Исраилан халкъ! Хаставе Веза Эла.
АхӀаронан тӀаьхье! Хаставе Веза Эла.
20Левин тӀаьхье! Хаставе Веза Эла.
Везачу Элана хьалха ларамах дуьзнарш!
Хаставе Веза Эла[+].
21Цийон-лома тӀера хаставе Веза Эла,
Ярушалаймехь Ӏаш волу Веза Эла!

Везачу Элана бу хастам![+]

#### 135


Баркаллин назма

1[+][*] Баркалла ала Везачу Элана, Иза дика хиларна.
Цуьнан хедар боцу безам абаденналц бу[+].
2Баркалла ала деланийн Далла –
Цуьнан хедар боцу безам абаденналц бу[+].
3Баркалла ала олалла дечеран Везачу Элана –
Цуьнан хедар боцу безам абаденналц бу.

4Баркалла ала Ша инзаре Ӏаламаташ Дечунна –
Цуьнан хедар боцу безам абаденналц бу[+].
5[+]Баркалла ала хьекъалца стигалш Кхоьллинчунна –
Цуьнан хедар боцу безам абаденналц бу[+].
6[+]Баркалла ала Хишна тӀехь латта ЧӀагӀдинчунна –
Цуьнан хедар боцу безам абаденналц бу[+].
7[+]Баркалла ала ши коьрта серло Кхоьллинчунна:
(Цуьнан хедар боцу безам абаденналц бу.)[+]
8царах малх дийнан Ӏуналла а деш,
(Цуьнан хедар боцу безам абаденналц бу.)
9бутт а, седарчий а буьйсанан Ӏуналла а деш –
Цуьнан хедар боцу безам абаденналц бу.

10[+]Баркалла ала мисархойн хьалха дуьнен чу девлларш ХӀаллакдинчунна –
Цуьнан хедар боцу безам абаденналц бу[+].
11[+]Баркалла ала Исраилан халкъ Мисар-махкара Арадаьккхинчунна
(Цуьнан хедар боцу безам абаденналц бу)[+]
12нуьцкъалчу куьйгаца а, тӀекховдийначу пхьаьрсаца а –
Цуьнан хедар боцу безам абаденналц бу.
13[+]Баркалла ала Эрзийн хӀорд Бекъначунна –
Цуьнан хедар боцу безам абаденналц бу[+].
14Баркалла ала Исраилан халкъ цу юккъехула Чекхдаьккхинчунна –
Цуьнан хедар боцу безам абаденналц бу.
15Баркалла ала пирӀун а, цуьнан эскар а Эрзийн хӀордана чу Кхоьссинчунна –
Цуьнан хедар боцу безам абаденналц бу[+].

16Баркалла ала Шен халкъ яьссачу арахула Чекхдаьккхинчунна –
Цуьнан хедар боцу безам абаденналц бу[+].
17Баркалла ала сийлахь паччахьаш Эшийначунна –
Цуьнан хедар боцу безам абаденналц бу[+].
18Баркалла ала онда паччахьаш Байинчунна:
– Цуьнан хедар боцу безам абаденналц бу.
19[+]Эмархойн паччахь Сихьон а, –
Цуьнан хедар боцу безам абаденналц бу[+].
20[+]Башанан паччахь ӀовгӀа а –
Цуьнан хедар боцу безам абаденналц бу[+].
21Баркалла ала церан латтанаш Схьаделлачунна –
Цуьнан хедар боцу безам абаденналц бу.
22Баркалла ала Шен ялхочунна, Исраилан халкъана, уьш Схьакхачийначунна –
Цуьнан хедар боцу безам абаденналц бу.

23Баркалла ала вай эшийна хиллачу хенахь вай Дагадаьхкинчунна –
Цуьнан хедар боцу безам абаденналц бу.
24Баркалла ала вай вешан мостагӀех КӀелхьардаьхначунна –
Цуьнан хедар боцу безам абаденналц бу[+].
25Баркалла ала муьлххачу а садолчу хӀуманна кхача Лучунна –
Цуьнан хедар боцу безам абаденналц бу[+].

26Баркалла ала стигалийн Далла –
Цуьнан хедар боцу безам абаденналц бу!

#### 136


Йийсарехь болчу исраилхойн белхар

1[*] Бавелан хишна юххе тхо ховшура,
цигахь тхо делха а доьлхура,
Цийонна хилларг дага а лоьцуш[+].
2Тхайн дечиг-пондарш
дак-дитта тӀе хьалаоьхкина оха.
3Тхо йийсаре дигинчара тхоьга эшарш лакха бохура,
тхуна ницкъ бечара шайн самукъадаккха бохура:
«Лакхал тхуна Цийонера эшарех цхьаъ!»

4Хийрачу махкахь а долуш,
оха муха локхур ю
Везачу Элан эшар?
5Нагахь суна хьо йицлахь, Ярушалайм,
сан аьтту куьйгана муха лакха еза дицлойла[+].
6Сан мотт багарчу стигалх дӀалетийла,
нагахь суна хьо дагахь ца хилахь,
нагахь ас Ярушалайм сайн самукъадаларан коьрте ца хӀоттаяхь[+].

7Ва Веза Эла, дагадаийтахьа эдомхоша
Ярушалайм эшийначу дийнахь динарг.
Дагадаийтахьа цара иштта кхойкхуш хилар:
«Йохае и гӀала! Йохае иза буха тӀе кхаччалц!»[+]

8[+]Бавелан йоӀ, хӀаллакьян ва леринарг!
Ирсе ву ахьа тхуна динчунна
хьуна бекхам эцнарг![+]
9Ирсе ву хьан бераш, схьа а эцна,
тӀулгех детташ, хӀаллакдинарг![+]

#### 137


Далла хастам беш дина доӀа

1[*] Даудан назма.

Веза Эла! Доллучу даггара хастам бо ас Хьуна!
Стигалийн гуламна хьалха хастаме назманаш олу ас Хьуна![+]
2Хьан деза цӀа долчухьа охьатаьӀа со!
Хьан хедар боцучу безаман дуьхьа а,
Хьо тешаме хиларан дуьхьа а
хастам бо ас Хьуна,
хӀунда аьлча адамаша Хьан йоккхучу муьлххачу цӀарал а,
лакхадаьккхина Ахь Хьайн дешан сий[+].
3Аса Хьайга кхойкхучу дийнахь жоп делира Ахь,
ницкъ а белла, сан са чӀагӀдира Ахь.

4Хьан багара долу дешнаш дӀахезча, Веза Эла,
Хьуна хастамаш бийр бу лаьттарчу массо а паччахьаша.
5Хьан некъашна, Веза Эла, иллеш эр ду цара,
хӀунда аьлча доккха ду Хьан сийлалла.
6Хьо лакхахь велахь а, Веза Эла,
лахахь верг а го Хьуна.
Кура верг а геннара вевза Хьуна.

7Нагахь со баланехь хилахь а, Ахь денвийр ву со.
Сан мостагӀийн дераллина Хьайн куьг а тӀехьур ду Ахь.
Хьан аьтту куьйго кӀелхьар а воккхур ву со[+].
8Лохьа суна, Веза Эла, Айхьа лур ду аьлларг,
Хьан безаман доза ма дац.
Хьайн куьйго кхоьллинарг ма дитахьа, Веза Эла![+]

#### 138


Делан дуьззина долу хаарш а, Цо бо тергам а

1[*] Эшарш локхучу тобанан куьйгалхочуьнга: Даудан назма.

Веза Эла! Ахь со зе а зийна,
Хьуна сох лаьцна дерг дерриг а хаьа[+].
2Со маца охьахоу а, со маца хьалагӀотту а хаьа Хьуна.
Сан ойланаш а евза Хьуна геннара а[+].
3Со новкъахула вогӀуш велахь а, я вижина Ӏуьллуш велахь а, уллохь хуьлу Хьо суна.
Со лела массо некъаш а девзаш ду Хьуна[+].
4Меттан буьххьехь долу сан дош а, ас багах а даккхале,
ма-дарра девза Хьуна, Веза Эла.
5Хьалхахь а, тӀехьахь а, суна массо а агӀор а ву Хьо,
Хьайн куьг а латтадо Ахь суна тӀехь даим.
6Ма инзаре тамашийна ду Хьуна сох хууш мел дерг.
И дерриге а довза сан ницкъ ца кхаччал лекха ду-кх иза[+].

7Хьан Синах а къаьстина, стенга вер вара со?
Хьан юьхь-дуьхьлара а стенга водур вара со[+]?
8Со стигала хьалаваьлча – цигахь а Хьо ма ву.
Эхарте со кхаьчча – цигахь а Хьо ма ву[+].
9Нагахь Ӏуьйренан зӀаьнарийн тӀемаш тӀехь со хьалаваьлча а,
я, хӀордан дехьа йисте а ваьлла, малхбузехь со хилча а,
10цигахь а Хьайн куьйгаца лелаво Ахь со,
Хьайн аьтту куьг а кхийдадо Ахь соьга.
11Нагахь: «Бодано хьулвойла со»,
я: «Суна гонах йолчу серлонах бода хуьлийла», – ас аьлча а,
12Ӏаьржачу бодано дӀахьулвийр вац со Хьох.
Хьуна-м Ӏаьржа бода а сирла серло санна бу[+].

13ХӀунда аьлча, Веза Эла, суна чохь мел долу хӀума а Ахь кхоьллина ма ду.
Ахь со, вовшах а тесна, сан ненан кийрахь кхоьллина ма ву[+].
14Ас хастам бо Хьуна, инзаре тамашийна Ахь со кхолларна.
Хьан гӀуллакхаш тамашийна ду.
Сан синна иза чӀогӀа дика хаьа.
15Хьох къайла ца делира сан даьӀахкийн хӀоттар,
со къайлаха, лаьттан кийрахь волуш санна, кхоллалуш[+].
16Хьан бӀаьргашна гуш ма вара со дуьнен чу а валале.
Хьан тептар тӀехь дӀаяздина ду
Ахь суна билгалдаьхна долу дерриг а сан дахаран денош,
уьш цхьа а дола а далале[+].
17Мел еза ю суна, Дела, ерриг а Хьан ойланаш,
мел дукха а ю-кха уьш![+]
18Уьш дерриг дагардан со воьлча, уьш гӀамарел а совдевр ду.
Ткъа набарх самаваьлча, со Хьоьца караво суна.

19Ва Дела, харцонаш лелош берш Ахь хӀаллакбахьара!
ЦӀий Ӏанор дезаш дерш, суна уллора шу дӀадовла![+]
20Сийсаза хабарш дуьйцу цара Хьуна дуьхьал.
Хьан мостагӀаша Хьуна дуьхьал эрна хӀуманаш дуьйцу.
21Веза Эла, Хьоьца мостагӀалла дерш ца безаш хир вац ткъа со?
Хьуна дуьхьал болчех дог дер дац ткъа сан[+]?
22Боккха цабезам бу сан цаьрга.
Уьш мостагӀий а бу сан.

23Таллахьа Ахь со, Дела, сан дог а довзахьа.
Зехьа Ахь со, Дела, сан ойланаш а йовзахьа[+].
24Со харц некъа тӀе ваьллий толлуш, соьга Хьо схьахьажахьа.
Хедар боцучу дахаран некъа тӀе Ахьа со ваккхахьа.

#### 139


Ӏесачу нахах лардарх долу дехар

1[*] Эшарш локхучу тобанан куьйгалхочуьнга: Даудан назма.

2Веза Эла, кӀелхьарваккхахьа со вочу нахах,
ницкъ бечу адамех ларвехьа со[+].
3Шайн дегнашкахь уьш вон ойланаш еш бу,
дерриг а дийнахь уьш девнаш дохуш бу.
4[+]Лаьхьанан мотт санна, ирбо цара шайн мотт.
Лаьхьарчийн дӀовш ду церан багахь[+].

5Ларвехьа со, Веза Эла, Ӏесачу нехан куьйгах.
Сан когаш тасабалийта гӀерташ болчу
ницкъ бечарах Ӏалашвехьа со[+].
6Курачара суна гураш а, речӀанаш а хӀиттийна,
новкъа тӀе бой а тесна цара,
со лаца хӀуманаш охьаехкина[+].

7Ас олу Везачу Эле: «Хьо сан Дела ву!
Веза Эла, дӀахазахьа сан доӀанаш!»
8Ва сан Хьалдолу Эла, сан кӀелхьарваларан ницкъ,
тӀом бечу дийнахь сан корта Ахь Ӏалаш ма бина!
9Веза Эла, Ӏесачунна луург ма хилийтахьа,
цуьнан вон ойланаш кхочуш ма хилийтахьа,
уьш кура ца бовлийтархьама.

10Суна гонах болчеран коьрта тӀе дужийла
церан багара долуш долу вониг.
11Догуш долу кӀегий оьгийла царна тӀе,
цӀерга кхуьссийла уьш,
кӀоргачу Ӏин чу оьгийла уьш,
кхин хьала а ца бовлуш[+].
12Вон мотт берш махкахь чӀагӀбина ма хуьлийла.
Ницкъ берш, бохам а бина, хӀаллакбина хуьлийла.

13Суна хаьа, Везачу Эло гӀело хьоьгучеран
къовсам а къастор бу, пекъарна нийсо а хуьлуьйтур юйла[+].
14Хьан лаамехь болчара Хьан цӀе хастор ю,
цӀена берш Хьуна хьалха бехаш хир бу.

#### 140


Суьйренан доӀа

1[*] Даудан назма.

Веза Эла! Хьоьга кхойкху ас, сихлохьа суна тӀекхача,
ас Хьайга кхойкхучу хенахь, сан озе ладогӀахьа.
2[+]Хаза хьожа йогӀу хӀума санна, сан доӀа Хьуна хьалха хуьлийла,
куьйгаш аса айар Хьуна доккху суьйренан сагӀа санна хуьлийла[+].

3Веза Эла, сан бете ха хӀоттадехьа,
сан балдийн неӀарехь гӀарол дехьа[+].
4Вониг даран ойланаш ма яхкийтахьа сан даг чу,
харцонаш лелочу адамашца цхьаьна
зуламе гӀуллакхаш дарх генаваккхахьа со.
Церан тойнашкахь ма хилийтахьа со.

5Дикачу стага суна таӀзар дойла – иза безам хиларца ду.
Цо со нисвойла – сан коьртана долу даьтта иза ду.
Сан корта цунах дӀа ма къаьхкийла!
Ткъа сан доӀанаш гуттар а Ӏесачеран зуламна дуьхьал ду[+].
6Церан тхьамданаш тархашна тӀера чукхуьссучу хенахь,
нахана хуур ду сан дешнаш бакъ дуйла[+].
7Цхьаммо латта охуш а, доькъуш а санна,
вайн даьӀахкаш а дӀасакхиссина ю,
эхартан баганна уллохь а Ӏохкуш[+].

8Амма, сан Хьалдолу Эла, Хьуна тӀе хьажийна бу сан бӀаьргаш.
Хьоьгахула со ларвеш ву, дӀа ма тасалахь сан са![+]
9Суна йоьгӀначу речӀанех а,
харцонаш лелочеран гурех а ларвехьа со[+].
10Ӏеса нах шайн речӀанаша лоьцийла,
ткъа со маьрша дехьаволийла[+].

#### 141


ГӀо дехарх долу доӀа

1[*] Даудан хьехаме назма. Хьехахь волуш цо дина доӀа.

Аз хозуьйтуш, Везачу Эле кхойкху со,
аз хозуьйтуш, Цуьнга доӀа до ас[+].
2Сайн латкъам ас Цуьнга балхабо,
Сайн гӀайгӀа ас Цунна йовзуьйту[+].
3Сан са кхачочу хенахь
Хьуна сан некъ бевза.
Со лелачу новкъахь
мостагӀаша къайлаха суна гур боьгӀнера[+].
4Со аьтту агӀор хьожу,
амма массара а со цаларар го суна.
Сан тӀетевжийла дӀаяьлла,
сан синан гӀайгӀа беш цхьа а вац.
5Со Хьоьга кхайкхира, Веза Эла,
ас элира: «Сан чӀагӀонан меттиг а,
дийначийн лаьтта тӀера сан дакъа а Хьо ду»[+].
6ДӀахазахьа сан тийжам,
гӀора кхачийна-кх сан.
Сайн мостагӀех кӀелхьарваккхахьа со,
сол нуьцкъала бу-кх уьш[+].
7Боданера сан са арадаккхахьа,
Хьайн цӀе соьга язъяйта.
Суна гонах Делан лаамехь берш гуллур бу,
Ахь Хьайн дика болх суна бина дела[+].

#### 142


ГӀо доьхуш долу доӀа

1[*] Даудан назма.

Веза Эла! ДӀахазахьа сан доӀа!
Хьо тешаме хиларна ладогӀахьа сан дехаре!
Ахь нийсо лелорна жоп лохьа суна!
2[+]Хьайн лай волу со кхеле ма вигалахь, хӀунда аьлча
дуьнен чохь вехарг цхьа а Хьуна хьалха бакъ вац[+].

3МостагӀа ву суна тӀаьхьаваьлла,
цо лаьттаца дӀашарвина со.
Боданехь Ӏойту цо со,
дуккха а хьалха белларш санна[+].
4Суна чохь долу са эшна ду,
сан дог шелделла ду.

5Суна дагадогӀу дӀаихна денош,
Хьан массо а гӀуллакхех ойла йо ас,
Хьан куьйгаша динарг дагалоцу ас[+].
6Хьоьга сайн куьйгаш кховдадо ас,
хьагделла латта санна, Хьоьга сатесна ду сан са[+].

7Жоп лохьа суна хӀинцца, Веза Эла!
Сан са кхачош ду.
Хьайн юьхь сох къайла ма яккхахьа,
коша чу боьлхучарах со тар ца валийта[+].
8Ӏуьйранна Хьайн безамах дерг хазийтахьа суна,
хӀунда аьлча Хьох тешна Ӏаш ву со.
Со дӀаваха веза некъ гайтахьа суна,
хӀунда аьлча сан са Хьоьга сатуьйсуш ду[+].

9Веза Эла, сан мостагӀех кӀелхьарваккхахьа со!
Хьоьга лар ма войту аса со.
10Хьо сан Дела хиларна, Хьайн лаам кхочушбан Ӏамавехьа со.
Хьан дикачу Сино шерачу лаьтта тӀехула вуьгийла со[+].

11Хьайн цӀеран дуьхьа, Веза Эла, сан дахар кхоадехьа.
Айхьа нийсо лелорна, баланах хьалхардаккхахьа сан са[+].
12Хьайн соьга болчу хедар боцучу безамца
сан мостагӀий хӀаллакбехьа,
сан синна ницкъ бийраш дакъазабахахьа,
хӀунда аьлча со – Хьан ялхо ву[+].

#### 143


Паччахьан доӀа

1[*] Даудан назма.

Декъала ву Веза Эла, Иза сан тарх ю.
Цо тӀамана кечвина со,
сан куьйгаш лата Ӏамийна[+].
2Суна тешаме Верг, сан ГӀап,
сан къайлаволу Меттиг, со КӀелхьарвоккхург,
сан турс – сан Цунах дегайовхо ю.
Цо сан куьйга кӀел даладо сан халкъ[+].

3[+]Веза Эла! Мила ву стаг, Ахь цуьнан гӀайгӀа бан,
адамийн кӀант тергал хӀунда во Ахьа[+]?
4Адам хьоькхучу махах тера ду,
цуьнан дахар а дацлуш долу ӀиндагӀ ду[+].

5Веза Эла! Хьайн стигалш дӀаса а таттий, чувоссахьа.
Лаьмнех хьакхалохьа, тӀаккха цара кӀур тосур бу[+].
6Стелахаьштиг тохий, мостагӀий дӀасакхиссахьа,
Хьайн пхерчий а тохий, лахкахьа уьш[+].
7Лакхара Хьайн куьг а кховдадай,
буьрсачу хих а, хийрачу махкара болчу нехан карара а кӀелхьарваккхахьа со[+].
8Церан баганаша даьссаниг дуьйцу,
стаг Ӏехош ду церан куьйгаш[+].
9Дела! Итт мерз болчу пондар тӀехь
керла йиш локхур ю ас Хьуна,[+]
10паччахьашна толам лучу Хьуна,
Хьайн лай Дауд дерачу туьрах кӀелхьарвоккхучу Хьуна[+].
11Хийрачу махкара болчу нехан карара кӀелхьарваккхахьа со.
Церан баганаша даьссаниг дуьйцу,
стаг Ӏехош ду церан куьйгаш.
12Ондачу диттех тера хуьлда вайн кӀентий,
паччахьан цӀа чохь кечдинчу бӀогӀамех тера хуьлда вайн мехкарий[+].
13Ялта Ӏалашдеш йолу чоьнаш мел долчу беркатах юьзна хуьлда вайн,
дежийлашкахь эзарнаш уьстагӀий дебийла вайн.
14Хьийкъина хуьлда вайн стерчий.
Тхуна тӀелатар ма хуьлда,
цхьа а йийсаре а ма вуьгийла.
Вайн урамашкахь белхар ма хуьлда[+].
15Ирс долуш ду и дерриг а долу халкъ.
Ирс долуш ду Веза Эла Дела волу халкъ[+].

#### 144


Хастаман абат

1[*] Даудан хастаман назма.

А с[*] хастор ву Хьо, сан Паччахь волу Дела.
Хьан цӀе декъалйийр ю ас массо а хенахь.
2Б илггал, хӀора дийнахь Хьо декъал а веш,
Хьан цӀе хестор ю ас ерриге а тӀейогӀучу хенахь.
3В еза Эла сийлахь ву, Иза хасто хьакъ ву,
Цуьнан сийлаллех дерг хуур дац[+].
4Г уттар а тӀаьхьено тӀаьхьенна Хьан гӀуллакхаш а хестор ду,
цара Хьан ницкъах лаьцна а дуьйцур ду.
5Д уьйцур ду аса Хьан доккхачу сийлаллин барамах.
Хьан инзаречу гӀуллакхех лаьцна ойла йийр ю ас.
6Е рриге а тӀейогӀучу хенахь Хьан инзаречу гӀуллакхийн нуьцкъалаллех дуьйцур ду наха,
ткъа ас Хьо сийлахь хилар кхайкхор ду[+].
7З урма а локхуш, Хьан нийсо хастор ю,
Хьан сийлахьа дикалла а ойур ю цара.
8И штта дика ойла йолуш а, къинхетаме а ву Веза Эла,
атта оьгӀаз а ца воьдуш, боккха безам а болуш[+].
9К ъинхетаме ву Веза Эла дерриге а Ша кхоьллинчуьнца.
Массаьрца а дика ву Иза.
10Л аьттара Ахьа мел кхоьллинчо хеставо Хьо, Веза Эла,
Хьуна тешамечу наха декъалво Хьо.
11М ел дукха дуьйцур ду цара Хьан нуьцкъалаллех лаьцна,
Хьан паччахьаллин сийлаллех лаьцна а кхайкхор ду цара,
12Н ахана массарна а Хьан ницкъ а,
Хьан паччахьаллин сийлалла а довзийта.
13О лалла Хьан хедар доцу олалла ду,
Хьан паччахьалла тӀаьхьенашкара тӀаьхьенашка ду.
П айде ду Цуьнан массо а дешнех тешар.
Дерриге а Шен гӀуллакхашкахь тешаме ву Иза[+].
14С еттинарш гӀиттабо Везачу Эло,
ткъа гӀорасиза бисинчарна гӀо до Цо[+].
15Т ап-аьлла массеран а бӀаьргаш Хьуна тӀе хьажийна бу,
Ахь царна шен хеннахь кхача ло[+].
16У ьш массо а вузаво Ахь,
Хьайн куьйгаш схьадиллича[+].

17Х ьо массо а некъаш тӀехь нийса ву, Веза Эла,
массо а гӀуллакхаш тӀехь безаме а ву.
18Ц Ӏеначу даггара Шега кхойкхучарна,
массарна уллохь ву Веза Эла[+].
19Ч ӀогӀа ларам Шега болчеран лаам Цо кхочушбо,
церан мохь а хезий, уьш кӀелхьарбоху[+].
20Ш а везаш берш Ӏалашбо Везачу Эло,
ткъа харцо лелораш массо а хӀаллакбо.
21Ӏ аббалц ас Везачу Элана хастам бийр бу.
ХӀораммо а Цуьнан еза цӀе хестайойла массо а хенахь.

#### 145


Деле сатийсар

1[*] Хастам бу Везачу Элана!

Сан са, хаставе Веза Эла[+].
2Со мел веха, Везачу Элана иллеш эр ду ас,
иштта сайн Далла хастамаш беш а хир ву со, айса хан мел йоккху[+].

3Элех теший ма Ӏелаш,
адамах бӀобулий ма хилалаш,
хьо кӀелхьарваккха йиш ма яц церан[+].
4Шена чуьра са дӀадаьлча, стаг лаьтте воьрзу.
Цу дийнахь цуьнан дог-ойланаш а дӀайовлу[+].
5Ирс долуш ву шен гӀоьнча Якъубан Дела верг,
шен Везачу Делах бӀобулуш верг.
6[+]Цу Дала кхоьллина стигал а, латта а,
хӀорд а, царна чохь мел дерг а.
Цо гуттар а ларбо тешам,
7халахетар хиллачарна гӀо до,
мецачарна кхача ло.

Везачу Эло тутмакхаш мукъабоху,[+]
8Везачу Эло бӀаьрзечарна са гойту,
Везачу Эло дахаран халонаша охьатаӀийнарш дӀанисбо,
Везачу Элана Делан лаамехь берш беза[+].
9Везачу Эло тӀебаьхкина нах Ӏалашбо,
буона а, йисна Ӏачунна а гӀо до,
харцо лелош болчеран некъ бухахьабоккху[+].

10Веза Эла гуттар а паччахьалла деш хир ву,
хьан Дела, ва Цийон, тӀаьхьенашкара тӀаьхьенашкахь Паччахь хир ву.

Везачу Элана хастам бе[+].

#### 146


Делан возаллех лаьцна назма

1[*] Везачу Элана бу хастам!

ХӀаъ, ма дика ду вайн Далла назма алар!
ХӀаъ, ма тамехь а, оьзда а ду Иза хастор![+]
2Веза Эла Ярушалайм дӀахӀоттош ву,
махках баьхна исраилхой схьагулбеш ву[+].
3Дог доьхначарна дарба деш ву Иза,
церан чевнаш йоьхкуш ву[+].

4Седарчийн дукхалла билгалйоккху Цо,
царна массарна а шайн цӀераш ло Цо[+].
5Сийлахь ву вайн Хьалдолу Эла,
Ӏаламат боккха бу Цуьнан ницкъ,
барам бац Цуьнан хьекъалан[+].
6Шаьш лахара хеташ берш хьалаойу Везачу Эло,
ткъа Ӏесанаш лаьтта кхаччалц охьатаӀабо.

7Баркаллица Везачу Элана назманаш ала.
Вайн Далла дечиг-пондарш тӀехь эшарш лакха[+].
8Цо стигал мархашца дӀакъовлу,
лаьттана догӀа хуьлуьйту,
гунаш тӀехь буц хьалайолуьйту[+].
9Цо бежанашна кхача латтабо,
уьш кхайкхича, къийган кӀорнешна а юург ло[+].

10Гила-динан ницкъах дезар а ца оьцу Везачу Эло,
тӀемалойн майраллех зовкх а ца хьоьгу Цо[+].
11Мелхо а, Цунна хьалха ларамах буьзнарш а,
Цуьнан безаме сатуьйсурш а Цунна тамехь бу[+].

#### 147


Делан возалла хастор

1[*] Хаставе, Ярушалайм, Веза Эла,
хаставе, Цийон, хьайн Дела,
2хӀунда аьлча Цо хьан кевнийн гӀораш чӀагӀдо,
хьуна чуьра хьан халкъ декъалдо[+].
3Хьан дозанашкахь машар а латтабо,
уггар тоьллачу кӀенаца хьо Ӏаба а йо Цо[+].

4Шен омра лаьтта тӀе хьажадо Цо,
Цуьнан дош цига сиха доьду.
5ЮргӀа санна, ло охьадуьллу Цо,
чим санна, йис дӀасакхуьссу[+].
6ЖагӀа санна йолу къора туху Цо.
Цуьнан шелонна дуьхьал мила латталур ву?
7Цо Шен дош дахийтича, дерриг а дешна дӀадер ду.
Цо мох тоьхча, хиш дӀадуьйлалур ду.

8Цо Шен дош Якъубан тӀаьхьенна довзийтина,
Шен парзаш а, тӀедехкинарш а – Исраилан халкъана.
9И саннарг Цо кхечу халкъашна ца дина,
царна ца девза Цо тӀедехкинарш.

Хастам бу Везачу Элана![+]

#### 148


Дерриг дуьнено а Везачу Элана хастамаш бойла

1Хастам бу Везачу Элана!

Хаставейша Веза Эла стигалшкара,
хаставейша Иза стигалан лакхенашкара[+].
2Хаставейша Иза Цуьнан дерриге а маликаша,
хаставейша Иза Цуьнан дерриге а эскаро[+].

3Хаставейша Иза малхо а, батто а,
хаставейша Иза дерриге а лепачу седарчаша а.
4Хаставейша Иза уггар лекхачу стигалша а,
иштта хӀаваан тӀехула долчу хиша а[+].

5Хастайойла цара Везачу Элан цӀе, хӀунда аьлча
Цо омра дира, ткъа уьш кхоллаелира[+].
6Абаденналц уьш дӀахӀиттийна Цо.
Цкъа а дӀадовр доцу парз дина Цо[+].

7Хаставейша Веза Эла лаьттара хьала,
хӀорда чуьра саьрмикаша а, хин массо а кӀоргенаша а,[+]
8стелахаьштиго а, къорано а, лоно а, мархаша а,
Цуьнан дош кхочушдеш болчу чехкачу мохо а,[+]
9лаьмнаша а, массо гунаша а,
массо стом луш долчу дитташа а,
дерриге баганан дитташа а,
10акхароша а, муьлххачу даьхнино а,
лаьттарчу текхаргаша а, тӀемаш долчу олхазарша а,
11лаьттарчу паччахьаша а, массо а къаьмнаша а,
элаша а, лаьттарчу массо а тхьамданаша а,
12къонахоша а, йоӀарша а,
баккхийчара а, бераша а.

13Хастайойла цара Везачу Элан цӀе, хӀунда аьлча
Цуьнан цхьаннан цӀе ю хьалаяьккхина,
Цуьнан сийлалла ю лаьттана а, стигалшна а тӀехула[+].
14Цо Шен халкъ, маӀа санна, нуьцкъала хилийтира,
хастамаш бан бахьана хӀоттийра Шена тешаме мел болчарна –
Шена уллора халкъ долчу исраилхошна.

Хастам бу Везачу Элана!

#### 149


Хастам баран йиш

1Хастам бу Везачу Элана!

Лакха Везачу Элана керла эшар,
хастам бу Цунна тешаме болчеран гуламехь[+].
2Исраилан халкъ шаьш Кхоьллинчух даккхийдеш хуьлийла.
Цийонан бахархой шайн Паччахьах баккхийбойла.
3Хастайойла цара Цуьнан цӀе, хелха а бовлуш,
локхийла цара Цунна эшарш, жиргӀанаш а тухуш, дечиг-пондарш тӀехь.
4ХӀунда аьлча Везачу Эло Шен халкъах дезар оьцу.
Мискачеран Цо сийдо уьш кӀелхьарбахарца.
5Далла тешаменаш оцу сийлаллех баккхийбойла,
шаьш бийшинчохь а уьш баккхийбойла[+].
6Церан багахь Далла хастамаш хуьлийла,
ткъа церан карахь шина а агӀор ира долу тур хуьлийла.
7Кхечу халкъашна бекхам бархьама а,
къаьмнашна таӀзар дархьама а хуьлийла иза.
8Иштта церан паччахьаш, гӀоьмеш а тоьхна, набахти чу бохкархьама а,
царна уллорачу хьалдолчу нахана буржалш тохархьама а хуьлийла иза.
9Царна хьакъ доллу кхел ярхьама а хуьлийла иза.
Цунна тешаме болчу массарна а иза сийлаллина хир ду.

Хастам бу Везачу Элана![+]

#### 150


Хастамаш бе Везачу Элана

1Хастам бу Везачу Элана!

Хастамаш бе Шен дезачу цӀа чохь волчу Далла,
хастамаш бе Шен ондачу стигалшкахь волчу Цунна[+].
2Хастамаш бе Цунна Цуьнан сийлахьчу гӀуллакхийн дуьхьа,
хастамаш бе Цунна Цуьнан чӀогӀачу возаллин дуьхьа.

3Хастамаш бе Цунна турбин озаца,
хастамаш бе Цунна тайп-тайпанчу мерз-пондаршца[+].
4Хастамаш бе Цунна жиргӀанашца а, хелхаршца а,
хастамаш бе Цунна дечиг-пондаршца а, шедагашца а[+].
5Хастамаш бе Цунна шина а куьйгаца тӀедетташ долчу негӀаршца,
хастамаш бе Цунна зевнечу цӀастанан негӀаршца[+].
6Хаставойла Веза Эла садаӀар мел долчу хӀумано.
Хастам бу Везачу Элана!

### Кицанаш

#### Кицанаш

Кицанаш


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]


Кицанаш


Дахарехь хьекъалалла хила дезарх лаьцна долу Сулим-паччахьо яздина тептар


Дешхьалхе

Кицанаш цӀе йолу тептар – иза оьздангаллин а, динан хьехамийн а гуламан тептар ду, шена чохь хьекъале дийцарш а, кицанаш а долу. Оцу хьехамийн доккхачу декъехь хӀора денна хуьлуш долчу хӀуманех лаьцна дуьйцуш ду. Юьхьанца ешархочунна хӀара дагадоуьйту: «Кхетам болуш хилархьама, адам уггар хьалха Везачу Эле ларамах дуьзна хила деза». Цул тӀаьхьа тептар тӀехь дуьйцу динан оьздангаллех а, адамашна юкъахь йолчу оьздангаллех а лаьцна. Исраилхойн хӀетахьлерчу хьехамчаша доццачу, дуккха а долчу кицанашкахь гойту, хьекъалечу стага цхьа хӀума хиллачул тӀаьхьа хӀун дан деза. Дуьйцуш ду доьзалийн юкъаметтигашца а, йохкаэцарца а йоьзна йолчу киртигех лаьцна. Цхьадолчу кицанаш тӀехь адамийн юкъаметтигашца йоьзна йолчу оьздангаллех лаьцна дуьйцу, ткъа вукхарна тӀехь – адамо ша-шен дола дан дезарх лаьцна. Царна тӀехь дукхазза хьехадо ишттачу амалех лаьцна: ша кӀезиг хетарх, собар хиларх, къенанаш ларарх, доттагӀашна тешаме хиларх.

#### 1


Кицанийн мехалла

1[+]ХӀорш исраилхойн паччахь волчу Даудан кӀентан Сулим-паччахьан кицанаш ду[+].

2Церан Ӏалашо ю адамаш хьекъалалле кхачийтар а, уьш Ӏамийна хилийтар а, иштта уьш хьекъалечу дешнех кхеташ хилийтар а. 3Уьш яздина ду, адамашна кхетам а, нийсо а, бакъдерг а, догцӀеналла а Ӏаморхьама[+]. 4Уьш яздина ду боданечу нахана хьекъал далархьама а, ткъа къоначийн дика-вон къасто таро хилийтархьама а[+]. 5Хьекъал дерг ладугӀуш хуьлийла, шен хьекъал совдоккхуш а хуьлийла, ткъа кхетам болу нах шайн дахаран новкъахула дӀабуьгуш хуьлийла. 6ХӀара дешнаш яздина ду, кицанаш а, хьекъале дийцарш а къастадайтархьама а, хьекъалчийн дешнех а, церан хӀетал-металех а кхетийтархьама а.


Къоначарна бина хьехам

7[+]Кхетаме кхачархьама, адам уггар хьалха Везачу Эле ларамах дуьзна хила деза. Амма сонтачу адамаша дӀатотту хьекъалалла а, шаьш нисдар а[+]. 8ЛадогӀа, сан кӀант! Хьайн дас дечу хьехаре ладогӀа, нанас дина весеташ а дӀа ма татта,[+] 9хӀунда аьлча иза исбаьхьа таж ду хьан коьртана, хьан коча охка хаза туьтеш а ду[+].

10Сан кӀант! Шайна тӀехь къинош долчу наха хьо шайна тӀеозавахь, къар ма ло[+]. 11Цара хьоьга иштта ала мега: «Вало тхоьца, цхьаннан цӀий Ӏано кӀелховшур ду вай. Цхьа а бахьана доцуш, бехк боцург вен кӀело йийр ю вай[+]. 12Эхарто дийна берш дӀакхалларе терра, кошо могуш берш хӀаллакбаре терра, вай дийна боллушехь дӀакхоллур бу уьш[+]. 13Ваьшна деза мел долу хӀума схьагулдийр ду вай, вешан цӀенош хӀонсах хьала а дузуш. 14Тхох схьакхета, тӀаккха и хӀонс вовшашлахь цхьатерра йоькъур ю вай».

15Сан кӀант, цу нахаца дӀа ма гӀолахь, церан лорах дӀавахарх ларлолахь,[+] 16хӀунда аьлча церан когаш вониг долчу дӀауьдуш бу, уьш цӀий Ӏано сихбелла а бу[+]. 17Олхазарийн бӀаьргашна хьалха речӀа хӀоттор эрна ду – 18амма уьш санна болу нах шаьш-шайн цӀий Ӏанорна кӀелховшу, шайн дахарна кӀело а йо цара! 19Иштта ду харцонца шена са лоьхуш мел волчун некъаш: и са шена йоккхуш волу хӀора а стаг шен дахарх вер ву[+].


КӀорггачу хьекъалаллин кхайкхар

20[+]КӀорггера хьекъалалла урамнекъашкахь кхойкхуш ду, цо майданашкахь шен аз ойу,[+] 21адам гулделлачу меттигашкахь а, гӀалин кевнна чуволучу меттехь а къамел до цо:

22«Мел безар бу шуна, бодане адамаш, и бода? Мел ханна хир бу кхаьрдарш шайн кхардамах баккхийбеш? Мел хир бу хьекъал доцурш хаарш ца дезаш[+]? 23ТӀедерза ас шаьш нисдарна! Аса сайн дагахь дерг шуна хьоьхур ду, сайна хуург дерриг а шуна дӀалур ду. 24Аса шуьга дуьйцура, амма аша соьга ла ца дуьйгӀира. Ас сайн куьг шуьга дӀакховдийра, амма соьга ладугӀуш стаг вацара[+]. 25Ас шайна дина хьехарш аша дӀатеттира, ас боху нисдар аша тӀе ца ийцира[+]. 26Цундела со а кхаьрдар ду шуна тӀедеанчу вонах, со доьлуш хир ду, шу Ӏадийна дӀахӀиттича –[+] 27шуна тӀе, йочана санна, даккхий зенаш даьхкича, шайтӀанан мох санна, шуна вон тӀедеача, шу гӀайгӀане, сингаттаме хилла, дӀахӀиттича. 28ТӀаккха кхойкхур ду шу соьга, амма суна хезар дац. Массанхьа а со лохур ду аша, амма со карор дац шуна,[+] 29шуна хаарш ца дезна дела а, Везачу Эле ларамах дуьзна хила шуна ца лиъна дела а, 30иштта ас шайна дина хьехарш аш дӀа ца эцна дела а, ас шайга мел белла тӀехбеттамаш дӀа а тоттуш. 31И дерриг а бахьана долуш, цара шаьш дӀакхехьна болчу некъах бен пайда оьцур бац, шайн дагахь долчух бузур бу уьш[+]. 32Боданера нах хӀаллакьхуьлу, хьекъалаллех уьш дӀаберзарна. Сонтанаш бойъур бу, шаьш-шайх тоам бина уьш леларна. 33Амма соьга ладоьгӀнарг, паргӀат а волуш, цхьана а агӀор кхерам а боцуш, вехар ву, зуламах а ца кхоьруш».

#### 2


Хьекъалалло бахьа пайда

1Сан кӀант! Ас хьайга мел бохург дӀаэца, ас хьайна дина хьехарш хьайгахь латтаде[+]. 2Хьекъалалле ладогӀа, цунах кхета а хьажа. 3ХӀума къасто хаар деха хьайна, гӀуллакхах кхетархьама, хьайн аз айаде. 4Ахьа хьекъалалла, дети санна, лахахь, дӀалачкъийначу хазнина санна, хьо цунна тӀаьхьаваьлла лелахь,[+] 5Везачу Эле болчу ларамах вуьзна хиларх хьо кхетар ву, Дела вовзар хӀун ду хьуна хуур ду[+]. 6ХӀунда аьлча Везачу Эло хьекъалалла а ло, хаар а, кхетам а Цуьнан багахула ара а болу[+]. 7Цо бакъахьа лелачунна ларвар латтадо, Иза кхачаме лелачарна турс санна ву[+]. 8Цо бакъдолчун некъаш лардо, иштта Шена тешаме болчийн тачанаш а Ӏалашдо[+].

9ТӀаккха хьуна бакъдерг а, нийса дерг а, догцӀена дерг а девзар ду, иштта, муьлхха а дика некъ а бевзар бу[+]. 10Хьан даг чу хьекъалалла а дуссур ду, хаарша хьан синна хазахетар а лур ду. 11ХӀума къасто хаарш хиларо хьо ларвийр ву, кхетамалло а хьуна ха дийр ду, 12вочу стеган зуламечу некъех а, иштта харцдерг дуьйцучу стагах а хьо ларвархьама. 13И нах, нийса некъаш а дитина, боданечу некъаш тӀехь лелаш бу. 14Уьш, вониг шаьш дечу хенахь, сакъералуш хуьлу, боьха лелар а цара тӀетадо[+]. 15Церан некъаш гома ду, церан лелар дегаза ду[+].

16Кхетамо хьо нахаца лелачу зудчух ларвийр ву. Иза, оьздангалла йоцуш а лелаш, шен мерзачу дешнашца хьо леван гӀерта[+]. 17Къона йолчу хенахь ша маре яхана волу стаг а витина, Далла хьалха ша тӀелаьцнарг кхочуш а ца деш, лелаш ю иза. 18Цуьнан цӀа стаг Ӏожалле вуьгуш ду, цуьнан некъаша беллачу нахана тӀе кхачаво[+]. 19Иза йолчу чуваьлларг юха а ца воьрзу, иза кхечу дахаран новкъа а ца волу. 20Цундела дикачу нехан новкъахула а лела, бакъахьа лелачеран некъаш а лаха, 21хӀунда аьлча догцӀена берш лаьтта тӀехь бехар бу, кхачаме берш цу тӀехь буьсур бу,[+] 22амма Ӏеса нах лаьтта тӀера дӀахадор бу, Далла тешаме боцурш орамашца цу тӀера дӀабохур бу[+].

#### 3


КӀенташна бина хьехам

1Сан кӀант! Сан хьехам биц ма бе, сан весеташ хьайн даг чохь а латтаде,[+] 2хӀунда аьлча цара хьан дахаран денош дахдийр ду, дахарехь хьуна беркат а лур ду[+]. 3Безам а, тешаме хилар а хьох цкъа а дӀа ма доьрзийла. Хьайн логах уьш дӀа а хьарчаде, хьайн даг тӀехь уьш дӀа а язде[+]. 4[+]ТӀаккха Дела а, нах а реза хир бу хьуна, цара хьо къобал а вийр ву.

5Хьайн доллучу дагца Везачу Элах тешна Ӏаш хила. Хьайн долчу хьекъална тӀетевжаш а ма хила[+]. 6Айхьа дӀа мел кхоьхьуш долчу некъаш тӀехь Иза вовза, тӀаккха Цо хьан тачанаш нисдийр ду[+]. 7[+]Хьайн хьекъалаллех тешна ма Ӏе, Везачу Эле ларамах вуьзна а хила, зулам дарх лар а ло[+]. 8Иштта лелар хьан дегӀана дарбане хир ду, цо хьан даьӀахкашка ницкъ юхабалор бу. 9Везачу Элан сий де хьайн долахь мел долчуьнца. Айхьа мел бинчу белхан дуьххьарлерчу ялтица сий де Цуьнан[+]. 10ТӀаккха хьан кӀа чохь латтош долу цӀа тӀех дуьзна хир ду, ткъа керла чагӀар пхьегӀийн йистошкахула тӀехъоьхуш хир ду[+].

11[+][+]Сан кӀант, Везачу Эло хьо нисвар дӀа ма татта, Цо хьайна дечу таӀзарна аьрзнаш а ма де,[+] 12[+]хӀунда аьлча Шена везаш верг нисво Цо, дас шена дукхавезаш волу кӀант нисваре терра[+]. 13Декъала ву хьекъалалла карийна волу стаг, кхетаме кхаьчна волу стаг. 14ХӀунда аьлча хьекъалалла карадар дети карадарал а деза ду, ткъа цунах дешил а чӀогӀа боккха пайда болу[+]. 15Иза жовхӀарел а деза ду, хьуна мел дезачу хӀуманна юкъахь цуьнца дуста хӀума а дац[+]. 16Хьекъалаллин аьтту куьйгахь дахаран дуккха а шераш ду, ткъа аьрру куьйгахь – бахам а, сийлалла а ду[+]. 17Цуьнан некъаш ирсе некъаш ду, ткъа цуьнан массо а тачанаш машаре ду. 18Иза дахаран дитт санна ду цунна тӀекхиа лууш болчарна. Цуьнан дола деш верг декъала хир ву[+].

19Хьекъалаллица Везачу Эло латта дӀахӀоттийна,
ткъа стигалш кхетамца чӀагӀйина Цо[+].
20Шен хааршца Везачу Эло кӀорга хиш дӀа а хецна,
мархашка чӀогӀа догӀа охьа а даийтийтина[+].

21Сан кӀант! Хьекъалалла а, хӀума къасторан хьуьнар а Ӏалашде. Хьайна уллора уьш гена ма довлийта. 22Уьш хьан синна дахар хилла дӀахӀуьттур ду, царах хьан вортанна жовхӀар а хир ду. 23ТӀаккха хьайн некъа тӀехула кхерам боцуш дӀагӀур ву хьо, хьан ког а тасалур бац[+]. 24Хьо дӀавижча, хьуна кхерам хир бац, ткъа хьуна наб кхетча, иза синтеме а йийр ю ахьа[+]. 25Ма кхера цӀеххьана тӀебогӀучу бохамах я Ӏеса нах хӀаллакьхилар хилча,[+] 26хӀунда аьлча Веза Эла хир ву хьан гӀортор, Цо хьан ког гурах а ларбийр бу.

27Шайна диканиг дан догӀучарна диканиг ца деш ма виса, иза дан хьайн таро елахь[+]. 28Хьайн уллорачуьнга ма ала: «Тахана дӀа а гӀой, юхавола, ас кхана лур ду ахьа дехнарг», нагахь санна цо доьхург хьайгахь делахь[+]. 29Хьайна уллорачунна ямартло ма е, хьох тешна иза хьуна уллохь Ӏаш волчу хенахь. 30Бахьана доцуш стагаца дов ма даккха, цо хьайна вон ца динехь. 31Къизалла лелош волчух ма хьега, цуьнан некъех хьайна цхьа а некъ ма харжа,[+] 32хӀунда аьлча мекара стаг дегаза хета Везачу Элана, ткъа Цо хама бо догцӀена болчийн. 33Везачу Элан неӀалт ду Ӏесачун цӀенна тӀехь, амма бакъахьа лелачеран цӀа Цо декъалдо[+]. 34[+]Кхечу нахах кхаьрдачех Иза а кхаьрда, амма ша кӀезиг хеташ Ӏаш волчунна Шен дика ло Цо[+]. 35Шайгахь хьекъалалла долчарна сийлалла кхочу, ткъа сонтачарна – юьхьӀаьржо.

#### 4


Хьекъалаллех болу пайда

1ЛадогӀа, сан кӀентий, шайн дас бечу хьехамашка, церан тидам а бе, кхетамах шаьш дузийтархьама,[+] 2хӀунда аьлча аса шуна динарг дика весет ду. Сан хьехамаш терго йоцуш ма биталаш. 3Сайн ден кӀант со волчу хенахь, сайн ненан цхьаъ бен воцу, уггар а дукхавезаш волу кӀант со волчу хенахь, 4сан дас суна хьоьхура. Цо соьга олура: «Хьан дагахь лаьттийла сан дешнаш, сан весеташка ла а дугӀуш, ваха[+]. 5Хьекъалалла а, кхетам а лаха. Ас бохург диц ма де, цунна тӀера а ма вала. 6Хьекъалаллина букъ ма берзабе, тӀаккха цо хьо ларвийр ву. Хьекъалалла дезаш а хила, цо Ӏуналла дийр ду хьуна. 7Уггар а коьртаниг хьекъалалла ду хьуна. Цундела иза лаха хьажа. ХӀуъа а хьо лаха гӀортахь – хьекъал каро гӀорта. 8Хьекъалаллин лаккхара мах хадо хьажа, цо лакхавоккхур ву хьо. Хьо цуьнца хилахь, цо хьан сий хьалаойур ду[+]. 9Цо хьан коьрта тӀе исбаьхьа кочар туьллур ду, хьуна сийлаллин таж дӀакховдор ду»[+].

10ЛадогӀа соьга, сан кӀант, дӀалаца ас бохург, тӀаккха хьан дахаран шераш дуккха а хир ду[+]. 11Ас хьуна хьекъалаллин некъ гойту, нийсачу новкъахула дӀа а вуьгу хьо. 12ХӀокху новкъахула дӀагӀо, хьуна новкъарло йийр яц. Хьо водуш велахь, хьан ког а тасалур бац[+]. 13Хьайна дина хьехарш дагахь латтаде, уьш дӀа а ма таса – цаьрца ду хьан дахар[+]. 14Ӏесачу нехан некъа тӀе а ма вала, вочу нехан леларх дӀа а ма тарло[+]. 15Бита и некъ, цунна тӀехь ма лела. Цунна юьстах а валий, уллохула тӀехвала. 16Вочу нахана наб кхетар яц, шаьш зуламе дерг даллалц. Церан наб йовр ю, цара цхьаъ вожаваллалц[+]. 17Цара Ӏесаллин кхача а боу, къизаллин чагӀар а молу.

18Хьаналчу нехан некъ сахилар санна бу. Дийнан серло мел лаьтта, тӀеттӀа серлаболу и некъ[+]. 19Ӏесачу нехан некъ Ӏаьржа бода санна бу, шайн ког стенах тасабелла а ца хаьа царна[+].

20Сан кӀант, ас бохучун тидам бе, сан дешнашка дикка ладогӀа. 21Хьайн бӀаьргашна хьалхара уьш дӀа ма довлийта, амма хьайн даг чохь латтаде уьш, 22хӀунда аьлча дахар уьш карийначун хир ду, цуьнан дегӀ могуш а хир ду[+]. 23Уггар а коьртаниг – хьайн дог лардар ду, хӀунда аьлча цу чохь хьан дахаран шовда ду. 24Хьайн баганца мекарниг ма дийца, хьайн матте харцдерг ма алийта[+]. 25Хьан бӀаьргаш нийсса хьалха дӀахьоьжуш хуьлийла, цӀоцкъамаш а нийсса хьалха дӀахьажийна хуьлийла. 26[+]Хьайн когашна хьалхара тача шарде, тӀаккха дерриг а хьан некъаш чӀогӀа хир ду[+]. 27Я аьтту агӀор а, я аьрру агӀор а дӀа ма верза, массо а хенахь зулам дарх а ларло[+].

#### 5


Нахаца леларх ларваларх лаьцна

1Сан кӀант! Тергал де сан хьекъале дешнаш, дикка ладогӀа сан кхетаме[+]. 2ТӀаккха оьзда муха лела веза хааро хьо ларвийр ву, ткъа хьан балдаша хьекъалалла Ӏалашдийр ду[+]. 3Нахаца лелаш йолчу зудчун багара долу дешнаш мазал мерза а хуьлу, цо бохуш дерг даьттанал кӀеда а хуьлу,[+] 4амма тӀаьххьара а иштта йолу зуда, сагал-буц санна, къаьхьа хуьлу, шинна а агӀор ирдинчу туьрал а ира хуьлу[+]. 5Иза Ӏожаллин новкъахула йоьду, цуьнан гӀулчаш эхарта кхочу[+]. 6Дахаран некъах лаьцна ойла ца йо цо, шен некъ гамбелла хилар даре ца до.

7Ткъа хӀинца, сан кӀант, соьга ла а догӀа, ас бохучунна тӀера а ма вала. 8Цу зудчунна генавала, цуьнан хӀусаман неӀарна улло а ма гӀорта, 9хьайн доьналла кхечарна ца кхачийтархьама а, хьайн дахаран шераш къизачеран кара ца дахийтархьама а. 10Хьан бахам кхечарна кхочур бу, ахьа мел гулдинарг хийрачу нехан кара а гӀур ду. 11Хьан дахаран чаккхенгахь ахьа узарш дийр ду – хьайн дегӀа чуьра гӀора дӀадаьллачул тӀаьхьа. 12ТӀаккха ахьа эр ду: «ТаӀзар суна ма ца дезара! Со нисварх сан дог ма долура! 13Суна ца лаьара сайн хьехархойн аз хаза, цара бохучуьнга аса ла а ца дугӀура. 14Цхьана маьӀӀаргона сан дахар кхоччуш дакъазадолура берриг а гуламна хьалха!»

15Хьайн гӀу чуьра мала хи – хьайн хьостана чуьра арадолуш долу хи[+]. 16Хьан хьостанийн хи урамнекъашкахула дӀасадаржа деза те? Хьан хиш майданашкахула дӀасадаржа деза те? 17И хи хьайн долахь хилийта, кхечун долахь а ца хуьлуьйтуш. 18Декъала хуьлийла хьан хин хьоста. Хьо жима волчу хенахь айхьа ялийначу зудчуьнца зовкх хьоьгийла ахьа[+]. 19Иза, лу санна, исбаьхьа ю, сай санна, хаза а ю. Цуьнан накхоша Ӏабавойла хьо муьлххачу а хенахь, цуьнан безамо дӀалаьцна хуьлийла хьо даим. 20Сан кӀант, кхечун зудчо дӀалаьцна хӀунда хир вара хьо? Нехан зудчун накхош ахь хӀунда марадухкур дара? 21Везачу Элан бӀаьргашна хьалха лаьтташ ду стеган некъаш, адамо мел бо некъ толлу Цо[+]. 22Ӏеса стаг шен къинойн гуро дӀалоцу, цара иза, буржалш тоьхча санна, латтаво. 23Цо хьехам тӀе ца эцарна, иза лийр ву. Шен сонталла йоккха хиларна, иза тиларчу гӀур ву.

#### 6


Кхидолу лардарш

1Сан кӀант! Нагахь санна ахьа кхечу стагах жоп деллехь, нагахь санна куьг Ӏовдарца ахь цунах дош деллехь,[+] 2ахьа хьайн дешнех хьайна гур боьгӀнехь, ахьа-айхьа аьллачо хьо дӀалаьцнехь, 3хьо мукъавалархьама хӀара де, сан кӀант, хьайн уллорачун кара хьо вахана дела. Ваха а гӀой, хьо юьхьӀаьржачу хӀотта, айхьа дош делла волчу стаге дехар де, хьо цу дашах мукъаваккха алий. 4Хьайн бӀаьргашка наб а ма яйта, цаьрга са а ма даӀийта. 5Цу гурах мукъа а валий, таллархочух сай санна, дӀакъахка. РечӀанна чуьра мукъадолу олхазар санна, кӀелхьарвала[+].

6Зингат долчу гӀо, малонча, цо деш долчуьнга а хьажий, хьекъалалла долуш хила[+]. 7Цуьнан я хьаькам а вац, я хьалхаваьлла лелаш верг а вац, я олахо а вац, 8амма аьхка цо шена рицкъа Ӏалашдо, ялта чудерзочу хенахь цо шена кхача гулбо[+]. 9Мел Ӏуьллур ву хьо, малонча, вижина? Маца вер ву хьо наб йина[+]? 10[+]«Жимма вижина Ӏуьллур ву со, – боху малончо, – жимма садоӀуш Ӏийр ву, жимма, куьйгаш тӀекӀел а дехкина, Ӏуьллур ву». 11Амма, къу санна, хьо волчу еана схьакхочур ю къелла. Хьан эшар, талорхо санна, деана тӀекхочур ду хьуна[+].

12Мекара хӀилланча волу стаг, харцдерг а дуьйцуш, вон бага а лееш, лела[+]. 13Цо бӀаьргаш а теӀабо, хичаш а йо, куьйган эшарехь къамел а до, нах лебан гӀерташ[+]. 14Цуьнан даг чохь ямартло ю. Иза массо а хенахь вон ойланаш еш хуьлу, нехан барт а бохош. 15Амма цӀеххьана цунна тӀе бохам кхочур бу. Цу сохьта, дарба а хир доцуш, чӀогӀа кӀелвуьсур ву иза[+].

16Везачу Элана ца дезаш ялх хӀума ду, аьлча а, ворхӀ ду Цунна дегаза хетарг:[+]

17кура бӀаьргаш а,
харцдерг дуьйцу мотт а,
бехк боцучун цӀий Ӏенош долу куьйгаш а,[+]
18шена чохь вон дагалецамаш болу дог а,
вочу хӀуманна тӀебовда кийча болу когаш а,[+]
19кхел ечу хенахь аьшпаш буьттуш волу харцтеш а,
вежаршна юкъахь дов латтош волу стаг а[+].


Кхечу стеган зудчуьнца леларх ларвалар

20Сан кӀант! Хьайн ден весеташ ларде, ненан хьехамаш дӀа а ма татта[+]. 21Уьш даим хьайн дагах дӀа а дехка, хьайн коча дӀа а хьарчаде[+]. 22Хьо новкъа ваьлча, цара хьуна тӀехь куьйгалла дийр ду. Хьо дӀавижча, цара хьо ларвийр ву. Хьо самаваьлча, уьш хьох дагабевр бу. 23Хьан ден-ненан весеташ – хьуна некъ гойтуш йолу серло ю. ТӀехтохаман нисваро дахаран новкъа воккху хьо[+]. 24Церан хьехамаша хьо, нахаца лелаш йолу зуда йолчу воьдуш, сацаво, шен майра а витина, лелаш йолчу зудчун хазачу хабарех лар а во[+]. 25Цуьнан хазалле хьайн дог ле ма дайта, цуьнан бӀаьргашка хьо йийсаре а ма вигийта,[+] 26хӀунда аьлча кхахьпанан мах баьпкан юьхканчул бен бац, амма нехан долахь йолу зуда бахьана долуш хьо хьайн дахарх а вала тарло.

27Цхьаьнгге а шен четахь догуш долу хаьштиг латталур дуй, шена тӀера коч а ца ягош? 28Цхьа а стаг догуш долчу кӀегашна тӀехула лелалур вуй, шен когаш а ца багош? 29Изза хир ду кхечун зуда йолчу оьхучунна а: цунах дӀа ца къаьхкинарг таӀзар ца хуьлуш вуьсур вац. 30Къуьне цабезам ца кхоллало, цо, меца хиларна шен гай дузорхьама, хӀума лачкъийча. 31Амма схьалаьцначул тӀаьхьа, цо ворхӀазза дукха юхадала деза, шен цӀийнан берриг а бахам дӀабала цуьнан дезахь а[+]. 32Шен йоцучу зудчуьнца лелачун кийрахь дог дац, цу тайпана лелаш волчо шен са а хӀаллакдо[+]. 33Еттар а, юьхьӀаьржачу хӀоттар а кхочур ду цуьнга, цуьнан эхь цкъа а дӀадайина хир дац. 34Нахаца лелаш йолчу зудчун майра дарлур ву, бекхам бечу дийнахь цо шен мостагӀчух къинхетам бийр бац[+]. 35Цхьа а гӀуда цо дӀаоьцур дац. Шена ло совгӀат мел доккха делахь а, иза товр дац цунна.

#### 7

1Сан кӀант! Сан дешнаш ларде, сан весеташ дагахь латтаде[+]. 2Сан весеташ ларде, тӀаккха хьо вехар ву. Сан хьехамаш, йоӀбӀаьрг санна беза а хеташ, Ӏалашбе[+]. 3Хьайн куьйган пӀелгех дӀадехка уьш, даг тӀехь дӀа а язде уьш[+]. 4Хьекъалалле ала: «Хьо сан йиша ю!» Цундела кхетам а хьайн гергара бу ала. 5Цара ларвийр ву хьо хьайн йоцучу зудчух – эсалчу къамелашца левеш йолчу тилаеллачу зудчух[+].


Нахаца лела зуда

6Цхьана дийнахь со сайн цӀийнан корехула арахьоьжуш вара. 7Боданечу нахана юкъахь, кегийчу нахана юкъахь, хьекъал доцуш волу цхьа жима стаг гира суна[+]. 8Иза, некъахула а вогӀуш, нахаца лелаш йолчу зудчун ураман маьӀигна улло а кхаьчна, цуьнан цӀенна тӀебоьду некъ боккхуш вара. 9Малх дӀа а буьзна, суьйре тӀееанера, бода булуш бара[+]. 10Цу хенахь цунна дуьхьалйогӀуш яра и зуда. Цунна тӀехь кхахьпанан духар дара, иштта цуьнан къайлаха Ӏалашонаш а яра[+]. 11(Иза чӀогӀа аз долуш а, аьрха а ю, иштта ша хиларна шен цӀахь соцуш а яц. 12Иза урамнекъашкахула а, майданашкахула а яьлла лелаш ю, некъийн хӀорра маьӀиг йолчуьра кӀело а еш.)[+] 13И жима стаг катоьхна схьа а лаьцна, цунна оба а яьккхина, нисса цуьнан бӀаьргаш чу а хьоьжуш, цо элира: 14«Ас тахана бертан сагӀа даьккхина, сайна тӀедиллинарг кхочуш а деш. Со йолчохь оцу сагӀанах долу жижиг ду, 15цундела со хьуна дуьхьал араяьлла. Хьо лоьхуш лелара со, ткъа хӀинца схьакарий суна хьо. 16Ас сайн метта тӀе исхарш тесна. Мисар-махкара деана тайп-тайпанчу басахь долу кӀадеш ду уьш. 17Аса сайн метта тӀе духӀиш а, сарап а, кхечу тайпана хаза хьожа йогӀу хӀуманаш а тоьхна[+]. 18Вало, Ӏаббалц безаман кад муьйлур бу вайшимма! Вовшех марзо а оьцуш, сахиллалц Ӏийр ду вайшиъ, 19хӀунда аьлча сан майра цӀахь вац: иза беха некъ бан араваьлла. 20Цо шеца ахча чохь долу бохча схьаэцна, цундела иза бутт буьзча бен цӀа вогӀур вац». 21Къарвечу дешнашца и жима стаг къарвира цу зудчо. Шен эсалчу къамелца иза цуьнга Ӏеха а велира[+]. 22Иза цу зудчунна тӀаьхьахӀоьттина вахара, урс хьакха дӀабуьгуш болу сту ма-баххара, гур чу воьду сонтаниг санна,[+] 23шен доӀахах суй санна кхуссу пха чекхбаллалц. Иза вара речӀанна тӀедоьдуш долу олхазар санна – иза ца кхетара шен дахар Ӏожаллин кхерамехь хиларх.

24Ткъа хӀинца, сан кӀентий, соьга ла а догӀа, аса бохучун тидам а бе. 25Ишттачу зудчун некъаш тӀе ма дерзийта шайн дегнаш, цуьнан некъаш тӀехь тиладелла ма лела. 26Дуккха а нах цо эгийтина, цо хӀаллакбинарш барам боцуш бу. 27Цуьнан цӀа – эхарте кхачаво некъ бу. Оцу некъо Ӏожаллин меттиге дӀавуьгу[+].

#### 8


Хьекъалалла хастор

1[+]Хьекъалалла-м дац те и кхойкхург?
Кхетам-м бац те, шен аз ойуш, кхойкхуш берг[+]?
2Иза лакхенашкахь дӀахӀутту, некъаш тӀехь,
некъаш вовшахкхетачу меттехь.
3Цо гӀалин кевнна уллохь кхойкху,
неӀарна чуволучу меттехь:
4«Шуьга кхойкху ас, дуьненан адамаш,
массо а нахе кхойкхуш ду сан аз!
5Хьекъал долуш хила Ӏама, бодане дерш.
Кхетам болуш хила Ӏама, сонта берш[+].
6ЛадогӀа, хӀунда аьлча ас ала кечдинарг коьртаниг ду,
сан багахула арадовлу дешнаш – цӀеначу дагара ду.
7Сан матто дӀаолуш дерг нийса дерг ду,
ткъа харцдерг алар баганна юьхьӀаьржо ю.
8Сан багахула арадолу массо а дош бакъ ду,
цаьрца я ямартло а, я хӀилла а дац.
9Кхетам берг цу дешнех дика кхета,
иштта хаарш гулдинчунна а уьш нийса хета.
10ДӀаэца сан хьехамаш детин метта,
хаарш харжа цӀеначу дешин метта,[+]
11хӀунда аьлча хьекъалалла жовхӀарел а гӀолехь ду шуна,
лууш долу цхьа а хӀума цуьнца дусталур дац шуна[+].
12Соьгахь, хьекъалаллехь, хьекъал ду шуна,
ткъа хаар а, къастор а карадо суна.
13Везачу Эле ларамах вуьзна хилар – вониг цадезар ду.
Суна иштта куралла а, ша лакхара хетар а ца деза,
иштта вон некъаш а, харцдерг дуьйцуш йолу баганаш а ца еза суна[+].
14Соьгахь хьехарш а, нийса долу хьекъал а ду.
Сан хӀума къасто кхетам а бу, соьгахь ницкъ а бу[+].
15Сан гӀоьнца паччахьаша шайн паччахьалла до,
соьгахула куьйгалхоша нийсадерг билгалдоккху.
16Сан гӀоьнца куьйгалла до элаша а, тхьамданаша а,
иштта нийса кхел ечу массо а кхелахоша а.
17Со дезарш суна а беза,
со лохуш болчарна со карор а ду[+].
18Соьгахь бу бахам а, сийлалла а,
телхар йоцу хазна а, нийсо а[+].
19Сан совгӀат уггар а цӀеначу дешил а деза ду,
сох болу пайда цӀеначу детил а дукха бу[+].
20Со нийсонан некъаш тӀехула лела,
аса бакъдолчун тачанаш лоху.
21Со дезачарна ас хьал ло,
церан хӀусамаш ас хазнех хьалаюзу.

22[+]Юьхьанца, Ша дерриг а кхуллучу хенахь,
Везачу Эло со, хьекъалалла, уггар а хьалха кхоьллина[+].
23Со дӀахӀоттийнера азалехь дуьйна,
юьхьанца, дуьне а кхоллале.
24Со дуьнен чу даьллера, даккхий хӀордаш а хилале,
иштта хи тӀехъоьху хьостанаш а хилале.
25Со дуьнен чу даьлла, лаьмнаш а, гунаш а
шайн-шайн меттигашка дӀахӀиттадале,[+]
26латта а, цуьнан аренаш а, ур-атталла
лаьттан буьртигаш а Цо кхоллале.
27Цо стигал шен метта дӀахӀотточу хенахь, со цигахь дара,
Цо анайистана горга сиз а хьаькхна, боккха хӀорд кхуллучу хенахь а,[+]
28иштта мархаш лакхенгахь кхуллучу хенахь а,
хӀорд чубутту хьостанаш шординчу хенахь а, со цигахь дара[+].
29Ша омра динччул бен хьала а ца бузуш,
Цо хӀордана шен йистош лучу хенахь а,
лаьттан бух дӀахӀоттийначу хенахь а,
со цигахь дара[+].
30Со Цунна уллохь дара, говза пхьар санна.
Веза Эла сох воккхавеш вара хӀора дийнахь,
массо а хенахь сакъоьрура аса Цунна уллохь.
31Цо кхоьллинчу дуьненах доккхадеш дара со,
иштта Цо кхоьллина адамаш бахьана долуш а со доккхадеш дара.

32Иштта, сан кӀентий, ладогӀа соьга.
Декъала хир бу ас хьехначу некъашкахула леларш![+]
33ЛадогӀа хӀокху хьехамашка, хила хьекъале,
цунна уллора дӀа а ма довла.
34Декъала ву соьга ладугӀуш верг,
сема а волуш, хӀора дийнахь сан кевнехь а,
сан неӀарна а уллохь ха деш лаьтташ верг.
35Со мел карийначунна дахар карийна,
Везачу Элера дика а хир ду цунна[+].
36Соьга схьа ца кхаьчнарг шен синна бохам боккхуш ву.
Хьекъалалла ца дезаш верг Ӏожалла езаш ву».

#### 9


Хьекъалалла а, сонталла а

1Хьекъалалло, шена цӀа а дина, ворхӀ бӀогӀам а хьаькхна, уьш дӀахӀиттийра. 2Дийнатна урс а хьаькхна, чагӀар а доьттина, цо пхьор охьахӀоттийра[+]. 3ГӀалин уггар лекхачу меттера мохь туххуш дӀаалийта шен ялхой бахийтира цо:[+] 4«Бодане верг кхуза схьавола!» Хьекъалх эшна болчаьрга а боху цо: 5«Схьадуьйла, даа сан бепиг, мала ас даьккхина долу чагӀар[+]. 6Дита шайн бодане лелар, тӀаккха шу дехар ду. Кхетамечу новкъахула лела дуьйлало».

7Кхаьрдаш верг нисван гӀертахь, цо хьуна кхиссарш йийр ю. Ӏесачу стагана тӀехтохам бахь, цо хьо нахала воккхур ву. 8Цундела нахах кхаьрдаш волчух бехк ма баккха – цуьнан хьоьга цабезам кхоллалур бу. Амма ахьа хьекъал дерг нисвахь, цуьнан хьоьца ларам хир бу[+]. 9Хьехар де хьекъал долчунна, цуьнан хьекъалалла кхин а совдер ду. ДогцӀена долу стаг Ӏамаве – цуьнан хаарш кхин а алссам хир ду[+].

10[+]Везачу Эле ларамах вуьзна хилар – иза хьекъалаллин юьхь ю, ткъа Веза Дела вовзар – иза кхетам бу[+]. 11Хьекъалалла долчу соьгахула хьан оьмар а яхлур ю, хьан дахаран шераш а совдевр ду[+]. 12Хьо хьекъале велахь, хьуна пайда бахьар бу оцу хьекъалалло, амма хьо кхаьрдаш велахь, оцу кхардаро хьуна зе дийр ду.

13Сонталла чӀогӀа аз долуш йолу зуда санна ю. Иза бодане ю – цунна хӀумма а ца хаьа[+]. 14Шен цӀенна чуволучу меттехь, гӀалин уггар лекхачу меттехь, гӀанта тӀехь Ӏаш ю иза. 15Цо шена уллохула тӀехбуьйлучу а, нийсса шайн новкъахула дӀабоьлхучу а нахе мохь бетта: 16«Со йолчу схьавола, бодане волу массо а стаг!» – бохуш. Хьекъална кӀорге боцучаьрга а цо боху: 17«Лачкъийна долу хи а мерза ду, къайлаха доу бепиг а мерза ду»[+]. 18Ткъа царна ца хаьа, цуьнан цӀа чохь белла нах буйла а, цо схьакхайкхинарш беллачу нехан дуьнен чу биссина буйла а.

#### 10


Сулим-паччахьан кицанаш

1ХӀорш ду Сулиман кицанаш.

Хьекъалечу кӀанта шен ден дог даккхийдедо, ткъа сонтачу кӀанта ненан дог дохадо[+].

2Хьарам даьккхинчу ахчанах пайда ца болу, ткъа нийсоно Ӏожаллех кӀелхьарвоккху[+].

3Хьаналчу стаге Везачу Эло мацалла хьоьгуьйтур яц, ткъа Ӏесачу нехан лаам Цо дӀатотту[+].

4Мало ечу куьйгаша стаге къоьлла хӀоттайо, ткъа къахьоьгуш долчу куьйгаша хьал гулдо[+].

5Аьхка ялта чудерзориг хьекъале кӀант ву, амма ялта чудерзочу хенахь вижина Ӏиллинарг эхье кӀант ву.

6Декъала хилар хьаналчу нахаца ду, амма Ӏесачу стеган дешнаша нахана еш йолу къизалла къайлайоккху.

7Дикачу стагах лаьцна диканна дагадогӀу, амма Ӏесачу стеган цӀе дӀаер ю[+].

8Хьекъал долчо хьехамаш тӀеоьцу, ткъа сонта къамел дийраш хӀаллакьхир бу.

9Нийса лелаш волчунна кхерам хир бац, ткъа шен некъаш талхош верг жоьпе озор ву[+].

10Шен бӀаьргаш мекарлонца теӀабеш волчу стага бала бахьа, ткъа сонта къамел дийраш хӀаллакьхир бу[+].

11Хьаналчу стеган дешнаш – дахаран хьоста ду, амма Ӏесачу стеган дешнаша нахана еш йолу къизалла къайлайоккху[+].

12[+]Цабезамо девнаш довлуьйту, амма безамо массо а зуламаш дӀахьулдо[+].

13Къастош долчун багахь хьекъалалла карадо, ткъа гӀаж еттар хьекъал доцучун букъана лерина ду[+].

14Хьекъалалла долчара хаарш лахьадо, ткъа сонтачара дуьйцучо бохам гергабалабо[+].

15Хьалдолчун бахам – цуьнан чӀагӀйина гӀала ю, къен волчу стеган бала цуьнан къен хилар ду[+].

16Хьаналчу нахана йогӀу ял дахар ду, Ӏесачу стеган кхиам къиношна тӀебоьрзу[+].

17Шена бечу тӀехбеттаме ладугӀуш верг дахаран новкъахь ву, амма ша нис ца войтург тилавелла лела[+].

18Шен цабезам къайлабохуш верг – аьшпаш буттург ву, ткъа эладита даржош верг сонта ву.

19Дукха луьйш волчуьнгара гӀалат дала мега, амма шен бага сацо хууш верг хьекъал долуш ву[+].

20Хьаналчу стеган дош цӀена дети ду, ткъа Ӏесачу стеган дог пайда боцуш ду.

21Хьаналчу стеган дешнаша дуккха а нахана кхача ло, амма сонтанаш хӀаллакьхуьлу, шайн хьекъал ца тоарна[+].

22Везачу Эло декъалваро хьал дахьа, ткъа къахьегаро цунна хӀумма а тӀе ца туху[*].

23Сонтаниг вон леларх воккхавеш хиларе терра, хьекъал дерг хьекъалаллех воккхавоь[+].

24Ӏеса стаг кхоьруш дерг цунна тӀедогӀур ду, ткъа хьаналчу стага сатуьйсуш дерг цунна хир ду[+].

25ШайтӀанан мох хьаькхча – Ӏеса нах кхин бац, ткъа хьанал нах онддачу бух тӀехь лаьтташ бу[+].

26Шен олахо малончо шагво, къонзано цергаш шагъяр санна я хьийзош болчу кӀуьро бӀаьргаш къийзор санна[+].

27Везачу Эле ларамах вуьзна хиларо стеган денош дахдо, ткъа Ӏесачу нехан шераш дацдина хир ду[+].

28Дикачу нехан сатийсам ирсе бу, ткъа Ӏесачу нехан дегайовхо кхочушхир яц[+].

29Везачу Элан некъ кхачаме лелаш волчунна гӀап санна бу, амма харцонаш лелочарна и некъ бухур бу.

30Хьанал нах цкъа а бегийна хир бац, амма Ӏеса нах дуьнен тӀехь буьсур бац[+].

31Хьаналчу наха дуьйцург хьекъалалла ду, ткъа харц луьйш болчеран къамел сацор ду[+].

32Дикачу нахана догӀу хӀума ала хаьа, ткъа Ӏесачу нахана дегаза хӀума ала бен ца хаьа.

#### 11

1Нийса ца узу терза Везачу Элана ца деза, ткъа нийса узуш долу терза Цунна тамехь ду[+].

2Куралла йоьссича – юьхьӀаьржачу хӀутту, ткъа эсала болчаьрца хьекъалалла хуьлу[+].

3Шайн хьаналло догцӀена берш дахаран новкъахула дӀабуьгу, ткъа шайн сийсаздаккхаро тешаме боцурш хӀаллакбо[+].

4Бекхам бечу дийнахь хьоло гӀо дийр дац, амма нийсоно Ӏожаллех кӀелхьарвоккхур ву[+].

5ДогцӀена болчеран нийсоно царна нийса некъ боккху, ткъа Ӏесачу нехан Ӏесалло уьш охьаоьгуьйту[+].

6Бакъахьа лелаш верг шен нийсоно кӀелхьарвоккхур ву, амма мекарниг шен Ӏесачу лаамо дӀалоцур ву[+].

7Ӏесачу стеган дӀакхалхарца цуьнан сатийсам а дӀаболу, иштта зуламе стаг хьоьжуш дерг а дӀадолу[+].

8Дика стаг баланех кӀелхьарволу, цуьнан метта цу балано Ӏеса стаг дӀалоцу[+].

9Шен къамелашца Ӏесачо шен уллорачунна бохам боккху, амма Делан лаамехь волу стаг шен хьекъалалло кӀелхьарвоккху.

10Хьаналчу стеган аьтто хилча, ерриг а гӀала йоккхаеш хуьлу, ткъа Ӏесачу стеган валарх массарна а ловзар хуьлу[+].

11Дикачу наха декъалъяр бахьана долуш гӀалин аьтто боккху, амма Ӏесачу нехан къамелашца гӀалина бохам боккху[+].

12Хьекъал кӀезиг долчо шена уллораниг емалво, амма хьекъал долчо вист ца хуьлуш собардо.

13Мотт бетташ лелачо шега дийцинарг дӀасадаржадо, амма тешаме волчо къайле дӀахьулйо[+].

14Куьйгалла ца тоьуш хиларна, халкъ хӀаллакьхуьлу, амма хьехамчаш дукха хиларо халкъан аьтто боккху[+].

15Шена бала бо кхечу стагах дош делла волчо, амма цу тайпана дош далар шена тӀе ца оьцуш волчунна кхерам бац.

16Эсала йолчу зудчо шега ларам кхоллаболуьйту, ткъа къизачара шайна хьал гулдо.

17Къинхетаме волчу стага шен дагна синхьаам хуьлуьйту, ткъа къизачу стага ша хӀаллакво.

18Ӏесачу стага йоккху ял стаг левеш йоккху, амма, лаьтта тосу хӀу санна, нийсо тосучун совгӀат чӀогӀа лаьтта[+].

19Нийсо леррина кхочушъечарна дахар карор ду, ткъа зуламаш лелочара шайна Ӏожалла лоьху[+].

20Везачу Элана ца беза ямарта дог дерш, амма Иза воккхавоь кхоччуш цӀена лелаш болчарах[+].

21Билггал бакъ ду, вон стаг таӀзар тӀе ца догӀуш вуьсург цахилар, амма дикачу нехан тӀаьхье кӀелхьарйоккхур ю[+].

22Хьакхин мерах боллу дашо хӀоз санна ю, хаза а йолуш, хьекъал доцу зуда.

23Хьаналчу нехан лаам кхочушхиларо дика кхин а алсамдоккху, амма Ӏесачу нехан сатийсам кхочушхиларо дералла яхьа.

24Комаьрша волчунна кхин а алссам хӀума тӀедогӀу, амма сутара хиларо къоьлла тӀеялайо[+].

25Комаьрша волчун аьтто боккхур бу, ткъа кхечунна хи малош волчунна а хи малор ду[+].

26Шен долахь долу ялта шегахь сецош волчунна наха неӀалт олу, амма декъала хир ву ялта дӀадухкуш верг[+].

27Дика дан кийча верг наха лору, амма вон деш волчунна иза шена юхадоьрзу[+].

28Шен бахамах тешна верг вужур ву, амма диканиг, керла хьаладаьлла гӀа санна, хьалавер ву[+].

29Шен доьзална бала бахьаш волчунна яьссалла кхочур ю, ткъа сонтаниг хьекъалалла долчун лай хилла лелар ву.

30Делан лаамехь болчара кхиориг – дахаран дитт ду, хьекъалалла долчо адамийн синош тӀеозадо[+].

31[+]Лаьтта тӀехь а болуш, дикачу нахана царна догӀург луш хилча, Ӏеса а лелаш, къинош летош болчарна цул сов а иза лур ду[+].

#### 12

1Ша нисвар дезаш волчунна хаарш а деза, ткъа шена тӀехбеттам бар ца дезарг сонта стаг ву[+].

2Дика стаг Везачу Эло ша декъалвар лохуш хуьлу, амма мекарчу стагана Цо кхел йийр ю.

3Ӏесалло стаг чӀагӀвийр вац, амма Делан лаамехь волчун бух меттахбер бац[+].

4Дика зуда шен майрачунна таж санна хуьлу, ткъа шен майра юьхьӀаьржачу хӀоттош ерг – цуьнан даьӀахкаш чохь телхина хӀума санна ю[+].

5Дикачу нехан ойланаш нийса хуьлу, ткъа Ӏесачу нехан Ӏалашонаш ямарта хуьлу[+].

6Ӏесачу наха бохург – цӀий Ӏано йина кӀело ю, ткъа бакъахьа лелачара олучо уьш кӀелхьарбоху[+].

7Ӏесачу нахана тӀе бохам беанчул тӀаьхьа уьш кхин бац, амма дикачу нехан цӀа чӀогӀа лаьттар ду.

8Стеган хьекъале хьаьжжина, иза хаста а во, амма ямарта дог долу стаг нахана ца веза.

9Дагахь хӀума доцуш, цхьаъ бен ялхо воцуш волу стаг тоьлу, нахана ша чӀогӀа хьал долуш ву а моттуьйтуш, даа хӀума доцуш волчу стагал.

10Дикачу стеган шен хьайбанех а дог лозу, амма Ӏесачу нехан доглазам а къиза бу[+].

11Шен лаьтта тӀехь къахьоьгучун шортта таро хир ю, ткъа эрна хӀуманаш а лелош, хан йойуш верг хьекъал доцу стаг ву[+].

12Ӏеса стаг хьоьгург вонаш лелочеран хӀонс ю, ткъа дикачу нехан орамо стом ло.

13Шен харцдешнашца вочу стага шена кӀело йо, ткъа дика стаг баланех кӀелхьарвер ву[+].

14Шен баганца аьллачуьнгахула стаг дикачух вузу, шен куьйгашца бинчу балхана йоггӀу ял а лур ю цунна[+].

15Сонтачу стагана шен некъ дика хета, ткъа хьекъал долчу стага кхечеран хьехамашка ладугӀу[+].

16Сонтачу стеган оьгӀазвахар цу сохьта гучудолу, ткъа хьекъал долчо шена йина вас гучу ца йоккху[+].

17Тешамечу тешо бакъдерг олу, амма харц луьйш волчу стага бохург бакъ дац[+].

18Ойла а ца еш, къамел дечун дешнаша, туьро санна, чов йо, амма хьекъал долчун дешнаша дарба до[+].

19Бакъдолу дешнаш гуттаренна а хуьлу, ткъа харцдерг йоццачу ханна бен дац[+].

20Вониг дан ойла ечеран дегнашкахь мекарло хуьлу, ткъа машар бан гӀерташ болчарна синкъерам хир бу.

21Дикачу адамашна тӀе цхьа а бохам богӀур бац, ткъа Ӏеса нах вочу хӀуманех тӀехбуьзна хир бу[+].

22Везачу Элана харцдерг дуьйцурш ца беза, ткъа бакъдерг леладечарна Иза реза ву[+].

23Хьекъал дерг шен хаарш гучудаха ца гӀерта, ткъа сонтачо шен сонталла гучуйоккху[+].

24Дукха къахьоьгург кхечарна тӀехь куьйгалла деш хир ву, ткъа малонча, лай санна, къахьоьгуш хир ву.

25Сингаттамо адаман дог таӀадо, ткъа дикачу дашо иза самукъане до.

26Дикачу стагана шена уллорачунна чул дика хир ду, ткъа Ӏеса стаг тилаво шен некъо.

27Малончо шен ижу ца йотту, ткъа дукха къахьоьгуш волчунна шен бахам беза бу.

28Делан лаамехь волчу стеган некъ дахарна тӀебоьду, цу некъа тӀехь Ӏожалла а яц.

#### 13

1Хьекъалечу кӀанта шен дас ша нисваран дикка тергам бо, ткъа кхаьрдаш волчо шена бечу тӀехбеттаме ла ца дугӀу[+].

2Шен баганца аьллачуьнгахула стага пайда оьцу, ткъа мекара стаг къизалла ярх хьоьгу[+].

3Шен бага сацо хууш волчо шен са лардо, ткъа, ойла а ца еш, луьйш волчу стагана тӀе зулам догӀур ду[+].

4Малончин лаамаш кхочушхир бац, ткъа хьанал къахьоьгучун лаамаш кхоччуш Ӏаьбна хир бу[+].

5Дикачу стагана харцонаш ца еза, ткъа Ӏесачу стага шена тӀе юьхьӀаьржо а, эхь а доуьйту.

6Нийса леларо догцӀена стаг шен некъа тӀехь ларво, ткъа Ӏесалло къинош летош верг хӀаллакво[+].

7Цхьаболчу наха, шайн долахь хӀумма а доццушехь а, шаьш хьоладай ду моттуьйту, ткъа вукхара шайгахь къоьлла ю моттуьйту, дуккха а хьал шайгахь делахь а[+].

8Хьал долчу стеган шен дахар эца йиш ю, ткъа къечунах цхьаммо а мах боьхур бац.

9Дикачу нехан серло синкъераме йогу, ткъа вочу нехан чиркх байина хир бу[+].

10Шаьш лакхара хеташ болу нах бахьана долуш девнаш дуьйлу, ткъа хьехам тӀеоьцуш берш хьекъалалла долуш бу[+].

11Букъ а ца лозуш доккхург дог а ца лозуш дӀадолу, ткъа къахьегарца жим-жима гулдина хьал дебар ду.

12Сатийсам кхочушхила хьебелча, дог гӀайгӀане хуьлу, ткъа хьан сатийсам кхочушхилча, иза дахаран дитт санна денло[+].

13Шена бина хьехам дӀатоттург жоьпе озор ву, амма весет лоруш волчунна ял хир ю.

14Хьекъалалла долчун хьехамаш дахаран шовда ду, цара адамна гӀо дийр ду Ӏожаллин гурана генавала[+].

15Хьекъал долчу стагаца нехан ларам хуьлу, ткъа тешаме боцучеран некъ хала бу.

16Хьекъал долчо, ша цхьа хӀума дале, ойла йо, ткъа сонтачо шен сонталла нахана дӀагойту[+].

17Геланча тешаме вацахь, цунах зулам долу, амма тешаме волчо машар бахьа[+].

18ЮьхьӀаьржо а, къоьлла а хир ю тӀехбеттам тӀе ца оьцучу стагехь, амма ша нисвойтуш волчу стеган сий хир ду[+].

19Лаам кхочушхилча, сакъерало. Вочу хӀуманах дӀакъастар сонтачунна дегаза хета.

20Хьекъал долчаьрца юкъаметтиг лелош верг хьекъал долуш хир ву, амма сонтачаьрца гергарло лелош волчо шена тӀе бала бахьа.

21Къинош леточарна вон тӀаьхьадаьлла лела, ткъа бакъахьа болчарна диканиг лур ду.

22Дика стаг веллачул тӀаьхьа цуьнан бахам берийн берашна а кхочур бу, амма къинош летийначун хьал бакъахьарчун дуьхьа Ӏалашдеш ду[+].

23Ур-атталла къечу стеган ахаза долчу лаьтто алссам ялта делча а, нийса ца леларо цуьнан хьал дӀадоккху.

24Сара кхоабеш волчунна шен кӀант ца веза, амма шен кӀант везачо иза таӀзар дарца нисво[+].

25Дикачу стага Ӏаббалц яа хӀума юур ю, ткъа Ӏесачу нехан кийрахь мацалла лаьттар ю[+].

#### 14

1Хьекъал долчу хӀора зудчо шен хӀусам дӀахӀоттайо, амма сонтачу зудчо шен куьйгашца иза йохайо.

2Нийсачу новкъахула дӀавоьдург Везачу Эле болчу ларамах вуьзна хуьлу, амма харцнекъаш лелош схьабогӀучарна Иза дегаза хета[+].

3Сонтачу стага бохург – шен кураллина таӀзар до гӀаж санна ду, ткъа хьекъал долчу стеган вистхиларо иза ларво[+].

4Нагахь болх бан стерчий дацахь, хьаьвданаш даьсса хир ду, ткъа стерчийн ницкъах пайда эцаро шортта ялта лур ду.

5Тешаме волчу тешо Ӏеха ца во, амма харцтешо аьшпаш бутту[+].

6Кхаьрдачо хьекъалалла лоху, иза цунна кара а ца до, амма хьекъал долчу стагана хаарш атта карадо[+].

7Сонтачу стагах къехкаш лела, цуьнан багара хаарш карор дац хьуна.

8Хьекъалечу стеган хьекъалаллица цунна ша муха лела хаьа, амма сонтачу стеган сонталла – Ӏехор ю.

9Сонта адамаш кхаьрда шайн къиношна гечдар лоьхучарах, ткъа догцӀена болчарна юкъахь вовшашна резахилар ду.

10Адамна шена бен ца бевза шен даг чуьра бала, иштта цуьнан синкъераме хиларан бахьана а кхечунна хуур дац.

11Ӏесачу стеган цӀа дакъазадер ду, ткъа догцӀена болчийн хӀусамаша заза доккхур ду[+].

12[+]Стагана нийса хеташ болу некъ хила мега, амма иза тӀаьххьара а Ӏожалле кхочу[+].

13Стаг ша воьлучу хенахь а баланехь хила мега. Сакъерадалар дӀадолу, амма бала цунна буьсу[+].

14Нийсачу новкъа тӀера дӀаваьлларг ша мел динчу вонах вузур ву, ткъа дикачу стагана ша леллачу некъана совгӀат дийр ду.

15Сонтаниг шега мел аьллачух теша, ткъа хьекъале верг хӀорра а ша ечу гӀулчан ойла еш хуьлу.

16Хьекъале стаг хӀуманах ларлуш а лела, вочух гена а волу, ткъа сонтаниг хьераваьлла а, шех тӀех тешаш а лела.

17Сиха оьгӀазвоьдучо шегара гӀалат долуьйту, ткъа мекара стаг нахана ца веза[*].

18Боданечу нахана сонталла кхочу, ткъа хьекъалечу нахана, таж санна, хаарш кхочу.

19Вон нах дикачу нахана хьалха охьатеӀаш лелар бу, ткъа Ӏесачу наха хьаналчу нехан кевнашкахь гӀо доьхур ду[+].

20Къен стаг шен уллорачарна а ца веза, ткъа хьалдолчу стеган дуккха а доттагӀий хуьлу[+].

21Шена уллорачух ца вешачо къа латадо, ткъа къечаьрца къинхетаме верг декъала ву[+].

22Вониг дан кечвелларг тилавелла ца вогӀу те? Амма диканиг дан кечвелларг безаме а, тешаме а ву.

23Деш долчу муьлххачу а гӀуллакхо са яхьа, ткъа даьсса къамелаш къоьллина бен ца кхочу[+].

24Хьекъале волчун таж – хьал ду, ткъа сонтачунна сонталла кхочу.

25Бакъдерг дуьйцуш волчу тешо синош кӀелхьардоху, ткъа аьшпаш буттучу тешо Ӏехаво.

26Везачу Эле ларамах вуьзна хиларо чӀогӀа маршо ло, стеган берашна иза дӀалечкъийла хир ю.

27Везачу Эле ларамах вуьзна хилар дахаран хьоста санна ду, иштта цо Ӏожаллин гурах а ларво[+].

28Халкъ алссам хилар паччахьан сийлалла ду, ткъа халкъ кӀеззиг хилар баьччанан докъазалла ю.

29Собар долчу стагехь дуккха а хьекъал ду, ткъа оьгӀазъоьхучо шен сонталла гойту[+].

30Эсалчу даго дегӀана дахар ло, ткъа адаме хьагӀ хиларо даьӀахкаш яхкайо[+].

31Къечу стеган дог дохочо иза Кхоьллинарг ца лору, ткъа гӀо оьшучунна гӀо дийриг Цуьнан сийдеш ву[+].

32Ӏеса стаг цо дина вонаш бахьана долуш дӀатоттур ву, ткъа дикачу стеган, шена Ӏожалла тӀехӀоьттича а, догдохийла ю.

33Хьекъалалла хьекъал долчуьнгахь ду, цо сонтачарна юкъахь а ша гойту[*].

34Нийсоно халкъан сий хьалаойу, амма къинош халкъан юьхьӀаьржо ю.

35Шен хьекъалечу ялхошна паччахь резахуьлу, ткъа цуьнан оьгӀазалла эхье лелаш болчу ялхошна тӀейоьрзу.

#### 15

1Эсала жоп даларо оьгӀазвахар дӀадоккху, амма кӀоршамечу вистхиларо стеган дералла марсайоккху[+].

2Хьекъалечу нехан къамело хааршна тӀекхачаран лаам ло, ткъа сонтачеран маттера сонталла бен ара ца йолу[+].

3Везачу Элан бӀаьргашна муьлххачу а меттехь го, Цо тергам бо вочу а, дикачу а адаман[+].

4Дарбане мотт – дахаран дитт ду, ткъа харц луьйш болчу матто адаман дог дохадо[+].

5Сонтачо ша дас низаме валор дӀатотту, ткъа ша нисвойтуш верг хьекъале ву.

6Дикачу стеган хӀусамехь йоккха хазна ю, ткъа Ӏесачу стага йоккхучу сано бала бахьа.

7Хьекъалечу стага хаарш даржадо, ткъа сонтачу стагах лаьцна и саннарг ала йиш яц.

8Везачу Элана Ӏесачу стага доккхуш долу сагӀа ца деза, амма догцӀеначун доӀане Цо резахиларца ладугӀу[+].

9Везачу Элана ца деза Ӏесачу нехан некъаш, ткъа нийсачу новкъахула леларш Цунна беза.

10Нийсачу новкъара дӀаваьллачунна чӀогӀа таӀзар дийр ду, ткъа ша нисвар ца дезаш верг лийр ву[+].

11Эхартахь а, хӀаллакьхиллачийн дуьненахь а дерг Везачу Элана хууш хилча, адамийн дегнашна чохь дерг а къайлаха дац Цунна[+].

12Нахах кхаьрдачунна ша нисвар ца деза, хьекъал долчарах дага ца волу иза[+].

13Синкъерамечу даго стеган юьхь-сибат а синкъераме до, ткъа, дог баланехь хилча, са а сингаттаме хуьлу[+].

14Хьекъалечу стеган дог хаарш лоьхуш хуьлу, ткъа сонтачун багано иза сонталлех вузу[+].

15Къен стаг массо а хенахь гӀайгӀане хуьлу, ткъа самукъане дог долчаьргахь массо а хенахь той лаьтта.

16КӀезиг хӀума а долуш, Везачу Эле болчу ларамах вуьзна хилар гӀоле ду, шортта хьал а долуш, гӀайгӀане хуьлучул[+].

17Юкъахь безам а болуш, хасстоьмех йина яа хӀума яар гӀоле ду, цабезам кхоллабеллачохь ховха жижиг дуучул[+].

18КӀоршамечу стага девнаш доху, ткъа собаре волчо дов дохадо[+].

19Малончин некъ кӀохцалан керт санна бу, ткъа догцӀеначу стеган некъ шера бу[+].

20Хьекъалечу кӀанта шен да воккхавоьйту, ткъа сонтаниг ненах ца вешаш лела[+].

21Хьекъал доцург шен сонта леларх воккхавеш хуьлу, ткъа хьекъал дерг нийсачу новкъахула лела[+].

22Дагавалар а доцуш дина гӀуллакх кхочушхир дац, ткъа хьехамчаш алссам а болуш динарг хилла дӀахӀуттур ду[+].

23Ма ирсе хуьлу нийса жоп луш верг, мел дика хуьлу-кх шен меттехь аьлла дош а![+]

24Хьекъалечу стеган некъ ирхенга, дахаре, боьдуш бу. Охьабоьдучу новкъара иза дӀавоьрзу, эхарта ца кхачархьама[+].

25Курачеран цӀа Везачу Эло дохадо, амма йисина Ӏаш йолчу зудчун цӀа Цо лардо[+].

26Вочу нехан ойланаш Везачу Элана ца еза, ткъа дика дешнаш Цунна тамехь ду[+].

27Харц пайда лоьхуш волчо шен цӀа дакъазадоккхур ду, ткъа кхаьънаш ца дезарг вехар ву[+].

28Дикачу наха шаьш жоп далале ойла йо, амма Ӏесачу нехан багара вониг долу[+].

29Ӏесачу нахана генахь ву Веза Эла, ткъа дикачу нехан доӀа Цунна хезаш ду[+].

30Самукъанечу стага шена уллохь болчеран дегнаш иракарахӀиттадо, дикачу хаамо нехан догӀмаш дайдо[+].

31Дахарх лаьцна бехк баккхаре ладугӀуш волчун Ӏаш йолу меттиг хьекъал долчарна юкъахь ю.

32Шега бехк баккхар дӀатоттучун шех дог долу, ткъа ша нисваре ладугӀучунна хьекъалалла карадо[+].

33Везачу Эле ларамах вуьзна хиларо хьекъалалла хьоьху, ткъа сийлаллина хьалха эсалалла хуьлу[+].

#### 16

1Дагахь лерина ойла адаман ю, ткъа багахь делла жоп Везачу Элера ду[+].

2Стагана ша массо а хӀуманна тӀехь нийса хета, амма цуьнан деган Ӏалашонийн барам Везачу Эло бусту[+].

3Айхьа мел дийриг Везачу Элан кара дӀало, тӀаккха хьо дан воллург кхочушхир ду[+].

4Везачу Эло мел диначун шен-шен Ӏалашо ю, ткъа Ӏеса нах къематденна лерина бу[+].

5Везачу Элана дегаза хета хӀора ша лакхара хетарг – шеко йоцуш таӀзар даза буьсур бац уьш[+].

6Нахе болу безам а, тешаме хилар а бахьана долуш къинош дӀадоху. Везачу Эле ларамах вуьзна хилар бахьана долуш стаг вонах генаволу[+].

7Адаман некъаш Везачу Элана дезаш хилча, Цо цуьнан мостагӀий а тӀетабо[+].

8Жимма а хӀума бакъдолчуьнца гулдар гӀоле ю, харцонца дуккха а хьал гулдарал[+].

9Стага шен даг чохь хӀума дан лору, амма Везачу Эло цуьнан гӀулчаш билгалйоху[+].

10Паччахьан дош Делан цӀарах ду, кхел ечу хенахь цо харцонца ца дуьйцу[+].

11Нийса терза а, терзанна тӀера кедаш а – Везачу Элера ду, Цуьнгара ю тӀоьрмаг чуьра ерриг герканаш а[+].

12Паччахьашна дегаза хета Ӏесалла, хӀунда аьлча церан паччахьалла нийсонца лаьтташ ду[+].

13ЦӀеначу дагара аьлла дешнаш тамехь ду паччахьашна, бакъдерг дуьйцург лору цара[+].

14Паччахьан оьгӀазалла Ӏожаллин хаамча санна ю, амма хьекъал долчо иза тевийр ву[+].

15Паччахьан сирлачу хьажарехь – дахар ду, цуьнан дика хилар – бӀаьста сатийсинчу догӀанца еана марха санна ду[+].

16Хьекъалалла гулдар дешил дуккха а деза ду, ткъа кхетам шорбар уггар а дикачу детил а деза ду[+].

17Дикачу нехан некъ – вочу хӀуманна нацкъарвалар ду, шен некъ ларбечо шен са а лардо.

18Стаг дакъазавалале цуьнга куралла юссу, ткъа деза деттаро ког тасаболуьйту[+].

19Эсалчу синца къечарна юкъахь вахар гӀоле ду, курачу нахаца цхьаьна хӀонс йоькъучул.

20Хьекъалаллица шега бохучуьнца лелаш волчунна аьтто карор бу, ткъа Везачу Элана тӀетевжаш верг декъала хир ву[+].

21Стаг хьекъал долуш хилча, иза кхечарна хуур ду, ткъа эсалчу дешнашца нах дико къарлур бу.

22Хьекъал долчарна хьекъалалла дахаран шовда санна ду, ткъа сонтачарна сонталлица таӀзар до[+].

23Хьекъал долчун даго цуьнан мотт кхин а хьекъалалла долуш бо, цо аьлларг кхин а къарбеш хуьлу.

24Тамехь долу къамел алхашна чуьра моз санна ду, иза стеган дагна мерза ду, ткъа цуьнан даьӀахкашна дарбане а ду[+].

25[+]Стагана нийса хеташ некъ хила мега, амма иза тӀаьххьара а Ӏожалле кхочу[+].

26ХӀума яаран лаамо белхалочуьнга къахьоьгуьйту, ша меца хиларо цуьнга болх бойту[+].

27Вочу стеган вониг дан ойла кхоллало, цуьнан къамел йогу цӀе санна ду[+].

28Ямартчу стага нахана юкъа къийсамаш кхуллу, эладитанчо доттагӀашна юкъахь питана тосу[+].

29Къизачу стага уллора нах мекарлонца шена тӀе ийзабо, цо уьш харцнекъахула дӀа а буьгу[+].

30БӀаьрг теӀош волчун дагахь мекара ойла ю. Балдаш къовлуш волчо вониг дан сацам бина.

31Къежвалар – сийлаллин таж ду, нийсо лелоран дахарна совгӀат ду иза[+].

32Собаре хилар гӀоле ду тӀемало хиларал, собарениг гӀала схьаяьккхинчул а тоьлу[+].

33Цхьа хӀума шаьш дале, наха кхаж тосу, амма цу хӀуманан тӀаьхье Везачу Элехь ю[+].

#### 17

1Карахь дакъаделлачу баьпкан дакъа а долуш, машарехь вахар гӀоле ду, хьолах дуьзначу цӀа чохь барт боьхна вехаш хиларал[+].

2Хьекъал долчу ялхочо хьоладен харцахьарчу кӀантана тӀехь олалла дийр ду, ткъа олахо веллачул тӀаьхьа вежарийн санна долу дакъа кхочур ду цунна[+].

3Дети кеда чохь цӀандо, деши кхерчахь зело, ткъа адамийн дегнаш Везачу Эло зоь[+].

4Вочу адамо зуламе къамелаш дӀалоцу, ткъа харц луьйш волчо кхечеран аьшпашка ладугӀу.

5Мискачух белар дечо иза Кхоьллинарг ца лору. Вочу хӀуманах воккхавеш верг таӀзар ца деш вуьсур вац[+].

6Баккхийчийн таж церан кӀентийн кӀентий бу, ткъа берийн сийлалла церан да-нана ду[+].

7Сонтачуьнгахь кура къамелаш ца тов, ткъа баьччехь харцкъамелаш а ца тов муххале а[+].

8Иза луш болчун бӀаьргашкахь кхаъ бозбунчин молха санна бу. Ша мел лелош волчун аьтто боккху цо[+].

9Стагера даьлла долу гӀалат къайладоккхуш волчо безам лоьху, ткъа и гӀалат дагадоуьйтучо шен доттагӀа шена генавоккху.

10Хьекъалечунна шега баьккхина бехк боккха хета, сонтачунна шена бӀозза тоьхна гӀаж хетачул а.

11Вочу стага аьрхалла бен ца лоху, цундела къиза геланча воккхур ву цунна дуьхьал.

12Стагана шен кӀорнех яьккхина йолу стен ча дуьхьал ялар гӀоле ду, шен сонталлица сонта стаг дуьхьал кхетарал[+].

13Диканна дуьхьал вон дечу стеган хӀусамера вон цкъа а дӀадер дац[+].

14Дов дӀадолор, хи чухьадар санна, хӀума ду. Иза кхин гена далале сацор гӀоле ду[+].

15Ӏесаниг бехказаваккхар а, хьаналниг бехкевар а – и ший хӀума а Везачу Элана дегаза хета[+].

16Ӏовдалчу стагана ахча стенна оьшу? Хьекъалалле кхача цуьнан хьекъал а ма дац.

17ДоттагӀчунна шен доттагӀа массо а хенахь веза. Ваша вон тӀедеанчу ханна вина ву[+].

18Хьекъал доцучу стага бен кхечу стеган декхарх жоп луш куьг лоцур дац.

19Къовсавалар дезаш волчунна къинош летор а деза. Ша лакхара дуьйцуш волчо лаха охьавожар лоьху[+].

20Ямартчу дагна дика карор дац, харцлуьйш болу мотт воне кхочур бу.

21Хьекъал доцу кӀант волу да сингаттаме хуьлу, Ӏовдалчун да цкъа а ирсе хир вац[+].

22Ирсе хилар дарбане молха санна ду, ткъа сингаттам стаг вакъош йолу цамгар санна бу[+].

23Ӏесачу стага четара кхаъ схьаоьцу, нийса еш йолу кхел харцахьа ерзорхьама[+].

24Хьекъал долчу стага шен бӀаьргаш хьекъалалле берзабо, ткъа сонтачун бӀаьргаш маьӀ-маьӀӀе хьоьжуш хуьлу.

25Сонта кӀант шен дена гӀайгӀа ю, иза шен нанна къаьхьалла а ю[+].

26Бехк боцучу стагана гӀуда тохар а дика дац, иштта дикачу стагана серий деттар а нийса дац.

27Хьекъал долчо ша олуш долу дош лардо, кхетам берг сиха оьгӀаз а ца воьду[+].

28ХӀумма а ца олуш Ӏаш волу сонта стаг а хьекъал долуш санна хета тарло. Нахана хӀумма а ца олуш Ӏаш волу стаг хьекъале хета[+].

#### 18

1Ша кхечарах дӀакъастийнарг шена луъург дан лууш хуьлу. Хьекъал мел дерг дӀатотту цо.

2Сонта стаг хӀуманех кхета лууш ца хуьлу – шен хьекъал дӀагайта бен лууш вац иза.

3Ӏеса стаг схьавеача, дола хетар а цунна тӀаьхьа догӀу, ткъа сийсазаллица цхьаьна юьхьӀаьржо а хуьлу.

4Хьекъалалла долчу стеган дош, кӀоргачу хи чуьра санна, схьадолу, цу дешан бух хьекъалаллин татол чуьра хьалаболуш бу[+].

5Кхел ечу хенахь дика дац Ӏесачу стагана озабезам гайтар, и хӀума дарца хьаналчу стагана нийса кхел ца йойтуш[+].

6Сонтачу стеган багано дов доккху, цо аьлларг бахьана долуш буй тохар а хуьлу[+].

7Сонтачу стеган мотт – цуьнан дакъазавалар бу, цо мел олург – цунна хӀоттийна гур бу[+].

8Эладитане дешнаш мерза даар санна хуьлу. Уьш нийсса адаман кийра дуьссу[+].

9Балха тӀехь мало йийриг а, хӀуманаш йохош верг а цхьана доьзалера ву.

10Веза Эла – дика йина бӀов санна ву: хьанал стаг, Цунна тӀе кхаьчча, кхерам боцуш хуьлу[+].

11Хьал долчун бахам чӀагӀйина гӀала санна хуьлу цунна. И бахам шена гонах хӀоттийна боккха пен санна хета цунна[+].

12Курачу стеган дог, цуьнан вожар хилале, ирхдоьду, ткъа ша лахара хеттачул тӀаьхьа стеган сий хьаладер ду[+].

13ХӀумане ла а догӀале жоп луш волу стаг сонта ву, цунна тӀе эхь догӀу.

14Стеган сино, иза цомгуш хилча, цу цамгарх тола ницкъ ло, амма доьхна са лалург мила хир ву[+]?

15Хьекъал долчу стеган даго хаарш лоху, шен лергашца хааршка ладогӀа кийча ву иза.

16Стага деллачу совгӀато цунна хьалха некъ дӀабосту, цуьнгахула баьччанашна хьалха хӀотта мегар ду цунна[+].

17Хьалха вистхилларг массарна а бакъ хета, кхин цхьаъ схьа а веана, шен хаттаршца шеко кхолла волаваллалц.

18Кхаж тасарца къовсам а къастабо, хьалдолчеран дов а сацадо.

19ОьгӀазвахана волу доттагӀа меттавало хала ду, чӀагӀйина гӀала яккхарал а. Вовшашца даьлла дов гӀалин кевнна тоьхначу догӀанал а чӀогӀа хуьлу.

20Адамо аьллачух цуьнан шен са дузу. Шен дешнашкахула мел хилийтинчух Ӏебар ву иза[+].

21Дахар а, Ӏожалла а стеган маттах доьзна ду. Цундела вистхила дезаш верг аьллачун тӀаьхье тӀелаца а кийча хила веза.

22Дика зуда карийнарг декъала ву. Иза караяр цу стагана Веза Эла резахиларан билгало ю[+].

23Къен стаг дехар деш вистхуьлу, ткъа хьалдолчун жоп кӀоршаме хуьлу.

24ДоттагӀий дукха хиларо вохарна тӀевалаво, амма бакъволу доттагӀа хилча, иза вешил а уллора хуьлу[+].

#### 19

1Къен а волуш, кхоччуш цӀена лела стаг гӀоле ву, харц луьйш волчу стагал – иза-м сонтаниг ма ву[+].

2ХӀуманах доллург а ца хууш, иза кхочушдан гӀертар дика дац. ХӀуманна тӀехь сихлуш волчун ког тасабаларна кхерам бу[+].

3Сонта хиларо стеган некъ талхабо, амма шен даг чохь цо Дела бехкево[+].

4Хьоло доттагӀий доьбуьйту, ткъа къен верг шен доттагӀчо а вуьту[+].

5Харцтоьшалла динарг таӀзар ца деш вуьсур вац, аьшпаш буттург а маьрша паргӀатвер вац[+].

6Дукхахболу нах хьолахошна хьесталуш лела, хӀорра а совгӀаташ дечун доттагӀа хила лууш а хуьлу[+].

7Къен стаг шен гергарчарна ца веза – цул сов, доттагӀий а дӀабоьрзу цунах. Царна тӀаьхьа а ваьлла, цо цаьрга гӀо мел дехарх, царна иза хезар вац[+].

8Хьекъалалле кхача лууш волчунна шен са деза. Хьекъалаллица лелаш верг дикане кхочур ву[+].

9Харцтоьшалла динчунна таӀзар дийр ду, ткъа харцдерг дуьйцуш верг а хӀаллакьхир ву[+].

10Сонтачунна хьал долуш вахар ца догӀу, ткъа элашна тӀехь куьйгалла дар лега данне а ца догӀу[+].

11Адаман хьекъалалло иза сихха оьгӀаз ца вохуьйту. Шена дина зулам дукха даре ца деш дитаро адаман сий до[+].

12Паччахьан дарвалар лоьмо гӀигӀ дар санна хуьлу, ткъа цуьнан резахилар – бацана тӀе диллина тхи санна ду[+].

13Сонта кӀант – шен дена докъазаллина хуьлу, ткъа къийсалуш йолу зуда – ца соцу ладар санна ю[+].

14Стеган хӀусам а, бахам а – дайх дисина хуьлу, ткъа хьекъал долу зуда Везачу Элера ю[+].

15Малоно наб йоуьйту, ткъа хӀуманна бала ца хиларо мацалле кхачаво[+].

16Шена тӀедиллинарг кхочушдечо дахар лардо, амма некъаш ца къестош верг хӀаллакьхир ву[+].

17Мискачунна дина дика Везачу Элана делла духалург ду, ткъа Везачу Эло иза цунна юхадерзор ду[+].

18ТаӀзар дарца нисве хьайн кӀант, цо цунах пайда эцаре сатийса йиш хилча. Ахь иза нис ца вахь, цуьнан Ӏожаллина бехке хир ву хьо[+].

19Сихха оьгӀазвоьдург жоьпе озор ву. Цкъа иза баланах паргӀатваьккхича, кхин а изза дан дезар ду хьан.

20Хьайна дечу хьехаршка ла а дугӀуш, Ӏама, хиндолчу цхьана дийнахь хьо хьекъале хир ву.

21Кхочушдан лерина хӀуманаш стеган даг чохь дукха хуьлу, амма Везачу Эло сацийнарг бен кхочуш хир дац[+].

22Уггар чӀогӀа лоруш дерг тешаме хилар ду, цундела къен хилар гӀоле ду, харцлуьйш хиларал.

23Стаг Везачу Эле болчу ларамах вуьзна хилча, цунна дахар карор ду. Синтем а болуш, буьйса йоккхур ю цо, вон цунна тӀе догӀур дац[+].

24Малончо, шуьнна тӀе а кхевдина, ша схьаэцнарг шен бете хьала а ца кхачайо[+].

25Кхаьрдаш волчу стагана таӀзар дича, бодане нах а меттабогӀу, ткъа хьекъал долчух бехк баьккхича, цуьнан кхетам совбер бу[+].

26Шен деца кӀоршаме а волуш, шен нана дӀалоьллуш верг юьхьӀаьржачу хӀуттуьйту а, эхь тӀедоуьйту а кӀант ву[+].

27Сан кӀант, бехк баккхаре ладогӀа хьо сацахь, хаарш лучу хьехамна тӀера хьо дӀаволу.

28Тешаме воцу теш нийса кхел ярх кхаьрда, ткъа Ӏесачу стага зуламе мел дерг дӀакхоллу[+].

29Кхаьрдаш болчу нахана таӀзарш кечдина ду, ткъа сонтачеран баккъашна гӀаж а кийча ю[+].

#### 20

1ЧагӀаро бага лен йоккху, къаьркъано мотт галбоккху. Цара тилийна мел верг хьекъал доцуш ву[+].

2Паччахьан дарвалар лоьмо гӀигӀ дар санна хуьлу. Иза дарволуьйтуш волчо шен дахарна кхерам тӀебоуьйту[+].

3Къовсаваларх ларвалар – лараме хӀума ду, ткъа муьлхха а сонта стаг къовсавала кийча ву.

4Малончо дан деззачу хенахь охана ца до, цундела цунна ялта чудерзочу хенахь хӀумма а карор дац[+].

5Адаман даг чохь дерг кӀоргачу гӀунна чохь долу хи санна ду, ткъа кхетамечу стаге и хи хьаладаккхало[+].

6Дукхахдолчу адамаша шаьш тешаме хиларх лаьцна дуьйцу, амма билггал тешаме верг каро хала ду.

7Хьанал стаг кхоччуш цӀеначу новкъахь лелаш ву. Цуьнан тӀаьхьенах долу бераш мел декъала хир ду!

8Кхел ян охьахиинчу паччахьан бӀаьргашна дерриг а вон а, дика а гуш хуьлу.

9Хьан эр ду те: «Сан даг чохь со цӀена ву, со сайн къинойх цӀанвелла»[+]?

10Харц терза лелор а, харц саьхьаца озар а – ший а Везачу Элана дегаза хета[+].

11Ур-атталла бер а девза цо дечу гӀуллакхашкахула – цо лелош дерг цӀена я Ӏеса хиларехула.

12ХӀума хезаш долу лергаш а, хӀума гуш долу бӀаьргаш а – ший а Везачу Эло кхоьллина ду[+].

13Наб езаш волчунна тӀе къоьлла йогӀур ю, амма стаг сема хилахь, кхачанах вуьзна лелар ву иза[+].

14Хьоьгара цхьа хӀума оьцуш волчо даим а олу: «ХӀара хӀума дукха дика а яц, кхунах дукха а доьху», амма хьуна юьстахволлушехь, цо ша бина мах бахьана долуш дозаллаш до.

15Деши а ду, жовхӀарш а дукха хуьлу, амма хьекъале вистхилар дезо ду.

16Хийрачу стагах дош далар нислахь, цуьнгара бедар яккха. Закъалтана йита иза, ца вевзачу стагах цо жоп луш хилча[+].

17Мерза хуьлу харцонца даьккхина бепиг, амма иза багахь жагӀа хилла дӀахӀутту[+].

18Хьехаре ла а дугӀуш, хӀума кхочушдан кечло. ТӀом болабале, нахах дагаволуш хила[+].

19Эладита деш волчо къайлаха дерг а дӀадуьйцур ду, цундела дукха луьйш волчун доттагӀа ма хила[+].

20Дена а, нанна а стага неӀалт олуш хилча, цуьнан дахаран серло Ӏаьржачу боданехь дӀайовр ю[+].

21Юьхьанца сихха карабеана бахам тӀаьхьо декъала хир бац[+].

22«Ас бекхам бийр бу вон диначунна», – ма ала. Везачу Эле хьоьжуш хила, Цо хьо кӀелхьарвоккхур ву[+].

23Дегаза хета Везачу Элана нийса йоцу герканаш, ткъа харц лело терзанаш Ӏеса хӀума ду Цунна гергахь[+].

24Адаман гӀулчаш Везачу Элера хуьлу дела, шен некъ стаге муха къасталур бара[+]?

25Нагахь санна сихвеллачохь стага Везачу Элана цхьа хӀума дӀаяла чӀагӀо яхь, амма цунах лаьцна тӀаьхьо бен ойла ца яхь, иза цунна гур санна ю[+].

26Хьекъалечу паччахьо, Ӏеса нах Ӏора а баьхна, хьийзаш йолу чкъург царна тӀе хоьцур ю.

27Стеган са – Везачу Элан стогар бу. Адаман оцу синехула дагахь дерг толлу Везачу Эло[+].

28Безамо а, тешаме хиларо а паччахь ларво, ткъа ца соцучу безамца цуьнан паччахьалла чӀагӀдо.

29Кегий нах шайгахь болчу ницкъо хазбо, ткъа баккхийчу нахехь церан къежбалар тов[+].

30Еттаро а, чевнаша а стаг вонах цӀанво, цо текхначу балано цуьнан дог а цӀандо.

#### 21

1Паччахьан дог Везачу Элан карахь ду, хорша чуьра хи санна, Шена луъучу метте дӀахьажо йиш ю Цуьнан иза[+].

2Шен бӀаьргашкахула стагана дерриг а шен некъаш нийса хета, амма Веза Эла цуьнан дог зуьйш ву[+].

3Бакъдерг а, нийсо а лелор Везачу Элана тамехь ду, сагӀанаш дохучул[+].

4Адам сийсаздоккхуш долу бӀаьргаш а, кура дог а – Ӏесачу нехан дахарехь къилахь хӀума ду[+].

5Хьаналчу стеган Ӏалашонаша иза шортонна тӀе кхачаво, ткъа сиха леларо адам къоьлли тӀе кхачадо[+].

6Харцлерца гулдеш долу хьал Ӏожалла лоьхучеран сихха къайлайолу Ӏаь санна ду[+].

7Ӏесачу наха еш йолчу къизалло уьш шаьш дакъазабоху, хӀунда аьлча царна нийсонца лела ца лаьа.

8Харцонца лелаш волчун некъаш галморзаха дуьйлуш хуьлу, ткъа хьаналчу стеган лелар нийса хуьлу.

9Шерачу тхевнна тӀехь сонехь Ӏар гӀоле ду, къийса лууш йолчу зудчуьнца цхьаьна цӀа чохь Ӏачул[+].

10Вон стаг вонаш лело лууш хуьлу, цо шена уллорачух къинхетам а ца бо.

11Кхечу нахах кхаьрдаш волчунна ахьа таӀзар дича, бодане нах а хьекъалалле кхочур бу. Хьекъал долчунна ахьа хьехар дича, цуьнан хаарш совдевр ду[+].

12Нийса лелаш волу Дела Ӏесачеран цӀенош тергал деш хуьлу, Цо дакъазабоху Ӏеса нах.

13Мискачара доккху орца хезча, шен лергаш дӀакъовлуш волчунна, цо орца доьхуш мохь хьаькхча, цхьа а стаг цунна орцах вер вац[+].

14Къайлаха динчу совгӀато оьгӀазалла дӀайоккху. Цхьанна а ца хоуьйтуш беллачу кхоо оьгӀазвахар дӀадоккху[+].

15Нийсонца йинчу кхело хьаналчу нахана хазахетар дахьа, амма харцонаш лелораш цо къемате кхочуьйту.

16Хьекъал долчун некъа тӀехь тилавелларг беллачеран дуьнен чохь соцур ву[+].

17Сакъерар дезачунна къоьлла тӀейогӀур ю. ЧагӀар а, токхе кхача а безарг цкъа а хьал долуш хир вац.

18Хьаналчеран метта, бохам Ӏесачарна тӀе богӀур бу, ткъа догцӀеначеран метта, иза тешаме боцучарна тӀе богӀур бу[+].

19Яьссачу арахь вахар гӀоле ду, къийсаяла а, яппарш ян а луучу зудчуьнца вехачул[+].

20Хьекъалечун цӀа чохь дика кхача а, деза даьтта а хуьлу, ткъа сонтачо шен ерг а чӀанайоккху.

21Массо а хенахь нийсонца а, безамца а леларна тӀегӀерташ верг дуккха а вехар ву, цуьнца нийса лелар ду, цундела цуьнан сий дийр ду.

22Хьекъал долчуьнга ницкъболчаьргара гӀала а схьаяккхало, церан бӀобулуш хилла долу пенаш а дохало[+].

23Шен бага а, мотт а ларбечо ша вочу хӀуманах кӀелхьарвоккхур ву[+].

24Кхечу нахах кхаьрдарг кура а, ша лакхара хеташ а ву. Доза доцуш долчу кураллица лелаш ву цу тайпана стаг[+].

25Малонча шен лаамаша хӀаллакво, хӀунда аьлча цуьнан куьйгаша болх бан ца туьгу[+]. 26Де дийне мел долу, цу сутаралло са доу цуьнан, ткъа хьаналчу стага шен долахь дерг, кхоа а ца деш, дӀало[+].

27Везачу Элана ца деза Ӏесачу наха дохуш долу сагӀанаш, уьш мекарлонца дохуш хилча – муххале а ца деза[+].

28Харцтоьшалла дийриг хӀаллакьхир ву, ткъа дикка ладоьгӀна волчу тешо чаккхенна тӀекхаччалц дуьйцур ду[+].

29Ӏесачу стага моттаргӀанаш лелайо, ткъа хьаналчу стага ша лелачу некъан ойла йо.

30Цхьа а хьекъалалла а, я кхетам а, я Ӏалашо а лаьттар яц Везачу Элана дуьхьал[+].

31ТӀом болучу дийнахь говр кечйо, амма толам Везачу Элера бу[+].

#### 22

1Стеган дика цӀе яккхар хьал долуш хуьлучул а деза ду. Нехан ларам детил а, дешил а беза бу[+].

2Хьал долуш верг а, къен верг а, ишттачу хӀумане хьаьжжина, цхьатерра ву: и ший а Везачу Эло кхоьллина ву[+].

3Хьекъал долчо, бохам хир бу аьлла шена хетча, цунах ша ларвойту, ткъа бодане нах, нийсса цу тӀе боьлху дела, жоьпе озабо[+].

4Кхечарал ша лахара а хеташ, Везачу Эле болчу ларамах стаг вуьзна велахь, цунна хьал а, сий а, дика дахар а хуьлуьйтур ду[+].

5Зуламечу нехан некъашна тӀехь коканаш а, гураш а хуьлу, амма шен дахар дезаш верг цига гӀур вац[+].

6Жима долчу хенахь Ӏамаде бер нийсачу новкъахула лела – иза, доккха хилча, цу некъа тӀера дӀадер дац[+].

7Хьал долуш волчо къечу нахана тӀехь олалла до. Юхалург хӀума оьцуш верг и хӀума лучун ялхо хуьлу.

8Зуламан хӀу тосучо бохаман ялта гулдийр ду, ткъа кхечарна цо еш йолу гӀело чекхъер ю[+].

9Декъала хир ву комаьрша стаг, хӀунда аьлча цо шен кхача къечу нахаца боькъу[+].

10ДӀалалла шайна уллора нахах кхаьрдарг, иза дӀаваханчул тӀаьхьа вовшашка болу цабезам а, девнаш а, бага еттарш а дӀадевр ду[+].

11ДогцӀеналла езаш а, маттана шера а хьо велахь, паччахь хьан доттагӀа хир ву[+].

12Везачу Эло бакъдолу хаарш лардо, ткъа харцнехан дешнаш Цо дакъазадоху.

13Малончо олу: «Арахь лом ду! Урамновкъахь со вуьйр ву!»[+]

14Нахаца лелаш йолчун бага йоккха кӀело санна ю, Везачу Эло неӀалт аьлларг цу чу вужур ву[+].

15Шен даг чуьра дуьйна бер сонта хӀума дан кийча ду, амма таӀзаран серо цунна тӀера дӀалоллур ду иза[+].

16Шена са яккхархьама къечу стагана гӀело йийриг а, хьал долчу стагана совгӀаташ дийриг а – и ший а къоьлле кхочур ву[+].


Хьекъале ткъе итт кица

17Хьекъалалла долчийн дешнийн тидам а бе, цаьрга ла а догӀа. Ас хьуна Ӏамор долчун даггара ойла е,[+] 18хӀунда аьлча тамехь хир ду хӀара дешнаш хьайн дагахь латтор а, уьш дӀадийцийта кийча хилийтар а. 19Хьуна ас тахана Ӏамор ду и хьекъале кицанаш, Везачу Элана тӀетевжаш хьо хилийтархьама. 20Ас хьуна ткъе итт хьекъале аьлларг дӀаяздина, хьекъалаллех а, хаарех а дуьзна ма ду. 21Цара Ӏамор ду хьуна нийса а, бакъ а дерг, тӀаккха хуур ду хьуна хьо ваийтинчунна нийса жоп дала.

22Къечуьнгара иза атта хетарна хӀума схьа а ма яккха, кхел ечу меттехь декъазачунна гӀело а ма е[+]. 23Везачу Эло къен болчаьрга гӀо доккхур ду, царна къола динчарна къола а дийр ду Цо[+].

24Сихха оьгӀазвоьдучуьнца гергарло ма леладе, сиха моха йогӀучарна улло а ма гӀо, 25церан некъаш ца Ӏамархьама а, хьайна гур ца богӀийтархьама а.

26Кхечу стагах дош а ма ло, цуьнан декхарш хьайна тӀе а ма лаца. 27Уьш хьоьга дӀа ца такхалахь, ур-атталла хьайн дӀавуьжу мотт-гӀайба а хьуна кӀелара дӀалоцур бу[+].

28Хьайн дайша дӀахӀоттийна болу шира шу дӀа ма хилабе[+].

29Шен говзалла дика хууш волу стаг гиний хьуна? Цо паччахьашна гӀуллакх дийр ду. Боданечу нахана гӀуллакх дийр дац цо.

#### 23

1Айхьа куьйгалхошца хӀума юучу хенахь, хьо хьаьнца хиъна Ӏаш ву диц ма де. 2Дуккха а хӀума яа хьан лаам хилахь, хьайн логана дуьхьало хӀоттае. 3Чам болчу цуьнан кхачанах хьоьгуш ма хила, хӀунда аьлча цо хьо Ӏехо мега.

4Хьал долуш хилархьама, хьайн сих валлалц къа ма хьега. Болх сацо беза хан йовззал хьекъале хила[+]. 5Ахь хьайн бӀаьргаш хьоле дӀахьажошшехь, цуьнан дукха сиха тӀемаш а довлу, аьрзу санна, иза стигала хьала а доьду[+].

6Саьхьарчу стеган шуьн тӀера яа хӀума ма яа, цуьнан мерзачу кхачанах вуьзна хила лууш ма хила, 7хӀунда аьлча цуьнан са, догӀа а тоьхна, дӀакъевлина ду. Цо хьоьга: «Яа а яа, мала а мала» эр ду, амма цуьнан дог хьоьца дац. 8Айхьа дӀакхаьллина цуьрг схьаӀеттор ду ахьа, ткъа ахьа аьлла мерза дешнаш а эрна хир ду хьан.

9Хьекъал доцучуьнга хӀумма а ма ала, хӀунда аьлча хьекъалечу къамелах иза воьлур ву.

10Ширачу заманахь баьккхина шу цкъа а меттах ма баккха, боберийн кха а схьа ма даккха,[+] 11хӀунда аьлча церан нуьцкъала ГӀодаккхархо ву, хьуна дуьхьал долу гӀуллакх Цо къастор ду[+].

12Хьайн дог хӀума Ӏамарна тӀе дерзаде, хьайн лергаш хаарш хаза схьаделла.

13Бер таӀзар ца деш ма диталахь, цунна иза догӀучохь. ГӀаж еттарца цунна таӀзар дарх бер лийр дац[+]. 14Ахь сара беттарца берана таӀзар дахь, иза эхарте кхачарх кӀелхьардоккхур ду.

15Сан кӀант, хьо даг чохь хьекъал долуш хилахь, со даггара ирс долуш хир ву. 16Сан кийрахь мел дерг а синкъераме хир ду, хьоьгара суна догцӀена долу дешнаш хазахь.

17Къа летош болчу нахах ма хьега, амма массо а ханна Везачу Эле болчу ларамах вуьзна хила[+]. 18Хьан хиндерг-м хьуна хьалха билггал хир ду, ткъа хьан сатуьйсийла цкъа а дӀадер дац[+].

19Ла а догӀа, сан кӀант, хьекъале а хила, хьайн дог нийсачу некъа тӀе а дерзаде. 20ТӀехдаьккхина чагӀар муьйлучаьрца а, жижиг даар тӀехдоккхучаьрца а гергарло ма леладе,[+] 21хӀунда аьлча маларш муьйлучунна а, сутара гай долчунна а къоьлла тӀейогӀур ю, ткъа наб озоро царна тӀе тӀелхигаш юхур ю.

22Хьо дуьнен чу ваьккхинчу хьайн дега ладогӀалахь. Хьайн нене а ларамах вуьзна хилалахь, иза къанъелча а[+].

23Бакъдерг лаха хьайна, цунах дӀа ма къаста. Иштта хьекъалалла а, хьо Ӏамор а, кхетам а лаха.

24Хьаналчу стеган да чӀогӀа самукъадолуш хуьлу. Нагахь бераш хьекъалалла долуш делахь, да царах воккхавеш хуьлу.

25Хьан дай-наний ирс долуш хуьлийла, хьан нана самукъадолуш хуьлийла.

26Сан кӀант, дикка тидам бе сан, со лела некъ тамехь хуьлийла хьуна. 27Нахаца лела зуда – бух боцу Ӏин санна хуьлу хьуна, ткъа шен йоцу зуда – готта гӀу санна хуьлу хьуна[+]. 28Иза кӀело йина Ӏаш волу талорхо санна ю, цуьнан леларо божаршна юкъахь йолу ямартло алсамйолуьйту[+].

29Мила ву ахӀ-ухӀ деш? Мила ву девнаш дохуш, аьрзнаш деш? Хьенан ю, мичара яьлла а ца хууш, бӀаьргкӀелош Ӏаржйина? Хьенан бӀаьргаш ду, даьржина хи санна? 30Уьш чагӀарш муьйлучохь дуккха а хан йоккхучеран, чӀогӀа маларш муьйлучеран ду[+]. 31ЧагӀар цӀен делахь а, цунах Ӏеха ма ло. Иза пхьегӀи чохь хаза ловзу, атта мала а ло[+]. 32Амма цул тӀаьхьа цо, мерзлаьхьано санна, це туху, дӀаьвше лаьхьано санна, цергаш а юхку. 33Хьан бӀаьргашна хьалха хийра хӀуманаш хир ду, хьайн дагахь ахь кхетаме доцург дуьйцур ду. 34Хьуна хьо сихачу хӀорда тӀехь волуш санна хетар ду, хьуна хьо хӀордкеманан лакхарчу декъехь Ӏуьллуш санна хетар ду. 35Ахьа эр ду: «Цара йиттира суна, амма суна зе ца дина, чӀогӀа йиттира, амма суна иза хаа а ца делира. Со маца самавер ву те? И малар аса кхин а лохур ду»[+].

#### 24

1Вочу нахах ма хьега, цаьрца цхьаьна хила а ма лаа[+]. 2Церан дегнаш чохь къиза хӀума дан Ӏалашо хуьлу, ткъа церан багара схьадолу къамелаш зуламах дуьзна хуьлу[+].

3ЦӀенош хьекъалаллица деш ду, кхетам бахьана долуш ю цуьнан чӀогӀалла, 4хааршкахула цуьнан чоьнаш юзуш ю езачу а, хазачу а хӀуманех[+].

5Хьекъалалла долуш верг ницкъ болуш хуьлу, ткъа хаарш дерг чӀагӀлуш хуьлу[+]. 6ТӀом бан хьайна лууш хилча, нахах дагавала веза, хӀунда аьлча толам баккха дуккха а хьехамчаш оьшу[+].

7Хьекъалалле кхача йиш яц сонтачийн. ГӀалин кевнехь ладаме хӀума дуьйцучу хенахь, церан ала хӀума ца хуьлу.

8Вон дан ойла йолчу стеган, эладитанча ву аьлла, цӀе дӀагӀур ю. 9Сонтачу стага дан мел леринарг къилахь ду. Кхечарах кхаьрдарг дегаза хета нахана[+].

10Вон тӀедеанчу дийнахь хьо доьналлех воьхнехь, хьан ницкъ билггал кӀезиг бу[+].

11Ӏожаллина тӀе буьгуш берш кӀелхьарбаха! Харцбахьанина байа хьаьхна берш бойучуьра кӀелхьарбаха![+] 12«Цунах лаьцна ца хаьара тхуна», – ахь алахь, дегнаш Зуьйшволчо оцу хӀуманан тидам ца бо те? Хьан дахар лардеш Волчунна и хӀума дика хууш ду хьуна! Ша динчу гӀуллакхашка хьаьжжина, стагана доггӀург дӀалур ду Цо[+]

13Сан кӀант, моз даа, хӀунда аьлча иза дика ду. Алхашна чуьра моз мерза ду хьан маттана[+]. 14Иштта хьекъалалла а дика ду хьан синна – иза хаа ду хьуна. Хьекъалалла карадахь, хиндерг хир ду хьан, ткъа хьан сатуьйсийла цкъа а чекхъер яц[+].

15Ӏеса адам санна, хьаналчу стеган цӀенна уллохь кӀелонаш а ма е, цуьнан хӀусам а ма йохае[+]. 16Делан лаамехь лелаш верг, ворхӀазза охьавоьжча а, хьалагӀоттур ву, ткъа Ӏесанаш – бохамаша охьаэгор бу[+].

17Хьайн мостагӀчунна вон тӀедеача, сакъераделла ма хьовзалахь, иза, таса а велла, охьавожахь, самукъадаьлла а ма лелалахь[+]. 18Везачу Элана хьан сакъерадалар дӀагича, Иза реза хир вац хьуна, тӀаккха Цо Шен оьгӀазалла хьан мостагӀчунна тӀера юхайоккхур ю хьуна[+].

19Зуламечу нахана оьгӀаз а ма эха, Ӏесачарах хьега а ма хьега,[+] 20хӀунда аьлча зуламечу нехан сатуьйсийла яц, Ӏесачеран чиркх а дӀабовр бу[+].

21Везачу Элах кхералахь, сан кӀант, иштта паччахьах а кхера, ямартчу нахах дӀа а ма кхета,[+] 22хӀунда аьлча хьуна дагахь а доцучу хенахь цаьргара хьуна бохам бер бу. Хьуна хуур а дац цара хьайна хӀун бала бахьа.


Кхин а хьекъале кицанаш

23Кхузахь хьекъалчеран дешнаш кхин а ду.

Кхелахочо озабезам бар дика дац[+]. 24Бехке волчуьнга: «Хьо бехке вац», – кхелахочо алахь, халкъаша цунна неӀалташ кхайкхор ду, къаьмнашна иза дегаза а хетар ву[+]. 25Ткъа бехке волчунна кхел йийриг дика хир ву, иза чӀогӀа декъал а хир ву.

26ДогцӀеначу дешнашца жоп луш верг бета тӀе доттагӀаллин оба йоккхург санна ву.

27Цкъа хьалха хьайн керт а, хьайн кха а меттадаладе, цул тӀаьхьа цӀа дан волало.

28Бахьана дацахь, хьайн уллорачунна дуьхьал теш ма хила, хьайн багахула харцдерг ара а ма далийта[+]. 29Иштта ма ала: «Иза соьца ма-хиллара, со а хир ву цуьнца, цунна доггӀург дӀалур ду аса»[+].

30Малончин кха долчухула тӀехвелира со, иштта хьекъал доцучун кемсийн бешана уллохула а тӀехвелира. 31Массо а меттехь тӀедаьлла асар дара, иштта коканийн коьллаш а яра тӀеевлла, тӀулгех йина гонахара керт йохийна лаьтташ яра. 32Цу массо а хӀумане а хьаьжна, аса ойла йира. Сайна гиначух иштта хьехар хилира суна: 33[+]«Жимма вижина Ӏуьллур ву со, – боху малончо, – жимма садоӀуш Ӏийр ву, жимма, куьйгаш тӀекӀел а дехкина, Ӏуьллур ву». 34Амма хьо волчу къелла, къу санна, еана схьакхочур ю. Хьан эшар, талорхо санна, деана тӀекхочур ду хьуна[+].

#### 25


Сулим-паччахьан кхидолу кицанаш

1ХӀорш ду Сулим-паччахьан кхидолу кицанаш, яхӀудхойн паччахь волчу Хьузакх-ЯхӀун ялхоша схьагулдина долу[+].

2Нах Делан сийдеш бу, Цо цхьадолу хӀуманаш къайладахарна. Нах паччахьан сийдеш бу, цо хӀуманаш талларна[+].

3Стигалан лакхалле а, лаьттан кӀоргалле а кхачалург цахилар санна, паччахьан дагах а кхета йиш яц.

4Боьхачух цӀанде дети, говзанчина кад бан гӀирс лур бу ахьа. 5Паччахьна уллора Ӏеса стаг дӀаваьккхича, нийсонехь чӀагӀлур ду цуьнан паччахьалла[+].

6[+]Паччахьна хьалха айхьа хьо хеста а ма ве, сийлахь болчийн метта охьа а ма хаа[+]. 7«Схьавола!» – аьлла, паччахьо хьо тӀекхайкхича дика хир ду, цхьана элана хьалха хьо сийсазваьккхина хуьлучул.

Хьан бӀаьргашна гинарг бахьана долуш 8стаг кхеле озо сих ма ло. Ахь хӀун дийр дара, хьайна уллорачо гӀуллакх къастийначул тӀаьхьа хьо юьхьӀаьржачу хӀоттийча?

9Уллораниг хьайн гӀуллакхна кхеле озийча, кхечу стеган къайле гучу ма яккха. 10Хьо иштта лелаш велахь, иза хезначо хьо юьхьӀаьржачу хӀоттор ву, и юьхьӀаьржо хьо мел веха хьоьца хир ю.

11Даточу пхьегӀи чохь Ӏуьллучу дашочу Ӏежех тера хуьлу доггӀучохь аьлла долу дош[+]

12Хьекъал долчу стеган нисваран дош дашочу чӀагарал а, уггар цӀеначу деших динчу туьтел а деза ду ладогӀа хуучу лергана[+].

13Ялта чудерзочу хенахь лайн шело санна хуьлу ша дӀахьажийначунна тешаме волу геланча – шен олахочун дог ойу цо[+].

14ДогӀа ца луш йолу марханаш а, мох а санна ду, совгӀат дийр ду а аьлла, иза цадар[+].

15Собарца куьйгалхочун ойла корчуьйту, ткъа эсалчу къамело кхоччуш чӀогӀа йолу ойла а хуьйцу.

16Хьайна моз карадахь, шен барамехь даа иза, тӀех дукха а диъна, и моз схьа ца Ӏетторхьама[+]. 17Иштта хьайн доттагӀчун цӀа эхар а лагӀде, хьо кӀорда а вайтина, цуьнан хьайга цабезам ца кхоллабалийтархьама.

18Чхьонкар я тур, я ира пха санна хуьлу шена уллорачунна дуьхьал харцтоьшалла деш волу стаг[+].

19Вон тӀедеанчу хенахь тешаме воцучунна тӀетовжар – лозуш йолу церг я астагӀа ког санна хир ду хьуна.

20Баланехь волчу стагана ирсе эшарш лекхар цуьнгара шийлачу дийнахь тӀера бедар схьаяккхар санна ду, я чевнна тӀебутту туьхаберам санна ду.

21[+]Хьайн мостагӀа меца велахь, цунна бепиг ло, иза хьогах велахь – хи ло:[+] 22иштта дерг дарца цуьнан коьрта тӀе догуш долу кӀегий гулдо ахьа, ткъа Везачу Эло хьуна ял лур ю[+].

23Къилбаседехьара схьахьоькхуш болчу мохо догӀанаш дахьаре терра, эладита дечун матто оьгӀазе хьежар дахьа.

24Шерачу тхевнан цхьана сонехь Ӏар гӀоле ду, къийса лууш йолчу зудчуьнца цхьаьна цӀа чохь Ӏачул[+].

25Генарчу махкара болу хаза кхаъ хьогах волчу стагана шийла хи санна бу[+].

26Даьржина хи санна я бехдина шовда санна ву Ӏесачу стагана хьалха къарлуш волу дика стаг.

27Моз тӀех даар вон хӀума хиларе терра, нуьцкъаш шен сий дайтар сий хилар дац.

28Гонахара пен бохийна лаьтташ йолу гӀала санна ву са ца тохалуш волу стаг.

#### 26

1Аьхка диллина ло а, ялта чудерзочу хенахь догӀу догӀа а санна товш доцуш хуьлу сонтачун сий дар[+].

2Хьоза дӀасаэккхар санна а, чӀегӀардиг дӀасаэхар санна а, иштта бахьана доцуш боьллина болу сардам, тӀех а баьлла, кхочушхир бац[+].

3Шад – говрана, дуьрста – вирана, ткъа гӀаж сонтачун букъана лерина хуьлу[+].

4Сонтачун сонталле хьаьжжина ма ло жоп, хьо а цунах дӀа ца тарвалийтархьама.

5Сонтачунна цуьнан сонталле хьаьжжина дала деза жоп, шен бӀаьргашкахь цунна ша хьекъале ву ца моттийтархьама[+].

6Сонтачуьнгахула хабар дохьуьйтуш верг шен когех дӀахедаш я дӀовш молуш верг санна ву.

7Хьекъал доцучун багара долу кица, астагӀчун когаш санна, ледара ду.

8Сонтачун сий дар ширдолагца тӀулг дӀабехкар санна ду[+].

9Сонтачун багара долу кица, мелла волчу стеган куьйгах дахана кӀохцал санна, жима хуьлу.

10Массарна а чевнаш еш, пхерчий кхуьссург санна ву, сонтаниг я мила ву а ца хууш волу стаг шена болх байта лоцуш верг.

11[+]Шен Ӏетторашна тӀе юхадоьрзу жӀаьла санна, сонтаниг а шен сонталлина тӀегӀерта[+].

12Ша хьекъал долуш вацахь а, ша иштта хеташ верг сонтачу стагал а оьшу[+].

13Малончо олу: «Некъа тӀехь лом ду! Экха ду урамнекъашкахула лелаш!»[+]

14Шен кӀажаш тӀехь дӀасаетталуш йолу неӀ санна, иштта малонча а хуьлу шен меттахь дӀасакерчаш.

15Малончо шен куьг бошхепа тӀе хьо, ткъа иза шен бете хьаладаьхьна валале, иза кӀадло[+].

16Кхетамца къамелаш дечу ворхӀаннал а ша хьекъале хета малончина.

17Шен гӀуллакх доцучу нехан девнна юккъе гӀортар тӀехдолучу жӀаьлин лергаш озор санна ду.

18Хьераваьллачо нах хӀаллакбеш кхуьссуш долу а, догуш долу а пхерчий кхийсар санна хӀума ду, 19шена уллораниг Ӏеха а вина, цуьнга: «Ас бегаш бира!» алар.

20Дечиг дӀадаьлча, цӀе а дӀайов, эладита чекхдаьлча, дов а дӀадолу[+].

21КӀегашна тӀера йовхо хьалайолу, дечигах – цӀе хьалайолу, ткъа къиссавалар дезаш волчун хабар бахьана долуш дов долу.

22Лере аьлла дешнаш мерза даар санна хуьлу. Уьш нийсса адаман кийра дуьссу[+].

23Дато басахь долу басар хьаькхначу поппаран кхабанах тера ву вон дог долу эсала къамелаш дийриг[+].

24Хьо ца везаш волчу стага хесторан къамелаш дахь а, шен дагахь цо тешнабехк латтабо. 25Цуьнан аз эсала делахь а, цунах ма теша, хӀунда аьлча цуьнан дог тӀех дегазаллах дуьзна ду[+]. 26Шен цабезам иза Ӏехорца дӀалечкъош велахь а, цуьнан мекарло массарна а гучуер ю.

27Кхечунна ор доккхург цу ор чу ша вужур ву, ткъа цхьанна тӀе боккха горга тӀулг охьакарчийта гӀертачунна и тӀулг цунна шена тӀекерчар бу[+].

28Харцматтаца дуьйцучунна ша лазабо нах ца беза, иштта томана дуьйцучо а бохам бо.

#### 27

1[+]Кханалера де ма хестаде, хӀунда аьлча хьуна ца хаьа цо хӀун дахьа[+].

2Хьо айхьа а ца хеставеш, кхечуьнга хеставайта, хьайн багахула а ца хуьлуш, кхечун багахула хилийта и хастораш.

3ТӀулг беза бу, гӀум а яц яйн, амма сонтачу стага бахьа бала лан кхин а хала ду[+].

4ОьгӀазалла къиза ю, дералла а хи тӀедалар санна ю, амма мила латталур ву хьегарна хьалха[+]?

5Ма-дарра олучу дешнашца стаг нисвар гӀоле ду, доттагӀчуьнга болу безам къайлабахьарал[+].

6Хьо везачо доху бехкаш бакъ ду, хьо ца везачо йоху обанаш харц ю[+].

7Вуьзначу стага моз а дӀатоттур ду, амма меца волчунна къаьхьаниг а мерза хетар ю[+].

8Шен цӀенна генаваьлла волу стаг бенна генадаьлла лела олхазар санна ву.

9ДухӀи а, хаза хьожа а бахьана долуш стеган дог доккхадоь, иштта доттагӀчо даггара до хьехар – иза доттагӀаллин марзо ю.

10Хьайн а, хьайн ден доттагӀий а дӀа ма таса. Хьайна тӀе бохам беача, гергарчарна тӀе ма гӀо: хьуна уллохь вехаш волу лулахо гӀоле ву хьуна, генахь волчу вешил а[+].

11Хьекъале хила, сан кӀант, сан дог доккха а дедеш, тӀаккха суна халахетийтиначаьрга ала хӀума хир ду сан[+].

12Хьекъал долчо бохам хир бу аьлла шена хетча, цунах ша ларвойту, ткъа боданера нах нийсса цунна тӀебоьлху, тӀаккха цунна тӀера жоьпе а озор бу уьш[+].

13Хийрачу стагах адамо ша дош делча, цунах бедар яккха. Закъалтана йита иза, нехан зудчух цо жоп луш хилча[+].

14Ӏуьйранна хьалххе доккхачу озаца уллорачуьнга маршалла хаттахь, иза цунна шена неӀалт кхайкхор санна хетар ду.

15Къийсалуш йолу зуда кхоьлинчу дийнахь леда ладар санна ю[+]. 16Иза сацо гӀортар мох сацо гӀортар санна ду, я шен шина куьйга юкъахь даьтта сацо гӀортар санна ду.

17Аьчка урс эчигна тӀе хьокхуш ирдаре терра, цхьана стага кхечу стеган аьрталла дӀайоккху.

18Инжиран диттан дола деш волчо цуьнан стом буур бу, ткъа шен олахочун гӀуллакх деш волчун сий а хир ду[+].

19Стаг хи чу хьаьжча, цунна шен сибат го, иштта адаман даго и стаг ма-варра схьагойту.

20Эхарт а, хӀаллакьхиллачийн дуьне а цкъа а Ӏаьбна цахиларе терра, адаман бӀаьргаш а ца Ӏеба[+].

21Дети кеда чохь цӀандо, деши кхерча чохь зело, ткъа наха хасторца зуьйш хуьлу адам[+].

22Сонтаниг кохьар чохь кӀенца цхьаьна аьхьча а, цуьнан сонталла дӀаяккхалур яц.

23Хьайн жашна дикка тӀехьажа, хьайн бажа леррина Ӏалашбе, 24хӀунда аьлча хьал массо а хенахь ца лаьтта. Ур-атталла таж а массо а хенахь ца кхочу кхечу тӀаьхьенна дӀа[+]. 25Йол а хьаькхна, керла буц хьалайолучу хенахь, лаьмнашкарчу цанашна тӀера буц схьахьаькхначу хенахь, 26Ӏахарех хьуна тӀеюху хӀума хир ю, ткъа гезарех – кхаш эцар хир ду. 27Хьо а, хьан доьзал а кхаба а, иштта хьан гӀарбашаш дийна хилийта а тоъал гезарийн шура хир ю хьан.

#### 28

1Ӏеса стаг ведда лела, шена тӀаьхьаваьлла лелаш цхьа а воццушехь, ткъа дика стаг, лом санна, майра хуьлу[+].

2Махкахь адам карзахдаьлла лелачу хенахь, дуккха а куьйгалхой гучубовлу, амма хьекъалалла а, кхетам а болчу куьйгалхочуьнца и мохк лаьттар бу[+].

3Миска нах хьийзош волу къен куьйгалхо тӀехь хӀума хьалаяьлла долу латта дӀахьош долу догӀа санна ву[+].

4Товрат-хьехам кхочушбеш воцург Ӏесачу нахаца ву, амма иза кхочушбеш хьо велахь, хьо цу нахана дуьхьал ву.

5Вон нах нийса долчух ца кхета, амма Веза Эла лохуш берш цу дерригенах а кхета.

6Къен а волуш, кхоччуш цӀена лела стаг тоьлу, гомачу некъаш тӀехула лелаш волчу хьоладел[+].

7Хьекъал долчу кӀанта товрат-хьехам кхочушбо, ткъа кӀадбоцучарна улло гӀерташ волчо шен да юьхьӀаьржачу хӀиттаво.

8Ахчанна тӀе сов ял яккхарца ахь хьал гулдахь, хьан хьал къечу нахаца дика хуьлучунна дӀакхочур ду[+].

9Товрат-хьехаме ладогӀа хьан лаам ца хилахь, хьан доӀа а Везачу Элана дегаза хетар ду[+].

10ДогцӀена верг вочу некъаца туьлуьйтург цо-ша хӀоттийначу гура чу оьккхур ву, ткъа ала хӀума доцучу нахе диканиг кхочур ду[+].

11Хьалдолчунна ша хьекъалалла долуш ву аьлла хета, амма хьекъал долу къениг цунах доллучух кхетар ву[+].

12Хьанал стаг куьйгалле веача, массо а воккхавеш хуьлу, амма Ӏесаниг хьалаваьлча, массо а къайлаволу[+].

13Стага шен къинош лечкъош хилча, цуьнан аьтто хир бац, амма, цо уьш тӀе а лаьцна, ша нийса лелаш цахилар нахана дӀа а хаийтина, уьш дӀатасахь, цунах къинхетам бийр бу[+].

14Декъала ву Везачу Эле ларамах вуьзна верг, амма вухахьаволучо шена тӀе бала бахьар бу.

15Ӏесачу куьйгалхочо мискачу нахана тӀехь куьйгалла дечу хенахь, иза гӀигӀ деш долу лом а, дера ча а санна хуьлу[+].

16Хьекъал доцучу куьйгалхочо шен халкъана гӀело йо, амма харц са яккхар цадезарг дуккха а куьйгаллехь лаьттар ву.

17ЦӀий Ӏанийна волу стаг ша велла дӀаваллалц ведда лелар ву. Цхьаннах а цунна тӀетовжийла ма хуьлийла[+].

18Нийсачу некъа лела стаг баланех кӀелхьарвоккхур ву, ткъа хаа а хууш харцнекъа тӀе ваьлларг цӀеххьана вужур ву[+].

19Лаьттан дола деш волу стаг меца вуьсур вац, ткъа эрна ойланаш еш лелаш волчунна къоьлла евзар ю[+].

20Бакъволчу стагана диканиг дийр ду, ткъа хьолана тӀаьхьаваьлла лелаш волчунна бекхам хир бу[+].

21Кхелахочо озабезамаш бар дика дац. Делахь а, уггар жима кхаъ схьа а эцна, стага къа лато тарло[+].

22Сутарчу стеган Ӏалашо сихха хьал гулдар ю, цунна ца хаьа, къоьлла шена мел уллохь ю[+].

23Стагера даьлла гӀалат цуьнга дӀадийцинарг тӀаьххьара а дика хетар ву, мотт хьоькхуш долчу адамал[+].

24Цхьаболчара дений, нанний къола до: «Иза къилахь дац», – бохуш. И нах, адамаш дойу зуламхой санна, вон нах бу[+].

25Шена пайда лохуш волчу стага девнаш доху, ткъа Везачу Элана тӀетевжачо дика хьоьгу[+].

26Ша-шех тешна Ӏаш волу стаг сонта ву, ткъа хьекъалаллица лелаш верг кӀелхьарвоккхур ву.

27Къечаьрца комаьрша волчунна къелла гур яц, амма царна букъ берзош волчо шена неӀалташ гулдо[+].

28Ӏеса нах куьйгалле баьхкича, адам къайладолу, амма, уьш хӀаллакьхилча, хьанал нах куьйгаллехь хир бу[+].

#### 29

1Шех бехк мел баьккхи, оьгӀазвоьду стаг цӀеххьана дарба ца хиллал тоьхна хир ву[+].

2Дика стаг куьйгаллехь хилча, халкъ самукъадаьлла хуьлу, ткъа Ӏесаниг куьйгалле веача, иза узарш деш хуьлу[+].

3Хьекъалалла дезаш волчо шен ден самукъадоккху, ткъа нахаца лелаш болчу зударшца гергарло лелош волчо цуьнан бахам хӀаллакбо[+].

4Паччахьан нийсачу кхело пачхьалкх чӀагӀйо, ткъа тӀех сов ял яккхарца пачхьалкх хӀаллак а йо цо.

5Шена уллорачунна мерза дешнаш дуьйцуш волчо ша-шена гур бугӀу[+].

6Вочу стеган къинош цунна хӀоттийна болу гур бу, ткъа хьанал стаг самукъадолуш, воккхавеш хир ву[+].

7Дикачу стага къечу нехан гӀуллакх дикка толлу, ткъа Ӏесачо цуьнан тидам а ца бо[+].

8Кхаьрдаш болчу наха гӀала меттахйоккху, ткъа хьекъал долчара оьгӀазалла дӀаерзайо[+].

9Хьекъалдолчо сонтаниг кхеле валош хилча, иза оьгӀаз а воьду, кхарда а кхаьрда, цундела машар а хир бац.

10Нах бойуш лелачарна цӀена стаг а ца веза, ткъа догцӀена берш иза ларвеш хуьлу[+].

11Сонтачо шен оьгӀазалла массарна а гойту, ткъа хьекъалдолчуьнгахь собар хуьлу[+].

12Куьйгалхочо харцоне ладугӀуш хилча, цунна уллоранаш а харцонна тӀехь лаьтта.

13Къениг а, иза вацош верг а цхьатерра ву – цу шиннан а бӀаьргашна серло Везачу Эло елла[+].

14Паччахь къечу нахана нийсонца кхел еш хилахь, цуьнан паччахьалла дехха лаьттар ду[+].

15ГӀожо а, нисваро а хьекъалалла ло, амма дӀатесна дитина бер ненан юьхьӀаьржо ю[+].

16Ӏесанаш дукха баьржича, зуламаш а совдуьйлу, ткъа бакъахьарачу нахана церан хӀаллакьхилар гур ду[+].

17ТаӀзар дарца нисве хьайн кӀант, тӀаккха цо хьо марша Ӏойтур ву. Хьан даг чохь сакъерар хуьлуьйтур ду цо[+].

18Пайхамаралла ца хилча, халкъ ша юха ца узу. Амма декъала ву товрат-хьехаме ладугӀург[+].

19Лай дешнашца Ӏамалур вац, хӀунда аьлча, ша цу дешнех кхетташехь, цо аьлларг ца до.

20Ойла а ца еш, вистхуьлуш верг гиний хьуна? Сонтачунна а дуккха а пайдане сатуьйсийла ю, цунна чул[+].

21Бераллехь дуьйна лена массо а хӀума могуьйтуш хилча, тӀаьхьо цунах аьрханиг хир ву.

22ОьгӀазечо девнаш доху, оьгӀазаллех кхехкачо дуккха а вонаш до[+].

23Ша кхечарал лакхара хеташ верг лохха хӀоттор ву, ткъа эсала са долчун сий хир ду[+].

24Къуьнан накъост хилларг ша-шена мостагӀа ву. Хуучух лаьцна чӀагӀо ярца тоьшалла де шега аьлча, вист а ца хуьлуш Ӏаш ву иза[+].

25Адамех кхерар – стагана хӀоттийна гур бу, ткъа Везачу Элана тӀетевжаш верг кӀелхьарвоккхур ву[+].

26Дукхахболчара куьйгалхочуьнца гергарло лоьху, амма адаман дахарна кхел яр Везачу Элан карахь ду[+].

27Хьанал нах ца беша Ӏесачу нахах, ткъа Ӏесанаш бакъахьа лелачарах а ца беша.

#### 30


АгӀуран дешнаш

1ХӀара хьекъале а, Делера долу а дешнаш Якхайн кӀентан АгӀуран ду. Итиале а, Укале а дӀадийцина ду хӀорш:

2«Адамах тера а воцуш, сонтачу хьайбанах тера ву со,
соьгахь адамехь болу кхетам а бац.
3Хьекъалалла аса Ӏамийна а дац,
Везачу Делах лаьцна сан хаарш а дац.
4Мила ву, стигала хьала а ваьлла, юхавирзинарг?
Мила ву шен карахь мох сацийнарг?
Мила ву шена тӀекхоьллинчу обанна юкъахь хи сацийнарг?
Мила ву дуьненан доза хадийнарг?
Муха ю цуьнан цӀе? Муха ю цуьнан кӀентан цӀе?
Хьуна хууш дуй иза[+]?

5Делан хӀора дош зийна бакъ ду: Иза Шена тӀевеанчунна турс хуьлий дӀахӀутту[+]. 6Цуьнан дешнашна тӀе хӀумма а тӀе ма тоха, иза ахьа дахь, Цо хьо гучу а воккхур ву, хьо харцдерг дуьйцуш хилар дӀа а гойтур ду»[+].


Кхидолу кицанаш

7Ши хӀума ду ас Хьоьга доьхуш, со валале тӀеэцахьа сан дехар, Веза Эла. 8Даьссаниг а, харцдош а суна гена даккхахьа, суна я къоьлла а, я бахам а ма лохьа, Суна доггӀучул кхачанан дакъа схьадустахьа[+]. 9Суна догӀучул дукха хӀума сан хилахь, со Хьох дӀакъаста мега, «Веза Эла мила ву?» – бохуш. Амма со къен хилахь, аса хӀума лачкъо мега, тӀаккха Хьан цӀе аса бехйийр ю[+].

10Олахочунна хьалха цуьнан лех лаций вон дош ма ала, цуьнга хьайна неӀалташ ца кхайкхадайта а, хьо цу гӀуллакхна жоьпе ца озавайта а[+].

11Шайн дайшна а неӀалт боху нах хуьлу, ткъа цара шайн наной декъал а ца бо[+].

12Шаьш цӀена бехаш бу моьтту нах а хуьлу, ма-дарра аьлча, шайн боьхучух уьш цӀан ца бинехь а[+].

13Кура а, шаьш лакхара хеташ болу нах а хуьлу, уьш, шайн кортош хьала а айдина, лаккхара хьоьжу[+].

14Тарраш санна, цергаш йолу нах а хуьлу. Церан моччагӀалш арсаш санна хуьлу. Церан Ӏалашо хуьлу къен нах дӀакхалла а, адамашна юкъара пекъарш цистина дӀабаха а[+].

15ЦӀубдаран ши йоӀ ю, цара гуттар а боху: «Схьало, схьало, схьало».

Кхо хӀума ду, цкъа а дузур доцуш,
«Тоьар ду!» цкъа а эр доцу диъ хӀума ду:
16Иза адаман каш а ду, бер ца хуьлу зуда а ю,
догӀа даре сатуьйсуш долу дакъаделла латта а,
иштта йогуш йолу цӀе а ю, цкъа а «тоьар ду» эр доцуш йолу.

17Цавашарца дега хьоьжуш волчун бӀаьргашна тӀе ломъаьрзунаша зӀакарш еттар ю, ткъа ненан доладар дӀатоттуш волчун бӀаьргаш тогӀин хьаргӀанаша дӀакхоллур бу[+].

18Сан кхетам тӀе ца кхуьу кхо хӀума ду, диъ хӀума а ду со ца кхеташ:[+]

19стигалахь лелачу аьрзунан некъ,
тархашна юкъахь лелачу лаьхьанан некъ,
хӀорда тӀехула дӀадоьдучу хӀордкеманан некъ,
иштта стеган йоӀе боьдучу безаман некъ.

20Ткъа ямарта хуьлучу зудчун некъ иштта бу: хӀума а кхаьллина, бетах куьг а хьаькхна, цо олу: «Ас цхьа а вониг ца дина».

21Кхо хӀума ду, дуьне дегош долу, цуьнга лалуш доцу диъ хӀума а ду:

22паччахь хилла дӀахӀутту волу лай,
муьлххачу кхачанах вуьзна волу сонтаниг,[+]
23хьалха ца езаш хилла йолу, ткъа хӀинца маре йоьду зуда,
иштта шен хӀусамненан метта оьцуш йолу гӀарбаш.

24Дуьнен чохь йиъ жима хӀума ю, амма уьш хьекъал долчарна юкъахь уггар хьекъал долуш ю:

25кӀезиг ницкъ болуш ду зингатий, амма цара аьхка дуьйна шайна кхача кечбо;[+]
26лаьмнийн дехкий, шаьш нуьцкъала дацахь а, цара херонашкахь шайна Ӏойла кечйо;
27цӀазана тӀехь паччахь ца хуьлу, амма уьш нийсачу могӀаршкахь лела;[+]
28моьлкъа куьйгашца а схьалацало, амма иза паччахьан цӀа чохь а беха.

29Кхо хӀума ду, хаза лелаш долу, майра болар долу диъ хӀума ду:

30лом, акхарошна юкъахь уггар ницкъ болуш долу а, цхьана а хӀуманах ца кхоьруш долу а;
31кура болар долу нӀаьна а, бож а,
иштта шен эскарна коьртехь лелаш волу паччахь а.

32Нагахь, хьо лакха а воккхуш, хьо сонта хиллехь, я зулам дан хьайна ахьа дагадаийтахь, бета тӀехь долчу куьйгаца хьайн вистхилар сацаде![+] 33ХӀунда аьлча шура лийсаро даьтта кхолларе терра а, мерах тохаро цӀий кхолларе терра а, оьгӀазалла карзахъяккхаро къийсар кхуллу.

#### 31


Ламуал-паччахьан хьекъале дешнаш

1ХӀорш ду, нанас хьехна долу, Ламуал-паччахьан хьекъале дешнаш:

2«Дала, ас Шега динчу доӀанашна жоп луш, суна велла волу сан хьоме кӀант!
3Зударий бахьана долуш
ахьа хьайн ницкъ а ма байалахь,
паччахьаш хӀаллакбеш йолчуьнца
хьо лела а ма лелалахь[+].
4Ламуал, хьекъале дац паччахьашна чагӀар мийлар,
иштта хьекъале дац олахошна а маларш мийла лаар[+].
5ХӀунда аьлча, дукха мала а мелла, царна дицдала тарло бакъонаша хӀун боху,
тӀаккха цара Ӏазапехь болчарна тӀехь нийса кхел а йийр яц.
6Ахьа и вахош долу малар мискачарна а,
шайн дахар къаьхьа долчарна а дӀало[+].
7ТӀаккха, и чагӀар а мелла, царна дицлур ду шаьш миска хилар а,
шаьш баланехь хилар а.
8Ахьа, шайх дош ца далалуш, багахь мотт боцучаьргахьа а озалахь,
бо бисиначаьргахьа бакъонца гӀо а даккхалахь[+].
9Иштта, ахьа цаьргахьа дош а алалахь, царна тӀехь нийса кхел а яйталахь.
Къечеран а, мискачеран а бакъонаш ларъяр тӀехь хьайн нийса дош алалахь»[+].


Дика а, оьзда а йолу зуда

10А тта[*] дац дика а, оьзда а йолу зуда каро, ткъа иштта йолчу зудчун мах жовхӀарийн мехал а лакхара бу[+].
11Б аланаш хир бац ишттачух а тешна Ӏаш волчу майрачун, къелла бохург хӀун ду а хуур дац цунна.
12В ониг шегара ца долуьйтуш, ша мел еха а, дика до цо шен майрачунна.
13Г о иза, вета а, тӀаргӀа а лелош, шена лаа а лууш, шен куьйгашца цунах бедарш еш.
14Д аима а, совдегарийн хӀордкеманаша санна, геннара дахьа цо шена рицкъа.
15Е за иштта йолу зуда сатасале хьалагӀатта. ТӀаккха цо доьзална кхача а кечбо, шен гӀарбашашна дан деза омра а до[*][+].
16З удчунна латта лело дагадеача, и латта а оьцу цо. ТӀаккха цунах даьллачу беркатах кемсийн таьллангаш а дӀаюгӀу цо.
17И штта, цо дукха къа а хьоьгу, цуьнан ницкъ а кхочу муьлхха а болх бан.
18К ъеггина стогар летта хуьлу ишттачу зудчун буьйса тӀехтиллалц, ткъа ша ден гӀуллакх дикка пайден дуй а хаьа цунна.
19Л акхара охьа цо шен куьг урчакхна тӀе а кхийдадо, цу урчакхан гӀад шен пӀелгашца схьа а лоцу.
20М искачунна а, гӀо оьшуш волчунна а шен комаьрша куьг кховдадо цо[+].
21Н ийсса шен доьзалехь оьшшучул тӀеюха йовха бедарш ша кечйина дела, Ӏаьнан шело тӀеярах а ца кхоьру иштта йолу зуда.
22О цу зудчо шен цӀа чохь оьшун болу мотт-гӀайба а бо, цунна шена тӀехь а хуьлу дезачу кӀадинах йина бедарш.
23П айденца гӀараваьлла дӀахӀутту ишттачу зудчун майра, иза лараме долчу гӀуллакхех лаьцна а дуьйцуш, къаношца гӀалин кевнехь хиъна Ӏачу хенахь.
24Р езабеш эцархой, цо шаршуш а еш, уьш а юхку, доьхкарш а духку совдегаршна.
25С ин оьздангалла а, доьналла а ду-кх цуьнан духар. Дегайовхо а йолуш, тешамца хьоьжу и зуда кханенга.
26Т Ӏех хьекъал долу хӀума а олу цо, хьекъале хьехамаш бан а хаьа цунна.
27У р-атталла, ша къа а хьоьгуш, баьккхина боцу кхача а ца боу цо, шен цӀахь долчуьнца бала а бу цуьнан.
28«Х ьо декъалниг ю», – олу цуьнга цуьнан бераша а, хьала а гӀовттуш, цуьнан майрачо а хестайо иза.
29Ц уьнан майрачо иштта олу: «Дукха бу дика а, оьзда а зударий, амма хьоьга кхочуш царах цхьа а яц».
30Ш а коча йолчу зудчо Ӏеха а во, хазалла а – сарралц бен яц. Ткъа хасто хьакъ долуш ю-кх Везачу Элах кхоьруш йолу зуда.
31Ӏ ойла иза, цо динчу гӀуллакхашна цунна доггӀург наха дӀа а луш, ткъа оцу гӀуллакхаша гӀалин кевнехь сий а ойийла цуьнан[+].

### Устаз

#### Устаз

Устаз


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]


Устаз:


дахаран маьӀна лахар


Дешхьалхе

Устаз цӀе йолчу хӀокху тептарна чуйогӀу цхьана устазан ойланаш. Цу устазо кӀоргге ойла йора дахарх лаьцна: дахар мел доца ду, мел дукха хӀуманаш дахарехь нийса дац, дахар мел «кхетам боцуш» ду. Нехан кхолламан дола дечу Делан некъаш цунна ца кхеташ дисна. Иза иштта делахь а, цо нахана хьехам бина, чӀогӀа къахьега а, Дала деллачу хӀуманех пайда эца а аьлла.

Устазо яздинчух дукхахйолу ойланаш сингаттаме хета мега. Делахь а хӀара тептар товрат тӀехь хиларо гойту, тешаш волчун дахарехь иштта йолу шеконаш хуьлуш хилар. Устазан куьзганехула шайга хьажарца дукхахболчара дог тедора, иштта царна хиира, цу ойланашца дерриге а товрато Делах сатийсар луш хилар. Ткъа цу сатийсаро вайн дахар доккха маьӀна долуш хуьлуьйту.

#### 1

1Ярушалайм-гӀалин паччахь волчу а, Даудан кӀант волчу а устазо дина къамел иштта ду[+].


Адамийн дахар хаттарех дуьзна ду

2«Ма кӀорга къайле ю! – олу устазо, – Ма кӀорга къайле ю! Ма дукха хӀума ду вайн кхетам тӀе ца кхуьуш![+] 3Стигална кӀел къахьоьгуш, ша мел динчу хӀуманах буьсун болу хӀун пайда оьцу адамо[+]?

4Адамийн тӀаьхье дӀа а йолу, керла тӀаьхье тӀе а кхуьу,
ткъа латта абаденналц лаьтта[+].
5Малх схьа а кхета, малх дӀа а бузу,
иза юха а ша схьакхетачу метте баха сихло[+].
6Мох къилбехьа а хьокху,
къилбаседехьа юха а боьрзу.
Иза, хьийзий, хьийзий,
юха а шен метта схьабоьрзу.
7Дерриге а хиш хӀорда чу хьовду,
амма хӀорд цкъа а тӀех ца болу.
Шаьш схьадевллачу метте
юхадоьрзу и хиш[+].
8Массо а гӀуллакх саццаза дӀаоьху,
Дийца долчух дерриг а цхьаьнгга а дийца лур дац.
Хьежарх бӀаьрг а бузур бац хьан,
ладегӀарх – лерг а дузур дац[+].
9Хьалха хилларг юха а хуьлу,
ткъа хьалха диннарг юха а дийр ду,
стигална кӀел керла хӀумма а дац[+].
10Цхьаццаммо олу:
„Хьажахьа, хӀара керла хӀума ду!“
Амма иза а хилла ширачу заманахь,
вайн заманал дуккха а хьалха.
11Хьалха хилла адамаш
цхьанна а хӀинца дага а ца догӀу,
ткъа хӀинца дуьйна хиндолу адамаш
дагадогӀур дац царна тӀаьхьа хир долчу адамашна а»[+].


Устазана дахарехь зеделларг

12Устаз волчу аса Ярушалайм-гӀаларчу Исраилан халкъана тӀехь паччахьалла дора. 13Сан даго къобалдира кху стигална бухахь адамаша кхочушдо гӀуллакхаш, хьекъалдолчара ма-дарра, кхоччуш таллар. Ма хала бу-кх Дала адамашна кхочушбан белла и болх![+] 14Стигална кӀел деш долу дерриге а гӀуллакхаш а гира суна. Уьш дерриш а, махана Ӏуналла дан гӀертар санна, кхетам тӀе ца кхуьу хӀуманаш ду.

15Сеттина йолу хӀума нис а лур яц,
ткъа доцург дагар а лур дац[+].

16[+]Ас сайн дагахь элира: «Хьажал, сайл хьалха Ярушалаймана тӀехь олалла деш хиллачу массарал а чӀогӀа хьалаваьлла со хьекъалаллица. Дуккха а кхетамалла а, хьекъалалла а тӀекхетта суна»[+]. 17Сан даго къобалдира хьекъал довзар а, иштта хьекъалх тилар а, сонталла хилар довзар а. ТӀаккха со кхийтира, иза а, махана Ӏуналла дан гӀертар санна, хӀума дуйла.

18Доккхачу хьекъалаллах
боккха бала хуьлу,
ткъа шена кхетам гулбечо
гӀайгӀа гулйо[+].

#### 2


Самукъане хилар зер

1Аса сайн дагахь элира: «Самукъадаккхарца зуьйр ву ас со, сайна ирсе хилар хӀун ду довзийтархьама!» Амма аса жамӀ дира, иза а кхетам тӀе ца кхуьу хӀума ду аьлла. 2Гуттар а воьлуш лелар сонталла юйла а, самукъадаларх бала цхьа а пайда боцийла а хиира суна[+]. 3ТӀаккха, сайн кхетам хьекъалх буьзна а болуш, ас сацам бира, сонтаваллалц чагӀар маларца зен веза аса со аьлла. И сонталла а зен лиира суна, кху стигална бухахь шайн доццачу дахаран деношкахь адамашна хӀун дика хуьлу сайна довзийтархьама.

4[+]ТӀаккха со даккхий гӀуллакхаш дан волавелира. Аса сайна гӀишлош а йира, кемсаш а дӀаюьйгӀира,[+] 5бошмаш дӀайогӀа меттигаш а тойира, тӀаккха цигахь тайп-тайпана стоьмаш луш долу дитташ а дӀадуьйгӀира[+]. 6Иштта ас Ӏаьмнаш дехира, айса моггӀара дӀадийгӀинчу дитташна хи тохархьама. 7[+]Леш ийцира ас сайна, юкъахь зударий а, божарий а болуш. Цул тӀаьхьа сан цӀахь царах дуьнен чу бевлла кхин леш бара сан. Иштта сол хьалха Ярушалайм-гӀалахь бехаш Ӏаш хиллачу нехан чул а сов бежанаш а, жаш а дара сан. 8[+]Ас дети а, деши а гулдира сайна, сайн доларчу кхечу мехкийн а, паччахьийн а хазна схьа а яьккхира. Иллеш олу божарий а, зударий а гулбира ас сайн цӀа чохь, боьршачу стеган дагна чӀогӀа там бийраш а бехира сайн дола: дуккха а гӀарбаш-зударий[*][+].

9[+]Ярушалайм-гӀалахь сайл хьалха хиллачу массо адамал а сий долушший, хьал долушший хилира со. Иштта сайн хьекъалалла кхидӀа а соьца дуьсура[+]. 10Сайн бӀаьргашна хазделларг схьаэцарна дуьхьало ца йора ас. Самукъане мел долу хӀума сан даго тӀеоьцура. Муьлххачу айса дечу гӀуллакхах самукъадолура сан. И хазахетар суна дара, ас мел бечу халчу балхана луш долу совгӀат санна. 11ТӀаккха со хьаьжира сайн куьйгаша динчу гӀуллакхашка а, айса мел бинчу балхе а. И дерриг а ма кхетам тӀе ца кхуьу хӀума ду, махана Ӏуналла дан гӀертар санна. Стигална кӀел цу гӀуллакхех буьсур болуш цхьа а пайда бац[+].


Хьекъалалла а, сонталла а зер

12Юха со ойланаш ян волавелира хьекъалаллах а, хьекъалх тиларх а, сонталлах а лаьцна. ХӀунда аьлча паччахьо диначул совдаьккхина хӀун дан тарло цул тӀаьхьа дӀахӀуттун волчу стага? 13Суна гира хьекъалалла хиларо сонта хиларал сов буьсун болу пайда бар, серло боданал дикаха хиларе терра. 14Хьекъалечун бӀаьргаш са гуш бу, ткъа сонтаниг боданехь тилавелла леларг санна ву. Ткъа царах массарах хиндерг цхьаъ дуйла а кхийтира со[+]. 15ТӀаккха сайн дагахь элира ас: «Сонта волчух хилларг сох а хир ду-кх. ТӀаккха хьекъалалла хиларо буьсун болу хӀун пайда ло?» Ас сайн дагахь жоп делира: «Иза а кхетам тӀе ца кхуьу хӀума ду». 16Я хьекъалдолчух лаьцна дерг а, я сонта волчух лаьцна дерг а дехар дац абаденналц, кестта уьш берриш а бицбийр бу. Маржа яӀ, хьекъалениг а дӀакхелха, сонтаниг санна![+] 17ТӀаккха суна деза ца делира хӀара дахар, хӀунда аьлча стигална кӀел мел дечу хӀумано гӀайгӀанаш яхьа. И дерриг а кхетам тӀе ца кхуьу хӀума ду, махана Ӏуналла дан гӀертар санна.


Дечу гӀуллакхо пайда бахьий?

18Сан дог делира айса стигална кӀел мел динчу халачу гӀуллакхех, хӀунда аьлча цу гӀуллакхех хилларг сол тӀаьхьа вуьсун волчунна кхочур ду-кх[+]. 19Ас сайн къинхьегамца а, сайн хьекъалца а стигална кӀел мел даьккхинчунна тӀехь кхечу цхьаммо олалла дийр дара, ткъа хьанна хаьа: хьекъале хир ву иза я сонта хир ву? И дерриг а кхетам тӀе ца кхуьу хӀума ду. 20Иштта со дохковелира айса стигална кӀел мел динчу гӀуллакхна. 21Адамо, шен дерриг а хьекъалалла а, хаар а, говзалла а тӀе а ерзош, дуккха а къахьоьгу, амма и стаг велча, цо гул мел динарг а и гулдеш къа ца хьегначунна кхочу. Иза а кхетамбоцу а, нийсо йоцу а хӀума ду.

22Иштта хӀун хуьлу ткъа адамна стигална кӀел ша бинчу балхах а, шен деган гӀайгӀанах а? 23[+]ХӀора дийнахь балане а, гӀайгӀане а хуьлу цуьнан болх, ур-атталла буьйсанна а дог паргӀат ца хуьлу цуьнан. Иза а ду-кх кхетам тӀе ца кхуьу хӀума[+].


Устазан хьехам

24[+]Адамна уггар а диканиг яар-малар а, ша бечу балхах там хилар а ду. Со кхийтира иза а Делера хиларх[+]. 25Дала иза ца делча, яа а, я там хила а хьенан таро хир яра? 26[+]Дала Ша реза волчунна хьекъалалла а, хаарш а, ирс а ло. Ткъа къинош леточаьрга Цо, къа а хьоьгуьйтуш, хьал гулдойту, и гулдинарг Ша реза волчунна дӀадалийтархьама. Иза а ду-кх кхетам тӀе ца кхуьу хӀума, махана Ӏуналла дан гӀертар санна[+].

#### 3


Массо а хӀуманан шен-шен хан ю

1Массо а хӀуманан
шен зама ю,
кху лаьттарчу хӀора гӀуллакхан а
шен хан ю.
2Дуьнен чу валаран а шен хан ю,
дӀакхалхаран а шен хан ю.
ХӀума дӀаеран а шен хан ю,
иза схьаяккхаран а шен хан ю[+].
3Стаг веран а шен хан ю,
иза товаран а шен хан ю.
ЦӀенош дохоран а шен хан ю,
гӀишлош дӀахӀитторан а шен хан ю.
4Адам делхаран а шен хан ю,
иза деладаларан а шен хан ю.
Адам гӀайгӀане хиларан а шен хан ю,
иза халхадаларан а шен хан ю[+].
5Зудчуьнца дӀавижаран а шен хан ю,
цунах цакхетаран а шен хан ю.
Стагана мараэккхаран а шен хан ю,
цунах къехкаран а шен хан ю.
6ХӀума лахаран а шен хан ю,
лохучуьра сацаран а шен хан ю.
ХӀума Ӏалашъяран а шен хан ю,
иза дӀатасаран а шен хан ю.
7ХӀума ятӀоран шен хан ю,
иза дӀатегаран а шен хан ю.
Адам дист ца хиларан а шен хан ю,
цо къамел дан дезаран а шен хан ю[+].
8Адам дезаран а шен хан ю,
иза цадезаран а шен хан ю.
ТӀеман а шен хан ю,
машаран а шен хан ю.

9Буьсун болу хӀун пайда оьцу адамо ша бинчу балхах[+]? 10Суна гира Дала адамашна кхочушбан белла болу белхаш[+]. 11Массо а хӀуманна а цунна йогӀуш йоллу хан елла Дала. Дала адаман кхетам чохь абадех йолу ойла кхоьллина, юьххьенца дуьйна дӀадовллалц Дала деш долчух иза кхеташ дацахь а[+]. 12Иштта суна хиира, адамашна, шаьш дийна мел ду, самукъадаккхарал а, зовкх хьегарал а дикаха хӀумма а доцийла[+]. 13Кхечу дешнашца аьлча, хӀора адамна яа а, мала а, ша бечу балхах там хила а беза. Уьш Делера совгӀаташ ду[+].

14Суна хиъна, Дала до гӀуллакхаш гуттаренна дуйла. Вайга Дала дечунна тӀе а тохалур дац, я тӀера дӀа а даккхалур дац. Дала иштта гӀуллакхаш до, адамашка Шен сийдайтархьама.

15Яханчу заманахь хилларг
карахь йолчу заманахь а хуьлу,
ткъа тӀейогӀучу заманахь хиндерг,
дӀаяьллачу заманахь а хилла.

Хьалха хилларг юхадерзориг Дела ву[+].


Дуьнен чохь нийсо цахиларх лаьцна

16Стигална кӀел суна кхин а гира,

кхел ечу меттехь
зуламаш хилар,
нийсо хила езачохь
харцонаш лелор.

17ТӀаккха аса сайн дагахь элира: «Бакъволчунна а, харцволчунна а Дала Ша Шен кхел йийр ю, хӀунда аьлча массо а хӀуманан а, дерриге а гӀуллакхийн шен-шен зама ю»[+]. 18Адамех лаьцна аса сайн дагахь элира: «Дала адамаш зоь, уьш бежанех тера хилар гойтуш[+]. 19Адамех а хуьлу бежанех хирриг: уьш а, вуьш а цхьатерра дӀакхелха. Адамийн а, бежанийн а цхьатерра са ду, адамаш а дац бежанел гӀоле. Дерриг а кхетам тӀе ца кхуьу хӀума ма ду![+] 20Массо а цхьана метте дӀавоьрзу. Массо а лаьттан ченах вина ву, ткъа массарах а юха а чан хир ю[+]. 21Хьанна хаьа, адамна чуьра арадаьлла са лакха стигалшка хьаладоьдий, бежанна чуьра арадаьлла са лаха лаьтта чу охьадоьдий?»


Устазан хьехам

22Иштта, со кхийтира адамна, ша бечу балхах самукъа а доккхуш, гӀадвахарал гӀоле долуш кхин хӀумма а доцийла. Иза цуьнан дакъа ду, хӀунда аьлча цхьаммо а гойтур дац адамна кхелхинчул тӀаьхьа цунах хиндерг[+].

#### 4


ГӀелонах а, балхах а, накъосталлех а лаьцна

1ТӀаккха, дӀахьаьжча, суна гира стигална кӀел мел еш йолу гӀелонаш.

Хьажал, гӀийлачеран бӀаьргех хиш дуьйлу,
ткъа церан догъоьцург ца хуьлу.
Царна гӀело ечеран карахь ницкъ бу,
ткъа церан догъоьцург ца хуьлу[+].

2ТӀаккха ас сацам бира, дийна а болуш, гӀелонаш хьоьгуш болчарна чул дӀакхелхинчарна гӀолехь ду аьлла[+]. 3Ткъа стигална кӀел леладо зуламе гӀуллакхаш шайна газа болчу, дуьнен чу бовлаза бисинчарна кхин а дикаха ду аьлла, хийтира суна[+].

4Суна гира, адамо мел дечу гӀуллакхан говзалла шен накъостаца яхье ваьлча гучуйолий. Иза а кхетам тӀе ца кхуьу хӀума ду, махана Ӏуналла дан гӀертар санна. 5Сонтачу стага, пӀелгах пӀелг а тоьхна, болх ца беш, ша-шен хӀаллакво[+]. 6Амма, синтем а болуш, схьаэцна долу цхьа сахь тоьлу, сов къа а хьегна, даьккхинчу шина сахьанал. Махана Ӏуналла дан гӀертар санна, ду иза[+].

7Юха а кхетам тӀе ца кхуьу цхьа хӀума гира суна стигална кӀел. 8Я кӀант, я ваша а воцуш, ша вуьсу стаг. Цуьнан гӀуллакхийн чаккхе а ца хуьлу, ткъа цуьнан бӀаьргаш хьолах а ца бузу. Хьанна до те цо и гӀуллакхаш, шен са ирсах а доккхуш? Иза а кхетам тӀе ца кхуьу хӀума а, гӀайгӀане болх а бу[+].

9Шиъ цхьаьна хилар дикаха ду, ша цхьаъ хуьлучул. Шаьш цхьаьна хьегначу къинах царна пайда хир бу. 10Царах цхьаъ охьавожахь, вукхо иза хьалагӀаттор ву. Ша цхьаъ вуьсучу стеган ма къа ду! Иза гӀатто уллохь цхьа а ца хуьлу. 11Иштта, шиъ цхьаьна охьавижча, и шиъ вохло. Ткъа ша цхьаъ волчун вохвалар муха хир ду[+]? 12МостагӀчо цхьанна дуьхьал толам баккхахь а, шиннал тоьлур вац иза. Ткъа кхаа тайнах хьарчийна йолу тӀийраг атта хедар яц.


Хьекъалаллех оьцу пайда

13-14Набахти чуьра араваьлла цхьа къонах паччахь хӀотто тарло. Я, масала, и къонах, шен хинйолчу пачхьалкхехь ша дуьнен чу волучу хенахь, къиэн хила тарло. Делахь а, къиэн а волуш, амма хьекъале волу къонах дикаха ву, къеначу а, сонтачу а, шена беш болу хьехам дӀа ца оьцучу а паччахьал[+].

15Кхин а суна гира, стигална кӀел веха хӀора стаг а дуьнен тӀехь вехачу кхечу къонахчунна тӀаьхьахӀоттар. 16Дагар ца даллал дукха дара и халкъ. Амма цу къонахал хьалха хиллачу а, иштта цул тӀаьхьа хинболчу а нахана цунах цхьа а там ца белира. Иза а кхетам тӀе ца кхуьу хӀума ду, махана Ӏуналла дан гӀертар санна.


Далла делла ваӀда кхочушдар

17Хьо Делан цӀа долчу воьдуш, ларлуш хилалахь. Сонтачу наха санна, сагӀина хӀума яхьачул, Делан цӀенна тӀе а вирзина, ладогӀар дикаха ду. Уьш ца кхета, шаьш сонта лелий[+].

#### 5

1Багах долучу дешнашца а,
дагара йолучу ойланашца а
Далла хьалха хӀума олуш
сих а ма ло, аьрха а ма вала.
ХӀунда аьлча Дела стигалахь ву,
ткъа хьо лаьттахь ву,
цундела хьайн Цуьнца долу къамел
доцца хилийта[+].
2Алссамчу гӀайгӀанаша вон гӀенаш гойту,
алссамчу дешнаша сонталла гойту[+].

3[+]Нагахь айхьа Далла ваӀда динехь, иза кхочушдар дӀа ма татта. Далла хаза ца хета сонтачу стага и ваӀда кхочушцадар, цундела ваӀда кхочушде![+] 4Дош цадалар дикаха ду, дош а делла, иза кхочушцадарал[+]. 5Хьайн бете хьайх къинош ма летадайта. Делан динан дега: «Айса динчу ваӀданна тӀехь со галвелира» – ала дезарх ларло. Хьайн куьйгаша дина гӀуллакхаш Деле хӀаллак ца дайтархьама, Далла хьалха айхьа дечу хьайн къамелашца Дела хьайна оьгӀаз ма вахийта[+]. 6Иштта, сонтачу нехан Далла хьалха дина къамелаш хуьлу дукха гӀенашца а, дукха кхетам тӀе ца кхуьучу хӀуманашца а, дукха дешнашца а. Ткъа хьо Деле болчу ларамах вуьзна хила веза![+]


ГӀело яр а, нийсо цалелаяр а

7Нагахь муьлххачу а мехкан декъахь къечу стагана гӀело еш хьайна гахь а, цуьнан бакъонаш а, нийсо а лоруш яцахь а, хьо цец ма валалахь цунах, хӀунда аьлча оцу лакхарчун а цул лакхарчо терго йо, ткъа оцу шинна тӀехь а кхин а лакхарниг ву[+]. 8Махкана баьлла пайда цуьнан массо а бахархошна хила беза. Ткъа паччахь шен мехкан аренаша лун долчун бала кхочуш хуьлу.


Хьолах там ца хуьлу

9Ахча дезаш волчунна цкъа а шен долчух тоам хир бац.
Хьал дезаш волчунна шен долчух цкъа а тоам хир бац.
Иза а кхетам тӀе ца кхуьу хӀума ду.
10Хьал алсамдоккхуш хилча,
цунах бежаш берш а алсамбовлу.
ТӀаккха хӀун пайда хуьлу хьолахочунна,
оцу шен хьоле хьоьжуш Ӏер доцург?
11Ша дуккха а йиънехь а, я кӀеззиг йиънехь а
Къахьегначу стага мерза наб йо.
Ткъа хьолахочун наб йов,
шен хьолан шорто бахьана долуш.

12Стигална кӀел суна кхин а цхьа хала бала гира: адамо шен хьал Ӏалашдора, иза ца дайархьама[+]. 13Амма цхьа бохам тӀебар бахьана долуш, цо шен хьал дайира.

Хууш ду, стеган бер хилча, и бер даьссачу куьйгашца дуьнен чу долий. 14[+]Шен ненан кийрара верзина, тӀехь хӀумма а доцуш, схьа-ма-валлара, иштта ша дӀакхелхича, кху дуьненахь ша бечу балхах шеца хӀумма а дӀа а ца хьош, иза дӀа а воьду[+]. 15Иза а гӀайгӀане бала бу. Ша дуьненна чу ма-валлара, иштта дӀа а гӀур ву стаг. Ткъа хӀун буьсун болу пайда хуьлу цунна, ша еккъа Ӏаьнаран дуьхьа къахьоьгуш хилча[+]? 16Ша дуьненахь йоккхучу хенахь цо боданехь шен кхача боу, ткъа цуьнан денош там цахиларх а, цамгарех а, дераллех а дуьзна хуьлу.


Устазан хьехам

17Хьажал со кхеттачуьнга: Дала шайна яккха еллачу йоццачу дахаран заманахь адамашна и хан юушший, молушший, ша стигална кӀел бечу халачу балхах там хуьлушший яккхар гӀолехь ду. Иза цунна Дала делла дакъа ду. 18Нагахь Дала стагана бахам а, хьал а делча, цу стага царах дезар а эцахь, Дала шена елла ял схьа а эцахь, шен балхах цунна там а хилахь, тӀаккха иза Делера совгӀат санна ду цунна[+]. 19Иштта, стагана шен дахаран хенах ойланаш ян хан а тоьар яц, хӀунда аьлча Дала цуьнан дагна там бо.

#### 6


Дахарехь там цахилар

1Стигална кӀел цхьа хала бала хилар гира суна, ткъа иза-м кест-кеста хуьлу[+]. 2Дала стагана хьал а, бахам а, шорто а яла тарло – цунна мел дезарг а дала тарло. Амма оцу муьрехь шен долчух марзо ца оьцуьйту цуьнга Дала, мелхо а, кхечо цунах пайда оьцу. Иза а кхетам тӀе ца кхуьу хӀума а ду, цул сов, иза чӀогӀа хала бала а бу[+]. 3Иштта, стеган бӀе доьзалхо хила а, иза дуккха а ваха а тарло. Амма иза мел дукха вахахь а, нагахь оцу стага шен долахь долчу диканах ма-бохху марзо а ца эцахь, иза веллачул тӀаьхьа, цуьнан оьзда дӀаволлар а ца хилахь, тӀаккха ала мегар ду, делла динчу берана а дикаха ду, оцу стагана чул[+]. 4Цуьнан дуьнен чу да̄лар а, кхалхар а кхетам тӀе ца кхуьу хӀума ду. Ӏаьржачу Ӏожалло цунах хиндерг хьулдо. 5Ша кху дуьненахь цадахарна, цу берана кху дахарх лаьцна хӀумма а ца хаьа, делахь а цуьнан синтем аса масална валийначу стеган чул сов бу. 6Иштта стаг шина эзар шарахь а ваха тарло, шен бахамах марзо а ца оьцуш. Ткъа вай дерриш а цхьатерра коше дӀадоьрзуш дац?

7Адамо ша буучу кхачанан дуьхьа бен къа ца хьоьгу,
амма цуьнан гай цкъа а ца дузу[+].
8Хьекъал долчо сонтачо чул сов хӀун дуьсун долу зовкх хьоьгу?
Ша муха лела веза хаарх, хӀун дуьсун долу зовкх хьоьгу къечо[+]?
9ГӀенахь гиначуьнга сатуьйсуш лелачул,
шен долахь долчух марзо эцар дикаха ду.
Иза а кхетам тӀе ца кхуьу хӀума ду, махана Ӏуналла дан гӀертар санна.


Адамна хӀун гӀоле ю?

10Кхоьллина мел йолу хӀума
шен цӀе йолуш ю.
Иштта адам хӀун ду а
вайна хууш ду.
Шел ницкъ болуш волчуьнца болчу къийсамехь
адам тоьлур дац[+].
11Ткъа хӀун пайда хуьлу цунах адамна?
Дуккха а долчу дешнаша кхетам тӀе ца кхуьу хӀуманаш алсамдоху[+].
12Хьанна хаьа, хӀун дикаха ду адамна шен, ӀиндагӀ санна, дӀауьдучу, кхетам ца кхуьуш долчу дахаран деношкахь? Стигална кӀел дӀакхелхича, хьан эр ду адаме цунах хиндерг[+]?

#### 7


Адамна дикаха дерг

1[+]Дезачу хьакхарел
цӀе яккхийтар дикаха ду,
Иштта дуьнен чу валаран дийнал
адам даларан де дикаха ду[+].
2Той долчу цӀа чу воьдучул,
тийжар долчу цӀа чу вахар дикаха ду.
ХӀоранна а тӀаьххьара де тӀедогӀу,
ткъа дийна волчо цуьнан ойла ян еза[+].
3Веларал дикаха ду
сингаттаме хилар,
хӀунда аьлча, юьхь кхоьлина хиларна,
дог хьекъалх дузу[+].
4Хьекъалечу стеган дог адам доьлхуш долчохь хуьлу,
ткъа сонтачун дог адам гӀаддахана долчохь хуьлу.

5Сонтачийн иллешка ладуьйгӀучул дикаха ду
хьекъал долчун тӀехтохамийн тергам бар[+].
6Сонтачун велавалар
ена кӀеларчу цӀергахь лелха гаьннаш санна ду.

Иза а кхетам тӀе ца кхуьу хӀума ду.

7ГӀело яро хьекъалечух сонтаниг во,
ткъа кхаъ схьаэцаро кхетам а талхабо[+].

8ГӀуллакхан чаккхе хилар
гӀуллакх доладарал дикаха ду,
ткъа собаре хилар
цавашарал а дикаха ду[+].
9[+]Хьайн са оьгӀазаллина сих ма де,
хӀунда аьлча оьгӀазалла сонтачийн кийрахь хуьлу.
10Ахьа ма хатта: «ДӀадахана денош дикаха хӀунда дара?»
Хьекъале дац и хаттар.
11Цхьаннах бисина бахам санна, дика ду хьекъалалла.
Кху дуьненахь болчара цунах пайда оьцу.
12Хьекъалалло а, ахчано санна, адам лардо,
амма хьекъалаллех буьсун болу пайда иштта бу:
цуьнан дола диначун дахар лардо цо.

13ДӀахьажал Делан гӀуллакхашка.
Цо гамдинарг хьаьнга нислур ду[+]?
14Беркатечу хенахь воккхаве,
ткъа гӀайгӀане еанчу хенахь ойланаш е.
И де а, важа де а Дала кхоьллина ма ду,
адаме цкъа а талла ца ло
ша кхелхинчул тӀаьхьа шех хиндерг.


ХӀуманна тӀехь тӀехваларх лардар

15Сайн дахаран деношкахь кхетам тӀе ца кхуьу хӀуманаш дукха гина суна. Масала, ша бакъахьара хиллехь а, къона стаг дӀакхелха, ткъа ша зуламе велахь а, стаг дукха вехаш а хуьлу[+]. 16ТӀех бакъахьара а ма хила, хьекъалца тӀех а ма вала – хьуо хӀунда хӀаллаквойту ахь? 17Хьо тӀех зуламе а ма хила, хьекъал доцуш а ма хила – хьайна Дала еллачу хенал хьалха хьо дӀа хӀунда кхолхуьйту ахь[+]? 18ХӀокху аьллачу хӀуманех цхьаъ схьалаца, амма шолгӀаниг а ма дита. Деле болчу ларамах вуьзначо шен декхар массо а гӀуллакхашна тӀехь кхочушдийр ду.


Хьекъале мила хилало?

19Хьекъалалла дерг гӀалин иттех олахо чул а нуьцкъала ву[+]. 20Массо а хенахь Делан лаамехь а лелаш, цкъа а къа а ца латош волу бакъахьара стаг вац кху дуьненахь[+].

21Ахьа хьайга мел аьлларг а хьайн даг чу ма лаца, хьан ялхочо хьох лаьцна аьлла вониг хьайга ца кхачийтархьама[+]. 22ХӀунда аьлча хьо-хьо а цкъа аьлла ца Ӏа кхечарах лаьцна долу вониг.

23Сайн хьекъалаллица и дерриг а зийна ас. Сайн дагахь ас олура: «Хьекъалаллех вузур ву со». Амма иза далург ца хиллера! 24Хуьлуш мел дерг вайн кхетамо чу ца лоцу, цуьнан кӀорггера маьӀна ду. Хуьлуш долчу дерригенах мила кхетар ву[+]?


ЦӀена хьекъалалла карадойла дац

25Хьекъалалла а, гӀуллакхийн маьӀна а хаарна а, иза талларна а, схьалахарна а тӀедирзира сан дог. Иштта суна хаа лиира, зуламе хилар сонта дуйла а, сонта хилар Ӏовдала дуйла а[+]. 26Со кхета, и «зуда», аьлча а сонталла, Ӏожаллал къаьхьа юйла. Цуьнан Ӏалашо стагана кӀело яр а, иза дӀалацар а ю. Далла везаш верг ишттачу зудчун карара дӀавер ву, ткъа къинош летош верг ишттачу зудчун кара гӀур ву[+]. 27«Хьажал суна карийначуьнга, – олу устаза. – ХӀара дерриг а вовшахтуьйхира ас, гӀуллакхийн маьӀна хӀун ду те карорхьама. 28Амма сайн даго лоьхург суна кара а ца дира. Олуш ма ду: „ХӀора эзар адамна юкъахь цхьацца хьекъалниг бен ца карийра суна, ткъа царна юкъахь цхьа а зуда ца карийра“». 29Амма цхьа хӀума ду суна билггала карийна: Дала адамаш Шена резадеш кхоьллина, ткъа церан Ӏалашо ю массо а хӀуманан маьӀна таллар[+].

#### 8


Мила тарло хьекъале хила?

1Мила кхета массо а хӀуманан маьӀнах?
Хьан кхетор ву иза массо а хӀуманах?
Адаман хьекъалалло цуьнан юьхь а къагайо,
цуьнан къиза амат а кӀаддо.

2Дала паччахьна дийр ду аьлларг бахьана долуш, боху ас: паччахьо мел бохург ларделахь[+]. 3Хьайн паччахьах дӀакъаста сих а ма ло, цунна дуьхьалбевллачарах дӀа а ма кхета, хӀунда аьлча паччахьан шена луъург дан йиш ю[+]. 4Цу тӀе, паччахьан дош уггаре а нуьцкъала ду, цундела хьан эр дара цуьнга: «Ахьа хӀун леладо?»[+]

5Паччахьан омра кхочушдийриг
цунна дуьхьалбевллачаьрца лелар вац.
Хьекъале волчун дагахь лаьттар ю
шен хан а, шен кхел а.
6ХӀора гӀуллакхан а ю шен хан а, шен кхел а,
амма адамаша дуккха а хала баланаш хьега беза.
7Хиндолчух лаьцна хуург вац.
Хьан эр дара хиндерг хӀун ду?
8Цхьаьнгга а шен синан Ӏаьнарна тӀехь олалла далур дац.
Цхьаннан а карахь дац шен валаран де.
Цхьа а дӀахоьцур вац тӀом бечуьра.
Зуламхо ша дечу зуламаша кӀелхьарвоккхур вац.

9И дерриг а суна гира, стигална кӀел кхочушдо гӀуллакхаш талла сайн дог ас къобалдича. Цхьана адамо вукхунна тӀехь олалла до, ткъа иза бахьана долуш цу шиммо а бала хьоьгу[+].


ТаӀзар даза долчу зуламан масал

10ХӀетахь гора суна зуламхошна дӀахӀиттош долу тезеташ. Уьш, езачу меттера схьа а оьций, дӀабухкура. Ткъа цара зуламаш динчу гӀаларчу бахархоша церан сий дора[*]. Иза а кхетам тӀе ца кхуьу хӀума ду. 11Зуламна сихха таӀзар ца даро адамийн дегнаш зуламаш дарехьа дерзадо. 12Къинош летош волчо бӀозза къа латадешшехь, иза дуккха а ваха тарло. Амма суна хаьа, Делах кхоьручунна дика хир дуйла, иза Цунна хьалха вегош лела дела. 13Ткъа зуламаш лелочунна Делера дика а хир дац, иза, ӀиндагӀ санна, дукха а вехар вац, Делах ца кхоьруш ша лела дела[+]. 14Кхин а ду лаьттахь хуьлуш цхьа кхетам тӀе ца кхуьу хӀума. Бакъахьарчу адамашна зуламхошна тӀе дан деза вон тӀедогӀу. Ткъа зуламхошна бакъахьарчарна хила дезарг хуьлу. Аса ма-аллара: «Иза а кхетам тӀе ца кхуьу хӀума ду!»[+]


Устазан хьехам

15Амма аса сайн хьехам бо, адаме шен дахарх самукъадаккха аьлла. Стигална кӀел адамна уггаре а диканиг яар-малар а, шен дахарх самукъадалар а ду. Дала шена стигална кӀел деллачу дахарехь, ша бечу балха тӀехь цу гӀуллакхаша иза новкъа воккхур ву[+].


Делан некъах цхьа а кхоччуш ца кхета

16Хьекъалалла довза а, кху дуьненахь адамаша дечу гӀуллакхашка хьажа а ас сайн дог къобалдича, дийнаххьий, буьйсанний наб яйнера сан[+]. 17ТӀаккха берриг Делан белхаш сайна гича, суна хиира, Дала стигална кӀел мел дечу хӀуманна адам тӀекхиалур доцийла. Хаа мел гӀертарх а, хуур дац цунна иза. Нагахь цхьана хьекъалалла долчу стага шена хаьа бохуш хилча а, цуьнан а йиш яцара иза дерриг а ма-дарра хаа[+].

#### 9


Вайн массеран а хинберг цхьа кхоллам бу

1Аса сайн дог тӀедерзийра иштта хӀума талла: Делан карахь ву бакъахьарниг а, хьекъалдерг а, церан гӀуллакхаш а. Адамашна ца хаьа, Далла шаьш дезар ду я дац. И дерриг а тӀедогӀун дерг ду.

2ХӀора стагаца а хиндерг цхьаъ ду:
бакъахьарачуьнца а, зуламхочуьнца а,
Далла хьалха цӀеначуьнца а, боьхачуьнца а.
Дикачу стагана а хир ду
къинош летийначунна хиндерг.
Далла хьалха дуй буучунна а хир ду
Цунна хьалха дуй баа цаваьхьачунна хиндерг[+].

3Стигална кӀел хуьлучу гӀуллакхашна юкъахь хӀара цхьа хала бала бу: массеран а цхьа кхоллам хир бу. Адамийн дегнаш зуламех дуьзна ду. Церан ойланаш сонта хуьлу уьш бехачу хенахь, ткъа цул тӀаьхьа уьш а беллачарна тӀаьххье дӀабоьлху. 4Вехаш волчу хӀораммо а цхьана хӀумане сатуьйсу. Олуш ма ду: «Дийна долчу жӀаьлина гӀолехь ду, делла долчу лоьмана чул». 5Дийна болчарна шаьш лийр дуй хаьа, ткъа веллачунна хӀумма а ца хаьа. Беллачарна кхин ял хир яц, ткъа адамашна уьш бицлур бу[+]. 6ДӀакхелхинчу адамийн безаммий, цабезаммий, церан лаамашший – уьш дерриш а дӀадевлла. Стигална кӀел мел дечу гӀуллакхашкахь цара кхин цкъа а дакъалоцур дац.


Устазан хьехам

7Хазахетарца даа ахьа хьайн бепиг, ткъа хьайн чагӀар а мала деган самукъадаларца. Ахь и гӀуллакхаш дарна Дела реза ву хьуна[+]. 8Муьлххачу хенахь а духар сирла хуьлийла хьан, хьан коьрта тӀе хьаькхна деза хьакхар хуьлийла, хьо самукъадаьлла вуйла хууш. 9Стигална кӀел доккхучу хьайн кхетамбоцучу дахаран деношкахь Дала хьайна еллачу а, хьуна езачу а зудчуьнца хьо вахарх дезар эца. ХӀунда аьлча хьан дахарехь а, стигална кӀел ахь бечу балха тӀехь а иза хьуна Дала делла дакъа ду. 10Хьайн куьйге далуш мел дерг доггах кхочушде. ХӀунда аьлча хьо дӀавоьрзур волчу эхартахь я болх хир бац, я кхетам хир бац, я хьекъалалла хир дац, я хаарш хир дац[+].


Хан а, хьал-де а

11Кхин а суна гира стигална кӀел долу иштта хӀуманаш:

уггар а сиха леларш а гуттара а ца бовлу хьалха,
уггар а ницкъберш а ца тоьлу тӀамехь гуттара а.
Иштта хьекъал долчарна а ца кхочу бепиг гуттара а,
кхетам болчарна а ца кхочу хьал гуттара а,
хаарш долчарна а ца хуьлу ларам гуттара а.
Царах хӀораннан а шен хан а ю, шен хьал-де а ду.

12Цу тӀе, адамна ца хаьа, шен тӀаьххьара де тӀе маца догӀу.

Шайна кхераме йолчу бойнна чохь схьалоьцуш долу чӀерий санна,
я речӀанна чохь тасалой дуьсу олхазарш санна,
иштта адамаш а шайна ца моьттучу хенахь
тӀедогӀучу халачу тӀаьхьарчу сахьто дӀалоцу[+].


Хьекъалалла нуьцкъалаллал тоьлу

13Стигална кӀел суна гира кхин а цхьа хьекъалалла. Иза ас сийлахь лерира. 14Иштта шена чохь кӀеззиг бахархой болуш цхьа жима гӀала яра. ТӀаккха цхьана ницкъболчу паччахьо, тӀе а гӀоьртина, гӀалин пенна гонах лаьттах баьрзнаш а дина, го бира цу гӀалина. 15Амма цу гӀалара бахархошна юкъахь хьекъале цхьа къен стаг а нисвелла, цо шен хьекъалаллица и гӀала кӀелхьаръяьккхира. Ткъа цул тӀаьхьа цу гӀалара бахархошна и къен стаг цхьанна а дага а ца веара. 16Амма аса боху, хьекъалалла тоьлу нуьцкъалаллал, оцу нахана цу къечу стеган хьекъалалла дицделлехь а, цара цуьнга кхин ла ца доьгӀнехь а[+].


Хьекъалалла тоьлу сонталлал

17Хьекъалалла долчо тийна аьлла дешнаш дуккха а гӀоле ду, олахочо сонтачарна юкъахь хьоькхучу цӀогӀанал. 18Хьекъалалла тӀеман герзел дикаха ду, амма къа латийначу цхьаммо дуккха а долу диканиг а хӀаллакдо[+].

#### 10

1Деллачу мозаша духӀин хьожа а талхайо.
Иштта, кӀеззиг йолчу сонталло стеган дуккха а долу хьекъалалла а, сийлалла а хӀаллакдо.
2Хьекъалалла долчун дог бакъахьа агӀор дӀагӀерта,
ткъа сонтачу стеган дог харцахьа гӀерта.
3Ша некъахула лелаш велахь а,
сонтачу стеган кхетам ца кхочу,
ткъа цо хӀоранна а ша сонта хилар гойту.
4Нагахь хьан олахо хьуна оьгӀазваханехь а, цунах дӀа ма вада.
Хьан тийна хиларо, цуьнан даккхий гӀалаташ дӀа а хьулдеш, сатедан тарло[+].

5Иштта, суна кхин а цхьа нийса доцу хӀума а гира стигална кӀел, тилабеллачу олахоша лелош долу. 6Цара сонтачу нахана лакхара даржаш лора, ткъа хьолахошна ларамаза йолу меттигаш лора. 7Говраш тӀе хевшина леш гира суна, ткъа элий, леш болуш санна, гӀаш лелаш бара[+].

8[+]Кхечунна ор охкург ша цу чу вожа тарло.
Ткъа шен йоцу керт йохош волчунна лаьхьано дӀовш тоха тарло[+].
9ТӀулгаш дохош волчунна царах чов хила тарло.
Ткъа дитташ хедош волчунна царах кхерам бала тарло[+].
10Нагахь диг аьрта а хилахь,
цхьаммо а иза ир а ца дахь,
дуккха а ницкъ безар бу и болх бан.
Ткъа хьекъал хиларо буьсун болу пайда ло.
11Ша тебале, лаьхьано це тохахь,
иза тебиначунна цунах бала пайда бац[+].

12Хьекъалечу стеган дешнаша цунна ларам бахьа.
Ткъа сонтачу стеган бето ша-шен хӀаллакво[+].
13Цуьнан къамел доладелча, иза сонта хуьлу,
ткъа къамел чекхдаьлча, иза хьераваьлла хуьлу.
14Сонтачу стага саццаза къамел дахь а, цхьанна а ца хаьа хиндерг хӀун ду.
Иштта хьенан таро ю шел тӀаьхьа хиндерг хӀун ду ала[+]?
15Сонтачу стага цу тайпана болх беш хилча,
иза шен гӀали чу юхавоьрзу некъ ца бовззал кӀадло.

16Къа ду мехкан, цуьнан паччахь сонта ялхо бен вацахь,
цуьнан элаша сатасале дуьйна тойнаш хӀиттош а делахь.
17Декъала бу мохк, паччахь оьздачу тайпанах а велахь,
цуьнан элаша хӀотто деззачу хенахь той хӀоттош а делахь!
Цара юург шайн дегӀе ницкъ баийтархьама йоу,
ткъа малар дахархьама ца молу[+].
18ХӀусамда мало еш велахь,
цӀийнан дукъош охьаоьгур ду.
Стага болх бан шен куьйгаш хьала ца айдахь,
цӀийнан тхевнах ладар чекхдер ду.
19Юург-мерг стагана самукъанна ду,
чагӀар синкъерамна ду,
ткъа ахчано и дерриг а кхочушдо[+].
20Хьайн дагахь а ма алалахь паччахьна вониг,
хьо дӀавуьжучу цӀа чохь а ма алалахь вон дош хьолахочух лаьцна.
ХӀунда аьлча стигалшкара олхазарша кхечу метте дӀа а хьур ду хьан дош,
тӀемаш долчу цара дӀаса а даржор ду хьан къамел[+].

#### 11


Адаман хааран дозанаш

1Хьайн бепиг хин тӀехула дӀахеца,
ткъа шен хан тӀекхаьчча, иза юха карор ду хьуна.
2Хьайн долу хьал кхечу ворхӀ я бархӀ стагана дӀадекъа,
хӀунда аьлча цхьанна а ца хаьа, хӀун бохам хила тарло кху лаьттахь.
3Мархаш догӀанах юьзна елахь,
цара и догӀа доуьйтур ду лаьтта тӀе.
Ткъа нагахь дитт къилбехьа я къилбаседехьа охьадожахь,
ша охьадоьжначохь Ӏуьллур ду иза.
4Нагахь стаг механ тергам беш хилахь,
цуьнга ялта дӀаден мегар йоцу хан билгалъяккхалур ю.
Нагахь стаг мархашка хьоьжуш хилахь,
цуьнга ялта чудерзо мегар йоцу хан билгалъяккхалур ю.
5Хьуна ца хаьа, ненан кийрахь долчу беран дахар муха долало.
Иштта ца хаьа хьуна, дерриге а хӀума кхуллуш волчу Дала хӀун до[+].
6Ӏуьйранна хьалххе хӀу дӀаден волалой,
сарралц хьайн болх саца ма бе,
хьуна-м ца хаьа, пайден хӀун хир ду:
хьалхарниг, я шолгӀаниг, я ший а цхьатерра.


Дахарх дезар эца, амма Дела дагахь латтаве

7Дахаран серло мерза ю,
бӀаьргашна тамехь ду малхан са гар.
8Хьо мел дукха вахахь а,
хӀора айхьа даьккхинчу дийнах марзо эца.
Амма дагахь латтаделахь Ӏожаллин боданан денош,
уьш хьо дийна волуш яьккхинчу хенал совдовлу.
Ткъа веллачул тӀаьхьа хиндерг кхетам тӀе ца кхуьу хӀума ду.

9Хьо къона волуш дахарх самукъа а даккха,
хьайн къоналлин деношкахь дог ирсе долуш а хила.
Хьайн даго бохучу некъашкахула а лела,
хьайн бӀаьргашна гуш дерг ма-хеттара а де,
амма ахьа дечу дерригене а хьаьжжина,
Дала хьайна кхел йийр хилар диц ма де[+].
10Хьайн даг чуьра гӀайгӀанаш а дӀаяха,
дегӀа тӀера сингаттамаш а дӀатийса,
хӀунда аьлча дахаран доладалар йолу къоналла кхетам тӀе ца кхуьу хӀуманех юьзна ю.

#### 12

1Къона волуш хьайн дагахь латтавелахь хьуо Кхоьллинарг,
хала денош тӀехӀиттале а,
«ХӀинца-м дуьненах самукъа а ца долу сан», – ахь олу хан тӀекхачале а,[+]
2малх а, серло а, бутт а, седарчий а кхолале а,
догӀанна тӀаьххье юха а керлачу мархаша стигал кхолаяле а[+].
3Иштта дагахь латтаве хьо Кхоьллинарг,
цӀенна ха дийраш а ластабале,
нуьцкъалнаш а саттабале,
кӀеззиг бисарна хьерахь болу зударий кӀа ахьа а совцале,
корах арахьоьжучу зударийн бӀаьрса кхолале,
4араволу неӀарш а дӀакъовлале,
хьерарчу тӀулган гӀовгӀа а сацале,
олхазаран озо хьо сама а ваккхале,
эшарийн гӀовгӀа чекх а ялале[+].
5Иштта дагахь латтаве хьо Кхоьллинарг,
хьо лакхенах кхоьру хан а тӀекхачале,
некъан халонех а хьо кхерале,
миндал-дитто шен заза а хецале[*],
цаьпцалг меллаша а такхале,
дахаран чам а хьан дӀабалале.
Адам Ӏожаллин цӀа чу ма доьду,
ткъа белхар хӀоттон берш хӀинца а урамашкахь лелаш бу[+].
6Иштта дагахь латтаве хьо Кхоьллинарг,
дато зӀе а хадале,
дашо кад а кагбалале,
шовданан коьртехь кхаба а йохале,
хин хьостанехь чкъург а кагъялале,[+]
7ша схьадаьлла долчу лаьтта чу хьайн дегӀ а юхадерзале,
са делла волу Дела волчу хьайн са а юхадерзале[+].

8«Ма кӀорга къайле ю! – олу устазо, – Ма кӀорга къайле ю! Ма дукха хӀума ду вайн кхетам тӀе ца кхуьуш!»[+]


Чаккхе

9Тидам бе, устаз хьекъал долуш вара, цундела цо халкъана хьехамаш бора. Цо дуккха а кицанаш зуьйра, толлура, дӀаяздора[+]. 10Цу устазо, догӀуш доллу хаза дешнаш а лоьхуш, билггал бакъдолу дешнаш дӀаяздина.

11Хьекъал долчун дешнаш жаӀуьнан хьокхий санна ду.
Цхьана жаӀуьно[*] хьехна, гулдина хьекъале кицанаш дечигах диттина хьостамий санна ду[+].

12Тидам бе, сан кӀант! Кхин а цхьа дӀахьедар до ас хьоьга! Хьекъале кицанаш гулдар чаккхе йоцу болх бу. Хьекъалалла талларо кӀадвийр ву хьо[+]. 13Хьуна дӀахезначу дерригенан а жамӀ иштта ду: Делах а кхера, Цуьнан весеташ кхочуш а де, хӀунда аьлча хӀора адамна тӀедиллина декхар ду иза[+]. 14ХӀунда аьлча адамаша мел дечунна – къайлаха деш долу дика я вон иза делахь а – Дала Ша кхел йийр ю[+].

### Илли

#### Илли

Илли


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]


Уггар хаза безаман


илли


Дешхьалхе

Уггар хаза безаман илли олучу тептар чуйогӀу цхьайолу байташ. Дукхахьолахь байтан кеп илли ду. Цхьадолчу байташкахь стаг зудчуьнга вистхуьлу, ткъа кхечу байташкахь зуда стаге йистхуьлу. Цхьадолчу гочдаршна тӀехь оцу тептаран цӀе Сулим-паччахьан илли ю, хӀунда аьлча Ӏебархойн маттахь долчу тептаран хьалхарчу аята тӀехь дӀаяздина ду Сулим-паччахь цуьнан яздархо хилар.

Дукха хьолахь жуьгтийн дин лелочара оцу иллийн маьӀна дора, Далла а, Цуьнан халкъана а юкъахь йолчу юкъаметтиган сурт ду олий, ткъа Ӏийсан дин лелочара иллийн маьӀна до Дала леррина Къобалвинчунна а, Цунах тешначийн динан гуламна а юкъахь йолчу юкъаметтиган сурт ду олий.

#### 1

1Сулим-паччахьан дерриге а иллешна юкъара уггар а хаза илли.


Хьалхара илли


ЙоӀ

Цо берташца дӀахьулйойла сан юьхь!
ЧагӀарал мерза бу хьан безам![+]
2Хьан духӀийн хьожа а мерза ю.
Хьан цӀе дӀасаӀанийна хьакхар санна ю.
Цундела веза хьо мехкаршна![+]
3ДӀайига со хьайца, сихлур ду вайшиъ!
Паччахьо шен цӀа чу йиги со!
Вайшиъ самукъадаьлла хир ду, сакъоьруш хир ду.
ЧагӀарал чӀогӀа болу хьан безам хестор бу вай.
Ма нийса бу хьо дукха везаш берш![+]
4Ярушалайман мехкарий,
со Ӏаьржа ю, амма хаза ю,
Къедаран четарш санна Ӏаьржа ю,
Сулиман цӀийнан шаршуш санна хаза ю[+].
5Сан Ӏаьржачу басе ма хьежа –
малхо еттина со.
Сан ненан кӀенташа, суна оьгӀаз а бахана,
кемсийн бошмаш ларъян хӀоттийна со,
ткъа сайн кемсийн беш ас лар ца йина.
6Сан дагна везнарг, алахьа соьга:
мичахь дажадо ахь хьайн даьхни?
Мичахь садоӀу ахь делкъахенахь?
Хьан накъостийн жашна уллохь хьо,
юьхь къайла а яьккхина, хӀунда лоьхура ас[+]?


КӀант

7Хьуна хӀунда ца хаьа и меттиг,
зударшна юкъахь уггар исбаьхьаниг?
УьстагӀийн лорах дӀа а гӀой,
жаӀуйн четарш уллохь
хьайн буьхьигаш яжае[+].

8ПирӀунан южучу кхелашна юкъахь уггар
исбаьхьачуьнца хьо юсту ас, сан хьомениг[+].
9Исбаьхьа ю хьан беснеш лергарчу чӀагаршна юкъахь.
Хьан логах кхозуш жовхӀарш ду.
10Детица кхелина дашо чӀагарш
йойтур ю вай хьуна[+].


ЙоӀ

11Шен маьнги тӀехь паччахь хиъна мел Ӏан,
сан духӀино шен хаза хьожа йоуьйтура[+].
12Сан накхошна юкъахь Ӏуьллу чохь хаза хьожа йогӀу
бецаш долу бохча санна ву сан хьомениг суна[+].
13Мерзачу зазанан курс санна ву сан везарг
Ӏейн-ГӀадин кемсийн бошмашкахь[+].


КӀант

14Ма исбаьхьа ю хьо, сан деган зезаг, ма исбаьхьа ю!
Кхокха санна, эсала а, хаза а бу хьан бӀаьргаш![+]


ЙоӀ

15Ма исбаьхьа ву хьо,
сан везарг, ма безаме ву!
Соьналлех бина бу вайн мотт.
16Вайн цӀийнан бӀогӀамаш хилла лаьтта баганан дитташ,
вайн чуьра тхевнаш зоьзан диттех дина ду[+].

#### 2

1Со Шарон-аренара акха зезаг ду,
тогӀи чуьра петӀамат-зезаг ду[+].


КӀант

2Коканан коьллаш юкъахь петӀамат санна,
мехкаршна юкъахь ду сан деган зезаг.


ЙоӀ

3Хьуьнан дитташ юкъахь Ӏожан дитт санна,
кхиъначу кӀенташна юкъахь ву сан везарг.
Цу Ӏожан ӀиндагӀехь хиъна Ӏаш хазахета суна,
цуьнан стоьмаш сов мерза ду ас дууш[+].
4Цо со той долчу цӀа чу йигира, суна
тӀехула йолу цуьнан байракх – безам бу.
5Кишмашца сан гӀора чӀагӀдейша,
Ӏежашца сан дог тодейша,
гӀелъяллалц безамах со хьоьгу дела[+].
6Цуьнан аьрру куьг сан коьрта кӀелахь ду,
аьтту куьйгаца со марайоьллина цо[+].
7Ярушалайман мехкарий, сейн а, аренан лунийн а цӀарах
дехар до шуьга: безам ма баккхийша сама,
ма гӀаттабайша иза, цунна лаъалц[+].


ШолгӀа илли


ЙоӀ

8Сайн везарган аз хеза суна!
Иза вогӀуш ву, лаьмнашна тӀехула кхиссалуш,
гунашна тӀехула лелхаш.
9Сан хьомениг масарх
я къоначу сайх тера ву.
Тхан пенна тӀехьа лаьтта иза,
цӀийнан корах чу а хьоьжуш,
гурах чекх бӀаьрг а бетташ[+].
10Сан везарг соьга баха хӀоьтти:
«ХьалагӀатта, сан хьомениг,
сан исбаьхьаниг, араяла.
11Хьажал, Ӏа а дӀадаьлла, догӀанаш а севцина.
12Лаьтта тӀехь зезагаш а гучудевлла.
Олхазарша эшарш лоькху хан тӀееана,
къоркхокхийн аз ду вайн махкахь хезаш[+].
13Инжиран дитто шен стоьмаш а марздо,
заза даьккхинчу кемсийн таьлланго хьожа а гӀиттайо.
ХьалагӀатта, сан хьомениг,
сан исбаьхьаниг, араяла.
14Ломан чӀожана чохь болу сан кхокха,
тархашна юкъахь хьулъелла йолу хьо,
гайтахьа суна хьайн юьхь,
хьайн аз хазийтахьа суна,
хӀунда аьлча хаза ду хьан аз,
юьхь а ю хьан исбаьхьа[+].

15Схьалеца тхуна цхьогалан кӀорнеш,
кемсийн бошмаш талхош долу!
Заза даьккхина йолу кемсийн бошмаш
талхош долу цхьогалш схьалеца тхуна!»


ЙоӀ

16Сан везарг сан ву, ткъа со цуьнан ю.
Цо шен жа петӀаматаш юккъехь дажадо[+].
17Де дохделла а далале,
ӀиндагӀаш а дӀадовдале,
цӀа юхаверзахьа[*], сан хьомениг,
чӀажийн лаьмнашна тӀерачу масарх
я къоначу сех тарлохьа[+].

#### 3

1Бус-буса сайн меттахь а Ӏуьллуш,

сайн дагна везначух а хьоьгуш,
сайн хьомечух со мел хьоьгура,
амма цкъа а иза кара ца вора[+].
2Хьала а гӀаьттина, гӀалин урамашкахула а,
майданашкахула а дӀагӀур ю со.
Сайн дагна везнарг лоьхур ву ас.
Ас лийхира иза, амма суна иза ца карийра.
3ГӀалина гобоккхуш болу
гӀаролхой дуьхьалкхийтира суна:
«Сан дагна везнарг-м ца гира шуна?»[+]
4Амма со царна уллора дӀа-ма-елли,
сайн дагна везнарг карийра суна.
Иза, схьа а лаьцна, сайн ненан цӀа чу,
со йинчу чоьнаш чу кхаччалц,
дӀа ца хийцира ас[+].

5Ярушалайман мехкарий, сейн а, аренан лунийн а цӀарах
дехар до шуьга: безам ма баккхийша сама,
ма гӀаттабайша иза, цунна лаъалц[+].


КхоалгӀа илли


ЙоӀ

6ХӀун ю иза, яьссачу арара,
кӀуьран бӀогӀам санна, гӀоттуш ерг,
эцначу тайп-тайпанчу бецех йинчу, хаза хьожа
йогӀучу хӀуманийн мархашкахь а хуьлуш[+]?
7Хьажал! Сулим ву шен паччахьан гӀантахь вахьаш,
кхузткъа тӀемало ву цунна гонах,
Исраилан мехкан тоьлла тӀемалой.
8Цаьргахь массаьргахь а тарраш ду,
уьш тӀамана говза бу.
Буьйсанан кхерамех лардан
тур ду цаьргахь хӀорангахь а[+].
9Ливанунерчу дечигах гӀант дайтина Сулим-паччахьо,
цу тӀехь ша дӀасалелавайта.
10Цуьнан гураш, тӀе дети а лоцуш, дайтина цо,
цуьнан бух, тӀе деши а лоцуш, байтина,
тӀехоу меттиг цӀечу кӀадих яйтина.
Чуьра а Ярушалайман мехкарша
безамца кечдина ду и гӀант.
11Дуьлол, Цийонера мехкарий,
хьовсал таж тиллинчу Сулим-паччахье!
Паччахьо зуда ялочу дийнахь,
цуьнан дагна хазахетар хуьлучу дийнахь,
шен нанас иза кечвина таж ду иза!


КӀант

#### 4

1Ма исбаьхьа ду хьо, сан деган зезаг,
ма исбаьхьа ду!
Кирхьанна кӀелара хьан бӀаьргаш, кхокхарчий санна, эсала бу.
ГалӀад-лома тӀера чуйогӀучу гезарех тера ю хьан месаш[+].
2Лийчийначуьра догӀучу лергинчу
жерчех тера ю хьан цергаш.
Цу жерчийн хӀораннан а шен шаланиг бу,
цхьа а байна бац царна юкъахь[+].
3ЦӀен аса санна ду хьан балдаш,
ма хаза ю ерриг а хьан бат.
Кирхьанна тӀехьа хьан беснеш
наран аьхгаш санна хаза ю[+].
4Хьан ворта Даудан бӀов санна ю,
исбаьхьа йина йолу.
Эзар турс ду цунна тӀехь кхозуш,
уьш дерриш а тӀемалойн ду.
5Хьан ши накха акхачу газанан
шала йинчу шина кӀорнех тера бу.
ПетӀаматаш юкъахь ежаш ю уьш[+].
6Де дохделла а далале,
ӀиндагӀаш а дӀадовдале,
деза даьтта долчу лам тӀе гӀур ву со,
хаза хьожа йолчу гу тӀе хьалавер ву[+].
7Ерриг а хаза ю хьо, сан хьомениг,
цхьа а сакхт дац хьуна тӀехь!

8Схьадола соьца Ливанунера, сан нускал,
схьадола соьца Ливанунера!
Амана-лома тӀера сихло,
Саниран а, Хьермонан а баххьашкара,
цӀоькъабергийн лаьмнаш долчуьра,
лоьмийн баннаш долчуьра схьайола[+].
9Сан дог йийсаре лаьцна ахь, сан йиша, сан нускал!
Сан дог йийсаре лаьцна ахь,
цкъа хьайн бӀаьргийн нур а тоьхна,
хьайн кочара цхьа жовхӀар а къагийна[+].
10Ма мерза бу хьан безам, сан йиша, сан нускал!
Хьан хьестар чагӀарал мел дика ду,
хьан хьакхарш массо а хазачу хьожанел гӀолехь ду![+]
11Мерза моз ду хьан багара Ӏенаш, сан нускал.
Хьан матта кӀелахь шура а, моз а ду.
Ливанунах йогӀучу хьожанах тера
ю хьан бедарийн хьожа[+].

12ДӀакъевлина беш ю сан йиша, сан нускал.
ДӀакъевлина гӀу а, дӀахьулдина хьоста а ду хьо.
13Хьох долу патарш нарийн беш ю,
чохь тоьлла стоьмаш болу,
йиппар а, деза нард-даьтта а ду[+].
14Деза а, мерза а тайп-тайпана даьттанаш ду,
хаза хьожа йогӀучу массо а ковсташца а, дитташца а.
Хаза хьожа йогӀу сегӀаз а, сарап а ду,
тайп-тайпана духӀиш а ду цигахь.
15Хьо бешахь долу хьоста ду,
Ливанун-ломара охьаоьхуш
долчу дийначу хин гӀу а ю[+].


ЙоӀ

16Къилбаседера гӀатта, мох,
къилбера схьахьакха,
сан беша тӀе берза,
тӀаккха цуьнан хаза хьожанаш схьахецалур ю.
Шен беша вогӀийла сан везарг,
цуьнан мерза стоьмаш буийла цо[+].


КӀант

#### 5

1Сайн беша веара со, сан йиша, сан нускал.
Сайн хазачу хьожанашца сайн деза даьтта гулдира ас,
сайн мазаца долу сайн алхаш диира ас,
сайн шуьраца сайн чагӀар мелира ас.


Зударий

Яалаш, доттагӀий, малалаш,
дуззалц малалаш, безам баханарш![+]


ДоьалгӀа илли


ЙоӀ

2Со йижина ю, амма сан дог сема ду.
Сан везарган аз ду хезаш, цо неӀ етта:
«ДӀаелла суна неӀ, сан йиша,
сан хьомениг, сан къоркхокха, сан дашониг!
Сан коьрта тӀехь тхи ду,
сан месаш тӀехь буьйсанан тӀуналла ю»[+].
3Ас сайн коч дӀаяьккхина.
Юха тӀеюха еза ас иза?
Ас сайн когаш билина.
Бех муха бийр бу ас уьш?

4Сан везарго неӀаран хераллехула куьг чукховдийра,
тӀаккха сан дог тохаделира, иза уллохь волу дела.
5Со хьалагӀаьттира, сайн везаргана неӀ дӀаелла.
Деза даьтта дара сан куьйгаш тӀера охьаӀенаш,
сан пӀелгаш тӀера Ӏенаш дара иза,
неӀаран тӀома тӀе Ӏенара иза.
6Сайн везаргана неӀ дӀайиллира ас,
амма иза, юха а вирзина, дӀавахара.
Сан са малделира, иза дӀавахарна[*].
Ас лийхира иза, амма суна иза ца карийра.
Со кхайкхира цуьнга, амма иза дуьхьал вист ца хилира[+].

7ГӀалина гобоккхуш болчу гӀаролхоша,
дуьхьалкхетча, йиттира суна, лазийра со.
ГӀалин пенаш лардечара
тӀекхоьллина хӀума схьаяьккхира суна тӀера[+].
8Ярушалайман мехкарий, хӀун эр ду аша,
нагахь сан везарг шайна гахь?
Ас чӀагӀо йойту шуьга,
нагахь сан везарг шайна гахь,
алийша цуьнга, со безамо гӀелйина алий[+].


Зударий

9Хьан везарг кхечарал хӀун гӀолехь ву,
зударшна юкъахь исбаьхьаниг?
Ахь оццул тхоьга дехар дал,
кхечарал хӀун гӀолехь ву хьан везар[+]?


ЙоӀ

10Сан везарг лепаш а, могуш а ву,
иза итт эзар кхечарал гӀолехь а ву.
11Цуьнан корта – цӀена деши ду,
цуьнан месаш, чӀуг тухуш,
хьаргӀа санна, Ӏаьржа ю.
12Цуьнан бӀаьргаш хина йистехь
Ӏаш долчу кхокханех тера бу.
Шури чохь луьйчуш ду и кхокхий,
хин Ӏаьмнашна уллохь Ӏаш ду уьш[+].
13Цуьнан беснеш бецийн хаьснаш ду,
хаза хьожа йолчу ораматийн хас ду.
Цуьнан балдаш петӀаматаш ду,
шайх деза даьтта схьадолуш долу.
14Цуьнан куьйгаш деших дина ду,
жовхӀарш тӀе а дохкуш.
Цуьнан накха пийлан шерачу кӀомсарех бина бу,
маржанаш тӀе а дохкуш.
15Цуьнан настарш шагатӀулган бӀогӀамаш ду,
дашо когаш тӀе хӀиттийна долу.
Ливанунах тера ду цуьнан хатӀ,
баганан дитташ санна, куц а долуш.
16Цуьнан бага марзо ю,
иза верриг а хьоме ву.
Иштта ву сан везарг, иштта ву сан хьомениг,
Ярушалайман мехкарий!


Зударий

#### 6

1Стенга вахана хьан везарг,
зударшна юкъахь исбаьхьаниг?
Муьлхачу новкъа дӀавирзина иза?
Оха хьоьца цхьаьна лохур вара иза[+].


ЙоӀ

2Сан везарг шен беша воьссина,
мерзачу бецийн хаьснаш долчу,
бошмашкахь жа дажо а,
петӀамат-зезагаш лахьо а[+].
3Со сайн везарган ю, ткъа иза сан ву.
Иза петӀаматаш юкъахь жа дажош ву[+].


ПхоьалгӀа илли


КӀант

4Тирца-гӀала санна, исбаьхьа ю хьо, сан деган зезаг,
Ярушалайм санна, безаме ю,
байракхашца долу эскар санна, инзаре ю.
5ДӀахьажабе суна тӀера хьайн бӀаьргаш,
цара дог тохадолуьйту сан.
ГалӀадан гунаш тӀера чуюьссучу
гезарех тера ю хьан месаш[+].
6Лийчийначуьра догӀучу жерчийн
жех тера ю хьан цергаш.
Цу жерчийн хӀораннан а шаланиг бу,
цхьа а байна бац царна юкъахь[+].
7Кирхьанна тӀехьа хьан беснеш
наран аьхкаш санна хаза ю[+].
8Кхузткъа зуда-паччахь а,
езткъа гӀарбаш-зуда а елахь а,
багар ца баллал мехкарий белахь а,
9амма цхьаъ бен йоцург – иза ю,
сан къоркхокха, сан дашониг.
Цхьаъ бен яц иза шен ненан,
ша йиначун къастийна ю иза.
Мехкарша, иза ган а гина, декъалйира иза,
зуда-паччахьаша а, гӀарбаш-зударша а хастийра иза.

10Мила ю иза, цӀийялар санна, лепаш ерг,
бутт санна, исбаьхьа ерг,
малх санна, къегина ерг,
байракхашца долу эскар санна, инзаре ерг?
11БӀарийн беша чувоьссира со
тогӀи чуьра соьналле бӀаьрг тоха,
кемсийн таьлланг хецаеллий а,
нараша заза даьккхиний а хьажа[+].
12Сан са хазахетарх дуьзна дара!
Хьайн деза даьтта лохьа суна,
элийн сан халкъан ва йоӀ![*]


Зударий

#### 7

1Юхаерза, юхаерза, кхоччуш исбаьхьаниг![*]
Юхаерза, юхаерза, тхо хьайга хьовсийта!


ЙоӀ

Шу хӀунда хьовсу кхоччуш исбаьхьачуьнга,
кӀант шина тобанашна юкъахь халхаре санна?
2КӀархаш буьйхина хьан когаш
ма хаза бу, баьччанан йоӀ!
Говзачу пхьеро кечдина жовхӀарш санна,
исбаьхьа ю хьан настарш.
3Хьан цӀонга горга кад бу,
шена чуьра мерза чагӀар ца хеда.
Хьан гӀодаюкъ кӀен барз бу,
гонах петӀамат-зезагаш долу.
4Хьан ши накха – ши буьхьиг а,
акхачу газано шала йина ши кӀорни а санна бу[+].
5Хьан ворта – пийлан кӀомсарех
йина бӀов санна ю.
Хьан бӀаьргаш – Бат-Рабиман кевнна
уллорачу Хьешбонан Ӏаьмнех тера бу.
Хьан мара – Дамасакхана тӀеерзийначу
Ливанунан бӀаьвнах тера бу.
6Хьан корта Кармал-лам санна хьалаайина бу,
хьан коьртара месаш таьӀна-цӀен эхангах тера ю.
Паччахь цуьнан кӀужалша дӀавихкина лаьтташ ву.

7Ма исбаьхьа, ма безаме ю хьо,
сан хьомениг, сел тамехь хиларца!
8Хурмин дитт санна, куьцехь ду хьан дегӀ,
кемсийн хорханаш санна ду хьан накхош.
9Ас элира: «Хурми тӀе хьалавер вара со,
цуьнан стоьмаш схьалоцур бара ас».
Хьан накхош кемсийн хорханаш санна делахьара!
Хьан садеӀар Ӏежийн хьожанах тера делахьара!
10Цуьнан балдех а, цергех а чекх а долуш,
нийсса сан везаргана тӀеоьхуш долу
тоьлла чагӀар санна хьан бат елахьара.


ЙоӀ

11Со сайн везарган долахь ю,
суна тӀеберзийна бу цуьнан лаам[+].
12Схьавола, сан хьомениг, аренга гӀур ду вайшиъ,
ярташкахь буьйсанаш йохур ю вайшимма.
13Ӏуьйранна хьалххе кемсийн беша гӀур ду вайша,
кемсийн таьлланг хецаеллий а, патарш делладеллий а,
нараша заза даьккхиний а хьожур ду вайша.
Цигахь ас сайн безам лур бу хьуна[+].
14Безаман зезагаша[*] шайн хаза хьожа хецна,
вайн неӀарехь массо а тайпа тоьлла стоьмаш бу,
керланаш а, ширанаш а –
уьш ас хьуна Ӏалашбина, сан хьомениг.

#### 8

1Сан ненан некхах векхаш волу
сан ваша хьо велахьара!
ТӀаккха, хьо урамновкъахь дуьхьалкхетча,
ас барташ дохур дара хьуна,
цхьа а кхаьрдар вацара сох.
2Ас сайн ненан хӀусаме вуьгур вара хьо,
цигахь ахь суна хьоьхур дара.
Ткъа ас хьуна мерза чагӀар а,
наран мутта а малор дара[+].
3Цуьнан аьрру куьг сан коьрта кӀелахь ду,
аьтту куьйгаца со марайоьллина цо[+].

4Ярушалайман мехкарий, дехар до шуьга:
безам ма баккхийша сама,
ма гӀаттабайша иза, цунна лаъалц[+].


ЙолхалгӀа илли


Зударий

5Мила ю иза, яьссачу арара,
шен везачунна тӀе а теӀаш, схьайогӀуш ерг?


ЙоӀ

Ӏожан дитта кӀелахь самаваьккхина ас хьо.
Цигахь хьан нанас вина хьо,
цигахь хьо винчо дуьнен чу ваьккхина хьо[+].
6МухӀар санна, со хьайн дага тӀе йиллахьа,
чӀуг санна, хьайн пӀелгах йоллахьа,
хӀунда аьлча, Ӏожалла санна, чӀогӀа бу безам,
дӀакхалхар санна, онда ду хьаьгна хилар.
Безаман пхерчий цӀарах дина ду,
онда цӀе ю иза ша а[+].
7Даккхийчу хишка яйалур яц безаман цӀе,
хин Ӏоврашка дӀахьуллур яц иза.
Нагахь цхьаъ, шен берриг а бахам а белла,
безам эца гӀерташ хилча,
цавашарца дӀатоттур вара иза.


Зудчун вежарий

8Жима йиша ю тхан,
накхош кхиаза ду цуьнан хӀинца а.
Оха хӀун дан деза цунна,
иза еха нах баьхкича?
9Иза пен белахьара,
оха цунна тӀехь дато бӀаьвнаш йийр яра.
Иза неӀ елахьара,
оха баганан аннаш тухур дара цунна тӀе.


ЙоӀ

10ХӀетахь пен санна, шера яра со, амма
хӀинца сан накхош бӀаьвнаш санна ду.
Цундела цуьнан бӀаьргашкахь
сох хӀинца кхиъна яьлларг хилира.


КӀант

11БаӀал ХӀамунехь кемсийн беш яра Сулим-паччахьан.
Беш лелочу нахе иза дӀаелира паччахьо.
ХӀораммо цхьа эзар дато ахча
дала дезара ша гулбинчу стоьмех[+].
12Сан кемсийн беш соьгахь сайгахь ю.
Эзар ахча хьуна ду, Сулим,
ткъа ши бӀе – беш лелочарна[+].

13Сан хьомениг, хьо сан бешахь Ӏаш ю.
Сан накъостий хьоьжуш бу,
хьан аз хазархьама.
Суна а хазийтахьа иза.


ЙоӀ

14Сихлохьа, сан хьомениг, –
масарх я къоначу сех тера
хилалахь деза даьтта долчу лаьмнаш тӀехь[+].

### ЕшаӀ-ЯхӀу

#### ЕшаӀ-ЯхӀу

ЕшаӀ-ЯхӀу


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]

[53]

[54]

[55]

[56]

[57]

[58]

[59]

[60]

[61]

[62]

[63]

[64]

[65]

[66]


ЕшаӀ-ЯхӀу-пайхамаран


тептар


Дешхьалхе

ЕшаӀ-ЯхӀу-пайхамаран тептар дӀаяздинера Дала леррина Къобалвинарг дуьнен чу валале, борхӀалгӀачу бӀешеран тӀаьххьарчу декъехь Ярушалайм-гӀалахь Ӏийначу пайхамаро. ХӀара тептар кхаа декъе декъалуш ду:

1) Тептаран хьалхара дакъа (1–39 кортош) къилбера пачхьалкх йолу ЯхӀуд-мохк нуьцкъала лулахо болчу Ашур-махко кхерош хиллачу заманах лаьцна ду. Амма ЕшаӀ-ЯхӀуна гира, Ашур-мехкан нуьцкъалалла хилла а ца Ӏаш, ЯхӀудан халкъан бакъболу кхерам хӀун бара: къомо летадо къинош а, Деле лацадогӀар а, Делах тешна Ӏаш цахилар а. Ирачу дешнашца а, билгалонаш санна долчу гӀуллакхашкахула а пайхамаро нахе а, церан куьйгалхошка а тӀекхойкхура шайн дахар нийса а, бакъдолуш а хилийтаре. Иштта цаьрга дӀахьедар дора, Деле цара ла ца догӀахь, царна бохам а, хӀаллакьхилар а хир ду аьлла. ЕшаӀ-ЯхӀус кхин а хаам бора цхьана тӀейогӀучу заманахь дерриг а дуьнен тӀехь машар хирг хиларх а, Дауд-паччахьан тӀаьхьенах кхачаме паччахь хирг хиларх а.

2) Тептаран шолгӀа дакъа (40–55 кортош) ЯхӀудан къомах болу дукхахберш Бавел-махкахь йийсарехь хиллачу заманах лаьцна ду. Оцу заманахь нах дог доьхна а, дегайовхо йоцуш а бара. Пайхамаро хаамаш бора, Дала Шен къам паргӀатдаккхарх а, иза, цигахь керла дахар долорхьама, Ярушалайм-гӀала юхадерзорах а лаьцна. Тептаран оцу декъехь гойтуш ду, Дела историн олахо хилар. Шен къомана леринчуьнга хьаьжжина, Далла лаьа, дуьненан массо а къаьмнаш Шен Исраилан къомехула декъалдина хилар. Ширачу бартах лаьцна долчу тептарийн уггар девзачу дешнашна юкъахь «Везачу Элан ялхочух» лаьцна аьлларг ду.

3) Тептаран кхоалгӀа дакъа (56–66 кортош) халкъ Ярушалайм-гӀала юхадирзинчул тӀаьхьа йолчу заманах лаьцна ду. Оцу хенахь халкъана, чӀагӀдеш, хаийта дезаш дара, Шен къомана Ша дина ваӀданаш Дала кхочушдийриг хилар. Цуьнан гӀайгӀа яра нийсо а, бакъо а лелорах а, шоьтан деза де лардарх а, сагӀа даккхарх а, доӀанаш дарх а лаьцна. Тидам тӀебохуьйтуш ду 61 коьртан тӀера 1-2 аяташ, Ӏийсас Шен хьехам дӀаболош далийна дешнаш ду уьш.

#### 1

1[+]Ӏузи-ЯхӀу а, Йовтам а, Ахьаз а, Хьузакх-ЯхӀу а ЯхӀуд-махкахь паччахьаш болчу заманчохь Амосан кӀантана ЕшаӀ-ЯхӀуна ЯхӀуд-махках а, Ярушалаймах а лаьцна Дала суьрташ хӀиттийра[+].


ЕшаӀ-ЯхӀус дуьйцу Дала Шен халкъах бехк баккхарх лаьцна

2ЛадогӀа, стигалш, ладогӀа, латта, хӀунда аьлча Везачу Эло боху: «Ас, кхиийна, айинера Сайн кӀентий, ткъа уьш Суна дуьхьалбевлла[+]. 3Старана шен да вевза, вирана шен хӀусамден хьаьвда девза, ткъа исраилхошна Со ца вевза, Сан халкъ ца кхета»[+].

4Къа ду хьан, къилахь къам, къинойх дуьзна долу халкъ, зуламхойн тукхам, талхаран тӀаьхье! Веза Эла дӀа а тесна, Исраилан халкъан Везачу Делах а ца даьшна, Цунна букъ берзийна аша. 5Шуна кхидӀа а хӀунда таӀзар дан деза? Шу кхидӀа а хӀунда дуьхьалдовлу? Берриг а корта цамгар кхетта бу, дерриг а дог гӀелделла ду. 6Когийн айрашна тӀера хьеюккъе кхаччалц дийна меттиг яц хьан дегӀа тӀехь. ДегӀа тӀехь чевнаш ю, сурхаш евлла, делладелла даьӀнаш ду. Уьш цӀан ца дина, дӀа ца дихкина, царна даьтта ца хьаькхна, лазар лахдархьама[+].

7Шун латта дассаделла, гӀаланаш цӀеро ягийна, шун кхаш хийрачу наха дассош ду шун бӀаьргашна хьалха. Дерриг а дассаделла, Дела хийрачу нахана тӀелетча санна[+]. 8Цийонан йоӀ[*] го лаьцна йисина ю. Иза лаьтта кемсийн бешахь йолу бун санна, наьрсийн кха тӀехь йолу кхалор санна. 9[+]Нагахь массо а ницкъийн Везачу Эло цхьаболу дийна биснарш вайна битина ца хиллехь, вай Седам-гӀала санна хир дара, Ӏамор-гӀаланах дӀатарлур дара[+].

10Везачу Элан даше ладогӀа, Седамера баьччанаш! Вайн Дала тӀедиллиначуьнга ладогӀа, Ӏаморера халкъ![+] 11[+]Везачу Эло боху: «Суна стенна оьшу аша сел дукха сагӀанаш дахар? УьстагӀий дагоран сагӀанех а, дустийначу даьхнин махьарах а тӀехвуьзна ву Со. Стерчийн а, Ӏахарийн а, гезарийн а цӀий Суна тамехь дац[+]. 12Шу Суна дуьхьалхӀитта даьхкича, хьан боху шуьга Сан керт хьеша[+]. 13Ма кхехьа Суна ца оьшу совгӀаташ. Суна вон хета аша, хаза хьожа йогӀу хӀуманаш а ягош, доху сагӀанаш. Бутт цӀинлун денош а, шоьтан денош а даздар а, дезачу деношкахь шун гулдалар а ца деза Суна. Харцонаш лелийначул тӀаьхьа, аша динан гуламашкахь даздар Суна дегаза хета![+] 14Бутт цӀинлуш шун гулдалар а, шун деза денош а Суна бӀаьрга дан ца деза. Уьш мохь санна ду Суна, амма Со кӀадвелла и мохь дӀакхехьа.

15ДоӀанаш а деш, аша куьйгаш кхийдочу хенахь Аса шух Сайн бӀаьргаш дӀакъовлу, шайн доӀанаш аша алсамдаьхча, Суна ца хеза, хӀунда аьлча шун куьйгаш цӀийх дуьзна ду[+]. 16Хих довла, цӀанло, шайн зуламе гӀуллакхаш Сан бӀаьргашна хьалхара дӀадаха, вониг ма де[+]. 17Диканиг дан Ӏама, нийсо лелор лаха, гӀело яр сацаде, вон гӀуллакх нийсонца къастаде, йисина Ӏачу зудчун бакъонаш ларъе[+].

18Дуьйло, цхьаьна къастор ду вай, – боху Везачу Эло. – Шун къинош кӀадин таьӀна-цӀен бос санна дӀа ца дахалуш делахь а, ло санна, кӀайдийр ду уьш. Уьш сирла-цӀен бедар санна делахь а, тӀаргӀа санна, кӀайдийр ду[+]. 19Нагахь, Соьга ла а доьгӀна, Ас бохург аша тӀеэцахь, лаьтто кхиийна уггар диканиг дуур ду аша[+]. 20Ткъа, Сох дӀа а къаьстина, шу дуьхьалдовлахь, туьро дӀакхоллур ду шу». Хаа ду шуна, Везачу Эло Ша элира иза[+].


Къинош летийна гӀала

21Тохара Везачу Элана тешаме хилла йолу гӀала хӀинца, кхечу деланашна Ӏамал а еш, кхахьпанах тар ма елла! Тохара бакъдерг лелорах юьзна яра иза, нийсо цунна чохь Ӏаш яра, амма хӀинца цигахь адамаш дойурш бен бац![+] 22Хьан детино боьха пардо лаьцна, хьан дика чагӀар хино талхийна[+]. 23Хьан баьччанаш, дуьхьал а бевлла, къуйн декъахой хилла. Царна массарна а кхаьънаш деза, лучу хӀуманна тӀаьхьабевлла лела уьш. Кхелахошна хьалха байш ца лардо цара, йисина Ӏачу зудчун гӀуллакх цара къаста ца до[+].

24Цундела боху берриге а ницкъийн Хьалдолчу Эло, Исраилан Нуьцкъалчо: «Сайна дуьхьалбевллачех Со паргӀатвоккхур ву Аса, Сайн мостагӀашна бекхам бийр бу Аса![+] 25Аса Сайн куьг хьуна дуьхьал дерзор ду. Аса хьуна тӀера боьханиг дӀадоккхур ду, тӀелеттачух хьо цӀанйийр ю[+]. 26Хьалха санна Ас хьуна куьйгалхой лур бу. Тохара санна Ас хьуна хьехамчаш лур бу. Цул тӀаьхьа хьох „Нийсонан шахьар“ а, „Тешаме гӀала“ а эр ду»[+].

27Цийон нийса йинчу кхело кӀелхьарйоккхур ю, Далла тӀебирзина цуьнан бахархой кӀелхьарбохур бу, Дала бакъдерг лела а деш. 28Далла дуьхьал бевлларш а, къинош летийнарш а лийр бу, Веза Эла дӀатеснарш хӀаллакбийр бу[+].

29Шу юьхьӀаьржа хир ду ножан боьлакаш бахьана долуш, аша цигахь цӀушна Ӏибадат дина дела. Шуна эхь хетар ду шайн бошмаш бахьана долуш, дог царах лезна дела[+]. 30ГӀа охьадоьжна наж санна, хир ду шу, хи доцу беш санна, хир ду[+]. 31Ондачух кевстаг хир ю, цуьнан гӀуллакхах суй хир бу. Уьш цхьаьна догур ду, цхьаммо а дӀа а ца дойуш[+].

#### 2


Дуьнен тӀехь долу машаран паччахьалла


(Мика-ЯхӀу 4:1-3)

1[•]Амосан кӀантана ЕшаӀ-ЯхӀуна ЯхӀуд-махках а, Ярушалаймах а лаьцна сурт хӀоьттира. Цо иштта хаам бора:

2ТӀаьхьарчу деношкахь иштта хир ду:
Везачу Элан цӀа лаьтташ болу лам
массо а лаьмнийн коьрте дӀахӀоттор бу.
Иза массо а баьрзнел лакхабер бу,
цунна тӀе дерриг а халкъаш оьхур ду.
3Дуккха а халкъаш тӀедогӀур ду. Цара эр ду:
«Схьадуьйла, вай Везачу Элан лам тӀе а,
Якъубан Делан цӀа долчу а хьаладевр ду.
Везачу Эло вайна Шен некъашца лела хьоьхур ду.
ТӀаккха вай, Цуьнан некъашца а лелаш, дехар ду».
ХӀунда аьлча товрат-хьехам Цийон-лам тӀера схьабер бу,
ткъа Везачу Элан дош Ярушалаймера схьадер ду[+].

4[+]Цо къаьмнашна юкъахь маслаӀат дийр ду,
дукхачу халкъашна юкъара къовсамаш совцор бу.
ТӀаккха цара шайн таррех хьонхалш бийр бу,
ткъа гоьмукъех маьрсаш дийр ду.
Цхьана халкъо вукху халкъана тӀе тур ойур дац.
Уьш тӀом бан кхин Ӏемар бац[+].

5Яло, Якъубан тӀаьхье! Везачу Элан серлонехь лелар ду вай[+].


Дегалла дӀаяккхар

6Ахьа Хьайн халкъ, Якъубан тӀаьхье, дӀа ма тесна, хӀунда аьлча нах малхбалера долчу Ӏадатех буьзна бу, пӀелаштамхоша санна, цара бозбунчалла леладо, ткъа хийрачу къаьмнийн нахаца тӀекаре ю церан. 7Цу халкъан латта детих а, деших а дуьзна ду, дагар ца даллал хазнаш ю цуьнан, латта дӀалаьцна говраш а ю, ягар ца яллал гӀудалкхаш а ю[+]. 8Цуьнан латта цӀуша дуьзна, шайн куьйгаша бинчу царна Ӏибадат деш бу и нах[+].

9ХӀора адамо царна хьалха ша лахдо, хӀора стаг царна охьатаьӀа. Царна геч ма дехьа!

10[+]Хьехашна чу а гӀой, лаьтта бухахь къайладовла Везачу Элана хьалха болчу кхерамах а, Цуьнан возаллин сийлаллех а[+]. 11Стеган лакхара хьажар охьатаӀийна хир ду, адамийн дегалла лахъер ю. Цу дийнахь цхьа Веза Эла хир ву лакхахь лаьтташ[+]. 12Берриг а ницкъийн Везачу Элан де догӀур ду курачунна а, дегалчунна а, айаделлачунна а – уьш берриш а охьатаӀор бу. 13И де догӀур ду лекха а, айаделла а долчу Ливанунан баган-дитташна а, Башанан нежнашна а,[+] 14дерриге а лекхачу лаьмнашна а, айаделлачу гунашна а, 15муьлххачу а лекхачу бӀаьвнна а, муьлххачу ондачу пенна а, 16Таршашан дерриге а хӀордкеманашна а, уггар хазачу кеманашна а[+]. 17Стеган куралла лахйийр ю, адамийн дегалла охьатаӀийна хир ю. Цу дийнахь цхьа Веза Эла хир ву лакхахь лаьтташ, 18ткъа цӀуш гуттаренна а дӀабевр бу.

19Тархашкахь долчу хьехаш чу а, лаьттарчу оьрнаш чу а дӀалечкъар бу нах, Везачу Элах а, Цуьнан возаллин сийлаллех а кхерабелла, Иза латта дего веача[+]. 20Цу дийнахь стага ша Ӏибадат дан бина дато а, дашо а цӀуш боьлкъазаршна а, бирдолагашна а дӀакхуьйсур бу,[+] 21тархашкахь долчу хьехаш чу а, лаьттарчу оьрнаш чу а дӀалачкъархьама, Везачу Элах а, Цуьнан возаллин сийлаллех а кхера а велла, Иза латта дего веача.

22Стагах бӀобулий ма Ӏе – мерӀуьргашкахула синош дахарца бен иза ца веха. Цунна тӀетовжа йиш юй ткъа[+]?

#### 3


Ярушалаймана таӀзар дар

1Хьалдолу Эла волу берриге а ницкъийн Веза Эла Ярушалаймера а, ЯхӀуд-махкара а массо а тайпана гӀо а, гӀоьнча а дӀаваккха хӀутту. Цо дӀабоккхур бу баьпкаца а, хица а бина кечам а,[+] 2турпалхо а, тӀемало а, кхелахо а, пайхамар а, пал тосург а, воккха стаг а, 3тӀеман хьаькам а, цӀеяхана верг а, хьехамча а, говза пхьар а, молханаш лелош верг а. 4Везачу Эло бераш хӀиттор ду, церан хьаькамаш хилийтархьама. КӀентий хир бу царна тӀехь олалла деш. 5Халкъана юкъахь цхьаммо вукхунна а, стага уллорачунна а гӀело йийр ю. Жимачо воккханиг лоруш хир вац, ладамбоцучо – лараме верг[+].

6ТӀаккха стага, шен ден доьзалехь волу ваша схьа а лаьцна, цуьнга эр ду: «Хьан тӀехулара бедар ю, тхан баьчча а хилий, хӀокху саьлнийн дола дехьа».

7Амма цо чӀагӀонца эр ду: «Соьга хӀумма а нислур дац нахана юкъахь, сан чохь бепиг а дац, тӀехулара бедар а яц, сох халкъан баьчча ма велаш».

8Иштта Ярушалайм техкаш ю, ЯхӀудан халкъ дужуш ду! Цара мел олург а, дийриг а Везачу Элана дуьхьал ду. Цуьнан сийлаллица Иза хьоьжуш хилар дола хета царна. 9Церан яххьаша гойту уьш бехке хилар, шайн къинах лаьцна цара, ца лечкъош, седамхоша санна, дуьйцу. Къа ду церан! Шаьш шайна бохам бо цара[+].

10Делан лаамехь волчуьнга цуьнца дика хир ву ала, хӀунда аьлча ша динчу дикачу гӀуллакхех пайда оьцур бу цо[+]. 11Ткъа Ӏесачун къа ду, хӀунда аьлча ша динчу вочу гӀуллакхашна бекхам хир бу цунна.

12Бераша санна, куьйгалхоша сан халкъана гӀело йо, зударша санна, олалла а до цунна тӀехь. Ва сан халкъ! Хьан баьччанаша Ӏехадо хьо, нийсачу новкъара даьккхина хьо цара.


Везачу Эло Шен халкъана кхел йо

13Кхел ян гӀаьттина Веза Эла, Иза лаьтташ ву халкъашна кхел ярхьама[+]. 14Кхел а еш, Шен халкъана юкъара баккхий берш а, баьччанаш а бехкебо Везачу Эло: «Сан кемсийн беш санна токхе долу къам дассийнарг шу ма ду! Мискачарах лачкъийна хӀонсах шун цӀенош дуьзна ма ду![+] 15Сан халкъ хьийзо а, мискачарна ницкъ бан а, шуна бакъо хьан елла?» – боху берриг а ницкъийн Хьалдолчу Эло[+].


Ярушалаймера зударшна дӀахьедар дар

16Везачу Эло элира: «Цийонан зударий, ца бешаш, кортош а айина, бӀаьргаш а кхерстош, курачу боларца когаш тӀера зӀенаш а екош, лела[+]. 17Цийонан зударийн кортошна тӀехь чераш хуьлуьйтур ду Хьалдолчу Эло, церан хьаьжнаш дерзина дохуьйтур ду Везачу Эло, уьш юьхьӀаьржачу а хӀиттош».

18Цу дийнахь Везачу Эло хаза хӀуманаш цаьргара дӀайохур ю: когаш тӀера хаза зӀенаш а, коьртан бехчалгаш а, беттан суьртехь тӀеухку хӀуманаш а,[+] 19лергах ухкургаш а, хӀазарш а, кирхьанаш а, йовлакхаш а, когийн туьтеш а, доьхкарш а, духӀи чохь долу шишанаш а, молханаш а, 20пӀелгах а, мерах а юхку чӀагарш а, 21тӀехулара а, чухулара а бедарш а, кирхьанаш а, бохчанаш а, 22сирла а, дуткъа а кӀадеш а, таьжнаш а, корталеш а.

23Хаза хьожа йогӀучу хӀуманан метта боьха хьожа йогӀу хӀума хир ю, доьхкаран метта муш хир бу, хьийзинчу месийн метта – кӀунзал, синкъераман бедаран метта – сингаттаман духар, хазаллин метта хӀост[*] хир ду.

24Хьан божарий туьро эгор бу, тӀамехь турпалхой лийр бу. 25ГӀалин кевнийн бӀогӀамаша гӀайгӀа йийр ю, уьш тийжаш а хир ду. Ша гӀала, ерзина зуда санна, яссийна лаьттахь Ӏаш хир ю[+].

#### 4

1Цу дийнахь ворхӀ зудчо, цхьа стаг схьа а лаьцна, эр ду: «Тхайн бепиг дуур ду оха, тхайн духар а лелор ду, ахь хьайн цӀе лелаяйтахь тхоьга тхаьшна тӀера эхь дӀадаккха».


Ярушалайм юхаметтахӀоттор

2Цу дийнахь Везачу Эло кхиийначу зӀийдаго хазалла а, сийлалла а лур ю. Лаьттан ялто дозалла а, сий а лур ду Исраилан халкъах дийна бисинчарна[+]. 3Цийонан гӀалахь бисначех а, Ярушалаймехь дийна бисначех а – Ярушалайм-гӀалахь дахарна дӀакъастийначех массарех а – Дала базбинарш эр ду[+]. 4Иза иштта хир ду, Хьалдолчу Эло Цийонан зударий цӀена ца хилар дӀадаьккхича, Ярушалайм цунна тӀерачу цӀийх дӀацӀанйича. Цо иза дийр ду кхел яран а, цӀеран а синца[+]. 5[+]Берриг а Цийон-лома тӀехула а, цунна тӀехь мел гулбинчу нахана тӀехула а Везачу Эло дийнахь кӀуьран марха а, буьйсанна сирла йогуш цӀе а латтор ю. Делан ерриге а сийлаллина тӀехь марханан кхалор хир ю[+]. 6Цу кхалоро дийнахь йолчу йовхонах дӀалачкъа ӀиндагӀ лур ду, ткъа догӀанах а, дарцах а къайлавала иза бун санна хир ю[+].

#### 5


Кемсийн бешах долу илли

1[+]Сайн Хьомсарчунна илли эр ду аса,
Хьомсарчун кемсийн бешах долу илли.
Сан Хьомсарчун кемсийн беш яра
хьийкъинчу лам тӀехь[+].
2Бешара латта а аьхкина, тӀулгаш дӀа а даьхна,
тоьлла йолу кемсийн таьллангаш юьйгӀира Цо цига.
Цул тӀаьхьа беша юккъехь бӀов а йира,
муттдоккхург ян цунна чохь ор а даьккхира.
Бешо дика кемсаш яларе хьоьжуш Ӏийра Иза,
амма цо муьста кемсаш бен ца елира.

3Ткъа хӀинца оцу кемсийн бешан Олахочо боху: «Ярушалайман бахархой а, ЯхӀуд-мехкан адамаш а, Суна а, Сан кемсийн бешана а юкъахь долу гӀуллакх къастадейша. 4Айса динчул сов Аса Сайн кемсийн бешана дан дисинарг кхин хӀун дара? Со дикачу кемсашка сатуьйсуш Ӏаш хилча, муьста кемсаш хӀунда елла цо?

5Аса эр ду шуьга Сайн кемсийн бешана Айса ден дерг: цуьнан коканийн керт дӀайоккхур ю Аса, тӀаккха беш бежанаша яссор ю. Цуьнан пенаш дохор ду аса, тӀаккха иза массара а хьоьшур ю[+]. 6Бешах дассийна латта дийр ду Аса, гаьннаш а хедор дац, охкур а яц, тӀаккха цу тӀехь коканан а, эртхан а коьллаш евр ю. Мархашна омра дийр ду Аса, беша тӀе догӀа ма даийта аьлла»[+].

7Берриге а ницкъийн Везачу Элан кемсийн беш – иза Исраилан халкъ ду,
ЯхӀудан халкъан адамаш Цунна хазахетта йолу таьллангаш ю.
Иза нийсо хиларе хьийжира,
амма ницкъ бар хилира,
бакъдолчуьнга хьийжира,
амма бакъонаш йохор хилира[+].


Вониг а, цунна догӀу таӀзар а

8Къа ду шун, цӀенна тӀе цӀа а, аренна тӀе аре а оьцучеран. Кхечарна меттиг ца юьту аша, шаьш бен хӀокху лаьтта тӀехь доцуш санна[+]. 9Сан лергашна хезаш берриг а ницкъийн Везачу Эло чӀагӀо йира: «Дуккха а долу и цӀенош даьсса хир ду, даккхий а, хаза а долу уьш чохь Ӏаш нах а боцуш хир ду. 10Итт шуьстане цхьана дийнахь ахалучу аренал йолчу кемсийн бешо цхьа черма чагӀар бен лур дац. Пхи гали дӀадийначу хӀуьно цхьа мазал[*] кӀа бен лур дац».

11Къа ду, Ӏуьйранна хьалххе мала йий лаха хьала а гӀевттина, чагӀаро шаьш дох а деш, сарралц Ӏийначийн[+]. 12Церан тойнашкахь тайп-тайпанара дечиг-пондарш а, жиргӀанаш а, зурманаш а, иштта чагӀар а ду. Амма Везачу Элан гӀуллакхашка ца хьовсу уьш, Цуьнан куьйгаша мел дийриг царна ца го[+]. 13Иштта, сан халкъ йийсаре гӀур ду, Везачу Эло дечух уьш ца кхетарна. Сан халкъан баьччанаш мацалла лийр бу, ткъа халкъах кхиберш хьогах лийр бу[+]. 14Эхарто, шор а делла, барам боцуш шен бага гӀаттор ю. Халкъан баьччанаш а, кхиберш а, церан гӀовгӀа а, дерриг а самукъадоккхург а цу чу охьадуссур ду[+].

15Нах лахбийр бу, адамаш охьатаӀор ду, ткъа курачийн бӀаьргаш а охьахьовсуьйтур бу[+]. 16Ткъа массо а ницкъийн Веза Эла вазвийр ву Цо нийсо лелош хиларца, Везачу Дала бакъдерг лелорца Шен возалла гойтур ду. 17Шайн дежийлашкахь санна, Ӏахарий дежар ду, ткъа хьолахоша дӀатесначу боьхначу бахамашкахь хийрачу наха хӀума кхоллур ю.

18Харцонийн машшашца шайна тӀаьхьа къа кхоьхьучеран а, гӀудалкхийн доьхкаршца санна, зулам шайна тӀеийзочеран а къа ду. 19Цара боху: «Дела сихлойла, Ша аьлларг Цо сиха кхочушдойла, вайна иза гархьама. Схьакхочийла иза, Исраилан халкъан Везачу Делан сацам кхочушбойла, вайна иза хаархьама!»[+]

20Къа ду вонах дика ду а, диканах вон ду а олучийн, царна боданах серло а, серлонах бода а тарло, къаьхьаниг мерза а, мерзаниг къаьхьа а хета![+]

21Къа ду шаьш шайна хьекъал долуш а, кхетам болуш а хетачийн![+]

22Къа ду чагӀар мала майрачийн а, чӀогӀа малар кечдан говзачийн а. 23Цара харцверг бакъво, шайна кхаьънаш делча, ткъа догцӀеначарна нийсаниг дан ца магадо![+] 24ЦӀеро ча дӀакхаллар санна а, екъа буц цӀеран алунашкахь дӀаялар санна а, церан орам телхар бу, ткъа церан заза, чан санна, дӀасадер ду, хӀунда аьлча цара Берриг а ницкъийн Везачу Элан товрат-хьехам дӀатесна, Исраилан Везачу Делан дашах ца баьшна уьш[+]. 25Цу бахьаненна Везачу Эло оьгӀазалла Шен халкъана тӀе йоссор ю, Цо, тӀе куьг а кховдийна, таӀзар дийр ду цунна. Цу хенахь лаьмнаш хир ду дегош, адамийн декъий а хир ду арахь Ӏохкуш, гоьргаш санна. И дерриг а хилча а, Везачу Элан оьгӀазалла дӀаялаза хир ю, Цуьнан куьг а дӀакховдийна лаьтташ хир ду[+].

26Дала генарчу халкъашна байракх хьалаойур ю, лаьттан йистошкахь Ӏачарна билгало лур ю. Хьажал, мостагӀа сиха а, атта а схьакхочуш ву![+] 27Царна юкъара цхьа а кӀад ца ло, цхьаннан а ког а ца тасало. Царах цхьанна а наб оза ца йо, цхьа а ца тхьаьвса. Цхьаммо а гӀодаюкъ а ца йосту, цхьаннан а мачийн бахтар а ца хеда. 28МостагӀчун пхерчий ира ду, Ӏедаш дуьйлина ду, цуьнан говрийн бергаш мокхазах тера ю, гӀудалкхийн чкъургаш, мох санна, хьийзаш ю[+]. 29Цо яьккхина гӀовгӀа лоьман санна ю, цо до гӀигӀ къоначу лоьмийн Ӏахарх тера ду. МостагӀчо, гӀигӀ а деш, бовда гӀерта нах схьалоьцу, цхьаммо а уьш цуьнгара схьабохур бац[+].

30Оцу дийнахь марсбаьллачу хӀордо ен гӀовгӀа санна лаьтта тӀехь мостагӀа гӀергӀаш хир ву. Нагахь санна цхьаъ лаьтта хьаьжча, цунна бода а, бала а гур бу, ткъа мархаша серло дӀакхоллур ю[+].

#### 6


Дала ЕшаӀ-ЯхӀу пайхамар хила тӀекхайкхар

1[+]Ӏузи-ЯхӀу-паччахь веллачу шарахь лекхачу а, айаделлачу а Ӏаршна тӀехь охьахиъна Ӏаш волу Хьалдолу Эла гира суна. Цуьнан обанан йистоша дерриг а Делан цӀа хьаладуьзнера[+]. 2Цунна тӀехула лаьттара сирап-маликаш[*]. Церан хӀораннан а ялх тӀам бара: шинца цара юьхь дӀакъовлура, шинца когаш къайлабохура, ткъа шинца тӀема довлура уьш[+]. 3[+]Вовшашка кхойкхуш, бохура цара:

«Веза ву, веза ву, веза ву
массо а ницкъийн Веза Эла!
Дерриг а латта Цуьнан сийлаллех дуьзна ду!»[+]

4[+]Церан аьзнаша Делан цӀийнан неӀсагӀанаш егайора, ткъа цӀа кӀуьрах хьаладуьзира[+].

5Ас элира: «Къа ду сан! ХӀаллакьхили со! Сан бага цӀена яц, цӀена баганаш йоцучу халкъана юкъахь Ӏаш а ву со, ткъа сан бӀаьргашна гина Паччахь, массо а ницкъийн Веза Эла».

6ТӀаккха цхьа сирап-малик суна тӀедеара. Морзахца сагӀа доккхучу кхерчара схьаэцна, богуш болу кӀега бара цуьнан карахь. 7КӀега сан бетах а Ӏоьттина, цо элира: «ХӀара хьан бетах хьакхабелла, хӀинца хьан бехк дӀа а баьккхина, хьан къиношна гечдина»[+].

8Юха суна Хьалдолчу Элан аз хезира. Цо бохура: «Мила вахийта Ас? Мила гӀур ву Вайн дуьхьа?»

ТӀаккха ас элира: «Со кийча ву! Со вахийтахьа».

9[+]Цо элира: «Ваха а гӀой, ала оцу халкъе: „Хезар ду шуна, амма кхетар дац шу. Хьоьжур ду шу, амма маьӀна къастор дац аша“[+]. 10Оцу нехан дегнаш чӀагӀде, лергаш къорде, бӀаьргаш дӀакъовла, церан бӀаьргашна са ца гайта а, лергашна ца хазийта а, дегнаш тӀаьхьа ца кхиийта а. Цара иза динехьара, уьш Суна тӀе а боьрзур бара, царна дарба а дийр дара»[+].

11Ас элира: «Дукхачу ханна хир дуй иза, Хьалдолу Эла?»

Цо жоп делира: «ГӀаланаш ясса а елла, бахархой а боцуш йиссалц, адамаш доцуш цӀенош диссалц, хӀара латта дерриг а дассадаллалц. 12Веза Эла волчу Аса адамаш кхузара генна дӀадуьгуьйтур ду, тӀаккха хӀара латта чӀогӀа дассалур ду. 13Адамийн уьтталгӀа дакъа лаьтта тӀехь дисахь а, мохк юха а багийна хир бу. Амма ножах, хадийча, лаьттахь юьхк йисаре терра, цу халкъан йисначух деза хӀу хир ду»[+].

#### 7


Ахьаз-паччахьна лерина болу хаам

1[+]Ӏузи-ЯхӀун кӀентан Йовтаман кӀант Ахьаз ЯхӀуд-мехкан паччахь а волуш, Рицан Арам-мехкан[*] паччахь а волуш, ткъа Рамли-ЯхӀун кӀант Пикхахьи Исраил-мехкан паччахь а волуш, тӀом баьлла. Рицан а, Пикхахьи а тӀамца Ярушалайм-гӀалина тӀелетира, амма цаьрга иза схьа ца яккхаелира[+].

2Даудан тӀаьхьенах волчу Ахьаз-паччахье хаам кхечира, арамхой эпраймхошца[*] цхьаьнакхетта аьлла. И кхаъ хезча, паччахь а, цуьнан нах а кхерабелира, мохо ластийна хьуьнхара дитташ санна, бегийра уьш.

3Везачу Эло ЕшаӀ-ЯхӀуга элира: «Хьо а, хьан кӀант Шиар-Яшаб[*] а Ахьазана дуьхьал гӀо. Лакхарчу Ӏома чуьра хи охьадогӀучохь, хӀуманаш юьттучеран аренга боьдучу новкъа вала ший а[+]. 4Ахьазе ала: „Ларло, амма синтеме хила, кхера а ма кхера, хьайн дог а ма дохаде, и сийсина догуш долу ши дечиг бахьана долуш – Рицан шен арамхошца а, Рамли-ЯхӀун кӀант а оьгӀазвахана дела. 5Арамхой а, эпраймхой а, Рамли-ЯхӀун кӀант а хьуна зулам дан гӀерташ бу, цара боху: 6‘ЯхӀуд-махкана тӀе а летта, иза, кхера а бина, тӀамца схьа а баьккхина, Табиалан кӀант цигахь паччахь хӀоттор ву вай’.

7Амма Хьалдолчу Эло боху:

‘И хӀума лаьттар дац,
и гӀуллакх кхочушхир дац,[+]
8хӀунда аьлча Араман олахо Дамасакх-гӀала ю,
ткъа Дамасакхан олахо Рицан бен вац.
Кхин кхузткъе пхи шо даьлча, эпраймхой,
шаьш бохийна хиларна, кхин къам хир дац.
9Эпрайм-мехкан олахо Шамран-гӀала ю,
ткъа Шамранан олахо Рамли-ЯхӀун кӀант бен вац.
Нагахь санна шу ца тешахь,
шу чӀагӀдина хир дац’“».


Делан билгало: Ӏимануал

10Везачу Эло Ахьазе кхин цкъа иштта хаам бира: 11«Хьайн Везачу Делера хьайна цхьа билгало еха. И билгало лаьтта бухара я лакхарчу стигалара хила мегаш ю».

12Ахьаза элира: «Ас йоьхур яц цхьа а билгало, Веза Эла зуьйр вац ас».

13ТӀаккха ЕшаӀ-ЯхӀус элира: «ЛадогӀа соьга, Дауд-паччахьан тӀаьхьенах берш! Нахана шаьш ен халонаш а ца тоьуш, сан Далла халонаш ян дохку шу? 14[+]Хьалдолчу Эло Ша лур ю шуна билгало: „ЙоӀа, берах а хилла, кӀант вийр ву, цуьнан цӀе Ӏимануал[*] туьллур ю[+]. 15Цо кӀалд а, моз а дуур ду, вониг дӀататта а, диканиг тӀеэца а Ӏаммалц. 16И бер вониг дӀататта а, диканиг тӀеэца а Ӏамале, шу кхоьруш волчу шина паччахьан мехкаш дассийна хир ду.

17Амма Везачу Эло хьуна а, хьан халкъана а, хьан ден цӀенна а тӀе Эпрайман къам ЯхӀудан къомах дӀакъаьстинчу хенахь дуьйна ца хилла денош хӀиттор ду – Цо Ашур-мехкан паччахь шуна тӀе лотуьйтур ву[+].

18Цу дийнахь Везачу Эло шок тухур ю, Мисар-махкахь уггар генахь йолчу хин Ӏоврашкара мозий[*] а, Ашур-махкахь долу накхармозий а схьакхайкхархьама[+]. 19Схьа а даьхкина, боьранашка а, тархийн кӀаьгнашка а, кӀохцалш мел долчу коьллаш тӀе а, ерриг а руьйтанаш тӀе а охьаховшур ду уьш.

20Оцу дийнахь Хьалдолчу Эло Эпрат-хина дехьара тӀелаьцначу уьрсаца – Ашурхойн паччахьца – шун коьрта а, когашна а тӀера чоьш дӀадошур ду, ур-атталла маж а дӀайоккхур ю[+].

21Цу хенахь стаге цхьа шинар а, ши уьстагӀ а бен кхабалур бац, 22амма цара луш йолу шура шортта хиларна, цо кӀалд юур ю. Кху лаьтта тӀехь бисначара массара а кӀалддий, моззий дуур ду.

23Иштта хӀума а хир ду цу хенахь: эзар дато шекхал ахча мах болу эзар кемсийн таьлланг хьалайолучу меттехь коканан а, кӀохцалан а коьллаш евр ю. 24Ӏедаш а, пхерчий а эцна, лелар бу цига нах, хӀунда аьлча дерриг а цу лаьтта тӀехь коканан а, кӀохцалан а коьллаш хир ю[+]. 25Хьалха охуш лелийначу цхьана а лам тӀе вахалур вац, цигарчу коканийн а, кӀохцалийн а коьллех кхерарна. Цига стерчий дӀалохкур ду, кегийрачу дохно хьоьшур ду коканаш“».

#### 8


ЕшаӀ-ЯхӀун кӀант билгало хилар

1Везачу Эло соьга элира: «Поппаран йоккха экъа схьа а эций, йозанан гӀирсаца къаьсташ дӀаязде цу тӀехь: „МахӀир-Шалал-Хьаш-Баз[*]“»[+]. 2Ас тешаме волу ши теш лецира сайна: динан да волу УръяхӀу а, Юбарах-ЯхӀун кӀант Закри-ЯхӀу а[+].

3Шегахь Делера хаам болуш йолчу зудчух кхийтира со. Цо, доьзалхочух а хилла, кӀант вира. Везачу Эло соьга элира: «Цуьнан цӀе МахӀир-Шалал-Хьаш-Баз тилла, 4хӀунда аьлча цу кӀантана „сан да“, „сан нана“ ала Ӏамале, Дамасакх-гӀалин хьал а, Шамран-гӀалин хӀонс а Ашур-мехкан паччахьна хьалха̄хула дӀахьур ду»[+].


Ашур-мехкан паччахь тӀелатар

5Везачу Эло кхин а цкъа соьга къамел дира: 6«ХӀара халкъ тийна догӀучу Шилон-хих ца дашарна, Рицанах а, Рамли-ЯхӀун а кӀантах а доккхадерна,[+] 7Везачу Эло буьрса а, доккха а Эпрат-хи хоьцур ду цунна тӀе – иза берриг а шен ницкъаца волу Ашур-мехкан паччахь хир ву. И хи, шен дерриге а хоршара ара а даьлла, массо а бердаш тӀе дер ду[+]. 8ЯхӀуд-махкахула дӀа а дахана, иза хьала а буьзна, лаккха хьаладер ду иза, лога кӀел кхаччалц. Ӏимануал, Хьан латта мел ду дӀасадаьржар ду иза, дӀасадахийтинчу тӀемашца санна!»[+]

9МостагӀалла леладе, халкъаш, ткъа дог доьхна хила. Генара мехкаш, ладогӀалаш! ТӀамана кечам бе, ткъа дог доьхна хила! ХӀаъ, кечам бе, амма хаа ду шуна, шу дог доьхна хир ма ду! 10Дага хӀуманаш леца, амма уьш нислур дац. Дош ала, амма иза кхочушдийр дац, хӀунда аьлча тхоьца Дела ву![+]


Везачу Элах тешна Ӏаш хиларе кхайкхар

11Суна тӀе онда куьг а диллина, цу халкъан новкъахула лелар суна дехка а доьхкуш, Везачу Эло соьга иштта элира: 12[+]«Цу халкъо къайлаха барт бар мел ду бохучух къайлаха барт бар ду ма баха, иза кхоьручу хӀуманах ма кхера, ткъа Ӏадийна ма хила[+]. 13Массо а ницкъийн Веза Эла шайн Веза Дела бен ма лара, Цуьнга бен ларамах дуьзна ма хила, Цунна хьалха бен Ӏадийна ма хила! 14[+]Иза шун еза меттиг хир ю. Амма Исраилан шина пачхьалкхана Цунах нах тасаболуьйтун болу тӀулг а, уьш охьаоьгун болу тарх а хир ю, ткъа Ярушалайман бахархошна Цунах речӀа а, гур а хир бу[+]. 15Царах дукхахберш таса а белла, охьа а эгар бу, хӀаллак а хир бу, речӀанна юкъа а нисбелла, схьа а лоьцур бу».

16ХӀара тоьшаллин тептар, дӀа а хьарчадай, дӀадехка. ХӀара хьехаман тептар мухӀарца дӀа а къовла. Сан мурдаша иза лардойла[+]. 17[+]Якъубан тӀаьхьенах Шен юьхь къайлаяьккхинчу Везачу Эле хьоьжуш хир ву со, Цунах дегайовхо йолуш хир ву со[+]. 18[+]ХӀара со а ву, Везачу Эло суна делла бераш а ду. Цийон-лам тӀехь Ӏаш волчу массо а ницкъийн Везачу Эло исраилхошна тоьшаллина а, билгалонна а дахкийтина ду тхо[+].

19Шуьга иштта эр ду: «Шабар-шибар деш болчу жинашца тайначех а, эвлаяэх а дагадийла. Халкъ шен деланех дагадала дезаш дац ткъа? Дийначийн дуьхьа беллачех дага ца довлу ткъа?»[+]

20Сан хьехамна а, тоьшаллина а догӀучуьнга бен ла ма догӀа. Оцу наха дуьйцург Делан дашца ма ца догӀу – церан Делан нур дац![+]

21Къизачу Ӏазапехь а, меца а болуш, лаьтта тӀехула лелар бу и нах. Мацалла хӀоьттинчу хенахь, дар а белла, шайн паччахьна а, Далла а луьйр бу уьш[+]. 22Стигала а, лаьтта а хьовсур бу уьш, бала а, бода а гур бу царна, буькъачу бодане кхиссина хир бу уьш. Амма хӀинца ша чӀагӀбеллачу меттехь гуттар а хир бац бода[+].

#### 9


ВогӀур волу Паччахь

1[+]Хьалхалерчу заманахь Забул-мехкан а, Наптал-мехкан а латтанаш сийсаздахийтина хиларе терра, тӀейогӀуш йолчу хенахь хӀордйистера некъ шена тӀехь болу мохк – Йордан-хил дехьа болу мохк а, кхечу къаьмнех болчу нехан болу Галилай-мохк а – сий дина хир бу[+].

2[+]Боданехь леллачу халкъана
йоккха серло гира!
Ӏожаллин ӀиндагӀехь болчу махкахь
Ӏийначу нахана серло къеггина дӀахӀоьттира![+]
3Веза Эла, Ахь дебийна и халкъ,
Ахь алсамдаьккхина цуьнан хазахетар.
Хьуна хьалха, ялта чудерзош санна,
хӀонс йоькъуш санна, самукъадолуш ду иза[+].
4ХӀунда аьлча Ахь кагдина дӀадаьккхина
цунна хало йина долу дукъ а,
цуьнан белшаш тӀе йиттина Ӏаса а,
цунна ницкъ бинчун гӀаж а,
маданхойн эскар Ахь эша-ма-дарра[+].
5ТӀом бинчу тӀемалойн ерриг а мачаш
яго цӀерга тосур ю.
ТӀамехь цӀийх юьзна ерриг а бедарш
цӀеро дӀакхоллур ю[+].
6ХӀунда аьлча вайна бер дина –
кӀант велла вайна.
Олалла хир ду Цуьнан белшаш тӀехь.
Цунна цӀе туьллур ю:
Тамашийна Хьехамча, Нуьцкъала Дела,
Гуттар а волу Да, Машаран Эла[+].
7[+]Цуьнан олалла дӀасадаьржаш хир ду,
цу чохь машар даим лаьтташ хир бу.
Даудан тӀаьхьенах волу паччахь санна цо
шен пачхьалкхана тӀехь куьйгалла дийр ду.
И пачхьалкх дӀа а хӀоттийна,
цунна тӀехь паччахьалла дийр ду цо
нийсонца а, диканца а,
хӀинца дуьйна абаденналц.
Массо а ницкъийн Везачу Элан
эмгаралло кхочушдийр ду иза[+].


Исраилан курачу къомана таӀзар дар

8Хьалдолчу Эло таӀзар до Якъубан тӀаьхьенна, исраилхошна хуьлу и таӀзар. 9Цунах лаьцна хуур ду берриге а исраилхошна – Эпрайман тайпанна а, Шамран-гӀалин бахархошна а. Цу наха кураллица а, ца башарца а боху: 10«Кибарчигаш охьаэгна, ткъа оха хьаькхна тӀулг хьалабуттур бу. Инжиран дитташ охьадетта, ткъа оха тоьлла долу кхин дитташ дугӀур ду».

11Рицанан мостагӀий Везачу Эло Исраилан халкъана дуьхьалбехира, ткъа Исраилан мостагӀий иракарахӀиттийра Рицанна тӀелата[+]. 12Арамхой малхбалера тӀелетира, пӀелаштамхой малхбузера тӀегӀоьртира, ткъа схьайиллинчу батошца цара Исраилан мохк дӀакхаьллира. Иза иштта делахь а, Везачу Элан оьгӀазалла дӀа ца яьлла, Цуьнан куьг кхидӀа а халкъана тӀехула дӀакховдийна ду, таӀзар дархьама[+].

13Амма халкъ шена Йиттина Волчунна тӀе ца дирзина, массо а ницкъийн Веза Эла ца лехна цо[+]. 14Везачу Эло Исраилан халкъан корта а, цӀога а дӀахадор ду, хурма-диттан га а, эрз а цхьана дийнахь дӀабоккхур бу[+]. 15Воккханиг а, цӀе яхана верг а, – иза корта бу, харцо Ӏамош волу пайхамар – иза цӀога ду[+]. 16Тхьамданаша и халкъ нийсачу новкъахула ца дуьгу, цара дӀабуьгурш туьлуьйтуш бу. 17Цу халкъа юкъара кегийрачу нахах воккхавийр вац Веза Эла, байх а, бисина Ӏачу зударех а къинхетам бийр бац Цо, хӀунда аьлча уьш берриш а Ӏесанаш а, зуламхой а бу, церан баганаша сонталла юьйцу. Иза иштта делахь а, Везачу Элан оьгӀазалла дӀа ца яьлла, Цуьнан куьг кхидӀа а халкъана тӀехула дӀакховдийна ду, таӀзар дархьама[+].

18Харцо цӀерах тера ю, цо, марсйолуш, коканан а, кӀохцалан а коьллаш ягайо, юха луьстачу хьуьна юккъе кхочу иза, кӀур стигала хьала а болуьйтуш. 19Массо а ницкъийн Везачу Элан дералло махках цӀе тосу, ткъа халкъ цӀеро дӀакхоллу. Стаг шен ваша кӀелхьарваккха а ца хьожу[+]. 20Нах, аьтту агӀор кхевдича а, меца буьсур бу, аьрру агӀор кхевдича а, меца буьсур бу. ХӀора а шен гергарчунна тӀелетар ву[+]. 21Маннашан тайпано Эпрайман тайпанна дуьхьал тӀом бийр бу, Эпрайма Маннашана дуьхьал, юха и ши тайпа ЯхӀудана дуьхьал летар ду. Иза иштта делахь а, Везачу Элан оьгӀазалла дӀа ца яьлла, Цуьнан куьг кхидӀа а халкъана тӀехула дӀакховдийна ду, таӀзар дархьама[+].

#### 10

1Къа ду зуламе парзаш дечеран а, къиза сацамаш дӀаязбечеран а[+]. 2Цара Сан халкъа юкъара къен нах нийсачу кхеле ца кхочуьйту, гӀийлачеран бакъонаш схьайоху, бисина Ӏачу зударийн а, байн а долахь дерг дӀадоккху[+]. 3ТаӀзар дечу дийнахь, геннара бохам тӀебеача, хӀун дан дохку шу? Хьаьнга гӀо доьхур ду аша? Шайн хьал мичахь дуьтур ду аша? 4Схьалецначу нахана юкъахь шу охьасеттар бен дац, байинчарна юкъа охьаоьгур бен дац. Иза иштта делахь а, Везачу Элан оьгӀазалла дӀа ца яьлла, Цуьнан куьг кхидӀа а халкъана тӀехула дӀакховдийна ду, таӀзар дархьама[+].


Ашур-мехкан паччахь Делан герз хилар

5[+]«Къа ду Ашуран къоман. Иза Сан оьгӀазаллин гӀаж ю! Цуьнан карахь Сан бекхаман Ӏаса ю[+]. 6Ӏесачу халкъана дуьхьал, Со оьгӀазвахийтинчу къомана дуьхьал дохуьйту Аса ашурхойн халкъ, талор лело а, хӀонс яккха а, исраилхой, новкъара хатт санна, хьеша а»[+].

7Амма ашурхойн паччахьо иштта ойла ца йо, цуьнан дагахь иза ца хуьлу. Цуьнан Ӏалашо ю дуккха а халкъаш дакъазадаха а, хӀаллакдан а[+]. 8Цо боху: «Сан массо а баьччанаш паччахьаш бац ткъа? 9КӀаркамиш-гӀалина динарг Хална-гӀалина ца дина те? Арпад-гӀалина динарг Хьамат-гӀалина ца дина те? Дамасакх-гӀалина динарг Шамран-гӀалина ца дина те[+]? 10ЦӀуйн карахь йолу пачхьалкхаш Аса схьаяхарна – ткъа оцу пачхьалкхийн цӀуш Ярушалаймехь а, Шамран-гӀалахь а болчу цӀуйл нуьцкъала бара – 11Ярушалаймана а, цуьнан куьйга бинчу деланашна а Шамран-гӀалина а, цуьнан цӀушна а диннарг дийр дац Аса?»[+]

12Цийон-лам тӀехь а, Ярушалаймехь а Шен гӀуллакх чекх а даьккхина, Хьалдолчу Эло эр ду: «Ашур-мехкан паччахьна таӀзар дийр ду Аса, цуьнан курачу даго кхиийначунна а, цуьнан бӀаьргаш дозаллех буьзна хиларна а»[+].

13Цу паччахьо боху: «Сайн куьйган ницкъаца а, сайн хьекъалца а дина ас иза, хӀунда аьлча со хьекъал долуш ву. Ас халкъийн дозанаш дӀадаьхна, церан хьал схьадаьккхина. СтаргӀано санна аса паччахьаш шайн гӀанташ тӀера чукхиссина[+]. 14Сан куьйгаша халкъийн хьал, олхазарийн баннаш санна, схьаэцна. Баннаш чохь дисина хӀоаш схьаоьцуш санна, схьаэцна ас дерриг а латта, цхьаммо а тӀам меттах а ца баьккхи, я бага а ца гӀаттий, я цхьа а гӀовгӀа а ца йи».

15Диг ша лелочу стагал тоьлуш хир дуй? Херх ша хьокхучул тоьлуш хир буй? Ша хьалаайинчу стагана тӀехь олалла дийр дуй те гӀожо? Дечигах бен боцучу хьокхано адам хьалаойур дуй те?

16Массо а ницкъийн Хьалдолчу Эло берстинчу тӀемалошна тӀе хӀоралла хоьцур ю. Ашур-мехкан паччахьан сийлаллех цӀе латор ю, ткъа и цӀе чӀогӀа йогуш хир ю[+]. 17Исраилан Серлонах цӀе хир ю, цуьнан Везачух алу хир ю, цхьана дийнахь ашурхойн паччахьан коканан коьллаш а, къух а догуш йолу[+]. 18Ашурхойн паччахьан мел йолу хьаннаш а, бошмаш а, доь ца дуьтуш, хӀаллакйийр ю Цо. Вала воллу стаг гӀелваларх тера хир ду иза. 19Бере а дагардаллал кӀезиг дитташ дуьсур ду цуьнан хьаннаш чохь.


Бисина исраилхой Далла тӀе берзар

20Цу хенахь Исраилан халкъах бисина болу, Якъубан тӀаьхьенах кӀелхьарбевлла нах шаьш эшийначух кхин тешна Ӏаш хир бац. Церан дегайовхо билггал Везачу Элах, Исраилан Везачух, хир ю. 21Халкъах жима дакъа юхадоьрзур ду, Якъубан тӀаьхьенах бисинарш – Нуьцкъалчу Далла тӀе боьрзур бу. 22[+]ХӀордан гӀум санна, дукха нах хьан хиллехь а, Исраил, царах бисинарш бен Далла тӀе боьрзур бац. Халкъ хӀаллакдан сацам бина, нийса таӀзар къомана тӀехдер ду[+]. 23Халкъ хӀаллакдан Ша дина омра берриг а махкахула кхочушдан воллу массо а ницкъийн Хьалдолу Эла. Массо а ницкъийн Хьалдолу Эла Ша омра дина хӀаллакдар берриг а махкахула кхочушдан воллуш ву[+].


Ашуран къомана таӀзар дар

24Массо а ницкъийн Хьалдолчу Эло боху: «Цийон-лам тӀехь Ӏаш долу Сан халкъ! Ашурхойх ма кхера, цара шуна гӀожмаш тохахь а, цара, хьалха мисархоша санна, шуна ницкъ бахь а[+]. 25Жимма хан яьлча, Сан оьгӀазалла дӀаер ю, тӀаккха Сан дералла уьш хӀаллакбарна тӀейоьрзур ю». 26Массо а ницкъийн Веза Эла царна шед етта воллуш ву, Ӏораб-тархана уллохь маданхошна Цо шед ма-еттара. Шен Ӏаса Цо хӀорда тӀехула а лаьцна, хьалха мисархошна санна, ашурхошна дуьхьал ойур ю[+]. 27Цу деношкахь Везачу Эло хьан белшаш тӀера Ашуран беза мохь дӀабоккхур бу. Хьан вортанна тӀера дукъ дӀадаьккхина хир ду – хьо дерстина хиларна, и дукъ кагдийр ду[+].


Хийрачу мехкашкара бӀо тӀелатар

28Ашурхой Ӏаят-гӀалина тӀелетта, МагӀран-гӀаланах чекх а бевлла, Михмас-гӀалахь тӀаьхьалонна дерг охьадуьллу цара[+]. 29Лаьмнех дехьа а бевлла, ГибаӀ-гӀалахь буьйса яккха совцу уьш. Рама-гӀалин бахархой бегош бу, Шаулан ГебаӀ-гӀалахь Ӏаш берш дӀасабевдда[+]. 30Орца даккха, Галлам-гӀалин бахархой! Тидам бе, Лайша-гӀалин бахархой! Жоп ло, Ӏанатот-гӀалин бахархой![+] 31Мадмуна-гӀалара нах бевдда, Гибаймера бахархой дӀабаха сихбелла. 32Оццу дийнахь Нуб-гӀалахь лаьттар бу уьш. Ярушалайм-гӀалин гуна, Цийон-ломана шайн буйнаш лестор бу цара[+].

33Массо а ницкъийн Хьалдолчу Эло доккхачу гӀоранца дитташ тӀера гаьннаш схьадохур ду, даккхийнаш дӀахьокхур ду, лекханаш лаьтта эгор ду[+]. 34Цо дагарца луьста хьун хьокхур ю, Нуьцкъалчун куьйгах Ливанунан хьаннаш оьгур ю.

#### 11


Машаран пачхьалкх

1[+]Юшайн[*] юьхках зӀийдаг хьалаер ю,
цуьнан орамех га схьадер ду.
2Везачу Элан Са цунна тӀехь Ӏийр ду.
Оцу Сино цунна хьекъал а, кхетам а лур бу,
Цо хьехам а, ницкъ а лур бу,
Цуьнгахула цунна Веза Эла вевзар а ву,
Цунна хьалха ларамах вуьзна а хир ву[+].
3Веза Эла ларар цунна тамехь хир ду.
БӀаьргашца гиначуьнга хьаьжна,
цо гӀуллакх къастор дац,
лергашца хезначуьнга хьаьжна,
цо нахана кхел йийр яц.
4[+]Къечарна кхел нийсонца йийр ю цо,
лаьттан гӀело хьоьгучеран гӀуллакх
догцӀеналлица къастор ду цо.
ГӀаж санна, багара схьадолучу шен дешнашца
цо лаьттана еттар ю.
Балдашкахула схьайолучу шен Ӏаьнарца
цо Ӏесанаш бойур бу[+].
5[+]Нийсо цуьнан хенаш тӀера доьхка санна хир ю,
тешаме хилар цуьнан юкъах долу доьхка хир ду.

6[+]ТӀаккха борз Ӏахарца цхьаьна Ӏийр ю,
цӀокъ буьхьигна уллохь Ӏуьллур ду,
эса а, къона лом а, дерстина даьхни а цхьаьна хир ду.
Жимачу беро лелор ду уьш[+].
7Етт стечу ченаца цхьаьна бежар бу,
церан кӀорнеш цхьаьна Ӏохкур ю,
лоьмо, старо санна, ча дуур ду.
8Бер лаьхьанан Ӏуьрга уллохь ловзур ду,
цо шен куьг цуьнан бенна тӀе кховдор ду.
9[+]Берриг а Сан безачу лам тӀехь
зен а, зулам а хир дац,
хӀунда аьлча, хино хьалабузу хӀорд санна,
Веза Эла вовзарх хьаладуьзна хир ду латта[+].


Йийсаре дӀабигнарш юхаберзар

10[+]Оцу дийнахь Юшайн орамах схьаваьлла стаг, кхечу халкъашна байракх санна, гучувер ву. Кхечу къаьмнех болчара иза лоьхуш хир ву, ткъа иза Ӏаш волу меттиг сийлалла хир ю[+]. 11Оцу дийнахь Везачу Эло юха а Шен куьг дӀакховдор ду Ашур-махкара а, Мисар-махкара а, ПатӀрус-махкара а, Хуша-махкара[*] а, Ӏейлам-махкара а, ШанӀар-махкара а, Хьамат-гӀалара а, хӀордан йистехь дехаш долчу къаьмнашкара а Шен халкъах дисина дакъа, мах а бина, юхадало[+]. 12Везачу Эло кхечу къаьмнех болчу нахана байракх хьалаойур ю, шайн махкара дӀалаьхкина исраилхой схьагулбийр бу, Ша дӀасабаржийна яхӀудхой дуьненан еа а маьӀӀера схьакхойкхур бу[+]. 13Эпрайман хьагӀ а дӀаер ю, ЯхӀудан мостагӀалла дӀахедар ду. Эпрайман ЯхӀуде хьагӀ хир яц, ЯхӀуда Эпраймана мостагӀалла лелор дац[+]. 14Эпрайман а, ЯхӀудан а къам, малхбузехьа а дахана, пӀелаштамхошна тӀелетар ду, малхбалерчу халкъийн хьал схьадоккхур ду цара. Эдоман а, Муабин а къаьмнаш цара эшор ду, ткъа Ӏамминан халкъ муьтӀахь хир ду цушинна[+]. 15[+]Мисаран хӀордана хи чукхета меттиг якъор ю Везачу Эло. Морцучу мохаца Цо, тӀехула Шен куьг а лаьцна, Эпрат-хи, ворхӀ татол а дина, доькъур ду. Цу татолех, кӀархаш а буьйхина, дехьавалалур ву[+]. 16ТӀаккха Ашур-махкахь дисинчу Цуьнан халкъан декъана боккха некъ хир бу, ша Мисар-махкара арадолучу хенахь Исраилан халкъана иза хиларе терра[+].

#### 12


Баркаллин илли

1Цу дийнахь вайн къомо эр ду:

«Хьо хаставо оха, Веза Эла.
Хьо тхуна оьгӀазвахана хиллехь а,
Хьайн оьгӀазалла дӀаяьккхина,
Ахь тхуна синтем белла[+].
2[+]Дела ву тхо кӀелхьардоккхург,
Цунах тхо тешна Ӏаш ду,
тхо ца кхоьру цхьана а хӀуманах,
хӀунда аьлча Веза Эла тхан ницкъ бу,
Цуьнан дуьхьа оха илли олу,
Цо тхо кӀелхьардаьхна дела[+].
3КӀелхьардовларан хьостана чуьра
хи оьцур ду аша самукъадаларца».

4Цу дийнахь аша эр ду:

«Хаставе Веза Эла, деха Цуьнга,
халкъашна Цуьнан гӀуллакхех лаций дийца,
Цуьнан цӀе сийлахь хилар дагадаийта массарна а[+].
5Иллица хаставе Веза Эла,
Цо сийлахь гӀуллакхаш дина дела.
ДӀахоуьйла иза дерриге а дуьненахь[+].
6Мохь хьоькхуш доккхаде, Цийонан халкъ,
хӀунда аьлча Исраилан Везаниг
хьуна юкъахь сийлахь ву»[+].

#### 13


Бавелна бекхам бар

1[+]ХӀара бу Амосан кӀантана ЕшаӀ-ЯхӀуна Бавелах лаьцна гучубаьккхина болу хаам[+].

2«Берзинчу лам тӀехь байракх айа, айинчу озаца тӀемалошна омра де. Куьг ластаде цаьрга, уьш хьолахойн кевнашна чугӀортийта[+]. 3Айса дӀакъастийначаьрга омра дина Аса, Сан дозаллех самукъадолуш болчу Сайн тӀемалошка кхайкхира Со Сан бекхам кхочушбе аьлла.

4ЛадогӀа, лаьмнашкахь гӀовгӀа хезаш ю – адамийн йоккхачу тобанан гӀовгӀа! ЛадогӀа, пачхьалкхашна юкъахь гӀовгӀа хезаш ю – къаьмнаш цхьаьнакхетаран гӀовгӀа! Массо а ницкъийн Веза Эла доккха эскар хӀоттош ву, тӀом бархьама. 5Генарчу махкара, дуьненан йистера, схьавогӀуш ву Веза Эла Шен бекхам баран герзашца, дерриг а латта хӀаллакдархьама[+].

6[+]Делха, герга ду Везачу Эло кхел ен де. Цу дийнахь Нуьцкъалчо дерриг а хӀаллакдеш болу ницкъ гойтур бу[+]. 7Цундела массеран а куьйгаш, чуьра са дӀадаьлча санна, охьагӀур ду, хӀораннан дог, Ӏадийна, дешар ду[+]. 8Уьш кхерабелла хир бу, чӀогӀачу лазарша дӀалоцур бу уьш. Бер деш йолу зуда санна, хьийзар бу и нах. Йогучу яххьашца, цецбевлла, вовшашка хьоьжур бу уьш[+]. 9ХӀинца оьгӀазаллица а, йогучу дераллица а тӀедогӀуш ду Везачу Элан буьрса де. Лаьттах яьсса аре ян а, цу тӀера къинош летийнарш дӀабаха а догӀуш ду и де[+]. 10[+]Стигаларчу седарчаша а, седарчийн тобанаша а шайгара серло лур яц. Ша хьалагӀоттуш, малх кхоьлина хир бу, батто а шен серло лур яц[+].

11Ас дуьненна таӀзар дийр ду цо динчу вонна дуьхьал, ткъа Ӏесачарна шаьш летийначу къиношна доггӀург дийр ду. Ас курачийн дегалла дӀайойур ю, ницкъбечеран деза деттар сийсаздийр ду[+]. 12Дийна бисина нах цӀеначу дешил сов кӀезиг хуьлуьйтур бу Ас, Апарера деъначу дешил а кӀезиг адамех диснарш дийр ду Ас[+]. 13Берриг а ницкъийн Везачу Элан дералла бахьана долуш, Цуьнан чӀогӀачу оьгӀазаллин дийнахь, Цо стигал ластор ю, латта а ша долчуьра меттахдер ду[+].

14ТӀаккха хӀорра а, эккхийна сай санна, дӀатесна дитина уьстагӀий санна, шен халкъана тӀе гӀур ву, шен махка водур ву[+]. 15Амма каравеъначунна гоьмукъ чекхбоккхур бу, схьалаьцнарг туьро вожор ву. 16Церан бераш царна хьалха хьошур ду, церан цӀеношкахь талораш дийр ду, церан зударий сийсазбийр бу[+].

17Ас царна дуьхьал мадайхой[*] бохур бу, ткъа цара дети а ца лору, иштта деших а дезар ца оьцу[+]. 18Церан Ӏедаша кегий нах эгор бу. Аганара бераш а кхоадийр дац цара, берех а къинхетам бийр бац цара[+]. 19[+]Бавел-махках лаьцна аьлча, иза пачхьалкхийн хазалла а, хашадхойн дозаллин исбаьхьалла а ю. Амма Бавел-гӀала, Седам а, Ӏамор а санна, Дала хӀаллакйийр ю[+]. 20Абаден абаде даллалц, бахархой хир бац цунна чохь, массо а тӀейогӀучу тӀаьхьенашкахь цигахь стаг Ӏийр вац. Ӏаьрбичо шен четар а хӀоттор дац цигахь, шайн жеца садоӀуш Ӏуй а Ӏийр бац[+]. 21[+]Амма яьссачу аренан акхарой лелар ю цу чохь. ЦӀенош бухӀанаша хьаладузур ду. Страус-олхазарша бенаш дийр ду цигахь, уьдуш акха гезарий а хир ю[+]. 22Акха жӀаьлеш угӀур ду дӀатесна йолчу цуьнан бӀаьвнашкахь, ткъа чангӀалкхаш – цуьнан исбаьхьачу гӀаланашкахь. Иза хиндолу хан гергакхаьчна, ткъа цуьнан денош дахдийр дац».

#### 14


Йийсаре дӀадигначуьра халкъ юхадерзар

1Везачу Эло Якъубан тӀаьхьенах къинхетам бийр бу, Исраилан халкъ юха а Шен халкъ санна схьакъастор ду Цо. Шайн лаьтта тӀехь исраилхой баха ховшор бу Цо. Кхечу къаьмнех болу нах царах дӀакхетар бу, Якъубан тӀаьхьенах хотталур бу уьш[+]. 2Къаьмнаша исраилхошна гӀо а дийр ду, шайн меттиге юха а балор бу. Исраилан тӀаьхьено кхечу къаьмнех болчу нехан дола дийр ду, уьш Везачу Элан лаьтта тӀехь, леш а, гӀарбашаш а санна хир бу. Шаьш йийсаре лаьцначарна хӀинца йийсар дийр ду исраилхоша, шайна гӀело йиначарна тӀехь цара хӀинца олалла дийр ду[+].


Бавелан паччахьах кхаьрдаш долу илли

3Везачу Эло хьайн баланах а, гӀайгӀанах а, луьрачу лоллех а хьо, Исраилан халкъ, кӀелхьардаьккхинчу дийнахь, 4Бавелан паччахьах кхардаран илли эр ду ахь:

«Ницкъ бийриг вала ма велла! Цуьнан дералла дӀа ма сецна![+] 5Ӏесачу паччахьийн олалла гойту гӀаж Везачу Эло кагйина. 6Оцу олахоша шайн оьгӀазаллица халкъашна ца соцуш тухура, шайн дераллица къаьмнаш муьтӀахь дора, царна ницкъ бар юха а ца узуш. 7Дерриге а дуьнен тӀехь машар а, сашорте лаьтта. Массара а хазахетарца маьхьарий детта. 8Баганан диттийн хьо дӀаваларх самукъадолу, ткъа Ливанунера дитташа хазахетарца боху: „Хьо дӀакхелхинчул тӀаьхьа, цхьа а ца вогӀу тхо, хедош, охьадетта“[+].

9Лахахь долу эхарт карзахдаьлла, хьуна, цига лаха хью ваьлча, дуьхьалхӀоттархьама. Хьуна лерина, цо беллачийн синош самадаьхна – дуьнен тӀехь баьччанаш хилла болчийн синош. Кхечу къаьмнийн паччахьаш хилларш шайн гӀанташ тӀера гӀиттийна цо. 10Цара бохур ду хьоьга: „Тхо санна гӀорасиза висина хьо а! Тхох тар ма велла хьо!“ 11Дечиг-пондарш лакхарца хьо лакхаваккхар хӀинца лахахь долчу эхарта чукхоьссина ду. Хьуна кӀелахь а, мотт-гӀайба хилла, нӀаьний хир ду, хьуна тӀехула а, юргӀа хилла, нӀаьний хир ду.

12[+]Стигалара охьа ма воьжна хьо, Ӏуьйренан сирла седа! Дитт санна лаьттара ма хьаькхна хьо, хьалха халкъаш эшош хилларг![+] 13[+]Хьайн дагахь ахь бохура: „Стигала хьала а ваьлла, Делан седанел а лакхадоккхур ду ас сайн гӀант, къилбаседанан йистехь болчу деланийн кхеташонан ломана тӀехь охьахуур ву со[+]. 14Стигалан Ӏаьрчашка хьала а ваьлла, Веза Воккхачух дӀатарлур ву со“[+]. 15Амма хьо эхарта чукхоьссина, хьо Ӏинан бухе кхаьчна[+].

16Хьо гуш берш, хьоьга а хьоьжуш, ойла еш бу: „Иза вуй те и стаг, латта дегийнарг, пачхьалкхашна тӀе кхерам тийсинарг, 17гӀаланаш а йохош, лаьттах яьсса аре йинарг, шен йийсархой цӀа ца хецнарг?“[+]

18Къаьмнийн кхиболу паччахьаш берриш а сийлаллица Ӏохкуш бу, хӀора а шен къубба чохь Ӏуьллуш ву. 19Амма хьан къубба яц, пайденна доцу га санна, аракхоьссина ву хьо. Хьо байинчеран декъех кхелина ву, туьро Ӏоьттинчарна а, Ӏинан тӀулгашка охьадиссинчарна а юкъахь Ӏуьллуш ву хьо. Ткъа хьан дакъа хьоьшуш ду. 20Вукху паччахьех дӀакхетар вац хьо кошахь, хӀунда аьлча хьайн латта дакъазадаьккхина ахь, хьайн халкъ а хӀаллакдина. Цкъа а хьахор яц зуламхойн тӀаьхье[+]. 21Цуьнан кӀентий байа меттиг кечъе. Уьш хӀаллакбийр бу церан дайн къинош бахьана долуш. Цаьрга, гӀовтта а гӀевттина, латта дӀа ма лацийта, дуьне гӀаланех хьала ма дузийта».


Бавел а, Ашур-мохк а бохор

22«Царна дуьхьал гӀоттур ву Со, – боху массо а ницкъийн Везачу Эло, – Бавелан халкъан цӀе а йойур ю, ерриг а тӀаьхье а, кӀант а, кӀентан кӀант а хӀаллаквийр ву, – боху Везачу Эло. – 23Бавел зуьнашна дӀалур ю, цигахь уьшал хӀоттор ю. Ондачу девзагца хьаькхна дӀайоккхур ю Аса иза», – боху массо а ницкъийн Везачу Эло[+].

24[+]Массо а ницкъийн Везачу Эло чӀагӀо йира: «Аса ойла ма-ярра хир а ду, Аса сацам ма-барра, кхочуш а хир ду. 25Сайн махкахь ашурхой хӀаллакбийр бу Аса, Сайн лаьмнашкахь уьш хьошур бу Аса. Ашурхойн дукъ Сан халкъана тӀера дӀадер ду, церан белшаш тӀера беза мохь а дӀабер бу»[+]. 26Иштта хир ду дерриг а дуьненна лерина къастийнарг, массо а халкъана тӀехула лаьцна Везачу Элан куьг а ду, 27хӀунда аьлча массо а ницкъийн Везачу Эло къастийнарг хьаьнга дӀадаккхалур ду? Цо кховдийна куьг хьаьнга сацалур ду[+]?


ПӀелаштамхой хӀаллакбар

28[+]Ахьаз-паччахь веллачу шарахь Делера болу иштта хаам кхечира:[+]

29[+]«Доккхадеш ма хила, пӀелаштамхойн халкъ, хьайна ницкъ беш хилла гӀаж кагъелла алий. Оцу лаьхьанах дӀаьвше кӀорни хир ю. Орамал стом вон хиларе терра, лаьхьанан хӀоьах кхераме саьрмик хир ма бу. 30Мискачарах уггар кӀезиг берш, жа санна, бежаш хир бу, ткъа къенаш, уьстагӀий санна, кхерам боцуш Ӏохкур бу, амма шун орам, мацалла а хӀоттийна, хӀаллакбийр бу Аса, ур-атталла цунах кӀелхьарваьлларг а лийр ву.

31Делха, гӀалин кевнаш! Орца даккха, гӀаланаш! Кхерамах дешна хила, шу массо а пӀелаштамхой! Къилбаседера, кӀур а гӀаттийна, эскар догӀу, цхьа а гӀийланиг вац цу бӀаьна юкъахь.

32ПӀелаштамхоша бахкийтинчу геланчашка хӀун эр ду? Оха эр ду: „Везачу Эло Цийон-гӀала чӀагӀйина дӀахӀоттийна, ткъа цу чохь Цуьнан халкъана юкъара гӀело хьегначарна дӀалечкъийла карор ю“»[+].

#### 15


Муаби-мохк бассор

1[+]ХӀара бу Муабих лаьцна болу хаам.

Маржа-яӀ, цхьана буса Муабера Ӏар-гӀала, дакъаза а яьккхина, йохийна ю! Маржа-яӀ, цхьана буса Муабера Кхир-гӀала, дакъаза а яьккхина, йохийна ю![+] 2Нах шайн делан цӀа а, Дибон-гӀала а йолчу богӀу, уьш сагӀа доккхучу гунашна тӀе хьалабовлу, цигахь белхархьама. Муабин халкъо тийжам бо Набу а, Мейдеба а гӀаланех. Церан массеран а кортош дӀалергина ду, массеран а мажош дӀаяьшна ю[+]. 3Муабин урамашкахь нах сингаттаман духар дуьйхина бу. Тхевнаш тӀехь а, майданашкахь а дерриг а адам доьлхуш а, бӀаьрхих дуьзна а ду. 4Хьешбон а, ЭлиӀала а гӀаланашкара бахархой боьлхуш бу, церан тийжар ЯхӀац-гӀалина тӀекхаччалц хезаш ду. Оцу бахьаненна Муабин тӀемалоша маьхьарий детта – уьш дог доьхна бу[+]. 5Муабих дог доьлху сан. Цу махкара уьдуш бу нах ЦӀоӀар-гӀала а, ӀагӀлат-Шалши олучу метте а кхаччалц. Лухьайт цӀе йолчу метте хьалабовлу уьш белхарца, Хьоронайме боьдучу новкъахь чӀогӀа белхар хӀоттадо цара[+]. 6Нимрайман хиш дӀалекъна, аренан беш якъаелла, буц маргӀалйоьлла, соьналла а дӀаяьлла. 7Шаьш кхоийнарг а, гулдинарг а, схьа а эцна, Акхтаргийн хих дехьадоккху наха. 8Берриг а Муаби-махкахь белхар ду, АгӀлайм-гӀалина а, Беар-Элим цӀе йолчу меттигна а тӀекхаччалц ду тийжар. 9Дибон-гӀала цӀийх хьалаюьзна ю, амма Везачу Эло кхин а зен дийр ду цу махкана – Муабера бевддачарна а, махкахь бисинчарна а тӀе лом хоьцур ду.

#### 16


Муабин доьхна хьал

1«Вайн лаьттан олахочунна совгӀатна Ӏахарий дахьийта СилаӀ-гӀалара яьссачу аренгахула Цийонан йоӀан лам тӀе»[+]. 2Бенаш чуьра ара а кхиссина, кхерсташ лелачу олхазарех тера хир бу Муабин зударий Арнон-хин гечонаш йолчохь[+].

3«Хьехар лохьа, хӀун дан деза алахьа, – боху муабахоша ЯхӀудан халкъе. – Буьйсанан бодано санна, дийнахь хьайн ӀиндагӀца дӀахьулдехьа тхо, ларбехьа лаьхкина лелош берш, девдда лелаш долу тхо Ӏора ма дахахьа. 4Хьо волчохь Ӏайтахьа сан лаьхкина лелош болу муабахой, хӀаллакбечух йолу дӀалечкъийла царна хилахьа».

Ницкъбийриг дӀавер ву, хӀаллакдар а соцур ду, гӀело йийраш лаьтта тӀера дӀабевр бу. 5ТӀаккха хедар боцучу безаман бух тӀехь паччахьалла дӀахӀоттор ду, Даудан тӀаьхьенах волчу тешамечу паччахьо олалла дийр ду. Иза бакъдерг лоьхуш волу кхелахо хир ву, нийсо лело сихлур а ву[+].

6«Муабин кураллех лаьцна хезна тхуна, цуьнан деза деттарх а, дозаллах а, чуьравийларх а хезна. Амма цуьнан деза деттар эрна ду»[+].

7Цундела муабахой боьлхур бу, цара массара а Муабин къомах белхар дийр ду. Кхир-Хьарсат-гӀалара Ӏаьвдинчу кемсийн курсаш дага а оьхуш, аша узарш а дийр ду, шу дог доьхна а хир ду[+]. 8Цу хенахь иштта хир ду: Хьешбон-гӀалина уллора кхаш дакъалур ду, ткъа Сибма-гӀалин кемсийн бошмаш мазакъъевр ю. Кхечу къаьмнийн олахоша бошмийн тоьлла йолу таьллангаш хьоьшур ю. ДӀаяханчу хенахь и таьллангаш ЯӀзир-гӀалина тӀекхаччалц яьссачу ара кхочура, кемсийн таьллангаш, дӀаса а яьржаш, хӀордал дехьайовлуш яра[+]. 9Цундела со а, ЯӀзирера бахархой санна, тийжар ву хӀаллакйинчу Сибмерачу кемсийн бошмех. Шуьца хиллачух сайн бӀаьрхиш Ӏенор ду ас, Хьешбон-гӀалара а, ЭлиӀала-гӀалара а бахархой, хӀунда аьлча шун кемсаш а, ялта а чудерзош хуьлуш долчу гӀовгӀанечу самукъадаларан метта тӀеман маьхьарий детташ ду[+]. 10Токхечу лаьтта тӀера самукъадалар а, доккхадедар а дӀаэцна, кемсийн бошмашкахь эшарш а ца лоькху, нехан баккхийбер а дац. Муттдоккхургашкахь цхьа а кемсаш хьошуш вац. Везачу Эло ирсе маьхьарий дӀасацийна. 11Цундела мерзаша роггӀана дагадо пӀелгаш санна, багабо сан кийра, Муабих къахеташ. Кхир-Хьарасах дог а лозу сан[+]. 12СагӀа доккхучу шайн гуна тӀе хьала а бовлуш, муабахоша шаьш кӀадбахь а, шайн деланийн цӀенна тӀе а баьхкина, шаьш доӀанаш дахь а, гӀуллакх хир дац.

13Иза дара Везачу Эло дукха хенахь дуьйна хьалха муабахойх аьлла дош. 14Ткъа хӀинца Везачу Эло иштта боху: «ТӀелаьцна болх баран шераш юкъа а лоцуш, кхо шо даьлча, Муабин сийлалла дерриг а цуьнан доккхачу халкъаца хӀаллакйийр ю. Бисинарш вуно кӀезиг а, ницкъ боцуш а хир бу»[+].

#### 17


Сири-махкана а, Эпрайм-махкана а таӀзар дар

1[+]ХӀара бу Дамасакх-гӀаланах лаьцна болу хаам.

«ГӀаланаш юкъара дӀайоккхур ю Дамасакх. Йоха а йина, херцораш бен юьтур яц цунах[+]. 2ӀаруӀер-гӀалина гонах йолу гӀаланаш яссалур ю. Акха лелачу жашна юьсур ю уьш, дӀакъахко стаг а воцуш, уьстагӀий цигахь Ӏохкур ду[+]. 3Эпрайм-махкара чӀагӀйина гӀаланаш къайлаевр ю, ткъа Дамасакх-гӀалара паччахьалла дӀадер ду. Араман къомах бисинчарна хир ду исраилхойн сийлаллина хилларг, – боху массо а ницкъийн Везачу Эло.

4Оцу дийнахь иштта хир ду: Якъубан тӀаьхьенан сийлалла дӀаер ю. Хьийкъина дегӀ санна долу и халкъ азлур ду. 5Маьрсахочо, арахь лаьтта кӀа куьйгаца гул а дина, кенаш хедор санна хир ду иза. Репайм тогӀи чохь дисина кӀен кенаш гулдар санна хир ду иза[+]. 6Зайт-дитташ тӀера стоьмаш охьаэгош санна, хир ду иза. Ши-кхо стом буьххьехь а, я биъ-пхиъ дикачу гаьннаш тӀехь а буьсур бу», – боху Исраилан Дела волчу Везачу Эло[+].

7Цу дийнахь стеган хьажар ша Кхоьллинчуьнгахьа хир ду, цуьнан бӀаьргаш Исраилан Везачу Далла тӀехьажийна хир бу. 8Шайн куьйгашца кечйинчу сагӀа доккхучу меттигашка, гӀо а дезаш, хьовсур бац уьш. Иштта уьш тешарца хьовсур бац шайн пӀелгашца динчуьнга – Ашера-далла лерина долчу дечиган бӀогӀамашка а, хаза хьожа йогӀу хӀума яго кхерчашка а[+].

9Церан чӀагӀйина гӀаланаш, ясса а елла, хьаннашкахь а, лаьмнаш тӀехь а йолчу харцорех тера хир ю. Оцу гӀаланашна чуьра нах дӀабевдда, исраилхой махкана тӀелеттачу хенахь. Цигахь дерриге а дассийна хир ду[+].

10Иштта хир ду шуна шайн кӀелхьардовларан Дела вицваларна, Дела шун дӀалечкъийла йолу тарх хилар шуна дага ца дарна. Мелхо а, самукъадаккхаран бошмаш а кхиийна, хийрачу таьлланга тӀера маргӀалш доьгӀна аша[+]. 11Шаьш маргӀалш дӀадугӀучу хенахь аша гӀайгӀа бира уьш кхиийта, Ӏуьйранна цаьрга заза даккхийтира аша, амма ялта гулдечу хенахь цунах хӀумма а хир яц – цамгар а, дӀа ца доьрзу лазарш а бен.


МостагӀийн эскарш эшор

12ЛадогӀа! Дуккха а халкъийн гӀовгӀа ю! Ловзабаьллачу хӀордо санна, гӀовгӀа йо цара. Къаьмнийн угӀар ду! Сиха догӀучу доккхачу хин гӀовгӀа санна, ду церан угӀар[+]. 13ГӀергӀаш догӀу доккха хи санна, угӀуш ду халкъаш. Дала човхийча, и къаьмнаш генна дӀадовду. Мохо лаьмнаш тӀехула идо екъа буц санна, йилбазмохо идо чан санна, лаьхкина лела уьш. 14Суьйре тӀееача, кхерам хӀутту, амма Ӏуьйре тӀекхачале мостагӀий дӀабевлла бу. Иштта хир ду вайх хӀонс оьцучарна, и кхаж бер бу вайна талор дечарна.

#### 18


Хуша-махкана таӀзар дарх лаьцна

1[+]Сагалматийн тӀемийн гӀовгӀанах дуьзна долчу а, Хуша-махкарчу хишна дехьа долчу а лаьттан къа ду. 2Нил-хина тӀехула шайн векалш бохуьйту цу лаьтта тӀера, ткъа уьш эрзах динчу хинкеманаш тӀехь хишна тӀехула лела. ТӀах-аьлла векалш, дӀадуьйлало! Лекхачу а, шера чкъор долчу а халкъана тӀе гӀо! Оцу къомах массанхьа а кхоьруш бу. Къизачу цу халкъо шен мостагӀий хьоьшу. Цуьнан мохк хиша цистина бу.

3Шу дерриш а, дуьнен чохь дехаш дерш! Хьовсалаш, лам тӀехь байракх дӀатоьхча, ладогӀалаш, лоькхучу коьман маӀан аз хезча[+]. 4Везачу Эло аьлла соьга: «Меттах а ца волуш, Со хьоьжу Сайн хӀусамера, малх кхеттачу дийнахь лаьтта йовхо санна, ялта чудерзочу йовхачу хенахь тхин марха санна[+]. 5Кемсаш лахьо хан тӀекхачале, церан заза а доьжна, стом кхиа болабелча, Везачу Эло уьрсаца ца оьшу гаьннаш дӀа а хедийна, дӀакхуьссур ду, маргӀалш а хедор ду. 6Лаьмнаш тӀера дерачу олхазаршна а, аренашкара акхарошна а дуьтур ду дерриг а. Олхазарш аьхкенан заманахь хир ду цигахь, ткъа аренан акхароша Ӏа доккхур ду цу меттехь».

7Цу хенахь массо а ницкъийн Везачу Элана лерина сагӀа доккхур ду лекхачу а, шера чкъор долчу а халкъо. Оцу къомах массанхьа а кхоьруш бу. Къизачу цу халкъо шен мостагӀий хьоьшу. Цуьнан мохк хиша цистина бу. Цийон-лома тӀехь, массо а ницкъийн Везачу Элан меттехь, дохур ду и сагӀанаш.

#### 19


Мисар-махках хиндерг

1[+]ХӀара бу Мисарх лаьцна болу хаам.

Хьажал, чехкачу мархи тӀехь Мисара хохку Везачу Эло. Цунна хьалха мисархойн цӀуш, кхерабелла, бегабо, мисархойн майралла а, ешна, дӀайолу[+]. 2«Аса мисархой мисархошна дуьхьал карзахбохур бу, тӀаккха ваша веших а, доттагӀа доттагӀчух а, гӀала гӀаланах а, пачхьалкх пачхьалкхах а летар ю[+]. 3Мисархой доьналлех боьхна хир бу, церан ойланаш а йохор ю Ас. Уьш шайн цӀуйх а, беллачийн синойх а дагабуьйлур бу. Беллачийн синош тӀедоьхуш болчарна а, жинашца тайначарна а тӀегӀур бу уьш[+]. 4Мисархой къизачу куьйгалхочун кара лур бу Ас. Дера паччахь хир ву царна тӀехь олалла деш», – боху массо а ницкъийн Везачу Эло[+].

5Нил-хи а жимлур ду, арахула догӀу хи а, лакъа а лекъна, дӀадер ду[+]. 6Хин татолех вон хьожа йогӀур ю. Мисар-махкара хин гаьннаш, жим а делла, лекъар ду. Эрзаш маргӀалдулур ду[+]. 7Нил-хин бердашна тӀехь йолу ораматаш а, цигахь дӀа мел дийна ялта а дакъалур ду. Мохо дӀаса а даржийна, уьш кхин хир дац. 8Нил-хи чу мӀара тосуш болчу чӀерийлецархоша узарш дийр ду, уьш боьлхуш хир бу. Хи чу бойнаш тосуш берш дог дешна хир бу. 9Ветанах хӀуманаш йийраш дог доьхна хир бу. КӀади дуцурш гӀайгӀане хир бу. 10КӀадидархой боьхна хир бу, тӀелаьцна белхалой гӀаддайна хир бу.

11ЦоӀан-гӀалара баьччанаш хьерабевлла. ПирӀунан хьекъалечу хьехамчаша сонта хьехамаш бо. Аша муха эр ду пирӀуне: «Со хьекъалечу стеган а, ширачу паччахьийн а кӀант ву»[+]? 12Ва мисархойн паччахь, хьан хьекъалчаш хӀинца мичахь бу те? Массо а ницкъийн Везачу Эло Мисаран къомана дан леринарг хӀун ду цаьрга дийцийта а, массо а нахана хьалха довзийта а![+] 13ЦоӀан-гӀалара баьччанаш хьерабевлла, Нуп-гӀалара баьччанаш Ӏехабелла, иштта тайпанийн тхьамданаша Мисар шен новкъах тилийна, уьш сонехь болу чӀогӀа тӀулг санна хила безнехь а[+]. 14Везачу Эло оцу куьйгалхойн синош галдаьхна, ткъа цундела цара берриг а мохк харц новкъа баьккхина массо а хӀуманна тӀехь. Вехна стаг шен Ӏеттораш тӀехула ма-леллара, лелаш бу мисархой[+]. 15Мисар-махкахь цхьаьнгге а хӀума далур дац шен къомана – коьрте а, я цӀогане а, лекхачу гаьнне а, я лохачу эрзе а[+].


Мисархоша Веза Эла хастор

16Цу дийнахь мисархой, зударий санна, кхерабелла хир бу. Массо а ницкъийн Везачу Эло шайна дуьхьал айинчу куьйгах кхоьруш, бегош хир бу уьш[+]. 17ЯхӀуд-мохк хьахор къемат хир ду мисархошна. И мохк шайна цхьаммо дагабаийтича, мисархой Ӏадийна хир бу, массо а ницкъийн Везачу Эло шайна дуьхьал дан леринчух а кхоьруш.

18Цу дийнахь Мисар-махкара пхеа гӀалахь канаӀанхойн мотт а буьйцур бу, массо а ницкъийн Везачу Элан долахь хила чӀагӀо а йийр ю. Цхьана гӀаланах «Маьлхан гӀала»[*] эр ду[+].

19Цу дийнахь Везачу Элана лерина сагӀа доккху кхерч хӀоттор бу Мисар-махкана юккъехь, ткъа дозанехь Везачу Элана лерина тӀулг хӀоттор бу[+]. 20И хӀуманаш массо а ницкъийн Веза Эла Мисар-махкахь хиларан билгало а, тоьшалла а хилла дӀахӀуттур ю. Мисархоша, шайна мостагӀаша ницкъ беш хиларна, Везачу Эле орца даьккхича, Цо паргӀатбохур бу уьш, царна тӀе уьш кӀелхьарбохург а, гӀодоккхург а вахийтина. 21Везачу Эло Ша вовзуьйтур ву мисархошна, ткъа цу дийнахь мисархоша Иза шайн Дела хилар къобал а дийр ду, Цунна, дийнатан а, кӀен а сагӀанаш а дохуш, Ӏибадат а дийр ду. Везачу Элана нигаташ а дина, уьш кхочуш а дийр ду цара[+]. 22Везачу Эло мисархошна таӀзар дийр ду. ТаӀзар а дина, юха мисархой тобийр бу Цо. Уьш Везачу Элана тӀебоьрзур бу. Церан доӀанаш а хезна, царна дарба дийр ду Цо[+].

23Цу дийнахь Мисарара Ашур-махка боьду боккха некъ хир бу. Ашурхой Мисара богӀур бу, мисархой Ашур-махка гӀур бу. Мисархой ашурхошца цхьаьна Везачу Элана Ӏамал еш хир бу[+]. 24Цу дийнахь Мисаран а, Ашуран а къоман даржехь Исраилан къам а хир ду. Уьш декъалдар хир ду дерриге а дуьненна[+]. 25Уьш декъал а деш, массо а ницкъийн Везачу Эло эр ду: «Декъалдина ду Сан халкъ долу Мисаран къам, Аса кхоьллина долу Ашуран къам, леррина Сан долахь дерг долу Исраилан къам».

#### 20


Пайхамаран верзина леларан билгало

1Ашур-мехкан паччахьо Саргуна ваийтина волу тӀеман коьрта хьаькам Ашдод-гӀалина тӀе а летта, иза схьаяьккхинчу шарахь хӀара хилира[+]. 2Оцу хенахь Амосан кӀантана ЕшаӀ-ЯхӀуна Везачу Эло тӀедиллира билгалонна цхьа хӀума дар. Цо элира: «Ваха а гӀой, хьайн гӀодаюкъ а ястий, хьайна тӀера сингаттаман барзакъ а схьадаккха, когара мачаш а охьакхисса». Вукхо иштта дан а дира: иза верзина а, когаш Ӏуьйра а лелара[+]. 3ТӀаккха элира Везачу Эло: «Сан ялхо ЕшаӀ-ЯхӀу кхаа шарахь верзина а, когаш Ӏуьйра а лийлира, иза Мисар-махкана а, Хуша-махкана[*] а хиндолчунна билгало яра[+]. 4Ашур-мехкан паччахьо, Мисар-мохк а, Хуша-мохк а схьа а баьккхина, цигара къона а, къена а йийсархой дӀабуьгур бу. Берзина а, когаш Ӏуьйра а хир бу уьш, ур-атталла церан вареш ерзина хир ю, Мисарна эхь хетийтархьама[+]. 5Хуших дегайовхо хилларш а, Мисарах дозалла динарш а кхоьруш а хир бу, юьхьӀаьржа а хӀуьттур бу. 6Цу дийнахь хӀордан кху йистехь бехаш болчу бахархоша эр ду: „Вайн шайх дегайовхо хилла а, Ашур-мехкан паччахьах кӀелхьардовла гӀо дехна а болчарна хӀун хилла хьажал! Вай муха девр дара кӀелхьар?“»

#### 21


Бавел-гӀала йожар

1ХӀара бу доккхачу хин йистехь йолчу яьссачу аренах болу хаам.

Къилберачу аренгахь хьоькху йилбазмехаш санна, чугӀерташ бу яьссачу арара, кхерам тосуш болчу махкара[+]. 2Буьрса сурт ду суна гайтинарг: ямартхо ямартло еш ву, талорхо талор деш ву.

Ӏейлам, тӀамца тӀегӀо цунна! Мадай, цунна го бе! Везачу Эло узарш дӀасацор ду[+].

3Оцу балхо Ӏадийначу сан дегӀан меженаш егош ю, беро хьийзочу зудчун санна, лазарш ду сан. Сайна хезаш долчо синтем байина сан, гуш долчо вохийна со[+]. 4Сан дог холчохь ду, кхерамна со вегош ву. Суна езначу маьркӀаженах къемат хилла суна.

5Той кечдеш, охьаховша кузаш даржош – дууш а, молуш а бу нах. «ХьалагӀовтта, хьаькамаш, турсаш тӀе силам хьакха!»

6ХӀунда аьлча Хьалдолчу Эло иштта аьлла соьга: «Ваха а гӀой, хехо хӀоттаве. Шена гуш дерг схьадийцийта цуьнга[+]. 7Говрашна а, варрашна а, эмкалшна а тӀехь, шишша цхьаьна улло а хӀиттина, богӀу дошлой шена гича, цуьнга леррина ладогӀийта а, чӀогӀа тидам байта а».

8Хехочо мохь хьаькхира: «Сан олахо! БӀаьвнехь лаьтташ ву со де дийне мел дели, иштта хӀора буса а ха деш ву со[+]. 9[+]Шишша цхьаьна хӀиттина богӀуш дошлой а, схьабогӀуш нах а бу». Цул тӀаьхьа цо элира: «Бавел-гӀала йоьжна ю, иза эшийна ма ю! Цуьнан деланийн дерриге а дина суьрташ лаьттахь дохийна Ӏохкуш ду»[+].

10Эринчу ялтех тера долу сан халкъ! Берриге а ницкъийн Везачу Элера, Исраилан Делера, сайна хезнарг шуьга дӀакхайкхийна ас[+].


Эдом-махках болу хаам

11ХӀара бу тийналлин махках[*] болу хаам.

СеӀир-мехкашкара схьа мохь бетта соьга: «Хехо! Буьйсанан мел хан йисина? Хехо! Буьйсанан мел хан йисина?»

12Хехочо жоп ло: «Ӏуьйре ю тӀейогӀуш, амма иштта буьйса а ю. Нагахь шайна лаахь, кхин цкъа схьа а дуьйлий, соьга хатта».


Ӏаьрби-махках болу хаам

13ХӀара бу Ӏаьрби-махках болу хаам.

Дадданхойн къепалш, Ӏаьрби-махкарчу боьлакашкахь буьйса яккха дезар ду аша. 14Тейма-махкара бахархой! Хьогах болчарна дуьхьал хи хьо, шайн махкара бевдда богӀучу нахана баьпкаца дуьхьалдовла,[+] 15хӀунда аьлча уьш даьхначу таррех а, озийначу Ӏедех а, тӀеман къизаллех а бевдда боьлху.

16Хьалдолчу Эло элира соьга: «ТӀелаьцна болх баран шераш юкъа а лоцуш, цхьа шо далале, Къедаран тайпанан сийлалла ерриг а чекхъяьлла хир ю[+]. 17Къедархойн майра тӀемалой болчу Ӏадкхуссурхойх кӀеззиг берш бен дийна буьсур бац», – боху Исраилан Дела волчу Везачу Эло.

#### 22


Ярушалаймах болу хаам

1ХӀара бу хӀоттийначу суьртан тогӀих болу хаам.

Шун бахархошна хӀун хилла, уьш берриш а тхевнаш тӀе хьала хӀунда бевлла, 2гӀовгӀане, синтем боцу, йоккхаеш йолу гӀала? Хьан хӀаллакьхилларш туьро а ца байина, тӀамехь а ца белла[+]. 3Берриге а хьан тхьамданаш цхьаьна бевдира, амма уьш, Ӏад а ца кхуссуш, лийцира. Уьш берриш а йийсаре кхаьчна, мел гена бевдда хиллехь а. 4Цундела боху ас: «Вита со, со доггах воьлхур ву. Ма гӀерта сан догъэца, сан хьоме халкъ дакъазадаккхар бахьана долуш»[+]. 5ХӀоттийначу суьртан тогӀи чохь массо а ницкъийн Хьалдолчу Эло цхьа де билгалдаьккхира. Оцу дийнахь нах карзахбаьхна хир бу, вовшийн хьоьшуш хир бу, уьш дарбелла хир бу. Наха гӀалин пенаш кегдийр ду, цара хьоькху маьхьарий лаьмнашкахь хезаш хир ду.

6Шайн гӀудалкхашца а, дошлошца а Ӏейлам-махкара тӀемалой тӀебогӀу, тӀом бан Ӏад-беттанаш а яхьаш. Кхир-махкарчу тӀемалоша турсаш кечдина[+]. 7Хьан тоьлла йолу тогӀеш гӀудалкхех юьзна а ю, кевнна дуьхьал лаьтташ дошлой а бу. 8ТӀаккха Везачу Эло ЯхӀудан къомера лардар дӀадаьккхира.

Оцу дийнахь шу хьоьжуш дара Ливанун-мехкан хьун цӀе йолчу паччахьан цӀа чохь Ӏалашдеш долчу герзашка. 9Шуна гира Даудан гӀалин пенашна даьхна Ӏуьргаш. Лахарчу Ӏома чохь хи гулдеш дара шу[+]. 10Ярушалаймерчу цӀеношка а хьаьжна, шаьш къастийна цӀенош дохийра аша, гӀалин пенаш чӀагӀдархьама. 11Ширачу Ӏома чуьра хи, схьа а эцна, Ӏалашдархьама, шина пена юккъехь меттиг кечйира аша. Амма и дерриге а Хилийтинчуьнга шу ца хьоьжура, дуккха а хьалха и гӀуллакхаш кхочушдан Къастийначун тидам ца бора аша.

12Массо а ницкъийн Везачу Эло цу дийнахь делха а, латкъам бе а, месаш дӀахедае а, шайна тӀе сингаттаман барзакъ духа а бохура шуьга[+]. 13[+]Амма шу самукъадаьлла а, даккхийдеш а дара! Шу, стерчий а, уьстагӀий а дойуш, жижиг дууш а, чагӀар молуш а дара. «Юушший, молушший Ӏей вай, кхана вай лийр долу дела» – бохура аша[+].

14Массо а ницкъийн Везачу Эло аьлларг сайн лергашца хезира суна. «ХӀокху къинна гечдийр дац шуна, шаьш делла дӀадовллалц», – чӀагӀо йира массо а ницкъийн Хьалдолчу Эло.


Шибне дӀахьедар дар

15Иштта боху массо а ницкъийн Хьалдолчу Эло: «Ваха а гӀой, паччахьан цӀийнан хьаькаме Шибне дӀаала:[+] 16„Хьан кхузахь хӀун ду я мила ву, кхузахь ахь хьайна къубба яьккхина хила? Хьажал, цо шена лекхачу меттехь къубба яьккхина, тархах шена садаӀаран цӀа аьгна![+] 17ЛадогӀа, хьайх майраниг аьлла цӀе йоккхург, Везачу Эло хьо дӀакхуссур ма ву! Хьо чӀогӀа схьалоцур ву Цо. 18Хьарчийна, хьох ларча а йина, Цо доккхачу лаьтта тӀе кхуссур ву хьо. Цигахь хьо лийр ву, хьан исбаьхьа гӀудалкхаш а хир ю. Хьан олахочун цӀенна хьо эхье хӀума ма ю! 19Аса, хьайн меттера дӀа а ваьккхина, даржах вохор ву хьо“.

20Оцу дийнахь Хьалкхи-ЯхӀун кӀант, Сайн лай волу Элъякъим тӀекхойкхур ву Ас[+]. 21Хьан духар цунна тӀе а дуьйхина, хьан доьхка цунна юкъах а дихкина, хьан дарж цунна дӀалур ду Ас. Ярушалайман бахархошна а, ЯхӀудан тӀаьхьенна а да хир ву иза тӀаккха. 22[+]Даудан тӀаьхьенах волчу паччахьан цӀийнан догӀа цуьнан кара лур ду Ас. Цо неӀ дӀаястахь, цхьаьнгге а иза дӀакъовлалур яц. Цо неӀ дӀакъовлахь, цхьаьнгге а иза дӀаясталур яц[+]. 23Ондачу метте тоьхна хьостам санна, чӀагӀвийр ву Ас иза. Шен ден цӀийнан сий ойур ду цо. 24Цунна тӀехь кхозуш хир ду цуьнан ден цӀийнан дозалла, цуьнан бераш а, церан бераш а цу чу а догӀуш. Цуьнан хьостамна тӀехь массо а пхьегӀа кхозуш хир ю – боганашна тӀера кхабанашна тӀекхаччалц.

25Цу хенахь, – боху массо а ницкъийн Везачу Эло, – ондачу меттехь болу хьостам, меттах а баьлла, охьабужур бу. Цу тӀехь кхозуш дерг, доьхна, дӀадер ду». Иштта боху Везачу Эло.

#### 23


Цора-гӀаланах болу хаам

1[+]ХӀара бу Цора-гӀаланах болу хаам.

Белха, Таршаш-махкара богӀу кемалелорхой, Цора-гӀала йохийна йолу дела. Цуьнан цӀенош а, хӀордкеманаш тӀедогӀийла а кхин дац. Иштта хаам кхаьчна цаьрга Хитам-махкара[+]. 2ГӀайгӀане хила, хӀордан йистера бахархой! ХӀорда тӀехула лелаш болчу ЦӀадан-гӀалара совдегарша шу хьаладузура[+]. 3Шихьор-хин уллора кӀа а, Нил-хин уллора ялта а дукхачу хишна тӀехула цу гӀали чу дахьара, са яккхархьама. Цу гӀаланах къаьмнашна йохкаэцаран базар хилира[+].

4Эхь хета, ЦӀадан-гӀала, хӀунда аьлча хӀордо – хӀордан чӀагӀоно – боху: «Бер деш лазарш а ца хилла сан, я бер а ца дина ас, кӀентий а, йоӀарий а ца кхиийна ас».

5Мисархошка хабар дӀакхаьчча, Цора-гӀаланах дерг а хезна, холчу хӀуьттур бу уьш.

6Таршаш-махка дӀакхалха! ХӀордан йистехь бехаш берш, белха! 7Ширачу заманахь дуьйна лаьтташ йолу, хӀетахь йоккхаеш йолу шун гӀала хӀара юй? Генарчу мехкашкахь Ӏархьама, цу гӀалара нах хьалха лелаш хилла. 8Шен совдегарш элий хиллачу, таьжнаш дӀасадоькъуш хиллачу, мах лелош берш дуьненахь а бевзаш хиллачу Цора-гӀалина хьанна дагадеана иза? 9Массо а ницкъийн Везачу Элана дагадеана, сийлаллин деза деттар дохорхьама а, дуьнен чохь цӀеяхана берш кӀезиг хетийтархьама а.

10Нил-хи санна, паргӀат лела шайн лаьттахула, Таршаш-мехкан бахархой, кхин новкъарло яц шуна. 11Шен куьг хӀорда тӀехула а лаьцна, пачхьалкхаш егийна Цо. КанаӀан-мехкан гӀепаш йохае аьлла, омра дина Везачу Эло[+]. 12Цо аьлла: «Хьо кхин йоккхайийр яц, сийсазъяьккхина йоӀстаг санна йолу ЦӀадан-гӀала! Хьала а гӀовттий, Хитам-махка гӀо, гӀалин бахархой! Амма цигахь а синтем хир бац шуна».

13Дагадаийта хашадхойн махках хилларг. Хашадхойн къам кхин дац. Церан махках ашурхоша яьссачу аренан дийнаташ Ӏаш йолу меттиг йинера. Ашурхоша, цигахь тӀеман бӀаьвнаш дӀа а хӀиттийна, мехкан гӀепаш йоха а йина, царах харцораш йинера[+].

14Белха, Таршаш-мехкан кемалелорхой! Шун гӀап йохийна.

15Хан тӀекхочур ю, Цора-гӀала кхузткъе итт шарна – цхьана паччахьан оьмаран ханна – йицлур йолу. Ткъа кхузткъе итт шо чекхдаьлча, Цора-гӀалина эшарехь дуьйцучу кхахьпанна хилларг хир ду:[+]

16«Хьайн мерз-пондар схьа а эций,
гӀалахула долало, дицделла кхахьпа!
Эшарш дика лакха,
хьо дагаяийта».

17Кхузткъе итт шо даьлча, Везачу Эло Цора-гӀала, таӀзар динчул тӀаьхьа паргӀатйоккхур ю. И гӀала, юха а мах а беш, пайда оьцуш хир ю, дерриге а дуьнен чохь массо а пачхьалкхашца хир ю цуьнан хьарам уьйраш[+]. 18Везачу Элана дӀакъастийна хир бу цо лелош болу мах а, беш болу пайда а. ДӀа а къевлина, Ӏалашдеш хир дац гулдинарг, хӀунда аьлча Везачу Элана уллохь Ӏаш болчу нахана кхочур ду иза, цаьрга дуззалц хӀума яийтархьама а, дика бедар тӀейохийтархьама а.

#### 24


Дерриге а Лаьттана таӀзар дар

1Веза Эла дерриге а латта, дакъаза а даьккхина, дассо воллуш ву. Лаьттан юьхь хьийза а хьийзина, цу тӀера бахархой дӀасабаржор бу Цо[+]. 2Халкъана хиндерг динан дена а хир ду, ялхочунна хиндерг цуьнан хӀусамдена а хир ду, зуда-ялхочунна хиндерг цуьнан хӀусамнанна а хир ду, оьцучунна хиндерг юхкучунна а хир ду, духалург доьхучунна хиндерг духалург лочунна а хир ду, ял лочунна хиндерг ял йоккхучунна а хир ду[+]. 3Латта дассийна а, чӀана даьккхина а хир ду, хӀунда аьлча Везачу Эло хӀара дош аьлла.

4Латта латкъам беш а, лекъаш а ду. Дерриге а дуьне гӀеллуш а, маргӀалдулуш а ду. Лаьттан халкъан лекханаш а гӀеллуш бу[+]. 5Латта шен бахархоша бехдина лаьтта, хӀунда аьлча товрат-хьехамаш цара лар ца бора, Делан парзийн тидам ца бора, ткъа гуттаренна а бина барт цара бохабора[+]. 6Цу бахьанина латта неӀалто дӀакхоллу, ткъа цунна тӀехь Ӏаш болчара шайн къиношна доггӀург дӀакхоьхьу. Цу бахьанина лаьтта тӀера бахархой морцуш бу, цхьа кӀезиг бен ца буьтуш[+]. 7Къона чагӀар латкъам беш ду, ткъа кемсийн таьллангаш маргӀалъюлуш ю. Хьалха самукъане хилларш хӀинца гӀайгӀане бу[+]. 8Вотанашца самукъадаккхар а дӀадаьлла, самукъадолучийн гӀовгӀа а сецна, пондарийн аьзнаш а дӀатийна[+]. 9Эшарш а лоькхуш, наха кхин чагӀар ца молу. Молучийн ниха а къаьхьа ду. 10Яссаелла гӀала йохийна ю, цӀенош саьлнаша дӀакъевлина ду, чуваха аьтто боцуш. 11ЧагӀар ца хиларна, маьхьарий детташ бу урамашкахь нах, муьлхха а хазахетар кхоьлина ду, муьлхха а самукъадалар лаьтта тӀера дӀаэккхийна[+]. 12ГӀала яссаелла ю, гӀалин ков а доьхна Ӏуьллуш ду. 13Массанхьа а дуьненахь, дерриге а къаьмнашна юкъахь иштта хир ду. ТӀаьххьара стоьмаш зайт-диттан тӀера эгорхьама, дитташ тӀе гӀожмаш тохар санна хир ду. Кемсаш схьалахьийча, цхьайолу кемсаш бен ца йисча санна хир ду[+].

14Синкъерамца шайн аз ойур ду бисначара, малхбузера Везачу Элан возаллех мохь тухур бу цара. 15Хаставе Веза Эла малхбалехь, хӀордан йистехь долчу латтанаш тӀехь хастае Везачу Элан, Исраилан Делан, цӀе. 16Дуьненан йистера эшарш хеза вайна: «Хастам бу нийсо лелош Волчунна!»

Амма аса элира: «Дог доьхна ву со! Эшийна лаьтта со! Къа ду сан! Ямартхой кхидӀа Ӏехабеш бу. Шайн мекарлонца уьш ямартло еш бу»[+]. 17Ӏадор а, ор а, гур а бу хьуна, лаьтта тӀера вахархо![+] 18Ӏадоран маьхьарх веддарг ор чу эккхар ву, ткъа ор чуьра хьалаваьлларг гуро лоцур ву. Стигалара, неӀарш дӀа а йиллина, Ӏовраш чухоьцур ю, лаьттан бух бегалур бу[+]. 19Латта декъалуш ду, латта аталуш ду, иза чӀогӀа дегош ду. 20Вехна стаг санна, лесташ ду латта, ага санна, техкаш ду иза. Цуьнан аьрхалла, беза мохь санна, ю цунна тӀехь тоттуш. Цкъа охьадоьжна долу иза кхин гӀоттур дац[+].

21Цу дийнахь Везачу Эло жоьпе озор бу лакхахь болу Шена дуьхьалбевлла стигалара ницкъаш а, лахахь болу лаьттара паччахьаш а. 22Цхьаьна а тоьхна, тутмакхаш санна, ор чу боьхкина а, набахти чу боьхкина а хир бу уьш. Дуккха а денош дӀадевлча, таӀзар дийр ду царна. 23Бутт а цӀийлур бу, малхана а эхь хетар ду, хӀунда аьлча Везачу Эло Ярушалайм-гӀалахь болчу Цийон-лома тӀера паччахьалла дийр ду. Цуьнан сийлаллин нур баккхийчарна хьалха лепаш хир ду[+].

#### 25


Веза Эла хастор

1Веза Эла! Хьо сан Дела ву.
Аса вазвийр ву Хьо, Хьан цӀе хастайийр ю,
Ахьа тамашийна гӀуллакхаш дина дела.
Тоххара дуьйна Ахьа бина сацамаш,
Ахьа ма-аллара, иштта кхочушбира[+].
2Ахьа гӀаланах тӀулгийн оьла йина,
чӀагӀйинчу гӀаланах саьлнаш йина,
хийрачу къоман гӀопах гӀала йоцург йина.
И гӀала цкъа а юхаметтахӀоттийна хир яц[+].
3Цундела нуьцкъалчу халкъо Хьо лорур ву,
буьрсачу къаьмнийн гӀала Хьох кхоьрур ю.
4Мискачунна Хьо волчохь дӀалечкъийла хилла,
холчохь волчу гӀийлачунна Хьо кӀелхьарвала меттиг хилла.
Мох хьоькхучу хенахь Хьо бун санна хилла,
йовхо еанчу хенахь Хьо ӀиндагӀ санна хилла,
хӀунда аьлча буьрсачу нехан садеӀар
пенна дуьхьал хьоькхучу махах тера ду,
хи доцучу меттехь йолчу йовхонах тера ду[+].
5Хийрачу нехан чуьрабийлар сацийна Ахьа.
Мархин ӀиндагӀо йовхо дӀаяккхар санна,
буьрсачу нехан баккхийбер дӀадаьккхина Ахьа.


Дала той кечдар

6Массо а ницкъийн Везачу Эло Цийон-лам тӀехь массо а халкъан той хӀоттор ду. Цу тойнехь жижиг а, чагӀар а хир ду. Жижиг токхе хир ду, ткъа чагӀар шира а, цӀена а хир ду[+]. 7Дерриге а халкъашна тӀетесна йолу шаршу а, массо а къаьмнаш дӀахьулдина долу кирхьа а дохийна дӀадоккхур ду Цо цу лам тӀехь. 8[+]Ӏожалла гуттаренна а дӀакхоллур ю Цо. Хьалдолчу Эло массеран а яххьаш тӀера бӀаьрхиш дӀадохур ду. Дерриге а дуьнен тӀехь Шен халкъ емалдар дӀадоккхур ду Цо. Иштта боху Везачу Эло[+].

9Цу дийнахь эр ду: «ХӀара ву вайн Дела! Цунах яра вайн дегайовхо, Цо вай кӀелхьардехи! Иза Веза Эла ву. Цунах яра вайн дегайовхо, хазахетарца даккхийдер вай Цо кӀелхьардахарна!»[+]


Муабина таӀзар дар

10[+]Везачу Элан куьг Цийон-лома тӀехь ду, амма Муабин къам ша Ӏаш долчу меттехь хьоьшур ду, кхеллин ор чохь ча хьашар санна[+]. 11Нека дечо санна, цо куьйгаш тийсахь а, Дала цуьнан дозалла дар лахдийр ду цуьнан куьйгийн мекараллица цхьаьна. 12Цуьнан лекхачу пенийн чӀагӀо лаьтта а йожийна, чена юккъе охьайожор ю Везачу Эло.

#### 26


Везачу Элана хастам бар

1Цу дийнахь ЯхӀуд-махкахь йиш локхур ю:

«Тхан гӀала чӀогӀа ю.
Гонах долу пенаш санна а,
арахула йолу чӀагӀонаш санна а,
Везачу Эло тхуна кӀелхьардовлар ло.
2ДӀаделла кевнаш,
Везачу Элан лаамехь долу,
Далла тешаме долу халкъ чудаийта[+].
3Шен дагахь дерг чӀагӀдийриг
Ахь буьззинчу синтемехь ларвийр ву,
хӀунда аьлча иза Хьох тешна Ӏаш ву.
4Массо а хенахь Везачу Элах тешна Ӏаш хила,
веккъа Веза Эла гуттаренна а йолу тарх санна волу дела[+].
5Лакхахь Ӏаш берш Цо лахбира,
лакхахь йолу гӀала Цо лахйира.
Лаьтта тӀекхаччалц иза йохийра,
ченала Цо и гӀала йожийтира.
6ГӀело хьегначийн гӀулчаша а,
мискачу нехан когаша а
хьоьшуш ю и гӀала.

7Хьан лаамехь волчун некъ нийса бу,
Веза Эла, Ахьа нисдо цуьнан некъан тача[+].
8Ахь тӀедехкинаршца а лелаш,
Веза Эла, Хьоьга хьоьжу тхо.
Хьан цӀе дагахь латто а,
Хьо хьехо а бен тхан лаам бац.
9Сан са буьйсанна Хьо волчу гӀерта,
ткъа Ӏуьйранна даго сан кийрахь Хьо лоьху.
Хьан кхел лаьтта тӀехь кхочушхилча,
дуьнен тӀехь бехачарна нийсо Ӏема[+].
10Ӏесачу стагах къинхетам бича,
цунна нийсо Ӏемар яц.
Везачу Элан возалле ца хьожуш,
Делан лаамехь болчеран лаьтта тӀехь
зуламаш лелор ду цо.
11[+]Хьан куьг лаккха хьалаайина ду,
Ӏесачу нахана таӀзар дархьама,
Веза Эла, амма царна иза ца го.
Хьайн халкъе болу кӀорга безам
гайтахьа, цунна эхь хетийтархьама.
Хьайн мостагӀашна леринчу цӀеро
берриш а дӀакхоллийла Ӏесанаш![+]

12Веза Эла! Ахьа синтем дӀахӀоттабо тхуна.
Оха мел динарг Ахь тхуна кхочуш ма дина[+].
13Тхан Веза Дела! Хьо воцург,
кхин олахой а хилла тхуна тӀехь куьйгалла деш,
амма Хьан цӀерана бен оха хастам ца бо[+].
14И белла олахой денлур бац,
церан синош гӀовттур дац.
Царна таӀзар а дина, Ахь уьш хӀаллакбина.
Царах йолу эсс Ахь ерриг а йохийна[+].
15Ахьа халкъ дебийна, Веза Эла.
Халкъ а дебийна, Хьайн сий айина Ахьа,
лаьттан дозанаш шордина[+].
16Веза Эла! Халачу муьрехь Хьан халкъо Хьо лоьхура,
Хьан таӀзар ша ловш тийна доӀанаш дора цо.
17Берах йолчу зудчо, бер хуьлу хан
тӀе а кхаьчна, лазарша ша хьийзош,
мохь хьоькхуш санна,
дара тхо Хьуна хьалха, Веза Эла[+].
18Берах долуш санна, бала а хьоьгуш,
оха дуьнен тӀе доккхург,
мох санна, даьсса хӀума ду.
Лаьттана кӀелхьардалар а ца делла оха,
дуьненан бахархой а ца эгийтина оха[*].

19ХӀетте а, Хьан белларш денлур бу,
Хьан халкъан декъий гӀовттур ду!
Ченахь мел Ӏохкуш берш,
гӀовттий, хазахетарца мохь хьекха!
Ӏуьйренан Хьан тхи – иза денлуш долу тхи ду,
Ахь иза лаьттахь болчу беллачарна тӀе дожадо[*]»[+].


Халкъ юхаметтахӀоттор

20ДӀагӀо, сан халкъ, хьайн хӀусамаш чу а гӀой, неӀарш дӀакъовла. Цхьана ханна къайладала, Делан оьгӀазалла дӀаяллалц[+]. 21ХӀунда аьлча Веза Эла ву Шен хӀусамера араволуш лаьтта тӀехь бехачарна таӀзар дан, церан къинош бахьаненна. Лаьтто схьадоьллур ду шена тӀехь Ӏанийна долу цӀий, кхин къайлабохур бац байина нах[+].

#### 27

1[+]Цу дийнахь Везачу Эло Шен чӀогӀачу а, доккхачу а, нуьцкъалчу а туьраца таӀзар дийр ду Левиятан цӀе йолчу а, текхаш а, хьийзаш а болчу лаьхьанна. ХӀордан и саьрмик буьйр бу Цо[+].

2Цу дийнахь токхечу кемсийн бешах илли ала:[+] 3«Со, Веза Эла, цуьнан хехо ву, Аса шен хеннахь хи туху цунна. Дийнахь а, буса а иза ларйо Аса, цхьаьнгге а цунна зе ца дайта. 4Оцу бешана йолу дералла Соьгахь кхин яц. Амма цхьаболчара, Суна дуьхьало еш, цу бешахь баьӀаш долу коьллаш йогӀахь, Аса, тӀамца царна дуьхьал а ваьлла, цӀе тосур яра царах массарах[+]. 5Амма цхьаъ, Соьгара гӀо а эшна, Соьца барт бан вагӀахь, бе Соьца барт».

6ТӀедогӀучу деношкахь Якъубан тӀаьхьено, орамато санна, орамаш арахоьцур ду, Исраилан къомо заза доккхур а ду, дерриге а латта стоьмех хьаладузур а ду[+].

7Шен халкъана ницкъ бечарна Ша таӀзар ма-дарра, таӀзар дорий те Везачу Эло Исраилна? Иза хӀаллакдеш хилларш хӀаллакбина ма-хиллара, халкъ хӀаллакдорий те Цо? 8Веза Эла, леррина а оьзна, Ахьа таӀзар дира цунна, цуьнца долу гӀуллакх къаста а дина, Ахь иза йийсаре дӀадигийтина. Малхбалера мох хьокхучу дийнахь санна, Ахь иза, Хьайн чӀогӀа хӀо а хьаькхна, дӀаэккхийна[+]. 9Якъубан тӀаьхьенан къа иштта дӀадоккхур ду, цуьнан харцонаш дӀаяхархьама иштта мах дӀабала безаш бу: сагӀа доккху меттигашкахь лелош долчу тӀулгех халкъо жагӀанаш бийр бу, Ашера-харцдалла лерина долу дечиган бӀогӀамаш дӀахедийна Ӏохкур ду, ткъа цӀушна хаза хьожа йогӀу хӀума яго кхерчаш, дохийна, дӀадохур ду[+].

10ЧӀагӀйина гӀала яссалур ю, цуьнан хӀусамаш дӀатесна хир ю, яьссачу арахь санна, адамаш а доцуш. Эса дежар ду цу меттехь, циггахь садоӀуш а, гаьннаш тӀера гӀаш дууш а хир ду иза[+]. 11Ткъа и гаьннаш дакъаделча, уьш кегдийр ду. Зударша, схьа а баьхкина, дагор ду уьш. И халкъ цхьана а хӀуманах ца кхетарна, иза Диначо къинхетам бийр бац цунах, иза Кхоьллинчунна цунах къахетар дац[+].

12Цу дийнахь Везачу Эло шу, Эпрат-хи тӀера Мисар-мехкан дозанехь долчу хи тӀе кхаччалц, кӀа санна, ирхдугӀур ду, ткъа шу, исраилхой, тӀаьхь-тӀаьхьа гулдина хир ду.

13Цу дийнахь иштта хир ду: сийлахь коьман маӀа лекхча, Ашур-махкахь тилабелла лелларш а, Мисар-махка лаьхкина бигнарш а схьабогӀур бу. Ярушалаймерчу безачу лам тӀехь Везачу Элана хьалха суждана гӀур бу уьш[+].

#### 28


Къилбаседерачу пачхьалкхана дӀахьедар дар

1Къа ду бехначу эпраймхоша дозалла дечу кочаран[*]. Цуьнан исбаьхьа хазалла кочаран маргӀалдулуш долчу зезагех тера ю. И кочар токхечу тогӀин коьрта тӀехь ду, амма тогӀин бахархой чагӀаро бахийна Ӏохкуш бу! 2Хьалдолчу Элан чӀогӀа а, онда а цхьа стаг ву. Къора яхьаш догӀу догӀа санна а, хӀаллакдеш болу мох санна а, чӀогӀа хитӀедалар санна а тӀелетар ву иза. Шен ондачу куьйгаца цо и кочар лаьтта охьакхуссур ду[+]. 3Когашца хьоьшуш хир ду бехначу эпраймхойн кураллин кочар. 4Токхечу тогӀин коьрта тӀехь долу а, маргӀалдулу зезаг долу а и исбаьхьа хазалла заманал хьалха кхиинчу инжирах тера ю – хьалха гинчо, схьа а йоккхий, йоу иза.

5Цу дийнахь массо а ницкъийн Веза Эла исбаьхьа кочар а, хаза таж а хилла дӀахӀуттур ву Шен халкъах бисначарна. 6Цо кхелахошна нийсонца кхел яран лаам лур бу, ткъа гӀалин кевнера мостагӀий дӀалохкучарна доьналла лур ду[+].


ЕшаӀ-ЯхӀу а, яхӀудхойн бехна пайхамарш а

7ЧагӀаро галбохурш а, нихано тохкуьйтурш а ур-атталла динан дай а, пайхамарш а бу – уьш чагӀаро галбоху. ЧагӀаро уьш карзахбоху, ткъа нихано уьш тохкуьйту. Шайна суьрташ хӀиттича, уьш галбуьйлуш бу, шаьш гӀуллакх къастадича, уьш тийсалуш бу[+]. 8Массо а стоьла тӀехь Ӏеттораш ю, цхьанхьа а цӀена меттиг яц.

9Цара боху: «Мила Ӏамо гӀерташ ву иза? Хьанна хьекъал луш ву иза шен хьехамца? Дакхочуьра дӀадаьхначу кегийчу берашний? 10ХӀунда аьлча „весета тӀе весет ду, весета тӀе весет ду, бакъонна тӀе бакъо ю, бакъонна тӀе бакъо ю, кхузахь а жимма, цигахь а жимма“»[+].

11[+]Делахь а, бур-бур деш долчийн балдашкахула а, хийра мотт буьйцучаьргахула а Дала цу халкъе къамел дийр ду[+]. 12Цаьрга бехира Цо: «ХӀара садаӀа меттиг ю, синтеме меттиг ю хӀара кӀадбеллачарна садаӀа!» Амма царна ладогӀа ца лиира. 13ТӀаккха царна Везачу Элан дешнаш хӀорш хир ду: «Весета тӀе весет ду, весета тӀе весет ду, бакъонна тӀе бакъо ю, бакъонна тӀе бакъо ю, кхузахь а жимма, цигахь а жимма». Уьш, дӀа а бахана, аркъал а кхетта, хӀаллакьхир бу, гура чу а нисбелла, дӀалоцур бу[+].


Цийонан соне биллина тӀулг

14Везачу Элан даше ладогӀа, кхаьрдаш болу куьйгалхой, Ярушалаймера оцу халкъана тӀехь олалла деш болу[+]. 15Аша боху: «Ӏожаллица берта дахана тхо, эхартаца а барт бина оха. Детташ долу серий, хитӀедалар санна, чугӀиртича, иза тхуна тӀе кхочур дац, хӀунда аьлча оха харцонах тхайн дӀалечкъийла йина, ткъа мекарлонах тхо къайладахаран меттиг йина». 16[+]Цундела боху Хьалдолчу Эло: «Хьажал, Ас Цийон-лам тӀе тӀулг охьабуьллу. Иза зийна а, беза а тӀулг бу, ткъа иза соне буьхана дӀахӀоттийна бу. Цунах тешна Ӏаш верг ведда дӀаваха везаш вац[+]. 17Бакъдолчух юстаран тӀийраг а, нийсонах гӀишло юстаран гирс а бийр бу Аса».

Харцо дӀалечкъина меттиг къора тоьхна йохор ю, ткъа шу къайладахаран меттиг хиша дӀайохур ю[+]. 18Аша Ӏожаллица а, эхартаца а бина барт бухур бу. Детташ долу серий, хитӀедалар санна, чугӀиртича, цо шу охьатухур ду. 19Юх-юха цо, шу охьа а тухуш, схьалоьцур ду. ХӀора Ӏуьйранна иза шуна тӀелетар ву. Дийнахь а, буьйсанна а иза тӀелетар ву. Везачу Элан хаамах шаьш кхетташехь, шу Ӏадийна лаьттар ду. 20ДӀавуьжу мотт боца хир бу – ког дӀахеца, юргӀа готта хир ду – цу юкъа хьарча. 21[+]Веза Эла гӀоттур ву, Паруцим-лам тӀехь санна, Иза оьгӀазгӀур ву, ГавӀонан тогӀи чохь санна, Цо Шен шатайпа гӀуллакх дийр ду, вай кхеташ боцуш болу Шен болх бийр бу Цо[+].

22Шаьш кхин а чӀогӀа холчу ца хӀиттийта, кхаьрдачуьра совца дезаш ду шу. Суна хезна массо а ницкъийн Везачу Элера, хӀаллакдар дерриге а лаьттана хир ду аьлла[+].


Делан хьекъалалла

23Дика ладогӀалаш ас бохучуьнга, тидам белаш сан къамеле. 24Гуттар а хуьлий латталелорхо охуш, хӀу тасархьама? Гуттар а хуьлий иза мекха такхош шен лаьтта тӀехь? 25ХӀан-хӀа. Латта шардинчул тӀаьхьа, цо оччаман а, цицийн а хӀуш тосу. МогӀарашкахь цо кӀа дӀадоь, билгалъяьккхинчу меттехь мукх дӀабоь, ткъа дозанашкахь Ӏов дӀайоь. 26И къепе Дала Ӏамайо цунна. Цо хьехам бо цу стагана. 27Ша оччам оруш цунна тӀе беза гӀирс ма ца туху, ткъа цицашкахула цергаш йолу керчол ма ца хохку латталелорхочо. Оччам, гӀаж а етташ, чкъоьргех дӀакъестайо, ткъа цицашна тӀе хьокха бен ца туху. 28Шех бепиг до ялта хьоьшуш ду, амма иза кхоччуш ара ца деза. Ялта ору чкъургаш лелайо цунна тӀехула, амма говрашца иза хьоьшуш дац. 29Берриге а ницкъийн Везачу Элера схьа ду иза: тамашийна бу Цуьнан хьехам, сийлахь ду Цуьнан хьекъалалла![+]

#### 29


Ярушалайман кхоллам

1Везачу Эло боху: «Къа ду Ариалан, шена чохь Дауда меттамотт хӀоттийначу гӀалин! Цхьа шо вукху шаре далийта, цхьана шера чуьра деза денош даздайта[+]. 2Амма Аса гӀайгӀа йойтур ю Ариале, белхар а, латкъам а хир бу цигахь. Иза Суна сагӀа доккхучу кхерчан юкъ[*] санна хир ю. 3Хьуна гонах меттаметтанаш дӀахӀиттор ду Аса, тӀеман бӀаьвнашца хьуна го а лаьцна, схьалацаран гӀирсаш хьуна дуьхьал ирахӀиттор бу[+]. 4Хьо сийсазйина хир ю, лаьттара схьа къамел дийр ду ахьа. Хьан къамел лаьттан чена бухара схьа хезаш хир ду, гӀалартан санна, хир ду хьан аз, чена кӀелхьара шабар-шибар хир ду ахьа бохуш дерг.

5Кегийра чан санна, дукха хир бу хьан мостагӀий, къизачийн бӀош дӀасакхийсина кегаш санна хир бу. ЦӀеххьана а, бӀаьрган негӀар тухучу юкъана а 6массо а ницкъийн Везачу Эло стигалан къовкъарца а, лаьттан дегорца а, чӀогӀачу озаца а, дарцаца а, буьрсачу мохаца а, дерриге а дӀакхоллучу цӀерца а гӀо дийр ду хьуна[+]. 7ТӀаккха Ариална дуьхьал тӀом беш долчу къаьмнийн массо бӀош а, цунна а, цуьнан чӀагӀонашна а тӀелеташ болу мостагӀий а, цунна гӀайгӀа йойтурш а чехка, набарх а, буьйсанан гӀенах а санна, къайлабевр бу[+]. 8Меца волчунна ша хӀума юуш гӀан го, амма, самаваьлча, иза меца хуьлу, хьогах волчунна ша хи молуш гӀан го, амма, самаваьлча, иза хьогах хуьлу. Иштта хир ду Цийон-ломана дуьхьал тӀом бечу массо а къаьмнийн бӀошна».


ДӀахьедаран тидам ца бар

9Инзар а довла, тамаш а бе. Шаьш бӀаьрзе а де, бӀарзделла а хила. Уьш бехна бу, амма чагӀаро ца дина иза, уьш лесташ бу, амма нихано ца дина иза[+]. 10[+]Везачу Эло шуна чӀогӀа наб яийтина. Цо дӀакъевлина шун бӀаьргаш (уьш пайхамарш бу), Цо дӀахьулдина шун кортош (уьш хиндерг гушберш бу)[+]. 11Делера болу муьлхха а хаам шуна мухӀар тоьхна тептар санна хир бу. Оцу тайпанара тептар деша хуучуьнга дӀа а лой, олу: «Деша иза», амма цо жоп ло: «Ца дешало соьга, хӀунда аьлча и тептар мухӀар тоьхна ду»[+]. 12Деша ца хуучуьнга дӀа а лой, олу: «Деша иза», амма цо жоп ло: «Суна деша ца хаьа».

13[+]Хьалдолчу Эло элира: «ХӀара халкъ баганца Суна тӀекхочу, маттаца Со лору цо, амма церан дегнаш Суна дукха генахь ду. Суна хьалха болу ларам адамаша Ӏамийна долу парз бен дац[+]. 14[+]Цундела Аса кхидӀа а оцу къомана инзаре хӀуманаш дийр ду, цуьнан дуьхьа Аса Ӏаламат тамашийна гӀуллакхаш дийр ду. Церан хьекъалчийн хьекъалалла довр ду, кхетам болчийн кхетам а хир бац»[+].

15Къа ду шайн дагахь дерг Везачу Элах лачкъо гӀертачийн, цара боданехь до шайн зуламе гӀуллакхаш: «Вай хьанна го? Вай дийриг хьанна хаьа?» – бохуш[+]. 16[+]Ма дуьхьлара ойла ю иза! Поппар а, кхийра пхьегӀа ен пхьар а цхьаъ лара мегар ду ткъа? ХӀумано ша йинчух лаьцна: «Цо ца йина со», – эр дуй? Ша кхоьллинчух лаьцна: «Иза цхьанна а хӀуманах кхеташ вац», – эр дуй хӀумано[+]?

17Кхин а жимма хан яьлча, Ливанунах беш хир яц, ткъа и беш, хьун санна, лорур яц?

18Цу дийнахь къорачарна тептар тӀера дешнаш хезар ду, Ӏаьржачу боданах паргӀат а баьккхина, бӀаьрзечеран бӀаьргашна са гур ду[+]. 19Везачу Эло хазахетар лур ду шаьш кӀезиг хетачарна, мисканаш баккхийбеш хир бу Исраилан Везачу Делах,[+] 20хӀунда аьлча кхин хир вац къизаниг, кхаьрдаш берш а дӀабевр бу, зуламна тӀехӀиттинарш а хӀаллакбийр бу. 21Цу наха дешнашца стаг галвоккху, гӀалин кевнехь гӀуллакх къастош волчунна кӀело йо, эрначу къамелца нийса верг дӀатотту[+].

22ИбрахӀим кӀелхьарваьккхинчу Везачу Эло иштта боху Якъубан тӀаьхьенах лаьцна: «Якъубан тӀаьхье кхин юьхьӀаьржачу хӀуттур яц, цуьнан юьхь кхин макхлур яц[+]. 23ХӀунда аьлча Аса кхоьллина долу шен бераш шена гича, Якъубан тӀаьхьено еза лорур ю Сан цӀе. Якъубан Веза Дела цара веза лорур ву, Исраилан Далла хьалха уьш ларамах буьзна хир бу. 24ТӀаккха са акха долучаьрга хьекъалалла дуссур ду, аьрхачарна ладугӀуш хила Ӏемар ду».

#### 30


Мисар-махкаца бартбар эрна ду

1«Къа ду аьрхачу нехан, – боху Везачу Эло. – Цара Ӏалашонаш хӀиттайо, амма уьш Сайнаш яц, харцделанашна чагӀаран сагӀанаш дахарца цара берташ бо, амма уьш Сан Синера бац, цхьана къинна тӀе кхиниг а тухуш. 2Сох дага а ца бовлуш, Мисар-махка боьлху уьш, пирӀуне гӀо дехархьама а, Мисаран ӀиндагӀехь дӀалачкъархьама а[+]. 3Амма пирӀуно деш долу гӀо эхье хир ду шуна, Мисаран ӀиндагӀехь дӀалачкъар а сий дайаре доьрзур ду[+]. 4Церан баьччанаш а, векалш а мисархойн ЦоӀан-гӀалина а, Хьанас-гӀалина а тӀекхаччалц белахь а,[+] 5берриге а яхӀудхой юьхьӀаьржачу хӀуьттур бу шайна пайденна доцу и халкъ бахьанехь. Цуьнгара я гӀо а, я пайда а хир бац царна, амма эхь а, юьхьӀаьржо а хир ю»[+].

6ХӀара бу НегӀаб яьссачу арахь долчу дийнатех лаьцна хаам: «Шена чохь дуккха а лоьмаш долчу а, шена чохь дӀаьвше лаьхьанаш а, саьрмикаш а долчу сингаттамечу а, кхерамечу а махкахула дӀабоьлху яхӀудхойн векалш. Шайн варрашна а, эмкалшна а тӀедехкина, деза совгӀаташ хьо цара цхьана а агӀор шайна дан гӀо доцучу халкъана. 7Мисар-махко до гӀо цхьана а агӀор пайденна дац. Цундела туьллу Ас цунна цӀе: „Кхераме боцу саьрмик“, – аьлла»[+].


Аьрха халкъ

8Везачу Эло элира: «ХӀинца, ваха а гӀой, экъан тӀехь дӀаязде иза царна, тептар тӀе язде, тӀейогӀучу ханна, гуттаренна а иза дисийта[+]. 9ХӀунда аьлча и халкъ аьрха ду, иза аьшпаш буьттуш а, Везачу Элан хьехаме ладогӀа ца лууш а ду. 10Хиндерг гуш болчаьрга цара боху: „Суьрташ кхин ма хӀиттийта шайна хьалха!“, ткъа пайхамаршка боху: „Делера долу бакъдерг ма дийца, тхуна тамехь дерг дийца, самукъане хаамаш бе[+]. 11Бита нийса некъ, дӀадовла бакъдолчу новкъара. Тхуна ца лаьа шун Исраилан Везачу Делах лаьцна хаза“».

12Цундела иштта боху Исраилан Везачу Дала: «Сан дош емал а дина, гӀелонна а, гамделлачунна а тӀетевжина шу. 13ХӀара къа шуна хӀаллакьхиларна хир ду. И къа, хероно боькъу лекха пен санна, дӀасашорлур ду. Шу санна болу и пен охьабожа боллуш хир бу. ТӀаккха цӀеххьана пен охьабужур бу[+]. 14И пен, кхийра кхаба санна, кегбина хир бу. Цуьнан кескаш юкъара цхьа а пайден хир яц. Царах цхьанна а чохь пешара цӀе я гӀун чуьра хи дӀахьойла дац»[+].

15Хьалдолчу Эло, Исраилан Везачу Дала, иштта боху халкъе: «Соьга, юха а дирзина, шу хьоьжуш делахь, кӀелхьардевр ду шу. Шу собарца Сох тешахь, ницкъ хир бу шуьгахь». Амма шу реза ца хили иза дан. 16Мелхо а, аша боху: «Говрашкахь девдда дӀагӀур ду тхо». ХӀаъ, шу девдда дӀагӀур ма ду! Аша боху: «Чехкачу говрашкахь тхо девдда дӀагӀур ду». ХӀаъ, амма шуна тӀаьхьабевллачеран говраш кхин а сиха хир ю! 17Шух эзар водур ву цхьана мостагӀчо шуна кхерам тесча, ткъа царах пхеаммо шу массо а водуьйтур ву. Шун эскарх хӀумма а юьсур яц, гунна буьххье йоьллина тӀехь байракх йолу гӀаж санна кӀезиг берш бен[+]. 18Веза Эла шуьга хьоьжуш ву, шух къинхетам бан лууш, Иза хьалаваьккхина лаьтташ ву, шуна диканиг дан лууш, хӀунда аьлча Веза Эла нийсонан Дела ву. Декъал бу Цуьнга хьоьжуш берш[+].

19Ярушалаймехь Цийон-лам тӀехь Ӏаш долу халкъ, хьо кхин доьлхур дац. Ахь орца даьккхича, Везачу Эло хьуна диканиг дийр ду. Ахь гӀо доьхуш Шена хезча, Цо хьуна жоп лур ду. 20Хьалдолчу Эло шуна, халкъан нах, бепиг санна, гӀайгӀа лур ю, ткъа хи санна, гӀело лур ю. Делахь а, шуна хьехамаш бийриг кхин лечкъина хир вац. Шайн бӀаьргашца иза гур ву шуна. 21Шун лергашна хезар ду шайна тӀехьа аьлла дешнаш: «ХӀара бу некъ, цу тӀехула гӀо дӀа», нагахь шу, новкъа дӀадоьлхуш, аьтту я аьрру агӀор дӀадерзахь. 22ТӀаккха аша детица кхелина болу шайн цӀуш а, дешица кечдина долу суьрташ а кхиссина дӀадохуьйтур ду, боьха нехаш санна: «Яхийта кхузара!» – аьлла[+]. 23Везачу Эло догӀа доуьйтур ду аша лаьтта дӀадийначу хӀуьнна тӀе, тӀаккха шун ялта хьийкъина а, токхе а хир ду. Шуьйрачу дежийлашкахь дежаш дуккха а даьхни хир ду шун[+]. 24Аренашкахь болх беш долчу шун стерчаша а, варраша а шаданций, белаций, оруш, цӀанбина чоме хӀоъ буур бу. 25Дуккха а адамаш дайар хиллачу дийнахь, бӀаьвнаш йохийна хӀаллакйича, хӀора лекхачу лома а, хӀора боккхачу гунна а тӀера хин татолаш охьахьодур ду[+]. 26Беттан серло малхан серло санна хир ю, ткъа малхан серло ворхӀазза сов сирла хир ю, цхьана денна чохь йолу ворхӀ дийнан серло санна. И дерриг а хир ду Везачу Эло, Шен халкъана йина чов дӀа а йихкина, Ша цунна динчу лазарна дарба дечу хенахь[+].


Дала Ашур-махкана таӀзар дийр ду

27Хьажал, Веза Эла геннара схьавогӀуш ву, ткъа Цуьнан оьгӀазалла цӀе санна йогуш ю. Цуьнан хаам чӀогӀа хала а, беза а бу. Цуьнан балдашкахула арадолург дераллех дуьзна ду, ткъа Цуьнан маттаца дуьйцург дӀакхоллуш йолу цӀе санна ду[+]. 28Цуьнан садеӀар логе кхаччалц хьаладаьллачу дистинчу хих тера ду. Цецаца Цо къаьмнаш дегадо, диканиг вочух дӀакъасторхьама. Халкъийн мочхалшна Цо гаьллаш йохку, церан новкъа тӀера уьш зуламечух дӀадигархьама[+]. 29Ткъа аша, Далла лериначу дезачу дийнан буьйсанна санна, эшарш лоькхур ю. Шун дегнаш тӀехь самукъадалар хир ду, шедаг а локхуш, Везачу Элан лома тӀе, исраилхойн Тарха тӀе воьдучу стеган санна[+].

30Везачу Эло хӀоранна а Шен нуьцкъала аз хозуьйтур ду. Шен оьгӀазаллин ницкъ гойтур бу Цо цӀераш йийларехула а, стигал къекъарехула а, тӀулгаш санна йолу къора тохарехула а, догӀанаш даийтарехула а[+]. 31Везачу Элан аз хезча, ашурхой, кхерабелла, бегош хир бу. ГӀожаца санна, царна таӀзар дийр ду Цо. 32Везачу Эло царна Шен гӀаж мосазза туху, етташ жиргӀа а, локхуш дечиг-пондар а хир бу. Хьалаайинчу куьйгаца Цо тӀом бийр бу цаьрца. 33Дукха хенахь дуьйна Тупат цӀе йолу меттиг кечйина ю, цигахь цӀе латорхьама. И меттиг Ашуран паччахьна лерина ю. Иза кӀорга а, шуьйра а ю. Цу цӀерга туьллуш алссам дечиг ду, иза йоккха хилийта. Везачу Эло мох тоьхча, саьмгал санна, хьалалетар ю иза[+].

#### 31


Дала Ярушалайм ларйийр ю

1Къа ду Мисар-махка гӀо деха боьлхучеран! Мисархойн говрех а, гӀудалкхех а, уьш дукха хиларна, догдохийла а йолуш, церан дошлойх, уьш онда хиларна, бӀо а булуш бу уьш, амма Исраилан халкъан Везачу Деле а ца хьовсу, Везачу Эле гӀо а ца доьху цара[+]. 2Амма Иза хууш ву, Ша деш дерг хӀун ду! Цо бохам боккхур бу, Шен дешнаш юхаоьцуш вац Иза. Харцонаш лелочу зуламечу нахана а, царна гӀо дечарна а дуьхьал Шен оьгӀазалла йоккхур ю Цо. 3Мисархой адамаш бен дац, уьш деланаш бац. Церан говраш дилха бен дац, уьш гӀаларташ дац. Везачу Эло Шен куьг дӀахьажийча, гӀо доккхург тасалур ву, ткъа гӀо тӀелаьцнарг вужур ву. Уьш ший а хӀаллакьхир ву[+].

4Везачу Эло иштта элира соьга: «Ижуна тӀехь гӀигӀ деш лаьтта къона лом санна ву Со. Масийтта Ӏу цунна дуьхьал валархьама кхайкхича а, и лом церан маьхьарех ца къехка, церан гӀовгӀанех кхера а ца ло. Иштта массо а ницкъийн Веза Эла волу Со а хир ву, Цийон-лома а, цуьнан гунна а дуьхьал тӀом бархьама Со охьавоьссича[+]. 5Олхазарш, шайн кӀорнеш ларъярхьама, бенашна тӀехула леларе терра, массо а ницкъийн Везачу Эло Ярушалайм-гӀала ларйийр ю. Цо и гӀала, дӀа а къевлина, кӀелхьарйоккхур ю. Чекх а ваьлла, иза паргӀатйоккхур ю Цо»[+].

6Исраилхой, шаьш сел чӀогӀа дуьхьалдевллачу Далла тӀе юхадерза! 7Цу дийнахь шух хӀораммо а шен къа латийначу куьйгашца бина дато а, дашо а цӀуш дӀакхуьссур бу[+]. 8«Адаман доцучу туьро дужуьйтур ду Ашуран къам, стеган доцучу туьро дӀакхоллур бу ашурхой. Туьрана хьалхара дӀабовдур бу уьш, церан кегийчу нахах лай хир бу[+]. 9Уьш чӀогӀа тӀетевжинарг къематехь меттахдер ду, ткъа церан тӀеман хьаькамаш мостагӀийн байракхах кхоьрур бу», – боху Везачу Эло. Цуьнан цӀе Цийон-лома тӀехь йогуш ю, цӀеран кхерч Ярушалаймехь бу[+].

#### 32


Нийсонца урхалла деш волу паччахь

1Хьовсал, цхьа паччахь хир ву нийсонца урхалла деш, иштта тхьамданаш а хир бу бакъонца куьйгалла деш[+]. 2Царах хӀора а мохана дуьхьал йолу дӀалечкъийла а, йочанина йина кхалор а, яьссачу арахь долу хьоста а, хьогах долчу лаьтта тӀе доьжна лекхачу тархан ӀиндагӀ а санна хир ду[+]. 3Адамийн бӀаьргаш кхин бӀарзбина хир бац, ткъа церан лергашца цара тидамца ладугӀур ду[+]. 4Ойла ца ечеран хьекъал хӀума хууш а, цунах кхеташ а хир ду, мотт тиссалучара шера а дуьйцур ду. 5Ӏовдалах иза лараме ву кхин эр дац, ямартчух иза хьанал ву а эр дац. 6ХӀунда аьлча Ӏовдало сонта хӀума дуьйцу, цуьнан дагахь вониг дар ду. Цо Ӏесалла лелайо, Веза Эла емалво, мецачун лаам Ӏаба ца бо, ткъа хьогахверг хи доцуш вуьту[+]. 7Ямартчун гӀуллакхаш зуламе ду: цо ямартло ян ойла йо, къениг харц дешнашца хӀаллаквархьама, и къениг нийса воллушехь. 8Ткъа хьаналчо ойла а хьаналниг йо, дерриге а цӀена долчунна тӀехь лаьтта иза.


Ярушалаймера зударий

9ГӀайгӀа йоцу зударий! Хьала а гӀовттий, ладогӀа соьга. Шаьш сашортехь бу моьттуш болу мехкарий! ЛадогӀа сан дешнашка[+]. 10Шарал сов, кхин масех де даьлча, кхерамца дегош хир ду шу, гӀайгӀа йоцурш! ХӀунда аьлча кемсаш а лахьор яц, ялта чудерзо хан тӀе а кхочур яц. 11Бегало, гӀайгӀа йоцу зударий! Лесташ хила, синтемехь болу мехкарий! Шайн бедарш охьа а кхиссий, гӀодаюккъе сингаттаман духар дехка. 12Хьалха ка а етташ, делха шайн яйначу исбаьхьачу аренех, хьийкъина стом лучу кемсийн таьллангех. 13ГӀайгӀа е тӀехь коканан коьллаш а, кӀохцалш а долчу Сан халкъан лаьттах. Делха массо а самукъане хиллачу цӀенойх а, йоккхаеш хиллачу гӀаланах а[+]. 14ХӀунда аьлча гӀап дӀатесна хир ю, гӀовгӀане гӀала а яссалур ю. ГӀалара цӀенош а, шайна тӀехь ха деш йолу бӀаьвнаш а, саьлнаш а йина лаьттар ю гуттаренна а. Акха варраш а кхерстар ю цигахь, дежаш уьстагӀий а лелар ду, 15лакхара вайна тӀе Делан Са доссийтталц. ТӀаккха яьссачу аренах беш хир ю, беш хьун санна хир ю[+]. 16Нийсо дӀахӀуттур ю яьссачу арахь, бакъдерг лаьттар ду хьийкъинчу бешахь. 17Нийсоно машар хуьлуьйтур бу, ткъа нийсонан стом – синтем а, сашорте а хир ю абаденналц. 18ТӀаккха сан халкъ машаречу хӀусамашкахь Ӏийр ду, кхерам боцучу цӀеношкахь а, паргӀато йолчу садоӀучу меттигашкахь а. 19Делахь а, къорано хьун йохор ю, ткъа гӀала ерриг а лахйийр ю[+]. 20Декъала ду шу, хӀунда аьлча дерриге а хишна уллохь ялта дӀаделур ду шуьга, шайн бежанаш а, варраш а паргӀат яжийталур ю шуьга.

#### 33


ГӀо доьхуш долу доӀа

1Къа ду хьан, халкъ, чӀана даьккхина доцу чӀана даккхархо! Хьан а къа ду, цхьаммо а ямартло йина воцу ямартхо! Нах чӀана баьхна хьо даьлча, хьо а доккхур ду чӀана. Ямартло йина хьо даьлча, хьуна а йийр ю ямартло[+].

2Веза Эла! Къинхетам бехьа тхох, Хьох ю-кха тхан дегайовхо. Лардехьа тхо хӀора дийнахь, кӀелхьар а дахахьа, хала хан тӀееача. 3ЧӀогӀа гӀовгӀа хезча, халкъаш дӀадовдур ду. Хьо хьалагӀаьттича, къаьмнаш дӀасадаьржар ду. 4Аша дӀаяьккхина хӀонс, цӀазо дӀакхаьллича санна, дӀалахьор ю, цӀазийн жӀуга тӀелетча санна, шун хьолана тӀелетар бу[+].

5Ма сийлахь ву лакхахь Ӏаш волу Веза Эла! Нийсо ярх а, бакъдерг лелорах а хьалаюзур ю Цо Цийон[+]. 6Веза Эла халкъан заманашкахь чӀогӀалла хир ю. Цо алссам кӀелхьардахар лур ду, хьекъалалла а, вовзар а луш. Везачу Элана хьалха ларамах дуьзна хилар – иза халкъан хазна хир ю.

7Хьовсал, церан майра къонахий урамашкахь, гӀо доьхуш, маьхьарий хьоькхуш бу, ткъа машарна арабевлла векалш къаьхьа боьлхуш бу[+]. 8Некъаш а дассаделла, дӀасалелаш некъахой а бац. Барт а бохийна, цуьнан тешаш а емалбина бу[*], цхьа а вац лоруш[+]. 9Латта гӀайгӀа а еш, гӀел а луш Ӏуьллу. Ливанунан хьаннаш тӀе эхь деана а, маргӀалйоьлла а ю. Шарон-тогӀи яьссачу аренах таръелла. Башан-мохк а, Кармал-лам а дерзина девлла, шайн дитташ тӀера гӀаш охьа а эгна[+].


Везачу Эло Шен мостагӀашна дӀахьедар дар

10«ХӀинца Со гӀоттур ву, – боху Везачу Эло. – ХӀинца Со лекха а, веза а хилар гойтур ду Ас[+]. 11Аш хӀиттош йолу Ӏалашонаш эрна ю, хӀора аш деш долу гӀуллакх пайденна дац. Шун садеӀар шу дӀакхоллу йолу цӀе ю. 12Кхехкаш болу кир санна, халкъаш дохийна хир ду, хедийна коканан коьллаш санна, цӀерга кхуьссур ду уьш[+]. 13Аша, генарчара, ладогӀа Ас динчуьнга, ткъа шуна, уллорачарна, бовза Сан ницкъ!»

14Цийон-лома тӀехь болу къинош летийнарш кхералуш бу, Ӏеса нах бегош бу: «Вайх мила Ӏалур ву дерриг а дӀакхоллучу цӀерана уллохь? Вайх мила Ӏалур ву йовр йоцучу цӀерана уллохь?»[+] 15Нийсонца а лелаш, бакъдерг дуьйцург а, харцо а лелийна, стагера хӀума ца йоккхург а, кхаъ эцарх шен куьг лардийриг а, адам ден барт беш ца хазийта лергаш дӀакъовлуш верг а, зулам деш ца гайта бӀаьргаш дӀакъовлуш верг а ву –[+] 16иштта волу стаг лакхенашкахь Ӏаш хир ву, иза къайлаваьлла меттиг лаьмнийн гӀап хир ю. Цунна бепиг а латтор ду, хих а хедар вац иза.


Сийлахь хиндерг

17Хьан бӀаьргашна паччахь гур ву шен хазаллехь, гена кхочуш долу латта а гур ду. 18Хьуна дагахь лаьттар ду хьалха хилла Ӏазапаш: «Мичахь ву адамаш дӀаяздеш лелларг? Мичахь ву ял йоккхуш верг? Мичахь ву бӀаьвнаш лоруш верг?» 19Хьуна кхин гур дац Ӏаьржа а, ца кхеташ а долу къамел а, тамашийна а, ца бевзаш а болу мотт буьйцу дегала халкъ[+]. 20Вайн синкъераман гуламаш хуьлучу гӀалане Цийоне дӀахьажал. Хьан бӀаьргашна Ярушалайм гур ю, иза машаре меттиг а, меттахдаккхалур доцу четар а ду. Иза чӀагӀдеш тоьхна долу хьостамаш цкъа а схьадевр дац, цуьнан цхьа а муш хедар бац. 21Цигахь Сийлахь волу Веза Эла вайна шуьйра хиш а, Ӏовраш а санна хир ву. МостагӀийн пийсакашца лелош долу а, четарца лелош долу а хинкеманаш чудогӀур дац цига. 22ХӀунда аьлча Веза Эла вайн кхелахо ву, Веза Эла вайн Ӏедал кхоллархо ву, Веза Эла вайн паччахь ву. Цо кӀелхьардохур ду вай. 23МостагӀчун машшаш лагӀделла, цаьрга мачтанаш а ца латтало, четарш а ца лелало. ТӀаккха йоккха хӀонс екъар хир ду, ур-атталла астагӀчара а схьаяьхна хӀуманаш дӀаяхьар ю. 24Цийонехь Ӏаш волчо цхьаммо а эр дац: «Со цомгуш ву». Цигахь бехаш болчеран массеран а къиношна гечдина хир ду.

#### 34


Дала Шен мостагӀашна таӀзар дийр ду

1ТӀедуьйла, массо а халкъаш, ла а дугӀуш! Тидам бе, къаьмнаш! Лаьттана а, дерриг а цунна тӀехь долчунна а, дуьненна а, дерриг а цунна чохь долчунна а дӀахезийла![+] 2Веза Эла массо а халкъана оьгӀазвахана ву, церан эскаршна дуьхьалъяьккхина ю Цуьнан дералла. Цо уьш берриш а хӀаллакбан билгалбехира, уьш байа дӀабелира. 3Церан байинарш дӀасакхиссина хир бу, церан декъашна тӀера хьалаоьхуш хьожа хир ю. Лаьмнаш дашор ду церан цӀийно[+]. 4[+]Стигалара дерриг а седарчий телхар ду, стигал а хьаьрчар ю, хьарчийна тептар санна. Седарчийн эскар а, кемсийн таьлланга тӀера чудужу гӀа санна а, инжиран дитта тӀера маргӀалдоьлла гӀа санна а, чудужур ду[+].

5[+]Везачу Эло боху: «Сан тур стигалахь, дераллах даха а дехна, кечдина ду. Хьовсал, кхел ян езачу а, Аса дерриг хӀаллакден долчу а Эдоман халкъана тӀедуссуш ду иза»[+]. 6Везачу Элан тур цӀийх дузур ду, махьарх а дазлур ду – Ӏахарийн а, бежалойн а цӀийх дузур ду, уьстагӀийн жаннаш тӀерачу махьарх а дазлур ду иза. ХӀунда аьлча Бацар-гӀалахь сагӀа даккхар а, Эдоман лаьтта тӀехь, доккха цӀий Ӏанош, урс хьакхар а хир ду Везачу Элан[+]. 7Цаьрца цхьаьна бугӀанаш а, старгӀанаш а, стерчий а охьаоьгур ду, церан цӀий лаьттах чекхдер ду, церан махьаро чан яшор ю[+]. 8Везачу Эло бекхам баран де а, мостагӀех акхаран шо а билгалдаьккхира. Цийонан гӀуллакх лардийр ду Цо[+].

9Эдоман хих силам хир ду, цуьнан чан саьмгал хилла дӀахӀуттур ю, ткъа лаьттах догуш долу силам хир ду[+]. 10[+]Дийнахь а, буса а дӀа а ца довш, догуш хир ду и латта, массо а хенахь кӀур хир бу цунна тӀера хьалаоьхуш. Массо а тӀейогӀучу тӀаьхьенехь дӀатесна а, даьсса а хир ду иза. Абаденналц цхьа а гӀур вац цунна тӀехула дӀа[+]. 11Куьйранаша а, зуьнаша а дӀалоцур ду и латта, ткъа бухӀанаша а, къийгаша а шайн бенаш цигахь дийр ду. Везачу Эло Эдоман мохк баьсса а, кегарин а хуьлуьйтур бу[+]. 12Баьччанех цхьа а вуьсур вац цигахь, махкана тӀехь паччахьалла дан кхайкха, берриг а цигара элий дӀабевр бу. 13КӀохцалш долу коьллаш дезачу цӀеношкахь кхуьур ю, баьӀаша а, нитташа а гӀепаш къайлайохур ю. ЧангӀалкхаш а, бухӀанаш а Ӏийр ю цигахь[+]. 14Яьссачу аренан акхарой акхачу жӀаьлешца цхьаьнакхетар ю цигахь, акха гезарий хир ю вовшашка Ӏоьхуш. Буьйсанан гӀаларташ хир ду цигахь садоӀуш а, шайна синтем лоьхуш а[+]. 15БухӀано, бен а бина, тевна хиъна, хӀоаш дохур ду цигахь. Ша даьхна кӀорнеш шен тӀемийн ӀиндагӀехь лардийр ду цо. Маккхалш а гуллур ю цигахь цхьаъ вукхунна тӀаьххье[+].

16Везачу Элан тептар тӀехь схьа а лахий, дӀадеша: оцу акхаройх цхьа а цигахь йоцуш хир яц, ткъа цхьа а стен дийнат боьршаниг доцуш хир дац, хӀунда аьлча Цо Ша омра дина, Цуьнан Сино схьагулдийр ду уьш цхьаьна. 17Цо Ша тесна царна кхаж, Цуьнан куьйго шен барамца декъна царна. Массо а хенахь цара дола дийр ду цу лаьттан, тӀаьхьенашкара тӀаьхьенашкахь цунна тӀехь Ӏийр ду уьш.

#### 35


Деза долчун некъ

1Яьсса а, екъа а аре йоккхаеш хуьлийла,
эрна аре самукъадаьлла хуьлийла,
акха зезаг санна цо заза доккхийла.
2ЧӀогӀа заза доккхуш хуьлийла и аре,
йоккха а еш, самукъане иза кхойкхийла.
Ливанунан сийлалла цунна дӀалур ду,
Кармал-ломан а, Шарон-аренан а исбаьхьалла цунна лур ю.
Везачу Элан сийлалла гуш хир ю,
вайн Делан исбаьхьалла гур ю[+].

3[+]Андде шайн кӀадделла куьйгаш,
чӀагӀъе шайн егош йолу голаш[+].
4Кхоьруш долу дегнаш долчаьрга дӀаала:
«Доьналлехь а хила, кхера а ма кхера!
Дела схьавогӀур ву, шун мостагӀашна бекхам бархьама.
Царна доггӀург а делла, шу кӀелхьардаха Иза вогӀур ву»[+].

5[+]ТӀаккха бӀаьрзечийн бӀаьргаш са гуш хир бу,
ткъа къорачийн лергаш дӀадоьллур ду[+].
6АстагӀниг, сай санна, кхоссалур ву,
мотт сецна волчо, хазахеташ, мохь хьоькхур бу.
Хиш яьссачу арахула дӀахецалур ду,
хин Ӏовраш эрначу арахула оьхур ю[+].
7Йовхачу гӀамарх хин Ӏам хир бу,
декъа латта хьостанаша дузор ду.
ЧангӀалкхаша шайна баннаш дина меттигашкахь
шач а, эрз а хьалабер бу.

8Коьрта некъ а хир бу цигахь,
цунах «Деза долчун некъ» эр ду.
Хьарам берш цу новкъахула гӀур бац,
сонта берш цунна тӀехь кхерстар бац.
Делан новкъахула леларш бен,
уьш бен цу новкъахула лелар бац[+].
9Цхьа а лом хир дац цигахь,
дера акхаро а ер яц цу тӀе.
Уьш цигахь карор яц.
Дала, мах а белла, паргӀатбаьхнарш
гӀур бу цу новкъахула.
10Везачу Эло кӀелхьарбаьхнарш юхабоьрзур бу,
хазахетарца кхойкхуш Цийон-гӀалина чу гӀур бу.
Гуттаренна а долу ирс церан кортош тӀехь хир ду.
Самукъадалар а, хазахетар а царна тӀаьхьакхуьур ду,
сингаттам а, узарш а царах дӀакъаьстар ду[+].

#### 36


Ашурхоша Ярушалаймана кхерам туьйсу


(ТӀаьххьарнаш 18:13-27; 2 Шерашкахь 32:1-19)

1[•]Хьузакх-ЯхӀус паччахьалла до дейтталгӀа шо долуш, Ашур-мехкан паччахьо Санхьариба, ЯхӀуд-мехкан массо а чӀагӀйинчу гӀаланашна тӀе а гӀоьртина, уьш дӀалецира. 2Ашурхойн паччахьо Лахиш-гӀалара шен эскаран цхьа хьаькам вахийтира дуккха а тӀемалошца Ярушалайме Хьузакх-ЯхӀу-паччахьна тӀе. Лакхарчу Ӏома чуьра хи охьадогӀучохь, наха хӀуманаш юьттучу аренна тӀебоьдучу новкъахь, сецира и хьаькам[+]. 3Паччахьан цӀийнан хьаькам волу Хьалкхи-ЯхӀун кӀант Элъякъим а, йозанча волу Шибна а, хилларг дӀаяздеш волу Асайпан кӀант Юахьи а, ара а ваьлла, цунна тӀевеара[+]. 4Ашурхойн эскаран хьаькамо элира цаьрга: «Иштта дӀаала Хьузакх-ЯхӀуга:

„Ашурхойн сийлахьчу паччахьо хоьтту хьоьга: ‘Хьан бӀобулуш дерг хӀун ду? 5Ахь боху хьайн говзалла а, тӀеман ницкъ а бу, амма уьш даьсса дешнаш ду. Хьанах ю хьан дегайовхо, хьо суна дуьхьалваллал? 6[+]Кагъелла Ӏаса санна болчу оцу Мисар-махкана тӀетовжа ойла йолуш ву те хьо? Шена тӀе цхьаъ товжахь, иза куьйгах чекхъер ма ю! Иштта ву шех тешна Ӏаш болчу массаьрца а Мисар-мехкан паччахь волу пирӀун[+].

7Я аша олу те: ‹Тхайн Везачу Делах тешна Ӏаш ду тхо›? Делахь а Хьузакх-ЯхӀус, цу Далла лерина сагӀа доккху гунаш а, шайна тӀехь долу кхерчаш а дӀа а даьхна, ЯхӀудан а, Ярушалайман а халкъе ма олура: ‹Ярушалаймехь болчу хӀокху кхерчана хьалха бен Ӏибадат ма де›[+]. 8Вало, сан олахо волчу ашурхойн паччахьца берта гӀо хьо. Аса ши эзар дин хьуна белча а, царна тӀе ховшо береш карор барий хьуна? 9Сан олахочун уггар кӀезиг лоруш болчу ялхойн цхьа тхьамда а юхаваккха муха гӀерта хьо, Мисар-махко хьайна тӀеман гӀудалкхаш а, дошлой а бахкийтарх тешна хьо Ӏаш велахь? 10Везачу Элан лаам ца хилча, кху лаьтта тӀе вогӀур варий со иза хӀаллакдан? Ша Везачу Эло элира соьга: ‹Ваха а гӀой, хӀокху махкана тӀе а латий, иза хӀаллакбе›’“».

11Элъякъима а, Шибнас а, Юахьис а эскаран хьаькаме элира: «Тхо арамхойн маттах кхета, цундела тхоьца арамхойн мотт бийца. Оцу пенна тӀехь лаьтташ долчу халкъана а хезаш, Ӏебархойн маттахь ма дийца тхоьца»[+].

12ТӀаккха цу хьаькамо жоп делира: «Веккъа цхьана хьан олахочунна тӀе а, хьуна тӀе а бен ваийтина-м вац со сан олахочо хӀара дешнаш дӀаала? ХӀан-хӀан, хӀокху пенна тӀе охьахевшина долчу, шуьца цхьаьна шайн боьхалла а юуш, шайн хьатӀ муьйлур долчу кху адамашка а дӀаала веана со».

13ТӀаккха эскаран хьаькамо, хьала а гӀаьттина, чӀоггӀачу озаца Ӏебархойн маттахь элира: «ЛадогӀалаш, ашурхойн сийлахьчу паччахьан даше! 14ХӀара ду паччахьо бохург: „Хьузакх-ЯхӀуга шаьш ле ма дайта. Цуьнга сан карара шу кӀелхьардахалур дац. 15‘Везачу Эло вай кӀелхьар а дохур ду, и гӀала Ашур-мехкан паччахьан кара а йохуьйтур яц’ – бохуш, Везачу Элах а тешна, шаьш Хьузакх-ЯхӀуга ле ма дайта. 16Ла ма догӀа Хьузакх-ЯхӀуга! Ашурхойн паччахьо иштта боху: ‘Соьца берта а гӀой, суна тӀедуьйла. Шух хӀораммо а шен долахь йолчу кемсийн таьлланга тӀера а, инжирийн дитташ тӀера а стоьмаш доийла, иштта хӀораммо а шен доларчу гӀу чуьра хи а молийла,[+] 17аса, ван а веана, шена тӀехь кӀа а, чагӀар а долуш, бепиг а, кемсийн бошмаш а йолуш, шун латта санна долчу лаьтта тӀе шаьш дӀадиггалц’[+]. 18Хьузакх-ЯхӀуга шаьш ле ма дайта: ‘Везачу Эло вай кӀелхьардохур ду’, – бохуш. Ткъа кхечу къаьмнийн деланех цхьаммо а шен мохк ашурхойн паччахьан куьйгах кӀелхьарбаьккхиний? 19Мичахь бу Хьамат-гӀалин а, Арпад-гӀалин а деланаш? Мичахь бу Сепарвайм-гӀалин деланаш? Шамран-гӀала а кӀелхьаръяьккхиний цуьнан деланаша сан карара[+]? 20Оцу мехкийн мел болчу деланех муьлхачо кӀелхьарбаьккхина шен мохк сан куьйгах? ТӀаккха Везачу Эло Ярушалайм сан карара схьайоккхур ю аьлла хетий шуна?“»[+]

21Дуьхьал цхьа а дош ца олуш, дӀатийна Ӏаш дара халкъ, хӀунда аьлча паччахьо омра динера: «Цунна дуьхьал жоп ма ло», – аьлла. 22ТӀаккха паччахьан цӀийнан хьаькам волчу Хьалкхи-ЯхӀун кӀанта Элъякъима а, йозанчо Шибнас а, хилларг дӀаяздеш волчу Асайпан кӀанта Юахьис а, шайн тӀехулара бедарш а этӀийна, Хьузакх-ЯхӀуна тӀе а баьхкина, ашурхойн эскаран хьаькамо шайга аьлларг дӀадийцира.

#### 37


Хьузакх-ЯхӀус ЕшаӀ-ЯхӀуга шена хьехар дар доьху


(ТӀаьххьарнаш 19:1-7)

1[•]Шена и хабар ма-хеззи, шен тӀехулара бедарш а этӀийна, сингаттаман духар тӀе а дуьйхина, Везачу Элан цӀа долчу вахара Хьузакх-ЯхӀу. 2Паччахьан цӀийнан хьаькам Элъякъим а, йозанча Шибна а, динан дайн тхьамданаш а, сингаттаман духарш тӀе а духийтина, Амосан кӀантана ЕшаӀ-ЯхӀу-пайхамарна тӀебахийтира цо[+]. 3Цара элира ЕшаӀ-ЯхӀуга: «Иштта боху Хьузакх-ЯхӀус: „Сингаттаман а, таӀзар даран а, эхь тӀедаран а де ду хӀара, хӀунда аьлча бер дуьнен чу доккхучу, ткъа и бер дан ницкъ ца кхочучу зудчух тарделла вай[+]. 4Цуьнан олахо волчу ашурхойн паччахьо схьахьажийначу эскаран хьаькамо аьлла, дийна волу Дела емалвеш долу дешнаш хьан Везачу Далла дӀахаза тарло. Хьан Везачу Дала цунна таӀзар дан тарло, Шена дӀахезна дешнаш бахьана долуш. Ткъа ахь дийна бисинчарах доӀа дехьа“»[+].

5Хьузакх-ЯхӀу-паччахьан ялхой шена тӀе баьхкича, 6ЕшаӀ-ЯхӀус цаьрга элира: «ДӀаала шайн паччахье, Везачу Эло иштта боху: „Ашурхойн паччахьан ялхоша, Со емал а веш, аьллачу, хьайна хезначу дешнех ма кхера[+]. 7Хьажалахь! Аса цунна чу са дуьллуьйтур ду, тӀаккха цхьа хаам а хезна, иза шен махка юхавоьрзур ву. Ткъа Аса шен махкахь туьраца хӀаллаквийр ву иза“».


Ашурхоша кхин цкъа а кхерам боуьйту


(ТӀаьххьарнаш 19:8, 9; ТӀаьххьарнаш 19:8-19)

8Ашурхойн паччахь Лахиш-гӀалара дӀавахна аьлла шена хезча, и эскаран хьаькам Ярушалаймера дӀавахара. Цунна шен паччахь Либна-гӀалина дуьхьал тӀом беш карийра[+]. 9ТӀаккха Санхьариб-паччахьна хезира, хушахойн паччахь ТирхӀакъа шена тӀелата араваьлла аьлла. Иза а хезна, цо геланчаш бахийтира яхӀудхойн паччахьна Хьузакх-ЯхӀуна тӀе, 10цуьнга дӀаала: «Хьан дегайовхо шех йолчу хьайн Деле хьо ле ма вайта, Цо хьайга аьлча: „Ярушалайм ашурхойн паччахьан кара дӀалур яц“. 11Хьуна-х ма хезна, ашурхойн паччахьаша массо а мехкашна хӀун дина, уьш хӀаллак а деш? Ткъа хьо кӀелхьарвоккхур ву ткъа? 12Сан дайша хӀаллакдинчу къаьмнийн деланаша уьш кӀелхьарбаьхний? Газун а, ХӀаран а, Рацап а гӀаланашкара а, Тилассар-махкахь йолчу Ӏеданера а бахархой кӀелхьарбаьхний цара[+]? 13Мичахь бу Хьамат а, Арпад а, Сепарвайм а, ХӀинаӀ а, Ӏева а цӀераш йолчу гӀаланийн паччахьаш?»[+]

14Хьузакх-ЯхӀус, геланчашкара кехат схьа а эцна, дийшира. ТӀаккха, Везачу Элан цӀийне а вахана, Далла хьалха и кехат схьадаржийра цо. 15Везачу Элана хьалха доӀа а деш, Хьузакх-ЯхӀус элира: 16[+]«Каруб-маликашна тӀехула йолчу Ӏаршна тӀехь охьахиъна Ӏаш волу, Исраилан халкъан Дела волу массо а ницкъийн Веза Эла! Дуьнен чуьра массо а пачхьалкхийн Дела Хьо цхьаъ ву. Ахь кхоьллина стигал а, латта а[+]. 17Хьайн лерг тӀе а дай, ладогӀахьа, Веза Эла, Хьайн бӀаьргаш схьа а беллий, хьажахьа, Веза Эла. ЛадогӀахьа Санхьариба, дийна Дела волу Хьо емалвеш, мел дуьйцучуьнга[+]. 18Ва Веза Эла, бакъ ду-кх ашурхойн паччахьаша, и къаьмнаш хӀаллак а деш, церан латтанаш а дассийна, 19церан цӀу-деланаш цӀерга а кхиссина. Ткъа уьш-м деланаш а боцуш, адамийн куьйгаша дечигах а, тӀулгах а дина суьрташ дара, цундела уьш хӀаллакдан тарлора[+]. 20ХӀинца, тхан Веза Дела, кӀелхьардахахьа тхо цу паччахьан куьйгах, тӀаккха дуьнен чуьра массо а пачхьалкхашна хуур дара, Веза Эла волу Хьо воцург, кхин Дела воцийла»[+].


ЕшаӀ-ЯхӀугахула Дала делла жоп


(ТӀаьххьарнаш 19:20-37)

21Амосан кӀанта ЕшаӀ-ЯхӀус Хьузакх-ЯхӀуга хабар дахьийтира: «Исраилан Везачу Дала боху: „Ахь Соьга ашурхойн паччахьах Санхьарибах лаьцна доӀа дарна, 22хӀара ду Везачу Эло цунна дуьхьал аьлла дош:

‘Емалъеш, йоьлур ю хьох Цийонан йоӀстаг,
Ярушалайман йоӀа хьуна тӀаьхьа цаяшарца куьг тосур ду.
23Мила ву ахь емалвинарг а, сийсазвинарг а?
Хьанна дуьхьал аз айдина ахь,
Хьанах ца вешаш хьайн бӀаьргаш хьалаайина?
Исраилан Везачу Далла иштта дуьхьалваьлла-кх хьо!
24Веза Эла емал а веш,
хьайн геланчашкахула ахьа бохура:
‹Сайн дуккха а йолчу гӀудалкхашца
ломан лакхенашка хьалаваьлла со,
Ливанунан уггар лакхарчу регӀа тӀе.
Цуьнан уггар а лекха баганан дитташ а,
тоьлла долу зоьзан дитташ а хедийна аса.
Цуьнан уггар а генарчу меттигашка а,
къаьсттина юькъачу хьуьне а кхаьчна со[+].
25Хийрачу мехкашкахь гӀунаш схьа а йостуш,
царна чуьра хи мийлина аса.
Сайн когийн айрашца Мисар-махкара
дерриг а хиш лакъийна аса›.

26Ас дуккха а хьалха и дерриг а дагатесна хилар
хьуна ца хезна те?
Ширачу заманахь дуьйна цунах ойла а йина,
хӀинца иза Аса кхочушдина,
чӀагӀйина гӀаланаш хьоьгахула ясса а йойтуш,
царах къапалгийн саьлнаш а йойтуш[+].
27Цу гӀаланийн бахархой ницкъ а байна хилла,
кхерамна бега а беш, царна тӀе эхь деана.
Арара буц я экам зӀийдагаш санна бу уьш.
Тхов тӀехь хьалабаьлла бай санна бу уьш,
кхиале берриг а марца а мерцина,
малхбалера хьоькху бовха мох бахьана долуш[+].

28Амма Суна хаьа хьо охьахиъча а,
араваьлча а, чуваьлча а.
Суна евза хьан Сайна дуьхьал йолу дералла а[+].
29Хьан Суна дуьхьал дералла хиларна а,
хьан цавашар Сан лере кхачарна а,
хьан мерӀуьргех Сайн чӀуг а чекхйоккхур ю,
хьан бага Сайн дуьрстанан гаьллаш а йохкур ю Аса.
Схьавеанчу новкъахула
хьо юха а верзор ву Аса’“[+].

30ХӀара билгало ло Ас хьуна, Хьузакх-ЯхӀу: кху шарахь охьаэгначу ялтин хӀух кхиъна долу ялта, иштта тӀедогӀучу шарахь ша тӀедаьлларг а дуур ду аша. Ткъа кхоалгӀачу шарахь ялта дӀа а дей, иза чу а дерзаде, кемсийн бошмаш а дӀае, церан стоьмаш а баа[+]. 31ЯхӀудан цӀийнах дийна висинчо юха а лахахь орамаш а хоьцур ду, лакхахь стом а лур бу[+]. 32ХӀунда аьлча Ярушалаймера схьабогӀур бу дийна биснарш а, Цийон-ломара богӀур бу шаьш кӀелхьарбевлларш а. Иза массо а ницкъийн Везачу Делан кӀоргачу безамо кхочушдийр ду[+].

33Цундела ашурхойн паччахьах лаьцна Везачу Эло иштта боху: „Иза цу гӀали чу а вер вац, цу чу цо ур-атталла цхьа пха а кхуссур бац. Карахь турс долуш гӀалина тӀе а вогӀур вац иза, цунна гонах баьрзнаш а дийр дац цо[+]. 34Ша схьавеанчу новкъахула юхавоьрзур ву иза, амма цу гӀали чу вогӀур вац, – боху Ас, Везачу Эло. – 35Аса ларйийр ю хӀара гӀала, Сайн дуьхьа а, Сайн ялхочун Даудан дуьхьа а кӀелхьар а йоккхур ю иза“».

36ТӀаккха хӀара хилира: Везачу Элан Малико, дӀа а дахана, Ашурхойн эскаран меттаматтара цхьа бӀе везткъе пхи эзар стаг хӀаллаквира. Дийна бисина болу ашурхой Ӏуьйранна хьалагӀевттича, царна лаьттахь Ӏохку декъий гира[+]. 37Ашурхойн паччахь Санхьариб, юха а ваьлла, Нунав-гӀала веара. Цигахь иза сецира[+]. 38Шен дела волчу Нисрухан цӀа чохь Ӏибадат дечу хенахь, цуьнан кӀенташа Адир-Малика а, Шар-Эцара а, тур а тоьхна, вийра иза. Юха и шиъ Арарат-махка дӀаведира. ТӀаккха Санхьарибан метта паччахь дӀахӀоьттира цуьнан кхин кӀант Эсар-Хьадун[+].

#### 38


Хьузакх-ЯхӀу-паччахь цомгуш хилар а, товалар а


(Сулим 20:1-11; 2 Шерашкахь 32:24-26; ТӀаьххьарнаш 20:1-11)

1[•]Цу деношкахь Хьузакх-ЯхӀу, цомгуш а хилла, валарна гергакхаьчнера. Амосан кӀант волчу ЕшаӀ-ЯхӀу-пайхамаро, иза волчу а веана, элира цуьнга: «Иштта боху Везачу Эло: „Хьайн цӀентӀехь болчаьрга весет де, хӀунда аьлча, цомгуш волчуьра то а ца луш, хьо лийр ву“».

2Юьхь пенехьа дӀа а ерзийна, Везачу Эле иштта доӀа дира Хьузакх-ЯхӀус: 3«Ва, Веза Эла! Дагадаийтахьа, Хьуна тешаме а волуш, доггах тӀевирзина а хуьлуш, со Хьайна хьалха лелар. Ас гуттар а Хьуна нийса хеташ дерг леладора». ТӀаккха къаьхьа вилхира Хьузакх-ЯхӀу[+].

4Юха Везачу Элан дош кхечира ЕшаӀ-ЯхӀуга: 5«Хьузакх-ЯхӀу волчу а гӀой, иштта дӀаала цуьнга: „Иштта боху хьо схьаваьллачу Даудан Дела волчу Везачу Эло: ‘Суна хьан доӀа а хези, хьан бӀаьрхиш а ги. Ас хьан дахарна тӀе пхийтта шо хан тухур ю[+]. 6Ашурхойн паччахьан куьйгах хьо а, хӀара гӀала а кӀелхьарйоккхур ю Ас, гӀала лар а йийр ю’“[+].

7Везачу Эло Ша аьлларг кхочушдийриг хиларан хӀара билгало ю хьуна. 8„Ахьаз-паччахьо бинчу лами тӀера маьлхан ӀиндагӀ итт тӀегӀанна юхадоккхур ду Ас“, – боху Везачу Эло». Ша чубаханчуьра итт тӀегӀанна юхабелира малх[+].

9ХӀара ду яхӀудхойн паччахьо Хьузакх-ЯхӀус, цамгарх ша товелча, дӀаяздинарг:

10«Ас аьллера сайга: „Сайн дахаран тоьллачу хенахь
Ӏожаллин кевнах чекхвала везаш ву со.
Дахаран дисинчу шерех дӀахаьдда ву со“.
11Ас аьллера: „Дийначийн лаьтта тӀехь
кхин гур вац суна Веза Эла.
Дахар дӀахедош долчу дуьнен тӀехь
кхин цкъа а адам гур дац суна[+].
12Сан дахар сох дӀадоккхуш ду,
дӀадоккхуш долу жаӀуйн четар санна.
КӀадидархочо санна, сан оьмар карчийна ас.
КӀади дечу чарха тӀера дӀахададо кӀади санна,
Везачу Эло сан дахар чекхдоккху цӀеххьана,
Ӏуьйренна тӀера суьйре тӀекхачале[+].
13Сахиллалц хьоьжуш Ӏийра со,
лоьмо санна, Цо кегйора сан даьӀахкаш.
Везачу Эло сан дахар чекхдоккху цӀеххьана,
Ӏуьйренна тӀера суьйре тӀекхаччалц[+].
14ГӀаргӀулин а, чӀегӀардиган а санна дара сан аз.
Кхокхано санна, сагатдора ас.
Сан бӀаьргаш гӀийла стигала хьоьжура.
Веза Эла, кӀелхьарваккхахьа со! Ма баланехь ву-кх со!“[+]
15ХӀун эр ду ас? Везачу Эло ала а элира,
Цо иза дан а дира.
Сайн дахаран дерриг а шерашкахь собарца лелар ву со,
сайн са чохь хилла бала дагахь а латтош.

16Хьалдолу Эла, Хьан дешнашца Ӏаш ма бу нах,
сан синан дахар Ахь мел дечуьнца доьзна ма ду.
Ахь со товеш ву, Ахь суна дахар а лур ду.
17Сайн боккхачу баланах суна дика болх хили.
Хьайн безамца Ахь эрналлин Ӏинах ларви со.
Сан къинош Хьайна тӀехьа тийси Ахь[+].
18ХӀунда аьлча эхарто ца хаставо Хьо,
Ӏожалло Хьуна хастам ца бо.
Коша чу бирзинчеран дегайовхо яц
Хьо царна тешаме хиларх[+].
19Дийна волчо бен Хьо хастор вац,
ас Хьо хӀинца хаста-ма-варра.
Дайша шайн берашна дуьйцур ду
Хьан тешаме хиларх лаьцна[+].
20Везачу Эло со кӀелхьарвоккхур ву.
Мерзаш долу пондарш а лоькхуш, оха хастор ву Хьо.
Тхаьш дийна мел ду, Везачу Элан цӀа долчохь Иза хастор ву оха».

21ЕшаӀ-ЯхӀус аьллера: «Ӏаьвдина инжирийн курс схьа а эций, иза оцу ноткъа ечу меттигна тӀейилла, тӀаккха паччахь товийр ву». 22Ткъа Хьузакх-ЯхӀус хаьттинера: «ХӀун билгало хир ю, со Везачу Элан цӀийне гӀур ву аьлла?»

#### 39


Бавел-махкара болу геланчаш


(Сулим 20:12-19; ТӀаьххьарнаш 20:12-19)

1[•]Цу хенахь Бавел-мехкан паччахь волчу Балу-Адданан кӀанта Мардух-Балу-Адданана кехаташ а, совгӀат а дахьийтира Хьузакх-ЯхӀуна, иза цомгуш хиллачул тӀаьхьа товелла аьлла шена хезна дела. 2Геланчаш хазахетарца тӀе а эцна, Хьузакх-ЯхӀус царна гайтира шен чӀоь-цӀа[*] чохь мел дерг – дети а, деши а, хаза хьожа йогӀу хӀуманаш а, деза хьакхарш а, герз чохь долу цӀа а, шен хазнашкахь кхин мел карош дерг. Хьузакх-ЯхӀус шен паччахьан цӀа чохь а, шен массо а пачхьалкхехь а царна гайтаза хӀумма а ца дисира[+]. 3Юха ЕшаӀ-ЯхӀу-пайхамаро, Хьузакх-ЯхӀу-паччахь волчу а веана, хаьттира цуьнга: «ХӀун бохура оцу наха? Мичара баьхкинера уьш?»

Хьузакх-ЯхӀус жоп делира: «Уьш генарчу Бавел-махкара баьхкинера», – аьлла.

4«Хьан цӀа чуьра хӀун гира царна?» – аьлла, хаьттира ЕшаӀ-ЯхӀус.

«Сан цӀахь мел долу хӀума а гира царна. Сан хазнаш чохь хӀумма а ца йисна ас царна гайтаза», – элира Хьузакх-ЯхӀус.

5ТӀаккха ЕшаӀ-ЯхӀус элира Хьузакх-ЯхӀуга: «ЛадогӀа, массо а ницкъийн Везачу Эло хӀун боху: 6„Цхьа хан йогӀур ю, хьан цӀа чохь мел дерг а, хьан дайша кху дийне кхаччалц гулдинарг а Бавеле дӀахьош. ХӀумма а бухадуьсур дац, – боху Везачу Эло. –[+] 7[+]Ахьа байтина болчу, хьох схьабевллачу хьан кӀентех цхьаберш а дӀабуьгур бу. Бавелан паччахьан цӀахь баьӀна ялхой бийр бу царах“»[+].

8Хьузакх-ЯхӀус жоп делира: «Ахь Везачу Элера беана хаам дика бу». Амма шен дагахь цо ойла йира: «Сан дахаран деношкахь машар а, синтем а хир бу» – бохуш.

#### 40


Дегайовхонан дешнаш

1«Синтем луо, синтем луо Сан халкъана, –
боху шун Дала. –[+]
2ДӀаала Ярушалайме эсала,
дӀахаийта цуьнан халкъе,
бала хьегна шераш чекхдевлла хилар,
цуьнан къинойх мах дӀабелла хилар.
Везачу Элан куьйгах шалха таӀзар
тӀеэцна цо дерриг а шен къинойх»[+].

3[+][+]Кхойкхучун аз хезаш ду:
«Яьссачу аренгахь Везачу Элана некъ кечбе!
Эрначу аренгахь нисде тхан Далла некъан тача![+]
4ХӀора тогӀи хьалайоккхур ю,
хӀора лам а, гу а лахабоккхур бу.
Харц некъаш нислур ду,
доьхнарш шарлур ду.
5Везачу Элан сийлалла гучуяьккхина хир ю,
ткъа дерриге а адамашна иза гур ю,
хӀунда аьлча Везачу Эло Ша аьлла иза»[+].

6[+]Озо боху: «ДӀакхайкхаде!»
Ас хоьтту: «ХӀун кхайкхо деза ас?»
«Кхайкхаде, хӀора адам буц санна ду,
цуьнан хазалла арарчу зезагийн санна ю.
7Буц а якъало, зезаг а маргӀалдулу,
Везачу Эло царна тӀе мох тоьхча.
Баккъалла, буц санна, адамаш а ду.
8Буц а якъало, зезаг а маргӀалдулу,
амма вайн Делан дош гуттар а лаьтташ ду»[+].

9Хаза кхаъ бахьаш йолу Цийон,
лекхачу лам тӀе хьалаяла!
Хаза кхаъ бахьаш йолу Ярушалайм,
хьайн аз айдеш, дӀаала чӀоггӀа!
ДӀаала, ма кхера!
ЯхӀуд-мехкан гӀаланашка дӀаала:
«Хьажал, шун Дела схьавогӀуш ву!»

10[+]Хьажал, Хьалдолу Эла ницкъаца вогӀуш ву,
Цуьнан куьг ду урхалла деш.
Цуьнан совгӀат а Цуьнца ду,
Цуьнан ял а Цунна хьалха йогӀуш ю[+].
11[+]Цо Ӏалашдийр ду Шен жа, Ӏуьно санна.
Ӏахарий караоьцур ду Цо,
уьш Шен дага уллохь лелор ду.
Узуш дерш а лерина Ӏалашдийр ду Цо[+].


Исраилан башха Дела

12Канашкахь хи хьан дуьстина,
я, ше а лоцуш, стигал хьан юьстина?
Лаьттан чан тускар чу хьан ерзийна,
я лаьмнаш а, гунаш а терзан тӀехь хьан оьзна[+]?
13[+]Везачу Элан хьекъал довза мила кхаьчна?
Цуьнан хьехамча санна хьан Ӏамийна Иза[+]?
14Хьанах дагаваьлла Веза Эла?
Мила ву Цунна къастор луш а, Иза нийсачу новкъа воккхуш а?
Мила ву Иза кхетош а, Цунна кхетаман некъ гойтуш а[+]?

15Везачу Элана халкъаш хӀумма а йоцург ю,
хин тӀадамал бен дац уьш Цунна.
Терзанна тӀера ченан буьртиг санна ду уьш.
ГӀайренаш, хӀур санна, хьалаойу Цо.
16Ливанунан хьаннаш тоьуш яц,
Цунна догӀуш долу сагӀанаш цӀера тӀехь даккхархьама.
Цигара долу бежанаш а тоьуш дац
Цунна догӀуш долчу дийнаташ дагоран сагӀина[+].
17Дерриг а халкъаш Цунна хьалха хӀумма а яц.
Уьш хӀумма йоцучу хӀуманал кӀезиг а, даьсса а лоруш ду Цуьнан[+].

18[+]Иштта, хьаьнца вустур вара аш Дела?
Цуьнца юста хӀун кеп хир яра шун[+]?
19ЦӀунах лаьцна аьлча, пхьеро иза эчигах вутту,
ткъа дашо пхьеро цунна тӀе деши а дуьллу,
дато зӀенашца иза кеч а во.
20Иштта совгӀат дан къен волчо
ца телхаш долу дитт хоржу.
Цо, говза пхьар а лохий,
цуьнга охьа ца вужу волу цӀу войту[+].

21Шуна ца хаьара?
Шуна ца хезнера?
Юьххьенца дуьйна аьлла дацара шуьга?
Латта кхоьллинчхьана дуьйна ца кхеттера шу?
22Лаьттан гон тӀехула йолчу Ӏарш тӀехь Ӏаш ву Иза,
адамаш цаьпцалгаш санна ду Цунна хьалха.
Цо стигал дӀасаяржийна, дуткъа кӀади санна,
чохь Ӏан дина четар санна, дӀахӀоттийна иза[+].

23Цо баьччанех хӀумма а йоцург йо,
кху лаьттан куьйгалхой тӀепаза бойу[+].
24Уьш дӀа ма-дийггӀи,
уьш дӀа ма-дий,
цара орамаш ма-хийцци,
Везачу Эло царна тӀе Ӏаь туху,
уьш маргӀал а дулу,
ткъа мохо уьш, ча санна, дӀахьо.

25«Со хьаьнца вустур ву аш?
Мила ву Соьга кхочуш?» –
боху Везачу Дала.
26Шайн бӀаьргашца стигала хьалахьовсал!
Хьан кхоьллина и дерриге а седарчий?
Эскар санна цхьацца арадоккхучо уьш кхоьллина.
Цунна церан хӀораннан цӀе хаьа.
Цуьнан ницкъ сел боккха хиларна,
царах цхьа а вовш вац[+].

27Ахь хӀунда боху, Якъуб,
арз хӀунда до, Исраил:
«Сан некъ Везачу Элах лачкъийна бу,
сан гӀуллакх Далла дицделла», – бохуш[+]?
28Хьуна ца хаьа?
Хьуна ца хезна?
Веза Эла гуттар а волуш волу Дела ву.
Цо лаьттан йистош кхоьллина.
Иза цкъа а кӀад а ца ло, хӀотта а ца хӀутту.
Цуьнан хьекъалх цхьа а кхетар вац[+].
29Цо кӀадвеллачунна ницкъ а ло,
хӀоьттинчунна гӀора а ло[+].
30Ур-атталла кегий нах кӀад а ло, хӀотта а хӀутту,
ур-атталла къонанаш, гӀел а белла, охьаэга.
31Амма Везачу Эле хьоьжуш болчара
шайн ницкъ карлабоккху.
Аьрзунан тӀемаш шайн хилча санна,
уьш лакхахь оьхуш хир бу.
Бевдча а, уьш хӀуттур бац,
новкъа дӀабахача а, уьш кӀадлур бац[+].

#### 41


Дала исраилхой иракарахӀиттор

1«Тийна ладогӀа Соьга, хӀордан йистера къаьмнаш!

Халкъаша шайн ницкъаш карлабохийла!
Улло а даьхкина, дистхуьлийла уьш.
ГӀуллакх къасто, цхьаьнатохийла вай[+].
2Малхбалера волу стаг хьан самаваьккхина,
иза дӀавахханчохь цуьнга толам а боккхуьйтуш?
Цо халкъаш цуьнан кара дӀало,
паччахьаш цунна муьтӀахь бойту.
Цуьнан туьро царах чан йо,
цуьнан Ӏедо уьш дӀасакхуьссу,
мохо ча дӀаса ма-кхоссара[+].
3Цо лаьхкина буьгу уьш, иза паргӀат дӀавоьду
ша хьалха цкъа а ца ваханчу новкъахула.
4Хьан кхочушдина иза, хьан чекхдаьккхина иза?
Хинйолу тӀаьхьенаш юьхьанцара дуьйна схьа хьан кхайкхина?
Со, Веза Эла, хьалхарниг ву,
тӀаьххьарчаьрца а Со изза хир ву[+].
5ХӀордан йистера къаьмнаш,
иза а гина, кхераделла ду.
Лаьттан йистера халкъаш дегош ду.
Уьш схьа а догӀу, схьа а кхочу.
6ХӀораммо а шен накъостана гӀо до,
шен веше а олу: „ЧӀагӀлолахь!“
7Пхьеро дашо пхьар иракарахӀиттаво.
ЖӀаьвнаца болх бечо иракарахӀиттаво
нуьйжина тӀехь тухуш верг.
Латийначух боху: „Дика болх бина!“
Цо хьостамашца цӀу чӀагӀво, иза охьа ца вожийта[+].

8[+]Амма хьо, Сан ялхо долу Исраилан халкъ,
Ас хаьржина йолу Якъубан тӀаьхье,
Сан доттагӀчун ИбрахӀимах схьадаьлларг, –[+]
9Ас лаьттан йистера схьаэцна хьо,
генарчу маьӀигашкара Ас схьакхайкхина хьо.
Ас аьлла хьоьга: „Хьо Сан ялхо ву“.
Ас хаьржина хьо, Ас хьо дӀа ца тесна.
10Кхера ма кхера – Со хьоьца ву.
Воха ма воха – Со хьан Дела ву.
Ас хьо чӀагӀ а дийр ду, хьуна гӀо а дийр ду.
Со хьуна гӀортор хилла дӀахӀуттур ву
нийсо лелаечу Сайн аьтту куьйгаца.

11Хьуна оьгӀазбаханарш
юьхьӀаьржачу хӀиттина а,
тӀе эхь деана а хир бу.
Хьуна дуьхьалбевлларш,
хӀумма йоцург а хилла, хӀаллакьхир бу.
12Ахь хьайн мостагӀий лехахь а, хьуна уьш карор бац.
Хьуна дуьхьал тӀом беш берш, хӀумма а йоцург хилла, дӀабевр бу.
13ХӀунда аьлча Со Веза Эла ву, хьан Дела.
Хьан аьтту куьг схьа а лаьцна, Ас боху хьоьга:
„Ма кхера, Ас хьуна гӀо дийр ду“.

14Ма кхера, гӀийла а, кӀезиг а долу Исраилан халкъ,
Ас гӀо дийр ду хьуна, – боху Везачу Эло,
хьо мах баларца ПаргӀатдоккхучо, Исраилан Везачу Дала. –[+]
15Ас хьох ира ялта орург йийр ю.
Иза керла а, цергаш йолуш а хир ю.
Ахь лаьмнаш, эрина, хьаькхна дӀадохур ду,
ткъа гунех кегаш йийр ю.
16Ахь ирхдугӀур ду уьш,
амма мохо дӀасахьур ду уьш.
Ткъа чӀогӀачу мохо,
довдийна, къайладохур ду уьш.
Юха хьо Везачу Элаца хиларна, самукъадаьлла хир ду,
Исраилан Везачу Делах дозалла деш хир ду.

17Къенаш а, мисканаш а хи лоьхуш бу, амма иза дац.
Церан меттанаш дакъаделла хьогаллина.
Амма Ас, Везачу Эло, жоп лур ду царна.
Ас, Исраилан Дала, буьтур бац уьш.
18Ерзинчу лакхенашкахь хиш дуьйладолуьйтур ду Ас,
тогӀешкахь шовданаш хьаладуьйлуьйтур ду.
Яьссачу аренах хин Ӏам бийр бу Ас,
декъачу лаьттах хин хьостанаш дийр ду[+].
19Яьссачу арахь баган-дитт а, акаци а,
турс а, акха зайт а дитташ дугӀур ду.
Эрначу аренгахь зез-дитт а, база-дитт а,
баганан дитт а дугӀур ду цхьаьний[+].
20Халкъана гайта а, хаийта а,
иза хьажийта а, кхетийта а,
Везачу Элан куьйго иза динийла,
Исраилан Везачу Дала иза кхоьллинийла».


Шайн говзалла гайтархьама харцделанашна тӀекхайкхар

21«Къастадайта шайн гӀуллакх», – боху Везачу Эло.
«Шайн тоьшаллаш даладе, – боху Якъубан Паччахьо. –
22Шайн цӀушка тоьшаллаш даладайта,
цаьрга хиндерг дийцийта тхуна.
Хиллачух лаьцна тхо кхетадайта цаьрга,
цунах лаьцна тхоьга ойланаш яйтархьама а,
иза чекх муха дер ду тхуна хаийтархьама а.
Я хиндолу хӀуманаш схьакхайкхадайта тхуна.
23Ала тхоьга, хӀун хир ду йогӀучу хенахь,
тӀаккха тхуна хуур ду, шу деланаш дуйла.
Диканиг я вониг цхьаъ де,
тхо цецдовлийта а, кхерадалийта а.
24Амма шу хӀумма а йоцурш ю,
шун гӀуллакхаш а ду пайда боцуш.
Шу хоржуш верг а дегаза ву[+].

25Ас къилбаседера стаг самаваьккхина, иза тӀегӀуртуш ву.
Малхбалехь а волуш, Сан цӀе къобалйо цо.
Цо хьоьшур бу куьйгалхой, хатт санна,
кхийра пхьегӀа ечу пхьеро поппар санна, хьуьйр бу уьш[+].
26Юьхьанца дуьйна хьан дийцина цунах лаьцна,
вайна иза хаийтархьама?
И хӀума хилале хьан дийцина цунах лаьцна,
вайга: „Иза бакъ ву“ – алийтархьама?
Цхьаммо а ца дийцина цунах лаьцна, иза хир ду а ца аьлла,
цхьанна а ца хезна шуьгара дош[+].
27Хьалхарниг санна Ас аьлла Цийоне: „ХӀорш бу хьуна уьш!“
Ярушалайме хаза кхаъ эцна геланча вахийтина Ас[+].
28Со хьаьжира, амма цхьа а вацара,
хьехар дала царна юкъахь цхьа а вацара.
Ас хаьттинчунна жоп дала цхьа а вацара.
29Хьажал, уьш хӀумма а яц!
Церан гӀуллакхаш а пайда боцуш ду.
Мох а, яьссалла а ю церан цӀуш».

#### 42


Везачу Элан ялхо

1[+][+]«ХӀара Сан Ялхо ву, Ас чӀагӀвеш волу.
Иза Ас хаьржина ву, Цунах воккхавеш ву Со.
Сайн Са дуьллур ду Ас Цунна тӀе,
Цо халкъашна нийсо схьайоккхур ю[+].
2Цо мохь а хьоькхур бац, Шен аз а айдийр дац.
Урамашкахь Шен аз а хозуьйтур дац Цо.
3Кагбалла боллуш болу эрз а кагбийр бац Цо,
дӀаян гӀерташ сийсаш йогуш йолу милт а дӀайойур яц.
Цо баккъалла а нийсо схьайоккхур ю.
4Иза гӀел а лур вац, дог эшна а хир вац,
лаьтта тӀехь Ша нийсо дӀахӀоттаяллалц.
ХӀордан йистера дехаш долу къаьмнаш
Цуьнан хьехамах дог тешна хир ду».

5[+]Иштта боху, стигал а кхоьллина, иза дӀасаяржийначу а,
латта а, цунна тӀехь долу массо хӀума а дӀасадаржийначу а,
цунна тӀехула лелачу адамашна садеӀар а, дахар а лучу а Везачу Дала:[+]
6[+]«Ас, Везачу Эло, нийсоне хьаьжжина, тӀекхайкхина хьо.
Хьан куьг схьалаьцна латтор ду Ас, хьо Ӏалаш а вийр ву.
Хьох халкъаца бечу бертан юкъалеларг а,
кхечу къаьмнашна серло а йийр ю Аса,[+]
7Хьоьга бӀаьрзечарна са гайтийтархьама а,
тутмакхаш набахтера арабахийтархьама а,
боданехь Ӏаш берш серлонга бахийтархьама а[+].

8Со Веза Эла ву, иза ю Сан цӀе.
Сайна йогӀу сийлалла кхечу далла дӀа ца йолуьйту Ас.
Сайна богӀу хастам цӀушна ца бойту Ас[+].
9Хьовсал, хьалха аьлларг кхочушхилла.
ХӀинца керланиг кхайкхор ду Ас.
Иза хилале, Ас хоуьйтур ду шуна».


Хастаман йиш

10Везачу Элана керла эшар лакха.
Хастам бу Цунна лаьттан йистошкара!
Хастам бе Цунна аш, хӀорда тӀехула леларш,
хӀорда чуьра дерриг а дийнаташ,
хӀордан йистера мехкаш а,
царна тӀехь Ӏаш берш а[+].
11Яьссачу арено а, цунна тӀера гӀаланаша а шайн аьзнаш ойийла!
Къедархой Ӏаш йолу меттигаш самукъадаьлла хуьлийла!
СилаӀ-гӀалара бахархой, хазахеташ, эшарш лоькхуш хуьлийла!
лаьмнийн баххьаш тӀера кхайкхамаш бойла![+]
12Везачу Элана сийлалла кхайкхадойла,
Цунна хастам бойла хӀордан йистерчу мехкашкахь.
13Веза Эла аравер ву, майра стаг санна.
ТӀемалочо санна, тӀом баран лаам карзахбоккхур бу Цо.
Цо кхайкхам а бийр бу, тӀеман цӀогӀа а тухур ду.
Шен ницкъ гойтур бу Цо мостагӀашна тӀехь[+].


Дала Шен халкъана гӀо дийр ду

14«Дуккха а хенахь вист ца хуьлуш Ӏийра Со,
садетташ а, собаре хилла а Ӏийра.
Амма хӀинца, бер дечу зудчо санна,
Ас мохь хьокхур бу, Сан садукъалур ду[+].
15Ас лаьмнаш а, гунаш а дассор ду,
царна тӀера буц а якъор ю.
Хиш дӀа а лакъийна, гӀайренаш йийр ю Ас,
Ӏаьмнаш а дакъийна дӀахӀиттор ду, хиш дӀа а даьхна[+].

16БӀаьрзенаш царна ца бевзачу новкъахула дӀабуьгур бу Ас,
царна ца хууш долчу некъашкахь куьйгалла а дийр ду церан.
Боданах царна хьалха серло йийр ю Ас,
ситтина некъаш нис а дийр ду.
Иза ду Ас церан дуьхьа ден дерг.
Уьш дӀатосур бац Ас[+].
17Амма цӀунех тешна Ӏаш берш,
цӀушка: „Шу тхан деланаш ду“ бохурш,
юхабоьрзур бу, доккха эхь тӀе а деана»[+].


Исраилан халкъ бӀаьрзе а, къора а хилар

18Везачу Эло боху: «ЛадогӀа, къоранаш,
хьовса, бӀаьрзенаш, са гархьама![+]
19Мила ву, Сан ялхо санна, бӀаьрзе,
Ас вахийтина, Сан геланча санна, къора?
Мила ву бӀаьрзе, Ас барт бинарг санна верг?
Везачу Элан ялхо санна, бӀаьрзе верг мила ву[+]?
20Хьуна дуккха а хӀума гина,
амма ахь церан тидам ца бина.
Хьан лергаш схьадиллина дара,
амма хьуна хӀумма а ца хезна»[+].

21Шен нийсонан дуьхьа Везачу Элана лиира,
товрат-хьехам айа а, иза хасто а.
22Амма хӀара халкъ талор дина ду,
нахана тӀера хӀонс схьаяьккхина ду.
Уьш массо а Ӏаннашкахь латтош бу,
я набахтехь бахкийна къайлабохуш бу.
Царах хӀонс хилла, цхьа а вац уьш кӀелхьарбаха.
Царах талор хилла, цхьаммо а ца боху: «Схьало уьш юха»[+].

23Цу хӀумане хьан ладугӀур ду шух,
я тӀейогӀучу заманахь цунна тӀе тидам шух хьан бийр бу?
24Хьан дӀаелла Якъубан тӀаьхье, хӀонс санна?
Хьан дӀаделла Исраилан халкъ талорхойн кара?
Вай Цунна дуьхьал къинош летийначу
Везачу Эло ца дина иза?
Ца лиира царна Цуьнан некъашкахула лела,
Цуьнан хьехамашка ла а ца дуьйгӀира.
25Цо царна тӀеюттура
Шен оьгӀазалла а, тӀеман къизалла а.
Цуьнан оьгӀазалло, цӀеро санна, го лецира церан,
амма уьш ца кхийтира хиллачух.
Цуьнан дералла царна дуьхьал йогуш яра,
амма шайн дегнаш тӀе ца ийцира цара иза[+].

#### 43


Везачу Эло Шен халкъ кӀелхьардоккхур ду

1Якъубан тӀаьхье, хьо кхоьллинчу а, Исраилан халкъ, хьо дӀанисдинчу а Везачу Эло хӀинца иштта боху:

«Ма кхера – Ас мах баларца паргӀатдаьккхина халкъ ду хьо.
Хьан цӀе а йоккхуш, Ас схьакхайкхина хьоьга – Хьо Сан ду[+].
2Хьо хийх дехьадолучу хенахь,
Со хьоьца хир ву.
Хьо Ӏоврех дехьадолучу хенахь,
хиша хьо дӀакхоьхьур дац.
ЦӀерах хьо дехьадолуш, цо хьо дагор дац,
цӀеран алунаша хьуна зе дийр дац[+].
3ХӀунда аьлча Со Веза Эла, хьан Дела,
Исраилан Веза Дела, хьан КӀелхьардоккхург ву.
Ас Мисаран къам дӀало хьан паргӀатонах.
Хуша а, Себа а дӀало хьох[+].
4Сан бӀаьргаш чохь деза а, хьоме а хьо хиларна,
Хьо Сайна дезарна,
хьох нах дӀалур бу Ас,
хьан синах халкъаш дӀалур ду.
5Ма кхера – Со хьоьца ву!

Малхбалера хьан тайпанаш схьадалор ду Ас,
малхбузера шу схьагулдийр ду[+].
6Къилбаседе Ас эр ду: „Схьало!“,
къилбе а эр ду: „Ма сецабе!“
Юхаберзабе Сан кӀентий генарчу меттигашкара,
Сан зудабераш – дуьненан массо а маьӀӀера.
7Юхаверзаве хӀорра а Сан цӀарца воьзнарг,
Сан сий айархьама Ас кхоьллина волу а,
Сайн куьйгашца Ас вина а, кеп елла а волу а».


Исраилан халкъ Везачу Элан теш ду

8«Шен бӀаьргаш доллушехь, бӀаьрзе долу а,
шен лергаш доллушехь, къора долу а
и халкъ арадаккха, – боху Везачу Эло. –[+]
9Массо а халкъаш цхьаьна гулдина а ду,
дерриге а къаьмнаш вовшахтоьхна а ду.
Церан деланех хьан аьлла хиндолчух лаьцна?
Юьхьанцара дуьйна хилларг хьан хаийтина?
Шайн тешаш балабайта цаьрга,
уьш бакъхилар гайта а,
церан дешнаш дӀахезча,
кхечеран „Иза бакъ ду“ ала йиш хилийта а[+].

10Шу, исраилхой, Сан тешаш ду, – боху Везачу Эло. –
Ас хаьржина Сан ялхо а ду хьо, Исраилан халкъ,
шуна Со вовзийтархьама а, шу Сайх тешийтархьама а,
Дела Со хиларх шу кхетийтархьама а.
Сол хьалха цхьа а дела ца хилла,
Сол тӀаьхьа а хир вац[+].

11Со цхьаъ бен Веза Эла вац,
Со цхьаъ бен КӀелхьардохург а вац[+].
12Хиндерг дӀа а аьлла, Ас шу кӀелхьардехира,
хьалхе дуьйна иза дӀахаийтира Ас.
Со-м шуна юкъахь хийраниг вац! – боху Везачу Эло, –
Шу Сан тешаш ду Со Дела хиларх.
13Дуьххьарлерчу деношкара схьа Со Дела ву.
Сан куьйгах цхьаммо а кӀелхьарвоккхур вац.
Ас динарг хьаьнга юхадерзалур ду?»[+]


Бавел-гӀалара довдар

14Исраил халкъан Везачу Дала, шу мах баларца паргӀатдаьхначу Везачу Эло, иштта боху:

«Шун дуьхьа Ас Бавелна дуьхьал эскар дохуьйтур ду.
Берриге а хашадхой, бевдда нах санна,
церан дозалла хиллачу кеманашкахь
хинехула дӀабуьгур бу Аса.
15Со ву Веза Эла, шун Веза Дела,
Исраилан халкъ Кхоьллинарг, шун Паччахь».

16Иштта боху хӀорда юккъехула некъ биллина волчу,
нуьцкъалчу хишна юккъехула тача даьккхина волчу Везачу Эло[+].
17ГӀудалкхаш а, говраш а йолуш долу
онда эскар арадаккхийтира Цо, иза хӀаллакьхилийтархьама.
Уьш массо а ийгира, кхин цкъа а хьала а ца гӀевттира.
Къуьданаш санна, дӀабайра уьш.

18Везачу Эло боху:

«Хьалха хилла хӀуманаш дага а ма леца,
дӀадаьллачух лаьцна ойланаш а ма е.
19Хьовсал, Со керланиг деш ву!
Иза хӀинцале схьадеана. Шуна ца хаало иза?
Ас яьссачу аренгахь некъаш а дохкур ду,
эрначу аренгахь татолаш а хоьцур ду[+].
20Акхароша Сан сий до,
чангӀалкхаша а, бухӀанаша а Со хаставо,
хӀунда аьлча Ас яьссачу аренга хиш даладо,
эрначу аренгахь Ас татолаш хоьцу,
Айса хаьржинчу Сайн халкъе хи малийтархьама[+].
21И халкъ Ас Сайна кхоьллина,
цо Сан сий кхайкхор ду».


Исраилан халкъо къа латор

22Везачу Эло боху:

«Хьо Соьга гӀо доьхуш ца кхайкхина, Якъубан тӀаьхье,
Сан дуьхьа ахь хьайна хало ца йина, Исраилан халкъ[+].
23Аша дийнаташ дагоран сагӀа даккха уьстагӀий а ца кхехьна Суна,
сагӀанаш дахарца Сан ларам а ца бина.
Ас шуна кӀен сагӀа даккхар тӀе ца дожийна,
хаза хьожа йогӀу хӀуманаш а ца кхехьийтина.
24Аш Суна ахчанах хаза хьожа йогӀу эрз а ца эцна,
я шайн сагӀанийн дийнатийн мохь ягорца там а ца бина.
Мелхо а, къинош леторца аша хало йина Суна,
шайн харцонашца Со гӀелвина[+].
25Со-со ву шун къинош дӀадойуш Верг.
Ас иза Сайн дуьхьа до.
Шун къинош кхин дагадохкуьйтур дац Аса[+].

26Хилларг дагадаийта Суна, цхьаьна къастор ду вай.
Дистхила, шу бакъдеш долу бахьанаш даладе[+].
27Хьан хьалхарчу дас къа латийна,
хьан баьччанаш а Суна дуьхьалбевлла[+].
28Цундела Ас сийсазбина хьан Дезачу цӀийнан куьйгалхой.
Аса дӀаелла Якъубан тӀаьхье, иза хӀаллакьяйтархьама,
Аса дӀаделла Исраилан халкъ, цунах кхардийтархьама».

#### 44


Исраилан халкъ декъалдар

1Везачу Эло боху:

«ЛадогӀа Соьга хӀинца, Сан ялхо йолу Якъубан тӀаьхье,
Ас хаьржина долу Исраилан халкъ, ладогӀа Соьга[+].
2Хьо кхоьллинчу а, ненан кийрахь долуш дуьйна
хьо дӀанисдинчу а Везачу Эло иштта боху,
ткъа Цо хьуна гӀо дийр ду:
„Кхера ма кхера, Сан ялхо йолу Якъубан тӀаьхье,
ма кхера, Ас хаьржина долу Сан хьоме халкъ[*].

3Ас хи доссор ду хьогах долчу лаьттана,
татолаш хоьцур ду екъачу аренашка.
Ас Сайн Деза Са хьан берашна тӀе доссор ду,
Сан декъалдар хоьцур ю хьан тӀаьхьенашка[+].
4Бай тӀера буц санна, кхуьур бу уьш,
хин йистера акхтаргаш санна, хьалабевр бу.

5Цхьаммо ша Везачу Элан ву эр ду,
вукхо ша Якъубан лорур ву.
Шен куьйга ша Везачу Элан ву аьлла дӀа а яздина,
кхоалгӀачо ша Делан Исраилан халкъан лорур ву“».


ЦӀушна Ӏибадат дийраш юьхьӀаьржачу хӀиттор

6[+]Иштта боху Везачу Эло, Исраилан халкъан Паччахьо а,
и халкъ ПаргӀатдоккхучо а, массо а ницкъийн Везачу Эло:
«Со Дуьххьарлерниг а, ТӀаьххьарлераниг а ву,
Со воцург, кхин Дела вац[+].
7Ас шира халкъ дӀанисдинчу заманахь дуьйна хилларг
Со воцучуьнга кхин хьаьнга кхайкхалур а,
дӀадийцалур а, Суна хьалха охьадиллалур а дара?
Хиндолчу гӀуллакхех лаьцна аьлча,
хиндерг дийцийта цуьнга!
8Кхера а ма кхера, доха а ма доха.
Ширачу заманахь дуьйна хӀокху хене кхаччалц,
дерриг а хиндерг Ас дӀакхайкхийна.
Ткъа шу Сан тешаш а ду.
Со воцург, кхин Дела вуй?
ХӀан-хӀа, кхин цхьа а Тарх яц.
Суна ца евза цхьа а»[+].

9ЦӀуш беш берш – берриш а хӀумма а йоцу хӀуманаш ю. Царна дукхаезаш йолу хӀуманаш пайда боцуш ю. Оцу цӀуйх тоьшалла дечарна хӀумма а ца го, хӀумма а ца хаало. Уьш юьхьӀаьржачу хӀиттор бу[+]. 10Шена цхьа а пайда ца бахьан волу дела хьан вийр ву лалийна воьттинчу цӀунах[+]? 11Иза деш верг а, цуьнан уллоранаш а юьхьӀаьржачу хӀуьттур бу. Пхьераш шаьш а адамаш бен ма дац. Массо а схьа а гулбалийтий, цхьаьна дӀахӀиттийта уьш. Нахала а баьхна, уьш кхоьруш хир бу[+].

12Аьчкапхьеро шен гӀирсаца кӀоранан алу тӀехь болх бо. Цо жӀаьвнашца аьчках цӀунан кеп йо. Цо, шен куьйгийн ницкъ ма-кхоччу, болх бо. Иза мац а ло, гӀоранах а оьшу, хьаг а ло, кӀад а ло.

13Дечигпхьеро дечиг тӀехь юстаран тӀийраг кховдайо. Суьртана гонах къоламца сизаш хьокху цо. Уьрсаца дӀа а хедийна, шен гӀирсаца леррина кеп гойту. Дечигах стеган кеп йо цо, хазачу адаман аматехь сурт до цо, и цӀу цхьана цӀа чохь Ӏайтархьама. 14Цо баганан дитташ хедадо, шена ножан я зоьзан дитт схьакхоьхьу. Хьуьнан юккъера шена дитташ схьа а хоржу. Цу стага къахьаштонан дитт дӀадугӀу, ткъа догӀано иза доккха хуьлуьйту. 15Цу дечигех стагана ягориг хуьлу. Царах цхьа дакъа, цӀе а латийна, вохвала а, бепиг датта а схьаоьцу цо, ткъа вукху декъах цӀу а вой, цунна Ӏибадат до. 16Дечиган цхьа дакъа цӀергахь дагадо, цу тӀехь кхача а кечбо, жижиг а дотту, иза вуззалц даа а доу. Цул сов, цӀера уллохь вох а луш, стага олу: «Ма дика ду! Со хӀинца вохвелла. Суна йовхо хаало». 17Бухадисинчу дечигах цо дела во, шен цӀу. Цунна Ӏибадат а деш, стага боху: «КӀелхьарваккхахьа со, хьо сан дела ма ву».

18Царна хӀумма а ца хаьа, уьш хӀумманах а ца кхета. Церан бӀаьргаш а, дегнаш а дӀакъевлина ду, царна са ца гайта а, церан кхетам ца хилийта а[+]. 19Стаг ца кхета, цуьнан хьекъал ца кхочу ала: «Ах дечиг цӀергахь дага а дина, цу тӀехь бепиг а деттина, жижиг а кхерзина ас. Ткъа дисинчух аса дегаза цӀу вийр варий те? Дечиган юьхкана со сужда гӀур варий те?» 20Овкъарна тӀаьхьаваьлла лела иза, Ӏехийначу даго харц новкъа ваьккхина иза. Шен са паргӀат а даьккхина, цуьнга ца алало: «Сан аьтту куьйгахь харцо юй теша?»[+]


Кхоьллинарг а, КӀелхьардоккхург а волу Веза Эла

21Везачу Эло боху:

«Дагахь латтаде иза, ва Якъубан тӀаьхье,
ва Исраилан халкъ, хьо Сан ялхо хиларна.
Ас кхоьллина хьо, хьо Сан ялхо ду.
Ва Исраил, Суна цкъа а дицлур дац хьо[+].
22Ас хьан зуламаш, дохк санна, дӀадаьхна,
Ас хьан къинош, марха санна, дӀадайина.
Юхаверза Суна тӀе, хӀунда аьлча
Ас мах баларца паргӀатваьккхина хьо»[+].

23Хазахетарца, яккхийъейша, стигалаш,
хӀунда аьлча Везачу Эло дина иза!
Хазахетаран гӀовгӀа яккхийша,
лаьттан бухахь йолу меттигаш!
Хазахетарца декийша, лаьмнаш,
хьаннаш, церан дерриг а дитташ!
Якъубан тӀаьхье Везачу Эло паргӀатъяьккхина ю,
Исраилан халкъана юкъахь Шен сийлалла гойту Цо[+].

24Хьан ПаргӀатдоккхург а, ненан кийрахь долуш дуьйна хьо дӀанисдинчу а Везачу Эло иштта боху:
«Дерриг а хӀума кхоьллина волу Веза Эла ву Со.
Ас-Айса дӀасаяржийна стигалш,
Сайн ницкъаца латта а дӀадаржийна[+].
25[+]Харцпайхамарийн билгалонаш талхайо Ас,
пал тосуш болчийн сонталла гучу а йоккху.
Хьекъалчийн хьехам Ас бохабо,
церан хьекъалх сонталла а йо[+].
26Сайн ялхойн дешнаш дӀачӀагӀдо Ас,
Сайн геланчаша аьлларг кхочуш а до.
Ас аьлла Ярушалайме: „Цунна чохь халкъ дехаш хир ду“,
ткъа ЯхӀудан гӀаланашка: „Уьш юха а дӀахӀиттийна хир ю,
церан къапалгаш Аса юхаметтахӀиттор ю“[+].
27КӀоргачу хине Ас боху: „Дакъало!
Ас дӀалакъор ду хьан татолаш“[+].
28[+]Къуреш-паччахьах боху Ас: „Иза Сан Ӏу ву.
Цо Сан лаам кхочушбийр бу.
Ярушалаймах цо эр ду: ‘ЮхаметтахӀоттае и гӀала!’
Делан цӀийнах эр ду цо: ‘Цуьнан бух дӀахӀоттабе!’“»[+]

#### 45


Везачу Эло Къуреш къобалво

1Паччахь хила Ша къобалвинчу а,
цуьнга халкъаш карадерзадайта а,
паччахьашна тӀера гӀаьгӀнаш схьадахийта а,
хьалха неӀарш схьаеллаялийта а,
кевнаш дӀа ца къовладалийта а
цуьнан аьтту куьг Ша схьалаьцначу а
Къуреше иштта боху Везачу Эло:[+]
2«Со хьуна хьалхаваьлла дӀагӀур ву,
лаьмнаш дӀа а шардеш.
ЦӀестан кевнаш кегдийр ду Ас,
аьчка гӀораш отур ду[+].
3Боданехь Ӏалашъеш йолу хазна а,
хьелаш дӀахьулдина къайлаха меттигаш а
Ас хьуна дӀалур ю, хьуна хаийтархьама,
Со хьан Исраилан халкъан Веза Дела вуйла,
хьайн цӀарца хьо Соьга кхайкхина волу[+].
4Сайн ялхочун Якъубан дуьхьа,
Айса хаьржинчу Исраилан дуьхьа,
хьайн цӀарца хьо схьакхайкхина Ас,
сийлаллин цӀе хьуна дӀало Ас,
хьуна Со вевзаш вацахь а[+].

5Со Веза Эла ву, Со воцург, кхин дела вац.
Ас хьуна ницкъ лур бу,
хьуна Со вевзаш вацахь а[+].
6Ас иза дийр ду, массо а нахана массанхьа а,
малх хьалагӀоттучу меттера иза дӀабузучу метте кхаччалц,
Со воцург кхин дела воцийла хаийтархьама.
Со Веза Эла ву, ткъа Со воцург, кхин дела вац[+].
7Со ву серло Йийриг а, бода Кхуллург а,
беркат Латториг а, бохам Бийриг а.
Ас, Везачу Эло, деш ду и дерриг а хӀуманаш[+].
8Лакхахь йолу стигалаш, хин тӀадамаш санна,
мархаш, догӀа санна, нийсо яийтийша охьа.
Лаьтто, дӀаса а делладелла, кӀелхьардовлар кхиадайта,
цуьнца цхьаьна нийсо а хьалаялийта!
Ас, Везачу Эло, кхоьллина иза».


Кхоьллинчун а, хиллачун а да

9[+]Декъаза ву ша Кхоьллинчуьнца къийсалуш верг,
лаьттах йинчу кхабанашна юкъахь цхьаъ бен йоцург!
Поппаро куьпчичуьнга хоттур дуй те: «Хьо хӀун деш ву?»
Йинчу хӀумано ша йиначух эр дуй те: «Цуьнан куьйгаш дац»[+]?
10Декъаза ву дега бохуш верг:
«И мила ву, ахь дуьнен тӀе ваьккхинарг?»
Я нене бохуш верг:
«И мила ву, ахь винарг?»
11Иштта боху Исраилан Везачу Дала,
иза Кхоьллинчу Везачу Эло:
«Сан берийн хиндолчух лаьцна Соьга хетта муха хӀуьтту шу?
Сан куьйгаша бан безачу балха тӀехь Суна омра дан муха гӀерта шу?
12Со ву латта кхоьллинарг,
цунна тӀехь адам а Ас кхоьллина.
Сайн куьйгашца стигалш дӀасаяржийна Ас.
Малх а, бутт а, седарчий а Сан омрица лелаш ду[+].
13Къуреш карзахваьккхинарг Со ма ву,
цуьнгахула нийсо кхочушъяйтархьама.
Дерриг а цуьнан некъаш нисдийр ду Ас.
Цо Сан гӀала юхаметтахӀоттор ю,
йийсаре дӀадигна Сан халкъ паргӀатдер ду,
цунах мах я совгӀаташ а ца луш», –
боху массо а ницкъийн Везачу Эло[+].

14Везачу Эло иштта боху:

«Мисархоша йина хӀуманаш а,
хушахойн йохкаэцар а,
лекха нах болу себахой а,
шун дола а бевлла, шун хир бу.
Уьш шуна тӀаьххье дӀабогӀур бу,
шайна тӀехь буржалш а долуш.
Шуна хьалха охьа а таьӀна,
цара дехарца бохур ду:
„Дела шуьца билггал ву,
Иза воцург, кхин дела вац“»[+].
15Билггал Ша къайлавоккхуш волу а,
Шен халкъ кӀелхьардаьккхина волу а
исраилхойн Дела ву Иза.
16ЦӀуш беш берш массо а юьхьӀаьржачу хӀуьттур бу.
Цхьаьна дӀабахар хир ду церан, юьхьӀаьржо тӀеярна[+].
17Исраилан халкъ Везачу Эло кӀелхьардоккхур ду
гуттаренна а долчу кӀелхьардаккхарца.
ТӀейогӀучу хенахь цкъа а
юьхьӀаьржачу хӀуттур дац и халкъ[+].

18Стигалш кхоьллина волу Веза Эла –
Иза билггал Дела ву.
Латта а кхоьллина, цунна кеп а елла,
иза чӀогӀа латтийтира Цо.
Эрна дитархьама ца кхоьллина Цо иза,
тӀехь адамаш дахийта иза кхоьллина Цо.
Оцу Дала боху: «Со Веза Эла ву,
кхин цхьа а дела вац, Со воцург.
19Ас къайлаха а ца дийцина,
я боданечу меттехь а ца дийцина.
Якъубан тӀаьхьенах болчаьрга
Ас ца аьлла: „Эрна леха Со“.
Со бакъдерг дуьйцуш волу Веза Эла ву.
Нийса дерг дӀакхайкхадо Ас»[+].


Дуьненан Веза Эла а, Бавелан цӀуш а

20Везачу Эло боху:

«Вовшах а кхетий, тӀедуьйла,
халкъашна юкъара дийна дисинарш.
Сонта бу, дечигах вина шайн цӀу а лелош,
шаьш кӀелхьардахалур доцучу деланашка
доӀанаш деш берш[+].
21Схьа а дуьйлий, тоьшаллаш дӀакховдаде.
ГӀуллакхах лаьцна вовшех дагадовла.
Мила ву дукха хенахь дуьйна хьалха иза аьлларг?
Мила ву ширачу заманашкахь хиндерг аьлларг?
Со, Веза Эла, вац Иза?
Со воцург, кхин дела вац,
нийсонан Дела а, КӀелхьардохург а.
Кхин цхьа а дела вац[+].

22Суна тӀедерза, тӀаккха кӀелхьардевр ду шу,
дуьненан массо а маьӀӀера адамаш!
Со Дела ву. Со воцург, кхин дела вац.
23[+]Сайх чӀагӀо йо Ас,
Сан багара схьадолург бакъ ду,
Ас аьлла дош хийцалур дац:
хӀора а адам Суна хьалха горахӀуттур ду,
ткъа хӀора маттахь Со къобалвина хир ву[+].

24Сох лаьцна дуьйцур ду:
„Везачу Элехь ю нийсо а, ницкъ а“, – бохуш.
Цунна тӀе а баьхкина, юьхьӀаьржачу хӀиттина
хир бу Цунна дуьхьалбевлла лелларш.
25Исраилан тӀаьхьенах болу берриш а
Везачу Эло бакъбина хир бу,
Цунах цара дозаллаш дийр ду».

#### 46

1«Вел-харцдела дог доьхна ву,
Набу-харцдела охьатаьӀна ву.
Оцу деланийн суьрташ хӀинца
бежанашна тӀехь дӀахьош ду.
Хьалха аша дӀакхехьначарах
кӀадделлачу даьхнина беза мохь хилла[+].
2Цхьаьний уьш дог доьхна а, охьатаьӀна а хилла.
Шайн суьрташ кӀелхьар ца дахало оцу харцделанашка.
ХӀинца уьш шаьш а йийсаре дӀабахана бу![+]

3ЛадогӀа Соьга, Якъубан тӀаьхьенах дерш –
Исраилан халкъах дийна мел диснарш.
Ненан кийрара схьадевлчхьана дуьйна,
Ас карахь лелийна ду шу[+].
4Со шун Дела ву, Ас шун гӀайгӀа бийр бу,
шу къандаллалц а, шун месаш къежъяллалц а.
Ас кхоьллина ду шу, Ас шу карахь лелор ду.
Ас шуна гӀо а дийр ду, шу кӀелхьар а дохур ду[+].

5Аша Со хьаьнца вустур вара?
Аша хьанах Со тарволуьйтур вара?
Со санна, кхин мила ву[+]?
6Наха, шайн бохчанаш схьа а достуш, деши охьахоьцу,
терзанаш тӀехь дети узу цара.
Дашо пхьере а кхойкхий, шайна цӀу войту цара.
Юха, цунна хьалха охьа а теӀаш, Ӏибадат до цара[+].
7Шайн белшаш тӀе а вуьллий, дӀахьо цара цӀу.
Шен метта дӀахӀоттаво цара иза, цигахь иза лаьтта.
Цигара меттах а ца волуш, лаьтта иза.
Цхьаммо шега мохь хьекхахь а, цо дуьхьал жоп а ца ло
я вочу балхах цхьа а кӀелхьар а ца воккху[+].

8Дагадаийта иза, латтаде иза шайн коьртехь,
шайн дага тӀе эца иза, аьрха нах.
9Дагадаийта дуккха а зама хьалха хилларг.
Со Дела ву, Со воцург, кхин дела вац,
Со Дела ву, Со санна, кхин цхьа а вац.
10Юьхьанцара дуьйна чаккхенехь хин дерг дийцина Ас.
Ширачу заманашкахь Ас аьлла хӀинца а хилазчух лаьцна.
Ас аьлла: Сан Ӏалашо кхочушхир ю,
Сайн лаам берг Ас дерриг а дийр ду[+].
11Малхбалера Ас аьрзу схьакхойкхур ю.
Генарчу махкара Ас стаг схьакхойкхур ву,
Сан Ӏалашо цуьнгахула кхочушъяйтархьама.
Айса аьлларг Аса кхочушдойтур ду.
Сайна дагадеънарг Аса дийр а ду[+].

12ЛадогӀа Соьга, аьрха адамаш,
нийса долчунна генахь дерш.
13Ас Сайн нийсо улло схьаеана –
иза генахь яц.
Ас лун долу кӀелхьардовлар хьелур дац.
Цийонна кӀелхьардовлар лур ду Ас,
Исраилан халкъана Сайн сийлалла лур ю»[+].

#### 47


Бавелна йина кхел

1[+]«Чу а йоссий, чена тӀе охьахаа,

йоӀстаг санна йолу Бавел-гӀала.
Олаллин гӀантан метта, лаьтта тӀе хаа,
хашадхойн йоӀ санна йолу гӀала.
Хьох кхин цкъа а эр дац
ховханиг а, экамниг а[+].
2Хьеран тӀулгаш схьа а эций, дама ахьа!
ДӀадаккха хьайн йовлакх,
хьалаайае хьайн коч.
Голаш гучу а яхий,
хийх дехьаяла[+].
3Хьан ерзина хилар гуш хир ду,
хьан эхь нахана гучудер ду.
Ас бекхам бийр бу,
цхьаннах а къинхетам бийр бац»[+].

4Вай мехах ПаргӀатдохург Исраилан Веза Дела ву,
ткъа Цуьнан цӀе – массо а ницкъийн Веза Эла ю.

5Везачу Эло Бавеле боху:

«Тийналлехь а Ӏе, бодашка дӀа а гӀо,
хашадхойн йоӀ санна йолу гӀала.
Кхин цкъа а эр дац хьох
пачхьалкхийн зуда-паччахь.
6Сайн халкъана оьгӀазвахнера Со,
Сайн долахь дерг сийсаздинера Ас.
Ас уьш хьан кара дӀаделлера,
амма ахь царах къинхетам ца бира.
Ур-атталла къанвеллачунна а
хьайн деза дукъ тӀедуьллура ахь[+].
7Ахь олура, хьо гуттара а зуда-паччахь хир ю.
Амма и хилларш хьайн даг тӀе ца эцна ахь,
паччахьаллин чаккхенан ахь ойла ца йина[+].

8[+]ХӀинца ладогӀа, хьолехь ехаш телхинарг.
Хьуна моьтту, хьо, кхерамехь а йоцуш, Ӏаш ю.
Деле а кхочуш, хьайн даг чохь боху ахь:
„Со Дела ву, соьга кхочуш цхьа а вац.
Со йисина Ӏаш а хир яц цкъа а,
бераш а дайна, ас бала а хьоьгур бац“[+].
9Амма цӀеххьана, цхьана дийнахь,
и ший а хӀума хьуна тӀе догӀур ду:
хьан майра а, бераш а довр ду.
Дерриге а хьан бозбунчаллашка хьаьжна доцуш,
Ахь мел лелийначу молханашка хьаьжна доцуш,
и хӀуманаш кхоччуш хьуна тӀе догӀур ду.

10Хьо хьайн мекарлонех тешна яра.
Хьуна моьттура, хьо цхьанна а гур яц.
Хьан хьекъалалло а, хаарша а хьо некъах тилийна.
Хьо Делаца а нисъеш, хьайн дагахь боху ахь:
„Со Дела ву, соьга кхочуш цхьа а вац“.
11Амма хьуна тӀе бохам богӀур бу,
бозбунчаллица иза дӀабаккха ахь могуьйтур дац.
Сингаттам хьоьга кхочур бу,
хьан ницкъ кхочур бац иза сацо.
Хьуна дагахь а доцуш долу
хӀаллакьхилар цӀеххьана догӀур ду хьуна тӀе[+].
12ДӀаӀе айхьа лелочу молханашца а,
хьайн дерриге а бозбунчаллашца а,
ахь жима йолуш дуьйна лелийна уьш.
Цара хьуна гӀо дан а там бу,
цара хьан мостагӀий Ӏадо а там бу.
13Хьо кӀадъелла, хьайна дукха хьехарш дарна.
Хиндерг хаархьама стигалш дӀасайоькъучаьрга а,
стигаларчу седарчех дерг толлучаьрга а,
хӀора баттахь хьуна хиндерг дуьйцучаьрга а,
шайн метта схьа а хӀиттина, хьо кӀелхьаръяккхийта.

14Уьш чен юьхкаш санна ю:
цӀеро уьш багор бу!
Цаьрга ур-атталла шаьш а
кӀелхьар ца бахало цӀерах.
Ша вохвалархьама кӀоранах йолу цӀе иза хир яц,
уллохь хиъна Ӏархьама йолу цӀе иза хир яц[+].
15Церан дуьхьа хьо къахьоьгуш а яра,
цаьрца хьо, жима йолуш дуьйна, йохкаэцар лелош а яра,
амма хьан дуьхьа цаьрга хӀумма а далур дац.
Царах хӀора а шен новкъа дӀавахана,
цхьа а ца висна хьо кӀелхьаръяккха».

#### 48


Дела хиндолчун Да ву

1ЛадогӀа хӀокхуьнга, Якъубан цӀа,
ЯхӀудана тӀера схьадогӀуш долу
Исраилан тӀаьхье хьайх олуш долу.
Ахьа Везачу Элан цӀарах дуй а боу,
Исраилан халкъан Везачу Далла Ӏамал а йо –
бакъдолчуьнца а, нийсонца а иза ца дахь а[+].
2Аша шаьш езачу гӀалех схьадевлла а,
Шен цӀе массо а ницкъийн Веза Эла йолчу,
Исраилан халкъан Везачу Делах дозуш ду а боху.

3Везачу Эло боху Исраилан халкъе:

«Дуккха а хьалха дуьйцура Ас хин долу хӀуманаш.
Сан багахула царах лаьцна Ас бохура,
нахана Ас уьш дӀахозуьйтура.
ЦӀеххьана Со лела волавелира,
ткъа и хӀуманаш кхочушхуьлура[+].
4Суна хаьара, хьо къар ца луш дуйла а,
хьан вортана тӀера пхенаш аьчка а,
хьаж цӀестан дуйла а[+].
5Цундела Ас хьалххе дӀакхайкхадора хьоьга,
хиндерг хилла далале.
Хьан ала йиш ца хилийта:
„И хӀуманаш сан цӀуша дина ду.
Дечиган я лалийначу сан суьрто
сацам бира и хӀуманаш хилийта“[+].

6Хьуна хезна и дерриг а, хьажал цу тӀе!
Ахьа тӀе ца лоцу иза?
ХӀинца дуьйна Ас керлачу хӀуманех лаьцна дуьйцур ду хьуна.
Ас йовзуьйтур ю хьуна хьалха ца евзина йолу къайленаш[+].
7Тоххара дуьйна дац, уьш хӀинцца кхоьллина ду.
ХӀинццалц царах лаьцна хьуна ца хезна.
Цундела хьан ала йиш яц:
„ХӀаъ, уьш хууш дара суна!“
8Хьуна иза хезна а дац, цунах хууш хӀумма а дац.
Хьан лергаш хьалха схьадиллина дацара.
ХӀунда аьлча Суна хаьара, хьо мел ямарта ву,
ненан кийрара схьаваьлчхьана дуьйна, дуьхьалваьлларг ю хьан цӀе.

9Сайн цӀе бахьана долуш, Ас юхайоккху Сайн оьгӀазалла.
Суна болу хастам бахьана долуш,
хьо хӀаллак ца ван Со сецаво Ас.
10Хьажал, хьо цӀанъярхьма Ас лалийна хьо,
амма дети санна ца лалийна хьо.
Ас зийра хьо баланийн кхерчахь[+].
11Аса Сайн дуьхьа до иза –
Сайн цӀе емалйойтур яц Ас,
Сайн сийлалла цхьанна а дӀалур яц»[+].


Къуреш Везачу Эло хаьржина куьйгалхо хилар

12[+]Везачу Эло боху:

«ЛадогӀа Соьга, Якъубан тӀаьхье,
Исраилан халкъ, Ас тӀекхайкхина долу!
Со – волуш волу Дела ву,
Со Дуьххьарлерниг а, ТӀаьххьарлераниг а ву![+]
13Сан куьйгаша кхоьллина латта,
Сан аьтту куьйго дӀасаяржийна стигалш.
Ас латта а, стигал а тӀекхайкхича,
уьш Суна хьалха хӀуьттур ду[+].

14Схьа а гуллой, ладогӀа, аш массара а!
ЦӀушна юкъара хьан аьлла кху хиндолчух лаьцна?
Везачу Эло хаьржинчу стага Бавелна дуьхьал йолу Цуьнан Ӏалашо кхочушйийр ю.
Хашадхошна тӀехь Шен ницкъ гойтур бу цо[+].
15Со цхьаъ ву вистхилларг а,
цуьнга схьакхайкхинарг а.
Со ву – иза схьавалориг,
цуьнан аьтто хир бу ша арабаьккхинчу новкъахь[+].

16ХӀинца, Суна улло тӀе а дуьйлий, ладогӀа Ас бохучуьнга.
Хьалхе дуьйна а ас къайлаха ца дуьйцура.
ХӀара хила доладелчхьана а, Со цигахь ву», – иштта боху Везачу Эло,
ткъа хӀинца Хьалдолчу Эло ваийтина со Шен Синца[+].


Везачу Эло Шен халкъан гӀайгӀа бар

17Иштта боху Везачу Эло,
хьо КӀелхьардоккхучо а,
Исраилан халкъан Везачу Дала а:
«Со Веза Эла ву, хьан Дела,
хьуна пайденна дерг Ӏамош волу,
хьо ваха везачу новкъа дӀавуьгуш волу.

18Ас деш долу омранаш ахь тидаме оьцуш делахьара!
ТӀаккха хьан синтем дӀадоьду хи санна хир бара,
хьан нийсо хӀордан тулгӀенаш санна хир яра[+].
19Хьан тӀаьхье хир яра гӀум санна дукха,
хьох схьабевлларш – гӀамаран буьртигаш санна.
Церан цӀе цкъа а йовр яцара,
Суна хьалха уьш дӀахедар бацара»[+].

20[+]Бавелера арадовла,
хашадхойх дӀадовда!
Хазахетаран маьхьаршца дӀакхайкхаде иза,
массо меттехула дӀасабаржабе и кхаъ:
«Везачу Эло мах баларца паргӀатъяьккхина
Шен ялхо йолу Якъубан тӀаьхье!» – алий[+].
21Везачу Эло Шен халкъ яьссачу аренехула дӀадуьгучу хенахь,
наха хьогаллина бала ца лайна.
Дала тархах хи даьккхина царна.
Цо тарх екъча, хи охьадоладелла[+].

22[+]«Ӏесачарна машар хир бац», – боху Везачу Эло.

#### 49


Исраилан халкъ кхечу къаьмнашна серло хилар

1[+]ЛадогӀа соьга, хӀордан йистера долу къаьмнаш,
ладогӀа, генахь Ӏаш долу халкъаш!
Со дуьнен чу а валале, Везачу Эло тӀекхайкхина Со,
ненан кийрахь волчу хенахь дуьйна, Сан цӀе тиллина Цо[+].
2[+]Сан маттах ира тур дина Цо,
Шен куьйган ӀиндагӀехь Со Ӏалаш а вина.
Сох ирбина пха бина Цо,
Шен Ӏад-батта чохь Со лар а вина[+].
3Цо соьга элира: «Хьо Сан Ялхо ву, Исраил саннарг,
Хьоьгахула Сайна хастамаш бойтур бу Аса»[+].

4Ас элира: «Эрна къахьегна ас!
Сайн ницкъ пайдабоцуш кхачийна ас.
ХӀетте а, суна кхочург Везачу Элера хир ду,
суна доггӀург сан Делера хир ду».

5Ткъа хӀинца Шен Ялхо хила а,
Якъубан тӀаьхье Шена юхаерзорхьама а,
Исраилан халкъ Шена тӀе схьагулдайтархьама а
кийрахь дуьйна Со винчу Везачу Эло боху –
Везачу Элан бӀаьргашкахь Сан сийдийр ду,
ткъа Сан ницкъ Сан Делера бу. –
6[+]Цо соьга боху: «Хьо Сан Ялхо хилла Ӏийр вац,
Якъубан тайпанаш юхаметтахӀитто а,
Исраилан халкъах бухабиснарш цӀа берзо а.
Ас хьох кхечу къаьмнашна серло йийр ю,
Сан кӀелхьардаккхар дуьненан массо а маьӀӀе кхачийта»[+].

7Исраилан халкъ мах баларца ПаргӀатдаьккхинчо,
цуьнан Веза Дела волчу Везачу Эло,
нахана дегаза хеташ волчу а,
къаьмнашна ца везаш волчу а
куьйгалхойн Ялхочуьнга иштта боху:
«Паччахьаш, Хьо ган а гина,
хьалагӀовттур бу ларамца.
Паччахьийн кӀентий а, Хьо ган а гина,
лохха охьатаьӀар бу,
хӀунда аьлча тешаме волчу Везачу Эло,
Исраилан халкъан Везачу Дала, хаьржина Хьо»[+].


Исраилан мохк юхаметтахӀоттор

8[+]Везачу Эло боху:

«Со реза хуьлучу хенахь Аса жоп лур ду хьуна,
Хьо кӀелхьарвоккху хан тӀееача, гӀо дийр ду хьуна.
Ас Ӏалаш а, лар а вийр ву Хьо,
Хьоьгахула Ас халкъаца барт бийр бу,
латта меттахӀотто а, дассаделла дакъош
юха шун долахь хилийта а,[+]
9йийсаре дӀабигна болчаьрга: „Арадовла!“ – ала а,
боданехь болчаьрга: „Гучудовла!“ – ала а.
УьстагӀий санна, уьш некъийн йистошкахь бежаш хир бу,
дерзинчу гунаш тӀехь церан дежийлаш хир ю[+].
10[+]Уьш цкъа а меца а, хьогах а хир бац.
Малхо а, товно а ницкъ бийр бац царна,
хӀунда аьлча царах къинхетам беш Волчо дӀабуьгур бу уьш.
Цо хин хьостанашна тӀе балор бу уьш[+].

11Ас Сайн массо а лаьмнех тачанаш дийр ду,
Сайн массо а коьрта некъаш хьалаойур ду.
12Хьовсал, уьш генара схьабогӀур бу –
цхьаберш къилбаседехьара,
вуьш малхбузехьара,
кхиберш Синайм цӀе йолчу махкара»[+].

13Йоккхаехьа, стигал! Самукъадаьлла хилахьа, латта!
Хазахетаран илли декадейша, лаьмнаш!
Везачу Эло Шен халкъан дог оьцу,
Цо къинхетам бо гӀело хьоьгучу Шен къомах[+].

14Амма Цийоно элира:

«Везачу Эло йити со,
Хьалдолчу Элана со йицъелла!»[+]

15Везачу Эло жоп делира:

«Нанна дицлур дуй те шен декхаш долу бер,
ша динчу берах къахета йицлур юй те иза?
Нагахь нанна шен бер дицлахь а,
Суна цкъа а йицлур яц хьо[+].
16Хьажал, Ас хьан цӀе Сайн куьйгийн кераюккъехь дӀаязйина.
Хьан пенаш гуттара а Сан бӀаьргашна хьалха ду.

17Хьан кӀентий хьуна тӀе юхаберза сихлуш бу,
хьо йохийнарш дӀагӀур бу хьо йолчуьра.
18Хьайн корта хьала а айий, гонах дӀасахьажа.
Берриг а хьан кӀентий, гул а белла, хьо йолчу цӀа боьрзуш бу!
Дийна волчу Сох чӀагӀо йо Ас, – боху Везачу Эло, –
зудчун туьтеш санна, цаьрца массаьрца а хазлур ю хьо,
нускалан хаза духар санна, уьш хир бу хьуна[+].

19Хьан мохк бохийна а, бассийна а бара,
цунах къапалгаш йина яра,
ткъа хӀинца иза чӀогӀа жима хир бу
цу тӀехь даха хиинчу дебначу хьан халкъана.
Хьан мохк дӀакхаьллинарш
хьо йолчуьра дӀагӀур бу[+].
20Хьох бераш дӀадаьхначу хенахь
халкъана юкъахь динчу бераша
хьуна а хезаш, эр ду цхьана дийнахь:
„ХӀара меттиг чӀогӀа жима ю,
жимма дӀакхалха, со а Ӏайтархьама“[+].
21ТӀаккха хьайн дагахь ахьа эр ду:
„Хьан дина суна хӀара бераш?
Сох бераш дӀадаьхнера, со уьш хуьлуш а яцара.
Со йийсарехь а, махках яьккхина а яра.
Хьан кхиийна хӀара бераш?
Со массара а цхьа йитина ма яра –
хӀара бераш мичахь дара?“»

22Хьалдолчу Эло иштта боху:

«Хьовсал, Ас халкъашна цхьа билгало лур ю,
Сайн байракх ойур ю Ас царна,
тӀаккха цара куьйгаш тӀехь шайн кӀентий а,
белшаш тӀехь мехкарий а схьабахьар бу[+].
23Паччахьаш дай санна хир бу хьуна,
паччахьийн зударий наной санна хир бу.
Уьш хьуна хьалха охьатаьӀар бу,
цара хьан когашкара чан юур ю.
ТӀаккха хуур ду хьуна Со Веза Эла вуйла.
Ас гӀо даре сатуьйсуш верг дохковер вац»[+].

24Ондачуьнгара ижу схьаяккхалур юй?
Къизачу куьйгалхочуьнгара йийсархой схьабахалур буй[+]?

25Амма хӀара боху Везачу Эло:

«Ондачуьнгара йийсархой а схьабохур бу,
къизачу куьйгалхочуьнгара ижу а дӀахоьцур ю.
Хьоьца тӀом беш болчаьрца Со тӀом беш хир ву,
хьан бераш Ас кӀелхьардохур ду[+].
26Хьуна ницкъ биначаьрга Ас шайн дилха доуьйтур ду.
Шайн цӀийно бахор бу уьш, чагӀаро санна.
ТӀаккха массо а адамашна хуур ду Со Веза Эла а,
хьо КӀелхьарйоккхург а, мах баларца
хьо ПаргӀатйоккхург а, Якъубан Нуьцкъалниг а вуйла»[+].

#### 50

1Иштта боху Везачу Эло:

«Мичахь ду шун ненан дӀасакъастаран кехат,
Ас иза дӀайохуьйтуш цуьнгахь хилла долу?
Я Сайна духалург ахча деллачух
хьанна доьхкина Ас шу?
Шу доьхкина ду, шайн къинош бахьана долуш.
Шун зуламаш бахьана долуш, дӀаяхийтина ю шун нана[+].

2Со схьавеанчу хенахь, цхьа а хӀунда вацара?
Ас кхайкхича, дуьхьал жоп хӀунда ца делира?
Сан куьг дацделла ткъа шуна гӀо дан,
я Сан ницкъ дӀабаьлла ткъа шу кӀелхьардаха?
Ас Сайн омрица хӀорд бакъабо,
хих яьсса аре йо,
тӀаккха царна чуьра чӀерий, хи а ца тоьий,
дахкало, хьогаллина ле[+].
3Ас стигалш боданехь дӀахьулйо,
сингаттаман духар тӀе а тосий»[+].


Везачу Элан Ялхочун ладугӀуш хилар

4Хьалдолчу Эло Ӏеминчеран мотт белла Суна,
гӀелвеллачунна гӀо даран дош суна довзийтархьама.
ХӀора Ӏуьйранна Цо самавоккху Со,
дешархочуьнга санна, тидамца соьга ладогӀийта[+].
5Хьалдолчу Эло Сан лергаш схьадиллина,
ткъа Со аьрха а вацара,
я Со юха а ца велира.
6[+]Сайна еттачарна букъ кӀелхӀоттийра Ас,
ткъа Сайн маж дӀаийзочарна – беснеш.
Ас юьхь дӀа ца лачкъийра,
Сайна дов деш а, шеташ етташ а[+].

7Хьалдолчу Эло Суна гӀо дарна,
Суна эхь хетар дац.
Цундела Ас Сайн юьхь, мокхаз санна, латтайо.
Суна хаьа, Со юьхьӀаьржачу хӀуттур воцийла[+].
8[+]Со бакъвеш волу Дела уллохь ву.
Мила ву Соьца къовсавала лууш?
ДӀахӀоттаве тхойшиъ дуьхь-дуьхьал!
Мила ву Со бехкеван лууш верг?
ТӀеваийта иза Суна![+]
9Хьалдолчу Эло гӀо до Суна.
Хьаьнга ялур ю Суна кхел?
Уьш массо а, бедар санна, тишлур бу,
нецано йиъна хӀума санна, дӀабевр бу[+].

10Мила ву шуна юкъахь Везачу Эле ларамах вуьзна а,
Цуьнан Ялхочо дуьйцучуьнга ладугӀуш а?
Бодашкахь, серло а йоцуш, лелаш верг,
Везачу Элан цӀарах тешна Ӏаш а хуьлийла,
шен Далла тӀетевжаш а хуьлийла.
11Ткъа шу, цӀе латош дерш,
шаьш латийначу цӀера юккъе гӀо!
Догуш долу пхерчий схьаэцнарш,
шаьш латийначу пхерчашна юккъехь лела!
Иза Сан куьйго дийр ду шуна:
Ӏазап а хьоьгуш, охьаховшур ду шу.

#### 51


Исраил-мохк тебеш аьлла дешнаш

1Везачу Эло боху:

«ЛадогӀа Соьга, нийсонна тӀе гӀертарш,
Веза Эла лоьхурш!
Шаьш схьахьаькхначу тархе хьовса,
шаьш чуьра схьадаьхначу оре хьовса.
2Хьовсал шайн дега ИбрахӀиме а,
шаьш динчу Сарате а.
Ас тӀекхайкхинчу хенахь иза цхьаъ бен вацара,
амма иза декъал а вина, бераш а делла,
Аса цуьнан тӀаьхье дебийтира[+].

3Иштта Везачу Эло Цийонан догъоьцур ду,
цуьнан херцораш юкъахь болчарна синтем а лур бу.
Цуьнан яьсса аренаш Ӏедан-беш санна йийр ю,
цуьнан эрна аренаш Везачу Элан беш санна йийр ю.
Самукъадалар а, хазахетар а хир ду цигахь,
баркаллаш бохур ду, эшарш а лоькхур ю[+].

4ЛадогӀа Соьга, Сан халкъ,
ладогӀа Ас бохучуьнга:
Соьгара товрат-хьехам схьабер бу,
Сайн нийсо Ас къаьмнашна серло йина дӀахӀоттор ю[+].
5Сан нийсо гергакхочуш ю,
Ас лун долу кӀелхьардаккхар новкъа даьлла ду.
Ас-Айса нийсонца олалла дийр ду халкъашна тӀехь.
ХӀордан йистера халкъаш хир ду Со варе сатуьйсуш,
шайна гӀо ден долчу Сан куьйге хьоьжуш[+].
6Хьалахьовсал стигала, охьахьовсал лаьтта!
Стигалш дӀаевр ю, кӀур санна.
Латта тишлур ду, бедар санна,
цуьнан бахархой а лийр бу, мозий санна.
Амма Сан кӀелхьардаккхар гуттар а хир ду.
Сан нийсо цкъа а дӀаер яц[+].

7ЛадогӀа Соьга, бакъдерг девзаш дерш,
Сан товрат-хьехам шайн дегнашкахь болу халкъ.
Наха шайна кхиссарш ярх ма кхера,
уьш шайх кхардарх а ма къахка[+].
8Бедар санна, нецано дӀабуур бу уьш,
тӀаргӀа санна, нӀаьно дӀакхоллур бу.
Ткъа Сан нийсо гуттар а хир ю,
Сан кӀелхьардаккхар тӀаьхьенашкара тӀаьхьенашка кхочур ду»[+].

9ГӀаттахьа, Веза Эла, гӀо дехьа тхуна!
Хьайн ницкъаца тхо кӀелхьардахахьа.
ГӀаттахьа, хьалхалерчу заманашкахь санна,
дӀаяханчу тӀаьхьенийн деношкахь санна!
РахӀаб-саьрмик дӀахедийнарг Хьо вацара ткъа?
Цу хӀордан саьрмиках тур Ӏоьттинарг Хьо вацара ткъа[+]?
10Ахь ца бакъийна хӀорд, йоккхачу кӀоргаллин хиш,
хӀордан бухахула некъ а буьллуш,
кӀелхьарбевлларш цунна тӀехула дехьабовлийта[+]?
11Ахь мах баларца паргӀатбаьхнарш юхабоьрзур бу.
Эшаршца Цийон-лам тӀе богӀур бу уьш,
гуттар а долу хазахетар хир ду церан кортош тӀехула.
Хазахетар а, самукъадалар а карор ду царна,
сингаттам а, даккхий синош дахар а дӀадевр ду[+].

12Везачу Эло боху:
«Со-суо ву шун догъоьцуш Верг.
Хьо хӀунда кхоьру лийр волчу стагах,
буц санна телхачу адамийн кӀантах[+]?
13Хьуна хӀунда вицло хьо кхоьллина волу а,
стигалш дӀасаяржийна волу а,
лаьттан баххаш дӀахӀиттийна волу а Веза Эла?
Хьо хӀаллакван кийча волуш волчу,
хьуна гӀело ечун дералла бахьана долуш,
дерриг а дийнахь хьо хӀунда кхоьруш лаьтта?
Мичахь ю хьуна гӀело ечун дералла[+]?
14Йийсархо кестта паргӀатвоккхур ву.
Иза ор чохь а лийр вац,
цунна бепиг ца тоьуш а хир дац.

15Со Веза Эла, хьан Дела, ву.
Ас хӀорд ловзабоккху,
цуьнан тулгӀенашка гӀовгӀа а йойтуш.
Сан цӀе массо а ницкъийн Веза Эла ю![+]
16Ас Сайн дешнаш хьан бага дехкина,
Сайн куьйган ӀиндагӀехь хьо къайлаваьккхина,
хьоьга стигалш дӀасаяржаяйта а,
лаьттан баххаш дӀахӀиттадайта а,
Цийоне: „Хьо Сан халкъ ду!“ – алийта а».


Ярушалаймо Ӏазап хьегаран чаккхе

17[+]Самаялахьа, самаялахьа,
гӀаттахьа, Ярушалайм!
Везачу Элан карара
Цуьнан дераллин кад мелла ахь.
Кад берриг а бассийна ахь,
цо хьо тахкийна[+].
18Ахь мел бинчу кӀенташна юкъахь
цхьа а вацара хьо дӀайига.
Ахь мел кхиийначу берашна юкъахь
цхьа а дацара хьан куьг схьалаца.

19Хьуна тӀе ши бохам беана –
хьан бийр бу хьуна синтем?
ЧӀанадаккхар а, хӀаллакдар а,
мацалла а, туьра кӀел дахар а –
и дерриге а хьуна тӀе деана –
хьан дог Ас хьаьнгахула оьцур ду[+]?
20ГӀелбелла хьан кӀентий
хӀора ураман гола тухучохь Ӏохкуш бу.
РечӀано лаьцна сай санна бу уьш.
Уьш Везачу Элан оьгӀазаллах а,
хьан Делан къематах а буьзна бу.

21ЛадогӀа хӀокху хӀумане,
бала хьоьгуш верг а,
чагӀар малаза вехна верг а.
22Иштта боху хьан Хьалдолчу Эло,
Шен халкъ лардеш волчу хьан Дала:
«Хьан куьйгара схьаоьцу Ас
хьо тахкийна болу кад.
Сан дераллах буьзна болчу
хӀокху кедара ахь кхин мер дац[+].
23Ас хьуна ницкъ биначеран кара лур бу иза. Цара хьоьга элира:
„Охьайижа лаьтта, тхо хьайна тӀехула дӀасалелийта“.
Ахь хьайн букъах латта а, урам а бира, нах тӀехула лелийта».

#### 52


Дала Ярушалайм кӀелхьаръяккхар

1[+]ГӀаттахьа Цийон, гӀаттахьа!
Ницкъ хьайна тӀебухахьа!
Ва Ярушалайм, ва еза гӀала,
хьайн исбаьхьа бедарш тӀеюхахьа!
Сунтваза верг а, боьха верг а
кхин вогӀур вац хьуна чу[+].
2Хьайна тӀера чан дӀаегаехьа,
гӀаттахьа, Ярушалайм!
Паччахьан гӀанта тӀе охьахаахьа!
Хьайн вортанна тӀера зӀенаш схьаяхахьа,
йийсаре лаьцна Цийонан йоӀ!

3Везачу Эло хӀара боху шен халкъе: «ХӀумма а йоцучу хӀуманах доьхкина а дара шу, мах а ца луш, оьцур ду шу». 4Сан Хьалдолчу Эло иштта боху: «Хьалха Сан халкъ Мисар-махка даханера, цигахь дахархьама. ТӀаьхьо ашурхоша Ӏазапехь даллийра иза. 5[+]Ткъа хӀинца хӀун ду Сан кхузахь? – хоьтту Везачу Эло. – Мах а ца луш, йийсаре дӀадигна ду Сан халкъ, ткъа цуьнан куьйгалхой угӀуш бу, – боху Везачу Эло. – Дерриг а дийнахь Сан цӀе емалъеш лаьтташ ю[+]. 6Цундела Сан халкъана Сан цӀе евзар ю, цундела царна хуур ду цу дийнахь: „Со хӀара ву!“ – аьлларг Со вуйла».

7[+]Машар дӀакхайкхош волчу а,
хаза кхаъ бахьаш волчу а,
кӀелхьардовлар дӀакхайкхош волчу а,
Цийоне: «Хьан Дала паччахьалла до!»
олуш волчу а геланчин когаш
лаьмнашкахула схьабогӀуш мел хаза ду![+]
8ЛадогӀа! Хьан хехоша шайн аьзнаш айдина,
хазахетарца цхьаьний маьхьарий детта цара.
Шайн бӀаьргашца го царна,
Веза Эла Цийоне юхавоьрзуш.

9Яккхийейша, хазахетарца цхьаьна эшарш лакхийша,
Ярушалайман херцораш!
ХӀунда аьлча Везачу Эло Шен халкъан догъэцна,
Цо мах баларца паргӀатъяьккхина Ярушалайм[+].
10Везачу Эло Шен беза пхьарс берзина
баьккхина дерриг а халкъашна хьалха.
Дуьненан массо а йистошна
вайн Дала делла кӀелхьардаккхар гур ду[+].
11[+]ДӀадуьло, дӀадуьло, арадовла цигара!
Боьхачух дӀа ма хьакхало.
Арадовла цу чуьра, шаьш цӀанде,
Везачу Элан пхьегӀаш лелош дерш![+]
12Амма шу меллаша девр ду ара, дӀадовдур дац,
хӀунда аьлча Веза Эла гӀур ву шуна хьалхаваьлла.
Исраилан халкъан Веза Дела хир ву,
шу лардеш, шуна тӀаьхьаваьлла вогӀуш[+].


Ялхочо бала хьегар

13Везачу Эло боху:

«Хьовсал, Сан Ялхо Ша дечунна тӀехь кхиам болуш хир ву.
Иза чӀогӀа лакхаваьккхина а, айвина а хир ву[+].
14Иза гича, дукха адам инзардаьллера, хӀунда аьлча
цхьана а адаман йоцучу кепара цӀармата дара Цуьнан сибат,
цхьана а стеган ца хуьлу хатӀ дара Цуьнан.
15[+]Амма Цо дукха халкъаш инзардохур ду,
паччахьаша шайн баганаш дӀакъовлур ю Цунна хьалха.
Шайга ца дийцинарг гур ду царна,
шайна ца хезначух кхетар бу уьш»[+].

#### 53

1[+]Мила тешна хир вара тхоьгара хезначух?
Хьанна гайтина бара Везачу Элан нуьцкъала пхьарс[+]?
2Иза Цунна хьалха, ховха маргӀал санна,
декъачу лаьттара хьалаболу орам санна, кхиъна ву.
Цуьнгахь я куц а, я исбаьхьалла а яцара
вайн тидам цунна тӀебахийта.
Цуьнга хьаьжча, цхьа а хӀума дацара
вай Цунна тӀеозалуш долу[+].
3Нах ца баьшна а, наха дӀатесна а вара Иза.
Лазарш хааделла а, эгӀазаллаш евзина а стаг вара Иза.
Шена тӀера юьхь дӀаерзаечу стагах санна,
Цунах даша а ца даьшна, вай Цуьнан хама а ца бинера[+].

4[+]Амма, вайн эгӀазаллаш тӀе а лаьцна,
Цо вайн лазарш дӀадаьхьира.
Ткъа вайна моьттура, Иза таӀзар динарг, –
Дала тоьхнарг а, Цо ницкъ бинарг а вара[+].
5[+]Вайн аьрхаллина чов йина вара Иза,
вайн къиношна хьаьшна вара Иза.
Вайна машар бахьаш долу таӀзар дара Цунна тӀехь,
ткъа Цуьнан чевнаш бахьана долуш вай тодина лаьтта[+].
6[+]Вай массо а тиладелла уьстагӀий санна дара,
хӀора а шен-шен новкъа тӀевирзина вара.
Амма Везачу Эло дахкийтина Цунна тӀе
вайн массеран а къинош а, бехк а[+].

7[+]Цунна гӀело а йора, ницкъ а бора,
амма Шен бага хьала ца гӀаттийра Цо.
Урс хьакха дӀабуьгуш болчу Ӏахаро санна,
ша лоргучунна хьалха шен Ӏаь ца йолуьйтучу уьстагӀо санна,
Шен бага хьала ца гӀаттийра Цо[+].
8Цуьнан гӀуллакх харц къасторна, Иза дӀаваьккхира.
Амма Цуьнан тӀаьхьенах лаьцна хьан ойла йора?
Дийначеран лаьтта тӀера дӀаваьккхина вара Иза.
Сан халкъан къинош бахьанехь Цунна ницкъ бира[+].
9[+]Зуламхошца цхьаьна каш кечдинера Цунна,
хьалдерг волчохь дӀавоьллинера Иза,
Цо цкъа а къизалла ца йинехь а,
Цуьнан багахь харцдерг дацахь а[+].

10Амма Везачу Элан лаамехь дара

Иза хьашийта а, Цуьнга баланаш хьегийта а.
Нагахь Шен синах Цо гӀуда такхаран сагӀа дахь,
тӀаьхьенах берш гур бу Цунна,
Цуьнан дахар дах а дийр ду Цо,
ткъа Цуьнан куьйгахула кхиамца
Везачу Элан лаам кхочушхир бу.
11Шен сино бала хьегначул тӀаьхьа,
Цунна юха а дахаран серло а гур ю,
Шена тосаделлачуьнгахула Ша тӀекхаьчначунна Иза реза а хир ву.
Нийсаверг волчу Сан Ялхочо
дуккха а нах Суна хьалха бакъбийр бу,
церан къинош Шена тӀехь дӀа а хьур ду[+].
12[+]Цундела Ас сийлахьчарна юкъахь дакъа лур ду Цунна,
ондачаьрца ижу йоькъур ю Цо,
Цо Шен дахар Ӏожаллина дӀадаларна а,
зуламхойх Иза дӀатоьхна хиларна а.
Цо дуккха а болчеран къинош дӀа а даьхьира,
зуламхошна тӀера доӀанаш а дора.

#### 54


Везачу Элан Исраилан халкъе болу безам

1[+]«Мохь хьекха, бер ца хуьлуш ерг,
цкъа а бер хилла а йоцург!
Хазахетаран цӀогӀа тоха, мохь хьекха,
бер хуьлуш лазарша ца хьийзийнарг,
хӀунда аьлча йитинчун бераш сов ду,
майра волуш йолчун чул», – боху Везачу Эло[+].
2«ДӀасашоръе хьайн четар лаьтта меттиг,
хьайн хӀусамийн шаршуш дӀаяржае!
Юха ма оза! Четар чӀагӀдеш долу машшаш дӀахеца,
ткъа машшийн хьостамаш лаьттах чӀагӀде!
3ХӀунда аьлча хьо аьтту а, аьрру а агӀор дӀасаяьржар ю.
Хьан тӀаьхьенах болчара халкъаш карадерзор ду,
яссийна церан гӀаланаш хьалаюзур ю.

4Кхера ма кхера – кхин юьхьӀаьржачу хӀуттур яц хьо.
Эхь хеташ ма хила – кхин аьшнаш йийр яц хьо.
Хьайн жимачу хенахь юьхьӀаьржачу хӀоттар дицлур ду хьуна,
хьайн йисина Ӏаш сий дайна хилар дага а догӀур дац хьуна[+].
5Хьо Кхоьллинарг ву хьан майра –
Цуьнан цӀе массо а ницкъийн Веза Эла ю.
Хьо ПаргӀатъяьккхинарг Исраилан халкъан Веза Дела ву,
Цунах дерриге а лаьттан Дела олу[+].

6Везачу Эло кхойкху хьоьга,
йитина а, дог доьхна а йолчу зудчуьнга санна,
жимачу хенахь ялийна а,
юха дӀатесна а йолчу зудчуьнга санна, –
боху хьан Дала. –[+]
7КӀеззигчу ханна Ас йитинера хьо,
амма боккхачу къинхетамца Ас юхаялор ю хьо[+].
8ОьгӀазваханчохь Сайн юьхь хьох къайлаяьккхинера Ас,
амма хедар боцучу безамца Ас къинхетам бийр бу хьох», –
боху хьо КӀелхьарйоккхуш волчу Везачу Эло[+].

9[+]«Суна иза Нохьин деношкахь санна ду.
Цу хенахь Ас чӀагӀо йира, кхин цкъа а лаьтта тӀе Нохьин хиш дер дац аьлла.
ХӀинца Ас чӀагӀо йо кхин хьуна оьгӀаз ца ваха а,
бехкаш ца даха а[+].
10Лаьмнаш дегадахь а,
гунаш меттахдовлахь а,
Сан хьоьга болу хедар боцу безам дӀабер бац,
Сан хьоьца бина машаран барт меттахбер бац», –
боху хьох къинхетам беш волчу Везачу Эло[+].


Керла Ярушалайм

11[+]«Пекъар йолу, мохо дӀасалестош йолу,
шена синтем ца бина йолу гӀала!
Ас-Айса хьан тӀулгаш поппарца дуттур ду,
хьан бух саппир-тӀулгех буттур бу,
12хьан бӀаьвнаш рубинех йийр ю,
кевнаш – къегачу жовхӀарех,
ткъа дерриг а пенаш дезачу тӀулгех дуттур ду.

13[+]Везачу Эло Ӏамор бу хьан берриг а кӀентий,
церан машар а, беркат а доккха хир ду[+].
14Нийсонна тӀехь чӀагӀйина хир ю хьо.
Ӏазап дар хьуна генадер ду,
хьо кхера оьшуш хӀумма а дац.
Къемат хьуна генадер ду,
иза хьуна улло догӀур дац.
15Нагахь хьуна тӀе цхьаъ латахь а,
иза Соьгара хир дац.
Милла а хьох латахь а, иза ша вужур ву.

16Хьажал, Ас аьчка пхьар кхоьллина,
цо, алу алсам а йоккхий,
балхана догӀуш долу герз кечдо.
Ткъа иштта Ас кхуллу хӀаллакдийриг а,
цуьнга адамаш хӀаллакдайтархьама.
17Хьуна дуьхьал даьккхинчу цхьана а герзо хьуна зулам дийр дац.
Хьо бехке вечу муьлххачу а маттана дуьхьало ялур ю хьоьга.
Иза Везачу Элан ялхойн тӀаьхье ю,
Соьгара долу церан бакъдар ду», –
боху Везачу Эло[+].

#### 55


Делера болу къинхетам

1[+]Везачу Эло боху:

«Ва дерриге а хьогах дерш,
хиш тӀе схьадуьйла!
Ва шайгахь ахча доцурш,
схьадуьйла, эца, яа!
Схьадуьйла, дети доцуш эца,
ахча а ца луш, чагӀар а, шура а эца![+]
2Аш хӀунда луш ду ахча шайна пайденна доцучух?
Мах а луш, меца хӀунда дуьсуш ду шу?
Дика Соьга ла а догӀий, мерзаниг дӀадаа,
тӀаккха аша тоьллачу кхачанах дезар оьцур ду[+].

3[+]ХӀинца тидам бе, Суна тӀедуьйла!
ЛадогӀа Соьга, шайн синош дахийтархьама!
Ас гуттар а хин болу барт бийр бу шуьца,
Даудана лур ду аьлла долу тешаме диканаш лур ду шуна[+].
4Хьовсал, Ас Цунах дуккха а халкъашна теш вира,
тхьамда а, куьйгалхо а вира царна.
5Хьайна девзаш доцу халкъаш тӀекхойкхур ду ахь,
хӀинццалц царна хьо а ца девзара.
Уьш хьуна тӀекхача сихлур бу,
хьан Везачу Делан, Исраилан халкъан Везачу Делан, дуьхьа,
хӀунда аьлча Цо хьан сий лакхадаьккхина»[+].

6Лаха Веза Эла Иза каро мегачу хенахь.
Кхайкха Цуьнга, Иза уллохь волчу хенахь[+].
7Ӏесачо шен некъ буьтийла,
ткъа къинош летийначо – шен ойланаш.
Везачу Элана тӀевоьрзийла иза – Цо цунах къинхетам бийр бу –
Вайн Далла тӀе, хӀунда аьлча Цо комаьршаллица нахана гечдийр ду.
8«Сан ойланаш шун ойланаш яц,
шун некъаш Сан некъаш дац, –
боху Везачу Эло. –
9Стигалш лаьттал лекха ма-хиллара,
Сан некъаш а ду шун некъел лекха,
Сан ойланаш а ю шун ойланел лекха[+].

10[+]ДогӀа а, ло а, стигалара охьа а догӀий,
цара латта даша а дой,
цу тӀехь хьаладолург кхуьуьйту,
ялта дӀадуьйш волчунна хӀу а,
юуш волчунна юург а хуьлуьйтуш.
ТӀаккха бен уьш стигала юха ца доьрзу.
11Иштта ду Сан багара схьадолу дош а –
иза даьсса юха ца доьрзу Суна тӀе.
Цо Суна луург кхочушдо,
Ас даийтина дош Ӏалашоне кхочу[+].

12Делахь, шу самукъадаларца арадевр ду,
машарца новкъа а дохур ду.
Лаьмнаша а, гунаша а шуна хьалха эшарш лоькхур ю,
аренашкарчу дитташа шайн тӀараш деттар ду[+].
13Коканийн метта, зоьзан дитт хьаладер ду.
КӀохцалийн метта, миртан дитт хьалагӀур ду.
И дерриг а хир ду Веза Эла дагаваийтарна а,
гуттаренна йолчу а, дӀаер йоцучу а билгалонна а»[+].

#### 56


Массо а халкъашна долу кӀелхьардовлар

1Везачу Эло иштта боху: «Бакъдерг лар а де, нийсо а лелае, хӀунда аьлча Сан кӀелхьардахар гергакхаьчна, Сан нийсо кестта гучуйоккхур ю[+]. 2Декъала ву Далла лерина шоьтан де, иза сийсаз а ца доккхуш, лардеш верг а, шен куьг муьлххачу а вочу балхах лардеш верг а. Декъала ву иштта лелаш волу стаг а, иза кхочушдан схьалаьцна адам а»[+].

3Везачу Элана тӀаьхьахӀоьттина волчу кхечу къоман стага ма олийла: «Везачу Эло со билггал Шен халкъах дӀакъастор ву».

ВаьӀна волчо а ма олийла: «Со дакъаделла дитт бен дац»[+]. 4Везачу Эло иштта боху: «Сан шоьтан денош лоручу а, Суна лууш дерг хоржучу а, Соьца бина барт ларбечу а баьӀначарна 5Сайн цӀа чохь а, цуьнан пенаш юккъехь а дагадоуьйтийла дӀахӀоттор ю Аса, ткъа нехан кӀентий а, мехкарий а дуьнен чу бовлучул а дика хир ю иза. Абаденналц йолу а, хедар йоцу а цӀе лур ю Ас царна».

6Везачу Элана гӀуллакх дан а, Цуьнан цӀе еза а, Цуьнан ялхой хила а Цунна тӀаьхьахӀиттина болу, шоьтан денош лардеш а, Соьца бина барт чӀогӀа лоруш а болу кхечу къаьмнех берш 7[+]буьгур бу Ас Сайн безачу лам тӀе. ДоӀанаш дечу Сайн цӀа чохь хазахетар дийр ду Ас царна. СагӀа доккхучу Сан кхерча тӀехь дохуш долу дийнаташ дагоран а, кхидолу а церан сагӀанаш тӀеоьцур ду Ас, хӀунда аьлча Сан цӀа доӀанаш ден цӀа олуш хир ду, массо а къаьмнашна лерина долу[+].

8ДӀасабаьржина болу исраилхой схьагулбеш волчу Хьалдолчу Эло боху: «Гулбинчарна тӀе кхин а гулбийр бу Ас»[+].


Исраилхойн тхьамданаш бехке бар

9Аренан массо а акхарой, схьаюьйла! Хьуьнан массо а акхарой, схьаюьйла, дӀадаа![+] 10Исраилхойн хехой бӀаьрзе а, хӀумма а ца хууш а бу, уьш берриш а мотт ца хуу жӀаьлеш ду, лата а ца хууш, Ӏахка а Ӏохкуш, гӀенаш а гуш, набъяр а дезаш[+]. 11Уьш Ӏебар доцу а, сутара а жӀаьлеш ду. Уьш кхетам боцу Ӏуй бу: массо а шен новкъа дӀавирзина ву, хӀора а шена пайда лоьхуш ву[+]. 12«Схьадуьйла, – боху цара, – суна чагӀар карор ду! Маларца дехар ду вай! Кхана а тахана хилларг хир ду, кхин сов а»[+].

#### 57


ЦӀушна Ӏамалъеш берш бехке бар

1Делан лаамехь верг хӀаллакьхуьлу, ткъа цхьанна а дагах ца кхета иза. Далла тешаме нах бахарна тӀера дӀабоху, амма цхьа а ца кхета – Делан лаамехь верг дӀакхолхуьйту, цунна зулам ца хилийтархьама. 2Нийсачу новкъахула лелларш паргӀатоне кхочур бу, царна синтем карор бу шайн Ӏожаллин меттахь[+].

3«Амма шу – тӀедуьйла кхуза, зуда-бозбунчин бераш, нахаца лелачу стеган а, кхахьпанан а хӀу![+] 4Шу хьанах кхаьрдаш ду? Хьанах доьлу шу, мотт ара а бохуш? Зуламан бераш а, аьшпаш буьттучийн тӀаьхье а яц шу? 5Нежнашна юкъахь а, хӀора луьстачу дитта кӀелахь а цӀушца боьзна болчу хьарамчу лаамех дуьзна ду шу. Татолашна йистехь а, тархашна кӀелахь а берашна арсаш хьоькхуш ду шу[+]. 6Хьан дакъа татолийн шерачу тӀулгаш юкъахь ду. Уьш хьан кхаж бу. ЦӀуш лоруш болчу оцу тӀулгашна чагӀаран а, кӀен а сагӀанаш доху ахь. Оцунна реза хуьлийла дуй Со? 7Лекхачу а, хьалабаьккхинчу а лам тӀе хӀоттабо ахь хьайн маьнга, цига хьалайолу хьо сагӀа даккха. 8НеӀарна а, гурана а тӀехьа хӀиттайо ахь цӀуйн билгалонаш. Сох дӀа а йоьрзий, ерзина а йолий, метта йолу хьо. Хьайца дӀабийшинчаьрца барт бо ахь цаьргара мах баккха. Цаьрга а хьоьжуш, хьайн хьарамчу лаамах там хуьлу хьуна[+]. 9Хаза хьожа йогӀу хьакхар а эцна, хьо Мулка-цӀунна тӀе йогӀу. Ахь хьайн хьакхарш алсамдоху. Хьайн геланчаш генна дӀабохуьйту ахь – ур-атталла эхарте кхаччалц уьш буьссуьйтуш. 10Бехха некъ барна, хьо кӀадло, амма ахь ца олу: „Дог дохийла а дац!“ Хьан гӀора юха а меттахӀутту, цундела хьуна гӀелъялар ца хаало.

11Хьо хьанах кхераелла сел чӀогӀа, тешаме ца хиллал а, Со, виц а вина, хьайн дага чохь ца виттал а? Со вехха вист а ца хуьлуш Ӏерна, дуй те хьан Сох цакхерар[+]? 12Ас хьан нийсо а, хьан гӀуллакхаш а дӀагойтур ду хьуна – царах хьуна пайда бер бац. 13Ахь, гӀо доьхуш, орца даьккхича, хьан цӀуйн жӀугано кӀелхьарйоккхур юй те хьо? Уьш массо а мохо дӀахьур бу, хӀоно дӀасабохур бу. Ткъа Сох тешначунна латта а кхочур ду, Сан беза лам цуьнан дола а бер бу»[+].


Дог доьхначух къахетар

14Везачу Эло элира: «Хьалаайина некъ богӀа! Кеч а бе, дӀа а нисбе некъ. ДӀаяккха Сан халкъана хьалхара дуьхьало».

15ХӀунда аьлча иштта боху Лекхачо а, Лакхаваьккхинчо а, абаденналц Вехаш Волчо а – Везаниг ю Цуьнан цӀе: «Со лекхачу а, езачу а меттехь Ӏаш ву. Дог доьхнарш а, синца муьтӀахь берш а бу Соьца. Ас синца муьтӀахь болчеран са метта а далор ду, дог доьхначеран дог метта а далор ду[+]. 16Со даим а хир вац шу бехке деш а, шуна оьгӀазъоьхуш а. Со иштта хилча, муьлхха а са Суна хьалха гӀеллур дара, Ӏаь а тухуш, Ас мел кхоьллинарг лаьттар дацара[+]. 17Халкъан къилахь йолу сутаралла бахьанехь, Со оьгӀаз а оьхура, цунна таӀзар а дора Аса, Сайн юьхь къайла а йоккхура, эргӀад а вуьйлура, амма иза, Сох дӀа а дирзина, шен даго хаьржинчу новкъахула дӀадахара[+].

18Суна гина цуьнан некъаш, амма Ас тодийр ду иза. Ас иза дӀа а лелор ду, халкъах гӀайгӀа ечарна синтем а бийр бу[+]. 19[+]Нехан баганашкахь Суна лерина болу хастам кхуллур бу Ас. Уггар дика машар лур бу Ас генарчарна а, уллорачарна а, – боху Везачу Эло. – Ас тодийр ду халкъ[+]. 20Ӏеса нах ловзабаьлла хӀорд санна бу. И хӀорд дӀа ца тоь, цуьнан хиша сазз а, хатт а аратуьйсу. 21[+]Ӏесачарна машар хир бац», – боху сан Дала[+].

#### 58


Бакъдолчу марха кхабарх лаьцна

1Везачу Эло боху: «ЧӀоггӀа мохь хьакха, сеца ма сеца. Хьайн аз айде, коьман маӀах тардеш. Сан халкъана цуьнан зуламаш а, Якъубан тӀаьхьенна цуьнан къинош а дӀахаийта[+]. 2Цара хӀора дийнахь лоьху Со. Сан некъаш довза а лууш долуш санна а, нийсонца лелаш долуш санна а, шен Делан лаамаш дӀа ца тосуш долуш санна а долу халкъ ду иза. Цара нийсонца гӀуллакх къасторах хоьтту Соьга, Далла гергакхача лууш санна а бу уьш».

3Наха хоьтту: «Оха марха кхобу, Хьуна хӀунда ца го иза? Тхо кӀезиг хилар гойту оха, цуьнан тидам хӀунда ца бо Ахь?»

Везачу Эло боху цаьрга: «Шаьш марха кхобучу дийнахь шайн лаам кхочушбо аш, кхечарна а хала белхаш бар тӀедуьллу[+]. 4Марха а кхобуш, аш девнаш доху, эгӀа а оьгӀу, иштта буйнаш детташ лета. Лакхахь шайн аз хазийтархьама, ца кхобу аш цу хенахь марха. 5Иштта дуй те Суна лууш долу марха, стага шена ницкъ бен а, маргӀало санна, шен корта охьатаӀабен а, шена кӀел сингаттаман бедарш а, чим а туьйсу де? Цунах олу ахь марха долу а, Везачу Элана дезаш долу а де[+]?

6ХӀара ду Суна лууш долу марха: харцонан гӀоьмаш дӀаяха, дезачу дуькъан машшаш дӀадаста, Ӏазапехь берш паргӀатбаха, муьлхха а дукъ дохаде,[+] 7[+]мецачуьнца хьайн бепиг декъа, бевлла лела миска нах хьайн цӀа чу бига, верзинчунна тӀе бедар юха, хьайн гергарчух дӀа ма лачкъа[+].

8ТӀаккха хьан серло, сахуьлучу хенахь санна, гучуер ю, хьан товалар сихха хир ду, хьан нийсо хьуна хьалхаяьлла дӀагӀур ю, Везачу Элан сийлалла а тӀаьхьадогӀур ду хьуна[+]. 9Ахь кхайкхича, Везачу Элана хезар ду, ахь орца даьккхича, Цо эр ду: „Со кхузахь ву!“

Ахь хьо волчуьра Ӏазап латтор дӀа а даккхахь, пӀелг айарца стаг бехкеван а, стаг сийсазвеш долу къамел а сацадахь, 10доллучу синца мецачунна яа хӀума а лахь, гӀело ловш волчун дог а эцахь, тӀаккха хьан серло кхетар ю боданехь, хьан бода делкъе санна хир бу. 11Веза Эла гуттар а хьан тхьамда хир ву. Цо, йокъа хӀоьттича, хьуна оьшург латтор ду, хьан даьӀахкаш чӀагӀйийр ю, тӀаккха хьо хих Ӏабийна беш санна а, цкъа а хи ца кхачош долу хьоста санна а хир ву[+]. 12Хьан халкъо юхаметтахӀиттор ю шира херцораш, юха а дӀахӀиттор ду дуккха а тӀаьхьенаша дитина цӀенойн баххаш. Хьох пенаш тодеш верг а, херцийна урамаш, цигахь Ӏархьама, юхаметтахӀиттош верг а эр ду»[+].


Шоьтан де лардарна совгӀатдар

13«Нагахь шоьтан дийнан дуьхьа, хьайна дан тамехь хета гӀуллакхаш а ца деш, Сан дезачу дийнахь куьг-ког ахь лардахь, шоьтан дийнах зовкх хьоьгу а, Везачу Элан деза а де ахь алахь, иза лоруш, цу дийнахь гуттара а айхьа деш долу гӀуллакхаш а ца деш, хьайна тамехь дерг а ца лоьхуш, эрна хабарш а ца дуьйцуш, хьо хилахь,[+] 14хьуна Везачу Элаца хиларан хазахетар карор ду. Ас хьо лаьттан лакхенашка хьалавоккхур ву, Якъубана, хьан дена кхаьчна болчу махке зовкх хьоьгуьйтур ду». Хаа ду шуна, Везачу Эло аьлла ду иза[+].

#### 59


Къинош леторна халкъ бехкедар

1Хьажал, Везачу Элан куьг шу кӀелхьар ца даххал доца дац. Цуьнан лерг шу ца хаззал къевлина дац[+]. 2Амма шун харцонаша шуна а, шун Далла а юккъе херо ялийтина. Аша летийначу къиноша Цуьнан юьхь шуьгахьара дӀаерзийтина, ткъа цу бахьаненна Цунна шу ца хеза![+] 3ХӀунда аьлча шун куьйгаш цӀийно бехдина ду, шун пӀелгаш – къиноша. Шун баганаша харцдерг дуьйцу, шун матто зуламениг дуьйцу[+].

4Бакъдолчуьнгахьа цхьаммо а аз ца айдо, нийсонца гӀуллакх цхьаммо а ца къастадо. Даьссачу дешнех а доьзна, цара харцдерг дуьйцу, зуламе хӀума дола а дой, бохам боккху[+]. 5Лаьхьанан хӀоаш тевна дохкий а Ӏа, маша а бузу цара. Церан хӀоаш диънарг лийр ву, нагахь уьш дохадахь, царна чуьра лаьхьа арабер бу. 6Церан бедаршна маша пайденна бац, шаьш динарг тӀедухалур дац цаьрга. Церан гӀуллакхаш харцонан гӀуллакхаш ду, ницкъбар ду цара лелош дерг[+]. 7[+]Зуламна тӀебовду церан когаш, бехк боцучун цӀий Ӏано сихло уьш. Ӏеса ю церан ойланаш, дохор а, хӀаллакьхилар а ду церан некъаш тӀехь[+]. 8Машаран некъ царна ца бевза, нийсо яц уьш лелачохь. Церан некъаш ситтина ду, царна тӀехула воьдучунна цхьанна а машар ца бевза.


Халкъо шен къинойх даре дар

9Цундела нийса кхел яр ду вайна генахь, нийсо вайна тӀе ца кхочу. Вай серлоне сатуьйсу, амма бода тӀебогӀу, сирлачу къагаре хьоьжу, амма Ӏаьржачу боданехь лела. 10БӀаьрзенаш санна, пен а лоьцуш, бӀаьргаш доцуш санна, мича доьлху а ца хууш лела вай. Дийнан делкъехь тийсало, маьркӀажхан йолуш санна. Ондачарна юкъахь, делларш санна ду вай[+]. 11Черчий санна, Ӏоьху вай, кхокхарчаша санна, узарш до. Нийса кхел яре хьоьжу вай, амма иза яц, кӀелхьардовларе сатуьйсу, амма иза вайна генахь ду[+].

12ХӀунда аьлча Хьуна хьалха тхан зуламаш дукха ду, тхан къиноша тхуна дуьхьал тоьшалла до. Оха дина зуламаш тхоьца ду, тхайн харцонаш тхуна евза. 13Веза Эла волчу Хьуна дуьхьал а девлла, Хьо Ӏехийра оха. Тхайн Делах дӀадирзира тхо. Ницкъбарх а, аьрхаллах а лаьцна дуьйцу оха. Тхайн дегнашкахь кхоьллина харц дешнаш арадовлуьйту оха. 14Бакъдерг лелор юхатеттина ду, ткъа нийсо генахь лаьтташ ю, хӀунда аьлча билггала дерг урамашкахь тасаделира, ткъа хьаналла чу ца ян елира. 15Билггала дерг цхьанхьа а карош дац, ткъа зуламна гена ваьллачунна бохам хуьлу.


Везачу Эло Шен халкъ кӀелхьардаккха кечдо

Везачу Элана гира иза, ткъа Цунна тамехь дацара нийсо цахилар. 16[+]Цунна гира цхьа а цахилар, Иза цецвелира гӀо доккхуш цхьа а цахиларх. Цуьнан Шен куьйго болх бира уьш кӀелхьарбохуш, Цуьнан нийсоно гӀо дора Цунна[+]. 17[+]Цо Шена тӀе, гӀагӀ санна, бакъдерг диллира, Шен коьрта тӀе кӀелхьардаккхаран гӀем а тиллира, бекхаман оба, бедар санна, тӀеоьллира, дог иракарахӀотторца Шен дегӀ хьулдира[+]. 18Цара динчуьнга хьаьжжина, Цо Шена дуьхьалбевллачарна дералла гойтур ю, мостагӀашна бекхам бийр бу, хӀордан йистерчу халкъашна а царна доггӀург дӀалур ду[+]. 19Малхбузехь Везачу Элан цӀарах нах кхералур бу, ткъа малхбалехь – Цуьнан сийлаллех. Сиха догӀу хи санна, схьавогӀур ву Иза, Везачу Элан хӀоно дӀаэккхош волу.

20[+]«Цийонна а, зулам лелорна тӀера дӀайирзинчу Якъубан тӀаьхьенах болчарна а ПаргӀатбохург вогӀур ву, – боху Везачу Эло. –[+] 21Сох лаьцна аьлча, цаьрца болу Сан барт хӀара бу, – боху Везачу Эло. – Сан Са а, хьуна тӀехь долу, Сан дешнаш а, Ас хьан бага дехкина долу, хьан багара а, хьан берийн а, церан тӀаьхьенийн а багара хӀинца дуьйна абаденналц дӀадевр дац», – боху Везачу Эло[+].

#### 60


Ярушалайман хинйолу сийлалла

1«ГӀаттахьа, серлаялахьа, Ярушалайм, хьан серло схьа ма еана,
Везачу Элан сийлалла хьуна тӀехула хьала ма яьлла![+]
2Хьажал, бодано латта дӀахьулдийр ду,
халкъаш а Ӏаьржачу боданна кӀел гӀур ду,
амма хьуна тӀехула Веза Эла садаржаран серлонехь гӀоттур ву,
Цуьнан сийлалла хир ю хьуна тӀехь[+].
3Хьан серлонна тӀе халкъаш догӀур ду,
паччахьаш – хьан садаржаран сирлаллина тӀе[+].

4Хьайн корта хьала а айий, гонах хьажа:
уьш массо а, гул а белла, хьуна тӀебогӀуш бу.
Хьан кӀентий генара схьабогӀуш бу,
карахь хьан мехкарий а бахьаш[+].
5ТӀаккха, хьайна иза гича, хазахетар ду хьуна,
хьан дог, тохаделла, шорлур ду.
ХӀордан хьал хьан карадогӀур ду,
халкъийн долахь дерг хьуна тӀе доьрзур ду[+].

6Эмкалийн ковранаша дӀалоцур ду хьан латта,
къона эмкалш хир ю Маданера а, Ӏейпера а яьхкина.
Уьш ерриш а Шеба-махкара, деши а, хаза хьожа йогӀу хьакхарш а дахьаш, йогӀур ю.
Везачу Элан сийлахь гӀуллакхаш кхайкхор ду схьабаьхкинчу наха[+].
7Къедархойн дерриге а жаш хьо йолчохь схьагулдийр ду,
набуятихойн коьмаша хьан гӀуллакх дийр ду.
СагӀа доккху Сан кхерча тӀехь тамехь долу сагӀа хир ду царах,
иштта Сайн исбаьхьаллин цӀийнан сийдийр ду Ас[+].

8Мархаш санна а, шайн баннаш
тӀе доьлху кхокхарчий санна а,
тӀемаяьлла йоьдург хӀун ю[+]?
9Иштта, Соьга хьоьжуш хӀордан йистера халкъаш ду,
ткъа царал хьалха Таршашан хӀордкеманаш ду,
генара шун кӀентий цӀа балош догӀуш долу.
Цара дахьаш дети а, деши а ду
Везачу Элан, хьан Делан,
Исраилан халкъан Везачу Делан дуьхьа,
хӀунда аьлча Цо хьан сий айина[+].

10Кхечу мехкашкарчу наха хьан пенаш дуттур ду,
церан паччахьаша хьуна гӀуллакх дийр ду.
Со оьгӀазвахча, Ас таӀзар дора хьуна,
амма хӀинца Сайн дикаллица
хьоьца къинхетаме хир ву Со[+].
11[+]Хьан кевнаш гуттар а диллина хир ду,
уьш дийнахь а, буса а дӀакъовлур дац,
халкъийн хьал хьуна чудаийта а,
церан паччахьаш схьабалабайта а[+].
12Ткъа хьуна гӀуллакх ца до
пачхьалкхаш а, халкъаш а
чекхдовллалц хӀаллакдийр ду[+].

13Ливанун-махкара сийлахь дитташ –
зоьзан а, базанан а, баганан а цхьаьний –
хьуна схьадахьар ду.
Цаьрца хаздийр ду Сан деза цӀа,
тӀаккха Ас сийдийр ду Сайн когийн меттиган.
14[+]Хьуна гӀело йиначеран кӀентий,
муьтӀахь хиларца хьо йолчу а баьхкина,
хьан когашка охьаоьгур бу.
Хьох ца бешаш хиллачара
хьох эр ду Везачу Элан гӀала а,
Исраилан халкъан Везачу Делан Цийон а[+].

15Хьо дӀатесна а, ца езаш а,
цхьа а хьуна чухула чекх а ца волуш хиларан метта,
Ас йийр ю хьох гуттаренна а исбаьхьалла а,
тӀаьхьенашкара тӀаьхьенашка хазахетар а долу гӀала.
16Халкъаша а, паччахьаша а юзор ю хьо,
нанас дакхош долу бер санна.
Хьуна хуур ду Веза Эла волу Со, хьо КӀелхьарйоккхург а,
хьо мах баларца ПаргӀатйоккхург а, Якъубан Нуьцкъалниг а вуйла[+].

17ЦӀастанан метта, Ас деши дахьар ду хьуна,
эчиган метта, дети а, дечиган метта, цӀаста а,
тӀулгийн метта, эчиг а дахьар ду.
Машар хир бу хьан куьйгалхо,
нийсо хир ю хьан тӀехьожург.
18Ницкъбар кхин хир дац хьан лаьтта тӀехь,
дохор а, хӀаллакдар а – хьан дозанашкахь.
Хьайн пенех ахь КӀелхьарвалар эр ду,
ткъа хьайн кевнах – Хастам[+].

19[+]Хьуна дийнахь серло луш малх а кхин хир бац,
батто буьйсанна шен нур а лепор дац,
хӀунда аьлча Веза Эла хир ву хьуна гуттар а серло луш,
хьан Дела хир ву хьуна исбаьхьалла хилла лаьтташ[+].
20Хьан малх цкъа а дӀабузур бац,
бутт кхин къайла а бер бац,
хӀунда аьлча Веза Эла хир ву хьуна гуттар а серло луш.
Хьан баланийн денош чекхдевр ду[+].
21Дерриг а хьан халкъ, нийсонца а лелаш,
абаденналц лаьттан дола деш хир ду.
И халкъ Ас доьгӀна синтар ду,
Сан куьйгийн болх бу,
Сан исбаьхьалла хьалаяккха кхоьллина ду[+].
22КӀезигчух эзар адам схьадер ду,
уггар гӀийлачух – онда халкъ.
Со ву Веза Эла.
Шен хеннахь Ас сихдийр ду иза хилийта».

#### 61


КӀелхьардовларх болу хаза кхаъ

1[+]Хьалдолчу Элан Са дагца ду Сан,
хӀунда аьлча Везачу Эло Со къобалвина
мискачарна хаза кхаъ кхайкхо.
Цо хьажийна Со дог доьхначарна дарба дан,
йийсархошна паргӀатдовлар кхайкхо,
тутмакхаш набахтера арабаха,[+]
2[+]Везачу Эло диканца леладо шо а,
вайн Делан бекхаман де а кхайкхо,
гӀайгӀанехь мел болчеран догъэца,[+]
3Цийонехь гӀайгӀа ечарна хазахетар тилла –
чиман метта, царна таж лур ду,
белхаран метта, самукъадалар лур ду,
эшначу синан метта – хастаман духар.
Царах эр ду нийсонан нежнаш,
Шен исбаьхьалла дӀагайтархьама,
Везачу Эло доьгӀна долу[+].
4Цара шира херцораш юхаметтахӀиттор ю,
тоххара дуьйна йохийна меттигаш тойийр ю.
Дуккха а тӀаьхьенашкара дуьйна яссийна
лаьтташ йолу гӀаланаш карлайохур ю цара[+].

5Кхечу мехкашкарчу наха шун жаш дажор ду.
Хийра нах хир бу шун латта лелош а, кемсаш кхиош а.
6Ткъа шух Везачу Элан динан дай эр ду,
вайн Далла гӀуллакх деш берш аьлла, цӀе йоккхур ю.
Халкъийн хьоло кхобур ду шу,
церан дозаллех аш куралла йийр ю[+].
7Шун юьхьӀаьржачу хӀоттаран метта
лаьттан шозза дакъа лур ду шуна.
Шу сийсаздахаран метта
шайга кхаьчначух даккхийдеш хир ду шу.
Иштта, шун махкахь шозза дакъа лур ду шуна,
гуттаренна а долу хазахетар хир ду шун[+].

8«ХӀунда аьлча Суна, Везачу Элана, нийса кхелъяр деза,

ницкъбарца долу талор ца деза.
Тешаме а волуш, Ас совгӀат лур ду царна,
гуттаренна болу барт а бийр бу цаьрца[+].
9Царах схьабевлларш къаьмнашна юкъахь бевзаш хир бу,
ткъа церан тӀаьхье халкъашна юкъахь евзаш хир ю.
Уьш мел гуш болчарна хуур ду,
Везачу Эло декъалдина халкъ иза дуйла»[+].

10[+]Сайн Везачу Элах йоккхаеш хир ю со,
сан са хир ду сайн Делах доккхадеш.
Цо кӀелхьардаккхаран бедарш юьйхина суна тӀе,
Цо нийсонан оба суна тӀе хьулйина,
зудаялочо динан дайн чалба коьрта тӀе тиллича санна а,
нускало жовхӀаршца ша хазъян санна а[+].
11Лаьтто шен ялта кхиоре терра а,
бешо стоьмаш хьалабахаре терра а,
Везачу Эло нийсо кхуьуьйтур а ю,
массо а халкъашна хьалха
Шена хастамаш бойтур а бу.

#### 62

1Цийонан дуьхьа дӀасоцур вац со,
Ярушалайман дуьхьа тийна Ӏийр вац,
цуьнан нийсо, Ӏуьйренан серло санна, гӀатталц,
цуьнан кӀелхьаръялар, хаьштиг санна, серлаяллалц.
2Халкъашна хьан нийсо гур ю,
массо а паччахьашна – хьан сийлалла.
Хьуна керла цӀе туьллур ю,
Везачу Элан багара схьаер ю и цӀе[+].
3Везачу Элан карахь сийлаллин таж хир ду хьо,
хьайн Делан кераюккъехь паччахьийн чалба хир ю[+].
4Кхин эр дац хьох «Йитинарг»,
я хьан лаьттах кхин эр дац «ДӀатесна дерг».
Хьан цӀе хир ю «Дала цунах зовкх хьоьгу»,
ткъа хьан лаьттах «Долахь дерг» эр ду,
Везачу Эло хьох зовкх хьоьгур долу дела,
хьан лаьттан Цо дола дийр долу дела[+].
5Жимачу стага йоӀстаг ма-яллора,
хьан кӀенташа хьан дола дийр ду.
Зудаялош верг шен нускалх воккхавеш ма-хиллара,
иштта хьан Дела а хьох воккхавеш хир ву[+].

6Хьан пенаш тӀехь хехой хӀиттор бу Ас, Ярушалайм.
Уьш дийнахь а, буса а тийна хир бац.
Шу, Везачу Эле кхойкхуш дерш,
дист а ца хуьлуш ма Ӏелаш.
7Цуьнга са ма даӀийта, Цо Ярушалайм юхаметтахӀоттаяллалц,
цунах Цо дуьненан сийлалла яллалц.

8Везачу Эло чӀагӀо йина
Шен аьтту куьйгах а, Шен нуьцкъалчу пхьаьрсах а:
«Хьан ялта кхин лур дац Ас хьан мостагӀашна кхачанна,
кхечу къаьмнийн наха хьан чагӀар а мер дац,
ахь шена тӀехь болх бина долу[+].
9Кемсаш кхиочара юур ю уьш,
Везачу Элана хастам бийр бу цара.
Кемсаш лахьочара мер ду чагӀар
Сан дезачу цӀийнан керташкахь».

10Схьадуьйла, кевнах чекхдовла!
Халкъана некъ кечбе!
Хьалаайина бе и некъ!
Оьшуш доцу тӀулгаш дӀадаха!
Хьалаайа байракх къаьмнашна![+]
11[+]Везачу Эло кхайкхадо дуьненан йистошка кхаччалц:
«ДӀаала Цийонан йоӀе:
„Хьажал, хьо КӀелхьарйоккхург ву вогӀуш!
Хьажал, хьо КӀелхьарйоккхург ву вогӀуш!
Цуьнан совгӀат а Цуьнца ду,
Цуьнан ял а Цунна хьалха йогӀуш ю“»[+].
12«Везачу Эло паргӀатдаьккхина, деза халкъ» эр ду царах,
ткъа хьох «Лехна йолу а, дӀатесна йоцу а гӀала» эр ду.

#### 63


Бекхаман де

1[+]И Эдомера вогӀург мила ву? Мила ву иза, цӀен оба а юьйхина, Бацарера вогӀург? Мила ву иза сел сийлахь верг оцу Шен духарца, берриг а Шен ницкъаца сел онда верг?

«Со ву иза, нийсонца олуш верг, адамаш кӀелхьардаха нуьцкъала а волуш»[+].

2Хьан бедарш цӀен хӀунда ю, муттдоккхургахь кемсаш хьешначийн санна?

3[+]«Со цхьаъ бен вацара кемсаш хьуьйчохь, халкъашна юкъара цхьа а вацара Соьца. Ас Сайн оьгӀазаллица хьийшира уьш, Сайн дераллица этира уьш. Церан цӀий Сан обанна тӀе детталора, иштта Сайн бедар бехйина Ас[+]. 4Бекхаман де Сан даг чохь дара, Ас чӀир екхаран шо тӀекхаьчна[+]. 5[+]Со хьийжира, амма гӀоьнча вацара. Со цецвелира, гӀо лоцуш стаг ца хиларна. Амма Сан куьйго гӀо дира Суна, Сан дералло Суна накъосталла дира[+]. 6Сайн оьгӀазаллица Ас къаьмнаш хьаьшира. Сайн дераллица уьш даха а дина, церан цӀий лаьтта охьадоьттира Ас»[+].


Дела Исраилан халкъаца дика хилар

7Ас хьахор ду Везачу Элан безаме гӀуллакхаш а,
Цунна хастам бан хьакъ долу гӀуллакхаш а.
Тхоьца Ша къинхетаме хиларна а,
Шен хедар боцу безам боккха хиларна а,
Везачу Эло тхуна мел динарг хьахор ду ас,
Исраилан халкъана Цо мел дина диканиг а.

8Цо элира: «Иза Сан халкъ ду, мекарлонца лелар доцу бераш ду уьш». ТӀаккха Иза церан КӀелхьардоккхург хилира. 9Цара мел хьегначу баланашкахь, Цо а бала хьегна. Цуьнан уллорачу малико кӀелхьарбаьхна уьш. Шен безамца а, къинхетамца а Цо паргӀатбаьхна уьш. Цо, схьа а эцна, дерриге а ширачу заманашкахь лелийна уьш[+]. 10Амма цара, дуьхьал а бевлла, халахетар дира Цуьнан Дезачу Синна. Цундела Цунах церан мостагӀа хилира: Иза Ша цаьрца тӀом беш дара[+].

11ТӀаккха Цуьнан къомана Муса а, цуьнца болу нах а баьхна хьалхалера денош дагадаьхкира: «Мичахь ву Шен уьстагӀий Ӏуйшца хӀордах дехьадаьхнарг? Мичахь ву Мусана чу Шен Деза Са диллинарг[+]? 12[+]Мичахь ву Мусана аьтту куьйгахь хила Шен исбаьхьа а, нуьцкъала а куьг дахийтинарг, халкъана хьалха хи дӀасадекънарг, абаденналц Шен цӀе гӀараяккхархьама[+]? 13Мичахь ву уьш Ӏаннашкахула дӀабигнарг?»

Шерачу арахула дӀаюьгу говр санна бара уьш, тийса а ца луш, дӀабоьлхуш. 14ТогӀи чу буссу бажа санна, Везачу Элан Сино садаӀа буьгуш бара уьш. Иштта Хьайн халкъ дӀадуьгура Ахь, Хьайн сийлахь цӀе гӀараяккхархьама.


Къинхетам бар а, гӀо дар а доьхуш долу доӀа

15Стигалара охьахьажахьа, Хьайн деза а, сийлаллин а долчу цӀа чуьра схьахьажахьа: Хьан леррина хилар а, ницкъ а мичахь бу? Хьан боккха гӀайгӀа а, ницкъ а мичахь бу? Хьан эсалалла а, тхоьга болу къинхетам а сецна бу[+]. 16Хьо-м тхан Да ву, ИбрахӀимна тхо ца довзахь а, Исраилан халкъо тхо къобал ца дахь а. Хьо ву, Веза Эла, тхан Да, тоххара дуьйна а Хьан цӀе «Тхан ПаргӀатдохург» ю[+]. 17Хьайн некъаш тӀера тхо гал хӀунда довлийтира Ахь, Веза Эла? Хьайна хьалха ларамах дуьзна ца хиллал чӀогӀа тхан дегнаш чӀагӀ хӀунда далийтира? Юхаверзахьа тхо долчу Хьайн ялхойн дуьхьа – Хьайн долахь долчу къоман тайпанийн дуьхьа.

18КӀеззигчу хенахь бен Хьан халкъан долахь ца хилира Хьан еза меттиг. Ткъа хӀинца тхан мостагӀаша хьаьшира Хьан деза цӀа. 19Ахь тхан дола цкъа а ца дича санна, Хьан цӀе тхоьца ца йоьзча санна хилла дӀахӀиттира тхо[+].

#### 64

1Стигалш а этӀийна, хьо чувоссахьара! Лаьмнаш дегор дара Хьуна хьалха[+]. 2ЧӀешах цӀе латийча санна а, цӀеро хи кхехкийча санна а, Хьан мостагӀашна Хьан цӀе йовзийта, Хьуна хьалха къаьмнаш дегадайта! 3Тхо хьоьжуш доцу а, ларамах дузуьйтуш долу а гӀуллакхаш Ахь дича, Хьо чу а воьссира, лаьмнаш Хьуна хьалха дега а дира. 4[+]Азалера дуьйна лергана а ца хезнера, цхьанна хаа ца велира, бӀаьргана а ца гинера кхин Дела, Хьо воцург, Шега хьоьжуш болчеран дуьхьа леладеш волу[+]. 5Самукъадаларца бакъдерг кхочушдеш волчунна а, Хьан некъаш дагахь латтош волчунна а гӀо дан вогӀу Хьо. Амма Хьо оьгӀазвахара тхуна, хӀунда аьлча тхо дукха хенахь дуьйна къинош летош дара. Тхо кӀелхьар муха девр ду[+]? 6Далла хьалха тхо дерриш а бехвелла стаг санна хилла дӀахӀиттина, оха мел дина бакъахьара гӀуллакхаш дегаза горгамаш санна ду. Тхо массо а, гӀа санна, маргӀалдулу, тхан къиноша, мохо санна, дӀахьо тхо[+]. 7ДоӀанехь Хьоьга кхойкхуш я Хьох катоха гӀерташ цхьа а вац. Цундела Хьайн юьхь тхох къайлаяьккхина Ахь, тхайн къинош бахьанехь тхо хӀаллакьхила а дуьтуш[+].

8Амма, Веза Эла, Хьо тхан Да ву. Тхо поппар бу, ткъа Хьо куьпчи ву – тхо массо а Ахь кхоьллина ду[+]. 9Веза Эла, ма гӀохьа оьгӀаз барам боцуш, абаденналц тхан къинош дагахь а ма латтадехьа. Схьахьажахьа: тхо массо а Хьан халкъ ма ду. 10Хьан езачу гӀаланех яьсса аре хилла. Цийонах яьсса аре хилла, Ярушалайм яссаелла. 11ЦӀергахь дагийна ду тхо долчохь хилла Делан цӀа, тхан дайша шена чохь Хьо хестийна а, деза а, исбаьхьа а долу. Оха лерина а, езна а ерриг а меттигаш хӀинца йохийна Ӏохкуш ю[+]. 12Веза Эла, и дерриг а хиллачул тӀаьхьа а ӀадӀийр ву Хьо? Вист ца хуьлуш а, тхуна барам боцуш таӀзар деш а хир ву Хьо?

#### 65


Дала къарцалучарна таӀзар дар

1[+]«Сох лаьцна ца хоьттучарна Со вовзийтина Аса, Со ца лехначарна Со карийна. Сайн цӀаре доӀанца кхойкхуш доцчу халкъе: „Со кхузахь ву! Хьуна гӀо дан кийча ву!“ – баьхна Ас. 2[+]Дийнахь сарралц Сайн куьйгаш вочу новкъахула шайн лаамашца леллачу къар ца лучу халкъе а кховдийна, Ӏийна Со[+]. 3Даим цу халкъо юьхь-дуьххьал сийсазво Со, езачу бошмашкахь сагӀанаш а дохуш, кибарчигех кечйиначу меттигашна тӀехь хаза хьожа йогӀу хӀума а ягош,[+] 4къуббанаш юкъахь а Ӏаш, къайлахчу меттигашкахь буьйсанаш а йохуш. Цара хьакхин жижиг а доу, хьарамчу кхачанах йина чорпа а ю церан еш чохь[+]. 5Цара боху кхечаьрга: „Совца, суна тӀе ма дуьйла, со дукха веза ву шуна хьалха!“ Уьш Ас хьожа йоккхуш болу кӀур бу, дерриг а дийнахь йогуш йолу цӀе ю.

6ХӀара ду Суна хьалха яздина дерг: „Со вист ца хуьлуш Ӏийр вац, Ас бекхам бийр бу. Ас дӀалур ду царна[+] 7цара а, церан дайша а летийнчу къиношна доггӀуш дерг, – боху Везачу Эло. – Цара лаьмнаш тӀехь хаза хьожа йогӀу хӀума ягайора, гунаш тӀехь Со сийсазвохура. Цара хьалха лелийначу гӀуллакхашна доггӀург Ас токхур ду царна“».

8Иштта боху Везачу Эло: «Кемсийн хорханехь мутта долчу хенахь олу: „Йоха ма е иза, цхьадолу диканиг цунна чохь хила мега дела“. Изза дийр ду Ас Сайн ялхойн дуьхьа, массо а хӀаллак ца вархьама[+]. 9Якъубах Ас тӀаьхье хуьлуьйтур ю, ЯхӀудан тайпанах Сан лаьмнаш кхочунверг схьаволуьйтур ву Ас. Ас хаьржинчеран долахь хир бу уьш, Сан ялхой Ӏийр бу цигахь. 10[+]Суна уллохь хилар лоьхуш долчу Сан халкъан дуьхьа уьстагӀийн дежийла хир ю Шарон-аре, ткъа бежано садоӀу меттиг хир ю Ӏахур-тогӀи[+].

11Ткъа шу, Со дӀа а тесна, Сан беза лам биц а бина, Гада-цӀунна[*] кхача кечбеш дерш а, Мени-цӀунна[*] чагӀаран кад луш дерш а, 12Ас туьра кӀел дохуьйтур ду. Шу массо а дойур ду, хӀунда аьлча Ас кхайкхича, аша жоп ца делира, Ас къамел дича, аша ла ца дуьйгӀира. Суна зуламе хеташ дерг а деш, Суна цадезарг хоржуш а дара шу»[+]. 13Цундела иштта боху Хьалдолчу Эло: «Сан ялхоша юур ю, ткъа шу меца Ӏийр ду, Сан ялхоша мер ду, ткъа шу хьогах хир ду,[+] 14Сан ялхой самукъадоккхуш хир бу, ткъа шу эхьехь хир ду, Сан ялхоша эшарш лоькхур ю, дегнаш чохь хазахетар хиларна, ткъа аша маьхьарий хьоькхур ду, дегнаш чохь сингаттам хиларна, шу доьлхур ду, синош эшна хиларна[+]. 15Аш йитина хир йолу цӀе неӀалт кхайкхош долчу хенахь лелош хир ю Ас хаьржинчу халкъо. Хьалдолчу Эло хӀаллакдийр ду шу, ткъа Шен ялхошна кхин цӀе туьллур ю Цо[+]. 16Лаьтта тӀехь шена декъалвар доьхуш волчо бакъдолчун Дала ша декъалвар доьхур ду. Лаьтта тӀехь дуй бууш волчо а бакъдолчун Делах дуй буур бу, хӀунда аьлча хьалхалера сингаттамаш бицбина а, Сан бӀаьргашна хьалхара къайлабаьхна а хир бу»[+].


Керла кхоьллинарг

17[+]«Хьажал! Ас керла стигал а, керла латта а ду кхуллуш, ткъа хьалхалернаш дага а догӀур дац, даг тӀехь а хир дац[+]. 18Ас кхуллуш долчух самукъадаьлла а, даккхийдеш а хир ду шу гуттар а, хӀунда аьлча Ас кхуллуш йолу Ярушалаймах самукъадалар а хир ду, цуьнан халкъах хазахетар а хир ду. 19[+]Ярушалаймах хазахеташ а, цуьнан халкъах самукъадаьлла а хир ву Со. Цу гӀали чохь кхин хезар дац белхар а, тийжам а[+]. 20Цу чохь цхьадолчу деношкахь бен ца даьхна аганара бер хир дац, иштта шен денош кхачдалаза воккха стаг а хир вац. БӀе шо кхаьчна стаг велча, иза жима стаг ву моьттур ду. БӀе шо кхаьчна къинош летийнарг веллехьара, цунна неӀалт кхайкхийна моьттур дара. 21Уьш, цӀенош а деш, царна чохь Ӏийр бу, кемсийн бошмаш а югӀуш, церан стоьмаш бууш хир бу[+]. 22Цара кхечарна чохь Ӏан цӀенош а дийр дац, кхечара царна тӀера кемсаш яа кемсийн бошмаш а югӀур яц. Сан халкъан денош, диттан денош санна, хир ду. Ас хаьржинчара еххачу хенахь шайн куьйгашца динчух пайда оьцур бу[+]. 23Цара эрна къа а хьоьгур дац, шайна баланна бераш а дийр дац, хӀунда аьлча уьш а, цаьрца цхьаьна церан тӀаьхьенаш а Везачу Эло декъалдина халкъ хир ду[+]. 24Цара кхайкхале, Ас жоп лур ду. Уьш къамел деш хир бу, ткъа Суна хӀинцале хезар ду[+]. 25[+]Борз а, Ӏахар а цхьаьна бежаш хир бу, лоьмо, старо санна, докъар дуур ду, ткъа лаьхьанна кхача латта хир ду. Цара зен а дийр дац, бохам а бийр бац берриг а Сан безачу лам тӀехь», – боху Везачу Эло[+].

#### 66


Къаьмнашна тӀехь Везачу Эло кхелъяр

1[+]Везачу Эло иштта боху: «Стигал Сан Ӏарш ю, ткъа латта Сан когийн кӀело ю. Аша мичахь дийр ду Суна цӀа? Сан садоӀу меттиг а мичахь хир ю[+]? 2И дерриг а Сан куьйго кхоьллина дац? И дерриг а иштта хилла дӀахӀоьттина дацара? – боху Везачу Эло. – Ша кӀезиг хетачуьнга а, дог доьхна волчуьнга а, Сан дашна вегавеш волчуьнга а Сан ларам бу[+].

3Амма сту сагӀина буьйш верг Суна хьалха адам дуьйш верг санна ву. СагӀина Ӏахар боккхуш верг жӀаьлин ворта кагъеш верг санна ву. КӀен сагӀа доккхуш верг хьакхин цӀий сагӀина даьккхинарг санна ву. Хаза хьожа йогӀу хӀума ягош верг цӀунна Ӏибадат дийриг санна ву. Шайн некъаш а хаьржина, шаьш лелочу дегазчу гӀуллакхех царна там хиларе терра,[+] 4Со а хир ву цаьрца шога. Уьш кхоьруш дерг доуьйтур ду Ас царна тӀе, хӀунда аьлча Со кхайкхира, амма жоп луш стаг вацара, Ас къамел дира, амма цхьаммо а ла ца дуьйгӀира. Цара Суна хьалха зуламениг дора, Суна цадезарг а хоржура»[+].

5Везачу Элан даше ладогӀа, Цуьнан дашах бегош берш: «Сан цӀе бахьана долуш, шу ца дезачу а, дӀалоьхкучу а шун вежарша боху: „Везачу Эло Шен сийлалла гойтийла, тӀаккха тхо хьовсур ду шун самукъадаларе“. Амма уьш юьхьӀаьржачу хӀуьттур бу. 6ЛадогӀа! ГӀалара схьахезаш гӀовгӀа ю, Делан цӀа чуьра аз ду хезаш. Иза Шен мостагӀашна бекхам беш волчу Везачу Элан аз ду.

7[+]Беро хьийза а яле, зудчо бер дина, цунна лазарш а хилале, цо кӀант вина[+]. 8Хьанна хезна ишттаниг? Хьанна гина ишттаниг? Цхьана дийнахь пачхьалкх кхоллаеллий? Цхьана сахьтехь къам кхолладеллий? Амма лазарша хьийзо йолаялале, Цийоно шен кӀентий бина. 9Бер дуьнен тӀе долу хан тӀе а кхачийтина, иза ца хуьлуьйтуш Ӏийр вуй Со? – боху Везачу Эло. – Я бер дан ницкъ а белла, ненан цӀа дӀакъовлур дуй Ас?» – боху хьан Везачу Эло.

10Даккхийдейша Ярушалаймаца, цунах самукъадалий хилийша,
иза езаш долу шу массо а!
Даккхийдейша цуьнца хӀинца
шу массо а, цунах доьлхуш хилларш!
11Цуьнан синтемечу некхах шу,
дакха а декхна, Ӏаьбна хир ду.
ЧӀогӀа мала а муьйлуш, цуьнан
даккхийчу накхойх зовкх хьоьгур ду.

12ХӀунда аьлча Везачу Эло иштта боху: «Ас машар хоьцур бу шуна тӀе, догӀу хи санна, халкъийн хьал схьахоьцур ду, хи тӀедаьлча догӀу татол санна. Шу декхар а ду, карахь а лелор ду, голаш тӀехь хьоьстур а ду[+]. 13Нанас беран догъоьцуш санна, Ас шун догъоьцур ду. Ярушалаймехь догъэцна хир ду шун[+]. 14Шуна гур ду иза, тӀаккха шун дегнаш даккхийдеш хир ду. Заза даьккхина къона дитташ санна хир ду шу. Везачу Элан куьйгана Шен ялхой бевзар бу, амма Шен мостагӀашна оьгӀазгӀур ву Иза».

15Веза Эла цӀергахь вогӀур ву. Цуьнан гӀудалкхаш, йилбазмох санна, хир ю. Цо Шен оьгӀазалла дераллица тӀеюттур ю, ткъа Шен къемат – цӀеран алунашца[+]. 16ХӀунда аьлча Везачу Эло цӀерца а, Шен туьраца а массо а адамна тӀехь кхел йийр ю. Цо хӀаллакбина дуккха а хир бу[+].

17«Езачу бошмашкахь цхьаъ вукхунна тӀаьххье шаьш базбеш а, цӀанбеш а берш а, хьакхин жижиг а, маьттаза хӀуманаш а, дехкий а дуурш а массо а лийр бу, – боху Везачу Эло. –[+] 18Сох лаьцна аьлча, церан гӀуллакхаш а, ойланаш а бахьана долуш, Ас массо а къаьмнаш а, меттанаш а гулдийр йолу хан тӀекхаьчна. Схьа а баьхкина, Сан сийлалла гур ю царна[+]. 19Царна юкъахь тамашийна билгало а йина, дийна бисинчарах цхьаберш Сох лаьцна ца хезначу а, Сан сийлалла ца гиначу а къаьмнашна тӀе бохуьйтур бу Ас: Таршаш тӀе а, пӀулахошна а, шайн говзачу Ӏад кхуссучаьрца болчу лудамхошна а тӀе, Тубална а, Яванна а тӀе, генахь долчу хӀордан йистерачу халкъашна а тӀе. Оцу халкъашна юкъахь Сан сийлалла кхайкхор ю цара. 20Массо а халкъашна юкъара берриг а шун вежарий схьабалор бу цара Везачу Элана совгӀатна говрашна тӀехь а, гӀудалкхаш чохь а, ворданашна тӀехь а, бӀарзанашна а, эмкалшна а тӀехь Сан безачу лам тӀе, Ярушалайме, – боху Везачу Эло, – исраилхоша Везачу Элан цӀийне цӀеначу пхьегӀи чохь совгӀат ма-дарра[+]. 21Царах схьаоьцур бу Ас динан дай а, левихой а бан нах», – боху Везачу Эло[+].

22[+]«Ас кхуллур йолу керла стигал а, керла латта а, гуттар а Суна хьалха лаьттар долуш ма-хиллара, – боху Везачу Эло, – иштта шун тӀаьхье а, цӀе а даим юьсур ю[+]. 23Цхьана баттера вукху батте а, цхьана шоьтан дийнера вукху шоьтан дийне а долуш, массо а адам Суна хьалха суждане догӀур ду, – боху Везачу Эло. – 24[+]Арабевлча, царна Суна дуьхьалбевллачу нехан декъий гур ду: уьш бууш болу нӀаьна а лийр бац, уьш багош йолу цӀе дӀа а йойур яц. Массо а адамна дегаза хетар бу уьш»[+].

### Ярми-ЯхӀу

#### Ярми-ЯхӀу

Ярми-ЯхӀу


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]


Ярми-ЯхӀу


пайхамаран тептар


Дешхьалхе

Ярми-ЯхӀу пайхамар ваьхна, Дала леррина Къобалвинарг дуьнен чу валале, ворхӀалгӀачу бӀешеран тӀаьххьарчу декъехь а, йолхалгӀачу бӀешеран хьалхарчу декъехь а. Еххачу хенахь Далла гӀуллакх а деш, цо Делан халкъе дӀахьедора, цӀушна Ӏибадат дарна а, къинош леторна а цунна тӀехь бохам лаьттар бу бохуш. Иза дийна а волуш, цо хьалххе аьлла бохам кхочушхилира: Ярушалайм-гӀала бавелхойн паччахьан Набухди-Нецаран караяхара, гӀала а, Делан цӀа а дохийра, ЯхӀудан халкъан паччахь а, халкъах дукхахберш а Бавел-махка йийсаре дӀабигира. Ярми-ЯхӀус хиндолчух лаьцна кхин а аьллера: халкъ йийсарера юха а доьрзур ду, къам юхаметта а хӀуттур ду.

Ярми-ЯхӀу-пайхамаран тептар хӀокху дакъошка декъа мегар ду: 1) Дала Ярми-ЯхӀуга тӀекхайкхар (1 корта); 2) Юши-ЯхӀус а, ЯхӀу-Якхама а, ЯхӀу-Яхина а, ЦӀадукъ-ЯхӀус а паччахьалла дечу заманашкахь ЯхӀудан къомана а, цуьнан куьйгалхошна а лерина Делера болу хаамаш (2–25 кортош); 3) Ярми-ЯхӀус дийцинарг цуьнан йозанча волчу Баруха дӀаяздар: Ярми-ЯхӀугахула Делера болу цхьаболу хаамаш а, Ярми-ЯхӀун дахарехь лараме хилларш а (26–45 кортош); 4) Цхьадолчу кхечу къаьмнех болу Везачу Элан хаамаш (46–51 кортош); 5) Хиллачух лаьцна долу дийцарш тӀехь долу тӀаьххьара дакъа. Цу тӀехь дуьйцу Ярушалайм-гӀала эшорах лаьцна а, Бавел-махка нах йийсаре дӀабигарх лаьцна а (52 корта).

Ярми-ЯхӀу экам стаг вара. Шен халкъ цунна дукхадезара. Хиндолу таӀзар нахана кхайкхо цунна чӀогӀа хаза ца хетара. Дала цуьнга, пайхамар хила аьлла, тӀекхайкхар бахьана долуш, цуьнан дукха Ӏазапаш лан дийзира. Тептаран дуккха а меттигашкахь дог дохарца цунах лаьцна дуьйцу Ярми-ЯхӀус. Делахь а цуьнга кхочушдолу Везачу Элера дош цуьнан дага чохь цӀе санна дара – вист ца хила цуьнан йиш яцара.

Тептаран уггар ларамечу дешнех цхьадерш, Ярми-ЯхӀу вехаш волчу халачу денойх лаьцна а ца Ӏаш, Делаца керла барт бен долчу дийне хьаьжна ду: Делан халкъо и барт ларбийр бара, хӀунда аьлча и барт церан дегнаш тӀе язбина хир бара (31:31-34).

#### 1

1ХӀара дешнаш Бен-Яманан тайпанан лаьтта тӀехь лаьтташ йолчу Ӏанатот-гӀаларчу динан дайх цхьаъ волчу а, Хьалкхи-ЯхӀун кӀентех волчу а Ярми-ЯхӀун ду[+]. 2[+]Ярми-ЯхӀуга Везачу Элан дош кхечира, яхӀудхойн паччахь Аминан кӀант Юши-ЯхӀу волчу хенахь. Иза дара Юши-ЯхӀу паччахьаллехь волу кхойтталгӀа шо[+]. 3[+]Везачу Элан дош Ярми-ЯхӀуга иштта кхочура яхӀудхойн паччахь Юши-ЯхӀун кӀант ЯхӀу-Якхам паччахь волчу хенахь дуьйна, Юши-ЯхӀун кӀанта ЦӀадукъ-ЯхӀус паччахьалла дечу цхьайтталгӀачу шеран пхоьалгӀачу батта тӀекхаччалц. Оцу хенахь Ярушалайман халкъ йийсаре дӀадигира[+].


Везачу Эло Ярми-ЯхӀу тӀекхойкху

4Соьга, Ярми-ЯхӀуга, Везачу Элан дош кхечира:[+] 5«Суна хьо вевзаш вара, ненан кийрахь Айса хьо кхоллале а, Аса хьо дӀакъастийнера, хьо дуьнен чу валале а. Ас хьо къаьмнашна пайхамар хила дӀахӀоттийра».

6ТӀаккха аса элира: «Хьалдолу Эла! Суна ца хаьа муха ала деза, со хӀинца а дукха жима ма ву»[+].

7Амма Везачу Эло суна жоп делира: «Ма ала: „Со дукха жима ву“. Аса хьо дӀа мел хьажийначу метте гӀур ву хьо. Аса хьайна тӀедиллинарг дӀа а эр ду ахьа. 8Кхера ма кхера царах: Со массо а хенахь хьоьца хир ву, хьо кӀелхьарваккхархьама». Иштта боху Везачу Эло[+].

9Шен куьг дӀа а дахийтина, иза сан бетах хьакхадалийтира Везачу Эло. Цо элира: «ХӀинца Сайн дешнаш хьан бага дехки Ас[+]. 10Билггал хаа ду хьуна, тахана Аса хьо дӀахӀоттий халкъашка а, пачхьалкхашка а Сан цӀарах вистхила. Ахьа дӀахьедийр ду, уьш орамашца бухдаьхна а, дохийна а хир ду аьлла, уьш хӀаллакдина а, дӀадаьхна а хир ду аьлла, уьш юхаметтахӀиттийна а, юхадоьгӀна а хир ду аьлла»[+].

11ТӀаккха Везачу Элан дош кхечира соьга: «ХӀун го хьуна, Ярми-ЯхӀу?»

Аса жоп делира: «Суна бӀаьлланган га го»[+].

12Везачу Эло элира: «Хьуна гуш дерг нийса ду. Сайн бӀаьргашца хьожуш ву Со Сайн дош билггал кхочушхилийта».

13Юха а Везачу Элан дош кхечира соьга: «Ярми-ЯхӀу, хӀун го хьуна?»

Аса жоп делира: «Суна кхехкаш болу яй го, къилбаседехьара жимма агӀор таьӀна болу»[+].

14Везачу Эло соьга элира: «Къилбаседехьара беана болу боккха бохам оцу мехкан массо а бахархошна тӀехъоьхур бу[+]. 15Аса кестта къилбаседехьара йолчу пачхьалкхашкара къаьмнаш схьакхойкхур ду, – боху Везачу Эло. – Цара, схьа а даьхкина, шайн паччахьийн гӀанташ Ярушалайман кевнашна уллохь охьахӀиттор ду. ГӀалин пенашна а, иштта ЯхӀуд-махкарчу массо а гӀаланашна а тӀелетар ду уьш[+]. 16Айса дӀахьейина кхел кхочушйийр ю Аса Сайн къомана тӀехь, цара мел лелийна вониг бахьана долуш. Суна букъ а берзийна, кхечу деланашна сагӀанаш а дохуш, шайн куьйгашца кхоьллинчунна Ӏибадат дора цара. 17Ткъа ахьа, Ярми-ЯхӀу, хьайн гӀодаюкъ а ехкий, хьала а гӀаттий, Аса хьайга мел аьлларг цаьрга дӀадийца. Оцу нахах ма кхера, Соьга хьо царна хьалха ца кхеравайтархьама[+]. 18Аса хьо хӀинца чӀагӀйина гӀала санна, аьчка бӀогӀам санна, йоьза пен санна, хӀокху лаьтта тӀехь дӀахӀоттийна. ЯхӀудан халкъан паччахьашна а, цуьнан тхьамданашна а, динан дайшна а, массо а кху лаьттарчу халкъана а дуьхьал хьо латталур ву[+]. 19Уьш массо а хьуна дуьхьал хир бу, амма цаьрга хьо эшалур вац, хӀунда аьлча Со хьоьца ву, – боху Везачу Эло, – Аса хьо кӀелхьар а воккхур ву».

#### 2


Дала Исраилан халкъана гӀайгӀабар

1Везачу Элан дош кхечира соьга: 2«Ярми-ЯхӀу, ваха а гӀой, Ярушалайман халкъе дӀахьедар де. Цаьрга ала: „Иштта боху Везачу Эло:

‘Къоначу хенахь хьо тешаме хилар дагадогӀу Суна,
хьо къона нускал долуш Со везара хьуна.
Хьо Суна тӀаьхьахӀоьттина догӀура яьссачу аренгахула –
тӀе хӀу тасаза долчу лаьтта тӀехула[+].
3Исраилан халкъ Везачу Элана лерина схьакъастийна дара,
дуьххьара болу стом санна, Цуьнан долахь бен дацара.
Иза мел кхоллург бехке хетара,
ткъа царна тӀе бохам боуьйтура’ – боху Везачу Эло“»[+].


Исраилан халкъан дайша летийна къинош

4Якъубан тӀаьхье а, Исраилан тӀаьхьенан массо а тайпанаш а, ладогӀа Везачу Элера болчу хааме! 5Везачу Эло иштта боху:

«ХӀун зулам гина шун дайшна Соьгара,
уьш Суна херабовллал? Суна гена а бевлла,
хӀумма а йоцучу цӀушна суждане а оьхуш,
шайх а хӀумма а йоцург хилла царах[+].
6Цара хӀунда ца хаьттина: „Мичахь ву
вай Мисар-махкара арадаьхна волу Веза Эла?
Шена тӀехь гӀамарш а, Ӏаннаш а долчу,
ша екъа а, Ӏаьржачу бодане а долчу,
шена тӀехула цхьа а некъахо ца вогӀучу,
шена тӀехь цхьа а Ӏаш воцучу яьссачу аренгахула
схьадалийна волу Веза Эла мичахь ву хӀинца?“[+]
7Аса шу токхечу лаьтта тӀе схьадалийра,
цуьнан ялта а, дика хӀуманаш а шуьга яийта.
Амма аша, схьа а даьхкина, Сан латта бехдира,
Сан долахь долчух аша дегаза меттиг йира[+].
8Динан дайша а ца хоттура: „Мичахь ву Веза Эла?“ – аьлла,
ткъа Ӏелам нах а Со вовза лууш бацара.
Исраилан баьччанаш Суна дуьхьал бевллера,
ткъа пайхамарша БаӀалан цӀарах хаамаш бора,
хӀумма а йоцучу цӀушна суждане оьхура[+].
9Цундела Аса юха а шуна бехк тӀебуьллу, – боху Везачу Эло. –
Шун тӀаьхьенна а бехк тӀебуьллур бу Аса[+].
10Даха а гӀой, Хитаман гӀайренаш тӀехь а хьовса,
иштта Къедар-гӀала стаг а вахийтий, цигахь а талла,
хӀоьттина цигахь шу долчохь долу хьал[+].
11Хьовса, хийциний цхьана а къомо шайн деланаш,
церан метта кхин деланаш а лехна,
уьш цхьана а тайпана деланаш боццушехь?
Амма Сан къам шайн сийлаллин Делах дӀа а къаьстина,
хӀумма а йоцучу цӀушна тӀедирзина[+].
12Тамаша бейша хӀокху хӀуманна, стигалш,
Ӏадаяй, инзарйовлийша!» – боху Везачу Эло. –
13«Сан къомера ши зулам даьлла:
дийна хи чохь долу шовда санна волу Со а витина,
цара шайна чохь хи соцуш йоцу йохийна гӀунаш яьхна»[+].


Далла тешаме цахиларна хилларг

14«Исраилан халкъ лай ду?
Я дуьнен чу долучу хенахь лай хилла ду?
Иза кхечарна ижу хилла дӀа хӀунда хӀоьттина?
15Цунна гӀигӀ деш дӀахӀиттинчу къоначу лоьмаша,
ижу а яьккхина, гӀовгӀа йора.
Исраилан мохк бассийна цара.
ГӀаланаш ягийна, царна чохь халкъ а ца дисина[+].
16Нуп-гӀалин а, Тахьпанхьас-гӀалин а
бахархоша хьан хьеюкъ дӀаяьшна.
17Амма хьоьга беъначу баланан бахьана хьо хьуо ду.
Хьан Веза Дела волчу Аса хьо нийсачу новкъахула далош дара,
амма хьо Суна уллора дӀаделира.
18Мисар-махка а даьхкина, Нил чуьра хи маларх
хӀун пайда хир бу хьуна?
Ашур-махка а даьхкина, Эпрат чуьра хи маларх
хӀун пайда хир бу хьуна[+]?
19Ахьа мел динчу воно хьуна таӀзар дийр ду,
хьан тешнабехке хиларо хьуна тӀехдеттар ду.
Ойла ехьа, хаа ду хьуна,
Везачу Элах хьо дӀакъаьстина хилар а,
Суна хьалха хьо ларамах дуьзна цахилар а,
мел вон а, къаьхьа а ду иза». –

боху массо а ницкъийн Хьалдолчу Эло.


Халкъ Везачу Элана Ӏибадат дарх къехкар

20«Дукха хан ю хьан дукъ ахь кагдина,

тоххарехь хьан буржалш а хадийна.
Ахьа бохура: „Хьуна муьтӀахь хир вац со!“
Бакъду, муьлххачу а лекхачу гуна тӀехь а,
хӀора луьста гаьннаш долчу диттана кӀелахь а,
кхахьпаллица кхечу деланашна Ӏибадат дора ахь[+].
21Аса-Айса хьо юьйгӀира, тоьлла таьлланг санна,
ма тешаме кемсийн хӀу дара хьо!
Муха хилла хьох вон хьожа йогӀу
акха а, хийра а кемсийн таьлланг[+]?
22Хьуо дикка цӀандан гӀертахь а,
хьайна тӀе дуккха а саба хьекхахь а,
хьан къинан заралла Суна хьалха лаьтта, –
боху Хьалдолчу Эло. –[+]
23Муха эр ду: „Со бех ца вира аса.
Со БаӀал-деланийн лорах ца лелла“?
ТогӀи чохь хьо леларе хьажал,
айхьа лелийначух дикка кхетал!
Хьо, аьрха стен эмкал санна,
хьайн некъаш дӀакхоьхьуш яра.
24Хьо акха виркхел санна ю, яьссачу аренгахь Ӏан Ӏемина йолу,
шен хьайна хиларехь мерӀуьргашца хӀаваъ муьйлуш йолу.
Хьаьнга юхаозалур ю иза, сел чӀогӀа лууш хилча?
Иза оьшуш мел йолчу виро ша кӀадъян ца еза –
оре еанчу хенахь иза атта карор ю[+].
25Исраилан халкъ, хьайн когашка мачаш ма йохаяйта,
хьайн къамкъаргана хьогалла ма гайта,
кхечу деланашна тӀаьхьа а уьдуш.
Амма ахьа элира: „Са ма тийса!
Суна кхечу къаьмнийн деланаш беза,
со царна тӀаьхьа лелар ду“»[+].


Халкъана таӀзар дар догӀуш хилар

26«Къола дечохь схьалаьцначу къуьнна эхь хетийтаре терра, юьхьӀаьржачу хӀоьттина Исраилан тӀаьхье – къам а, паччахьаш а, баьччанаш а, церан динан дай а, пайхамарш а[+]. 27Цаьрга дечиган гериге: „Хьо сан да ву“ алалур ду, ткъа тӀулге а алалур ду: „Ахьа со вина“, хӀунда аьлча цара Суна шайн юьхьан метта букъ берзийна. Ткъа шайна бохам тӀебеача, цара бохур ду: „Тхо кӀелхьардахахьа!“[+]

28ТӀаккха Ас шуьга эр ду: „Мичахь бу ахьа хьайна бина болу деланаш?“ Хьо баланашкахь долчу хенахь цаьрга, схьа а баьхкина, даккхийта хьо кӀелхьар, хӀунда аьлча хӀора хьайн гӀалин цӀарах цхьацца дела ву хьан, ЯхӀудан халкъ[+]. 29Шу Соьца стенна къийсало? Шу массо а Суна дуьхьал гӀевттина, – боху Везачу Эло. – 30Шун къомана Ас таӀзар дар эрна хилла, исраилхой, хӀунда аьлча наха шаьш нис ца байтина. Цоьстучу лоьмо санна, аша таррашца шайн пайхамарш хӀаллакбина»[+].

31Ва Исраилан тӀаьхье, тидам бе Везачу Элан дешнашка: «Яьсса аре я Ӏаьржачу боданан латта санна Исраилан халкъана вара Со ткъа? Иштта хӀунда боху Сан къомо: „Тхо кхерсташ ду, ткъа Хьо волчу юхадоьрзур дац!“? 32Зудаберана шен жовхӀарш диц ца ло. Нускална шен доьхка а диц ца ло. Амма Сан халкъана Со диц ца даллал дукхазза вицлора[+]. 33Ма дика хаьа хьуна, ЯхӀудан халкъ, безаргаш хьайна лаха. Уггар вон зударий а хьох Ӏама мега![+] 34Хьан бедарийн юьхах хьакхаделла бехк боцучу къечу адамийн цӀий ду, къола дечохь ахь уьш ца лаьцнехь а.

И массо а къинош ахь летийнехь а,[+] 35боху ахьа: „Сан бехк бац. Дела суна оьгӀаз гӀур вац“. Ахьа „Сан бехк бац“ бахарна Аса кхел йийр ю хьуна. 36ХӀунда лела хьо хьайн некъаш хуьйцуш? Мисар-махкаца барт а беш, хьо юьхьӀаьржачу хӀуттур ду, Ашур-махко ма-хӀоттора[+]. 37ЮьхьӀаьржачу а хӀоттийна, Мисар-махкара а хьо дӀагӀур ду. Хьо тешна Ӏаш берш Веза Эла волчу Аса дӀа-ма-теттина. Цаьрца хьан аьтто хир бац».

#### 3


Исраилан халкъ тешаме цахилар

1«Нагахь санна майрачо дӀаяхийтина йолу зуда, кхечуьнга маре яхча, цуьнан хьалха хилла майра иза йолчу юхавоьрзур вуй те? Бехлур барий те и хӀума дича мохк? Исраилан халкъ, дуккха а безаргашца лелла хьо, ткъа хӀинца Со волчу юхадерза лууш ду хьо? – боху Везачу Эло. –[+] 2Ерзинчу лакхенашка хьала а хьажий, схьаалахьа, Исраилан халкъ, хьо хьарам мичахь ца лелла? Хьайн безаргашка хьоьжуш, некъан йистехь Ӏийна хьо, Ӏаьрбихо яьссачу аренгахь некъахошна тӀелата дагахь ма-Ӏарра. ХӀара латта бехдина ахьа хьайн хьарам леларца а, мекарлонца а[+]. 3Ахьа къинош летор бахьана долуш догӀанаш а севцинера, бӀаьста догӀу догӀа а цхьаьна. Амма тӀаккха а хьуна эхь ца хетара – хьан юьхь кхахьпанан санна яра, эхь ца хеташ[+].

4ХӀинца бохург хир ма дац ахьа Соьга: „Сан Да, Хьо сан жималлехь дуьйна сан накъост хилла ву! 5Массо а хенахь хир ву те Хьо суна реза воцуш? И оьгӀазло Хьайна чохь латтор ю те Ахьа?“ Иштта боху ахьа, амма хьайга далуш долччул зуламаш деш ма ду хьо, Исраилан халкъ!»[+]


Далла тӀе юхадерза дезар

6[+]Юши-ЯхӀу паччахь волчу хенахь Веза Эла соьга вистхилира. Цо соьга элира: «Ярми-ЯхӀу, хьуна гирий „Тешнабехк“ олуш долчу Исраилан халкъо лелийнарг? Цуьнан тешаме цахилар хьуна гирий? Иза суна хьарам хилла хӀора лекхачу гуна тӀехь а, хӀора луьста гаьннаш долчу дитта кӀелахь а[+]. 7Аса ойла йира, ша лелош дерг лелийна яьллачул тӀаьхьа, иза Со волчу юхайоьрзур ю аьлла, амма иза юха ца йирзира. Цо динарг тешаме йоцучу цуьнан йишина ЯхӀудан халкъана гира. 8Сайна тешаме доцуш хиларна тешнабехке долу Исраилан халкъ Аса дӀахердина. Амма Суна гира, и массо а хӀума хиллехь а, тешаме йоцу цуьнан йиша йолу ЯхӀудан халкъ а, дӀа а дахана, кхахьпа санна лелара[+]. 9Цхьана а тайпана эхь ца хетарца цо бехбира и мохк, тӀулгах а, дечигах а бинчу цӀушца лелаш[+]. 10Тешаме доцу, цуьнан йиша йолу ЯхӀудан халкъ цӀеначу дагца Суна тӀе ца дирзира, цо Суна моттаргӀанаш лелайора, ша тӀедирзина моттуьйтуш», – боху Везачу Эло[+].

11Везачу Эло соьга элира: «Тешаме доцучу ЯхӀудан халкъал ша бехказадаьккхира тешнабехке долчу Исраилан халкъо[+]. 12ДӀа а гӀой, къилбаседехьа хӀара Сан дешнаш дӀакхайкхаде, Ярми-ЯхӀу: „Юхадерза, тешаме доцу ЯхӀудан халкъ! – боху Везачу Эло. – Хьуна дарлур вац Со къинхетаме волу дела, – боху Везачу Эло. – Со массо а хенахь шуна оьгӀазвахана а хир вац[+]. 13Амма хьо хьайгара баьллачу бехкана къера хила деза, Исраилан халкъ, хӀунда аьлча хьо хьайн Везачу Далла дуьхьал долура, хӀора луьстачу диттана бухахь кхечу къаьмнийн цӀушна суждане оьхура, ткъа Аса аьллачуьнга ахьа ла ца дугӀура“». Иштта боху Везачу Эло[+].

14«Тешаме доцурш, Со волчу юхадерза! – боху Везачу Эло, – Со шун олахо ма ву. Аса, хӀора гӀалара цхьацца стаг а, иштта хӀора тайпанара шишша стаг а схьа а эцна, шу Цийон-лам тӀе дуьгур ду. 15Аса шуна Сайна тешаме болу Ӏуй лур бу, цара шу хьекъалца, кхетамца дуьгур ду[+]. 16Шун махкахь шу дебна а, даьржина а хиндолчу хенахь, – боху Везачу Эло – наха Везачу Элаца бинчу бертан тӀорказ хьахор дац, хӀунда аьлча Веза Эла Ша хир ву царна юкъахь. Иза цхьанна а дага а догӀур дац, цунах лаьцна цхьаммо а ойла йийр яц, цхьанна а иза оьшур а дац, ткъа иза цкъа а духадийр дац[+]. 17Цу заманахь Ярушалаймана, Везачу Элан Ӏарш аьлла, цӀе туьллур ю. Массо а къаьмнаш Ярушалайме схьагуллур ду, Веза Эла волчу Суна Ӏибадат дархьама. Цара кхин дийр дац шайн мекарчу, аьрхачу дегнаша бохург. 18Цу деношкахь ЯхӀудан тӀаьхье цхьаьнакхетар ю Исраилан тӀаьхьенца. Уьш цхьаьна къилбаседехьарчу махкара Аса шайн дайн дола деллачу лаьтта тӀе схьабогӀур бу»[+].


Делан халкъо цӀушна Ӏамалъяр

19Аса, Везачу Эло, элира:

«Суна шуьца Сайн кӀенташца санна хила лаьара.
Шуна дика латта дала лаьара суна –
кхечу къаьмнийн долчул а хаза долу.
Суна моьттура аша Сайх Да а олуш,
шу кхин цкъа а Сох дӀадоьрзур дац.
20Амма майрачунна тешаме йоцу зуда санна,
хьо Суна тешаме яцара, Исраилан тӀаьхье».
Иштта боху Везачу Эло[+].

21Ерзинчу лакхенашкара схьахезаш белхар ду:
Исраилан халкъо шайн цӀушка орца доккху,
шайн Дела волу Веза Эла виц а вина,
шаьш шайн некъаш талхор бахьана долуш[+].

22Везачу Эло боху: «Со волчу юхадерза, Сох дӀадирзинарш! Сайх дӀакъастаран цамгарх Аса дарба дийр ду шуна.

Ала Соьга: „Тхо Хьо волчу дӀадогӀу, Хьо тхан Веза Дела волу дела[+]. 23Баккъалла а, ма эрна хилла-кх сагӀа доккхучу лакхенашкахь а, гунашкахь а оха, цӀушна корта а бетташ, йина гӀовгӀа. Исраилан халкъан кӀелхьардалар баккъалла а тхан Везачу Делера бен дац. 24Тхо кегий долчу хенахь дуьйна эхьан харцдела волчу БаӀала дӀакхоллура тхан дайша мел гулдинарг – церан жаш а, бежанаш а, иштта церан кӀентий а, зудабераш а. 25Тхайн эхь тӀехь а долуш, охьадуьжийла тхо, тхан сийсазалла, шаршу санна, тхуна тӀехь хуьлийла, хӀунда аьлча оха а, тхан дайша а, кегий долчу хенахь дуьйна хӀара хан тӀекхаччалц, тхан Везачу Далла дуьхьал къинош летийра, Цо аьллачуьнга ла а ца дугӀуш“»[+].

#### 4

1Иштта боху Везачу Эло: «ТӀедерза хьайна лаахь, Суна тӀедерза, ва Исраилан халкъ. Массо а дегаза цӀу Суна хьалхара дӀаваккхал, кхидӀа ца тилаяйттал,[+] 2нийсонца а, бакъдолчуьнца а, догцӀеналлица а дийна волчу Везачу Элах чӀагӀонаш ел. ТӀаккха Везачу Эло къаьмнаш декъалдийр ду, ткъа Цунах цара дозаллаш а дийр ду»[+].

3[+]Везачу Эло ЯхӀудан а, Исраилан а халкъашка боху: «Шайн латта аха, коканаш юккъехь хӀу а ма де[+]. 4Веза Эла волчу Сан дуьхьа сунтде, ЯхӀудан халкъ! Шайн дегнаш тӀера пардо дӀа а даьккхина, уьш цӀан а дина, сунтбина хила, Ярушалайман бахархой! Шу иштта ца лелахь, Сан дералла, цхьаьнгге а сацалур йоцу сийна цӀе санна, летар ю, аша мел лелийнарг бахьана долуш»[+].


ЯхӀуд-махка чугӀортар

5ЯхӀуд-махкахь массарна а дӀахаийта,
Ярушалаймехь массо а стаге дӀакхайкхаде:
«Коьман маӀа а лоькхуш, орца даккха!
Мохь а хьоькхуш, массанхьа а дӀаала:
„Дерриш а цхьана метте схьагулло,
чӀагӀйина йолчу гӀаланашка дӀагӀур ду вай“[+].
6Байракхца хаам бе, Цийоне дӀагӀо алий!
Хье ца луш, кхерам боцучу дӀадовда,
хӀунда аьлча Аса къилбаседехьара доуьйту
шу долчу хӀаллакьхилар а, боккха бохам а[+].
7Лом шен боьлак чуьра арадаьлла,
халкъ хӀаллакдийриг шен некъ бан волавелла.
Цо шен хӀусам йитина,
шун латта дассорхьама.
Шун гӀаланаш хӀаллакйийр ю,
царна чохь адамаш а хир дац[+].
8Шайна тӀе сингаттаман духар доха,
мохь бетташ, тийжарца делха,
хӀунда аьлча Везачу Элан дералла
ЯхӀудан халкъана тӀера дӀа ца йирзина»[+].

9«И бохам тӀекхаьчначу дийнахь, – боху Везачу Эло, – паччахьан а, тхьамданийн а дегнаш тохалур ду, динан дай инзарбевр бу, ткъа пайхамарш Ӏадийна хир бу».

10ТӀаккха аса элира: «Ва Хьалдолу Эла! ЯхӀудан а, Ярушалайман а халкъ ледеш хилла те Ахьа, цаьрга: „Шу долчохь машар хир бу“ бохуш, церан логе тур хӀоттийнашехь?»[+]

11Эццахь ЯхӀудан а, Ярушалайман а халкъе хӀара дешнаш кхочур ду: «Бовха мох хьокхур бу яьссачу аренгахь йолчу ерзинчу лакхенашкара Сан хьомечу халкъана тӀе. Иза ялта цӀандечу хенахь хьокхуш болу эсала мох санна хир бац. 12Ялта цӀандаллал тӀех чӀогӀа мох Сайн омрица хьоькхур бу. ХӀинца Ас-Айса кхел билгалйоккхур ю оцу халкъана!»[+]


ЯхӀуд-махкана гонах мостагӀий хилар

13Ӏаьржа марха санна, тӀегӀерташ ву мостагӀа. Цуьнан гӀудалкхаш, йилбазмох санна, сиха ю, цуьнан говраш аьрзунел а сиха ю.

Аса элира: «Маржа яӀ! Ма хӀаллакьхир ду вай!»[+]

14«Ярушалаймхой, шайн даг тӀера вониг дӀацӀанде, Соьга шаьш кӀелхьардахийтархьама! Мел латто еза аша шайн дегнашна чохь зуламе ойланаш[+]?

15ЛадогӀа, хӀун боху Дан-гӀаларчу хаамчо. Вон кхаъ бу Эпрайман гунаш долчуьра веанчу стага беънарг. 16Халкъашка хаам бе, Ярушалайме а дӀахаийта: генарчу махкара эскархой тӀегӀерташ бу, ЯхӀудан гӀаланашна тӀе тӀеман маьхьарий хьоькхур ду. 17МостагӀаша Ярушалаймана го бийр бу, гӀаролхоша кха ма-ларддара, хӀунда аьлча Цуьнан халкъ Суна дуьхьал гӀаьттина», – боху Везачу Эло[+].

18«И бохам шуна тӀебеъна аша мел лелийнарг бахьана долуш. Аша лелийна болу харцнекъаш бахьана долуш беана шуьга хӀара къаьхьа бала. И бала чӀогӀа шун дагах а кхетар бу»[+].


Ярми-ЯхӀун тийжам

19«Сан кийра! Богуш бу сан кийра!
Дог лазадоккхуш боккха бала бу соьгахь.
Вист ца хуьлуш ца Ӏало со,
хӀунда аьлча суна коьман маӀа хезна,
тӀеман маьхьарий суна ма хезна[+].
20Цхьа бохам вукху бохамна тӀаьхьа богӀу.
Массо а мохк дамардарц хилла Ӏуьллуш бу.
ЦӀеххьана сан четарш хӀаллакдина,
цуьнан шаршуш бӀаьрганегӀар тохале йоьхна[+].
21Дукха гур юй те суна тӀеман байракхаш,
дукха хезар дуй те коьман маӀан аьзнаш?»
22Везачу Эло боху: «Сан халкъ сонта ду.
Цунна Со ца вевза.
Сонта бераш санна ма ду иза.
Сан халкъ кхетам боцуш ма ду.
Цуьнан вон дан говзалла кхочу,
амма дика дан цунна ца хаьа»[+].


Бала тӀебаран сурт хӀоттар

23Со лаьтте дӀахьаьжира:

иза даьсса а, кегарин а дара.
Со стигала хьалахьаьжира:
ткъа цуьнан нур дацара[+].
24Лаьмнашка дӀахьаьжира со:
уьш дегош дара,
ткъа гунаш техкаш лаьтташ дара[+].
25Со гонах дӀасахьаьжча,
цигахь цхьа а адам дацара,
стигалара олхазарш а дӀадаханера[+].
26Со дӀахьаьжча, токхе лаьттах яьсса аре хилира,
ткъа цуьнан массо а гӀаланаш йохийна лаьттара,
Везачу Элан дераллин оьгӀазло бахьана долуш[+].
27Везачу Эло элира: «Мохк хӀаллакьхир бу,
амма массо а хӀума хӀаллакдийр дац Аса[+].
28Цундела латта гӀайгӀа еш хир ду,
стигал бодане хилла дӀахӀуттур ю,
хӀунда аьлча иза Аса аьлла а ду,
Аса чӀагӀдина а ду.
Цу хӀуманна Со дохко а ца ваьлла,
Айса аьллачунна тӀера а вер вац»[+].
29Шайна дошлойн а, секхаӀад кхоссархойн а гӀовгӀа хезча,
массо а гӀаланашкара нах дӀабовдур бу:
цхьаберш хьехаш чохь дӀаловчкъур бу,
вуьш терхеш тӀе хьалабевр бу.
Массо а гӀаланаш яссалур ю,
шайна чохь дийна адам а доцуш.
30Яссийна хинйолу гӀала, хьо хӀун деш ю?
ЦӀен духарш хӀунда духу?
Дашо туьтеш хьайна тӀе хӀунда ухку?
БӀаьргашна басарш хӀунда хьоькху?
Хьо хазъяр эрна ду хьуна!
Хьан безаргаша хьо йитина,
хӀинца хьо ен гӀерташ бу уьш![+]
31Суна берах хьийзочу зудчун аз хезаш санна хета.
И аз дуьххьара бер деш йолчу зудчун санна ду.
Иза Цийонан йоӀан[*] аз санна ду.
Са а лоцуш, куьйгаш хьала а дахийтина,
цо боху: «Маржа-яӀ! Сан са малделла
дӀадолу байа баьхкинчу нахана хьалха!»[+].

#### 5


Ярушалайман къа

1Везачу Эло элира: «Даха а гӀой,
Ярушалайман урамашкахула а,
майданашкахула а лахийта
нийсо кхочушъеш волу,
Суна тешаме хуьлуш волу цхьа стаг.
ТӀаккха Аса Ярушалаймана гечдийр дара[+].
2Шаьш дийна волчу Везачу Элах чӀагӀо яхь а,
цунах а ца тешаш, харцонца бист ма хуьлу уьш»[+].
3Ас элира: «Ва Веза Эла! Тешаме хиларе Хьо ма хьоьжу!
Ахьа царна туьйхира, амма уьш ца лазийра.
Ахьа царна таӀзар дира, амма цара шаьш нис ца байтира.
Цара шайн яххьаш тӀулгал а чӀогӀа чӀагӀйина,
Хьуна тӀедерза царна ма ца лаьара[+].
4Амма аса сайга элира: „Уьш къен нах хила мега,
цаьргахь хьекъал дац.
Цундела царна Везачу Элан некъ а,
Дала тӀедиллинарг а ца девза[+].
5Со халкъан баьччанаш болчу гӀур ву.
Царна хууш хила деза Везачу Элан некъаш а,
шайна Дала тӀедиллинарг а“.
Амма цара массара а Цуьнан дукъ шайна тӀера дӀадаьккхина,
шайн Цуьнца йолу массо а зӀенаш а хедийна[+].
6Цундела хьуьнхара лом царна тӀе кхетар ду,
аренгарчу барзо а уьш цоьстур бу,
цӀоькъаберг а церан гӀаланашна уллохь кӀелхуур ю,
царах араваьлларг ватӀорхьама,
цара лелийна зуламаш совдовларна а,
церан тешнабехк хилар доккха хиларна а»[+].
7«Муха вала веза Со хьуна къинтӀера, ЯхӀуд-мохк?
Массо а хьан бераш Сох дӀахерделла.
Уьш цӀушна суждане оьхуш бу, деланаш уьш боццушехь.
Аса царна мел оьшург латтийнера,
амма уьш ямартлонца лелара,
тобанашца нахаца лелаш болу зударий болчу а оьхуш[+].
8Уьш юстийна йолу говраш санна бу,
шайн хьайна хиларца лулахочун зудчуьнга дог хоуьйтуш болу[+].
9Иштта леларна Аса таӀзар дийр дац те? – боху Везачу Эло. –
И санна долчу халкъана Аса бекхам бийр бац те[+]?
10Хьала а гӀовтта, цуьнан кемсийн бошмашкахула
дӀа а гӀо, уьш йоха а еш.
Амма кхоччуш уьш йохо ца оьшу –
керла гаьннаш дӀа а даха, хӀунда аьлча уьш Везачу Элан дац[+].
11Исраилан а, ЯхӀудан а халкъаш
Суна кхоччуш тешаме доцуш лелара», –
боху Везачу Эло.


Везачу Эло Исраилан халкъ дӀататтар

12Цара Везачу Элах лаьцна харцдерг дуьйцура: «Везачу Эло тхуна хӀумма а дийр дац, тхуна цхьа а тайпана вон дерг а хир дац, тхуна мацалла а гур яц[+]. 13Пайхамарша аьлларг мох санна эрна хир ду, Везачу Элан дош цаьрца цахиларна. Цара аьлларг царах шайх гӀойла», – бохуш[+]. 14Цундела массо а ницкъийн Везачу Дала боху: «Оцу наха иштта дешнаш аьлла дела, хьан багахь долчу Сан дешнех, Ярми-ЯхӀу, Аса йогуш йолу цӀе йийр ю. И нах Аса дечиг санна хуьлуьйтур бу, ткъа цӀеро уьш дӀакхоллур бу[+].

15Исраилан халкъ, – боху Везачу Эло, – Аса кхуза генарчу махкара къам далор ду, иза шуна тӀелатийта. Иза, ницкъ болуш, шира къам ду. Цуьнан мотт хьуна ца хаьа, цо бохучух хьо кхетар дац[+]. 16Церан Ӏад-ботт схьадиллина долу каш санна ду, ткъа уьш шаьш чӀогӀа майра нах а бу[+]. 17Цара хьан ялта а, мел болу кхача а дӀабуур бу, хьан кӀентий а, зудабераш а хӀаллакдийр ду, хьан уьстагӀий а, стерчий а дӀадуур ду, иштта хьан кемсаш а, инжираш а дӀакхоллур ю. Цара шайн таррашца хьуна чӀагӀйина хеташ йолу а, шу сатуьйсуш йолу а массо а гӀаланаш хӀаллакйийр ю[+].

18Амма цу деношкахь а Аса шу массо а хӀаллакдийр дац, – боху Везачу Эло. – 19Нагахь санна хьайга хӀун бахьана долуш до Везачу Эло тхуна и зенаш аьлла хаттахь, цаьрга жоп ло: „Шайн махкахь, Со дӀа а теттина, кхечу деланашна аша гӀуллакх даре терра, хӀинца шайн боцучу махкахь а болуш, хийрачу нахана гӀуллакхаш дийр ду аша“»[+].


Дала Шен халкъана дӀахьедар дар

20Везачу Эло элира: «ДӀакхайкхаде и хӀума Якъубан тӀаьхьене а, иштта ЯхӀудан халкъе а: 21[+]„ЛадогӀа, Ӏовдал, кхетам боцу къам. Шун бӀаьргаш ду, амма шуна хӀумма а ца го, шун лергаш ду, амма шуна хӀумма а ца хеза[+]. 22[+]Сох кхоьруш хила ца деза те шу? – боху Везачу Эло. – Суна хьалха дегош хила ца деза те шу? ХӀордана гонах гӀамаран доза дӀахӀоттийнарг Со ву шуна! ХӀорд оцу дозанал тӀехбаьлла цкъа а дӀасабаржийта мегар дац. ТулгӀенаш хин йистах мел еттаяларх, церан дозанал уьш араевр яц. ТулгӀенаш мел карзахйовларх, цу хин йистал уьш арайовлалур яц“[+]. 23Амма хӀара халкъ чӀогӀа аьрха халкъ ду. Уьш, дӀа а бирзина, дӀабахара[+]. 24Цара цкъа а ца олу шайга: „Вайн Везачу Делах кхера деза вай. Цо вайна гуьйранна а, бӀаьста а догӀа а доуьйту, ялта чудерзочу хенахь мел оьшург а ло“[+]. 25Аша лелийначу зуламаша хӀара дика хӀуманаш шуна генадаьхна, аша летийна долу къинош бахьана долуш Дала деш хилла долу диканиг шух дӀакъастийна.

26Сан къомана юкъахь вонаш дукха бу: уьш олхазарш лецархой санна, шайн цӀаьлгаш дӀахӀиттош бу, амма церан цӀаьлгаша лоьцуш дерш олхазарш дац, адамаш ду[+]. 27Олхазарш чохь долу цӀелиг санна, церан хӀусамаш харцонех юьзна ю. И харцонаш бахьана долуш уьш лакха а бевлла, цара хьал а гулдина, 28церан догӀмаш дазделла, уьш берстина. Цара дечу вон гӀуллакхийн доза дац. Кхел ечу хенахь байшна нийсо ца кхочуьйту цара, ткъа къечу нехан бакъонаш цара лар ца йо[+].

29Цу бахьанина царна таӀзар дан ца деза те Аса? – боху Везачу Эло. – Бекхам бан ца беза те Аса хӀара санна долчу халкъана[+]? 30Оцу махкахь цхьа инзаре а, къемате а хӀума хилира: 31пайхамарша харцхаамаш бо, динан дайша шайна лууш долчуьнца куьйгалла до, ткъа Сан къомана и тайпа долу хӀума деза. Амма хӀун дийр ду те аша, чаккхе тӀекхаьчча?»[+]

#### 6


МостагӀаша Ярушалаймана го бар

1Довда, шайн дахар кӀелхьардаккха, бен-яманхой! Довдий, дӀагӀо Ярушалайм-гӀалара! ТакхоӀ-гӀалахь коьман маӀа лакха! ЦӀарца орца даккха Байт-КӀарам-гӀалахь! Къилбаседехьара боккха бохам а, доккха хӀаллакьхилар а тӀегӀерташ ду[+]. 2Дакъазайоккхур ю Аса хаза а, коча а йолу Цийонан йоӀ[*]. 3Шайн жашца Ӏуй ма-бахккара, паччахьаш шайн эскаршца схьабогӀур бу Ярушалайм-гӀалина дуьхьал. Цунна гонах шайн четарш дӀахӀиттор ду цара. Шена дӀаделла дакъа хӀораммо а дассор ду. 4Цара эр ду: «ХьалагӀовтта, дуьхьалдовла Ярушалаймана. Делкъахенахь тӀамца цунна чугӀуртур ду вай». Амма тӀаккха эр ду: «Жолам! ХӀинца тӀаьхьа ду: суьйре тӀееана, суьйренан ӀиндагӀаш дахлуш ду[+]. 5ХьалагӀовтта, буьйсанна тӀе а летта, Ярушалайман гӀепаш йохор ю вай».

6ХӀара боху массо а ницкъийн Везачу Эло: «Дитташ схьа а хададай, Ярушалаймана гонах гӀалин пенна тӀеволийла кечъе. И гӀала таӀзар дан хьакъ долуш ю, иза гӀело ярх юьзна йолу дела[+]. 7Хьоста чуьра арадолу хи санна, цунна чуьра арадолуш ду вон мел дерг. Цигара ницкъ бар а, къизалла а ю Суна хезаш. Цуьнан цамгар а, чевнаш а го Суна массо а хенахь[+]. 8Меттайолахь, Ярушалайм, Сан дог хьайх ма даккхахьа. Хьайга бохург ахьа ца дахь, Ас хьуна букъ берзор бу, хьан латта дассор ду, цигахь цхьа а стаг ца вехачу тайпана».


Исраилан халкъ аьрха хилар

9Иштта боху массо а ницкъийн Везачу Эло: «ТӀаьххьара йисина йолу кемсаш санна схьалахьор ду Исраилан халкъан дисина долу адамаш. Кемсаш схьалахьош волчо ма-дарра, хьайн куьйгашца таьллангаш дикка талла».

10Ас жоп делира: «Хьаьнга вистхила веза со, мила тӀетаван веза аса, сайга ладогӀийта? Наха шайн лергаш дӀакъевлина, цундела царна хӀумма а ца хеза. Везачу Элера долу дош царна сийсазалла санна хилира, царна тамехь дац иза[+]. 11Амма со Везачу Элера йолчу оьгӀазлонах вуьзна ву, и оьгӀазло соьга сайна чохь ца сецало».

ТӀаккха Везачу Эло элира: «И Сан оьгӀазло арахь ловзуш долчу берашна а, кегийчу нахана а тӀе хьажае. Майрачунна а, зудчунна а тӀе дӀаӀанор ю, иштта хан яьлла волчу воккхачу стагана а тӀе[+]. 12ТӀаккха церан цӀенош а, кхаш а, церан зударий а кхечарна дӀалур бу. Аса Сайн куьг тӀедуьллур ду кху махкахь дехаш долчу адамашна, царна таӀзар дархьама, – боху Везачу Эло. –[+] 13КӀезиг болчу нахана тӀера дуьйна, цӀеяхана болчарна тӀекхаччалц мел верг санехьа ваьлла, пайхамаршна тӀера динан дайшна тӀе кхаччалц верг харцонехьа ваьлла[+]. 14[+]Сан къомана тӀехь йолчу чевнашна дарба до цара, и чевнаш хӀумма а дац бохуш. Цара Сан къам Ӏехадо, цуьнга машар бу а бохуш, машар ца хуьллушехь[+]. 15[+]Эхь хетий те царна шаьш лелош долу боьха хӀума бахьана долуш? Ца хета. Жимма а эхь хетта, цӀий ца ло уьш шаьш летийна долу къинош бахьана долуш. Массо а санна, уьш а хӀаллакьхир бу. Нахана таӀзар дан Со вахча, Аса лаьттах тухур бу уьш», – боху Везачу Эло[+].


Исраилан халкъо Делан некъ дӀататтар

16Иштта боху Везачу Эло: «Некъаш вовшахкхетачу меттехь дӀа а хӀоттий, хьажа, муьлха бу шира а, беркате а болу некъ. Цу некъа тӀе шу довлахь, шайна синтем а, машар а карор бу шуна».

Амма цара элира: «Тхо гӀур дац!»[+]

17Везачу Эло элира: «Шуна тӀе гӀаролхой хӀиттийра Аса. Коьман маӀаца орца даккхаре ладогӀа элира Аса шуьга. Амма аша жоп делира: „ЛадугӀур дац!“ – аьлла[+].

18Ткъа хӀинца ладогӀал, къаьмнаш. Тешаш а хилий, хьовсал Аса Сайн къомана хӀун дийр ду. 19ЛадогӀал, латта! Аса ЯхӀудан халкъана тӀе боккха бала боуьйтур бу. Ткъа и бала цара йина ойланаш бахьана долуш хир бу, хӀунда аьлча цара Аса аьллачуьнга тидам а ца бира, ткъа Сан товрат-хьехам дӀа а теттира[+]. 20ХӀунда оьшу Суна Шебера хаза хьожа йогӀу сегӀаз а, генарчу махкара мерза эрз а? Суна ца оьшу шуьгара дийнаташ дагоран сагӀанаш, иштта кхидолу шун сагӀанаш а Суна тамехь дац»[+]. 21Цундела иштта боху Везачу Эло: «Аса яккхий халонаш хӀиттор ю ЯхӀудан халкъана тӀе. Цу халонех когаш а тийсалуш, дай а, кӀентий а охьабетталур бу, лулахой а, доттагӀий а хӀаллакьхир бу»[+].


Къилбаседехьара махкана чугӀортар

22Иштта боху Везачу Эло: «Къилбаседехьара тӀедогӀуш доккха эскар ду, дуьненан йистера тӀаме кечам беш ду доккха къам[+]. 23Эскархойн карахь гоьмукъаш а, секхаӀедаш а ду, уьш къиза а, шайца къинхетам боцуш а бу. Уьш говрашкахь богӀучу хенахь, карзахбаьллачу хӀордах тера бу. ТӀамана кийча бу уьш. Церан Ӏалашо – хьуна тӀелатар ю, Цийонан йоӀ».

24Ярушалайман бахархоша элира: «Царах лаьцна тхайга хаам кхаьчча, кхераделла, доьхна хьийзаш дара тхо. Берах хьийзош йолчу зудчуьнгахь санна, боккха бала бара тхоьгахь[+]. 25Кхаш тӀе а ма гӀо, некъа тӀе а ма довла: мостагӀчун тарраш а, боккха кхерам а бу гонах[+]. 26Сан хьоме къам! ТӀеюха хьайна сингаттаман бедарш, тӀетаса хьайна чимаш. Хьайн цхьаъ бен воцучу кӀентан докъана ма-елххара, доггах елха. ЦӀеххьана хӀаллакдийриг вайна тӀелетар ву»[+].

27Везачу Эло соьга элира: «Сайн къомана юккъехь дӀахӀоттийнера Аса хьо, Ярми-ЯхӀу, ахь Сайн къам, дети санна, зерхьама. Аса хьо гӀап санна вира, хьоьга Сайн къоман некъаш таллийта, уьш муха бу хьажийта[+]. 28Уьш аьрха нах бу, царна юкъахь мотт беттар даьржина, уьш мекха йиллича кхулуш долчу эчигах а, цӀастанах а тера бу. 29Левси[*] чӀогӀа кховсуш ю, дашца цхьаьна цӀаро детих йоллу боьхалла дӀаяккхархьама. Дети лалош волчо эрна болх бина хилла, хӀунда аьлча халкъ хӀинца а вонах цӀан ца делла. 30Сан халкъана, юхатеттина долу дети аьлла, цӀе туьллур ю, хӀунда аьлча иза Везачу Эло юхатеттина»[+].

#### 7


Ярми-ЯхӀус Делан цӀийнан кертахь кхайкхам бар

1Везачу Эло Ярми-ЯхӀуга аьлла долу дешнаш иштта дара: 2«Везачу Элан цӀийнан ков долчу дӀа а хӀоттий, хӀара хаам дӀакхайкхабе: „ЛадогӀа Везачу Элера долчу дешнашка. ХӀокху кевнна чухула а бовлуш, Везачу Элана суждане оьхуш долчу ЯхӀудан халкъан массара а ладогӀа[+]. 3Иштта боху массо а ницкъийн Везачу Эло, Исраилан Дала: хийца шайн дахар а, шайн гӀуллакхаш а. Шайга бохург аша дахь, Аса кхузахь даха дуьтур ду шу[+]. 4Ма теша шайна хезаш долчу харцкъамелех. Цхьаболчу наха боху: ‘Кхузахь ду Везачу Элан цӀа! Веза Эла Ша кхузахь волу дела, тхо кхерамехь дац!’[+]

5Амма шайн дахар а, гӀуллакхаш а нисдина, вовшашца нийсо а лелош,[+] 6тӀебаьхкина болчу нахана гӀело а ца еш, байшна а, бисина Ӏаш болчу зударшна а гӀело а ца еш, бехк боцучеран цӀий а ца Ӏанош, шайна бала бахьар болчу харцделанашна тӀаьхьа а ца хӀуьттуш шу лелахь, 7Аса хӀокху лаьтта тӀехь даха дуьтур ду шу. ХӀара латта Аса шун дайшна дӀаделла ду, церан тӀаьхье абаденналц цу тӀехь яхийта[+].

8Амма шу ледеш долчу дешнех тешна Ӏаш ду, царах шайна пайда бер боццушехь. 9Къоланаш а деш, нах а бойуш, нахаца а лелаш, харц йолу чӀагӀо а еш, хьалххе шайна бевзина боцучу БаӀална а, кхечу харцделанашна а суждане а оьхуш, лелаш ма ду шу[+]. 10Цул тӀаьхьа Сан цӀе лелош долчу цӀийнан керта тӀе а догӀий, Суна хьалха дӀахӀуьтту шу: ‘Тхо маьршадевлла’ – бохуш. Массо а и дегаза хӀуманаш лелорхьама, шаьш маьршадевлла моьтту те шуна? 11[+]Сан цӀе лелош долу хӀара цӀа шуна хьалха зуламхойн бен хилла дӀахӀоьттина те? Суна-м и шадерг а гина! – боху Везачу Эло. –[+] 12[+]Дуьххьара Сан Ӏаш йолу меттиг дӀахӀоттийна йолчу Шилун-гӀала а гӀой, хьовса, Аса цу меттигна хӀун бохам байтина, Сан Исраилан халкъо лелийна долу вонаш бахьана долуш. 13И дерриг а вонаш деш шу лелаш долчу хенахь, – боху Везачу Эло, – Аса дукхазза а бехира шуьга, амма аша ла ца дуьйгӀира. Со шуьга кхойкхура, амма аша Суна жоп ца лора[+]. 14Цундела Шилун-гӀалина динарг Аса хӀинца Сан цӀе лелош долчу хӀокху цӀенна а дийр ду, шу оцу цӀийнах тешна Ӏаш доллушехь а, Аса хӀара меттиг шун дайшна дӀаеллехь а. 15Аса Сайна уллора юхатоттур ду шу, шун гергара йолу Эпрайман тӀаьхье юха-ма-таттара“»[+].


Халкъо ла ца догӀар

16«Ткъа ахьа, Ярми-ЯхӀу, и къоман дуьхьа Соьга доӀанаш ма де, царах къинхетам бар а ма деха Соьга, хӀунда аьлча Суна хьан доӀа хезар дац[+]. 17Хьуна гуш дац цара ЯхӀуд-мехкан гӀаланашкахь а, Ярушалайман урамнекъашкахь а деш дерг? 18[+]Бераша дечиг лахьадо, дайша цӀе латайо, зударша бод хьакхабо, стигалан зуда-паччахьна[*] хьокхамаш дотту. Цара кхечу деланашна чагӀаран сагӀанаш охьадутту, Со оьгӀазвахийтархьама. 19Амма цара зен дийриг Со ву те? – боху Везачу Эло. – ХӀан-хӀа, шаьш-шайна зен ма до цара, шаьш юьхьӀаьржачу а хӀиттош». 20Цундела Везачу Эло иштта боху: «Сан оьгӀазло а, дералла а хӀокху меттигна тӀе йоьрзур ю, адамашна а, хьайбанашна а тӀе, иштта дитташна а, ялтина а тӀе. Сан дералла цӀе санна йогур ю, ткъа иза дӀаяйа стаг а хир вац»[+].

21Исраилан Дела волчу массо а ницкъийн Везачу Эло иштта боху: «Даха а гӀой, Суна дийнаташ дагоран сагӀа даккхаран метта, цунах долу жижиг сагӀанийн кхидолчу жижигна тӀедилла. Суна цунах хӀумма а ца оьшу – аша-шаьш и дерриг а даа![+] 22Шун дай Мисар-махкара арабаьхначу дийнахь, Аса, цаьрга вист а хуьлуш, дийнаташ дагоран сагӀанех а, вукху сагӀанех а лаьцна цхьа а тайпа весет ца дира[+]. 23Амма Аса цаьрга цхьа весет дира: „Соьга ладугӀуш хила, ткъа Со шун Дела хир ву, шу Сан къам хир ду. Аса шайна тӀе мел дехкинчу некъашкахула лела, шайн хьал дика хилийтархьама“, – аьлла[+]. 24Бакъду, цара Соьга ла ца дуьйгӀира, Сан дешнаш цара тергал ца дора, уьш шайн лаам тӀе бевллера, шайн аьрхачу а, вочу а дегнаша бохург бен ца деш. Цара Суна букъ берзийнера, шайн яххьаш кхечу агӀор а ерзийна[+]. 25Шун дай Мисар-махкара арабевллачу хенахь дуьйна таханлера де тӀекхаччалц Аса Сайн ялхой болу пайхамарш оьхуьйтура шу долчу. Аса уьш шу долчу кест-кестта бохкуьйтура[+]. 26Амма шун дайша Соьга ла а ца дугӀура, Сох тидам а ца бора. Цара шайн юхахьараллица церан дайша чул а дукха вон лелийра[+].

27Ярми-ЯхӀу, ахьа и хӀума цаьрга дӀадийцахь а, цара хьоьга ладугӀур дац, хьо цаьрга кхайкхахь а, цара хьуна дуьхьал жоп лур дац. 28Цундела ахьа ала деза: „ХӀара къам – шен Везачу Делан озе ла ца дугӀуш долу къам ду, иштта цо ша нис ца дойту. Тешаме хилар къомана юкъахь кхин ца хуьлу – цунах лаьцна цхьа а вист а ца хуьлу“».


ЦӀий Ӏенийна йолу тогӀи

29«Боьлхуш хила, оцу къоман нах!

Шайн месаш, дӀа а ларгий, дӀакхисса.
Ерзинчу лакхенашкахь тийжам бе,
хӀунда аьлча Везачу Эло хӀара къам дӀатеттина,
Ша оьгӀазвахийтина долу къам долчуьра Иза дӀавахана.

30Суна вон хеташ долу хӀума дина ЯхӀудан халкъо, – боху Везачу Эло. – Сан цӀе лелош долчу цӀа чохь цара шайн дегаза цӀуш дӀахӀиттийна, и цӀа бех а деш[+]. 31[+]Бен-ХӀинам-тогӀи чохь йолчу Тупатахь цара сагӀа доккху меттигаш кечйира, цигахь шайн кӀентий а, зудабераш а дагорхьама. И хӀума Аса царна тӀе ца диллина, ткъа иза Суна дагадеана а дац[+]. 32Цундела, варелаш! – боху Везачу Эло, – тӀекхочур ю цхьа зама, адамаша хӀокху меттиган Тупат, я Бен-ХӀинам-тогӀи аьлла, цӀе йоккхур йоцу. Кху меттиган цӀе Байаран ТогӀи аьлла хир ю, хӀунда аьлча шайн байина болу нах цара кхузахь дӀабухкур бу, кхузара меттиг чекхъяллалц. 33Беллачеран декъий лаьттахь Ӏохкуш хир ду, стигаларчу олхазарша а, акхароша а дууш. Уьш царна тӀера дӀалахка цхьа а стаг а хир вац[+]. 34[+]Аса сацор ду ЯхӀуд-махкарчу гӀаланашкахь а, Ярушалаймехь а ирсе аьзнаш а, церан самукъадалар а. Кхузахь цхьанна а хезар дац нускалан а, зуда ялочун а аьзнаш, хӀунда аьлча хӀара латта дассийна лаьтташ хир ду»[+].

#### 8

1«Цу заманахь, – боху Везачу Эло, – яхӀудхойн паччахьийн а, церан тхьамданийн а даьӀахкаш, иштта динан дайн а, пайхамарийн а, Ярушалаймерчу бахархойн а даьӀахкаш церан кешнаш чуьра арайохур ю. 2Оцу нехан даьӀахкаш дӀасаяржийна хир ю малхана а, беттасинна а, стигалан седарчашна а кӀелахь. Стигалара и хӀуманаш хӀокху нахана езара, царна хӀокху наха гӀуллакх а дора, уьш царна тӀаьхьа а лелара, царах уьш дагадовлура, царна Ӏибадат а дора. Цхьаммо а юха схьагулйийр яц и даьӀахкаш, уьш цхьаммо а дӀа а юхкур яц. Уьш, лаьттахь Ӏуьллуш долу кхо санна, цигахь Ӏохкур ю[+]. 3Аса уьш мичча а дӀалаьхкинчу меттигашкахь оцу вочу халкъах массо а дийна дисначарна дахарал Ӏожалла дика хетар ю», – боху массо а ницкъийн Везачу Эло[+].


Къинош а, таӀзар а

4«Ярми-ЯхӀу, халкъе Везачу Эло боху алий дӀаала: „Стаг охьакхетча, иза юха хьала ца гӀотту те? Стаг харцновкъа ваьллехь, иза юха ца воьрзу те? 5ТӀаккха хӀара халкъ Сох хӀунда дӀадирзина? Ярушалайм Суна массо а хенахь тешнабехк хӀунда хуьлу? Ӏехорна тӀаьхьабовлу уьш, ткъа Со волчу юхадерзарх къаьхка. 6Аса леррина ладоьгӀна цаьрга, амма бакъдерг ца дуьйцу цара. Царах цхьа а шаьш лелийначунна дохко а ца ваьлла, цхьаммо а ца боху: ‘ХӀун дина Аса?’ Уьш тӀамана юккъехула лаллаелла йоьдучу говрах тера бу. 7Олхазаршна а хаьа шаьш схьадахка деза хан а, шаьш дӀадаха деза зама а: аистна а, къоркхокханна а, чӀегӀардигна а, гӀаргӀулина а. Амма хьуна, Сан халкъ, ца хаьа Аса хьайна тӀедиллинарг[+]. 8Аша боху: ‘Тхан товрат-хьехамаш а бу, тхоьгахь хьекъал а ду’. Амма иза иштта дац, хӀунда аьлча шун Ӏеламчу наха товрат-хьехам талхабора[+]. 9Шун хьекъалчаш юьхьӀаьржачу а хӀуьттур бу, уьш карзахбаьхна а, гуро лаьцча санна а хир бу. Везачу Элан дешнаш цара юхатеттина хилча, мичара хир ду цаьргахь хьекъал? 10Цундела Аса церан зударий кхечарна дӀалур бу, церан кхаш а лур ду кхечарна дӀа. КӀезиг болчу нахана тӀера дуьйна, цӀеяхана болчарна тӀекхаччалц мел верг санехьа ваьлла, пайхамаршна тӀера динан дайшна тӀе кхаччалц верг харцонехьа ваьлла[+]. 11[+]Сан къомана тӀехь йолчу чевнашна дарба до цара, и чевнаш хӀумма а дац бохуш. Цара Сан къам Ӏехадо, цуьнгахь машар бу а бохуш, машар ца хуьллушехь[+]. 12[+]Эхь хетий те царна шаьш лелош долу боьха хӀума бахьана долуш? Ца хета. Жимма а эхь хетта, цӀий ца ло уьш шаьш летийна долу къинош бахьана долуш. Массо а санна, уьш а хӀаллакьхир бу. Нахана таӀзар дан Со вахча, Аса лаьттах тухур бу уьш“», – боху Везачу Эло[+].

13«Аса массо а хӀума цаьргара схьадоккхур ду. Кемсийн таьлланг тӀехь цхьа а кемс юьтур яц, инжирийн дитта тӀехь цхьа а инжир а юьтур яц, царна тӀера гӀаш а маргӀалдулур ду. Аса царна мел делла долу хӀума а кхиболчара схьадоккхур ду», – боху Везачу Эло[+].

14«Вай кхузахь хӀунда Ӏа? ХьалагӀовтта, чӀагӀйина йолчу гӀаланашка дӀадахийта вай, цигахь лийр ду вай! Вайн Везачу Дала Ӏожаллин кхел хадийна вайна. Цо дӀаьвше хи муьйлуьйту вайга, Цунна дуьхьал вай къинош летийна хилар бахьана долуш[+]. 15Вай долчу машар кхочуш бу бохуш, сатийсинера вай, амма диканиг ца кхечи вайга. Вай долчохь дарбанан хан хиларе сатийсинера вай, амма цуьнан метта къемат кхечи вайга[+]. 16Дан-гӀала йолчуьра мостагӀийн говрийн хур дар схьахеза. Церан дой терсарна берриге а мохк бегаш бу. Уьш схьабогӀуш бу, мохк а, цунна чохь мел ерг а, иштта гӀала а, цунна чохь вехаш мел верг а хӀаллаквархьама»[+].

17«Аса шуна тӀе лаьхьанаш санна болу мостагӀий хоьцур бу. Уьш дӀасацо йиш йоцучу дӀаьвшечу лаьхьанех тера бу, ткъа цара шуна це тухур ю», – боху Везачу Эло[+].


Ярми-ЯхӀуна шен халкъах къахетар

18Маца хир бу те сан дагна хьаам?
Ма гӀайгӀане ду-кх сан дог!
19ЛадогӀахь гӀо доьхуш долчу сан къоме.
Цо боху: «Цийонехь Веза Эла кхин вац те?
Цигахь цуьнан Паччахь кхин вац те?»
Амма Везачу Эло боху: «ХӀунда вахийтина те цара Со оьгӀаза,
шайн хӀумма а йоцу харцделанаш а, цӀуш а бахьана долуш?»[+]
20Наха боху: «Ялта а чуэцна,
аьхке а чекхъяьлла,
амма вай кӀелхьар ца даьхна».

21Холчохь ду сан халкъ,
цундела хала ду суна а.
ЧӀогӀа гӀайгӀане ву со,
сан даг чу кхерам боьссина[+].
22ГалӀадехь хьакхар-молха дац те?
Цигахь лоьраш бац те?
Сан хьоме къам
хӀунда ца тоделла те цаьрга[+]?

#### 9

1Сан коьртах хин хьоста хилла делара,
сан бӀаьргех хин шовда хилла делара!
Дийнахь а, буса а воьлхур вара со,
сан хьомечу къомах хӀаллакбинчарна[+].
2Яьссачу арахь буьйса яккха меттиг
сан долахь хилла елара.
Сайн къам дуьтур дара аса,
сайн халкъ долчуьра со дӀагӀур вара,
уьш массо а тешаме боцу дела –
ямартчу нехан тоба ю уьш![+]
3«Церан мотт, Ӏад санна, аьшпашна буьйлина бу.
Шаьш тешаме цахиларна махкахь нуьцкъала хилира уьш.
Цхьана вочу хӀуманна тӀаьхьа важа вониг до цара,
амма Со къобалван ца лаьа царна», – боху Везачу Эло[+].
4«Ларлуш хила шайн доттагӀех,
шайн гергарчарах цхьаннах а ма теша,
хӀунда аьлча хӀора гергарчо Ӏехаво,
ткъа хӀора доттагӀчо эладита даржадо[+].
5-6ХӀораммо а шен доттагӀа лево,
цхьаммо а бакъдерг а ца дуьйцу.
Шайн мотт цара харцдолчунна тӀетабина.
Къинош а летош, уьш Суна тӀе ца берзало.
ГӀело а йина, цара кхин а гӀело йо.
Ӏеха а вина, цара кхин а Ӏехаво.
Ткъа Со къобалварх уьш дӀакъехка[*]», –
боху Везачу Эло.
7Цундела массо а ницкъийн Везачу Эло иштта боху:
«ЦӀарца санна цӀандийр ду Ас Сайн халкъ,
Ӏазапашца зуьйр ду Ас Сайн къам.
Кхин хӀун далур ду те Соьга царна,
Сайн хьомечу халкъо летийначу къинна[+]?
8Церан меттанаш Ӏожаллин пхерчий санна ду,
цаьрца нах Ӏехабо цара.
Шен лулахошца цара мерза мотт буьйцу,
амма шайн даг чохь ямартло латтайо[+].
9Аса таӀзар дийр дац те царна и хӀума бахьана долуш? –
боху Везачу Эло. –
Сан даго бекхам бийр бац те
цунах терра долчу къомана?»[+]
10Лаьмнашна ас белхар хӀоттор ду,
яьссачу аренгахь долчу дежийлашна
тийжар хӀоттор ду ас.
Цхьана а стага цаьргахула некъ
ца баккхарна, уьш дассийна ду.
Бажа Ӏоьхуш цигахь ца хеза,
стигалара олхазарш цигара дӀадахара,
бежанаш цигара дӀадахара[+].
11«Аса тӀулгийн оьла йина дӀахӀоттор ю Ярушалайм,
ткъа цунах чангӀалкхийн бен хир бу, – боху Везачу Эло. –
ЯхӀуд-махкара гӀаланаш Ас йохийна яссор ю,
цу чохь вехаш цхьа стаг а хир вац»[+].

12Вуй те дуьнен чохь цу хӀуманах кхетар волу хьекъалча? Вуй те Везачу Эло хьекъал делла волу стаг, цу хӀуманах кхето йиш йолу? ХӀунда хӀаллакдина хӀара латта, цхьа а шена тӀехула новкъаваьлла стаг а ца гуш, хӀунда яссийна хӀара аре?

13Везачу Эло иштта жоп делира цу хаттарна: «Иза иштта хилира, хӀунда аьлча Аса шена дӀабеллачу товрат-хьехамна тӀера Сан халкъ дӀадирзира – Сан озе а цара ла ца дугӀура, Аса тӀедиллинчуьнца а уьш ца лелара. 14Уьш, шайн аьрхачу деган некъ а лехна, БаӀал-харцделанашна тӀаьхьахӀиттира, шайн дайша шайна ма-хьеххара». 15Цундела Исраилан Дела волчу массо а ницкъийн Везачу Эло иштта боху: «Аса цу къомана сагал-буц яор ю, цунна дӀаьвше хи а малор ду[+]. 16Аса уьш кхечу къаьмнашна юкъахь дӀасабаржор бу, я царна а, я церан дайшна а девзаш хилла доцучу къаьмнашна юккъехь Ӏойтур бу. Ас Сайн тур царна тӀехьажор ду, царна дан дезарг Айса чекхдаккхалц»[+].


Ярушалаймера наха орца даккхар

17Иштта боху массо а ницкъийн Везачу Эло:

«ЛадогӀа, тийжаран зударий схьакхайкха,
царах уггар говзанаш схьакхайкха,
уьш кхуза схьабахкийтархьама»[+].

18Наха элира: «Сихха схьа а баьхкина,

цаьрга вайна тӀаьхьа тийжар хӀоттадайта,
вайн бӀаьргийн негӀарийн чоьш тӀера бӀаьрхиш охьаэхийта,
юьхь тӀера хин тачанаш охьаэхийта»[+].

19Цийонна тӀехь тийжам хеза:

«Вай баккъалла а хӀаллакьхилла,
вай баккъалла а юьхьӀаьржачу хӀиттина.
Вайн мохк бита безаш ду вай,
вайн цӀенош дохийна дӀадаьхна».

20ЛадогӀа, зударий, Везачу Элан даше.

Цуьнан багара схьадевлла долу хӀара дешнаш шуна дӀахозийла:
«Шайн зудабераш маьхьаршца делха Ӏамаде.
ХӀара тезетан тийжам вовшашна Ӏамабе:
21„Ӏожалла еана схьакхаьчна,
иза вайн корашкахула чуеана,
вайн гӀепашна чоьхьаяьлла.
Иза урамновкъара вайн бераш а,
майданашкара вайн кегий нах а
хӀаллакбан гӀерташ ю“».
22Ала: «Иштта боху Везачу Эло:
„Аренашкахь дӀасадаьржина долу кхо санна,
байинчеран декъий хир ду Ӏохкуш.
Ялта хьокхуш волчунна тӀехьа
Ӏохкуш долу хьаькхна кӀа санна,
Ӏохкуш хир ду байъиначеран декъий.
Уьш схьагулдан стаг а хир вац“»[+].

23Иштта боху Везачу Эло:

«Шен хьекъалх дозалла деш хила ца веза хьекъалча,
шен ницкъах дозалла деш хила ца веза ницкъ болуш верг а,
ткъа хьал долуш верг шен хьолах дозалла деш хила а ца веза[+].
24[+]Амма дозалла дан лууш волчо
Со шена кхетарх а, вовзарх а дозалла дойла.
Лаьттахь безам а, бакъдерг а, нийсо а лелош волу
Веза Эла Со хиларх цо дозалла дойла.
И хӀуманаш ду Суна чӀогӀа тамехь дерш», –
боху Везачу Эло[+].

25«Варелаш, хан тӀейогӀур ю, – боху Везачу Эло, – шайн догӀмашкахь бен сунт ца биначарна Ас таӀзар ден йолу. 26Мисар-махкарчу а, ЯхӀуд-махкарчу а, Эдом-махкарчу а, Ӏаммин-махкарчу а, Муаби-махкарчу а, иштта яьссачу аренгахь бехаш болчу шайн гиччош тӀера месаш лоргуш болчу нахана тӀехь Аса таӀзар дийр ду, хӀунда аьлча массо а и къаьмнаш баккъалла а сунтдина дац, ткъа Исраилан массо а тӀаьхье цуьнан дагахь сунтдаза ю»[+].

#### 10


Дела а, цӀуш а

1ЛадогӀа, исраилхой, Везачу Эло шайга бохуш долчуьнга. 2Иштта боху Везачу Эло:

«Кхечу къаьмнийн некъашкахула ма лела,
стигаларчу билгалонех а ма кхера,
кхин къаьмнаш, уьш бахьана долуш Ӏадийна делахь а.
3Царна юкъахь лелаш долу динан Ӏадат эрна ду:
хьуьнхахь дитт схьа а хададой,
пхьеро агарца цунах кеп йоккху,
4Цунна тӀе дети а, деши а дуьллий,
хьостамашца дӀатуху,
охьа ца дожийта[+].
5И цӀуш кха тӀе дӀахӀиттош йолу мунданаш санна ю.
Уьш бист а ца хилало,
уьш карахь дӀасалелайо,
шаьш уьш лела ца ло дела.
Царах кхера ца оьшу,
хӀунда аьлча цаьрга вон далур дац,
амма цаьргара диканиг а дер дац»[+].

6Веза Эла, вац Хьоьца нислур волуш цхьа а!
Хьо сийлахь-воккха ву,
Хьан цӀе а ю еза Хьан нуьцкъалаллица![+]
7[+]Хьуна хьалха ларамах ца вуьзна
мила хир ву, ва къаьмнийн Паччахь?
Хьоьга и ларам хила догӀуш ма ду!
Къаьмнийн массо а хьекъалчашна юкъахь
я церан массо а паччахьашна юкъахь
Хьоьца нислур волуш цхьа а вац![+]
8Уьш массо а кхетам боцуш а, сонта а бу.
Церан хьекъалалла эрна ду,
дечигах йинчу цӀушкара иза схьадаларна.
9Дуткъадина дети Таршашара деъна,
ткъа деши Упазара деъна, цӀушна тӀедилла.
И цӀуш бина бу дечиган пхьеро а,
дешин пхьеран куьйгаша а.
Церан духарш сийначу а, таьӀна-цӀечу а басахь ду.
Уьш массо а говзачу белхалоша йина хӀуманаш ю[+].
10Амма Веза Эла бакъволу Делан бен вац.
Иза дийна волу Дела а, даима волу Паччахь а ву.
Иза оьгӀазвахча, латта дегош хуьлу,
Цуьнан оьгӀазалла къаьмнашка ла а ца ло.

11(Аша, наха, иштта дӀаала цаьрга: «Цу цӀуша стигалш а, латта а ца кхоьллина, уьш лаьтта тӀера а, стигалшна бухара а дӀаяьхна хир ю».)[+]


Дела хаставаран йиш

12Шен нуьцкъалаллица Цо дуьне кхоьллина,
Шен хьекъалаллица иза чӀагӀдина,
Шен хьекъалца лаьтта тӀехула стигалш яржийна[+].
13Цо къекъийтича, стигалан хиша гӀовгӀа йо.
Дуьненан йистошкара Цо мархаш хьалаайайо.
ДогӀанаш а догӀуш, Цо хаьштигаш до,
Шен чӀоьнашна чуьра мох а арабоккху[+].
14ХӀора стаг сонта а, хьекъал доцуш а ву.
ХӀора куьпчи ша винчу цӀуно юьхьӀаьржачу хӀоттаво.
Цо лалийна суьрташ харцдерг бен дац,
церан кийрахь Ӏаь а, са а дац[+].
15Церан цхьа а тайпана мах бац,
уьш беламна йина ю.
Кхел ечу хенахь
уьш тӀепаза йовр ю.
16Амма Якъубан тӀаьхьенан Дела иштта вац,
хӀунда аьлча Иза массо а хӀуманан Кхоллархо ву,
ткъа Исраилан къам Цуьнан долахь дерг ду.
Цуьнан цӀе – массо а ницкъийн Веза Эла ю[+].


Схьакхочуш долу хӀаллакьхилар

17Шайн массо а хӀума схьагулде, Ярушалайман бахархой. Кестта гӀалина го бийр бу! 18Везачу Эло боху: «ХӀокху лаьтта тӀера лаьллина дӀа а дахийтина, Аса хӀара къам цхьана готтачу метте чулоллур ду, шен лазар цунна хаадаллалц».

19Ярушалайм-гӀалано боху:

«Ма бала бу соьгахь, хӀара лазарна!
И сан чов дукха хала ю.
Аса аьллера: „Иза цамгар бен яц,
со цунах толур ю“[+].
20Сан четар хӀаллакдина,
массо а цуьнан тӀергаш дӀаяьхна.
Сан бахархой со йолчуьра дӀабахана,
уьш кхузахь кхин бац.
Четар дӀахӀоттош суна гӀо дан стаг а вац,
иштта четаран шаршуш дӀатоха стаг а вац»[+].

21Вайн Ӏуйшкахь кхетам кӀезиг бу –
уьш Везачу Элах дага ца бовлу.
Цундела царна тӀера беркат дӀадирзина,
церан массо а жа дӀасадаьржина[+].
22ЛадогӀа хӀокху схьайогӀучу гӀовгӀане!
Мохк бегош санна йолу гӀовгӀа
къилбаседерчу махкара схьакхочу!
Цуьнан эскаро ЯхӀудан гӀаланех яьсса аре йийр ю,
царах чангӀалкхийн баннаш хир ду[+].

23Суна хаьа, Веза Эла,
адаман карахь доцийла цуьнан дахар,
цуьнан карахь дац шен некъ билгалбаккхар[+].
24Нисвехьа со, Веза Эла,
амма Хьайн нийсонца бен иза ма дехьа.
ОьгӀаз а вахана, суна таӀзар ма дехьа,
сох хӀумма а воцург ца хилийтархьама[+].
25Хьайн дералла охьаӀанаехьа
Хьо вовзаза долчу къаьмнашна тӀе,
Хьайга ца кхойкхучу халкъашна тӀе.
Цара Якъубан тӀаьхье дӀакхаьллира,
цаста а цестина, и къам дӀа а кхаьллина,
иза Ӏаш болу мохк бассийна цара[+].

#### 11


Барт бохор

1Ярми-ЯхӀуга Везачу Элера кхаьчна болу хаам хӀара бу: 2«Аса бинчу бертан тӀедожоршка ла а догӀий, уьш ЯхӀудан халкъе а, Ярушалаймехь бехаш болчаьрга а дӀаала. 3Цаьрга дӀаала: „Иштта боху Исраилан Везачу Дала: хӀокху бертан тӀедожоршка ла ца доьгӀначу хӀора стагана неӀалт хир ду[+]. 4Оцу бертан тӀедожорш Аса шун дайшна тӀедехкина, Аса уьш эчиг лалош йолу пеш санна хиллачу Мисар-махкара арабохучу хенахь. Аса цаьрга аьллера: ‘Соьга ла а догӀий, Аса шуьца бинчу бертан тӀедожорш кхочуш а де, Аса шуна тӀедехкинчуьнга хьаьжжина. ТӀаккха шу Сан къам хир ду, Со шун Дела а хир ву[+]. 5ТӀаккха хьалха шун дайшна Айса йина йолу чӀагӀо кхочушйийр яра Аса – Аса шуьрех а, мазах а дуьзна долу токхе латта лур дара царна’. Ткъа оцу лаьтта тӀехь шу хӀинца дехаш ду“».

Ткъа аса жоп делира: «Амин, Веза Эла!»[+]

6Везачу Эло соьга элира: «Дерриг а хӀара Сан дешнаш ЯхӀуд-махкарчу гӀаланашкахь а, Ярушалайман урамашкахь а дӀакхайкхаде: „Аса шуьца бинчу бертан тӀедожоршка ла а догӀа, уьш кхочуш а де. 7Мисар-махкара Аса шун дай арабаьхначу хенахь дуьйна, хӀара де тӀекхаччалц Аса шун дайшка юх-юха а дӀахьедар дора: ‘ЛадогӀа Соьга’, – бохуш. 8Амма шун дайша Соьга ла а ца дугӀура, Со тергал а ца вора. Мелхо а, шайн вочу дегнийн аьрхалле хьаьжжина лелара уьш. Аса царна тӀедиллина и барт кхочушбе аьлла, амма цара иза кхочуш ца дина. Цундела Аса массо а хӀокху бертан таӀзарш царна тӀехьажийра“»[+].

9Везачу Эло соьга элира: «Суна хууш ду ЯхӀуд-махкара халкъ а, Ярушалайман бахархой а вовшашца къайлаха барт беш хиларх лаьцна[+]. 10Айса аьллачуьнга ладогӀарх дӀакъихкинчу шайн дайша летийначу къиношка юхабирзира уьш. Кхечу деланашна тӀаьхьа а хӀиттина, царна Ӏамал йора цара. Исраилан а, ЯхӀудан а тӀаьхьенаша Аса шайн дайшца бина барт бохийра[+]. 11Цундела иштта боху Веза Эла волчу Аса: „Аса кестта царна бохам боккхур бу, уьш цунах кӀелхьар а бовлалур бац. Ткъа уьш Соьга кхайкха буьйлабелча, Суна хезар а дац[+]. 12ТӀаккха ЯхӀуд-мехкан гӀаланашкахь а, Ярушалаймехь а бехаш берш шаьш хаза хьожа йогӀу сегӀаз дагочу деланашка кхойкхур бу, амма бохам баьккхича, хӀокхаьрга цхьана а тайпана кӀелхьарбахалур бац уьш[+]. 13Хьайн гӀаланаш мел ю, деланаш а бу хьан, ЯхӀудан халкъ, ткъа Ярушалаймехь хьан урамаш мел ду, дегаза харцдела волчу оцу БаӀална сагӀа доккху меттигаш кечйина ахь“[+]. 14Ярми-ЯхӀу, оцу нехан дуьхьа доӀанаш ма де, церан дуьхьа Соьга хӀумма а ма деха, хӀунда аьлча цара, шайна бохам баьлча, Соьга кхайкхахь Суна дӀахезар дац»[+].

15Везачу Эло халкъе элира: «Суна дезаш долчу къомо дуккха а къинош летийна, цундела хӀун бакъо ю церан, Сан цӀенна юххехь хила? Суна сагӀина лерина долу жижиг а цара шайна дӀадоккху. Делахь а, Аса царна таӀзар дечу хенахь, даккхийден бахьана хир ма дац церан![+] 16Веза Эла волчу Аса Сан къам долчу хьох лаьцна аьллера, хьо хазачу кепара болу стоьмаш тӀехь а болуш лаьттачу сийначу зайтдиттах тера бу. Ткъа хӀинца, доккхачу дарцан гӀовгӀанца, Аса цунна цӀе латор ю, цуьнан гаьннаш цхьана а пайденна а хир дац[+].

17И дитт массо а ницкъийн Везачу Эло доьгӀна ду. Цо ма-аллара, и бохамаш хьуна тӀе кхачаран бахьана Исраилан а, ЯхӀудан а тӀаьхьенаша дина долу зуламаш ду. БаӀална сагӀанаш а дохуш, цара Со оьгӀазвахийтина»[+].


Ярми-ЯхӀуна дуьхьал бартбар

18Везачу Эло суна схьадиллира цхьаболчу вочу нахана дагадеънарг, суна иза хаийтархьама. 19Со хьалха урс хьакха буьгуш болу жима Ӏахар санна вара: суна ца хаьара цара сайна дуьхьал лелош дерг. Цара сох лаьцна бохура: «Дитт а, цо кхиийнарг а хӀаллакдан деза вай. Дийначеран лаьтта тӀера иза дӀаваккха веза вай, дуьнен чохь цуьнан цӀе кхин ца яккхийта»[+].

20Массо а ницкъийн Веза Эла, Ахь нийсонца кхел йо, адамийн дегнаш а, хьекъал а зоь. Суна Ахьа царна бекхам беш ган лаьара, хӀунда аьлча сан гӀуллакх Аса Хьан кара дӀаделла[+].

21ТӀаккха Веза Эла со вен гӀерташ болчу Ӏанатот-гӀаларчу цхьаболчу божарех лаьцна вистхилира соьга. Цара соьга аьллера: «Везачу Элан цӀарах кхайкхамаш ма бе, оха вуьйр ву хьо»[+]. 22Цундела массо ницкъийн Везачу Эло элира: «Аса царна таӀзар дийр ду. Церан кегий нах туьро бойур бу, ткъа кӀентий а, зудабераш а мацалла лийр ду. 23Аса бохам бийр бу Ӏанатот-гӀаларчу оцу божаршна, царна бекхам бечу дийнахь. Царах цхьа а стаг дийна вуьсур вац».

#### 12


Ярми-ЯхӀус Деле арз до

1Веза Эла, аса гӀуллакхна Хьан кхеле кхайкхахь,

Хьо массо а хенахь бакъ ву.
Делахь а, харцонах лаьцна хатта лаьа суна:
Ӏесачеран аьтто хӀунда боккху церан некъашкахь?
Дерриг а тешаме боцу лелачеран синтем хӀунда хуьлу[+]?
2Ахь доьгӀна долчу диттех тера бу уьш.
Орамаш а хецна, хьала а кхиъна, цара стом ло.
Хьо массо а хенахь церан багахь ву,
амма церан дегнаш Хьуна гена ду[+].
3Ткъа со Хьуна вевзаш ву.
Хьуна со гуш ву, Веза Эла,
сан дог Хьайца муха ду а хаьа Хьуна.
Дайа дезаш долу уьстагӀий санна, дӀакхехьа уьш!
Байаран де тӀекхаччалц дӀакъастабехьа уьш![+]
4Мел ханна хир ду хӀара латта дакъийна,
мел ханна хир ю хӀора кха тӀехь буц якъаелла?
Цигахь Ӏаш болчеран Ӏесалла бахьана долуш,
олхазарш а, акхарой а хӀаллакьхуьлуш ю.
Цу тӀе а наха боху:
«Далла ца хаьа тхан чаккхе муха хир ю»[+].

5Везачу Эло элира: «Ярми-ЯхӀу, гӀаш болчаьрца хьодуш а хьо кӀадвелла хилча,

говрахь болчаьрца муха къовсалур ву хьо?
Шерачу аренгахь а хьо тасалуш хилча,
Йордан-хин йистерачу боьлакашкахь хӀун дийр ду ахьа?
6Ур-атталла хьан гергарчара, –
хьан ден цӀийнах болчара, –
ур-атталла уьш хьуна ямарта хилла.
Цара хьуна дуьхьал мохь бетта.
Ма теша царах,
уьш хьайга эсала бистхилахь а»[+].


Везачу Элан Шен халкъ бахьана долуш сингаттаме хилар

7«Аса Со чохь Ӏаш долу къам дитина,
Сайн долахь долу халкъ дӀатеттина.
Сайна уггар дукха дезаш дерг
церан мостагӀийн кара дӀаделла.
8Сан долахь долу къам Суна дуьхьалдаьлла.
Хьуьнхахь долчу лоьмо санна,
цо Суна дуьхьал гӀигӀ до.
Цундела Суна иза ца деза.
9Сан къам акхачу олхазарх тарделла,
гонах ломъаьрзунаша дӀасаийзош долчу.
ДӀа а гӀой, аренан акхарой схьагулъе!
Схьаялае уьш, иза дӀакхаллархьама[+].
10Дуккха а болчу Ӏуйша Сан кемсийн беш хӀаллакйина,
Сан долахь дерг когашца хьийшина.
Сан хьоме латта цара
яьсса аре йина дӀахӀоттийна[+].
11И латта цара доха ма дина,
хӀинца иза дакъийна а, дассийна а ду.
Берриг мохк а яьсса аре ю,
цунна дола дан стаг а вац.
12Яьссачу аренгахь йолчу массо а ерзинчу лакхенашкахула
мостагӀий схьабаьхкина, хӀуманаш хӀаллакьярхьама.
Везачу Элан туьро нах дӀакхоллу,
мехкан цхьана йистера вукху йисте кхаччалц.
Цхьа а машарехь Ӏаш вац.
13Наха кӀа дӀадийна, амма лаьтта тӀера коканаш схьадаьхна.
Цара къахьегна, амма цунах пайда ца эцна.
Цара гулдинчу ялто шаьш юьхьӀаьржачу хӀиттабо,
Веза Эла чӀогӀа оьгӀазвахана хилар бахьана долуш»[+].


Исраилхойн лулахошна Везачу Эло дина долу ваӀда

14Везачу Эло иштта боху: «Аса дуьйцур ду хьуна исраилхойн лулахошна Айса ден дерг. И нах чӀогӀа вон нах бу, уьш Аса исраилхошна делла долчу латтанашна тӀелетта. Аса уьш шайн мехкашкара аракхуьссур бу, царна юккъера ЯхӀудан тӀаьхье схьайоккхур ю[+]. 15Амма уьш орамашца дӀабаьхначул тӀаьхьа, Аса царах кхин а къинхетам бийр бу. ХӀора къам Аса шен-шен махка а, лаьтта а тӀе схьадалор ду[+]. 16Сан къоман некъаш цара баккъалла а Ӏамош делахь, дийна волчу Везачу Элах цара дуй бууш хилахь (дӀаяханчу заманахь цара Сан халкъ БаӀалах дуй баа Ӏаморе терра), тӀаккха церан, Сан къомана юкъахь а Ӏаш, аьтто хир бу[+]. 17Амма оцу къаьмнаша Аса бохучуьнга ла ца догӀахь, уьш, шайн орамашца дӀа а баьхна, хӀаллакбийр бу Аса», – боху Везачу Эло.

#### 13


Дуткъачу кӀадих дина доьхка

1ХӀара ду Везачу Эло Соьга аьлларг: «ГӀой, хьайна дуткъачу кӀадих дина доьхка эца, хьайн гӀодаюкъах дӀа а дехкий, иза хих ларде»[+]. 2Везачу Эло ма-аллара, доьхка а эцна, иза сайна дӀадихкира аса. 3ШолгӀа а Везачу Элан дош кхечира соьга: 4«Хьайн гӀодаюккъехь долу айхьа эцна долу доьхка схьа а эций, Эпрат-хин йисте гӀо. Цигахь тархашна юккъехь болчу кӀогана чохь къайладаккха». 5Аса Эпрат-хи тӀе а вахана, Везачу Эло ма-аллара, сайн доьхка къайладаьккхира.

6ТӀаьхьо Везачу Эло соьга элира: «Эпрат-хи тӀе а гӀой, Аса хьайга къайладаккхийтина долу доьхка схьаэца». 7Аса, Эпрат-хи тӀе а вахана, сайн доьхка схьа а лехна, хьалха иза къайладаьккхинчу меттигера схьадаьккхира. Амма и доьхка лелон йиш йолуш дацара – иза телхина дӀадаьллера.

8ТӀаккха соьга юха а Везачу Элан дош кхечира: 9«Веза Эла волчу Аса иштта боху: Оццу тайпана Аса йохор ю ЯхӀудан куралла а, Ярушалайман йоккха куралла а. 10ХӀара вон халкъ Сан дешнашка ладогӀарх дӀакъаьхкина. Уьш, шайн аьрхачу дегнаша бохург а деш, кхечу деланашна тӀаьхьахӀутту, царна Ӏамал а еш, суждане а оьхуш. Цундела и къам хӀокху доьхкарх терра хир ду – уьш цхьанна а хӀуманна пайденна боцуш бина дӀахӀиттор бу. 11Адаман гӀодаюккъехь доьхка чӀогӀа дӀадехкаре терра, Аса Исраилан а, ЯхӀудан а ерриге а тӀаьхье Сайна чӀогӀа улло ялийнера, – боху Везачу Эло, – царах Сайн къам дархьама, уьш Сан сийлалла а, дозалла а, хазалла а хилла дӀахӀиттийтархьама. Амма цара Соьга ла ца дуьйгӀира».


ЧагӀаран кхабанаш

12«Ярми-ЯхӀу, халкъе дӀаала: „Исраилан Везачу Дала боху: ‘ХӀора чагӀаран кхаба чагӀарх юьзна хила еза’. Ткъа цара хьоьга эр ду: ‘Тхуна ца хаьа те хӀора чагӀаран кхаба чагӀарх юьзна хила езийла?’“ 13ТӀаккха ахьа цаьрга ала: „Иштта боху Везачу Эло: ‘Аса ваххал чагӀарца вузор ву хӀора кху лаьтта тӀехь вехаш волу стаг – Даудан тӀаьхьенах болу паччахьаш а, динан дай а, пайхамарш а, иштта Ярушалаймехь вехаш мел волу стаг а[+]. 14Кхабанаш санна, вовшахтухур бу Аса уьш – кӀентий шайн дайшца цхьаьна, – боху Везачу Эло. – Сайн къинхетамалле а, я къахетаре а, я кхооре а уьш хӀаллак ца беш, Со сацавойтур вац Аса’“»[+].


Ярми-ЯхӀус кураллех лаьцна аьлларг

15Ла а догӀий, тергам бе!

Кура ма хила, хӀунда аьлча
вистхуьлуш верг Веза Эла ву.
16Шайн Везачу Делан сий де,
Цо бода тӀебаийтале,
маьркӀажехь долчу гунаш тӀехь
шайн когаш тийсабалале.
Аша серлоне сатуьйсу,
амма Цо цунах Ӏаьржа бода бийр бу[+].
17Нагахь аша Везачу Эле ла ца догӀахь,
со къайла а ваьлла, воьлхур ву,
шун куралла бахьана долуш.
Сан белхар къаьхьа хир ду,
Сан бӀаьргаш хих буьзна хир бу,
Везачу Элан жа йийсаре дӀадигна хиларна[+].

18Везачу Эло соьга элира: «ДӀаала паччахье а, паччахьан нене а, шайн паччахьан гӀанташна тӀера охьабисса, хӀунда аьлча церан кортошна тӀера сийлаллин таьжнаш охьаэгна[+]. 19НегӀаб олучу яьссачу арара йолу гӀаланаш дӀакъевлина ю, уьш схьаелла стаг а вац. ЯхӀудан дерриг а къам йийсаре дӀадуьгуш ду».

20Хьажал Ярушалайм, хьайн бӀаьргаш дӀахьажабай: къилбаседехьара хьан мостагӀий тӀебогӀуш бу! Ӏалашдан хьоьга дӀаделла адамийн жа мичахь ду? Ахьа дозалла деш долу уьстагӀий мичахь ду[+]? 21ХӀун эр ду ахьа, ахьа айхьа Ӏамийна болу бартхой Везачу Эло хьуна тӀехь хьаькамалла дан дӀахӀиттийча? Цундела лоцур юй те хьо лазарша, берах хьийзош йолу зуда санна[+]? 22Ахьа хьайга хаттар дан мега: «ХӀунда беана суна тӀе хӀара бала?» – аьлла. Дагар ца даллал дукха къинош летийна ахьа хьайх. Цундела хьан кучан юх яьттӀа ю, когаш берзина а бу[+]. 23Хийцалур дуй хушахочуьнга шен чкъор, я цӀоькъе дӀадахалур дуй шена тӀера томмагӀаш? Иштта вонаш дан Ӏемина долчу шуьга далур дуй дика хӀума? 24Везачу Эло боху: «Аса дӀасадаржор ду шу, яьссачу аренгарчу мохо дӀасаяржош йолу кегаш санна[+]. 25Иштта кхаж баьлла хьан, Аса хьуна билгалбаьккхина кхоллам бу иза, – боху Везачу Эло, – Со виц а вина, харцделанех хьо тешна Ӏаш хиларна[+]. 26Аса-айса хьан кучан юх хьан юьхь тӀе хьалатосур ю, хьан бехке меттиг массарна а дӀагайта[+]. 27Суна гина хьан боьха лелар а, говр санна, хьо оре еана хилар а, гунаш тӀехь а, аренашкахь а ахь лелийна хьан кхахьпалла а. Суна гина хьан дегаза цӀушна Ӏамалъяр. Ма бала богӀур бу хьуна тӀе, Ярушалайм. Ма кестта цӀанъелла дӀахӀуттур яц хьо»[+].

#### 14


Йокъа а, харцпайхамарш а

1ХӀара дош Везачу Элера Ярми-ЯхӀуга йокъа бахьана долуш кхечира:

2«ЯхӀуд-мохк боьлхуш бу,
цуьнан гӀаланаш маргӀалъюлу.
Церан нах, тийжаш, Ӏохкуш бу,
Ярушалаймера орца ду доккхуш[+].
3Хьолахоша шайн ялхой хи дан бохуьйту.
Уьш гӀунаш тӀе бахча,
царна хи ца карадо.
Яьссачу кхабанашца уьш юхабоьрзу.
Дог а доьхна, юьхьӀаьржачу а хӀиттина,
цара шайн кортош къайладоху.
4ДогӀа ца дарна,
латта лилхина.
латталелорхой дог доьхна лаьтта,
цара кортош тӀе хӀума туьллу[+].
5Ур-атталла арахь болчу сено а,
ша йина йолу кӀорни юьту,
цунна яла буц йоцу дела.
6Акха варраш а ду ерзинчу лакхенашкахь лаьтташ,
чангӀалкхаша санна, шайн мерех хӀаваъ чууьйзуш.
Церан бӀаьргаш кхоьлина бу,
яа буц цахилар бахьана долуш».
7Тхан къиноша тхуна дуьхьал тоьшалла дахь а,
ва Веза Эла, Хьайн цӀеран дуьхьа гӀо дехьа тхуна.
Тхан ямарта хилар дукхазза а хилла.
Хьуна дуьхьал къинош летийна оха[+].
8Хьо Исраилан халкъан сатийсам хилла лаьтта,
Хьо бохамах тхо кӀелхьардохург ву.
Ткъа хӀунда ву Хьо тхуна хийра стаг санна,
буьйса яккха бен чуван воцу некъахо санна[+]?
9ХӀунда ву Хьо цецваьлла волу стаг санна?
Хьо цхьа а кӀелхьарваккха ницкъ боцучу
тӀемалочух тера ву.
Амма Хьо, Веза Эла, тхуна юкъахь ву,
Хьан цӀе тхуна тӀехь лаьтташ ю.
Ма дитахьа тхо Хьайгара гӀо доцуш!

10ХӀара боху Везачу Эло оцу халкъах лаьцна: «Цу нахана дукхадеза Сох къехкар, шайн когаш ца сацало цаьрга. Цундела Аса уьш тӀе ца оьцу. Цара летийна къинош Суна дагахь лаьттар ду. Цара летийначу зуламашна Аса царна таӀзар дийр ду»[+].

11Везачу Эло элира соьга: «Оцу халкъан диканна доӀанаш ма де[+]. 12Цара марханаш кхабахь а, цара орца даккхаре ладугӀур долуш вац Со. Дийнаташ дагоран я кӀен сагӀанаш цара Суна дахахь а, Аса уьш тӀеоьцур бац. Мелхо а, туьраца, мацаллица, Ӏожаллин уьнца хӀаллакбийр бу Аса уьш»[+].

13ТӀаккха аса элира: «Ва Хьалдолу Эла! ЯхӀудан халкъе пайхамарша олуш ду, Ахьа цаьрга иштта аьлла бохуш: „Нахана мостагӀийн тарраш гур дац, цара мацалла хьоьгур яц. Аса машар латтор бу хӀокху лаьтта тӀехь“»[+].

14ТӀаккха Везачу Эло соьга элира: «Цу пайхамарша Сан цӀарах бинарш харцкхайкхамаш бу. Уьш Аса баийтина а, къобалбина а бац, Аса цаьрга хӀумма а ца элира. Цара бо хаамаш харцсуьрташна а, даьссачу паьлнашна а, шайн дегнийн Ӏехорна а тӀехь лаьтташ бу[+]. 15Цундела Веза Эла волчу Аса Сайн цӀарах хаамаш беш болчу цу харцпайхамарех лаьцна боху: уьш Аса баийтина бац. Цара Соьгара долуш санна боху, хӀокху лаьтта тӀе, герз карахь а долуш, мостагӀий богӀур бац, иштта кхузахь мацалла а хӀуттур яц. Ткъа и пайхамарш тур а, мацалла а бахьана долуш лийр бу[+]. 16Церан кхайкхамашка ладоьгӀнарш Ярушалайман урамашкахь дӀасакхиссина хир бу, туьро а, мацалло а хӀаллак а бина. Уьш дӀабохка стаг а хир вац: я церан зударий а, я кӀентий а, я зудабераш а. Цара лелийначу вонна догӀу таӀзар Аса дийр ду царна[+].

17ХӀара Сан дош цаьрга дӀакхачаде:

„Дийнахь а, буьйсанна а, ца соцуш,
Сан бӀаьргаш хих бузийла, хӀунда аьлча
Сан хьомечу къомана чов йина
Сан йоӀстаг йолчунна боккха бохам баьлла[+].
18Аренга Со араваьлча,
туьро хӀаллакбинарш го Суна,
гӀала Со чувеача,
мацалло кӀелбитинарш а го.
Пайхамарш а, динан дай а бу
лаьттахула кхетам дӀабаьлла лелаш“»[+].


Везачу Эле до дехар

19Веза Эла, кхоччуш дӀатеттина те Ахьа ЯхӀудан халкъ?
Баккъал а дог даьлла те Хьан Цийонах?
Ма чӀогӀа ю-кх Ахьа тхан дагна йина чевнаш,
ма дац-кх царна дан дарба.
Оха барт хиларе сатийсинера,
амма дика хӀума цхьа а гучу ца долу,
тхаьш тодаларе сатийсинера,
амма кхин а доьхнарг тӀекхочу[+].
20Веза Эла, оха мукӀарло до
тхаьш лелийначу Ӏесачу гӀуллакхашна а,
тхайн дайша летийначу къиношна а.
Хьуна дуьхьал оха къа латийна[+].
21Веза Эла, Хьайн цӀеран дуьхьа, ма таттахьа тхо дӀа,
Хьайн сийлаллин Ӏарш сийсаз ма яккхахьа.
Тхоьца Ахьа бина болу барт
дагахь латта а бехьа, боха а ма бехьа[+].
22Къаьмнийн цӀуйн догӀа даийта ницкъ ма ца кхочу.
Ткъа стигалийн бац ницкъ Хьоьгара а доцуш догӀа даийта.
И деш верг Хьо ма ву, тхан Веза Дела!
Хьоьца ю тхан массо а дегайовхо,
хӀунда аьлча Ахьа деш ду и дерриг а[+].

#### 15


ЯхӀудан халкъана тӀебогӀу бохам

1[+]Везачу Эло соьга элира: «Муса-пайхамар а, Шамъал-пайхамар а ЯхӀудан халкъан дуьхьа Суна хьалха дехарш деш хилча а, Аса цу халкъах къинхетам бийр бацара. ДӀалахкахьа Со волчуьра и нах, дӀабахийтахьа уьш[+]. 2[+]Цара „Тхо стенга гӀур ду?“ аьлла, хаттар дан тарло хьоьга. ТӀаккха цаьрга ала: „Иштта боху Везачу Эло:

‘Ӏожаллина леринарг
Ӏожаллина гӀур ву,
туьро вен леринарг
туьрана гӀур ву,
мацаллех вала леринарг
мацаллина гӀур ву,
ткъа йийсаре вигийта леринарг
йийсаре гӀур ву[+].

3Деа тайпана таӀзар дийр ду Аса царна, – боху Везачу Эло, – уьш байъийта тур а, церан декъий дӀасаийзадайта жӀаьлеш а, стигалара олхазарш а, къиза акхарой а церан декъий даийта[+]. 4[+]Дуьненан массо а кхечу пачхьалкхашна ирча масал дина дӀахӀоттор ю Аса Ярушалайм, яхӀудхойн паччахь волчу Хьузакх-ЯхӀун кӀанта Маннаша динарг бахьана долуш[+].

5Цхьаммо а хьох къинхетам бийр бац, Ярушалайм,

цхьа а стаг, дог доьхна, воьлхур вац,
я хьоьгахь хӀун хьал ду аьлла, хоттур а дац[+].
6Со вити ахь, Ярушалайм, –
боху Везачу Эло, –
ткъа ахьа Суна букъ берзий.
Цундела Аса таӀзар дийр ду хьуна,
хьо хӀаллак а йийр ю.
Со кӀадвелла къинхетамаш бан.
7КӀа мохехь цӀандаре терра, Аса уьш
оцу мехкан массо а гӀаланашкара аракхуьссур бу.
Сан къоман бераш дӀа а даьхна,
Аса уьш хӀаллакбийр ма бу,
шайн харцачу новкъах уьш дӀа ца бирзина дела.
8ХӀордан йистерачу гӀамарал а
дукха хир бу бисина болу зударий.
Делкъахенахь хӀаллакдийриг вохуьйтур ву Аса
церан къонахойн наношна дуьхьал.
ЦӀеххьана тосур бу Аса
царна тӀе кхерам а, къемат а.
9ВорхӀ кӀант винарг ю са ийзош Ӏуьллуш.
Цуьнан малх, де суьйренга а далале, чубуьзна,
ткъа иза юьхьӀаьржачу а хӀоьттина, Ӏуьллуш ю.
МостагӀийн таррашка Аса хӀаллакбойтур бу
цунах дийна бисинарш’, – боху Везачу Эло“»[+].


Ярми-ЯхӀу юха а Везачу Эле вистхилар

10Дагахьбаллам бу суна, сан нана, ахьа со дуьнен чу ваккхарна: со ву массо а мохк бехке бан безаш верг. Аса цкъа а нахера декхар а ца даьккхина, я юхалург а ца делла, амма массара а сардамаш кхайкхош верг со ву[+]. 11Везачу Эло жоп делира: «Аса хьо дикачу Ӏалашонна билггал паргӀатвоккхур ву. Бохам тӀе а беана, бала тӀехӀоьттинчу дийнахь Аса хьан мостагӀашка хьоьга дехарш дойтур ду. 12Эчиге я йоьзе дохалур дуй те къилбаседехьара долу эчиг?

13ЯхӀудан хьал а, хазнаш а Аса цхьа а мах боцуш мостагӀашна дӀалур ю. Иза массо а меттехь цара летийна къинош бахьана долуш хир ду[+]. 14Аса уьш, мостагӀийн лолле дӀа а белла, шайна бевзаш боцучу махка дӀабохуьйтур бу. Сан дералло цӀе латор ю, ткъа оцу цӀеро уьш дӀакхоллур бу»[+].

15Веза Эла, Хьо сох кхеташ ма ву. Дагаваийтахьа Хьайна со, гӀо дехьа. Сан дуьхьа бекхам бехьа сан мостагӀашна. Цара со веллал чӀогӀа собаре ма хила цаьрца. Хьуна хууш ма ду, со Хьан дуьхьа хьийзош вуйла![+] 16Хьан дешнаш соьга схьакхечира, аса уьш сайн кийрахь дӀадехкина. Оцу дешнаша со ирс долуш вина, сан дага чохь самукъадалар а кхоьллина, хӀунда аьлча со Хьан долахь ма ву, массо а ницкъийн волу Веза Дела![+] 17Со цкъа а ца хилла боьлуш, сакъоьруш болчу нахана юкъахь. Хьан куьйга кӀелахь а Ӏаш, суна уллохь цхьа а вацара, ткъа нахана долчу эргӀадвийларх Ахь вуьзира со[+]. 18ХӀунда бу те хӀара лазам хедар боцу, хӀунда ца йоьрзу те сан чов дӀа? Веза Эла, Хьо соьца Ӏехош долу татол санна хир ву? Хьо соьца цатешаме йолу Ӏовраш санна хир ву[+]?

19Везачу Эло элира: «Нагахь санна хьо Суна тӀе юхаверзахь, Аса юхаметтахӀоттор ву хьо, кхидӀа а хьоьга Сайна хьалха гӀуллакх дайтархьама. Нагахь санна ахь дуьйцург мехала делахь, нагахь санна иза эрна дацахь, хьо кхин а Сан туркх хир ву. И нах хьуна тӀе оьхуш хир бу, амма хьо царна тӀе ваха ца веза. 20Оцу нахана хьалха Аса хьо мокхазан берд санна вийр ву. Уьш хьуна дуьхьал бевр бу, амма хьо цаьрга эшалур вац, хӀунда аьлча Со хьоьца ву, хьо паргӀатваккха а, кӀелхьарваккха а. – боху Везачу Эло. –[+] 21Аса кӀелхьарвоккхур ву хьо вочу нехан карара а, иштта паргӀатвер ву хьо къизачу нехан карара а».

#### 16


Ярми-ЯхӀун дахарна болу Делан лаам

1Везачу Элан дош кхечира соьга: 2«Ахьа зуда яло мегар дац, ма хилийта хьайн кӀентий а, зудабераш а хӀокху махкахь. 3Иштта боху Веза Эла волчу Аса хӀокху махкахь бина болчу кӀентех а, йоӀарех а лаьцна, цу берийн дайх а, нанойх а лаьцна: 4И нах Ӏожаллин уьнех лийр бу. Церан декъашна воьлхуш цхьа а хир вац, уьш цхьанна а метте дӀа а бухкур бац. Церан декъий лаьтта тӀехь, кхо санна, Ӏохкуш хир ду. И нах мостагӀийн тарраша а, мацалло а хӀаллакбийр бу, ткъа церан декъий олхазарша а, акхароша а дуур ду»[+].

5Цундела иштта боху Везачу Эло: «Тезет долчу керта ма гӀолахь, цигахь кадам а ма белахь, хӀунда аьлча Аса и къам машарца кхин декъалдийр дац, – боху Везачу Эло, – царна Сан безам а, къинхетам а кхин гойтур бац[+]. 6Махкахь цӀе яхана болу нах а, къен нах а хӀокху лаьтта тӀехь лийр бу. Цхьаммо а уьш дӀа а бухкур бац, цхьа а стаг царна воьлхур а вац. Белларш дагахь латто, цхьаммо а шен дилха хедор дац, ткъа цхьаммо а коьртара месаш лоргур яц церан дуьхьа[+]. 7Беллачарна боьлхуш болчу нахана цхьаммо а яа хӀума а яхьар яц, церан догъэцархьама. Цхьаммо а кад кховдор бац цаьрга, шайн да я нана яларна церан догъэцархьама.

8Иштта церан тойне а ма гӀолахь, цаьрца дууш, молуш сакъерархьама». 9[+]Исраилан Дела волчу массо а ницкъийн Везачу Эло иштта боху: «Кестта Аса сацор ду кхузара самукъане аьзнаш а, зударий балош болчеран а, нускалийн а аьзнаш а. Иза шу дехачу заманахь хир долуш ду»[+].

10«Ярми-ЯхӀу, ахьа яхӀудхошка хӀара дӀадийцича, цара хьайга: „ХӀунда хӀоттийна тхоьга Везачу Эло хӀара боккха бала, тхоьгара хӀун даьлла, Везачу Элана хьалха хӀун къинош летийна оха?“ аьлла, хаттахь,[+] 11ахьа жоп дала деза: „И шуна хилларг дӀаяханчу заманашкахь шун дай Сох дӀаберзар бахьана долуш хилла, – боху Везачу Эло. – Кхечу деланашна тӀаьхьа а хӀиттина, царна Ӏамал а йора, царна суждане а оьхура уьш. Со дӀа а теттина, цара Сан товрат-хьехамаш лар ца бора[+]. 12Амма аша шайн дайшачул а чӀогӀа дукха къинош летийна. Шух хӀорра а шен вочу деган аьрхаллица лелаш ву, амма Соьга ла ца дугӀу аша[+]. 13Цундела Аса шу, кху лаьтта тӀера дӀа а кхиссина, шуна а, я шун дайшна а девзаш доцучу махка дӀадохуьйтур ду. Цигахь лелар ду шу дийнахь а, буса а кхечу деланашна Ӏамал еш, ткъа Аса шух къинхетам бийр бац“»[+].


Йийсарера юхадерзар

14«Делахь а, кестта тӀекхочур ю цхьа зама, – боху Везачу Эло, – Исраилан халкъ Мисар-махкара арадаьккхинчу дийна волчу Везачу Элах адамаша кхин чӀагӀо йийр йоцу. 15Мелхо а Исраилан халкъ къилбаседехьарачу махкара а, массо а Ша уьш дӀабахийтина долчу латтанашкара а юхадерзийначу дийна волчу Везачу Элах чӀагӀо йийр ю цара. Церан дайшна деллачу лаьтта тӀе юхаберзор бу Аса уьш»[+].


Хиндолу таӀзар

16«Кестта Аса дуккха а чӀерийлецархой хьажор бу цига, – боху Везачу Эло. – Цара и нах схьалоьцур бу. Цул тӀаьхьа Аса иччархой бохуьйтур бу, цаьрга и нах массо а лаьмнашкара а, гунаш тӀера а, тархашна юккъехь йолчу хераллашкара а дӀабахийта[+]. 17Цара мел деш дерг Суна гуш ду. Цаьрга цхьа а хӀума Сох къайладаккхалур дац, церан къинош Сан бӀаьргаш хьалха лаьтташ ду[+]. 18Уьш юхаметтахӀоттабале, цара лелийначу зуламашна а, цара летийначу къиношна а догӀург шозза дӀалур ду Аса оцу нахана, хӀунда аьлча, декъий санна, са доцучу шайн цӀушца цара Сан латта бехдина, шайн дегазчу харцделанех цара Сан долахь дерг дуьзна»[+].


Ярми-ЯхӀус дина доӀа

19Веза Эла! Хьо ву сан ницкъ а, сан ондалла а, де доьхначу дийнахь сан дӀалечкъийла а! Хьо волчу догӀур ду къаьмнаш дуьненан массо а маьӀӀера. Цара эр ду: «Тхан дайн харцделанаш хилла, уьш царна Ӏамал еш а хилла. Амма цу цӀуша царна цхьа а тайпана гӀо ца дина[+]. 20Йиш юй адамийн шайна деланаш кхолла? Уьш куьйга дина суьрташ ма ду, церан деланаш хила йиш а ма яц!»[+]

21«Цундела Аса и нах Ӏамор бу. Аса гойтур ю царна Сайн нуьцкъалалла а, гӀора а. ТӀаккха хуур ду царна Со Веза Эла вуйла!»

#### 17


ЯхӀудхоша латийна къа а, цунна догӀу таӀзар а

1Везачу Эло боху: «ЯхӀудан халкъан къа аьчка уьрсаца дӀаяздина ду тӀулгах динчу нехан дегнашна тӀехь. Церан къа мокхазца хедийча санна ду сагӀа доккхучу кхерчийн маӀаш тӀехь[+]. 2Церан берашна массо а ханна дагаоьху шаьш кечйина йолу сагӀа доккху меттигаш а, Ашера-далла лерина болу шайн дечиган бӀогӀамаш а. Ма „хаза“ дӀахӀиттийна бу уьш баьццарчу дитташна уллохь а, лекхачу гунаш тӀехь а,[+] 3лаьмнаш тӀехь а, аренашкахь а! Шун хьал а, массо а хазнаш а Аса цхьа а мах боцуш мостагӀашна дӀалур ду. Иза массо а меттехь аша летийна къинош бахьана долуш хир ду. 4Аса шу, мостагӀийн лолле дӀа а делла, шайна бевзаш боцучу махка дӀадохуьйтур ду, хӀунда аьлча аша Сан оьгӀазаллин цӀе самаяьккхина. И цӀе массо а ханна йогур йолуш ю»[+].


Нахах тешар а, Делах тешар а

5Иштта боху Везачу Эло:

«НеӀалт хир ду, кхечу стагах а тешаш,
цунах шена гӀортор а йина,
шен дог Везачу Элана уллора
дӀадаьккхина лелаш волчунна[+].
6Иза яьссачу аренгахь йолу колл санна хир ву.
Диканиг хилча а, цунна иза гур дац.
Яьссачу аренгара екъачу меттигашкахь а,
адамаш ца дехачу лаьттахь а Ӏийр ву иза[+].

7Декъала хир ву Везачу Элах тешаш верг а,
шен тӀетовжа меттиг – Веза Эла ерг а[+].
8[+]И стаг, хин татол долчохь дӀадоьгӀна долчу,
шен орамаш хина уллохь хецна долу дитт санна хир ву.
Цунна ца хаало йовхо тӀееача.
Цуьнан гӀа баьццара лаьтта.
Иза йокъанах а ца кхоьру,
шена тӀе стом ца латош а ца хуьлу[+].

9Мекара ду адаман дог,
чӀогӀа телхина а ду иза.
Цунна чохь дерг цхьанна а ца хаьа.
10[+]Амма Веза Эла волу Со
цуьнан даг чохь дерг хаа йиш йолуш ву,
цуьнан тешар зен йиш йолуш а ву,
цу нахана царна доггӀург дӀадалархьама»[+].

11Моша кхечу олхазарша дина долчу
хӀоаш тӀе тевна даккха охьахоу.
Иштта ву хьарам хьал гулдина волу стаг.
Шен дахар юккъе даьлча, иза и хьал дита дезаш а хир ву,
шен дахар чекхдолучу хенахь юьхьӀаьржачу а хӀуттур ву[+].

12Далла лерина долу оха дина деза цӀа
дуьххьара дуьйна хьалаайина йолу Ӏарш санна ду.

13Веза Эла, Хьо Исраилан сатуьйсийла ю.
Хьо витинарш юьхьӀаьржачу хӀуьттур бу.
Хьох дӀабевллачеран цӀераш эхарте дӀаязйина ю,
хӀунда аьлча шайна цӀеначу хин хьоста
хилла лаьттина волу Веза Эла цара витина[+].


Ярми-ЯхӀун доӀа

14Дарба дехьа суна, Веза Эла, тӀаккха со толур вара. КӀелхьарваккхахьа со, Веза Эла, со кӀелхьарвер вара. Хьо ву аса хастамаш беш Верг. 15Цара соьга боху: «Мичахь ду Везачу Эло хир ду аьлларг? Цо аьлларг кхочушхуьлийла!»[+]

16Царна вониг дан Аса Хьо сихвина вацара[*], бохаман де тӀекхачаре сатесна а вацара. Хьуна иза хууш ма ду. Сан багара даьлла дош Хьуна хьалха дӀадиллина ма ду. 17Ма хилахьа суна кхераме, де эшначу дийнахь Хьо сан тӀетовжийла ма ю[+]. 18ЮьхьӀаьржачу хӀиттабехьа сан мостагӀий, ткъа со юьхькӀайчохь хилийтахьа. Човхабехьа уьш, ткъа со паргӀат хилийтахьа. Царна тӀе бохаман де тӀедаийтахьа, уьш кхоччуш хӀаллакбехьа[+].


Далла лерина шоьтан де ларарх лаьцна

19Везачу Эло соьга элира: «Ваха а гӀой, Ярушалаймерчу халкъан ков долчохь дӀахӀотта, яхӀудхойн паччахьаш чу-ара буьйлучу меттехь. Иштта Ярушалайман массо а кевнаш долчу кхача хьажа. 20Цигарчу халкъе хаам бе: „ЛадогӀа Везачу Эло бохучуьнга, яхӀудхойн паччахьаш а, ЯхӀуд-махкара дерриг халкъ а, гӀалин кевнийн неӀаршкахула чу мел богӀу Ярушалайман бахархой а! 21[+]Иштта боху шуьга Везачу Эло: ‘Шайн синош лардархьама, шоьтан садоӀучу дийнахь Ярушалайман кевнаш чухула цхьа а тайпана мохь дехьа-сехьа ма баккха[+]. 22[+]Иштта шайн хӀусамашкара шоьтан дийнахь мохь ара а ма баккха, цхьа а тайпана белхаш а ма бе. Аса шайн дайшна тӀе-ма-диллара, шоьтан де аша Суна лерина хилийта деза[+]. 23Амма шун дайша Соьга ла ца дуьйгӀира, Со тергал а ца вира. Бухахьа а бевлла, Соьга ладогӀа а, Аса уьш нисбар а ца лаьара царна.

24Нагахь санна аша Аса хӀинца бохучуьнга ла ца догӀахь, – боху Везачу Эло, – хӀокху гӀалин кевнашкахула шоьтан дийнахь мохь чу ца кхоьхьуш шу сацахь, и де аша цхьа а тайпана болх ца беш Суна лерина ца хилийтахь, 25тӀаккха кху гӀалин кевнаш чухула Дауд-паччахьан тӀаьхьенах схьабевлла паччахьаш а, элий а Ярушалайман кевнах чекхбевр бу. Уьш а, церан тхьамданаш а шайн гӀудалкхаш тӀехь а, говрашна тӀехь а богӀур бу, ЯхӀудан халкъаца а, Ярушалайман бахархошца а цхьаьна. Ткъа Ярушалайм абаденналц лаьттар ю[+]. 26ЯхӀуд-махкарчу массо а гӀаланашкара а, Ярушалайм-гӀалина гонахарчу ярташкара а, Бен-Яманан тайпанан махкара а, малхбузерчу акъарера а, лаьмнашкара а, ЯхӀуд-мехкан къилбехьара а дийнаташ дагоран сагӀанаш, кӀен сагӀанаш, хаза хьожа йогӀучу хӀуманийн сагӀанаш, баркаллин сагӀанаш Делан цӀа долчу схьадахьар ду[+]. 27Нагахь санна шу, шоьтан дийнахь Ярушалайман кевнаш чухула маххьаш чу а кхоьхьуш, и де Суна лерина а ца хуьлуьйтуш, аша Соьга ла ца догӀахь, Аса Ярушалайман кевнашкахь цӀе латор ю. Аса кху гӀалахь мел йолу гӀепаш ягийна дӀайохур ю, ткъа цхьаннен а иза дӀаяйа йиш хир яц’“»[+].

#### 18


Ярми-ЯхӀу куьпчичун цӀахь

1Ярми-ЯхӀуга Везачу Элан хӀара дош кхечира:[+] 2«Куьпчи волчу цӀа гӀо, цигахь Сайн дош кхочуьйтур ду хьоьга». 3Со куьпчи волчу чу вахача, иза шен чарха тӀехь болх беш вара[+]. 4Цо еш йолу поппаран пхьегӀа йоьхна дӀаелира, цуьнан карахь йоллушехь. Эццахь цу куьпчичо шен куьйгашца шена луучу кепара кхин пхьегӀа йира оцу поппарх.

5ТӀаккха Везачу Элера хаам кхечира соьга: 6«Исраилан тӀаьхье, цу пхьеро диннарг Соьга а шух далур дац те? – боху Везачу Эло. – Хьо Сан карахь куьпчичун поппар санна ма ю, Исраилан тӀаьхье[+]. 7Нагахь санна цхьана хенахь цхьа къам я пачхьалкх орамашца дӀа а яьккхина, йоха а йина, хӀаллакйина хир ю аьлла, Аса дӀахьедар дахь,[+] 8амма и къам ша лелийначу вонах дӀадерзахь, тӀаккха Аса, дохко а ваьлла, Айса царна лерина бохам бийр бац[+]. 9Нагахь санна вукху хенахь цхьа къам я пачхьалкх, юхаметтахӀоттар а деш, орамашца иза дӀадогӀа деза аьлла, Аса дӀахьедар дахь, 10амма оцу къомо, Суна хьалха вониг а лелош, Соьга ла ца догӀахь, тӀаккха Аса, дохко а ваьлла, Айса дагалаьцна диканиг царна дийр дац[+]. 11Цундела дӀаала ЯхӀудан халкъе а, Ярушалайман бахархошка а: „Везачу Эло боху, Ша шуна дуьхьал вониг дан а, шуна бохам бан а кечлуш ву. Цундела шаьш мел лелош долу вон хӀуманаш а дитий, шаьш лела некъаш нисде“[+]. 12Амма халкъо эр ду: „Цу хӀумане са а ма тийса. Оха тхайна луъург дийр ду. ХӀора стага шен вочу, аьрхачу даго боххург дийр ду“»[+].


Наха Веза Эла дӀататтар

13Цундела иштта боху Везачу Эло:

«Кхечу халкъашна юкъахь хаттал,
цкъа а хезний царна кхунах тера долу хӀума дуьйцуш?
Инзаре ирча хӀума дина
йоӀстаг санна долчу Исраилан халкъо.
14Цкъа а Ливанун-лаьмнийн басенийн тархех ло къайладолий те?
Цкъа а соций те генарчу оцу лаьмнашкара охьаоьхуш долу шийла хиш?
15Сан халкъана-м Со вицвелла.
Эрначу цӀушна сагӀанаш доху цара.
Цундела когаш тийсалуш лелаш бу уьш
шаьш дӀакхоьхьуш долчу некъаш тӀехь.
Шайн дайн ширачу некъаш тӀера дӀабевлла уьш,
нийса доцучу паначу некъаш тӀе бовлархьама[+].
16Сан халкъан мохк бассийна хир бу,
гуттаренна а цунах кхаьрдар бу.
Махка тӀехула лелаш мел верг,
инзар а ваьлла, корта лестош хир ву[+].
17Малхбалехьарчу мохо санна,
дӀасадаржор ду Аса и халкъ цуьнан мостагӀашна хьалха.
Царна бохам тӀекхаьчначу дийнахь,
Сайн юьхь ца гойтуш, букъ берзор бу Аса царна»[+].


Ярми-ЯхӀуна дуьхьал бартбар

18ТӀаккха цхьаболчара элира: «Дуьйло, Ярми-ЯхӀуна дуьхьал барт бийр бу вай! Товрат-хьехам тхуна Ӏамочу динан дайн а, хьехамаш бечу хьекъалчийн а, Делера болу хаам бечу пайхамарийн а цатоар цкъа а хир дац. Вало, Ярми-ЯхӀуна дуьхьал бехкаш далор ду вай, цуьнан дешнаш тергал а дийр дац вай»[+].

19ЛадогӀахьа, Веза Эла, аса бохучуьнга, сан мостагӀаша бохург дӀахазахьа. 20Дан дезий те диканна дуьхьал вониг? Делахь а цара ор даьккхина, со вейтархьама. Дагадаийтахьа со Хьайна хьалха лаьтташ хилар, церан дуьхьа Хьуна диканиг дуьйцуш, Хьоьга Хьайн дералла царна тӀера дӀаяккхийтархьама[+]. 21Цундела хӀоттаехьа церан берашна мацалла, довзийтахьа царна тур а. Церан зударий берех бовлийла, иштта бисина а Ӏойла уьш. ХӀаллакбойла церан майранаш а, ткъа церан къонахой тӀамехь туьраца байийла[+]. 22Тийжарш хезийла церан цӀенош чуьра, Ахьа цӀеххьана уьш болчу мостагӀий балийча, хӀунда аьлча цара суна кӀело йина, къайлаха сан когашна бухахь бойнаш а тесна[+]. 23Амма Хьуна, Веза Эла, хууш ду цара суна дуьхьал бартбар. Уьш со вен гӀерташ бу. Цара летийна къинош дӀа ма дахахьа, цара динчу зуламашна геч ма дехьа. Хьуна хьалха уьш эшийна хуьлийла. Хьо оьгӀазвахханчохь дехьа царна таӀзар[+].

#### 19


Йохийна кхаба

1Везачу Эло иштта элира: «Куьпчичуьнгара поппарх йина кхаба эца. Халкъана юкъара а, динан дайшна юкъара а къаной хьайца схьаэца[+]. 2[+]Йоьхначу Кхабин кевнна уллорачу Бен-ХӀинам-тогӀи йолчу а гӀой, Аса хьайга аьн дерг халкъе дӀадийца[+]. 3Цаьрга дӀаала: „ЛадогӀа Везачу Эло бохучуьнга, яхӀудхойн паччахьаш а, Ярушалайман бахархой а! Шуьга массо а ницкъийн Веза Эла волчу Исраилан Дала боху: хӀокху лаьтта тӀе Аса боккха бохам кхочуьйтур бу. И хӀума хезна волчу муьлххачу а стеган лере зов догӀур ду[+]. 4Цара Со а витина, хӀара хийра меттиг яр бахьана долуш хир ду и хӀума. Шайна а, шайн дайшна а, иштта яхӀудхойн паччахьашна а бевзаш боцучу харцделанашна цара сагӀанаш дохура. ХӀара меттиг бехк боцучеран цӀийца юьзира цара[+]. 5[+]Гунаш тӀехь цара БаӀална сагӀа доккху меттигаш кечйира, цигахь шайн кӀентий, БаӀална лерина долу дагоран сагӀа санна, цӀерца багорхьама. И хӀума Аса царна тӀе ца диллина, ткъа иза Суна дагадеана а дац[+]. 6Цундела, варелаш! – боху Везачу Эло, – тӀекхочур ю цхьа зама, адамаша хӀокху меттиган Тупат, я Бен-ХӀинам-тогӀи аьлла, цӀе йоккхур йоцу. Кху меттиган цӀе Байаран ТогӀи аьлла хир ю. 7Оцу меттехь Аса ЯхӀуд-махкарчу а, Ярушалаймерчу а наха мел леринарг дохор ду. Аса уьш мостагӀийн туьре хӀаллакбойтур бу, уьш байъа гӀерташ болчеран кара Аса уьш дӀалур бу, ткъа церан декъий олхазарийн а, акхаройн а даар хилла дӀахӀуттур ду[+]. 8Аса йохийна дӀайоккхур ю хӀара гӀала, цунах берриш а кхаьрдар бу. Цунна уллохула тӀех мел волучо, инзар а ваьлла, шок еттар ю, кхузахь мел бина бохамаш шена гича[+]. 9МостагӀийн ардангаша, нах байа а гӀерташ, го бийр бу гӀалина. ГӀалахь мацалла а хӀоьттина, нах чӀогӀа дог доьхна хир бу. Аса цаьрга вовшийн декъий доуьйтур ду. Наха ур-атталла шайн кӀентий а, йоӀарий а буур бу“[+].

10Хьайца болчарна хьалха кхаба йоха а яй, 11цаьрга дӀаала: „Иштта боху массо а ницкъийн Везачу Эло: ХӀара къам а, хӀара гӀала а юха меттахуттийла доцуш, кхаба йохош санна, дохор ду Ас. Белларш Тупатехь а дӀабухкур бу, кхечу меттехь уьш дӀабохка меттиг ца хиларна[+]. 12И хӀума дийр ду Аса кху меттигна а, цуьнан бахархошна а, – боху Везачу Эло. – ХӀара гӀала Тупатах тарйина дӀахӀоттор ю Аса. 13Ярушалаймера цӀенош а, яхӀудхойн паччахьийн цӀенош а – шайн цӀенойн тхевнашна тӀехь стигалийн ницкъашна кӀур тоьхна а, кхечу деланашна чагӀаран сагӀанаш даьхна а долу массо а цӀенош – Тупат санна, Далла хьалха боьха хир ду“»[+].

14Делера болу хаамаш бан Везачу Эло ша вахийтина йолчу Тупатера Ярми-ЯхӀу юхавирзича, иза, Делан цӀийнан керта а вахана, дерриге а халкъе вистхилира:[+] 15«Иштта боху массо а ницкъийн Веза Эла волчу Исраилан Дала: „Хьовсал, хӀокху гӀалина а, цунна гонах йолчу ярташна а Аса хьалха аьлла болу массо а бохамаш бийр бу, хӀунда аьлча уьш бухахьа а бевлира, Сан дешнашка царна ладогӀа а ца лиира“».

#### 20


Ярми-ЯхӀу а, Пашихьур а

1Динан да а, Везачу Элан цӀийнан уггар лакхара хьаькам а волчу Амиран кӀанта Пашихьура, шена Ярми-ЯхӀус Делера болу и хаамаш беш хезча, 2Ярми-ЯхӀу-пайхамарна еттийтира. ТӀаккха цо, Ярми-ЯхӀу Везачу Элан цӀийнан кертахь долу Бен-Яманан лакхара ков долчу а вигийтина, цунна дечиган буржалш тохийтира[+]. 3[+]Амма шолгӀачу дийнахь, буржалш дӀа а даьхна, Пашихьура иза дӀахийцира. Ярми-ЯхӀус цуьнга элира: «Везачу Эло хьан цӀе Пашихьур аьлла ца тиллина, амма Массанхьа а долу къемат[*] аьлла тиллина[+]. 4ХӀунда аьлча иштта боху Везачу Эло: „Аса хьох хьуна хьайна а, хьан доттагӀашна а хьалха къемат дийр ду. Уьш шайн мостагӀчун туьро хӀаллакбийр бу, и хӀума хьан бӀаьргашна гур а ду. Аса берриг а ЯхӀудан халкъ Бавелан паччахьан кара дӀалур ду, цо цхьаберш Бавел-махка дӀабуьгур бу, кхиберш хӀаллакбийр бу. 5Кху гӀалин массо а бахам церан мостагӀийн кара дӀалур бу Аса. Къахьегарца гӀалин халкъо мел гулдинарг а, гӀалин массо а еза хӀуманаш а, яхӀудхойн паччахьийн хазна а мостагӀийн кара дӀалур ю Аса. Цара и массо а хӀума хӀонс санна Бавеле дӀахьур ю[+]. 6Хьо а, Пашихьур, хьан цӀахь мел верг а йийсаре вуьгур ву. Бавеле дӀавигначул тӀаьхьа хьо лийр ву, цигахь хьо а, хьан массо а доттагӀий а, ахьа шайна харцахьа пайхамаралла дина болу, дӀабухкур бу“»[+].


Пайхамаран латкъам

7Веза Эла, Ахьа со Хьайна тӀеозийна,
ткъа со Хьох Ӏехавелла.
Хьо сол ницкъ болуш ву,
Ахьа со эшийна.
Со массарна а хьалха белам хилла,
нах сох массо а дийнахь кхаьрдаш бу[+].

8Со вист мосазза хуьлу,
Аса, мохь а бетташ, кхойкху:
«Къизалла а, хӀаллакьхилар а хир ду».
Везачу Элера болу и хаам ас барна,
наха со сийсаз а во, сох массо а дийнахь кхаьрда.
9ТӀаккха аса сайга элира: «Вицвийр ву аса Веза Эла,
бийр бац аса Цуьнан цӀарах хаамаш».
Амма сан кийрахь Цуьнан дош, цӀе санна, догура,
сан даьӀахкашкахь дӀахьулйина цӀе санна, иза летара.
Со хӀоьттинера иза сайгахь сецо гӀерташ,
соьга иза кхин сеца а ца лора[+].
10Дукхахболчеран шабар-шибарш хеза суна:
«Массанхьа а вайна къемат ду!
Вай иза емалван ма веза!»
Соьгара гӀалат даларе а хьоьжуш,
сан массо а доттагӀаша боху:
«Иза Ӏехо мегар ву.
ТӀаккха иза эшор ву вай,
цунна бекхам а бийр бу»[+].
11Амма соьца Веза Эла ву, Иза ницкъболу тӀемало санна ву.
Цундела сан мостагӀийн ког тасалур бу,
цаьрга со эшалур а вац.
Церан Ӏалашо кхочушхир яц,
уьш юьхьӀаьржачу хӀуьттур бу.
Церан эхь цкъа а дицдийр дац,
иза абаденналц лаьттар ду[+].
12Массо а ницкъийн Веза Эла!
Хьо бакъахьара леларш зуьйш ву,
нехан даг чохь дерг Хьуна дика го.
Айхьа царна бекхам беш гайтахьа суна,
сан гӀуллакх аса Хьан кара дӀаделла дела[+].
13Лекхийша эшарш Везачу Элана!
Хастамаш бейша Везачу Элана!
Цуьнга бен ваккхалур вац мисканиг
зуламечу стеган карара[+].

14[+]Сардам буллу аса со винчу денна!
Декъаза хуьлда сан нанас со дуьнен чу ваьккхина де![+]
15НеӀалт хуьлда: «Хьуна кӀант вина!» аьлла,
кхаъ а баьккхина, сан дена хазахетийтинчу стагана.
16Везачу Эло къа ца хетарца йохийначу
гӀаланашна хилларг хуьлийла цу стагана.
Хезийла цунна Ӏуьйранна орца даккхар,
ткъа делкъахенахь тӀеман маьхьарий,[+]
17сайн ненан кийрахь со ца вуьйш витарна,
сан нана суна каш хилла ца йитарна,
со дуьнен чу ца волуш ца витарна![+]
18ХӀунда ваьлла те со сан ненан кийрара ара?
Деган Ӏийжамаш, бохамаш бен суна гина хӀумма а ма дац!
Ткъа сан дахар юьхьӀаьржачу хӀоттарца чекхдер ду[+].

#### 21


Ярушалайм эшор хиларх лаьцна аьлларг

1Ярми-ЯхӀуга Везачу Элера хаам кхечира. Иза дара яхӀудхойн паччахь волчу ЦӀадукъ-ЯхӀус и волчу Малки-ЯхӀун кӀант Пашихьур а, иштта МаӀсей-ЯхӀун кӀант динан да волу Цапни-ЯхӀу а хӀара хабар эцна вахийтинчу хенахь:[+] 2[+]«Дехар дехьа тхох лаций Везачу Эле, хӀунда аьлча бавелхойн паччахь волу Набухди-Нецар тхуна дуьхьал тӀом беш ву. Везачу Эло тхан дуьхьа, Ша хьалха ма-дарра, Ӏаламат дан там бу, Набухди-Нецар[*] тхуна дуьхьал ваьллачуьра дӀа а волуьйтуш»[+].

3ТӀаккха Ярми-ЯхӀус цаьрга элира: «ЦӀадукъ-ЯхӀуга иштта дӀаала: 4„Исраилан халкъан Везачу Дала боху: Шун карахь болу тӀемалой гӀалина го бинчу бавелхойн паччахьца а, хашадхошца[*] а хӀинца гӀалин пенашна арахула тӀом беш бу. Амма Аса и тӀемалой гӀалин юккъе юхаберзор бу. 5Аса-Айса бийр бу шуна дуьхьал тӀом, кховдийначу куьйгаца а, нуьцкъалчу пхьаьрсаца а, Сайн оьгӀазаллица а, дераллица а, чӀогӀачу моханца а[+]. 6Аса тухур ю Ярушалаймехь бехаш болчарна – адамашна а, бежанашна а. Ӏожаллин ун бахьана долуш лийр бу уьш. 7Цул тӀаьхьа, – боху Везачу Эло, – яхӀудхойн паччахь волу ЦӀадукъ-ЯхӀу а, цуьнан тхьамданаш а, цу гӀалара Ӏожаллин уьнах а, туьрах а, мацаллах а кӀелхьардаьлла долу халкъ а дӀалур ду Аса бавелхойн паччахь волчу Набухди-Нецаран кара а, уьш байа лууш болчу церан мостагӀашна а. Набухди-Нецара уьш туьраца хӀаллакбийр бу. Цо уьш кхоор а бац, царах къа а хетар дац, къинхетам а бийр бац“[+].

8Цу халкъе кхин а дӀаала: „Иштта боху Везачу Эло: ‘ХӀинца Аса шуна дахарна тӀебоьду некъ а, Ӏожаллина тӀебоьду некъ а дӀакховдабо[+]. 9ХӀокху гӀалахь виснарг туьро, мацалло, я уьно хӀаллаквийр ву. Амма Ярушалаймера ара а ваьлла, гӀалина го бинчу хашадхойн каравахнарг дийна вуьсур ву. Цо шен дахар кӀелхьардаьккхина хир ду[+]. 10Аса сацам бина хӀокху гӀалина бохам баккха, Аса цунна диканиг дийр дац, – боху Везачу Эло. – Ярушалайм-гӀала бавелхойн паччахьан кара дӀалур ю, ткъа цо иза цӀергахь ягор ю’“»[+].


ЯхӀудхойн паччахьан цӀенна лерина йолу кхел

11ЯхӀудхойн паччахьан цӀийнах лаьцна Везачу Эло суна тӀедиллира иштта дӀаала аьлла: «Везачу Элера болчу хааме ладогӀа![+] 12Даудан тӀаьхье! Везачу Эло иштта боху: хӀора дийнахь кхел е, гӀело хуьлуш верг цуьнан мостагӀчух кӀелхьар а воккхуш. Иза аша ца дахь, Сан дералла, цӀе санна, летар ю, аша лелош долу вониг бахьана долуш. Сан оьгӀазалла йогуш хир ю цхьаьнгге а дӀаяйалур йоцучу тайпана. 13ТогӀин яхархо йолу Ярушалайм-гӀала, тӀапломахь лаьтта тарх, хьуна дуьхьал ваьлла Со, – боху Везачу Эло. – Аша боху: „Тхуна дуьхьал цхьа а вер вац, тхан дӀалечкъийла цхьаммо а дӀалоцур яц“[+]. 14Аша динчу гӀуллакхе хьаьжжина таӀзар а дийр ду шуна, – боху Везачу Эло. – Аса шун паччахьан цӀахь цӀе латор ю, цо гонах мел долу хӀума дагор ду»[+].

#### 22


ЯхӀудхойн паччахьан цӀенна Ярми-ЯхӀус бина хаам

1Везачу Эло иштта боху: «ЯхӀудхойн паччахьан цӀа а гӀой, цигахь хӀара дешнаш дӀаала: 2„Дауд-паччахьан тӀаьхьенах волу яхӀудхойн паччахь, ладогӀа Везачу Элера болчу хааме – ахь а, хьан тхьамданаша а, хӀокху кевнехула дӀасалелаш долчу хьан халкъо а ладогӀа! 3Иштта боху Везачу Эло: ‘Бакъдерг а, нийсо а лелае, гӀело йинарг гӀело еш волчух ларве, тӀевеаначу стагана гӀело ма е, иза дӀа а ма тетта, бай а, бисина Ӏаш болу зударий а ларбе, бехк боцучун цӀий а ма Ӏанаде хӀокху меттехь[+]. 4Шайга аьлларг деш шу хилахь, Дауд-паччахьан тӀаьхьенах болу паччахьаш хӀокху паччахьан цӀенойн кевнехула чуоьхур бу. Уьш шайн тхьамданашца цхьаьна, гӀудалкхашна а, говрашна а тӀе а хийшина, кхузахула чубогӀур бу[+]. 5[+]Амма хӀокху дешнашка аша ла ца догӀахь, Аса Сайх дуй боу, – боху Везачу Эло, – хӀара цӀа Аса дассор ма ду’“»[+].

6ЯхӀудхойн паччахьан цӀийнах лаьцна Везачу Эло иштта боху: «ГалӀад-мохк я Ливанун-лам санна хаза хьо Суна хетахь а, шен гӀаланашкахь цкъа а адам дехаш йоцу яьсса аре санна йийр ю Аса хьох. 7Аса шуна шу хӀаллакден берш бохур бу шуна дуьхьал, хӀораннан а карахь герз а долуш. Ткъа цара хьан уггар дика долу баганан дитташ, схьа а дохуш, цӀерга кхуьссур ду[+].

8Кхечу къаьмнех дуккха а наха, шаьш хӀокху гӀалина уллохула тӀехдуьйлучу хенахь, вовшашка хоьттур ду: „ХӀунда дина те Везачу Эло хӀокху тайпана гӀуллакх хӀокху йоккхачу гӀалина?“[+] 9Царна жоп луш, эр ду: „Иза дина, шайн Везачу Дала бина барт дӀа а теттина, кхечу деланашна Ӏибадат а деш, царна Ӏамал а еш, уьш лелла дела“»[+].


Шалумах лаьцна болу Делера хаам

10Веллачу паччахьах белхар а ма хӀиттаде,
иза дӀакхалхарх тийжарш а ма хӀиттаде.
ХӀетте а, даггара тийжа цуьнан кӀантана,
хӀинца йийсаре дӀавуьгуш волчу,
иза кхин цкъа а цӀа ца верзарна а,
ша вина мохк цунна кхин ца гарна а[+].

11[+]Везачу Эло яхӀудхойн паччахь волчу Юши-ЯхӀун кӀантах Шалумах[*] (шен да волчу Юши-ЯхӀул тӀаьхьа паччахь а хилла иза, кху меттера йийсаре дӀавигна а ву) лаьцна иштта боху: «Иза цкъа а кху метте юхавоьрзур вац. 12Иза мисархоша ша дӀавигначу меттехь лийр а ву, цунна хӀара мохк кхин гур а бац»[+].


ЯхӀу-Якхамах болу Делера хаам

13Декъаза ву шен паччахьан цӀенош хьарамлонца дийриг,
цӀенойн лакхара чоьнаш харцонца йийриг,
шен махкахошка маьхза къахьоьгуьйтург,
цара бинчу балхана алапа ца лург[+].
14Цо боху: «Аса сайна доккха цӀа дийр ду,
шена чохь паргӀат чоьнаш а йолуш».
Цо даккхий кораш а доху,
пенаш баганан дечигца кечдо,
царна цӀен басар а хьокху.
15Кхечарал айхьа баганан диттах дико чоьнаш кечйича,
хьо паччахь хир ву моьтту хир ду хьуна?
Хьан ден, кхечеран санна, даар-малар дара,
амма цо нийсо а, бакъдерг а лелайора,
ткъа цундела цуьнан аьтто хуьлура[+].
16Къен а, миска а волчун гӀуллакх
цо нийсонца къастадора.
Цундела иза дика вехаш вара.
Иза дац те Со вовзар? –
боху Везачу Эло. –[+]
17Амма хьан бӀаьргаш а, дог а
харцахьа хьайна са яккха а,
бехк боцучеран цӀий Ӏано а,
нахана гӀело а, ницкъ бан а
бен тӀедерзийна дац.

18[+]Цундела Везачу Эло яхӀудхойн паччахь волчу Юши-ЯхӀун кӀантах ЯхӀу-Якхамах лаьцна иштта боху:

«Цхьаммо а, цунна тийжаш, эр дац:
„Маржа-яӀ сан ваша! Маржа-яӀ сан йиша!“
Цхьаммо а, цунна тийжаш, эр дац:
„Маржа-яӀ сан олахо! Маржа-яӀ сан паччахь!“[+]
19Хьо, вир дӀа-ма-йоллара, дӀавуллур ву,
хьан дакъа, Ярушалайман кевнал
ара а даьккхина, охьакхуссур ду»[+].


Ярушалаймах лаьцна Делера болу хаам

20«Ливанунан лаьмнаш тӀе а валий, мохь тоха!
Башан-махкахь мохь а бетта, Ярушалайман халкъ,
Ӏабариман лаьмнаш тӀера хьан аз а айде.
хӀунда аьлча массо а хьан бартхой эшийна бу[+].
21Хьо сашортехь бехачу хенахь,
Ас хьоьга дӀахьедира,
амма ахьа ладугӀур дац элира.
Хьо къона долчу хенахь дуьйна а
ахьа ла ца дугӀура Аса бохучуьнга.
22Хьан массо а баьчча мохо дӀахьур ву,
ткъа хьан бартхой йийсаре буьгур бу.
ТӀаккха хьо юьхьӀаьржачу хӀуттур ву,
айхьа мел лелийна зуламаш бахьана долуш.
23Ливанунерчу дечигах йинчу гӀалахь вехаш волу хьо,
баганан диттан дечигах динчу цӀеношкахь Ӏаш волу хьо,
ма узарш дийр ду ахь, хьайна бохам тӀебеача,
берах хьийзо зудчун лазарш санна хир бу иза!»[+]


ЯхӀу-Яхинна йо Делан кхел

24[+]«Дийна волчу Сох чӀагӀо йо Аса, – боху Везачу Эло, – яхӀудхойн паччахь волу ЯхӀу-Якхаман кӀант ЯхӀу-Яхин, хьо Сан аьтту куьйган пӀелгара мухӀар хилча а, Аса хьо цу тӀера схьа а ваьккхина,[+] 25хьан са лоьхуш болчеран кара а дӀалур ву, иштта хьо кхоьруш волчу бавелхойн паччахьан Набухди-Нецаран а, хашадхойн кара а дӀалур ву. 26Аса хьо а, хьо вина йолу хьан нана а шу дуьнен чу девлла доцучу хийрачу махка кхуьссур ду, цигахь шу лийр ду[+]. 27Хьуна хьайн махка юхаверза луур ду, амма хьо цига юхавоьрзур вац».

28ЯхӀу-Яхин цӀе йолу хӀара стаг йохийна кхаба санна я цхьанна а ца оьшу кхаба санна ву те? ХӀунда лаьллина те иза шен доьзалца царна бевзаш а боцучу хийрачу махка дӀа[+]?

29Ва ЯхӀудан латта! Аса хьоьга чӀогӀа доьху,
Везачу Элера болчу хӀокху хааме ладогӀа![+]

30Иштта боху Везачу Эло:

«ДӀаязде цу стагах лаьцна,
тӀаьхье йоцуш волчу стагах санна,
шен дахарехь аьтто кхин хир боцучух санна,
хӀунда аьлча цуьнан тӀаьхьенах цхьаммо а,
Дауд-паччахьан цӀийнах ша хиларна,
ЯхӀуд-махкахь паччахьалла дийр ду»[+].

#### 23


Хиндолчух сатийсар

1«Декъаза бу, Сан уьстагӀий хӀаллак а деш, дӀаса а лоьхкуш лелаш болу Ӏуй», – боху Везачу Эло[+]. 2Цундела Шен къомана тӀехь Ӏуналла дан дезаш болчу Ӏуйшка Исраилан Дела волчу Везачу Эло боху: «Аша Сан уьстагӀий дӀасалаьхкина, аша царна Ӏуналла а ца дина. Цундела Аса таӀзар дийр ду шуна, – боху Везачу Эло. – 3Аса уьш дӀалаьхкина болчу массо а мехкашкара Сайн дисина долу жа схьа а гулдийр ду, шайн дежийле юха а дерзор ду. Цигахь церан бераш хир ду, церан тӀаьхье стам а лур ю[+]. 4Аса цунна тӀехь дола дийр долу Ӏуй дӀахӀиттор бу. ТӀаккха уьш, кхера а ца кхоьруш, къемат а доцуш, лелар бу, царах цхьа а вийна хир вац», – боху Везачу Эло[+].

5[+]«ТӀекхочуш ю цхьа зама, – боху Везачу Эло, – Аса Даудан тӀаьхьенах Сайн лаамехь волу цхьа зӀийдаг кхиор йолу. Цо хьекъалца паччахьалла дийр ду, хӀокху лаьтта тӀехь нийсо а, бакъдерг а лелор ду[+]. 6Цо олалла дечу деношкахь ЯхӀудан халкъ паргӀат хир ду, ткъа Исраилан халкъ сашортехь Ӏийр ду. Цуьнан цӀе иштта тиллина хир ю: „Тхуна нийсо лелош волу Веза Эла“[+].

7Иштта, тӀекхочур ю цхьа зама, – боху Везачу Эло, – Исраилан халкъ Мисар-махкара арадаьккхинчу дийна волчу Везачу Элах адамаша кхин чӀагӀо йийр йоцу. 8Мелхо а Исраилан халкъ къилбаседехьарачу махкара а, массо а Ша уьш дӀабахийтина долчу латтанашкара а юхадерзийначу дийна волчу Везачу Элах чӀагӀо йийр ю цара. Оцу хенахь и халкъ шен лаьтта тӀехь дехар ду»[+].


Харцпайхамарех лаьцна Делера болу хаам

9ХӀара дешнаш пайхамарех лаьцна ду.

Сан дог кийрара схьаэккха доллуш ду,
сан даьӀахкаш егош ю,
со чагӀаро вахийна волу стаг санна ву,
Веза Эла а, Цуьнан деза дешнаш а бахьана долуш.
10Далла тешаме боцучарах мохк буьзна.
Церан дахар вочунна тӀедирзина ду,
цара харцонца нахана шайн ницкъ бо.
Везачу Элан неӀалт хилар бахьана долуш,
латта тийжаш ду, яьссачу аренгахь йолу
дежийлаш якъаелла Ӏохкуш ю.

11«Пайхамарш а, динан дай а Ӏеса бу, – боху Везачу Эло, –
ур-атталла Сайн цӀа чохь а церан Ӏесалла хааелла Суна[+].
12Цундела церан некъ царна хир бу,
боданехь нах шоьршуьйтуш болу.
ДӀа а теттина, цигахь уьш охьаэгар бу.
Царна таӀзар дечу деношкахь
Аса царна бохамаш хуьлуьйтур бу, –
боху Везачу Эло. –[+]
13Шамранан пайхамаршна юкъахь
иштта дегаза хӀума гина Суна:
цара БаӀалан цӀарах хаамаш бо.
Сан Исраилан халкъ ледеш ду цара[+].
14[+]Ярушалайман пайхамаршна юкъахь
иштта ирча хӀума гина Суна:
ямарта а хуьлуш, цара харцонаш лелайо.
Зуламхошна цара гӀо дар бахьанехь,
цхьа а шен Ӏесаллех дӀа ца воьрзу.
Суна хьалха уьш берриш а Седам-гӀалин бахархой санна бу,
ткъа Ярушалаймера нах Суна Ӏамор-гӀалин бахархой санна бу»[+].

15ХӀара боху массо а ницкъийн Везачу Эло оцу пайхамарех лаьцна:

«Аса сагал-буц йоуьйтур ю цаьрга,
дӀаьвше хи а молуьйтур ду,
хӀунда аьлча Ярушалаймера пайхамаршна тӀера
массо а лаьтта тӀехь Ӏесалла яьржина»[+].

16Иштта боху массо а ницкъийн Везачу Эло: «Шайга хаамаш беш болчу пайхамаршка ла ма догӀа. Цара шу эрначу сатийсарех дузу. Цара беш берш шайн дегнаш чохь кхоьллинарш бу, Везачу Элера хаамаш бац[+]. 17Цара массо а хенахь Сох ца бешаш болчаьрга олу: „Везачу Эло боху: шу долчохь машар хир бу“, ткъа шайн аьрхачу дегнашца лелаш болчаьрга цара олу: „Шуьга бохам богӀур бац“»[+].

18Царна юкъара мила ву Везачу Элан стигаларчу гуламехь лаьттинарг, Везачу Эло бохург гуш а, хезаш а волу? Царна юкъара мила ву, Цуьнга ла а доьгӀна, Цо бохург дӀахезнарг[+]? 19Везачу Элан дералла, дарц санна, царна тӀейогӀуш ю, иза Ӏесачеран коьрта тӀе, йилбазмох санна, южур ю[+]. 20Везачу Элан оьгӀазалла дӀаер яц, Ша мел дан леринарг чекхдаккхалц. ТӀедогӀуш долчу деношкахь шу цунах дика кхетар ду[+].

21Везачу Эло боху: «И пайхамарш Аса бахкийтина бац, амма уьш, Сан геланчаш санна, бевдда лела. Аса царна хӀумма а ца дийцира, амма цара Сан цӀарах хаамаш бина[+]. 22Уьш Сан стигаларчу гуламехь хиллехьара, цара Сан дешнаш Сан халкъе дӀакхачийна а хир дара, цара и халкъ шен вочу некъа тӀера юьстахдалийтина а хир дара, зуламе гӀуллакхаш дечуьра сацийна а хир дара.

23Со шуна уллохь волуш бен вац те Дела? – боху Везачу Эло. – Со шуна генахь хилча а ву шуна Дела, Со массанхьа а ву![+] 24ДӀалачкъалур вуй стаг Суна ца гучу меттехь? – боху Везачу Эло. – Стигалахь я лаьттахь Со воцу меттиг ю ткъа? – боху Везачу Эло. –[+] 25Суна хезна Сан цӀарах харцхаамаш беш болчу пайхамарша бохург. Цара олу: „Суна гӀенах гина, суна гӀенах гина“[+]. 26Мел дахлур ду иза? Дукха лелар буй те и пайхамарш харцдерг а дуьйцуш, шайн дегнашкара болу хаамаш а беш? 27Вовшашка дуьйцучу гӀенаша Сан халкъе Сан цӀе йицйойтур ю моьтту царна, БаӀал бахьана долуш церан дайшна Сан цӀе йицъелла ма-хиллара[+]. 28ГӀан гина волчу пайхамаро, шена гӀенах гинарг гӀан ду аьлла, дийца деза, амма шегахь Сан дош долчо, иза ма-дарра дӀадийца деза. Кегаш цӀена кӀа ма дац! – боху Везачу Эло. – 29Соьгара болу хаам цӀе санна бу, – боху Везачу Эло, – иза тарх йохош йолу варзап санна бу. 30Иза иштта хилча, – боху Везачу Эло, – вовшашкара Сан дешнаш лечкъадеш болчу пайхамаршна дуьхьал ву Со[+]. 31Иштта, – боху Везачу Эло, – шайгара хаамаш беш белахь а, Соьгара и хаамаш бу бохуш болчу пайхамаршна дуьхьал ву Со. 32Харцонех дуьзна гӀенаш дӀадуьйцучу пайхамаршна дуьхьал ву Со, – боху Везачу Эло. – ГӀенаш дӀа а дуьйцуш, шайн харцонашца а, Ӏехорца а цара Сан халкъ тиладо. И пайхамарш Аса бахкийтина а бац, Аса къобалбина а бац. Сан халкъана цхьа а тайпана аьтто ца боккху цара», – боху Везачу Эло[+].


Везачу Элера болу мохь

33«ХӀокху халкъо, я пайхамаро, я динан дас „Везачу Элан хааман мохь хӀун бу?“ аьлла, хаттар дахь, ахьа, Ярми-ЯхӀу, цаьрга ала деза: „Шу Везачу Элан хала мохь бу, иза Цо охьа а тосур бу“, – боху Везачу Эло. – 34Нагахь санна пайхамаро, я динан дас, я халкъо „Везачу Элера мохь бу“ алахь, аса цу стагана а, цуьнан цӀенна а таӀзар дийр ду. 35Цундела вовшашка а, вашас веше а иштта ала: „ХӀун жоп делира Везачу Эло?“, я „ХӀун элира Везачу Эло?“ 36Ткъа „Везачу Элера мохь“ боху дешнаш цкъа а шайгара ма хазийта, хӀунда аьлча и мохь Везачу Элера бу шаьш алахь а, иза стага ша кхоьллина дешнаш бен дац. Иштта, „Везачу Элера мохь“ боху дешнаш а далош, дийна волу Дела а, массо а ницкъийн Веза Эла а, вайн Дела а Волчун дешнаш харцахьа туьду аша. 37Ахьа иштта хатта деза пайхамаре: „Муха жоп делира Везачу Эло?“ я „ХӀун элира Везачу Эло?“ 38Амма аша „Везачу Элера болу мохь бу сан“ алахь, Везачу Эло иштта боху: Аса шуна „Везачу Элера болу мохь бу сан“ ала дихкинера, амма аша, Соьга ла а ца дугӀуш, и дешнаш даладо. 39Цундела беза мохь санна долу шу Аса, хьала а айина, дӀакхуьссур ма ду. Шу а, шун дайшна Аса дӀаелла гӀала а Аса Сайна уллора дӀатоттур ю. 40Аса цкъа а йицлур йоцу юьхьӀаьржо а, гуттара а хир йолу сийсазалла а тӀейоуьйтур ю шуна»[+].

#### 24


Инжираш чохь йолу ши тускар

1[+]Везачу Эло суна дуьхьал сурт хӀоттийра, Шен цӀенна хьалха лаьтташ долу инжираш чохь йолу ши тускар а гойтуш. (Иза дара бавелхойн паччахь волчу Набухди-Нецара яхӀудхойн паччахьан ЯхӀу-Якхаман кӀант Яхун-ЯхӀу яхӀудхойн тхьамданашца а, аьчка а, дечиган а пхьерашца а Ярушалайм-гӀалара Бавел-махка йийсаре вигначул тӀаьхьа.)[+] 2Цхьана тускар чохь яра хьалххе хуьлуш ерш санна йолу дика инжираш, ткъа вукху тускар чохь яа ца маггал телхина вон инжираш яра[+]. 3ТӀаккха Везачу Эло соьга хаьттира: «ХӀун го хьуна, Ярми-ЯхӀу?»

Аса жоп делира: «Суна инжираш го. Дика инжираш чӀогӀа дика ю, ткъа вон инжираш яа а мегарг ца хиллал телхина ю».

4ТӀаккха соьга Везачу Элан дош кхечира: 5«Иштта боху Исраилан халкъан Везачу Дала: „ХӀара дика инжираш санна, мостагӀаша кхузара дӀадигна долу а, Айса хашадхойн махка дӀадаийтина долу а ЯхӀудан халкъ дика хетар ду Суна. 6Церан диканна Аса церан терго йийр ю, уьш хӀокху махка юха а балор бу. Аса уьш юхаметта а хӀиттор бу, бохор а бац. Аса уьш дӀабугӀур а бу, орамашца схьабохур а бац[+]. 7Аса царна лаам лур бу Со вовзийта а, Со Веза Эла хилар дӀадовзийта а. Уьш Сан къам хир ду, ткъа Со церан Дела хир ву, хӀунда аьлча уьш доггах Со волчу юхабоьрзур бу“[+].

8Ткъа яа мегаш ца хиллал телхина йолчу вон инжирашца санна, – боху Везачу Эло, – Со хир ву яхӀудхойн паччахь волчу ЦӀадукъ-ЯхӀуца а, цуьнан тхьамданашца а, иштта хӀокху махкахь бисина болчу я Мисар-махкахь бехаш болчу Ярушалаймера шаьш кӀелхьарбаьхначаьрца а[+]. 9Дуьненан массо а пачхьалкхашна Аса царах инзаре а, вон а хӀума дийр ду. Аса уьш дӀалаьхкина йолчу массо а меттехь атта хоьтуьйтур бу, царах масалш а далош, нах кхордуьйтур бу, церан цӀераш а йохуш, неӀалташ кхайкхадойтур ду[+]. 10Аса туьраца, мацаллица, Ӏожаллин уьнца хӀаллакбийр бу уьш, церан дайшна деллачу лаьтта тӀехь уьш хӀаллакьхилла дӀабовллалц»[+].

#### 25


Къилбаседехьара болчу мостагӀех лаьцна Делера болу хаам

1[+]ЯхӀудхойн паччахь волу Юши-ЯхӀун кӀант ЯхӀу-Якхам паччахьаллехь волчу доьалгӀачу шарахь Везачу Элера ЯхӀудан дерриге а халкъах лаьцна болу хаам кхечира Ярми-ЯхӀуга. (Иза Набухди-Нецар Бавел-махкахь паччахь дӀахӀоьттина хьалхара шо дара.)[+] 2И хаам пайхамар волчу Ярми-ЯхӀус дӀакхайкхийра ЯхӀуд-махкарчу а, Ярушалаймерчу а дерриге а халкъе. 3«ЯхӀудхойн паччахьо Аминан кӀант Юши-ЯхӀус паччахьалла до кхойтталгӀачу шарахь дуьйна таханлера де тӀекхаччалц – ткъе кхаа шарахь – соьга Везачу Элера хаамаш кхочура. Аса шуьга юх-юха а и хаамаш дӀакхайкхабора, амма аша ла ца дугӀура Соьга[+]. 4Везачу Эло Шен ялхой болу пайхамарш юх-юха а шу долчу бохкуьйтура, амма аша цаьрга ла а ца дугӀура, уьш тергал а ца бора[+]. 5Оцу пайхамарша олура: „Шайн вочу некъех а, зуламаш лелорах а шух хӀорра а дӀаверзалаш, тӀаккха Везачу Эло шуна а, шун дайшна а деллачу лаьтта тӀехь абаденналц даха таро хир ю шун[+]. 6Кхечу деланашна тӀаьхьа ма хӀитта, царна Ӏамал ярхьама а, Ӏибадат дархьама а. Шун куьйгаша бина болу уьш бахьана долуш, ма вахийта со оьгӀаз. ТӀаккха Аса зен дийр дац шуна“[+]. 7Амма аша Соьга ла ца дуьйгӀира, – боху Везачу Эло. – Шайн куьйгаша дина гӀуллакхаш бахьана долуш, Со а оьгӀаз вохуьйтура аша, иштта шайна вонаш а дора.

8Цундела массо а ницкъийн Везачу Эло боху: „Аша Сан хаамашка ла ца доьгӀна дела, 9Аса массо а къилбаседехьара къаьмнаш а, Сан лай волу бавелхойн паччахь Набухди-Нецар а схьавалор ву. Аса уьш хӀокху махкана а, мехкан бахархошна а, цунна гонах мел долчу къаьмнашна а дуьхьалбохур бу. Аса кхоччуш хӀаллакбийр бу уьш, царах гуттаренна а къапалгаш а еш. Уьш къемате а хир бу, царах кхаьрдар а бу[+]. 10[+]Аса дӀадоккхур ду кхузара даккхийдер а, сакъерадалар а, кхин хезар дац кхузахь нускалан а, зуда ялош волчун а ирсе аьзнаш. Аса хьеран кохьарш а сацор ю, стогарийн серло а дӀайойур ю[+]. 11[+]Дерриг а хӀара латта яьсса, инзаре меттиг хилла дӀахӀуттур ду, ткъа кхузарчу къаьмнаша Бавелан паччахьан йийсарехь кхузткъе итт шо доккхур ду[+]. 12Кхузткъе итт шо дӀадаьллачул тӀаьхьа Аса Бавелан паччахьна а, цуьнан къомана а таӀзар дийр ду, цара летийна къинош бахьана долуш, – боху Везачу Эло. – Хашадхойн мохк гуттаренна а бассор бу Аса. 13Аса хир бу аьлла болу а, массо а къаьмнашна дуьхьал Ярми-ЯхӀус дӀакхайкхийна болу а, оцу тептар тӀехь дӀаязбина болу а массо а бохамаш бийр бу Аса оцу махкана[+]. 14Бавелера халкъ дуккха а халкъашна а, баккхийчу паччахьашна а хьалха гӀуллакх деш лелар ду, цара диначуьнга а, церан куьйгаша лелийначуьнга а хьаьжжина, Аса царна доггӀург дӀа а лур ду“»[+].


Халкъашна тӀехь хилла Везачу Элан кхел

15Исраилан халкъан Везачу Далла соьга элира: «Сан карара хӀара оьгӀазаллин чагӀар чохь долу кад дӀа а эций, Аса хьо вохуьйтучу меттехь дехаш долчу массо а халкъашка цу чуьра малийта[+]. 16Уьш, цу чуьра дӀамеллачул тӀаьхьа, дӀаса а лесташ, хьерабевлча санна лелар бу, хӀунда аьлча царна гур ду Аса шайна тӀедерзор долу тур»[+].

17Аса, Везачу Элан карара кад схьа а эцна, цу чуьра Везачу Эло со тӀевахийтина долчу массо а халкъашка малийтира[+]. 18Аса Ярушалайм-гӀалане а, ЯхӀуд-махкарчу гӀаланашка а, церан паччахьашка а, тхьамданашка а цу кеда чуьра малийтира, церан латтанаш дассорхьама а, адамашка, цецбовларца шакарш а етташ, цу меттигийн цӀераш а ялош, неӀалт алийта. Нах хӀинццалц а иштта лела.

19Аса иштта цу кеда чуьра малийтира:

Мисар-махкара паччахь волчу пирӀуне а, иштта цуьнан ялхошка а, тхьамданашка а, цуьнан дерриг халкъе а,[+] 20цигарчу эделла долчу халкъашка а;
ӀуцӀа-махкарчу массо а паччахьашка а;
пӀелаштамхойн гӀаланийн массо а паччахьашка а: Ашкхилун-гӀалин а, Ӏази-гӀалин а, Ӏекхран-гӀалин а, иштта Ашдод-гӀалин дисинчу декъан а массо а паччахьашка а;[+]
21Эдом-мехкан а, Муаби-мехкан а, Ӏаммин-мехкан а бахархошка;[+]
22Цора-гӀалара а, ЦӀадан-гӀалара а болчу паччахьашка;
хӀордан йистехь дехаш долчу къаьмнийн паччахьашка;[+]
23Даддан-гӀалане а, Тейма-гӀалане а, Буз-гӀалане а;
шайн гиччош тӀера месаш лоргуш мел долчу къаьмнашка а;[+]
24Ӏаьрби-махкарчу массо а паччахьашка а;
яьссачу аренгахь дехаш долчу тукхамийн массо а паччахьашка а;
25Зимарера а, Ӏейламера а, Мадайгара а паччахьашка а;[+]
26къилбаседехьа долчу уллорачу а, генарчу а латтанашкара болчу массо а паччахьашка тӀекӀел а.

Аса дуьнен тӀехь долчу массо а пачхьалкхашкарчу халкъашка малийтира Везачу Элан оьгӀазаллин кад. Ткъа Шейшакарчу[*] паччахьо а мер бу тӀаьххьара и кад.

27ТӀаккха Везачу Эло соьга элира: «ДӀаала цаьрга иштта: „Исраилан Дела волчу массо а ницкъийн Везачу Эло боху: Сан оьгӀазаллин кедара дӀа а молуш, даха а дехаш, схьаӀеттаде, тӀаккха охьа а эгий, кхин хьала а ма гӀитта, шайна Аса даийтина долу тур бахьана долуш“[+]. 28Нагахь санна уьш, хьан карара дӀа а эцна, и кад ца молуш дуьхьал бовлахь, ахьа цаьрга ала: „Массо а ницкъийн Везачу Эло боху: аша, хӀуъа хилахь а, дӀамер бу и кад!“[+] 29Со Сайн цӀе лелош йолчу гӀалина Ярушалаймана Айса дан леринарг дан волалуш ву. Шуна моьтту хир ду шайна таӀзар ца деш Аса шу дуьтур ду. Дуьтур дац! Аса туьре омра до, дуьнен тӀехь мел болчу нахана таӀзар де аьлла, – боху массо а ницкъийн Везачу Эло[+].

30Ярми-ЯхӀу, цаьрга дӀаала:

„Везачу Эло, лоьмо санна, стигалара схьа гӀигӀ дийр ду.
Цо Шен дезачу цӀа чуьра нуьцкъалчу озаца къамел дийр ду.
ЧӀогӀачу озаца Цо гӀигӀ дийр ду Шен махкана дуьхьал.
Кемсех мутта а доккхуш, кемсаш а хьоьшуш,
чагӀар деш болчарна санна мохь беттар бу Цо
дуьнен тӀехь бехаш болчу массо а нахе[+].
31И гӀовгӀа дуьненан массо а йистошка дӀакхочу,
хӀунда аьлча Везачу Эло къаьмнаш бехкедийр ду.
Цо массо а нах кхеле озор бу,
ткъа Ӏесанаш Цо туьре дӀалур бу“, –
боху Везачу Эло».

32Иштта боху массо а ницкъийн Везачу Эло: «Цхьана халкъана тӀера вукху халкъана тӀе а кхочуш, бохам бийр бу, ткъа доккха дарц долалуш ду дуьненан генарчу йистошкара[+]. 33Дуьненан цхьана йистера дуьйна вукху йисте кхаччалц Ӏохкуш хир ду Везачу Эло хӀаллакбинчеран декъий. Цхьа а стаг хир вац царна воьлхуш, цхьаммо а уьш, хьала а эцна, дӀабухкур бац. Уьш лаьтта тӀехь Ӏохкуш хир бу, кхо санна[+].

34Ткъа шу, церан Ӏуй, узарш а деш, делха! Шайн лазарш бахьана долуш лаьттахь керча! ГӀайгӀанаш а еш, лаьттахь керча! Шу дайа деза йолу хан тӀекхаьчна. Кегйина еза пхьегӀа санна, шу дӀасакхиссина а, охьаэгна а Ӏохкуш хир ду[+]. 35Ӏушна кӀелхьардовла меттиг хир яц, жен куьйгалхошна дӀаловчкъа меттиг хир яц. 36Ӏуша орца даккхаре ладогӀа! Жен куьйгалхойн белхаре ладогӀа! Уьш иштта боьлху, Веза Эла церан дежийла хӀаллакьеш волу дела. 37Везачу Элан дералла бахьана долуш, машаре йолу дежийлаш яссийна хир ю. 38Веза Эла шен хьеха чуьра арадаьлла долу лом санна ву. Иштта церан латта дассийна хилира, гӀело йинчун тур а, Цуьнан чӀогӀа дералла а бахьана долуш».

#### 26


Ярми-ЯхӀу кхеле валар

1[+]ЯхӀудхойн паччахь волчу Юши-ЯхӀун кӀентан ЯхӀу-Якхаман паччахьаллин хьалхарчу шарахь Везачу Элера хаам кхечира[+]. 2Цо элира: «Везачу Элан цӀийнан керта дӀа а хӀоттий, Цуьнан цӀенна уллохь Далла Ӏибадат дан баьхкина болчу а, ЯхӀуд-махкарчу болчу а массо а нахе вистхила[+]. 3Шайга бохучуьнга ла а доьгӀна, шаьш лелаш болчу вочу некъа тӀера дӀаберза мегара уьш. ТӀаккха Аса, дохко а ваьлла, цара лелийначу вочунна Айса бан лерина болу бохам царна бийр бацара[+].

4Цаьрга ала: „Везачу Эло иштта боху: Аса шайна белла болчу товрат-хьехамца а лелаш, аша Соьга ладогӀа деза![+] 5Аса дукхазза а шу долчу Сайн ялхой болу пайхамарш бохкуьйтура, амма аша цаьрга ла ца дугӀура. ХӀинца церан дешнашка аша ладогӀа деза![+] 6[+]Шу иштта ца лелахь, тӀаккха Аса хӀокху Сан дезачу цӀенна Шилун-гӀалина диннарг дийр ду. ТӀаккха дуьнен чохь долчу массо а халкъаша хӀокху гӀалин цӀе яккхарца неӀалташ бохур ду“».

7Динан дай а, пайхамарш а, массо а халкъ а ладугӀуш дара Ярми-ЯхӀус хӀара дешнаш Везачу Элан цӀийнан кертахь дӀакхайкхочу хенахь. 8Ярми-ЯхӀус Везачу Эло шега дӀаала аьлларг дерриге а халкъе дӀаэлира. Эццахь динан дайша а, пайхамарша а, халкъо а иза схьа а лаьцна, цуьнга элира: «Хьо вала веза! 9ХӀунда бо ахьа Везачу Элан цӀарах хаамаш, хӀокху Везачу Элан цӀенна Шилун-гӀалина диннарг дийр ду, хӀара Ярушалайм-гӀала йохийна а, яссийна а дӀахӀоттор ю бохуш?» Массо а халкъ Везачу Элан цӀийнан кертахь дӀахӀоьттира, Ярми-ЯхӀуна дуьхьал а даьлла.

10Иза шайна дӀахезча, яхӀудхойн тхьамданаш, паччахьан цӀа чуьра ара а бевлла, Везачу Элан цӀа долчу баьхкира. Везачу Элан цӀийнан керта тӀе вогӀучохь лаьтташ долчу Керлачу кевнна уллора шайн меттигаш дӀалецира цара[+]. 11ТӀаккха динан дайша а, пайхамарша а элира тхьамданашка а, гулделлачу халкъе а: «ХӀокху стагана вен кхел ян догӀуш ду, хӀунда аьлча цо тхан Ярушалайм-гӀалина дуьхьал хаамаш бора. Шуна иза шайн лергашна ма хезара!»

12Массо а тхьамданашка а, дерриг а халкъе а Ярми-ЯхӀус элира: «Везачу Эло ваийтина со хӀокху цӀийнах а, хӀокху гӀаланах а лаьцна шуна мел хезна хаамаш бан. 13Нисде шайн некъаш а, шайн гӀуллакхаш а, ткъа шайн Везачу Дала бохучуьнга ладогӀа. ТӀаккха Цо, дохко а ваьлла, Ша аьлла болу бохам шуна бийр бацара[+]. 14Ткъа со шун карахь ву. Шайна дика а, нийса а хеташ дерг де суна[+]. 15Амма аша со вехь, шу цхьана хӀуманах кхетар ду: бехк боцучу стеган цӀий шайх а, хӀокху гӀаланах а, цуьнан бахархойх а аша хьорчуьйту, хӀунда аьлча со Везачу Эло ваийтина вара, аса шуьга аьлларг шун лергашна дӀахазийта».

16ТӀаккха тхьамданаша а, дерриг халкъо а элира динан дайшка а, пайхамаршка а: «ХӀара стаг вен кхел ян вогӀуш вац, хӀунда аьлча цо вайн Везачу Делан цӀарах къамел дина тхоьца».

17Масех къано, хьала а гӀаьттина, вистхилира дерриге а халкъан гуламе:[+] 18[+]«Муршатахо волу Мика-ЯхӀу пайхамар хилла яхӀудхойн паччахьо Хьузакх-ЯхӀус олалла дечу хенахь. Цо дерриг а ЯхӀудан халкъе аьллера: „Иштта боху массо а ницкъийн Везачу Эло:

‘Цийон-лам, кха санна, охур бу,
Ярушалаймах тӀулгийн оьла хир ю,
Делан цӀа тӀехь лаьттинчу лам тӀе хьун ер ю’[+].

19ЯхӀудхойн паччахь волчу Хьузакх-ЯхӀус а, ЯхӀудан халкъо а вийрий Мика-ЯхӀу? Хьузакх-ЯхӀу Везачу Элана хьалха ларамах вуьзна ца хилла те, цо Веза Эла шена резахилийтар ца лехна те? Ткъа Везачу Эло, дохка а ваьлла, Ша царна бан аьлла болу бохам ца сацийна те? Ткъа вай ваьшна доккха зен дан кечделла“»[+].

20(ХӀокху гӀалина а, махкана а дуьхьал Везачу Элан цӀарах, Ярми-ЯхӀус ма-аллара, Делера болу хаамаш беш кхин цхьа стаг вара. Иза Кхиръят-ЯӀариман вахархо волу ШамӀа-ЯхӀун кӀант УръяхӀу вара[+]. 21ЯхӀу-Якхамна а, цуьнан мел болчу тӀеман хьаькамашна а, цуьнан тхьамданашна а оцу пайхамаран дешнаш дӀахезча, паччахьна иза вейта лиира. И хӀума шена хиъча, УръяхӀу, кхера а велла, ведда Мисар-махка дӀавахара[+]. 22Амма ЯхӀу-Якхам-паччахьо, Мисар-махка Ӏахбаран кӀант Эли-Ната а, цуьнца кхин а нах а бахийтина,[+] 23цигара УръяхӀу схьавалавайтира. ТӀаккха ЯхӀу-Якхам-паччахьо, иза тур тоьхна вен а вейтина, цуьнан дакъа къечу нехан кешнаш долчохь охьакхоссийтира.)

24Амма Шапанин кӀант Ахьикхам Ярми-ЯхӀуна тӀехӀоьттира, цундела иза халкъан кара дӀа ца велира, цаьрга ца вейтархьама[+].

#### 27


Ярми-ЯхӀун кочара дукъ

1[+]ЯхӀудхойн паччахь волу Юши-ЯхӀун кӀант ЯхӀу-Якхам[*] паччахь хилла дӀахӀоьттинчу дуьххьарчу заманахь Везачу Элера хӀара хаам кхечира Ярми-ЯхӀуга[+]. 2Везачу Эло соьга иштта элира: «Ярми-ЯхӀу, цӀоканан моханех а, дукъойх а хьайна дукъ а дай, иза хьайна тӀедилла[+]. 3И саннарш Эдомерчу а, Муаби-махкарчу а, Ӏамминарчу а, Цора-гӀаларчу а, ЦӀаданарчу а паччахьашна а дахьийта. Уьш Ярушалайме яхӀудхойн паччахь ЦӀадукъ-ЯхӀу гархьама баьхкинчу векалшкахула дӀадахьийта[+]. 4ХӀара дешнаш цу паччахьашка дӀаалар цу векалшна тӀедилла: „Исраилан Дела волчу массо а ницкъийн Везачу Эло боху: шайн паччахьашка иштта дӀаала: 5‘Сайн боккхачу ницкъаца а, тӀекховдийначу куьйгаца латта а, адамаш а, лаьтта тӀера бежанаш а кхоьллина Аса. Сайна мел луучун кара Аса и латта дӀало[+]. 6Ткъа хӀинца Аса хӀара массо а хӀума Сайн лай волчу Бавелан паччахьан Набухди-Нецаран кара дӀало. Аса аренан акхарой а цунна гӀуллакх дан дӀало[+]. 7Массо а халкъаш цунна а, цуьнан кӀантана а, цуьнан кӀентан кӀантана а гӀуллакх деш хир ду. Иза иштта хир ду, Бавел эшна хир йолу заман тӀекхаччалц. ТӀаккха дуккха а къаьмнаша а, сийлахьчу паччахьаша а Бавел-мохк муьтӀахь бийр бу[+].

8Нагахь санна цхьа къам я пачхьалкх Бавелан паччахь волчу Набухди-Нецарна дуьхьал далахь, цуьнан дуькъана хьалха шен ворта охьа а ца таӀош, цу къомана Аса туьраца, мацаллица, Ӏожаллин уьнца таӀзар дийр ду, – боху Везачу Эло, – и къам Аса Набухди-Нецаре кхоччуш хӀаллакдайтталц[+]. 9Ла ма догӀа шайн пайхамаршка а, пал туьйсуш болчаьрга а, гӀенаш туьдуш болчаьрга а, бозбунчашка а, жинашца тайначаьрга а. Цара боху: ‹Шу Бавелан паччахьна муьтӀахь хила ца деза›[+]. 10Цара шуьга харцдерг дуьйцу, шу шайн лаьтта тӀера гена дӀалахкийтархьама. Аса шу дӀалохкур дара, ткъа шу хӀаллакьхир дара[+]. 11Бавелан паччахьан дукъ тӀе а эцна, цунна гӀуллакх деш сецна муьлхха а къам Аса шен лаьтта тӀехь дуьтур ду. Иза, шен лаьтта тӀехь гӀуллакх а деш, цу тӀехь дехар ду’, – боху Везачу Эло“».

12И хаам а аса ЯхӀудан паччахь волчу ЦӀадукъ-ЯхӀуга дӀакхачийра. Аса элира: «ОхьатаӀае шайн ворта Бавелан паччахьан дукъана хьалха, цунна а, цуьнан халкъана а гӀуллакх а деш саца – дийна дуьсур ду шу[+]. 13ХӀунда хуьлуш ду хӀаллак хьо а, хьан къам а тур а, мацалла а, Ӏожаллин ун а бахьана долуш? Везачу Эло и дерриг а Бавелан паччахьна муьтӀахь ца хиллачу къомана хир ду аьлла ма ду[+]. 14Ла ма дийгӀийша шайга: „Бавелан паччахьан кара шу гӀур дац“, – бохуш болчу пайхамаршка. Цара шуна бо хаамаш харц бу. 15Уьш Аса баийтина бац шу долчу, – боху Везачу Эло. – Цара Сан цӀарах харцхаамаш бо. Цундела Аса шу дӀалохкур а ду, ткъа шу хӀаллак а хир ду – шу а, шуна харцхаамаш беш болу пайхамарш а».

16Динан дайшка а, дерриг халкъе а аса элира: «Иштта боху Везачу Эло: „‘Везачу Элан цӀа чуьра дӀаяьхьна йолу пхьегӀаш кестта Бавел-махкара юхаерзор ю’, – бохуш болчу шайн пайхамаршка ла ма догӀа. Цара шуна харцхаамаш бо[+]. 17Цаьрга ла а ца дугӀуш, Бавелан паччахьна муьтӀахь хила, тӀаккха шу дийна дуьсур ду. ХӀара гӀала, къапалг а йина, хӀунда хӀаллакйина яра? 18Нагахь санна уьш пайхамарш а белахь, цаьргахь Сан дош а делахь, цара массо а ницкъийн Везачу Эле шайн доӀанашца деха деза Везачу Элан цӀа чохь а, яхӀудхойн паччахьан цӀа чохь а, Ярушалаймехь а йисина йолу еза пхьегӀаш Бавеле дӀа ма яхьийта аьлла“».

19Массо а ницкъийн Везачу Эло иштта боху цӀестан бӀогӀамех а, цӀестан хӀордах а, цӀестан кӀелхӀотторгех а, иштта хӀокху гӀалахь йисначу кхийолчу хӀуманех лаьцна[+]. 20(Уьш Набухди-Нецара ша яхӀудхойн паччахьан ЯхӀу-Якхаман кӀант Яхун-ЯхӀу а, ЯхӀуд-махкара а, Ярушалаймера а цӀеяхана болу массо а нах Бавеле дӀабуьгучу хенахь цига дӀа ца яьхьнера.) 21Исраилан Дела волчу массо а ницкъийн Везачу Эло Шен дезачу цӀа чохь а, яхӀудхойн паччахьан цӀа чохь а, Ярушалайм-гӀалахь а йисначу хӀуманех лаьцна иштта боху: 22«Уьш Бавеле дӀахьур ю, царна тидам бан беза Аса сацам бечу денна тӀекхаччалц уьш цу гӀалахь а хир ю, – боху Везачу Эло. – Цул тӀаьхьа Аса оцу метте уьш юха йоуьйтур ю»[+].

#### 28


Ярми-ЯхӀу а, Хьанан-ЯхӀу а

1[+]Оццу шарахь, яхӀудхойн паччахьо ЦӀадукъ-ЯхӀус олалла дечу дуьххьарчу заманахь – доьалгӀачу шеран, пхоьалгӀачу баттахь цуьнан паччахьаллехь – ГавӀонера пайхамар волу Ӏазуран кӀант Хьанан-ЯхӀу соьга вистхилира. Везачу Элан цӀийнан кертахь а волуш, динан дайшна а, массо а халкъана а хьалха Хьанан-ЯхӀус соьга элира:[+] 2«Исраилан Дела волчу массо а ницкъийн Везачу Эло боху: „Аса дохор ду Бавелан паччахьан дукъ[+]. 3Ши шо далале, Аса оцу метте юхаяхьар ю Бавелан паччахь волчу Набухди-Нецара Везачу Элан цӀа чуьра Бавеле дӀаяьхьна йолу ерриге а хӀуманаш[+]. 4ЯхӀудхойн паччахь волу ЯхӀу-Якхаман кӀант Яхун-ЯхӀу а, ЯхӀуд-махкара Бавеле дӀабигна болу массо а йийсархой а Аса хӀокху метте юхаберзор бу, – боху Везачу Эло. – Аса дохор ду Бавелан паччахьо яхӀудхошна тӀедиллина долу дукъ“».

5ТӀаккха Ярми-ЯхӀу Везачу Элан цӀийнан кертахь болчу динан дайшна а, массо а нахана хьалха пайхамар волчу Хьанан-ЯхӀуга вистхилира. 6Ярми-ЯхӀу-пайхамаро элира: «Иштта хуьлийла иза, Везачу Эло иштта нисдойла иза! Везачу Элан цӀийнан хӀуманаш а, массо а йийсархой а Бавелера хӀокху метте юха а берзош, Везачу Эло кхочушдойла ахьа Делан цӀарах аьлла долу дешнаш! 7Амма ахьа ладогӀалахь аса хӀинца хьоьга массарна а хозуьйтуш олучуьнга. 8Хьол а, сол а хьалха хиллачу пайхамарша, хиндолчух лаьцна Делера болу хаамаш шаьш бечу хенахь, дуккха а мехкашна а, яккхийчу пачхьалкхашна а тӀом а, бохам а, ун а хир ду аьлла. 9Нагахь санна цхьана пайхамаро, машар хир бу аьлла, схьакхайкхош хилча, иза, баккъал Везачу Эло ваийтина пайхамар ву аьлла, тӀелоцуш ца хилла, цо аьлларг кхочушхиллалц»[+].

10ТӀаккха пайхамар волчу Хьанан-ЯхӀус Ярми-ЯхӀун кочара дукъ, схьа а даьккхина, дохийра[+]. 11Массо а халкъана хьалха Хьанан-ЯхӀус хӀара дешнаш элира: «Иштта боху Везачу Эло: „Оццу тайпана Аса, ши шо далале, Бавелан паччахь волчу Набухди-Нецаран дукъ а дохор ду, массо а къаьмнийн кочара схьа а даьккхина“». Цул тӀаьхьа Ярми-ЯхӀу-пайхамар шен новкъа дӀавахара.

12Хьанан-ЯхӀу-пайхамаро Ярми-ЯхӀу-пайхамаран кочара дукъ дохийначул тӀаьхьа, Везачу Элан дош кхечира Ярми-ЯхӀуга: 13«Ваха а гӀой, Хьанан-ЯхӀуга ала: „Иштта боху Везачу Эло: ‘Ахьа дохийнарг дечиган дукъ ду, ткъа ахьа динарг бахьана долуш, цуьнан метта аьчка дукъ хир ду’. 14Исраилан Дела волчу массо а ницкъийн Везачу Эло иштта боху: ‘Аса аьчка дукъ дуьллур ду цу массо а къаьмнийн коча, уьш Бавелан паччахь волчу Набухди-Нецаран куьйга кӀелахь хилийта. Уьш цунна гӀуллакх деш лелар ду. Аса аренан акхарой а цунна дӀаелла’“»[+].

15Ярми-ЯхӀу-пайхамаро элира Хьанан-ЯхӀу-пайхамаре: «ЛадогӀал соьга, Хьанан-ЯхӀу, хьо Везачу Эло ваийтина вац. Ткъа ахьа хӀара халкъ харцхаамах тешийтина[+]. 16Цундела Везачу Эло иштта боху: „Аса кху дуьнен чуьра дӀавуьгур ву хьо, Хьанан-ЯхӀу. Хьо кху шарахь лийр ву, хӀунда аьлча ахьа кхайкхийнарг бахьана долуш нах Везачу Элана дуьхьалбевр бу“».

17Цу шеран ворхӀалгӀачу баттахь Хьанан-ЯхӀу-пайхамар велира.

#### 29


Ярми-ЯхӀус Бавелехь болчу йийсархошка дахьийтина долу кехат

1[+]Ярушалаймера Ярми-ЯхӀу-пайхамаро кехат дахьийтира Набухди-Нецара Ярушалаймера Бавеле дӀабигна болчу йийсархойх бисина болчу къаношка а, иштта динан дайшка а, пайхамаршка а, цигахь долчу массо а халкъе а[+]. 2И кехат дахьийтира паччахь волу Яхун-ЯхӀу, цуьнан нана а, Ярушалаймера а, ЯхӀуд-махкара а паччахьан кертара ялхой а, тхьамданаш а, иштта дечиган а, аьчка пхьераш а Ярушалаймера дӀабигинчул тӀаьхьа[+]. 3Ярми-ЯхӀус и кехат дӀаделира Шапанин кӀанте ЭлиӀасига а, Хьалкхи-ЯхӀун кӀанте Гамар-ЯхӀуга а. ЯхӀудхойн паччахьо ЦӀадукъ-ЯхӀус уьш Бавел-махкахь волчу Набухди-Нецар-паччахьна тӀе дӀабахийтинера. Цу кехатан чулацам хӀара бара: 4«Исраилан Дела волчу массо а ницкъийн Везачу Эло Ярушалаймера Бавеле дӀабахийтинчу массо а йийсархошка иштта боху: 5„Шайна цӀенош а дай, цу чохь Ӏе, бошмаш дӀа а йогӀа, цу тӀера стоьмаш а баа. 6Зударий а балабе, шайна кӀентий а, зудабераш а кхиаде. Шайн кӀенташна зударий а балабе, зудабераш маре а дахийта, церан дуккха а кӀентий а, зудабераш а хилийта, шаьш кӀезиг ца хилийта а, шайн тӀаьхье дебийта а. 7Аса шаьш дӀадахийтина йолчу гӀалин машар а, беркат а совдаккха гӀерта, и гӀала Везачу Эле йоьхуш доӀанаш а де, хӀунда аьлча цу гӀалахь беркат хилча, шуна а беркат хир ду“[+]. 8Исраилан Дела волчу массо а ницкъийн Везачу Эло иштта боху: „Шайн юкъахь болчу пайхамаршка а, пал туьйсучаьрга а шаьш ле ма дайта. Шайн омрица гӀенаш гушболчеран гӀенех а ма теша[+]. 9Цара Сан цӀарах харцкхайкхамаш бо. Уьш Ас баийтина бац“, – боху Везачу Эло[+]. 10[+]Иштта боху Везачу Эло: „Шу Бавелехь долу кхузткъе итт шо кхаьчначул тӀаьхьа Со шун аьтто бан хьожур а ву, Айса шух лаьцна аьлла долу дешнаш кхочуш а дийр ду, шу хӀокху метте схьа а дерзош[+]. 11ХӀунда аьлча шуна лерина йолу Сан ойланаш Суна бен ца хаьа, – боху Везачу Эло. – И Сан ойланаш шуна аьттонна ю, шуна вонна яц, сатийсамах дуьзна долу хиндерг шуна дӀадала лерина ю уьш. 12Шу Соьга кхойкхуш, доӀанаш деш, Со волчу догӀучу хенахь, Аса шуьга ладугӀур ду[+]. 13[+]Аша Со лохур а ву, Со шуна карор а ву. Нагахь санна аша Со доггах лахахь,[+] 14Аса шуьга Со каравойтур ву, – боху Везачу Эло. – Аса шун аьтто хилар карладоккхур а ду, массо а халкъашна юккъера, массо а Айса дӀалаьхкинчу мехкашкара шу гулдийр ду Аса, – боху Везачу Эло. – Хьалха шаьш йийсаре дӀадигначу метте юхадалор ду Аса шу“[+]. 15Аша ала мегар ду: „Везачу Эло Бавелехь а ма белла тхуна пайхамарш“. 16Амма Везачу Эло Даудан гӀанта тӀехь Ӏаш волчу паччахьах лаьцна а, иштта кху гӀалахь дехаш долчу йийсаре дигаза дисинчу хьан къомахойх лаьцна а иштта боху[+]. 17Царах лаьцна массо а ницкъийн Везачу Эло боху: „Аса кестта оцу адамашна тӀе тӀом а, мацалла а, Ӏожаллин ун а хьажор ду, Аса уьш яа мегаш ца хиллал телхина йолу вон инжираш санна бина дӀахӀиттор бу. 18Со царна туьраца, мацаллица, Ӏожаллин уьнца тӀаьхьавер ву. Дуьнен чохь йолу массо а пачхьалкхаш кхераелла хир ю, шайна цу халкъана динарг гича. Аса уьш дӀа мел лаьхкинчу массо а къаьмнашна юкъахь наха церан цӀе яккхарца неӀалт эр ду, царна динчунна нах инзарбевлла хир бу, царах кхаьрдар бу, нахана уьш дола хетар бу[+]. 19Иза царна хир ду цу наха Соьга ла ца доьгӀна дела, – боху Везачу Эло. – Цара ла ца дугӀура Аса шайга дукхазза а Сайн ялхой болчу пайхамаршкахула бахьийтинчу хаамашка. Ткъа йийсаре дӀадигна долчу аша а оцу хаамашка ла ца дугӀура“, – боху Везачу Эло[+]. 20Ткъа аша, массо а Аса Ярушалаймера Бавеле дӀабахийтинчу йийсархоша, Везачу Эло бохучуьнга ладогӀа. 21Исраилан Дела волчу массо а ницкъийн Везачу Эло Сан цӀарах шуна харцхаамаш бечу Къули-ЯхӀун кӀантах Ахьабах а, МаӀсей-ЯхӀун кӀантах ЦӀадукъ-ЯхӀух а лаьцна иштта боху: „Уьш Аса Бавелан паччахь волчу Набухди-Нецаран кара дӀалур бу, ткъа цо уьш шун бӀаьргашна хьалха хӀаллакбийр бу[+]. 22Бавелехь йийсарехь болчу массо а яхӀудхоша, царах масал а далош, шаьш неӀалт кхайкхочу хенахь иштта бохур ду: ‘Бавелан паччахь волчу Набухди-Нецара цӀергахь вагийна волчу ЦӀадукъ-ЯхӀуний, Ахьабний диннарг дойла шуна Везачу Эло’[+]. 23Цу шина пайхамаро Исраил-махкахь дегаза гӀуллакхаш дора: шайн уллорачеран зударшца хьарам лелара, Сан цӀарах хаамаш бора, Аса шайна и хаамаш ца беллехь а, уьш харцхаамаш белахь а. И хӀума Суна хууш ду, Со цунна теш а ву“, – боху Везачу Эло»[+].


ШамӀа-ЯхӀун кехат

24Нахьлимхо волчу ШамӀа-ЯхӀуга дӀаала:[+] 25«Исраилан Дела волчу массо а ницкъийн Везачу Эло иштта боху: „Ахьа дерриге а Исраилан халкъе а, иштта динан да волчу МаӀсей-ЯхӀун кӀанте Цапни-ЯхӀуга а, массо а кхиболчу динан дайшка а хьайгара кехаташ дахьийтира. Цу тӀехь яздина дара: 26‘Хьо Везачу Эло ЯхӀу-ЯдаӀана метта динан да вина дӀахӀоттийра, хьоьга Везачу Элан цӀийнан керта тӀехь куьйгалла дайта а, иштта хӀора, ша пайхамар ву бохуш, хьераваьлча санна лелаш верг набахти чу воллийта а. И санна волчу стагана, буржал а тоьхна, коча гӀомат йолла еза[+]. 27Ахьа тӀех хӀунда ца диттира Ӏанатотхо волчу Ярми-ЯхӀуна, шайна юкъахь, иза пайхамар ву бохуш, лелаш хилча? 28Цо тхо долчу Бавеле а хӀара хаам баийтина: ‹Шун йийсарехь хилар деха хир ду. Шайна цӀенош а дай, цу чохь Ӏе, бошмаш дӀа а йогӀа, цу тӀера стоьмаш а баа›’“».

29Динан да волчу Цапни-ЯхӀус и кехат Ярми-ЯхӀу-пайхамарна дӀадешча, 30Ярми-ЯхӀуга Везачу Элера хаам кхечира: 31«Ярми-ЯхӀу, Бавелехь болчу массо а йийсархошка хӀара хаам бахьийта: „Иштта боху Везачу Эло нахьлимхо волчу ШамӀа-ЯхӀух лаьцна: ‘ШамӀа-ЯхӀус шуна Делера болуш санна хаамаш бора, амма иза Аса ваийтина вацара. Цо шу харцхаамех тешийтира’[+]. 32И хӀума дар бахьана долуш, Веза Эла волчу Аса иштта боху: ‘Аса билггал нахьлимхо волчу ШамӀа-ЯхӀуна а, цуьнан тӀаьхьенна а таӀзар дийр ду. Шуна юкъахь цуьнан тӀаьхьенах цхьа а вуьсур вац, ткъа цунна гур дац Аса Сайн къомана дан лерина долу дика, – боху Везачу Эло, – хӀунда аьлча цо халкъ Везачу Элана дуьхьалдаьккхира’“».

#### 30


Дала Шен къомана йина чӀагӀонаш

1Ярми-ЯхӀуга Везачу Элера хаам кхечира: 2«Исраилан халкъан Везачу Дала иштта боху: „Аса хьайга аьлла долу массо а хӀума тептар тӀе дӀаязде,[+] 3хӀунда аьлча тӀекхочуш ду, – боху Везачу Эло, – Аса Исраилан а, ЯхӀудан а долу, Сайн халкъан аьтто юхаметтахӀоттор долу денош. Аса и халкъ юха а церан дайшна Айса деллачу лаьтта тӀе схьадалор ду, и латта церан долахь а хир ду“»[+].

4ХӀара дешнаш Везачу Эло Исраилан а, ЯхӀудан а халкъах лаьцна аьлла ду. 5«Иштта боху Везачу Эло:

„Кхерабелла, боьлхуш болчеран аьзнаш хезаш ду.
Къематан гӀовгӀа хезаш ю, машар а бац.
6Хаттар а дай, ойла е:
боьршачу стага бер дой?
Дера ца до. Иштта хилча, хӀунда го Суна
хӀора боьршачу стеган куьйгаш церан гай тӀехь,
бер деш йолчу зудчун санна?
Церан яххьаш бос байна а хӀунда ю[+]?
7ЭхӀ, ма къемате хир ду и де,
цхьа а де цунах тарлур а дац.
Якъубан тӀаьхьенна иза гӀайгӀане зама хир ю,
амма оцу гӀайгӀанех и тӀаьхье кӀелхьаръер ю“»[+].

8«И де тӀекхаьчна, – боху массо а ницкъийн Везачу Эло, – Аса Исраилан а, ЯхӀудан а халкъийн кочара дукъ дохор ду, Аса шун буржалш а дӀадохур ду. Кхечу къаьмнаша Сан къоме шайна кхин гӀуллакх дойтур дац[+]. 9Амма уьш шайн Везачу Далла а, Аса царна хӀоттор волчу, Даудан тӀаьхьенах волчу шайн паччахьна а гӀуллакх деш лелар бу[+].

10[+]Ткъа хьо, Сан ялхо йолу Якъубан тӀаьхье, кхера ма ло, –
боху Везачу Эло, – ма къахка, Исраилан халкъ.
Аса хьо генарчу махках кӀелхьар а доккхур ду,
шаьш йийсаре дӀадигначу махкара
хьан тӀаьхьенаш паргӀат а йохур ю.
Якъубан тӀаьхье юхайоьрзур ю,
уьш машарехь а, сашортехь а бехар бу.
Шуна цхьаммо а кхерамаш а туьйсур бац,[+]
11хӀунда аьлча Со шуьца ву,
шу кӀелхьардохур ду –
боху Везачу Эло. –
Шу дӀасалаьхкина мел долу къаьмнаш
Аса билггал хӀаллакдийр делахь а,
шу хӀаллак ца деш дуьтур ду.
Шуна таӀзар ца деш Аса шу дуьтур дац,
амма Аса нийсонца шуна таӀзар дийр ду»[+].

12Иштта боху Везачу Эло Шен халкъе:

«Хьан чевнна дан дарба дац,
хьан йоьхна меттиг меттахӀотталур яц[+].
13Кхелехь къасто дезачу хьан гӀуллакхна гӀайгӀа бан цхьа а вац,
хьан цамгар дӀаерзо иштта цхьа а вац.
Хьуна дан дарба а дац.
14Хьан мел хиллачу бартхошна хьо дицделла,
цу къаьмнашна бала бац, хьуна хӀуъа хилча а.
МостагӀчо санна, Аса хьуна тоьхна,
луьрачо санна, Аса хьуна таӀзар дина,
хӀунда аьлча хьан бехк боккха бу,
ткъа ахь летийна къинош алссам ду.
15Хьайн чевнашна хӀунда бо ахь латкъамаш,
хьайн лазарна дан дарба доццушехь а?
Веза Эла волчу Аса дина ду иза,
хӀунда аьлча хьан бехк боккха бу,
ткъа ахь летийна къинош алссам ду.
16Хьо мел дӀакхоллурш шаьш дӀакхаьллина хир бу.
Хьан мел болу мостагӀий шаьш хир бу йийсарехь.
Хьох хӀонс мел йоккхурш шаьш хӀонс хилла дӀахӀуьттур бу.
Хьуна талор мел дийраш Аса талорхошка дӀалур бу[+].
17Аса хьуна могушалла юхалур ю,
хьан чевнаш а тойийр ю, –
боху Везачу Эло, –
хӀунда аьлча хьан мостагӀаша боху:
„Цийон юхатеттина ма ю,
цунах цхьаммо а гӀайгӀа ма ца бо“»[+].

18Амма Везачу Эло боху:

«Аса Якъубан тӀаьхьенан аьтто юхаметтахӀоттор бу,
цуьнан мел болчу доьзалх къинхетам а бийр бу.
ГӀала юхаметтахӀоттийна хир ю ша хиллачу гу тӀехь,
ткъа гӀалин гӀап шен хьалха хиллачу меттехь лаьттар ю.
19Кхузара схьа хезаш хастамаш беш йолу эшарш хир ю,
массо а маьӀӀера схьахезаш самукъане аьзнаш а хир ду.
Аса церан тӀаьхье совйоккхур ю,
церан терахь жимлур дац,
Аса церан цӀе йохуьйтур ю,
цхьа а къам цаьрга лакхара хьоьжур дац[+].
20Сан къоман бераш тохара санна Ӏийр ду,
цуьнан гулам Суна хьалха дӀахӀуттур бу.
Цунна гӀело ечарна Аса таӀзар дийр ду.
21Цуьнан баьчча оцу къомах схьавер ву,
халкъан олахо царна юкъара хир ву.
Аса Сайна тӀеозавойтур ву иза,
ткъа иза Сайна улло валор ву,
хӀунда аьлча Суна улло ван
шен са ца кхоош мила ваьхьар ву? –
боху Везачу Эло. –
22Шу Сан къам хилла дӀахӀуьттур ду,
ткъа Со шун Дела хир ву»[+].

23Везачу Элан дералла, дарц санна, царна тӀейогӀуш ю, иза Ӏесачеран коьрта тӀе, йилбазмох санна, южур ю[+]. 24Везачу Элан оьгӀазалла дӀаер яц, Цо дан мел леринарг чекхдаккхалц. ТӀедогӀуш долчу деношкахь шу цунах кхетар ду[+].

#### 31


Исраилан халкъ йийсарера юхадалор

1«Цу заманахь, – боху Везачу Эло, – Со Исраилан халкъан массо а тайпанийн Дела хир ву, ткъа уьш Сан къам хир ду». 2Везачу Эло иштта боху: «Туьрах кӀелхьарбевллачу нахана яьссачу аренгахь Везачу Элан дика карийна. Исраилан халкъ шена синтем лохуш лелара». 3Генначу меттехь Везачу Эло, суна хьалха дӀа а хӀоьттина, соьга элира: «Массо а ханна болчу безамца дезаделла хьо Суна, Исраилан халкъ, Аса хьоьга кховдийна Сан хедар боцу безам[+]. 4Аса юха а меттахӀоттор ду хьо, йоӀстаг санна долу Исраилан халкъ, хьо юхаметтахӀоттийна а хир ду. Ахь юха а жиргӀанаш еттар ю, самукъане хелхар а деш, хьо лелар ду[+]. 5Ахьа юха а Шамран-махкарчу лаьмнашкахь кемсийн бошмаш кхиор ю, ткъа кемсаш лелош болчара шаьш кхиийначу кемсех шайна пайда а оьцур бу[+]. 6Цхьа де догӀур ду, гӀаролхоша Эпрайм-лаьмнашкара дӀакхайкхор деш: „ХьалагӀовтта, вайн Веза Дела волчу, Цийон-лам тӀе хьаладевр ду вай“»[+].

7ХӀунда аьлча Везачу Эло иштта боху:

«Сакъералуш, Якъубан тӀаьхьенна эшарш лекха,
мохь бетта къаьмнийн уггар сийлахьчунна.
Массарна а хезаш, цунна хастамаш бе,
иштта ала: „КӀелхьардаккхахьа, Веза Эла,
Хьайн къам, Исраилан халкъах дисинарг!“
8Къилбаседерачу махкара Аса схьабалор бу уьш,
дуьненан йистошкара Аса схьагулбийр бу уьш.
Цаьрца цхьаьна бӀаьрзениг а, астагӀниг а,
берах ерг а, бер деш ерг а хир ю.
Йоккхачу тобанца уьш юхабоьрзур бу кхуза[+].
9Белха а боьлхуш, уьш схьабогӀур бу,
доӀанаш а деш, ткъа Аса уьш юхаберзор бу.
Хишна уллохула, аттачу некъаца дӀабуьгур бу Аса уьш,
церан когаш а тийсалур бац.
Аса буьгур бу уьш, хӀунда аьлча Со Исраилан Да ву,
ткъа Эпрайм Сан дуьххьарлерниг ву»[+].

10Халкъаш, ладогӀалаш Везачу Элера болчу хааме,

хӀордан йистехь дехаш долчу генарчу къаьмнашка иза дӀахаийталаш:
«Исраилан халкъ дӀасадаржийначо иза схьа а гулдийр ду.
Ӏуьно шен жа санна, Цо иза лардийр ду»[+].
11Везачу Эло Якъубан тӀаьхье мехах паргӀатйоккхур ю,
цуьнан чул ницкъ болчеран карара схьа а йоккхур ю[+].
12Цийон-лам тӀе а деана, Исраилан халкъ доккхадеш лелар ду,
ирсах дуьзна хир ду церан юьхьсибат,
Везачу Эло мел деллачунна:
кӀа, керла чагӀар, зайтдаьтта,
жена а, бежана а юкъара кӀорнеш.
Хих тоам хилла йолу беш санна хир бу уьш,
ткъа церан дог кхин доьхна хир дац[+].
13«Оцу хенахь зудабераш халхадевр ду,
къонахой а, баккхийнаш а самукъане хир бу.
Церан гӀайгӀанех Аса сакъерар дийр ду.
Сингаттаман метта Аса царна синтем а, ирс а лур ду[+].
14Аса динан дайшна токхе кхача лур бу,
Сан къам Сайн дикачух дузур а ду», –
боху Везачу Эло.


Везачу Эло Исраилан халкъах къинхетам бар

15[+]Иштта боху Везачу Эло:

«Аз хеза Рами чохь,
инзаре мохь, тийжар хеза.
Рахьал[*] йоьлху шен берашна,
амма цхьаммо а шен дог оьцийла цунна ца лаьа,
хӀунда аьлча цуьнан бераш дӀадевлла ду»[+].

16Амма Везачу Эло боху:

«Йоьлхучуьра саца, хьайн бӀаьрхиш а дӀадаха,
ахь бинчу балхана хьуна совгӀат дийр ду, –
боху Везачу Эло. – Хьан бераш
мостагӀийн лаьттара юхадоьрзур ду.
17Хьан хиндолчунна бу сатийсам, –
боху Везачу Эло. – Хьан бераш
шайн махка юхадоьрзур ма ду.

18Суна билггал хезна Эпрайман халкъ[*] леткъаш:
„Аьрха эса санна, со нисдина,
Ахь со кара ма Ӏамийнера!
ХӀинца со юхадерзадехьа,
тӀаккха со Хьуна тӀе юхавоьрзур вара,
хӀунда аьлча Хьо сан Веза Дела ву[+].
19Хьох дӀадирзинчул тӀаьхьа, со дохко а даьлла.
КараӀамийначул тӀаьхьа некха тӀе куьйгаш деттара ас,
хӀунда аьлча юьхьӀаьржачу а хӀиттийна, со сийсаздинера,
айса жимчохь летийна къинош бахьана долуш“.

20Эпрайман халкъ Сан хьоме кӀант вац ткъа?
Суна дукхадезаш долу бер дац ткъа иза?
Иза кест-кестта Аса нисван везаш велахь а,
массо а хенахь безамца дагавогӀу Суна иза.
Сан кийра иза бахьана долуш карзахбуьйлуш бу,
Аса цунах къинхетам а бийр бу», – боху Везачу Эло[+].
21ДӀахӀоттае хьайн некъан билгалонаш,
некъ каро тӀулгаш хьайна охьадахка.
Тидам бе хьо леллачу некъан,
хьо дӀадуьгуш хиллачу тачанан.
ЙоӀстаг санна долу Исраилан халкъ,
юхадерза хьайн гӀаланашка.
22Дукха лелар дуй хьо дӀасауьдуш,
тешаме йоцу йоӀ санна долу халкъ?
Везачу Эло дуьнен чохь керланиг кхуллу:
зудчо шен майра кӀелхьарвоккхур ву[+].


Делан халкъан хиндолу дика дахар

23Исраилан Дела волчу массо а ницкъийн Везачу Эло иштта боху: «Аса халкъан аьтто юхаметтахӀоттабича, ЯхӀуд-махкахь а, цуьнан гӀаланашкахь а хӀара дешнаш кхин цкъа эр ду:

„Везачу Эло декъалбойла хьо, беза лам[*],
нийсо шена тӀехь Ӏаш йолу меттиг“[+].

24ЯхӀуд-махкахь кхин цхьаьна Ӏаш хир бу гӀаланийн нах а, ахархой а, жаш дажош болу жаӀуй а. 25ХӀора кӀадвеллачу стеган Аса хьогалла йойур ю, ткъа хӀора гӀелвелларг Аса кхачанах вузор ву».

26Со, сама а ваьлла, гонах дӀасахьаьжира: сайн гӀан чӀогӀа тайра суна.

27«ТӀейогӀур ю зама, – боху Везачу Эло, – Аса Исраилан халкъан а, ЯхӀудан халкъан а мехкашна тӀехь, ахархочо ялта кхиош санна, адамаш а, дийнаташ а кхуьуьйтур йолу[+]. 28ДӀаяханчу хенахь Со хьожуш вара и халкъ орамашца дӀадаккхийта а, дохийта а, кагдайта а, хӀаллакдайта а, цунна тӀе бохамаш байта а. Иштта, хиндолчу хенахь хьоьжур ву Со уьш меттахӀиттадайта а, лаьтта тӀе дӀадогӀийта а, – боху Везачу Эло. –[+] 29[+]Цу хенахь адамаша бохур дац:

„Дайша муьста кемсаш йоу,
ткъа берийн цергаш леха“[+].

30Амма хӀора стаг ша летийна долу къинош бахьана долуш лийр ву. Муьста кемсаш мел йиъначух лаьцна аьлча, ша-шен цергаш а лехар ю[+].

31[+]ТӀекхочуш ду денош, – боху Везачу Эло, – Аса Исраилан тӀаьхьенца а, ЯхӀудан тӀаьхьенца а керла барт бен долу[+]. 32Церан дай, куьг а лаьцна, Мисар-махкара арабохучу хенахь, Аса цаьрца бина барт санна хир бац иза, хӀунда аьлча цара и Сан барт бохийна, Со шайн олахо воллушехь, – боху Везачу Эло. –[+] 33[+]ХӀара денош дӀадевлча, иштта барт бийр бу Аса Исраилан тӀаьхьенца, – боху Везачу Эло. – Сан товрат-хьехам церан кортош чу буьллур бу, ткъа иза церан дегнаш тӀехь язбийр бу Аса. Со церан Дела хир ву, ткъа царах Сан халкъ хир ду[+]. 34[+]ХӀораммо а шен уллорачунна а, шен вешина а кхин Ӏамор дац: „Веза Эла вовза“, – бохуш, хӀунда аьлча массарна а, хьалдолчунна тӀера къечунна тӀекхаччалц, Со вевзар ву, – боху Везачу Эло. – Цаьргара даьллачу вочунна Ас гечдийр ду, церан къинош кхин дагадоуьйтур дац Аса»[+].

35Иштта боху Везачу Эло:

«Аса малх дийнахь схьакхоьтуьйту,
ткъа беттаса а, седарчий а буса схьакхоьтуьйту.
ТулгӀенаш чӀогӀа гӀоьргӀуьйтуш,
хӀорд карзахболуьйту Аса,
Сан цӀе – массо а ницкъийн Веза Эла ю[+].
36И дерриг а Суна хьалха кхочуш ца хуьлуш
сецнехьара, – боху Везачу Эло, –
Исраилан тӀаьхье гуттаренна а
Сан халкъ хуьлучуьра дӀаер яра»[+].

37Везачу Эло иштта боху:

«Лакхахь йолу стигалш юстур бен яцахьара,
лахахь болу лаьттан бух толлур бен бацахьара,
Аса Исраилан массо а тӀаьхье дӀатоттур яра
цара мел лелийна хӀума бахьана долуш», –
боху Везачу Эло[+].

38«ТӀейогӀуш ю Ярушалайм Сан дуьхьа юхаметтахӀоттон йолу зама, – боху Везачу Эло. – Ерриг а гӀала юхаметтахӀоттор ю Хьананиалан бӀаьвнна тӀера дуьйна Сонерчу кевнна тӀекхаччалц[+]. 39Дохалла дустаран тӀийраг Сонерачу кевнна тӀера ГӀарабан гуна тӀе а кхочий, ГуӀа-метте дӀайоьрзур ю. 40Декъий дӀадухкуш йолу а, юкъ тӀекхуссуш йолу а тогӀи, иштта малхбалехь долчу Кхидрун-хина тӀе а, къилбаседехь долчу Говрийн кевнна тӀе а кхаччалц йолу аренаш а Везачу Элан еза меттигаш хилла дӀахӀуьттур ю. Ткъа Ярушалайм-гӀала цхьана а заманахь орамашца дӀаяьккхина я йохийна кхин хир яц»[+].

#### 32


Ярми-ЯхӀус кха эцар

1[+]Везачу Элера хӀара дош кхечира Ярми-ЯхӀуга яхӀудхойн паччахь ЦӀадукъ-ЯхӀу паччахьаллехь волчу уьтталгӀачу шарахь. Иза иштта Набухди-Нецар Бавелан паччахь волу берхӀитталгӀа шо а дара[+]. 2Цу заманахь бавелхойн паччахьан эскаро Ярушалаймана го бинера. Ярми-ЯхӀу-пайхамар яхӀудхойн паччахьан цӀахь йолчу гӀаролхойн кертахь чувоьллина вара[+]. 3Иза яхӀудхойн паччахь волчу ЦӀадукъ-ЯхӀус цу чу воьллина вара, хӀунда аьлча цо Ярми-ЯхӀу иштта бехкевира: «Ахь хӀунда бо иштта хаам: „Везачу Эло боху, Ша кестта Ярушалайм Бавелан паччахьан кара дӀалур ю, Набухди-Нецара иза дӀа а лоцур ю. 4ЯхӀудхойн паччахь волу ЦӀадукъ-ЯхӀу хашадхойн карара вер вац. Иза Бавелан паччахьан кара дӀалур ву, цо цуьнца юьхь-дуьхьал къамел а дийр ду, цунна иза шен бӀаьргашца схьа а гур ву. 5ЦӀадукъ-ЯхӀу цо Бавеле дӀавуьгур ву. Иза цигахь Ӏийр ву, Иза цигахь Ӏийр ву, Аса цунна дан леринарг кхочушдаллалц, – иштта боху Везачу Эло. – Нагахь аша хашадхошца тӀом бахь, шу царал тоьлур дац“»[+].

6Ярми-ЯхӀус элира: «Иштта дара Везачу Элера соьга хилла долу дош: 7„Хьан ден вешин Шалуман кӀант Хьанамиал хьо волчу вогӀуш ву хьоьга дӀаала: ‘Соьгара Ӏанатот-гӀалахь долу сан кха хьайна дӀаэца – вайна юкъахь долу гергарло бахьана долуш иза эца хьан бакъо ю’“»[+]. 8Сан ден вешин кӀанта Хьанамиала, Везачу Эло ма-аллара, со волчу а веана, элира: «Ӏанатот-гӀалина уллора, Бен-Яманан латтанаш долчуьра сан кха хьайна дӀаэца, хӀунда аьлча вайна юкъахь долу гергарло бахьана долуш хьан бакъо ю иза эца а, хьайн дола даккха а. Цундела и латта хьайна дӀаэца». ТӀаккха суна хиира соьга хилла хаам Везачу Элера буйла[+]. 9Аса Ӏанатот-гӀалара и кха сайн шича волчу Хьанамиалера ийцира, цунах вуьрхӀитта шекхал[*] дети а делира. 10Латта оьцуш яздечу кехатна кӀел куьг а яздина, иза мухӀарца чӀагӀ а дина, тешаш схьа а кхайкхина, терзанна тӀехь дети уьйзира. 11Цул тӀаьхьа аса эцаран кехат схьаийцира – шена тӀехь барт а, тӀедожорш а яздина долу мухӀарца чӀагӀдина долу кехат а, иштта чӀагӀдаза долу кехат а. 12Аса иза Махьси-ЯхӀун кӀентан Нери-ЯхӀун кӀанте Барухе дӀаделира, сайн ден вешин кӀантана Хьанамиалана а, цу кехат кӀел куьг яздина болчу тешашна а, гӀаролхойн кертахь охьахиъна Ӏаш мел болчу яхӀудхошна а хьалха[+]. 13Царна хьалха аса Барухана тӀедиллира: 14«Исраилан Дела волчу массо а ницкъийн Везачу Эло иштта боху: „ХӀара эцаран кехаташ – мухӀарца чӀагӀдина долу кехат а, иштта чӀагӀдаза долу кехат а – схьа а эций, кхийрачу кхаби чу дӀадилла, уьш заманан йохаллехь лардайта“. 15Исраилан Дела волчу массо а ницкъийн Везачу Эло боху: „ЦӀенош а, кхаш а, кемсийн бошмаш а юха а хӀокху махкахь оьцуш хир ю“».


Ярми-ЯхӀун доӀа

16Латта оьцуш долу кехат Нери-ЯхӀун кӀанте Барухе дӀа а делла, Везачу Эле доӀа дира аса: 17«Сан Хьалдолу Эла, Ахьа Хьайн боккхачу ницкъаца а, тӀекховдийначу куьйгаца стигалш а, латта а кхоьллина, Хьоьга далур доцуш цхьа а хӀума а дац[+]. 18Веза Эла, Ахьа эзарнашкахь болчарна Хьайн хедар боцу безам гойту, амма дайша летийна долу къинош бахьана долуш, церан берашна таӀзар до. Хьо сийлахь а, нуьцкъала а Дела ву, Шен цӀе массо а ницкъийн Веза Эла йолуш волу![+] 19Хьан хьехамаш баккхий а бу, Хьан гӀуллакхаш нуьцкъала а ду. Хьан бӀаьргашна гуш ду адамаша мел деш дерг, Ахьа хӀоранна а цо диначуьнга хьаьжжина, цунна доггӀург дӀало[+]. 20Веза Эла, Ахьа инзаре гӀуллакхаш а, тамашийна билгалонаш а йина Мисар-махкахь, ткъа хӀара хан тӀекхаччалц изза деш ву Хьо Исраил-махкахь а, массо а адамаш долчу меттехь а. И хӀума бахьана долуш массанхьа а гӀараяьлла Хьан цӀе[+]. 21Тамашийна билгалонаш а, инзаре гӀуллакхаш а деш, нуьцкъалчу куьйгаца а, тӀекховдийначу пхьаьрсаца а, доккхачу къематаца а Хьайн Исраилан халкъ Мисар-махкара арадаьккхина Ахьа[+]. 22Ахьа царна хӀара латта а делла, церан дайшна лур ду аьлла Айхьа чӀагӀо йина долу. И токхе латта шуьрех а, мазах а дуьзна ду[+]. 23Цара, цу лаьтта тӀе а баьхкина, иза шайн дола даьккхина. Амма Ахьа бохучуьнга цара ла ца дугӀура, Хьан товрат-хьехамца уьш ца лелара. Ахьа шайна кхочушдан тӀе мел диллинарг цара кхочуш ца дора. И хӀума бахьана долуш Ахьа царна тӀе и массо а бохамаш баийтина[+].

24Хьажахьа, мостагӀаша гӀалина гонах, латта хьала а тесна, гунаш дина, шайна иза схьаяккха атта хилийта. Туьро а, мацалло а, Ӏожаллин уьно а гӀалина тӀелеташ болчу хашадхойн кара дӀадолуьйтур ду цуьнан халкъ. Веза Эла, Ахьа аьлларг хуьлуш лаьтташ ду, иза Хьуна гуш а ду[+]. 25Ткъа Ахьа, сан Хьалдолу Эла, соьга элира: „Хьайна детих кха эца, и кха оьцучу хенахь тешаш а балабе“. Иза Ахьа соьга боху, хашадхойн эскар гӀала дӀалаца кечделлачу хенахь».

26ТӀаккха Везачу Элан дош кхечира Ярми-ЯхӀуга:[+] 27«Ярми-ЯхӀу, Со – Веза Эла ву, массо а адамашна тӀехь Дела волу. Соьга далур доцуш цхьа хӀума дуй те?» 28[+]Цундела Везачу Эло иштта боху: «Ас кестта Ярушалайм хашадхойн а, Бавелан паччахь волчу Набухди-Нецаран а кара дӀалур ю, цо иза дӀа а лоцур ю. 29Цунна тӀелеташ болчу хашадхоша, гӀалина чу а баьхкина, гӀаланах цӀе а латийна, иза ягор ю. Шайн тхевнашна тӀехь БаӀална хаза хьожа йогӀу хӀума ягорна а, кхечу деланашна чагӀаран сагӀанаш дахарна а, наха Со оьгӀазвахийтина массо а цӀенош шаьш дагийна хир ду[+]. 30Исраилан а, ЯхӀудан а халкъаша, шаьш кегий долчу хенахь дуьйна, Суна вон хеташ долу гӀуллакхаш дина. Цу халкъаша Со оьгӀазвахийтина, шайн куьйгашца цара мел лелийнарг бахьана долуш, – боху Везачу Эло. –[+] 31ХӀара гӀала йинчу хенахь дуьйна таханлера де тӀекхаччалц кхуьнан бахархоша Со оьгӀазвоьду хӀуманаш лелийна, цундела хӀара Сайн бӀаьргашна хьалхара дӀаяккха сацам бина Аса. 32Ас иза дийр ду, Исраилан а, ЯхӀудан а халкъаша мел лелийна вонаш бахьана долуш. Цара а, церан паччахьаша а, баьччанаша а, динан дайша а, пайхамарша а, иштта ЯхӀудан халкъо а, Ярушалайман бахархоша а и массо а вон гӀуллакхаш леладора[+]. 33Шайн юьхьан метта цара Суна букъ берзийна. Со уьш юх-юха а Ӏамо гӀертахь а, цара Соьга ла а ца дугӀура, шаьш Соьга нийсачу новкъа а ца буьгуьйтура. 34[+]Сан цӀе лелош долчу цӀа чохь цара шайн дегаза цӀуш дӀахӀиттийна, и цӀа бех а деш[+]. 35[+]Бен-ХӀинам-тогӀи чохь цара БаӀална лерина сагӀа доккху меттигаш кечйира, цигахь шайн кӀентий а, зудабераш а Мулка-харцдалла сагӀина дӀабалархьама. И хӀума Аса царна тӀе ца диллина, ткъа иза Суна дагадеана а дац. Иза бахьана долуш цара ЯхӀудан халкъе къа латадайтира»[+].


Сатийсамна йолу чӀагӀо

36«Ахьа а, хьоьца болчара а оцу гӀаланах лаьцна боху: „Туьро а, мацалло а, Ӏожаллин уьно а и гӀала Бавелан паччахьан кара дӀайолуьйтур ю“. Ткъа хӀинца ладогӀа, – боху Исраилан Везачу Дала, – оцу гӀаланах лаьцна Аса бохучуьнга[+]. 37Сайн оьгӀазаллица а, дераллица а, йоккхачу моханца а уьш дӀалаьхкина болчу массо а мехкашна юкъара Аса билггал юхадерзор ду Сайн халкъ. Аса уьш хӀокху метте юхаберзор бу, сашортехь Ӏайтархьама[+]. 38Уьш Сан халкъ хир ду, ткъа Со церан Дела хир ву[+]. 39Церан дегнаш чу цхьана новкъахь леларан лаам лур бу Аса царна: массо а деношкахь Суна хьалха ларамах буьзна баха луур ду царна. Иза церан диканна а, церан тӀаьхьенан диканна а хир ду[+]. 40Аса цаьрца массо а тӀейогӀучу ханна барт бийр бу: царна диканиг дечуьра Со цкъа а соцур вац, Ас церан дегнаш чу Сайна болу кӀорга ларам а кхуллур бу, уьш кхин Сох дӀа ца къастийта[+]. 41Со царах сакъералуш хир ву, царна Айса дика дечу хенахь. Сайн даггара а, сайн синера а болчу лаамца Ас уьш хӀокху лаьтта тӀе чӀагӀбина баха охьаховшор бу»[+].

42Везачу Эло иштта боху: «Айса цу халкъана бохамаш бина хиларе терра, Айса лур ду аьлла дика мел дерг царна дийр ду Ас[+]. 43ХӀинца оцу махках наха иштта олу: „И мохк бассабелла бу, кху тӀехь я адамаш а, я хьайбанаш а дац, хӀунда аьлча иза хашадхойн кара дӀабелла бу“. Делахь а, хинйолчу хенахь оцу махкахь кхаш кхин а оьцур ду. 44Адамаша детих латтанаш а оьцур ду, и латта оьцуш куьйгаш а теӀадеш, мухӀарца чӀагӀдина кехаташ а хир ду, и латта эцаран тешаш а хир бу. Иза Бен-Яман-махкахь а, Ярушалайман гонахарчу меттигашкахь а, ЯхӀуд-махкарчу гӀаланашкахь а, гунаш тӀехь а, малхбузехьа долчу акъари тӀехь а, иштта къилбехьа йолчу меттигашкахь а хир ду. Иза иштта хир ду, хӀунда аьлча Ас оцу халкъан аьтто юхаметтахӀоттор бу», – боху Везачу Эло[+].

#### 33


Халкъ юхаметтахӀотторан ваӀда

1Везачу Элера шолгӀа а хаам кхечира Ярми-ЯхӀуга, иза хӀинца а гӀаролхойн кертахь набахти чохь воллучу хенахь[+]. 2«Иштта боху Везачу Эло, латта кхоьллина а, цунна куц делла а, иза чӀагӀдина а Волчо, Шен цӀе Веза Эла Йолчо: 3„Орца даккха Соьга, ткъа Ас жоп лур ду хьуна. Ас даккхий а, дӀахьулдина а хӀуманаш дӀакхайкхор ду хьуна, хьалха хьуна хиъна доцу[+]. 4Исраилан халкъан Везачу Дала хӀара боху Ярушалаймехь долчу цӀенойх а, иштта ЯхӀуд-махкарчу паччахьийн цӀенойх а лаьцна: гӀала схьалацархьама мостагӀаша динчу лаьттан гунех а, иштта мостагӀчун туьрах а лардеш дохадора и цӀенош[+]. 5Цхьаболчара хашадхошца тӀом бийр бу, ткъа мостагӀаша гӀалин цӀенош дузур ду Сайн оьгӀазаллица а, дераллица а Айса мел байинчеран декъех, хӀунда аьлча бахархоша лелийна вонаш бахьана долуш Аса Сайн юьхь гӀаланах къайлаяьккхинера. 6Делахь а, Ас гӀалина дарба а, лоралла а дийр ду. Цуьнан халкъ Ас, то а дина, цунна машар а, сашорте а йовзуьйтур ю[+]. 7Ас Исраилан халкъан а, ЯхӀудан халкъан а аьтто юхаметтахӀоттор бу, ткъа Аса уьш, хьалха санна, чӀагӀдийр ду[+]. 8Суна дуьхьал цара мел летийначу къинойх Аса цӀандийр ду уьш, ткъа Сайна дуьхьалбовларца цара мел лелийнарг Аса царна гечдийр ду[+]. 9Ярушалайм-гӀалано дуьненан массо а къаьмнашна хьалха Суна гӀарадаккхар а, хазахетар а, хастам а, сий а доккхур ду, Айса цунна мел дина дика царна хезча. Ларамах а буьзна, уьш бегош хир бу, Аса цунна ден долу дика а, аьтто а шайна дӀагича“».

10Иштта боху Везачу Эло: «Оцу меттигах лаьцна аша боху: „Иза яссийна ю, кхузахь я адамаш а, я дийнаташ а дац“. Бакъду, ЯхӀуд-мехкан гӀаланашкахь а, Ярушалайман урамашкахь а я адамаш а, я бахархой а, я дийнаташ а дац. Делахь а, оцу меттигашкахь кхин а хезаш хир ду[+] 11[+]синкъераман а, хазахетаран а аьзнаш, зуда ялош волчун а, маре йоьдучун а аьзнаш. Иштта хезаш хир ду баркаллин сагӀанаш Сан деза цӀа долчу дахьачеран аьзнаш а. Цара эр ду:

„Баркалла ала массо а ницкъийн Везачу Элана, Иза дика хиларна.
Цуьнан хедар боцу безам абаденналц бу“.

Иза иштта хир ду, хӀунда аьлча Ас хӀокху мехкан аьтто, хьалха санна, юхаметтахӀоттор бу», – боху Везачу Эло[+].

12Иштта боху массо а ницкъийн Везачу Эло: «Адамаш а, дийнаташ а доцучу хӀокху бассийначу махкахь а, оцу мехкан массо а гӀаланашкахь а юха а дежийлаш хир ю, жаӀушка шайн жашка цигахь садаӀийтархьама. 13Лаьмнашкахь а, малхбузерачу акъарехь а, къилберачу махкахь а йолчу гӀаланашкахь а, Бен-Яман-махкахь а, Ярушалаймана гонах йолчу ярташкахь а, ЯхӀуд-мехкан гӀаланашкахь а кхин цкъа шаьш дагардеш болчеран куьйга кӀел жаш догӀур ду», – боху Везачу Эло.

14[+]«ТӀекхочур ду, – боху Везачу Эло, – Ас Исраилан халкъана а, ЯхӀудан халкъана а дина дика ваӀда кхочушден денош. 15Цу деношкахь а, цу заманахь а Аса Даудан тӀаьхьенах Сайн лаамехь йолу цхьа зӀийдаг кхиор ю. Цо хӀокху лаьтта тӀехь нийсо а, бакъдерг а лелор ду[+]. 16Оцу деношкахь ЯхӀудан халкъ паргӀат хир ду, ткъа Ярушалайман бахархой сашортехь Ӏийр бу. ГӀалин цӀе иштта тиллина хир ю: „Тхуна нийсо лелош волу Веза Эла“»[+]. 17[+]Везачу Эло иштта боху: «Даим Даудан тӀаьхьенах хир волчу цхьаццаммо паччахьалла дийр ду Исраилан халкъана тӀехь[+]. 18[+]Иштта даим левихой болчу динан дайх цхьаццаммо Суна уллохь гӀуллакх дийр ду, юх-юха дийнаташ дагоран а, кӀен а, кхин тайпана а долу сагӀанаш а дохуш».

19Ярми-ЯхӀуга Везачу Элан дош кхечира:[+] 20«Везачу Эло иштта боху: „Дийнаца а, буьйсанца а Аса бина барт шуьга бохалур белахьара, уьш шайн хеннахь тӀе ца кхочуьйтуш, 21тӀаккха Сан ялхо волчу Даудаца бина барт бохалур бара, цуьнан тӀаьхьенах кхин цхьа а паччахь ца хуьлуьйтуш, иштта левихошца Аса бина барт а бохалур бара, шайна юкъара Суна гӀуллакх деш болу динан дай ца хуьлуьйтуш[+]. 22Стигалахь долу седарчий санна, хӀордан берда тӀехь йолу гӀум санна, ягар ца яллал дукха тӀаьхье лур ю Ас Сан ялхо волчу Даудана а, Суна гӀуллакх деш болчу левихошна а“»[+].

23Везачу Элан дош кхечира Ярми-ЯхӀуга: 24«Оцу наха дуьйцучун тидам биний ахь? Цара олу: „Ша хаьржина долу ши халкъ Везачу Эло Шена уллора дӀатеттина“. Сан халкъ царна дола хета, хӀинца иза Сан къам кхин ца хета царна. 25Амма Веза Эла волчу Аса боху: нагахь дийнаца а, буьйсанца а Айса бина барт а, иштта стигалах а, лаьттах а долу весеташ а Айса чӀагӀ ца динехьара,[+] 26тӀаккха Аса Якъубан а, Сан ялхо волчу Даудан а тӀаьхье дӀатоттур яра, иштта ИбрахӀиман а, Исхьакхан а, Якъубан а тӀаьхьенашна тӀехь паччахьалла дан Даудан тӀаьхьенах цхьаъ хоржур вацара. Делахь а, Сан къоман аьтто Аса юхаметтахӀоттор бу, царах къинхетам а бийр бу»[+].

#### 34


ЦӀадукъ-ЯхӀуга дина дӀахьедар

1[+]Везачу Элера хаам кхечира Ярми-ЯхӀуга, Бавелан паччахь волу Набухди-Нецар а, цуьнан мел долу эскар а, цуьнан куьйга кӀел йолу массо а пачхьалкхаш а, дерриг а къаьмнаш а Ярушалаймана а, цунна гонах йолчу ярташна а дуьхьал тӀом беш долчу хенахь:[+] 2«Иштта боху Исраилан Везачу Дала: „Ваха а гӀой, яхӀудхойн паччахь волчу ЦӀадукъ-ЯхӀуга дӀаала, иштта боху Везачу Эло: ‘Ас кестта Ярушалайм Бавелан паччахьан кара дӀалур ю, тӀаккха цо иза цӀарца ягор ю[+]. 3Хьо а вер вац цуьнан куьйга кӀелара. Схьа а лаьцна, хьо а цуьнан кара дӀалур ву, хьан бӀаьргашца Бавелан паччахь гур ву хьуна, юьхь-дуьхьал цуьнца къамел дийр ду ахь. ТӀаккха хьо Бавеле дӀавуьгур ву’[+]. 4Делахь а, ладогӀа Везачу Эло бохучуьнга, яхӀудхойн паччахь ЦӀадукъ-ЯхӀу! Везачу Эло хьох лаьцна иштта боху: ‘Хьо туьро вуьйр вац. 5Хьо маьрша лийр ву. Хьол хьалха паччахьаллехь хилла болу хьайн дайн сийнна хаза хьожа йогӀу хӀуманаш ягош ма-хиллара, дӀавуллучу хенахь хьан сийнна а изза дийр ду, ткъа хьуна тийжаш хир бу, ‹Маржа-яӀ, тхан паччахь!› бохуш. Цу тӀехь Ас дош ло хьуна’“», – боху Везачу Эло[+].

6Ярми-ЯхӀус и хаам Ярушалаймехь волчу ЦӀадукъ-ЯхӀу-паччахье дӀаэлира. 7Цу хенахь Бавелан паччахьан эскар Ярушалаймца а, ЯхӀуд-махкахь массо а схьалацаза йисинчу гӀаланашца а тӀом беш дара. ЯхӀуд-махкара чӀагӀйинчу гӀаланашна юкъахь схьалацаза Лахиш-гӀала а, Ӏазекхи-гӀала а бен ца йисинера[+].


Леш паргӀатбахар

8Ярми-ЯхӀуга Везачу Элера хаам кхечира, ЦӀадукъ-ЯхӀу-паччахьо Ярушалайман массо а бахархошца, шайн леш паргӀатбохур бу аьлла, барт бинчул тӀаьхьа. 9Массара а Ӏебархой болу божарех а, зударех а болу леш паргӀатбаха безаш бара. Цхьаннен а шайн къомах болу а, ЯхӀудан тайпанах болу а леш шайгахь сецо бакъо яцара[+]. 10Массо а баьччанаша а, дерриг а халкъо а шайгахь болу божарий-леш а, иштта зударий-леш а паргӀатбаха а, уьш кхин йийсарехь шайгахь латтор боцу а барт тӀеэцнера. И барт а бина, массара а шайн леш дӀахецнера. 11Амма, ойла а йина, шаьш паргӀатбаьхна болу леш юхабало хӀиттинера уьш. Цара хьалха шайн леш хилла болу божарий а, зударий а юха а леш бина дӀахӀиттийнера.

12ТӀаккха Везачу Элера хаам кхечира Ярми-ЯхӀуга: 13«Исраилан халкъан Везачу Дала иштта боху: „Шу Мисар-махкара лоллехь долчуьра арадаьхначу дийнахь Ас шун дайшца барт бира. Аса цаьрга аьллера:[+] 14[+]‘ХӀора ворхӀалгӀа шо дӀа мосазза долу, шуна ша воьхкина волу шайн къомах волу Ӏебархо дӀахеца веза аша. Цуьнга шайна ялх шарахь болх байта, тӀаккха иза мукъаваккха’. Амма цара Соьга ла ца дуьйгӀира, цара Со тидаме а ца ийцира[+]. 15Аша хӀинцца, дохко а девлла, Суна нийса хеташ дерг леладора: аша хӀорраммо а шайн къомах волу лай паргӀатвер ву элира. Сан цӀе лелош долчу цӀийнан кертахь, Суна хьалха и хӀума кхочушдан аша барт а бира. 16Амма хӀинца шайн дегнаш юха хийцира аша, Сан цӀе сийсаз а йоккхуш. Аша шайна луъучу дӀабаха паргӀатбаьхна болу божарех а, зударех а болу леш шайна юхабалийра, уьш юха а шайна муьтӀахь а бина“. 17Цундела Везачу Эло боху: „Аша Соьга ла ца дуьйгӀира, шайн къомах болчарна паргӀато а луш. Цундела Аса паргӀато лур ю туьрана а, Ӏожаллин уьнна а, мацаллина а, – боху Везачу Эло, – шу дайъийтархьама. Аса шуна дечунна дуьненан массо а пачхьалкхаш Ӏадийна лаьттар ю[+]. 18Суна хьалха бина барт а бохийна, бертан тӀедожораш кхочуш ца диначаьрца Со иштта хир ву: барт чӀагӀбеш хадийна долчу а, шина эханна юккъехула шаьш девлла долчу а эсана диннарг царна а дийр ду Аса. 19Цу эсанан шина эханна юккъехула бевлла болу ЯхӀуд-махкара а, Ярушалаймера а баьччанаш а, паччахьан кертара ялхой а, динан дай а, иштта дерриг халкъ а 20уьш байа гӀерташ болчу церан мостагӀашка Аса дӀалур бу. Церан декъий стигаларчу олхазарийн а, лаьттарчу акхаройн а даар хилла дӀахӀуьттур ду[+]. 21Аса яхӀудхойн паччахь волу ЦӀадукъ-ЯхӀу а, цуьнан баьччанаш а уьш байа гӀерташ болчу церан мостагӀийн кара дӀалур бу. Аса уьш Бавелан паччахьан эскаран кара дӀалур бу, и эскар хӀинца шуьца тӀом беш долчуьра юхадаьллехь а[+]. 22Ас омра дийр ду, – боху Везачу Эло, – уьш и гӀала йолчу юхабахкийта. Цара, тӀе а летта, иза схьа а йоккхур ю, цӀарца ягор а ю. ЯхӀуд-махкара гӀаланаш Аса яссор ю, цигахь цхьа а адам а хир дац дехаш“»[+].

#### 35


Ярми-ЯхӀу а, рахбихой а

1[+]ЯхӀудхойн паччахь волчу ЯхӀу Юши-ЯхӀун кӀант ЯхӀу-Якхам паччахьалла дечу хенахь Ярми-ЯхӀуга Везачу Элера хӀара хаам беара:[+] 2«Рахбихой болчу а гӀой, цаьрга вист а хилий, уьш Везачу Элан цӀийнан кертахь долчу цхьана чоьнна чу кхайкха, царна чагӀар а ло»[+]. 3Аса, Хьабацин-ЯхӀун кӀант волчу Ярми-ЯхӀун кӀант Яъзан-ЯхӀу сайца схьа а эцна, цуьнан массо а вежарий а, кӀентий а – дерриг а рахбихойн тукхам – 4Везачу Элан цӀа долчу далийра. Йигдал-ЯхӀун кӀант волчу а, Делан стаг волчу а Хьанан-пайхамаран мурдийн цӀа чу балийра ас уьш. И чоь ЯхӀуд-мехкан элий соцуш йолчу чоьнна уллохь а, иштта кевнан гӀаролхо волчу Шалуман кӀант МаӀсей-ЯхӀун чоьнна тӀехула а яра. 5ТӀаккха Аса, рахбихойн доьзална хьалха кедаш а, чагӀарх юьзна йолу масех кхаба дӀа а хӀоттийна, элира: «Мала чагӀар».

6Амма цара элира: «Оха чагӀар ца молу, хӀунда аьлча Рахбин кӀант а, тхан дайн да а волчу ЯхӀу-Надаба тхуна тӀедиллина: „ЧагӀар ма малалаш цкъа а, я аша а, я шун бераша а[+]. 7ЦӀенош а ма де, хӀу дӀа а ма де, кемсийн бошмаш а ма кхиае, уьш шайн долахь а ма хилийта, ткъа шаьш даим четарш чохь Ӏе. ТӀаккха дехха дахалур ду шу шаьш арадевлла лелачу лаьтта тӀехь“, – аьлла. 8Оха ладуьйгӀира тхан да а, Рахбин кӀант а волчу ЯхӀу-Надаба бохучуьнга. Оха а, тхан зударша а, тхан кӀенташа а, йоӀарша а цкъа а чагӀар ца молу. 9Оха иштта тхайна чохь Ӏан цӀенош а ца до, тхан кемсийн бошмаш а яц, я кхаш а, я цу тӀехь йолуш хӀума а яц тхан. 10Тхо хӀинццалц а четарш чохь дехаш ду. Иштта, массо а хӀуманна тӀехь тхан да волчу ЯхӀу-Надаба тӀедиллинарг кхочушдина оха. 11Делахь а, Бавелан паччахь волу Набухди-Нецар кху лаьтта тӀе гӀоьртича, оха элира: „Дуьйло, Ярушалайме дӀагӀо вай, хашадхойн а, арамхойн а эскарх кӀелхьардовлархьама“. Цундела тхо Ярушалаймехь дехаш ду»[+].

12Цул тӀаьхьа Ярми-ЯхӀуга хаам кхечира Везачу Элера: 13«Иштта боху Исраилан халкъан Дела волчу массо а ницкъийн Везачу Эло: „Ваха а гӀой, Соьгара хаам ЯхӀуд-махкарчу халкъана а, Ярушалайман бахархошна а дӀабовзийта: ‘Аса бохучуьнга муха ладогӀа деза хӀокху масалх Ӏама шуна ца лаьа те? – боху Везачу Эло. – 14Рахбин кӀанта ЯхӀу-Надаба шен тӀаьхьенна, чагӀар ма мала аьлла, тӀедиллинарг кхочушхуьлуш схьадогӀуш ду. Уьш таханлера де тӀекхаччалц чагӀар ца молуш схьабогӀуш бу, шайн ден весет кхочуш а деш. Ткъа Со юх-юха а шуьга дуьйцуш Ӏаш ву, амма аша Соьга ла ца дугӀу. 15Аса шу долчу юх-юха а массо а Сайн ялхой болу пайхамарш бохуьйтура дӀаала: ‹ДӀадовла шайн вочу некъаш тӀера, сацаде шаьш лелош долу хӀуманаш, дӀадовла кхечу деланашна тӀаьхьара, царна Ӏамал а еш. Аша Аса бохург дахь, Ас шуна а, шун дайшна а деллачу хӀокху лаьтта тӀехь дехар ду шу›. Амма аша Ас шайга бохучуьнга ла ца дугӀура[+]. 16Рахбин кӀентан ЯхӀу-Надабан тӀаьхьено шайн дас шайга дина весет кхочушдо, ткъа хӀокху къомо Соьга ла ца доьгӀна’. 17Цундела Исраилан халкъан Дела волчу массо а ницкъийн Везачу Дала боху: ‘ЯхӀудан халкъана а, Ярушалаймехь болчу массо а бахархошна а Айса бийр бу аьлла мел болу бохамаш бийр бу, хӀунда аьлча цара Ас шайга мел баьхначуьнга ла ца доьгӀна, Ас шайга кхайкхича, цара Суна жоп ца делла’“»[+].

18Ткъа рахбихошка Ярми-ЯхӀус элира: «Исраилан халкъан Дела волчу массо а ницкъийн Везачу Эло боху: „Шайн да волчу ЯхӀу-Надабе аша ладугӀура, цо мел дина весет аша кхочуш а дора, иштта массо а хӀуманна тӀехь цо ма-аллара шу лелара. 19И хӀума бахьана долуш, – боху Исраилан халкъан Дела волчу массо а ницкъийн Везачу Эло, – Рахбин кӀант волчу ЯхӀу-Надабан тӀаьхьенах гуттаренна а Суна гӀуллакх деш волу, милла хилла а, цхьаъ хир ву“».

#### 36


Делан цӀийнан кертахь Баруха тептар дӀадешар

1[+]ЯхӀудхойн паччахь волчу Юши-ЯхӀун кӀанта ЯхӀу-Якхама олалла до доьалгӀа шо долуш, Ярми-ЯхӀуга Везачу Элера иштта хаам кхечира:[+] 2«Хьарчийна тептар схьа а эций, Исраилан къомах а, ЯхӀудан къомах а, массо а кхечу къаьмнех а лаьцна Аса хьоьга мел дийцинарг дӀаязде. Юши-ЯхӀу паччахьаллехь волуш Со хьоьга дуьххьара вистхиллачу хенахь дуьйна хӀара де тӀекхаччалц Аса хьайга бина хаамаш дӀаязбе[+]. 3ЯхӀудан къомана дӀахаза а мега, Ас царна мел бан леринчу бохамах лаьцна, тӀаккха шаьш лелош долчу вочу некъаш тӀера дӀабовла а тарлора уьш. Иза иштта хилча, Ас церан массо а къиношна а, зуламашна а гечдийр дара»[+].

4ТӀаккха Ярми-ЯхӀус Нери-ЯхӀун кӀант Барух схьакхайкхира. Везачу Эло шега мел аьлла дешнаш Ярми-ЯхӀус дӀа а олуш, Баруха уьш хьарчийначу тептар тӀе дӀаяздора[+]. 5Цул тӀаьхьа Ярми-ЯхӀус элира Барухе: «Со Везачу Элан цӀийнан керта ваха йиш йолуш вац: цу чу вахар суна дихкина ду. 6Цундела наха марха кхобучу дийнахь Везачу Элан цӀа долчу гӀо, ас дӀадуьйцучу хенахь айхьа дӀаяздина Везачу Элан дешнаш гулбеллачарна дӀа а деша. Уьш ахьа дӀадеша деза шайн гӀаланашкара Ярушалайме схьагулбеллачу массо а яхӀудхошна. 7Цара Везачу Эле шайн дехарш дан ма мега, уьш шайн вочу новкъах дӀабовла ма мега, хӀунда аьлча Везачу Эло оцу къомана дӀакхайкхийна оьгӀазалла а, дералла а чӀогӀа йоккха ю». 8Нери-ЯхӀун кӀанта Баруха дерриг а шега Ярми-ЯхӀу-пайхамаро ма-аллара дира. Цо Везачу Элан цӀийнан кертахь тептар тӀехь дӀаяздина долу Везачу Элан дешнаш аз айина дӀадийшира.

9ЯхӀудхойн паччахь волу Юши-ЯхӀун кӀант ЯхӀу-Якхам паччахьаллехь волчу пхоьалгӀачу шеран уьссалгӀачу баттахь Ярушалайман бахархошка а, иштта ЯхӀуд-махкарчу гӀаланашкара Ярушалайм-гӀала даьхкинчу массо а адамашка а Везачу Элан хьалха марха кхаба дӀакхайкхийра[+]. 10Цу хенахь Баруха, гулбеллачу массо а нахана а хезаш, Везачу Элан цӀа долчохь хьарчийначу тептар тӀера Ярми-ЯхӀун дешнаш дӀадийшира. Йозанча волчу Шапанин кӀентан Гамар-ЯхӀун цӀа чуьра и тептар дӀадоьшуш вара Барух. Цуьнан цӀа лакхарчу кертахь, Везачу Элан цӀийнан керлачу кевнна уллохь дара[+].


Тептар баьччанашна хьалха дӀадешар

11Тептар тӀера дӀадоьшуш долу Везачу Элан массо а дешнаш хезаш вара Шапанин кӀентан Гамар-ЯхӀун кӀант Мика-ЯхӀу. 12Иза паччахьан гӀалина чохь долчу йозанчин цӀа чу велира. Цигахь мехкан массо а баьччанаш бара Ӏаш: паччахьан йозанча волу Эли-ШамаӀ а, ШамӀа-ЯхӀун кӀант Дали-ЯхӀу а, Ӏахбаран кӀант Эли-Ната а, Шапанин кӀант Гамар-ЯхӀу а, Хьанан-ЯхӀун кӀант ЦӀадукъ-ЯхӀу а, иштта кхиболу мехкан баьччанаш а[+]. 13Нахана хьалха тептар тӀера Баруха дӀадоьшуш шена хезна массо а дешнаш Мика-ЯхӀус мехкан баьччанашна дӀадийцира. 14ТӀаккха мехкан баьччанаша Барух волчу Хушин кӀант волчу Шалам-ЯхӀун кӀентан Натан-ЯхӀун кӀант ЯхӀуди вахийтира цуьнга иштта вистхила: «Халкъана хьалха дӀадешна долу тептар схьа а эций, соьца схьавола», – аьлла. Нери-ЯхӀун кӀант Барух, и тептар схьа а эцна, уьш болчу схьавеара. 15Цара цуьнга, охьа а хаий, шайна хозуьйтуш и тептар дӀадеша элира. Баруха иза дӀадийшира. 16Цу тӀехь дерг шайна хезча, баьччанаша, кхерамца вовшашка а хьаьвсина, Барухе элира: «И дерриг а паччахье дӀадийца деза оха». 17Цара Барухе хаьттира: «Дийцал, муха дӀаяздина ахьа и дешнаш? Ярми-ЯхӀус ма-аллара, яздиний ахьа уьш?»

18Баруха цаьрга элира: «Цо шен багахула хӀара дешнаш схьааьлча, аса уьш шекъанца хӀокху хьарчийначу тептар тӀе дӀаяздина».

19ТӀаккха баьччанаша Барухе элира: «Хьо Ярми-ЯхӀуца цхьаьна дӀалачкъа веза, цхьаьнгге а шаьшшиъ мичахь ву дӀа а ца хоуьйтуш».


Паччахьо тептар дагор

20И тептар паччахьан йозанча волчу Эли-ШамаӀан чохь а дитина, кертахь волчу паччахьна тӀе бахара баьччанаш. Цара и массо а хӀума паччахье дӀадийцира. 21Паччахьо ЯхӀуди вахийтира, и тептар схьада аьлла. Паччахьан йозанча волчу Эли-ШамаӀера и тептар схьа а эцна, ЯхӀудис иза схьадеара. Цо, паччахьна а, цунна уллохь лаьтташ болчу массо а баьччанашна а хозуьйтуш, иза дӀадийшира. 22И шадерг а шеран уьссалгӀачу баттахь дара, цундела паччахь ша Ӏа доккхуш хуьлучу цӀа чохь вара. Иза, шена хьалха кхерчахь йогуш цӀе а йолуш, Ӏаш вара[+]. 23ЯхӀудис хьарчийначу тептар тӀехь яздинчух кхо-биъ бӀогӀам дӀа мосазза боьшу а, паччахьо цо дӀадешнарг, жимачу уьрсаца схьа а хададой, цӀерга кхуссура. Цо иштта дира, и дерриг а тептар цӀергахь дагийна дӀадаллалц. 24Я паччахь а, я цуьнан берриг ялхой а, цу тептар тӀера дешнаш шайна хезча, кхера а ца белира, цара шайна тӀера бедарш а ца этӀийра[+]. 25Эли-Натас а, Дали-ЯхӀус а, Гамар-ЯхӀус а дехарш динехь а, паччахье и тептар ма дагаде бохуш, амма цо цаьрга ла ца дуьйгӀира. 26Паччахьо шен кӀанте Ярахьмиале а, Ӏазриалан кӀанте Сари-ЯхӀуга а, Ӏабдиалан кӀанте Шалам-ЯхӀуга а омра дира, йозанча волу Барух а, Ярми-ЯхӀу-пайхамар а схьалаца аьлла, амма Везачу Эло и шиъ къайлаваьккхинера[+].


Ярми-ЯхӀус кхин тептар яздар

27ЯхӀу-Якхам-паччахьо Ярми-ЯхӀун багара схьадаьлла а, Баруха дӀаяздина а дешнаш тӀехь долу тептар дагийначул тӀаьхьа, Везачу Элан дош кхечира Ярми-ЯхӀуга: 28«Хьарчийна керла тептар схьа а эций, цу тӀе яхӀудхойн паччахьо ЯхӀу-Якхама дагийначу тептар тӀехь хилла долу дешнаш дӀаязде. 29ЯхӀудхойн паччахь волчу ЯхӀу-Якхаме дӀаала: „Иштта боху Везачу Эло: ахьа хӀара тептар дагийна: ‘ХӀунда яздина ахьа кху тӀе Бавелан паччахь схьа а веана, цо хӀара латта хӀаллакдийр ду, цу тӀехь мел долу адамаш а, хьайбанаш а дойуш?’ – аьлла[+]. 30Цундела иштта боху Везачу Эло ЯхӀу-Якхамах лаьцна: ‘Цуьнан тӀаьхьенах цхьаммо а, Даудан тӀаьхьенах волчо санна, паччахьалла дийр дац. Цуьнан дакъа дийнахь хуьлучу йовхоне а, буьйсанна хуьлучу шелоне а охьакхуссур ду[+]. 31Ас таӀзар дийр ду ЯхӀу-Якхамна а, цуьнан тӀаьхьенна а, иштта цуьнан ялхошна а цара лелийна харцо бахьана долуш. Ас царна а, Ярушалаймерчу бахархошна а, иштта ЯхӀуд-махкарчу нахана а Айса мел бийр бу аьлла болу бохамаш бийр бу’“».

32Ярми-ЯхӀус, хьарчийна тептар схьа а эцна, йозанча волчу Нери-ЯхӀун кӀанте Барухе дӀаделира. Цул тӀаьхьа яхӀудхойн паччахь волчу ЯхӀу-Якхама дагийначу тептар тӀехь мел хилла дешнаш Ярми-ЯхӀус дӀа а олуш, Баруха уьш керлачу тептар тӀе дӀаяздира. Цу дешнаш тӀе цу тайпана кхин а дуккха а кхидолу дешнаш а дара дӀаяздина.

#### 37


ЦӀадукъ-ЯхӀу-паччахьо Ярми-ЯхӀуга дехар дар

1[+]Бавелан паччахь волчу Набухди-Нецара, ЯхӀу-Якхаман кӀентан ЯхӀу-Яхинан метта, ЯхӀуд-махкахь паччахьалла дан Юши-ЯхӀун кӀант ЦӀадукъ-ЯхӀу охьахаийра[+]. 2Я ЦӀадукъ-ЯхӀус а, я цуьнан ялхоша а, я цу пачхьалкхехь болчу наха а ла ца дугӀура пайхамар волчу Ярми-ЯхӀугахула Везачу Эло аьллачуьнга[+].

3ЦӀадукъ-ЯхӀус Шалам-ЯхӀун кӀант ЯхӀукал а, МаӀсей-ЯхӀун кӀант динан да волу Цапни-ЯхӀу а вахийтира Ярми-ЯхӀу-пайхамар волчу дӀаала: «Тхуна тӀера доӀа дехьа вайн Везачу Деле»[+]. 4Ярми-ЯхӀу хӀинца а набахти чу воьллина вацара, цундела иза шена луъучу метте ваха йиш йолуш вара[+]. 5Эццахь пирӀунан эскар Мисар-махкара арадаьлла хилла, ткъа Ярушалайм дӀалацархьама го бина лаьтташ долу хашадхойн эскар, и хӀума шайна дӀахезча, Ярушалаймана уллора юхаделира[+].

6ТӀаккха Везачу Элера хаам кхечира Ярми-ЯхӀу-пайхамаре:[+] 7«Иштта боху Исраилан халкъан Везачу Дала: Соьга хаттарш дан хьо Суна тӀе ваийтинчу ЯхӀуд-мехкан паччахье иштта дӀаала: „Хьуна гӀоьнна арадаьлла долу пирӀунан эскар Мисар-махка юхадоьрзур ду. 8Ткъа хашадхой, Ярушалайме юха а бирзина, хӀокху гӀалина дуьхьал кхин цкъа а тӀом беш дӀахӀуьттур бу. Схьа а яьккхина, иза цӀергахь ягор ю цара“[+]. 9Иштта боху Везачу Эло: „Шаьш-шайга Ӏеха ма лолаш, хашадхой шаьш долчуьра дӀагӀур бу бохуш, хӀунда аьлча уьш дӀагӀур бац. 10Аша шайна дуьхьал тӀом беш долу хашадхойн эскар дерриг а хӀаллакдахь а, царах чевнаш хилла тӀемалой бен шайн четаршкахь бисина ца хилахь а, цара, хьала а гӀевттина, шайн четаршна чуьра ара а бевлла, хӀара гӀала цӀарца ягор яра“».


Ярми-ЯхӀу дӀалацар

11ПирӀунан эскар схьагӀортарна, хашадхойн эскар Ярушалаймана уллора дӀадаьллачул тӀаьхьа, 12Ярми-ЯхӀу Ярушалаймера Бен-Яман-махка дӀаваха хӀоьттира, цигахь доьзалан лаьттан шен декъан дола дархьама. 13Амма иза Бен-Яманан кевне кхаьчча, цигарчу гӀаролхойн хьаькамо Хьанан-ЯхӀун кӀентан Шалам-ЯхӀун кӀанта Йираъ-ЯхӀус Ярми-ЯхӀу-пайхамар сацийра: «Хьо хашадхошкахьа вала воллуш ма ву!» – аьлла[+].

14Ярми-ЯхӀус цуьнга элира: «Иза бакъ дац. Со хашадхошкахьа вала воллуш вац». Амма цо цуьнга ла ца дуьйгӀира. Йираъ-ЯхӀус иза, дӀа а лаьцна, баьччанаш болчу дӀавигира. 15Ярми-ЯхӀуна оьгӀазбаханчу баьччанаша, цунна етта а йиттина, йозанча волчу ЯхӀунатин цӀа чу воьллира, хӀунда аьлча цу цӀийнах цара набахти йинера[+]. 16Ярми-ЯхӀу цу цӀийнан уггар бухарчу чоьнна чу воьллира, цу чохь дуккха хан а яьккхира цо.

17Цул тӀаьхьа ЦӀадукъ-ЯхӀу-паччахьо, цунна тӀаьхьа нах а бахийтина, иза схьавалавайтира. Шен паччахьан цӀахь паччахьо цуьнга къайлаха хаттар дира: «Везачу Элера хаам хиллий?»

Ярми-ЯхӀус жоп делира: «Хилла. Хьо Бавелан паччахьан кара дӀалур ву», – аьлла[+]. 18Ярми-ЯхӀус ЦӀадукъ-ЯхӀу-паччахье элира: «Стенна бехке ву со хьуна а, хьан баьччанашна а, хӀокху халкъана а хьалха, аша набахти чу воллал? 19Мичахь бу шуьга: „Бавелан паччахь хьуна а, хӀокху махкана а тӀелетар вац“, – бохуш, хаамаш бина болу шун пайхамарш[+]? 20Ткъа хӀинца ладогӀахьа соьга, сан олахо волу паччахь, хьайга дехар дан пурба лохьа суна. Ма вигийтахьа со йозанча волчу ЯхӀунатин цӀа: ахьа иза дахь, со цигахь лийр ву».

21ЦӀадукъ-ЯхӀус омра дира, Ярми-ЯхӀу гӀаролхойн кертахь чуволла, гӀалахь долу бепиг чекхдаллалц цунна хӀора дийнахь бепиг доттуш болчийн урамера бепиг а луш. Иштта, Ярми-ЯхӀу гӀаролхойн кертахь чувоьллина Ӏаш вара[+].

#### 38


Ярми-ЯхӀу гӀу чу кхоссар

1Матанин кӀантана Шапат-ЯхӀуна а, Пашихьуран кӀантана Гадал-ЯхӀуна а, Шалам-ЯхӀун кӀантана ЯхӀукалана а, Малки-ЯхӀун кӀантана Пашихьурна а хезира, Ярми-ЯхӀус массо а халкъе иштта дешнаш дӀакхайкхош:[+] 2«Иштта боху Везачу Эло: „ХӀокху гӀалахь виснарг туьро, я мацалло, я Ӏожаллин уьно вуьйр ву, амма, гӀалара ара а ваьлла, хашадхойн каравахнарг дийна вуьсур ву. Цуьнан дахар цунна хӀонс санна хир ду, ткъа иза вехар ву“[+]. 3Везачу Эло кхин а боху: „ХӀара гӀала, шеко йоцуш, Бавелан паччахьан кара дӀалур ю, цо иза схьа а йоккхур ю“»[+].

4ТӀаккха баьччанаша паччахье элира: «Ярми-ЯхӀу вен везаш ву, хӀунда аьлча цо дуьйцучо кху гӀалахь бисинчу тӀемалойн а, иштта гӀалин бахархойн а майралла дӀайоккху. Цо вайна лоьрург дика дац, вон ду»[+].

5ТӀаккха ЦӀадукъ-ЯхӀу-паччахьо баьччанашна жоп делира: «Иза шун карахь ву, ткъа со аша дечунна дуьхьал хӀумма а дан йиш йолуш вац»[+]. 6Цара Ярми-ЯхӀу, схьа а лаьцна, гӀаролхойн кертахь яьккхинчу паччахьан кӀентан Малки-ЯхӀун гӀунна чу кхоьссира. Ярми-ЯхӀу, машшаш а дихкина, цу гӀунна чу охьавоссийтира. Цу гӀунна чохь, сазз бен, хи дацара. Иштта саззи юкъа охьавоьссира Ярми-ЯхӀу[+].

7Паччахьан цӀа чохь гӀуллакх деш волчу Ӏабайд-Малик цӀе йолчу цхьана хушахочунна хезна Ярми-ЯхӀу гӀу чу хаийна хиларх лаьцна. Цу хенахь паччахь Бен-Яманан кевнехь хиъна Ӏаш хилла[+]. 8Паччахьан цӀа чуьра ара а ваьлла, Ӏабайд-Малика, цунна тӀе а вахана, элира: 9«Сан олахо волу паччахь! Цу наха динарг вон ду, Ярми-ЯхӀу гӀунна чу а кхоьссина. Иза цу чохь мацалла лийр ма ву, хӀунда аьлча кху гӀалахь кхин бепиг дац»[+]. 10ТӀаккха паччахьо хушахо волчу Ӏабайд-Малике омра дина: «Хьайца кхузара ткъе итт стаг схьа а эций, Ярми-ЯхӀу гӀунна чуьра хьалаваккха, иза валале». 11Ӏабайд-Малика, шеца нах схьа а эцна, паччахьан цӀийнан чӀоь-цӀенна кӀелахь йолчу чоьнна чуьра тиша тӀелхигаш а, ца оьшуш йолу кӀадинан кескаш а схьа а эцна, уьш Ярми-ЯхӀу чохь волчу гӀу чу тӀергаш а тесна, чу яхийтира. 12Хушахо волчу Ӏабайд-Малика элира Ярми-ЯхӀуга: «ХӀара тиша тӀелхигаш а, кӀадинан кескаш а хьайн пхьаьрса кӀел а яхкий, царна тӀехула муш бахийта». Ярми-ЯхӀус шега де ма-аллара дира. 13Машшашца хьала а озийна, цара гӀунна чуьра хьалаваьккхира Ярми-ЯхӀу. ТӀаккха иза гӀаролхойн кертахь Ӏийра.


ЦӀадукъ-ЯхӀу Ярми-ЯхӀух дагавалар

14ТӀаккха ЦӀадукъ-ЯхӀус шена тӀекхайкхира Ярми-ЯхӀу. Везачу Элан цӀийнан кертан кхоалгӀа ков долчу схьавалийра Ярми-ЯхӀу. Паччахьо элира: «Ас хӀинца цхьа хӀума хоттур ду хьоьга, ткъа ахьа, хӀумма а къайла ца доккхуш, суна жоп дала деза».

15Ярми-ЯхӀус ЦӀадукъ-ЯхӀуга элира: «Ас хьайна жоп делча, ахьа со вуьйр ма ву, ткъа ас хьайна хьехар дича, ахьа иза дӀаоьцур дац».

16Амма ЦӀадукъ-ЯхӀус къайлаха Ярми-ЯхӀуна чӀагӀо йира: «Вайна хӀара дахар кхоьллина а, дийна а волчу Везачу Элах чӀагӀо йо ас: ас вуьйр вац хьо, иштта хьо вен гӀерташ болчу нехан кара дӀа а лур вац аса».

17ТӀаккха Ярми-ЯхӀус элира ЦӀадукъ-ЯхӀуга: «Исраилан халкъан Дела волчу массо а ницкъийн Везачу Дала иштта боху: „Нагахь хьо Бавел-мехкан паччахьан хьаькамашна караводахь, хьан са дийна хир ду, хӀара гӀала а цӀарца ца ягош юьсур ю. Хьо а, хьан доьзал а кхоийна хир бу[+]. 18Амма хьо Бавел-мехкан паччахьан хьаькамашна кара ца водахь, хӀара гӀала церан кара дӀа а лур ю, цара хӀара цӀарца ягор а ю, ткъа хьо царах кӀелхьар а вер вац“»[+].

19Амма ЦӀадукъ-ЯхӀу-паччахьо Ярми-ЯхӀуга элира: «ХӀинцале а хашадхошкахьа бевллачу яхӀудхойн кара со дӀаваларх а, цара со сийсазваккхарх а кхоьру со»[+].

20ТӀаккха Ярми-ЯхӀус элира: «Хашадхойн тӀемалоша хьо шайгахьа бевллачу яхӀудхошка дӀалур вац. Везачу Эло соьгахула хьайна бохучуьнга ладогӀахьара ахьа! Ахьа иза дахь, дерриг а дика хир ду хьоьца, хьо а дийна вуьсур ву[+]. 21Нагахь ахьа хьо церан кара ца водахь, хир ду аьлла Везачу Эло суна дӀадиллинарг хӀара ду: 22ЯхӀудхойн паччахьан цӀа чохь бисина болу зударий хашадхойн хьаькамаш болчу дӀабуьгур бу. Оцу зударша, хьох бела а буьйлуш, эр ду:

„Хьан тешамечара хьо ле ма вина,
хьан доттагӀаша хьо къера ма хилийтина.
Хьан когаш саззи юкъа ма бахана,
хьан доттагӀий хьуна гена ма бевлла“[+].

23Берриш а хьан зударий а, бераш а, дӀа а бигина, хашадхошна дӀалур бу. Хьо а вер вац церан карара: хашадхойн паччахьо хьо схьалоцур ву, ткъа хӀара гӀала цӀарца ягор ю»[+].

24ТӀаккха ЦӀадукъ-ЯхӀус элира Ярми-ЯхӀуга: «ХӀара дешнаш цхьана стагана а ма хаийта, хьо ца валийтархьама. 25Сан баьччанашна дӀахаа мега ас хьоьца къамел дина хилар. Цара, схьа а баьхкина, хьоьга хатта тарло: „Бакъдерг схьадийца, хӀун элира ахьа паччахье а, паччахьо хьоьга хӀун элира а? Тхох къайла ма даккхалахь шаьшшиннан хилла къамел, тӀаккха оха хьо вуьйр вац“. 26Нагахь иштта хилахь, ахьа цаьрга ала: „Со паччахье дехар деш вара, ЯхӀунатин цӀийнан набахти чохь валийта, со цига ма вахийта бохуш“»[+]. 27Массо а баьччанаш Ярми-ЯхӀу волчу баьхкира, цара цуьнга хеттарш дира. Шега паччахьо ма-бохху, жоп делира царна Ярми-ЯхӀус. ХӀумма а ца олуш, уьш дӀабахара, паччахьца аса дина къамел цхьанна а ца хезна дела. 28[+]Ярми-ЯхӀу гӀаролхой болчу кертахь Ӏийра, Ярушалайм дӀалоцу де тӀекхаччалц.


Ярушалайм йожар

Ярушалайм дӀалацар иштта дара.

#### 39

1[•]ЯхӀудхойн паччахь волу ЦӀадукъ-ЯхӀу паччахьаллехь волу уьссалгӀачу шеран уьтталгӀачу баттахь Бавелан паччахь Набухди-Нецар, дерриг а шен эскар а далош, Ярушалаймана го а бина, дӀахӀоьттира[+]. 2Ткъа ЦӀадукъ-ЯхӀу паччахьаллехь волчу цхьайтталгӀачу шеран боьалгӀачу беттан уьссалгӀачу дийнахь гӀалин пенех мостагӀаша Ӏуьрг даьккхира[+]. 3Бавелан массо а мехкан баьччанаш, гӀалина чу а баьхкина, Юккъерачу кевнна хьалха охьахевшира. Царна юкъахь Самгар-кӀоштан куьйгалхо Нургал-Шар-Эцар а, тӀеман коьрта хьаькам Сар-Сахим а, кхечу тайпана тӀеман хьаькам Нургал-Шар-Эцар а, иштта массо а кхиболу Бавелан паччахьан баьччанаш а бара.

4ЯхӀудхойн паччахь а, цуьнца болу тӀемалой а, уьш шайна гича, буьйсанна гӀалара ара а бевлла, бевдда дӀабахара. Уьш, паччахьан бешахула, шина пенна юккъехь долчу кевнах чекх а бевлла, Ӏариба-тогӀи[*] йолчу дӀабахара. 5Амма хашадхойн эскар царна тӀаьхьаделира. Уьш ЦӀадукъ-ЯхӀуна тӀаьхьакхиира Ерихонан аренашкахь. Иза, схьа а лаьцна, Бавелан паччахь волчу Набухди-Нецарна тӀевигира. Набухди-Нецар цу хенахь Хьамат-гӀалин махкахь йолчу Рабила-гӀалахь вара. Цигахь цо ЦӀадукъ-ЯхӀуна кхел йира[+]. 6Циггахь, Рабила-гӀалахь, Бавелан паччахьо а ЦӀадукъ-ЯхӀуна хьалха цуьнан кӀентий байира. Иштта ЯхӀуд-махкара баьччанаш а байира цо. 7Ткъа ЦӀадукъ-ЯхӀу, бӀаьргаш а баьхна, буржалш а тоьхна, Бавеле дӀавига кечвира[+]. 8Хашадхоша паччахьан цӀа а, иштта Ярушалаймехь долу цӀенош а дагийра, гӀалин гонахара пенаш а охьаэгийра[+]. 9ГӀалахь бухадисина долу халкъ а, шегахьа бевлларш а паччахьан гӀаролхойн хьаькам волчу Набузар-Адана Бавеле дӀабигира[+]. 10Шайн долахь цхьа а хӀума а доцуш болчу къечу нахах цхьаберш гӀаролхойн хьаькам волчу Набузар-Адана ЯхӀуд-махкахь битира, царна кхаш а, кемсийн бошмаш а дӀа а елла.


Ярми-ЯхӀу арахецар

11Ткъа Ярми-ЯхӀух лаьцна Бавелан паччахь волчу Набухди-Нецара шен гӀаролхойн хьаькам волчу Набузар-Аданехула тӀедиллинера: 12«Иза схьа а лахий, цуьнан дола де. Цунна цхьа а тайпа вон а ма де, амма цо мел аьлларг де», – аьлла. 13ГӀаролхойн хьаькам волчу Набузар-Адана а, тӀеман коьрта хьаькам волчу Набуш-Забана а, тӀеман хьаькам волчу Нургал-Шар-Эцара а, иштта кхиболчу хашадхойн тӀеман хьаькамаша а Ярми-ЯхӀу лаха нах бахийтира. 14Оцу наха Ярми-ЯхӀу, гӀаролхойн кертара схьа а эцна, Шапанин кӀентан Ахьикхаман кӀант волчу Гадал-ЯхӀун кара дӀавелира, цуьнга иза шен цӀа дӀавигийтархьама. Ярми-ЯхӀу шен халкъана юкъахь ваха висира[+].


Ӏабайд-Маликана сатийсам хилар

15Ярми-ЯхӀу гӀаролхойн кертахь чувоьллина волчу хенахь, цуьнга Везачу Элера хаам кхаьчнера:[+] 16«Ярми-ЯхӀу, ваха а гӀой, хушахо волчу Ӏабайд-Малике хӀара дешнаш дӀаала: „Иштта боху Исраилан Дела волчу массо а ницкъийн Везачу Эло: ‘ХӀокху гӀалина, диканиг а ца деш, бохам бийр бу аьлла долу Сайн дешнаш кхочушдан хӀоьттира Со. Иштта хилча, хьан бӀаьргашна хьалха иза кхочушхир ду[+]. 17Амма хьо Аса кӀелхьарвоккхур ву, – боху Везачу Эло. – Хьо кхоьручу нехан кара дӀалур вац хьо[+]. 18Ас хьо кӀелхьарвоккхур ву, хьо туьрах лийр вац, хьан дахар хӀонс санна хир ду хьуна, хӀунда аьлча хьо сох тешна дела’, – боху Везачу Эло“»[+].

#### 40


Ярми-ЯхӀу Гадал-ЯхӀу волчохь сацар

1Рама-гӀалахь Бавелан паччахьан гӀаролхойн хьаькам волчу Набузар-Адана иза дӀалаьцначуьра мукъаваьккхинчул тӀаьхьа, Ярми-ЯхӀуга Везачу Элера хаам кхечира. Набузар-Аданна иза, буржалш а тоьхна, Бавеле дӀабига новкъабаьхна Ярушалаймера а, ЯхӀуд-махкара а болчу йийсархошна юкъахь карийнера[+].

2ГӀаролхойн хьаькамо, Ярми-ЯхӀу царна юкъара схьа а ваьккхина, цуьнга элира: «Хьан Везачу Дала хӀокху меттигна хӀара бохам бийр бу аьлла[+]. 3Ткъа хӀинца Ша аьлларг Везачу Эло кхочушдина. И дерриг а хилла, аша Цунна хьалха къинош летийна дела а, аша Цо бохучуьнга ла ца доьгӀна дела а[+]. 4Аса тахана хьан куьйгех тоьхначу хӀокху буржалех мукъавоккху хьо. Хьайна соьца Бавеле дӀаван лаахь, дӀавола, аса Ӏуналла дийр ду хьуна тӀехь. Нагахь хьайна цига дӀаван ца лаахь, кхузахь саца мегар ду хьуна. ХӀара дерриг а латта хьуна хьалха Ӏуьллуш ду, хьайна луъучу метте дӀаваха пурба ду хьуна».

5Ярми-ЯхӀу новкъа валале, Набузар-Адана кхин а элира: «Я хьайна лаахь, Шапанин кӀентан Ахьикхаман кӀант Гадал-ЯхӀу волчу гӀо, Бавелан паччахьо массо а ЯхӀуд-махкарчу гӀаланашна тӀехь хьаькам хӀоттийна волчу. Хьайн халкъана юкъахь цуьнца саца мегар ду хьуна. Я хьайна луъучу метте дӀагӀо». Ярми-ЯхӀуна яа хӀума а, совгӀаташ а дӀа а делла, Набузар-Адана иза аравалийтира[+]. 6Ярми-ЯхӀу МицӀпа-гӀалахь сецначу Ахьикхаман кӀант Гадал-ЯхӀу волчу вахара. Шайн махкахь дисинчу шен халкъана юкъахь сецира иза[+].


ЯхӀуд-мехкан куьйгалхо волу Гадал-ЯхӀу


(ТӀаьххьарнаш 25:22-24)

7[+][•]ЯхӀудхойн эскаран хьаькамашна а, иштта кху махкахь бисина болчу тӀемалошна а, кхечу нахана а дӀахезира, Бавелан паччахьо Ахьикхаман кӀант Гадал-ЯхӀу мехкан куьйгалхо хӀоттийна аьлла. Бавеле дӀа ца буьгуш бисина болчу мехкан уггар къечу божаршна а, зударшна а, берашна а тӀехь цо Ӏуналла дан деза бохуш, хезира царна[+]. 8Уьш берриш а Гадал-ЯхӀу волчу МицӀпа-гӀала баьхкира. Царна юкъахь Натан-ЯхӀун кӀант ИсмаьӀал а, Къаьрхьин кӀентий Йохьан а, ЯхӀуната а, Танхьуматан кӀант Сари-ЯхӀу а, НатӀупатарчу Ӏейпин кӀентий а, маӀхахочун кӀант Яъзан-ЯхӀу а, иштта царна уллора берш а бара[+]. 9Шапанин кӀентан Ахьикхаман кӀант Гадал-ЯхӀу царна хьалха чӀагӀонаш еш вара: «Ма кхера хашадхошна гӀуллакх дан. ХӀокху махкахь даха охьа а ховша, Бавелан паччахьна муьтӀахь а хила, тӀаккха шуна дика хир ду. 10Ткъа со МицӀпа-гӀалахь соцур ву, кхуза схьаоьхуш болчу хашадхошна хьалха шух лаьцна жоп а луш. Ткъа аша аьхкенан стоьмаш схьалахьабе, чагӀар а, даьтта а даккха, и массо а кхача кхабанаш чохь латта а бе, шаьш дӀалаьцначу гӀаланашкахь а Ӏе». 11Массо а Муаби-махкахь а, Ӏаммин-махкахь а, Эдом-махкахь а, иштта кхечу мехкашкарчу яхӀудхошна дӀахезира Бавеларчу паччахьо цхьаболу нах ЯхӀуд-махкахь битина аьлла, царна тӀехь куьйгалла дан Шапанин кӀентан Ахьикхаман кӀант Гадал-ЯхӀу а хӀоттош. 12Шаьш бевдда дӀабаханчу массо а меттигашкара яхӀудхой Гадал-ЯхӀу волчу МицӀпа-гӀала схьагулбелира. Шаьш юхадирзинчул тӀаьхьа цара дуккха чагӀар а, аьхкенан стоьмаш а гулдира.


Гадал-ЯхӀу вер


(ТӀаьххьарнаш 25:25,[26])

13Цу хенахь Къаьрхьин кӀант Йохьан а, иштта аренгахь лелаш болу кхиболу тӀемалойн хьаькамаш а Гадал-ЯхӀу волчу МицӀпа-гӀала баьхкира[+]. 14Цара элира Гадал-ЯхӀуга: «Хьуна хууш дуй, Ӏамминхойн паччахь БаӀалси хьо вен гӀерташ вуйла? Цо Натан-ЯхӀун кӀант ИсмаьӀал хьо вен ваийтина». Амма Ахьикхаман кӀант Гадал-ЯхӀу царах ца тийшира. 15ТӀаккха Къаьрхьин кӀанта Йохьана къайлаха цуьнга элира: «Суна пурба лохьа Натан-ЯхӀун кӀант ИсмаьӀал вен. Цунах лаьцна цхьанна а хуур дац. Цуьнга хьо хӀунда воьйтур ву оха? Цо иза дахь, хьуна гонах схьагулбелла болу массо а яхӀудхой маьӀ-маьӀӀехь дӀасаборжуьйтур бара, ткъа ЯхӀуд-махкахь бисинчу нахана бохам бийр бара».

16Амма Ахьикхаман кӀанта Гадал-ЯхӀус Къаьрхьин кӀанте Йохьане элира: «Ма делахь иза, хӀунда аьлча ахьа ИсмаьӀалах аьлларг бакъ дац».

#### 41

1[+]ВорхӀалгӀачу баттахь Эли-ШамаӀан кӀентан Натан-ЯхӀун кӀант ИсмаьӀал Ахьикхаман кӀант Гадал-ЯхӀу волчу веара. Иза МицӀпа-гӀала веара, шеца кхин итт стаг а волуш. ИсмаьӀал паччахьан цӀийнах вара, иза иштта паччахьан эскаран хьаькамех цхьаъ вара. Гадал-ЯхӀуца цхьаьна иза а, цуьнца берш а хӀума юуш Ӏийра[+]. 2Натан-ЯхӀун кӀанта ИсмаьӀала а, цуьнца хиллачу итт стага а, хьала а гӀевттина, тарраш а тоьхна, вийра Шапанин кӀентан Ахьикхаман кӀант Гадал-ЯхӀу. Цу тайпана Бавелан паччахьо мехкан куьйгалхо вина дӀахӀоттийнарг вийнера[+]. 3ИсмаьӀала иштта Гадал-ЯхӀуца МицӀпа-гӀалахь хилла болу массо а яхӀудхой а, цигахь хилла болу хашадхойн тӀемалой а байира.

4Гадал-ЯхӀу вийначу шолгӀачу дийнахь, и хӀума цхьанна а хаале, 5МицӀпа-гӀала Шехемара а, Шилунера а, Шамранера а везткъа стаг веара, кӀен сагӀанаш а, хаза хьожа йогӀу хӀуманаш а яхьаш, Везачу Элан цӀа долчохь сагӀа даккхархьама. Цара массара а шайн мажош дӀаяьшнера, шайна тӀера хӀуманаш а этӀийнера, шайна чевнаш а йинера[+]. 6Натан-ЯхӀун кӀант ИсмаьӀал, МицӀпа-гӀалара ара а ваьлла, велха а воьлхуш, царна дуьхьал веара. Цо элира: «Ахьикхаман кӀант Гадал-ЯхӀу волчу гӀо». 7ГӀалин юккъе кхаьчча, ИсмаьӀала а, цуьнца болчара а уьш, байа а байина, гӀунна чу кхиссира.

8Амма цу нахана юкъахь хиллачу иттаммо элира ИсмаьӀале: «Ма дайахьа тхо, хӀунда аьлча тхан къайлаха дӀалачкъийна кӀа а, мукх а, зайтдаьтта а, моз а ду. Уьш оха кха тӀехь къайладаьхна ду». Кхечу нахаца цхьаьна уьш байаран метта ИсмаьӀала уьш дийна битира. 9Цо Гадал-ЯхӀу бахьана долуш байина нах чукхиссина йолу гӀу Аса цӀе йолчу паччахьо яьккхина хилла, исраилхойн паччахь волчу БаӀшах ша ларвайтархьама. Натан-ЯхӀун кӀанта ИсмаьӀала и гӀу ша байинчу нехан декъех хьалаюьзна[+]. 10ИсмаьӀала дерриг а МицӀпа-гӀалахь дисина долу халкъ дӀалецира. Царна юкъахь паччахьан йоӀарий а, иштта МицӀпа-гӀалахь дисина кхин халкъ а дара. Уьш гӀаролхойн хьаькам волчу Набузар-Адана Ахьикхаман кӀантана Гадал-ЯхӀуна, дола де аьлла, дӀабелла бара. Йохьанан кӀант ИсмаьӀал, уьш дӀа а лаьцна, Ӏамминхой болчу ваха новкъа велира.

11Амма Къаьрхьин кӀантана Йохьанна а, массо а цуьнца болчу тӀеман хьаькамашна а Натан-ЯхӀун кӀанта ИсмаьӀала динчу дерриг а зуламех лаьцна дӀахезира[+]. 12ТӀаккха уьш, шайца кхин а нах схьа а эцна, Натан-ЯхӀун кӀантаца ИсмаьӀалца лата бахара. Уьш цунна ГавӀонехь болу боккха Ӏам болчохь тӀаьхьакхиира[+]. 13Йохьан а, цуьнца болу тӀеман хьаькамаш а шайна гича, ИсмаьӀал волчохь йийсарехь долчу халкъан чӀогӀа самукъаделира. 14ИсмаьӀала МицӀпа-гӀалахь йийсаре дигна долу дерриг а халкъ, юха а дирзина, Къаьрхьин кӀант Йохьан волчу дӀадахара. 15Натан-ЯхӀун кӀант ИсмаьӀал, шеца бархӀ стаг а волуш, Йохьанах ведда, Ӏамминхой болчу дӀавахара[+].

16ТӀаккха Йохьана а, цуьнца болчу тӀеман хьаькамаша а МицӀпа-гӀалара дийна мел бисинарш дӀабигира. Цара уьш ИсмаьӀалан куьйгах кӀелхьарбехира, шаьш Гадал-ЯхӀу вийначул тӀаьхьа. Цара дӀабигира ГавӀон-гӀалара шайца схьа мел баьхкина болу нах: божарий а, тӀемалой а, зударий а, бераш а, паччахьан кертара нах а. 17Уьш Байтлахам-гӀалина уллохь йолчу Гейрут-КӀамхӀам йолчохь севцира, цигара Мисар-махка дӀабаха дагахь, 18хашадхой бахьана долуш. Уьш кхоьрура хашадхойх, хӀунда аьлча Бавелан паччахьо ЯхӀуд-махкана тӀехь куьйгалхо хӀоттийна волу Гадал-ЯхӀу вийнера ИсмаьӀала.

#### 42


Халкъо Ярми-ЯхӀуга, шайна тӀера доӀа де аьлла, дина дехар

1Уьш КӀамхӀамехь севцначу хенахь, Къаьрхьин кӀант Йохьан а, цуьнца ХӀушаӀ-ЯхӀун кӀант Язан-ЯхӀу[*] а, иштта кӀезиг болчу нахана тӀера дуьйна, цӀеяхана болчарна тӀекхаччалц долу дерриг а халкъ а Ярми-ЯхӀу-пайхамар волчу дахара[+]. 2Цара цуьнга элира: «Тхан дехаршка ладогӀахьа, Ярми-ЯхӀу. Дийна дисначу тхуна тӀера доӀа дехьа хьайн Везачу Деле. Хьуна гуш ду-кх, Ярми-ЯхӀу, дуккха а хилла долу тхо кӀеззиг бен ца дисар[+]. 3ДоӀа дехьа, хьан Везачу Деле тхо даха деза некъ а гайтахьара, оха хӀун дан деза а дийцахьара алий».

4ТӀаккха Ярми-ЯхӀу-пайхамаро царна жоп делира: «Аша бохуш дерг со хезаш ву, аса шун Везачу Деле доӀа а дийр ду, аша соьга ма-деххара. Везачу Элера сайна хезнарг, цхьа а хӀума къайла а ца доккхуш, шуьга дӀа а дуьйцур ду».

5Цара Ярми-ЯхӀуга элира: «Веза Эла бакъволу а, тешаме а теш тхуна дуьхьал хуьлийла, хьан Везачу Дала тхан дуьхьа хьуна луш долчу массо а дешнашка хьаьжжина тхо ца лелахь[+]. 6И хаам дика хилахь а, вон хилахь а, оха хьо вохуьйтучу тхан Везачу Дала бохучуьнга ладугӀурш хир ду тхо. Тхан Везачу Деле тхо ладугӀуш делахь, тхуна диканиг хир ма ду»[+].


Ярми-ЯхӀус динчу доӀанна жоп далар

7Итт де даьлча, Ярми-ЯхӀуга Везачу Элера хаам кхечира. 8Цо Къаьрхьин кӀант Йохьан а, цуьнца болу тӀеман хьаькамаш а, иштта кӀезиг болчу нахана тӀера дуьйна, цӀеяхана болчарна тӀекхаччалц долу дерриг а халкъ а ша волчу дӀакхайкхира. 9Ярми-ЯхӀус цаьрга элира: «Шайн дехар дӀадала аша со тӀевахийтинчу Исраилан халкъан Везачу Дала боху: 10„Нагахь санна шу хӀокху лаьтта тӀехь совцахь, Аса шу юхаметта а хӀоттор ду, дохор а дац. Аса шу дӀа а дугӀур ду, орамашца схьа а дохур дац, хӀунда аьлча Со хӀинца дохковаьлла Ас шуна баьккхина бохам бахьана долуш[+]. 11Ма кхера шаьш кхоьруш волчу Бавелан паччахьах. Шу цунах ма кхера, – боху Везачу Эло, – хӀунда аьлча Со шуьца ву, Ас шу кӀелхьардохур а ду. 12Аса шух къинхетам бийр бу, Бавелан паччахь шуьца къинхетаме а хуьлуьйтуш. Цо шуна шайн махка юхадерза могуьйтур ду“.

13Шайн Везачу Дала бохучуьнга ла а ца дугӀуш, аша иштта ала тарло: „Тхо дуьсур дац ЯхӀуд-махкахь. 14Тхо Мисар-махка дӀа а гӀур ду, цигахь Ӏийр а ду, цу меттехь тхох тӀом а хьакхалур бац, тӀаме кхойкхуш долу коьман маӀан аз тхуна хезар а дац, цигахь тхуна мацалла а гур яц“[+]. 15Нагахь аша иштта алахь, ЯхӀуд-махкахь дийна бисинарш, тӀаккха аша Везачу Элера болчу хааме ладогӀа деза. ЛадогӀа шайга Исраилан халкъан Дела волчу массо а ницкъийн Везачу Эло бохучуьнга: „Нагахь санна аша Мисар-махка дӀадаха а, цигахь Ӏан а баккъал сацам бинехь, 16шу кхоьруш долу тур цигахь шуна тӀаьхьакхуьур ду, шу къаьхкаш йолу мацалла цигахь, Мисар-махкахь, шуна тӀекхочур ю, ткъа цигахь шу лийр а ду[+]. 17ХӀора Мисар-махка ваха сацам бинарг, цигахь а я тур, я мацалла, я Ӏожаллин ун бахьана долуш лийр ву. Царах цхьа а дийна вуьсур вац. Аса царна бан леринчу бохамах цхьа а кӀелхьарвер вац“.

18Иштта боху Исраилан халкъан Дела волчу массо а ницкъийн Везачу Эло: „Сайн оьгӀазалла а, дералла а Ярушалаймерчу бахархошна тӀе ерзийна хиларе терра, Сайн дералла Аса шуна тӀе охьаӀанор ю, шу Мисар-махка дӀадахча. Наха шун цӀе яккхарца неӀалт а эр ду, шуна динчунна нах инзар а бевр бу, шух кхаьрдар а бу, нахана шу дола а хетар ду. Кхин цкъа а хӀара меттиг а гур яц шуна“.

19Ва ЯхӀуд-махкахь дийна биснарш, Везачу Эло шуьга элира: „Мисар-махка ма гӀолаш“. Цундела ас шуьга чӀогӀа дӀахьедар до, 20шу шайгара гӀалат далийта дохку, ткъа цу гӀалато шу Ӏожалле далор ду. Аша со шун Веза Дела волчу вахийтира, соьга иштта олуш: „Тхуна тӀера вайн Везачу Эле доьхуш доӀа дехьа. Цо мел аьлларг тхоьга дӀаалахьа, ткъа оха иза кхочушдийр ду“. 21Тахана аса шуьга Везачу Элера болу хаам дӀакхачийра, амма шуна ца лаьа, Цо соьгахула шайга аьлларг а деш, Цуьнга ладогӀа. 22ХӀинца хаа ду шуна: шаьш даха дӀадаха шуна охьаховша лууш йолчу меттехь туьро а, мацалло а, Ӏожаллин уьно а хӀаллакдийр ду шу».

#### 43


Ярми-ЯхӀу Мисар-махка дӀавигар

1Ярми-ЯхӀус церан Везачу Дала шега дӀаала мел аьлларг дерриг а халкъе дӀаэлира. 2ТӀаккха ХӀушаӀ-ЯхӀун кӀанта Ӏазар-ЯхӀус а, Къаьрхьин кӀанта Йохьана а, иштта цигахь болчу массо а кӀоршамечу наха а Ярми-ЯхӀуга элира: «Ахьа бохург бакъ дац. Тхан Везачу Дала ца ваийтина хьо тхоьга: „Шу Мисар-махка даха дӀа ма гӀо“ – ала[+]. 3Нери-ЯхӀун кӀанта Баруха хьо тхуна дуьхьалвала иракара ма хӀоттийна, тхо, хашадхойн кара дӀа а делла, цаьрга дайъийтархьама а, я Бавел-махка йийсаре дӀадигийтархьама а»[+]. 4Иштта Къаьрхьин кӀанта Йохьана а, тӀеман хьаькамаша а, дерриг а халкъо а, ЯхӀуд-махкахь саца аьлла, Везачу Эло шайга аьллачуьнга ла ца дуьйгӀира. 5[+]Къаьрхьин кӀанта Йохьана а, тӀеман массо а хьаькамаша а, шаьш дӀасалаьхкина долчу массо а къаьмнашкара ЯхӀуд-махкахь дахархьама юхадирзина долу дерриг а дийна дисина долу адам схьа а гулдина, Мисар-махка дӀадигира. 6ГӀаролхойн хьаькам волчу Набузар-Адана Шапанин кӀентан Ахьикхаман кӀантехь Гадал-ЯхӀугахь шайн дола дан дитина болу массо а божарий а, зударий а, бераш а, паччахьан зудабераш а, иштта Ярми-ЯхӀу-пайхамар а, Нери-ЯхӀун кӀант Барух а шайца дӀабигира[+]. 7Цу наха Везачу Элера болчу хааме ла ца дуьйгӀира, уьш Мисар-махкахь йолчу Тахьпанхьас-гӀала дӀабахара[+].

8Тахьпанхьас-гӀалахь Ярми-ЯхӀуга хӀара хаам кхечира Везачу Элера: 9«Масех боккха тӀулг а лахий, Тахьпанхьас-гӀаларчу пирӀунан цӀенна чу воьдучу меттигна хьалха йолчу майданан поппар буха дӀадохка уьш, берриг а яхӀудхочунна гуччохь. 10Ахьа и хӀума деш гуш болчу яхӀудхошка ала: „Исраилан халкъан Дела волчу массо а ницкъийн Везачу Эло хӀара боху: ‘Ас Сан лай волчу Бавелан паччахье Набухди-Нецаре кхуза схьакхайкха бохуьйтур бу. Ас цуьнан паччахьан гӀант кхузахь Айса дӀадоьхкина долчу тӀулгаш тӀехь дӀахӀоттор ду. Цу тӀулгаш тӀехь Набухди-Нецара шен паччахьан четар дӀахӀоттор ду[+]. 11Иза, кхуза схьа а веана, Мисар-махкана тӀелетар ву. Ӏожаллина леринарг Ӏожаллина гӀур ву, йийсаре вигийта леринарг йийсаре гӀур ву, ткъа туьро вен леринарг туьра кӀел гӀур ву[+]. 12Набухди-Нецара мисархойн деланийн цӀеношкахь цӀе латор ю, цигара цӀуш я багор бу, я йийсаре дӀабуьгур бу. ЖаӀуьно шен бедар мезех цӀан ма-ярра, Мисар-мохк цӀанбийр бу цо, цул тӀаьхьа маьрша цигара ара а вер ву[+]. 13Набухди-Нецара Ана-гӀалахь долчу харцделанашна хӀиттийна тӀулгаш дохор ду, ткъа мисархойн харцделанийн цӀенош цӀарца дагор ду’“».

#### 44


Мисар-махкахь бехаш болчу яхӀудхойх лаьцна долу Везачу Элан дош

1Мисар-махкахь Ӏаш болчу яхӀудхошка дӀаала беза хаам кхечира Ярми-ЯхӀуга Везачу Элера. Уьш Мигдол-гӀалахь а, Тахьпанхьас-гӀалахь а, Нуп-гӀалахь а, мехкан къилберачу декъахь а баха хевшинера. ХӀара бу и хаам:[+] 2«Исраилан Дела волчу массо а ницкъийн Везачу Эло иштта боху: „Шуна гина Ас Ярушалаймана а, иштта массо а ЯхӀуд-махкарчу гӀаланашна а бина болу бохамаш. Уьш хӀинца яссаелла, цигахь вехаш цхьа а стаг а вац, 3цигахь дехаш хиллачу адамаша дина долу вонаш бахьана долуш. Я царна а, я шуна а, я шун дайшна а хьалххе бевзаш ца хиллачу кхечу деланашна сагӀанаш а дохуш, царна Ӏамал а еш, Со оьгӀазвахийтира цара[+]. 4Мосуьйттазза шу долчу Сайн ялхой болу пайхамарш бохкуьйтура, Сайн цӀарах дӀаала: ‘Ма леладе Суна ца дезаш долу и дегаза хӀума’[+]. 5Амма цара пайхамаршка ла а ца дугӀура, уьш тергал а ца бора. Шаьш лелош долчух уьш дӀа ца бирзира – кхечу деланашна сагӀанаш дечуьра ца совцура уьш. 6Цундела Сан дералла а, оьгӀазалла а охьаӀанайира, ЯхӀуд-махкара гӀаланаш а, Ярушалайман урамаш а дагош. Иштта уьш дохийна дӀадехира, ткъа уьш хӀинца а дассаделла лаьтташ ду“.

7Исраилан халкъан Дела волчу массо а ницкъийн Везачу Эло хӀинца а боху: „Шаьш Ӏожалле далош долу доккха вониг хӀунда леладо аша? Аша дийриг бахьана долуш ЯхӀудан къомера божарий а, зударий а, даккхий а, кегий а бераш а хӀаллакдо, шайн къоман тӀаьхье а ца юьтуш. 8Шайн куьйгашца бинчу цӀушна Ӏамал а еш, шаьш цигахь Ӏан дӀадаханчу Мисар-махкахь кхечу деланашна сагӀанаш а дохуш, Со оьгӀаз хӀунда вохуьйту аша? Шу шаьш хӀаллакдеш ма ду, дуьненан массо а къаьмнашна хьалха наха шун цӀе яккхарца неӀалт эр ду, царна шу дола хетар ду. 9Шуна дицделла те шайн дайша а, яхӀудхойн паччахьаша а, церан зударша а лелийна долу зуламаш, аша шаьш а, шун зударша а ЯхӀуд-махкахь а, Ярушалайман урамашкахь а лелийна долу вон хӀуманаш[+]? 10Таханлерчу денна тӀекхаччалц шу, шаьш кӀезиг а хеташ, Суна хьалха ларамах дуьзна дац, шуна а, шун дайшна а Аса беллачу Сан товрат-хьехамца а, Сан парзашца а ца лелара шу“.

11Цундела Исраилан халкъан Дела волчу массо а ницкъийн Везачу Эло боху: „Аса сацам бина, шуна тӀе вониг даийта. Кхузахь болу массо а яхӀудхой хӀаллакбийр бу Аса. 12Мисар-махка кхалха а, цигахь Ӏан а сацам бина ЯхӀуд-махкахь дийна биснарш Аса дӀабохур бу. Уьш массо а Мисар-махкахь дӀакхелхар бу! КӀезиг болчу нахана тӀера дуьйна, цӀеяхана болчарна тӀекхаччалц уьш туьраца а, мацаллица а хӀаллакьхир бу. Наха церан цӀе яккхарца неӀалт эр ду, царна динчунна нах Ӏадийна хир бу, царах кхаьрдар бу, нахана уьш дола а хетар бу[+]. 13Аса Ярушалаймана таӀзар ма-дарра, туьраца, мацаллица, Ӏожаллин уьнца таӀзар дийр ду шух болчу Мисар-махкахь бехаш болчарна[+]. 14Мисар-махкахь Ӏан цига дӀабаханчу яхӀудхойх дийна бисинчарах цхьа а кӀелхьарвер а вац я дийна а вуьсур вац, ЯхӀуд-махка юхаверзархьама. Шайн махка юхадерза шаьш сатуьйсуш делахь а, Ӏожаллех кӀелхьарваьлла масех стаг воцург цхьа а цӀа воьрзур вац“».

15ТӀаккха шайн зударша кхечу деланашна сагӀанаш дохуш хилар хууш болу массо а божарий а, цигахь лаьтташ болчу зударшца цхьаьна Ярми-ЯхӀуга бистхилира. Цигахь йоккха адамийн тоба яра. Царна юкъахь бара къилбаседехьара а, къилбехьара а Мисар-махкахь бехаш болу яхӀудхой. Цара Ярми-ЯхӀуна жоп делира: 16«Оха ладугӀур дац ахьа Везачу Элан цӀарах тхуна беанчу хааме[+]. 17Тхаьш аьлларг оха билггал кхочушдийр ду: оха цӀеран а, чагӀаран а сагӀанаш а дохур ду стигаларчу зуда-паччахьна, ЯхӀуд-мехкан гӀаланашкахь а, Ярушалайман урамашкахь а тхо а, тхан дай а, тхан куьйгалхой а, тхан паччахьаш а, тхан баьччанаш а ма-леллара лелар а ду. Оцу хенахь тхан даа хӀума а хуьлура, тхан аьтто а хуьлура, тхуна тӀе вонаш а ца догӀура[+]. 18Амма тхо стигаларчу зуда-паччахьна цӀеран а, чагӀаран а сагӀанаш дохучуьра севцича, тхан хӀумма а дацара, ткъа тхо туьро а, мацалло а хӀаллакдеш дара».

19Цул тӀаьхьа зударий бистхилира. Цара элира Ярми-ЯхӀуга: «Стигаларчу зуда-паччахьна оха цӀеран а, чагӀаран а сагӀанаш дохучу хенахь тхан майранашна иза хууш ца хилла те? Цуьнан сибатехь оха хьокхамаш а доттуш, цунна чагӀаран сагӀанаш а дохуш, цара тхуна пурба ма лора!»

20ТӀаккха Ярми-ЯхӀус шена иштта жоп деллачу дерриг халкъе а – божаршка а, зударшка а – элира: 21«Везачу Элана диц ца делла аша а, шун дайша а, паччахьаша а, шун баьччанаша а, мехкан халкъо а ЯхӀуд-мехкан гӀаланашкахь а, Ярушалайман урамашкахь а кхечу деланашна сагӀанаш дохуш хилар. Цуьнан дагахь иза лаьтташ ма ду. 22Везачу Эле кхин са ца тохаделира аша лелочу зуламечу а, дегазчу а гӀуллакхашна. Цундела шун латта тахана дохийна а, дассаделла а, тӀехь Ӏаш адам а доцуш, лаьтташ ду, ткъа наха цуьнан цӀе яккхарца неӀалт олу[+]. 23Кхечу деланашна аша сагӀанаш дахар а, Везачу Элана дуьхьал къинош летор а, Цо беллачу товрат-хьехамца а, парзашца а, сацамашца а шу ца лелар а бахьана долуш тахана гуш болу и бохам шуна тӀебаийтина бу»[+].

24Цул тӀаьхьа Ярми-ЯхӀус, леррина зударшка вист а хуьлуш, массо а нахе элира: «Мисар-махкахь Ӏаш болу массо а яхӀудхой, ладогӀа Везачу Элан даше! 25Иштта боху Исраилан халкъан Дела волчу массо а ницкъийн Везачу Эло: „Аша а, шун зударша а шаьш шайн багахула схьааьлларг шайн куьйгашца чӀагӀдина. Аша боху: ‘Стигаларчу зуда-паччахьна цӀеран а, чагӀаран а сагӀанаш дийр ду аьлла йолу чӀагӀо оха билггал кхочушйийр ю’. Шаьш делла дош дан ма-дезза кхочушде! Шаьш йина чӀагӀонаш билггал ларъе! 26Амма ладогӀалаш Везачу Элера болчу хааме, Мисар-махкахь мел бехаш болу яхӀудхой: ‘Сайн сийлахьчу цӀарах Ас чӀагӀо йо, – боху Везачу Эло, – массанхьа а Мисар-махкахь вехаш волчу цхьана а яхӀудхочо кхин цкъа а Сан цӀарах чӀагӀо йийр яц, ‹Дийна волчу Хьалдолчу Элах чӀагӀо йо ас› – бохуш 27Аса цу нехан тергам бийр бу, амма царна гӀо дархьама бийр бац, уьш хӀаллакбархьама тергал беш хир ву. Мисар-махкахь бехаш болу яхӀудхой я мацалло хӀаллакбийр бу, я туьро бойур бу, царах кхин цхьа а стаг ца виссалц[+]. 28КӀеззиг нах юхабоьрзур бу Мисар-махкара ЯхӀуд-махка, туьрах кӀелхьар а бевлла. ТӀаккха Мисар-махкахь баха схьабаьхкина болчу дийна бисинчу берриг а яхӀудхошна хуур ду, хьенан дешнаш хилла бакъ – Сан я церан[+]. 29Кхузахь Аса шуна таӀзар а дийр ду, шуна бохам а боккхур бу аьлла Сан дешнаш чӀогӀа дуйла шуна хоуьйтуш, – боху Везачу Эло, – хӀара билгало гойтур ю шуна. 30[+]Аса Мисар-мехкан паччахь волу ХьупраӀ-пирӀун вен гӀерташ болчу цуьнан мостагӀийн кара дӀалур ву иза, – боху Везачу Эло, – яхӀудхойн паччахь ЦӀадукъ-ЯхӀу Аса иза вен лоьхучу цуьнан мостагӀа волчу Бавелан паччахьан Набухди-Нецаран кара дӀа-ма-валлара’“»[+].

#### 45


Дала Барухана чӀагӀо яр

1[+]Юши-ЯхӀун кӀант волчу а, яхӀудхойн паччахь волчу а ЯхӀу-Якхама олалла дечу доьалгӀачу шарахь Ярми-ЯхӀу-пайхамаро олу дешнаш Нери-ЯхӀун кӀант Барух тептар тӀехь дӀаяздеш вара. Оцу хенахь Ярми-ЯхӀу Барухе вистхилира:[+] 2«ХӀара боху хьоьга, Барух, Исраилан халкъан Везачу Дала:[+] 3„Ахь боху: ‘Маржа-яӀ! Везачу Эло сан деган лазамна тӀе гӀайгӀа тоьхна. Аса дечу узарша гӀелвина со, ткъа суна синтем бац’.

4Иштта дӀаала цуьнга, Ярми-ЯхӀу: ‘Везачу Эло боху: ‹Айса мел хӀоттийнарг а Ас дохор ду, Айса дӀа мел йоьгӀнарг а орамашца схьайоккхур ю. Иза Ас дерриг а махка тӀехь дийр ду. 5Барух, Аса хьайна даккхий гӀуллакхаш дар лууш вуй хьо? Ма лаа иза, хӀунда аьлча Ас массо а адамашна боккха бохам бийр бу, – боху Везачу Эло. – Амма хьо мичча вахча а, хьан дахар Аса хьуна, хӀонс санна, лур ду›’“»[+].

#### 46


Кхечу къаьмнех болу хаамаш

1Ярми-ЯхӀу-пайхамаре кхечу къаьмнех лаьцна болу Везачу Элера хаамаш хӀорш бу[+].


Мисархой эшорах лаьцна болу хаам

2[+]И хаам Мисаран къомах а, Мисаран паччахь волчу Наху-пирӀунан эскарх а лаьцна бу. Цуьнан эскар Эпрат-хина йистехь лаьттачу КӀаркамиш-гӀалина уллохь эшийнера. Бавелан паччахь волчу Набухди-Нецара Наху-пирӀунан эскар эшийра яхӀудхойн паччахь волу Юши-ЯхӀун кӀант ЯхӀу-Якхам паччахьаллехь волчу доьалгӀачу шарахь. ХӀара бара оцу эскарх лаьцна Везачу Элера болу хаам:[+]

3«Мисаран эскаран хьаькамаш кхойкху:
„Шайн жима а, доккха а турсаш кечдай,
тӀом бан арадовла.
4Дошлой, шайн говраш тӀе нуьйраш а тахкий,
царна тӀе а ховший, шайн гӀемаш дӀатахка.
Иштта гӀаьгӀнаш тӀедуха,
гоьмукъаш а ирде“.

5Уьш, кхера а белла, юхабевлла хӀунда го Суна?
Царах доьналла дерш а ма эшна,
юхахьовса а ца кхуьуш,
бевдда боьлхуш ма бу уьш.
Массо а агӀор къемат ма ду царна тӀегӀерташ, –
боху Везачу Эло. –[+]
6Сиха водуш верг а ведда, кӀелхьарвалалур вац,
ницкъ болуш верг а баланех хьалхавалалур вац.
Къилбаседехьа йолчу меттехь, Эпрат-хина уллохь,
ког а тасабелла, уьш охьаоьгур бу.
7Нил-хи санна, хьаладолуш дерг мила ду?
Цуьнан хиш санна, тӀехдуьйлуш дерг мила ду?
8Мисаран къам ду, Нил-хи санна хьаладолуш а,
хин гаьннаш санна тӀехдолуш а.
Цо боху: „Аса дерриг а латта дӀахьулдийр ду,
цу тӀера ерриг а гӀаланаш а, царна чуьра бахархой а хӀаллакбийр бу“.
9Дошлой, говраш тӀе ховша!
ГӀудалкхаш чехка хахкийта!
ТӀемалой тӀамана арабаха!
Шайн турсашца болу хушахой а, пӀатӀахой а,
иштта секхаӀедаш дулуш болу лудамхой а,
тӀаме хӀинца арадовла!
10ХӀара де массо а ницкъийн Хьалдолчу Элан де ду.
ХӀара де Цо бекхам бо де ду.
Цуьнан мостагӀашна тахана бекхам хир бу.
Туьро уьш, ша дуззалц, дӀакхоллур бу,
ша Ӏаббалц, церан цӀий а молур ду,
хӀунда аьлча Эпрат-хина уллохь болчу къилбаседерачу махкахь
массо а ницкъийн Хьалдолчу Эло Шена сагӀа кечдийр ду[+].
11ГалӀаде а гӀой, цигара хьайна молханаш схьаэца,
ва хьоме Мисаран къам!
Амма ахьа дарба леладар эрна хуьлу,
хӀунда аьлча хьуна хила дарба дац[+].
12Кхечу къаьмнашна хьан эхьах лаьцна хезар ду,
хьан белхаро дерриг а латта хьаладузур ду.
Цхьа тӀемало вукху тӀемалочух тасалур ву,
ткъа уьш ший а охьавужур ву»[+].


Набухди-Нецар схьавалар

13[+]Мисар-махкана тӀелатархьама Бавелан паччахь волу Набухди-Нецар схьаваларх лаьцна Везачу Эло Ярми-ЯхӀу-пайхамаре иштта хаам бира:

14«ХӀара хаам дӀакхайкхабе Мисар-махкахула,
дӀахаийта иза Мигдол а, Нуп а, Тахьпанхьас а гӀаланашкахь:
„Лардаран раьгӀнашкахь дӀахӀиттий, тӀамана кечло,
мостагӀчун туьро хьуна гонах мел долу къам дӀакхоллу дела[+].
15ХӀаллак хӀунда хилла хьан ницкъболу тӀемалой?
Уьш дуьхьал латталур бац, хӀунда аьлча
Везачу Эло лаьхкина буьгуш бу уьш“.
16Цо дукхахберш тасаболуьйтур бу.
Уьш вовшашна тӀе оьгур бу.
Цара бохур ду: „Дуьло, юхагӀур ду вай
вайн халкъана тӀе а, вайн махкана тӀе а,
хӀаллакдечу туьрах кӀелхьардовлархьама“[+].

17Цигахь цара эр ду: „Мисар-мехкан паччахь волу пирӀун
эрна гӀовгӀа ян бен вац. Цо шен таро йолу хан дӀаяхийти“[+].
18Дийна волчу Сох чӀагӀо йо Аса, – боху Паччахьо,
Шен цӀе массо а ницкъийн Веза Эла йолчу, –
лаьмнашна юкъахь Табур-лам санна волу а,
хӀордана уллохь лаьтташ Кармал-лам санна волу а
цхьа ницкъболу куьйгалхо вогӀур ву шуна[+].
19Мисар-махкара бахархой, шайн массо а хӀума схьагулде,
йийсаре даха кечам бе, хӀунда аьлча
Нуп-гӀала ерриг а яссор ю,
цхьа а стаг шена чохь ца вехаш
ерриг а йохийна хир ю[+].
20Мисаран къам чӀогӀа хаза дуьхьарг санна ду,
амма къилбаседехьара ю тухуш болу моза цунна тӀебогӀу[+].
21Цо тӀелаьцна балийна болу тӀемалой
дустийначу эсех тера бу.
Уьш шаьш бевдда дӀагӀур бу,
дуьхьаллатта де доцуш, хӀунда аьлча
церан Ӏожаллин де тӀекхаьчна,
царна таӀзар хуьлу де ду тӀедеанарг.
22Мисаран эскар дедда дӀагӀур ду,
лаьхьано санна хиш-ш а деш,
мостагӀийн эскар улло кхочучу хенахь.
Уьш, шайн карахь дагарш а долуш,
хьун хьакхархой санна, цунна тӀе летар бу.
23Цара хьокхур ю мисархойн хьун, –
боху Везачу Эло, –
Цу хьун чохь дукха дитташ делахь а.
ЦӀоз санна, дукха ду мостагӀчун эскар,
уьш багарбина а вер вац.
24ЮьхьӀаьржачу хӀоттор ду Мисаран къам,
къилбаседехьарчу халкъан карагӀур ду иза»[+].

25Исраилан халкъан Дела волчу массо а ницкъийн Везачу Эло боху: «Ас кестта таӀзар дийр ду Ну-гӀалахь волчу Амин-харцдалла а, иштта ПирӀунна а, Мисар-махкана а, цуьнан деланашна а, паччахьашна а, пирӀунах тешна Ӏаш мел болчарна а[+]. 26Уьш хӀаллакбан гӀерташ болчу церан мостагӀийн кара дӀалур бу Ас уьш – Бавелан паччахь волчу Набухди-Нецаран а, цуьнан баьччанийн а кара. Амма тӀаьхьо Мисар-махкахь хьалха санна нах бехаш Ӏаш хир бу», – боху Везачу Эло[+].


Везачу Эло Шен халкъ кӀелхьардаккхар

27[+]«Ткъа хьо, Сан ялхо йолу Якъубан тӀаьхье,
кхера ма ло, иштта Исраилан халкъ, ма къахка.
Аса хьо генарчу махках кӀелхьардоккхур а ду,
шаьш йийсаре дӀабигначу махкара
хьан тӀаьхьенаш паргӀатйохур а ю.
Якъубан тӀаьхье юхайоьрзур ю,
уьш машарехь а, сашортехь а бехар бу.
Царна цхьаммо а кхерамаш а туьйсур бац[+].
28Сан ялхо йолу Якъубан тӀаьхье, кхера ма ло, –
боху Везачу Эло, – Со хьоьца волу дела.
Шу дӀасалаьхкина мел долу къаьмнаш
Аса билггал хӀаллакдийр делахь а,
шу хӀаллак ца деш, дуьтур ду.
Шуна таӀзар ца деш Аса шу дуьтур дац,
амма Аса нийсонца Шуна таӀзар дийр ду»[+].

#### 47


ПӀелаштамхойх лаьцна болу Везачу Элан хаам

1[+]ПирӀун Ӏази-гӀалина тӀелатале хьалха Ярми-ЯхӀу-пайхамаре Везачу Элера пӀелаштамхойх лаьцна болу хӀара хаам кхаьчна[+]. 2Иштта боху Везачу Эло:

«Къилбаседехь хиш ду хьаладовлуш,
ткъа царах тӀехйолу Ӏовраш хир ю.
Уьш тӀеевр ю пӀелаштамхойн махкана а, цу тӀехь мел долчу хӀуманна а тӀе,
гӀаланашна а, царна чохь Ӏаш долчу адамашна а тӀе.
Цигара нах орца даха буьйлалур бу,
махкахь мел Ӏаш берш боьлхур бу[+].
3Царна ницкъ болчу говрийн когийн татанаш хезар ду,
гӀудалкхаша еш йолу гӀовгӀа а хезар ю.
Цу гӀовгӀана юкъахь дай шайн берашка дӀахьажа а,
царна гӀо дан а кхуьур бац, хӀунда аьлча
гӀора дӀадаьлла болчу цара
шайн куьйгаш охьадохуьйтур ду.
4Берриг а пӀелаштамхой хӀаллакбен де тӀекхаьчна,
Цора-гӀалина а, ЦӀадан-гӀалина а
дисина долу гӀо дӀахеда хан тӀекхаьчна.
Везачу Эло хӀаллакбийр бу пӀелаштамхой,
КаптӀар-гӀайренах схьаваьлла мел виснарг[+].
5Шайн сингаттам а гойтуш,
Ӏази-гӀаларчу наха шайн кортош дӀадошур ду,
Ашкхилун-гӀалара нах бист ца хуьлуш хир бу.
ПӀелаштамхойх дийна мел диснарш,
дукха хир ду шу, шайн догӀмаш а хедош,
шайгара боккха сингаттам гайтархьама?
6„Мел лелар ду хьо, Везачу Элан тур,
саццаза таӀзар деш? – боху аша. –
Юхадерзахьа хьайн батта чу,
сацахьа, меттадолахьа“[+].
7Амма иза муха соцур ду, нагахь
шега Везачу Эло омра дича?
Ашкхилун-гӀалина а, хӀордан йистана а,
тӀелата омра дина Везачу Эло»[+].

#### 48


Муабахойх лаьцна болу Везачу Элан хаам

1[+]Муаби-махках лаьцна Исраилан халкъан Дела волчу массо а ницкъийн Везачу Эло боху:

«Декъаза ю Набу-гӀала, иза дакъазаяьккхина хир йолу дела.
Кхиръятим, юьхьӀаьржачу а хӀоттийна, схьалаьцна хир ю.
Цуьнан гӀап, юьхьӀаьржачу а хӀоттийна, йохийна хир ю[+].
2Муабин къоман кхин сийлалла хир дац.
Хьешбонехь цунна дуьхьалдаккха зулам кечдеш бу:
„Дуьйло, хӀаллакдийр ду вай и къам“, – бохуш.
Хьо а, Мадмон-гӀала, дӀатийна хир ю,
тур хьуна тӀаьхьадаьлла лелар ду.
3Хьоронайм-гӀаларчу наха маьхьарий детта:
„Мел бохам бина! Мел чӀогӀа йохийна!“

4Муабин къам хӀаллакдина ду.
Цуьнан бераш чӀогӀа доьлхуш ду.
5Лухьайте хьалаболучу новкъахь
адамаш ца совцуш доьлхуш ду.
Хьоронайм тӀера боьдучу новкъахь
гӀайгӀане маьхьарий ду хезаш
мостагӀаша дохор бахьана долуш[+].
6Довдалаш, кӀелхьардаккхалаш шайн дахар!
Яьссачу аренгахь йолчу куллах тарлолаш[+].

7Шайн корматаллех а, шайн бахамах а
тешна шу Ӏийна дела,
йийсаре кхочур ду шу.
Шун дела волу Камош а гӀур ву йийсаре,
шеца динан дай а, элий а буьгуш[+].
8ХӀора гӀали чу хӀаллакдеш верг вогӀур ву,
цу гӀаланех цхьа а йоха ца еш а юьсур яц.
ТогӀеш а хӀаллакьхир ю, шера аренаш а яссалур ю.
Дерриг а Везачу Эло ма-аллара хир ду[+].
9Муабин къомана тӀемаш лойша,
иза, тӀема а баьлла, дӀабахийта.
Цуьнан гӀаланаш яссалур ю,
хӀунда аьлча цу чохь Ӏен стаг хир вац».

10(НеӀалт хир ду Везачу Элан лаам ледара кхочушбечунна! Иштта неӀалт хир ду шен туьре цӀий ца Ӏанадойтучунна а.)

11Везачу Эло элира: «Муабин къам массо а хенахь паргӀат дара, йийсарехь а иза ца хиллера. Иза, чагӀар санна, хьаьъна лаьтташ дара, цхьана кеда чуьра вукху кеда чу а ца дуттуш. Цундела цуьнан чам а хьалхалера бара, цуьнан хьожа а хьалхалерниг яра[+].

12Делахь а, кестта тӀейогӀур ю цхьа зама, – боху Везачу Эло, – Аса чагӀар дуттурш боуьйтур йолу. Ткъа цара Муабин къам, чагӀар санна, охьаӀанор ду. Цуьнан кедаш цара дассор ду, ткъа кхабанаш, кескаш яьхна, йохор ю. 13ТӀаккха Муабин халкъ юьхьӀаьржачу хӀуттур ду Камош бахьана долуш, Исраилан тӀаьхье, Бетал-гӀалахь болчу цӀуйх а тешна, юьхьӀаьржачу хӀоттаре терра[+].

14Шуьга муха алалур ду: „Тхо турпалхой ду,
тӀом бан ницкъболу адамаш ду тхо“?
15Бассалуш бу Муаби-мохк,
цуьнан гӀаланаш а ю йогуш,
цуьнан тоьлла кӀентий а бу хӀаллакьхуьлуш, –
боху Шен цӀе массо а ницкъийн
Веза Эла йолчу Паччахьо. –[+]
16ТӀекхочуш ду Муабин къам хӀаллакьхилар,
бохам цунна тӀекхача сихбелла.

17Тийжар хӀоттаде цу къоман дуьхьа,
цунна гонах мел Ӏаш долчу къаьмнаша а,
цуьнан цӀе евзаш мел долчу халкъаша а.
Ала: „Маржа-яӀ! Нуьцкъала къам дӀадаьлла,
цуьнан сийлалла хӀинца дайна лаьтта“.
18Дибонахь дехаш дерш, охьадисса шайн сийлаллин лакхенгара,
лаьттарчу чена юккъе охьаховша.
Муаби-мохк хӀаллакбийриг хьуна тӀелета,
ткъа Цо шун массо а гӀепаш йохор ю[+].
19ӀаруӀерахь дехаш долу адамаш,
некъа йисте дӀа а хӀиттий, хьовса.
ДӀауьдуш болчу божаршка а,
кӀелхьарбовлуш болчу зударшка а
хаттар де: „ХӀун хилла шуна?“[+]
20ЮьхьӀаьржачу хӀоьттина Муабин къам,
хӀунда аьлча иза дохийна.
Мохь бетташ, белхар де, Арнон-хин йистехула
дӀахаийта Муабин къам хӀаллакдина хилар.

21ТаӀзар дина шерачу аренашкахь йолчу гӀаланашна: Хьулон-гӀалина а, ЯхӀац-гӀалина а, МейпаӀат-гӀалина а, 22иштта Дибон-гӀалина, Набу-гӀалина, Байт-Диблатаймна, 23Кхиръятимна, Байт-Гамулна, Байт-МаӀунна, 24Кхиръют-гӀалина, Бацарна – ерриг а Муаби-махкарчу уллорачу а, генарчу а гӀаланашна. 25Муаби-мехкан ницкъ дӀабаьккхина, цуьнан куьг кагдина, – боху Везачу Эло.

26Вахон малар мала Муабин къомо, хӀунда аьлча ша Везачу Элал а лекха хетара цунна. Иза шен Ӏетторашна юкъахь керчар ду, шех нах а бийлош[+]. 27Хьо Исраилан къомах доьлуш дара, Муабин къам? Иза къола деш лаьцна дара, цуьнан цӀе йоккхушехь, дела а доьлуш, корта лесттол[+]?

28Йита гӀаланаш, муабахой, тархашна юкъахь даха ховша. Хьеха чу воьдийла йолчохь шайн бенаш а дина, Ӏаш долу кхокхий санна хила[+]. 29Тхуна хезна Муабин кураллех лаьцна. Цуьнан куралла йоккха ю! Цо ша даздо, деза детта, шех дозалла до, ткъа цуьнан дог кураллех дуьзна ду[+]. 30Суна девза цуьнан дозалла дар, – боху Везачу Эло, – ткъа иза эрна ду. Цо мел дийриг лаьттар дац. 31Со а ву Муаби бахьана долуш воьлхуш, цуьнан хӀора вахархочунна тийжаш ву Со. Кхир-Хьарасан бахархошна Со воьлхуш ву[+]. 32Со ЯӀзирерачу бахархошца цхьаьна тийжаш ву Сибмерачу кемсийн бошмех лаьцна. Ва кемсийн бошмаш, шун таьллангаш ЯӀзир-гӀалина уллорачу хӀордана тӀе кхаччалц Ӏохкуш яра. Ткъа хӀинца хӀаллакдийриг аш кхиийначу кемсашна тӀелетира[+]. 33Ирс а, синкъерам а дӀабаьлла Кармалахь а, Муаби-махкахь а. Ас совцийна муттдоккхургана чуьра охьаоьхуш йолу чагӀаран Ӏовраш, кхин хьошур яц кемсаш, самукъадаларца маьхьарий а детташ. Маьхьарий деттар ду, амма уьш синкъераме маьхьарий хир дац.

34Доьлхуш ду Хьешбонера а, ЭлиӀалера а адам, церан белхар ЯхӀац-гӀала кхаччалц дӀахезаш ду, иштта ЦӀоӀар-гӀала дуьйна Хьоронайм-гӀала а, ӀагӀлат-Шалши а дӀахезаш ду иза. Нимраймара хи а дӀасецна[+]. 35Ас сацор ду, – боху Везачу Эло, – муабахоша шайн дезачу гунаш тӀехь сагӀанаш дахар а, шайн деланашна хаза хьожа йогӀу хӀума ягор а.

36Иштта сан дог, шедаг санна, Муаби-къомах тийжаш ду. Сан дог Кхир-Хьарасан бахархошна доьлхуш ду, хӀунда аьлча церан массо а бахам хӀаллакьхилла. 37ХӀораннан корта баьшна бу, маж а яцъелла, массеран а куьйгаш хедийна, массарна а тӀехь сингаттаман бедарш ю[+]. 38Муаби-махкарчу цӀенойн хӀора тхевнна тӀехь а, цуьнан майданашкахь а лаьтташ белхар ду, хӀунда аьлча Ас иза, ца оьшуш йолу пхьегӀа санна, хӀаллакбина, – боху Везачу Эло. –[+] 39Ма хӀаллакьхилла Муабин къам! Ма тийжаш ду иза! ЮьхьӀаьржачу а хӀоьттина, шен букъ берзийна цо! Массо а цунах кхаьрдар бу, ткъа цунна гонах мел долу къаьмнаш кхералур ду, цунна хилларг а гина».

40Иштта боху Везачу Эло: «Хьажал! Стигалара тӀееанчу аьрзуно санна, мостагӀаша шайн тӀемаш дӀасадохуьйтур ду Муаби-махкана тӀехула[+]. 41Цуьнан гӀаланаш а, гӀепаш а схьайохур ю, хӀора муабахочун дог цу дийнахь берах хьийзочу зудчун санна хир ду[+]. 42Муабахой хӀаллакбийр бу, уьш кхин къам хир дац, хӀунда аьлча ша Везачу Элал а лекха хетара цунна. 43Ӏадор а, ор а, гур а хир бу шуна, Муаби-мехкан бахархой, – боху Везачу Эло. –[+] 44Ӏадорах веддарг ор чу эккхар ву, ткъа ор чуьра хьалаваьлларг гуро лоцур ву, хӀунда аьлча Ас Муаби-махкана тӀе таӀзаран денош далор ду, – боху Везачу Эло. –[+] 45Хьешбон-гӀалин пенийн ӀиндагӀехь бевдда боьлхурш гӀо доцуш лаьтта, хӀунда аьлча Хьешбонера цӀе елира, ткъа Сихьон-паччахьан гӀалара алу марсаяьккхира. Цу цӀеро муабахойн бӀаьштигаш ягайо, оцу гӀовгӀа ечеран туьтанех цӀе летира[+]. 46Къа ду хьан, Муабин къам! Камош-харцделан халкъ, хьо хӀаллакьхилла! Хьан кӀентий кхечу махка дӀабигина бу, ткъа хьан зудабераш йийсаре дӀадигина ду[+].

47Амма тӀаьххьарчу деношкахь Аса Муабин къоман аьтто юхаметтахӀоттор бу», – боху Везачу Эло. Муабина тӀехь кхел ярх лаьцна хааман чаккхе кхузахь ю[+].

#### 49


Ӏамминан къомана тӀехь кхел яр

1[+]Ӏамминан къомах лаьцна Везачу Эло иштта боху: «Бераш дац ткъа Исраилан халкъан? Цуьнан долахь дерг кхочун верг вац ткъа? ТӀаккха МилкӀом-харцделан къомо гадахойн мохк хӀунда дӀалаьцна? Оцу къоман нах гадахойн гӀаланашкахь хӀунда бу Ӏаш[+]? 2Зама тӀекхочур ю, – боху Везачу Эло, – Ӏаммин-махкарчу Рабба-гӀалин нахана Аса тӀеман орца даккхар хозуьйтуш йолу. Оцу гӀаланах къапалгийн барз хир бу, цунна гонах йолу ярташ а цӀерца хӀаллакйийр ю. Цара исраилхой шайн гӀаланашкара дӀабахийтира, амма исраилхоша Ӏамминхой цигара дӀалохкур бу, – боху Везачу Эло[+]. 3Делха, Хьешбонан бахархой: хӀаллакйина ГӀай-гӀала. Тийжа, Рабба-гӀалин зударий, шайна тӀе сингаттаман бедарш а юхий. Белхарца шайн гӀалин пенашна юккъехь дӀасауьдуш хила, хӀунда аьлча мостагӀчо МилкӀом йийсаре дӀавуьгур ву, цуьнан динан дайшца а, элашца а цхьаьна[+]. 4ХӀунда до аша шайн тогӀех дозаллаш, уьш токхе ю а бохуш? Ва тешаме доцу къам, хьайн хьолах тешна а Ӏаш, хьуна моьтту, хьуна тӀелата цхьа а ваьхьар вац[+]. 5Амма Ас массо а хьан маьӀӀера хьуна тӀе къемат доуьйтур ду, – боху массо а ницкъийн Хьалдолчу Эло, – тӀаккха шу дӀадовдур ду, цхьаммо а шу юха цхьаьна схьа а гулдийр дац.

6Амма тӀаьхьа Аса Ӏамминхойн аьтто юхаметтахӀоттор бу», – боху Везачу Эло[+].


Эдоман къомана тӀехь кхел яр

7[+][•]Эдоман къомах лаьцна иштта боху массо а ницкъийн Везачу Эло: «Кхин хьекъалалла ца дисина те Теман-гӀалахь? Хьехам кхин ца бало те кхетам болчаьрга? ДӀадаьлла те церан хьекъал[+]? 8Дадданан бахархой, бовдий, дӀагӀо кхузара, хьехаш чохь дӀаловчкъа, хӀунда аьлча Ӏесаван тӀаьхьенна бохам бийр бу Ас. Цунна таӀзар даран хан схьакхаьчна[+]. 9Нагахь санна кемсаш схьагулйийраш хьо волчу багӀахь, таьллангаш тӀехь цара масех кемс схьаяккхаза юьтур яц те? Нагахь буьйсанна къуй багӀахь, шайна луъург бен цара ца лачкъайо те? 10Амма Аса Ӏесаван тӀаьхьенан мел долу хӀума схьадоккхур ду, Ас гучуйохур ю церан дӀалечкъийлаш, кхин уьш къайла ца бовлуьйтуш. Церан бераш а, гергарнаш а, уллоранаш а байина дӀабохур бу. Эдоман тӀаьхьенах цхьа а вуьтур вац. 11Дита хьайн бобераш, Ас дола дийр ду церан. Хьан бисина Ӏаш болу зударий а Сох тешна Ӏан мегар ду».

12Иштта боху Везачу Эло: «Нагахь таӀзаран кад мала декхарийлахь боцучара иза мала дезча, таӀзар даза хьо хӀунда дита деза, Эдоман къам? Хьо таӀзар доцуш дуьсур ма дац – ахь а таӀзаран кад мер бу![+] 13Аса Сайх чӀагӀо йо, – боху Везачу Эло, – Бацар-гӀала йохийна хилла дӀахӀуттур ю аьлла. Цунах къемат а, кхардам а, яссийнарг а хир ю, ткъа наха, цуьнан цӀе а йоккхуш, неӀалташ эр ду. Цунна гонах мел йолу ярташ массо а ханна яссийна хир ю»[+].

14Везачу Элера болу хаам хезна суна, и хаам бахьаш геланча а ваийтина халкъашна тӀе: «Шайн эскарш схьа а гулдай, Эдомна тӀамца чугӀорта. 15Ас халкъашна юкъахь жима дийр ду хьо, ткъа адамашна юкъахь хьо дегаза хетар ду. 16Кхидолчу къаьмнашна кхерам тийсарх а, хьайн деган кураллах а хьо Ӏеха ма делла. Тархийн чӀажашкахь а, лаьмнийн баххьашна тӀехь а хьо Ӏаш ду, амма хьан цӀенош аьрзунийн бенашка кхоччуш лекха хилча а, цигара дӀа а хьо охьадуссуьйтур дара Аса», – боху Везачу Эло[+].

17«Эдом-махках нах кхаьрдар бу. Цигахула мел волучо, инзар а ваьлла, шок еттар ю, цунна мел бина бохамаш шайна гича[+]. 18[+]Седам-гӀала а, Ӏамор-гӀала а, царна гонахара гӀаланаш а йохийна дӀаяьхначул тӀаьхьа ма-хиллара, – боху Везачу Эло, – иштта цхьа а стаг кхин хир вац Эдом-махкахь, цхьа а адам цигахь соцур а дац[+]. 19Йордан-хин йистерачу боьлакаш юккъера лом токхечу дежийлашка схьадалар санна, Со схьавогӀур а ву, цӀеххьана эдомхой шайн махкара дӀабовдуьйтур а бу. ТӀаккха Сайна луъург а оцу махкана тӀехӀоттор ву Аса. Сох мила тарлур ву? Соьгара жоп деха мила ву? Муьлха жаӀу валалур ву Суна дуьхьал[+]? 20ЛадогӀал Везачу Эло Эдоман бахархошна дан леринчуьнга, иштта Теман-гӀалин бахархошца Цо дан леринчуьнга а. Ас чӀагӀо йо, жа санна долчу Эдоман къома чуьра къонахий дӀакхоьхьур бу аьлла. Ас чӀагӀо йо, церан латта Аса хӀаллакдийр ду аьлла, цара мел лелийнарг бахьана долуш[+]. 21Эдом южуш яьллачу гӀовгӀано латта дегор ду. Цигара девлла маьхьарий Эрзийн хӀорд болчу кхаччалц дӀахезаш хир ду. 22Хьажал, хьала а даьлла, стигалара тӀедеанчу аьрзуно санна, мостагӀаша шайн тӀемаш дӀасадохуьйтур ду Бацар-гӀалина тӀехула. Эдомхойн тӀемалойн дегнаш оцу дийнахь берах хьийзочу зудчун санна хир ду»[+].


Дамасакхана тӀехь кхел яр

23[+]Везачу Элера хӀара хаам Дамасакхах лаьцна бу: «ЮьхьӀаьржачу хӀоьттина Хьамат-гӀала а, Арпад-гӀала а, хӀунда аьлча цаьрга вон хаам кхаьчна. ХӀорд санна, оцу шиннан дегнаш хьийзаш ду, гӀайгӀанехь хиларна церан синтем а бац[+]. 24Дамасакх-гӀалин бахархой, дог а доьхна, юха а бирзина, бевдда дӀабаха кийча бу. Къемат тесна церан дегнашка, гӀайгӀано а, лазаро а уьш дӀалаьцна. Цаьргахь, берах хьийзочу зудчуьнгахь санна, лазарш ду[+]. 25Сан сакъералуш хиллачу, гӀараяьллачу гӀалара нах дӀа хӀунда ца бевдда? 26Цигарчу майданашкахь а, урамашкахь а къона нах охьаоьгур бу, массо а тӀемалой а хӀаллакьхир бу цу дийнахь, – боху массо а ницкъийн Везачу Эло. –[+] 27Ас цӀе тосур ю Дамасакхан пенех, ткъа оцу цӀеро Бен-Хьадид-паччахьан гӀепаш дӀакхоллур ю»[+].


Къедарна а, Хьацорана а тӀехь кхел яр

28Бавелан паччахь волчу Набухди-Нецара эшийначу Къедаран тукхамах а, Хьацоран пачхьалкхех а лаьцна Везачу Эло боху: «Къедаран тӀаьхьенна тӀамца тӀегӀорта, хӀаллакдай, дӀадаккха малхбалехьара долу халкъ[+]. 29Церан четарш а, жаш а схьадохур ду, церан четарийн шаршуш а, церан бахам а, церан эмкалш а мостагӀаша дӀахьур ю. Наха цаьрга мохь хьоькхур бу: „Массо а агӀор къемат ду шуна тӀегӀерташ!“[+]

30ДӀадовда, сихха дӀагӀо кхузара, Хьацоран бахархой, бердашна юкъахь дӀаловчкъа, – боху Везачу Эло. – Бавелан паччахь волчу Набухди-Нецара шуна тӀелата сацам бина. Шу муха дуьхьалдевр ду цунна, хӀара ойла йина. 31„ХьалагӀовтта, машарехь Ӏаш долчу, цхьана а хӀуманна гӀайгӀа а ца беш Ӏаш долчу халкъана тӀелата, – боху Везачу Эло. – Я неӀарш а, я гӀораш а цуьнан гӀаланийн дац, уьш цхьацца а бевлла Ӏаш бу“[+].

32МостагӀаша церан эмкалш дӀайохур ю, церан даьхний дӀалачкъор ду. И шайн гиччош тӀера месаш лоргуш болу нах Ас массо а маьӀӀехула дӀасабаржор бу, массо а маьӀӀера царна тӀе бохам хьажор бу Аса, – боху Везачу Эло. –[+] 33Хьацор иштта чангӀалкхийн бен хилла дӀахӀуттур ю, массо а ханна яьсса аре а хилла. Адам цигахь цкъа а дехар а дац, цхьа а стаг цигахь соцур а вац»[+].


Ӏейламна тӀехь кхел яр

34ЯхӀудхойн паччахь волчу ЦӀадукъ-ЯхӀун олаллин дуьххьарчу заманахь Ярми-ЯхӀу-пайхамаре Везачу Элера хаам кхечира. Иза Ӏейламан бахархойх лаьцна бара[+]. 35Массо а ницкъийн Везачу Эло бохура: «Ас Ӏейламан секхаӀадкхоссархой хӀаллакбийр бу, оцу къоман уггар боккха болу ницкъ. 36Ас Ӏейламана тӀе иштта стигалан еа маьӀӀера биъ мох тӀехьажор бу. Иштта массо а меттехула дӀасабаржор бу Ас уьш. Дуьнен чохь цхьа а къам хир дац Ӏейламхой тӀе ца дуссуш[+]. 37Церан мостагӀех а, уьш хӀаллакбан лоьхуш болчарах а кхерор бу Ас Ӏейламхой. Ас царна бохам боккхур бу, иштта Сан чӀогӀа дералла царна тӀе а ерзор ю, – боху Везачу Эло. – Ас Сайн тур царна тӀехьажор ду, уьш берриш а хӀаллакбина дӀабаххалц[+]. 38Церан паччахь а, берриг а баьччанаш а хӀаллак а бина, Ас Сайн паччахьан гӀант дӀахӀоттор ду Ӏейлам-махкахь, – боху Везачу Эло. – 39Амма тӀаьххьарчу деношкахь Аса Ӏейламан къоман аьтто юхаметтахӀоттор бу», – боху Везачу Эло[+].

#### 50


Бавелах лаьцна болу хаам

1[+]Везачу Эло Ярми-ЯхӀу-пайхамарехула хашадхойн мохк болчу Бавелах лаьцна бина хаам хӀара бу:[+]

2«Массо а халкъашка дӀахаийта,
байракх хьала а айъаяй,
къайла а ца доккхуш, дӀадийца:
„Бавел-гӀала схьаяьккхина,
Вел-харцдела юьхьӀаьржачу хӀоьттина,
Мардух-харцдела дог доьхна ву,
Бавелан суьрташ юьхьӀаьржачу хӀиттина,
цуьнан цӀуш дог доьхна а бу“[+].

3Къилбаседера къам Бавел-махкана тӀегӀертар ду, цунах яьсса аре а йина, дӀа а хӀоттош. Цигахь вехаш цхьа а хир вац: адамаш а, дийнаташ а цигара дӀагӀур ду»[+].

4«Оцу деношкахь, и хан тӀекхаьчча, – боху Везачу Эло, – Исраилан къам а, ЯхӀудан къам а, цхьаьна доьлхуш лелар ду, шайн Веза Дела а лохуш[+]. 5Цара Цийон-ломана тӀе боьдуш болу некъ хоьттур бу, цу агӀор дӀа а хьоьжуш, уьш цига гӀур бу. Схьа а баьхкина, массо а ханна болу, цкъа а бицлур боцу барт а беш, шаьш Везачу Элаца боьхкур бу цара[+].

6Сан къам, тиладелла лелаш долу уьстагӀий санна, дара. Церан Ӏуша, нийсачу новкъа тӀера дӀа а даьхна, лаьмнаш юккъехула дӀасалаьхкинера уьш. Лам тӀера гунна тӀе довлуш, шайн Ӏаш йолу меттиг а йицйина, дӀасалелара уьш[+]. 7Сан халкъана дуьхьал мел кхеттарг, царна вонаш деш вара. Церан мостагӀаша бохура: „Тхо бехке дац, хӀунда аьлча цара Везачу Элана дуьхьал къинош летийна. Веза Эла церан бакъйолу Ӏаш йолу меттиг ю, ткъа Цунах церан дай тешна Ӏаш бара“.

8[+]ДӀагӀо Бавелера, бита хашадхойн мохк, жена хьалха яьлла йоьду бож санна хилий, дӀахӀотта[+]. 9Ас къилбаседехьара Бавелна тӀе дуккха а даккхий къаьмнаш далор ду. Уьш цунна дуьххьал дӀахӀуьттур ду, ткъа Бавел цара схьайоккхур ю. МостагӀийн пхерчий дика тӀемалой санна ду, тӀам тӀера даьссачу куьйгашца юха ца боьрзуш болу[+]. 10Хашадхойн берриг а махкахула хӀонс схьаоьцур ю, ткъа махкана къола деш берш хӀонсах Ӏаьбна хир бу», – боху Везачу Эло.


Бавел йожар

11«Шу, сакъералуш, ирсе лелаш дара, Сан латта дӀалацарна. КӀа оруш долу дуьхьарг санна, сакъералуш а, кхиссалуш а дара шу, тӀемалойн говраш санна, терсаш дара шу. 12Амма хӀинца шун нана юьхьӀаьржачу хӀуттур ю, шу дина болчу Бавел-махкана эхь хетар ду. Кхечу къаьмнашна юкъахь Бавел уггар кӀезигниг хир ду. Бавел-мохк яьсса аре а, декъа латта а хир ду. 13Везачу Элан оьгӀазло бахьана долуш, цхьа а стаг Бавелехь вехаш хир вац, ерриг а и меттиг яссалур ю. ГӀалина уллохула тӀех мел волучо, инзар а ваьлла, шок еттар ю, цунна мел бина бохамаш шена гича[+].

14Бавелна го а бай, тӀамана кечло. СекхаӀедаш кхуьссурш, гӀалехьа дӀахеца шайн пхерчий, уьш кхоа а ма де, хӀунда аьлча цо Везачу Элана дуьхьал къа латийна[+]. 15ТӀеман маьхьарий детташ, цунна го бай, дӀахӀитта. Тахана ша мостагӀийн кара дӀаелла Бавел-гӀалано, йохийна цуьнан бӀаьвнаш, цуьнан пенаш охьаэгна. Веза Эла волчу Аса цунна бекхам беш хиларна, аша а бекхам бе цунна. Цо кхечу къаьмнашна тӀехь деш дерг аша а де цунна тӀехь[+]. 16ХӀаллакве Бавел-махкахь латта дӀадуьйш верг а, ялта схьагулдечу хенахь карахь марс берг а. МостагӀийн туьрах кӀелхьарвалархьама, кхечу къомах верг хӀорра а шен къам долчу юхаверза веза, хӀорра а шен махка ведда дӀаваха веза»[+].


Исраилан халкъ юхадерзар

17«Исраилан къам, лоьмех дедда долу жа санна ду, массо а маьӀӀехула дӀасадаьржина долу. Цкъа-делахь, Ашур-махкарчу паччахьо иза дӀакхаьллина, тӀаьхьара Бавелан паччахь волчу Набухди-Нецара цуьнан даьӀахкаш аьтта»[+]. 18Цундела Исраилан халкъан Дела волчу массо а ницкъийн Везачу Эло иштта боху: «Аса кестта таӀзар дийр ду Бавелан паччахьна а, цуьнан махкана а, Ашур-мехкан паччахьна таӀзар ма-дарра[+]. 19Ас юхадерзор ду Исраилан къам шен дежийле: иза децаш лелар ду Кармал-лам болчохь а, Башан-махкахь а, ткъа ша Эпрайм-лам тӀехь а, ГалӀадехь а дузур ду[+]. 20Цу заманахь, и хан тӀекхаьчча, – боху Везачу Эло, – Исраилан къомана юкъахь къинош лоьхур ду, амма уьш хир дац, ЯхӀудан къомана юкъахь зуламаш лоьхур ду, амма уьш а карор дац, хӀунда аьлча Айса дийна битинчеран къиношна гечдийр ду Аса»[+].


Бавелан къомана тӀехь кхел яр

21«ТӀелата Мератайман лаьттана а, Пакхудан бахархошна а. Царна тӀаьхьа а бевлла, уьш кхоччуш хӀаллакбе, – боху Везачу Эло. – Аса шайна тӀе мел диллинарг де[+]. 22ТӀеман а, боккхачу бохаман а гӀовгӀа ю массо а махкахула схьахезаш ерг[+]. 23Ма йохийна, кагйина дӀаяьккхина-кх дуьненан варзап йолу Бавел! Ма инзардевли-кх халкъаш Бавелна динчунна![+] 24Ас гураш доьгӀнера хьуна, Бавел, хӀинца, хьайна а ца хууш, хьо цара дӀалаьцна. Веза Эла волчу Суна хьо дуьхьал яьллера, цундела хьо, кара а йина, дӀалаьцна. 25Везачу Эло Шен дӀадуьллийла йолчуьра оьгӀазаллин герзаш схьаэцна, хӀунда аьлча массо а ницкъийн Хьалдолчу Элан дан дезаш гӀуллакхаш ду хашадхойн лаьтта тӀехь[+]. 26Массо а маьӀӀера Бавелна тӀе гӀорта! НеӀарш а кегъеш, схьаелла церан ялта Ӏалашдо меттигаш! Бавелах хоттан саьлнаш е! Массо а хӀума, буха ца дуьтуш, дохадай, дӀадаккха. 27Массо а тӀемалой, байий, дӀабаха! Стерчий санна, байархьама дӀабига уьш! Къа ду церан! Царна таӀзар дан деза де тӀекхаьчна».

28(КӀелхьардовлархьама Бавел-махкара дӀаидинчу адамаша бохучуьнга ладогӀа! Цийон-лам тӀе схьа а баьхкина, цара дуьйцу вайн Везачу Дала динчух лаьцна. Шен дезачу цӀенна динчунна Цо бекхам барх лаьцна дуьйцу цара.)[+]

29[+]«Бавел-гӀалина тӀелата схьакхайкха массо а секхаӀад карахь долчаьрга. Схьаваийта хӀора секхаӀад дула хууш верг. ГӀалина го бе, цигара цхьа а ведда кӀелхьар ца валийта. Цо шена леххнарг де цунна, кхечу къаьмнашна цо диннарг а дайта, хӀунда аьлча дозалла а деш, Бавелан къам дуьхьалдаьлла Везачу Элана, Исраилан къоман Везаниг волчу![+] 30Кегий нах хӀаллакьхир бу цуьнан урамашкахь, ткъа оцу дийнахь цуьнан берриг а тӀемалой а бойур бу», – боху Везачу Эло[+].

31«Хьо чӀогӀа кура ду, Бавелан къам, цундела Со хьуна дуьхьалваьлла, – боху массо а ницкъийн Хьалдолчу Эло. – ТӀекхаьчна хьуна таӀзар дан деза хан. 32Ког а тасабелла, охьакхетар ю кура Бавел, хьалагӀатта цунна цхьаммо а гӀо а дийр дац. Ас цуьнан гӀаланех цӀе латор ю, цу цӀеро гонах массо а хӀума дагийна дӀадоккхур ду»[+].

33Массо а ницкъийн Везачу Эло боху: «Йийсарехь болчу исраилхошна а, яхӀудхошна а гӀело йо. Уьш дӀабигна массара а дӀалаьцна латтош бу, ткъа царна уьш схьахеца а ца лаьа[+]. 34Амма уьш ПаргӀатбохург чӀогӀа ницкъ болуш ву, ткъа Цуьнан цӀе массо а ницкъийн Веза Эла ю. Церан гӀуллакх Цо леррина къастор ду, дуьненна синтем а луш, ткъа Бавелан бахархошна гӀайгӀа а кхуллуш».

35Везачу Эло боху:

«Тур тоха хашадхошна!
Тур тоха Бавелехь бехаш болчарна,
церан баьччанашна а, хьекъалчашна а!
36Тур тоха церан динан дайшна,
уьш кхетамчуьра а бохуш.
Тур тоха церан тӀемалошна,
уьш къематах а бузуш.
37Тур тоха церан говрашна а, гӀудалкхашна а,
шайна юкъахь болчу тӀелаьцначу тӀемалошна а,
уьш, зударий санна, кхоьруьйтуш.
Тур тоха церан хазнашна,
уьш хӀонс санна дӀаса а йохуьйтуш[+].
38Йокъа хӀоттае Бавеларчу хишна тӀе,
уьш долу меттигаш якъа а еш,
хӀунда аьлча Бавел – цӀуйн мохк бу,
ткъа оцу дегазчу цӀуша уьш хьерабоху[+].

39[+]Яьссачу аренийн акхарой а, чангӀалкхаш а Бавелехь ехар ю, иштта бухӀанаш а хир ю кху лаьтта тӀехь ехаш. Адамаш цигахь цкъа а дехар дац, массо а тӀейогӀучу тӀаьхьенашна цкъа а стаг цигахь Ӏаш хир вац[+]. 40[+]Везачу Эло Седам-гӀала а, Ӏамор-гӀала а, царна гонах йолу ярташ а йохийна дӀаяхаре терра, – боху Везачу Эло, – иштта Бавелаца хир ду. Цигахь цхьа а адам дехаш хир дац, цхьа а стаг цигахь кхин соцур вац[+].

41Хьовсал, къилбаседехьара тӀедогӀуш доккха эскар ду,
дуьненан йистера тӀаме кечам беш ду доккха къам[+].
42Церан карахь гоьмукъаш а, секхаӀедаш а ду,
уьш къиза а, шайца къинхетам боцуш а бу.
Уьш говрашкахь богӀучу хенахь,
карзахбаьллачу хӀордах тера бу.
Хьоьца тӀом бан кийча бу уьш.
Церан Ӏалашо – хьуна тӀелатар ю, Бавел.
43Царах лаьцна Бавелан паччахье хаам кхаьчча,
цуьнан куьйгаш гӀелделла охьадахара.
Берах хьийзош йолчу зудчуьнгахь санна,
боккха бала бара цуьнгахь[+].

44Йордан-хин йистерачу боьлакаш юккъера лом токхечу дежийлашка схьадалар санна, Со схьавогӀур а ву, цӀеххьана бавелхой шайн махкара дӀабовдуьйтур а бу. ТӀаккха Сайна луъург оцу махкана тӀехӀоттор ву Аса. Сох мила тарвалалур ву? Соьгара жоп деха мила ву? Муьлха жаӀу валалур вара Суна дуьхьал[+]? 45ЛадогӀал Веза Эла волчу Ас Бавел-гӀалин бахархошна дан леринчуьнга, иштта хашадхойн махкана Аса дан леринчуьнга а. Ас чӀагӀо йо, жа санна долчу Бавелан къома чуьра къонахой дӀакхоьхьур бу. Ас чӀагӀо йо, церан латта Аса хӀаллакдийр ду, цара мел лелийнарг бахьана долуш[+]. 46Бавел схьаяьккхина яьллачу гӀовгӀано латта дегор ду. Цигара девлла маьхьарий къаьмнашна юкъахь дӀахезаш хир ду».

#### 51


Бавелан къомана тӀехь кхин а кхел яр

1Иштта боху Везачу Эло: «Ас Бавелна а, Лев-Кхамай-мехкан[*] бахархошна а тӀе хӀаллакбо мох хьокхуьйтур бу[+]. 2Хийра нах Ас Бавелан къомана тӀегӀуртуьйтур бу. ИрхдугӀучу хенахь кегаш мохо дӀахьакхаре терра, цара бавелхойн мохк бассор бу. Цунна тӀе бохам бечу дийнахь массо а агӀор оцу махкана го бийр бу цара. 3СекхаӀад кхуссучарна шайн Ӏад дула я шайн гӀаьгӀнаш тӀедуха хан ма ло. Бавелхойн кегий нах ма кхоабе! Дерриг а церан эскар, дохадай, хӀаллакде! 4Хашадхойн лаьтта тӀехь Ӏохкур бу байинарш, чевнаш хилларш а цигарчу некъаш тӀехь Ӏохкур бу»[+]. 5Шайн Дела волчу массо а ницкъийн Везачу Эло Исраилан къам а, ЯхӀудан къам а, йисина Ӏаш йолу зуда санна, ца дитина, церан мохк Исраилан Везачунна дуьхьал летийначу къинойх дуьзна делахь а[+]. 6Довдий, дӀагӀо Бавелера, хӀораммо а шайн синош кӀелхьардаха, цуьнан къинош бахьана долуш хӀаллак ца хила. ХӀара зама Везачу Эло Бавелна бекхам бан лерина йолу зама ю, шайна доггӀург дӀало зама а ю[+]. 7[+]Бавел Везачу Элан карахь дашо кад бара, дерриг а дуьне дахош болу. Къаьмнаша чагӀар молура цу кеда чуьра, ткъа цул тӀаьхьа, кхетам чуьра а довлий, лелара уьш[+]. 8Амма цӀеххьана буьйжира Бавел-мохк, хӀаллак а хилира иза. Делха и бахьана долуш, лаха цуьнан чевнашна молха: иза тобала а мега шуна[+]. 9[+]«Тхо иза тобан гӀиртира, амма цунна дарба ца хилира. Бита иза, хӀора а вайн махка дӀагӀур ду вай, хӀунда аьлча цунна йина йолу кхел стигалшка хьалакхаччал ю, иза мархашна тӀе хьалаяллал ю».

10Сан халкъо боху: «Везачу Эло нийсонца вай меттахӀиттийна, ткъа вай хӀинца, Цийон-лам тӀе а дахана, дӀадийца деза вайн Везачу Дала динарг».

11Везачу Эло мадайхойн паччахьийн са карзахдаьккхина, хӀунда аьлча Иза Бавелан къам хӀаллакдан воллуш ву. Цу тайпана Цо бекхам бийр бу Бавелна, цара Шен дезачу цӀенна динарг бахьана долуш.

ТӀеман хьаькамаша омра до: «Схьаэца шайн турсаш, ирде пхерчий![+] 12Байракх хьалаайарца омра де Бавел-гӀалин пенашна тӀелата, гӀарол а чӀагӀде, массо а меттехь гӀаролхой дӀа а хӀиттош, мостагӀчунна кӀелонаш а кечъе!»

Везачу Эло Бавелан бахархошна Ша дан леринарг дерриг а кхочушдийр ду. 13[+]Дукха хишна уллохь Ӏаш йолу а, шортта хазнаш йолу а Бавел-гӀала, хьан чаккхе тӀекхаьчна, хьан дахар дӀахеда хан тӀееана[+]. 14Массо а ницкъийн Везачу Эло Шех чӀагӀо йина: «Бавел, Ас хьуна чу, цӀоз санна, дукха адамаш хоьцур ду, хьуна тӀехь толам баккхарна цара маьхьарий а хьоькхур ду»[+].


Дела хаставаран йиш

15Шен нуьцкъалаллица Цо дуьне кхоьллина,
Шен хьекъалаллица иза чӀагӀдина,
Шен хьекъалца лаьтта тӀехула стигалш яржийна[+].
16Цо къекъийтича, стигалан хиша гӀовгӀа йо.
Дуьненан йистошкара Цо мархаш хьалаайайо.
ДогӀанаш а догӀуш, Цо хаьштигаш туху,
Шен чӀоьнашна чуьра мох а арабоккху[+].
17ХӀора стаг сонта а, хьекъал доцуш а ву.
ХӀора куьпчи ша винчу цӀуно юьхьӀаьржачу хӀоттаво.
Цо лалийна суьрташ харцдерг бен дац,
церан кийрахь Ӏаь а, са а дац[+].
18Церан цхьа а тайпана мах бац,
уьш беламна йина ю.
Кхел ечу хенахь
уьш тӀепаза йовр ю.
19Амма Якъубан тӀаьхьенан Дела иштта вац,
хӀунда аьлча Иза массо а хӀуманан Кхоллархо ву,
ткъа Исраилан къам Цуьнан долахь дерг ду.
Цуьнан цӀе – массо а ницкъийн Веза Эла ю[+].


Везачу Элан варзап

20Везачу Эло боху:

«Бавел, хьо – Сан тӀеман диг ду,
хьо – Сан тӀеман герз ду.
Хьоьца Ас халкъаш а хьошура,
хьоьца Ас пачхьалкхаш а хӀаллакйора[+].
21Хьоьца Ас говр а, цунна тӀера бере а хьошура,
хьоьца Ас гӀудалкх а, иза лоллуш верг а хьошура,
22хьоьца Аса зуда а, стаг а хьошура,
хьоьца Аса воккханиг а, жиманиг а хьошура,
хьоьца Аса кӀант а, йоӀ а хьошура,
23хьоьца Ас Ӏу а, жа а хьошура,
хьоьца Ас ахархо а, сту а хьошура,
хьоьца Ас мехкада а, куьйгалхо а хьошура».


Бавелна дина таӀзар

24«Ткъа хӀинца ЯхӀудхойн бӀаьргашна хьалха Ас дӀадоькхур ду Бавелан къомана а, хашадхойн махкахь мел бехаш болчарна а цара Цийон-лам тӀехь мел дина вон бахьана долуш, – боху Везачу Эло. – 25Со хьуна дуьхьалваьлла, Бавел! Хьо дерриг а дуьне хӀаллакдеш болу лам санна ю, цундела Ас хьуна тӀе Сайн куьг хьур ду, хьо терхеш тӀера лаьтта охьа а кхуссуш. Хьо багийна болу лам хир бу. 26ЦӀийнан сонна я цӀийнан бухана хьох цхьа а тӀулг схьаоьцур бац. Хьо массо а ханна яссаелла дӀахӀуттур ю», – боху Везачу Эло.

27«ТӀеман байракх хьалаайае! Къаьмнашна юкъахь коьман маӀа лакха! Бавел-гӀалина тӀелата халкъаш кечде! Араратан а, Менин а, Ашкиназан а пачхьалкхаш цунна дуьхьал яха омра де. Царна массарна а тӀехь баьчча хӀоттаве, цӀоз санна дукха говраш а хилийта[+]. 28Бавелна дуьхьалдаха къаьмнаш кечде. Кечбе мадайхойн паччахьаш а, мехкадай а, куьйгалхой а. Кечде церан олаллехь долу дерриг а мехкаш[+]. 29Латта лесташ а, хьийзаш а ду, хӀунда аьлча Везачу Эло Бавелна дан леринарг кхочушхуьлуш ду. Цунна Бавел-махках чохь адам Ӏаш доцуш дассийна латта дан лаьа[+]. 30ТӀом бечуьра сецна Бавелан тӀемалой, уьш чӀагӀйинчу меттигашкахь сецна Ӏаш бу. Ницкъ дӀа а баьлла, уьш зударий санна хилла дӀахӀиттина. ГӀаланийн зайлаш бохийна дӀабаьхна, ткъа церан цӀенош догуш ду[+]. 31Цхьа геланча вукху геланчина тӀаьхьа а кхуьуш, Бавелан паччахье цуьнан гӀала массо а маьӀӀера дӀалаьцна лаьтташ ю аьлла, хаам эцна вогӀу. 32Хиш тӀера массо а дехьаволийла дӀалаьцна лаьтташ ю, гонах йолу уьшалш йогуш ю, тӀемалой кхерамо Ӏадийна». 33Иштта боху Исраилан Дела волчу массо а ницкъийн Везачу Эло: «КӀа ара кечъечу хенахь ког таӀош йолчу хьаьттарх тера ю Бавел. Жимма хан яьлча, ялта гулдан хан тӀекхочур ю»[+].

34«Бавелан паччахь волчу Набухди-Нецара
тхо, дӀа а кхаьллина, дакъадаллалц хуьйдина.
Цо тхо яьсса пхьегӀа санна дӀахӀиттийра.
Саьрмико санна, цо тхо, дӀа а кхаьллина,
тхан уггар дикачух шен кийра бузийра,
ткъа йисинарг дӀакхоьссира[+].
35Тхуна массарна а йинчу къизаллех
Бавелан къам жоьпе озадойла, –
боху Цийонан бахархоша. –
Оха хьегна баланех хашадхойн мехкан
бахархой жоьпе озабойла», –
боху ярушалаймхоша.


Везачу Эло Исраил-махкана гӀо дар

36Цундела Везачу Эло боху: «Ярушалаймхой, Аса нийсонца къастор ду шун гӀуллакх, ткъа шун мостагӀашна бекхам бийр бу. Аса Бавелан хиш схьадовлу меттигаш а, цуьнан хин шовданаш а дакъор ду[+]. 37Бавел тӀулгийн оьла хилла дӀахӀуттур ю, цунах чангӀалкхийн бен хир бу. Бавел гича, нах къемате а хир бу, шок еттарца цунах кхаьрдар бу. Цхьа а стаг цигахь вехаш хир вац[+]. 38Бавелан бахархой, лоьмаша санна, гӀигӀ деш лела. Церан гӀигӀ дар лоьман кӀорнин санна ду[+]. 39Уьш хьагбеллачу хенахь Аса царна той хӀоттор ду, уьш баххалц царна малор а ду, уьш дикка сакъералуш ханна тӀекхаччалц. Цул тӀаьхьа царна массо а ханна наб кхетар ю, уьш цкъа а сама ца бовлучу тайпана, – боху Везачу Эло. – 40Аса уьш сагӀа даккха кечдина Ӏахарий а, уьстагӀий а, гезарий а санна дӀахьур бу».


Бавелан кхоллам

41Везачу Эло боху: «Ма эшийна ю Шейшак![*] Ма дӀалаьцна ю дерриг а дуьнено хестийнарг! Ма хили-кх Бавел къемате сурт къаьмнашна юкъахь! 42Бавелна тӀехула хӀорд баьржина, гӀергӀаш йолчу тулгӀенаша иза дӀахьулйина. 43Цуьнан гӀаланаш яссаелла ю, цуьнан латта дакъаделла дӀахӀоьттина ду. Цигахь вехаш цхьа а вац, цхьа а стаг вер вац цу гӀаланашна чухула[+]. 44Ас Бавелехь таӀзар дийр ду Вел-харцдалла: цо дӀа мел кхаьллинарг Ас схьатосуьйтур ду. Иза волчу халкъаш кхин оьхур дац!

Бавелан пенаш а охьаэгна ду[+]. 45Арадала Бавелера, Сан халкъ! ХӀораммо а шен са кӀелхьардаккха Везачу Элан чӀогӀачу оьгӀазлонах[+]. 46Дог доьхна а ма хила, кхера а ма кхера, махкахула шайна хабарш хезча. Цхьана шарахь цхьа хабар хезар ду шуна, вукху шарахь – важа хабар хезар ду. И хабарш махкахь къизалла ярх лаьцна хир ду, цхьана баьччано вукху баьччанна дуьхьалдаккхарх лаьцна а хир ду и хабарш. 47Иштта тӀекхочуш ду Ас Бавелан цӀушна таӀзар дийр долу денош. Берриг а цуьнан мохк юьхьӀаьржачу хӀоттийна хир бу. Массо а махкахула байинчеран декъий Ӏохкуш хир ду[+]. 48[+]Цул тӀаьхьа стигал а, латта а, царна тӀехь мел дерг а даккхийдеш хир ду Бавелна хилларг бахьана долуш, хӀунда аьлча къилбаседехьара хӀаллакдо эскарш тӀелетар ду, – боху Везачу Эло[+]. 49[+]Бавело исраилхой а, дерриг а дуьненан адамаш а хӀаллак-ма-дарра, цуьнан нах а хӀаллакбан беза».


Бавелехь бехаш болчу исраилхойх лаьцна хаам

50«Туьрах кӀелхьардевлларш, шу Бавелера сихха, ца соьцуш, дӀадаха деза. Шаьш геннахь долуш, Веза Эла шайна дагаваийта, Ярушалайм а шайн даг чохь хилийта». 51Аша боху: «Тхайна сий мел доцург хезча, тхуна чӀогӀа эхь хетара. Везачу Элан цӀийнан кертахь йолчу езачу меттигашна чу кхечу къаьмнех болу нах баьхкича, тхо чӀогӀа юьхьӀаьржачу хӀиттина дара»[+]. 52Везачу Эло боху: «ТӀекхочуш ду Ас Бавелан цӀушна таӀзар дийр долу денош. Массанхьа а цуьнан лаьтта тӀехь чевнаш хилларш узарш деш хир бу[+]. 53Бавел стигала кхаччалц лакхаяьлла хилча а, цо цигахь шена яккхий чӀагӀонаш йина хилча а, Ас тӀаккха а цунна тӀе нах хьажор бара и гӀала йохаяйта», – боху Везачу Эло[+].


Бавел кхин дӀа а яссор

54Везачу Эло боху:

«ЛадогӀа! Белхар ду Бавелера схьахезаш,
йоккхачу йохоран гӀовгӀа хеза хашадхойн махкара[+].
55Везачу Эло билггал йохор ю Бавел-гӀала,
цунна чохь мел йолу гӀовгӀа дӀа а туьйш.
Яккхий тулгӀенаш санна, мостагӀий цунна тӀегӀертар бу,
церан буьрса маьхьарий дӀа а хозуьйтуш.
56Бавел йохорхьама эскар цунна тӀегӀертар ду.
Цуьнан тӀемалой йийсаре буьгур бу,
кегдина хир ду церан секхаӀедаш.
Веза Эла – бекхаман Дела ву,
Цо кхоччуш бекхам бийр бу[+].
57Ас малор ду церан баьччанашна а,
хьекъалчашна а, мехкадайшна а,
меттиган куьйгалхошна а, иштта церан тӀемалошна а.
Царна массо а ханна, кхин сама а ца бовлуш, наб кхетар ю» –
боху Шен цӀе массо а ницкъийн Веза Эла йолчу Паччахьо.

58Иштта боху массо а ницкъийн Везачу Эло:

«Бавелан стаммий пенаш баххаш тӀе кхаччалц дохор ду,
цуьнан лекха кевнаш а цӀерца дагор ду.
Халкъаша къахьегнарг эрна хир ду,
къаьмнаша бина болх цӀеро багийна хир бу»[+].


Ярми-ЯхӀус бина болу Делера хаам Бавеле бахьийтар

59ЯхӀудхойн паччахь волчу ЦӀадукъ-ЯхӀус олалла до доьалгӀачу шарахь Сари-ЯхӀу цуьнца цхьаьна Бавеле вахара. Сари-ЯхӀу Махьси-ЯхӀун кӀентан Нери-ЯхӀун кӀант вара, ткъа иза паччахь Ӏаш волу меттигаш Ӏалашйийриг вара. Ярми-ЯхӀу-пайхамаро цуьнга цхьа хаам дӀабелира[+]. 60Ярми-ЯхӀус Бавелна тӀекхача безаш болчу бохамех лаьцна дерг а, Бавелах лаьцна кхин бина хаамаш а дерриг а тептар тӀе дӀаязбинера. 61Сари-ЯхӀус Ярми-ЯхӀуга элира: «Хьожуш хилалахь: хьо Бавеле кхаьчначул тӀаьхьа хӀара дерриг а цигахь дӀадешалахь, иза массарна а дӀа а хозуьйтуш. 62Цул тӀаьхьа ала: „Веза Эла! Ахьа хӀара меттиг хӀаллакйийр ю ма аьлла, кхузахь цхьа а стаг а, дийнат а кхин а ца Ӏойтуш, кхунах массо а ханна яссийна меттиг дӀа а хӀоттош“[+]. 63[+]Хьо и тептар дӀадешна ваьлча, цунах тӀулг дӀа а бехкий, иза Эпрат-хина юккъе кхосса[+]. 64Изза Бавел-гӀалина а хир ду: иза кхин хьалагӀатталур йоцуш хи буха гӀур ю, Везачу Эло цунна тӀе бен болу бохам бахьана долуш».

Цу тӀехь Ярми-ЯхӀун дешнаш чекхдовлу.

#### 52


Ярушалайм йожар


(ТӀаьххьарнаш 24:18–25:7)

1[•]ЦӀадукъ-ЯхӀун ткъе цхьа шо дара, иза паччахь хилла дӀахӀуттуш. Ярушалайм-гӀалахь Ӏаш а волуш, цхьайтта шарахь паччахьалла дира цо. ЦӀадукъ-ЯхӀун ненан цӀе Хьамутал яра. Иза Либна-гӀалара Ярми-ЯхӀун йоӀ яра[+]. 2ЦӀадукъ-ЯхӀу-паччахьо а, шен дас ЯхӀу-Якхама санна, Везачу Элана зуламе хеташ долу гӀуллакхаш леладора. 3Делахь а Ярушалайм-гӀалин а, ЯхӀуд-мехкан а бахархой Шена уллора дӀататтал чӀогӀа оьгӀазваханера Веза Эла.

Иштта ЦӀадукъ-ЯхӀу-паччахь Бавел-мехкан паччахьна дуьхьалвелира[+]. 4[+]ЦӀадукъ-ЯхӀус паччахьалла до уьссалгӀа шо долуш, шеран уьтталгӀачу беттан уьтталгӀачу дийнахь, Бавел-мехкан паччахь Набухди-Нецар, шен дерриг эскар а эцна, Ярушалаймана тӀамца тӀевахара. ГӀалина уллохь меттамотт дӀа а хӀоттийна, ерриг а гӀалина гонах гунаш дира цара, иза схьаяккха кечам бархьама[+]. 5ЦӀадукъ-ЯхӀус паччахьалла до цхьайтталгӀа шо тӀекхаччалц, мостагӀаша го бина лаьттира Ярушалайм. 6Цу шеран боьалгӀачу беттан уьссалгӀа де тӀекхаьчча, гӀалахь мацалла йолаелира. Цу чохь болчу бахархошна даа хӀума ца диснера. 7[+]МостагӀчо гӀалин пенах доккха Ӏуьрг даьккхича, берриг а Ярушалаймера тӀемалоша дӀабовда кечам бира. Хашадхой гӀалина го бина лаьттинехь а, буьйсанна паччахьан бешана уллохь болчу шина пенна юккъехь лаьттачу кевнехула гӀали чуьра араделира массо а эскар. Иза Ӏариба-тогӀи йолчу дедда дӀадахара. 8Амма хашадхойн эскар тӀаьхьаделира ЦӀадукъ-ЯхӀуна. Ерихон-гӀалин аренашкахь уьш цунна тӀаьхьакхиира. Ткъа паччахьан эскарера берриш а тӀемалой цунна уллора дӀасабевдира. 9Паччахь схьа а лаьцна, цара иза Бавелан паччахь волчу схьавалийра Хьамат-махкахь йолчу Рабила-гӀала. Цигахь цунна кхел йира[+]. 10Бавелан паччахьо ЦӀадукъ-ЯхӀун кӀентий цунна хьалха байира, иштта ЯхӀуд-махкара элий а хӀаллакбира цо Рабила-гӀалахь[+]. 11[+]Ткъа ЦӀадукъ-ЯхӀун ши бӀаьрг а баккхий, цунна цӀестан буржалш тоха аьлла, омра дира цо. Цул тӀаьхьа Бавелан паччахьо иза, Бавеле дӀа а вигна, набахти чу воьллира. Иза ша валлалц цу набахти чохь ваьллира[+].


Везачу Элан цӀа дохор


(ТӀаьххьарнаш 25:8-17)

12Набухди-Нецара паччахьалла дечу ткъайоьсналгӀачу шеран пхоьалгӀачу беттан уьтталгӀачу дийнахь паччахьан гӀаролхойн хьаькам волу а, Бавелан паччахьан ялхо волу а Набузар-Адан Ярушалайме веара[+]. 13[+]Цо Везачу Элан цӀа а, паччахьан цӀа а, Ярушалаймера массо а цӀа а цӀе тесна дагийра. Иштта, Ярушалаймехь долу дерриг а коьрта цӀенош а дагийра[+]. 14Оцу хьаькаман куьйгаллехь долчу хашадхойн эскаро Ярушалаймана гонах долу пенаш а дохийра[+]. 15Паччахьан гӀаролхойн хьаькамо Набузар-Адана уггар къечарах болу цхьаберш а, Ярушалаймехь дисина кхидолу халкъ а, говза гӀишлош йийраш а, Бавелан паччахьан агӀор бевлларш а йийсаре дӀабигира. 16Амма къечу нахана юкъара цхьадолу адамаш цо цу махкахь дитира, цаьрга кемсийн бошмашкахь а, кхашкахь а болх байтархьама.

17[+]Хашадхоша дохийна дӀадехира Везачу Элан цӀенна хьалха долу цӀестан бӀогӀамаш а, цӀийнан кертахь меттахйохуш йолу цӀестан бухахӀотторгаш а, иштта цӀестан хӀорд а. Дерриг а цӀаста цара Бавеле дӀадаьхьира[+]. 18Цара иштта дӀаяьхьира тесаш а, белаш а, тукарш а, хаза хьожа йогӀу хӀума чуюьллу кедаш а, Везачу Элана гӀуллакх дечу хенахь лелош хилла йолу цӀастанах йина мел йолу пхьегӀаш а[+]. 19Деших а, детих а мел йина хӀуманаш а дӀаяьхьира паччахьан гӀаролхойн хьаькамо: бошхепаш а, богуш болу кӀора дӀасакхоьхьу нойш а, цӀий чудуттуш долу боганаш а, тесаш а, къуьданаш а, хаза хьожа йогӀу хӀума чуюьллу кедаш а, сагӀанийн боганаш а. 20Сулим-паччахьо Везачу Элан цӀенна лерина бина ши бӀогӀам а, боккха яй а, шийтта цӀастанах бина сту а, меттахйохуш йолу кӀелхӀотторгаш а чӀогӀа еза яра. Оцу хӀуманашна дахана долчу цӀастанан барам буста а ца лора[+]. 21ХӀора бӀогӀам берхӀитта дол лекха бара, ткъа цуьнан го буьстича, иза шийтта дол бара. И бӀогӀамаш юкъахь хара дара, ткъа церан пенаш биъ пӀелг шуьйра дара[+]. 22Хьалхарчу бӀогӀамна тӀехь цӀастанах дина таж дара, пхиъ дол лекха а долуш. Цу тӀехь цӀастанах бина цаца а, наран стоьмаш а дара. Вукху бӀогӀамна тӀехь а дара иштта дина цӀестан наран стоьмаш. 23Массо а агӀор безткъе ялхитта наран стом бара, ткъа таж тӀехь уьш бӀе бара.


ЯхӀудхой Бавел-махка дӀакхалхар


(ТӀаьххьарнаш 25:18-21, 27-30)

24Паччахьан гӀаролхойн хьаькамо коьрта динан да волу Сари-ЯхӀу а, шолгӀа динан да волу Цапни-ЯхӀу а, Везачу Элан цӀа чу воьдийла ларъеш волу кхо гӀаролхо а йийсаре дӀавигира[+]. 25ГӀалахь кхидӀа бисинчарах цо дӀавигира тӀемалойн хьаькам а, паччахьан ворхӀ хьехамча а, нах эскаре дӀаязбеш волу эскаран коьрта йозанча а, иштта гӀалахь шайна схьакарийна волу кхузткъа кхиволу стаг а. 26Уьш берриш а паччахьан гӀаролхойн хьаькамо Набузар-Адана Бавелан паччахьна тӀе Рабила-гӀала дӀабигира. 27Хьамат-махкарчу Рабила-гӀалахь Бавелан паччахьо, уьш байа аьлла, омра дира.

Иштта яхӀудхой шайн махках бехира, йийсаре дӀа а бигина. 28ХӀоккхул адам шен цӀера даьккхира Набухди-Нецара: ша паччахьалла дечу ворхӀалгӀачу шарахь ЯхӀуд-махкара кхо эзар ткъе кхоъ стаг араваьккхира цо[+]. 29Набухди-Нецара Бавелехь паччахьалла дечу берхӀитталгӀачу шарахь Ярушалаймера бархӀ бӀе ткъе шийтта стаг араваьккхира. 30Набухди-Нецара паччахьалла дечу ткъе кхозлагӀчу шарахь Набузар-Адана ЯхӀуд-махкара ворхӀ бӀе шовзткъе пхиъ стаг араваьккхира. Верриг а йийсаре дӀавигнарг виъ эзар ялх бӀе стаг вара.

31[•]ЯхӀудхойн паччахьо ЯхӀу-Яхина Бавеларчу набахтехь ткъе вуьрхӀитта шо даьккхича, Авил-Мардуха иза набахтера аравалийтира. Иза хилира Авил-Мардух Бавелан паччахь хилла дӀахӀоьттинчу шеран шуьйтталгӀачу беттан ткъе пхоьалгӀачу дийнахь[+]. 32Авил-Мардуха цуьнца бертахь къамел дора, ткъа Бавел-махкахь йийсарехь болчу кхиболчу паччахьийн ларамал цунна лекха ларам бира. 33ЯхӀу-Яхинна пурба делира шена тӀера тутмакхан духар дӀадаккха. Дуьнен чохь ша кхин мел йоккхучу хенахь кест-кестта паччахьна уллохь яа хӀума йоура цо. 34ЯхӀу-Яхин дуьнен чуьра дӀаваллалц, хӀора дийнахь Бавелан паччахьо цунна мел оьшург латтадора.

### Тийжамаш

#### Тийжамаш

Тийжамаш


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


Тийжамийн


тептар


Дешхьалхе

ХӀокху тийжамийн тептар тӀехь пхи байт ю. Ӏийса дуьнен чу валале, 586-гӀачу шарахь Ярушалайм-гӀала йохор а, иза дакъазаяккхар а, нах йийсаре бигар а ду царна чохь далхош дерг. Тептаран белхаран хатӀ делахь а, Делах тешаран а, хиндолчух сатийсаран а дешнаш ду цу тӀехь. ХӀора шарахь жуьгташа дагабоуьйту халкъана хилла и бохам. Цу деношкахь цара марханаш а кхобу, белхарш а латтадо, иштта хӀара байташ а йоьшу.

#### 1


Ярушалайман бала

1А дам[*] мацах дукха хилла йолу гӀала,
цхьа а стаг воцуш санна йисина-кх и гӀала.
Лаьтташ ю иза йисна Ӏачу зудчух таръелла.
Халкъашна юкъахь сийлахь йолуш лелла и гӀала.
Мехкашна тӀехь а эла хилла лаьттина и гӀала.
Ясакх луш ерг санна хилла дӀахӀоьтти-кх и гӀала.
2Б уьйсанна иза йоьлху къаьхьачу белхарца.
БӀаьрхиш а ма ду цуьнан беснеш тӀехула охьаоьхуш.
Вац-кх цхьа а иза тейийриг
и езначу массарна а юкъахь.
Цуьнан берриг доттагӀий а ямарта хили цунна.
МостагӀий а хилла, дӀахӀитти-кх уьш цунна[+].
3В он тӀе а догӀуш, халчу лоллехь иза хили,
ЯхӀудан халкъ йийсаре ма диги.
Хийрачу мехкашкахь даха иза хаийти,
амма цхьа а синтем цунна-м ца карий.
Массо а цуьнан мостагӀий цунна тӀаьхьабевли.
Готта йолчу оцу меттехь уьш цунна тӀекхии[+].
4Г ӀайгӀанехь ма ду Цийонан[*] некъаш,
Царна тӀехула ца леларна деза де даздийраш.
Ма яссаели хӀинца цуьнан ерриг а ков-керташ,
Цуьнан динан дай а бу узарш деш лаьтташ.
ЙоӀарий а ма бу цуьнан йоккхачу гӀайгӀанехь.
Йоккха къахьо ма ю цуьнгахь шегахь а.
5Д ӀахӀитти-кх коьрте цуьнан массо а мостагӀий,
Иза цаезнарш тоьллачу хьолехь бу.
Везачу Эло цунна и вон тӀедаийти,
Цуьнан бахьана а цуьнан дукха къинош хилар ду.
МостагӀашна хьалха, йийсаре а дахана,
Доьлхуш, дӀаоьхуш цуьнан бераш а ду[+].
6Е ли-кх дӀа Цийонан
йоьӀан[*] хазалла.
Элий а бу цуьнан,
дежийла доцу сеш санна,
дерриг гӀора дӀа а даьлла,
таллархочунна хьалха бевлла.
7Ж оп а лоьхуш, баланехь а,
гӀело хьоьгуш а ша лелачу хенахь,
дагаяьхки Ярушалаймана тоххара хьалха
шен долахь мел хилла йолу хазнаш.
МостагӀчун карах цуьнан халкъ доьжча,
цунна гӀо дан цхьа а дӀа ца хӀоьттира.
Сийсаз а еш, иза хӀаллакьхилча,
цуьнан мостагӀий цунах кхаьрдира[+].
8З ене долу къинош летадора Ярушалаймо.
И бахьанехь догдели нехан а цунах.
Хьалха, и хеста а еш, язйина лелларш
хьоьжу хӀинца массо а ца бешаш цунах,
гарна шайна и хӀинца ерзинаяьлла.
Ша а цо ма доху даккхий синош хӀинца,
шена эхь хетарна, дӀа а йоьрзуш[+].
9И боьха томмагӀа юх тӀехь дара цуьнан.
Ца йора цо ойла шех хиндолчун.
Цуьнан йожарх нах инзарбевллера.
Вац-кха цуьнан догъэца хӀинца цхьа а.
«Схьахьажахьа, Веза Эла, сан гӀайгӀа-балане,
ХӀунда аьлча сан мостагӀа вазвелла дӀахӀоьтти!»[+]
10К уьг цунна тӀе ма кховдийна буьрсачу мостагӀчо,
Ярушалайман халкъан мехала мел йолчу хӀуманна тӀе.
Хьан деза долчу цӀа чу боьлхуш
го цунна кхечу къаьмнех берш.
Царах лаьцна Ахь омра ма дина,
Хьайн гуламан метте ма дуьйла аьлла[+].
11Л оьхуш напха шена, доккха са а дохуш,
Дерриг а хьан халкъ шен синехьа даьлла,
Шен мехала мел йолу хӀума цо юучух дӀало,
ша гӀелделла доллушехь, дийна дисархьама.

«Хьажахьа хьо, Веза Эла, – оцу халкъо боху –
юьхьӀаьржачу хӀоьттина долу сан хьал хӀинца муха ду[+].
12М ассо а новкъахула тӀехдовлурш, шуна иза хӀумма а дац!
БӀаьрг тохий, схьахьовсийша, юй те иштта цамгарш?
Дуй те иштта лазар, суна кхеттарг санна?
Буй те иштта бала, суна белларг санна?
Везачу Эло Ша кхачийтира иза суна
Ша оьгӀазваханчу цу халчу дийнахь.
13Н ийсса лакхара Цо цӀе охьа ма теси,
сан даьӀахкашна иза кӀоргге чу ма ели.
Со дӀалоцу бой Цо сан когашка теси.
Со, охьа а йожийна, Цо юха ма ерзийти.
Сан синах а кхетта, Цо со дӀа ма теси,
Дийнахь сарралц Цо со гӀелйина дӀахӀоттий[+].
14О ццул долу сан къинош вовшех а дуьйцина,
шен куьйгаца царах суна дукъ Цо дина.
ТӀаккха и дукъ суна Цо коча диллина,
иза бахьанехь сан берриг а ницкъ гӀелбалийтина.
Хьалдолчу Эло дӀаелла-кх со
схьаялалур йоцучеран кара[+].
15П Ӏелг Шен меттахбаккхарца дӀатеси Хьалдолчу Эло
Суна чохь карийна мел болу сан нуьцкъала тӀемалой.
ТӀаккха суна дуьхьал Цо эскарш дӀахӀиттий,
Цаьрга хӀаллакбайтархьама сан къона тӀемалой.
Мутт доккхучу гӀирсо санна, Цо дӀахьаьши
яхӀудхойн йоӀ йолу и Ярушалайм-гӀала.
16Р еза йоцуш йоьлху со,
бӀаьргаш бӀаьрхих дуьзна сан.
Вац со денъян цхьа а,
тейийриг а вац-кха сан.
Бераш ду сан дог доьхна,
МостагӀа шайл тоьлла дела»[+].
17С атуьйсуш, кхийдадо шен куьйгаш Цийоно,
амма вац-кха цуьнан догъэца цхьа а.
Якъубан халкъах лаьцна Везачу Эло омра дина,
цуьнан лулахойх Цо мостагӀий цунна бина.
Царна юкъахь Ярушалайм-гӀала
дӀахӀоьтти-кх сийсазниг а хилла[+].
18«Т къа Веза Эла бакъонца ма лела,
Цуьнан даше ас ла ца доьгӀна дела.
Сан балане хьажий,
ладогӀалаш, халкъаш,
Сан йоӀарий, сан къонахий
йийсарехь ма бу[+].
19Х олчу хӀоьттинчу хенахь сайн накъосташка кхайкхира со.
Амма цара, ле а йина, Ӏехийра со.
Сан динан дай, сан къаной,
шайн са кӀелхьардаккхархьама,
шайна напха а лоьхуш,
лечу хьола тӀе бевлла[+].
20Х ьажахьа соьга, Веза Эла, дог доьхна со хиларна,
Суна чохь мел йолу хӀума егаеш дӀахӀоьтти.
Дог а меттахдаьлла сан,
Хьуна ас дуьхьало ярна.
Арахьара деанчу туьро сайн берех со яьккхи.
ЦӀера хьал, ялар санна, ма ду сан хӀинца[+].
21Ц арна ас узарш деш хезна,
Вац-кха сан догъэца цхьа а.
ДӀахезна сан мостагӀашна
Со къизачу баланехь хилар.
Айхьа аьлла де тӀедаийтахьа,
Уьш а Ахь сох дӀатарбехьа.
22Ӏ есаллица цара мел динарг
Хьуна хьалха дӀахӀуттийла.
Сан къинош бахьанехь суна динарг
Ахьа царна а дойла.
Тийжамаш сан бу-кха гӀийла,
Дог а сан мел гӀелделла»[+].

#### 2


Ярушалайм-гӀалина бина бекхам

1А ьшнаш а еш, Хьалдолчу Эло ма кхолий
Цийонан йоӀ Шен оьгӀазаллица!
Исраилан халкъан сийлалла стигалара
Цо лаьтта тӀе охьатеси.
Ша оьгӀазваханчу цу дийнахь
Шен когийн кӀело[*] Цунна дага ма ца еа[+].
2Б ерриге а Якъубан мохк Хьалдолчу Эло хӀаллакби.
Къа ца хеташ, къизаллица Цо и бохийна дӀабаьккхи.
Ша дарвеллачохь Цо йохийна дӀаяьккхи
ЯхӀуд-мехкан ерриге а чӀагӀйина йолу меттигаш.
Пачхьалкх а, цуьнан элий а Цо лаьтта охьа ма теси,
сийсаз а баьхна, уьш берриш а Цо охьа а ма бехки[+].
3В уно чӀогӀа дар а велла, Ша оьгӀазвахча,
Исраилан берриг а ницкъ Цо хӀаллакбина дӀабаьккхи.
МостагӀий царна хьалха дӀахӀиттича,
Шен аьтту куьг царна тӀера Цо юхадерзий.
Цо иза дича, йогуш йолчу цӀеро санна,
вайн махкара гонах мел дерг Цо дӀа ма кхаьлли[+].
4Г онахарчу мостагӀчо санна,
секхаӀад Цо тӀехьажий.
Куьг тӀе а кховдийна, мостагӀчо санна,
бӀаьргана мел безнарш хӀаллакби.
ЦӀе санна йолу Шен дералла
Цийонан йоӀан четар чу Цо охьаӀаний![+]
5Д ӀахӀоьтти-кх Хьалдолу Эла мостагӀа хилла,
Исраилан мохк берриг а Цо хӀаллак ма би.
Цуьнан паччахьан гӀишлош йохийна дӀа ма ехи.
Цуьнан ерриг а чӀагӀонаш дакъазаяьхна йити.
ЯхӀудан йоӀ йолчохь долу латкъаммий, белхаррий
хӀинца чӀогӀа алсам Цо ма даьккхи.
6Е рриге а Шен гӀишло, бешахь лаьтта цӀа санна йолу, Цо тӀепаза дӀаяьккхи.
Шен гуламан меттиг а Цо хӀаллакйина дӀаяьккхи.
Цийон-ломахь даздеш хилла деза денош дицдайти.
Шена лерина шоьтан денош Везачу Эло дитийти.
ЧӀогӀа Ша оьгӀазваханчохь Цо паччахьаш дӀатеси.
Ша чӀогӀа дарвеллачохь динан дайх Иза дӀавирзи.
7Ж ирга[*] а хетта, Шен сагӀа доккху кхерч юха а тоттуш,
Хьалдолу Эла Шен цӀийнах дӀавирзи.
Цуьнан дерриш а пенаш
мостагӀийн кара Цо дахийти.
Дезачу дийнахь айдеш санна, цара аьзнаш айади.
Везачу Элан цӀа чохь цара йоккха гӀовгӀа ма яьккхи.
8З Ӏенашца санна, гӀалина гонах сиз а хьокхуш,
билгалдаьккхира Везачу Эло цуьнан пенаш дохо.
Цийонан йоӀан пен божорхьама
Шен куьг юха ца даьккхира Цо.
Арахула йолу чӀагӀонаш, пенашца цхьаьна
хӀаллак а йина, елхийтира Цо.
9И дерриг Ярушалайман кевнаш лаьттах чу ма дахана.
Церан дерриг а гӀораш а, дохийна, дӀа ма даьхна.
Цуьнан паччахь, цуьнан элий хийрачу нахана юкъабаьхна.
Товрат-хьехамаш Ӏамо кхин цхьа а вац.
Цуьнан пайхамаршна хьалха кхин ца хӀуьтту
Везачу Элера долу суьрташ[+].
10К ъаной ма бу бист ца хуьлуш хевшина,
Цийонан йоӀан къаной лаьтта тӀе охьахевшина.
Цара шайн кортошна тӀе ченаш а ма тийсина.
Сингаттаман бедарш цара догӀмаш тӀе а юьйхина.
Ярушалайман йоӀарша а, гӀайгӀанехь дӀа а хӀиттина,
халахетарца кортош шайн охьадахийтина[+].
11Л едарадевлла-кх сан бӀаьргаш, бӀаьргех хиш охьадарна.
Кийрахь мел дерг дегадо сан, дог карзахдаларна.
Сайн синах а ваьлла со, дукха тийжаш хиларна.
И дерриг а хилла суна, сан халкъ дохийна лелорна,
Кегий бераш а, дакхош дерш а, мацалло эгийна,
ГӀалин урамашкахь Ӏохкуш хиларна.
12М арахь долуш шайн наношка цу бераша ма олу:
«Мичахь ду те бепиг, чагӀар?»
ТӀаккха, чевнаш хилларш санна,
гӀалин урамашкахь охьа а оьгий,
кийрара шайн синош дӀа а хоьций,
шайн нанойн карахь дӀадовлу уьш[+].
13Н ийсадерг хӀун эр дара хьоьга, стенца хьо юста,
Ярушалайм, ва сан йоӀ?
Стенах хьо таръе ас, хьо теярхьама,
ва йоӀстаг йолу хьо, Цийонан йоӀ?
Чов ю хьан, хӀорд санна кӀорга,
ХӀинца хьан тойийр яра те хьо?
14О лура хьан пайхамарша
даьссаниг а, харцдерг а.
Хьо йийсаре ца яхийта,
гучу ца яьккхира хьан Ӏесалла.
Цара дуьйцу хиндерш а,
адам ледеш, харц ма ду[+].
15П е а бетташ, гӀалина уллохула мел лелачу наха
хӀинца куьйгаш шайн вовшах ма детта.
Кортош а лестош, цара шакарш етта.
Ярушалаймах лаьцна цара иштта хоьтту:
«Шех хазаллин кхачамалла ду аьлла йолу гӀала хӀара ю те?
Шех хазахетаран бохь бу аьлла гӀала хӀара ю те?»[+]
16Р езахиларца хиллачунна хьан мостагӀий хьох кхаьрда,
Цергаш хьекхош, цабашарца цара шакарш ма етта.
«Вай кху дийне са а тийсира,
вайна иза ган а ги,
Вай и хӀинца дӀа а кхаьлли», –
цара хӀинца ма эли[+].
17С интем боцуш Везачу Эло Шен дош кхочушди,
хьалххе дуьйна Ша хьедина ма-хиллара.
Хьо къизаллица Цо хӀаллакйи,
Ширачу хенахь Ша билгал ма-даккхара.
И мостагӀчунна хазахийти.
Хьо цаезначийн ницкъ айи[+].
18Т ийналлица кхойкху Хьалдолчу Эле адамийн дегнаша.
Тергам белаш хӀинца аша, Цийонан йоӀан пенаша,
Дийнаххьий, буьйсанний,
Ӏовраш санна, бӀаьрхиш хьан оьхийла.
Хьан синтем а ма хуьлийла,
хьан бӀаьргийн садаӀар а ма хуьлийла[+].
19У замаш беш кхайкхарца,
буьйсанан хӀора дакъа долалуш,
Хьайн дагахь мел дерг а, хи санна,
Ӏанаде Везачу Элана хьалха.
Хьайн куьйгаш кховдаде доӀанца Цуьнга,
Хьайн берийн синош Цо Ӏалашдар доьхуш,
Урамийн сенашкахь
уьш мацалла лечу хенахь[+].
20Х ьажахьа Хьо, Веза Эла,
Ахь хьанна и дина!
Дезий те зударша шайн бераш даа,
Шаьш дахар а делла, шаьш кхаьбна долу?
Хьалдолчу Элан цӀа чохь байъина
хила безий те динан дай а, пайхамарш а[+]?
21Ц у урамийн ченалахь ма Ӏохку
бераш а, къаной а охьаэгна.
Сан йоӀарий а, кегий нах а
мостагӀчун туьро охьабехкина.
ОьгӀазваханчу ва дийнахь Ахь уьш хӀаллакбира.
Церан синош ца кхоош, къизаллица уьш байъира.
22Ӏ аьржа баланаш массо а агӀор Ахь суна тӀебалийра.
Дезачу денна кхойкхуш санна, Ахь уьш суна тӀебалийра.
Везачу Эло оьгӀазалла ша йинчу ва дийнахь
Цхьа а дийна ца висира, цхьа а кӀелхьара ца велира.
Ас лелийна мел берш, кхиийна мел берш
мостагӀчо хӀаллакбина дӀабехира.

#### 3


ГӀайгӀанехь воллушехь, сатийсам хилар

1А лссам бу аса хьегна баланаш
Везачу Элан дерачу олаллин куьйгах[+].
2А раваьккхи со Цо Ӏаьржачу бодане,
серло йоцчохь со лелийтархьама[+].
3А ьрру куьг Шен дийнахь сарралц суна тӀехь а латтийна,
Веза Эла суна дуьхьал ма ваьлла.
4Б илггал сан чкъор а, дилха а Цо мал а ма дина,
сан даьӀахкаш а ца мегачу ма яьхна[+].
5Б оккха го бира Цо суна,
къаьхьаллица а, халонашца а со дӀа а лаьцна[+].
6Б оданечу метте охьахаийна Цо со,
тоххарехь белла Ӏохкуш болу нах санна[+].
7В езачу Эло буржалш тоьхна суна,
кӀелхьар ца валийта го бина суна.
8В езачу Элана дӀа ца хезара сан доӀа,
со Шега доьхушший, кхойкхушший волуш[+].
9В езачу Эло тӀулгашца дуьхьало йи сан некъашна,
со лела некъаш а галдехи Цо[+].
10Г амонца тӀекхета кечъелла ча санна, дӀахӀоьтти Иза суна.
КӀело еш долу лом санна, хили Иза суна[+].
11Г амдина сан некъаш, цистина со дӀаваьккхи,
цхьа а воцург а вина, дӀахӀоттий Цо со.
12Г Ӏакх дина, дӀахӀоттий Цо со,
Шен секхаӀад а тӀехьажий Цо суна[+].
13Д ерриг а Шен Ӏад-ботт чуьра
пхерчий сан жаннашна тӀетуьйхи Цо[+].
14Д ерриг а сан халкъ сох кхаьрдаш дӀахӀоьтти,
шаьш денна а лоькхучу иллешна юкъа цара со валий[+].
15Д Ӏовшах а вузийна со Везачу Эло,
сагал-бецан къаьхьа хи а малийна Цо суна[+].
16Е рриг сан цергаш жагӀанца Цо кегйи,
лаьттарчу чимлахь Цо со верриг а бехви.
17Е ли сан даг чуьра маршо а дӀа.
Дицдели суна самукъадалар муха хуьлу а.
18«Е рриг а Везачу Элах йолу дегайовхо дӀаели сан,
берриг а ницкъ дӀабели сан», – элира ас тӀаккха.
19Ж ирга хетачу стиман ӀаӀар а, сагал-бецан къаьхьалла а санна,
ю ас сайн баланех а, ваьлла леларх а йо ойланаш.
20Ж олам-яӀ, мел дика дагахь лаьтта суна иза,
ма доьхна ду-кха сан дог а хӀинца.
21Ж им-жимма делахь а, юхадоьрзу
сан сатийсар, суна иза дагадеача:
22З аманашкахь а чекх ца болучу Везачу Элан безаман чаккхенга вай тӀе ца кхаьчна[*],
ткъа Цуьнан къинхетамаллин гӀуллакхаш чекх а ца девлла.
23З овкх-яӀ, хӀора Ӏуьйранна карладуьйлу уьш,
Хьан тешаме хилар а мел кӀоргге ду![+]
24З ийна долчу сан сино боху: «Веза Эла сан дакъа ду,
цундела Цунах а тешна со Ӏийр ву!»[+]
25И штта дика ву Веза Эла, Шех а тешна, Ӏаш болчарна!
Дика ву Веза Эла Ша лоьхуш болчарна!
26И штта дика ду собарца Везачу Эле ладегӀар,
гӀолехь ду Цо кӀелхьардахаре хьежар.
27И штта, гӀолехь ду стагана ша къона волуш,
собаран дукъ лело иза Ӏемича.
28К ъаьхьачу баланийн мохь Везачу Эло шена тӀе биллина дела,
тап-аьлла, тийна, ша волччохь Ӏан веза иза[+].
29К хочуьйтуш шен юьхь лаьтта, охьатеӀийла иза Везачу Элана хьалха,
хӀунда аьлча догдохийла кхин а хила там бу.
30К хечо шена тоьхча, шен важа бесни а схьаерзайойла цо.
Шега вон дош аьлча, собарх вузийла иза[+].
31Л арам а беш, Хьалдолчу Эло
гуттаренна а вуьтур вац иза[+].
32Л ан хала болу бала Ша тӀебаийтахь а, къинхетам бийр бу Цо,
Шен хедар боцчу безаман бараме хьаьжжина[+].
33Л аа а лууш ца до Везачу Эло
адамийн кӀенташна таӀзар а, халахетар а.
34М а хаьа-кх Цунна когаш кӀел хьоьший
кху лаьттара массо а тутмакх.
35М а го-кх Веза Воккхачунна, Шена хьалха
адаман бакъонаш ларъеш ца хилча.
36М а го-кх Хьалдолчу Элана,
адамна кхел нийса еш ца хилча.
37Н агахь санна Хьалдолчу Элана хила лиъча бен,
нахана лиънарг кхочуш хир дац[+].
38Н ийсса Веза Воккхачо аьлча а бен,
хуьлий-ткъа бохам балар я беркат хилар[+]?
39Н агахь санна ша хӀинца а вехаш хилча,
къинош бахьанехь шена дечу таӀзарна латкъамаш бан ца беза стага.
40О цу ваьш лелачу некъийн тидам а бина,
Везачу Элехьа доьрзийла вай, уьш талла а теллина.
41О цу стигалшкахь волчу вайн Деле
хьалаойийла вай вешан дегнаш а, куьйгаш а[+].
42О ццул дуьхьал а девлла, Хьох дӀакъаьстира тхо.
Ахьа, Веза Эла, тхуна геч а ца дира[+].
43П аргӀат тхуна тӀаьхьа а ваьлла, Хьо оьгӀазвахча,
тхох къа а ца хеташ, дайира Ахь тхо.
44П ардо санна йолчу цу мархина юкъахь дӀахьулвелира Хьо,
тхан доӀанаш Хьайна тӀе ца кхачийтархьама.
45П ачхьалкхашна а, массо къаьмнашна а юкъахь
нехаш санна дина, дӀахӀиттий Ахь тхо.
46Р еза шаьш хиларна, мостагӀий вайх кхаьрдаш бу,
вайн массо а мостагӀий вайна кхиссарш еш бу[+].
47Р агӀ кхечи вайн а, къаьхьа къемат а, оьрнаш а,
дакъазадовлар а, дохор а хили вайн дакъа[+].
48Р оггӀана хин Ӏовраш йоуьйту сан бӀаьргаша,
сан халкъ хӀаллакьхилар бахьана долуш[+].
49С ан бӀаьргаш ца совцу доьлхучуьра хӀинца,
бӀаьрхиш сан охьаоьху, ца совцуш, хаддаза,[+]
50с тигаларчу Везачу Элана,
охьа а хьаьжна, вайн хьал дӀагаллалц.
51С ан бӀаьргашна гинарг бахьана долуш,
сан гӀаларчу йоӀаршна гӀайгӀанехь ву со.
52Т Ӏаккха, олхазар лоцуш санна, массо агӀор хӀуъа а дина,
со схьалаца гӀиртира сан мостагӀий, цхьа а бахьана доцуш[+].
53Т утмакх санна, со ор чу а кхоьссина,
дийна волчу суна тӀе тӀулгаш кхиссина[+].
54Т Ӏаккха сан коьрте кхаччалц хиш хьаладевлча,
ас элира: «Со хӀаллакьхили»[+].
55У р-атталла цу кӀоргачу ор чуьра хьала а
Хьан цӀе ас ма йохура, сан Веза Эла![+]
56«У зарш ас дарна, даккхий синош дахарна ма къовлахь Хьайн лерг дӀа!» –
аьлла, ас орца даьккхича, сан аз Хьуна хезира дӀа.
57У ьйр Хьоьца лоьхуш, со Хьайга кхайкхича,
Ахь, суна тӀе а хуьлуш: «Ма кхера!» – элира.
58Х ьалдолу ва Эла, сох даьлларг къастийнарг Хьо ма ву,
сан дахар а паргӀатоне даьккхинарг Хьо ма ву[+].
59Х ьуна гина, Веза Эла, суна дина вон.
Ахь-Айхьа ехьа сан гӀуллакхан кхел.
60Х ьуна го, Веза Эла, церан берриг а бекхамаш.
Церан берриг дагалацамаш суна дуьхьал бу[+].
61Ц еран ерриг ойланаш суна дуьхьалъевлла,
Хьуна хеза-кх, Веза Эла, цара етта баганаш.
62Ц ара хӀора денна суна дуьхьалдаьхна хӀилланаш го Хьуна, сан Веза Эла.
Суна дуьхьалбевллачеран къамелаш а хеза-кх Хьуна, сан Веза Эла.
63Ц ара, хьажахьа, Веза Эла,
шаьш хевшинчохь, гӀевттинчохь сох белам ма бо.
64Ӏ аббалц Ахь бекхам бехьа царна, ва Веза Эла,
цара лелийначу гӀуллакхашка хьаьжжина.
65Ӏ аьржа дог царна чу Ахь диллахьа,
Хьан неӀалт а хуьлийла царна тӀехь.
66Ӏ анаяй царна тӀе Хьайн оьгӀазалла, царна Хьо тӀаьхьавалахьа,
Везачу Элан стигалшна кӀелхьара хӀаллак а бай, уьш дӀабахахьа!

#### 4


Ярушалаймана дина таӀзар

1А нгали санна долу деши а ма кхоьлина ду-кх,
и тоьлла долу деши а ма хийцаделла-кх.
Урамашкахула маьӀ-маьӀӀехь дӀасакхийсина ду-кх
Делан цӀийнан деза тӀулгаш а[+].
2Б еза болу Цийонан кӀентий,
цӀеначу дешин мехах берш,
кхийрачу пхьегӀийн меха а бина,
куьпчичо бинарш санна ма лору[+].
3В уно къизачу чангӀалкхо а накха ло
шен кӀорнеш юзорхьама,
ткъа сан халкъана юкъара наной къиза хилла дӀахӀиттина,
яьссачу аренгахь шен хӀоаш дӀатосу олхазар санна.
4Г о хӀинца декхаш долчу берийн меттанаш
хьогаллина багара стигалх летта хилар.
Кегийчу бераша а бепиг доьху,
амма цхьаммо а ца ло царна иза[+].
5Д ерстинчу женах шаьш дузош хилларш
хӀинца-м мацаллех урамашкахь леш бу.
Хьалха дезачу кӀадинах йина бедарш лелийнарш
хӀинца-м нехаш кегош лелаш бу.
6[+]Е рриг Седам-гӀалин къиношна динчу таӀзарал а тӀехдаьлла
Везачу Эло сан халкъан йоӀарша хьерчийначу къиношна дина таӀзар.
Иза-м цу сохьта хӀаллакйина дӀаяьккхира,
ткъа адамийн куьйгаш цунах хьакха а ца деллера[+].
7З аманашкахь къобалбина цуьнан элий
лайл а цӀена, шурел а кӀайн бара.
Церан догӀмаш а ма дара цӀарула-цӀечу басахь.
Церан куц а ма дара жовхӀарх тера.
8Ж олам-яӀ, хӀинца-м кӀоранал а Ӏаьржа ю церан яххьаш.
Урамашкахь цхьанна а бовза а ца бевза уьш.
Церан дегӀан чкъор а ма ду даьӀахкех а летта,
дечиг санна, дакъа а делла[+].
9И штта, тур тоьхна байинарш ирсе бу
мацалло байиначарал.
ХӀорш меллаша леш ма бу,
ялтин кхачам ца хиларна[+].
10[+]К Ӏеда дегнаш долуш хилла болчу зударийн куьйгаша а
шайн бераш кхехкадора,
шайна юучунна уьш хилийта,
сан халкъана тӀе бохам баийтича[+].
11Л атийра Везачу Эло Цийонехь цӀе,
иза бухара дуьйна яга а еш.
ОьгӀазвахара Веза Эла,
Шен дералла тӀехьажийра Цо Цийонна тӀе[+].
12М ассо а адамаш, кху дуьнен чохь дехаш долу,
лаьттара паччахьаш а тешаш бацара,
Ярушалайман кевнашкахула
мостагӀа чекхвер ву аьлча.
13Н ийсо лелочеран цӀий Ӏанош болчу
цуьнан пайхамарша мел летийна къинош,
цуьнан динан дайша лелош йолу харцонаш
бахьана долуш и дерриг а хилира[+].
14О цу урамашкахула, бӀаьрзенаш санна,
лелаш бара пайхамарш а, динан дай а.
Ур-атталла церан бедарех хьакхавала а ваьхьар воцуш,
цӀий дара царна тӀехь[+].
15П аргӀат мохь хьоькхура царна тӀе:
«ДӀасахила, Далла хьалха бехделларш! Тхох ма хьакхало!» – бохуш.
ТӀаккха уьш, боха а бухий, дӀасабовлура.
Ткъа наха шайна юкъахь олура: «Уьш кхин хир бац вайна юкъахь».
16Р еза воцуш, Веза Эла цаьргахьара дӀавирзинера.
Цо уьш массанхьа а дӀасакхиссинера.
Наха шайн динан дайн кхин ларам ца бира,
шайн къаношка церан къинхетам ца хилира[+].
17С ирла бӀаьргаш гӀелделла-кх тхан,
гӀо кхачаре эрна ла а дегӀна.
Тхо кӀелхьара ца дахалуш долчу халкъе
ха дечу бӀов тӀера тхо эрна охьахьийжира[+].
18Т къа мостагӀаша-м тхан лараш толлура,
тхо тхешан урамашкахула ца лелийтархьама.
ТӀееа тхан тӀаьххьара зама, тхан тӀаьххьара денош а тӀедаьхки,
тӀекхечи тхан тӀаьххьара сахьт а[+].
19У ьш, тхуна тӀаьхьабевлларш,
стигаларчу аьрзунел а чехка бара.
Лаьмнашкахула тхуна уьш тӀаьхьабевлира,
яьссачу аренгахь тхуна цара кӀело а йира[+].
20«Х алкъашна юкъахь дехар ду вай
цуьнан ӀиндагӀехь» – оха аьлла верг,
тхан дахаран са долу, Везачу Эло къобалвинарг,
мостагӀийн гуро а лаьцна, ор чу хаийна[+].
21Ц хьаьна а кхетий, хазахетарца самукъадаккха хьайна
ӀуцӀа-махкахь дехаш долу Эдоман халкъ!
Амма хаалахь, и къаьхьа кад хьуна а тӀекхочур буйла,
тӀаккха, даха а дехна, хьо а дерзинадер дуйла[+].
22Ӏ есаллина дина таӀзар чекхдели хьан, Цийонан йоӀ,
кхидӀа йийсарехь Цо хьо юьтур яц.
Ткъа ахьа харцонаш ярна, Цо дийр ду таӀзар, Эдоман йоӀ,
Цо гучудохур ду ахьа летош долу къинош[+].

#### 5


Нах Везачу Элехьа берзоран доӀа

1Веза Эла, тхуна хилларг дага а лаций,
тхоьгахьа а верзий, хьажахьа тхан юьхьӀаьржачу хӀиттаре.
2Тхан хӀусамаш а кхечу махкарчу нехан караяхана.
Тхан долахь мел хилларг а хийрачу нехан каракхаьчна[+].
3Да а воцуш, байлахь дисна тхо.
Наной а бу тхан, бисина Ӏаш болу зударий санна.
4Тхешан долу хи а детих эца деза тхан.
Тхешан долу дечиг а ахчанах бен ца кхочу тхуна.
5Тхуна тӀаьхьабевлларш тхан коча баьхкина.
Ткъа тхо гӀел а делла, синтем а бац тхан.
6Бепигах дузархьама, мисархошца барт бира оха,
дийна дисийтархьама, ашурхошка бертан куьг дӀакховдийра оха[+].
7Тхан дайша къинош летадора. Уьш хӀинца бан а бац.
Ткъа уьш Делан лаамехь ца леларна, тхо таӀзар токхуш ду[+].
8Тхан мостагӀчун леша олалла до тхуна тӀехь,
цхьа а вац церан карара тхо кӀелхьардаха.
9Яьссачу арахь тхаьшна тӀе айина тур долу дела,
даларна а кхоьруш, сискал йоккху оха.
10Луьра хӀоьттинчу мацаллина, дагар а деана,
дӀахӀоьтти тхан чкъор, цӀе санна хилла.
11Тхан зударий а хьийзабо мостагӀаша Цийонехь.
Тхан мехкарий а хьийзабо цара ЯхӀуд-мехкан гӀаланашкахь[+].
12Тхан элий а мостагӀаша ирхъоьхкина,
тхан къаной а хӀинца ларам боцуш бу[+].
13Къоначаьрга а цара хьеран тӀулгаца ялта охьуьйту.
Ткъа дечиган мохь беза хиларна, кегий нах охьаоьгу[+].
14Къаной а ма бац хӀинца гӀалин кевнашкахь охьаховшуш.
Кегий нах а ма бац шайн зурманаш лоькхуш.
15Тхан дегнийн хазахетар а дӀадаьлла хӀинца.
Тхан халхарш а белхаре дирзина хӀинца[+].
16Тхан кортош тӀера таьжнаш а охьаэгна.
Оха къинош летадарна, тхо Ӏазапехь ду![+]
17Цундела тхан дегнаш а ду доьлхуш.
Цундела тхан бӀаьргаш а ду гӀелделла.
18Цийон-лам бассабаларна,
чангӀалкхаш ю цу тӀехула лелаш.
19Ткъа Хьо, Веза Эла, даим а олалла деш ву.
Хьан Ӏарш тӀаьхьенера тӀаьхьенгахь лаьтташ ду[+].
20Кхоччуш диц хӀунда дина те Ахь тхо?
Еххачу ханна тхо дӀа хӀунда теси те Ахьа[+]?
21Дерзадехьа тхо Хьайгахьа, Веза Эла, оха чӀогӀа доьху Хьоьга!
Карла а дахий, дӀахӀиттадехьа тхан денош, Айхьа хьалха уьш дӀахӀиттош ма-хиллара[+].
22Гуттаренна а дӀатесна-м хир ма дац Ахь тхо?
Доза доцуш оьгӀазвахна-м ма вац Хьо тхуна[+]?

### Яхьазкхиал

#### Яхьазкхиал

Яхьазкхиал


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]


Яхьазкхиал-пайхамаран


тептар


Дешхьалхе

Яхьазкхиал-пайхамар Бавел-махкахь йийсарехь вара Ярушалайм-гӀала йожале хьалха а, йоьжначул тӀаьхьа а (иза дара 586-чу шарахь Дала леррина Къобалвинарг дуьнен чу валале). Цо бо хаамаш Бавел-махкахь йийсарехь болчарна а, Ярушалайм-гӀалахь Ӏаш болчарна а лерина бара.

Яхьазкхиал-пайхамаран тептар коьртачу ялх декъе декъа тарло: 1) Дала Яхьазкхиале, пайхамар хила аьлла, схьакхайкхар (1–3 кортош); 2) нахе Дала царна тӀехь кхел йийриг хиларх а, Ярушалайм-гӀала южург хиларх а, иза йохийна хирг хиларх а дӀахьедар дар (4–24 кортош); 3) Шен халкъана тӀехь гӀело йинчу а, иза Ӏехийнчу а къаьмнашна Ша кхел йийриг хиларх лаьцна Везачу Элера болу хаамаш (25–32 кортош); 4) Ярушалайм-гӀала йоьжначул тӀаьхьа Исраилан халкъана синтем богӀург хиларх а, хиндерг сов дика хиларх а йина чӀагӀо (33–37 кортош); 5) ГӀогӀ-элана дуьхьал бина Делера болу хаам (38–39 кортош); 6) Делан цӀа а, халкъ а юхаметтахӀотторах лаьцна долу Яхьазкхиална хьалха дӀахӀоьттина сурт (40–48 кортош).

Яхьазкхиал кӀоргге тешар долуш а, боккха кхетам болуш а волу стаг вара. Шена хьалха хӀиттинчу суьрташкахула иза дика кхетара, ткъа нахана лерина болу а, Делера болу а шен хаамех дукхахберш цо билгалонаш санна долчу гӀуллакхашкахула бора. Адаман дог а, са а кийрахь карладаккха дезаран а, хӀора стаг ша летийнчу къиношна жоп дала дезаш хиларан а чӀогӀа тидам бо Яхьазкхиала. Цо иштта хоуьйту, къоман дахар карладаккхаре шен сатийсар хилар. Яхьазкхиал пайхамар хилла ца Ӏара. Иза динан да а вара. Цундела Делан цӀийнан а, адаман цӀена дахар хиларан а цо къаьсттина гӀайгӀа бора.

#### 1


Делан Ӏарш

1[+][•]Халкъан цхьа дакъа Бавеле дӀадигначул тӀаьхьа, ткъе уьтталгӀачу шеран боьалгӀачу беттан пхоьалгӀачу дийнахь, со Кабар-хина уллохь ЯхӀуд-махкара йийсаре дӀабигначарна юкъахь а волуш, стигалш дӀаса а еллаелла, суна Делера долу суьрташ хӀиттира[+]. 2[+]Оццу беттан пхоьалгӀачу дийнахь (иза дара ЯхӀу-Яхин-паччахь йийсаре вигначу пхоьалгӀачу шарахь),[+] 3соьга, динан да волчу Бузин кӀанте Яхьазкхиале, Везачу Элан дош кхечира, со хашадхойн махкахь[*] Кабар-хина уллохь волуш. Цигахь суна тӀе Везачу Элан ницкъ боьссира[+].

4Суна, Яхьазкхиална, гира къилбаседехьара схьахьоькхуш долу дарц. Йоккха марха яра гуш, цунна юккъера стелахаьштигаш а лепаш, ткъа цунна гонах къегаш серлаюьйлуш яра. Мархина юккъехь, стелахаьштигаш долчохь, лепаш цӀаста санна йолу хӀума яра[+]. 5[+]Дарцана юкъахь диъ дийнат санна хӀума яра. ДӀахьаьжча, церан кеп адамийн сибатах тера яра[+]. 6Делахь а цу хӀораннан а йиъ юьхь а яра, биъ тӀам а бара. 7Церан когаш нийса бара, ткъа коган кӀело аьттан берг санна яра, цӀандина цӀаста санна къегаш а яра[+]. 8Церан еа а агӀонашкахь долчу тӀемашна кӀелахь адамийн куьйгаш дара. 9Деа дийнатан яххьаш а, тӀемаш а дара. Церан тӀемаш вовшех дозуш дара. Шаьш дӀадуьйлалучу хенахь уьш, дӀаса а ца доьрзуш, муьлххачу а агӀор дӀадахалора.

10[+]Церан хӀораннан а хьалхара юьхь – адаман юьхь яра, аьтто агӀорниг – лоьман юьхь яра, аьрру агӀор – стеран юьхь яра, ткъа хӀораннан а тӀехьара юьхь аьрзунан юьхь яра[+]. 11Церан шишша тӀам[*] царна тӀехула дӀасабаржийна бара. ХӀораннан а шишша тӀам вукхуьнан тӀемех хьакхалуш бара. ХӀораннан а иштта кхин а шишша тӀам бара, цаьрца шайн догӀмаш къайладохура цара[+]. 12Уьш хӀорра муьлххачу а агӀор дӀадахалора. Шайн са дӀагӀертачу агӀор доьлхура уьш, доьлхучу хенахь дӀаса а ца доьрзуш.

13[+]Дийнатийн сибат, догуш долу кӀегий санна, къегаш дара, хаьштигех тера а дара. Цу дийнаташна юкъахь лелаш цӀе яра, иза, ткъес санна, серло етташ яра[+]. 14Ткъес санна, сиха дӀасалелаш дара и дийнаташ.

15[+]Цу дийнаташка хьаьжча, суна гира царна уллохь лаьттах кхеташ йолу йиъ чкъург, церан еа агӀонна уллохь. 16ХӀора чкъурган сибат цхьатерра дара. Уьш, хризолит олучу безачу тӀулгех йича санна, лепаш яра, ткъа цхьа чкъург кхечу чкъургана чохь йолуш санна хеталора[+]. 17И чкъургаш дӀайоьлхучу хенахь дийнаташна хьалха йолчу муьлхха а еа агӀонгахьа дӀайигалора цаьрга. Чкъургаш дӀаса а ца йоьрзуш, дийнаташ нийсса дӀадоьлхура. 18[+]Ткъа цу чкъургийн гонаш инзаре лекха дара – уьш массо а бӀаьргех дуьззина дара[+]. 19И дийнаташ дӀадоьлхучу хенахь царна уллора чкъургаш а дӀаоьхура, ткъа нагахь уьш хьалаайаелча, и чкъургаш а цаьрца цхьаьна хьалаайалора. 20Дийнаташ шайн сино дӀаюьгучу метте дӀадоьлхура, уьш дахначу метте и чкъургаш а дӀайоьлхура цаьрца нийсса, хӀунда аьлча цу дийнатийн са цу чкъургаш чохь дара. 21И дийнаташ дӀадоьлхучу хенахь, чкъургаш а дӀайоьлхура, уьш сецча – совцура, уьш лаьтта тӀехула хьалаайаделча, цаьрца нийсса хьалаайалора чкъургаш а, хӀунда аьлча цу дийнатийн са цу чкъургаш чохь дара.

22[+]Церан кортош тӀехула нартол санна йолу хӀума яра, ша санна цӀена исбаьхьа лепаш а йолуш[+]. 23Цу нартол бухахь дӀасадахийтина церан тӀемаш дара, хӀораннан а тӀам вукхуьнан тӀомах кхеташ. Ши тӀам царна тӀехула дӀабоьдуш бара, ткъа вукху шина тӀомо церан дегӀ дӀахьулдора. 24[+]Уьш дӀадоьлхучу хенахь суна церан тӀемийн гӀовгӀа хезара. Церан тӀемаша, дӀадоьдуш долчу доккхачу хино санна, гӀовгӀа йоккхура. И гӀовгӀа Ницкъболчун аз санна, я эскаран гӀовгӀа санна хеталора. И дийнаташ дӀадоьлхучуьра совццушехь, тӀемаш церан агӀонашна тӀедуьжура[+]. 25Цу дийнаташа, саца а сецна, шайн тӀемаш охьадахийтича, церан кортошна тӀехуларчу нартолна тӀехулара аз схьахезара.

26[+]Церан кортошна тӀехуларчу нартолна тӀехула саппир олучу безачу тӀулгах йинчу Ӏаршах тера хӀума яра. Цу тӀехь адаман сибатехь волу цхьаъ Ӏаш волуш санна хетара[+]. 27[+]Суна гира гӀодаюкъара дуьйна хьала, шена чуьра схьайолу цӀеран алу санна, иза лепачу цӀастанах тера хилар. Ткъа гӀодаюкъана охьа а цӀе летта лепаш санна йолу хӀума гира суна[+]. 28ДогӀа догӀучу хенахь мархашна юккъера схьакхетта стелаӀад санна, серло яра цунна гонах йогуш.

#### 2

1Иштта дара суна хӀоьттина долу Везачу Элан сийлаллин сурт.


Дала Яхьазкхиале пайхамар хила схьакхайкхар

Сайна иза гича, голаш тӀе лаьтта охьа а воьжна, сайн юьхь лаьтта улло кхаччалц охьатаӀийра аса. Суна Вистхуьлучун аз хезира. Цо соьга элира: «Адаман кӀант! ХьалахӀотта хьайн когаш тӀе, Со хьоьга вистхила воллу»[+]. 2Соьга Иза вистхуьлучу хенахь, суна чу Делан Са а деана, Цо со сайн когаш тӀе ирахӀоттийра. Къамел Деш Верг хезира суна[+]. 3Цо соьга элира: «Адаман кӀант! Ас хьо Исраилан халкъ долчу вохуьйту. Цу аьрхачу халкъо Суна букъ берзийна. Таханлерчу денна тӀекхаччалц уьш а, церан дай а, Суна дуьхьал а буьйлуш, лелаш бу[+]. 4Уьш чӀогӀа аьрха а, къиза а дегнаш долуш бу. Ас уьш болчу вохуьйту хьо. Ахьа цаьрга дӀаала деза: „Иштта боху Хьалдолчу Дала!“ 5Иза чӀогӀа духахьара тайпа ма ду. Амма цара хьоьга ладогӀахь а, я ла ца догӀахь а, шайна юкъахь пайхамар вехаш хилар хоийла царна[+].

6Амма хьо, адаман кӀант, царах ма кхера. Хьо ишттачу церан къамелах а ма кхера. Кхера ма кхера, хьуна гонах уьш кӀохцалш а, коканан коьллаш а санна белахь а, сту лоцучу гезгашна юкъахь Ӏаш санна хьо хилахь а. Церан къамелех а, царах а ма кхера, уьш духахьарчу тайпанах белахь а[+]. 7Ас бохург цаьрга дӀаала, цара ладогӀахь а, ла ца догӀахь а. Уьш аьрха нах ма бу.

8Ткъа ахьа, адаман кӀант, Ас хьайга бохучуьнга ладогӀа, уьш санна, аьрха а ма хила. Хьайн бага а гӀаттаяй, Ас хьайна лун долу дешнаш дӀадаа». 9[+]ТӀаккха суна сайга схьакховдийна долу куьг гира, цу куьйгахь хьарчийна тептар дара[+]. 10Цо и тептар суна хьалха схьадаьстира: оцу тептаран шинна а агӀонна тӀехь тийжарийн а, белхарийн а, узарийн а дешнаш дара яздина[+].

#### 3

1[+]Цо соьга элира: «Адаман кӀант! Хьайна хьалхара гуш дерг дӀадаа, дӀадаа и хьарчийна тептар. Цул тӀаьхьа, ваха а гӀой, Исраилан халкъе вистхила»[+].

2ТӀаккха Аса сайн бага гӀаттийра, Цо соьга и тептар дӀадаийтира. 3ТӀаккха Цо соьга элира: «Адаман кӀант! Хьайн кийра Ас хьайга дӀалучу хӀокху тептарх буза, иза дӀа а кхаллий». И тептар аса дӀакхаьллира, тӀаккха сан бага, моз кхаьллича санна, марзъелла дӀахӀоьттира.

4Цо соьга элира: «Адаман кӀант! Исраилан халкъ долчу а гӀой, цаьрца Сан дешнашца къамел де. 5Аса хьо хьуна хууш боцу а, хийра а мотт буьйцучарна тӀе ца вохуьйту, амма Исраилан халкъ долчу вохуьйту. 6Аса хьо ца вохуьйту, хьуна ца бевза хала мотт буьйцучу дуккха а долчу къаьмнашна тӀе. Уьш болчу а вахана, цаьрга хьо вистхилча, цара хьоьга ладугӀур дара. 7Ткъа Исраилан халкъо хьоьга ладугӀур дац, хӀунда аьлча цунна Соьга ладогӀа а ца лаьа. Дерриг а Исраилан халкъ атта къар ца луш а, чӀогӀа дегнаш долуш а ду. 8Амма Аса хьо, уьш санна къар ца луш а, чӀогӀа дог долуш а вина, дӀахӀоттор ву[+]. 9Алмаз тӀулгал а чӀогӀа ду, иштта чӀогӀа хир бу хьан корта а. Хьо царал а къар ца луш хир ву. Царах кхера а ма кхера, ийза а ма ло, иза юхахьадаьлла халкъ делахь а»[+].

10Цо соьга кхидӀа а элира: «Адаман кӀант! Ас хьайга мел олу дош хьайн дагца тӀеэца, хьайн лергашца дӀа а лаца. 11Бавел-махка йийсаре дӀабигначу хьайн къомах берш болчу а гӀой, цара хьоьга ладогӀахь а, ла ца догӀахь а, цаьрга дӀаала: „Иштта боху Хьалдолчу Дала!“»[+]

12ТӀаккха со Делан Сино хьалаайира. Сайн букъ тӀехьа суна чӀогӀачу гӀовгӀанан аз хезира. Оцу озо олура: «Ша Ӏаш волчу меттехь Везачу Элан сийлаллина хастам хуьлда!»[+] 13Суна иштта дийнатийн тӀемаш вовшахъхьекхалуш а хезира, царна уллорачу чкъургаша еш йолу гӀовгӀа а хезира. Иза стигал къекъарх тера яра[+]. 14Делан Сино со, хьала а айина, дӀаваьхьира. Догдоьхна, са карзахдаьлла вара со. Везачу Элан куьг дара суна тӀехь чӀоггӀа лаьтташ[+]. 15Тал-Авивехь Кабар-хина уллохь Ӏаш болу йийсарехь берш болчу вахара со. ВорхӀ дийнахь Ӏийра со цигахь, царна юкъахь, чӀогӀа догдоьхна а волуш[+].


Везачу Эло Яхьазкхиалх гӀаролхо вар


(Яхьазкхиал 33:1-9)

16[•]ВорхӀ де дӀадаьлча, соьга Везачу Элан дош кхечира: 17«Адаман кӀант! Ас Исраилан халкъан гӀаролхо вина хьох. Соьгара болу хаам хьайна мосазза хези, Сан цӀарах цаьрга дӀахьедар дан деза ахьа[+]. 18Ас зуламхочуьнга: „Хьо лийр ву!“ алахь, ахьа цуьнга иза дӀаала деза, цу стаге, харц некъа тӀера дӀавала аьлла, дӀахьедан а деза, цуьнга шен са кӀелхьардаккхийтархьама. Ахьа иза ца дахь, и стаг шен къинош бахьана долуш лийр ву, ткъа цуьнан цӀийх Аса хьоьгара жоп доьхур ду. 19Амма ахьа цуьнга дӀахьедар динчул тӀаьхьа иза къинош леточуьра ца сацахь, иза шен къинош бахьана долуш лийр ву, ткъа ахьа хьайн дахар кӀелхьардоккхур ду[+].

20Нагахь санна бакъахьа леларг, шен нийсачу некъа тӀера а ваьлла, харцдерг лело волалахь, Аса цунна новкъарло а йийр ю, иза лийр а ву. Иза шен къинош бахьана долуш лийр ву, ахьа цуьнга дӀахьедар ца дина дела. Цо дина бакъахьара гӀуллакхаш Суна дагадогӀур дац, ткъа цуьнан цӀийх Ас хьоьга жоп доьхур ду[+]. 21Нагахь ахьа бакъахьа лелачуьнга, къинош ма летаде аьлла, дӀахьедахь, ткъа цо къинош а ца летадахь, иза билггал дийна вуьсур ву, хӀунда аьлча цо тидам бира шега динчу дӀахьедарх. Ткъа хьо хьайн са кӀелхьардаьккхина хир ву».


Яхьазкхиал вистхилалур вац

22Цул тӀаьхьа суна тӀе Везачу Элан ницкъ боьссира, Цо соьга элира: «Хьала а гӀаттий, аренга дӀагӀо, цигахь Со вист хир ву хьоьга»[+].

23Хьала а гӀаьттина, со аренга дӀавахара. Цигахь лаьтташ Везачу Элан сийлалла дара, суна Кабар-хина уллохь гинарг санна долу. ТӀаккха со сайн юьхь лаьтта тӀе кхачош охьавуьйжира[+]. 24ТӀаккха, суна чу Делан Са а доьссина, Цо со когаш тӀе ирахӀоттийра. ТӀаккха Иза соьга вистхилира: «Хьайн цӀа а гӀой, цу чохь дӀакъовлало. 25Хьо, адаман кӀант, машшашца дӀа а воьхкур ву, хьо нахана юкъахь ца лелавалийтархьама[+]. 26Ас хьан мотт хьан къамкъаргах дӀалатор бу, хьо вист ца хилавалийтархьама а, хьоьга и нах дӀа ца хьебайтархьама а, хӀунда аьлча иза аьрха халкъ ду[+]. 27Цул тӀаьхьа, Ас хьоьца кхидӀа а къамел дича, хьан бага хьалагӀатталур ю, хьан цаьрга ала йиш хир ю: „Хьалдолчу Дала иштта боху!“ ЛадогӀа луучо ладогӀа, ладогӀа ца луучо ла ма догӀа, хӀунда аьлча иза аьрха халкъ ду»[+].

#### 4


Ярушалайм-гӀалина го беш гайтар

1«Адаман кӀант, кибарчиг схьа а эций, иза хьайна хьалха дӀахӀоттае, ткъа цунна тӀехь Ярушалайм-гӀалин сурт дилла. 2ТӀаккха гӀалина го лаца: иза схьаяккхархьама тӀеман гӀирс а дӀахӀоттабе, лаьттан гунаш а де, меттаметтанаш а де, царна гонах кевнаш дохош долу бӀогӀамаш а хӀиттаде[+]. 3Цул тӀаьхьа бепиг дотту аьчка у схьа а эций, хьайний, цу гӀалиний юккъе дӀахӀоттаде. Цу гӀалина тӀе а верзий, цунна го а бай, иза схьаяккха хьажа. Иза Исраилан халкъана билгало хир ю.

4Юха ахьа, аьрру агӀор охьа а вижий, Исраилан халкъан къинош хьайна тӀеэца. Хьо цу аьрру агӀонна тӀехь мел Ӏуьллу, оццул ханна и къинош хьуна тӀехь хир ду. 5Аса хьуна тӀехь и къинош хила деза денош, цхьа де цхьана шарца а нисдеш, терахь хӀоттийна. Кхо бӀе дезткъе итт дийнахь хир ду хьуна тӀехь Исраилан халкъан къинош. 6Иза хьо дина ваьллачул тӀаьхьа, аьтту агӀор а верзий, шовзткъа дийнахь Ӏилла. Цу деношкахь ахьа ЯхӀудан халкъан къинош хьайна тӀеоьцу, цхьа де цхьана шарца а нисдеш: оццул хан ю Ас хьуна билгалъяьккхинарг[+].

7Хьайн бӀаьргаш го лаьцначу Ярушалаймана тӀе а хьажабай, берзинчу пхьаьрсаца цунна дуьхьал Делера болу хаамаш бе. 8Ткъа хӀинца хьажал, Ас хьо машшашца дӀавоьхкур ву, хьо цхьана агӀора вукху агӀор верза йиш йолуш вац, ахьа гӀалина го бина долу денош чекхдовллалц[+].

9Хьайна кӀа а, мукх а, кхоьш а, хьозийн кхоьш а, Ӏов а схьа а эций, уьш цхьана пхьегӀи чу а йохкий, царах дама даккха. Цу демах хьайна баьпкаш де, хӀора хьайн цигахь аьрру агӀор Ӏилла везачу дийнан цӀарах цхьацца бепиг а деш. Ахьа уьш кхаа бӀе дезткъе итт дийнахь даа деза. 10Ахьа хӀора дийнахь юуш йолчу хӀуманан барам ткъа шекхал[*] хила еза. Иза дийнан дохаллехь шен-шен барамехь яа еза. 11Дийнахь сарралц кхо кад хи мала йиш ю хьан, билгалъяьхначу хенашкахь а молуш. 12Адамах дӀакъаьстинчу якъаеллачу боьхаллашна тӀехь датта а доттуш, хьайн кхача, мекхан демах бина хьокхам санна, баа беза ахьа, адамашна дӀа а гойтуш».

13Цул тӀаьхьа Везачу Эло элира: «Оцу хӀумано гойтур ду, Исраилан халкъо хьарам кхача муха боу, Ас, шаьш цӀера ара а даьхна, кхин къаьмнаш долчу дӀалаьхкича»[+].

14ТӀаккха аса элира: «Ва Хьалдолу Дела! Ас цкъа а ца йиъна Хьуна боьха хеташ йолу хӀума, ас иштта цкъа а ца диъна урс хьакхаза долчу я акхароша дийначу бежанан жижиг. Сан багахула, со жима волчу хенахь дуьйна хӀокху хене кхаччалц, хьарам кхача чекх ца баьлла»[+].

15ТӀаккха Везачу Эло соьга элира: «Дика ду, Ас пурба лур ду хьуна адамийн боьхаллийн метта бежанийн кхо даго, хьайна кхача бечу хенахь».

16Цул тӀаьхьа Цо элира: «Адаман кӀант! Ас Ярушалаймехь болу кхача берриг а чекхбаьккхина хуьлуьйтур бу. Шаьш буьстина бууш болу кхача наха кхерамца буур бу. Ткъа шаьш дуьстина молуш долу хи цара шайн доьхначу дагца мер ду,[+] 17хӀунда аьлча цигахь адамашна даъал бепиг а, маллал хи а хир дац. Уьш инзарбевлла вовшашка хьоьжур а бу, уьш телхар а бу. Иза хир ду церан къинош бахьана долуш».

#### 5


Яхьазкхиала шен корта башар

1«Ткъа ахьа, адаман кӀант, ира шаьлта схьа а эций, цуьнца, маж йошучун уьрсаца санна, хьайн маж а, коьртара месаш а дӀаяша. Терза схьа а эций, и месаш кхаа декъе екъа. 2Цу месех кхозлагӀа долу дакъа, гӀалина го бина долу денош чекхдевлча, айхьа динчу гӀалин суьртана юккъе охьа а диллий, дагаде. Важа дакъа гӀалина гонах шаьлтанца хедадай, охьадилла. Месийн тӀаьххьара дакъа мохехь дӀасадаржаде, ткъа Со хьалаайинчу туьраца цунна тӀаьхьавер ву[+]. 3Ткъа ахьа, ваха а гӀой, цу месех долу жима дакъа схьа а эций, хьайн бедаран дуьхах дӀадехка[+]. 4Хьайн бедарх дӀайихкинчу месех жимма месаш схьа а эций, уьш цӀерга кхийса, цигахь ягийтархьама. Оцу декъара яьлла цӀе дӀасаяржор ю Исраилан массо а халкъана тӀекхаччалц».

5Цул тӀаьхьа Хьалдолчу Эло элира: «ХӀара ю Ярушалайм-гӀала. Мехкаш гонах а долуш, иза кхечу къаьмнашна юккъе дӀахӀоттийра Аса. 6Ур-атталла кхечу къаьмнел а, гонах мел долчу халкъел а Ярушалайман бахархой Сан тӀедехкинаршна, Сан парзашна а дуьхьалбевллера. Сан тӀедехкинарш цара дӀатеттира, ткъа Сан парзаш лар ца дора цара»[+]. 7Цундела Хьалдолчу Эло иштта боху: «Кхечу къаьмнел а чӀогӀа аьрха хиларна а, Сан парзаш лар ца дарна а, Сан тӀедехкинарш кхочуш ца дарна а, ур-атталла шуна гонах долчу халкъаша тӀелаьцна бакъонаш лар ца ярна а, 8Хьалдолу Эла волчу Аса боху: „ХӀинца Со шуна дуьхьалваьлла. Кхечу къаьмнашна хьалха Ас шуна тӀехь кхел йийр ю[+]. 9Аса шуна тӀехь Айса цхьанна а тӀехь ца динарг а, я цхьанна а тӀехь кхин цкъа а дийр доцург а дийр ду, аша мел дина дегаза гӀуллакхаш бахьана долуш[+]. 10[+]Иштта, мацалла хӀоьттинчу хенахь дайша шайн бераш дуур ду, ткъа бераша шайн дай буур бу. Ас йийр ю шуна тӀехь кхел, ткъа бисинарш массо а маьӀӀехула дӀасалохкур бу“[+].

11Иштта дийна волчу Сайх чӀагӀо йо Хьалдолу Эла волчу Аса, шайн боьхачу цӀушца а, шаьш мел лелийначу дегазчу гӀуллакхашца а аша Сан еза Меттиг сийсазъяккхарна, Аса Сайх дӀахадор ду шу. Со шуьга къинхетам боцуш хьожур ву, шу кхоа а ца деш[+]. 12Хьан бахархойх цхьа дакъа, Ярушалайм-гӀала, Ӏожаллин ун а, мацалла а бахьана долуш лийр ду хьуна чохь, шолгӀа долу дакъа мостагӀийн туьро хӀаллакдийр ду хьуна гонах, ткъа кхоалгӀа долу дакъа Аса массо а маьӀӀе дӀасадаржор ду, церан лорах карахь тарраш долу мостагӀий а бохуьйтур бу[+].

13ТӀаккха, Сан оьгӀазалла чекхъяьлча а, Сан дералла царна тӀехь йисча а, Со Ӏебар ву. Царна тӀехь йолу Сан моха чекхъяьлча, царна хуур ду Со – Сайн эмгараллехь вийцина волу Веза Эла хилар[+]. 14Ярушалайм, Ас хьох къапалг йийр ю. Гонах долчу кхечу къаьмнашна хьалха хьо юьхьӀаьржачу хӀуттур ю, ткъа хӀора хьуна тӀехволург хьох кхаьрдар ву.

15Сайн оьгӀазаллехь а, дераллехь а хьуна тӀехь, кхел а йина, таӀзар дича, хьох эхье хӀума хир ю, хьох кхаьрдар а бу, гонах мел долчу халкъашна хьо дӀахьединарг я масална ялош ерг санна хир ю. Иштта боху Веза Эла волчу Аса[+]. 16Ас шуна тӀе мацаллин къиза пхерчий лохкур ду, шу хӀаллакдархьама. Аса шуна тӀехь йолу мацалла совйоккхур ю, ткъа шун кхачанан бух Ас хӀаллакбийр бу[+]. 17[+]Шуна тӀе мацалла а, къиза акхарой а хьажор ю Аса. Цара шун бераш хӀаллакдийр ду. ГӀалахь Ӏожаллин ун а, баларш а хир ду, иштта Аса шуна тӀе тӀом хьажор бу. Иштта боху Веза Эла волчу Аса»[+].

#### 6


ЦӀушна Ӏибадат дарна дуьхьал хилар

1Соьга юха а Везачу Элан дош кхечира: 2«Адаман кӀант! Исраил-махкарчу лаьмнашна дуьхьал вистхилий, Делера болу хаам бе цаьрга[+]. 3Цаьрга ала: „Исраил-махкара лаьмнаш! ЛадогӀа Хьалдолчу Элера долчу даше. Лаьмнашка а, гунашка а, боьранашка а, тогӀешка а Хьалдолчу Эло боху: Шуна тӀе тур хьажор ду, шун сагӀа доккху гунаш дохорхьама. 4Шун сагӀа доккху меттигаш яссийна хир ю, ткъа хаза хьожа йогӀу хӀума яго меттигаш хӀаллакйина хир ю. Байъиначеран декъий Ас шун цӀушна хьалха охьакхуьссур ду[+]. 5Исраилхойн декъий Ас церан цӀушна хьалха охьадохкур ду, ткъа шун даьӀахкаш шун сагӀа доккхучу меттигашна гонах охьакхуьссур ю[+]. 6Шу дехаш йолу массо а гӀала яссийна хир ю, шун сагӀа доккху гунаш дохор ду, иштта шун сагӀа доккху меттигаш яссийна а, йохийна а хир ю, шун цӀуш кегбина а, хӀаллакбина а хир бу, хаза хьожа йогӀу хӀума яго меттигаш кегйина хир ю, аша шайн куьйга мел йинарг дӀаяьккхина хир ю. 7Халкъах дукхахберш байъина охьаэгор бу, ткъа бисинчарна хуур ду, Со Веза Эла вуйла.

8Амма шух цхьаберш кхечу къаьмнашца бечу тӀамах кӀелхьарбовлуьйтур бу Аса, ткъа уьш хийрачу мехкашкахула дӀасабаржийна хир бу[+]. 9Шух дийна бисинчарна, халкъашна юкъахь йийсарехь Ӏаш болчу хенахь, Со дагавогӀур ву. Шайн тешаме доцучу дегнашца Сох дӀадовларна а, церан бӀаьргашца цӀушна тӀаьхьахӀиттарна а Суна халахетта хиларх кхетар бу уьш. Иштта, церан шаьш-шайх дог дер ду, шаьш лелийна вон хӀуманаш а, шаьш мел дина дегаза гӀуллакхаш а бахьана долуш[+]. 10Царна хуур ду, Со Веза Эла вуйла а, Айса царна бохам боккхур бу Аса эрна аьлла доцийла а“».

11Цул тӀаьхьа Хьалдолчу Эло соьга элира: «Куьйгаш вовшах а детташ, когаш а бетташ, дӀаала: „Жолам-яӀ!“, исраилхоша лелийна долчу дерриг а вочу а, дегазчу а гӀуллакхашна. Уьш тур а, мацалла а, Ӏожаллин ун а бахьана долуш хӀаллакьхир ма бу[+]. 12Генахь верг Ӏожаллин ун бахьана долуш лийр ву, уллохь верг туьро вуьйр ву, ткъа дийна бисинарш мацаллех лийр бу. Иштта охьайоссор ю Аса царна тӀе Сайн оьгӀазалла. 13ТӀаккха хуур ду шуна, Со Веза Эла вуйла, хӀаллакбина болу уьш шайн цӀушна юкъахь а, шайн сагӀа доккхучу меттигашна гонах а, иштта дерриг а гунашна тӀехь а, лаьмнийн баххьашна тӀехь а, хӀора тӀехь гӀа долчу дитта кӀел а, иштта шен гаьннаш дӀаса дахийтинчу ножан диттана кӀел а – шаьш хаза хьожа йогӀу хӀуманаш цӀушна лерина ягийначу массо а меттехь – шаьш Ӏохкучу хенахь[+]. 14Сайн ницкъ царна тӀе а берзийна, къилбехьа йолчу яьссачу аренна тӀера дуьйна къилбаседехь йолчу Дабила-гӀалина тӀекхаччалц Ас дассийна дӀахӀоттор ду уьш бехаш болу дерриг а латта. ТӀаккха хуур ду царна, Со Веза Эла вуйла».

#### 7


Исраилан халкъана чаккхе тӀекхачар

1ТӀаккха со волчу Везачу Элан дош кхечира: 2«ХӀинца, адаман кӀант, хӀара бу хьуна Хьалдолу Эла волчу Соьгара Исраил-мехкан халкъана лерина болу хаам: тӀекхаьчна чаккхе. Берриг а мехкан еа а маьӀӀе кхаччалц тӀекхаьчна чаккхе[+].

3Исраилхой, шуна чаккхе тӀекхаьчна. Сайн оьгӀазалла охьаӀанор ю ас шуна тӀе. Ас кхел йийр ю шуна, аша лелийначу дерриг а вонашка хьаьжжина, ткъа Ас бекхам бийр бу шуна, аша мел лелийначу дегазчу гӀуллакхашка хьаьжжина. 4Ас къинхетам бийр бац шух, кхоор дац шу. Аша лелийначунна а, шун дегазчу гӀуллакхашна а бекхам бийр бу Аса. ТӀаккха хуур ду шуна, Со Веза Эла вуйла»[+].

5Иштта боху Хьалдолчу Эло: «Бохамна тӀаьхьахӀоьттина богӀуш бохам бу! 6ТӀекхочуш ю чаккхе! Улло кхаьчна чаккхе. Иза кестта шу долчохь хир ю. Иза хӀинцале а тӀекхаьчна. 7Исраил-махкахь Ӏаш берш, бохаман рагӀ шуна тӀекхаьчна. Дог доьхначеран зама тӀекхаьчна, уллохь ду лаьмнашкахь синкъераман гӀовгӀа ца хеза де[+].

8Кестта Аса шуна тӀе охьаӀанор ю Сайн дералла, ткъа Сан оьгӀазалла шуьга кхочур ю. Ас кхел йийр ю шуна, аша лелийначу дерриг а вонашка хьаьжжина, Ас бекхам а бийр бу шуна, аша мел лелийначу дегазчу гӀуллакхашка хьаьжжина. 9Шух къинхетам а бийр бац, шу кхоор а дац Аса. Аша лелийначунна а, шун дегазчу гӀуллакхашна а бекхам бийр бу Аса шуна. ТӀаккха хуур ду шуна, таӀзар Дийриг Веза Эла волу Со вуйла[+].

10ТӀекхаьчна и де! ТӀекхаьчна карзахдаларан зама! Бохаман рагӀ тӀекхаьчна. Харцоно заза даьккхина, куралла хьалакхиъна. 11ГӀелоно харцо кхиайо. Царах цхьа а вуьсур вац. Цхьа а хӀума дуьсур дац оцу тобанах а, церан бахамах а, церан сийлаллех а.

12ТӀекхаьчна зама, тӀедеана къематде. ХӀума эцнарг цунах воккха ма вевойла, ткъа хӀума йоьхкинарг цунах дог доьхна ма хуьлийла, хӀунда аьлча Сан оьгӀазвахар массарна а ду. 13ХӀума йоьхкинарг ша доьхкинчу лаьтта тӀе юхавоьрзур вац, иза а, хӀума эцнарг а дийна волчу хенахь, хӀунда аьлча хӀокху суьртехь хӀоьттинарг массарна а ду, ткъа иза юха ца доьрзуш ду. Шайн къинош бахьана долуш царах цхьаьнгге а шайн дахар кӀелхьара а даккхалур дац[+]. 14Цара коьман маӀа локхур ю, уьш тӀамана а кечлур бу, амма царах цхьа а тӀамтӀе а гӀур вац, хӀунда аьлча Сан оьгӀазвахар массарна а ду».


Исраилан халкъан къиношна таӀзар дар

15«Карахь тарраш долу мостагӀий гӀалина арахь бу, ткъа Ӏожаллин ун а, мацалла а гӀалина чохь ю. Аренашкахь берш туьро бойур бу, гӀалина чоьхьа берш мацалло а, Ӏожаллин уьно а хӀаллакбийр бу[+]. 16Ткъа биснарш, лаьмнашка дӀа а бахана, цигахь хир бу, тогӀешкара къаьхкина кхокхий санна. Шаьш летийна къинош бахьана долуш, цара узарш дийр ду[+]. 17Массеран а куьйгаш охьадахана хир ду, ткъа церан когийн голаш, хи санна, егош хир ю[+]. 18Цара шайна тӀе сингаттаман духар духур ду, церан массеран а дагахь кхерам хир бу, хӀораннан а юьхь тӀехь юьхьӀаьржачу хӀоттар а хир ду, цара массара а шайн кортош дошур ду[+]. 19Цара шайн дети аракхуссур ду, шайн деших дегаза хӀума хир ю царна. Везачу Элан дераллин дийнахь кӀезиг гӀо хир ду царна шайн деших а, детих а. Оцу хӀуманашка церан мацалла а дӀаяккхалур яц, церан геш а дузалур дац, хӀунда аьлча уьш бахьана долуш цара къинош летийна[+]. 20Шайн дашочу а, даточу а хӀуманех дозаллаш а дора цара, ткъа оцу хӀуманех шайн дегаза а, ирча а цӀуш бора, цундела Аса оцу хӀуманех царна дегаза хеташ долу хӀума дийр ду.

21Ас и хӀуманаш хӀонс санна хийрачу нехан кара дӀалур ю, ткъа дуьнен чуьра зуламхоша, деши а, дети а схьа а эцна, иза бехдийр ду. 22Ас царна букъ берзор бу, ткъа хийрачу наха, Сан цӀа чу а бахана, иза сийсаздоккхур ду. Цу чу талорхой а бахана, цара иза бехдийр ду.

23Дейша буржалш, хӀунда аьлча цӀий Ӏанош болчарах буьзна бу хӀара мохк, гӀело ечарах юьзна ю хӀара гӀала[+]. 24Аса кхечу къаьмнех уггар къиза халкъаш схьадалор ду кхуза, цара Исраил-махкара цӀенош дӀалоцур ду. Ас йохор ю ницкъболчеран куралла, иштта церан еза меттигаш а сийсазйохур ю оцу халкъаша[+]. 25Къемат хӀуттур ду Сан халкъана тӀе. Цара машар лохур бу, амма иза царна карор бац. 26Цхьа сингаттам дӀабалале важа сингаттам схьакхочур бу, цхьа ирча кхаъ схьакхаьчна балале важа а кхочур бу. Цара пайхамаршка хоьттур ду, амма царна суьрташ хӀуьттур дац. Динан дайшка нахана товрат Ӏамалур дац, къаношка царна хьехам а балур бац[+]. 27Паччахь тийжаш хир ву, эла догдоьхна хир ву, ткъа адамийн дегнаш тӀе тесна кхерам хир бу. Ас цара лелийначуьнга хьаьжжина дерг дӀалур ду царна. Шаьш кхечарна йинчу кхеле хьаьжжина, Ас цу нахана а кхел йийр ю. ТӀаккха хуур ду царна, Со Веза эла вуйла».

#### 8


Ярушалайм-гӀалахь цӀушна Ӏибадат дар

1Халкъан цхьа дакъа Бавеле дӀадигначул тӀаьхьа йолхалгӀачу шеран йолхалгӀачу беттан пхоьалгӀачу дийнахь, со сайн цӀа чохь хиъна Ӏаш а волуш, суна хьалха хевшина Ӏаш яхӀудхойн къаной а болуш, Хьалдолчу Элан ницкъ боьссира суна тӀе[+]. 2[+]Суна адаман дегӀан суьртехь цӀерах йогуш йолу цхьа хӀума гира. Цуьнан гӀодаюкъара дуьйна охьайолу меттиг йогуш йолу цӀе санна яра, ткъа цуьнан гӀодаюкъара дуьйна хьаладолу цуьнан сибат лепаш долу цӀаста санна дара[+]. 3Куьг санна йолу меже схьа а кховдийна, Цо сан коьртара месаш схьалецира. ТӀаккха Делан Сино со лаьттаний, стигаланий юккъе хьалаайира. Дала хӀиттийначу суьрташкахь Цо со Ярушалайм-гӀала, Делан цӀенна къилбаседехьа йолчу чоьхьарчу кертан кевнна улло, дӀавигира, эмгаралла хуьлуьйту цӀу лаьтташ волчу[+].

4[+]Цигахь Исраилан халкъан Делан сийлалла яра, суна Кабар-хина уллохь йолчу аренгахь гинарг санна йолу[+]. 5Цо соьга элира: «Адаман кӀант! Къилбаседехьа дӀахьажа». Со къилбаседехьа дӀахьаьжира. Цу меттехь долчу кевнан къилбаседехьарчу агӀор сагӀа доккхучу кхерчана уллохь лаьтташ эмгаралла хуьлуьйту цӀу вара.

6ТӀаккха Цо соьга элира: «Адаман кӀант! Хьуна гуш дуй исраилхоша кхузахь деш долу дегаза гӀуллакхаш, Соьга Сан еза меттиг а юьтуьйтуш? Хьо кхин а дика хьажахь, хьуна кхин а чӀогӀа дегазниг а гур ду».

7Цул тӀаьхьа Цо со цу кертан чувогӀийла йолчу схьавалийра, ткъа суна пенах даьккхина Ӏуьрг гира. 8ТӀаккха Цо соьга элира: «Адаман кӀант! Пен ахка». Со и пен ахка волавелира. Суна цхьа неӀ гира[+]. 9Цо соьга элира: «Чоьхьа а валий, адамаша кхузахь деш долчу вочу а, дегазчу а хӀуманашка хьажа». 10Чу а ваьлла, гонах дӀасахьаьжча, суна гира массанхьа а пенаш тӀехь дехкина текхаргийн а, дегазчу дийнатийн а, исраилхоша Ӏамал еш мел болчу цӀуйн а суьрташ[+]. 11Цу суьрташна хьалха лаьтташ вара Исраилан халкъан кхузткъе итт къано, ткъа царна юкъахь Шапанин кӀант Яъзан-ЯхӀу а вара. ХӀораннан а карахь хаза хьожа йогӀу хӀума чохь ягош йолу ной а яра. Цу нойш чуьра хьалаоьхуш сегӀазах йогӀу хаза хьожа яра. 12ТӀаккха Цо элира: «Адаман кӀант, гой хьуна Исраилан халкъан къаноша боданехь, шайн-шайн цӀушна лерина йолчу меттехь, дийриг? Цара хӀораммо а ша-шега боху: „Тхо Везачу Элана гуш дац, Веза Эла хӀокху махка тӀера дӀавахана“»[+].

13Цул тӀаьхьа Везачу Эло элира: «Хьуна гур ду цу наха кхин а дегаза хӀуманаш лелош». 14Цо со Везачу Элан цӀийнан къилбаседехьа долчу кевнан неӀаре валийра. Цигахь суна харцдалла Тамузана тийжаш Ӏаш болу зударий гира.

15Цо соьга элира: «ХӀара хӀума гой хьуна, адаман кӀант? Вало Соьца, кхин а ирча гӀуллакхаш а гур ду хьуна». 16ТӀаккха Цо со Везачу Элан цӀийнан чоьхьарчу керта вигира. Цигахь суна охьатеӀаш лаьтташ волу ткъе пхиъ боьрша стаг гира. Уьш цӀийнан лабанний, сагӀа доккхучу кхерчаний юккъехь лаьтташ бара, Везачу Элан цӀенна букъ а берзийна. Церан яххьаш малхбалехьа дӀайирзина яра, ткъа уьш шаьш малхана корта бетташ бара[+].

17Цо соьга элира: «Адаман кӀант, гуш дуй хьуна хӀара? Шаьш кхузахь мел деш долу дегаза хӀуманаш ЯхӀудан халкъана кӀезиг хета те? Цул сов, цара хӀара мохк гӀелонех бузу, хаддаза Со оьгӀаза а оьхуьйтуш. Хьажал, цара Сан мерана тӀе гаьннаш[*] уьйу! 18Цундела Аса дӀагойтур ю царна Сайн оьгӀазалла, царах къинхетам а бийр бац, уьш кхоор а бац Аса. Уьш, маьхьарий а детташ, Соьга кхайкха буьйлалур бу, амма Ас ладугӀур дац цаьрга»[+].

#### 9


Ярушалаймана таӀзар дар

1Цул тӀаьхьа суна хезира, Дала мохь туххуш олуш: «Схьадуьйла кхуза, гӀалина таӀзар дан кечделларш, шайн карахь хӀаллакдаран герз долуш а хила». 2Къилбаседехьа дӀадирзина лаьттачу лакхара ков долчу агӀонера схьавогӀуш ялх стаг гира суна. Церан хӀораннан а карахь хӀаллакдаран герз дара. Цаьрца кхин цхьа стаг вара, шена тӀеюьйхина дуткъачу кӀадих йина йолу бедарш а йолуш, гӀодаюкъарчу доьхкарх дӀабихкина яздархочун гӀирс а болуш. Схьа а баьхкина, сагӀа доккхучу цӀестан кхерчана улло дӀахӀиттира уьш[+].

3Исраилан халкъан Делан олаллин нур, ша хиллачу каруб-маликана тӀера хьала а даьлла, Делан цӀийнан неӀсагӀина улло деара. ТӀаккха Везачу Эло дуткъачу кӀадих йина бедар а юьйхина, яздархочун гӀирс гӀодаюкъах дӀабихкина волу стаг Шена тӀекхайкхира. 4[+]Цо элира: «Ярушалаймехула дӀа а гӀой, гӀалахь мел лелош долу дегаза хӀуманаш бахьана долуш гӀайгӀа еш, узарш деш болчу нехан хьаж тӀехь билгало е»[+].

5Ткъа вукхаьрга Цо элира: «Цунна тӀаьхьа а хӀиттий, гӀалахула дӀагӀо, массо а хӀаллак а веш, цхьаннах а къинхетам а ца беш, цхьа а кхоа а ца веш:[+] 6я воккха стаг а, я жима стаг а, я йоӀ а, я нана а, я бер а. Хьаж тӀехь билгало йолчу цхьана а стагах шу дӀа ма хьакхало. Иза хӀокху Сан цӀенна тӀера дӀадоладе». ТӀаккха цара и хӀума Делан цӀенна хьалха Ӏаш болчу къаношна тӀера дӀадолийра[+].

7Цаьрга Дала элира: «Сийсаздаккха Делан цӀа, цуьнан керт декъех хьалаюза. ХӀинца дӀагӀо!» Уьш, ара а бевлла, гӀалахь адамаш хӀаллакдан буьйлабелира.

8Уьш нах хӀаллакбан дӀабахча, со цигахь сецира. Лаьтта кхаччалц бертал охьа а таьӀна, аса элира: «Ва, Хьалдолу Эла, Ярушалаймана тӀе Хьайн дералла яржош, исраилхойх массо а тӀаьхьабиснарш хӀаллакбан воллу те Хьо?»[+]

9Цо суна жоп делира: «Дукха къинош летийна Исраилан халкъан а, ЯхӀудан халкъан а наха. Цара берриг а мохк нах хӀаллакбарх хьалабуьзнера, ткъа гӀалахь харцонаш яржийнера. Адамаша шаьш-шайга бохура: „Веза Эла хӀокху махка тӀера дӀавахана, тхо Везачу Элана гуш дац“[+]. 10Иштта, Ас цу нахах къинхетам бийр бац, уьш кхоор бац. Царах даьлларг церан шайн кортошна тӀе дожор ду Аса»[+].

11Цул тӀаьхьа дуткъачу кӀадинан бедарш а юьйхина, гӀодаюкъах дӀабихкина яздархочун гӀирс болчу стага, юха а веана, элира: «Ахьа соьга мел аьлларг ас кхочушдина».

#### 10


Везачу Элан сийлалла Делан цӀа чуьра дӀаяхар

1[+][•]ТӀаккха суна хьалахьаьжча, каруб-маликийн кортошна тӀехула йолчу нартолна тӀехь йолу хӀума гира. Иза саппир олу беза тӀулг санна лепара, иштта паччахьан гӀантан куьцехь а яра иза. 2[+]Дуткъачу кӀадинан бедарш йолчу стаге Везачу Эло элира: «Каруб-маликашна бухахь йолчу хьийзачу чкъургашна юккъехула чекх а валий, канаш юззий, каруб-маликашна юкъара догуш долу кӀегий схьа а эций, уьш гӀалина тӀе дӀасакхисса».

Со хьоьжучу хенахь и стаг дӀавахара[+]. 3Каруб-маликаш Делан цӀийнан къилберачу агӀор лаьтташ дара, и стаг чкъургашна юккъе дӀавахча. ТӀаккха цхьана мархо цӀийнан чухулара керт хьалаюьзира[+]. 4Цул тӀаьхьа каруб-маликашна тӀехула йолу Везачу Элан сийлалла, хьалаайа а елла, неӀсагӀехьа дӀайолаелира, тӀаккха Делан цӀа оцу мархах хьаладуьзира, ткъа ерриг а керт Везачу Элан сийлаллин нуьрах хьалаюьзира. 5Каруб-маликаша лестош долчу тӀемийн гӀовгӀа арахьарчу кертахь а хезаш яра, Нуьцкъала Дела вистхуьлуш ма-хаззара.

6Дуткъачу кӀадих йина бедарш юьйхина волчу стаге: «Каруб-маликаш долчуьра чкъургашна юккъехь догуш долу кӀегий схьаэца», Везачу Эло аьллачул тӀаьхьа, и стаг, мархина юккъе а ваьлла, цхьана чкъургана улло дӀахӀоьттира. 7ТӀаккха каруб-маликех цхьаммо, царна юккъехь йогуш йолчу цӀарна тӀе куьг дӀа а кховдийна, цигара кӀегий схьа а эцна, уьш дуткъачу кӀадих йина бедарш юьйхина волчу стаге дӀаделира. Уьш схьа а эцна, и стаг аравелира.

8Каруб-маликийн тӀемашна бухахь адаман куьйгаш долуш санна хетара. 9[+]ДӀахьаьжча, суна гира каруб-маликашна уллохь йиъ чкъург, хӀора маликана уллохь цхьацца чкъург а йолуш, ткъа и чкъургаш хризолит олучу безачу тӀулгех йича санна лепаш яра. 10ХӀора чкъурган кеп цхьатерра яра, ткъа цхьа чкъург кхечу чкъургана чохь йолуш санна хеталора. 11И чкъургаш дӀайоьлхучу хенахь каруб-маликашна хьалха йолчу муьлхха а еа агӀонгахьа цаьрга дӀайигалора. Чкъургаш дӀаса а ца йоьрзуш, каруб-маликашка нийсса дӀайигалора. Еа юьхьан хӀора агӀор цаьрца цхьаьна чкъургаш а дӀаяхалора, цхьанхьа а дӀаса а ца йоьрзуш. 12[+]Церан дерриг а дегӀ – букъ а, куьйгаш а, тӀемаш а, иштта йиъ чкъург а – бӀаьргех дуьззина дара[+]. 13Хьалха суна «хьийза чкъургаш» олу чкъургаш яра уьш.

14[+]Цу хӀора каруб-маликан йиъ юьхь яра: хьалхара юьхь – каруб-маликан юьхь яра, шолгӀаниг – адаман, кхозлагӀниг – лоьман, ткъа йоьалгӀаниг – аьрзунан юьхь яра. 15Каруб-маликаш хьалаайаделира. И дийнаташ суна Кабар-хина уллохь гинарш дара[+]. 16Уьш дӀадоьлхучу хенахь царна уллора чкъургаш а дӀаоьхура, ткъа цара шайн тӀемаш хьалаайдича, лаьттара хӀаваэ хьаладовла, и чкъургаш цаьрца нийсса хьалайоьлхура. 17Уьш лаьттачу хенахь, чкъургаш а лаьттара, ткъа уьш хьалаайаделча, уьш а цаьрца нийсса хьалаайалора, шайна чохь цу дийнатийн са долу дела.

18ТӀаккха Везачу Элан сийлалла, Делан цӀийнан неӀсагӀина уллора дӀа а даьлла, каруб-маликашна тӀехула сецира. 19Ткъа уьш, шайн тӀемаш хьала а айдина, суна а гуш, лаьттара хьаладахара. Уьш дӀадоьлхучу хенахь царна уллохь чкъургаш а дӀаоьхура. Уьш Везачу Элан цӀийнан малхбалехьа долчу кевнна хьалха дӀахӀиттира, ткъа Исраилан халкъан Делан сийлалла царна тӀехула яра[+]. 20Суна дагадеара и дийнаташ: уьш Кабар-хина уллохь Исраилан халкъан Далла бухахь хилла долу дийнаташ дара. Суна хиира уьш каруб-маликаш хилар.

21Церан хӀораннан а йиъ юьхь а яра, биъ тӀам а бара, ткъа цу тӀемаш кӀел адаман куьйгаш долуш санна а хетара. 22Церан яххьаш суна Кабар-хина уллохь гиначу дийнатийн яххьех тера яра. Ткъа ша дӀадолалучу хенахь хӀора дийнат муьлххачу а агӀор дӀадахалора.

#### 11


Ярушалаймана кхел яр

1Делан Сино со, хьала а айина, Делан цӀийнан малхбалехьа долчу кевнна улло схьавалийра. Цигахь суна ткъе пхиъ стаг гира. Царна юкъахь халкъан куьйгалхой болу Ӏазуран кӀант Яъзан-ЯхӀу а, БенъяхӀун кӀант Палти-ЯхӀу а вара[+].

2ТӀаккха Везачу Эло соьга элира: «Адаман кӀант! Хьуна хьалха лаьтташ берш зуламе ойла йолу нах бу, цара хӀокху гӀаларчу адамашна вон хьехарш до. 3ХӀокхара боху: „Цкъачунна а вайна цӀенош ден йолу хан тӀе ца кхаьчна[*]. Цу гӀалахь вай кхерамехь дац, цигахь вай яй чу тесна жижиг санна ду“. 4Цундела ахьа, адаман кӀант, царна дуьхьал Делера болу хаамаш бан беза. Вало, бе и хаамаш».

5Цул тӀаьхьа суна тӀе Везачу Элан Са доьссира. Цо соьга элира: «Везачу Эло иштта боху ала: „Шайна юкъахь ахьа иштта олуш ма ду, Исраилан халкъ. Хьан дагахь мел дерг Суна хууш ма ду! 6Дукха адам хӀаллакдина аша кху гӀалахь, цуьнан урамаш декъех а дузуш“[+].

7Цундела Хьалдолу Эла волчу Аса боху: „Аша цигахь байъина охьабехкина нах – жижиг ду, ткъа и гӀала – яй бу, амма Ас шу цигара арадохур ду. 8Шу туьрах кхоьруш ду, амма Ас и тур шуна тӀехьажор ду. – Иштта боху Хьалдолу Эла волчу Аса. –[+] 9Цу гӀалара ара а даьхна, Ас шу хийрачу махкарчу нехан кара дӀа а лур ду, шуна кхел а йийр ю. 10Шу туьро хӀаллакдийр ду, Исраил-махкахь Аса таӀзар дийр ду шуна. ТӀаккха хуур ду шуна, Со Веза Эла вуйла. 11ХӀара гӀала шуна кхераме боцу яй хилла дӀахӀуттур яц, ткъа шу цу чохь долу жижиг санна маьрша хир дац. Ас шуна кхузахь, берриг Исраил-махкахь, таӀзар дийр ду. 12ТӀаккха хуур ду шуна, Со Веза Эла вуйла. Сан парзашца шу ца лелара, Аса тӀедехкинарш кхочуш а ца дора аша, ткъа шайна гонах дехаш долчу къаьмнаша тӀелаьцна бакъонаш аша ларйора“».

13Аса Делера болу хаамаш бечу хенахь БенъяхӀун кӀант Палти-ЯхӀу кхелхира. Лаьтта охьа а воьжна, корта а таӀийна, аса мохь туххуш элира: «Хьалдолу Эла, Хьо Исраилан халкъах дийна висина мел волу стаг хӀаллакван воллу те?»[+]


Йийсарехь болчарна Дала ваӀда дар

14ТӀаккха соьга Везачу Элера дош кхечира: 15«Адаман кӀант! Хьан вежарех – хьан гергарнаш болчу вежарех а, дерриг а Исраилан халкъах а лаьцна – Ярушалаймехь бехаш болчара боху: „Далла гена а бевлла, бехаш Ӏаш бу уьш, ткъа хӀара латта тхуна, тхайн долахь долуш санна, схьаделла ду“.

16Цундела ахьа цу нахе дӀаала: „Хьалдолчу Эло боху: ‘И нах Аса генарчу махка дӀабахийтинехь а, уьш кхечу къаьмнашна юкъахь дӀасабаржийнехь а, цхьана ханна Со царна деза цӀа санна хир ву уьш дӀабаханчу мехкашкахь’“[+].

17Кхин а ала цаьрга: „Хьалдолу Эла волчу Аса шу массо а къаьмнашкара схьагулдийр а ду, шу дӀасадаржийначу мехкашкара юхадерзор а ду, ткъа Исраил-махкара латта шуна юха дӀа а лур ду Аса“[+]. 18Сан халкъо, ша цига юхадирзича, берриг а дегаза а, ирча а цӀуш схьа а гулбина, уьш хӀаллакбийр бу. 19[+]Ас царна шалхо йоцуш долу дог а лур ду, иштта керла са а кхуллур ду Ас царна чохь. Царна чуьра церан тӀулган дегнаш дӀа а даьхна, царна дилханан дегнаш кхуллур ду Аса[+]. 20Цу тайпана Сан парзашца лелар бу уьш, Сан тӀедехкинарш, лар а деш, кхочушдийр ду цара. Царах Сан халкъ хир ду, ткъа Со церан Дела хир ву[+]. 21Амма шайн дегнашца дегаза а, ирча а болчу цӀушна тӀебирзинчаьрга хьаьжжина, царах даьлларг церан шайн кортошна тӀе дожор ду Аса». Иштта боху Хьалдолчу Эло[+].


Делан сийлалла Ярушалайма чуьра араялар

22[+]ТӀаккха каруб-маликаш, шайн тӀемаш дӀаса а даржийна, стигала хьаладевлира, чкъургаш а царна уллохь яра. Исраилан халкъан Делан сийлаллин нур а дара царна тӀехула[+]. 23Везачу Элан сийлаллин нур, гӀалина юккъера хьала а даьлла, цунна малхбалехьа болчу лам тӀехула дӀахӀоьттира[+]. 24Ша хӀоттийначу суьртехь Делан Сино со, хьала а айина, Бавел-махка юхавалийра, Исраил-махкара йийсаре дӀабигначу нахана тӀе. ТӀаккха и сурт соьгара дӀаделира[+]. 25Везачу Эло суна мел гайтинарг Исраил-махкара йийсаре дӀабигначаьрга дӀадийцира аса.

#### 12


Пайхамар йийсарехь верг санна хилар

1Везачу Элан дош кхечира соьга: 2[+]«Адаман кӀант! Хьо аьрхачу нахана юкъахь вехаш ву. Церан бӀаьргаш бу, амма царна хӀумма а ца го, церан лергаш а ду, амма царна хӀума а ца хеза, хӀунда аьлча уьш аьрха нах бу[+].

3Ткъа ахьа, адаман кӀант, хьо йийсаре дӀавуьгуш волчуха ларча кечъе, ткъа дийнахь, массарна а гучу хенахь, новкъа валий, хьайн меттера кхечу метте дӀагӀо. ТӀаккха кхета а мега уьш. Делахь а иза аьрха къам ду[+]. 4Йийсарехь хьайна оьшуш йолу хӀуманаш а, хьо дӀаваха кечвеллийла хоуьйтуш, дийнахь араяха, ткъа суьйранна хьо а, йийсаре волуш санна, аравала. 5Уьш хьоьжуш болчу хенахь, хьайн пенах Ӏуьрг а даккхий, цигахула аравала[+]. 6Царна гойтуш, хьайн ларча белш тӀе а йиллий, Ӏаржлучу хенахь дӀагӀо. Хьо муьлхачу агӀор воьду хьайна ца гайта, хьайн юьхь дӀакъовла, хӀунда аьлча Аса хьо дерриг а Исраилан халкъана масална дӀахӀоттийна».

7Аса дерриг а, сайга аьлла ма-хиллара, дира. Йийсарехь сайна оьшуш йолу хӀуманаш, схьа а эцна, дийнахь араехира, ткъа суьйранна, куьйгаца пенах сайна Ӏуьрг а даьккхина, бодашкахула ларча ара а яьккхина, массарна а гуш, иза сайн белш тӀе йиллира.

8Ӏуьйранна соьга Везачу Элан дош кхечира: 9«Адаман кӀант! Исраилан аьрхачу къомо, хьо хӀун деш ву аьлла, хьоьга хаьттирий те[+]? 10ДӀаала цаьрга: „Иштта боху Хьалдолчу Эло: хӀара араяьккхина ларча – Ярушалайман баьчча а, цигахь долу дерриг Исраилан къам а ду[*]“[+]. 11ДӀаала цаьрга: „Со шуна билгало ю. Ас динарг шуна а тӀекхочур ду. Шу кхузара ара а дохур ду, йийсаре дӀа а дуьгур ду“. 12Царна юкъара волу баьчча, бодашкахь шен карара ларчанаш белшаш тӀе а ехкина, аравер ву. Иза цигара аравалийта, пенах Ӏуьрг доккхур ду. Ткъа цо шен юьхь дӀакъовлур ю, ша воьду некъ шена ца гайта. 13[+]Ас цунна тӀе Сайн бой тосур ю, иза гураца схьа а лоцур ву. Цул тӀаьхьа иза Бавеле дӀавуьгур ву Аса, хашадхойн лаьтта тӀе, амма цунна и латта гур дац, иза цигахь лийр ву[+]. 14Ас паччахьна уллохь мел верг – цуьнан тӀеман хьехамчаш а, цуьнан дерриг эскар а – массо а маьӀӀехула дӀасалоллур ду, ткъа Со баттара даьккхинчу туьраца тӀаьхьавер ву царна[+].

15Иштта, Ас шаьш кхечу къаьмнашкахула дӀаса а даржийча, кхечу мехкашкахула дӀаса а кхийсича, царна хуур ду, Со Веза Эла вуйла[+]. 16Амма царах кӀеззиг адам Аса туьрах а, мацаллех а, Ӏожаллин уьнах а кӀелхьардоккхур ду, цаьрга кхечу къаьмнашка шаьш Суна дуьхьал мел лелийна долчу вонех лаьцна дӀадийцийта. ТӀаккха уьш кхетар бу, Со Веза Эла вуйла»[+].


Вегош волчу пайхамаран билгало

17Юха а соьга Везачу Элан дош кхечира: 18«Адаман кӀант! Хьайн бепиг кхерарца даа, хи а мала вегорца, доьхначу дагца. 19Исраил-махкара долчу халкъе ахьа ала деза: „Хьалдолчу Эло Исраил-мехкан а, Ярушалайм-гӀалин а бахархойх лаьцна иштта дуьйцу: ‘Цара шайн бепиг баланехь дуур ду, хи а гӀайгӀанца мер ду, хӀунда аьлча церан махкахь дерриг а хӀума дӀадаьккхина хир ду, цара цу махкахь мел бехаш болчарна ницкъ бина дела[+]. 20ХӀинцале а шайна чохь адамаш дехаш йолу ерриг а гӀаланаш хӀаллакйийр ю, дерриг а латта дассалур ду. ТӀаккха хуур ду шуна, Со Веза Эла вуйла’“».


Керла кица

21Соьга юха а Везачу Элера дош кхечира: 22«Адаман кӀант! Исраил-махкарчу наха хӀара кица хӀунда даладо: „Де дийне мел долу хан дӀайолу, хӀора сурт а дӀадолу“[+]? 23Цундела дӀаала цаьрга: „Иштта боху Хьалдолчу Эло: ‘Ас дӀадоккхур ду и кица, исраилхошна юкъахь кхин далор дац и кица’“. Амма ала цаьрга: „ХӀора хӀоьттина сурт кхочушхуьлу хан тӀекхочу“.

24Исраилан халкъана юкъахь даьсса сурт я мекара пал кхин цхьаммо а лелор бац[+]. 25Делахь а Веза Эла волчу Аса Сайна ала луург эр а ду, ткъа иза кхочуш а хир ду. ТӀаьхьататтар кхин хир дац. Шун деношкахь, ва аьрха халкъ, Айса аьлларг Ас кхочушдийр ду». Иштта боху Хьалдолчу Эло[+].

26Соьга Везачу Элан дош кхечира: 27«Адаман кӀант! Исраилан халкъана моьтту, хьуна хӀоьттина суьрташ дуккха а шераш дӀадаьлча бен кхочуш а хир дац, хинйолчу заманах бен хьо Соьгара болу хаамаш беш а вац[+]. 28Цундела дӀаала цаьрга: „Хьалдолчу Эло шуьга боху: цхьа а Ас аьлла долу дош кхин тӀаьхьатеттина хир дац, амма Ас аьлларг кхочушхир ду. Иштта боху Хьалдолу Эла волчу Аса“».

#### 13


Харцпайхамаршна-божаршна дуьхьал Делера болу хаам

1Соьга Везачу Элера дош кхечира: 2«Адаман кӀант! Соьгара хаам бе Исраилан халкъан хӀинца пайхамаралла деш болчу харцпайхамаршка. Шайн дегнашкара харцпайхамаралла деш болчаьрга иштта ала: „ЛадогӀа Везачу Элера болчу хааме!“[+]

3Иштта боху Хьалдолчу Эло: „Къа ду шайн сино бохучунна тӀаьхьадевлла лелаш долчу а, цхьа а хӀума ца гиначу а сонтачу пайхамарийн. 4Хьан пайхамарш, Исраилан халкъ, къапалгашна юкъахь уьдуш лела чангӀалкхаш санна бу. 5Шу дӀа ца хӀиттина гӀалин пенан йохийначу меттигашна улло, Исраилан халкъан дуьхьа уьш тоярхьама, Везачу Элан дийнахь тӀом бечу хенахь гӀалин пен латтийтархьама[+]. 6Царна даьсса суьрташ а го, цара харцахьа пал а туьйсу. Цара боху: ‘Везачу Эло иштта олу’, Везачу Эло шаьш нахана тӀе бахийтина боццушехь. Мелхо а, шаьш аьлла дош кхочушхиларе хьоьжу уьш![+] 7Даьсса суьрташ-м ца гина те шуна, иштта харцахьа пал-м ца тийсина те аша, ‘Везачу Эло иштта боху’ а олуш, Аса хӀумма а аьлла доццушехь?“

8Цундела Хьалдолчу Эло иштта боху: „Соьгара ду бохуш, аша нахана дийцинарг даьсса хиларна а, шун суьрташ харц хиларна а, Со шуна дуьхьалваьлла[+]. 9Шайна даьсса суьрташ гуш болчу а, харцахьа пал туьйсуш болчу а пайхамаршна таӀзар дан Сайн куьг хьалаайина Аса. Сан къоман кхеташонехь уьш кхин хир бац, церан цӀераш Исраилан халкъана юкъахь дӀаязйина хир яц, уьш цкъа а Исраил-махка юха а богӀур бац. ТӀаккха хуур ду шуна, Со Хьалдолу Эла вуйла[+].

10[+]Иза иштта билггал хир ду, хӀунда аьлча цара Сан къам Ӏехадо, цуьнга машар бу а бохуш, машар боццушехь. Халкъо ледара пен боьттича санна хуьлу, ткъа пайхамарша цу пенна тӀе кир тоьхча санна хуьлу[+]. 11Цу пенна тӀе кир тоьхначаьрга и пен охьабужург хилар дӀахаийта. ЧӀогӀа догӀа а догӀур ду, къора а тухур ю, буьрса мох цунна тӀе а хьокхур бу[+]. 12И пен охьабоьжча, халкъо хоттур ду пайхамаршка: ‘ХӀун хилла аша цу пенна тӀе тоьхначу кирах?’“

13Цундела Хьалдолу Эла волчу Аса боху: „Аса Сайн дераллица буьрса мох бохуьйтур бу, Сайн оьгӀазаллица чӀогӀа догӀа а доуьйтур ду, Ас къора а тухуьйтур ю, дераллица массо хӀума а хӀаллакдархьама. 14Аша кир тоьхна болу пен Аса лаьтта тӀекхаччалц бохор бу, цуьнан бух массарна а гуш хилийтархьама. И пен боьжча, цунна кӀелахь шу хӀаллакьхир ду. ТӀаккха хуур ду шуна, Со Веза Эла вуйла[+].

15Ас Сайн оьгӀазалла цу пенна а, цунна тӀе кир тоьхначарна а тӀеерзор ю. ТӀаккха Ас эр ду шуьга: ‘Пен кхин бац, иштта цунна тӀе кир тоьхнарш а бац – 16машар боццушехь, Ярушалаймана машар бу бохуш, пайхамаралла дина болу Исраилан халкъан пайхамарш’“». Иштта боху Хьалдолчу Эло.


Харцпайхамаршна-зударшна дуьхьал Делера болу хаам

17Везачу Эло боху: «Адаман кӀант, Соьгара хаамаш беш боцучу, ткъа шайна дага доггӀург дуьйцуш болчу Исраилан халкъан зударшна дуьхьал вистхила. Царна дуьхьал Соьгара болу хаам бе. 18Ахьа ала деза: „Иштта боху Хьалдолчу Эло:

‘Декъаза бу Сан халкъан синош лоьцуш болу зударий! Церан куьйгашна аша холмачалла лелон бехчалгаш а тоьгу, церан шерашка хьаьжжина, аша холмачаллин йовлакхаш а до, церан синош лецархьама! Сан халкъан синош а лоьцуш, шайн синош кӀелхьардахалур ду моьтту те шуна? 19Аша Со Сан халкъана хьалха сийсазвоху мекхан канин а, баьпкан юьхкан а дуьхьа. Аша Сан халкъе харцдерг дуьйцу, царна и харцдерг деза а делла. Ца лийр берш байа лаьа шуна, ткъа бехар боцурш дийна бита лаьа’“[+].

20Цундела Хьалдолу Эла волчу Аса шуьга боху: „Аша, олхазарш санна, нах лоьцу холмачаллин бехчалгаш чӀогӀа ца еза Суна. Шун куьйгашкара уьш дӀайохур ю Аса, ткъа адамаш паргӀатдевр ду, речӀанна чуьра арадовлу олхазарш санна. 21Аса этӀор ду шун холмачаллин йовлакхаш, Сан халкъ шун карара схьа а доккхуш. Уьш кхин хир бац шун карахь ижу санна. ТӀаккха хуур ду шуна, Со Веза Эла вуйла.

22Шаьш дуьйцу харцдерг бахьана долуш, Сан лаамехь болчеран дегнаш дохадо аша, Суна уьш гӀайгӀанехь хила ца луъушехь а. Харцдерг лелош берш шайн харцнекъа тӀера дӀа ца бовлар аша къобал ма дора, и дарца цара шайн синош кӀелхьардаха тарлуш хилахь а[+]. 23Цундела шуна кхин гур дац даьсса суьрташ, иштта аша кхин пал а туьйсур бац. Ас шун карара кӀелхьардоккхур ду Сайн халкъ. ТӀаккха хуур ду шуна, Со Веза Эла вуйла“»[+].

#### 14


ЦӀушна Ӏамал ечарна тӀехь кхел яр

1Исраилан халкъан масех къано веара со волчу. Уьш соьга бистхилархьама охьахевшира[+]. 2ТӀаккха соьга Везачу Элера дош кхечира: 3«Адаман кӀант! ХӀара нах шайн дегнаш чохь цӀушна тӀебирзина а бу, цара шаьш галбовлуьйтуш долу харцдолчун новкъарло шайн бӀаьргашна хьалха дӀа а хӀоттийна. Сайгара жоп лехийта деза те Ас[+]?

4Цундела ахьа дан деза цаьрга къамел. ДӀаала цаьрга: „Исраилан халкъан Хьалдолчу Эло иштта боху: ‘Нагахь санна Везачу Эле хаттар дан пайхамар волчу милла а вагӀахь, ткъа иза шен даг чохь цӀушна тӀевирзина а хилахь, ша галволуьйтуш йолу харцдолчун новкъарло шен бӀаьргашна хьалха дӀа а хӀоттаяхь, Веза Эла волчу Ас-Айса цунна жоп лур ду. Ткъа Сан жоп цуьнан дуккха а цӀушка хьаьжжина хир ду! 5Аса иза дийр ду, шайн цӀуш бахьана долуш Суна херабевллачу исраилхойн дегнаш юха схьалецархьама’“.

6Цундела дӀаала Исраилан халкъе: „Иштта боху Хьалдолчу Эло: ‘Юхадерза Со волчу, бита шайн цӀуш, букъ берзабе шаьш мел лелийначу дегазчу гӀуллакхашна[+].

7Нагахь санна муьлхха а исраилхо я муьлхха а Исраил-махкахь вехаш волу кхечу къомах волу стаг, Соьгара жоп оьшуш, пайхамар волчу гӀахь, ткъа и стаг, Соьгара дӀа а вирзина, шен даг чохь цӀушна тӀевирзина а хилахь, цо ша галволуьйтуш йолу харцдолчун новкъарло шен бӀаьргашна хьалха дӀа а хӀоттаяхь, Веза Эла волчу Аса цунна Сайгара жоп лур ду. 8Со цу стагана дуьхьалвер ву, Ас цунах масал дийр ду, нахе цунах кицанаш а даладойтуш, Ас Сайн къомана юкъара дӀавоккхур ву иза, тӀаккха хуур ду шуна, Со Веза Эла вуйла[+].

9Нагахь санна Сан цӀарах харц хаам бан цхьа пайхамар Ӏехавеш велахь, Веза Эла волу Со иза Ӏехавинарг ву. Цунна дуьхьал Сайн куьг дерзор ду Аса, ткъа Сайн Исраилан халкъана юкъара иза ара а воккхур ву Аса[+]. 10Цу шинна а: хаттар дан веанчунна а, цунна жоп деллачу пайхамарна а – цхьатерра таӀзар дийр ду. 11Иза Ас дийр ду, тӀейогӀучу ханна Исраилан халкъ Суна уллора дӀа ца далийта а, къинош летош шаьш сийсаз ца дахийта а. Царах Сан халкъ хир ду, ткъа Со церан Дела хир ву’“. Иштта боху Хьалдолчу Эло»[+].


Нохьа а, Даниал а, Аюб а

12ТӀаккха соьга Везачу Элан дош кхечира: 13«Адаман кӀант! Муьлххачу а, Суна тешаме а ца хуьлуш, Суна дуьхьал къинош летийначу къомана тӀе Соьга Сайн куьг дерзалур дара. Ас церан махкахь болу кхача кхоччуш чекхбоккхуьйтур бара, царна тӀе мацалла а хьажор яра, Ас цу махкара адамаш а, хьайбанаш а хӀаллакдийр дара[+]. 14Цу махкахь Нохьа а, Даниал а, Аюб а бехаш хилча а, Делан лаамехь шаьш хилар бахьана долуш, цара шайн синош кӀелхьардохур дара, амма берриг а мохк цаьрга кӀелхьарбаккхалур бацара». Иштта боху Везачу Эло[+].

15«Соьга цу лаьтта тӀе акхарой яхийталур яра, тӀаккха цара цигара бераш хӀаллакдийр дара, ткъа и мохк баьсса хир бара. Цхьа а стаг вогӀур вацара цу махка, хӀунда аьлча массо а цу акхаройх кхоьруш хир вара. 16Нохьий, Даниаллий, Аюббий цигахь Ӏаш хилча а, – дийна волчу Сайх чӀагӀо йо Ас, Хьалдолчу Эло, – ур-атталла шайн кӀентий а, йоӀарий а цаьрга кӀелхьарбахалур бацара. Цу кхааннан шайн дахар кӀелхьардаккха ницкъ кхочур бара, ткъа и латта дассаделла дӀахӀуттур дара[+].

17Нагахь санна Ас, цу лаьтта тӀе тур а хьажийна, цуьнга аьлча: „Тур, чекхдала цу лаьтта тӀехула!“, цуьнга дерриг а халкъ а, даьхни а хӀаллак а дойтуш,[+] 18ткъа нагахь санна и кхоъ цигахь хилча, тӀаккха а – дийна волчу Сайх чӀагӀо йо Аса, Хьалдолчу Эло, – цаьрга шайн кӀентий а, йоӀарий а кӀелхьарбахалур бацара. Шайн дахар бен оцу кхаанга кӀелхьардаккхалур дацара». Иштта боху Везачу Эло.

19«Я Аса цу лаьтта тӀе Ӏожаллин ун хьажор дара, царна тӀе ерриг а Сайн оьгӀазалла а йохуьйтуш, цигара долу халкъ а, даьхни а хӀаллак а деш. 20Царна юкъахь Нохьа а, Даниал а, Аюб а хилча а, – дийна волчу Сайх чӀагӀо йо Аса, Хьалдолчу Эло, – цара шайн дахар доцург, шайн берийн дахар а кӀелхьардоккхур дацара. Сан лаамехь шаьш хилар бахьана долуш цара шайн дахар бен кӀелхьардоккхур дацара».

21[+]Хьалдолчу Эло иштта боху: «Ойла е, мел бохам бер бу Ярушалаймана, Ас диъ таӀзар – тур а, мацалла а, акхарой а, Ӏожаллин ун а – цунна тӀе хьажадича, цуьнан бахархой а, церан даьхни а хӀаллакдархьама![+] 22Цхьаболу зударий а, божарий а дийна а буьсур бу, цу гӀали чуьра уьш арабохур а бу. Уьш шу долчу арабевлча, шуна гур ду церан ирча лелар а, вон гӀуллакхаш а. ТӀаккха шуна синхьаам хир бу Аса Ярушалаймана мел бинчу бохамех[+]. 23Церан дахаран некъ а, цара дина долу вонаш а шуна гар бахьана долуш, шуьга атта садоьӀуьйту. Цу тайпана, шуна хуур ду, Ас цу нахана дина таӀзар эрна цахилар». Иштта элира Хьалдолчу Эло.

#### 15


Кемсийн таьллангах долу хьекъале дийцар

1ТӀаккха соьга Везачу Элан дош кхечира: 2«Адаман кӀант! Кемсийн таьлланг муха тоьлур ю кхечу диттийн гаьннел? Хьуьнхахь хуьлучу кхечу дитташна юкъахь иза цхьа бен ма яц, и кемсийн таьлланг[+]? 3Хьоьга цхьа а пайден хӀума ялур юй кемсийн таьллангах? Цунах хьостам балур буй, цу тӀе хӀума хьалаолла? 4Адамаша и таьллангаш цӀера юкъа кхуьссу. Иза шинна а юьхьигна тӀера дика яьгча, га юккъера Ӏаржделча, цхьана хӀуманна пайденна юй те иза? 5Дагаза долчу хенахь а дацара иза цхьанна а хӀуманна пайденна, ткъа хӀинца-м, иза цӀеро, дага а дина, Ӏарждиначул тӀаьхьа, муххале а дац пайденна».

6Иштта боху Хьалдолчу Эло: «Хьуьнхара кхидолчу диттийн гаьннаш санна, кемсийн таьлланг адамаша цӀерга кхуьйсуш ма-хиллара, изза дийр ду Аса Ярушалайман бахархошца[+]. 7Со царна дуьхьалвер ву. Цхьана ханна уьш цӀерах кӀелхьарбевллехь а, хӀинца цӀаро уьш дӀакхоллур бу. Со царна дуьхьалваьллачу хенахь хуур ду шуна, Со Веза Эла вуйла. 8Уьш Суна тешаме цахилар бахьана долуш, Ас бассор бу хӀара мохк» – боху Хьалдолчу Эло.

#### 16


Майрачунна тешаме йоцу зуда санна йолу Ярушалайм

1Соьга Везачу Элан дош кхечира: 2«Адаман кӀант! Ярушалаймехь болчу нахе цара лелийна мел долчу вочу хӀуманех лаьцна дӀаала[+]. 3Ахьа цаьрга иштта ала деза: „ХӀара боху Хьалдолчу Эло Ярушалайме:

‘КанаӀан-махкахь дара хьан схьаялар а, хьан дуьнен тӀе ялар а. Хьан да – эмархо вара, ткъа нана – хьетахо яра[*][+]. 4Ярушалайм, хьо дуьнен чу йолучу хенахь хьан цӀонг дӀахадо стаг вацара, хьо цӀанъялийта хьуна тӀе хи кхарза а стаг вацара, хьуна тӀе туьха хьакха а, иштта хьуна тӀе хӀума хьарчо а стаг вацара. 5Цхьаммо а къинхетам ца бира хьох, цхьаммо а хьан дола а ца дира. Хьо дуьнен чу яьллачу дийнахь хьо аренга дӀакхоьссина яра, хӀунда аьлча оцу хенахь хьо дӀатеттинера.

6ТӀаккха, тӀехволучу хенахь Суна гира хьо, хьайн цӀийш юкъахь керчачу хенахь. Хьо иштта Ӏуьллуш гича, Ас элира хьоьга: ‹Яха хьайна!› ХӀаъ, хьо цӀийш юкъахь Ӏуьллуш гича, Ас элира: ‹Яха хьайна!›[+] 7Эрна арахь тӀедолучу зезагна санна, Ас хьалакхиа гӀо дира хьуна. Хьо, йоккха а хилла, исбаьхьа хаза хилла дӀахӀоьттира: хьан накхош хьалаайаделира, хьан месаш яхъелира, амма хьо, тӀекхоьллина хӀума йоцуш, ерзина яра.

8Юха, тӀехволучу хенахь Суна гира хьо – хьо безамна кийча яра. Ас Сайн бедарш тӀеозийра хьуна тӀехула, хьан ерзина хилар дӀа а хьулдеш. Ас чӀагӀо йира хьан хила, иштта Ас хьоьца барт а бира. ТӀаккха хьо Сан хилира’“. Иштта элира Хьалдолчу Эло[+].

9„Ас хьуна тӀе хи а кхерзина, цӀий дӀадаьккхира, тӀаккха хьуна тӀе даьтта хьаькхира. 10Ас хьуна тӀе хаза тӀамарш йолу коч юьйхира, тӀаьрсиган кӀархаш а буьйхира, дуткъачу кӀадин йовлакх коьрта тӀе а тиллира, чилланан тӀекхуллург а елира. 11Аса хьуна хаза жовхӀарш а делира, пхьаьрсех хӀазарш а доьхкира, коча исбаьхьа туьтеш а тесира. 12Ас мерах йолла чӀуг а елира хьуна, лергех тийса чӀагарш а, иштта коьрта тӀе тилла исбаьхьа таж а делира хьуна[+]. 13Хьо чӀогӀа хаза яра хьайн дашочу а, даточу а хӀуманашца, дуткъачу кӀадих а, чилланан кӀадих а, тир яьккхинчу кӀадих а йинчу бедаршца. Хьан даар уггар а дикачух дара – уггар а дикачу демах дина бепиг а, моз а, даьтта а. Хьо чӀогӀа хазъелла дӀахӀоьттинера, зуда-паччахьах тар а елла[+]. 14Хьан цӀеяхана хилар дерриг а къаьмнашна юкъахь даьржира, хьо хаза йолу дела. Хьо чӀогӀа хаза яра, Ас Сайн сийлаллица хьо хазйина хилар бахьана долуш“. Иштта боху Хьалдолчу Эло.

15„Амма ахьа, хьайн хазаллех а, хьайн цӀеяхана хиларх а пайда а оьцуш, хьайна тӀех мел волучуьнца нахаца лелачу зудчун гӀиллакхаш леладора, цуьнга хьайн хазаллех дезар а оьцуьйтуш[+]. 16Хьайн бедарех цхьайолу хӀуманаш схьа а эцна, цаьрца бес-бесара сагӀа доккху гунаш кечдира ахьа, цигахь, Суна тешаме а ца хуьлуш, нахаца лела зуда санна а лелаш. Иштта лелар ца магийнарг а, хила ца дезарг а ма ду! 17Ас хьайна елла йолчу деших а, детих а йинчу хӀуманех ахьа хьайна боьрша цӀуш бира, нахаца лелаш йолу зуда санна цаьрца а лелаш[+]. 18Ас хьайна елла йолу хаза юьйцина кучамаш схьа а эцна, уьш цу цӀушна тӀеюьйхира ахьа, иштта Ас хьайна делла даьтта а, хаза хьожа йогӀу сегӀаз а царна лерина долчу сагӀина охьадуттура ахьа. 19Ас хьайна делла долу тоьлла дама а, зайтдаьтта а, моз а ахьа хьайн цӀушна дӀаделира. Иштта хила а хилира“, – боху Хьалдолчу Эло[+].

20„Айхьа Суна бина болу кӀентий а, мехкарий а ахьа, схьа а эцна, царах хьайн харцделанашна сагӀа даьккхира. Иштта, хьан Суна тешаме цахилар тоьуш а доцуш, 21Сан кӀентий, цӀерах чекх а бохуьйтий, байъа а бойъий, хьайн цӀушна сагӀина дӀалора ахь[+]. 22Айхьа дегаза мел долу гӀуллакхаш леладечу хенахь а, Суна тешаме ца хуьлучу хенахь а хьуна дага ца йогӀура хьо жима а, къона а хилла зама – оцу хенахь хьо ерзина а яра, тӀехь хӀума а йоцуш, хьайн цӀийлахь хьийзаш а яра“».


Кхахьпа санна йолу Ярушалайм

23«Маржа-яӀ! Декъаза ю-кх хьо, ва Ярушалайм! – боху Хьалдолчу Эло – Айхьа мел лелийначул сов, 24хӀора майданна тӀехь ахьа хьайна кхахьпаллин цӀа а до, цӀушна Ӏамал ян меттиг а кечйо. 25ХӀора некъ болалучохь а кечйина ахьа и меттигаш, хьайн хазаллин сий а дойуш. И хазалла ахьа, хӀора тӀех мел волу боьрша стаг хьайга схьаверзо гӀерташ, хӀаллакйора, хьайн боьха лелар сов а доккхуш[+]. 26Цул тӀаьхьа, Мисар-махка а яхана, хьайначу хьайн лулахочуьнца а лийлира хьо цигахь, нахаца лелар сов а доккхуш, хьо бахьана долуш йолу Сан оьгӀазалла сов а йоккхуш[+].

27ТӀаккха Ас хьуна таӀзар дира, хьуна дӀаделла дакъа жим а деш. Ас пурба делира хьан мостагӀий болчу пӀелаштамхойн зудаберашна хьуна шайна луъург дан, ткъа уьш а бара хьан боьха леларх цецбевлла.

28Кхечаьрца леларх ца Ӏабарна, хьо ашурхошца лела йолаелира. Цаьрца леллачул тӀаьхьа а, хьо царах а ца Ӏебира[+]. 29ТӀаккха совдегархойн латта долчу Хашад-махкана хьо хьайн кхахьпаллица тӀейирзира, амма цунах а хьо ца Ӏебира[+].

30Ма оьгӀазаллех вуьзна ву Со ахь мел лелийначунна, – боху Хьалдолчу Эло. – Хьо маьттаза кхахьпа санна лелаш ма ю! 31Ахьа хӀора некъ болалучу меттехь кхахьпаллин цӀа а, хӀора майданахь цӀушна Ӏамал ян меттиг а хьайна кечъечу хенахь, хьо кхахьпа санна яцара, хӀунда аьлча ахьа совгӀаташ дӀа ца оьцура. 32Амма хьо, шен майрачун метта, кхиболу божарий тӀе а оьцуш, ямартло еш йолу зуда санна яра[+]. 33Массо а кхахьпанаша божаршкара совгӀаташ схьаоьцу, ткъа ахьа совгӀаташ хьайн безаршна дора, уьш массо а маьӀӀера хьайца лела схьаэхийта[+]. 34Иштта хьо нахаца лелча, хьо кхечу зударех тера ца хуьлу, хӀунда аьлча божарий хьуна тӀаьхьа ца бовду, хьоьца лела. Хьуна цхьаммо а совгӀаташ а ца деш, ахьа кхечарна совгӀаташ дича, хьо билггал юханехьа лела!»


Ярушалаймана Дала таӀзар дар

35ЛадогӀа, кхахьпа, Везачу Эло бохучуьнга!

36Хьалдолчу Эло иштта боху: «Ахь хьайн боьха лаам дӀагайтира, хьайн безаршна а, дегазчу цӀушна а хьалха ерзина а юьйлуш, хьо цаьрца лелара, иштта хьайн кӀентийн цӀий цӀушна Ӏенадора ахьа. 37И хӀуманаш ахьа лелорна, Ас хьуна безна болу а, хьоьца лелла болу а берриге безарш а, хьуна ца безнарш а массо а маьӀӀера схьагулбийр бу. Царна хьалха хьан духарш охьадохур ду Ас, ткъа царна хьо ма-ярра ерзина дӀагур ю[+]. 38Цул тӀаьхьа Ас кхел йийр ю хьуна, ткъа хьан таӀзар нахаца леллачунна а, цӀий Ӏанийначунна а доггӀург хир ду. Сайн оьгӀазаллица а, дераллица а Аса хьан цӀий Ӏанор ду[+]. 39Ас дӀалур ю хьо хьайн безарийн кара, тӀаккха дохор ду хьан кхахьпаллин цӀенош, дӀасакхуьйсур ю хьан цӀушна Ӏамал ян меттигаш а. Цара хьуна тӀера бедарш дӀайохур ю, хьан жовхӀарш дӀадохур ду, ткъа хьо ма-ярра ерзина юьтур ю[+].

40Цара схьакхойкхур ю адамийн тоба, цаьрга хьуна тӀе тӀулгаш кхиссийта а, таррашца хьо цестийта а[+]. 41Хьан цӀенош цара цӀарца дагор ду, дуккха а зударшна хьалха хьуна кхел а йийр ю. Ас сацор ду хьан нахаца лелар, хьо лелар яц кхин совгӀаташ деш[+]. 42Со, Сайн дераллех Ӏаьбна ваьлча, Со карзахвуьйлучуьра соцур ву. Суна синтем хир бу, кхин оьгӀаз а гӀур вац Со[+]. 43Ахьа, хьо къона хилла хан дага а ца йогӀуш, айхьа мел динчуьнца Со оьгӀазъэхийтина дела, массо а хьан леларна догӀу таӀзар дийр ду Ас хьуна. Айхьа мел лелийна дегаза гӀуллакхашна тӀе кхахьпалла хӀунда туьйхира ахь?» Иштта боху Хьалдолчу Эло.


Нана ма-хиллара, йоӀ а хуьлу

44«Кицанаш далош мел волчо, хьох лаьцна хӀара кица далор ду: „Нана ма-хиллара, йоӀ а ю“[+]. 45ЙоӀ йолу хьо хьайн ненах тера ю, шен майрачух а, берех а ца яьшна йолу. Шайн майранаш а, бераш а ца эшна болу хьан йижарий ма-хиллара, хьо а ю. Шун нана хьетахо ю, ткъа да – эмархо ву[+].

46Хьан йоккхаха йолу йиша – Шамран-гӀала ю, хьуна къилбаседехьа шен зудаберашца ехаш йолу. Хьан жимаха йолу йиша, хьуна къилбехьа шен зудаберашца ехаш йолу, Седам-гӀала ю[+]. 47Хьо, цара леллийнарг а лелош, церан дегазчу некъашкахула лелла а ца Ӏаш, кӀеззиг хан ялале, царал а телхина лелара[+].

48Дийна волчу Сайх чӀагӀо йо Аса, – боху Хьалдолчу Эло, – хьан йиша йолчу Седам-гӀалано а, цуьнан зудабераша а ца леладора ахьа а, хьан зудабераша а лелийнарг[+]. 49ХӀара бу хьан йишин Седам-гӀалин а, цуьнан зудаберийн а бехк: уьш кура бара, церан дукха даа хӀума дара, церан маьрша синтем а бара, амма цара къечарна а, мискачарна а гӀо ца дора[+]. 50Уьш, кураллаш еш, дегаза хӀуманаш деш лелара Суна хьалха, цундела Ас, Сайна и дерриг а ма-гиннехь, уллора дӀабехира уьш[+].

51Шамран-гӀалано ахьа диначул ах а вон ца дина. Хьо ю дегаза хӀуманаш деш царал а тӀехъяьлларг. Хьоьца нисбича, хьан йижарий цӀена хета[+]. 52Хьо нахала яккхар кхидӀа а ла, ахь хьайн йижарий цӀена хетийтина дела. Цара летийначу къинойл ахьа мел летийнарг сов дегаза хиларна, уьш хьол цӀена хийтира. ХӀинца эхь хетарна, цӀий а луш, юьхьӀаьржачу а хӀоьттина лела хьайна, ахь хьайн йижарий цӀена хетийтина дела».


Седам а, Шамран а юхаметтахӀоттор

53«Ас юхаметтахӀоттор ю Седам-гӀала а, цунна гонах йолу жима гӀаланаш а, иштта юхаметтахӀоттор ю Шамран-гӀала а, цунна гонах йолу жима гӀаланаш а. Ас юхаметтахӀоттор ю хьо а, Ярушалайм,[+] 54айхьа лелийна долу массо а вон хӀуманаш бахьана долуш хьайн нахала яккхар кхидӀа лайтархьама а, хьо юьхьӀаьржачу хӀоттийтархьама а. Иштта хьайн йижаршна синтем бийр бу ахьа. 55Хьан йижарех лаьцна аьлча – Седам а, цуьнан зудабераш а, Шамран а, цуьнан зудабераш а – уьш шайн хьалхалерчу хьоле юхаметтахӀиттийна хир бу. Иштта хьо а, хьайн зудаберашца хьалхалерчу хьоле юхаметтахӀоттийна хир ю. 56-57Хьо кураллех юьзначу хенахь, хьан вон лелар массарна а дӀахаале, хьайн йиша йолу Седам хьан багахь беламе дош ца хилира те? Ткъа хӀинца хьох кхаьрдаш бу арамхойн[*] а, пӀелаштамхойн а зударий а, царна гонах хьох ца бешаш берш а. 58Хьо вон лелар а, дегаза гӀуллакхаш а бахьана долуш жоп дала дезаш ма ю хьо!» – боху Хьалдолчу Эло.


Даима болу барт

59Хьалдолчу Эло иштта элира: «Со хьуна доггӀучу тайпана хир ву хьоьца, хӀунда аьлча Аса йинчу чӀагӀонах хьо ца ешира, ткъа ахьа Сан барт а бохийра. 60Амма Суна дагахь лаьттар бу хьо къона йолчу хенахь Ас хьоьца бина болу барт. Ас хьоьца массо а ханна лерина болу керла барт бийр бу[+]. 61ТӀаккха хьуна айхьа дӀакхехьна некъаш дагадогӀур ду. И некъаш бахьана долуш хьуна эхь хетар ду, Ас хьол баккхий а, хьол жимах болу а йижарий – Седам а, Шамран а, – хьуна йоӀарий санна дӀалучу хенахь. Иза вай бинчу бартана юкъадогӀуш дацара, амма Ас иза дийр ду[+]. 62Ас и керла барт хьоьца бийр бу, тӀаккха хуур ду хьуна, Со Веза Эла вуйла[+]. 63Ахьа мел лелийначух Аса хьо цӀанъечу хенахь хьуна и вон хӀуманаш дагадогӀур а ду, хьуна эхь а хетар ду, хьо юьхьӀаьржачу хӀоттарна бага хьалагӀатто аьтто а хир бац хьан». Иштта элира Хьалдолчу Эло.

#### 17


Аьрзунех а, кемсийн таьллангах а лаьцна хьекъале дустар

1ТӀаккха соьга Везачу Элан дош кхечира: 2«Адаман кӀант! Исраилан халкъана хӀетал-метал а даладай, хьекъале дустар дийца. 3Ала цаьрга: „Хьалдолчу Эло боху хӀара: ‘Нуьцкъала тӀемаш а, месала а, бес-бесара деха пелагаш а долчу доккхачу аьрзуно, Ливанун-лаьмнашка а деана, баганан диттан бохь схьабаьккхира[+]. 4Цу бохь тӀера ховхачу патарех уггар лакхарниг схьа а даьккхина, иза, йохкаэцаран махка схьа а деана, совдегарийн гӀалахь охьадиллира цо. 5Исраил-махкара баганан диттан хӀу схьа а эцна, иза токхечу лаьттахь дӀадийра цо, дак-дитт ма-дерра, хина уллохь[+]. 6И хӀу хьала а даьлла, цунах кемсийн таьлланг хилира, ша шуьйра а йолуш, амма лоха а йолуш. Цуьнан гаьннаш аьрзугахьа хьалаийзалора, ткъа орамаш цунна бухахь дара. Уьш дахделла дӀасадаханера, кемсийн таьлланго керла гаьннаш а, гӀаш а дӀадохура[+].

7Месала тӀемаш долу важа нуьцкъала аьрзу а яра. Ша дӀадийначу лаьттана тӀера шен орамашца а, гаьннашца а цунна тӀеозаелира кемсийн таьлланг. Цунна лаьара, аьрзуно шена хи дуттийла. 8Дикачу лаьтта тӀе, шорта хи долчохь, дӀайийнера и таьлланг, цунах, гаьннаш дӀаса а дахийтина, тӀехь стом а латош, дика кемсийн таьлланг хилийтархьама’“.

9Ала цаьрга: „Иштта боху Хьалдолчу Эло: ‘Хьуна моьттий, цу таьлланган аьтто а хилла, иза йоккха хир ю? Цуьнан орамаш схьа-м дохур дац те, цунна тӀера стоьмаш а схьа-м бохур бац те, иза тӀаьххьара а дакъа а луш? Цунна тӀера дерриш а къона гаьннаш дакъалур ду. ТӀаккха кхин боккха ницкъ я дуккха а нехан гӀо а ца оьшу и кемсийн таьлланг озийна шен орамашца лаьттара схьаяккха. 10Ша дӀайийначохь хьалакхуьур юй те иза? Якъалур-м яц те иза, малхбалера схьа мох хьаькхча? Ша дӀайийначохь иза якъалур ма ю!’“»[+]


Хьекъалечу дустаран маьӀна дар

11Везачу Элан дош кхечира соьга: 12[+]«Хаттар де оцу аьрхачу халкъе: „И хӀуманаш хӀун маьӀна долуш ду хаьий шуна?“ – алий. ТӀаккха дӀаала цаьрга: „Хьалхара аьрзу – Бавелан паччахь ву. Цо, Ярушалайме а веана, шеца Бавеле дӀабигира паччахь а, цуьнан элий а[+]. 13Цул тӀаьхьа Набухди-Нецара шена тешаме хир ву аьлла дош деллачу паччахьан цӀийнах волчу стагаца барт бира. Цу махкара лаккхарчу даржашкахь мел волу стаг дӀавигира цо,[+] 14и пачхьалкх, кхин хьалагӀатта ницкъ а ца кхочуш, лахахь йисийтархьама. Цу тайпана, ша бина барт ларбеш бен, и пачхьалкх латталур яцара. 15Амма керла паччахь Бавел-мехкан паччахьна дуьхьалвала гӀоьртира. Цо гӀо доьхуш геланчаш бахийтира Мисар-махка, цигара дуккха а говраш а, эскархой а беха. ГӀуллакх хир дуй те цуьнан? Ницкъ кхочур буй те цуьнан, ша бина болу барт бохийначул тӀаьхьа, таӀзарх кӀелхьарвала?“»[+]

16Хьалдолчу Эло боху: «Дийна волчу Сайх чӀагӀо йо Ас: и керла паччахь Бавелехь лийр ма ву – шех паччахь винчу а, цуьнан чӀагӀонах ша ца ваьшначу а, ша цуьнца бина барт бохийначу а паччахьан махкахь[+]. 17Мисар-махкарчу паччахье яхӀудхойн паччахьна тӀамехь гӀо далур дац, гӀалина гонах лаьттан гунаш дича а, тӀеман гӀирс дӀахӀоттийча а, дуккха а адам хӀаллакдархьама[+]. 18Амма яхӀудхойн паччахь кӀелхьарвер вац, хӀунда аьлча цо, ша делла дош кхочуш а ца деш, бина барт бохийна».

19Цундела иштта боху Хьалдолчу Эло: «Дийна волчу Сайх чӀагӀо йо Ас, яхӀудхойн паччахь Суна хьалха ша йинчу чӀагӀонах ца вашаре а, Айса цуьнца бина барт цо бохоре а хьаьжжина, Аса таӀзар дийр ду цунна. 20Ас иза схьалаца бой тосур ю, иза цу чу а эккхор ву. Ас иза Бавеле схьавалор ву, циггахь цунна таӀзар а дийр ду, иза Суна тешаме цахиларна[+]. 21Ас хӀаллакдийр ду цуьнан эскар, цуьнан дийна бисина болу уггар дика тӀемалой Аса массанхьа а дӀасакхуьссур бу. ТӀаккха хуур ду шуна, Веза Эла волу Со шуьга къамел динарг вуйла»[+].


Сатийсаран ваӀда

22Хьалдолчу Эло элира:

«Баганан диттан бохь тӀера Аса-Айса зӀийдаг схьайоккхур ю.
Баганан диттан уггар лакхарчу гаьннех цхьаъ схьа а даьккхина,
иза боккхачу, лекхачу ломан боххье дӀадугӀур ду Аса.
23Исраил-мехкан лекхачу лам тӀехь дӀадугӀур ду Ас иза.
Цу гаьннах доккха дитт хир ду,
цунна тӀехь стоьмаш а кхуьур бу.
Цунах исбаьхьа хаза дитт хир ду,
цуьнан гаьннаш юкъахь тайп-тайпана олхазарш хир ду,
уьш цуьнан ӀиндагӀехь Ӏийр ду[+].
24Массо а аренгарчу дитташна дӀахуур ду
Ас, Везачу Эло, лекха дитташ лаха дохийла,
ткъа лоха дитташ лакха дохийла.
Сийна дитт Ас дакъадо,
ткъа дакъаделларг, заза доккхуьйтий, дӀахӀоттадо.

Веза Эла волчу Аса иштта элира, ткъа Айса аьлларг кхочуш а дийр ду Аса»[+].

#### 18


ХӀора стага ша лелийначунна жоп дала дезар

1[•]Соьга Везачу Элера дош кхечира: 2[+]«Аша Исраил-махкахь стенна даладо хӀара кица:

„Дайша муьста кемсаш йоу,
ткъа берийн цергаш леха“?»[+]

3Хьалдолчу Эло боху: «Дийна волчу Сайх чӀагӀо йо Аса, Исраил-махкахь кхин и кица далор ма дац аьлла[+]. 4Дерриг а адамийн дахар Сан карахь ду – ден я кӀентан дахар Суна бен а дац. Къинош летош верг ву лийр верг[+].

5Масала, вехаш ву, бакъдерг а, нийсо а лелош волу цхьа бакъахьара стаг. 6Цо лаьмнашкахь цӀушна Ӏамал еш даьккхинчу сагӀанах хӀума а ца йоу, цо Исраилан халкъан цӀушна доӀанаш а ца до, иза шен лулахочун зудчуьнца а ца лела, шен зудчун ламаз доьхначу хенахь цунах хьакха а ца ло[+]. 7Цо адамашна гӀело а ца йо, шегара декхар эцначунна цо закъалтана елла хӀума а дӀало. Цо къола а ца до, мецачунна яа хӀума а ло, тӀехь хӀума йоцуш висинчунна тӀеюха хӀума а ло[+]. 8Цо, тӀера ял а йоккхуш, юхалург ахча а ца ло, ша вониг лелорах лар а во, къовсамашкахь нийсонца кхел а йо[+]. 9[+]Иза Сан парзашца а лела, цо Сан тӀедехкинарш лар а до. Иза Сан лаамехь верг ву, цундела иза вехар а ву» – боху Хьалдолчу Эло[+].

10-11«Ткъа, масала, цуьнан кӀант талорхо хила тарло, нехан цӀий а Ӏенош, шен дас цкъа а ца лелийначу гӀуллакхех муьлхха а деш волу. Нагахь цо лаьмнашкахь цӀушна Ӏамал еш даьккхинчу сагӀанах хӀума яахь, я иза шен лулахочун зудчуьнца лелахь, 12я къечунна гӀело еш, цуьнгара хӀума цо схьаяккхахь, я декхар оьцуш закъалтана елла хӀума дӀа ца лахь, иза цӀушна Ӏамал еш лелахь, иштта кхидолу дегаза хӀуманаш цо леладахь, 13тӀера ял а йоккхуш, цо юхалург ахча лахь, вехар вуй те и стаг? Вехар вац. И хӀуманаш лелош мел верг лийр ву, цуьнан цӀий цунна шена тӀехь а хир ду[+].

14Ткъа, масала, нагахь оцу вочу стеган кӀант хилахь, цу кӀантана шен дас мел лелорг гур ду. Цо, шен дас лелорг шена гуш доллушехь, и санна долу хӀуманаш ца леладо: 15лаьмнашкахь цӀушна даьккхинчу сагӀанах хӀума а цо ца яахь, шен лулахочун зудчуьнца а иза ца лелахь, 16адамашна цо гӀело а ца яхь, иштта ша юхалург деллачу ахчанна закъалтана делларг дӀа а лахь, цо къола а ца дахь, мецачунна яа хӀума а лахь, тӀехь хӀума йоцуш висинчунна тӀеюха хӀума а цо лахь, 17къечун дог а ца дохош, тӀера ял а йоккхуш, цо ахча юхалург а лахь, Сан тӀедехкинарш а деш, Сан парзашца иза лелахь, и стаг шен дас лелийнарг бахьана долуш лийр вац. Иза билггал вехар ву. 18Ткъа цуьнан дас адамаш къизаллица баца а бора, шен къомах болчарна къоланаш а дора, шен халкъана юкъахь вонаш а леладора. Ша летийна къинош бахьана долуш иза лийр ву.

19Ахьа хоьтту: „Дас лелийнарг бахьана долуш кӀант жоьпе хӀунда ца озаво?“ КӀант, бакъдерг а, нийсо а лелош, Сан парзаш лар а деш, уьш кхочуш а деш леларна, билггал вехар ву[+]. 20[+]Къинош летийнарг лийр ву, ткъа кӀантана, шен дас лелийнарг бахьана долуш, таӀзар дийр дац, шен кӀанта летийначу къиношна дена а дийр дац таӀзар. Делан лаамехь волчун дика цунна бен ца догӀу, вониг лелочун вон цунна бен догӀуш ца хиларе терра[+].

21Ткъа зуламхочо, къинош леторан некъ а битина, Сан парзаш лар а деш, бакъдерг а, нийсо а лелаяхь, иза билггал вехар ву, лийр а вац. 22Цо мел лелийна вонаш дагадоуьйтур дац. И стаг, ша дина нийса хӀуманаш бахьана долуш, вехар ву. 23Вочу стеган Ӏожалла тӀеярах там хуьлий те Суна? – боху Хьалдолчу Эло. – Мелхо а, шен харцнекъа тӀера дӀа а вирзина, иза вехаш хилар Суна тамехь хир дара[+].

24Амма нагахь санна бакъахьа лелаш верг ша дӀахьочу некъа тӀера валахь, иза вонаш дан волалахь, зуламхочо ма-леллора, вехар вуй ткъа иза? Цо мел дина дика лорур дац. Суна тешаме ца хиларна а, ша къинош леторна а, и стаг лийр ву[+].

25Амма аша боху: „Везачу Элан лелар нийса дац!“ ЛадогӀал, Исраилан халкъ! Сан лелар дуй те нийса доцург? Шун лелар ма дац нийса! 26Нагахь санна Делан лаамехь верг, шен нийсачу некъа тӀера а ваьлла, вонаш деш волалахь, и хӀума бахьана долуш лийр ву. Ша лелийна зуламаш бахьана долуш лийр ву иза! 27Амма зуламхо, ша лелийначу вонаш тӀера дӀа а вирзина, бакъдерг а, нийсо а лелош волалахь, цо шен са кӀелхьардоккхур ду. 28Ша мел лелийна харцдерг а хиъна, царна тӀера иза дӀаверзарна, иза вехар ву, лийр а вац. 29Ткъа Исраилан халкъо боху: „Везачу Элан лелар нийса дац!“ Исраилхой, Сан лелар дуй те нийса доцург? Шун лелар билггал нийса дац!

30Цундела Ас кхел йийр ю шуна, исраилхой. Ас хӀора стагана, цуьнан леларе хьаьжжина, кхел йийр ю. – Иштта элира Хьалдолчу Эло. – Цундела, Со волчу юха а дерзий, шаьш мел лелош йолчу харцонашна тӀера дӀадовла! Къа бахьана долуш шаьш гал ма дийлийта[+]. 31ДӀадаха шайна уллора шаьш летийна долу къинош, хийцадалийта шайн дегнаш а, шайн синош а. Хьо дала хӀунда деза, Исраилан халкъ[+]? 32Со муьлххачу а стагана Ӏожалла тӀеярах там хуьлуш вац, – боху Хьалдолчу Эло. – Къиношна тӀера дӀа а дерзий, дехаш хилийша!»

#### 19


Исраилхойн элех лаьцна болу тийжам

1Дала соьга элира: «Тийжам бе Исраилан халкъан элех лаьцна:

2„Хьан нана стенах тера ю?
Иза стен лом санна ма ю!
Лоьмашна юкъахь Ӏуьллуш а яра иза,
циггахь шен кӀорнеш а кхиайора цо[+].
3Царах цхьаъ йоккха хилла,
цунах нуьцкъала лом хилла.
Иза шена ижу лаха Ӏемина,
ткъа цо адамаш, цеста а цоьстуш, доура.
4Халкъашна цунах лаьцна хезира,
тӀаккха цара иза ор чу а эккхийтина,
цунах чӀагарш чекх а яьхна,
Мисар-махка дӀайигира[+].
5Ша эрна хьоьжуш дуй а хиъна,
шен сатийсар кхочуш ца хилча,
иза, шен кхин кӀорни схьа а эцна,
и кхио йолаелира, цунах нуьцкъала лом хилийта[+].
6Нуьцкъала лом а хилла,
иза кхечу лоьмашна юкъахь лела доладелира.
Иза ижу лаха а Ӏемира,
цо адамаш, цоьстуш, даа а доура.
7Иза дисина Ӏаш долчу стечу лоьмех а кхетара,
ткъа церан гӀаланаш цо ясса а йора.
Цу махкахь долу дерриг а халкъ
цуьнан гӀигӀ дарх кхоьрура.
8ТӀаккха цунна дуьхьалдевлира
гонах дехаш долу дерриг а къаьмнаш.
Цара и схьалацархьама, бойнаш а тесна,
иза ор чу дожийра[+].
9Цунах чӀагарш чекх а яьхна,
иза гур чу хаийра.
Бавелан паччахь волчу дӀа а дигна,
иза набахти чу доьллира,
Исраил-мехкан лаьмнашкахь
кхин цуьнан мохь шайна ца хазийта.

10Хьан нана хийистехь дӀайоьгӀна
кемсийн таьлланг санна яра.
Цо дуккха а стоьмаш а, таьллангаш а делира,
шена уллохь шортта хи хиларна[+].
11Цуьнан гаьннаш чӀогӀа дара,
царах паччахьашна Ӏасанаш йора.
Иза ша леккха хьалаяьллера кхечу гаьннашна юкъахь.
Дуькъачу гаьннашна юкъахь иза геннара гуш яра лекха йолу дела.
12Амма, оьгӀазаллехь лаьттара хьала а даьккхина,
и таьлланг лаьтта охьакхоьссира.
Малхбалехьара схьахьаькхначу мохо
цуьнан стом бакъийра.
Цуьнан онда га дакъаделира,
ткъа цӀеро иза дӀа а кхаьллира[+].
13Ткъа хӀинца иза яьссачу аренгахь дӀайийна,
хих хьоьгуш долчу декъачу лаьттахь.
14Цуьнан гаьннашна юккъера араяьллачу цӀеро
багийна цуьнан стоьмаш.
Цуьнан шех паччахьан Ӏаса ян мегаш долу онда га
кхин ца дисина“.

ХӀара тийжам бу, тийжам санна лелош а бу».

#### 20


Везачу Элан лаам а, адамийн аьрхалла а

1Халкъ Бавеле дӀадигначул тӀаьхьа, ворхӀалгӀачу шеран пхоьалгӀачу беттан уьтталгӀачу дийнахь Исраилан халкъан масех къано веара со волчу, Везачу Элах дагавалархьама. Уьш, схьа а баьхкина, суна хьалха охьахевшира[+]. 2ТӀаккха соьга Везачу Элан дош кхечира: 3«Адаман кӀант! Вистхила Исраилан халкъан къаношка. Ала цаьрга: „Хьалдолчу Эло боху: ‘Шу Сох дагадовла даьхкина? Дийна волчу Сайх Аса чӀагӀо йо, шу Сайх Аса дагадовлуьйтур дац аьлла’. Иштта боху Хьалдолчу Эло“[+].

4Царна тӀехь кхел йийр ю ахь? Уьш бехке бе, адаман кӀант! Царна дагадаийта церан дайша лелийна мел долчу дегазчу хӀуманех лаций[+]. 5[+]ДӀаала цаьрга: „Хьалдолчу Эло шуьга боху: ‘Айса Исраилан халкъ хаьржинчу дийнахь, Якъубан тӀаьхьенах болчарна тӀе айдинчу куьйгаца Аса чӀагӀо а йора, царна Со дӀа а вовзуьйтура Аса Мисар-махкахь. Сайн куьг хьала а айина, Аса элира: ‹Со шун Веза Дела ву›[+]. 6Цу дийнахь Ас царна дош делира, уьш, Мисар-махкара ара а баьхна, Айса церан дуьхьа теллинчу лаьтта тӀе дӀабига, уггар хазачу, шуьрех а, мазах а дуьзначу токхечу лаьтта тӀе[+]. 7Ас царна тӀедиллинера, шайна хьалхара боьха цӀуш дӀабаха, шаьш мисархойн цӀуш бахьана долуш ма бехде аьлла, хӀунда аьлча Со церан Веза Дела ву![+] 8Амма уьш Суна дуьхьалбевлира, царна ца лаьара Соьга ладогӀа, цхьаммо а шайна хьалхара боьха цӀуш дӀа ца бехира, я мисархойн цӀушна букъ а ца берзийра. ТӀаккха Ас сацам бира Сайн дералла царна тӀе охьаӀано а, Мисар-махкахь ерриг а Сайн оьгӀазалла царна тӀе яхийта а. 9Амма и хӀума Ас Сайн цӀеран дуьхьа дира, Сайн цӀе уьш юкъахь Ӏийначу халкъашна хьалха ца йожийта, Ас уьш Мисар-махкара арабохучу хенахь дӀадовзийтинчу халкъашна юкъахь Сайн цӀе ца йожийта[+].

10Аса уьш, Мисар-махкара ара а баьхна, яьссачу аренга схьабалийра[+]. 11[+]Ас царна Сайн парзаш а делира, иштта Сайн тӀедехкинарш дӀа а хаийтира. Ткъа уьш кхочушдийриг цаьргахула билггал вехар ву[+]. 12[+]Ас Сайн шоьтан денош а делира царна, Суна а, царна а юкъахь билгалонаш а хилла дӀахӀиттина долу, иштта царна дӀахаийтархьама, Со уьш Сайн дола бохуш волу Веза Эла вуйла[+]. 13Амма Исраилан халкъ Суна дуьхьалделира яьссачу аренгахь. Цара Сан тӀедехкинарш кхочуш а ца дора, иштта Сан парзаш дӀа а тоттура. Ткъа уьш кхочушдийриг цаьргахула вехар ма ву. Цара Сан шоьтан денош чӀогӀа сийсаз а дохура. ТӀаккха Ас сацам бира яьссачу аренгахь Сайн дералла царна тӀе йоссо, уьш хӀаллак а беш[+]. 14Амма Сайн цӀеран дуьхьа Аса иза кхочуш ца дира. Исраилан халкъ Мисар-махкара арадоккхуш гина долчу къаьмнашна хьалха Суна ца лаьара Сайн цӀе сийсазъяьккхина хилар. 15[+]Ас айдинчу куьйгаца цу яьссачу аренгахь чӀагӀо йира царна, уьш шуьрех а, мазах а буьзначу, уггар хазачу, Айса царна дӀабала билгалбаьккхинчу махка уьш схьабалор бац аьлла,[+] 16хӀунда аьлча Исраилан халкъо Сан тӀедехкинарш дӀа а тоттура, Сан парзаш кхочуш а ца деш, лелара иза, Ас шайна делла долу шоьтан денош а сийсаздохура, хӀунда аьлча церан дегнаш шайн цӀушна тӀегӀерташ дара[+].

17Амма Ас царах къинхетам а бира, уьш яьссачу аренгахь хӀаллак а ца бира. 18Со яьссачу аренгахь церан берашка вистхилира. Ас элира цаьрга: ‹Ма гӀолаш шайн дайша дӀакхехьначу некъашкахула, цара шайна тӀедехкинарш кхочуш а ма делаш, ма бехделаш шаьш, церан цӀушна тӀе а товжий[+]. 19Со – шун Веза Дела ву. Сан парзаш кхочуш а деш, лела, Сан тӀедехкинарш, лар а деш, кхочушде[+]. 20Ас шайна делла долу шоьтан денош дӀакъастаде, царах Суна а, шуна а юкъахь йолу билгало хилийтархьама а, Со шун Веза Эла хилар цаьрга шуна дагадаийтархьама а›[+].

21Амма церан бераш а Суна дуьхьалдевлира. Уьш Сан парзашца ца лелара, цара Аса тӀедехкинарш лар а ца дора, кхочуш а ца дора. Ткъа уьш кхочушдийриг цаьргахула вехар ма ву. Цара Сан шоьтан денош а сийсаздохура. ТӀаккха Ас сацам бира яьссачу аренгахь царна тӀе Сайн дералла охьаӀано а, цаьрга Сайн оьгӀазалла кхачийта а[+]. 22Амма Сайн цӀеран дуьхьа Сайн куьг юхадаьккхира Аса иза кхочушдечуьра. Исраилан халкъ шайна хьалха Мисар-махкара арадаьккхинчу къаьмнашна хьалха Суна ца лаьара Сайн цӀе сийсазъяьккхина хилар. 23[+]Аса кхин цхьа чӀагӀо а йира цу яьссачу аренгахь. Айдинчу куьйгаца Ас чӀагӀо йира уьш кхечу къаьмнашкахула дӀасабаржо а, кхечу мехкашкахула дӀасакхисса а[+]. 24Иза Аса дира, хӀунда аьлча Исраилан халкъо Сан тӀедехкинарш кхочуш а ца дора, Сан парзаш дӀа а тоттура, Ас шайна делла долу шоьтан денош сийсаз а дохура, шайн бӀаьргашца шайн дайн цӀушна тӀегӀерташ а бара уьш.

25Ас царна вон парзаш а, дахарна тӀе ца доьду тӀедилларш а делира[+]. 26Ас магадора, шайн сагӀанашца цара шаьш бехдар – цара мелхо а шайн дуьххьарлера бераш цӀерах чекхдохуьйтура. Аса и хӀуманаш дар магадора, уьш Ӏадорхьама. ТӀаккха царна хуур ма дара, Со Веза Эла вуйла’“[+].

27Цундела вистхила Исраилан халкъе, адаман кӀант. ДӀаала цуьнга: „Хьалдолчу Эло иштта боху: ‘Суна тешаме а ца лелаш, кхин ишттачу тайпана а Со дола хийтира шун дайшна. 28Аса царна ваӀданца лур ду аьллачу лаьтта тӀе уьш схьабалийначул тӀаьхьа, уьш шайн сагӀанаш даха буьйлабелира, шайна лекха гунаш я тӀехь луьста гӀа долу дитташ мосазза ги. Шайн дийнаташ дагоран сагӀанаш дахарца а, хаза хьожа йогӀу хӀума ягорца а, чагӀаран сагӀанаш дахарца а цара Со оьгӀазвахийтира[+]. 29Ас цаьрга хоьттура: ‹Шу тӀе оьхург хӀун гу бу?› – бохуш. (Цундела хӀинца а сагӀа доккху ‹гу› олу цунах.)’“. 30ХӀинца дӀаала Исраилан халкъе: „Хьалдолчу Эло боху: ‘Шайн дайша санна, аша Далла хьалха шаьш бех ца до ткъа, Суна тешаме а ца хуьлуш, церан дегазчу цӀушна тӀаьхьахӀуьттуш? 31Шайн сагӀанаш цӀушна а дохуш, шайн бераш цӀерах чекх а дохуьйтуш, хӀинцалерчу денна тӀекхаччалц аша Суна хьалха шаьш бех ма до. Аса хьо Сайх дагадолуьйтур ду ткъа, ва Исраилан халкъ? Дийна волчу Сайх чӀагӀо йо Аса, – боху Хьалдолчу Эло, – Аса шу Сайх дагадовлуьйтур ма дац!’“»[+]


Дала таӀзар дар а, гечдар а

32«Аша боху: „Тхо кхин къаьмнаш санна, кхечу мехкашкара долу халкъаш санна хир ду, дечигна а, тӀулгана а Ӏамал а еш“. Амма аша бохург цкъа а хир ма дац![+] 33Дийна волчу Сайх чӀагӀо йо Аса, нуьцкъалчу куьйгаца а, тӀекховдийначу пхьаьрсаца а, охьаӀанийначу дераллица а шуна тӀехь паччахьалла дийр ма ду Аса[+]. 34Нуьцкъалчу куьйгаца а, тӀекховдийначу пхьаьрсаца а, охьаӀанийначу дераллица а Ас шу кхечу къаьмнашна юкъара ара а дохур ду, шаьш дӀасадаржийначу мехкашкара схьа а гулдийр ду[+]. 35Аса цхьана а ден долахь йоцчу яьссачу аренга схьагулдийр ду шу, юьхь-дуьхьал а хӀиттийна, шуна кхел йийр ю Аса[+]. 36Ас кхел йийр ю шуна, шун дайшна мисархойн яьссачу аренгахь ма-ярра». Иштта боху Хьалдолчу Эло[+].

37«Сайн коьжалгана кӀелхула лоьлуьйтур ду Аса шу, иштта Сайца бинчу бертан декхарш кхочуш а дойтур ду. 38Суна дуьхьалбевлларш а, Суна дуьхьал аьрха лелларш а шуна юкъара схьакъастор бу Ас. Шаьш бехаш болчу махкара Ас уьш арабохур белахь а, уьш цкъа а Исраил-махкана чубогӀур бац. ТӀаккха хуур ду шуна Со Веза Эла вуйла[+].

39Ткъа хьо, Исраилан халкъ, – боху Хьалдолчу Эло, – дало, шух хӀора, шайн цӀуйн гӀуллакх а деш лела! Амма цул тӀаьхьа, аша Соьга ла ца догӀахь, Сан еза цӀе аша кхин сийсазйохур ма яц шайн сагӀанашца а, шайн цӀушца а![+] 40Сан махкахь болчу безачу лам тӀехь, лекхачу Исраилан лам тӀехь[*], – боху Хьалдолчу Эло, – Суна гӀуллакх а деш, лелар ду дерриг а Исраилан халкъ. Ас цигахь хазахетарца тӀеоьцур ду шу. Цигахь Со хьоьжур ву аша Суна лерина мел долчу хӀумане а, шун тоьллачу сагӀанашка а, шун дезачу совгӀаташка а[+]. 41Шаьш дӀасадаржийначу кхечу къаьмнаш юкъара Аса шу ара а даьхча, кхечу мехкашкара Аса шу схьа а гулдича, шу, хаза хьожа йогӀу хӀума санна, тӀеоьцур ду Аса. Кхечу къаьмнашна хьалха шуьгахула дӀагойтур ду Аса Со веза хилар[+]. 42Ас шун дайшна ваӀданца лур бу аьллачу Исраил-махка шаьш схьадалийча, хуур ду шуна, Со Веза Эла вуйла[+]. 43Цигахь шуна дагадогӀур ду Суна хьалха шаьш бехдеш долу шайн лелар а, шаьш мел лелийна хӀуманаш а. Шун дог дер ду шаьш мел дина вонаш бахьана долуш[+]. 44Ва Исраилан халкъ, хьан вочу некъашка а, гамдинчу гӀуллакхашка а ца хьожуш, ткъа Сайн цӀеран дуьхьа Аса хьо лелийча, хуур ду хьуна, Со Веза Эла вуйла». Иштта элира Хьалдолчу Эло[+].


Къилбехьа яьлла цӀе

45Соьга юха а Везачу Элан дош кхечира: 46«Адаман кӀант! Къилбехьа дӀаверза. Къилбанна дуьхьал вист а хилий, къилбанан аренан хьуьнна дуьхьал Делера болу хаам кхайкхабе. 47Къилбанан хьуьне дӀаала: „ЛадогӀа Везачу Элера долчу даше. Хьалдолчу Эло боху: ‘Хьох цӀе лато воллу Со, ткъа оцу цӀеро хьан дерриг а дитташ – къона я декъа уьш делахь а – дӀакхоллур ду. Латийна алу йовр яц, ткъа хӀорра а къилбехьара дуьйна къилбаседе кхаччалц морцур ву[+]. 48ТӀаккха адамашна хуур ду Аса, Везачу Эло, и цӀе латийнийла а, иза дӀаяйа йиш йоцийла а’“»[+].

49ТӀаккха аса, Яхьазкхиала, элира: «Маржа-яӀ, Хьалдолу Эла! Халкъо сох лаьцна боху: „ХӀетал-металшца дуьйцуш-м вац те иза?“»[+]

#### 21


Везачу Элан тур

1Соьга юха а Везачу Элера дош кхечира: 2«Адаман кӀант! Ярушалаймана дуьхьал вист а хилий, цуьнан езачу меттигашна дуьхьал кхайкхам бе. Исраил-махкана дуьхьал Соьгара болу хаам бе[+]. 3Исраил-махке дӀаала: „Везачу Эло боху: ‘Со шуна дуьхьал ву, Ас Сайн тур баттара доккхур ду, Ас хьоьгара хӀорра а схьавоккхур ву – вон мел верг а, дика мел верг а[+]. 4Иштта, хьан диканиг а, вониг а хӀаллаквийр ву Аса, Сайн тур баттара доккхур ду массо а стагана дуьхьал – къилбера дуьйна къилбаседе кхаччалц[+]. 5ТӀаккха массарна а дӀахуур ду, Со Веза Эла вуйла а, иштта Сан баттара даьккхина долу тур юха цу чу дуьжур доцийла а’“.

6Ткъа ахьа, адаман кӀант, гӀайгӀане узарш де, дог дохарца узарш де массарна а хьалха. 7Цара хьоьга хаьттича: „Ахьа узарш стенна до?“ – ахьа ала деза: „Вайна тӀекхочуш болу хаам бахьана долуш до. Иза тӀекхаьчча, хӀораннан дог, Ӏадийна, дешар ду, массеран а куьйгаш, чуьра са дӀадаьлча санна, охьагӀур ду, хӀораннан а са кхачалур ду, голаш, хи санна, егор ю. ЛадогӀа, и хаам тӀекхочуш ма бу, иза кхочушхир ма ду“». Иштта боху Хьалдолчу Эло[+].

8Соьга Везачу Элан дош кхечира: 9«Адаман кӀант! Соьгара нахана хаам бе. ДӀаала цаьрга: „Иштта боху Хьалдолчу Эло:

‘Туьре хьажал!
И тур ирдина а ду,
заьнгала дина а ду[+].
10Иза адамаш дайа ирдина,
стелахаьштиг санна къегийта заьнгала дина.
Даккхийдеш лела дезий вай?
Сан кӀентан олаллин гӀожан хӀора диттах дог долу.
11Ас тур заьнгала дайтира,
иза караэцархьама.
И тур ира а ду, заьнгала дина а ду,
иза хӀаллаквечун кара дӀадалархьама.
12Велха, узарш а деш, адаман кӀант,
хӀунда аьлча и тур Сан къомана а,
берриг а Исраилан элашна а дуьхьал даьккхина ду.
Уьш Сан къомаца цхьаьна
хӀаллакбина хир бу.
Цундела велха, хьайн некха тӀе куьйгаш а детташ.
13Иза зер хир ма ду!
Делахь а хьан цу гӀожах дог далахь,
хьан бала хир бац те?’ Иштта боху Хьалдолчу Эло“.

14Ткъа ахьа, адаман кӀант, Соьгара хаам бе, куьйгаш вовшах а детташ. Тур шозза а, кхузза а охьадожийта, и тур адамаш дайъийта лерина ду, доккхачу хӀаллакдарна а лерина ду, иза гонах хьийзаш ма ду, 15адамийн дегнаш дашорхьама а, охьаэгнарш дуккха а хилийтархьама а. Церан хӀорра а кевнехь Аса хӀаллакдайтаран тур хӀоттийна. ЭхӀ, ткъес санна къегийта дина ду иза, хӀаллакдайтарна даьккхина! 16Аьтту агӀор ирло, ва тур! Аьрру агӀор дӀагӀо! Хьайн иралла дӀа мел ерзийначу агӀор дӀагӀо. 17ТӀаккха Ас куьйгаш вовшах тухур ду, Ас Сайн оьгӀазвахар Ӏабор ду. Иза Аса боху, Везачу Эло».


Бавелан паччахьан тур

18Везачу Элан дош кхечира соьга: 19«Адаман кӀант, Бавелан паччахь шен туьраца схьаваийта шина некъан сурт дилла. И ши некъ цхьана махкара схьабогӀуш хила безаш бу. Некъан билгало дӀахӀоттае некъ бекъалучу гӀалахь. 20Тур схьадогӀуш болчу некъийн сурт дилла. Цхьа некъ Ӏамминхойн Рабба-гӀала боьдуш бу, ткъа важа некъ ЯхӀуд-махкарчу чӀагӀйинчу Ярушалайме боьдуш бу[+]. 21Бавелан паччахь некъ бекъалучу меттехь соцур ву, ша муьлхачу новкъа ваха веза хьожуш пал тасархьама. Цо секхаӀодан пхерчий лестор ду, шен цӀерачу цӀушка хоьттур ду, экханан доӀахе хьоьжур ву. 22Цуьнан аьтту куьйга, Ярушалайме гӀо аьлла, кхаж бер бу. Иза, оцу кхоже хьаьжжина, цигахь оганаш херцош долу бӀогӀамаш дӀахӀитто а, адам хӀаллакде, аьлла омра дан а, тӀеман орца даккха а, гӀалин кевнаш дохо гӀирс дӀахӀотто а, гӀалин гонах лаьттан гунаш дан а, гӀала схьаяккхархьама кхиболу тӀеман гӀирс дӀахӀотто а безаш ву[+]. 23И тесна пал Ярушалайман бахархошна харц хетар бу, хӀунда аьлча цара бавелхошца барт бина! Делахь а Бавелан паччахьо царна дагадоуьйтур ду уьш бехке хилар, ткъа цо уьш схьалоцур бу». 24Цундела Хьалдолчу Эло боху: «Шайн аьрхалла дӀа а йовзуьйтуш, шаьш мел дечу гӀуллакхашкахула шайн къинош дӀа а гойтуш, шаьш бехке хилар гайтира аша. Ткъа аша шаьш шайн бехке хилар дагадаийтарна, шу ницкъаца схьалоьцур ду.

25Ткъа хьо, Исраилан халкъан зуламе куьйгалхо, хьан тӀаьххьара де тӀекхаьчна, оцу дийнахь хьуна кхоччуш таӀзар дийр ду»[+]. 26Хьалдолчу Эло боху: «ДӀаяккха хьайн коьртара чалба а, дӀадаккха таж а. Хийцамаш бен хан тӀекхаьчна. Лакхарнаш лахабаьхна хир бу, ткъа лахарнаш лакхабохур бу. 27ХӀуй-пака! ТӀепаза! Аса хӀокху гӀаланах дамардарц дийр ду. Амма иза хир дац, цунна кхел яр шен кара дӀаделларг схьаваллалц. ТӀаккха Аса иза Цунна дӀалур ю».


Тур а, Ӏамминхой а

28[+]«Адаман кӀант, Соьгара хаам бе нахе. ДӀаала цаьрга: „Хьалдолчу Эло иштта боху Ӏамминхошка, исраилхойх ца бешаш болчу:

‘Туьре хьажал!
И тур баттара даьккхина ду,
заьнгала дина а ду адамаш хӀаллакдархьама а,
стелахаьштиг санна, къагийтархьама а[+].

29Хьуна дуьхьалхӀиттина суьрташ эрна ду, ткъа пал тийсар а харцдерг ду. Тур зуламечу нехан логгехь ду, церан тӀаьххьара де тӀекхаьчна, оцу дийнахь царна кхоччуш таӀзар дийр ду[+].

30Батта юхадилла тур. Ас кхел йийр ю хьуна, хьо кхоьллинчу меттехь, хьо дуьнен чу ваьллачу лаьтта тӀехь[+]. 31Ас Сайн оьгӀазалла хьуна тӀе яссор ю, ткъа Сайн дераллин цӀерца хьуна тӀе садоьӀур ду. Ас къизачу нахе дӀалур ву хьо, адамаш хьийзо корматалла карайирзина болчу. 32Хьо цӀарна дечиг хилла дӀахӀуттур ву, хьан цӀий хьан лаьтта тӀехь Ӏанор ду, хьо цхьанна а дагавогӀур вац. Веза Эла волчу Ас боху иза’“»[+].

#### 22


Ярушалайман зуламаш

1Соьга Везачу Элан дош кхечира: 2«Адаман кӀант! Цунна кхел йийр юй те ахь? Хьуна лаьий те цӀий Ӏанийначу Ярушалайм-гӀалина кхел ян? Цо мел лелийна вониг цунна дӀагайта[+]. 3ДӀаала цаьрга: „Иштта боху Везачу Эло: ‘Ва гӀала, хьайна чохь цӀий Ӏенорна, ахь хьайна бохам ма боккху, хьайна цӀуш а беш, хьуо Суна хьалха бех ма йо. 4Айхьа Ӏанийна долу цӀий бахьана долуш, ахьа хьо бехке йина, айхьа бина цӀуш бахьана долуш, хьо Суна хьалха бех а йина. Хьан тӀаьххьара де тӀекхаьчна, хьан заманан чаккхе уллоеана. Цундела Ас кхидолу къаьмнаш хьох кхордуьйтур ду, массо а мехкаш хьох доьлуьйтур ду[+]. 5Хьуна уллохь берш а, генахь берш а хьох боьлур бу, ва боьхаллина цӀеяхана, карзахаллех юьзнарг. 6Исраилхойн куьйгалхошка хьажал. Царах хӀораммо а хьуна чохь шен ницкъаца цӀий Ӏанадора. 7[+]Ярушалайман бахархоша шайн дай-наний емалдо, кхечу мехкашкарчу нахана гӀело йо, бисина Ӏаш болу зударий а, бобераш а ледо[+]. 8[+]Ахьа Суна деза хетарш а ца лору, иштта Суна лерина шоьтан де а ца лору[+]. 9Хьан бахархойх цхьаболчара кхечу нахана мотт бетта, уьш байъийтархьама. Цхьаболчара лаьмнашкахь йолчу езачу меттигашкахь цӀушна сагӀина еана яа хӀума а йоу, дегаза гӀуллакхаш а леладо[+]. 10[+]Цхьаберш шайн дайн зударшца дӀабуьйшу, ламаз доьхна болу зударий а хьийзабо цара[+]. 11Цхьаверг шен доттагӀчун зудчуьнца лела, важа шен несаца лела, вукхо шен ден йоӀ йолу шен йиша хьийзайо[+]. 12[+]Ярушалаймехь ахчанах нах бойъу, юхалург деллачу ахчанна тӀера ял йоккху, шена уллохь волчуьнгара леварца са йоккху, ткъа Со вицвина цара’, – боху Хьалдолчу Эло[+].

13‘Нах лебарца аша са яккхарна а, иштта шайна юкъахь цӀий Ӏенорна а, Аса сайн куьйгаш вовшахтоьхна. 14Сатохалур дуй те хьан даге, чохь са долуш санна хир дуй те хьан куьйгаш, Ас хьуна бекхам бечу заманахь? Веза Эла волчу Аса иштта элира, ткъа Айса аьлларг кхочуш а дийр ду Аса. 15Аса дӀасадаржор ду шу кхечу къаьмнашкахула а, дӀасакхуьссур ду шу кхечу мехкашкахула а. Суна хьалха шу цӀена цахилар чекхдоккхур ду Аса[+]. 16Хьо кхечу къаьмнашна хьалха сийсазъяьккхина хир ю. ТӀаккха хуур ду хьуна, Со Веза Эла вуйла’“».


Нах цӀанбеш болу Делан кхерч

17ТӀаккха соьга Везачу Элера дош кхечира: 18«Адаман кӀант! Исраилан халкъ Суна хьалха боьханиг санна хилла дӀахӀоьттира. Кхерчахь тӀехула хӀутту гӀели а, цӀаста а, эчиг а, даш а санна хилира иза. Дети кхерчахь цӀандинчул тӀаьхьа дисина долу боьханиг санна ду и халкъ![+] 19Цундела иштта боху Хьалдолчу Эло: „Шу боьханиг санна хилла дӀахӀиттина дела, Ас шу дерриш а Ярушалаймана чу схьагулдийр ду. 20Дети а, цӀаста а, эчиг а, даш а, гӀели а цхьаьна а тухий, кхерчана юккъе дуьллу, цӀе марса а йоккху, уьш дашийтархьама. Аса а, Сайн оьгӀазаллица а, дераллица а шу схьа а гулдина, Ярушалайм-гӀалина чу а дехкина, лалор ду. 21Шу схьа а гулдина, Ас Сайн оьгӀазаллин цӀеран Ӏаь тухур ю шуна тӀе, тӀаккха шу цу юкъахь лелар ду. 22ЦӀергахь лелаш долу дети санна, шу а лелар ду цу юкъахь. ТӀаккха хуур ду шуна, Веза Эла волу Со вуйла, шуна тӀе Сайн дералла йоссийнарг“».


Исраилхойн баьччанийн къинош

23ТӀаккха соьга Везачу Элан дош кхечира: 24«Адаман кӀант! ДӀаала Исраил-махке: „Дала бекхам бечу дийнахь хьо цӀанбаза бисина мохк а бу, хьан лаьтта тӀе догӀа а ца деана!“[+] 25Мехкан пайхамарш зуламечу ойланашца вовшахтийсало, шен ижу а цоьстуш, гӀигӀ деш долу лом санна. Цара дуккха а нах хӀаллак а бо, цаьргара хьал а, жовхӀарш а схьа а доху, уьш бахьана долуш бисина Ӏаш болу зударий махкахь алсамбуьйлуш бу[+]. 26[+]Мехкан динан дайша Сан товрат-хьехамаш дӀа а тотту, Суна лерина хӀуманаш сийсаз а йоху, дезаниг деза доцучух дӀа ца къастадо, иштта хьанал дерг хьарамчух а дӀа ца къастадо. Цара Суна лерина шоьтан де а ца лору. И хӀума лелорца Цара Со а бехво[+]. 27Мехкан куьйгалхой ижу дӀасаийзош йолчу берзалойх тера бу. Нехан цӀий а Ӏенош, уьш байъа а бойъуш, шайна са лоьху цара[+]. 28Мехкан пайхамарш вочу пена тӀехь кир тухуш санна лела, хӀунда аьлча царна эрна суьрташ а го, цара харцболу пал а туьйсу. Цара боху: „Иштта олу Хьалдолчу Эло“, Веза Эла волчу Аса шайга хӀумма а ца дийцинехь а[+]. 29Мехкан наха кхиберш Ӏехабо, талораш до, къечунна а, мискачунна а гӀелонаш йо, кхечу махкара тӀебаьхкина нах а хьийзабо. 30Пен тобан, пенна Ӏуьрг даьллачу метте мехкан дуьхьа дӀахӀотта стаг лийхира Ас, Соьга и мохк хӀаллак ца байтархьама, амма Суна иза ца карийра[+]. 31Цундела Ас Сайн оьгӀазалла дӀагойтур ю царна, Сайн дераллин цӀерца Ас хӀаллакбийр бу уьш, цара мел лелийнарг царна дуьхьал доккхур ду Аса». Иштта боху Хьалдолчу Эло[+].

#### 23


Къинош летош болу йижарий

1Везачу Элан дош кхечира соьга: 2«Адаман кӀант! Цкъа ши зуда хилла – цхьана ненан ши йоӀ. 3Шаьшшиъ къона йолчу хенахь дуьйна Мисар-махкахь церан нахаца лелаш хилла и шиъ. Мисар-махкахь церан накхош хьекхийна, куьг тохаза йолу накхойн юьхьигаш Ӏийдина[+]. 4Йоккхаха йолчун цӀе УхӀулат[*] яра, жимаха йолчун – УхӀулибат[*]. И йижарий Сан бара, цара Суна кӀентий а, зудабераш а дора. УхӀулат – иза Шамран-гӀала ю, ткъа УхӀулибат – иза Ярушалайм-гӀала ю. 5-6УхӀулат, Суна тешаме а йоцуш, нахаца лелара. Иза ашурхой болчу шен безаргашца лела марзъеллера. Уьш бара сийна духарш дуьйхина болу тӀемалой а, мехкадай а, меттиган куьйгалхой а. Уьш массо а хаза къонахой бара, говза дошлой болу[+]. 7ТӀаккха иза берриг а оцу къоначу кӀенташца лела йолаелира, ткъа уьш Ашур-махкара уггар тоьлла кегий нах бара. Боьхачу лаамех а юьзна, ша мел лелла цӀуш бахьана долуш, ша Далла хьалха бехйира цо. 8Мисар-махкахь йолуш ша долийна долу нахаца лелар ца дитира цо. Иза къона йолчу хенахь божарий буьйшура цуьнца, цуьнан куьг тохаза йолу накхойн юьхьигаш Ӏуьйдура цара, шайн хьайна хилар цунна тӀе а дассадора. 9ТӀаккха Аса иза шен безаргийн кара дӀаелира. Иза ашурхошца лела марзъеллера, церан кара Аса иза дӀа а елира[+]. 10Цара иза ерзина яьккхира, цуьнан кӀентий а, зудабераш а схьадехира цара, ткъа иза ша туьраца йийра. Цунна и таӀзар динчу хенахь зударша иза, сийсазйохуш, юьйцура.

11Цуьнан жимаха йолу йиша УхӀулибат и дерриг а гуш яра, амма цунна нахаца лела лаар кхин а чӀогӀа гена даьллера, иза шен йишел а чӀогӀа нахаца лелаш яра[+]. 12Иза ашурхошца – мехкадайшца а, меттиган куьйгалхошца а, хаза духарш дуьйхина болчу тӀемалошца а, говза дошлошца а – лела марзъелира. Уьш берриш а тоьлла къонахой бара[+]. 13Суна гира, цо а ша Суна хьалха бехйина хилар. ШолгӀа йиша а хьалхарчун некъа яьллера.

14УхӀулибатан Суна тешаме цахилар кхин а генадаьллера. Шена пенаш тӀехь басаршца дехкина цӀен духар дуьйхина хашадхойн божарийн суьрташ гича, цо шен нахаца лелар кхин а алсамдаьккхира[+]. 15Хашадхоша гӀодаюккъехь доьхкарш леладора, церан кортош тӀе техкина хаза чалбанаш яра. Уьш берриш а, тӀехьаьжча, лакхарчу даржехь болчу тӀеман хьаькамех тера бара, Хашад-махкахь бина болчу бавелхойн элех тера а болуш. 16УхӀулибат цаьрца, цкъа дӀахьожжушехь, массаьрца а лела марзъелла. Цо бавелхой болчу шен геланчаш бахийтира. 17Ткъа уьш, схьа а баьхкина, УхӀулибатан меттахь цуьнца дӀабийшира. Шайн боьха леларца цара иза Далла хьалха бехйира. Иштта ша бехйича, иза шен безаргех, дог а даьлла, дӀайирзира[+]. 18УхӀулибата цхьаннах а хьул ца дора шен нахаца лелар, цо шен дегӀ божаршна дӀаделира. ТӀаккха Со цунах дӀавирзира, цуьнан йишех ма-верззара. 19Амма иза нахаца лелачуьра ца сецира. Цо ша къона хилла зама дагаоьхуьйтура, ша Мисар-махкахь нахаца лелар шена дагахь а латтош[+]. 20Виран санна, дегӀ долчу а, бокъий санна хьайна болчу а шен безаргашца леларан лаамех юьзна яра иза. 21УхӀулибат, хьуна дагаеана хьо къона хилла йолу зама, Мисар-махкахь хьан везарго хьайн накхойх куьйгаш а Ӏуьттуш, куьг тохаза йолу накхойн юьхьигаш Ӏуьйдуш хилла йолу зама».


Жимаха йолчу йишина Дала кхел яр

22Цундела, УхӀулибат, Хьалдолчу Эло иштта боху: «Хьуна кӀордийна хьайн безаргаш, амма Ас массо а маьӀӀера уьш кхуза схьакхойкхур бу, тӀаккха цара хьуна го бийр бу[+]. 23Ас уьш берриш а схьабалор бу: берриг а хашадхойх болу бавелхойн элий, Пакхудера а, ШуӀагара а, КхуӀагара а божарий, цаьрца цхьаьна Ашур-махкара элий а. Уьш берриш а хаза къонахой бу, мехкадай а, меттиган куьйгалхой а, лакхарчу даржера болу тӀеман хьаькамаш а. Ткъа уьш берриш а говза дошлой бу[+]. 24Уьш хьуна тӀелетар бу герзашца а, гӀудалкхашца а. Церан йоккха тоба хир ю, доккхачу а, жимачу а турсашца а, гӀемашца а. Цара хьуна го бийр бу, ткъа Ас хьо церан кара дӀалур ю, цаьрга хьуна тӀехь кхел яйтархьама. Иштта цара, шайн Ӏадаташка хьаьжжина, хьуна таӀзар дийр ду[+]. 25Сайн эмгаралла Ас хьуна дуьхьал йоккхур ю, уьш, оьгӀаз а бахана, хьуна дуьхьал бевр бу, цара хьан мара а, лергаш а дохур ду, ткъа хьох тӀаьхьадиснарг туьро хӀаллакдийр ду. Цул тӀаьхьа цара хьоьгара кӀентий а, зудабераш а схьадохур ду, ткъа диснарг цӀарца дагор ду. 26Цара хьан хаза духар а, жовхӀарш а дӀадохур ду[+]. 27Ас сацор ду хьан боьха лелар а, хьан нахаца лелар а, ахь Мисар-махкахь долийна долу. Хьо оцу леларе кхин цкъа а лаамца хьоьжур яц, ткъа Мисар-мохк дагабогӀур а бац хьуна»[+].

28Хьалдолчу Эло иштта боху: «ХӀинца Ас хьо хьуна ца безаш болчеран кара дӀалуш ю, хьан дог шайх дӀадирзинчеран кара. 29Цара гойтур бу хьуна шайн цабезам, цара, ахьа къахьегна даьккхинарг дӀа а даьккхина, хьо ерзина юьтур ю. Хьан нахаца лелар а, боьха лелар а, кхахьпалла а массарна а гуш хир ду, хьо юьхьӀаьржачу а хӀоттош. 30И дерриг а хьуна дийр ду, хӀунда аьлча хьо кхечу къаьмнашца лела марзъелира, церан цӀушна Ӏамалъярехула хьо бех а еш[+]. 31Хьо хьайн йишас дӀакхехьначу некъа тӀе елира. Цундела Ас хьоьга дӀалур бу цуьнан таӀзаран кад»[+].

32Хьалдолчу Эло иштта боху:

«Хьайн йишин кад ахьа дӀамер бу.
Иза кӀорга а, шуьйра а бу.
Массо а хьох кхордуьйту цо.
И кад буьззина ма бу!
33Хьо ехна а хир ю, цо гӀайгӀанех юзур а ю хьо.
ХӀаллакьхиларан, Ӏожаллин кад
хьан йиша йолчу Шамран-гӀалин ма бу.
34И кад ахьа дӀамер бу берриг а,
ткъа иза кагбелча, цуьнан аьхкашна тӀе мотт хьоькхур бу ахьа,
хьайн накхош а схьадохур ду ахьа.

И иштта хир ду, иза Ас, Хьалдолчу Эло, аьлла дела»[+].

35Цундела Хьалдолчу Эло иштта боху: «Со виц а вина, Суна букъ берзорна, ахь бала лан беза хьайн боьха леларна а, хьайн нахаца леларна а»[+].


Йижаршна йина йолу Делан кхел

36Везачу Эло соьга элира: «Хьо кийча вуй УхӀулатна а, УхӀулибатна а кхел ян? Цара лелийна мел долу дегазчу хӀуманех лаций дӀаала цаьрга[+]. 37Уьш нахаца лелла, церан куьйгаш тӀехь нехан цӀий ду. Шайн цӀушца а лелла уьш. Шаьш Суна бина болу кӀентий а цара, цӀерах чекх а бохуьйтуш, цӀушна кхачанна дӀалора[+]. 38Суна дуьхьал а бовлуш, кхин а иштта хӀуманаш дора цара: оццу хенахь цара Сан еза меттиг бех а йора, Суна лерина шоьтан денош сийсаз а дохура[+]. 39Шайн бераш шайн цӀушна сагӀина даьхьначу дийнахь, цара Сан еза меттиг, чу а бовлий, сийсазйоккхура. Иштта лелара уьш Сан цӀа чохь[+].

40Иза дина а ца Ӏаш, цара кхечу мехкашкара баьхкинчу нахана тӀаьхьа шайн геланчаш бохуьйтура. Уьш схьабаьхкича, хьо, хьайн юьхь а юьлий, бӀаьргашна басар а хьокхий, хьайна тӀе жовхӀарш а духий, дӀахӀуттура[+]. 41ТӀаккха шу хаза кечбинчу метта довлура. Цу метта хьалхахь лаьтташ хаза кечйина стол а хуьлура, цунна тӀехь лаьтташ Сан хаза хьожа йогӀу хӀуманаш а, Сан даьтта а долуш. 42Хьан цӀенна чуьра хезаш хуьлура тойне гулъеллачу тобанан гӀовгӀа. Оцу тойне схьабалабора яьссачу аренгара мелла болу нах. Цара зударшна хаза хӀазарш а, исбаьхьа таьжнаш а лора. 43ТӀаккха Аса элира: „Нахаца а лелаш, ямартло еш йолу и зуда гӀелъеллехь а, цуьнца божарша кхахьпалла леладо“. 44Божарий юх-юха а иза йолчу оьхура, кхахьпа долчу санна. Иштта боьха лелаш йолчу УхӀулатна а, УхӀулибатна а тӀеоьхура уьш. 45Амма бакъахьа лелаш болчу божарша царна бехк буьллур бу. Цара кхел йийр ю царна, нахаца лелаш а, цӀий Ӏенош а болчу зударшна санна, хӀунда аьлча уьш нахаца лелаш а бу, церан куьйгаш цӀийх дуьзна а ду»[+].

46Иштта боху Хьалдолчу Эло: «Схьагулъе адамийн тоба, цаьрга УхӀулатна а, УхӀулибатна а тӀехь ницкъ байта а, къола дайта а. 47Цул тӀаьхьа гулбеллачеран тобано царна тӀе тӀулгаш кхуьссур ду, таррашца уьш цоьстур а бу, цу зударийн кӀентий а, зудабераш а дойур а ду цара, иштта церан цӀенош а дохор ду[+]. 48Ас иштта сацор ду кху махкахь боьха лелар, кхиболчу массо а зударшна хӀара хӀума дӀахьедар а деш, уьш нахаца ца лелийтархьама[+]. 49Шуна таӀзар дийр ду шун боьха лелар бахьана долуш, иштта цӀушна Ӏамал а еш, аша летийначу къиношна жоп дала дезаш а ду шу. ТӀаккха хуур ду шуна, Со Хьалдолу Эла вуйла»[+].

#### 24


Ярушалайм тӀелеттачу ачанца юстар

1Халкъ Бавеле дӀадигначул тӀаьхьа уьссалгӀачу шеран уьтталгӀачу беттан уьтталгӀачу дийнахь соьга Везачу Элан дош кхечира: 2[+]«Адаман кӀант! ДӀаязде хьайна хӀара де а, хӀунда аьлча кху дийнахь Бавелан паччахьан эскаро Ярушалаймана го бина[+]. 3Даладе аьрхачу Исраилан халкъана хӀара хьекъале дустар, дӀаала цуьнга: „Иштта боху Хьалдолчу Эло:

‘Яй цӀерана тӀе а хӀоттабай,
цу чу дуьззина хи дотта[+].
4Цу яй чу жижиг дилла,
уггар дикачу меттера схьа а даккхий –
пханар тӀера а, гӀогӀа тӀера а жижиг,
иштта дика даьӀахкаш чу а яхкий,
хьалабуза и яй.
5Жена юкъара уггар дика уьстагӀий схьа а эций,
яйна буха цӀе латае,
хи кхехкаде,
цу чуьра даьӀахкаш дикка кхехккалц’“».

6Хьалдолчу Эло иштта боху:

«Къа ду цӀий Ӏанадечу гӀалин.
Иза мекханан томмагӀаш тӀехь долчу ех тера ю,
шена тӀера телхинарг дӀа ца даьллачу.
Цу чуьра дакъош схьадаха,
царах кхаж а ца тосуьйтуш[+].
7Ӏанийна цӀий цунна чохь ма ду.
Иза тархана тӀехь дитина цо,
лаьтта тӀе охьа а ца Ӏанош,
цу тӀе чан ца йиллийта[+].
8Ас цӀий тӀулгаш тӀехь дитина,
иза къайла ца даккхийта.
Ас иза дина адам оьгӀаздахийта,
цаьрга хӀаллакбиначеран чӀир эцийта».

9Цундела Хьалдолчу Эло иштта боху:

«Къа ду цӀий Ӏанадечу гӀалин.
Ас-Айса йоккха цӀе латор ю[+].
10Дуккха а дечиг тӀекӀел а диллий,
цунах цӀе латае.
Кхехкаде и жижиг,
яй чохь ерг юкъ а елла,
даьӀахкаш яггалц.
11Бассабелла яй кӀегаш тӀе хӀоттабе,
цуьнан цӀаста, дох а делла, къагийтархьама.
Иза диларех цӀанбийр а бу,
цунна тӀера ерриг а ачо дӀакхоллур а ю.
12Иза хала болх бу,
хӀунда аьлча цунна тӀера,
цӀе ягийча а,
йоккха ачо дӀаер яц[+].

13Хьан боьха леларца хьо дукха бехбелла, цундела Ас хьо мел цӀанбарх а, цӀан а ца ло хьо. ХӀинца чул тӀаьхьа а хьайн бехбаларх хьо цӀанлур бац, Ас хьайна тӀехь Сайн дералла Ӏабаяллалц. 14Веза Эла волчу Ас аьллера. Айса аьлларг Аса кхочушдан деза хан тӀекхаьчна. Аса кхин тӀаьхьатоьттур яц и хан, хьох къа а хетар дац Суна, хьох къинхетам а бийр бац Аса. Хьан леларе а, ахь мел диначуьнга а хьаьжжина, Аса кхел йийр ю хьуна». Иштта боху Хьалдолчу Эло[+].


Пайхамаран зудчун кхалхар

15Соьга Везачу Элан дош кхечира: 16«Адаман кӀант! Хьуна дукхаезашъерг хьоьгара схьаяккха воллу Со. Иза кестта лийр ю, амма хьо гӀайгӀане лела ца веза, бӀаьрхиш дийла ца деза хьан бӀаьргех[+]. 17Цхьанна а ца хозуьйтуш, даккхий синош даха, чӀогӀа тийжа а ца тийжаш. Хьайн коьртара чалба дӀа а ма яста, мачаш кога а юха, хьайн маж къайла а ма яккха, тийжаран кхача а ма баа»[+].

18Ӏуьйранна аса нахаца къамел дира. Цу суьйранна сан зуда кхелхира. Ткъа шолгӀачу дийнахь Ӏуьйранна аса Везачу Эло сайга аьлларг дира. 19Халкъо соьга элира: «Алахьа тхоьга, и дерриг а тхуна хӀун маьӀна долуш хӀума ду?»[+]

20Ткъа аса цаьрга элира: «Соьга Везачу Элан дош кхечира, 21Исраилан халкъе дӀаала: „Иштта боху Хьалдолчу Эло: ‘Сан дезачу цӀийнах шу дозалла деш делахь а, иза шун чӀагӀо елахь а, иза шуна хьежа лууш йолу меттиг елахь а, иза шуна баккъал дезахь а, Со иза бехдан воллу. Ткъа аша битина болу шун кӀентий а, зудабераш а туьро хӀаллакбийр бу[+]. 22Ткъа аша Яхьазкхиала диннарг дийр ду: шайн мажош аша къайлайохур яц, тийжаран кхача а аша буур бац. 23Шун кортош тӀехь йихкина чалбанаш хир ю, когахь шайн мачаш а хир ю шун, шу тийжар а дац, доьлхур а дац, амма шайн къинош бахьана долуш телхар ду шу, вовшашна хьалха даккхий синош а дохуш’[+]. 24Яхьазкхиал масална хир ву шуна: цо диннарг аша а дийр ду. И дерриг а кхочушдича, хуур ду шуна, Со Хьалдолу Эла вуйла“»[+].

25«Ткъа хьох лаьцна аьлча, адаман кӀант, Аса церан чӀагӀо а, хазахетар а, сийлалла а, царна хьежа лууш йолу меттиг а, царна баккъал дезаш дерг а, иштта церан кӀентий а, мехкарий а схьабаьхча, 26цу дийнахь цигара кӀелхьарваьллачех волу цхьаъ вогӀур ву хьуна тӀе вон кхаъ бахьаш[+]. 27Цу дийнахь хьан йиш хир ю цу кӀелхьарваьллачуьнца къамел дан. ТӀаккха хьо вист ца хуьлуш вуьсур вац, иштта царна билгало хилла дӀа а хӀуттур ву хьо. ТӀаккха хуур ду царна, Со Веза Эла вуйла»[+].

#### 25


Ӏамминхойн къомана дуьхьал болу Делера хаам

1[+]Везачу Элан дош кхечира соьга: 2«Адаман кӀант! Ӏамминхойн къомана дуьхьал вист а хилий, Соьгара болу хаам бе цуьнга[+]. 3ДӀаала Ӏамминхошка: „ЛадогӀа Хьалдолчу Элан даше. Иштта боху Хьалдолчу Эло: ‘Аша сакъералуш: ‹Жолам-яӀ›, – олура, Сан еза меттиг сийсазъяьккхича, шу Исраилан махках доьлура, иза бассийначу хенахь, шу ЯхӀудан халкъах кхаьрдара, иза йийсаре дӀадуьгучу хенахь[+]. 4Шу иштта леларна Аса шу малхбалехьарчу нахе дӀалур ду. Цара шун латта дӀалоцур ду, церан эскарша шун лаьтта тӀехь шайн меттамотт дӀахӀоттор бу, уьш шуна юкъахь баха а ховшур бу, шун стоьмаш а бууш, шун шура а муьйлуш. 5Ас Рабба-гӀала эмкалийн дежийла йина дӀахӀоттор ю, ткъа Ӏамминхойн мохк уьстагӀийн керт йина дӀахӀоттор бу. ТӀаккха хуур ду шуна, Со Веза Эла вуйла’[+].

6Хьалдолчу Эло боху: ‘Ярушалайм хӀаллакьхилар бахьана долуш тӀараш детташ, когаш бетташ, Исраил-махках даггара кхаьрдаш, шу сакъералуш хиларна, 7Аса Сайн куьг шуна дуьхьал дӀакховдор ду, Ас кхечу къаьмнашка талораш дойтур ду шуна. Ас кхечу къаьмнех дӀа а хадор ду шун къам, иштта кхечу мехкех дӀа а хедар бу шун мохк. Ас хӀаллакдийр ду шун халкъ, тӀаккха хуур ду шуна, Со Веза Эла вуйла’“»[+].


Муабин къомана дуьхьал болу Делера хаам

8[+]Хьалдолчу Эло иштта боху: «Муаби-къомо а, СеӀир-къомо а дуьйцура: „ЯхӀудан къам кхидолу къаьмнаш санна ду“, – бохуш. 9Цундела Ас Муаби-мехкан дозанашкахь йолу гӀаланаш схьайохур ю, царна юкъахь мехкан уггар хаза гӀаланаш – Байт-Яшимут а, БаӀал-МаӀун а, Кхиръятим а – елахь а[+]. 10Ас и мохк, Ӏамминхошца цхьаьна, малхбалерчу халкъашна дӀалур бу, кхечу къаьмнашна Ӏамминхой кхин дага а ца бахкийтархьама[+]. 11Ас таӀзар дийр ду Муаби-къомана, тӀаккха хуур ду царна, Со Веза Эла вуйла».


Эдоман къомана дуьхьал болу Делера хаам

12[+]Хьалдолчу Эло иштта боху: «ЯхӀудан халкъана къиза бекхам барна, Эдоман къомо шех доккха къа а латийна, иза чӀогӀа бехке а хилла[+]. 13И хӀума бахьана долуш, – боху Хьалдолчу Эло, – Ас Сайн куьг дӀакховдор ду Эдомна дуьхьал, цуьнан халкъ а, дийнаташ а хӀаллакдийр ду. Теманна тӀера Дадданна тӀе кхаччалц Ас цуьнан мохк бассор а бу, массо а туьро хӀаллаквина а хир ву[+]. 14Сан къам долчу Исраилан халкъан гӀоьнца Ас бекхам бийр бу Эдомна. ТӀаккха цара Сан оьгӀазвахаре а, Сан дера хиларе а хьаьжжина, хӀума дийр ду цигахь. ТӀаккха бевзар бу царна Сан бекхам», – иштта боху Хьалдолчу Эло.


ПӀелаштамхойн къомана дуьхьал болу Делера хаам

15[+]Иштта боху Хьалдолчу Эло: «ПӀелаштамхоша къиза бекхам бора, ЯхӀудан халкъах уьш даггара кхаьрдара, бӀешерашкара дуьйна йолчу шайн инкарлонца халкъ хӀаллакдар лоьхура. 16И хӀума бахьана долуш, – боху Хьалдолчу Эло, – Ас Сайн куьг дӀакховдор ду пӀелаштамхошна дуьхьал. Ас кератхой а дӀабохур бу, хӀордан йистехь бисина берш а хӀаллакбийр бу[+]. 17Ас чӀогӀа бекхам бийр бу, Сайн дераллица царна таӀзар а деш. Ас шайна тӀехь бекхам бича, хуур ду царна, Со Веза Эла вуйла».

#### 26


Цора-гӀалина дуьхьал болу Делера хаам

1[+]Халкъ Бавеле дӀадигначул тӀаьхьа цхьайтталгӀачу шеран хьалхарчу беттан хьалхарчу дийнахь соьга Везачу Элан дош кхечира: 2«Адаман кӀант! Цора-гӀалин бахархоша вониг дуьйцура Ярушалаймах лаьцна: „Жолам-яӀ! Кхидолу къаьмнаш долчу кхочуш долу ков хилла йолу и гӀала йохийна ю! Йохкар-эцаран неӀ тхуна схьа-ма-йиллина! И гӀала хӀуй-пака а яьккхина, тхайна хьал схьагулдийр ма ду оха!“[+]

3Цундела Хьалдолу Эла волчу Аса боху: „Со хьуна дуьхьалваьлла ву, Цора-гӀала. Ас хьуна дуьхьалдоккхур ду дуккха а халкъаш. Уьш хьуна тӀегӀуртур ду, хӀордан йистана тулгӀенаш тӀе-ма-гӀорттара. 4ТӀаккха Цора-гӀалин пенаш дохор ду, иштта йохийна хир ю цуьнан бӀаьвнаш а. Ур-атталла къапалг Аса арахьокхур ю цигара, цунах ерзина тарх а еш. 5Цора-гӀала хӀорда юккъехь чӀерийлецархойн бойнаш якъош йолу меттиг хилла дӀахӀуттур ю, – боху Хьалдолу Эла волчу Аса. – Цора-гӀалина кхечу къаьмнаша талор дийр ду[+]. 6Ткъа гӀайренна дуьхьал хӀордан йистехула лаьтташ болу цуьнан мехкарий туьро хӀаллакбийр бу. ТӀаккха царна хуур ду, Со Веза Эла вуйла“[+].

7Хьалдолчу Эло иштта боху: „Ас Цора-гӀалина дуьхьалваккха къилбаседехьара Бавелан паччахь волу Набухди-Нецар схьавалор ву. Иза паччахьийн паччахь ву. Иза дуккха а адамийн эскарца а, говрашца а, гӀудалкхашца а, дошлошца а схьавогӀур ву[+]. 8Набухди-Нецара хӀордан йистехула лаьтташ болу хьан мехкарий таррашца хӀаллакбийр бу. Цо, гӀала схьаяккхархьама, тӀеман гӀирс а дӀахӀоттор бу, гӀалина гонах лаьттан гунаш а дийр ду, ша ларвархьама хьуна дуьхьал турсаш а дохур ду[+]. 9Цо оганаш херцош долу бӀогӀамаш хьан пенашна дуьхьал деттар ду, хьан бӀаьвнаш зӀокбергашца йохор ю[+]. 10Цуьнан говраша яьккхинчу чено хьо къайла а йоккхуш, дукха говраш хир ю цуьнан. Хьан пенаш цуьнан говраша а, гӀудалкхаша а яьккхинчу гӀовгӀано дегор ду, иза гӀалин кевнехула, йохийначу гӀалина чу ма-ваххара, чувогӀучу хенахь. 11Шен говрийн бергашца цо хьан гӀалин урамаш дохор ду, хьан халкъ цо таррашца отур ду, ткъа хьан андий бӀогӀамаш лаьтта тӀе охьадеттар ду. 12Цара хьан дерриг а хьолана талор дийр ду, хьан йохкаэцаран хӀуманаш шайна схьаоьцур ю. Иштта хьан пенаш а дохор ду, хьан хаза цӀенош а хӀаллакдийр ду цара. Цунах йисина къапалг а, дитташ а, латта а хӀорда чу кхуссур ду. 13[+]Аса хьан ирсе эшарш сацор ю. Адамашна кхин хезар дац хьан дечиг-пондарийн аз[+]. 14Ас хьо, ерзина тарх а йина, дӀахӀоттор ю. Хьо чӀерийлецархойн бойнаш якъош йолу меттиг хилла дӀахӀуттур ю. Хьо кхин юхаметтахӀоттийна хир яц, хӀунда аьлча Аса, Везачу Эло, боху иза“. Иштта элира Хьалдолчу Эло»[+].

15Иштта боху Хьалдолчу Эло Цора-гӀале: «Хьо южуш даьллачу татанах а, чевнаш хиллачара дечу узарех а, хьуна чохь адамаш дайарх а, кхераделла, дегор дац теша хӀордан йистехь дехаш долу къаьмнаш[+]? 16[+]ХӀордана йистехь йолчу массо а пачхьалкхийн куьйгалхоша, шайн гӀанташ тӀера хьала а гӀевттина, шайна тӀера хаза тӀамарш тӀехь йолу обанаш дӀа а яьхна, сингаттаман духар тӀе духур ду. Уьш, лаьтта охьа а хевшина, кхерарна, бегош хир бу, хьуна хиллачух цец а буьйлуш[+]. 17Хьо бахьана долуш тийжам а беш, цара бохур ду:

„Хьо къайла ма яьлла, ва цӀеяхана гӀала!
Хьуна чохь хӀордахой Ӏаш ма бара.
Хьо хи тӀехь ницкъ болуш лаьтташ ма яра,
хьо а, хьан бахархой а.
Цара кхерамехь латтабора
хӀорда йистехь мел бехаш берш а[+].
18Ткъа хӀинца, хьо йоьжначу хенахь,
хӀордана йистехь дехаш долу
дерриг а къаьмнаш кхерарна дегош ду.
ГӀайренаш а ю кхерамах юьзна,
хьо хӀаллакьхилар бахьана долуш“».

19Хьалдолчу Эло иштта боху: «Ас хьо яссор ю, чохь Ӏаш цхьа а стаг а воцуш йолу гӀаланаш санна хир ю хьо. Ас хьуна тӀе хин тулгӀенаш хьалаайор ю, хьо цаьрга хин буха яхьийта. 20Ас хьо эхарте кхочуьйтур ю, ширачу заманашкара адамаш долчу. Ас хьо лаьттан буха охьайохуьйтур ю, даима долчу къапалгашна юкъахь, эхарте кхаьчначаьрца цхьаьна. Хьуна чохь кхин цкъа а адамаш дехар дац, иштта дийна болчеран дуьнен чохь хьан сийлалла гойтур а яц[+]. 21[+]Ас хьох къемате масала дийр ду, ткъа хьо кхин цкъа а хир яц. Хьо наха лоьхур ю, амма кхин цкъа а хьо карор яц». Иштта боху Хьалдолчу Эло[+].

#### 27


Цора-гӀалина бина тийжам

1Соьга юха а Везачу Элан дош кхечира: 2«Ахьа а, адаман кӀант, дӀадоладе Цора-гӀаланах лаций гӀайгӀане тийжар[+]. 3ДӀаала хӀорда йистехь схьаеанчу меттехь яха хиъначу цуьнга, хӀордан йистехь дехаш долчу дуккха а къаьмнашца йохкаэцар лелош йолчу цуьнга: „Иштта боху Хьалдолчу Эло:

‘Цора-гӀала!
Ахьа хьо кхоччуш хаза ю боху.
4Хьан дозанаш хӀордан юккъе кхечира,
хьо йинчара кхоччуш хаза хинкема санна йина.
5Санирехь кхуьучу зоьзан диттах йина ю хьан ерриг а лакхенаш,
ткъа хьан мачтанаш Ливанун-ломахь тӀекхуьуш долчу баганан диттах йина ю[+].
6Хьан пийсакаш Башанера деанчу ножан диттах дина дара.
Хьан цӀенкъа Хитамарчу зоьзан дечиган аннех йина яра,
пийлан кӀомсарех кечйина йистош а йолуш[+].
7Хьан гатанаш Мисар-махкара деанчу тӀамарш йолчу кӀадих дина дара,
уьш байракхаш санна дӀатоьхна а дара.
Элша-гӀайренна тӀера деана стигалан басахь а,
таьӀна-цӀен а долу кӀадеш хьан шаршу хилла дӀахӀиттинера.
8ЦӀаданера а, Арвадигара а бахархой бара хьан пийсакаш лелорхой.
Ткъа хьан говза нах, ва Цора-гӀала, кемалелорхой бара[+].
9Кеманна даьлла Ӏуьргаш дӀадукъуш
Гебалара говзанчаш а бара хьан.
ХӀордан дерриг а кеманаш а, церан кемалелорхой а
хьуна чохь хуьлура, хьоьца йохкаэцар а лелош[+].

10Парси-махкара а, Луда-махкара а, ПӀатӀа-махкара а тӀемалой бара хьан эскарна юкъахь, цара хьан цӀенойн пенашна тӀе шайн турсаш а, гӀемаш а хьалаоьхкира, цара хьан сий а хьалаайира[+]. 11Арвадин а, Хьелакан а тӀемалой бара гобаьккхина хьан пенаш тӀехь лаьтташ, иштта Гамадара нах а бара хьан бӀаьвнашна тӀехь. Цара шайн турсаш хьалаоьхкира хьан пенашна тӀехь, и хӀума дарца хьан хазалла кхочуш а еш.

12Хьан хьал доккха хиларна, Таршаш-гӀалано хьоьгара хӀуманаш оьцура, царна дуьхьал дети а, эчиг а, даш а, гӀели а луш[+]. 13Яван[*] а, Тубал а, Машах а мехкаша хьоьца мах бора, леш а, цӀестах йина пхьегӀаш а хьоьгара оьцучу хӀуманна дуьхьал а луш[+]. 14Байт-ТогӀармера болчара ахьа юхкуш йолчу хӀуманашна дуьхьал говраш а, дой а, бӀарзанаш а лора[+]. 15Дадданан наха хьоьца йохкаэцар лелайора. ХӀордан йистехь дехачу дуккха долчу къаьмнаша хьоьца хийцар леладора, хьан хӀуманашна дуьхьал пийлан кӀомсарш а, Ӏаьржа дечиг а луш[+]. 16Хьан дукха дохка хӀума хилар бахьана долуш, иштта хьоьца йохкаэцар лелайора арамхоша а, хьан хӀуманашна дуьхьал карбункул олу мехала тӀулгаш а, цӀен кӀадеш а, тӀехь тӀамарш йолу дуткъа кӀадеш а, маржан-жовхӀарш а, иштта рубинаш а луш. 17ЯхӀуд-мохк а, Исраил-мохк а хьоьца мах лелош бара, хьан сурсаташна дуьхьал Минитара кӀа а, сегӀаз а, моз а, даьтта а, хьакхарш а лора цара[+]. 18Хьан дукха дохка хӀума хиларна а, хьан хьал доккха хиларна а, Дамасакхо хьоьгара оьцура Хьелбунера чагӀар а, Цахьарера тӀаргӀа а[+]. 19Узалара волу Ведан а, Яван а вара хьан хӀуманашна дуьхьал эчигах йина хӀуманаш а, касия а, хаза хьожа йогӀу эрз а луш[+]. 20Даддана хьоьца мах лелабора нуьйрашна тӀе туьйсучу юргӀанашца. 21Ӏаьрбихоша а, Къедар-махкарчу массо а элаша а хьоьца хийцар дора, хьан хӀуманашна дуьхьал Ӏахарий а, кой а, гезарий а луш[+]. 22Шеба-гӀаларчу а, РуӀман-гӀаларчу а совдегарша хьоьца мах лелабора, ахьа дохка деанчу хьолана дуьхьал шайн уггар дика хьакхарш а, деза тӀулгаш а, деши а луш[+]. 23ХӀаранера а, Ханейра а, Ӏеданера а, Шебера а, Ашур-махкара а, иштта Килмадера а болчу совдегарша хьоьца мах лелабора[+]. 24Цара хьуна еза бедарш а, сийна тӀаргӀа а, тӀехь тӀамарш йолу кӀадеш а, бес-бесара кузаш а, чӀогӀа даьӀна эхангаш а дахьара. 25[+]Ахьа духкуш мел дерг Таршаш-гӀаларчу хӀордкеманашца схьакхоьхьуш дара.

Хьо киранах дуьзна хинкема санна яра,
хӀордана юкъахь нисъелла[+].
26Пийсакаш лелорхоша хьо генна хӀорда юккъе дӀайигнера,
ткъа малхбалехьара схьахьоькхуш болчу мохо хьо хи буха яхийтира[+].
27Хьан хьал хи буха гӀур ду,
ахьа мах лелош мел дерг хин долахь хир ду.
Хьоьца мел хилларш – хинкема дӀадохуьйтуш берш а,
цу тӀера хинкеманна даьлла Ӏуьргаш дӀадукъуш берш а,
хьан совдегарш а, иштта хьан мел болу тӀемалой а –
уьш берриш а хи буха гӀур бу.
И хӀума хьо йохочу дийнахь хир ду.
28Хьан кемалелорхоша хьоькху маьхьарий бахьана долуш,
латтанаш тӀехь мел верг вегор ву.

29Пийсакаш лелорхой шайн кеманашна тӀера дӀагӀур бу,
хинкема дӀадохуьйтуш берш а, кемалелорхой а хийистехь дӀахӀуьттур бу[+].
30Цара хьуна тӀаьхьа белхар дийр ду,
шайн кортош тӀе ченаш а тийсина, чимашкахь а керчаш[+].
31Цара, шайн кортош а даьшна,
шайна тӀе сингаттаман духар а дуьйхина,
дог доьхна, хьуна белхар дийр ду
къаьхьачу бӀаьрхишца.
32Боьлхуш, тийжаш,
цара хьох лаьцна хӀара йиш дӀалокхур ю:
‹ХӀордана юккъехь узарш деш йолу
Цора-гӀала саннарг кхин муьлха яра[+]?
33Хьан совдегарша, хӀорда тӀехула а лелаш,
дуккха а къаьмнаш Ӏабадора.
Хьайн доккхачу хьолах а, алсам долчу хӀуманах а
дуьненан паччахьашна ахьа дуккха а хьал а лора[+].
34ХӀинца хьо хӀордо хӀаллакйина,
хӀорда буха а яхана,
хьан адамаш а, дерриг а хьан хьал а
хьоьца хи буха дахана›.

35ХӀордан йистехь дехаш долу къаьмнаш инзардевлла хьох, церан паччахьаш а, юьхьсибат хийцалуш, Ӏадийна бегабо[+]. 36Кхечу къаьмнех болчу совдегарша гӀайгӀанца шакарш етта. Хьо къемате хӀаллакьхилла яьлла, ткъа кхин цкъа а юха хир а яц’“»[+].

#### 28


Цора-гӀалин баьччана дуьхьал Делера болу хаам

1Соьга Везачу Элан дош кхечира: 2«Адаман кӀант! Цора-гӀалин баьччане дӀаала, Хьалдолчу Эло иштта боху алий: „Хьо чӀогӀа кура ю. Ахьа боху: ‘Со – Дела ву, хӀорда юккъехь Ӏарша тӀехь Ӏаш ву со’. Амма хьо адам ду, Дела вац, хьан Делан хьекъалалла ду моьттуш хьо велахь а[+]. 3Хьуна моьтту хьо Даниалачул сов хьекъал долуш ю, къайлаха дерг дерриг а хьайна хуур ду а моьтту хьуна[+]. 4Хьайн хьекъалца а, кхетамца а гулдина ахьа хьайн дерриг а хьал а, хьайн хазни чуьра деши а, дети а[+]. 5Хьайн доккхачу хьекъалаллица а, айхьа йохкаэцар лелорца а гулдина ахьа хьайн хьал, цундела хьан коьрте куралла йоьссина и хьал бахьана долуш.

6Цундела иштта боху Хьалдолчу Эло: ‘Хьуна Делан санна хьайн хьекъалалла ду моттар бахьана долуш, 7Ас кхечу мехкашкара нах схьабалор бу хьуна дуьхьалбаха, уьш кхечу къаьмнашна юкъахь уггар къиза нах бу. Цара шайн тарраш хьан хазаллина а, хьекъалаллина а дуьхьалдохур ду, цара хьан исбаьхьалла а дӀайоккхур ю[+]. 8Цара хьо эхарта чу вохуьйтур ву, хӀордана юккъехь хӀаллаквийр ву хьо. 9ТӀаккха эр дуй ахьа хьо воьчарна хьалха: ‹Со – Дела ву›? Хьо хӀаллаквечеран карахь хилча, хьо кхидерш санна долу адам хир ду, Дела хир вац 10Хийрачу махкарчу нехан карах лийр ву хьо, акха лела жӀаьла санна. Иза Ас иштта аьлла дела хир ду’. Иштта элира Хьалдолчу Эло“»[+].


Цора-гӀалин баьчча вожор

11Везачу Элан дош кхечира соьга: 12«Адаман кӀант! Велха Цора-гӀалин паччахьна, цуьнга дӀа а ала: „ХӀара боху Хьалдолчу Эло:

‘Хьо кхачамаллин кеп яра,
хьекъалаллех вуьззина вара,
хьо уггар хазаниг а вара[+].
13Хьо Делан Ӏедан-бешахь вара,
хьан бедарш тайп-тайпанарчу дезачу тӀулгашца кечйина яра:
рубинца а, топазца а, алмазца а,
хризолитца а, ониксца а, ясписца а,
саппирца а, карбункулца а, изумрудца а.
Церан гураш хьуна тӀехь говза а, хаза а деших дина дара.
И дерриг а хьо кхоьллинчу дийнахь хьуна кечдина дара[+].
14Хьо къобалдина каруб-малик дара,
Ас хьо гӀаролхо санна хӀоттийнера.
Хьо иштта Делан безачу лам тӀехь а вара,
цӀе санна, лепаш долчу тӀулгашна юкъахь а лелара хьо[+].
15Хьо цӀена вара хьайн некъашкахь
хьо кхоьллинчу хенахь дуьйна,
хьуна чохь зулам карадаллалц.
16Айхьа леладо шуьйрра йохкаэцар бахьана долуш,
хьо къизаллех а вуьзна,
ахьа хьайх къинош а летийна.
Ас хьо боьха хӀума санна, Везачу Элан лома тӀера чукхоьссина.
Ас дӀалаьллина хьо лардеш хилла долу каруб-малик,
цӀе санна, лепаш долчу тӀулгашна юккъера дӀалаьллина Ас хьо.
17Хьан хазалла бахьана долуш
куралла йоьссина хьан даг тӀе,
хьайн дозалла бахьана долуш
хьекъалалла а хӀаллакдина ахьа.
И хӀума бахьана долуш Ас хьо лаьттах тоьхна,
паччахьашна хьалха хьо юьхьӀаьржачу хӀоттийна Ас.
18Ахьа дукхазза а къинош леторна а,
ахьа харцахьа йохкаэцар лелорна а,
хьайн еза меттигаш ахьа бехйина.
Хьуна чуьра цӀе схьаяьккхина Ас,
цо хьо дӀа а кхаьллина.
Хьо, чим бина, дӀахӀоттийна Ас,
хьоьга хьожуш мел волчунна хьалха.
19Хьо девзаш мел хилла долу къаьмнаш,
инзардевлла, Ӏадийна ду.
Хьан чаккхе къемате яра,
ткъа хьо кхин цкъа а хир яц’“»[+].


ЦӀадан-гӀалина дуьхьал Делера болу хаам

20[+]Соьга Везачу Элан дош кхечира: 21«Адаман кӀант! ЦӀадан-гӀалина дуьхьал вист а хилий, цунна дуьхьал Соьгара болу хаам бе[+]. 22ДӀаала цуьнга, Хьалдолчу Эло хӀара боху алий:

„ЦӀадан-гӀала, Со хьуна дуьхьалвер ву.
Хьуна чохь Со гӀаравер ву.
Ас шайна кхел йинчул тӀаьхьа а,
Сайн возалла шайна юкъахь Аса гучуяьккхинчул тӀаьхьа а,
хуур ду хьан адамашна, Со Веза Эла вуйла.
23Ас хьуна тӀе Ӏожаллин ун а хьажор ду,
хьан урамашкахь цӀий а Ӏанадойтур ду.
ГӀалара адам царна гонах болчу мостагӀийн карах хӀаллакьхир ду.
ТӀаккха хуур ду царна, Со Веза Эла вуйла[+].

24Исраилан халкъана гонах йолчу а, цунна кхиссарш йинчу а пачхьалкхаша кхин цкъа а, коканийн коьллаша я кӀохцалша санна, лазор яц иза. ТӀаккха хуур ду исраилхошна Со Хьалдолу Эла вуйла“»[+].


Исраилан халкъ декъалдина хилар

25Иштта боху Хьалдолчу Эло: «Шаьш дӀасадаржийна долчу къаьмнашна юкъара Айса Исраилан халкъ схьагулдича, Аса Сайн возалла гойтур ю массо а халкъашна хьалха. ТӀаккха Исраилан халкъан бахархой шайн долахь болчу а, Аса Сайн ялхо волчу Якъубана белла болчу а махкахь Ӏийр бу[+]. 26Уьш цу тӀехь цхьанххьара а кхерам боцуш бехар бу, цара цӀенош а дийр ду, кемсийн бошмаш а югӀур ю. Уьш кхерам боцуш Ӏийр бу, царна кхиссарш еш хиллачу, царна гонахарчу массо а къаьмнашна тӀехь Ас кхел йича. ТӀаккха хуур ду царна, Со церан Веза Дела вуйла»[+].

#### 29


Мисар-махкана дуьхьал Делера болу хаам

1[+]Халкъ Бавеле дӀадигначул тӀаьхьа уьтталгӀачу шеран уьтталгӀачу беттан шуьйтталгӀачу дийнахь соьга Везачу Элан дош кхечира: 2«Адаман кӀант! Мисар-мехкан паччахь волчу пирӀунна дуьхьал вист а хилий, цунна а, берриг а Мисар-махкана а дуьхьал Соьгара болу хаам бе[+]. 3Иштта ала: „Хьалдолчу Эло боху:

‘Мисар-мехкан паччахь волу пирӀун,
Со хьуна дуьхьал ву,
хьо боккха саьрмик санна ву,
хьан Нил-хин гаьннашна юкъахь Ӏуьллуш болу.
Ахь боху: ‹ХӀара Нил-хи сан ду,
иза аса кхоьллина а ду›[+].
4Амма Аса хьан мочхалех мӀара а тесна,
хьан пелагашна тӀе хьан хиш чуьра чӀерий а латийна,
хьо цу Нил-хи чуьра схьабоккхур бу,
хьан пелагашна тӀелеттачу чӀерашца цхьаьна[+].
5Ас хьо яьссачу аренгахь охьакхуссур бу,
хьо а, хьан хиш чуьра берриг а чӀара а.
Хьо даьссачу кха тӀе охьабужур бу,
цхьаммо а хьуна гӀо а дийр дац.
Ас хьо лаьттахь лелачу акхарошний,
стигаларчу олхазаршний дӀалур бу,
цаьрга баийта[+].
6[+]ТӀаккха хуур ду берриг а Мисар-махкахь бехаш болчарна,
Со Веза Эла вуйла.
Исраилан халкъо хьоьгара, Мисар-махкара, гӀо лехча,
хьо, эрз санна, ледара гӀортор ма яра[+].
7Цара хьо шайн куьйгашца схьалаьцча,
хьо бекъабелла дӀабелира,
церан ерриг а белшех кӀохцалш а дохуьйтуш.
Уьш хьох шайна гӀортор ян хӀиттича,
ахьа, каг а белла, церан берриг а букъ лазийра’.

8Цундела Хьалдолчу Эло иштта боху: ‘Ас хьуна тӀе тур хьалаойур ду, хьан адамаш а, дийнаташ а хӀаллак а деш[+]. 9Бассалур бу Мисар-мохк, тӀаккха хуур ду мисархошна Со Веза Эла вуйла.

‹ХӀара Нил-хи сан ду, хӀара ас кхоьллина а ду› ахь алар бахьана долуш, 10Со хьуна а, хьан хишна а дуьхьалваьлла. Ас бассор бу Мисар-мохк Мигдолара дуьйна Савейнина тӀе кхаччалц а, цигара Хушин дозанна тӀе кхаччалц а[+]. 11Мисар-махкахула я адаман, я дийнатан ког а ловзур бац. Шовзткъа шарахь цигахь цхьа а стаг хир вац вехаш. 12Даьссачу латтанашна юкъахь уггар баьсса мохк бина дӀахӀоттор бу Ас Мисар-мохк. Шовзткъа шарахь цуьнан гӀаланаш йохийначу гӀаланашна юкъахь хир ю. Аса дӀасабаржор бу мисархой кхечу къаьмнашкахула а, уьш кхечу мехкашкахула дӀасакхуьссур а бу’[+].

13Хьалдолчу Эло иштта боху: ‘Шовзткъа шо дӀадаьлча, Ас схьагулбийр бу мисархой кхечу къаьмнашна юкъахь дӀасабаржийначуьра[+]. 14Ас юхабалор бу мисархойн йийсархой, уьш схьабевлла долчу ПатӀрусан лаьтта тӀе схьабалор бу Ас уьш, амма церан пачхьалкх кхин чӀагӀъелла дӀахӀуттур яц[+]. 15Иза кхечу пачхьалкхашна юкъахь уггар гӀийла пачхьалкх хилла лаьттар ю, кхин цкъа а кхечу пачхьалкхел лакха а ер яц. Ас кӀеззиг бийр бу уьш, кхин цкъа а кхечу къаьмнашна тӀехь куьйгалла а деш дӀа ца хӀиттийта. 16Исраил-мохк кхин цкъа а хир бац Мисар-махках бозуш. Цунна дагахь лаьттар ду ша Деле гӀо а ца доьхуш, Мисар-махке гӀо а дехна, латийна долу къинош. ТӀаккха хуур ду царна Со Хьалдолу Эла вуйла’“»[+].


Набухди-Нецар-паччахьо Мисар-мохк схьалацар

17Халкъ Бавеле дӀадигначул тӀаьхьа ткъе ворхӀалгӀачу шеран хьалхарчу беттан хьалхарчу дийнахь соьга Везачу Элан дош кхечира: 18«Адаман кӀант! Бавелан паччахь волчу Набухди-Нецара шен эскар гӀелдина, Цора-гӀалина дуьхьал цаьрга тӀом а бойтуш. Массо а тӀемалойн месаш тилла дӀаевлла, церан белшаш лахъелла, амма царна хӀумма а ца делла цара бинчу балхана дуьхьал». 19Цундела Хьалдолчу Эло боху: «Ас Мисар-махкара латтанаш Бавелан паччахь волчу Набухди-Нецарна дӀалур ду, цуьнга мисархойн лаьтта тӀехь талораш а дайтина, церан бахам шен тӀемалошна, алапа санна, дӀабалийта[+]. 20Ас царна мисархойн латта цара бинчу балхана дуьхьал совгӀатна дӀалуш ду, хӀунда аьлча цара Сан дуьхьа бина и болх». Иштта элира Хьалдолчу Эло.

21«Цу дийнахь Ас Исраилан халкъана цуьнан ницкъ юхаберзор бу. Ткъа хьо, Яхьазкхиал, Ас цаьрга маьрша вистхуьлуьйтур ву. ТӀаккха царна хуур ду Со Веза Эла вуйла».

#### 30


Мисар-мехкан кхоьлина де

1Соьга Везачу Элан дош кхечира: 2«Адаман кӀант! Соьгара болу хаам а беш, дӀаала: „Иштта боху Хьалдолчу Эло:

‘Тийжа а тийжаш, ала:
‹Маржа-яӀ оцу дийнан!›
3Иза уллохь ду,
Везачу Элан де.
Кхоьлина хир ду
и халкъашна гӀайгӀане долу де[+].
4Мисар-махкана тур дуьхьал дер ду.
Цуьнан адам хӀаллакдан доладелча а,
цуьнан бахам схьабаьккхича а,
Мисар-мохк шен бух тӀе кхаччалц шайна йохийна гича а,
Хушан халкъ, кхераделла, Ӏадийна хир ду[+].

5Хуша а, ПӀатӀа а, Луда а мехкийн халкъаш а, Хуба-мохк а, дерриг а эделла долу халкъ а, иштта Дала ваӀданца беллачу махкара бахархой а туьро хӀаллакбийр бу’[+].

6Иштта боху Везачу Эло:

‘Мисар-мехкан гӀортораш хӀаллакьхир ю,
южур ю цуьнан сийлалла а,
дӀадер ду цуьнан ницкъ болуш хилар а, цуьнан дозалла а,
Мигдолана тӀера Савейна тӀе кхаччалц
массо а туьро вожор ву’.
Иштта боху Хьалдолчу Эло[+].
7‘Бассийначу мехкашна юкъахь а
иза уггар а бассийнарг хир бу,
яссийначу гӀаланашна юкъахь а
уггар а яссийнарш хир ю цуьнан гӀаланаш[+].
8Со Веза Эла вуйла хуур ду царна,
Ас Мисар-махкана тӀе цӀе а хьажийна,
цуьнан гӀортораш хӀаллакьхиллачул тӀаьхьа[+].

9Цу дийнахь хинкеманашца Соьгара геланчаш гӀур бу, шена кхерам бац бохуш, Ӏаш долу Хуша-къам кхеро. Мисар-махкана таӀзар дечу оцу дийнахь уьш кхерарна Ӏадийна хир бу. И де билггал тӀекхочуш ду!’

10Хьалдолчу Эло иштта боху:

‘Ас Бавелан паччахье Набухди-Нецаре
Мисар-мехкан тобанаш хӀаллакйойтур ю[+].
11Иза ша а, кхечу къаьмнашна юкъара уггар а къиза долу цуьнан эскар а
Ас Мисар-махкана тӀе хьажор ду, и латта хӀаллакдайтархьама.
Цара шайн тарраш хьала а даьхна,
дерриг а латта декъех хьаладузур ду.
12Ас Нил-хин гаьннаш а дакъор ду,
ткъа латта къизачу нахана дӀа а духкур ду,
кхечу махкарчу нехан карахула
Ас дассор ду и латта.

Иза Ас боху, Везачу Эло’[+].

13Иштта боху Хьалдолчу Эло:

‘Ас цӀуш а бохор бу,
Нуп-гӀалара харцделанаш а хӀаллакбийр бу.
Мисар-махкахь кхин хир вац куьйгалхо.
Ас кхерам тосур бу Мисар-махкахь бехаш болчеран даг чу[+].
14Ас ПатӀрус-кӀошт яссор ю,
ЦоӀан-гӀалина тӀе цӀе хьажор ю,
ткъа Ну-гӀалина кхел йийр ю[+].
15Ас Сайн оьгӀазалла Мисар-мехкан Син цӀе йолчу чӀагӀонна тӀе йоссор ю,
Ну-гӀалахь дерриг адам а хӀаллакдийр ду.
16Ас Мисар-махкана тӀе цӀе хьажор ю,
ткъа Син лазаршка хьийзайойтур ю,
Ну-гӀала а хӀаллакьхир ю,
дийнан юккъехь Нуп-гӀалина тӀелетар бу мостагӀий.
17Ана-гӀалара а, ПӀи-Басатара а кегий нах
туьро хӀаллакбийр бу,
ткъа тӀаьхьабиснарш йийсаре дӀабуьгур бу[+].
18Тахьпанхьас-гӀалахь де кхулур ду,
Ас цигахь Мисар-мехкан дукъ кагдинчул тӀаьхьа,
цигахь дӀабер бу цуьнан кура ницкъ а.
Мархаш йогӀур ю Мисар-махкана тӀе,
ткъа цуьнан гӀаланийн бахархой йийсаре гӀур бу[+].
19Иштта кхел йийр ю Ас Мисар-махкана,
тӀаккха хуур ду царна, Со Веза Эла вуйла’“»[+].


Мисар-мехкан паччахьан ницкъ кагбар

20Халкъ Бавеле дӀадигначул тӀаьхьа цхьайтталгӀачу шеран хьалхарчу беттан ворхӀалгӀачу дийнахь соьга Везачу Элан дош кхечира: 21«Адаман кӀант! Ас Мисар-мехкан паччахь волчу пирӀунан куьг кагдина. Иза цхьаммо а, лоьралла а деш, дӀа а ца дихкина, цуьнгахь тур хьалаайа ницкъ хилийтархьама»[+]. 22Цундела иштта боху Хьалдолчу Эло: «Со дуьхьал ву Мисар-мехкан паччахь волчу пирӀунна. Ас ший а куьг кагдийр ду цуьнан, кагдинарг а, кагдаза дерг а, Ас дожор ду цуьнан карара тур. 23Аса мисархой кхечу къаьмнашкахула дӀасабаржор а бу, уьш кхечу мехкашкахула дӀасакхуьссур а бу[+]. 24Ткъа Бавелан паччахьан куьйгаш Ас чӀагӀдийр ду, цуьнан кара Сайн тур а лур ду, ткъа пирӀунан куьйгаш Ас кегдийр ду. Иза цунна хьалха, валлал чӀогӀа лазийнарг санна, узарш деш хир ву. 25Ас Бавелан паччахьан куьйгаш чӀагӀдийр ду, ткъа пирӀунан куьйгаш гӀорасиза охьагӀур ду. Ас Сайн тур Бавелан паччахьан кара дӀаделча, ткъа цо иза Мисар-махкана тӀе хьалаайича, царна хуур ду, Со Веза Эла вуйла. 26Аса мисархой кхечу къаьмнашкахула дӀасабаржор а бу, уьш кхечу мехкашкахула дӀасакхуьссур а бу. ТӀаккха хуур ду царна Со Веза Эла вуйла».

#### 31


ПирӀун баганан диттах тарвалар

1Халкъ Бавеле дӀадигначул тӀаьхьа цхьайтталгӀачу шеран кхоалгӀачу беттан хьалхарчу дийнахь соьга Везачу Элан дош кхечира: 2«Адаман кӀант! Мисархойн паччахь волчу пирӀуне а, дерриг а цуьнан халкъе а дӀаала:

„Хьайн сийлахь хиларца
хьо хьаьнца нисво ахьа[+]?
3Хьажал Ливанун-ломара баганан дитт санна болчу Ашур-махке,
шена тӀехь хаза гаьннаш а долуш,
ӀиндагӀ луш гӀа а долуш болчу.
Цуьнан бохь мархашна юкъахь[*] бара[+].
4Хино и дитт кхиадора,
бухарчу хиша иза лакхадаьккхира.
Уллохула дӀаоьхуш долу хин татолаш
гонах долчу дитташна тӀе дӀаоьхура.
5Вукху диттел а лекха дара иза,
шена тӀехь деха гаьннаш а долуш,
хӀунда аьлча цунна тӀедогӀуш
кхоччуш дукха хи дара.
6Стигаларчу олхазарша цуьнан гаьннашна юкъахь шайн бенаш дора,
лаьттарчу акхароша цуьнан гаьннашна кӀел шайн кӀорнеш йора.
Дуьненара сийлахь къаьмнаш цуьнан ӀиндагӀехь дехаш дара[+].
7Лекха а долуш, хаза дара и дитт,
шена тӀехь деха гаьннаш а долуш,
цуьнан орамаш а хих Ӏаьбна дара.
8[+]Делан бешахь долу баганан дитт цуьнца дуста ца лора.
Зоьзан дитташ цуьнан зуьгалгех тар ца лора,
пхонан дитташ цуьнан гаьннашца нис ца лора.
Делан бешахь долу цхьа а дитт цуьнан хазаллица дуста ца лора[+].
9Дуккха а гаьннаш а делла,
Аса иза хаздинера,
цундела Ӏеданера массо а дитташ,
Делан бешахь долу массо а дитташ
цунах хьоьгуш дара“».

10Цундела Хьалдолчу Эло иштта элира: «Хьо, стоммачу гаьннашна тӀехула хьала а баьлла, иштта лакхабаларна а, хьо сийлахь хиларна хьан дог курадаларна а,[+] 11Ас и дитт къаьмнийн баьччанан кара дӀаделира, цуьнга, цо лелийначу харцонашка хьаьжжина, цунна хьакъ дерг дайтархьама. Ас Сайн бешара дӀадаьккхина иза. 12Уггаре къизачу кхечу къаьмнаша иза, хада а дина, дӀатесира. Цуьнан гаьннаш лаьмнаш тӀе а, тогӀеш тӀе а охьаэгна. Кегдина долу цуьнан кегий гаьннаш массо а боьранашна чуэгнера, дерриг а къаьмнаш, иза ша долчохь а дитина, цуьнан ӀиндагӀера дӀадаханера[+]. 13Дамардарц хилла Ӏуьллучу цу дитта тӀехь стигалара тайп-тайпана олхазарш дара, иштта цуьнан гаьннаш юкъахь лелаш хьуьнхара акхарой а яра[+]. 14Иза дина, дика хи молуш долу цхьа а дитт, ша доккха хилча, кура ца далийта а, иза, шен лакхалла бахьана долуш, вукху диттийн гаьннашна юкъара хьала а даьлла, мархашна тӀекхача ца гӀертийта а. ХӀунда аьлча, уьш массо а, кхидолу адамаш санна, Ӏожалле дӀахьажийна бу, уьш а, вуьш адамаш санна, белла нах дӀабохуьйтучу метте дӀабохуьйтур бу»[+].

15Иштта боху Хьалдолчу Эло: «Иза эхарте кхаьчначу дийнахь, Ас цунна тезет хӀоттадайтира. Иза бахьана долуш Аса бухара хи а дӀалакъийра, цунна тӀедогӀу хиш а совцийра, ткъа даккхий хиш кхин дӀа а ца дахийтира. Ливанун-мохк а, гӀайгӀане бина, дӀахӀоттийра Ас, ткъа дерриг а дитташ дара маргӀалдулуш. 16И дитт охьадужуш хезна долу къаьмнаш, кхерадаларна, дегадайтира Аса, Ас иза, эхарте дӀабаханчу вукхарна тӀаьхьа, бух боцучу Ӏин чу дӀахьажийча. ТӀаккха хӀинцале а лаьттан буха даханчу Ӏеданера массо а диттийн а, Ливанун-махкара уггар дика а, беркате а долчу, хи муьйлучу диттийн а дог Ӏебира оцунах[+]. 17Уьш цуьнца цхьаьна эхарте дӀакхаьчна. ХӀинца уьш туьро хӀаллакбиначарах дӀакхетта. И дитташ, цу лекхачу диттан ӀиндагӀехь, вукху къаьмнашца цхьаьна дехаш хиллера.

18Иштта, Ӏеданерачу муьлхачу диттан нисдала йиш яра хьоьца, хьан сийлаллица а, лакхаллица а? Амма хӀинца, вукху дитташца нийсса, хьо эхарте дӀахьажийна, хьо сунтбаза болчаьрца а, иштта тӀемашкахь хӀаллакбина болчаьрца а цхьаьна Ӏуьллур ду. Иза хир ду пирӀунна а, цуьнан дерриг а халкъана а». Иштта боху Хьалдолчу Эло[+].

#### 32


ПирӀунах болу тийжам

1Халкъ Бавеле дӀадигначул тӀаьхьа шуьйтталгӀачу шеран шуьйтталгӀачу беттан хьалхарчу дийнахь Везачу Элан дош кхечира соьга: 2«Адаман кӀант! ХӀара тийжам Мисар-мехкан паччахь волчу пирӀунах лаций дӀаала:

„Хьо халкъашна юкъахь къона лом санна хета,
амма билггал аьлча, хӀорда чуьра саьрмик санна ву хьо!
Хьайн хишна чохь хьайн мерӀуьргашца синош доху ахь,
хьайн когашца хи а даржош,
иштта и хи дӀаса а детташ“»[+].

3Иштта боху Хьалдолчу Эло:

«Дуккха а халкъашна а гуш,
Ас хьуна тӀе Сайн бой тосур ю,
ткъа цу адамаша хьо Сан бойнаца хьалабоккхур бу[+].
4Ас хьо лаьтта тӀе охьатосур а бу,
ткъа аренгахь хьо дӀа а тосур бу.
ТӀаккха хьуна тӀе стигалара дерриге а олхазарш а хуьйшур ду,
ерриге а лаьттара акхарой а хир ю
шаьш юззалц хьо бууш[+].
5Ас хьан жижиг лаьмнашкахула дӀасакхуьссур ду,
тогӀеш хьан докъах хьалаюзур ю.
6Ас хьо лелла меттигаш, лаьмнаш тӀе кхаччалц, цӀийх хьалаюзур ю,
цу цӀийно дерриг а хершнаш хьаладузур ду.
7Хьо дӀабайича, Ас стигалш а дӀакъовлур ю,
седарчий а кхолуьйтур ду,
мархашца малх а дӀакъовлур бу,
батто а шен серло лур яц[+].
8Стигалара массо а серло луш йолу хӀума Ас дӀакъовлур ю,
тӀаккха дерриг а хьан лаьтта тӀехь бода хӀуттур бу».

Иштта боху Хьалдолчу Эло[+].

9«Дуккха а долчу халкъийн дегнаш гӀайгӀане хилла дӀахӀуьттур ду,

Ас хьох дисина дакъош кхечу къаьмнашна юкъахь дӀасадаьхьча а,
хьуна ца девзачу мехкашка уьш дӀадаьхьча а.
10Ас дуккха а халкъаш Ӏадор ду,
церан паччахьаш чӀогӀа кхералур бу,
Ас шайна хьалха Сайн тур ластийча.
Хьо боьжначу дийнахь берриг а паччахьаш,
кхоьруш, бегош хир бу,
царах хӀорра а, шайн дахар бахьана долуш,
кхоьруш хир бу»[+].

11ХӀунда аьлча Хьалдолчу Эло иштта боху:

«Бавелхойн паччахьан тур
хьуна дуьхьал доккхур ду[+].
12Цуьнан эскархойн таррашца
Ас хьоьца болу нах хӀаллакбойтур бу.
И эскархой къаьмнийн уггаре а къизачу халкъах схьабевлла бу,
цара Мисар-мехкан куралла йойур а ю,
цуьнан мел долу халкъ хӀаллак а дийр ду[+].
13Ас цуьнан мел долчу хишна уллора дерриг а даьхни хӀаллакдийр ду,
адамийн когаша а, даьхнийн бергаша а кхин бехдийр дац и хиш.
14Ас синтем лур бу Мисар-мехкан хишна,
тӀаккха уьш, даьтта санна, меллаша дӀаоьхур ду».

Иштта боху Хьалдолчу Эло.

15«Мисар-мохк Ас бассор бу,
цуьнан массо а хӀума хӀаллакьхир ду.
Цу махкахь мел вехаш верг Ас охьатоьхча,
царна хуур ду, Со Веза Эла вуйла[+].
16Иштта бу и бен болу тийжам.
Кхечу къаьмнийн зудабераша бийр бу иза.
Мисар-махках а, цигарчу халкъах а лаьцна
бийр бу цара и тийжам».

Иштта боху Хьалдолчу Эло.


Мисар-мохк эхарте кхачар

17Халкъ Бавеле дӀадигначул тӀаьхьа шуьйтталгӀачу шеран тӀаьххьарчу беттан пхуьйтталгӀачу дийнахь соьга Везачу Элан дош кхечира: 18«Адаман кӀант! Белхар де Мисар-махкара адамаш бахьана долуш. Ахьа сийлахьчу къаьмнийн зудабераш а, и халкъ а эхарте дӀадига, коше дӀабаханчаьрца цхьаьна хилийтархьама[+]. 19ДӀаала цаьрга:

„Шу хьанал гӀолехь ду?
ДӀагӀо цига,
сунтбаза болчарна уллохь охьадийша“[+].

20Мисар-мохк тӀамехь байъинчарна юкъахь Ӏуьллур бу. Шен мел долчу халкъаца цхьаьна иза дӀадигна хуьлийла. 21Оцу эхартан юккъера турпалхойх уггар доьналла долуш болчара Мисар-махкана а, цуьнан бартхошна а эр ду: „Сунтбаза болу уьш, туьро хӀаллакбина, охьа а бехкина, Ӏохкуш бу цигахь“[+].

22Цу меттехь Ашур-мохк а бу шен мел хиллачу эскарца. Паччахьна гонах церан кешнаш ду, уьш берриш а туьро хӀаллакбина[+]. 23Церан кешнаш эхартехь уггар а кӀорггехь ду, Ашур-мехкан паччахьан къуббанна гонах. Уьш берриш а туьро хӀаллакбина, дийна болчу хенахь цара адамаш кхерамца Ӏадийнехь а[+].

24Цигахь Ӏейлам а ву, ткъа цуьнан эскар паччахьан къуббанна гонах а ду. Цуьнан берриг а тӀемалой хӀаллакьхилла тӀамехь. Уьш берриш а сунтбаза эхарте а кхаьчна, шаьш дийна болчу хенахь цара дерриг а адамаш кхерамца Ӏадийнехь а. Цара ерриг а шайн юьхьӀаьржо лаьтта буха богӀучаьрца цхьаьна яхьа[+]. 25ХӀаллакбина Ӏохкучарна юкъахь Ӏейламана а, цуьнан эскарна а мотт биллинера. Царна гонах Ӏохкуш хӀаллакбинарш бара, уьш берриш а сунтбаза а бара, туьро хӀаллакбина а бара. Шаьш дийна болчу хенахь цара дерриг а адамаш кхерамца Ӏадийнехь а, хӀинца цара ерриг а шайн юьхьӀаьржо лаьтта буха богӀучаьрца цхьаьна яхьа. ХӀаллакбиначарна юкъахь охьабехкина бу уьш.

26Цигахь Машах а, Тубал а ву шайн эскаршца, царна гонах сунтбаза болчеран кешнаш а ду. Уьш берриш а туьро хӀаллакбина а бу, хӀунда аьлча цара дийна болчу хенахь халкъашна юкъахь кхерам латтабора[+]. 27Уьш байъинчу ширачу заманахь[*] лаьтта бухахь Ӏохкуш бац. ХӀорш шайн герзаца дӀабоьхкина, церан тарраш церан гӀовлангахь Ӏохкуш ду, ткъа церан турсаш[*] церан даьӀахкашна тӀехь дисина. Цара шаьш дийна болчу хенахь массо а адамаш кхерамца Ӏадийнера.

28Ткъа хьо а, Мисар-мохк, хӀаллакбина хир бу, хьо а сунтбаза болчаьрца а, иштта туьро хӀаллакбинчаьрца а цхьаьна Ӏуьллур бу[+].

29Цигахь Эдом-мохк а, цуьнан паччахьаш а, элий а бу. Уьш берриш а майра тӀемалой бара, ткъа хӀинца туьро хӀаллакбинчаьрца цхьаьна охьабехкина бу. Уьш сунтбаза болчу лаьтта буха баханчаьрца цхьаьна Ӏохкуш бу[+].

30Цигахь къилбаседехьа хилла болу элий а, иштта адамашна кхерамаш туьйсуш болу цӀаданхойн тӀемалой а бу. Туьро хӀаллакбиначаьрца цхьаьна уьш сунтбаза Ӏохкуш бу, шайн юьхьӀаьржо лаьтта буха боьлхучаьрца цхьаьна дӀаяхьа[+].

31ХӀаллак а хилла, эхарте бахана болу нах пирӀунна дӀагича, цунна синхьаам хир бу и хӀаллакбина нах бахьана долуш, хӀунда аьлча пирӀун а, цуьнан эскар а туьро хӀаллакбина хир бу». Иштта боху Хьалдолчу Эло.

32«ПирӀуно, ша дийна волчу хенахь, адамаш, кхера а деш, Ӏададора, амма иза а, цуьнан эскар а туьро хӀаллакбинчу сунтбаза болчаьрца дӀабоьхкина хир бу». Иштта боху Хьалдолчу Эло.

#### 33


Везачу Эло Яхьазкхиалх гӀаролхо вар


(Яхьазкхиал 3:16-21)

1[•]Соьга Везачу Элан дош кхечира: 2«Адаман кӀант! Хьайн къомах болчаьрга дӀаала: „Нагахь санна Аса цхьана махкана тӀе тӀом хьажабахь, наха шайна юкъара цхьа гӀаролхо харжа мега[+]. 3Цу гӀаролхочо, шена мостагӀий гича, коьман маӀа а лекхна, шен нахе орца доккхур ду[+]. 4Коьман маӀан аз хезначул тӀаьхьа а, цхьаммо а иза тергал ца дахь, цул тӀаьхьа и стаг туьро хӀаллак а вахь, цуьнан цӀий цунна шена тӀехь хир ду[+]. 5Коьман маӀан аз хезча, оцу стага цуьнан тидам ца барна, цуьнан цӀий цунна шена тӀехь хир ду. Шен хеннахь цо тидам бинехьара, шен дахар кӀелхьардоккхур дара цо. 6Нагахь санна цу гӀаролхочо, тӀебогӀу мостагӀий шена гича, адамашка дӀахьедархьама коьман маӀа а ца лакхахь, тӀебаьхкинчу мостагӀаша царах цхьаъ хӀаллак а вахь, иза шен къинош бахьана долуш вийна хир ву, амма Аса оцу гӀаролхочуьнга жоп доьхур ду, и валар бахьана долуш“.

7Ткъа хьох, адаман кӀант, Исраилан халкъан гӀаролхо вина Аса. Соьгара болу хаам хьуна мосазза хеза, Сан цӀарах цаьрга дӀахьедан деза ахьа[+]. 8Ас зуламечу стаге: „ХӀей, зуламхо! Хьо билггал лийр ву!“ алахь, ахьа цуьнга, харц некъа тӀера дӀавала аьлла, дӀа ца хьедахь, и стаг шен къинош бахьана долуш лийр ву, ткъа цуьнан цӀийх Аса хьоьга жоп доьхур ду. 9Амма ахьа зуламечу стаге, шен некъа тӀера дӀавала аьлла, дӀахьедар динчул тӀаьхьа, иза кхин дӀа а иштта лелахь, иза шен къинош бахьана долуш лийр ву, ткъа ахьа хьайн дахар кӀелхьардоккхур ду»[+].


ХӀора стага ша лелийначунна жоп дала дезар

10[•]«Ткъа ахьа, адаман кӀант, дӀаала исраилхошка: „Аша иштта боху: ‘Тхан вон лелар а, тхан къинош а тхуна тӀехь ду. Тхо телхаш ду уьш бахьана долуш. Тхо муха даха деза те?’“[+] 11Ахьа цаьрга ала деза: „Дийна волчу Сайх чӀагӀо йо Аса, – боху Хьалдолчу Эло, – зуламечу нахана Ӏожалла тӀеярах Суна там ца хуьлу. Мелхо а, Суна лаьара уьш, шайн зуламечу некъашкара дӀа а бевлла, бехийла. Юхадерза! Юхадерзахьа хьайн вочу некъа тӀера! ХӀунда хуьлу хьо хӀаллак, Исраилан халкъ?“[+]

12Ахьа, адаман кӀант, дӀаала хьайн къомах болчаьрга: „Бакъахьа леларг Далла дуьхьалволучу дийнахь ша динчу бакъахьарчу гӀуллакхаша иза кӀелхьарвоккхур вац, ткъа зуламхо ша лелийначу зуламечу гӀуллакхех дӀавирзинчу дийнахь цо лелийначо иза галволуьйтур вац. Нагахь санна бакъахьара лелачо къинош летадахь, цунна, хьалха ша дина бакъахьара гӀуллакхаш бахьана долуш, кхидӀа ваха пурба лур дац“. 13Нагахь Аса бакъахьа лелачу стаге иза вехар ву алахь, амма цо, ша хьалха дина дикачу гӀуллакхашка а хьоьжуш, зулам дахь, Суна дагадогӀур дац цо хьалха мел дина дика гӀуллакхаш. Иза лийр ву, ша тӀаьхьа дина долу зулам бахьана долуш[+]. 14Аса зуламечу стаге дӀахьедан тарло: „Хьо лийр ву“, – аьлла. ТӀаккха иза, шен къиношна тӀера дӀа а вирзина, бакъдерг а, нийсо а лело волавала тарло. 15Цо ша юхалург ахча лучу хенахь закъалтана эцнарг а дӀалахь, ша хьалха лачкъийнарг а юхалахь, дахар луш долчу парзашца а лелахь, зулам а ца деш, и стаг вехар ву, лийр а вац[+]. 16Цо хьалха лелийна долу вонаш Ас дагадоуьйтур дац. Цо бакъдерг а, нийсо а лелийна, цундела иза билггал вехар ву.

17Ткъа хьан къомах болчара боху: „Везачу Элан лелар нийса дац“, церан шайн лелар нийса доццушехь. 18Нагахь санна бакъахьа леларг, шен нийсачу некъа тӀера а ваьлла, зулам дан волалахь, и хӀума бахьана долуш иза лийр ву. 19Ткъа зуламениг, ша динчу вонаш тӀера дӀа а вирзина, бакъдерг а, нийсо а лелош волалахь, и бахьана долуш иза вехар ву. 20Ткъа аша боху: „Везачу Элан лелар нийса дац“. Исраилан халкъ, хьох хӀоранна а, цо лелийначуьнга хьаьжжина, кхел йийр ю Ас».


Ярушалайм йожарх лаьцна болу хаам

21[+]Тхо Бавеле дӀадигначул тӀаьхьа уьтталгӀачу шеран уьтталгӀачу беттан пхоьалгӀачу дийнахь со волчу Ярушалаймера кӀелхьарваьлла волу цхьа стаг кхечира. Цо элира: «ГӀала йоьжна!» 22Амма и стаг со волчу кхачале, суьйранна, суна тӀе Везачу Элан куьг хӀоьттира. Ӏуьйранна, и стаг со волчу схьакхачале, Цо сан бага дӀайиллира[*]. Иштта, сан бага дӀайиллича, со вистхила йиш йолуш хилира[+].

23Соьга Везачу Элан дош кхечира: 24«Адаман кӀант! Исраил-мехкан дакъазадаьккхинчу лаьтта тӀехь Ӏаш болчара боху: „ИбрахӀим ша цхьаъ вара Дала цунна хӀара латта дӀалучу хенахь. Ткъа хӀинца тхо дуккха а ду, цундела хӀара латта тхуна, тхайн долахь долуш санна, схьаделла ду“[+].

25Цундела дӀаала цаьрга: „Иштта боху Хьалдолчу Эло: ‘Аша жижиг цӀийца цхьаьна доу, шу шайн цӀушка сатийсамца хьоьжу, аша адамаш хӀаллакдо. ХӀара латта шун долахь муха хир ду[+]? 26Шу шайн туьрах тешна ду, аша дегаза вонаш до, вовшийн зударшца эвхьазадуьйлу. ХӀара латта шун долахь муха хир ду?’“

27Ахьа дӀаала цаьрга: „Иштта боху Везачу Эло: ‘Дийна волчу Сайх чӀагӀо йо Аса, цу йохийначу гӀалин саьлнаш юкъахь Ӏаш болу нах туьро хӀаллакбина хир ма бу. Аренгахь нисбелларш Ас акхарошна дӀалур бу, цаьрга байъийта, ткъа чӀагӀонаш чохь а, хьехаш чохь а дӀалевчкъинарш Ӏожаллин уьно хӀаллакбийр бу[+]. 28Ас латта дассор ду, цу махко дозалла деш мел хилла долу хӀума хӀаллакьхир ду. Исраил-махкара лаьмнаш а дассалур ду, кхузахула тӀехволуш гуш стаг а хир вац. 29Цу наха дина дегаза хӀуманаш бахьана долуш, Ас хӀара латта дассийна дӀахӀоттийча, тӀаккха хуур ду царна Со Веза Эла вуйла’“[+].

30Ткъа хӀинца, адаман кӀант, хьох лаьцна эр ду Ас. Хьан къомах долу адамаш, гӀалин пенашна уллохь а, цӀийнан неӀаршна уллохь а гул а делла, хьох лаьцна къамелаш деш ду. Цара вовшашка боху: „Дуьйло, хьовса, Везачу Элера хӀун дош деана“. 31Уьш хьо волчу схьабогӀу, халкъан гуламе богӀуш санна. Сан халкъ хьуна хьалха охьахоу, цо хьоьга ла а дугӀу, амма цо ахьа бохург кхочуш ца до. Цара хьуна тамехь долу къамелаш до, амма церан дегнаша адам ледарца шайна са̄ лоху[+]. 32Церан бӀаьргашкахь хьо лаамийн эшарш локхуш волу а, хаза аз долу а илланча ву, цу тӀе говза дечиг-пондар локхург а ву. Цара хьан дешнашка ладугӀу, амма уьш кхочуш ца до. 33Амма ахьа бохуш дерг кхочушхилча, – ткъа иза-м билггал кхочушхир ду – тӀаккха цу нахана хуур ду, шайна юкъахь лелларг пайхамар хиллийла»[+].

#### 34


Исраилхойн Ӏуй

1Соьга Везачу Элан дош кхечира: 2«Адаман кӀант, исраилхойн Ӏушна дуьхьал Соьгара болу хаам бе. Соьгара болу хаам а беш, дӀаала цаьрга: „Къа ду шун, исраилхойн Ӏуй! Шу шайн жа дажо дезаш дац те? Амма аша шаьш-шайн бен ца дажадо![+] 3Аша уьстагӀийн шура[*] молу, церан тӀергӀах йина хӀуманаш шайна тӀе а юху, иштта аша дерстинчу уьстагӀашна урс хьокху, амма уьш дажа ца до[+]. 4Аш гӀийланаш чӀагӀ ца бора, цомгуш болчу уьстагӀна дарба а ца дора, церан чевнаш дӀа а ца йоьхкура. Жена юкъара дӀакъаьстина уьстагӀий аша юха ца дерзадора, тиладелларш аша схьа ца лохура. Царна тӀехь куьйгалла аша ницкъаца а, къизаллица а дора. 5[+]Шайна тӀехь Ӏу воцу дела, и уьстагӀий дӀасадаьржира, цул тӀаьхьа уьш хӀора экханан ижу хилла дӀахӀоьттира[+]. 6Сан уьстагӀий лаьмнашкахула, лекхачу гунашкахула дуьйладелла лелаш ду. Дерриг а лаьтта тӀехула уьш дӀасадаржийна ду, ткъа цхьаммо а уьш леха а ца лоьху, уьш каро а ца гӀерта“.

7Цундела, Ӏуй, ладогӀа Везачу Элан даше: 8„Дийна волчу Сайх чӀагӀо йо Ас, и Сан уьстагӀий акхаройн ижу хилийта Ӏуналла ца деш аша дитарна а, уьш, тӀехь Ӏу а воцуш, хӀора аренгарчу экханан даар хилла дӀахӀиттарна а, ткъа Сан Ӏуша уьш схьа ца лахарна а, цара уьш, дажоран метта, шаьш дежаш леларна а,[+] 9и дерриг а хӀума бахьана долуш, Ӏуй, Везачу Элан даше ладогӀа![+] 10Иштта боху Хьалдолчу Эло: ‘Со цу Ӏушна дуьхьалваьлла, Ас уьш Сайн жа бахьана долуш жоьпе озор бу. Ас уьш Сайн жа дажочуьра совцор бу. Цара шаьш кхидӀа иза дажор дац. Ас Сайн жа церан мочхалех кӀелхьардоккхур ду. Сан уьстагӀий церан даар хилла кхин дӀахӀуьттур дац’“».


Дикачу Ӏуьнах лаьцна

11Хьалдолчу Эло боху: «Ас-Айса Сайн уьстагӀий схьа а лохур ду, Со цаьрга хьожур а ву[+]. 12Шен дӀасадаржийна долчу уьстагӀашка Ӏу ма-хьажжара, хьожур ву Со цаьрга. Ас уьш паргӀатдохур ду Ӏаьржачу кхоьлинчу дийнахь уьш дӀасадаржийна хиллачу меттигашкара[+]. 13Ас къаьмнашна юкъара а, мехкашкара а схьа а гулдина, шайн лаьтта тӀе схьадалор ду уьш. Исраил-мехкан лаьмнашкахь а, хин Ӏоврашна уллохь а, адамаш лаьттахь массо а дехаш йолчу меттигашкахь Ӏалашбийр бу Ас уьш[+]. 14Аса дикачу бай тӀехь Сайн уьстагӀий дажор ду, ткъа Исраил-мехкан лекхачу лаьмнашкахь царна дежийлаш хир ю. Цигахь уьш дикачу дежийлашкахь садоӀуш хир ду, ткъа Исраил-мехкан лаьмнашкахь, токхечу бай тӀехь, уьш дежаш а лелар ду[+]. 15Со-Со хир ву Сайн уьстагӀий дажош а, цаьрга садоӀуьйтуш а». Иштта боху Хьалдолчу Эло.

16«Ас байна уьстагӀ схьалохур бу, тилабелларг юхаберзор бу, лазийначун чов дӀайоьхкур ю, цомгушчунна дарба дийр ду, амма берстина а, нуьцкъала а уьстагӀ буьйр бу. Ас нийсонца дажор ду Сайн жа»[+].

17«Аса хьуна, Сан жа, – боху Хьалдолчу Эло, – цхьана уьстагӀний, вукху уьстагӀний, иштта, коьмана а, божана а юкъахь еш, кхел йийр ю[+]. 18Шуна ца тоьу ткъа шаьш дикачу дежийлашкахь дежаш хилар? Аша-м дежийлаш тӀехь йисина йолу буц шайн когашца хьоьшу. ЦӀена хи молу аша, ткъа дисина долу хи шайн когашца даржадо. 19Сан жено яа еза те аша шайн когашца хьешна йолу буц а, мала деза те аша шайн когашца бехдина долу хи а?»

20Цундела Хьалдолчу Эло иштта боху цаьрга: «Ас-Айса йийр ю берстинчу уьстагӀний, гӀийлачу уьстагӀний юкъахь кхел. 21Аша массо а гӀийлачу уьстагӀна шайн агӀонаш а, маӀаш а етта, уьш шайна юкъара дӀалахкархьама[+]. 22Амма Ас кӀелхьардоккхур ду Сайн жа, уьш хӀинца дуьйна цхьаммо а лечкъор а дац. Ас цхьана уьстагӀний, вукху уьстагӀний юкъахь кхел а йийр ю. 23[+]Ас царна тӀе цхьа Ӏу хӀоттор ву, Сайн ялхо волу Дауд. Цо уьш дажор ду, иза церан Ӏу хир ву[+]. 24[+]Веза Эла волу Со церан Дела хир ву, ткъа Сан ялхо волу Дауд царна юкъахь эла хир ву. Иза Аса боху, Везачу Эло[+]. 25Ас цаьрца машаран барт бийр бу, цу лаьтта тӀера къиза акхарой а дӀайохур ю. Сан жа цхьа а кхерам боцуш аренгахь дехар ду, цо хьаннашкахь буьйсанаш а йохур ю[+].

26Ас декъалдийр ду уьш а, Сайн гуна гонах йолу аре а. Ас шен-шен хенахь догӀа а доуьйтур ду – иза декъалдаран догӀа хир ду[+]. 27Аренгарчу дитто стоьмаш а лур бу, лаьтто ялта а лур ду, Сан уьстагӀий шайн лаьтта тӀехь кхерамехь хир дац. Ас дохор ду церан кочара дукъ, царах леш бинчу нехан карара уьш схьабохур бу Аса. ТӀаккха хуур ду царна, Со Веза Эла вуйла[+]. 28Кхечу къаьмнашна уьш ижунна кхин хир дац, аренгарчу акхароша а уьш кхин дуур дац. Уьш маьрша дехар ду, ткъа цхьаммо а уьш кхин кхерор дац. 29Ас царна токхе долу ялта дӀаден латта лур ду. Кхин мацалла ловр яц цара, кхечу къаьмнашкара кхардар а хир дац царна. 30ТӀаккха царна дӀахуур ду, церан Веза Дела волу Со шайца вуйла, Исраилан халкъ долу уьш Сан къам дуйла». Иштта боху Хьалдолчу Эло.

31«Шу – Сан уьстагӀий долу адамаш ду, Сан дежийлашкара уьстагӀий. Ткъа Со шун Дела ву». Иштта боху Хьалдолчу Эло[+].

#### 35


Дала Эдоман халкъана тӀехь ден долу таӀзар

1[+]Везачу Элан дош кхечира соьга: 2«Адаман кӀант, СеӀир-ломана дуьхьал вист а хилий, Соьгара болу хаам а беш,[+] 3дӀаала: „Иштта боху Хьалдолчу Эло:

‘СеӀир-лам, Со хьуна дуьхьал ву.
Ас Сайн ницкъ хьуна тӀе а берзор бу,
хьох бассийна а, бохийна а мохк бийр бу[+].
4Хьан гӀаланаш йоха а йина,
царах саьлнаш йина дӀахӀиттор ю Ас,
хьо бассор бу Ас,
тӀаккха хуур ду хьуна, Со Веза Эла вуйла[+].

5Гуттара а Сан халкъана дуьхьал хьан мостагӀалла а дара, ткъа цунна хала киртиг тӀехӀоьттинчу хенахь, царна тӀехь долу таӀзар кхоччуш хилча, ахь Сан халкъ дӀаделира, туьре хӀаллакдайтархьама[+]. 6Цундела дийна волчу Сайх чӀагӀо йо Ас, – боху Хьалдолчу Эло, – хьо Айса Ӏожалле дӀакховдор бу аьлла, и Ӏожалла хьуна тӀаьхьаяьлла лелар ма ю. Хьо цӀий ца Ӏенош ца сацалора, и цӀий хьуна тӀаьхьадаьлла лелаш ду[+]. 7Ас СеӀир-лам, шена тӀехь цхьа а адам ца дуьтуш, бассор бу, Ас цу лам тӀе воьдург а, цигара юхавирзинарг а хӀаллаквийр ву. 8Ас лаьмнаш декъех хьаладузур ду, уьш массо а гунаш тӀехь а, тогӀеш чохь а, массо а Ӏаннаш чохь а Ӏохкуш хир ду, туьро хӀаллакдина. 9Ас массо а ханна бассор бу хьо, хьан гӀаланашкахь вехаш цхьа а стаг хир вац, тӀаккха хуур ду хьуна, Со Веза Эла вуйла.

10Ахьа бехира: ‹И ший а къам а, ший а мохк а[*] сан хир бу, оха уьш схьабохур бу›, цигахь Веза Эла волу Со хиллехь а. 11Цундела дийна волчу Сайх чӀагӀо йо Ас, – боху Хьалдолчу Эло, – уьш цабезарна ахь царна гайтинчу цабезаме а, эмгаралле а хьаьжжина, Со хьоьца а хир ву. Аса хьуна кхел ярехула царна хуур ду, Со муха ву[+]. 12ТӀаккха хуур ду шуна, аша Исраил-мехкан лаьмнашна, кхиссарш а еш, мел дийцинарг Веза Эла волчу Суна хезна хиллийла. Аша бохура: ‹Исраилан мохк бассийна! Иза тхоьга баийта схьабелла бу!›[+] 13Иштта Суна дуьхьал аша дозалла а дора, кура къамелаш а дора’“.

14Хьалдолчу Эло боху: „Дерриг а дуьне доккхадечу хенахь, Ас хьо бассор бу. 15Исраил-мохк бассийча, шу а дара даккхийдеш. Ткъа хӀинца Аса шуна а дийр ду цунна диннарг. СеӀир-лам а, берриг а Эдом-мохк а бассор бу. ТӀаккха хуур ду шуна, Со Веза Эла вуйла“»[+].

#### 36


Исраил-мохк Дала декъалбар

1«Адаман кӀант! Соьгара болу хаам Исраил-мехкан лаьмнашка бе: „Исраил-мехкан лаьмнаш! ЛадогӀа Везачу Эло бохучуьнга[+]. 2Иштта боху Хьалдолчу Эло: ‘Шун мостагӀаша шух лаьцна элира: ‹Жолам-яӀ! Массо а заманашкахь лаьттина долу лаьмнаш тхан дола девлла›’“. 3Цундела, Соьгара болу хаам а беш, дӀаала: „Иштта боху Хьалдолчу Эло: ‘МостагӀаша, шуна массо а агӀор го а бина, шу дассийна, ткъа хӀинца шу кхечу къаьмнийн карахь а ду, наха шух лаьцна луьйш, мотт бетташ а бу. 4Цундела ладогӀа, Исраил-мехкан лаьмнаш, Хьалдолчу Элан даше. Цо боху лаьмнашка, гунашка, Ӏаннашка, тогӀешка, йохийна лаьттачу меттигашка, иштта шуна гонах долчу кхечу къаьмнашна ижуна хиллачу а, церан кхардам хилла дӀахӀиттийначу а яьсса лаьттачу гӀаланашка’[+]. 5Иштта боху Хьалдолчу Эло: ‘Сайн карзахдаьллачу эмгараллехь Ас элира кхечу къаьмнашна а, Эдомна а дуьхьал, хӀунда аьлча цара, шайн дагахь са а къералуш, кхарда а кхаьрдаш, Сан латта шайна дола даккхархьама дӀаэцна, цуьнан дежийлаш шайна ижу санна хилийтархьама’“[+].

6Цундела, Исраил-мехкан лаьттах Соьгара болу хаам а беш, дӀаала цуьнан лаьмнашка а, гунашка а, Ӏаннашка а, тогӀешка а: „Иштта боху Хьалдолчу Эло: ‘Ас Сайн карзахваларца а, оьгӀазвахарца а дӀабохуш ду хӀара, хӀунда аьлча кхин къаьмнаш шух кхаьрдаш хилла’“. 7Цундела иштта боху Хьалдолчу Эло: „Хьалаайинчу куьйгаца Ас чӀагӀо йо: шуна гонах долчу къаьмнашна а тӀебогӀур бу кхардам“.

8„Ткъа аша, Исраил-мехкан лаьмнаш, керла дитташ кхиор ду, царна тӀехь Сан Исраилан халкъана стоьмаш кхиор бу, хӀунда аьлча и къам кестта цӀа доьрзур ду. 9Со шуьца ву, Ас гӀо дийр ду шуна. Шу охур а ду, шуна тӀехь ялта дӀа а дуьйр ду. 10Шуна тӀехь долу адамаш совдохур ду Аса. Иштта шуна тӀехь дерриг а Исраилан халкъ хир ду. Дохийна мел дерг юхаметта а хӀоттийна, гӀаланаш а адамех хьалаюзур ю[+]. 11Ас шуна тӀехь дебор ду адамаш а, хьайбанаш а. Церан дуккха а кӀорнеш а, бераш а хир ду. Ас, хьалха ма-хиллара, шуна тӀехь нах а охьаховшор бу, хьалха хиллачул а сов шуна беркат а лур ду. ТӀаккха хуур ду шуна, Со Веза Эла вуйла[+]. 12Ас Сайн Исраилан халкъ шуна тӀехула лоьлуьйтур ду. Шу церан долахь хир ду, аша кхин цкъа а церан дог а дохор дац, уьш тӀаьхье йоцуш а дитина“[+].

13Иштта боху Хьалдолчу Эло: „Исраил-мехкан латта, хьох лаьцна вон мел дерг дуьйцу, ахьа хьайн халкъ а дӀакхоллу боху, иштта хьайн тӀаьхье а хӀаллакйо боху[+]. 14Ахьа хьайн халкъ кхин дӀакхоллур дац, иза тӀаьхье йоцуш а дуьтур дац ахьа“. Иштта боху Хьалдолчу Эло: 15„Ас кхечу къаьмнийн кхардам хьуна кхин хозуьйтур а бац, кхечу халкъаша хьо кхин юьхьӀаьржачу хӀоттор а дац, ахьа хьайн къам кхин галдолуьйтур а дац“. Иштта боху Хьалдолчу Эло».


Исраилхойн керла дахар

16ТӀаккха соьга Везачу Элан дош кхечира: 17«Адаман кӀант! Исраилан халкъо, шен лаьтта тӀехь ша дехачу хенахь, и латта шен вон леларца бехдора. Церан лелар зудчун ламаз доьхначу хенахь боьха хиларх тера дара[+]. 18Цара Ӏанийна цӀий бахьана долуш а, иштта шайн цӀушца хӀара латта цара бехдина дела а, Ас Сайн оьгӀазалла царна тӀе яссийна[+]. 19Аса уьш кхечу къаьмнашкахула дӀаса а даржийна, кхечу мехкашкахула дӀаса а кхиссина. Ас, цара лелийна долчу гӀуллакхашка хьаьжжина, кхел йина царна[+]. 20ТӀаккха уьш кхечу мехкашка дӀабахара, амма цигахь а цара Сан еза цӀе сийсазъяьккхира, хӀунда аьлча цигарчу халкъаша бохура: „Иза – Везачу Элан къам ду, амма Цуьнан лаьтта тӀера арадала дезаш хили иза“. 21ТӀаккха Ас сагатдайтира Сайн еза цӀе бахьана долуш, Исраилан халкъо сийсазъяьккхина йолчу[+].

22Цундела дӀаала Исраилан халкъе Хьалдолчу Эло бохуш дерг: „Хьан дуьхьа дийр дац Аса иза, Исраилан халкъ, амма шаьш арадевллачу къаьмнашна юкъахь ахьа сийсазъяьккхина йолу Сайн еза цӀе бахьана долуш дийр ду. 23Ас язйийр ю Сайн сийлахь цӀе, кхечу къаьмнашна юкъахь бехйина йолу – аша и цӀе царна юкъахь бехйинера. Оцу къаьмнашна хуур ду, Со Веза Эла хилар, – боху Хьалдолчу Эло, – шуьгахула Аса Сайн возалла царна хьалха гайтича[+].

24Ас шу кхечу къаьмнашна юкъара схьадохур ду.
Ас шу массо а мехкашкара схьагулдийр а ду,
шайн лаьтта шу юха а далор ду[+].
25Ас шуна тӀе цӀена хин цинцаш деттар ду,
тӀаккха шайн мел йолчу боьхаллех цӀан а лур ду шу.
Шун массо а цӀуйх Аса цӀандийр ду шу[+].
26[+]Ас шуна керла дог а лур ду,
иштта керла са а кхуллур ду Ас шуна.
Шуна чуьра шун тӀулган дог дӀа а даьккхина,
шуна дилханан дог кхуллур ду Аса[+].
27Ас шуна чу Сайн Са дуьллур ду,
Аса шу Сайн парзашца лоьлуьйтур а ду,
Сан тӀедехкинарш, лар а деш, кхочушдойтур а ду[+].
28ТӀаккха Ас шайн дайшна деллачу лаьтта тӀехь дехар ду шу,
шух Сан халкъ хир ду,
ткъа Со шун Дела хир ву[+]
29Ас шайн боьха хиларх мукъадохур ду шу,
Аса кӀа схьакхойкхур ду,
ткъа иза дебор а ду,
шуьга мацалла а хьоьгуьйтур яц[+]
30Ас шун дитташ тӀера стоьмаш а,
кхаш тӀера ялта а дебор ду,
кхидолу къаьмнаш, мацалла хӀоттар бахьана долуш,
шух кхин ца кхардийта[+].

31ТӀаккха дагадогӀур ду шуна шаьш дӀакхехьна долу вон некъаш а, шаьш дина долу вонаш а. Цул тӀаьхьа шаьш шайх дог дер ду шун шаьш летийна къинош а, дегаза гӀуллакхаш а бахьана долуш[+]. 32Шуна дӀахоийла, Ас иза шун дуьхьа дийр доцийла, – боху Хьалдолчу Эло. – ЦӀий а луш, юьхьӀаьржачу хӀуттийла хьо, хьайн некъаш бахьана долуш, Исраилан халкъ“.

33Иштта боху Хьалдолчу Эло: „Шайн мел долчу къинойх Ас шу цӀандийр долчу дийнахь, шайн гӀаланашкахь нах юха охьаховшор а бу, йохийна йолу шун меттигаш юхаметтахӀиттийна а хир ю. 34Дассийна хилла долу шун латта юха а ялта луш дӀахӀуттур ду, тӀехбуьйлуш мел лелачарна хьалха кхин яьсса аре хилла а ца лаьтташ. 35Цара эр ду: ‘ДӀаяханчу заманахь хӀара латта даьсса лаьтташ дара, ткъа хӀинца хӀара Ӏеданан беш санна ду. Кхузара гӀаланаш йохийна, яссийна, хӀаллакйина лаьтташ яра, ткъа хӀинца уьш чӀагӀйина ю, цу чохь адамаш а ду дехаш’[+]. 36ТӀаккха шуна гонах дисинчу къаьмнашна хуур ду, Веза Эла волчу Ас йохийна йолу гӀаланаш юхаметтахӀиттийна хилар а, яьссачу меттигашна тӀехь юха ялта дӀадийна хилар а. Веза Эла волчу Аса иштта элира, ткъа Айса аьлларг кхочуш а дийр ду Аса“.

37Иштта боху Хьалдолчу Эло: „Ас Исраилан халкъе кхин а цкъа Со лоьхуьйтур ву, церан дуьхьа Со лелийтархьама. Ас уьш, жа ма-деббара, доьбуьйтур бу[+]. 38Ярушалаймехь динан дезачу деношкахь сагӀина лерина долу уьстагӀий ма-хиллара дукха адам хир ду йохийначу гӀаланашкахь. ТӀаккха хуур ду царна, Со Веза Эла вуйла“»[+].

#### 37


Якъаеллачу даьӀахкийн тогӀи

1Везачу Элан ницкъ боьссира суна тӀе, Цуьнан Сино, цигара дӀа а ваьккхина, тогӀи чу охьавоссийра со. Цу тогӀи чохь дукха даьӀахкаш яра[+]. 2Цо цу даьӀахкашна го баккхийтира соьга, ткъа Суна гира тогӀин бухахь йолу уьш чӀогӀа дукха хилар. Со инзарвелира и даьӀахкаш вуно якъаелла хилар бахьана долуш. 3ТӀаккха Везачу Эло соьга элира: «Адаман кӀант! Денлур юй те и даьӀахкаш?»

Ас жоп делира: «Хьалдолу Эла! Иза Хьуна цхьанна хаьа»[+].

4Везачу Эло соьга элира: «Соьгара хаам а беш, дӀаала оцу даьӀахкашка: „Екъа даьӀахкаш! ЛадогӀа Везачу Элан даше!“ 5Иштта боху Хьалдолчу Эло хӀокху даьӀахкашка: „Ас шуна чу са доуьйтур ду, тӀаккха шу денлур ю[+]. 6Ас шуна кӀозйохург а, дилха а юхадерзор ду, шуна тӀе чкъор а далор ду, цул тӀаьхьа шуна чу са а дуьллур ду, тӀаккха шу денлур ю. Иштта хуур ду шуна Со Веза Эла вуйла“».

7Ас Везачу Элера болу хаам бора, сайна тӀе-ма-диллара. Аса хаам бечу хенахь тата санна йолу цхьа гӀовгӀа елира. Юха и даьӀахкаш вовшашна тӀеттӀа йоьлхура. 8Суна гира царна тӀе кӀозйохург а, дилха а дуьллуш, цул тӀаьхьа царна тӀе чкъор озийра, амма царна чохь са дацара.

9ТӀаккха Цо соьга элира: «Адаман кӀант, Соьгара болу хаам а беш, дӀаала сине: „Иштта боху Хьалдолчу Эло: ‘Ва са, массо а маьӀӀера хьайн Ӏаь тохий, хӀокху хӀаллакбиначарна чу са даийта, тӀаккха уьш денлур бу’“».

10[+]Цо Суна тӀе-ма-диллара, Ас Хьалдолчу Элера болу хаам бира. ТӀаккха цу декъашна чу са деара, уьш ден а делла, хьалагӀевттира. Уьш доккха эскар хиллал чӀогӀа дукха бара[+].

11ТӀаккха Цо соьга элира: «Адаман кӀант! ХӀара даьӀахкаш Исраилан дерриг а халкъ ду. Цара боху: „Тхан даьӀахкаш якъаелла, тхан сатийсам а дӀабаьлла, хиндерг тхох дӀа а хаьдда“. 12Цундела, Соьгара болу хаам а беш, дӀаала цаьрга: „Иштта боху Хьалдолчу Эло: ‘Сан халкъ, Ас шун къуббанаш схьайостур ю, цул тӀаьхьа Ас шу, шайн кешнашкара ара а даьхна, Исраилан махка юхадалор ду[+]. 13Аса, шун къуббанаш схьа а йиллина, цу чуьра шаьш арадаьхча, хуур ду Сан халкъ долчу шуна Со Веза Эла вуйла. 14Ас шуна чу Сайн Са дуьллур ду, шу ден а лур ду. Цул тӀаьхьа Ас шу шайн лаьтта тӀе даха охьаховшор ду. ТӀаккха хуур ду шуна Веза Эла волчу Аса иштта аьллийла а, ткъа Айса аьлларг Аса кхочушдинийла а’“»[+].


ЯхӀудан халкъ а, Исраилан халкъ а вовшахтохар

15Соьга юха а Везачу Элан дош кхечира: 16«Адаман кӀант, хьайна цхьа гӀаж схьа а эций, цу тӀе дӀаязде: „ЯхӀудан тайпа а, цуьнца бертахь болу исраилхой а“. Цул тӀаьхьа шолгӀа гӀаж схьа а эций (иза Эпрайман гӀаж ю), цу тӀехь а дӀаязде: „Юсупан тайпа а, цуьнца бертахь долу дерриг Исраилан халкъ а“. 17Цул тӀаьхьа и ши гӀаж, цхьа гӀаж йолуш санна, цхьаьна дӀалаца хьайн куьйгахь. 18Хьан халкъо хьайга, и хӀун ду бохуш, хаттар дича,[+] 19цуьнга дӀаала: „Иштта боху Хьалдолчу Эло: ‘Эпрайман карахь йолу Юсупан гӀаж а, цуьнца бертахь долу Исраилан тайпанаш а Ас ЯхӀудан гӀожаца цхьаьна дӀалоцур ду, цхьа гӀаж санна. Уьш Сан карахь цхьаъ санна хир бу’“[+].

20Айхьа тӀехь яздина йолу ши гӀаж царна хьалха хьайн куьйгахь латтае. 21ДӀаала халкъе: „Иштта боху Хьалдолчу Эло: ‘Шаьш дӀабаханчу меттера къаьмнашна юкъара схьабохур бу Ас исраилхой. Массо а маьӀӀера уьш схьа а гулбина, шайн лаьтта тӀе схьабалор бу Аса[+]. 22ХӀокху лаьтта тӀехь, Исраил-махкарчу лаьмнашкахь, Ас уьш цхьа къам дина дӀахӀиттор бу. Царна массарна а тӀехь паччахьалла деш цхьа паччахь хир ву. Уьш кхин лелар бац шина къоме бекъабелла а, шина пачхьалкхе бекъабелла а. 23Цара шаьш кхин бехдийр дац шайн цӀушца а, я шайн дегазчу гӀуллакхашца а, я шаьш мел летийначу зуламашца а. Ас массо а къинойх кӀелхьара а даьккхина, цӀандийр ду и къам. Царах Сан халкъ хир ду, ткъа Со церан Дела хир ву[+]. 24[+]Сан ялхо волу Дауд церан паччахь хир ву, царна массарна а тӀехь цхьа Ӏу а хир ву. Уьш Сан тӀедехкинаршца лелар бу, цара Сан парзаш, кхочуш а деш, лар а дийр ду[+]. 25Уьш Аса Сайн ялхо волчу Якъубана делла долчу лаьтта тӀехь баха ховшур бу. Цу лаьтта тӀехь церан дай а баьхна, цигахь уьш а, церан бераш а, берийн бераш а дехар ду массо а хенахь, ткъа Сан ялхо волу Дауд церан эла хир ву массо а хенахь[+]. 26Ас массо а ханна цаьрца машаран барт бийр бу. Ас уьш баха а ховшор бу, дебор а бу, иштта царна юкъахь массо а ханна Сайн еза меттиг дӀа а хӀоттор ю[+]. 27[+]Царна юкъахь хир ю Сан хӀусам. Со церан Дела хир ву, ткъа царах Сан халкъ хир ду[+]. 28Сан Деза цӀа царна юкъахь гуттаренна а хилча, кхечу къаьмнашна хуур ду, Со Исраилан халкъ Сайна лерина даздеш волу Веза Эла вуйла’“»[+].

#### 38


ГӀогӀана тӀехь толам баккхар

1Соьга Везачу Элан дош кхечира: 2[+]«Адаман кӀант, Машах а, Тубал а цӀераш йолчу меттигийн МагӀогӀ-махкарчу коьрта эла[*] волчу ГӀогӀехьа дӀа а верзий, цунна дуьхьал вистхила. Соьгара болу хаам а беш, дӀаала цуьнга:[+] 3„Везачу Эло иштта боху: ‘Ва ГӀогӀ, Машахан а, Тубалан а коьрта эла[*] волчу хьуна дуьхьал ву Со! 4Ас юхаверзор ву хьо. Хьан мочхална юккъе мӀерий а дехкина, Ас аравоккхур ву хьо а, дерриг а хьан эскар а – кхоччуш тӀамана кечбелла болу дошлой а, говраш а. Иза вуно йоккха эскархойн тоба хир ю. ТӀемалой даккхий а, жима а турсаш долуш хир бу, карахь тарраш а долуш[+]. 5Парсихойн а, хушахойн а, пӀатӀахойн а тӀемалой а хир бу цаьрца, шайн турсашца а, гӀемашца а[+]. 6Иштта шен эскарийн тобанашца волу Гомар а, кхин а генарчу къилбаседехьара схьавеана волу а, шен эскарийн тобанашца волу а Байт-ТогӀарма а хир ву цаьрца. Дуккха а къаьмнаш хир ду хьоьца[+]. 7Кечам а бай, кийча хила хьо а, хьуна тӀегулделла массо а эскар а, ткъа хьо церан баьчча а хила. 8Дуккха а денош дӀадевллачул тӀаьхьа хьо тӀом бан тӀекхойкхур ву. Хинйолчу заман чохь хьо тӀом бинчуьра юхаметтахӀоьттинчу махкана тӀегӀуртур ву. Дуккха а къаьмнашна юкъара оцу мехкан нах гулбинера еххачу хенахь даьсса лаьттина долчу Исраил-мехкан лаьмнашка. Оцу мехкан халкъ кхечу къаьмнашкара арадаьккхинера, ткъа хӀинца уьш массо а кхерам а боцуш цу лаьтта тӀехь дехаш ду[+]. 9Амма хьо царна тӀелетар ву, йочана я дерриге а латта къайладоккхуш йолу Ӏаьржа марха санна, тӀе а хьаьдда. Хьо а, хьан эскар а, хьоьца кхин а дуккха а кхидолу къаьмнаш а кху лаьттана тӀелетар ду’[+].

10Иштта боху Хьалдолчу Эло: ‘Цу дийнахь хьан даг чохь цхьа ойла кхоллалур ю, тӀаккха хьуна вон хӀума дан дагадогӀур ду. 11Ахьа эр ду: ‹Со ваха а вахана, чӀагӀйина йоцучу гӀаланашна тӀелетар ву. Уьш маьрша бехаш бу, шайна цхьа а кхерам бац бохуш, церан я пенаш а дац, я гӀорашца къовлуш долу кевнаш а дац[+]. 12Ас, царна тӀехь толам а баьккхина, церан массо а хӀума хӀонс санна дӀахьур ду. Аса тӀом бийр бу йохийначуьра юхаметтахӀиттийначу гӀаланашна дуьхьал, кхечу къаьмнашкара гулдинчу халкъана дуьхьал а. Оцу халкъан даьхни а, бахам а бу, иза дуьненна юккъехь Ӏаш ду›. 13Шеба а, Даддан а гӀаларчу наха а, Таршаш-гӀаларчу совдегарша а, цуьнан мел йолчу ярташа а хьоьга хоттур ду: ‹Хьо талор дан веана те, ахьа хӀара эскар исраилхошкара массо а хӀума: деши, дети, даьхни, кхидолу хӀума дӀадахьа гулдина те?›’“[+].

14Цундела, адаман кӀант, Соьгара болу хаам а беш, дӀаала ГӀогӀе: „Хьалдолчу Эло иштта боху хьоьга: ‘Сан Исраилан халкъ, шена кхерам боцуш дехаш хетачу хенахь, ахь тидам бийр бу цуьнан. 15Къилбаседехьа болчу генарчу хьайн махкара схьавогӀур ву хьо, хьайца дуккха а къаьмнийн эскархой а балош, уьш берриш а дошлой хир бу. 16Хьо Сан Исраилан халкъана тӀелата вогӀур ву, хьо лаьтта тӀехула дӀаяьржина йолу Ӏаьржа марха санна хир ву. И хан тӀекхаьчча, Ас хьо Сайн халкъана дуьхьал тӀом бан валор ву, къаьмнашна Со вовзийтархьама, хьоьгахула Аса царна хьалха Сайн возалла гайтича’[+]. 17Хьалдолчу Эло боху: ‘Хьо вуй те Ас хьалхарчу заманахь Сайн ялхой болчу Исраил-мехкан пайхамаршкахула вийцинарг? Цу хенахь Ас элира, царна дуьхьал ваккха хьо валор ву Ас аьлла[+].

18Оцу дийнахь, ГӀогӀа[*] Исраил-махкана дуьхьал тӀом болийча, – боху Хьалдолчу Эло – Сан оьгӀазалла карзахъер ю. 19Сайн эмгараллица, Сайн дераллин цӀерца Ас чӀагӀо йо, оцу дийнахь Исраил-махкахь чӀогӀа мохк бегор бу аьлла[+]. 20Дуьнен чохь дийна мел долу хӀума Суна хьалха кхерарна дегош хир ду: хӀорда чохь долу чӀерий, стигалахь долу олхазарш, аренгахь лелаш йолу акхарой, лаьттахула текхаш мел йолу хӀума, иштта лаьтта тӀера хӀора стаг а. Лаьмнаш охьакхиссина хир ду, баххьийн йистош охьаэгар ю, дерриг а пенаш лаьтта охьаэгар ду[+]. 21Дерриг а Сан лаьмнашкахула Сайн тур схьакхойкхур ду Аса ГӀогӀана дуьхьал тӀом бан, – боху Хьалдолчу Эло. – ХӀора тӀемалочо шен вешина тӀе тур хьалаойур ду[+]. 22Ас цунна таӀзар дийр ду уьнца а, цӀийца а. Ас цунна а, цуьнан эскарна а, иштта цуьнца цхьаьна долчу дуккха а къаьмнашна а тӀе массо а хӀума къайладоккхуш долу догӀа доуьйтур ду, къора а тухуьйтур ю, цӀе а, саьмгал а хьажор ду Ас цунна тӀе[+]. 23ТӀаккха Ас дӀагойтур ду, Со сийлахь а, веза а хилар, иштта дуккха а къаьмнашна довзуьйтур ду Аса Со мила ву. ТӀаккха царна хуур ду Со Веза Эла вуйла’“»[+].

#### 39


ГӀогӀах лаьцна хиндерг алар

1«Адаман кӀант, Соьгара болу хаам а беш, дӀаала ГӀогӀе: „Иштта боху Хьалдолчу Эло: ‘Ва ГӀогӀ, Машахан а, Тубалан а коьрта эла[*] волчу хьуна дуьхьал ву Со![+] 2Хьо юха а верзийна, Аса дӀакхоьхьур ву хьо. Генарчу къилбаседехьара хьо схьа а валийна, Исраилан лаьмнашна дуьхьал дӀавуьгур ву Ас[+]. 3ТӀаккха Ас хьан аьрру куьйгара секхаӀад дӀадоккхур ду, хьан аьтту куьйгара пхерчий дӀакхуьссур ду[+]. 4Исраилан лаьмнашкахь вуьйр ву хьо – хьо а, хьан эскар а, хьоьца кхидолу къаьмнаш а. Ас хьо массо а къийгашка а, аренан акхарошка а ваийта дӀалур ву[+]. 5Хьо аренгахь вуьйр ву, Аса иштта аьлла дела – боху Хьалдолчу Эло. – 6Везачу Эло боху: ‹Ас МагӀогӀ-махкана тӀе а, хӀордан йистехь кхерам боцуш дехаш долчу адамашна тӀе а цӀе хьажор ю. ТӀаккха царна хуур ду, Со Веза Эла вуйла[+]. 7ТӀаккха Аса Сайн еза цӀе Сайн Исраилан халкъана дӀайовзуьйтур ю. Ас кхин сийсазйохуьйтур яц Сайн цӀе, ткъа массо а къаьмнашна дӀахуур ду, Веза Эла волу Со Исраилан халкъан Везаниг вуйла[+].

8Гой хьуна, и хӀума тӀекхочуш ду, иза кхочуш а хир ду, – боху Хьалдолчу Эло. – Ас дийцина долу де ма ду иза!

9ТӀаккха Исраил-махкарчу гӀаланашкахь бехаш болчу бахархоша, ара а бевлла, цӀе а латийна, цу цӀергахь герз дагор ду – кегий а, даккхий а турсаш а, секхаӀедаш а, пхерчий а, хьокхий а, гоьмукъаш а. ВорхӀ шарахь шайн цӀерашкахь дагор ду цара уьш[+]. 10Цара аренгахь дечиг а гулдийр дац, хьаннашкахь дитташ а хедор дац – мостагӀийн герз чӀеш хилла дӀахӀуттур ду царна. Шайгара хӀонс а яьккхина, талор диначарна цара талор дийр ду, цаьргара хӀонс а йоккхур ю›’“». Иштта боху Хьалдолчу Эло[+].


ГӀогӀ дӀаволлар

11«Ас Исраил-махкахь меттиг билгалйоккхур ю, ГӀогӀ дӀаволлийта. Иза хир ю хӀорд болчу агӀонгара малхбалехьа, Беллачийн ТогӀи[*] чохь. Цу меттиго некъахойн некъ сацор бу. Наха цунна, ГӀогӀан эскаран тогӀи аьлла, цӀе туьллур ю. 12ВорхӀ баттахь дӀабухкур бу уьш Исраилан халкъо, шайн латта царах дӀацӀандеш. 13Дерриг а халкъ хир ду уьш дӀабухкуш, ткъа халкъана иза сийнна хир ду Ас Сайн сийлалла дӀагойтуш долу и де». Иштта боху Хьалдолчу Эло. 14«Цара леррина нах билгалбохур бу, махкахула чекх а буьйлуш, лаьтта тӀехула дисина долу беллачийн декъий цаьрга дӀадохкийта, шайн латта цӀандархьама. ВорхӀ бутт дӀабаьллачул тӀаьхьа уьш и декъий лаха арабовла беза. 15Декъий схьалохуш волчунна адаман цхьа даьӀахк гича, цо цунна улло билгало хӀотто еза, и декъий дӀадухкуш лелаш болчарна и билгало гинчул тӀаьхьа, уьш ГӀогӀан эскаран тогӀи чохь дӀадохкийта. 16Цу беллачеран гӀалина, ХӀамуна (эскарийн тоба) аьлла, цӀе туьллур ю. Иштта цӀандина хир ду и латта.

17[+]Адаман кӀант, иштта боху Хьалдолчу Эло: „Массо а олхазаршка а, аренгахь лелачу акхарошка а дӀаала: ‘Массо а гонахарчу меттигера схьагулло Ас шайна кечдина сагӀа долчу. Иза Исраил-мехкан лаьмнашкахь даьккхина доккха сагӀа ду, цигара дилха а даа, цӀий а мала[+]. 18Аша майрачу тӀемалойн дилха дуур ду, Лаьттан элийн цӀий а мер ду, ткъа уьш Башанехь дустийна уьстагӀий а, Ӏахарий а, гезарий а, стерчий а санна хир бу[+]. 19Аша шаьш дуззалц мохь а юур ю, шаьш даххалц цӀий а мер ду, Ас шайна даьккхинчу сагӀанах. 20Сан шуьна тӀехь шу дуззалц яа говраш а, дошлой а, майра тӀемалой а, иштта массо а тайпана эскархой а хир бу’“». Иштта боху Хьалдолчу Эло.


Исраил-мохк юхаметтахӀоттор

21«Ас халкъашна Сайн сийлалла гучуйоккхур ю, тӀаккха массо а къаьмнашна Ас йина кхел дӀагур ю, царна Сан ницкъ а дӀагур бу. 22Оцу дийнахь дуьйна Исраилан халкъана хуур ду, Со шайн Веза Дела вуйла[+]. 23Массо а халкъашна дӀахуур ду Исраилан халкъ шен къа бахьана долуш йийсаре дигна хилар, хӀунда аьлча иза Суна тешаме ца хилла. Иштта Аса, цунах Сайн юьхь къайла а яьккхина, иза цуьнан мостагӀийн кара дӀаделира, цаьрга иза эшадайтархьама а, тӀамехь далийтархьама а[+]. 24Со цаьрца лелла, церан боьха хиларе а, цара летийначу зуламашка а хьаьжжина. Иштта Аса Сайн юьхь царах къайлаяьккхина».

25Цундела Хьалдолчу Эло боху: «ХӀинца Ас Якъубан тӀаьхье юхаметтахӀоттор ю. Ас къинхетам бийр бу дерриг а Исраилан халкъах, иштта Сайн еза цӀе Ас ларйийр ю[+]. 26Шаьш цхьа а кхерам а боцуш машаре даха хевшича, уьш юьхьӀаьржачу хӀиттина лелар а бу, Суна шаьш схьагайтина долу шайн тешаме цахилар а лелош[+]. 27Ас Сайн халкъ кхечу къаьмнашкара юхадерзор ду, Ас иза цуьнан мостагӀийн мехкашкара схьагулдийр ду, ткъа иштта Аса дуккха а къаьмнашна хьалха дӀагойтур ду, Со веза хилар[+]. 28Иштта хуур ду царна, Со церан Веза Дела вуйла, хӀунда аьлча уьш кхечу къаьмнашна юкъа Ас йийсаре бахийтинехь а, хӀинца уьш, схьа а гулбина, шайн лаьтта тӀе схьабалор бу, царах цхьа а цигахь вуьтур а вац. 29Ас кхин цкъа а царах Сайн юьхь къайлайоккхур яц, хӀунда аьлча Ас Сайн Синан Ӏаь тухур ю Исраилан халкъана тӀе». Иштта боху Хьалдолчу Эло[+].

#### 40


Яхьазкхиал Ярушалаймана тӀевалор

1[•]Халкъ Бавеле дӀадигначул тӀаьхьа ткъе пхоьалгӀачу шеран хьалхарчу беттан уьтталгӀачу дийнахь, бавелхоша Ярушалайм йохийна дейтта шо кхочуш – оццу дийнахь Суна тӀе Везачу Элан ницкъ боьссира, ткъа Цо со оцу гӀала дӀаваьхьира[+]. 2[+]Дала хӀиттийначу суьрташкахь Цо со Исраил-махка а валийна, вуно лекхачу лам тӀе дӀахӀоттийра. Ткъа цу лам тӀехь къилбехьа йолчу агӀонгахь гӀала йолуш санна цхьа гӀишлош хеталора[+]. 3[+]Везачу Эло со цига схьавалийра. Цигахь цӀаста санна къегаш долу амат долуш волу цхьа стаг вара. Кевнна уллохь дӀа а хӀоьттина, лаьтташ волчу цуьнан карахь хӀума юстуш йолу ве̄танан тӀийраг а, иштта хӀума юстуш йолу гӀаж а яра[+].

4Цу стага соьга элира: «Адаман кӀант, хьайн бӀаьргашца хьажа а хьажа, хьайн лергашца ла а догӀа, хьайн дог ас гойтуш долчу массо а хӀуманна тӀе а дерзаде, хӀунда аьлча хьо и дерриг а гайта валийна ву кхуза. Хьайна мел гинарг Исраилан халкъе дӀадийца»[+].


Малхбалера ков

5[+]Суна Делан цӀийнан кертана гонахула бина болу пен гира. Цу стеган карахь суна хӀума юстуш йолу гӀаж гира, ялх дол хиллал еха а йолуш (хӀора дол цхьа шира доллий, цхьа шей лоруш яра). Цу стага пенан шоралла юьстича, иза цхьана гӀожан барамехь шуьйра а, оццул лекха а яра[+]. 6Цул тӀаьхьа, малхбалехьа дӀадерзийна динчу кевнна улло а вахана, цуьнан ламеш тӀехула хьала а ваьлла, неӀсагӀа дуьстира цо. Оцу неӀсагӀин шоралла цхьана гӀожан барамехь яра[*][+]. 7ХӀора агӀонгара йолу чоь цхьа гӀаж шуьйра яра. Чоьнашна юккъехь долу пенаш пхи дол дара. Ткъа кевнал тӀехваьллачул тӀаьхьа йолчу ученна уллохь долу неӀсагӀа цхьана гӀожан барамехь шуьйра дара. 8ТӀаккха цо Делан цӀийнан агӀор йолчу ученан ков дуьстира, иза цхьана гӀожан барамехь дара. 9Цул тӀаьхьа цо ученан ков дуьстира – иза бархӀ дол хилира, ткъа цуьнан пенийн гӀорторан шоралла ши дол яра. И уче Делан цӀийнан ков долчу агӀор яра. 10Малхбалехьа дӀадерзийна долчу кевнан хӀора агӀонгахь кхоккха жима цӀа дара, уьш хӀора а цхьана барамехь дара, шина а агӀор йолу пенийн гӀортораш санна.

11Кевнийн шоралла цо юьстича, иза итт дол яра, ткъа церан дохалла кхойтта дол яра. 12ХӀора чоьнна хьалха схьаеана меттиг яра, цхьа дол лекха а йолуш, ткъа вукху агӀор и санна схьаеана меттиг яра. Цу чоьнийн хӀора агӀо ялх дол яра. 13Цул тӀаьхьа цо цхьана чоьнан тхевнна тӀера дуьхьаларчу чоьнан тхевнна тӀе кхаччалц йолу меттиг юьстира, иза ткъе пхиъ дол хилира. Цу чоьнийн неӀарш дуьхь-дуьхьал яра. 14Пенийн гӀорторийн лакхалла юьстича, иза кхузткъа дол яра. Ткъа ков кертан пенан гӀорторана тӀекхаччалц гонах догӀура. 15Кевнан чуволучу меттигера ученна тӀехьа йолчу меттиге кхаччалц болу барам шовзткъе итт дол бара. 16Кевнна чухула а, церан пенийн гӀорторашкахь а массанхьа а дӀакъевлина кораш дара. Иштта ученна чухула массанхьа а изза кораш дара. Ткъа пенан гӀорторана тӀехь диллина хурма-диттан суьрташ дара[+].


Арахьара керт

17Цу стага со арахьарчу керта валийра. Цигахь суна чоьнаш гира. Ерриге а цу кертахула йиллина тӀулган цӀенкъа яра, уллохь ткъе итт чоь а йолуш[+]. 18И цӀенкъа кевнийн агӀонашкахь йина яра, цу кевнийн барамехь еха а яра. Иза лахара цӀенкъа яра.

19ТӀаккха цу стага лахарчу кевнан чоьхьарчу меттигера чоьхьарчу кертан арахьарчу агӀор тӀе кхаччалц болу барам буьстира. Иза малхбалехьа а, къилбаседехьа а дӀаюьстича, цхьа бӀе дол хилира.


Къилбаседера ков

20Цо дохалла а, шоралла а юьстира арахьарчу кертан къилбаседехьа арадолучу кевнан. 21Цигахь а хӀора агӀонгахь кхоккха чоь яра, шен пенийн гӀортораш а, шен уче а йолуш. Оцу кевнан барам, хьалхарчу кевнан санна, дохалла шовзткъе итт дол, ткъа шоралла ткъе пхиъ дол яра. 22Цуьнан кораш а, схьаеана меттигаш а, хурма-диттан суьрташ а, малхбалехьа долчу кевнан санна дара. Кевнна тӀе воьдуш болчу ламин ворхӀ тӀегӀа дара, ткъа уче цунна дуьххьал лаьтташ яра. 23Чоьхьарчу кертан а ков дара. Иза къилбаседехьарчу кевнна дуьххьал лаьтташ дара, малхбалехьарчу кевнах тера а дара. Цу стага цхьана кевнна тӀера дуьххьал лаьтташ йолчу вукху кевнна тӀекхаччалц йолу меттиг юьстича, иза бӀе дол хилира.


Къилбера ков

24ТӀаккха цо со къилбехьа дӀавигира. Цигахь суна къилбехьара ков гира. Цуьнан гӀорторан пенаш а, уче а цо юьстича, церан барам хьалхалерчийн санна бара. 25Кевнна а, ученна а чухула массанхьа а кораш дара, хьалхалерчийн санна. Кевнан дохалла шовзткъе итт дол дара, ткъа шоралла – ткъе пхиъ. 26Кевнна тӀе воьдуш болчу ламин ворхӀ тӀегӀа дара, ткъа уче цунна дуьххьал лаьтташ яра. Шинна а агӀор лаьтташ гӀорторан пенаш дара, шайна тӀехь палма олучу диттийн суьрташ а долуш. 27Чоьхьарчу кертан къилбехьа йолчу меттехь а дара ков. Цхьана кевнна тӀера дуьйна вукху кевнна тӀе кхаччалц йолу меттиг бӀе дол яра.


Чоьхьарчу кертан кевнаш

28Къилбехьарчу кевнехула чоьхьарчу керта тӀе валийра со цу стага. Цо къилбехьара ков а дуьстира. Цуьнан барам вукхеран санна хилира[+]. 29АгӀонгара чоьнаш а, гӀорторан пенаш а, ученаш а хьалхарчеран барамехь яра. Кевнна а, ученна а чухула массанхьа а кораш дара. Кевнан дохалла шовзткъе итт дол, шоралла ткъе пхиъ дол дара. 30(Чоьхьарчу кертана чуйоьдуш йолчу ученийн барам, уьш юьстича, ткъе пхиъ дол яра, ткъа шоралла – пхи дол.) 31Къилбехьарчу кевнан уче арахьарчу керта арайолуш яра, пенийн гӀорторашна тӀехь хурма-диттан суьрташ дара, ткъа кевнан ламин бархӀ тӀегӀа а дара.

32Цо со чоьхьарчу керта тӀе воьдучу малхбалехьарчу кевне вигира. Цигара ков дуьстича, цуьнан хьалхалерчийн санна барам хилира. 33Оцу кевнан агӀонгара чоьнаш а, гӀорторан пенаш а, уче а хьалхарчеран барамехь яра. Кевнна а, ученна а чухула массанхьа а кораш дара. Малхбалехьара ков дохалла шовзткъе итт дол дара, ткъа шоралла ткъе пхиъ дол яра. 34Цуьнан уче арахьарчу керта арайолуш яра, шинна а агӀор пенийн гӀортораш яра, ткъа ламин бархӀ тӀегӀа а дара.

35Цул тӀаьхьа цо со къилбаседехьарачу кевне валийра, иза дуста а дуьстира. Цуьнан барам хьалхалерчийн санна бара. 36Оцу кевнан а агӀонгара чоьнаш а, гӀорторан пенаш а, уче а яра. Кевнна а, ученна а чухула массанхьа а кораш дара. Ков дохалла шовзткъе итт дол дара, ткъа шоралла – ткъе пхиъ дол. 37Цуьнан уче[*] арахьарчу керта арайолуш яра, шинна а агӀор пенийн гӀортораш яра, ткъа ламин бархӀ тӀегӀа а дара.


Чоьхьарчу кертан кевнашна уллохь йолу чоьнаш

38Цигахь цхьа чоь яра, кевнан пенийн гӀорторашна уллохула чувогӀийла а йолуш. Иза динан дайша дийнаташ дагоран сагӀина лерина долу хӀума дуьлуш йолу меттиг яра[+]. 39Кевнан ученна чохь шинна а агӀор лаьтташ шишша стол яра. Цу тӀехь дийнаташ дагоран сагӀина лерина долчу а, къиношна тӀера леринчу а, иштта гӀуда такхаран сагӀина лерина долчу а дийнаташна урс хьокхура[+]. 40Ученан арахьахула, къилбаседехьара долчу кевнна чуволучу меттехь лаьтташ шинна а агӀор шишша стол яра. 41Йиъ стол кевнан арахьарчу агӀор яра, ткъа важа йиъ чоьхьарчу агӀор яра. Уьш ерриг а бархӀ стол яра, дийнаташ дайа лерина йолу. 42Дийнаташ дагоран сагӀанашна лерина йолу йиъ стол хьаькхначу тӀулгах йина яра. Цуьнан йохалла а, шоралла а цхьа дол ахдол яра, ткъа лакхалла цхьа дол яра. Цу тӀехь динан дайша дийнаташ дагоран сагӀа а, кхидолу сагӀанаш а дохучу хенахь шайна оьшуш болу гӀирс охьабуьллура. 43Гобаьккхина пенех дӀатоьхна куьйггал долу мӀерий дара, ткъа стоьлаш тӀе сагӀа доккхучу хенахь даьккхина долу жижиг дуьллура.

44Чоьхьарчу кевнан арахьахула йина илланчашна лерина ши чоь яра. Цхьаъ къилбехьа йирзина яра, ткъа важа, къилбехьарчу кевнна агӀонгахь ерг, къилбаседехьа йирзина яра[+]. 45Цу стага соьга элира: «Къилбехьа йолу чоь Делан цӀенна ха деш болчу динан дайшна лерина ю. 46Къилбаседехьа йирзина йолу чоь сагӀа доккхучу кхерчана ха деш болчу динан дайшна лерина ю. Уьш берриш а ЦӀадукъин тӀаьхьенах бу. Левихойн тайпанах болчарна юкъара церан бен бакъо яц Везачу Элана уллобаха, Цунна хьалха гӀуллакх дархьама»[+].


Чоьхьара керт а, Делан цӀа а

47Цо чоьхьара керт юьстира. Иза бӀе дол йохалла а, бӀе дол шоралла а яра, еакӀов а йолуш. Делан цӀенна хьалха лаьтташ сагӀа доккху кхерч а бара[+]. 48Цо со Делан цӀийнан уче йолчу схьавалийра. ТӀаккха цо массо а пенан гӀортор юьстира, уьш хӀорра а пхиппа дол яра. Ков дейтта дол шуьйра дара[*], ткъа пенан шоралла кхо дол яра. 49Делан цӀийнан ученан шоралла ткъа дол яра, ткъа йохалла шийтта дол яра. Цунна тӀебоьдучу ламин итт тӀегӀа дара, хӀора шина пенан гӀорторна уллохь цхьацца бӀогӀам а бара лаьтташ[+].

#### 41

1Цул тӀаьхьа цо, со Делан цӀийнан езачу чоьнна чу а валийна, пенан гӀортораш юьстира. Церан хӀора а агӀонан шоралла ялх-ялх даларан барам хилира – иштта яра хӀора пенийн гӀорторийн шоралла[*]. 2Чуволу меттиг итт дол шуьйра яра, цуьнан шина агӀонгахь йолу пенийн гӀортораш пхиппа дол яра. Еза чоь йохалла шовзткъа дол яра, ткъа шоралла – ткъа дол яра[+].

3ТӀаккха, чухуларчу чоьнна чу а ваьлла, чуволучун пенийн гӀортораш юьстира цо. Церан хӀораннан а шоралла ши дол яра. Чуволучун шоралла ялх дол яра, ткъа цуьнан шина агӀонгахь йолу пенийн гӀортораш ворхӀ-ворхӀ дол яра[*]. 4Цул тӀаьхьа цо ерриг а чоь юьстира. Иза йохалла ткъа дол яра, оццул шуьйра а яра. Цу стага соьга элира: «ХӀара меттиг уггар еза чоь ю»[+].


Делан цӀийнан агӀонгахь йолу чоьнаш

5Цо Делан цӀийнан пен буьстича, иза ялх дол хилира, ткъа цу цӀийнан агӀонашкахь йолу чоьнаш юьстича, церан шоралла диъ дол хилира[+]. 6Делан цӀенна тӀехоьттина кхаа гӀота тӀехь агӀонгара чоьнаш ткъе итт-итт яра. Делан цӀенна гонах долчу оганна тӀехь терхеш яра, агӀонийн чоьнийн тӀеш царна тӀедахкархьама, и тӀеш Делан цӀийнан оганашна чу а ца диссош[+]. 7ХӀора лакхарчу гӀотан агӀор чоьнаш шорлуш яра, хӀунда аьлча Делан цӀенна гонах долу ога лаха мел дели шорлуш дара. Иштта, Делан цӀийнан шоралла цхьана гӀота тӀера вукху гӀота тӀе кхаччалц хийцалора. Лахарчу гӀота тӀера лакхарчу гӀота тӀе юккъерачу гӀота тӀе а волий, хьалавалалора. 8Суна гира, дерриг а Делан цӀенна гонах хьалабоьттина бух бара. Иза агӀонашкахь йолчу чоьнашна лерина бара. Цуьнан локхалла цхьана гӀожан барамехь яра, ялх дол а йолуш. 9ЦӀийнан агӀонашкара йолчу чоьнийн пенаш пхи дол шуьйра дара. Цу чоьнашна а, 10Делан цӀенна гонах йолчу чоьнашна а юкъахь ткъа дол хиллал меттиг яра. 11АгӀонгарчу чоьнашна чуволу меттигаш яьссачу меттигна тӀейоьдура. Чуволу цхьа меттиг къилбаседехьа яра, важа – къилбехьа яра. Пхеа даларна агӀорчу чоьнийн бух яьссачу меттигна чубогӀура, дерриг а Делан цӀенна гонах.

12Малхбузехьа йолчу Делан цӀийнан майданна хьалха лаьтташ йолу гӀишло кхузткъе итт дол шуьйра яра. Цу гӀишлон пенан шоралла пхи дол яра, ткъа цуьнан йохалла дезткъе итт дол яра.


Делан цӀийнан барамаш

13Цул тӀаьхьа цо Делан цӀа дуьстича, иза дохалла бӀе дол дара, ткъа шена тӀехь и гӀишло лаьтташ йолу малхбузера майда юьстича, цуьнан йохалла а бӀе дол яра[+]. 14Делан цӀенна хьалха малхбалера майда юьстича, иза а шоралла бӀе дол яра. 15Делан цӀенна тӀехьа йолчу майданна дуьхьал лаьтташ йолчу гӀишлойн йохалла, цуьнан шина а агӀонгахь йолчу чоьнашца цхьаьна, юьстира цо. Иза а бӀе дол хилира.

Делан цӀийнан йоккха чоь а, чухулара чоь а, уче а, 16неӀсагӀанаш а, дӀакъевлина кораш а, кхаа гӀота тӀехь агӀонашкара чоьнаш а – неӀсагӀина дуьхьал мел йолу хӀума дечиган турсашца кхелина яра. И турсаш дара лаьтта тӀера корашна тӀе кхаччалц. Кораш а дӀакъевлина дара дечигаца[+]. 17Иштта, чухуларчу чоьнна чуволу меттигна тӀехула а дечиган турсаш дара. Гобаьккхина массо а пенаш тӀехь, чохь а, арахь а, билгалъяьхначу меттигашкахь, 18каруб-маликийн а, хурма-диттийн а суьрташ дара дехкина. ХӀора хурма-дитт шина каруб-маликана юккъехь дара, хӀора каруб-маликан шишша юьхь яра[+]. 19Цхьана агӀонгара хурма-диттана тӀе йирзина адаман юьхь яра, ткъа вукху агӀонгара – лоьман юьхь яра. И тайпа суьрташ Делан цӀийнахь массанхьа а дехкина дара[+]. 20Лаьттара дуьйна чуволучунна тӀехула йолчу меттигна тӀе кхаччалц каруб-маликаш а, хурма-дитташ а дара. Уьш иштта Делан цӀийнан пенашна тӀехула дехкина а дара. 21Делан цӀийнан йоккхачу чоьнна чуволучохь болу гур беакӀов бара.

Уггар езачу чоьнна хьалха цхьа хӀума яра лаьтташ. ДӀахьаьжча,[+] 22иза дечигах бинчу сагӀа доккхучу кхерчах тера яра. И кхерч кхо дол лекха а, ши дол шуьйра а бара. Цуьнан маьӀигаш а, бух а, агӀонаш а дечигах йина яра. Цу стага соьга элира: «ХӀара Везачу Элана хьалха лаьтташ йолу стол ю».

23Делан цӀийнан йоккхачу чоьнан а, уггар езачу чоьнан а шишша неӀ яра. 24И неӀарш шишша дакъа долуш яра, хӀора дакъа меттахдаккха йиш йолуш дара. Шиъ цхьана агӀор, ткъа важа шиъ – вукху агӀор[+]. 25Делан цӀийнан йоккхачу чоьнан неӀарш тӀехь дехкина, пенаш тӀехь дерш санна долу, каруб-маликийн а, хурма-диттийн а суьрташ дара. Ткъа ученна хьалха дечигах йина лаба яра[+]. 26ДӀакъевлина кораш а, дехкина хурма-диттийн суьрташ а дара шинна а агӀор – ученан а, агӀонашкарчу чоьнийн а, лабанийн а агӀонашкахь[+].

#### 42


Динан дайшна лерина йолу чоьнаш

1Къилбаседехьарчу некъа тӀехула арахьарчу керта а ваьккхина, цу гӀишлонна а, цунна дуьхьал йолчу майданна а хьалха къилбаседехьа йолчу чоьнашна тӀе вигира цо со[+]. 2И чоьнаш йохалла бӀе дол яра, ткъа шоралла шовзткъе итт дол яра, къилбаседехьа чуволу меттиг а йолуш. 3Чоьхьарчу кертан ткъа дол шораллехь долчу меттигна хьалха а, арахьарчу кертан цӀенкъанна хьалха а лаьтташ яра и чоьнаш. Чоьнийн цхьа могӀа вукху могӀанна дуьхьал бара, кхоккха гӀотахь а болуш. 4Цу чоьнашна хьалха цхьа чекхволийла яра итт дол шуьйра а йолуш, бӀе[*] дол еха а йолуш. Цу чоьнан неӀарш къилбаседехьа йирзина яра. 5Лакха тӀера чоьнаш готта яра, хӀунда аьлча ученаша дӀалаьцна йолу меттиг йоккхаха яра, юккъерачу а, лахарчу а чоьнех цара дӀалаьцначул а. 6Чоьнаш кхаа гӀотехь лаьтташ яра. Керташкахь санна, царна хӀиттийна бӀогӀамаш дацара. Цундела лакхара чоьнаш готто яра юккъерачу а, лахарчу а могӀанашкахь йолчу чоьнел. 7Арахьара цхьа пен цу чоьнашца нийсса бина а, арахьарчу керта тӀе кхочуш а бара. И пен шовзткъе итт дол беха бара. 8Арахьарчу кертара чоьнийн могӀаран йохалла шовзткъе итт дол яра, ткъа Делан цӀенна дуьхьал болу чоьнийн могӀа бӀе дол бара. 9Лаха чохь цу чоьнашна чувоьду неӀ яра. Арахьарчу кертахула чувогӀуш хилча малхбалехьара чувогӀийла дара. 10Кертарчу пенан шораллехь, къилбехьа[*], майданна дуьхьал а, йоккхачу гӀишлонна дуьхьал а яра чоьнаш. 11Царна хьалха а чекхволийла яра. Уьш къилбаседехьа йирзина йолу важа чоьнаш санна яра, церан санна йохалла а, иштта шоралла а йолуш. Къилбаседехьа йолчу чоьнийн чувогӀийла а, куц а, неӀарш а 12къилбехьа йолчу чоьнийн санна яра. Чекхволийла дӀайолалучу меттехь чувоьдийла яра. Малхбалерчу лардаран пенехула чуван йиш яра.

13Цо соьга элира: «Майданна хьалхара къилбаседехьара а, къилбехьара а чоьнаш еза ю. Цу чохь Везачу Элана сагӀанаш дохучу динан дайша уггар деза сагӀанаш доу. Цу чу цара уггар деза сагӀанаш – кӀен сагӀа а, къинан сагӀа а, гӀуда такхаран сагӀа а – хӀиттор ду, иза еза меттиг йолу дела[+]. 14Динан дай цу чу бахча, церан арахьарчу керта бовла йиш яц, шайна тӀера Далла гӀуллакх дечу хенахь лелош йолу бедарш охьаяхккалц, хӀунда аьлча и бедарш а еза ю. Цара шайна тӀе кхин бедарш юха еза, ткъа цул тӀаьхьа бен халкъ долчу арабовла йиш яц церан»[+].


Делан цӀийнан кертан барам

15Ша Делан цӀийнан керташкара чоьхьара юьстина ваьлча, цо со малхбалехьа лаьттачу кевнехула аравалийра, цул тӀаьхьа иза Делан цӀийнан кертал арахьара меттиг юста волавелира. 16Малхбалехьа йолу агӀо цо шен гӀожаца юьстира. И агӀо пхи бӀе дол хилира. 17Цо иштта къилбаседехьа йолу меттиг а юьстира, иза а пхи бӀе дол хилира. 18Къилбехьара агӀо юьстича, иза а пхи бӀе дол хилира. 19Малхбузерчу агӀонга а вахана, иза а цо юьстича, иза а пхи бӀе дол хилира. 20Иштта Делан цӀийнан керташна гонах болу пен цо еа а агӀонгара буьстинера. И пен бохалла а пхи бӀе дол бара, иштта пхи бӀе дол шоралла а бара иза. Цу пено еза меттиг еза йоцучу меттигах дӀакъастайора[+].

#### 43


Делан цӀа чу Везачу Элан сийлалла схьаяр

1Цу стага со малхбалехьа дӀадерзийна лаьтташ долчу кевнна тӀе вигира[+]. 2[+]ТӀаккха малхбалехьара схьайогӀуш Исраилан халкъан Делан сийлалла гира суна. Цуьнан аз, хӀордан гӀовгӀа санна, чӀогӀа дара, Цуьнан сийлаллин нуьрах латта серладаьллера[+]. 3Суна хӀоьттина долу сурт, хьалха, Дела Ярушалайм хӀаллакьярхьама веанчу хенахь Суна хӀоьттинчу суьртах тера дара, иштта Кабар-хина уллохь Суна хӀоьттинчу суьртех тера а дара. ТӀаккха со бертал вуьйжира[+]. 4Везачу Элан сийлалла малхбалехьа дӀадерзийна лаьттачу кевнехула Делан цӀа чу делира.

5ТӀаккха со, Сино хьала а айина, чоьхьарчу керта ваьккхира. Суна гира, Везачу Элан сийлалло дерриг а Делан цӀа хьаладуьзна хилар[+]. 6Стаг суна уллохь лаьтташ волчу хенахь, Делан цӀа чуьра суна цхьаъ сайга вистхуьлуш хезира. 7Оцу озо соьга элира: «Адаман кӀант! ХӀара меттиг Сан Ӏаршан меттиг а, иштта Сан когийн кӀело лаьтта меттиг а ю. Со Сайн Исраилан халкъана юкъахь массо а ханна вехар волу меттиг ю хӀара. Исраилан халкъо – я наха а, я церан паччахьаша а – кхин цкъа а Сан еза цӀе бехйийр яц, Суна тешаме а доцуш, кхечу деланашна Ӏамал ярца а, шайн сагӀа доккхучу гунашна тӀехь шайн паччахьийн декъий дӀадохкарца а[*][+]. 8Цара шайн неӀсагӀа Сан неӀсагӀина улло хӀиттадора, иштта шайн неӀарш Сан неӀаршна улло хӀиттайора. Тхуна юкъахь цхьа пен бен боццушехь, цара Сан еза цӀе сийсазйохура шаьш лелочу вочу хӀуманашца. Цундела Сайн оьгӀазвахарца дӀакхаьллира Аса уьш. 9ХӀинца цара Суна уллора дӀадаккха деза, Суна тешаме а боцуш, шаьш кхечу деланашна Ӏамал яр а, шайн паччахьийн декъий а, тӀаккха Со царна юкъахь массо а хенахь вехар ву.

10Ткъа хӀинца ахьа, адаман кӀант, Исраилан халкъе дӀадийца хӀокху Делан цӀийнах лаьцна, шаьш лелийначу харцонашна уьш юьхьӀаьржачу а хӀиттийна, цаьрга кхунна тӀера бустамаш дахийтархьама[+]. 11Царна шаьш лелийнарг бахьана долуш эхь хетахь, дӀагайта царна Делан цӀа, хӀара муха дина ду а, кхуьнан чуволу а, араволу а меттигаш а дӀагайта царна. ХӀара муха дина ду а, кхуьнан массо а парзаш а, кхуьнан куц а, кхунна лелаш болу товрат-хьехамаш а дӀабийца царна. Церан дуьхьа дерриг а дӀаязде, цаьрга цуьнан массо а куц лардайтархьама а, цуьнан массо а парзаш кхочушдайтархьама а. 12ХӀара бу Делан цӀийнан товрат-хьехам: ломан боххьера цунна гонах мел дерг а – уггаре дезаниг ду. Иштта бу Делан цӀийнан товрат-хьехам!»


СагӀа доккху кхерч

13[+]ХӀорш бу сагӀа доккхучу кхерчан барамаш, цхьа шира доллий, цхьа шей цхьана даларан барам лерича. Кхерчана гонах саьнгар цхьа дол кӀорга яра, шоралла а цхьа дол яра. Саьнгарна арахула хӀоз бара, лакхалла цхьа ше а йолуш. Иштта бара сагӀа доккхучу кхерчан бух[+]. 14Лаьтта тӀехь болчу саьнгаран буха тӀера дуьйна лахарчу кхерчан хӀазарна тӀе кхаччалц йолу юкъ ши дол яра. Оцу хӀазаран шоралла цхьа дол яра. Лахарчу хӀазарна тӀера кхерчан лакхарчу хӀазарна тӀе кхаччалц йолу юкъ йиъ дол яра, ткъа оцу хӀазаран шоралла а цхьа дол яра. 15СагӀа доккхучу кхерчан юкъ ша диъ дол лекха яра, цу чуьра хьалайолуш йиъ маӀа яра[+]. 16СагӀа доккхучу кхерчан юкъ шийтта дол еха а, шийтта дол шуьйра а яра – иза ша еакӀов яра. 17Кхерч тӀехь лаьттачу меттиган йохалла дейтта дол яра, иштта цуьнан шоралла а дейтта дол яра. Ткъа цунна гонах хӀоз бара, ахдол лекха а болуш, ткъа хӀазарна гонах йолу саьнгар цхьа дол шуьйра яра. Цу кхерчана тӀе боьду лами малхбалехьарчу агӀор бара[+].

18[+]Цу стага соьга элира: «Адаман кӀант! Иштта боху Хьалдолчу Эло: „Иштта ду дийнаташ дагоран сагӀа даккхарна а, цунна тӀе цӀийн цинцаш тохарна а лерина долу сагӀа доккхучу кхерчана а лерина долу парзаш, иза бина баьлча[+]. 19Ткъа ахьа, – боху Хьалдолчу Эло, – Суна гӀуллакх а деш, Суна тӀегӀерташ болчу, ЦӀадукъин тӀаьхьенах болчу, иштта левихойн тайпанах болчу динан дайшна къиношна тӀера сагӀа даккха цхьа сту дӀало[+]. 20Цунах схьадаьллачу цӀийх цхьажимма сагӀа доккхучу кхерчан еа маӀана тӀе а, иштта цуьнан беа соне а, цунна гонах болчу хӀазарна тӀе а хьакха. Иштта, цӀан а бай, базбе иза[+]. 21Къинойх долчу сагӀина лерина старгӀа схьа а эций, ягае иза ха долчу меттигехь, Делан цӀенна арахь[+]. 22ШолгӀачу дийнахь, тӀехь цхьа а сакхт доцу бож гезаршна юкъара схьа а эций, къинойх долу сагӀа даккха цунах хьалха санна, сагӀа доккху кхерч цӀанбе, стараца ма-цӀанбарра. 23Хьо и хӀума дина ваьлча, бежана юкъара цхьа а тӀехь сакхт доцу старгӀа а, иштта жена юкъара тӀехь сакхт доцу уьстагӀ а схьабалабе. 24И дийнаташ Везачу Элана хьалха дӀахӀиттаде. Динан дайша, царна тӀе туьха а тесна, царах Везачу Элана дийнаташ дагоран сагӀа доккхур ду[+]. 25ВорхӀ дийнахь къинойх долу сагӀа даккха цхьацца бож ялае. Иштта бежана юкъара тӀехь сакхт доцу цхьацца старгӀа а, иштта жена юкъара цхьа а сакхт тӀехь доцу уьстагӀ а балабе[+]. 26ВорхӀ дийнахь цара сагӀа доккху кхерч оцу тайпана цӀанбан беза, иза баз а беш. 27И денош чекхдевллачул тӀаьхьа, борхӀалгӀачу дийнахь, иштта кхин а тӀаьхьарчу деношкахь а динан дайша цу сагӀа доккхучу кхерчана тӀехь дийнаташ дагоран а, бертан а сагӀанаш а дохур ду шуна тӀера. Ткъа Со шуна реза хир ву“». Иштта боху Хьалдолчу Эло[+].

#### 44


Малхбалерчу кевнехь дан тӀедиллинарг

1Цо со юха а езачу меттиган малхбалехьа дӀадерзийна динчу арахьарчу кевне схьавалийра. И ков дӀакъевлина дара. 2Везачу Эло соьга элира: «ХӀара ков дӀакъевлина хир ду, иза дӀадоьллур дац, кху чухула цхьа а стаг чекх а вер вац, хӀунда аьлча хӀокху кевнехула Исраилан халкъан Дела волу Веза Эла кху чу веана. 3Ткъа элах лаьцна аьлча, цо, ша эла хиларе терра, цу кевнна хьалха охьа а хууш, Цунна хьалха бепиг дуур ду. Иза цу кевнан ученна чухула чу а вогӀур ву, цигахула ара а вер ву».


Делан цӀийнан керташкахь гӀуллакх дарна тӀедиллинарг

4Цул тӀаьхьа цо со къилбаседехьа долчу кевнехула Делан цӀенна хьалха схьавалийра. Со дӀахьаьжча, Делан цӀа хьаладуьзна долу Везачу Элан сийлалла гира суна. ТӀаккха со бертал вуьйжира[+]. 5Везачу Эло соьга элира: «Адаман кӀант! Хьайн дог тӀе а дерзадай, хьайн бӀаьргашца хьажа а хьажа, хьайн лергашца ла а догӀа Ас Делан цӀийнан керташна лерина мел долчу парзех а, товрат-хьехамех а лаьцна хьайга бохучуьнга. Дикка хьажа Делан цӀенна чуволийле а, иштта езачу меттиган араволийлашка а[+].

6ДӀаала аьрхачу Исраилан халкъе: „Иштта боху Хьалдолчу Эло: ‘Тоьар ду хьуна, Исраилан халкъ, айхьа схьалаьцна болу дегаза некъ лело[+]. 7Аша Сан цӀийнан керта чу хийрачу къаьмнех болу нах балийра. Иштта сунтбаза а, дегнаш хедоза а болчу аьрхачу наха а, Сан цӀенна улло а кхаьчна, иза бехдина, Суна тӀе сагӀанийн мохь а, цӀий а деача. Шаьш мел динчу дегазчу гӀуллакхашца Соьца бина болу барт бохийра аша[+]. 8Аша Сан деза парзаш лар ца дора, шайн метта Сан цӀа лардан уьш дӀа а хӀиттабеш’.

9Хьалдолчу Эло боху: ‘Цхьа а сунтваза волу а, дог хедоза аьрха волу а хийра стаг Сан цӀа чу ван ца веза, иза Исраилан халкъана юкъахь вехаш велахь а.

10Ткъа левихойх лаьцна аьлча, Исраилан халкъ туьлучу хенахь уьш а, Суна уллора дӀа а бевлла, шайн цӀушна тӀаьхьа а хӀуьттуш, тилабелира. Шаьш лелийнарг бахьана долуш царна таӀзар дийр ду. 11Левихой Сан цӀийнан кертахь хир бу езачу меттиган кевнаш лардархьама а, кертахь гӀуллакх дархьама а. Цара дийнаташ дагоран сагӀанашна а, кхидолчу сагӀанашна а лерина долу дийнаташ дойур ду адамашна. Цара адамашна гӀо а дийр ду, царна гӀуллакх а дийр ду. 12Амма шайн цӀушна хьалха адамашна гӀуллакх дарехула левихоша Исраилан халкъ гал а далийтира, цуьнга къинош а летадайтира. Цундела Аса хьалаайинчу куьйгаца чӀагӀо йира, – боху Хьалдолчу Эло, – шаьш лелийнарг бахьана долуш царна таӀзар дийр ду аьлла. 13Динан дай санна Суна гӀуллакх дан уьш Суна улло богӀур бац, иштта тӀекхевдар бац еза мел йолчу хӀуманашна – уггар дезачу сагӀанашна. Шаьш мел лелийна долу боьха хӀума бахьана долуш юьхьӀаьржачу хӀиттина лелар бу уьш. 14Ас уьш хӀиттор бу Делан цӀа лардан а, цӀийнан керташкахь дан дезаш мел долу хӀума дан а.

15Ткъа левихойн тайпанах долчу ЦӀадукъин гаранах болу динан дай, Исраилан халкъ Сох дӀадирзинчу хенахь Сан еза меттиг ларъеш болу, Суна улло кхача безаш бу, Суна хьалха гӀуллакх дархьама. Уьш Суна хьалха лаьтташ хир бу, Суна сагӀанийн мохь а, цӀий а доккхуш’. Иштта боху Хьалдолчу Эло[+]. 16‘Уьш бен чубогӀур бац Сан езачу меттиге, Сан шуьнна улло а богӀур бу, Суна гӀуллакх дархьама а, ха дархьама а[+]. 17[+]Чоьхьарчу кертан кевнна чу баьхкича, цара шайна тӀе дуткъачу кӀадих йина хӀуманаш юхур ю, ткъа чоьхьарчу кертан кевнна уллохь а, иштта Делан цӀа чохь а гӀуллакх дечу хенахь царна тӀехь тӀергӀан хӀума хила йиш яц. 18Церан коьртахь дуткъачу кӀадих йина чалбанаш хила еза, иштта церан чухулара хӀуманаш а дуткъачу кӀадих йина хила еза. Шайна тӀе хьацар долуьйту хӀума юха ца еза цара[+]. 19[+]Адамаш долчу арахьарчу керта шаьш довла дезачу хенахь, цара чохь гӀуллакх дечу хенахь шайна тӀехь хуьлуш йолу бедарш дӀа а яьхна, уьш езачу чоьнаш чохь йита еза. Цул тӀаьхьа цара шайна тӀе кхин хӀума юха еза, шайн бедарех хьакхабаларца адамашна тӀе йозалла ца йоссийта[*][+].

20[+]Цара шайн кортош дӀадаша ца деза, иштта шайн коьртахь месаш яхъялийта а ца еза, амма шайн месаш дӀаларга еза цара[+]. 21[+]Шаьш чоьхьарчу керта доьлхучу хенахь, цхьанна а динан дас чагӀар мала ца деза[+]. 22[+]Цара я йисина йолу зуда а, я марера цӀа еана йолу зуда а шайна маре яло ца еза. Амма Исраилан халкъах йолу йоӀстаг я динан дех йисинарг яло магош ду царна[+].

23[+]Цара Ӏамо деза Сан халкъана дезаниг деза доцучух къасто а, иштта Суна хьалха цӀенаниг боьхачух схьакъасто а[+]. 24Дов даьллачу хенахь динан дай цигахь кхелахой санна хила беза, ткъа Сан нийсоне хьаьжжина кхел ян а еза цара. Билгалдаьхначу динан массо а дезачу деношкахь Сан товрат-хьехамаш а, парзаш а лардан деза цара, иштта Суна леринчу шоьтан денойн дозалла а лардан деза цара[+].

25[+]Уьш беллачарах дӀахьакхабала ца беза, шаьш Суна хьалха боьха ца хилийтархьама. Царна юкъахь да я нана, кӀант я йоӀ, иштта ваша я маре яхаза йолу йиша елахь, царах дӀахьакхавала мегаш ду[+]. 26Динан да Далла хьалха цӀанвинчул тӀаьхьа, цо кхин а ворхӀ дийнахь собар дан деза[+]. 27Делан цӀийнан чоьхьарчу кертахь гӀуллакх дан ша кхин а цига ваханчу дийнахь шена тӀера цо къинан сагӀа даккха деза’. Иштта боху Хьалдолчу Эло[+].

28[+]‘Левихошна шерет дийр ду: Со церан шерет хир ду. Исраил-махкахь церан лаьттан дакъа хир дац, церан долахь Со хир волу дела[+]. 29[+]Царна даа кӀен сагӀанаш а, иштта къинан сагӀанаш а, гӀуда такхаран сагӀанаш а лур ду. Исраил-махкахь Суна лерина мел йолу хӀума церан долахь хир ю[+]. 30Дуьххьара схьа мел гулдинчу ялтех тоьлла дакъа а, массо а тайпана Суна лерина долу совгӀаташ а кхочу динан дайшна. Шайн ялтех даьккхинчу дуьххьарлерчу бедах а тоьлла дакъа де динан дайшна, шайн хӀусамаш декъалйина хилийтархьама[+]. 31[+]Цхьа а тайпа къеелла хӀума а, акхароша йийначу хӀуманах я олхазарийн а, я дийнатийн а жижиг даа йиш яц динан дайн’“»[+].

#### 45


Везачу Элан деза дакъа

1«Шаьш, кхаж а тесна, латта доькъучу хенахь, лаьттан еза кӀошт Везачу Элана совгӀатна дӀакъастае. Иза йохалла ткъе пхиъ эзар дол, ткъа шоралла ткъа эзар дол[*] хила еза. Цуьнан гонахарчу дозанна чоьхьара дерриге а латта деза хир ду[+]. 2Оцу лаьттах пхи бӀе дол дохаллехь а, иштта пхи бӀе дол шораллехь а долу еакӀов латта шена тӀехь Делан цӀа долуш йолчу езачу меттигна лерина хила деза, ткъа цунна гонах шовзткъе итт дол шена тӀехь хӀумма а йоцуш йолу аре а хила еза[+]. 3Ткъа лаьттан езачу кӀошта тӀера ткъе пхиъ эзар дол йохаллехьа а, итт эзар дол шораллехьа а латта схьакъастаде. ТӀехь Делан цӀа долу уггар езачу меттигна лерина хир ду иза. 4И даздина латта хир ду, Делан цӀа чохь гӀуллакх деш болчу а, Далла гӀуллакх дан Цунна тӀе богӀуш болчу а динан дайн. Цу лаьтта тӀехь цара шайна цӀенош дийр ду, иштта Делан цӀенна лерина йолу еза меттиг а хир ю цигахь[+]. 5Ткъе пхи эзар дол йохаллехь а, итт эзар дол шораллехь а долу лаьттан дакъа Делан цӀийнан керташкахь болх беш болчу левихойн долахь хир ду. Церан цигахь шаьш Ӏаш йолу гӀаланаш хир ю[*][+].

6ГӀалин дола даккха пхи эзар дол шуьйра а, ткъе пхи эзар дол деха а долу лаьттан дакъа. Иза лаьттан езачу кӀоштана дуьххьал хила деза. И латта дерриг а Исраилан халкъан долахь хила деза[+].

7Элана дӀало лаьттан езачу кӀоштана а, иштта гӀалин дола яьккхинчу меттигна а шинна а агӀор долу латта. И латта гӀалин малхбузерчу дозанна тӀера малхбузехьа а, гӀалин малхбалерчу дозанна тӀера малхбалехьа а дӀасадаьржар ду. Элан лаьттан дохалла малхбузерчу дозанна тӀера малхбалерчу дозанна тӀекхаччалц Исраилан тайпанийн дакъойн дохалле хьаьжжина хир ду[+]. 8И латта Исраил-махкахь элан долахь дерг хир ду».


Элах лаьцна дерг

«Сан халкъана кхин гӀело йийр яц Сан элаша, амма цара Исраилан халкъана пурба лур ду, шен тайпанашка хьаьжжина, латта шайн дола даккха». 9Иштта боху Хьалдолчу Эло: «Тоьар ду шуна, Исраилан халкъан элий! Нахана ницкъ бар а, царна гӀело яр а сацаде. Цуьнан метта бакъдерг а, нийсо а лелае. Сан халкъ шен лаьтта тӀера арадаккха ма гӀерта». Иштта боху Хьалдолчу Эло[+].

10[+]«Нийса хуьлийла шун терза а, шун мазал а, шун черма а[+].

11Екъа хӀума узуш лелош болу мазал а, коча хӀума узуш лелош долу черма а цхьана барамехь хила деза. Цхьа мазал хьумаран[*] уьтталгӀа дакъа хила деза, ткъа цхьа черма а хьумаран уьтталгӀа дакъа. Церан барам хьумарца буста беза.

12ХӀора шекхал чохь ткъа гер[*] хуьлу, ткъа цхьана мин[*] чохь ткъа, ткъе пхиъ, пхийтта шекхал хуьлу[+].

13ХӀара ял ю аша шайн элана яла езаш: хӀора кӀен я мекхан хьумар тӀера мазалан йолхалгӀа дакъа. 14Зайтдаьттанна тӀера дӀаяла езаш йолу ял, черманца узуш йолу: хӀора зайтдаьттан хьумар тӀера черманан уьтталгӀа дакъа (итт черма цхьа хьумар ду). 15Исраил-мехкан дикачу дежийлашна тӀехь долчу даьхнина тӀера дӀаяла езаш йолу ял иштта ю: хӀора ши бӀе уьстагӀна юкъара цхьацца уьстагӀ. И массо а ял кӀен сагӀанашна а, дийнаташ дагоран сагӀанашна а, бертан сагӀанашна а лерина ю, адамашна тӀера къинош дӀадахархьама». Иштта боху Везачу Эло.

16«Махкахь Ӏаш волу хӀора стаг декхарийлахь ву Исраил-мехкан элана луш йолчу оцу йолана дакъалаца. 17Ткъа эла декхарийлахь ву дезачу деношкахь а, бутт цӀинлучу хенахь а, шоьтан деношкахь а – Исраилан халкъан динан массо а дезачу деношкахь – дохуш долчу дийнаташ дагоран а, кӀен а, чагӀаран а сагӀанашна хӀуманаш а, даьхни а дӀадала. Цо даьхни а, хӀуманаш а лур ю къинойх долчу а, кӀен а, дийнаташ дагоран а, бертан а сагӀанашна, Исраилан халкъана тӀера къинош дӀадахийтархьама»[+].


Деза денош


(Арадаккхар 12:1-20; Ӏамалъяр 23:33-43)

18Иштта боху Хьалдолчу Эло: «Шеран хьалхарчу беттан хьалхарчу дийнахь бежана юкъара тӀехь сакхт доцу старгӀа схьаэца, Делан цӀийнан керт цӀанъярхьама[+]. 19Динан дас оцу къиношна тӀерачу сагӀанах схьадаьлла цӀий схьа а эцна, иза Делан цӀийнан неӀсагӀанашна а, иштта сагӀа доккхучу кхерчан лакхарчу хӀазаран еа маьӀигна а, чоьхьарчу кертан кевнан неӀсагӀина а тӀетоха деза[+]. 20Изза де беттан ворхӀалгӀачу дийнахь хӀора ларамаза я кхетам ца хиларца къа латийначу стеган дуьхьа. Иштта цӀандан деза аша Делан цӀа.

21[+]Хьалхарчу беттан дейтталгӀачу дийнахь аша „Пасахь“ олу дезде даздан деза. И дезде ворхӀ дийнахь даздеш ду, совсазчу бедах дина бепиг а дууш[+]. 22Хьалхарчу дийнахь эло сту бахьар бу, шен цӀарах а, иштта дерриг а Исраилан халкъан цӀарах а къинан сагӀина лерина. 23Цу ворхӀ дийнахь Везачу Элана доккхуш долчу дийнаташ дагоран сагӀина цо хӀора дийнахь тӀехь цхьа а сакхт доцу ворхӀ-ворхӀ старгӀа а, ворхӀ-ворхӀ уьстагӀ а дӀабала беза, иштта къинойх доккхуш долчу сагӀина хӀора дийнахь гезаршна юкъара цхьацца бож а дӀаяла еза[+]. 24Эло хӀора стараца а, иштта хӀора уьстагӀца а кӀен сагӀина цхьацца мазал кӀа дан деза. Цо иштта хӀора ша деанчу кӀен мазалца цхьацца хӀин[*] зайтдаьтта а дан деза[+].

25[+]ВорхӀалгӀачу беттан пхуьйтталгӀачу дийнахь, дезде даздечу хенахь, тӀекӀел ворхӀ дийнахь цо изза хӀуманаш дӀаяла еза къинойх сагӀанашна а, дийнаташ дагоран сагӀанашна а, кӀен сагӀанашна а лерина. Цо иштта оццу барамехь зайтдаьтта а схьадан деза»[+].

#### 46

1Хьалдолчу Эло иштта боху: «Чоьхьарчу кертан малхбалехьа долу ков болх бечу ялх дийнахь дӀакъевлина хила деза, амма шоьтан дийнахь иза, бутт цӀинлучу дийнахь санна, дӀадиллина хила деза. 2Эла, арахьарчу кертахула чухуларчу кевнан ученна чу а веана, оцу кевнан неӀарна улло дӀахӀуттур ву, ткъа динан дайша элан дийнаташ дагоран а, бертан а сагӀанаш дохур ду. Эла, кевнан неӀ йолчохь Везачу Элана охьа а таьӀна, аравер ву, ткъа ков сарралц схьадиллина хила деза[+]. 3Шоьтан деношкахь а, иштта бутт цӀинлучу хенахь а кху мехкан халкъ хӀокху кевнна уллохь Везачу Элана суждане гӀур ду. 4Шоьтан дийнахь ша Везачу Элана лерина доккхуьйтуш долчу дийнаташ дагоран сагӀина эло бан беза шайна тӀехь сакхт доцу ялх Ӏахар а, цхьа уьстагӀ а[+]. 5Иштта хӀора уьстагӀца кӀен сагӀина цхьацца мазал кӀа а дан деза, ткъа хӀора Ӏахарца кхин а шен дан йиш йолччул кӀа а дан деза, цу тӀе хӀора мазал кӀеца цхьа хӀин зайтдаьтта а дан деза. 6Бутт цӀинлучу хьалхарчу дийнахь цо тӀехь цхьа а сакхт доцу старгӀа а, иштта тӀехь сакхт доцу ялх Ӏахар а бан беза[+]. 7Цо старгӀица а, уьстагӀца а цхьаьна цхьа мазал кӀа дала деза кӀен сагӀина лерина. Ӏахаршца шен дала таро йолччул кӀа а дала деза цо, кхин а хӀора кӀен мазалца цхьа хӀин зайтдаьтта а дала деза. 8Ша кхуза вогӀучу хенахь, иза кевнан ученна чухула чувала а веза, цигахула аравала а веза.

9Динан дезачу деношкахь, адам Везачу Элана хьалха дӀахӀуттучу хенахь, къилбаседехьа долчу арахьарчу кевнехула чуваьлларг, къилбехьа долчу арахьарчу кевнехула аравала веза. Ткъа къилбехьа долчу кевнехула чувеанарг, къилбаседехьа долчу кевнехула аравала а веза; хӀорра а стаг ша чувеанчу меттехула аравала ца веза, амма цунна дуьххьал долчу кевнехула аравала веза[+]. 10Эла а царна юкъахь хила веза – уьш чубогӀучу хенахь чуван веза, уьш арабовлучу хенахь аравала а веза. 11Билгалдаьхначу дезачу деношкахь а, динан дезачу деношкахь а цуьнгара хӀора стараца а, хӀора уьстагӀца а цхьацца мазал кӀа дан деза, ткъа Ӏахаршна тӀера шен дог реза доллучул кӀа дала деза цо. ХӀора мазал кӀа дахьаш, цуьнца цхьа хӀин зайтдаьтта дан а деза.

12Элана шен лаамца Везачу Элана сагӀа даккхийта лиъча, – дийнаташ дагоран я бертан сагӀа иза делахь а, – цунна малхбалехьа долу ков схьаделла деза. ТӀаккха цо, шена даккхийта лиъна долу сагӀа, шоьтан дийнахь санна доккхуьйтур ду. Иза араваьллачул тӀаьхьа цунна тӀаьхьа ков дӀакъовлур ду[+].

13ХӀора дийнахь Везачу Элана лерина долчу дийнаташ дагоран сагӀина хӀора Ӏуьйранна шо кхаьчна болу тӀехь сакхт доцу цхьацца Ӏахар бан беза ахьа[+]. 14Цуьнца цхьаьна хӀора Ӏуьйранна цхьацца сахь кӀа а, иштта хӀинан кхоалгӀа дакъа зайтдаьтта а дан деза, цуьнца дама хьакхорхьама. Иштта ду кӀен сагӀанах лаьцна массо а ханна тӀедиллинарг. 15Цара иштта массо а ханна хӀора Ӏуьйранна дийнаташ дагоран сагӀа санна цхьацца Ӏахар а, кӀен сагӀа а, зайтдаьтта а дахьар ду».

16Иштта боху Хьалдолчу Эло: «Нагахь санна эло шен кӀентех цхьанна шен долахь долчу лаьттах цхьа дакъа совгӀатна дахь, иза цу кӀентан тӀаьхьенна кхочур ду. Иза церан долахь, доьзалан дакъа санна, хир ду. 17[+]Нагахь эло шен долахь долчу лаьттах шен ялхойх цхьанна совгӀат дахь, и латта ялхочун долахь хир ду ПаргӀатдаккхаран шо тӀекхаччалц, цул тӀаьхьа лаьттан и дакъа элан дола дер ду. Цуьнан кӀенташна бен ца кхочу шен лаьттах цо дина долу совгӀат[+]. 18Элан бакъо яц нахера латта схьадаккха а, уьш цу лаьтта тӀера дӀалахка а. Шен долахь долу латта бен дала йиш яц цуьнан шен кӀенташна совгӀатна, хӀунда аьлча Сан халкъах волу цхьа а стаг шен долахь долчу лаьтта тӀера дӀалалла бакъо яц цхьаннан а»[+].


Делан цӀа чуьра яа хӀума кечъеш йолу чоьнаш

19ТӀаккха цу стага со кевнна агӀонгахь чуволийла йолчу меттехула динан дайн къилбаседехьа дӀаерзийна лаьттачу езачу чоьнаш чу вигира. Цигахь малхбузехьарчу агӀор йистехь йолу цхьа меттиг гира суна. 20Цо соьга элира: «Кхузахь динан дайша гӀуда такхаран а, къинан а сагӀанашна деанарг кхехкор ду, иштта кӀен сагӀина деанарг а доттур ду, цаьрга арахьарчу керта иза ца даккхийтархьама а, иштта халкъ даздина ца хилийтархьама[*] а».

21Цо со, арахьарчу керта а ваьккхина, цуьнан еа а маьӀӀе вигира. ХӀора маьӀӀехь кхин а жима керт яра. 22ХӀора маьӀӀерчу кертахь шовзткъа дол йохалла а, ткъе итт дол шоралла а долуш рагӀуш дара. Уьш дерриш а цхьана барамехь дара. 23Оцу деа а рагӀуна гонах дина пенаш дара, ткъа пенашна уллохь гобаьккхина дина кхерчаш дара. 24Цо соьга элира: «Делан цӀийнан кертахь гӀуллакх деш болчара чохь халкъо деана сагӀанаш кхехко деза чоьнаш ю хӀорш».

#### 47


Делан цӀенна бухара арадолу хи

1[+]Цул тӀаьхьа цо со Делан цӀенна чуволийла йолчу улло юхавалийра. Цигахь суна гира неӀсагӀина бухара арадолу хи. Иза малхбалехьа дӀадоьдуш дара, хӀунда аьлча Делан цӀа малхбалехьа дӀадирзина лаьтташ дара, ткъа хи цуьнан аьтту агӀор йолчу агӀонна кӀелара арадолуш дара, сагӀа доккхучу кхерчан къилбехьа йолчу агӀонгара[+]. 2Къилбаседехьа долчу кевнехула цо со ара а ваьккхина, арахьарчу новкъахула малхбалехьа дӀадирзина долчу кевне валийра. Ткъа цигахь Суна гира, къилбера меллаша охьадогӀу жима татол. 3И стаг малхбалехьа дӀавоьдучу хенахь, цуьнан карахь юстаран тӀийраг яра. Цо цхьа эзар дол меттиг дӀаюьстира, тӀаккха со цу хи чухула дӀавигира. И хи сан хьакхолгана тӀе кхочура[+]. 4Кхин а цхьа эзар дол меттиг дӀа а юьстина, цул тӀаьхьа цо со хи чухула дӀавигира. ХӀинца и хи суна гоьллец дара. Кхин а цхьа эзар дол меттиг дӀа а юьстина, цул тӀаьхьа цо со хи чухула дӀавигира. ХӀинца и хи суна гӀодаюккъе кхочура. 5Кхин а цхьа эзар дол дӀаюьстира цо, амма хӀинца хин бухехула со хих чекх ца ваккхалора, хӀунда аьлча хи чӀогӀа лакхадаьллера. Нека деш бен хи чухула дехьа ца валаваллал кӀорга дара и хи. 6Цул тӀаьхьа цу стага соьга элира: «Къаьрзинчу бӀаьргашца хьоьжуш ма вара хьо, адаман кӀант!» Иза а аьлла, цо со цу хин йисте юхавалийра. 7Со юхавеача, цу хин йистошкахь шинна а агӀор дуккха а дитташ гира суна.

8Цо соьга элира: «ХӀара хи малхбалехьарчу метте дӀадоьдуш ду, Ӏариба-тогӀи чу а доьду, ткъа цул тӀаьхьа иза Дуьрачу хӀордах дӀакхетар ду. ТӀаккха оцу хӀордан хи цӀанлур ду[+]. 9И хи дӀа мел кхеттачу меттехь сийсаш йолу хӀора са долу хӀума дика ехар ю. Цу хӀорда чохь дуккха а чӀерий а хир ду, хӀунда аьлча и хи, массанхьа а хӀуманаш цӀан а еш, царна дахар а луш, цу хӀордах дӀакхетта. 10Ӏейн-ГӀадера дуьйна Ӏейн-Ӏеглайме кхаччалц хин бердашкахь чӀерийлецархой лаьтташ хир бу. Цигахь а бойнаш якъор ю. Вуно дукха тайп-тайпана чӀерий хир ду цигахь, Дуьненаюккъерчу хӀордана чохь санна[+]. 11Амма уьшалш а, чохь даьржина хи долу Ӏаьмнаш а цкъа а цӀанлур дац, уьш туьха даккхарна дуьтур ду. 12[+]Цу хин шинна а йистехула хьаладовлуш шайна тӀе стом латош долу тайп-тайпана дитташ хир ду. Царна тӀера гӀаш цкъа а маргӀал а доьр дац. Царна тӀера стом кхачалур бац, хӀора баттахь керланиг а латош, лаьттар бу, хӀунда аьлча царна тӀекхочуш долу хи езачу меттигера схьадолуш ду. Цу дитташна тӀера стоьмаш кхачанна хир бу, ткъа гӀаш дарбанна лелор ду»[+].


Лаьттан дозанах лаьцна

13[•]Иштта боху Хьалдолчу Эло: «ХӀорш ду аша Исраилан халкъан шийтта тайпанна шерет санна лун долчу лаьттан дозанаш (ткъа Юсупна ши дакъа кхочур ду). 14Хьалаайинчу куьйгаца Аса шун дайшна чӀагӀо ярца лур ду аьлла и латта шайна юкъахь цхьатеррачу дакъошкахь декъа деза аша. ХӀара латта хӀинца шуна шерет санна кхочур ду[+].

15ХӀара ду лаьттан доза: къилбаседехьа йолчу йистехь иза Дуьненаюккъерчу хӀордана тӀера дӀадолало, тӀаккха Хьетлонехула, Хьаматан Ӏин[*] тӀе дӀакхочу. 16Цигара дӀа Хьамат-гӀала а, Берата-гӀала а Дамасакханий, Хьаматаний юккъехь йолчу Сибраймана тӀекхочу. Цигара дӀа Хьавранаца доза долчу Хьацар-Тихунана тӀе кхочу. 17Иштта, лаьттан къилбаседера доза хӀордана тӀера дуьйна Дамасакхан кӀоштан къилбаседерчу дозанахь йолчу Хьацар-Ӏейнана тӀехь хир ду, цигара дӀа къилбаседехьа йолчу Хьамат-гӀала лаьттачу меттигца а хир ду.

18Малхбалехьа долу доза Хьавранний, Дамасакхний юккъехула долу, иштта ГалӀадний, Исраил-махканий юккъехула долу, Йордан-хи йистехула дӀадоьду малхбалехьа болчу хӀордана тӀе кхаччалц. Иза малхбалехьара доза хир ду.

19Къилбехьа долу доза Тамарина тӀера Мериба-Кхадеш цӀе йолчу шовданна тӀе кхаччалц дӀагӀур ду, цул тӀаьхьа Мисар-мехкан дозанехь долчу хин йистехула Дуьненаюккъерачу хӀордана тӀе кхаччалц дӀагӀур ду. Иза къилбехьара долу доза хир ду[+].

20Малхбузехьарчу агӀор дозанна метта Дуьненаюккъера хӀорд хир бу, Хьаматан Ӏинна дуьхьал йолчу меттигна тӀе кхаччалц. Иза малхбузехьара долу доза хир ду.

21И латта, Исраилан халкъан тайпанашка хьаьжжина, шайна юкъахь дӀасадекъа. 22И латта шайна а, шайна юкъахь доьзалш а кхоьллина, бехаш болчу кхечу къаьмнех болчу нахана а, кхаж а тасий, дӀасадекъа. Кхечу къаьмнех болу нах исраилхошца нийсса лара беза. Царна а, Исраилан халкъан тайпанашна санна, лаьттан дакъа кхочу[+]. 23И тӀевеана стаг юкъахь вехаш долчу тайпано лаьтта тӀера цунна доьзалан дакъа дала деза». Иштта боху Хьалдолчу Эло.

#### 48


Тайпанашна юкъахь латта декъар

1«ХӀорш ю тайпанийн цӀераш. Къилбаседехьа йолчу агӀор Хьетлонан некъана уллохула Хьаматан лаьмнийн дехьадовларан метте, цигара дӀа Хьацар-Ӏейнана тӀе кхаччалц (иза Дамасакхан кӀоштан доза ду. Цунна къилбаседехьа чохь Хьамат-гӀала йолу меттиг ю): малхбалехьарчу дозанна тӀера хӀордана тӀе кхаччалц Данан тайпанан лаьттан дакъа хир ду[+]. 2Данан дозанна тӀера, малхбалехьара малхбузехьа кхаччалц долу лаьттан цхьа дакъа Ашаран тайпанна кхочур ду[+]. 3Ашаран декъа тӀера, малхбалехьара малхбузехьа кхаччалц долу лаьттан важа дакъа Напталан тайпанан долахь хила деза[+]. 4Напталан декъа тӀера дуьйна малхбалехьара малхбузехьа кхаччалц долу лаьттан дакъа Маннашан тайпанан хила деза[+]. 5Маннашан долахь долчу декъа тӀера дуьйна малхбалехьара малхбузе кхаччалц долу лаьттан цхьа дакъа Эпрайман долахь хила деза[+]. 6Эпрайман дозанна тӀера схьа, малхбалехьара дуьйна малхбузе кхаччалц долу цхьа дакъа Раабанан долахь хила деза[+]. 7Раабанан дозанна тӀера, малхбалехьара малхбузехьа кхаччалц долу лаьттан цхьа дакъа ЯхӀудан тайпанна кхочур ду»[+].


Лаьттан езачу кӀоштах лаьцна

8«ЯхӀудан декъана уллохь малхбалехьара малхбузе кхаччалц ткъе пхиъ эзар дол шуьйра меттиг леринчу Ӏалашонна дӀакъастор ду. Цуьнан йохалла, вукху дакъойн ма-хиллара, хир ю. Цу лаьттан декъана юккъехь Делан цӀа хир ду[+].

9Аша Везачу Элана совгӀатна дала дезаш долу лаьттан дакъа йохаллехь ткъе пхиъ эзар, ткъа шораллехь – ткъа эзар дол[*] хир ду[+]. 10Динан дайшна лерина долу лаьттан деза дакъа иштта хир ду. Иза къилбаседехьа агӀор ткъе пхиъ эзар дол дохаллехь хила деза, малхбузехьа агӀор – шоралла итт эзар дол, малхбалехь – шоралла итт эзар дол, иштта къилбехь дохалла ткъе пхиъ эзар дол хила а деза. Цу лаьттана юккъехь Везачу Элан еза меттиг хила еза. 11И латта Суна къобалбинчу а, ЦӀадукъин тӀаьхьенах болчу а, Сан дуьхьа ха дина болчу а динан дайшна дӀало. Исраилан халкъ тиладеллачу хенахь, уьш Суна уллора дӀа ца бевлира, левихой ма-бовллара[+]. 12И латта, левихойн лаьттан декъана уллохь а долуш, церан долахь хир ду, ткъа лаьттан езачу кӀоштахь иза чӀогӀа деза дакъа хир ду. 13Левихошна а кхочур ду лаьттан езачу кӀоштах цхьа дакъа. И дакъа, динан дайн декъана уллохь а долуш, хир ду ткъе пхиъ эзар дол дохаллехь а, итт эзар дол шораллехь а. Езачу кӀоштах долу левихойн дакъа йохалла ткъе пхиъ эзар дол хир ду, ткъа шоралла – итт эзар дол хир ду[+]. 14Цу лаьттах цхьа а дакъа я дохка а, я хийца а йиш яц церан. Иштта цхьана стеган карара вукхун кара дӀадала а йиш яц и тоьлла латта, хӀунда аьлча иза Везачу Элан долахь долу деза латта ду.

15Важа долу лаьттан дакъа, ткъе пхиъ эзар дол дохаллехь а, пхи эзар дол шораллехь а долу, гӀалин дола а даьккхина, дӀалур ду, иза деза хир дац. Цу лаьтта тӀехь адамаша гӀишлош а йийр ю, цигахь дежийлаш а хир ю, ткъа гӀала цу лаьттана юккъехь хир ю[+]. 16ГӀалин барам иштта хила беза: къилбаседехьара агӀо диъ эзар пхи бӀе дол, къилбехьа йолу агӀо – диъ эзар пхи бӀе дол, малхбалехьара а, малхбузехьара а йолу агӀонаш – диъ эзар пхи бӀе дол хила еза[+]. 17ГӀалин шен дежийлаш хир ю. Уьш къилбаседехьа а, къилбехьа а ши бӀе шовзткъе итт дол хир ю, иштта малхбалехьа а, малхбузехьа а йолчу агӀор ши бӀе шовзткъе итт дол хир ю. 18Лаьттан езачу кӀоштан йистошкахь йисина меттиг – итт эзар дол малхбалехьа а, оццул малхбузехьа а – гӀаларчу белхалошна даа хӀума кхио лерина хир ю. 19Исраилан халкъан массо а тайпанех болчу гӀалин белхалоша болх бийр бу цу йисинчу меттехь.

20Дерриг и схьакъастийна долу латта деакӀов хила деза – ткъе пхиъ эзар дол йохаллехь а, оццул шораллехь а долуш. Иштта схьакъастийначу лаьтта чу йогӀуш хир ю лаьттан еза кӀошт а, гӀала тӀехь йолу латта а.

21Лаьттан езачу кӀоштана а, гӀалин дола яьккхинчу меттигна а шинна а агӀор долу дисина латта элан долахь хир ду. Ткъе пхиъ эзар дол дохаллехь йолчу езачу кӀоштан малхбалехь и латта Исраил-мехкан малхбалерчу дозанна тӀе кхаччалц хир ду, ткъа езачу кӀоштан малхбузехь и латта Исраил-мехкан малхбузерчу дозанна тӀе кхаччалц хир ду. Цу лаьттан ший а дакъа элан долахь хир ду, ткъа царна юккъехь еза кӀошт хир ю, чохь Делан цӀийнан еза меттиг йолу[+]. 22Иштта, левихойн латта а, гӀалина дӀаделла латта а – элан долахь долчу лаьттана юккъехь нисло. Элан латта Бен-Яманан а, ЯхӀудан а тайпанийн лаьттана юккъехь нисло.

23Ткъа кхечу тайпанашна латта иштта дӀадекъа деза: малхбалехьара малхбузе кхаччалц цхьа дакъа Бен-Яманна кхочу[+]. 24Бен-Яманан дозанна тӀера малхбалехьара малхбузехьа кхаччалц долу лаьттан цхьа дакъа ШимӀин тайпанна кхочур ду[+]. 25ШимӀин дозанна тӀера малхбалехьара дуьйна малхбузе кхаччалц долу цхьа дакъа Иссарханна кхочу[+]. 26Иссарханан декъана тӀера малхбалехьара малхбузе кхаччалц долу цхьа дакъа Забулана кхочу[+]. 27Забулан декъа тӀера малхбалехьа йолчу йистана тӀера малхбузехьа йолчу йистана тӀе кхаччалц долу цхьа дакъа Гадина кхочу[+].

28Гадин къилбехьа долу доза, къилбехьа йолчу Тамарина тӀера дуьйна Мериба-Кхадеш олучу шовданна тӀе а кхаьчна, цигара Мисар-мехкан дозанехь долу хин йистехула Дуьненаюккъерачу хӀордана тӀе кхочу[+].

29Иза ду аша исраилхойн тайпанашна юкъахь, кхаж а тосуш, дӀадекъа дезаш долу латта, церан лаьттан дакъош а хӀорш ду», – боху Хьалдолчу Эло.


Ярушалайман кевнаш

30[+]«ХӀорш ю гӀалина чуьра араволийлаш. ГӀалин къилбаседехьа йолу агӀо йохаллехь йиъ эзар пхи бӀе дол хир ю[+]. 31ГӀалин кевнаш исраилхойн тайпанийн цӀераш техкина хир ду. Къилбаседехьа долу кхо ков Раабан а, ЯхӀудан а, Левин а цӀераш йолуш хир ду. 32Малхбалехьа йолу агӀо а йиъ эзар пхи бӀе дол хир ю йохаллехь, цигахь а кхо ков хир ду: Юсупан а, Бен-Яманан а, Данан а цӀарах. 33Къилбехьа йолу агӀо а хир ю йиъ эзар пхи бӀе дол. Цигахь а хир ду кхо ков: ШимӀин а, Иссарханан а, Забулан а цӀарах. 34Малхбузехьа йолу агӀо а хир ю йиъ эзар пхи бӀе дол йохаллехь. Цу агӀонгахь долу кхо ков Гадин а, Ашаран а, Напталан а цӀарах хир ду. 35ГӀалина гонах йолу меттиг йохалла юьстича, ерриг а берхӀитта эзар дол хир ю. Ткъа оцу дийнахь дуьйна цу гӀалин цӀе, „Цигахь Веза Эла ву“ аьлла, хир ю»[+].

### Даниал

#### Даниал

Даниал


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]


Даниал-пайхамаран


тептар


Дешхьалхе

Даниал-пайхамаран тептар жуьгтийн халкъ боккхачу баланехь хиллачу хенахь яздина ду. ХӀетахь и халкъ хийрачу махкарчу паччахьо Ӏазапехь латтош а, эккхийна лелош а хилла. Дийцарш а, дуьхьалхӀиттина суьрташ а юкъа а далош, яздархочо сатуьйсура шен заманчохь халкъана ницкъ беш болу паччахьаш-Ӏазапхой дӀа а баьхна, Дала къастийначу халкъан паргӀато меттахӀоттаяре.

Тептаран ши дакъа ду: 1) Делах тешарехула а, Далла муьтӀахь шаьш хиларехула а шайн мостагӀий эшош болчу Даниал-пайхамарх а, цуьнан накъостех а лаьцна долу дийцарш. Оцу дийцарш тӀехь далийнарг Бавелан а, Парсин а пачхьалкхаш хиллачу хенахь хилла хӀуманаш ду. 2) Даниална дуьхьалхӀоьттина масех сурт. Цара билгало еш довзуьйту Ӏазап латтош хиллачу масех пачхьалкхана хьалха-тӀаьхьа хилла бохамаш а, кхиамаш а. Суьрташа доладо Бавел-пачхьалкхан кхиам а, бохам а гайтар. Эххар а, суьрташа схьадуьйцу хийрачу мехкийн Ӏазапхошна тӀедогӀу долу хӀаллакьхилар а, Дала къастийначу халкъо боккхур болу толам а.

#### 1


Набухди-Нецаран кертахь

1[+]ЯхӀу-Якхам-паччахьо ЯхӀуд-махкахь паччахьалла дечу кхоалгӀачу шарахь Бавел-мехкан паччахьо Набухди-Нецара, ван а веана, Ярушалайм-гӀалина го лецира[+]. 2[+]ТӀаккха Хьалдолчу Эло цуьнан кара вахийтира ЯхӀуд-мехкан паччахь волу ЯхӀу-Якхам. ЯхӀу-Якхам-паччахь а, кхин дӀадигна долу адамаш а Набухди-Нецара ШанӀар-махкара шен делан цӀа чу дӀадигийтира. Ткъа Ярушалайм-гӀалара Делан цӀа чуьра цхьайолу еза хӀуманаш, шен дола а яьхна, шайн делан цӀа чуьра хазнина тӀе дӀаяхьийтира цо[+]. 3Паччахьо омра дира шен кертарчу хьаькамийн куьйгалхочуьнга Ашпеназе, исраилхойн тоьллачу паччахьийн а, элийн а цӀийнах бевлла болу къонахой шена тӀе схьабалабе аьлла. 4Уьш хила безара шайн догӀмашца цхьа а сакхталла а йоцуш, юьхьсибатца хаза а болуш, муьлхха а Ӏилма Ӏамо кхетам а болуш, Ӏилма девзаш а болуш, кӀорггера хьекъал а долуш, паччахьан цӀа чохь гӀуллакх дан ларор болу къонахой. Царна Ӏамор ду хашадийн мотт бийца а, цу маттахь долу тайп-тайпанара тептарш деша а. 5Иштта паччахьо тӀедиллира хӀора дийнахь царна шен цӀа чуьра мала чагӀар далар а, яа хӀума ялар а. КхидӀа а тӀедиллира цо и къонахой кхаа шарахь кхетош-кхиор а, и хан дӀаяьлча, уьш шена тӀебалор а. 6Цу къонахошна юкъахь бара ЯхӀудан тӀаьхьенах болу Даниал а, Хьанан-ЯхӀу а, Мишаал а, Ӏазар-ЯхӀу а[+]. 7Паччахьан кертара хьаькамийн коьртачу куьйгалхочо церан цӀераш хийцира. Даниалх – Бел-Ташацар элира, Хьанан-ЯхӀух – Шадрак элира, Мишаалах – Мешак элира, ткъа Ӏазар-ЯхӀуна Ӏабди-Нага боху цӀе тиллира[+]. 8Паччахьан цӀа чуьра юучуьнца а, паччахьо молучу чагӀарца а ша Далла гергахь бехлур вац аьлла, нигат дира Даниала. Цундела цо дийхира Ашпеназе Далла гергахь хьарам йолчу юучух а, маларх а ша хьакха ца валийтар[+]. 9Дала нисдира паччахьан кертара хьаькамийн куьйгалхо цуьнца дика хилар[+]. 10Цу коьртачу куьйгалхочо Даниале элира: «Кхоьру со сайн олахочух, сайн паччахьах. Цо ша хӀоттийна шуна и даар-малар далар. Нагахь санна цунна шун хенара болчу къонахойл шун яххьаш гӀелъелла гахь, сан корта боккхуьйтур бу аш паччахье».

11ТӀаккха Даниала ша а, шен кхо накъост а ларван коьртачу куьйгалхочо хӀоттийначу гӀаролхочуьнга дехар дира: 12«Зехьа ахьа хьайн леш итт дийнахь. Балийтахьа тхуна баа беккъа хасстоьмаш а, мала хи а[+]. 13ТӀаккха хьожур хьо тхан яххьашка а, паччахьан юург-мерг йиъначеран яххьашка а. Цул тӀаьхьа хьайн лех хьайна луъург дер ахь».

14Даниала аьлларг а дина, цо итт дийнахь зийра уьш. 15Итт де даьлча, церан яххьаш а, догӀмаш а паччахьан кхача бууш Ӏийначарел хаза хилла карийра. 16Цул тӀаьхьа гӀароло, ойла ца керчаш, церан юург а, чагӀар а, схьа а оьций, царна баа хасстоьмаш лора.

17Цу веа а къонахчунна массо а тайпана тептарех кхетар а, Ӏилма хаар а, хьекъал а делира Дала. Ткъа Даниална, цул совнаха, гина гӀенаш а, самах дуьхьалхӀуьтту суьрташ а тида хаар делира[+].

18Йийсарехь болчарна юкъара хаьржина массо а къонахой паччахьна гайта йиллина хан тӀекхаьчначу хенахь, паччахьан кертара коьртачу куьйгалхочо уьш Набухди-Нецар-паччахьна тӀебалийра. 19Ша цаьрца къамелаш дича, паччахьна билгалделира цу массо а къонахошна юкъахь цхьа а Даниале а, Хьанан-ЯхӀуга а, Мишаале а, Ӏазар-ЯхӀуга а кхочуш ца хилар. ТӀаккха хӀорш бисира паччахьан кертахь гӀуллакх дан. 20Муьлххачу а хьекъал-кхетам оьшучу гӀуллакхехь а, паччахьо хӀуъа хаттар дича а, цунна карабора уьш уьттазза алсам хууш шен пачхьалкхера мел болчу бозбунчел а, эвлаяэл а[+]. 21Иштта Ӏийра цигахь Даниал, Къуреш-паччахь хӀоьттина хьалхара шо тӀекхаччалц[+].

#### 2


Набухди-Нецарна гина гӀан

1Набухди-Нецара паччахьалла дечу шолгӀачу шарахь цунна гора гӀенаш. Уьш бахьана долуш синтем боцуш а, наб яйна а вара иза[+]. 2Паччахьо омра дира, бозбунчаш, палтуьйсурш, жинашца тайнарш, седа-жайна хьовсурш схьакхайкха аьлла, цаьрга шена гӀенах гина суьрташ схьадийцийтархьама. Уьш, баьхкина, паччахьна хьалха дӀахӀиттира. 3ТӀаккха паччахьо элира цаьрга: «Суна гӀан гина. Сан сагатделла. Сайн гӀенах кхета лаьа суна».

4Седа-жайна хьовсучара арамхойн маттахь[*] элира паччахье: «Паччахь! Вехийла хьо даим! Дийцахь хьайн лешка и гӀан, тӀаккха дуьйцур ду оха цуьнан маьӀна»[+].

5Паччахьо, жоп луш, элира седа-жайна хьовсучаьрга: «Ас чӀагӀо йина, нагахь санна аша сан гӀан а, цуьнан маьӀна а суна ца дийцахь, шух, аьтта, кескаш яйта а, шун цӀенойх саьлнаш йита а[+]. 6Нагахь санна аша сан гӀан а, цуьнан маьӀна а дийцахь, соьгара совгӀаташ а, сийлахь-боккха ларам а хир бу шуна. Дийца хӀинца сан гӀан а, цуьнан маьӀна а»[+].

7ШолгӀа а цара дийхира паччахье: «Дийцахьа, паччахь, хьайн лешка хьайна гина гӀан, тӀаккха туьдур ду оха цуьнан маьӀна».

8Паччахьо элира, жоп луш: «Билггала хаьа суна, ас чӀагӀо йинийла хууш, шу хан ялийта гӀертий. 9Сан гӀан аша соьга ца дийцахь, шуна массарна а цхьатерра таӀзар дийр ду. Шу дохку соьга, хан а ялийтина, доцург дийца а, аьшпаш ботта а. Дийца сан гӀан, тӀаккха хуур ду суна цуьнан маьӀна шуна хаьа я ца хаьа»[+].

10Седа-жайна хьовсучара элира паччахье: «Дац-кх хӀокху лаьтта тӀехь цхьа а адам и гӀуллакх паччахье дийцалур долуш, цундела цхьана а сийлахь а, нуьцкъала а волчу паччахьо и саннарг тӀедожийна дацара цхьана а бозбунчашна а, эвлаяашна а, седа-жайна хьовсучарна а. 11Ша деланаш боцучарна, цхьанна а хуур доцуш, тӀех хала ду паччахьо тӀедожийна и гӀуллакх. Ткъа уьш кху лаьтта тӀехь бехаш бац».

12И хезча, чуьравелира паччахь, чӀогӀа оьгӀазвахара иза. ТӀаккха цо омра дира, бавелхойн берриге а хьекъале нах хӀаллакбе аьлла[+]. 13Хьекъале нах хӀаллакбе аьлла, и омра дича, Даниал а, цуьнан накъостий а лийхира, уьш хӀаллакбархьама.


Дала Даниална гӀенан маьӀна довзуьйту

14И хьекъале нах байар паччахьан гӀаролан коьртачу хьаькамна Ариханна тӀедиллина дара. Цуьнга оьзда а, хьекъале а къамел дира Даниала. 15Цо хаьттира Арихане: «Паччахьера иштта буьрса омра хӀунда даьлла те?» – аьлла. Арихана и гӀуллакх ма-дарра дийцира Даниале.

16ТӀаккха, ваха а вахана, Даниала паччахье дийхира шена хан ялар, цу гӀенан маьӀна паччахьна довзийтархьама. 17Шен цӀа а веана, Даниала шен накъосташка Хьанан-ЯхӀуга а, Мишаале а, Ӏазар-ЯхӀуга а и гӀуллакх дӀадийцира[+]. 18Ша а, шен накъостий а кхечу бавелхойн хьекъалалла долчаьрца хӀаллак ца байтархьама, Даниала шен накъосташка дийхира стигалшкарчу Деле доӀанаш дар, Шен къинхетамца а, дикаллица а Цуьнга паччахьан гӀенан къайле шайна йовзийтар доьхуш. 19ТӀаккха, буса дуьхьал сурт а хӀоьттина, дӀаеллаелира и къайле Даниална. Стигалшкара Дела хаставира Даниала:

20«Хастам бу Хьуна, Дела, азалера абаделлалц,
кхетам а, ницкъ а Хьоьгахь болу дела!
21Ахь хуьйцу-кх хенаш а, заманаш а,
дӀа а боху, хӀитта а бо паччахьаш.
Ахь кхетам болчарна кхетамалла ло,
хьекъал долчарна хьекъалалла ло[+].
22Ахь дӀайоьллу кӀорггера къайленаш,
хаьа Хьуна боданехь дерг,
серло а Хьоьца еха[+].
23Ас хеставо Хьо, ваз а во Хьо, сан дайн Дела,
Ахь хьекъал а, ницкъ а суна делла дела.
Оха Хьайга дехнарг суна дели Ахь,
паччахьан гӀуллакх а довзийти Ахь тхуна».


Паччахьна шен гӀан довзийтар

24Цул тӀаьхьа, паччахьо бавелхойн хьекъалалла дерш хӀаллакбар тӀедожийна волчу Ариханна тӀе а вахана, Даниала дийхира, и бавелхойн хьекъале нах хӀаллак а ца беш, ша паччахьна тӀе вигахь, тӀаккха ша дӀадуьйцур ду цу гӀенан маьӀна аьлла.

25Арихана, сихха Даниал паччахьна тӀе а вигна, элира: «Йийсарехь болчу ЯхӀуд-махкарчу кӀенташна юкъахь цхьа стаг карийна суна, паччахьна цуьнан гӀенан маьӀна дуьйцур долуш волу».

26Паччахьо, Бел-Ташацар аьлла, цӀе тиллина волчу Даниале хаьттира: «Дийцалур дуй хьоьга суна гина гӀан а, цуьнан маьӀна а?»

27Даниала паччахье жоп делира: «Паччахь, ахьа хоьттуш йолу къайле хуур яц хьекъалалла долчарна а, эвлаяашна а, бозбунчашна а, палтосучарна а. 28Амма ву стигалшкахь къайленаш дӀайоьллуш волу Дела. Цо дӀадоьллу Набухди-Нецар-паччахьна тӀаьхьарчу заманчохь хиндерг. Хьо дӀавижна волуш хьан коьрта чохь хьуна гина гӀан а, сурт а иштта дара:[+] 29ДӀавижна волуш, паччахь, хьо ойла еш вара: „ХӀун хир ду те хӀинцачул тӀаьхьа?“ – бохуш. И къайленаш дӀайоьллуш Волчо хьуна хиндерг гайтира. 30Лаьтта тӀехь бехаш болчарна юкъахь массарел а кхетам болуш со ву аьлла, дӀаеллаелла яц суна и къайле, иза ду хьуна, паччахьна, хаийтархьама хӀун ойланаш йоллу хьан даг чохь[+].

31Хьуна, паччахь, иштта сурт хӀоьттинера: лаьтташ дара тайп-тайпанчу гӀирсех дина цхьа доккха сурт. Инзаре доккха дара иза. Исбаьхьа лепаш лаьттара и хьуна хьалха. Кхераме дара цуьнан васт. 32Цу суьртан корта бара цӀеначу деших бина. Цуьнан накха а, цуьнан куьйгаш а детих дина дара. Цуьнан гай а, гӀогӀаш а цӀестан дара. 33Цуьнан настарш аьчках йина яра, ткъа когийн цхьадолу дакъош аьчках, важа дакъош поппарх дина дара. 34Хьо хьоьжуш лаьтташехь, цхьа тӀулг, ломах ша дӀакъастийча, чухецабелира. Цу суьртан аьчках а, поппарх а бинчу когашна тӀе а боьжна, уьш бохийра цо. 35ТӀаккха ша дерриге а цхьана этира: эчиг, поппар, цӀаста, дети, деши, аьхкенан хьаьттахь йолу чан санна, хилира. Мохо ядийра уьш, хилла лар а ца йисира царех. Ткъа и цӀу вохийна болчу тӀулгах боккха лам хилира, доллу латта а дузуш.

36ХӀара ду-кх и гӀан! Дуьйцур вай паччахьна цуьнан маьӀна а. 37Хьо ву паччахь, паччахьийн а паччахь, стигалшкара Дала паччахьалла а, олалла а, ницкъ а, сийлалла а делла волу[+]. 38Цо делла хьан кара массо а адамаш, уьш миччанхьа дехаш делахь а, лаьттан дийнаташ, стигалшкара олхазарш, хьо царна тӀехь олахо а вина Цо. И дашо корта – хьо ву![+] 39Хьол тӀаьхьа кхоллалур ю кхин пачхьалкх, кхул оьшуш а йолуш, тӀаккха кхин а кхоалгӀа пачхьалкх хир ю, цӀестаниг. Цо дерриге а лаьтта тӀехь олалла дийр ду[+]. 40Ткъа йоьалгӀа пачхьалкх хир ю, эчиг санна, чӀогӀа. Эчиго массо а хӀума йохаяре а, атаре а терра, иштта и пачхьалкх а хир ю, массо а хӀума хӀаллакдеш долу эчиг санна, ерриг а хьалхалера пачхьалкхаш отуш, йохош[+]. 41Ткъа хьуна гина болу когаш а, когийн пӀелгаш а, цхьа дакъа кхийрачу поппарх, важа дакъа эчигах лаьтташ долу, – иза хир ю екъаелла пачхьалкх. Цуьнца жимма эчиган чӀагӀо хир ю, хӀунда аьлча хьуна гира эчиг кхийран поппарх эделла. 42Когийн пӀелгаш эдинчу эчигах а, поппарх а дина хиларе терра, иштта и пачхьалкх а хир ю цхьайолу меттигаш чӀогӀа йолуш, вуьш экам йолуш. 43Ткъа хьуна гина долу, кхийран поппарца эдина долу эчиг иза – оцу пачхьалкхийн урхалчаш адаман хӀуьнца, вовшашлахь захалонаш деш, элур бу бохург ду. Амма эчиг а, поппар а цхьаьна ца эдаларе терра, и пачхьалкхаш цхьаьнакхетар яц. 44Цу пачхьалкхаша олалла дечу деношкахь стигалшкара Дала кхуллур ю цкъа а йохалур йоцу, цхьана а кхечу къоме эшалур йоцу пачхьалкх. Цо аьтта дӀайохуьйтур ю массо а пачхьалкхаш, ткъа ша-м лаьттар ю иза даим[+]. 45ХӀунда аьлча и тӀулг, хьуна ма-гарра, лам тӀера дӀакъастийра, амма иза адаман куьйго дина дацара. Ткъа оцу тӀулго, цу суьртана тӀе а керчина, эчиг а, цӀаста а, поппар а, дети а, деши а аьтта дӀадаьккхира. Сийлахь Воккхачу Дала хаам бина паччахьна хиндолчух лаьцна. И гӀан а бакъ ду, иштта нийса ду цуьнан маьӀна а».


Даниална совгӀат далар

46ТӀаккха Набухди-Нецар, Даниал ваз а вина, цунна суждане вахара. Цунна сагӀанаш даха а, хаза хьожа йогӀу хӀуманаш ягае а аьлла, омра дира цо[+]. 47Паччахьо элира Даниале: «Баккъалла ву шун Дела массо а деланийн Дела а, паччахьийн Олахо а, къайленаш йовзуьйтуш волу, хӀунда аьлча хьуна а и къайле Цо йовзийтина дела»[+]. 48ТӀаккха даржехь лакхаваьккхира паччахьо Даниал. Дуккха даккхий совгӀаташ делира цо цунна. Бавел-мехкан цхьана декъа тӀехь а, бавелхойн хьекъалалла долчарна тӀехь а коьрта хьаькам хӀоттийра цо иза. 49Цул сов, Даниала шега дехар дича, паччахьо Бавел-мехкан гӀуллакхаш дан Шадрак а, Мешак а, Ӏабди-Нага а хӀоттийра, ткъа Даниал паччахьан кертахь висира.

#### 3


Набухди-Нецаран омра

1Набухди-Нецар-паччахьо деших цхьа сурт дайтира, лакхалла кхузткъа дол барам болуш, ткъа шоралла ялх дол барам болуш. Цо иза дӀахӀоттийра Бавел-махкара Дура олучу шерачу арахь[+]. 2ТӀаккха Набухди-Нецар-паччахьо схьакхайкхира тхьамданаш, мехкадай, куьйгалхой, коьрта кхелахой, хазна Ӏалашйийраш, бакъонаш лелораш, кхелан нийсо ларйийраш, иштта кхин болу мехкан хьаькамаш а, и дайтина сурт даздеш, дӀаделларна хӀоттийначу дезачу дийнахь схьадуьйла аьлла. 3Тхьамданаш а, мехкадай а, юьртдай а, коьрта кхелахой а, хазна Ӏалашйийраш а, бакъонаш лелораш а, кхелан нийсо ларйийраш а, кхин болу мехкан хьаькамаш а Набухди-Нецар-паччахьо хьалахӀоттийна долу сурт гучудаккхар даздан схьагулбелира. Набухди-Нецар-паччахьо хьалахӀоттийначу суьртана хьалха дӀахӀиттира уьш. 4ТӀаккха туркхо зевне мохь туьйхира: «Хаам бо шуьга, массо а къаьмнийн а, халкъийн а, меттанийн а болу нах! 5Нагахь маӀийн, шедагийн, дечиг-пондарийн, мерз-пондарийн, зурманийн иштта кхин массо а тайпана эшарийн гӀирсийн аз шайна хезча, охьа а эгий, сужда де Набухди-Нецар-паччахьо дӀахӀоттийначу дашочу суьртана. 6Ткъа, охьа а воьжна, суждане ца ваханарг, цу сохьта цӀе летта йогучу пеша кхуссур ву»[+]. 7Цундела, шайна маӀийн, шедагийн, дечиг-пондарийн, мерз-пондарийн, кхин массо а тайпанарчу эшарийн гӀирсийн аз хезча, массо а мехкийн, халкъийн, меттанийн а болчу наха, охьа а эгна, Набухди-Нецар-паччахьо дӀахӀоттийначу дашочу суьртана сужда дира.


МуьтӀахь ца хиларна бехкебар

8Оцу хенахь цхьаболу седа-жайна хьовсучара яхӀудхой бахьана долуш, бахка а баьхкина, паччахье мотт туьйхира[+]. 9Цара Набухди-Нецар-паччахье элира: «Паччахь, вехийла хьо даим![+] 10Ахь омра динера, хӀора адам шена маӀийн, шедагийн, дечиг-пондарийн, мерз-пондарийн, зурманийн, кхин йолу массо а тайпанарчу эшарийн гӀирсийн аз шайна хезча, охьа а эгий, сужда де деших динчу суьртана аьлла. 11Ткъа, охьа а воьжна, суждане ца ваханарг цӀиййиначу пеша кхосса аьлла. 12Амма ахь Бавел-махка тӀехь гӀуллакх дан хӀоттийначу къонахоша кхочуш ца до, ва паччахь, хьан омра. Уьш бу Шадрак а, Мешак а, Ӏабди-Нага а цӀе йолу яхӀудхой. Хьан деланаш а ца лору цара, ахь дӀахӀоттийначу деших динчу суьртана Ӏибадат а ца до цара»[+].

13ТӀаккха Набухди-Нецара, ша луьра дарвеллачохь, тӀедожийра Шадрак, Мешак, Ӏабди-Нага а шена тӀевалор. И нах паччахьна тӀебалийра[+]. 14Набухди-Нецара хаьттира цаьрга: «Бакъ дуй, Шадрак, Мешак, Ӏабди-Нага, аша сан деланаш ца ларар а, ас дӀахӀоттийначу суьртана Ӏибадат ца дар а? 15Нагахь санна хӀинца дуьйна шаьш кийча хилахь, шайна маӀийн, шедагийн, дечиг-пондарийн, мерз-пондарийн, зурманийн а, иштта кхин йолу массо а тайпанарчу эшарийн гӀирсийн аз ма-хеззинехь, охьа а эгий, сужда делаш аса дӀахӀоттийначу деших диначу суьртана. Амма аша Ӏибадат ца дахь, цу сохьта цӀиййиначу пеша кхуссур ду шу. ТӀаккха муьлхачу дала кӀелхьардохур ду шу сан куьйгах?»[+]

16Шадрака а, Мешака а, Ӏабди-Нагас а жоп делира Набухди-Нецар-паччахье: «Цунах лаьцна хьоьга жоп дала оьшуш меттиг бац тхан. 17Нагахь санна тхо цӀийина йогучу пеша кхийсахь а, оха Ӏибадат деш волу Дела ницкъ болуш ву тхо цунах кӀелхьардаха. Хьан куьйгах а, ва паччахь, кӀелхьардохур ду Цо тхо. 18Нагахь санна Цо и ца дахь а, хаа ду хьуна, ва паччахь, хьан деланаш оха лорург цахилар а, ахь дӀахӀоттийначу дашо суьртана корта беттарг цахилар а».


Шадрак а, Мешак а, Ӏабди-Нага а пеша чу кхоссар

19И хезча, оьгӀазаллех вуьзира Набухди-Нецар. Шадраке а, Мешаке а, Ӏабди-Наге а хьаьжча, ойла хийцаелира цуьнан. ТӀаккха хӀинццалц чул ворхӀазза чӀогӀа пеш латае аьлла, омра дира цо[+]. 20Шен эскарера уггаре а онда болчу къонахошна тӀедожийра паччахьо Шадрак а, Мешак а, Ӏабди-Нага а, дӀа а вихкина, цӀиййиначу пеша кхоссар. 21Цул тӀаьхьа уьш, дӀа а бихкина, чухулара а, тӀехулара а бедаршца а, коьртарчу хӀуманашца а, церан кхин йолу тӀерачу хӀуманашца а цӀе летта йогучу пеша кхиссира. 22Паччахьо дина и омра чӀогӀа а хилла, пеш сов тӀех цӀиййина хилар бахьана долуш, цӀеран алуно багийна байира Шадрак а, Мешак а, Ӏабди-Нага а пеша чу кхиссина болу нах. 23Ткъа хӀара кхо стаг, Шадрак, Мешак, Ӏабди-Нага а, вихкина а волуш, цӀе летта йогучу пеша вуьйжира.


Кхо доттагӀ кӀелхьарваккхар

24Жимма хан яьлча, пеша хьоьжучу Набухди-Нецара, инзар а ваьлла, сихха хьала а иккхина, шена гонах болчу элашка хаьттира: «Кхо стаг вацара вай вихкина цӀерга кхоьссинарг?» – аьлла.

Цара жоп делира паччахье: «ЦӀена бакъ ду-кх иза, паччахь!» – аьлла.

25Цара аьллачунна дуьхьал паччахьо элира: «ХӀан-хӀан, вихкина воцу виъ стаг го суна цу чохь цӀарна юккъехула лелаш, цхьа а тайпана зен ца хилла царна, ткъа воьалгӀачун васт маликачух[*] тера ду»[+].


Кхо доттагӀ даржехь лакхаваккхар

26Йогучу пешан кевне а вахана, Набухди-Нецара элира: «Шадрак, Мешак, Ӏабди-Нага, Веза Воккхачу Делан леш, арадовла, схьадуьйла!» ТӀаккха Шадрак, Мешак, Ӏабди-Нага а цӀеран юккъера арабевлира[+]. 27Схьагулбеллачу тхьамданашна а, мехкадайшна а, куьйгалхошна а, паччахьна гонах болчу элашна а гира хӀокху нехан догӀмашна тӀехь и цӀе ницкъ болуш ца хилар. Коьртара месаш а ца ягийнера, тӀера бедарш а хийца ца еллера, ур-атталла цӀеран хьожа-м яцара царех йогӀуш.

28ТӀаккха Набухди-Нецара элира: «Хастам бу Шадракан а, Мешакан а, Ӏабди-Нагин а Далла, царна Шен малик даийтина волчу. Шех тешна, паччахьан омра кхочуш а ца дина, шайн Дела воцург лара а ца лерина, шайн Дела воцчунна цхьана а кхечу далла Ӏибадат а ца дина, шайн догӀмаш цӀерга тесна болу хӀорш кӀелхьарбаьхна Цо.

29Ас сайгара омра луш ду муьлххачу а къаьмнийн а, халкъийн а, меттанийн а болчу нахах Шадракан, Мешакан, Ӏабди-Нагин а Дела сийсазвинарг, аьтта, кескаш йина карор ву, цуьнан цӀа саьлнаш йина карадойтур ду, цу Деле санна, кхин цхьана а Деле кӀелхьарваккхалур воцу дела»[+].

30Цул тӀаьхьа Шадрак, Мешак, Ӏабди-Нага а паччахьо Бавел-махкахь даржехь лакхабехира.


Набухди-Нецаран шолгӀа гӀан

31«ХӀара Набухди-Нецар-паччахьера кехат ду дерриге а лаьтта тӀехь дехаш долчу муьлххачу а къаьмнийн а, халкъийн а, меттанийн а нахе.

Шу маьрша Ӏойла![+] 32Лаьа суна Веза Воккхачу Дала сайна тӀехь гайтина долу инзаре гӀуллакхаш а, Ӏаламаташ а шуна дӀахаийта.

33Ма даккхий ду Цо гойту Ӏаламаташ,
ма нуьцкъала ду Цуьнан тамашийна гӀуллакхаш!
Цуьнан пачхьалкх абаден пачхьалкх ю.
Цуьнан олалла тӀаьхьенашкара тӀаьхьенашка ду[+].

#### 4

1Со, Набухди-Нецар, аьтто а хуьлуш, сайн паччахьийн гӀишлошкахь паргӀат вехаш вара. 2Амма, со кхеравеш, суна гинчу гӀено а, вижначохь аса йинчу ойланаша а, суна дуьхьал хӀуьттучу суьрташа а синтем байира сан[+]. 3ТӀаккха аса омра дира, Бавел-махкара берриге а хьекъалалла дерш схьабалабе аьлла, цаьрга сайна гинчу гӀенан маьӀна тидийтархьама. 4ХӀетахь баьхкира бозбунчаш а, эвлаяаш а, седа-жайна хьовсурш а, палтуьйсурш а. Аса сайн гӀан цаьрга дийцира, амма царна ца хиира цуьнан маьӀна[+]. 5ТӀаьххьара а безачу деланийн са[*] шеца долу, Бел-Ташацар цӀе йолу Даниал веара суна тӀе. (И цӀе сан делан цӀарах схьаяьлла ю.) Цуьнга дӀадийцира аса сайн гӀан:[+] 6„Бел-Ташацар! Бозбунчийн коьртаниг! Суна хаьа хьоьца безачу деланийн[*] са дуйла а, цхьа а къайле йовза хьуна хала ца хуьлийла а. Кхетавехьа со суна гӀенах дуьхьалхӀоьттинчу суьртах а, цуьнан маьӀнах а.

7Вижначохь сан коьрта чохь дуьхьалхӀиттина суьрташ иштта дара: лаьтта юккъехь инзаре доккха дитт гира суна[+]. 8И дитт доккха а, онда а дара, стигала кхоччуш лекха а дара, дуьненан йистера дуьйна гуш а дара. 9ТӀех хаза гӀаш а, шортта стоьмаш а, массарна тоъал юург а яра цунна тӀехь. Аренашкара дийнаташна цу диттана кӀел ӀиндагӀ карадора. Стигалшкара олхазарша цуьнан гаьннашна юккъехь бенаш дора. Цуьнан стоьмаш массо а са долчу хӀумано дуура.

10Со вижначохь сайна дуьхьалхӀоьттинчу суьртехь суна гира Делан уллора долу гӀарол-малик стигалшкара охьадуссуш. 11Цо мохь тоьххна чӀогӀа элира: ‘ХӀара дитт дӀахададе, цуьнан генаш а хададе. Цунна тӀера гӀаш охьадегаде. Цуьнан стоьмаш дӀасакхийса. Цу диттан кӀелхьара дийнаташ дӀайовлийта. Цуьнан гаьннашна тӀера олхазарш а дӀадахийта. 12Амма аьчкан а, цӀестан а буржалшца дӀа а къовлий, цуьнан коьрта орам лаьттан бухахь бита, аренийн бецашна юккъехь. Стигаларчу тхине иза тӀунбайта, ткъа цуьнан дахар лаьттарчу бецашна а, дийнаташна а юкъахь хилийта. 13Цунна, адамийн кхетам дӀа а баьккхина, экхан кхетам лур бу. Цунна ворхӀ зама гур ю. 14Далла уллора долчу гӀарол-маликийн омрано билгалдаьккхина а дара, Далла уллохь болчеран кхелаца хӀоттийна а дара, бехачарна хаийтархьама, Веза Воккхачу Дала адамийн пачхьалкхашкахь олалла дойла а, уьш Шена луучунна Цо луш хилар а, адамашна юкъахь уггар а ларамза волчунна царна тӀехь олалла далар а’[+].

15Иштта гӀан гира суна, Набухди-Нецар-паччахьна. Ткъа ахьа, Бел-Ташацар, цу гӀенан маьӀна де, хӀунда аьлча, сан пачхьалкхера цхьанна а хьекъалалла долчунна ца хиира цуьнан маьӀна дан. Амма хьоьга иза далур ду, хьоьца безачу деланийн[*] са долу дела“»[+].


Даниала шолгӀачу гӀенан маьӀна дар

16«ТӀаккха Бел-Ташацар цӀе йолу Даниал цхьа хан яллалц цецваьллачохь Ӏийра, ойланаша сагатдора цуьнан. Къамел долош, паччахьо элира: „Бел-Ташацар! Ахь са ма гатде и гӀан бахьана долуш а, цуьнан маьӀнин бахьаненна а“.

Бел-Ташацара, жоп луш, элира: „Сан олахо! Хьо ца везаш болчу мостагӀашна хуьлийла цу гӀенан маьӀна[+]. 17Хьуна гина долу доккха а, онда а дитт, стигала кхаччалц лекха а дара, дуьненан йистера дуьйна гуш а дара. 18Цунна тӀехь инзаре хаза гӀаш а дара, алссам стоьмаш а, массарна баа кхача а бара. Цунна кӀелахь аренгара дийнаташ Ӏара, ткъа цуьнан гаьннашна юккъехь стигалшкара олхазарша бенаш динера.

19Хьуна гина дитт сийлахь вазвина а, чӀагӀвелла а волу хьо, паччахь, ву. Хьан сийлалла, лакха а даьлла, стигалшка хьалакхаьчна. Хьан олалла дуьненан йисте кхаччалц ду[+]. 20Ткъа хьуна, ва паччахь, Далла уллора стигалшкара вуссуш волу гӀарол-малик гира. Цо элира: ‘И дитт дӀахададе, хӀаллакде, лаьттан бухахь цхьа коьрта орам бен ца буьтуш. Аьчкан а, цӀестан а буржалшца дӀа а къовлий, иза тӀунбайта стигаларчу тхине, аренийн дийнаташца хилийта цуьнан дахар, ворхӀ зама цунна тӀехула чекхъяллалц’, – бохург, 21хӀара ду цуьнан маьӀна, Веза Воккхачу Дала билгал а даьккхина, хьуна, сан эла, паччахьна, хила кечдинарг: 22адамех хьо дӀакъастор ву. Дийнаташца хьан вахар хир ду. Старана санна, бецаш яор ю хьуна. Стигаларчу тхино тӀадор ву хьо. ВорхӀ зама дӀаер ю, адамийн пачхьалкхаш тӀехь олалла деш верг Веза Воккха Дела хиларх а, уьш Цо Шена луъучунна луш хиларх а хьо кхетале. 23Ткъа, диттан коьрта орам бита аьлла, динчу омрано гойту, олалла стигалшкара хиларна хьо къера хилча, хьан пачхьалкх юха а хьуна юьсург хилар. 24Цундела, паччахь, хуьлийла сан хьехам хьуна диканна. Нийсо а лелаяй, хьайн къиношна геч а дайта, къечаьрца къинхетаме а хилий, хьайн харцонаш дӀа а яха. ТӀаккха хьан беркате хилар дахдала мега“[+].

25Набухди-Нецар-паччахьна тӀехь и дерриг а кхочушхилира. 26Шийтта бутт хан яьлча, Бавел-гӀалахь, паччахьан гӀишлойн шерачу тхов тӀехь лелаш, паччахьо элира: 27„ХӀара яц ткъа аса олалла дечу хенахь сайн цӀе яккхийтархьама, сайн нуьцкъаллица сан пачхьалкхан цӀа хилийта йина йолу Бавел-гӀала!“

28И дешнаш аьлла а валале, паччахьна стигалара аз хезира: „Паччахь Набухди-Нецар, хьоьга боху, паччахьалла дӀадели хьан! 29Адамех дӀакъастош ву хьо. Аренгара дийнаташца вехар ву хьо. Бежанашца бецаш яор ю хьуна. Адамийн пачхьалкхаш тӀехь олалла деш верг Веза Воккха Дела хиларна а, уьш Шена луучунна Цо луш хиларна а хьо къера хилале, ворхӀ зама ер ю“.

30Набухди-Нецарна тӀехь и дош цу сохьта кхочушхилира. Адамех дӀакъастийра иза. Бежано санна, бецаш юура цо. Цуьнан дегӀ стигалара тхино тӀундора. Цуьнан чоьш дахделлера, аьрзун пелагаш санна. Цуьнан, олхазаран санна, мӀараш яра».


Набухди-Нецара Дела хаставар

31«И денош дӀадевлча, аса, Набухди-Нецара, бӀаьргаш стигала хьалахьажийра. Кхетам меттахӀоьттира сан. Веза Воккхачу Далла хастам а бира ас, даим вехаш волу Дела ваз а вира ас.

Цуьнан олалла хедар доцу олалла ду.
Цуьнан паччахьалла тӀаьхьенашкара тӀаьхьенашка ду[+].
32ХӀокху лаьтта тӀехь долу адамийн дахар хӀумма а доцург ду.
Стигаларчу ницкъашна а, лаьтта тӀехь бехачарна тӀехь а Шена луъург деш ву Иза.
Вац-кх цхьа а Цунна дуьхьало ян ницкъ болуш,
я „Ахь хӀун дина?“ – аьлла, Цуьнга вистхила бакъо йолуш[+].

33Сан кхетам меттахӀоьттинчу хенахь сан пачхьалкхан сийлалла а, сан хьолалла а, хьалхалера дарж а юхадирзира соьга. ТӀаккха карийра со суна гонах хиллачу элашна а, уллорчу куьйгалхошна а. Со паччахьалла дан юхаметтахӀоттийра, сан сийлалла кхин а лакхаделира[+].

34ХӀинца аса, Набухди-Нецара, ваз а во, лакха а воккху стигалшкара Паччахь, сий а до Цуьнан. Массо а Цо деш долу хӀума нийса ду, ткъа дерриге а Цуьнан некъаш бакъ ду. Дагца куралла ерш охьатаӀо Иза ницкъ болуш а ву».

#### 5


Белшацар-паччахьо хӀоттийна той

1Эзарнашкахь болчу шен уллорчу куьйгалхошна доккха той хӀоттийнера Белшацар-паччахьо. Эзарнашкахь болчу хьешашца цхьаьна чагӀар мийлира цо[+]. 2ЧагӀаро вахийначу Белшацара шен дас, Набухди-Нецара, Ярушалаймера Делан цӀийнан чуьра араяьхна еана йолу дашо а, дато а пхьегӀаш чуяр тӀедиллира, царна чуьра шега а, шен уллорчу куьйгалхошка а, шен зударшка а, шен гӀарбашашка а маларш мийлийтархьама[+]. 3ТӀаккха Ярушалаймера Делан цӀийнера еана йолу и дашо пхьегӀаш чуеара. Цуьнан уллорчу куьйгалхоша а, цуьнан зударша а, цуьнан гӀарбашаша а царна чуьра маларш мийлира. 4ЧагӀар а муьйлуш, деших а, детих а, йоьзах а, эчигах а, дечигах а, тӀулгах а бина болу шайн деланаш базбора цара[+].

5Оццу хенахь цӀеххьана, пена чуьра схьадовлуш санна, адаман куьйган пӀелгаша, ара а девлла, паччахьан цӀа чохь къуьдана дуьхьал болчу пена тӀерачу кирана тӀехь йозанаш деш гира паччахьна. 6Юьхьа тӀера хийцавелира иза. Ойланаша хьовзийра иза. Цуьнан настарш малъелира, голаш, бегош, вовшахбетталора[+]. 7ЧӀогӀа мохь туьйхира паччахьо, бозбунчаш а, седа-жайна хьовсурш а, палтуьйсурш а схьабалабе аьлла. Уьш чубалийча, паччахьо Бавел-мехкан хьекъалалла долчаьрга элира: «ХӀара йоза деша а дешна, цуьнан маьӀна соьга дийцинчунна паччахьниг санна долу цӀен духар а лур ду, цуьнан коча дешин зӀе а уллур ю. Пачхьалкхехь даржехь кхоалгӀаниг лоруш олахо а вийр ву аса цунах»[+]. 8Амма оцу чубаьхкинчу хьекъалалла долчех цхьанна а и йоза деша а, цуьнан маьӀна дан а ца хиира[+]. 9Белшацар-паччахьан чӀогӀа синтем байнера, цуьнан юьхьсибат хийцаделлера, цуьнан уллора куьйгалхой, шаьш хӀун дан деза ца хууш, боьхнера.

10Ткъа паччахьан нана, паччахьан а, цуьнан уллорчу куьйгалхойн а къамелаш шена хазар бахьана долуш, чуеара. Къамел долош, цо элира: «Паччахь, вехийла хьо даим! Хьан ойланаша ма хьийзавойла хьо, юьхьсибат ма хийцалойла хьан![+] 11Шеца безачу деланийн са[*] долуш цхьа къонах ву хьан пачхьалкхехь. Деланашкара[*] долуш санна, серло, хьекъал, хьекъалалла цуьнгахь карийнера, хьан дас олалла динчу хенахь. ХӀетахь хьан дас Набухди-Нецар-паччахьо и къонах, бозбунчашна а, эвлаяашна а, седа-жайна хьовсучарна а, палтуьйсучарна а тӀехь коьртаниг а вина, дӀахӀоттийнера. И динера хьан дас ша паччахь волуш,[+] 12цуьнгахь, паччахьо Бел-Ташацар аьлла цӀе хийцинчу оцу Даниалехь, къаьсттина дукха кхетам, хаарш, хьекъал дара. ГӀенаш дийца а, ца кхетачун маьӀна дан а, хала долу хӀума цхьалхадаккха а хаьара цунна. Цундела Даниал схьавалавайта, тӀаккха цо дуьйцур ду йозанан маьӀна»[+].


Даниала йозанан маьӀна дийцар

13Даниал паччахьна тӀевалийра. Паччахьо, хаттар а деш, элира: «Хьо вуй сан дас, паччахьо, ЯхӀуд-махкара балийна йийсарехь болчу яхӀудхойх цхьаъ волу Даниал? 14Хьоьца безачу деланийн са[*] хиларх а, серло а, кхетам а, лаккхара хьекъалалла а хьоьгахь карорах а лаьцна суна хезна. 15ХӀара хьекъалалла дерш а, бозбунчаш а балийнера со волчу, йоза дешийтархьама а, цуьнан маьӀна соьга дийцийтархьама а, амма царна суна иза дийца ца хии. 16Ткъа хьох лаьцна суна хезнера дуьйцуш, маьӀна дан а, хала долу хӀума цхьалхадаккха а хьуна хаьа аьлла. Делахь, хӀара яздина долу йоза деша а дешна, ахь цуьнан маьӀна дахь, хьуна паччахьниг санна долу цӀен духар а тӀедухур ду, иштта дашо зӀе хир ю хьан кочахь, цул сов, сан пачхьалкхехь даржехь кхоалгӀаниг а волуш, олахо хир ву хьох!»

17ТӀаккха, паччахье жоп а луш, Даниала элира: «Хьайн совгӀаташ хьайна дита я кхечунна дӀало, ткъа яздина дерг ас паччахьна доьшур а ду, цуьнан маьӀна цунна дуьйцур а ду[+]. 18Ва паччахь! Веза Воккхачу Дала хьан дена, Набухди-Нецарна, совгӀат а дина, паччахьалла а, возалла а, сийлалла а, цӀе яккхар а деллера. 19Дала цунна елла йолчу сийлаллех массо а къаьмнийн а, халкъийн а, меттанийн а долу адамаш цунах кхералора, озалора. Шена лиънарг воьра цо, шена лиънарг дийна вуьтура цо. Шена лиънарг вазвора, шена лиънарг кӀезиг хоьтуьйтура. 20Амма цуьнан дог курадаьлча, синца иза тӀех къиза дарвелча, цуьнгара паччахьалла дӀадаьккхира, цуьнан цӀе яккхар дайира[+]. 21Иза адамех дӀахадийра. Цуьнан дог дийнатийн дагах тарделира. Иза вехира варрашца, старана санна, бецаш яайора цунна. Стигалара тхино цуьнан дегӀ тӀададора. Иштта дара, Веза Воккхачу Дала адамийн пачхьалкхаш тӀехь олалла деш хиларх а, Цо Шена луъу паччахьаш дӀахӀиттабарх а, Набухди-Нецар кхетталц[+].

22Амма ахьа, цуьнан кӀанта Белшацара, и дерриге а хуъушехь, Далла хьалха кӀезиг ца хетийти хьо, 23ткъа стигалшкара Везачу Элана дуьхьал а ваьлла, Цуьнан ЦӀенна чуьра пхьегӀаш яийтира ахь. Ахьа а, хьан уллорчу куьйгалхоша а, хьан зударша а, хьан гӀарбашаша а царна чуьра чагӀар мийлира. ХӀумма а гуш, хезаш, хууш боцу дато а, дашо а, йоьзан а, аьчкан а, дечиган а, тӀулган деланаш ахь, базбеш, хастийра. Ткъа хьан садеӀар а, ахь мел боккху ког а карахь волчу Делан ахь сий ца дира[+]. 24Цундела даийтина Делера и куьг а, яздина хӀара йоза а.

25ХӀара ду яздинарг: „МАНЕЙ, МАНЕЙ, ТАКХЕЛ, УПАРСИН“[*]. 26Цу дешнийн маьӀна хӀара ду: „МАНЕЙ“ бохург – хьуна паччахьалла дан Ша делла денош, дагар а дина, Дала чекхдаьхна бохург ду. 27„ТАКХЕЛ“ – хьо, Делан терзана тӀехь оьзча, буьззина мах боцуш карийна бохург ду[+]. 28„УПАРСИН“ – хьан пачхьалкх, екъа а екъна, мадайхошна а, парсихошна а дӀаелла бохург ду».

29ТӀаккха, Белшацаран омрица, Даниална, и вазвеш, паччахьниг санна долу цӀен духар а тӀекхоьллира, коча дашо зӀе а оьллира, иза пачхьалкхехь даржехь кхоалгӀа олахо ву аьлла, дӀа а кхайкхийра. 30Ткъа хашадхойн паччахь Белшацар цу буссехь вийра. 31Цул тӀаьхьа паччахьалла кхузткъе ши шо долчу мадайхойн махкара Дари-Ваша цӀе йолчу паччахьна карадеара[+].

#### 6


Даниал лоьмашца ор чохь хилар

1Пачхьалкхан массо а маьӀӀехь шен олалла чӀагӀдан, Дари-Ваша-паччахьна бегӀийла дара шен пачхьалкхана тӀехь цхьа бӀе ткъа тхьамда хӀоттор. 2Паччахьо оцу тхьамданашна тӀе кхо эла дӀахӀоттийра, царех цхьаъ Даниал а волуш. Цу тхьамданашка пачхьалкхехь долу хьал элашка дӀадийцийтархьама а, шена болучу пайданах ца валархьама а динера цо иза. 3Даниал кхечу элел а, тхьамданел а къаьсташ вара: цуьнгахь къаьсттина тӀех долу хьекъалалла дара. Ерриге а пачхьалкхана тӀехь иза коьртаниг а вина, дӀахӀотто дагадеанера паччахьна[+]. 4Цундела пачхьалкхана тӀехь урхалла дарехь Даниал бехке ван бахьана лоьхуш бара элий а, тхьамданаш а. Амма иза тешаме волу дела, царна цхьа а бахьана ца карадора. Цуьнгара цхьана а тайпанара ледарло ца йолура, цхьа а бехк баккха хӀума а ца нислора[+]. 5«Нагахь санна Даниал шен динан парзаш кхочушдарца вай бехке ца вахь, цунна дуьхьалдаккха вайна кхин бахьана карор дац», – элира цу наха.

6Цу элаша а, тхьамданаша а къайлаха барт бира паччахьна тӀебаха. Шаьш паччахь волчу баьхкича, цуьнга иштта элира цара: «Дари-Ваша-паччахь! Вехийла хьо даим![+] 7Массо а элаша а, тхьамданаша а, мехкан дайша а, хьехамчаша а, коьртачу кхелахоша а, вовшашлахь барт бина хьоьгара паччахьан омра далийта, ткъе итт дийнахь хьоьга, паччахь воцучуьнга, цхьаьнгга а кхечу деле я адаме дехар динарг лоьмашна даьккхинчу ор чу кхосса аьлла. 8И омра, цхьа а хийцамаш бан йиш йоцуш хилар билгал а доккхуш, дӀаязде. ТӀаккха, мадайхойн а, парсихойн а Ӏедалехь санна, и чӀагӀо йохо йиш хир яц»[+]. 9И омра, дӀа а яздина, Дари-Ваша-паччахьо тӀечӀагӀдира. 10Ткъа Даниал, паччахьо и омра чӀагӀдинийла шена хиъча, шен цӀа чу вахара. Цуьнан лакха тӀехь йолчу чоьнан кораш Ярушалаймехьа дӀадиллина дара. ХӀинццалц ша дийнахь кхузза ма-дарра, гора а хӀоьттина, шен Далла доӀанаш а дина, Цунна хастамаш бира Даниала[+].

11Къайлаха барт а бина, Даниал тергалвеш лелачу адамашна, Далла хьалха доӀа а деш, шена Делера гӀо доьхуш, гира хӀара. 12ТӀаккха паччахь волчу а баьхкина, паччахье цо дина омра дагадаийтира цара: «Хьо вац и омра чӀагӀдинарг, муьлхха а стаг ткъе итт дийнахь, хьо воцучуьнга, цхьанна а адаме я Деле дехар динарг лоьмашна даьккхинчу ор чу кхосса аьлларг?»

Паччахьо жоп делира: «И дош чӀагӀо йолуш ду, мадайхойн а, парсихойн а Ӏедал санна, цхьа а хийцам бан йиш а йоцуш».

13«Йийсарехь болчу яхӀудхойх волчу Даниала, я хьо, паччахь, я ахь чӀагӀбина болу сацам тергал ца беш, дийнахь кхузза доӀанаш до, гора а хӀуттий» – аьлла, дийцира цара паччахье[+].

14И шена хезча, паччахьна чӀогӀа халахеттера. Даниал кӀелхьарваккха дагахь, малх бузале цунна чӀогӀа гӀо дан гӀоьртира иза. 15Амма цу наха, цхьаьна а кхетта, чӀогӀа хьовзийра паччахь. Цара бохура: «Хаа ду хьуна, паччахь, мадайхойн а, парсихойн а Ӏедалехь цхьаьна а билгалдаккхаро я сацамо паччахьо чӀагӀдинарг хийца йиш йоцийла».

16ТӀаккха паччахьо Даниал, шена тӀе а валавайтина, лоьмаш чохь долчу ор чу кхоссийтира. Даниале паччахьо элира: «Гуттара а ахь Шена Ӏибадат деш волчу хьан Дала хьо кӀелхьарвоккхур ву!» 17ТӀаккха, тӀулг а беана, оран бертиг дӀакъевлира. Ткъа паччахьо иза шен а, шен уллорчу куьйгалхойн а мухӀарш тохарца дӀакъевлира, цхьана а стеган Даниалх бина болу сацам хийца йиш ца хилийтархьама[+]. 18Цул тӀаьхьа паччахь, шен цӀийнан гӀишло чу а вахана, юург а ца юуш, дӀавижира, ур-атталла цхьана а тайпана шен самукъадаккхар а ца магош. Амма наб яйнера цуьнан. 19Ӏуьйранна сатоссуш хьала а гӀаьттина, сихха лоьмийн орана тӀевахара паччахь. 20Орана тӀе а веана, иза латкъамечу озаца Даниале кхайкхира: «Даниал! Дийна волчу Делан лай! Ахьа Шена гуттара а Ӏибадат деш волчу хьан Деле кӀелхьарваккхавеллий хьо?»

21ТӀаккха Даниала паччахье элира: «Паччахь! Вехийла хьо даим![+] 22Сан Дала Шен малик даийтина. Цу малико лоьмийн батош дӀакъевлина. Со Далла хьалха цӀена волу дела, лоьмаша цхьа а тайпана зен-зулам ца дина суна. Ткъа хьуна хьалха а, паччахь, аса цхьа а тайпана зулам ца дина».

23Паччахьна иза чӀогӀа хазахийтира. Ор чуьра Даниал хьалаваккхийтира цо. Даниална тӀехь цхьа а тайпана хилла чов яцара, иза шен Делах тешаш хилла дела[+]. 24Паччахьо омра дира, Даниал бехке вина болу и нах а, церан бераш а, церан зударий а, схьа а балабай, ор чу кхийса аьлла. Орана буха а кхачале, лоьмашна карабахара уьш. ТӀаккха цара, даьӀахкаш а кегъеш, хӀаллакбира уьш[+].

25Цул тӀаьхьа Дари-Ваша-паччахьо дуьнен чохь дехаш долчу массо а къаьмнийн а, халкъийн а, меттанийн а болчу нахе яздира:

«Шу маьрша дехийла![+] 26Ас омра до, сан пачхьалкхан массо а маьӀӀехь адамаш, кхерамах дуьзна, дегадойла Даниалан Далла хьалха аьлла,

Иза дийна волу Дела хиларна а,
Цуьнан дахар даим долу дела а.
Делан пачхьалкх йохалур йоцуш ю.
Цуьнан олалла кхачалур доцуш ду[+].
27Стигалахь а, лаьтта тӀехь а тамашийна гӀуллакхаш а,
тамашийна билгалонаш а гойту,
паргӀат а воккху,
кӀелхьара а воккху Цо.
Лоьмийн ницкъах Даниал
ПаргӀатваьккхинарг а Иза ву»[+].

28Цул тӀаьхьа Дари-Вашас паччахьалла динчу заманчохь а, парсихойн Къуреша паччахьалла динчу хенахь а, аьтто а хуьлуш, дика вехира Даниал[+].

#### 7


ДуьхьалхӀоьттинчу суьртехь диъ экха гар

1Бавел-мехкан[*] паччахьо Белшацара куьйгалла дечу хьалхарчу шарахь Даниална вижначохь гӀенах суьрташ дуьхьалхӀиттира. ХӀетахь и шена гина гӀан, цуьнан маьӀна а дуьйцуш, дӀаяздира Даниала[+]. 2Шен дийцар дӀадолош, цо яздинера: «Буьйсанна сайна дуьхьалхӀоьттинчу суьртехь стигалан еа а маьӀӀера хьоькхучу мохо хӀорд лестош гира суна[+]. 3[+]Цул тӀаьхьа хӀорда чуьра, цхьаъ вукхунах тера а доцуш, доккха диъ экха араделира[+]. 4[+]Хьалхарниг лом санна дара, амма аьрзунан санна тӀемаш дара цуьнан. Со хьийжира цуьнга, цуьнан тӀемаш схьа а даьхна, иза лаьттара хьалаайалц. И экха, адам санна, ирахӀоттийра. Цул тӀаьхьа цунна адаман кхетам белира.

5Ченах тера а долуш, багарчу цергашна юкъахь бисина кхо пӀенда а болуш, цхьа агӀо хьалаайина а йолуш, шолгӀа экха дара лаьтташ. „ХьалагӀатта, шортта жижиг даа!“ – бохура цуьнга.

6Цул тӀаьхьа цӀоькъабергах тера долу кхин а цхьа экха гира суна. Цуьнан букъ тӀехь олхазарийн санна биъ тӀам бара. Цу экхан биъ корта а бара, цунна делла олалла а дара[+].

7[+]Цул тӀаьхьа, къемате ирча а, чӀогӀа онда а долуш, доьалгӀа экха а гира суна буса дуьхьалхӀиттинчу суьрташкахь. Цуьнан, яккхий а йолуш, аьчка цергаш яра. Цо шен мостагӀий дӀакхоллура, ткъа йиснарг когашца хьошура. Иза вукхарал къаьсташ а дара, цуьнан итт маӀа а яра[+].

8[+]Со цу маӀашка хьоьжуш вара. Цу хенахь оцу маӀашна юккъехула кхин а цхьа жимо маӀа хьалаелира, ткъа хьалхалера кхо маӀа цунна хьалхахь орамашца бухъехира. Цу маӀана тӀехь бӀаьргаш дара, адамийн санна а долуш, кура къамел деш бага а яра»[+].


Хенарчу Къаночо кхел яр

9[+]«Со хьоьжучу хенахь паччахьан гӀанташ дӀахӀиттийра. Цу гӀантех цхьанна тӀе Хенара Къано охьахиира. Цуьнан духар, ло санна, кӀайн дара, ткъа Цуьнан коьртара месаш цӀеначу кхакхана тӀера чоьш санна яра. Иза тӀехиъна гӀант цӀеран алу санна дара, цуьнан чкъургаш летта цӀе яра[+]. 10[+]И летта йогу цӀе Цуьнан хьалха̄хула, доьду хи санна, арайолура. Багар а балур боцуш, эзарнашкахь дукха бара Цунна хьалхара гӀуллакхаш дийраш. Эзарзза эзарнаш долу адамаш дара Цунна хьалха лаьтташ. ТӀаккха кхел йийраш шайн болх боло охьахевшира, тептарш дӀаделладелира[+].

11Со хьоьжуш лаьтташ, суна хезара цу маӀо деш долу кура къамелаш. Со хьоьжуш Ӏачу хенахь и доьалгӀа экха дийра, ткъа цуьнан дегӀ, кескаш а йина, дагадан цӀерга кхоьссира[+]. 12Ткъа кхечу акхарошна, церан олалла дӀа а даьккхина, кхидӀа яккха цхьа хан-зама а бен ца еллера.

13[+]Буьйсанна сайна дуьхьалхӀоьттинчу суьртехь стигаларчу мархашца вогӀу адамийн кӀантах тера цхьаъ гира суна. ТӀекхаьчна ваьлча, иза Хенара Къаночунна тӀевигира[+]. 14[+]Олалла а, сийлалла а, паччахьалла а делира цунна. Массо а къаьмнийн а, халкъийн а, меттанийн а болчу наха цунна Ӏибадат дира. Цуьнан олалла хедар доцу олалла ду. Цуьнан пачхьалкх цкъа а юхур яц»[+].


Гинчу суьртийн маьӀна дар

15«Коьртарчу суьрташа сан, Даниалан, дегӀа чуьра са карзах а даьккхира, синтем а байира[+]. 16Цигахь лаьттачех цхьанна тӀе а вахана, хӀокху сайна гуш долчун ша ма-дарра нийса маьӀна дар дийхира ас. ТӀаккха малико, маьӀна а деш, дийцира соьга: 17„И доккха диъ экха – иза Лаьтта тӀехь хьалахӀутту йолу йиъ пачхьалкх хир ю бохург ду. 18[+]Цул тӀаьхьа Веза Воккхачу Делан нехан карадоьрзур ду паччахьалла. Цара абаделлалц олалла а дийр ду“[+].

19ТӀаккха доьалгӀачу экханах лаьцна бакъдерг хаа лиира суна. И экха вукхарах тера доцуш, къемате ирча дара. Аьчка цергаш а, цӀестан мӀараш а яра цуьнан. Юуш, отуш, йиснарг когашца хьоьшуш дара иза. 20Цуьнан коьрта тӀехь йолчу итт маӀах а, шена тӀехь бӀаьргаш долчу а, кура луьйш бага йолчу а, вукхарал езо хетачу кхечу маӀах а лаьцна хаа лиира суна. И яра, шена хьалхара кхо маӀа охьа а йожош, керла яьлла маӀа. 21[+]Цу маӀо Веза Воккхачу Делан нахаца тӀом беш а, царна тӀехь толам боккхуш а гира суна,[+] 22[+]Хенара Къано схьаваллалц. ТӀаккха, Веза Воккхачу Дала кхел яр дӀаделира[*] Шен нехан кара. Цул тӀаьхьа паччахьалла Делан нахе кхочу хан тӀееара. 23МаьӀна а деш, соьга иштта элира: „ДоьалгӀа экха – иза Лаьтта тӀехь, массо а кхечу пачхьалкхех тера а йоцуш, йоьалгӀа пачхьалкх хир ю бохург ду. Дерриге а Латта цу пачхьалкхо Ӏуьйшуш, хьоьшуш, отуш хир ду[+]. 24[+]Итт маӀо гойту цу пачхьалкхера итт паччахь вериг хилар. Царал тӀаьхьа, царах тера а воцуш, кхин цхьа паччахь вер ву. Цо царна юкъара кхо паччахь охьатаӀор ву. 25[+]Иза Веза Воккха Дела емалвеш а хир ву, Веза Воккхачу Делан нахана таӀзар а дийр ду цо. Церан деза денош а, Ӏедал а хийца гӀертар ву иза. И нах цуьнан кара дӀалур бу зама а, заманаш а, ахзама а чекхъяллалц. 26Цул тӀаьхьа охьаховшур бу кхел йийраш шайн болх дӀаболо. Олалла цуьнгара дӀадоккхур ду иза гуттаренна а хӀаллаквархьама а, вохорхьама а. 27[+]Ткъа паччахьалла а, олалла а, ерриге а стигална кӀел йолчу пачхьалкхийн сийлалла а дӀалур ду Веза Воккхачу Делан болчу нехан къоман кара. Делан паччахьалла[*] абаделлалц долу паччахьалла ду. Массо а олахой Цунна[*] Ӏибадат деш а, муьтӀахь а хир бу“[+].

28Кху тӀехь сан дийцар чекхдолу. Со, Даниал, сан ойланаша чӀогӀа кхерийнера, со юьхь-басца а хийцавеллера, амма и дийцар ас сайн даг чохь латтийра»[+].

#### 8


Коьмах а, божах а лаьцна сурт хӀоттар

1Суна, Даниална, Белшацар-паччахьо паччахьалла динчу кхоалгӀачу шарахь хьалха дуьхьалхӀоьттинчу суьртал тӀаьхьа юха а дуьхьалхӀоьттира цхьа сурт[+]. 2Сайна дуьхьалхӀоьттинчу суьртехь пачхьалкхан Ӏейлам олучу декъа тӀера Шушан-гӀалахь Улай-хин йистехь со лаьтташ волуш гира суна[+]. 3БӀаьргаш хьалахьажийча, суна хӀара сурт гира: хин йистехь лаьтташ цхьа ка бара, цуьнан ши маӀа яра. Ший а маӀа йоккха яра, амма цхьа маӀа вукхул йоккхо а яра, и йоккха маӀа тӀаьхьа хьалаяьлла а яра. 4Цу коьмо малхбузехьа а, къилбаседехьа а, къилбехьа а маӀаш Ӏуьттура. Цхьанна а экхане цунна дуьхьало ца ялора, цхьа а цунах кӀелхьара а ца далалора. Цо шена луъург а дора, кураллаш а йора.

5Со цу белхан ойла еш волчу хенахь, малхбузехьара, сов сиха ярна, лаьттах ког а ца кхеташ, цхьа бож яра йогӀуш. Цу божан шина бӀаьрга юккъехь схьакъаьсташ гуш цхьа маӀа яра. 6Хин йистехь суна гиначу ши маӀа йолчу коьмана шен чӀогӀачу дераллица чухьаьдира и бож. 7КхидӀа суна гира цу божо, дар а елла, цу коьмана тӀе а кхетта, цунах лата а летта, иза эшош. Цуьнан ши маӀа йохийра цо. Цу коьман ницкъ ца тоьира божана дуьхьал лата. Цу божо, тоьхна лаьтта а божийна, хьаьшна дӀабахийтира ка. Вацар-кх цхьа а и ка цу божан карара кӀелхьарбаккхалур волуш[+]. 8Циггахь бож чӀогӀа кураелира, амма иза чӀагӀъелла дӀахӀоьттича, цуьнан йоккхаха йолу маӀа кагъелира. Цуьнан метта, стигалара мох хьоькхучу еа а агӀор а йирзина, йиъ маӀа тӀеелира[+]. 9Царах йолчу цхьана маӀана тӀе кхин цхьа жима маӀа елира. Иза къилбехьа а, малхбалехьа а, «къаьсттина хазачу махкахьа» а чӀогӀа дӀасаяьржира[+]. 10[+]Стигаларчу ницкъашна тӀелаттал чӀагӀ а елла, стигаларчу ницкъийн а, седарчийн а цхьадолу дакъа лаьтта охьа а дожийна, хьийшира цо[+]. 11Ур-атталла цу ницкъийн Элана а дуьхьалъелира иза. Цунна хӀора дийнахь сагӀа даккхар а дихкира цо, Цуьнан цӀа а сийсаздаьккхира цо[+]. 12Делан эскаро къинош леторна тӀера хӀора дийнахь доккху сагӀа дӀатесира. Билггал бакъдерг лаьтта тӀе охьатаӀийра. Цу маӀан ша мел дечунна тӀехь аьтто болура.

13Суна хезира цхьа малик цхьаьнга дистхуьлуш: «Мел яхлур ю те хӀора дийнахь доккхучу сагӀанах а, Далла вас еш долу къилахь хӀуманаш лелорах а, Делан цӀа а, Делан эскар а когашца хьешарх а лаьцна дуьхьалхӀуттучу суьртехь юьйцу зама?»[+] 14Суна хезира вукхо делла жоп: «Ши эзар кхо бӀе суьйре а, Ӏуьйре а яьлча, Делан цӀа цӀанлур ду».


Джабраил-малико гинчу суьртан маьӀна дар

15ХӀара сурт суна гӀенах дуьхьалхӀоьттинчул тӀаьхьа, со, Даниал, цуьнан маьӀна лоьхуш вара. Ткъа цӀеххьана суна хьалха стеган аматехь волу цхьаъ дӀахӀоьттира. 16[+]ТӀаккха Улай-хин тӀера адаман аз хезира суна. Цу озо, кхойкхуш, бохура: «Джабраил-малик, кху суьртан маьӀна дехьа цунна!»[+] 17Цул тӀаьхьа со лаьтташ волчу метте тӀевеара иза. И тӀевеача, кхеравелла, бертал охьавуьйжира со.

Цо элира соьга: «Хаалахь, адаман кӀант, хӀара сурт дуьненан чаккхенан заманца дозуш дуйла!»[+] 18Иза соьга вистхуьлучу хенахь, чохь са а доцуш, бертал воьжна Ӏара со. Ткъа цо, соьга куьг а кховдийна, со когаш тӀе дӀахӀоттийра[+]. 19«ХӀинца Делан оьгӀазлонан тӀаьхьарчу деношкахь хиндерг дуьйцур ду ас хьуна, дуьненан чаккхенан билгалъяьккхинчу заманца иза дозуш долу дела, – элира соьга малико. –[+]

20Хьуна гина болу ши маӀа йолу ка – уьш мадайхойн а, парсихойн а паччахьаш бу. 21Ткъа хьуна гина йолу месала бож – иза грекийн паччахь ву. Цуьнан бӀаьргашна юккъехь йолу йоккха маӀа – иза цу грекийн дуьххьарлера паччахь ву[+]. 22И маӀа кагъелира, ткъа цуьнан метта кхин а йиъ маӀа тӀеелира. Цу халкъах йиъ пачхьалкх хилла дӀахӀуттур ю, амма, хӀара санна, ницкъ болуш хир яц уьш бохург ду иза.

23Ткъа церан паччахьалла чекхдолуш, уьш кхоччуш къинош латийна бевллачу хенахь, эхь доцу, тешнабехк барехь корматалла шегахь йолу цхьа паччахь дӀахӀуттур ву. 24Цуьнан ницкъ чӀагӀлур бу, цуьнан шен ницкъаца и ца хилахь а. Тамашийна бохамаш бан а, ша мел дечунна тӀехь аьтто хила а, онда ницкъ берш а, Делан халкъ а хӀаллакдан а ларош хир ву иза[+]. 25И паччахь хьекъал долуш хиларна, тешнабехк барехь аьтто хуьлуш хир ву. Цуьнан даг чу куралла южур ю. ДӀахьедар а ца деш, халкъашна юкъара дукхахберш цо цӀеххьана хӀаллакбийр бу. Уггар а лакхара волчу паччахьна дуьхьал вер ву иза, ткъа иза хӀаллаквийр ву, амма иза адаман карах хир дац[+]. 26Суьйренех а, Ӏуьйренех а лаьцна хьуна гинарг – иза билггал бакъ ду, ткъа ахьа и хьайна гина сурт къайладаккхий дита, иза кестта хиндолчух лаьцна доцу дела»[+].

27Масийтта дийнахь гӀора а дайна, цомгуш хилла Ӏийра со, Даниал. Цул тӀаьхьа а бен паччахьан гӀуллакхаш дан вола ца велира со. ДуьхьалхӀоьттинчу суьртах со цецваьллера, со цунах ца кхетара.

#### 9


Даниала Исраилан халкъана тӀера дина доӀа

1Мадайхойн тайпанара волчу Ахьаш-Варушан кӀант Дари-Ваша хашадхойн пачхьалкхана[*] тӀехь паччахь хӀоьттира[+]. 2[+]Цо паччахьалла дечу хьалхарчу шарахь Делан Йозанаш толлуш хьесап дича, со, Даниал, Везачу Эло Ярми-ЯхӀу-пайхамаре Ярушалайм-гӀала кхузткъе итт шарахь бохам хилла лаьттар ю аьллачу хенах кхийтира[+]. 3ТӀаккха доӀанца, дехарца, марха кхабарца, сингаттаме хилар гойту бедар юхарца, сайна тӀе чим тасарца ас сайн дог-ойла Хьалдолчу Далла тӀеерзийра[+]. 4Тхаьш летийначу къиношна къера а хуьлуш, ас сайн Везачу Деле доӀа дира.

Ас элира: «Доьху Хьоьга, Хьалдолу Дела! Хьо сийлахь а, кхераме а ма ву! Хьайн весеташ кхочушдеш болчаьрца Айхьа бина барт ларбо Ахь! Хьо везаш болчарна Хьайн хедар боцу безам а ма гойту Ахь![+]

5Къинош а летадора, харцонаш а лелайора, хьарамдерг а леладора оха. Дуьхьал а девлла, Хьан весеташна а, парзашна а тӀерадевллера тхо[+]. 6Хьан цӀарах тхан паччахьашка, тхан элашка, тхан дайшка, тхан дерриге а халкъе бистхуьлуш болчу Хьан пайхамаршка ла ца дугӀура оха[+]. 7Хьалдолу Эла, Ахьа нийсо ма лелайо. Ткъа тхо, яхӀудхой а, Ярушалайм-гӀалин бахархой а, массанхьа а бехаш болу исраилхой а юьхьӀаьржачу хӀиттина. Тешаме а ца хилла, Хьайх дӀадерзаре терра, Ахьа дӀасалаьхкина тхо юххерчу а, генарчу а мехкашка. 8Ва Веза Эла! Тхан паччахьаш а, элий а, дай а юьхьӀаьржачу хӀиттина бу, оха Хьуна хьалха къинош летийна дела. 9Ткъа тхан Хьалдолу Дела къинхетаме а ву, гечдеш а ву, Шена дуьхьал тхо эргӀаддевллехь а[+]. 10Шен леш болчу пайхамаршкахула баийтина болу Цуьнан хьехамаш кхочушбархьама, тхайн Везачу Делан озе ла ца дугӀура оха. 11Дерриг а Исраилан халкъо дӀатеттира Хьан товрат-хьехамаш. Хьан озе ла а ца дугӀуш, иза дӀадирзира Хьоьгахьара. Цундела вайх неӀалт а, сардам а бахана, цу Делан лай волчу Муса-пайхамаро шен товрат-хьехамаш тӀехь язбина болу, хӀунда аьлча Далла хьалхахь вай къинош хьерчийна[+]. 12ТӀаккха Дала кхочушдира тхоьга а, тхан мехкан куьйгалхошка а аьлла долу дешнаш. Цо тхуна тӀе вуно боккха бохам баийтира. Ярушалайм-гӀалина тӀехь хилларг цкъа а стигал кӀел хилла а дац[+]. 13Муса-пайхамаран товрат-хьехамаш тӀехь яздина ма-хиллара, бохам беана тхуна тӀе. Амма къинош леточуьра юха а доьрзуш, Хьо тешаме хиларан терго а еш, оха ца лийхира тхешан Веза Дела тхаьшна резахилийтар[+]. 14Везачу Эло, нийса хан тӀеяре а хьаьжна, вайна и бохам бина, хӀунда аьлча Ша деш долчу массо а гӀуллакхашна тӀехь бакъ ву вайн Веза Дела, амма вай ла ца дугӀура Цуьнан озе[+].

15Ткъа хӀинца, Хьалдолу Дела, Ахьа Хьайн ницкъ болчу куьйгаца Хьайн халкъ Мисар-махкара арадаьккхина. И дар бахьана долуш Ахьа таханлера де тӀекхаччалц хьалаайина Хьайн цӀе. Оха къинош а летийна, хьарамдерг а лелийна[+]. 16Хьалдолу Эла! Хьайн йоллучу нийсонга хьаьжжина, дӀайоккхийла Ахь Хьайн оьгӀазалла а, дералла а Хьайн Ярушалайм-гӀалина тӀера. Иза Хьан гӀала а, Ахь базбина лам а ма бу! Оха летийна къинош а, тхан дайн талхар а бахьана долуш, гонах болчара массара а Ярушалайм-гӀалин а, Хьан халкъан а сий дайина[+]. 17ХӀинцца хазахьа, тхан Дела, Хьайн лай волчун доӀа а, даггара дехар а. Хьайн дуьхьа, Хьалдолу Эла, резахиларца хьажахьа дассийначу Хьайн дезачу цӀийне[+]. 18Сан Дела! ДӀахазахьа, Хьайн лерг схьа а дерзадай, хьажахьа, Хьайн бӀаьргаш дӀа а беллий, тхуна хиллачу бохаме а, Хьан цӀе йоккхуш йолчу гӀалане а, хӀунда аьлча тхайн доӀанаш до оха Хьуна хьалха, тхан бакъхилар бахьана а доцуш, ткъа Хьан боккхачу къинхетаме сатуьйсуш[+]. 19Хьалдолу Эла, дӀахазахьа! Хьалдолу Эла, гечдехьа! Хьалдолу Эла, тергам а бехьа, гӀуллакх а дехьа, Хьайн дуьхьа дӀа ца тоьттуш, сан Дела, хӀунда аьлча Хьан цӀе тиллина Хьан гӀалина а, Хьан халкъана а»[+].

20Аса а, сан Исраилан халкъо а летийначу къиношна со къера хилар дӀадийцира ас доӀанехь. Сайн Делан ломах лаьцна дехар а дӀаделхийра ас сан Везачу Далла хьалха[+]. 21[+]Со доӀа дина валаза а волуш, суьйренан сагӀа доккху хан гергга йолуш, хьалха а сурт хӀуттуш суна гина, адамах тера долу Джабраил-малик, тӀемадаьлла, сихха схьадеара[+]. 22Со кхета а веш, соьца къамел а деш, цо элира: «Даниал! Хьо кхеторхьама деана со хӀинца. 23Хьо доӀа дан волавелча, хьан доӀанна жоп делира. Хьо Далла везаш стаг волу дела, иза хьоьга дӀакхайкхо деана со. ХӀинца оцу дешан духе а кхиа, дуьхьалхӀоьттинчу суьртах а кхета[+].

24Кхузткъе уьттазза ворхӀ-ворхӀ хан-зама билгалъяьккхина хьан халкъана а, хьан езачу гӀалина а зуламаш чекхдаха а, харцонийн чаккхенна тӀе мухӀар тоха а, къинош дӀадаха а, даим нийсо латтийта а, хӀуьтту суьрташ а, пайхамарша дийцинарш а чӀагӀдайта а, уггар Дезаниг къобалдайта а[*][+]. 25Делахь, хаа а хаалахь, кхета а кхеталахь: Ярушалайм-гӀала меттахӀотторах лаьцна даьлла омрана тӀера Дала къобалвинчу баьччанна тӀе кхачале, ворхӀазза ворхӀ-ворхӀ хан-зама а, кхузткъе шозза ворхӀ-ворхӀ хан-зама а ер ю. ТӀаккха меттахӀоттор ю и гӀала шен урамашца а, чӀагӀонашца а, амма халачу хенашкахь хир ду иза. 26ТӀаккха, и кхузткъе шозза йолу ворхӀ-ворхӀ хан-зама яьлча, Дала къобалвинчун дахар хедар ду, цунна дуьхьалдаккха хӀумма а дацахь а[*]. Ткъа гӀала а, Делан цӀа а вогӀур волчу баьччанан халкъо дохийна хир ду. ТӀаьхье хир ю цуьнан, дистина деанчу хин тӀаьхье санна. Ткъа дуьненан чаккхе тӀекхаччалц тӀом хир бу, билгалбаьхна болу бохамаш а хуьлуш[+]. 27[+]Дукхахболчаьрца цу баьччано цхьана ворхӀ хан-заманна барт чӀагӀбийр бу. Цу ворхӀ заманан эханехь дийнаташ дагош сагӀа даккхар а, кхийолчу хӀуманийн сагӀа даккхар а сацор ду цо. Ткъа Делан цӀийнан уггар лекхачу меттехь вас еш йолу къемате хӀума дӀахӀоттор ю цо, билгалъяьккхина йолу чаккхе шена тӀекхаччалц»[+].

#### 10


Даниална Хьиддекхал-хин йистехь дуьхьалхӀоьттина сурт

1Парси-мехкан паччахьо Къуреша паччахьалла дечу кхозлагӀчу шарахь Бел-Ташацар цӀе йолчу Даниална Делера хаам хиллера. И хаам бакъ а бара, ткъа цунах кхета чӀогӀа хала а дара. ДуьхьалхӀоьттинчу суьртехула Даниална дӀахоуьйтура цу хааман маьӀна[+].

2Оцу деношкахь кхаа кӀирнах гӀайгӀане воьжна Ӏийра со, Даниал. 3Тоьлла кхача ца буура ас. Жижиг а, чагӀар а ца дахара сан кийра. Кхо кӀира кхаччалц, дегӀан цӀано ярхьама хьожа йогӀу хьакхарш ца хьийкхира аса.

4Ткъа хьалхарчу беттан ткъе доьалгӀачу дийнахь Хьиддекхал олучу доккхачу хин йистехь лаьтташ вара со[+]. 5[+]Хьалахьаьжча, суна хӀара сурт гира: гатанан бедар а юьйхина, гӀодаюккъе Упаз-махкарчу деших дина доьхка а дихкина, цхьа стаг вара лаьтташ[+]. 6Цуьнан дегӀ, жовхӀар санна, къегаш дара. Цуьнан юьхь, стелахаьштиг санна, къегара. БӀаьргаш бара цуьнан богуш болу къуьданаш санна. Цуьнан куьйгаш а, когаш а къегачу цӀестан суьртехь дара. Цуьнан къамел адамийн тобанан аз санна дара[+]. 7Со, Даниал, воцучунна, цхьанна а и дуьхьалхӀоьттина сурт ца гира. Соьца хилла долчу адамашна а ца гира и сурт, делахь а боккхачу кхерамо дӀалецира уьш, тӀаккха дӀаловчкъа дӀадевдира уьш[+]. 8Со цхьа висира. Оцу дуьхьалхӀоьттинчу Ӏаламат доккхачу суьрте хьоьжура со. Сан гӀора дайра, со докъан васте вахара, сан ницкъ метта ца хӀуттура. 9ТӀаккха цуьнан дешнийн аз хезира суна. Цуьнан дешнийн аз сайна ма-хеззина, Ӏада а вина, бертал а воьжна, лаьтта тӀехь Ӏуьллура со[+]. 10Цу хенахь, сан дегӀе зуз а доуьйтуш, сох цхьа куьг хьакхаделча, сан голаш тӀе а, куьйгаш тӀе а веаларахӀоттийра со цу куьйго[+].

11ТӀаккха цу стага элира соьга: «Даниал, Далла везаш волу стаг! ХӀинца со хьайна тӀеваийтина дела, ас хьайга эр долчу дешнийн духе кхиалахь. Хьайн когаш тӀе нийса дӀахӀотта». Цо и дешнаш сайга аьлча, вегош, хьалагӀаьттира со[+].

12ТӀаккха цо соьга элира: «Ма кхера, Даниал. Далла хьалха хьайн дог эсала а дина, хӀокху хаамах кхета гӀерташ, ахь дина доӀанаш дуьххьарлерчу дийнахь дуьйна Далла дӀахезна. Ахь дехна дела веана[*] со[+]. 13[+]Амма Парси-пачхьалкхана тӀехь олалла деш волу жинийн эла ткъе цхьана дийнахь суна дуьхьало еш лаьттира. Ткъа коьртачу эла-маликех цхьаъ долу Микаал-малик суна гӀо дан деара, со Парси-мехкан паччахьна уллохь хьевелла[*] дела[+]. 14ХӀинца хьан халкъах тӀаьхьарчу хенашкахь хӀун хир ду аьлла, хьуна хаам бан веана со, хӀунда аьлча дуьхьалхӀоьттина хьуна гина сурт цу тӀедогӀу долчу деношца доьзна ду»[+].

15И дешнаш соьга цо олучу хенахь, мотт а сецна, аса корта охьатаӀийра. 16Адамийн сибатехь волу цхьаммо сан балдех куьг хьаькхира, тӀаккха со, бага а гӀаттийна, къамел дан волавелира. Сайна хьалха лаьтташ волчуьнга ас элира: «Эла! ДуьхьалхӀоьттинчу суьрто суна даийтинчу лазарша сан гӀора дӀадаьккхина[+]. 17Ткъа хьан лай волчу аса хӀара къамел муха дийр ду сан эла волчу хьоьца? Дац-кх соьгахь гӀора, са а ца даӀало-кх соьга кхин».

18ТӀаккха оцу адамийн сибатехь волчо, юха а сох куьг а Ӏоьттина, со чӀагӀвира. 19Цо элира: «Ма кхерало, Далла везаш волу стаг! Машар хуьлда хьоьца. Доьналла долуш хила! ЧӀагӀло!»

Иза соьга вистхуьлучу хенахь со кхин а чӀагӀвелира. ТӀаккха ас дийхира: «Со чӀагӀвина ахь, дийцахьа хӀинца, эла»[+].

20-21Цо элира: «Хаьий хьуна, хӀунда веана со хьо волчу? Хаалахь, „бакъдолчун тептар“ тӀехь дӀаяздина дерг хьоьга дӀахаийта веана со. Хьаххийначуьра аьлча, со хӀинца Парси-мехкан элаца тӀом бан юхавоьрзур ву, ткъа цул тӀаьхьа грекахойн элан рагӀ кхочур ю. Цу тӀе аьлча, шун эла волу Микаал воцург, цхьа а вац-кх оцу элашна дуьхьал аса бечу къийсамехь суна гӀо дийр долуш[+].

#### 11

1Мадайхочо Дари-Вашас паччахьалла дечу хьалхарчу шарахь со-суо лаьттира цунна гӀо деш а, иза Ӏалашвеш а»[+].


Къилбехьара а, къилбаседехьара а пачхьалкхех лаьцна

2«ХӀинца ас бакъдерг дӀахоуьйту хьоьга: Парси-махкахь кхин кхоъ паччахь вер ву. Цул тӀаьхьа шен боккхачу бахамца царал массарал а тоьлур ву воьалгӀаниг. Шен бахамца ша тӀех чӀагӀвелча, дерриг а халкъ грекийн пачхьалкхана дуьхьал гӀаттор ду цо[+].

3ТӀаккха цхьа турпал паччахь гучувер ву. Шена луъург а деш, боккхачу ницкъаца олалла дийр ду цо[+]. 4Ткъа и паччахь хилла дӀахӀоьттинчул тӀаьхьа, цуьнан пачхьалкх, йоха а йоьхна, дуьненан еа а агӀор екъалур ю. ТӀаккха цуьнан тӀаьхьенийн кара гӀур яц иза. Цуьнан пачхьалкх, екъа а елла, хӀокхарна а доцуш, кхечарна кхочур йолу дела, цу пачхьалкхан, шен хьалха хилларг санна, ницкъ хир бац.

5ТӀаккха къилбе-махкара[*] паччахь чӀагӀлур ву, ткъа цуьнан эскаран хьаькамех цхьаъ цул тоьлур ву. Цул тӀаьхьа цо олалла а дийр ду, цуьнан олаллин ницкъ алсамо а хир бу. 6Ткъа масех шо даьлча, уьш, вовшех а ийна, цхьаъ хир бу. Къилбе-махкарчу паччахьан йоӀ къилбаседе-мехкан паччахье маре гӀур ю, царна юкъахь нийса юкъаметтигаш хилийтархьама. Амма и ницкъ карахь латталур бац цуьнга, ткъа паччахьан ницкъаш а латталур бац. Цу хенахь иза хӀаллакйийр ю – иза а, цуьнан уллорнаш а, цуьнан да[*] а, цунна гӀо дийраш а. 7Амма цуьнан цӀерачех цхьаъ, церан эскарна тӀе а летта, къилбаседе-махкарчу паччахьан гӀалин гӀопах чекх а ваьлла, къовсавелча, тоьлур а ву, чӀагӀлур а ву. 8Ур-атталла церан деланаш болу цӀуш, шайн езачу дато а, дашо а йолчу пхьегӀашца йийсаре Мисар-махка дӀахьур бу цо. ТӀаккха масех шарахь, къилбаседе-махкарчу паччахьал лакхара а волуш, лаьттар ву иза. 9Къилбаседе-махкара паччахь къилбехьарчу пачхьалкхана тӀелетар ву, амма, эша а вина, шен махка юхавоьрзур ву.

10ТӀаккха цуьнан кӀенташа караоьцур ду герз. Цара цхьаьнатухур ду Ӏаламат доккха эскар. Иза, дистина хи санна, сихха дахана, чекх а даьлла, юхадоьрзур ду. КӀенташа тӀом бийр бу мостагӀийн гӀалин гӀопана тӀекхаччалц[+]. 11ТӀаккха къилбе-махкара паччахь чӀогӀа карзахвер ву. Цо, тӀе а летта, къилбаседе-махкара паччахьца тӀом бийр бу. Къилбаседе-махкара паччахьо вуно доккха эскар арадоккхур ду, амма и эскар къилбе-махкарчу паччахьан кара гӀур ду[+]. 12И эскар эшийначул тӀаьхьа, къилбе-махкарчу паччахьан даг чу куралла юссур ю. Цо хӀаллакдийр ду эзарнаш адамаш, амма цуьнан ницкъ дукха лаьттар бац.

13Къилбаседе-махкара паччахь юхавоьрзур ву. Цо хьалхалерачул а доккха эскар вовшахтухур ду. Масех шо даьлча, кхин а доккхачу эскарца а, тӀеман шорттачу гӀирсашца а иза сихха схьавогӀур ву. 14Цу хенахь дукхахберш къилбе-махкарчу паччахьна дуьхьалбевр бу. ДуьхьалхӀоьттина сурт кхочушхилийта, къилберачу паччахьна дуьхьалбевр бу хьан халкъара цхьаболу зуламхой, амма уьш хӀаллакьхир бу. 15Делахь а, къилбаседе-махкара паччахь схьавеача, дуьхьалонаш а хӀиттийна, шен дола йоккхур ю цо чӀагӀйина йолу гӀала. Къилбехьарчаьрга цунна дуьхьало ялур яц, ур-атталла церан къастийна долчу эскарийн а дуьхьало ян ницкъ кхочур бац[+]. 16Цунна дуьхьал ваьлларг а цуьнан лаамца лелар ву. Латталур вац, ца вужуш, цунна хьалха цхьа а. Цу „къаьсттина хаза болчу махкахь“ шен толаман меттамотт цо дӀахӀоттийча, и мохк хӀаллакбар цуьнан карахь хир ду[+].

17Шен пачхьалкхан мел болчу ницкъаца чу а вахана, къилбе-махкарчу паччахьца барт бан ойла хир ю къилбаседерачу паччахьан. Цо иза дийр а ду. Шена дагадеанарг кхочушдархьама шен йоӀ йохуьйтур ю цо хӀаллакьхила къилбе-махкарчу паччахье. Ткъа цуьнан дагалацам кхочуш а хир бац, цунах цунна кхиам а хир бац. 18Цул тӀаьхьа хӀордаца доза долчу пачхьалкхашна тӀевоьрзур ву и. Царах дукхахъерш цо шен дола йохур ю. Амма цхьана баьччано сацор ду шайна тӀе эхь даийтар. Цо иза юьхьӀаьржачу хӀоттор ву. 19ТӀаккха юьхь ерзор ю цо шен мехкан чӀагӀонаш тӀе, амма, таса а велла, вужур а ву, хӀаллак а хир ву иза[+].

20Цуьнан метта цхьа кхиверг дӀахӀуттур ву. Пачхьалкхан сийлалла латто ял гулъеш верг вохуьйтур ву цо. Амма иза, оьгӀазаллах а доцуш, тӀамехь а доцуш, дукха хан ялале хӀаллакьхир ву.

21Цуьнан метта дӀахӀуттур ву шех дог доккхуьйтуш верг, паччахьан санна, сий дийр дац цуьнан, амма иза гӀар-тата доцуш вогӀур а ву, мекарлонца цо и паччахьалла шен дола доккхур а ду. 22Дерриг а латта дузуш, дукха долу мостагӀийн цӀоз, дистинчу хино дӀадаьхьча санна, хӀаллакдийр ду цо, бертан баьчча[*] а тӀехь. 23Ткъа кхечу паччахьашца ша барт бинчул тӀаьхьа уьш лебеш лелар ву и, лаккха а вер ву, шен кӀеззигчу халкъаца тоьлур а ву. 24Машаре, беркате долчу мехкашна чувер ву иза. Цкъа а шен дайша а, шен дедайша а ца динарг дийр ду цо. Караеана хӀонс а, схьаяьхна хӀуманаш а, бахам а шена тӀаьхьахӀиттинчарна юкъахь боькъур бу цо. ГӀепаш схьаяха ойланаш а йийр ю цо, амма иза цхьа хан тӀекхаччалц хир ду.

25Цул тӀаьхьа шен боллу ницкъ а, майралла а Ӏаламат доккхачу эскарца къилбе-махкара паччахьна дуьхьалдоккхур ду цо. ТӀаккха къилбе-махкара паччахь юха а цуьнан эскарал а доккхачу эскарца дуьхьалвер ву, амма тоьлур вац, цунна ямартло йийр йолу дела. 26Цуьнца цхьана шуьне хуьйшу нах а иза хӀаллакван гӀертар бу. ТӀаккха цуьнан эскар дӀасадаьржар ду, дуккха а байинарш а хир бу. 27Цу шина а паччахьан даг чохь ямартло хир ю. Цхьаьна барт бан хевшинчохь а аьшпаш буттур бу цара, амма толам хир бац церан, хӀунда аьлча чаккхе цхьана ханна дӀатеттина йолу дела. 28ТӀаккха къилбаседе-махкара паччахь шорттачу бахамца а, мостагӀчун ойланца а, Дала шеца барт бинчу халкъана дуьхьалвала шен махка ваха новкъа вер ву. Цо иза кхочуш а дийр ду, шен махка юха а воьрзур ву.

29Билгалъяьккхинчу хенахь иза юха къилбехьа гӀур ву. Амма цу вахаран жамӀ хьалхалераниг санна хир дац, 30хӀунда аьлча и воьддучу хенахь Хитам-махкара[*] хинкеманаш цунна дуьхьало ян догӀур ду. ТӀаккха иза догдоьхна юхавоьрзур ву. Дала шеца барт бинчу халкъана дарлур ву иза. Цо кхочуш бийр бу шен лаам. Делаца биначу бартах юхабевлларш лорур бу цо. 31[+]Цуьнан эскархоша Делан цӀа а, керт а бехйийр ю. ХӀора дийнахь сагӀа даккхар а сацор ду, вас еш йолу къемате хӀума а дӀахӀоттор ю цо, цунна Ӏибадат а дойтуш[+]. 32Делан весеташна дуьхьалбевлларш мекарлонца шена тӀеозор бу цо. Амма шайн Далла тешаме болчара цунна чӀогӀа дуьхьало йийр ю. 33Халкъана юкъарчу кхетам болчара, шаьш туьрах а, цӀерах а, йийсарх а, талорех а цхьайолчу ханна бала хьоьгур белахь а, дукхахберш кхетор бу[+]. 34Шаьш бала хьоьгучу хенахь царна жимма гӀо хир ду, тӀаккха дукхахберш царах дӀауьйр бу, амма доггах хир дац иза. 35Цхьаболчу хьекъал долчу наха, шаьш бахчабалархьама, цӀанбархьама, кӀайбархьама, баланаш хьоьгур бу чаккхенан хан тӀекхаччалц, хӀунда аьлча билгалъяьккхина хан хӀинца а хир йолуш ю.

36[+]Цу паччахьо шена луъург а, дагадеънарг а дийр ду. Иза муьлххачу делал лакха а вер ву, кура а вер ву. Деланашна тӀехь а Дела верг емал а веш, луьйр ву иза. Делан оьгӀазло хиллалц иза тоьлур ву, хӀунда аьлча билгалдаьккхинарг кхочушхир ду[+]. 37Шен ден деланаш цунна дагабогӀур бац. Цо лорур вац зударша лоруш волу дела а, я муьлхха а кхиволу дела а, ша массарел а лакхавоккхур волу дела. 38Бакъволчу Делан метта гӀепийн далла Ӏамал йийр ю цо. Цкъа а шен дайшна вевзина воцучу цу делан сий дийр ду цо дешица, детица, дезачу тӀулгашца, тайп-тайпана механа езачу хӀуманашца. 39Иштта шен дайша ца лоручу делаца хьалагӀоттур ву иза уггар чӀогӀачу гӀепашна дуьхьал. И дела тӀеэцначеран кхин а алссам сий дийр ду цо, цаьрга дукха нахана тӀехь олалла а дойтур ду, царна совгӀатна латта а доькъур ду.

40ТӀаьхьарчу хенахь къилбе-махкара паччахь тасалур ву цуьнца. Ткъа къилбаседе-махкара паччахь а шен гӀудалкхашца, дошлошца, дуккха а долчу шен хинкеманашца, буьрса дарц санна, тӀетатталур ву цунна. ТӀаккха, дистина догӀу хи санна, мехкашна тӀе а кхетта, царна тӀехула чекхвер ву иза. 41ТӀаккха мехкашна юкъара а къаьсттина хаза болчу махкана чу вер ву иза. Эзарнаш хӀаллакьхир бу. Эдом-мохк, Муаби-мохк, Ӏамминхойн коьрта дакъа а бен, цуьнан кара ца доьдуш дуьсур дац[+]. 42Тайп-тайпанарчу мехкашна тӀе а куьг кховдор ду цо. КӀелхьарбер бац Мисар-мохк а. 43Мисар-мехкан дашо а, дато а, механа еза йолчу хӀуманийн хазна а шен дола йоккхур ю цо. Лива-мехкан бахархой а, хушахой а цунна тӀаьхьахӀуьттур бу[+]. 44Амма малхбалехьара а, къилбаседехьара а схьахезачу хабарша цуьнан синтем бойур бу. ТӀаккха шен нуьцкъалчу дераллица дуккха а адамаш дайа а, хӀаллакдан а аравер ву иза. 45ХӀордана а, уггар хазачу а, безачу а ламанна а юкъахь[*] шен паччахьаллин четарш дӀасадаржор ду цо. Амма шен хӀаллакьхиларна тӀевогӀур ву иза, цунна цхьаммо а гӀо а дийр дац».

#### 12


Чаккхенан зама

1[+]«Оцу хенахь хьан халкъ Ӏалашдеш долу а, сийлахь эла долу а Микаал-малик гучудер ду. ТӀаккха адамаш дуьнен чу девллачхьана, хӀокху ханна тӀекхаччалц, цкъа а хилла йоцу хала хан йогӀур ю. Ткъа оцу хенахь хьан халкъана юкъара берриг а Делан тептар тӀе дӀаязбина карор берш кӀелхьарбевр бу[+]. 2[+]ТӀаккха лаьттара кешнаш чохь бийшинчех дукхахберш денлур бу, цхьаберш даим а Дела волчохь баха, ткъа вуьш гуттаренна а сийсазбина а, сий дайина а хила[+]. 3Стигалара серло санна, хьекъалнаш лепаш хир бу, ткъа дуккха а адамаш бакъболчу новкъа тӀе дерзийнарш а хир бу, седарчий санна, лепаш гуттаренна а, массо хенахь а[+].

4[+]Ткъа ахьа, Даниала, хӀара дешнаш къайладаха, чаккхенан зама тӀеяллалц кху тептарна мухӀар а тохий. Дукхахболчара иза доьшур ду, тӀаккха хаарш алсамдевр ду»[+].

5Цул тӀаьхьа со, Даниал, дӀахьаьжира: кхин шиъ а вара лаьтташ, цхьаъ хин хӀокху йистехь, важа – вукху йистехь. 6Царах цхьаммо гатанан духарца хиш тӀехь лаьтташ волчу стаге[*] хаьттира: «Маца хир ю оцу инзаречу хиндолчийн чаккхе?» – аьлла[+]. 7[+]ТӀаккха гатанан духарца хиш тӀехь лаьттачу стага аьтту а, аьрру а куьйгаш стигала а айина, даим вехаш волчу Делах дуй а бууш, олуш хезира суна: «Заманан а, заманийн а, заманан эханан чаккхенгахь а[*], Делан нехан ницкъ эшор чекхдаьлча, хӀара дерриг а чекхдер ду».

8Суна хезира иза, амма со ца кхийтира, цундела ас хаьттира: «Сан эла! Цу дерригенан а чаккхе муха хир ю те?» – аьлла.

9«ДӀавало, Даниал. Чаккхенан зама яллалц, мухӀар а тоьхна, дӀакъевлина ду и дешнаш, – элира цо. – 10[+]Дукхахберш цӀанлур бу, кӀайлур бу, лалор бу уьш зерца. Зуламхой харцонаш еш хир бу. Ӏесачех цхьа а кхетар вац кхунах, ткъа хьекъалнаш кхетар бу[+].

11[+]СагӀа даккхар а сацийна, вас еш йолу къемате хӀума дӀахӀоттийначул тӀаьхьа цхьа эзар ши бӀе дезткъе итт де дер ду[+]. 12Декъала ву цхьа эзар кхо бӀе ткъе пхийтта дийнахь ла а доьгӀна, оцу хене кхочун верг.

13Ткъа хьо чаккхенна тӀегӀо, вала а велла, гӀоттур ву хьо денойн чаккхенгахь хьайна догӀург схьаэца»[+].

### ХӀушаӀ

#### ХӀушаӀ

ХӀушаӀ


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]


ХӀушаӀ-пайхамаран


тептар


Дешхьалхе

ХӀушаӀ-пайхамаро Делера кхайкхамаш бора Исраилан къилбаседерчу пачхьалкхехь, Ӏамос-пайхамар хиллачул тӀаьхьа. ГӀайгӀанечу заманахь, Шамран-гӀала йохале, ворхӀ бӀе ткъе хьалхарчу шарахь, Ӏийса дуьнен тӀе валале, хилла иза. ХӀушаӀан коьрта баланаш бара наха цӀушна Ӏамалъярх лаьцна а, уьш Далла тешаме цахиларх лаьцна а. Тешаме йоцу зуда шен долахь а йолуш, цунах даьхначу дешнашца буьрсачу суьртехь ХӀушаӀа халкъан Деле болу цатешам гучубоккхура. Гомар цӀе йолу цуьнан зуда цунна тешаме цахиларе терра, Делан халкъо а Веза Эла дӀатесира. И бахьана долуш, Исраилан халкъана таӀзар дийр дара. Делахь а Делан Шен халкъе болуш болу хедар боцу безам тӀаьххьара а тоьлур бара. Дала Шен халкъ Шеца тойтур а дара, цуьнца йолу юкъаметтиг карлайоккхур а яра. И Делан безам хӀокху дешнашкахь гуш бу: «Муха дӀалур ду Аса хьо, Эпрайман халкъ? Муха дуьтур ду Аса хьо, Исраилан халкъ?.. Сан дог меттахдаьлла, мел болу къинхетам самабаьлла» (11:8).

#### 1

1[+]ЯхӀуд-мехкан паччахьаша Ӏузи-ЯхӀус а, Йовтама а, Ахьаза а, Хьузакх-ЯхӀус а, Исраил-мехкан паччахьан Юашан кӀант волчу ЯрбаӀама а паччахьалла динчу хенахь Беарин кӀанте ХӀушаӀе Везачу Элера хаам хилла[+].


ХӀушаӀ-пайхамарна хиллачух лаьцна

2Везачу Эло, ХӀушаӀехула Исраилан халкъе Ша вистхила волалуш, иштта элира:

«Вало, нахаца лела зуда ялае хьайна,
цунах девр долу бераш схьаэца,
тешаме доцуш уьш хир делахь а,
хӀунда аьлча хӀара халкъ чӀогӀа зуламе даьлла,
кхечу деланашна тӀаьхьа а хӀоьттина,
Везачу Элах дӀадирзина иза»[+].

3Вахана, ХӀушаӀа шена Диблайман йоӀ Гомар ялийна. Берах а хилла, цо ХӀушаӀана кӀант вина. 4[+]Везачу Эло ХӀушаӀе элира: «КӀантана, ИзраӀал алий, цӀе тилла. Жимма хан яьлча, ИзраӀалан тогӀи чохь цӀий Ӏанор Аса дӀадоькхур ду ЯхӀу-паччахьан цӀенна. Исраил-махкахь долу паччахьалла дохор ду Аса[+]. 5Цу дийнахь ИзраӀалан тогӀи чохь исраилхойн тӀеман ницкъ бохор бу Аса»[+].

6Гомара, юха а берах а хилла, йоӀ йина. Везачу Эло ХӀушаӀе элира: «Цунна, „Къинхетам цабинарг“ (Ло-Рухьама) алий, цӀе тилла, хӀунда аьлча Исраилан халкъах Аса кхин къинхетам а бийр бац, цунна геч а дийр дац[+]. 7Делахь а Аса ЯхӀудан халкъах къинхетам бийр бу. Церан Веза Дела волчу Аса уьш, секхаӀодаца а, туьраца а, тӀамца а, дойшца а, дошлошца а доцуш, кхечу кепара кӀелхьарбохур бу»[+].

8Ло-Рухьама екхачуьра дӀаяьлча, Гомара, юха а берах а хилла, кхин а цхьа кӀант вина. 9Везачу Эло элира: «Цунна, „Сан халкъ дац“ (Ло-Ӏами) алий, цӀе тилла, хӀунда аьлча шу Сан халкъ а дац, Со шун Дела а вац.

10[+]Амма хинйолчу заманахь исраилхой, бусталур боцуш а, багарбалур боцуш а, хӀордан гӀум санна, шортта хир бу. „Шу сан халкъ дац“ – баьхначу меттехь, „Шу дийна волчу Делан кӀентий ду“, – бохур ду цаьрга[+]. 11ТӀаккха яхӀудхой а, исраилхой а цхьаьнакхетар а бу, шайна юха а куьйгалхо дӀа а хӀоттор ву цара. Уьш шайн лаьттара хьалакхуьур бу, хӀунда аьлча ИзраӀалан[*] де сийлахь хир ду!»[+]

#### 2

1«Шайн вежаршна, „Сан халкъ“ (Ӏами) алий, цӀе тилла,
ткъа шайн йижаршна, „къинхетам бинарш“ (Рухьама) алий, цӀе тилла»[+].


Везачу Эло Исраилан халкъана тӀехь таӀзар дар

2«Кхел яйта шайн нанна,
жоьпе озаяйта иза!
Иза Сан зуда ма яц,
ткъа Со кхин цуьнан майра ма вац.
Шен сийсазлелар дита ала,
шен тешаме ца хилар сацаде ала[+].
3Нагахь санна шен сийсазлелар цо ца дитахь,
цуьнан бедарш этӀор ю Аса,
нанас дуьнен чу йоккхуш ма-хиллара,
ерзина а яьккхина.
Иза, яьсса аре санна, дӀахӀоттор ю Аса,
иза, декъа латта санна, йийр ю Аса,
хьагъярца хӀаллакйийр ю[+].
4Аса къинхетам бийр бац цуьнан берех,
тешаме доцу бераш уьш долу дела[+].
5ХӀунда аьлча церан нана тешаме яцара,
уьш дуьнен чу даьхнарг сийсаза лелара.

Цо ша а олура: „Сайн безаргашна тӀаьххье дӀагӀур ю со,
цара суна бепиг а, хи а, тӀаргӀа а, вета а, даьтта а, маларш а луш долу дела“.
6Цо ишттаниг лелорна, коканийн коьллашца Аса цуьнан некъ дӀакъовлур бу,
цунна дуьхьал пен дӀахӀоттор бу, цунна некъ ца карабайтархьама.
7Иза шен безаргашна тӀаьхьауьдур ю, амма тӀаьхьакхуьур яц.
Уьш лоьхур бу цо, амма карор бац цунна уьш.
ТӀаккха эр ду цо: „Сайн дуьххьарлерчу майрачунна тӀе дӀагӀур ю со.
Цуьнца долу дахар гӀоле дара сан, хӀинца чул“[+].

8Цунна ца лаьа къобалдан
ялтий, чагӀаррий, даьттий шена луш Верг Со хилар,
шен дети а, деши а алсамдаьккхинарг а Со хилар,
ткъа цо царах БаӀал-цӀу дӀахӀоттийна[+].
9Ялта чудерзо хан тӀекхаьчча, Аса юхадерзор ду Сайн ялта.
Кемсаш хилла яьлча, чагӀар а схьадоккхур ду.
Аса цуьнгара схьабоккхур бу тӀаргӀа а, вета а,
цуьнан ерзина хилар къайладоккхуш хилла долу.
10Иштта цуьнан дерзина дегӀ гучудоккхур ду Аса цуьнан безаргашна хьалха.
Сан карара цхьаьнгге а схьаяккхалур яц иза[+].
11Аса сацор ду цуьнан мел долу сакъерадалар а,
шеран деза денош даздар а,
бутт цӀинбаларан денош даздар а,
шоьтан денош ларар а –
дерриге а Везачу Элана лерина деза денош долу[+].
12Аса яссор ю цуьнан кемсийн таьллангаш,
инжиран дитташ а дассор ду.
„Суна сан безаргаша луш долу алапа ду хӀара“, –
олу цо царах лаьцна.
Аса царах акха боьлак йийр ю,
аренийн акхароша цоьстур йолу[+].
13Аса таӀзар дийр ду цунна,
БаӀал-цӀушна хаза хьожа йогӀу хӀума ягорна а,
шен чӀагарш а, туьтеш а шена тӀе а оьхкина,
шен безаргашна иза тӀаьхьалеларна а.
Ткъа Со вицвинера цо», – боху Везачу Эло[+].


Везачу Элан лаам бу Шен халкъ Шена юхадерзо

14«Цундела Аса иза хьостур ма ю.

Яьссачу аренга иза дӀа а йигина,
цуьнан дагна там беш дерг дуьйцур ду Аса[+].
15Цигара ара а яьккхина, аса цунна юхалур ю
цуьнан долахь хилла йолу кемсийн бошмаш.
Сингаттамца йоьзна йолу Ӏахур-тогӀех
сатийсаран неӀ дӀахӀоттор ю Аса.
Цигахь эшарш лоькхур ю цо,
шен къоналлин деношкахь санна,
иза Мисар-махкара арайолучу хенахь».


Везачу Эло Исраилан халкъ юхаметтахӀоттор

16Иштта боху Везачу Эло:
«Оцу дийнахь „сан майра“ эр ду ахь Сох,
кхидӀа „сан БаӀал“[*] эр дац ахь Сох.
17БаӀалийн цӀераш цуьнан багара дӀайохур ю Аса,
церан цӀераш кхин йохур яц цо[+].

18Цу хенахь Аса барт бийр бу аренийн акхарошца,
стигаларчу олхазаршца, лаьттарчу текхаргашца.
Ӏаддий, туррий, тӀоммий дӀабоккхур бу Аса цу лаьтта тӀера.
Кхерам а боцуш, баха буьтур бу Аса уьш[+].
19Гуттаренна а Сайна тӀеерзор ю Аса хьо.
Нийсо а, бакъдерг а,
хедар боцу безам а, къинхетам а баларца
Сайна ерзор ю Аса хьо[+].
20Сайна тешаме хиларца тӀеерзор Аса хьо,
Веза Эла волу Со тӀаккха къобалвийр ву ахь[+].

21Цу дийнахь иштта хир ду, –
боху Везачу Эло, –
Аса стигалан дехарна жоп лур ду,
цо а лаьттан дехарна жоп лур ду.
22Ткъа ялтин а, чагӀаран а, даьттанан а дехарна лаьтто жоп лур ду,
ткъа цара „ИзраӀал“ – Дала дӀадоь – аьлла, жоп лур ду.
23[+]Иза Аса Сайна лаьттахь дӀаюьйр ю,
„Къинхетам ца биначух“ къинхетам бийр бу Аса.
„Сайн доцучу халкъе“ Аса эр ду: „Хьо Сан халкъ ду“.
Ткъа цо: „Хьо сан Дела ву!“ – эр ду»[+].

#### 3


ХӀушаӀ-пайхамарна хиллачух лаьцна

1Везачу Эло соьга элира: «Вало, юха а еза хьайн зуда, иза кхечунна езахь а, иза сийсаза лелахь а. Еза и зуда, Везачу Элана исраилхой безаш хиларе терра – уьш кхечу деланашна тӀе дӀабирзинехь а, цу деланашна лерина йолу Ӏаьвдинчу кемсийн курсаш царна езахь а».

2Аса сайна и зуда ялийра, пхийтта дато шекхал ахча а, ворхӀ а, ах а гали мукх а белла[+]. 3Аса цуьнга элира: «Со волчохь дуккха а денош даха. Суна тешаме йоцуш а ма хила, кхечу стагах а ма хьакхало, ткъа со хьох а хьакхалур вац». 4Оццу кепара исраилхоша дукха хан йоккхур ю шайн коьртехь я паччахь, я эла воцуш, я сагӀанаш, я деланашна хӀиттийна тӀулгаш а доцуш, деланийн лаам билгалбаккхархьама я ийпад, я цӀуш а боцуш. 5Цул тӀаьхьа исраилхой юха а боьрзур бу, шайн Веза Дела а, Даудан тӀаьхьенах волу шайн паччахь а лохур ву цара. ТӀаьхьарчу деношкахь Везачу Элана хьалха ларамах а, Цуьнан диканах а буьзна хир бу уьш[+].

#### 4


Исраилан халкъан къинош а, цара хуьлуьйтург а

1Ва исраилхой, ладогӀал Везачу Элан даше!
Везачу Эло кху лаьтта тӀерачу бахархошка иштта бехк боккху:
«Лаьтта тӀехь тешаме хилар а дац,
безам а, Дела вовзар а дац[+].
2Сардамаш дохкаррий, вовшийн ледаррий,
вовшийн хӀаллакдаррий, къоланаш даррий,
марехь болчара ямартлонаш яррий тӀехдукха даьржина адамашна юкъахь,
адамийн цӀий Ӏенор а дац хедаш.
3И хӀума бахьана долуш хӀара латта тийжар ду.
Лаьтта тӀехь бехачу массеран а гӀора довр ду.
Аренийн акхарой, стигалара олхазарш,
ур-атталла хӀордан чӀерий а хӀаллакьхир ду[+].

4Амма цхьа а стаг къийса ма ло,
цхьаммо а важа Ӏора ма ваккха,
хӀунда аьлча хьан халкъ
динан дайшца къийсалуш берш санна ма ду.
5Дийнахь галвер ву хьо, динан да,
ткъа хьоьца цхьаьна буьйсанна пайхамарш а галбевр бу.
Иштта хьан нана а дӀасацор ю Аса.
6Сан халкъ дӀасацийна, Со къобал ца варна.
Со къобалвар ахь дӀатесна дела,
ахь Суна, динан дас санна, гӀуллакх дар Аса а дӀатосур ду.
Дала белла товрат-хьехам ахь бицбина дела,
Аса а дицдийр ду хьан бераш»[+].


Исраилан халкъана кхел яр а, цуьнга дӀахьедар дар а

7«Динан дай дебаре терра, Суна дуьхьал долу церан къинош а алсамдуьйлуш ду.
Церан сийлалла сийсазалле ерзор ю Аса.
8Сан халкъо даьхна къинан сагӀанаш а дууш,
церан синош халкъо лелийначу харцонашна тӀегӀерта[+].
9Халкъана хиндерриг хир ду динан дайшна а.
Цара дӀакхоьхьучу некъе терра дийр ду Аса царна таӀзар.
Церан гӀуллакхашка хьаьжжина, Аса дӀадоькхур ду царна[+].
10Юур ю цара, амма бузур бац.
Сийсаза лелар бу уьш, амма дебар бац,
хӀунда аьлча Веза Эла волчу Сох дӀабирзина уьш,[+]
11Суна тешаме ца хилархьама, кхиболчу деланашца а лелаш.
Нахаца леларо а, чагӀаро а –
иза шира я керла даьккхина делахь а –
сан халкъан кхетам дӀа ма оьцу!»[+]


Кхечу деланашца а, нахаца а леларна, Исраилан халкъ бехке хилар

12«Сан халкъ дагадуьйлу шен дечиган цӀунах,
ткъа гӀожаца пал а туьйсуш, цунна жоп ло.
Цатешаме хиларан сино уьш тилийна.
Кхечу деланашна тӀаьхьа а хӀиттина,
Делах дӀабирзина уьш[+].
13Лаьмнийн баххьашкахь сагӀанаш доху цара,
баьрзнаш тӀехь хаза хьожа йогӀу хӀума а ягош,
ножан а, акхтарган а, попан а дитташна кӀел,
оцу диттийн хаза ӀиндагӀ хуьлу дела.

И бахьана долуш шун йоӀарша а кхахьпалла леладо,
ткъа шун несарий а нахаца лела[+].
14Аса шун йоӀаршна таӀзар дийр дац цара кхахьпалла лелорна,
шун несаршна а таӀзар дийр дац Аса уьш нахаца леларна.
ХӀунда аьлча шу шаьш кхахьпанашца дӀа а дуьйшу,
нахаца лелаш болчу „безачу“ зударшца[*] цхьаьна сагӀанаш а доху аша.
Ткъа: „Кхетам боцу халкъ дакъаза ма долу!“»[+]


Исраилан халкъана кхел яр а, цуьнга дӀахьедар дар а

15«Ва Исраилан халкъ! Хьо кхахьпа санна лелахь а,
яхӀудхоша ма летадахьара изза къа!
Шу Галгал-гӀала а ма гӀо,
Байт-Аван-гӀала[*] хьала а ма довла.
Ма баха, дуйнаш а бууш:
„Дийна волчу Везачу Элах чӀагӀо йо ас!“[+]
16ХӀунда аьлча Исраилан халкъ,
аьрха эса санна, къар ца ло.
Цундела Везачу Эло дажор дуй те иза хӀинца
шуьйрачу дежийлахь, уьстагӀий санна?
17Эпрайман халкъ[*] цӀуйх дӀаийна даьлла:
бита и исраилхой шайн боьхачу леларехь!
18ЧагӀар мелла бевлча,
нахаца леларна тӀе боьрзу уьш.
Шайн элаша лело сийсазалла
царна чӀогӀа ма деза.
19Шен тӀемаш тӀехь мохо дӀахьур бу уьш,
юьхьӀаьржачу хӀуьттур бу уьш,
шаьш цӀушна Ӏибадат дина дела»[+].

#### 5


Исраилан халкъан къинош а, цара хуьлуьйтург а

1«ЛадогӀа дуьйцучуьнга, динан дай!
Тидам бе, Исраилан халкъан цӀийнах берш!
ДӀахаза, паччахьан цӀа!
Шун карахь ду нийсонца кхел яр –
иштта хӀара кхел шуна дуьхьал йийр ю,
МицӀпа-гӀалахь шух кӀело йина дела,
Табур-ломахь дӀасаяржийна бой санна шу хилла дела[+].
2Шитимехь акхарой лоцу ор кӀорга аьхкина аша,
амма Аса шуна массарна а таӀзар дийр ду[+].
3Эпрайман халкъ а девза Суна,
Исраилан халкъо лелориг а ца даьлла Сох къайла.
ЦӀушна Ӏамал а йина, Эпрайман халкъ сийсаза лелла,
цундела Исраилан халкъ Суна хьалха бехделла.

4Цара мел лелийначу вочу гӀуллакхаша

шайн Далла тӀе ца боьрзуьйту уьш.
Цатешаме хиларан са церан дегнаш чохь хилла,
цундела Веза Эла царна ца вевзина[+].

5Исраилан халкъан куралло цунна дуьхьал тоьшалла до.
Исраилан халкъ (цунах иштта Эпрайман халкъ а олу) галдер ду, цо харцонаш лелорна.
ЯхӀудан халкъ а дужур ду цаьрца цхьаьна[+].
6Уьш сагӀина шайн уьстагӀий а, стерчий а дахьаш,
Веза Эла лаха арабевр бу,
амма Иза царна карор вац.
Иза царах дӀавирзина[+].
7Цара къотӀалгӀа бераш а дина,
Везачу Элана ямартло йина.
Ткъа хӀинца деза денош долчу керлачу батто
шайн кхашца цхьаьна цоьстур бу уьш».


Исраилхоша а, яхӀудхоша а летийначу къиношна до таӀзар

8«Коьман маӀаца дӀакхайкхаде ГебаӀ-гӀалахь,
турбанца дӀакхайкхаде Рама-гӀалахь,
орца даккха Байт-Аван-гӀалахь!
Бен-Яман, мостагӀа хьуна тӀаьхьа вогӀуш ву![+]
9Дала таӀзар динначу дийнахь
Эпраймах яьсса аре хир ю.
Иштта Аса дӀакхайкхийнарг а
шеко йоцуш хир ма ду!

10ЯхӀудан баьччанаш тарбелла лаьттан асанийн дозанаш дӀасатоьттучарах.
Аса Сайн оьгӀазло, тӀехдаьлла хи санна, тӀеӀанор ю царна[+].
11Эпрайм-мохк а кӀелбитина,
шена йинчу кхело охьатаӀийна иза,
цӀушна тӀаьххье цунна баха лиъна дела,
ткъа и цӀуш кхелли санна ма бу.
12Эпрайман халкъана неца санна хир ву Со,
ткъа ЯхӀудан халкъана мекха хир ю Сох.

13Эпраймана шен цамгар схьахиъначу хенахь а,
ЯхӀудана шена хилла чов дӀагиначу хенахь а,
Эпрайман халкъ Ашурехьа а дирзина,
сийлахьчу паччахьна тӀе дехаре дахийтира.
Амма цуьнга шу цамгарх толур дац,
шун чевнна дарба а далур дац[+].
14ХӀунда аьлча Эпраймана Со лом санна хир ву,
ткъа ЯхӀудана къона лом санна хир ву.
Со, уьш цеста а цистина, дӀагӀур ву,
Аса уьш Сайца дӀахьур бу.
Цхьаммо а кӀелхьарбохур бац уьш[+].
15Со Сайн метте дӀагӀур ву,
шаьш бехке хиларх а кхетта,
Сан юьхь цара схьалаххалц.
Хала киртиг шайна тӀехӀоьттича,
Со леха уьш арабевр ма бу»[+].

#### 6


Везачу Элана тӀедерзаре шалхо йолу кхайкхам

1Наха иштта боху:

«Дуьйло, вешан Везачу Элана тӀедерза вай.
ХӀунда аьлча Цо вай лаза а дина –
Цо вайна дарба а дийр ду.
Цо йина вайна чевнаш –
Цо уьш дӀа а йоьхкур ю[+].
2Цо ши де даьлча ден а дийр ду вай,
кхозлагӀчу дийнахь ира а хӀиттор ду.
ТӀаккха дехар ду вай Цунна хьалхахь[+].
3Веза Эла вовзий вайна.
Иза кхин а алсам вовза гӀерта вай.
Цуьнан гучувалар, цӀийъелла Ӏуьйре санна, билггала ду.
Керлачу дахарца вогӀур ву Иза вай долчу, Ӏаьнан догӀа санна,
бӀаьста деанчу догӀано латта тӀадор санна».


Исраилхоша а, яхӀудхоша а летийначу къиношна до таӀзар

4Ткъа Везачу Эло боху:
«ХӀун дийр дара те хьуна, Эпрайм?
ХӀун де те хьуна, ЯхӀудан халкъ?
Шун безам Ӏуьйранна хуьлу дохк санна а,
хьалххе дайна дӀадолу тхи санна а ма бу[+].
5Цундела пайхамарашкахула Аса шун дог дохадора.
Сайн багарчу дешнашца еттара Аса шуна.
Аса еш йолу кхел, схьакхета малх санна, билггала ю[+].
6[+]Шу тешаме хилар деза ду Суна,
аша Сан дуьхьа дохучу сагӀанел.
Шуна Дела вовзийла лаьа Суна,
Сан дуьхьа дийнаташ дагоран сагӀанел[+].

7Адам-гӀала йолчохь санна[*], Исраилан халкъо а Соьца бина барт бохийна,

цигахь ямартло йина цара Суна.
8ГалӀад – Ӏесачийн гӀала ма ю.
Цунна чохь йолу лараш цӀийх юьзна ма ю[+].
9Динан дайн тоба тера ю
кӀелонехь Ӏуьллуш йолчу талорхойн тобанах.
Шехеме[*] боьдучу новкъахь адамаш дойу.
Цара боьха мел дерг леладо[+].
10Инзаре ирча хӀума гина Суна
Исраилан халкъана юкъахь.
ЦӀушна Ӏамал а йина, Эпрайман халкъ сийсаза лелла,
цундела Исраилан халкъ Далла хьалха бехделла.
11Хьуна а, ЯхӀудан халкъ, таӀзаран ялта чудерзо хан билгалъяьккхина».


Везачу Элана Шен халкъана гӀо дан лаар а, халкъ Цуьнгахьара дӀадерзар а

«Сайн халкъан аьтто бар Аса карладаьккхича,[+]

#### 7

1Аса Исраил-махкана дарба лелийча,
Эпрайман халкъан къинош а,
Шамран-гӀалин зуламаш а гучудовлу.
ХӀунда аьлча цара харцонаш лелайо.
Къуй а бу лелаш.
Талорхой а бу гӀалин урамашкахь талораш деш.
2Царна дага а ца догӀу
Суна церан зуламаш дерриг а дагахь хилар.
Шаьш динчу зуламаша хӀинца го бина царна.
Церан къинош Суна хьалха ду.

3Цара шайн зуламечу гӀуллакхашца паччахьан самукъадоккху,
ткъа шайн мекарлонашца паччахьан гонах болчарна там бо.
4Уьш массо а ямартлонех буьзна а, тешаме боцуш а бу.
Церан дералла, цӀиййинчу пешан цӀе санна, дуккха а ханна юьсу,
хьакхийна бод севсачу хенахь
бепиг доттучо пеш йогучуьра сацаяхь а.
5Вайн паччахьан дезачу дийнахь
чагӀар а муьйлий, элий бехий дӀахӀуьтту,
ткъа паччахьо Дела емалвечу нахе куьйгаш дӀакхийдадо.
6Питанаш а деш, цунна тӀекхочу уьш.
Церан дегнаш пеш санна догу,
церан дералла сахиллалц сийсаш йогу,
ткъа Ӏуьйранна иза цӀеяьлла алу санна хуьлу.
7Уьш массо а оьгӀазаллех кхехкаш бу.
Цара шайн куьйгалхой дӀакхоллу.
Церан массо а паччахьаш тӀекӀел охьаэгна,
ткъа цхьа а стаг Соьга гӀо доьхуш ца кхойкху»[+].


Везачу Элана тӀедерзаран метта, Исраилан халкъ кхидолчу къаьмнашна тӀедерзар

8«Эпрайман халкъ вукху къаьмнех дӀаэделла.
Иза буьйда дисинчу баьпках тера ду[+].
9Хийрачу къаьмнех болчу наха цуьнан ницкъ дӀаоьцу,
ткъа цунна иза ца хаало.
Къежделла Эпрайман халкъ,
амма иза ца кхета[+].

10Массо а и бохамаш адамашна тӀебаьхкина,
хӀетте а шайн Везачу Далла тӀе ца доьрзу уьш,
адамаша Цуьнга гӀо а ца доьху.
Иштта Исраилан халкъан куралло а цунна дуьхьал тоьшалла до[+].

11Эпрайман халкъ кхокханах тарделла,
иза сонта а, кхетам боцуш а ма ду!
Цуьнан халкъо Мисар-махке гӀо доьху,
Ашур-махка гӀо деха а доьду иза[+].
12Уьш тӀехбоьлхучу новкъахь Аса царна тӀе Сайн бой тосур ю.
Стигалара олхазарш санна, Аса уьш охьабохкур бу.
Церан гуламе бечу хааме хьаьжжина уьш нисбийр бу Аса[*]»[+].


Везачу Элана Шен халкъана гӀо дан лаар а, халкъ Цуьнгахьара дӀадерзар а

13«Къа ду церан, Суна уьш генабевлла дела.
Уьш бохийна хир бу, шаьш Суна дуьхьалбевлла дела.
Аса уьш кӀелхьарбохур бара,
ткъа цара Суна харцдерг дуьйцура.
14Уьш цкъа а доггах ца кхойкху Соьга,
амма шайн меттанашкахь боьлхуш бу.
Шайн догӀмашкахь шаьш хеда а деш,
Соьга доьху цара шайна кӀа а, чагӀар а далар.
Ткъа и дарца Сох дӀабирзина уьш[+].

15Уьш Нисбийриг а, царна ницкъ Лург а Со велахь а,
Суна дуьхьал зуламаш дан дагалецира цара.
16Суна тӀеберзаран метта, гӀийлачу харцдалла тӀебоьрзу уьш.
Шен пхарца гӀокхана тӀе ца кхочу тешам боцу секхаӀад санна бу уьш.
Церан элий туьро хӀаллакбийр бу,
шайн кӀоршаме мотт бахьана долуш.
ТӀаккха Мисаран халкъ доьлур ду царах»[+].

#### 8


Исраилан халкъо шена бина цӀуш бахьанехь цунна таӀзар дийр ду

1«Орца даккха, хьайн бете коьман маӀа схьа а лаций!

Аьрзу санна, мостагӀий Везачу Элан халкъана тӀелета,
хӀунда аьлча Соьца бина барт бохийра цара,
Аса бинчу товрат-хьехамашна дуьхьалбевлла уьш[+].
2Цара Соьга шийла маьхьарий деттар ду:
„Сан Дела! Хьо тхуна вевза.
Тхо Исраилан халкъ ма ду!“ – бохуш[+].
3Исраилан халкъ диканах дӀадирзина.
МостагӀа цунна тӀаьхьа вер ву.
4Цара, Сох дага а ца бовлуш, паччахьаш шаьш дӀахӀиттабора.
Соьга а ца хоьттуш, элий а дӀахӀиттабора.
Шайн детих а, шайн деших а шайна цӀуш бина цара,
амма оцу цӀуйн хӀаллакьхиларан Ӏалашонна бен хир дац иза[+].
5Шамранан бахархой, шун эса-цӀу витина Аса!
Сан оьгӀазло царна дуьхьал карзахъяьлла.
Уьш мел латта бохку те,
цӀушна Ӏамалъярх цӀанбелла боцуш[+]?
6И цӀу а – Исраилан халкъо дина хӀума ду.
Иза суьрташ дечо ма вина,
цундела иза Дела ма вац.
Шамранан цӀу долу эса дохор ма ду!»


Кхечу къаьмнашца бинчу бартех лаьцна

7«Шаьш-шайна мох кхиийна дела,
цара дарц лахьор ду.
Кенаш доцучу кӀенах
ялта кхуьур дац.
Нагахь санна ялта кхиънехьара,
хийрачу наха иза дӀакхоллур дара[+].
8Исраилан халкъ дӀакхаьллина яа хӀума санна дӀахӀоьттира.
Кхечу къаьмнашна юкъахь иза пайденна йоцу пхьегӀа санна хилира[+].
9Исраилан халкъ Ашур-махка дӀадахара.
Виркхело шена лоьхуш йолу акха вир санна,
Эпрайма совгӀаташ дарца безаргаш шегахьа бохура[+].
10Цара кхечу къаьмнашна тӀе совгӀаташ кхехьийтинехь а,
Аса уьш кестта схьагулбийр бу.
ТӀаккха уьш гӀелонехь хир бу
сийлахьчу паччахьан куьйгех.
11Бакъду, Эпрайма дуккха а къинах долу сагӀа доккху меттигаш кечйина,
амма уьш цунна къа латоран меттигаш хилла дӀахӀиттина.
12Дуккха а Сайн товрат-хьехамаш Аса язбира цунна,
амма цо уьш шена хийра болуш санна лерина.
13Суна дийнаташ дайина сагӀанаш а дохий,
оцу дийнатийн жижиг доу цара.
Везачу Элана тамехь дац иза.
Ткъа хӀинца Везачу Эло тидам бийр бу цара динчу зуламийн,
цара летийна къинош бахьана долуш, Цо таӀзар дийр ду:
уьш Мисар-махка юхаберзор бу»[+].


Исраилан халкъо Веза Эла вицвар

14«Исраилан халкъо паччахьан гӀишлош дӀахӀиттийна,
ткъа ша ДӀахӀоттийнарг цо виц ма вина.
Амма Аса церан гӀаланех цӀе тосур ю,
ткъа оцу цӀеро церан паччахьан гӀишлош дӀакхоллур ю»[+].

#### 9


Кхечу къаьмнашца бинчу бартех лаьцна

1Исраилан халкъ, кхидолу халкъаш санна,
хазахетар тӀехдолуьйтуш доккха ма де.
Хьайн Делах дӀа а дирзина, ахьа кхахьпалла леладора.
Кхахьпанан алапа хьуна дукхадезара
кӀа оруш йолчу массо а хьаьттаршкахь[+].
2Хьаьттаро а, муттдоккхурго а
исраилхой бузор ма бац.
Кемсийн мутт царна тоьар ма дац.
3Уьш Везачу Элан лаьтта тӀехь бехар бац:
эпраймхой а Мисар-махка юхабоьрзур бу,
цара Ашур-махкахь хьарамниг юур ю[+].
4Цара Везачу Элана чагӀаран сагӀа дуттур дац.
Иза резавархьама, дийнатийн сагӀанаш даха церан таро хир яц.
Церан бепиг Везачу Элан цӀа чу дахьа таро йоцу Дела,
иза Далла хьалха боьха хир ду,
и бепиг церан гайна бен кхача хир бац.
И бепиг диънарш массо а Далла хьалха боьха хир бу,
тезетахь дууш долу бепиг иза долуш санна[+].


Исраилан халкъо шена бина цӀуш бахьанехь цунна таӀзар дийр ду

5ХӀун дийр ду аша билгалдаьккхинчу дезачу дийнахь а,
Везачу Элана леринчу дезачу дийнахь а?
6Бохам болчуьра исраилхой дӀагӀахь а,
уьш Мисар-махко схьагулбийр бу.
Нуп-гӀалин лаьттахь дӀабухкур бу уьш.
Ниттийн дола евр ю церан детин хӀуманаш.
Коканийн кӀохцалш девр ду церан цӀенош тӀехь.
7[+]Дала таӀзар дийр долу денош тӀекхаьчна,
Везачу Эло хьакъ дерг дӀалур долу денош тӀекхаьчна.
ДӀахоийла иза Исраилан халкъана!


Бетал-гӀалахь летийна къинош

«ХӀара пайхамар сонта ву, – боху цара –
Делан Синах ша вуьзна моьттург хьекъалх ваьлла ву».
Делахь а шун мостагӀалла алсамдаьлла,
аша дукха къинош летийна дела[+].
8Пайхамар сан Далла уллохь ву,
ткъа иза Эпрайман халкъан ха ду.
Олхазарш лецархочун речӀанаш массо а некъаш тӀехь дӀахӀиттийна ю,
ткъа мостагӀалла ур-атталла цуьнан Делан цӀа чохь а ду[+].


ГебаӀ-гӀалахь летийна къинош

9[+]Кхоччуш телхина къинош ма летийна цара,
ГебаӀ-гӀалахь хиллачу деношкахь санна[*].
Далла дагадогӀур ду церан къинош.
Церан къинош бахьана долуш, царна таӀзар дийр ду[+].


БаӀал-ПаӀор-гӀалахь летийна къинош

10[+]Везачу Эло боху:
«Суна Исраилан халкъ схьакарийча,
яьссачу аренгахь кемсаш каро хан санна хилла иза.
Суна шун дай гича,
инжиран дитта тӀехь хьалххе хуьлу дуьххьарлера инжир санна хилла иза.
Амма уьш БаӀал-ПаӀорна тӀебахча,
сийсаза долчунна юкъаозабелира.
Иза а дина, шайна везавелла цӀу санна, маьттаза бевлира уьш[+].
11ТӀемадаьлла олхазар санна,
дӀадовр ду эпраймхойн сийлалла:
дуьнен чу бер а дер дац,
зуда берах а хир яц,
церан кийрахь бераш а кхуллур дац.
12Цара шайн бераш кхиадахь а,
Аса уьш цаьргара схьадохур ду.
Ма доккха къа хир ду-кх церан
Со шайх дӀавирзинчу дийнахь!
13Цкъа Эпрайман халкъ гина Суна,
исбаьхьачу меттигехь дӀайийна къона хурма санна,
ткъа хӀинца цо шен бераш арадаха деза,
уьш дайъийтархьама[+].
14Ва Веза Эла, бекхам бехьа царна!
Стенца царна хьакъдерг дала деза Ахь?
Лохьа царна бер ца хуьлу кийра а,
дакъаделла накхош а».


Галгал-гӀалахь летийна къинош

15Везачу Эло боху:
«Цара мел деш долу зулам Галгал-гӀалахь долийнера.
Суна циггахь ца дезаделира и халкъ.
Цуьнан зуламе гӀуллакхаш бахьана долуш,
Аса и халкъ Со волчуьра эккхор ду.
Суна иза кхин дезар дац.
Цуьнан куьйгалхой берриш а аьрха бу[+].
16Эпрайман халкъ охьатоьхначу диттах тера ду:
цуьнан орам бакъабелла,
цо кхин стом лур бац.
Ур-атталла цара бераш дахь а,
церан кийрара схьадевлларш хӀаллакдийр ду Аса,
мел хьоме уьш царна делахь а».

17Сан Дала дӀатоттур ду и халкъ,
цо Шега ла ца доьгӀна дела.
Къаьмнашна юкъахь кхерсташ,
доладелла лелар ду иза[+].

#### 10

1Исраилан халкъ токхе таьлланг санна дара,
рогӀ-рогӀехь стом луш долу.
Шен стоьмаш а, ялта а алсамдаларе терра,
цӀушна сагӀа доккху меттигаш а алссам кечйора цо.
Шен лаьтто кхиийнарг совдаларе терра,
кхечу деланашна хӀиттийна тӀулгаш а алссам хаздора цо[+].
2Исраилхойн дог мекарлонех дуьзна ду,
церан къиношна доггӀург хӀинца царна дийр ду.
Везачу Эло церан сагӀа доккху меттигаш а хӀаллакйийр ю,
церан цӀушна дӀахӀиттийна тӀулгаш а дохор ду.

3Баккъалла а, кестта оцу халкъо эр ду:
«Вайн паччахь вац,
Везачу Элах вай ца кхийрина дела.
Паччахьо а хӀун дийр дара вайна?»
4Вайн паччахьаша даьсса къамелаш до,
харц а луьйш, чӀагӀонаш а йо,
пайда боцуш болу барташ а бо.
Нийса йоцу нийсо а хьалакхиайо,
аренан хершнаш тӀе йолу дӀаьвше буц санна.


Байт-Аванехь летийна къинош

5Шамран-гӀалин бахархой Ӏадор бу,
Байт-Аванехь волу эса-цӀу[*] бахьана долуш.
Цуьнан халкъ цунна тийжар ду,
цунах баккхийбина болу харцдинан дай,
цуьнан сийлалла бахьана долуш, боьлхур бу,
и сийлалла халкъера дӀаер йолу дела[+].
6Цул сов, и эса-цӀу Ашур-махка дӀахьур ву
сийлахьчу паччахьна совгӀатна.
Эпрайман халкъ а юьхьӀаьржачу хӀоттийна хир ду.
Исраилан халкъана шена, дечиган цӀу бахьана долуш, эхь хетар ду.

7Шамран-гӀалара паччахь вовр ву,
хина тӀехула хӀутту маргӀал санна.
8[+]ХӀаллакйина хир ю Авайнан
сагӀа доккху лакхенаш –
Исраилан халкъан къинош.
СагӀа доккхучу церан меттигаш тӀе
кӀохцалш а, яраш а евр ю.
ТӀаккха халкъо эр ду лаьмнашка: «ДӀахьулдейша тхо!»
Баьрзнашка а доьхур ду: «ТӀеэгийша тхуна!» – бохуш[+].


ГебаӀ-гӀалахь летийна къинош

9[+]
Везачу Эло боху:
«ГебаӀ-гӀалахь леточу хенахь дуьйна
ахь къинош летадо, ва Исраилан халкъ.
Къинош леточуьра ца севци уьш,
ГебаӀ-гӀалахь тӀом тӀекхочур бу царна
сийсазаллех буьзначу оцу нахана дуьхьал[+].
10Аса сацам бира царна таӀзар дан.
Къаьмнаш царна дуьхьал а девр ду,
цара исраилхой боьхкур а бу,
цара дина шалха зуламаш бахьана долуш».


Бетал-гӀалахь летийна къинош

11«Эпрайман халкъ караӀамийна дуьхьарг санна дара,
ялта арарх доккхадеш долу.
Цуьнан хаза ворта Аса кхоайина.
Амма Аса Эпрайман халкъана дукъ тӀедуьллур ду,
ЯхӀудан халкъо охана дан деза,
Исраилан[*] халкъо мекха баккха беза[+].
12[+]Шайн дегнаш чу нийсонан хӀу таса,
тӀаккха безаман ялта кхуьур ду шуна.
Керла латтанаш а дӀааха,
хӀунда аьлча Веза Эла лаха веза хан тӀееана.
Ша веанчу дийнахь шуна тӀе
нийсо, догӀа санна, Цо тӀеӀанор ю[+].
13Аша харцдолчун хӀу а тосура,
зуламан ялта а хьокхура,
мекарлонан стом а боура.
Шаьш дӀакхоьхьучу некъах шу тешарна а,
шайн шортта болчу тӀемалойх шу тешарна а,[+]
14тӀеман гӀовгӀа ер ю хьан халкъана дуьхьал,
хьан массо а чӀагӀонаш йохийна хир ю,
тӀеман дийнахь Шалман-паччахьо Байт-Арбел-гӀала йохийча санна,
шайн берашца наной хьаьшначу хенахь[+].
15Изза дийр ду шуна, ва Беталан бахархой,
барам боцуш аша летийначу къиношна.

#### 11

1[+]ТӀом болабелча, воьхна хьийзар ву
Исраилан халкъан паччахь!»


Везачу Эло юхаметтахӀоттор ду Исраилан халкъ

«Къона долчу хенахь дуьйна дезара Суна Исраилан халкъ.
Мисар-махкара аравалийтархьама схьакхайкхина Аса Сайн кӀанте[+].
2Со[*] цаьрга мел кхойкху,
уьш Суна генабовлура.
Цара БаӀал-деланашна сагӀанаш а дохура,
цӀушна хаза хьожа йогӀу хӀума а ягайора.
3Делахь а Аса-Айса Ӏамийнера эпраймхой когаш тӀе дӀахӀитта.
Сайн карахь лелабора Ас уьш.
Амма шайна дарбанаш лелориг Со хилар
къобалдан ца лаьара царна[+].
4Адамийн дикаллин тӀийрагашца Аса уьш тӀеийзабора,
безаман машшашца Аса уьш лелабора.
Церан вортана тӀера дукъ хьалаойура Аса.
Охьа а таьӀна, уьш кхобура Аса[+].

5Уьш Мисар-махка юхабоьрзур-м бац те,
Ашур-мохк церан паччахь хилла дӀахӀуттур-м бац те,
Соьгахьа юхаберза царна ца лиъна дела?
6Церан гӀаланашна тӀе тур кхетар ду,
кевнийн хьокхий а дохор ду оцу туьро,
нах а дӀакхоллур бу, цара дагалаьцнарг бахьана долуш.
7Сан халкъ тешнабехк барна тӀедирзина.
Веза Воккхачуьнга шаьш кхойкхуш белахь а,
Иза баккъалла а ваз ца во цара.

8[+]Муха дӀалур ду Аса хьо, Эпрайман халкъ?
Муха дуьтур ду Аса хьо, Исраилан халкъ?
Удам-гӀалина диннарг дийр ду те Аса хьуна?
Я Цхьабайма-гӀалина диннарг дийр ду те?
Сан дог меттахдаьлла,
мел болу къинхетам самабаьлла.
9ХӀан-хӀа, Сайн оьгӀазе дералла кхочушйийр яц Аса,
Сайна хетарг хуьйцур дац Аса, Эпрайман халкъ хӀаллакдийр дац.
Со – Дела ма ву, Со адам ма дац.
Хьуна юкъахь Со Везаниг ма ву!
Дераллица вогӀур вац Со[+].

10Уьш Везачу Элана тӀаьхьахӀуьттур бу.
Цо Шен аз, лоьмо санна, хозуьйтур ду.
ТӀаккха, сих а луш, богӀур бу
Цунна тӀе малхбузера кӀентий[+].
11Сих а луш, юхабоьрзур бу уьш,
Мисар-махкара, схьадогӀу олхазарш санна,
Ашур-махкара, схьадогӀу кхокхарчий санна.
Ткъа Аса уьш шайн-шайн цӀеношка охьаховшор бу».
Иштта боху Везачу Эло[+].


Къинош а, царах долу таӀзарш а

12«Эпраймхоша шайн аьшпашца го бина Суна.
Ткъа исраилхоша – мекарлонца бина.
ЯхӀудан халкъ хӀинца а Делаца лелаш ду,
Везачуьнца иза тешаме ду.

#### 12

1Эпрайман халкъ мох бажош ду,
дерриг а дийнахь малхбалерчу махана тӀаьхьадолу иза.
Ша лело харцонаш а, бохамаш а алсамбоху цо.
Ашур-махкаца барт а бо цо,
Мисар-махка зайтдаьтта дохьуьйту цо»[+].
2Везачу Эло ЯхӀудан халкъе бехкаш доху.
Якъубан тӀаьхьенна таӀзар дийр ду Цо,
церан некъашка хьаьжжина.
Царна дан догӀург а дийр ду Цо,
церан гӀуллакхашка хьаьжжина.
3[+][+]Ненан кийрахь а волуш, шен вешин кӀажа лецира Якъуба.
Ткъа стаг а хилла ша дӀахӀоьттича, Делах летира иза[+].
4[+]Маликах а летта, кӀел ца висира Якъуб.
Воьлхуш, шех къинхетам бар дийхира цо.
Беталахь иза карийра Далла,
цигахь цуьнга[*] къамел дира Цо[+].
5Иза массо а ницкъийн Веза Дела вара,
цӀе, «Волуш Верг» аьлла, йоккхура Цуьнан[+].
6Иштта шу, Якъубан тӀаьхьенах дерш,
шайн Далла тӀедерзийша!
Безамца лелийша, нийсо лелаейша,
шайн Деле даим сатийсийша![+]

7Совдегар шен карахь нийса доцучу терзанца
нах лебеш хазахеташ ву[+].
8Эпраймхоша а шаьш хестабо:
«Вай дукха дика даха хевшина,
вай шортта бахам гулбина.
Цхьаммо вайна бехк буьллийла дац
вай лелийначу къилахь долчунна», – бохуш[+].


Веза Эла – КӀелхьардохург хилар

9[+]«Амма Со шун Веза Дела ву,
Мисар-махкара шу арадаьхна волу.
Аса юха а четарш чу даха охьаховшор ду шу,
яьссачу арахь шу долчу Со веанчу деношкахь санна.
10Со пайхамаршка вистхуьлура.
Ас дуьхьалхӀуьтту суьрташ а алссам гойтура,
пайхамаршкахула хьекъале дустарш а даладора».


Веза Эла – Дела хилар

11ГалӀад-гӀалахь нах цӀушна Ӏамал еш буй?
Цуьнан бахархой баккъалла а цхьана а хӀуманна тӀе кхочур бац.
Галгал-гӀалахь наха эсий дойу.
Церан сагӀа доккху меттигаш
кхен хершнашкахь гулдинчу
тӀулгийн баьрзнаш санна хир ю[+].

12[+]Якъуб Арам-мехкан аренашка веддера.
Цигахь Исраила зудчун дуьхьа болх а бора,
зуда ялорхьама, жа а Ӏалашдора[+].
13[+]Амма Везачу Эло пайхамаран гӀоьнца
исраилхой Мисар-махкара арабехира.
Цо уьш Ӏалашбора пайхамарехула[+].

14Эпрайман халкъо Веза Эла чӀогӀа оьгӀазвахийтина.
Ӏанийначу цӀийна цуьнгара жоп доьхур ду Цо.
Цадашар Везачу Эло цунна дуьхьалдоккхур ду[+].

#### 13

1Эпрайман халкъ дистхилча, массо а бегабора.
И халкъ лакхара лорура Исраилан халкъашна юкъахь.
Амма, БаӀална Ӏамал ян доладелча,
иза бехке а хилира, дала а делира[+].
2Исраилхоша хӀинца а шайн къинош совдоху.
Цара шайна лалийна цӀуш бо.
Шайн детих говза йина хӀуманаш бен яц уьш,
ерриш а куьпчичо кхоьллинарш бен яц.
Оцу нахах олуш ма ду:
«Эсашна сагӀанаш дохучу наха
эсашна барташ боху!»[+]
3И бахьана долуш уьш Ӏуьйренан дохк санна а,
хьалххехь дӀадолу тхи санна а хир бу,
хьаьттара мохо дӀахьоькху ялтин нехаш санна а,
биргӀанан чуьра хьалаболу кӀур санна а[+].


Веза Эла – КӀелхьардохург хилар

4Везачу Эло боху:
«Амма Со шун Веза Дела ву,
Мисар-махкара шу арадаьхна волу.
Со воцчунна, кхин цхьана а далла улло ма гӀерта.
Со воцург, шу кӀелхьардохург кхин цхьа а ма вац[+].
5[+]Яьссачу аренгахь шуна уллохь хилларг[*] Со ма вара,
къаьсттина декъа долчу оцу лаьттахь[+].
6Ас кхобучу хенахь, уьш буьзна бара.
Ткъа шаьш буьзча, церан дегнаш курадовлура.
Цундела цара Со вицвора[+].
7И бахьана долуш Со лом санна хир ву царна.
Некъан йистехь кӀелхиъна долу цӀокъ санна, кечлур ву Со[+].
8КӀорнех яьккхина ча санна, тӀелетар ву Со царна.
Шена чохь дог долу церан накха этӀор бу Аса.
Уьш, лоьмо санна, буур бу Аса.
Уьш цоьстур бу аренийн акхароша»[+].


Къинош а, царах схьадолу таӀзарш а

9«Аса хӀаллакдийр ду хьо, Исраилан халкъ.
ТӀаккха хьан гӀо дийр ду хьуна?[*]
10[+]Мичахь ву хьан паччахь хӀинца?
Цо хьо кӀелхьардаккха ца дезара те?
Массо а хьан гӀаланашкара хьан куьйгалхой мичахь бу?
Царах лаьцна ма элира ахь: „Лохьа тхуна паччахь а, хьаькамаш а!“[+]
11[+]Аса паччахь велира хьуна Со оьгӀазвахханчохь,
ткъа, Со дарвелча, схьа а ваьккхира иза[+].

12Эпрайман халкъан харцонаш схьагулйина ю,
цуьнан къинош дӀадехкина ду.
13Бер дечу зудчун хуьлу лазарш тӀедогӀур ду цунна.
Иза хьекъал доцу кӀант ву.
Дуьнен чу вала хан тӀееача,
ненан кийрара аравала цунна ца лаьа[+].
14[+]Эхартан карара Аса уьш паргӀатбохур буй те?
Ӏожаллех Аса уьш кӀелхьарбохур буй те?
Ӏожалла, мичахь ду хьан уьнаш?
Эхарт, мичахь бу хьан бохам?
Айса динчунна Со дохковер вац![+]

15Эпрайман халкъ кхидолчу Исраилан халкъашна юкъахь дебнехь а,
малхбалера онда мох схьахьоькхур бу.
Везачу Элан мох яьссачу аренгара схьабогӀур бу.
Эпрайман халкъан шовда дакъалур ду,
цуьнан хьоста а лекъар ду.
Оцу мохо талхор ду
сайрана чохь долу массо а деза сурсаташ[+].

#### 14

1Шамран-гӀалане жоп доьхур ду,
иза шен Далла дуьхьалъяьлла дела.
Шамранхой туьро эгор бу.
Церан бераш хьоьшур ду,
берах болу зударий а цоьстур бу»[+].


Везачу Эло юхаметтахӀоттор ду Исраилан халкъ

2Исраилан халкъ! Юхадерзахьа хьайн Везачу Далла тӀе!
Хьан къиноша ма галдалийтина-кх хьо[+].
3Шайца хӀара дешнаш схьа а эций,
Везачу Элана юхадерзийша.
Иштта алийша Цуьнга:
«Гечдехьа тхан массо а къиношна,
тӀеэцахьа тхан дохкодовларан доӀа,
ткъа оха Хьуна хастамийн сагӀанаш дохур ду[+].
4Ашур-махке тхо кӀелхьардахалур дац.
ТӀеман динна тӀе тхо кхин ховшур дац.
Тхан куьйгаша йинчу хӀуманех оха кхин эр дац „тхан деланаш“,
хӀунда аьлча байлахь болчаьрга къинхетам Хьоьгахь бен бац»[+].

5Везачу Эло иштта боху:
«Сайх дӀаберзарх уьш тобийр бу Аса.
Сайн лаамца безалур бу Суна уьш,
Сан оьгӀазалла царна тӀера дӀаяьлла дела.
6Исраилан халкъана тхи хилла дӀахӀуттур ву Со.
Цо заза доккхур ду, петӀамат-зезаго санна.
Ливанунан дитто санна, шен орамаш тосур ду цо[+].
7Цуьнан зӀийдагаш дӀасаяьржар ю.
Зайт-диттан санна, хир ю цуьнан хазалла.
Ливанунан баганан диттах йогӀург санна,
хаза хьожа йогӀур ю цунах.
8Юха а бирзина, цуьнан ӀиндагӀехь Ӏийр бу уьш.
КӀа санна, денлур бу уьш,
кемсийн таьлланг санна, хьалакхуьур бу,
Ливанунан чагӀаран санна, церан хьожа хир ю.
9Ва Эпрайман халкъ, цӀушца Сан хӀун бала бу?
Хьан доӀанаш хезаш верг Со ма ву,
Хьо Ӏалашдийриг а Со ма ву,
сийна зоьзан-дитт санна ма ву Со,
Сох бен стоьмаш хир бац хьуна».


Чаккхе

10Мила ву хьекъале кху дерригенах кхета?
Мила ву кхетам болуш хӀара дерриг а хаа?
Везачу Элан некъаш нийса ду.
Делаца берш оцу некъашца лела,
ткъа аьрха нах царна тӀе оьгур бу[+].

### Юал

#### Юал

Юал


[1]

[2]

[3]


Юал-пайхамаран


тептар


Дешхьалхе

Юал-пайхамарх лаьцна кӀеззиг бен хууш дац. Масала, иза маца вехаш хилла ца хаьа. Схьахетарехь, хӀара тептар дӀаяздина пхоьалгӀачу я доьалгӀачу бӀешарахь, Дала леррина Къобалвинарг дуьнен чу валале, парсихойн пачхьалкх йолчу хенахь. Исраил-махка чу эскаррал дукха цӀоз догӀург хиларх а, цигахь йокъа лаьттарг хиларх а лаьцна дуьйцу Юала. И билгалонаш кхочушхиларехула цунна го, Везачу Элан де тӀедогӀург хилар. Цу дийнахь Везачу Эло таӀзар дийр ду Шен нийсачу лаамна дуьхьалбевллачарна. Пайхамаро дуьйцу, Везачу Эло халкъе кхойкху, метта а долий, Далла тӀедерза бохуш. Халкъо иза дахь, Везачу Эло ваӀда до, Ша Шен Са массо а нахана тӀе дохуьйтур ду аьлла – божарий а, я зударий а, къона берш а, я баккхий берш а уьш белахь а.

#### 1


ЦӀазан тӀелатар а, йокъа а

1Патуалан кӀанте Юале Везачу Элера хаам хилира.

2ЛадогӀа бохучуьнга, къаной!
Тидам бе, кху мехкан массо а бахархой!
Хиллий те хӀара саннарг
шу я шун дай баьхначу деношкахь?
3ДӀахаийта хӀара шайн берашка,
цаьрга а дӀадийцийта церан берашка,
ткъа церан берашка – хинйолчу тӀаьхьене[+].

4ЦӀазан хьалхарчу тобано диинчух диснарг
шолгӀачу арданго дуура,
ткъа царах диснарг
кхоалгӀачу арданго дуура,
ткъа царах диснарг
йоьалгӀачу арданго чекхдоккхура[+].
5Дастало, маларо дахийнарш, делха,
тийжа, массо а чагӀар муьйлурш,
шайн багара иза дӀадаьккхина дела![+]

6[+]Сан лаьтта тӀе нуьцкъала а,
барам боцуш дукха а цӀазан эскар деана.
Цуьнан цергаш лоьман цергаш санна ю,
ткъа цуьнан мочхалш – стечу лоьман санна ю[+].
7Цо Сан кемсийн таьллангаш а яссийна,
Сан инжиран дитташ а, дохийна,
дерзина а даьхна, дӀакхиссина!
Церан гаьннаш а кӀайделла.

8Сингаттаман духар тӀе а дуьйхина,
шен къоначу заманчохь дош деллачунна
йоьлху йоӀстаг санна, делхийша!
9ДӀасецна Везачу Элан цӀа чохь
кӀен а, чагӀаран а сагӀа даккхар.
Тийжаш бу Везачу Элана
гӀуллакх деш болу динан дай.
10Дассийна кхаш,
доьлху латта,
ялта хӀаллакдина,
кемсийн мутт дӀалекъна,
зайт-дитт а маргӀалдоьлла[+].
11Эхьах дузийша, латталелорхой,
делхийша, кемсашлелорхой,
гӀайгӀане хилийша кӀена а, мекхана а,
хӀунда аьлча хӀаллакьхилла кхаш тӀехь ялта[+].
12Якъаелла кемсийн таьлланг,
инжиран дитт а маргӀалдоьлла.
Наран дитт а, хурмин дитт а, Ӏожан дитт а –
дерриге а дитташ дакъаделла аренгахь.
Цундела массо а адамийн
сакъерадалар а дӀадаьлла[+].
13Сингаттаман духар а духий, юкъ а ехкий, делха, динан дай!
Тийжа, сагӀа доккхучу кхерча тӀехь гӀуллакх дийраш!
Схьадуьйла, сингаттаман духарш а духий,
буьйсанаш яха, сан Далла гӀуллакх дийраш!
ХӀунда аьлча шун Делан цӀа чохь лелош дац
кӀен а, чагӀаран а сагӀа даккхар[+].
14ДӀахӀоттадейша Далла марха кхабар,
схьакхайкхийша халкъ динан гуламе,
схьакхайкхийша къаной а,
кху мехкан берриг а бахархой а
шайн Везачу Делан цӀа долчу.
ГӀо доьхуш кхайкхийша,
кхайкхийша Везачу Эле![+]


Везачу Эло кхел ен де

15[+]ЭхӀ, ма де ду-кх иза!
ХӀунда аьлча герга ду Везачу Эло кхел ен де.
Цу дийнахь Нуьцкъалчо дерриг хӀума а хӀаллакдеш болу ницкъ гойтур бу[+].
16Вайн бӀаьргашна хьалхара
дӀа ца баьккхинера кхача?
Вайн Делан цӀийнера дӀа ца даьккхина
сакъерадалар а, хазахетар а[+]?
17ХӀуш хӀаллакьхилла лаьттан бухахь,
уьш дакъаделла долу дела.
ЧӀоьнаш а яссаелла,
уьш йохийна йолу дела.
18Ма узарш до даьхнино!
Хьайбанаш а ду охкаделла лелаш!
Яц царна дежийлаш.
УьстагӀийн жаш а ду гӀайгӀане.
19Хьоьга кхойкху ас, Веза Эла!
ЦӀеро ма ягийна
яьссачу аренан дежийлаш.
ЦӀеран алуно дагийна
аренашкара дерриге а дитташ[+].
20Ур-атталла дийнаташа а орца доккху Хьоьга,
охьаоьхуш хилла йолу хин Ӏовраш якъаелла дела,
цӀеро яьссачу аренан дежийлаш хӀаллакйина дела[+].

#### 2


Дала мостагӀчун эскарехула таӀзар дар

1Лакхийша маӀа Цийон-лам тӀехь!

Орца даккхийша Сан безачу лам тӀехь!
Бегабойла хӀокху мехкан берриг а бахархой,
хӀунда аьлча Везачу Элан де тӀедогӀу, иза герга ду[+].
2И де боданан а, Ӏаржаллин а де ду,
мархаш а, дохк а долуш.
Лаьмнашкахула дӀасаяьржа буьйса санна,
доккха а, нуьцкъала а долу цӀазан эскар тӀедогӀу.
Иштта долу эскар азалера дуьйна а хилла дац,
ткъа иза абаде тӀеяллалц а хир дац[+].

3Цунна хьалха дерг цӀеро дагадо,
цунна тӀаьхьа дерг алуно морцу.
Цуьнан хьалхара латта Ӏеданан беш санна ду,
ткъа цунна тӀаьхьарниг – яссийна аре ю.
Цунах цхьа а хӀума кӀелхьардалалур дац[+].
4[+]Цуьнан васт – дойн васт санна ду.
Церан хахкадалар тӀеман говрийн санна ду[+].
5Иза гӀудалкхийн гӀовгӀанца санна,
ча догуш лелха цӀеран суйнаш санна,
тӀамана дӀахӀоттийна нуьцкъала эскар санна,
лаьмнийн баххьашкахула хахкаделла лела.
6Иза шайна гича, дегор ду халкъаш,
бос а байна, дӀахӀуьттур ю массеран а яххьаш[+].
7Къовсабелларш санна бовду уьш,
пенашна тӀе бовлу уьш, майра тӀемалой санна.
ХӀора а шен-шен новкъа дӀавоьду,
шен некъа тӀера ца вухуш[+].
8Вовшийн а ца хьоьшуш,
хӀораммо а шен некъ бо.
Дуьхьалонашкахула уьш ма лелха,
ткъа царна хӀумма а ца хуьлу.
9ГӀали чухула бевдда лела уьш,
пенашна тӀе хьалабуьйлу,
цӀеношна чу гӀерта,
къуй санна, корашкахула чулелха[+].

10[+]Царна хьалха латта дегадо,
стигал лестайо,
малххий, буттий кхулу,
седарчаша схьалуш йолу серло а дӀайолу[+].
11[+]Веза Эла эскарна хьалха воьду,
Цо Шен эскаре омра до.
Ма шортта ду Цуьнан долахь долу эскар!
Ма нуьцкъала бу Цуьнан дош кхочушдийраш!
Везачу Эло кхел ен де сийлахь ду.
Хьаьнга лалур ду те и къематде[+]?


Далла тӀедерзаре кхайкхам

12Амма Везачу Эло хӀинца а боху:

«ТӀедерза Суна цӀеначу даггара
шаьш кхобучу мархица, дечу белхарца, тийжарца[+].
13Бедарш а ца этӀош, шайн дегнаш этӀаде».

ТӀедерза шайн Везачу Далла!
Иза дика ойла йолуш а, къинхетаме а ву.
Иза атта оьгӀаз а ца воьдуш, ткъа боккха безам болуш ву.
Шена цхьанна бохам бан дагадеача, Иза сихха дохковолу[+].
14Хьанна хаьа, дохко а ваьлла,
къинхетам бийр бац те Цо?
ТӀаккха шун таро хир ю
шайн Везачу Далла лерина
кӀен а, чагӀаран а сагӀанаш даха[+].


Деле доӀа даре кхайкхам

15Лакхийша маӀа Цийон-лам тӀехь,
дӀахӀоттадейша Далла марха кхабар,
кхайкхийша халкъ динан гуламе[+].
16Схьагулдейша халкъ,
базбейша и гулам,
схьакхайкхийша къаной,
схьагулбейша къонахий а,
декхаш долу бераш а.
Араволийла хӀинца зуда ялийнарг ша вехачу хӀусамера,
нускал а арадолийла шен цӀа чуьра[+].
17Далла гӀуллакх деш болу динан дай тийжийла
кевнна а, сагӀа доккхучу кхерчана а юккъехь.
Олийла цара: «Къинхетам бехьа, Веза Эла, Хьайн халкъах.
Ма кхардийтахьа Хьайн тӀаьхьенах,
кхидолу халкъаш ма делийтахьа цунах.
Стенна бохур ду къаьмнашна юкъахь:
„Мичахь ву церан Дела?“»[+]


Дала жоп далар

18ТӀаккха Везачу Элана Шен латта чӀогӀа дукхадийзира.
Цо Шен долахь долчу халкъах къинхетам бира[+].
19Везачу Эло, жоп а луш, Шен халкъе элира:
«ХӀан, Ас лур ду шуна
ялта а, чагӀар а, зайтдаьтта а.
Царах дузуш Ӏийр ду шу.
Ас кхин дӀалур дац шу къаьмнаш шух кхардийта.
20Къилбаседехьара деана эскар Ас шуна генадоккхур ду.
Хи доцучу, баьссачу махка дӀаэккхор ду Аса иза.
Цуьнан хьалхара арданг Малхбале хӀорда чу кхуссур ю,
ткъа тӀаьхьарниг – Малхбузе хӀорда чу.
ТӀаккха цунах цхьа боьха хьожа йогӀур ю,
яхкаеллачу хӀуманийн боьха хьожа хьалаетталур ю,
цо шуна сийлахь гӀуллакхаш дарна[+].

21Ма кхерийша, аренаш,
яккхийъейша, самукъане хилийша,
Везачу Эло шуна сийлахь гӀуллакхаш дина дела[+].
22Ма кхерийша, дийнаташ!
Яьссачу аренийн дежийлаша бецаш кхиор ю.
Дитташа шайн стоьмаш кхиор бу,
инжиро а, таьлланго а шорто лур ю[+].

23Даккхийде шу а, Цийонан кӀентий,
сакъералуш хила шайн Веза Дела шуьца хиларна.
Цо оьшшучу барамехь дӀаделира шуна догӀа.
Цо, хьалха санна, даийтира шуна
хьалххе хуьлу а, тӀаьхьа хуьлу а догӀа[+].
24Хьаьттарш а ялтех юзур ю,
муттдоккхургаш а кемсийн муттанах а,
зайтдаьттанах а тӀехъюьзна хир ю.
25Шу долчу Ас тӀехецначу эскаро –
цӀазан хьалхара арданго а,
цӀазан кхин мел йолчу ардангаша а –
хӀаллак мел динарг, Ас меттахӀоттор ду[+]. 26Шаьш Ӏаббалц а юуш, дуьзна хир ду шу.
Шайн Везачу Делан цӀарна хастамаш бийр бу аша,
шайна тӀехь Цо инзаре гӀуллакхаш дина дела.
Сан халкъ кхин цкъа а юьхьӀаьржачу хӀуттур дац.
27[•]ТӀаккха хуур ду шуна Со Исраилан халкъана юкъахь хилар.
Со шун Веза Дела ву, кхин цхьа а дела а вац,
Сан халкъ кхин цкъа а
юьхьӀаьржачу а хӀуттур дац»[+].


Дала Шен Синан Ӏаь дерриг а адамна тӀетохар

28[+]«Цул тӀаьхьа иштта хир ду:

Аса Сайн Синан Ӏаь тухур ю дерриг а адамна тӀе.
ТӀаккха шун кӀентий а, мехкарий а, шайга пайхамаралла а доьссина,
Делера болу хаамаш беш хир бу.
Шун баккхийчарна Делера долу гӀенаш гур ду.
Ткъа кегийнаш Делера долу тамашийна суьрташ дуьхьалхӀуьттуш хир бу[+].
29Ялхошна тӀе, божаршна я зударшна делахь а,
Сайн Синан Ӏаь тухур ю Аса цу деношкахь.

30Аса тамашийна билгалонаш гойтур ю
стигалахь а, лаьттахь а:
цӀий, цӀе, кӀуьран бӀогӀамаш[+].
31[+]Малхах бода хир бу,
баттах цӀий хир ду,
Везачу Элан де тӀекхачале.
Иза сийлахь а, къемате а ду[+].
32[+]Цу хенахь хӀорра а Везачу Эле кхойкхуш верг кӀелхьарвоккхур ву.
Везачу Эло ма-аллара, кӀелхьардовлар
Цийон-лам тӀехь а, Ярушалаймехь а хир ду.
КӀелхьарбаьхнарш Дала Ша тӀекхайкхинарш хир бу»[+].

#### 3


Дала Шен халкъан мостагӀашна таӀзар дар

1«Оццу деношкахь а, оццу хенахь а

Ас юхаметтахӀоттор ю ЯхӀуд а, Ярушалайм а[+].
2Ас массо а къаьмнаш схьагулдийр ду.
Уьш ЯхӀушапти-тогӀи[*] чу схьадалор ду Ас.
Цигахь Ас царна тӀехь кхел йийр ю
Сайн долахь долу Исраилан халкъ бахьана долуш.
ХӀунда аьлча цара Сан халкъ къаьмнашна юкъахь дӀасадаржийна,
Сан латта а цара дӀасадекъна[+].
3Цара Сан халкъах кхаж туьйсура,
кӀентий а дӀалора нахаца лелачу зудчух,
йоӀ а чагӀарх дӀаюхкура, маларш а муьйлура[+].

4[+]Шу-м хӀун яра Суна, Цора а, ЦӀадан а гӀаланаш, пӀелаштамхойн массо а латтанаш? Суна бекхам бан лаьий те шуна? Атта а, кестта а Сан халкъана динарг шун кортошна тӀе а дерзор ду[+]. 5Сан дети а, Сан деши а аша дӀадаьхьна. Сан уггар а тоьллачех йолу еза хӀуманаш а шайн деланийн цӀенош чу яьхьна[+]. 6ЯхӀудан а, Ярушалайман а бахархой грекахошна дӀабухкура аша, церан дозанашкара уьш генна бахархьама. 7Хьажал, аша дӀабоьхкинчу меттера Аса хьалагӀиттор бу уьш, Сан халкъана динарг шун кортошна тӀе а дерзор ду. 8Шун кӀентий а, йоӀарий а яхӀудхошна дӀабухкуьйтур бу Ас. Ткъа цара уьш шебахошна, геннара долчу халкъана дӀабухкур бу», – иштта аьлла Везачу Эло[+].

9«ДӀакхайкхаде иза кхечу къаьмнашна юкъахь:
„ТӀамана кечам бе,
иракарахӀиттабе доьналла долу эскархой,
дуьхьалбовлийта массо а тӀемалой.
10[+]Шайн готанийн хьонхалех тарраш де,
маьрсех – гоьмукъаш бе.
ГӀорасиза волчо а ала:
‘Со ницкъ болуш ву’[+].
11Сихло, тӀегулло,
гонах мел долу къаьмнаш,
схьадуьйла оцу тогӀи чу“».

Веза Эла, охьабигахьа Хьайн доьналла долу эскархой!

12«Иракара а хӀиттина, къаьмнаш
ЯхӀушапти-тогӀи чу догӀийла:
Со циггахь охьахуур ву,
гонахарчу массо а халкъашна кхел ярхьама[+].
13[+]ТӀедерзаде маьрсаш,
ялта кхиъна дела.
Схьадуьйла, охьадисса, кемсаш Ӏовда,
муттдоккхург юьзна дела.
Муттанан пхьегӀаш чуьра мутт тӀехъоьхуш ду,
цара дина зулам доккха долу дела»[+].


Ярушалаймана дина ваӀда

14Тобанаш, тобанаш ю
кхел ечу тогӀи чохь.
Гергга деана Везачу Элан
оьгӀазаллин де оцу тогӀина![+]
15Малх а, бутт а кхоьлина бу.
Седарчийн лепар а дӀадайна ду[+].

16[+]Къевкъар ву Веза Эла Цийон-ломара,
Ярушалаймера а Шен аз схьахозуьйтур ду Цо.
Стигал а, латта а дегор ду.
Амма Шен халкъана чӀагӀо хилла дӀахӀуттур ву Веза Эла,
Исраилан халкъана гӀап санна хир ву Иза[+].
17«ТӀаккха хуур ду шуна Со шун Веза Дела вуйла,
Сайн безачу Цийон-лам тӀехь вехаш волу.
Ярушалайм еза меттиг хилла дӀахӀуттур ю.
Кхечу къаьмнех берш кхин цкъа а
Ярушалаймехула толамхой санна чекхбевр бац»[+].


ЯхӀуд-махкана хиндолу беркат

18«Цу дийнахь иштта хир ду:
лаьмнаша чагӀар охьаӀенор ду,
баьрзнашкара шуьреш охьаоьхур ю,
ЯхӀуд-мехкан татолаш а хих дузур ду.
Везачу Элан цӀа чуьра шовда охьадогӀур ду,
ткъа цо Шитим-тогӀина хи мийлор ду[+].

19Мисар-махках яьсса аре хир ю,
ткъа Эдомах яссийна меттиг хир ю.
Иза хир ду царна яхӀудхошна цара ницкъ бар а,
ЯхӀуд-махкахь бехк боцучеран цӀий Ӏанор а бахьана долуш[+].
20-21Ас царна бекхам бийр бу,
хӀинца а таӀзар даза дисина цӀий бахьанехь.
Амма ЯхӀуд-махкахь даим адамаш дехар ду,
Ярушалаймехь а ехар ю тӀаьхьенийн а тӀаьхьенаш.
Ткъа Веза Эла Цийон-лам тӀехь вехаш хир ву»[+][+].

### Ӏамос

#### Ӏамос

Ӏамос


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]


Ӏамос-пайхамаран


тептар


Дешхьалхе

Ӏамос-пайхамар – Делан Йозанашкахь хьалхара пайхамар вара, шен хаам тӀехь йоза яздинчу хьарчоран дохаллехь дӀаязбина волу. Ша ЯхӀуд-махкахь йолчу юьртара схьаваьллехь а, Исраил-мехкан къилбаседерчу пачхьалкхан нахана кхайкхамаш бора цо. Дала леррина Къобалвинарг дуьнен тӀе валале борхӀалгӀачу бӀешарана юккъехь хилла иза. Оцу заманахь нах беркатехь Ӏаш бара, уьш суьпа лелара, иштта шайн хьал царна маьрша хетара. Делахь а Ӏамос-пайхамарна гира беркат хьолахойн бен ца хилар, ткъа и беркат латтадора, нийса ца хилар а, къечу нахана гӀело яр а бахьана долуш. Нехан суьпалла тӀехулара бен яцара, ткъа церан хьал баккъалла а маьрша дацара. Жигара а, доьналлица а цо кхайкхам бора, Дала халкъана таӀзар дийр ду бохуш. Цо нахе элира: «Нийсо, доьду хи санна, дӀагӀойла» (5:24), – иштта: «ТӀаккха къинхетам бан мега массо а ницкъийн Везачу Дала оцу къоман бисинчех» (5:15).

#### 1


Делан кхелах лаьцна хаам

1[+]ХӀара дешнаш ТакхоӀарчу жаӀуйх цхьаъ волчу Ӏамосан ду. Цунна уьш, Исраилан халкъах хиндолчух лаьцна шена сурт хӀоьттича, хезнера. Иза, яхӀудхойн паччахьо Ӏузи-ЯхӀус а, исраилхойн паччахьо, ЯхӀуашан кӀанта, ЯрбаӀама а паччахьалла дечу хенахь, мохк бегабале, ши шо хьалха дара[+].

2[+]Ӏамоса иштта элира:

«Веза Эла Цийон-ломара къевкъар ву,
Ярушалаймера а схьахозуьйтур ду Цо Шен аз.
ТӀаккха дежийлаш а якъалур ю,
Кармал-ломан бохь а бакъалур бу»[+].


Дала исраилхойн лулахошна кхел яр


Арам-мохк

3[+]Иштта боху Везачу Эло: «Дамасакхан бахархоша юх-юха деш долу зуламаш бекхам ца беш дуьтур дац Ас, хӀунда аьлча цара ГалӀад-гӀала аьчка гӀирсаца эрина[+]. 4Хьазиал-паччахьан цӀенна тӀе цӀе хоьцур ю Ас, Бен-Хьадидан гӀепаш а ягор ю цу цӀеро[+]. 5Дамасакхан кевнаш а дохор ду Ас, Авайн-тогӀин бахархой а хӀаллакбийр бу, Байт-Ӏедан цӀийнера олаллин гӀаж шен карахь йолуш верг а вуьйр ву. Ткъа арамхойн халкъ Кхир-кӀошта йийсаре дӀагӀур ду», – боху Везачу Эло[+].


ПӀелаштам-мохк

6[+]Иштта боху Везачу Эло: «Ӏази-гӀалин бахархоша юх-юха деш долу зуламаш бекхам ца беш дуьтур дац Ас, хӀунда аьлча цара дийнна яртийн бахархой йийсаре дӀабеллера, Эдоман карабахийтархьама[+]. 7Ӏази-гӀалин пенашна тӀе а цӀе хьажор ю Ас. Цо хӀаллакйийр ю цуьнан гӀепаш. 8Ашдод-гӀалин бахархой а хӀаллакбийр бу Ас. Ашкхилун-гӀалахь олаллин гӀаж дӀалаьцнарг а вохор ву Ас. Ӏекхран-гӀалина тӀе а кховдор ду Ас Сайн куьг, пӀелаштамхойх дисина халкъ а хӀаллакьхир ду», – боху Хьалдолчу Эло[+].


Цора-гӀала

9[+]Иштта боху Везачу Эло: «Цора-гӀалин бахархоша юх-юха деш долу зуламаш бекхам ца беш дуьтур дац Ас, хӀунда аьлча цара дийнна яртийн бахархой йийсаре Эдомана дӀабеллера, царна дага ца беара исраилхошца бина вежараллин барт[+]. 10Цора-гӀалин пенашна тӀе а хьажор ю Ас цӀе, цо хӀаллакйийр ю цуьнан гӀепаш».


Эдом-мохк

11[+]Иштта боху Везачу Эло: «Эдоман бахархоша юх-юха деш долу зуламаш бекхам ца беш дуьтур дац Ас, хӀунда аьлча уьш шайн вежаршна, тур а айина, тӀаьхьабевлла лелла. Гергарлонан марзо хер а йина, даим дарбелла лелаш, шайн оьгӀазалла цкъа а ца юьтура цара[+]. 12Теман-гӀалина тӀе а цӀе хьажор ю Ас, цу цӀеро хӀаллакйийр ю Бацар-гӀалин гӀепаш а».


Ӏаммин-мохк

13[+]Иштта боху Везачу Эло: «Ӏамминхоша юх-юха деш долу зуламаш дуьтур дац Ас бекхам ца беш, хӀунда аьлча цара берах болу зударий цистина ГалӀадехь, шайн латтанийн доза шордархьама[+]. 14Ас цӀе хьажор ю Рабба-гӀалин пенашна тӀе. Цо хӀаллакйийр ю гӀалин гӀепаш: тӀом дӀабоьдучу дийнахь – маьхьаршца, йилбазмох болчу дийнахь – йилбазмехаца[+]. 15Цу гӀалин паччахь а вуьгур ву йийсаре, цуьнца цхьаьна цуьнан лоруш болу нах а буьгур бу», – боху Везачу Эло[+].


Муаби-мохк

#### 2

1[+]Иштта боху Везачу Эло: «Муабахоша юх-юха деш долу зуламаш бекхам ца беш дуьтур дац Ас, хӀунда аьлча муабахоша Эдом-мехкан паччахьан даьӀахкаш, царах чим а беш, ягийна дӀаяьхнера[+]. 2Муаби-махкана тӀе цӀе хьажор ю Ас, цо хӀаллакйийр ю Кхиръют-гӀалин гӀепаш, тӀаккха Муаби-мохк хӀаллакьхир бу. И бохам хуьлучу хенахь тӀеман гӀовгӀа хир ю, коьман маӀан аз а хир ду хезаш[+]. 3Ас хӀаллаквийр ву цу мехкан куьйгалхо, ткъа цунна гонах берш а хӀаллакбийр бу Ас цуьнца цхьаьна», – боху Везачу Эло.


ЯхӀудан халкъ

4Иштта боху Везачу Эло: «ЯхӀудхоша юх-юха деш долу зуламаш бекхам ца беш дуьтур дац Ас, хӀунда аьлча Везачу Элан товрат-хьехамаш дӀатеттира цара, Цуьнан парзаш лар а ца дина. Церан дай тӀаьхьахӀиттина леллачу цӀуша тилийна уьш[+]. 5Ас цӀе хьажор ю ЯхӀудана тӀе, цо хӀаллакйийр ю цуьнан гӀепаш»[+].


Исраилан халкъ

6Иштта боху Везачу Эло: «Исраилхоша юх-юха деш долу зуламаш бекхам ца беш дуьтур дац Ас, хӀунда аьлча цара бакъверг а детих дӀавухку, къениг а вухку шина мачех[+]. 7Къечеран кортош лаьттан ченалахь хьоьшуш ду, ткъа мискачарна нийсаниг дан ца магадо цара. Ур-атталла да а, цуьнан кӀант а цхьана зуда-ялхочуьнца лела оьху, Сан еза цӀе емал а еш[+]. 8Закъалт а делла, схьаэцна йолу бедарш тӀе а юхий, Ӏохку уьш сагӀанаш дохучу муьлххачу а меттехь. Шаьш гӀуда тоьхна болчу нахера схьаэцна долу чагӀар муьйлу цара шайн Делан цӀа чохь.

9[+]Аса баган-дитт санна, лекха волу а, наж санна, онда волу а эмархо шун дуьхьа хӀаллаквина. Ас церан лакха тӀера стом а, лахара орам а хӀаллакбина[+]. 10Ткъа Ас шу арадехира Мисар-махкара. Шовзткъа шарахь лелийра Ас шу яьссачу аренгахула, эмархойн латта шун дола далийтархьама[+]. 11[+]Ас шун кӀенташна юкъара пайхамарш хоржура, ткъа шун къонахех – назархой[*] хуьлуьйтура. Иштта дац ткъа иза, исраилхой?» – боху Везачу Эло[+]. 12«Ткъа аша назархошна чагӀар мийладора, пайхамаршка омра дора: „Делера болу хаамаш ма бе!“ – бохуш. 13Ас хӀинца охьатаӀор ду шу, цӀевнех юьзначу гӀудалкхо охьа-ма-таӀӀора. 14ТӀаккха кадечун а дӀавада ницкъ хир бац, ондачуьнга а шен ондалла латталур яц, тӀемалочуьнга а шен дахар кӀелхьардаккхалур дац[+]. 15Пхерчий кхуьссург а дуьхьаллатталур вац, маса лелаш верг а дӀавадалур вац, дошлочуьнга а шен дахар кӀелхьардаккхалур дац. 16ТӀемалошна юкъара уггар а доьналла дерг а оцу дийнахь водур ву, герз охьа а тесна», – боху Везачу Эло.

#### 3

1ЛадогӀа кху даше, исраилхой. Мисар-махкара шу арадаьхначу Везачу Эло шун массо а тукхамашка аьлла:[+] 2«Шу бен магийна дацара Ас лаьтта тӀехь мел долчу тукхамашна юкъара. Цундела Ас жоьпе а озор ду шу, аша мел лелийна зуламаш бахьана долуш»[+].


Пайхамаран Ӏалашо

3Новкъа вер вуй те шиъ, вовшашца барт а ца беш?

4Хьуьнхахь лом угӀуш хуьлий те, шена хьалха ижу ца хилча?

Лоьман кӀорнино шен бен чуьра аз хозуьйтуш хуьлий те, ша лаьцна хӀума а йоцуш?

5РечӀанна чу нислур дуй те олхазар, шена чӀогӀа езаш йолу хӀума цу чохь ца хилча?

ДӀакъовлалур юй те речӀа, цу чу цхьа хӀума ца нисъелча?

6Коьман маӀа локхур юй те гӀалахь, адам кхера а ца долуьйтуш?

Хуьлий те гӀалина бохам, Веза Эла воцучо тӀебаийтина[+]?

7Везачу Эло цхьа а хӀума ма ца до, Шен ялхой болчу пайхамаршка Шен къайле дӀа а ца йовзуьйтуш[+].

8Мила вуьсу, лоьмо гӀигӀ дича, кхера ца луш?

Хьалдолчу Эло аьлча, мила вуьсур ву Цуьнгара хаамаш ца беш[+]?


Шамран-гӀалин кхоллам

9Ашдод-гӀалин а, Мисар-мехкан а паччахьийн цӀеношкахь Ӏаш болчаьрга дӀакхайкхаде: «Схьагулло Шамран-гӀалин лаьмнаш тӀе, хьовса уьш мел низам доцуш бу, цара мел бечу ницкъе», – алий[+].

10«Царна ца хаьа нийсонца лела, – боху Везачу Эло. – Ницкъ беш а, талораш деш а гулйо цара шайн хӀусамашкахь йолу хазна»[+]. 11Цундела Хьалдолчу Эло иштта боху: «МостагӀа дерриге а лаьттана гонах хир ву! Цо йохор ю хьан чӀагӀо, хьан хӀусамашна талор дийр ду»[+].

12Иштта боху Везачу Эло: «Наггахь Ӏуьно лоьман багара схьайоккху ши ност я лерган кийсак санна, иштта кӀелхьарбаьхна хир бу Шамран-гӀалахь маьнгин йистехь а, Дамасакхехь метта юккъехь а хевшина Ӏаш болу исраилхой. 13Ла а догӀа, Якъубан цӀийне дӀахьедар а де», – боху массо а ницкъийн Дела волчу Хьалдолчу Эло. 14[+]«Исраилхошна церан къинош бахьанехь Айса таӀзар дечу дийнахь Бетал-гӀалахь долу сагӀа доккху кхерчаш дохор ду Ас. СагӀа доккхучу кхерчийн уггар деза дакъош – церан маӀаш[*], хеда а йина, лаьтта охьатуьйсур ю[+]. 15Ас хӀаллакдийр ду Ӏа доккху а, аьхке йоккху а цӀенош. Пийлан кӀомсаршца кечдина цӀенош а хӀаллакьхир ду. Дуккха а даккхий цӀенош, хӀаллак а хилла, дӀадевр ду», – боху Везачу Эло[+].

#### 4

1ЛадогӀа кху даше, Шамранан лам тӀехь долу Башанан хьийкъина шинарш санна болу зударий. Шу гӀийлачарна ницкъбийраш а, мисканаш Ӏазапехь латтош берш а, шайн хӀусамдайшка: «Схьада чагӀар, оха мер ду!» – бохурш ду[+]. 2Шен возаллица чӀагӀо йора Хьалдолчу Эло: «Шу коьжалгашца, ткъа шун биснарш мӀерашца текхор болу денош шуна тӀедогӀур ду», – бохуш[+]. 3«Пенах даьккхинчу уллорачу Ӏуьргана тӀе а такхийна, кхиссина арадохуьйтур ду шу, тӀаккха шу Хьармон-лам болчухьа дӀалохкур ду», – боху Везачу Эло[+].


Исраилан халкъан аьрхалла

4«Дуьйло, къинош летаде, Бетал-гӀаларчу езачу метте дӀа а гӀой. Шайн зуламаш алсамдаха Галгалехь а. Шайн дийнаташ дагоран сагӀанаш даха хӀора Ӏуьйранна, ткъа кхо де мосазза долу, шайн ялтех уьтталгӀа дакъа дӀало[+]. 5Исраилхой, баркаллин сагӀина лерина долу совсийна бепиг схьада, дӀакхайкхаде аша шайн лаамца сагӀанаш дохуш хилар, цунах лаьцна, дозалла а деш, дӀасадаржаде, ишттадерг шайна дукхадеза дела», – боху Хьалдолчу Эло[+].

6«Со ма вара шун массо а гӀаланашкахь мацалла ХӀоттийнарг а, шун массо а ярташкахь ялта цатоар ХӀоттийнарг а, делахь а Суна тӀе ца дирзира шу, – боху Везачу Эло. –[+] 7Ас кхаа баттахь, ялта хьокху хан тӀекхаччалц, догӀа ца доуьйтура шуна. Цхьана гӀалахь догӀа доуьйтура Ас, ткъа вукху гӀалахь ца доуьйтура. Цхьа кха дузадора догӀано, ткъа важа, хин тӀадам божаза, дакъалора[+]. 8Шина-кхаа гӀалара нах хи малархьама цхьана гӀали чу гуллора, амма шаьш Ӏаббалц ца малалора цаьрга иза. ТӀаккха а тӀе ца дирзи шу Суна», – боху Везачу Эло.

9«Ас чахчош болу мох боуьйтура шун ялташ тӀе. ЦӀазо йоура шун бошмаш а, кемсийн аренаш а, комарийн а, зайт а дитташ а, делахь а Суна тӀе ца дирзира шу[+].

10Ас шуна Мисар-махкахь хиллачух цамгаран ун тӀедаийтира. Шун кегий нах туьраца хӀаллакбора Ас, дой йийсаре дӀа а лохкуш, шун меттаметтанашкара боьха хьожа шун мерӀуьргашка еттайолуьйтура. ТӀаккха а Суна тӀе ца дирзира шу», – боху Везачу Эло[+].

11[+]«Ас шуна юкъахь бохамаш бора, Седам-гӀала а, Ӏамор-гӀала а йохош Айса бина бохамаш санна. Ткъа шух биснарш, цӀергара схьадаьхна хьокхий санна, бара. ТӀаккха а Суна тӀе ца дирзира шу, – боху Везачу Эло. –[+] 12Цундела Ас иштта дийр ду шуна, исраилхой. Аса иза иштта дийр долу дела, кечло, исраилхой, шайн Далла дуьхьалдаха!»

13Дала лаьмнаш а кхуллу,
мох а болуьйту,
адамна Шен ойла дӀа а хоуьйту,
Ӏуьйренан серлонах бода а хуьлуьйту.
Цо лакхара дерриге а лаьттана куьйгалла до.
Цуьнан цӀе ю – массо а ницкъийн Веза Дела[+].

#### 5


Далла тӀедерзаре кхайкхам бар

1ЛадогӀа, исраилхой, Ас хьох лаьцна белхар доккхур долчу кху даше.

2Охьа а доьжна, кхин хьала ца айалуш Ӏуьллу
йоӀстаг санна долу Исраилан халкъ!
Шен мехкан лаьтта тӀехь даржийна долу иза,
вац-кх хьалаайа цхьа а[+].

3ХӀунда аьлча Хьалдолчу Эло иштта боху: «Исраил-махкахь эзар тӀемалочуьнца дуьхьалъяьллачу гӀалин оцу тӀемалойх бӀе бен вуьсур вац, ткъа бӀе тӀемалочуьнца дуьхьалъяьлларг иттанца юьсур ю».

4ХӀунда аьлча Везачу Эло иштта боху Исраилан цӀийне: «Со лехалаш – дийна дуьсур ду шу[+]. 5Бетал-гӀалахь Со ма лехалаш, Галгал-гӀала ма гӀолаш, Беар-ШабаӀе ма кхачалаш, хӀунда аьлча Галгал-гӀала йийсаре гӀур ю, ткъа Бетал-гӀала хӀумма а йоцург хилла дӀахӀуттур ю»[+].

6Лехалаш Веза Эла – дийна дуьсур ду шу. ЦӀеран алу санна, Иза Юсупан цӀенна тӀе ма кховдийта. Оцу цӀеро иза хӀаллакдийр ду. Бетал-гӀалахь цхьа а хир вац и цӀе дӀаяйа[+]. 7Нийсонах дӀовш деш долу а, бакъдерг лаьтта кхуссуш долу а, хӀай адамаш!

8[+]Хьан кхоьллина ВорхӀ Седа а, Орион а?
Хьан еш ю Ӏожаллин ӀиндагӀах сирла Ӏуьйре,
ткъа дийнах Ӏаьржа буьйса?
Хьан тӀегулдо хӀордан хиш?
Уьш лаьтта тӀехула Хьан дӀасадаржадо?
Цуьнан цӀе – Веза Эла ю![+]
9Цо онданиг хӀаллак а во,
цуьнан гӀап йоха а йо.

10Шуна ца веза кхел ечохь харцо гучуйоккхуш верг, бакъдерг дуьйцучух а шу ца деша[+]. 11Иштта аша мисканиг охьа а теӀош, цуьнгара ялтица совгӀаташ а дохуш, шайна хьаькхначу тӀулгех цӀенош дийр ду, амма царна чохь дехар дац шу. Кемсийн бошмаш кхиор ю аша, амма царах даьлла чагӀар мер дац,[+] 12хӀунда аьлча Суна хууш ду аша мел дукха зуламаш дина, мел деза ду шун къинош. Шу бакъволчун мостагӀий ду. Кхаьънаш а ийдеш, мискачеран гӀуллакхаш галдоху аша кхел ечохь[+]. 13Цундела вист ма ца хуьлу цу хенахь кхетаме верг, хӀунда аьлча и зама луьра ю.

14Дика леха, вон а ца лоьхуш, шаьш дийна дисийтархьама. ТӀаккха массо а ницкъийн Веза Дела, аша ма-бохху, шуьца хир ву. 15Вон а ца дезаш, дика дезийша, меттахӀоттадейша дов хаттар. ТӀаккха къинхетам бан мега массо а ницкъийн Везачу Дала Юсупан цӀийнах бисинчех[+].

16Цундела иштта боху Везачу Эло, массо а ницкъийн Везачу Дала: «Массо а урамашкахь белхар хир ду. Массо а некъашкахь мохь хьоькхур бу: „Маржа-яӀ! Маржа-яӀ!“ – бохуш. Латталелорхо латкъам бан, ткъа тийжаме назманаш ала говзанаш белха а тӀекхойкхур бу[+]. 17Кемсийн бошмашкахь а хир ду белхар, хӀунда аьлча Со халкъана юккъехула чекхвер ву, шуна таӀзар дархьама», – боху Везачу Эло[+].

18Декъаза бу Везачу Элан де тӀекхача луурш. Стенна оьшу шуна и де? Иза-м бода бай, серло яций[+]. 19Иза, нагахь цхьаъ, лоьмах а ведда, чена тӀе нисвалар, я, шен цӀа а веана, куьйгаца пенна тӀетевжича, лаьхьано къовзор санна ду. 20Серло а йоцуш, бода бац ткъа Везачу Элан и де? Ӏаьржа бода бу иза, цуьнца нур лепар дац.

21[+]«Суна ца деза, Суна дегаза хета аша даздеш долу денош. Шун динан гуламаш Суна дегаза хета[+]. 22Нагахь санна Суна лерина дийнаташ дагоран а, кӀен а сагӀанаш аша дахахь а, Аса тӀеоьцур дац уьш. Со дӀахьожур вац аша шайн дерстинчу даьхних Суна лерина даьккхинчу сагӀане. 23Суна генаяккха лоькхучу хьайн эшарийн гӀовгӀа, хӀунда аьлча хьан дечиг-пондарийн аьзнашка Ас ладугӀур дац. 24Нийсо, доьду хи санна, дӀагӀойла, ткъа бакъдерг – лекъар доцу татол санна!

25[+]Исраилан халкъ! Шовзткъа шарахь яьссачу арахь Суна тешаме хилар гайтархьама, дийнаташ дагоран а, кӀен а сагӀанаш даха ма ца дийзира хьан![+] 26Шайн паччахь-делан Сакутан а, шайн седа-делан Кайвулин шайн куьйгашца дина долу суьрташ хӀетахь а леладора те аша? Ткъа хӀинца аша уьш лела ма бо! 27Аша иза дарна, шу махках а даьхна, Дамасакхана дехьа дохур ду Ас», – боху Везачу Эло. Цуьнан цӀе – массо а ницкъийн Веза Дела ю[+].

#### 6


Везачу Эло Исраилан мохк хӀаллакбийр бу

1Декъаза бу Цийон-лома тӀехь гӀайгӀане а боцуш Ӏаш берш, Шамранан ломахь шаьш маьрша хеташ берш, хьалхе йоккхучу халкъан цӀе яххана берш, шайна тӀе Исраилан цӀа тӀедогӀуш болу[+]. 2Даха а гӀой, Хална-гӀалане хьовса, цигара сийлахьчу Хьамат-гӀала дӀагӀо. ПӀелаштамхойн Гати-гӀала охьадисса. Аша боху: «Церан ницкъе хьаьжжина, царах цхьа а ЯхӀудан а, Исраилан а пачхьалкхе ма ца кхочу!» Церан мохк боккха бац шун чул[+]? 3Бала тӀебогӀу де геннахь а хеташ, Ӏазап толар гергадаладо аша. 4Пийлан кӀомсарех бинчу маьнгеш тӀехь Ӏохку шу, дегӀана там лоьху аш кечдинчу меттанашкахь. Дикачу дежийлашкара шайн бежанашна юкъара тоьлла долу кой а, эсий а доу аша. 5Дечиг-пондарийн аьзнашца мукъамаш балабо аша. Шуна хета, шайн а, Даудан санна, эшарийн гӀирсаш лело говзалла ю. 6Кедаш чуьра чагӀар муьйлу аша, уггар а дикачех хьакхарш хьоькху, амма Юсупан цӀенна хин болчу бохамех доьлхуш дац шу! 7Цундела хӀинца шу, йийсархошна хьалха а девлла, йийсаре гӀур ду, чекхдер ду шун тойнаш хӀиттор а, сакъерар а.

8Ша-шех чӀагӀо йо Хьалдолчу Эло, массо а ницкъийн Везачу Дала иштта боху: «Суна ца еза Якъубан куралла, Со ца веша цуьнан исбаьхьачу гӀишлойх, Ас гӀала а, гӀалахь мел дерг а дӀалур ду мостагӀашна»[+].

9Иштта хир ду: нагахь санна цхьана цӀа чохь итт стаг висахь а, уьш массо а хӀаллакьхир ву. 10ТӀаккха церан гергарчо я уьш багош волчо схьаоьцур бу уьш, церан декъий цӀа чуьра арадахархьама. ЦӀа чохь висначуьнга хоттур ду цо: «Кхин цхьа а висний хьоьца?»

Вукхо жоп лур ду: «Цхьа а ца висна».

ХӀокхо эр ду: «ГӀовгӀа ма е! Везачу Элан цӀе яккха мегар дац».

11ХӀунда аьлча Везачу Эло, омра а дина, даккхий а, кегий а цӀенош хӀаллакдийр ду, царах аьхгаш а еш. 12Говраш тархашна тӀехула евдда лелий те? Стерчашца хӀордана тӀехь охана далур дуй те? Аша-м нийсонах дӀовш а дина, бакъдолчух стим а бина.

13Шаьш Ладебар-гӀала[*] схьаяьккхина бохуш, дозалла деш ду шу. «Тхайн ницкъаца дӀа ца лаьцна оха Кхарнайм-гӀала[*]?» – боху аша.

14«Ткъа хӀинца, Исраилан цӀа, Ас халкъ дуьхьалдоккхур ду хьуна. Къилбаседера Хьамат-Ӏин долчуьра къилбера Ӏариба-тогӀин хина тӀекхаччалц дӀалохкур ду шу», – боху массо а ницкъийн Везачу Дала.

#### 7


ЦӀоз гар

1Цкъа сан Хьалдолчу Эло, хаам беш, иштта сурт гайтира суна. Дала цӀоз кхоьллира тӀаьххьара буц хьалайолучу хенахь. И дара, цани тӀера паччахьан декъана мангал хьаькхначул тӀаьхьа, керла буц хьалайолуш[+]. 2ЦӀазо буц дӀайиъна яьлча, ас элира: «Сан Хьалдолу Эла! Къинхетам бехьа! Якъубах схьадаьлла Хьан халкъ дийна муха дуьсур ду? Иза чӀогӀа жима ду-кх».

3Везачу Элана къахийтира цунах. «Иза хир дац», – элира Везачу Эло[+].


ЦӀе гар

4Сан Хьалдолчу Эло, хаам беш, иштта сурт гайтира суна: Везачу Эло кхел ян цӀе кхоьллира. Оцу цӀеро лаьттана бухахь болу боккха хӀорд а бакъийра, ткъа кхаш дӀа а кхаьллира. 5Ас тӀаккха элира: «Сан Хьалдолу Эла! Къинхетам бехьа! Якъубах схьадаьлла Хьан халкъ дийна муха дуьсур ду? Иза чӀогӀа жима ду-кх».

6Везачу Элана къахийтира цунах. «Иза хир дац», – элира сан Хьалдолчу Эло.


Санисбийриг гар

7Цо, хаам беш, иштта сурт гайтира суна: Веза Эла пенна уллохь лаьтташ вара, ткъа Цуьнан карахь санисбийриг яра. 8Везачу Эло соьга хаьттира: «Ӏамос, хьуна хӀун го?»

«Санисбийриг го», – жоп делира ас.

ТӀаккха Везачу Эло элира: «Ас хӀинца Сайн Исраилан халкъана юккъе санисбийриг охьаюьллур ю. Ас цунна кхин гечдийр дац[+]. 9Яссийна хир ю Исхьакхан тӀаьхьенийн сагӀанаш доху лакхенаш. Исраил-мехкан еза меттигаш а йохийна хир ю. ЯрбаӀам-паччахьан цӀенна а Со туьраца дуьхьалвер ву»[+].


Ӏамос а, Амци-ЯхӀу а

10Бетал-гӀалин динан да волчу Амци-ЯхӀус исраилхойн паччахьна ЯрбаӀамна тӀе нах бахийтира хӀара дӀаала: «Исраилхошна юкъахь а волуш, Ӏамос, барт а бина, хьуна дуьхьалволуш ву. Лаьтте а ца лало цо мел дуьйцург[+]. 11ХӀунда аьлча Ӏамоса иштта боху: „ЯрбаӀам туьрах хӀаллакьхир ву, ткъа исраилхой, шайн лаьтта тӀера схьа а баьхна, йийсаре буьгур бу“»[+].

12Амци-ЯхӀус иштта элира Ӏамосе: «Хиндерг хууш верг! Вало, ЯхӀуд-махка дӀа а гӀой, цигахь бепиг даа хьайна алапа эца, цигахь, пайхамаро санна, хаамаш а бе[+]. 13Ткъа Бетал-гӀалахь пайхамаралла кхин ма де, хӀунда аьлча иза паччахьо Ӏибадат деш йолу меттиг а ю, пачхьалкхан Деза цӀа а ду»[+].

14Ӏамоса Амци-ЯхӀуна жоп делира: «Со пайхамар а вац, я шайна алапа оьцучу пайхамарийн тобана юкъавогӀуш а вац. Со жаӀу вара, цул сов, ас инжиран дитташ а Ӏалашдора[+]. 15Амма Везачу Эло уьстагӀий долчуьра схьаваьккхира со. Цо соьга иштта элира: „Вало, Сан халкъана, исраилхошна, Соьгара болу хаамаш бан гӀо“. 16ЛадогӀа хӀинца Везачу Элан даше. Ахь боху: „Исраилан халкъе Делера болу хаамаш ма бе. Исхьакхан тӀаьхьенашна дуьхьал цхьа а вон дош ма ала“[+]. 17Ахьа иштта аларна, Везачу Эло хӀара боху: „Хьан зуда гӀалахь, кхахьпа а дина, лелор ю. Хьан кӀентий а, йоӀарий а туьро хӀаллакбийр бу. Хьан латта, асанаш йохучу муьшца декъа а декъна, кхечарна дӀалур ду. Хьо хийрачу махкахь лийр ву, ткъа Исраилан халкъ, шен махкара ара а даьккхина, йийсаре дуьгур ду“».

#### 8


Стоьмаш чохь болу тускар гар

1Сан Хьалдолчу Эло, хаам беш, иштта сурт гайтира суна: лаьтташ стоьмаш чохь болу тускар дара[+]. 2Цо хаьттира: «Ӏамос, хьуна хӀун го?»

Ас жоп делира: «Аьхкенан чаккхенгахь кхиъна болчу стоьмийн тускар го суна», – аьлла.

ТӀаккха Везачу Эло соьга элира: «Сан халкъан, исраилхойн, чаккхе тӀекхаьчна. Ас цунна кхин гечдийр дац[+]. 3Цу дийнахь паччахьан цӀа чуьра эшарш белхаре йоьрзур ю, – боху Хьалдолчу Эло. – Дукха декъий хир ду. Уьш тийналлехь миччахьа а дӀакхуьссур ду».


Исраилан халкъана кхел яр

4ЛадогӀа кху дешнашка, мисканаш дӀакхалла а, къенаш хӀаллакбан а хьаьгна долчу а, 5иштта дешнаш бохуш долчу а аша: «Керла бутт а, цкъа мацца байна а, дӀабовр бу, вайна ялта дӀадохка меттиг ялийтархьама. Далла лерина шоьтан де а дӀадер ду, вайга чӀоьнаш дӀаеллийтархьама, барам лахбалийтархьама, шекхалан мах хьалабаккхархьама, нийса доцучу терзанца нах лебархьама[+]. 6Иза хир ду хьал доцурш детих эца а, мисканаш шина мачех хийца а, дӀаден мегаш доцу хӀу дохка а»[+].

7Исраилан халкъах дозалла дечу Везачу Эло чӀагӀо йора: «Билггала цкъа а церан гӀуллакхех цхьа а дицдийр дац Аса! 8Дегор-м дац те и бахьана долуш латта? Лаьтта тӀехь вехаш волу хӀора а воьлхур-м вац те? Дерриге а, доьду хи санна, тохалур ду. Мисар-махкара хи санна, лакхадолуш а, лахлуш а хир ду иза[+]. 9Оцу дийнахь иштта хир ду, – боху сан Хьалдолчу Эло – дийнан делкъехь Ас малх дӀахьулбийр бу, сирла де юккъе дахча, лаьтта тӀе бода боссор бу[+]. 10Шун деза денош гӀайгӀане дийр ду Ас, аша локху массо а эшар, белхар а дина, дӀахӀоттор ю. Массарна а сингаттаман духар тӀедухур ду, хӀораннан а корта баьшна хуьлуьйтур бу. Махкахь белхар доккхур ду, цхьаъ бен воцучу кӀантана деш долу белхар санна, цуьнан чаккхе къаьхьа де санна хир ю[+].

11Денош тӀедогӀур ду, – боху сан Хьалдолчу Эло, – Ас лаьтта тӀехь мацалла хуьлуьйтур йолу. Иза бепиг доцу мацалла а хир яц, хи доцу хьогалла а хир яц. Иза Везачу Элан дош хазаре сатуьйсу хьогалла хир ю[+]. 12Уьш, Везачу Элан дош лоьхуш, Дуьрачу хӀорда тӀера Дуьненаюккъерчу хӀорда тӀе а, къилбаседера малхбале а лелар бу, амма иза карор дац. 13Оцу дийнахь хаза мехкарий а, кегийрхой а хьагбаларна гӀора дайна хир бу. 14Цара Шамранан цӀуйх дуйнаш боу: „Дийна волчу Данан делах дуй боу!“ я „Беар-ШабаӀан делах дуй боу!“ – олий. И чӀагӀонаш еш берш охьаоьгур бу, кхин хьала а гӀовттур бац»[+].

#### 9


Везачу Элан кхелах цхьа а валалур вац

1Веза Эла сагӀа доккхучу кхерчана уллохь гира суна. Цо элира: «Делан цӀенна хӀиттийначу бӀогӀамашна тӀе, баххаш ластийттал, хӀума тоха. И бӀогӀамаш массеран а кортош тӀе эгаде. Ткъа царах биснарш Ас туьраца хӀаллакбийр бу. Царах цхьа а дӀа а вадалур вац, цхьа а кӀелхьар а валалур вац[+]. 2Уьш, эхарта кхаччалц, лаьттах чубахнехь а, цигара а Сан куьйго схьабохур бу. Уьш, тийсалуш, стигала хьалабевллехь а, цигара а чукхуьссур бу Ас[+]. 3Кармал-ломан боххьехь къайлабевлча а, цигахь а, схьа а карийна, схьалоьцур бу Ас уьш. Сан бӀаьргашна хьалхара дӀабевлла, хӀордан бухахь уьш дӀаловчкъахь а, цигахь а Ас хӀордан лаьхьане омра дийр ду, уьш лаца аьлла[+]. 4Нагахь санна, шайн мостагӀашна хьалха а бевлла, уьш йийсаре гӀахь а, цигахь а Ас туьре омра дийр ду, уьш байа аьлла. Ас Сайн бӀаьргаш, царна диканна а ца хьажош, бохам бан тӀехьажор бу».

5ХӀунда аьлча массо а ницкъийн Хьалдолу Эла лаьттах хьакхало,
тӀаккха латта дӀасадекъало.
Лаьтта тӀехь вехаш мел верг воьлху.
Дерриг а латта, Мисар-махкара Нил-хи санна, лакха а долу, юха лах а ло[+].
6Дала Шена лерина хӀусамаш стигалшкахь йина,
ткъа Шен стигалан нартол лаьтта тӀехь дӀахӀоттийна.
Цо хӀордан хиш схьа а гулдо,
уьш лаьтта тӀехула дӀа а Ӏанадо.
Цуьнан цӀе – Веза Эла ю![+]

7«Шу а, исраилхой, хушахой санна дац ткъа Суна? Со вац ткъа исраилхой Мисар-махкара, пӀелаштамхой Крит-гӀайре тӀера, арамхой Кхирера арабаьхнарг?» – боху Везачу Эло[+]. 8«Хьалдолчу Элан бӀаьргаш къинош летийначу пачхьалкхана тӀехьажийна бу. Ас, хӀаллак а йина, лаьтта тӀера тӀепаза йойур ю иза. Амма Якъубан цӀа Ас кхоччуш хӀаллакдийр дац, – боху Везачу Эло.

9– Ас, омра а дина, Исраилан халкъ массо а халкъашна юкъахь дӀасадаржор ду, цецана чу дожош долу буьртигаш санна, амма царах цхьа а вониг лаьтта ца бужу[+]. 10Сан халкъана юкъара къинош летийнарш берриге а туьрах хӀаллакьхир бу, цара бахахь а: „И бохам тхох хьакха а лур бац, тхуна тӀе а богӀур бац“»[+].


Дала Исраилан халкъ хьалха ма-хиллара дӀахӀоттор

11[+]«Охьадоьжна четар санна йолу Даудан пачхьалкх юхаметтахӀоттор ю Ас оцу дийнахь. Цуьнан йохийна а, лилхина а меттигаш, дӀа а къевлина, ширачу заманахь ма-хиллара, дӀахӀоттор ду иза[+]. 12Иза Эдомах диснарг а, Сан долахь хилла массо къаьмнаш а церан карадахийтархьама дийр ду Ас», – боху хӀара дерриге а деш волчу Везачу Эло.

13«ТӀекхочур ду, – боху Везачу Эло, –
охуш волчунна – оруш верг гун волу а,
ткъа кемсаш хьуьйш верг уьш дӀаюьйш волчунна тӀаьхьа кхуьур воцу а токхе денош.
Кемсийн мутта лаьмнех охьаӀийдалур ду,
массо а баьрзнех схьаоьхур ду иза[+].
14Ас Сайн халкъ йийсарера шен лаьтта тӀе юхадерзор ду.
Яссийначу гӀаланашкахь гӀишлош а йина, царна чохь баха охьаховшор бу уьш.
Кемсийн бошмаш а йоьгӀна, царах даьккхина мутта а муьйлур ду,
бошмаш а кхиийна, царах бевлла стоьмаш а буур бу цара[+].
15Ас шайн лаьтта тӀе охьаховшор бу исраилхой.
Уьш кхин Ас царна деллачу лаьтта тӀера лелхийна лелор бац», – боху хьан Везачу Дала.

### Ӏабди-ЯхӀу

#### Ӏабди-ЯхӀу

Ӏабди-ЯхӀу


[1]


Ӏабди-ЯхӀу-пайхамаран


тептар


Дешхьалхе

Ӏийса дуьнен чу валале, 586-чу шарахь Ярушалайм-гӀала йожийча, цхьа хан яьллачул тӀаьхьа дӀаяздина дара хӀара тептар. Оцу хенахь ЯхӀудан халкъан шира мостагӀа хилла болу, къилба-малхбалехь болу Эдом-мохк Ярушалайм йожарх самукъадаьлла лаьттара. Цул сов, ЯхӀудан хьолах пайда а эцна, эдомхоша Ярушалайм-гӀали чуьра хӀонс а йоккхура, ЯхӀудан мостагӀчунна гӀо а дора.

Ӏабди-ЯхӀус Делера болу хаам бора, Эдом-мохк таӀзар а дина, иза эшийна хир бу аьлла. Цуьнца цхьаьна изза таӀзар дийр ду Исраилан къоман мостагӀий долчу кхечу къаьмнашна а.

#### 1


Эдоман халкъан бехк

1[•]Ӏабди-ЯхӀу-пайхамарна сурт хӀоттар. Хьалдолчу Эло иштта бохура Эдоман халкъах лаьцна.

Везачу Эло хӀара хаам бира тхоьга,
тӀаккха оха геланча вахийтира, и хаам халкъашна дӀахазийра:
«ХьалагӀовтта, Эдомана дуьхьал тӀом бийр бу вай!» – аьлла[+].
2«Ас къаьмнашна юкъахь жиманиг дийр ду хьох,
цундела хьо лорур дац цара.
3Хьо хьайн деган куралло Ӏехийна.
Хьо дехаш ду лекхачу меттехь,
тархийн хераллашкахь.
Ахьа хьайн дагахь боху:
„Мила вара со лаьтта доссо?“
4Нагахь, аьрзу санна, лакха хьала а даьлла,
седарчашна юкъахь ахь хьайна бен бича а,
Ас хьо цигара а охьакхуссур ду», – боху Везачу Эло[+].

5«Къуй-м бацара те хьуна баьхкинарш?
Буьйсанна лела талорхой-м бацара те хьуна иштта бохам бинарш?
Цара-м шайна оьшшучул бен хӀума дӀахьур яцара.
Нагахь шу долчу кемсаш лечкъош берш къайлаха чубаьхкича,
цара а буьтур бацара ткъа кемсийн масех буьртиг?
6Ма, чӀим санна, цӀанвина Ӏесав![*]
Къайлаха мел ерг а ма гучуяьккхина цуьнан!
7Шу шайн бартхоша дозанан йисте кхаччалц дӀалохкур ду.
Шуьца бертахь бехачара, шу ле а дина, эшор ду.
Шуьца цхьаьна шуьне ховшучара шу Ӏовжор ду.
Цара эр ду шух лаьцна: „Мичахь ду церан дерриг а хьекъал?“»


Эдомана таӀзар даран бахьанаш

8«Цхьана дийнахь Ас таӀзар дийр ду Эдомна.
Церан хьекъале нах хӀаллак а бийр бу,
церан хьекъалалла дӀа а доккхур ду Ас, – боху Везачу Эло. –
9Хьан тӀемалой, Теман-гӀала, кхерабелла хир бу,
ткъа Ӏесаван лам тӀехь берш хӀаллакбийр бу»[+].
10«Аша шайн вешина Якъубана гӀело ярна,
шуна тӀе эхь дуссур ду,
шу гуттаренна а хӀаллакьхир ду.
11Церан хьал хийрачу наха дӀахьочу дийнахь,
кхечу къаьмнаша, церан кевнехула чу а девлла,
Ярушалаймах кхаж тосучу хенахь,
шу, царах долуш санна, юьстаха лаьттара[+].
12Шу хьогӀаца хьежа ца дезара шайн вежарийн дийне,
церан аьтто боьхначу дийне.
Шу даккхийден ца дезара
яхӀудхой хӀаллакьхуьлучу дийнахь,
аша дозаллаш дан ца дезара
церан бохаман дийнахь[+].
13Шу чудовла ца дезара Сан халкъан кевнехула
цуьнан ирс дайначу дийнахь.
Ур-атталла хьежа гӀуллакх а дацара цуьнга цу дийнахь.
Аша цуьнан бахамна тӀе куьг кховдо ца дезара цунна бохам хиллачу дийнахь[+].
14Шу некъаш галморзаха довлучу меттехь
латта ца дезара цуьнан бевддарш хӀаллакбархьама,
дийна биснарш дӀабала а ца безара аша
оцу баланечу дийнахь.

15Массо а халкъашна гергадеана
Везачу Элан къематде.
Аша диннарг шуна а дийр ду.
Хьакъ мел дерг шун кортош тӀе доьрзур ду[+].
16ХӀунда аьлча Сан безачу лам тӀехь
аша маларш мийларе терра,
кхечу къаьмнаша а муьйлур ду уьш массо а хенахь.
Цара кхаьллина дӀадоккхур ду,
тӀаккха, цкъа а ца хилча санна, дӀа а девр ду уьш[+].

17Ткъа кӀелхьардовлар Цийон-лам тӀехь хир ду.
И лам, еза меттиг а хилла, дӀахӀуттур бу.
Якъубан цӀийно шена бакъонца догӀуш долу латта
тӀаьхьалонна доладоккхур ду[+].
18Якъубан цӀийнах цӀе хир ю,
Юсупан цӀийнах цӀеран алу хир ю,
ткъа Ӏесаван цӀийнах ча хир ду.
И ча дагор ду.
ТӀаккха цхьа а дийна вуьсур вац Ӏесаван цӀийнах».
Иштта боху Везачу Эло[+].


Делан халкъо юха а шен мохк схьабаккхар

19«Ӏесаван лам къилберачу яхӀудхоша дӀалоцур бу,
ткъа акъарешна чуьра болчара пӀелаштамхой кара а берзор бу,
Эпраймера а, Шамранера а аренаш дӀа а лоцур ю.
Бен-Яманан тӀаьхьено ГалӀад-мохк схьабоккхур бу.
20Исраил-мехкан къилбаседерчу агӀонера махкахбаьхначеран эскаро,
юха а деана, КанаӀанан латта Сарпат-гӀалина тӀекхаччалц дӀалоцур ду,
ткъа Ярушалаймера ара а баьхна, Сапрад[*] цӀе йолчу меттигехь баха ховшийначара
ЯхӀуд-мехкан къилбера гӀаланаш схьайохур ю[+].
21КӀелхьардаха богӀуш берш
Цийон-лам тӀе богӀур бу Ӏесаван ломана тӀехь олалла дан.
ТӀаккха Везачу Эло Ша паччахьалла дийр ду»[+].

### Юнус

#### Юнус

Юнус


[1]

[2]

[3]

[4]


Юнус-пайхамаран


тептар


Дешхьалхе

Юнус-пайхамарх лаьцна тептар Делан Йозанийн вукху пайхамарех лаьцначу тептарех тера дац, хӀунда аьлча кху тӀехь Дала тӀедиллинарг кхочуш а ца деш леллачу пайхамарх лаьцна дуьйцу. Дала элира цуьнга, исраилхойн луьрачу мостагӀийн – ашурхойн коьртачу гӀала Нунаве гӀо аьлла. Амма Юнусана ца лаьара, Делера болу хаам а эцна, цу гӀала ваха, хӀунда аьлча иза тешна вара Дала, Ша и гӀала хӀаллакйийр ю аьлла, тесна кхерам кхочушбийриг цахиларх. Дуккха а хӀуманаш цунах Ӏиттаделлачул тӀаьхьа Юнус, Далла муьтӀахь а хуьлий, дӀахӀутту, амма, Делера болу хаам кхочуш ца хилча, оьгӀазвоьду иза.

Тептар тӀехь Дала кхоьллинчу массо а хӀуманна тӀехь Цуьнан олалла хилар гойту. Амма уггар хьалха тептаро гойту Дела Шеца безам а, къинхетам а болуш хилар. Шен халкъан мостагӀех къинхетам бо Цо, царна таӀзар даран а, уьш хӀаллакбаран а метта.

#### 1


Юнус Везачу Элах вадар

1[+]Аматин кӀанте Юнусе Везачу Элера хаам хилира:[+]

2«Хьала а гӀаттий, йоккхачу Нунав-гӀала гӀо! Цигахь лелачу зуламечу гӀуллакхех лаьцна хаам кхаьчна сан лерге. Нунав-гӀалара бахархошна дуьхьал болу хьехамаш бе»[+].

3Юнус ваха новкъавелира. Амма иза Таршаш-гӀалахьа дӀаволавелира, Везачу Элах дӀавадархьама. ХӀордан йистехь йолчу Яппи-гӀала а кхаьчна, Таршаш-гӀала доьду хинкема карийра цунна. Мах а белла, оцу хинкеманна тӀе велира иза, Везачу Элан юьхь-дуьхьлара дӀавадархьама[+].

4Амма Дала, хӀорда тӀехь чӀогӀа мох а балийтина, хӀорд ловзабаьккхира. Хинкема дохха доллуш дара[+]. 5Кхерабелла, массо кемалелорхой маьхьарий хьоькхуш бара, хӀораммо а шен-шен деланашка а кхойкхуш. Хинкеманан чуьра кира хӀорда чу кхоьссира цара, кема дайдалийтархьама.

Ткъа Юнус, кеманан лаха чу а воьссина, чӀогӀа наб кхетта вижина Ӏаш вара[+]. 6ТӀаккха цунна тӀевеара хинкеманан коьрта хьаькам.

«Вижина хӀунда Ӏа хьо? ХьалагӀатта, хьайн Деле кхайкха! Хьан Далла дага а даьхкина, вай хӀаллак ца хуьлуш дуьсур дац-те?» – элира цо[+].

7Юххехь болчара барт бира: «Дуьйло, вай кхаж тосур бу, вайна тӀе хӀара бала балийнарг мила ву хаархьама», – аьлла.

Цара кхаж тесира. Юнусана белира и кхаж[+].

8ТӀаккха хаьттира хӀордахоша Юнусе: «Дийцахь, хьенан бехк болуш беана вайна тӀе хӀара беза бала? Хьо хӀун лелош ву? Стенгара вогӀу хьо? Мичахь бу хьан мохк? Муьлхачу къомах ву хьо?» – бохуш.

9«Со Ӏебархо ву. Со латта а, хӀорд а кхоьллина волу Веза Эла, стигалара Дела, лоруш ву», – аьлла, жоп делира цаьрга Юнуса[+].

10Ӏаламат чӀогӀа кхерабелира нах, хӀунда аьлча Юнуса ша Далла дуьхьалара къайлаваларан бахьана ма-дарра дийцинера цаьрга. Наха бохура цуьнга: «ХӀунда дина-те ахьа иза?»

11Юха а хаьттира цара Юнусе: «ХӀун дан деза оха хӀорд дӀатейтархьама?» – хӀунда аьлча хӀорд карзахбаьллачуьра соцуш бацара. 12Юнуса элира цаьрга: «Со, схьа а лаций, хӀорда чу кхосса, тӀаккха хӀорд дӀатуьйр бу шуна. Суна хаьа, со бахьана долуш тӀебеаний шуна хӀара беза бала».

13Ткъа хӀара нах, шайгахь ницкъ мел бу гӀоьртина, пийсакаш хьекха буьйлабелира, лаьтта тӀе кхачархьама. Амма цунах гӀуллакх ца хилира, хӀунда аьлча хӀорд, карзахбаьллачуьра ца соцуш, кхин а чӀогӀа адамашна дуьхьалбаьллера. 14ТӀаккха кхайкхира уьш Везачу Эле: «Доьху Хьоьга, Веза Эла, ма дехьа тхо хӀаллак хӀокху стеган са бахьана долуш. Нагахь санна хӀара стаг бехке вацахь, цуьнан цӀий тхох ма хьарчадехьа, хӀунда аьлча Ахьа, Веза Эла, Хьайна лиънарг дина дела», – бохуш[+].

15ТӀаккха цара Юнус, схьа а лаьцна, хӀорда чу кхоьссира. ХӀорд карзахбаьллачуьра дӀатийра[+]. 16Ӏаламат чӀогӀа кхерабелира нах Везачу Элах. Цара сагӀа а даьккхира, нигаташ а дира[+].

#### 2


Юнусан доӀа

1[+]Везачу Эло цхьана боккхачу чӀере, Юнус дӀакхалла аьлла, омра дира. Кхо де-буьйса даьккхира Юнуса оцу чӀеран гай чохь[+]. 2Ша чӀеран гай чохь воллуш, Юнуса доӀанца дийхира шен Везачу Деле. 3Цо элира:

«Со гӀайгӀанехь волуш Везачу Эле кхайкхира ас,
тӀаккха Везачу Дала суна жоп делира.
Эхартара цӀогӀа туьйхира ас,
тӀаккха хезира Хьуна, Дела, сан аз[+].

4ХӀордан кӀоргене, хӀордан даг чу кхоьссина Ахьа со.
Хин Ӏовраша го бина суна.
Хьан массо тулгӀенаш, со керчош,
тӀехула евлла суна[+].
5ТӀаккха элира ас: „Хьайн бӀаьргашна хьалхара
дӀаваьккхина Ахь со,
амма суна юха а гур ду
Хьан Деза ЦӀа“.

6Бух боцучу хӀордо къевлина со,
сан син тӀе а кхаьчна, дӀалаьцна со хино.
Сан коьртах
хӀордан бецаш хьаьрчина[+].
7Лаьмнийн буха кхаччалц
охьавеана со.
Гуттаренна а шен гӀораш а доьхкина,
лаьтто дӀакъевлина со.

Амма Ахьа, Сан Веза Дела,
хьалаваьккхира со бух боцучу Ӏин чуьра.
8Кхин сайн тоха са ца хилча,
суна дагавеана Хьо, Веза Эла,
тӀаккха Хьан Дезачу ЦӀа чохь волчу Хьоьга
дӀакхаьчна сан доӀанаш[+].

9Эрна а, харц а деланаш лоруш берш
шаьш даим дезаш волчу Делах дӀакъаьстина[+].
10Амма сайна тӀера сагӀа
сайн озаца хастам беш доккхур ду ас.
Сайн нигат а кхочушдийр ду ас.
Везачу Элан карахь ду кӀелхьарвалар!»[+]

11ТӀаккха Дала шега аьлча, боккхачу чӀеро Юнус лаьтта тӀе кхоьссира.

#### 3


Юнус Нунав-гӀала воьду

1Везачу Элера шозлагӀа а хаам хилира Юнусе:

2«Вало, гӀо Нунав-гӀала! Цигахь, оцу йоккхачу гӀалахь, бахархошка кхайкхаде Ас хьайга бохург»[+].

3Дала ма-бохху, Нунав-гӀала вахара Юнус. Далла гергахь еза шахьар яра и Нунав-гӀала. Кхаа дийнахь некъ баллал йоккха яра иза. 4[+]ТӀаккха хьалхарчу дийнахь некъ мел бало, кхайкхам беш волавелла вахара Юнус: «Кхин шовзткъа де даьлча, юхур йолуш ю Нунав-гӀала!» – бохуш.

5ТӀаккха тийшира Делах Нунав-гӀалин бахархой. Цара кхайкхийра марха кхабар. Воккхачо а, жимачо а вон тӀедеача юхуш йолу бедарш[*] тӀеюьйхира[+].

6Нунавара паччахье а кхечира гӀаланах лаьцна беш болу хаам. ТӀаккха и паччахь, шен гӀанта тӀера хьала а гӀаьттина, шен паччахьан духар дӀа а даьккхина, кхин, вон тӀедеача юхуш йолу, бедарш тӀе а юьйхина, чим тӀе охьахиира[+]. 7ТӀаккха цо Нунав-гӀалахь омра дира: «Паччахьан а, цуьнан гонахара куьйгалхойн а сацам иштта бу: адамаша а, хьайбанаша а, стерчаша а, уьстагӀаша а хӀумма а ма яа, цхьа а беже ма гӀо, цхьаммо а хи ма мала», – аьлла. 8«Массо адамаша вон тӀедеача юхуш йолу бедарш тӀеюха. Даьхнина тӀе хӀуманаш таса. Массара а шийлачу маьхьаршца Деле а кхайкха. ХӀораммо Далла тӀеверзархьама, шен зуламе некъ а бита, шайн куьйгашца кхечарна гӀело а ма е», – аьлла[+]. 9«Хьанна хаьа, Дела, юха а ваьлла, вайгахьа верзахь а, Шен нуьцкъала оьгӀазло вайна тӀера дӀа а яьккхина, вай хӀаллак ца деш дита мега Цо»[+].

10ТӀаккха гира Далла церан дика ойланаш а, уьш шайн зуламечу новкъара юхабовлар а. ТӀаккха юхавелира Дела Ша царна бийр бу аьллачу бохамна, Цо бан а ца бира царна и бохам[+].

#### 4


Дала къинхетам бар Юнусана халахетта

1Юнусана иза чӀогӀа халахийтира, цундела иза оьгӀазвахара. 2[+]ТӀаккха цо доӀанна тӀехь дийхира Везачу Эле:

«Ва Веза Эла! И дацара аса со сайн махкахь хиллачу хенахь дийцинарг? Цундела веддерий со-м Таршаш-гӀала, хӀунда аьлча Хьо дика ойла йолуш а, къинхетаме а, Хьо атта оьгӀаз ца воьдуш а, ткъа боккха безам болуш а вуйла сайна хаьа дела. Хьо сиха дохковолуш хуьлу, Хьайна цхьанна бохам бан дагадеача[+]. 3[+]Ткъа хӀинца, Веза Эла, дӀаэцахь сан са, хӀунда аьлча суна валар гӀоле ю-кх, вехачул»[+].

4ТӀаккха Везачу Эло хаьттира: «Бакъо юй-те хьан оьгӀазваха?»

5Цул тӀаьхьа Юнус, гӀалара ара а ваьлла, гӀалин йистехь малхбалехьа йолчу агӀор охьахиира. Цигахь цо шена бун йира. Оцу бун чохь ӀиндагӀе а хиъна, гӀаланах хӀун хуьлу-те бохуш, хьоьжуш Ӏара иза. 6ТӀаккха Везачу Дала Юнусана хало ца хилийтархьама а, цуьнан коьрта тӀехула ӀиндагӀ хилийтархьама а, цхьа орамат[*] кхиийра. Иза Юнусал а лакхаяьлла хьалакхиира. Юнусана и орамат чӀогӀа хазъелира. 7Цул тӀаьхьа Дала иштта нисдалийтира: шолгӀачу дийнахь сатоссучу хенахь цу ораматан бух нӀаьно, баа а биъна, талхийра. ТӀаккха орамат якъаелира. 8Малх кхетча, Дала малхбалехьара чӀогӀа бовха мох балийтира. Малхехь Юнусан корта чӀогӀа батталора. Цуьнан са малделлера, тӀаккха шена валар дийхира цо: «Валар а гӀоле ду-кх, иштта вехачул», – бохуш.

9Юха а хаьттира Юнусе Дала: «Бакъо юй хьан иштта оьгӀазваха и орамат якъаялар бахьана долуш?»

Юнуса элира: «Ю сан бакъо, со валлал чӀогӀа оьгӀазвахана!»

10ТӀаккха элира Везачу Эло: «Хьуна къахетта оцу ораматах, цхьана буса хьала а яьлла, цхьана буссехь хӀаллакьхилла йолчу, айхьа цунна тӀехь къахьегна доццушехь, иза айхьа кхиийна доццушехь. 11Муха хетар дац Суна къа, шайн аьтту куьг аьрручух къасто а ца хууш, бӀе ткъа эзар адам а, шортта даьхни а шен чохь долуш йолчу йоккхачу Нунав-гӀаланах?»

### Мика-ЯхӀу

#### Мика-ЯхӀу

Мика-ЯхӀу


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]


Мика-ЯхӀу-пайхамаран


тептар


Дешхьалхе

Мика-ЯхӀу-пайхамар цӀера къилберачу пачхьалкхехь болчу ЯхӀуд-мехкан юьртара вара. ЕшаӀ-ЯхӀу-пайхамаран заманахь вехаш вара иза. Ӏамос-пайхамаро къилбаседерчу пачхьалкхана бохам хиларан хаамаш беш ма-хиллара, иза тешара, оццу тайпана бохам ЯхӀуд-махкана хирг хиларх а, нах харцахьа хиларна, Дала таӀзар дийр дуйла а. Делахь а Ӏамос-пайхамаро беанчу хаамел Мика-ЯхӀус Делера беш болчу хаамашна тӀехь хиндолчух сатийсаман билгалонаш сов гуш ю.

Тептаран къаьсттина хьахо хьакъ долу дакъош иштта ду: Делан куьйгаллехь дерриг а дуьнен тӀехь машар хилар (4:1-4); Даудан цӀийнахь схьавогӀуш волу а, къомана машар бахьаш волу а сийлахь паччахьах лаьцна хиндерг алар (5:2-5а); иштта, цхьана аята тӀехь (6:8), исраилхойн пайхамарша дукхахьолахь дуьйцуш долчун жамӀ: «Везачу Эло хьоьга хоттун дерг... ду – нийсонца лелар, дика гӀуллакхаш дезар, Далла хьалха, Цунна муьтӀахь а волуш, лелар».

#### 1


Везачу Эло Мика-ЯхӀуга хаам бар

1[+]ЯхӀуд-мехкан паччахьаша – Йовтама, Ахьаза, Хьузакх-ЯхӀус – паччахьалла дечу хенахь Муршат-юьртара волчу Мика-ЯхӀуга Везачу Элера хаам кхечира. Оцу хаамехь Мика-ЯхӀуна дӀаделладелира Шамран а, Ярушалайм а цӀераш йолчу гӀаланех хиндерг[+].


Шамран а, Ярушалайм а гӀаланех болу тийжам

2ЛадогӀа массо а халкъаша,
тергам бе лаьтто а, цунна тӀехь мел долчо а!
Шуна дуьхьал теш хуьлийла сан Хьалдолу Эла,
Шен дезачу цӀийнера волу Веза Эла![+]
3ХӀунда аьлча Шен езачу меттигера араволуш ву Веза Эла.
Охьа а ваьлла, лаьттан лакхенаш хьоьшур ю Цо –[+]
4Цунна кӀелахь лаьмнаш дешар ду,
цӀергахь лела балоз санна,
уьш тогӀеш чу текхар ду,
гуна тӀера охьадогӀу хи санна[+].

5Якъубан тӀаьхьенан аьрхалла а, Исраилан халкъо летийна къинош бахьана долуш ду и дерриге а. ХӀун бахьаница ю Якъубан тӀаьхьенан аьрхалла? Шамран-гӀалица йоьзна юй те иза? ХӀун бахьаница бу ЯхӀуд-махкахь цӀушна сагӀа доккху гунаш? Ярушалаймаца доьзна-м дац те иза? 6Везачу Эло боху: «Иза бахьана долуш Ас Шамран-гӀаланах саьлнаш йийр ю аренгахь, кемсаш лелон бен пайден хир яц и меттиг. Ас цуьнан тӀулгаш тогӀи чу кхуьссур ду, цуьнан баххаш гучу а дохуш. 7Дерриге а цуьнан Ӏамал еш долу суьрташ дохор ду. Сийсаза леларна делла долу совгӀаташ цӀергахь дагор ду. Ас цуьнан массо а цӀуш бохабойтур бу. ЦӀуйн дуьхьа лелаш долчу кхахьпаллина цо совгӀаташ схьаэцарна, кхахьпаллина уьш кхин а дӀалур ду»[+].

8Юха Мика-ЯхӀус элира: «Со цунна воьлхур а ву, тийжар а ву, когаш Ӏуьйра а, верзинаваьлла а лелар ву со. Со, чангӀалкх санна, угӀур ву, бухӀа санна, воьлхур ву,[+] 9хӀунда аьлча Шамранан чевнаш йоьрзур йолуш яц. Изза ЯхӀуд-махкана а дӀакхаьчна. Ур-атталла сан халкъан кевне, Ярушалайме а, кхаьчна иза»[+].


МостагӀа Ярушалаймана тӀевогӀу

10Иза Гати-гӀалахь[*] дӀа ма кхайкхаделаш, цигахь хозуьйтуш ма делхалаш (Гати – «кхайкхо» бохург ду). Амма Байт-Ӏапру олучу юьртахь шайна тӀе чан тасалаш (Ӏапру – «чан» бохург ду)[+]. 11Эхь дайна, берзинабевлла болу Шапир-гӀалин бахархой, керлачу метте дӀакхалха. Цаинунехь бехаш берш а дӀабовдалур бац. (Цаинун – «довда» боху маьӀна долуш ду). Байт-Эцал-юьртахь дечу белхаро шу цигахь соцуьйтур дац. 12Марут-гӀалин бахархой шайна гӀо даре сатесна бу, хӀунда аьлча Везачу Элера болу бохам Ярушалайман кевне кхаьчна (Марут – цуьнан «къаьхьа» бохург ду)[+]. 13Лахиш-гӀалин бахархой, чехка говраш дӀайожа гӀудалкхана (Лахиш – цуьнан маьӀна «гӀудалкх» бохург ду). Шу Ярушалайман бахархойн къинойн юьхьиг ю, хӀунда аьлча шуна тӀера дӀадоладелла Исраилан халкъан зуламаш[+]. 14Иштта аша Муршат-Гати-гӀала совгӀаташ дӀакхоьхьуьйтур ду, амма Ахзиб-гӀала Исраил-мехкан паччахьаш Ӏехорна хир ю (Муршат – цуьнан маьӀна «зудчух луш болу там» бохург ду)[+].

15Марешера бахархой, Ас шу мостагӀчун кара дӀалур ду (Мареш – цуьнан маьӀна «толамхо» бохург ду). Исраилан халкъан куьйгалхой, бевдда, Ӏадулам-хьехана чохь къайлабевр бу[+]. 16Дукха дезачу шайн берашна шаьш гӀайгӀанехь хиларна, шайн коьртара месаш дӀаяша. Шу долчуьра уьш махках бохург хиларна, ломъаьрзунан санна, шайн кортош дерзина даха[+].

#### 2


ГӀело ечарна хинболу бекхам

1Декъаза бу хьарамдерг дагалаьцнарш, шаьш Ӏохкучу меттахь зулам дан дагадеанарш. И зуламаш Ӏуьйранна сатосуш кхочушдо цара, шайн карахь ницкъ болу дела[+]. 2Аренаш шайна езалахь – уьш нуьцкъаха схьайоху цара. Дезалой цӀенош – уьш а схьадоху. Адам а, цуьнан цӀа а, стаг а, цуьнан бахам а чӀанабоккху[+].

3Цундела Везачу Эло иштта боху: «ХӀинца Ас хӀокху тайпана, цуьнга шен кочара цкъа а дӀабаккхалур боцу, бохам бан дагалаьцна. Кхин цкъа а шайн корта хьалаайина лелалур бац уьш, хӀунда аьлча хӀара зама луьра ю. 4Оцу дийнахь шух лаьцна тийжамаш бийр бу, шийлачу маьхьаршца белхарш дийр ду. Цара бохур ду:

„Тхо кхоччуш дохийна!
Везачу Эло сан халкъан дакъа кхечарна дӀаделла.
Иза соьгара схьадаьккхина ма ду!
Тхан аренаш а тхуна талор динчу хийрачу нахана дӀасаекъна Цо“».

5Иштта Везачу Элана хьалха болчу гуламехь, латта доькъучу хенахь, цунах дакъа схьаэца хьан цхьа а хир вац.

6Наха боху: «Пайхамаралла ма де, хӀай пайхамарш! Ма де тхуна пайхамаралла. Тхо сийсаздаьхна хир дац»[+]. 7Ва Якъубан цӀа олург! Везачу Элан собар кхача-м ца дина те? Иштта гӀуллакхаш билггал дийр ду те Цо? Нийсо лелочарна дика там ца хуьлу те Цуьнан дешнех?

8«Хьалха Сан хилла долу халкъ, мостагӀа санна, дуьхьалдаьлла. Ткъа аша тӀамера юхабоьрзучу, машаре шайна тӀехбовлучу нехан тӀехулара а, чухулара а бедарш схьайоху. 9Сан халкъан зударий церан исбаьхьачу цӀенош чуьра арабоху аша. Церан берашкара гуттаренна схьадоху аша Сан декъалдарш. 10ХьалагӀовтта, дӀагӀо, хӀунда аьлча хӀара мохк – синтем болу меттиг яц. Цо лелош йолу хьарамлонаш бахьана долуш, къиза бохор болуш бу иза[+].

11Нагахь санна цхьана даьсса къамелаш дечо, аьшпаш а кхоьллина: „Ас чагӀарх а, нихах а лаьцна хаамаш бийр бу“, – аьлча, цунах хӀокху халкъана тамехь волу пайхамар хир ву.

12Ас Якъубан цӀа билггал схьагулдийр ду. Ас Исраилан халкъах диснарг а билггал схьагулдийр ду. Аса уьш, жоьлахь уьстагӀий санна, даьхнин кертахь жа санна, цхьаъ а дина, цхьаьнатухур бу. Цара шаьш дукха хиларна гӀовгӀа йоккхур ю».

13Царна хьалха̄хула, пенаш а дохош, Дела чекхвер ву. ГӀалин ков доха а дина, арабевр бу уьш. Церан паччахь царна хьалхаваьлла дӀагӀур ву. Ткъа церан коьртехь Веза Эла хир ву[+].

#### 3


Исраилан халкъан баьччанаш Ӏорабахар

1ТӀаккха ас элира: «ЛадогӀа, Якъубан тӀаьхьенан тхьамданаш, Исраилан халкъан куьйгалхой! Шу дац ткъа бакъдерг хаа декхарийлахь[+]? 2Шуна-м дика ца деза, шуна вон деза. Аша адамашна тӀера цӀока йоккху, ткъа церан даьӀахкаш тӀера дилха доккху. 3Сан халкъан дилха аша доу, царна тӀера цӀока йоккху, ткъа церан даьӀахкаш кегйо. Кхаби чу кхуьссуш санна, оту, ткъа жижиг, яй чу тосуш санна, хедадо»[+]. 4ТӀаккха уьш Везачу Эле кхойкхур бу, амма Цо жоп лур дац царна. Цу дийнахь Цо Шен юьхь дӀаерзор ю царах, цара зулам дина дела[+].

5Сан халкъ тилош болчу пайхамарех лаьцна Везачу Эло иштта боху: «Шайна кхаъ кхаллочарна цара машар кхайкхабо, ткъа шайн бага хӀума ца юьллучарна цара тӀом дӀахьебо[+]. 6Цундела хӀуттучу суьртийн метта, шуна буьйса хир ю, хиндолчух лаьцначу билгалонийн метта, Ӏаьржа бода хир бу. Пайхамаршна малх а къайлабер бу, де а кхулур ду[+]. 7Хиндерг хуучарна эхь хетар ду, палтуьйсурш а юьхьӀаьржачу хӀуьттур бу. Цара массара а шайн батош дӀакъовлур ю, хӀунда аьлча царна Делера жоп хир дац»[+].

8Ткъа со Везачу Элан Синах, бакъдолчух а, чӀагӀонах а вуьззина ву Якъубан тӀаьхьене цуьнан зуламаш а, Исраилан халкъе цуьнан къинош а дӀадийцархьама[+]. 9ЛадогӀа соьга, Якъубан тӀаьхьенан тхьамданаш, Исраилан халкъан куьйгалхой, бакъйолчу кхелах ца дешарш, нийса мел дерг гам дийраш, 10Цийон-лам тӀера Ярушалайм цӀийца а, харцдолчуьнца а хьалахӀоттош дерш![+] 11Церан тхьамданаша кхаьънаш эцарца кхел йо, ткъа динан дайша шайна мах белча хьоьху. Церан пайхамарша а ахчанах пайхамаралла до. Шаьш иза дечу хенахь Везачу Элана тӀетевжа уьш: «Веза Эла вац ткъа вайна юкъахь? Вайна тӀе бала богӀур ма бац!» – бохуш[+].

12[+]Цундела шу бахьана долуш Цийон-лам, аре санна, охур бу, ткъа Ярушалаймах тӀулгийн оьла хир ю, Делан цӀа тӀехь лаьттинчу лам тӀе хьун ер ю[+].

#### 4


Везачу Элан дуьнен тӀехь долу машаран паччахьалла


(ЕшаӀ-ЯхӀу 2:2-4)

1[•]ТӀаьхьарчу деношкахь иштта хир ду:

Везачу Элан цӀийнан лам
массо а лаьмнийн коьрте дӀахӀоттор бу.
Иза массо а баьрзнел лакхабер бу,
ткъа цунна тӀе халкъаш оьхур ду.
2Дуккха а халкъаш тӀедогӀур ду. Цара эр ду:
«Схьадуьйла, вай Везачу Элан лам тӀе а,
Якъубан Делан цӀа долчу а хьаладевр ду.
Везачу Эло вайна Шен некъашца лела хьоьхур ду.
ТӀаккха вай, Цуьнан некъашца а лелаш, дехар ду».
ХӀунда аьлча товрат-хьехам Цийон-лам тӀера схьабер бу,
ткъа Везачу Элан дош Ярушалаймера схьадер ду[+].

3[+]Цо дукха халкъашна юкъахь маслаӀат дийр ду,
генарчу мехкашкахь дукхачу къаьмнашна юкъара къовсамаш совцор бу.
ТӀаккха цара шайн таррех хьонхалш бийр бу,
ткъа гоьмукъех маьрсаш дийр ду.
Цхьана халкъо вукху халкъана тӀе тур ойур дац.
Уьш тӀом бан кхин Ӏемар бац[+].
4[+]Амма хӀорра а шен-шен кемсийн таьллангана кӀел а,
шен-шен инжиран дитта кӀел а хиъна Ӏийр ву.
Царна цхьаммо а кхерамаш туьйсур бац,
хӀунда аьлча массо а ницкъийн Везачу Эло аьлла иза[+].

5Массо а халкъаш шайн деланийн дуьхьа лелаш ду. Ткъа вай вешан Дела волчу Везачу Элан дуьхьа лелар ду абаденналц[+].


Исраилан халкъ йийсарера юхадерзар

6«Оцу дийнахь, – боху Везачу Эло, – Ас астагӀнаш схьагулбийр бу, генна дӀасалаьхкинарш а, Айса бохам тӀебаийтинарш а цхьаьнатухур бу[+]. 7Ас астагӀчарах халкъан дисина дакъа дийр ду, ткъа генна дӀасабаржийначарах онда ницкъ болу халкъ дийр ду. Везачу Эло Цийон-ломахь олалла дийр ду царна тӀехь оцу хенахь дуьйна абаденналц.

8Ткъа хьо, жен бӀов, Цийон-ломан йоӀан чӀагӀо! Хьан хьалхалера олалла, хьуна юха а деана, хьоьга юхадоьрзур ду. Паччахьалла Ярушалайман йоӀе доьрзур ду». 9Стенна хьоькху ахь и шийла мохь? Паччахь вац ткъа хьан? Я хьо цхьа а хьехамча воцуш-м ца йисина, берах хьийзош ерг санна, лазарша сел чӀогӀа дӀалаццал[+]? 10Цийонан йоӀ, холчу хӀотта, бер дечу зудчо санна, лазарех баланаш хьега, хӀунда аьлча хьо хӀинца, гӀалара ара а яьлла, аренгахь ехар ю. ТӀаккха хьо Бавел-гӀала кхочур ю. Хьо цигахь кӀелхьаръер ю. Везачу Эло хьо цигахь хьан мостагӀийн мехах карара паргӀатйоккхур ю[+]. 11Ткъа хӀинца-м дукха халкъаш хьуна дуьхьалдовла схьагулделла. Цара боху: «Сийсазъяьккхина хуьлийла иза! БӀаьрг бузийла вайн Цийон-ломе а хьежна!» 12Амма Везачу Элан ойланаш царна ца евза, Иза дан воллучух а уьш ца кхета. Цо, хьаьтта цӀевнаш санна, шаьш схьагулдина хиларх а ца кхета[+].

13Везачу Эло боху: «Цийонан йоӀ, хьалагӀатта, ялта ара! ХӀунда аьлча Ас, аьчка маӀаш а, цӀестан бергаш а йолу сту санна, онда хуьлуьйтур ю хьо. Ахьа дукха халкъаш хӀаллакдийр ду. Ахь цара нахера дӀадаьккхинарг а, церан хьал а дерриге а дуьненан Олахо волчу Везачу Элана дӀалур ду»[+].

#### 5

1Ярушалайман халкъ, мостагӀашна дуьхьалдаккха хӀинца хьайн эскар! Вайна го лаьцна. Исраил-мехкан куьйгалхочунна юьхь тӀе Ӏаса еттар ю.


Дала леррина Къобалвинчуьнга сатийсар

2[+]«Хьо а, Эпратера йолу Байтлахам-гӀала, ЯхӀудан махкарчу гӀаланашна юкъахь уггаре а кӀезигниг елахь а, хьох вер ву Суна Исраилан къомана куьйгалхо хин волу цхьаъ. Цуьнан схьавалар ду дуьне доладелчхьана, азалера»[+].

3Цундела Везачу Эло Исраилан халкъ церан мостагӀийн кара дӀалур ду, берах йолчо бер даллалц а, халкъах къаьстина вежарий исраилхойх дӀакхетталц йолчу ханна. 4ТӀаккха Цо, хьала а гӀаьттина, Везачу Элан ницкъаца а, Шен Везачу Делан цӀеран сийлаллица а и халкъаш дажор ду. Уьш кхерам боцуш дехар ду, хӀунда аьлча Иза оцу хенахь дуьненан йистошка дӀакхаччалц сийлахь хир ву[+]. 5Цуьнца машар хир бу.


ПаргӀатдовлар а, таӀзар дар а

Ашурхой, вайн махка чу а баьхкина, вайн гӀепаш а кегъеш, чекхбевлча, вай царна дуьхьал тӀом бан вешан нуьцкъала тхьамданаш бохуьйтур бу[*][+]. 6[+]Цара Ашуран лаьтта тӀехь туьраца, ткъа Намрадан лаьтта тӀехь даьккхинчу туьраца олалла дийр ду. Ткъа Цо вай ашурхойх паргӀатдохур ду, уьш вайн лаьтта тӀе а, вайн дозанашка а бевлча.

7Якъубан халкъах дисина дакъа дуккха а долчу халкъашна юкъахь Везачу Элера долу тхи санна а, баца тӀе догӀу кхевссина догӀа санна а хир ду. Дисина долу и халкъ адамах дозур а дац, цунах тешна Ӏийр а дац. 8Якъубан халкъах дисина дакъа халкъашна юкъахь, дукхачу къаьмнашна юкъахь, хьуьнан акхарошна юкъахь лом санна, уьстагӀийн жена юкъахь къона лом санна хир ду. Ша дуьхьалдаьлча, цо хьоьшу, цоьсту. Цхьаьнгге а цунах кӀелхьарваккхалур вац. 9Хьан куьг мостагӀашна тӀе айалур ду, уьш берриш а ахь хӀаллакбийр бу.

10«Оцу дийнахь иштта хир ду, – боху Везачу Эло, – Аса хьан дой а хӀаллакдийр ду, гӀудалкхаш а йохор ю[+]. 11Ас хьан лаьтта тӀера гӀаланаш а хӀаллакйийр ю, хьан массо а чӀагӀонаш а йохор ю[+]. 12Хьан карахь болу жинашца тайнарш а хӀаллакбийр бу, палтуьйсурш а хьан хир бац кхин[+]. 13Ас хьан цӀуш бохор а бу, харцделанашна хӀиттийна тӀулгаш хьуна юкъара хӀаллакдийр а ду, кхин Ӏамал йийр яц ахь хьайн куьйгашца йинчу хӀуманашна[+]. 14Ас хьо дехачуьра Ашера-далла лерина долу дечиган хьан бӀогӀамаш дӀадохур ду, ткъа хьан гӀаланаш йохор ю[+]. 15Ас муьтӀахь доцучу халкъашна Сайн оьгӀазаллехь а, эргӀадаллехь а бекхам бийр бу».

#### 6


Везачу Эло Исраилан халкъе бехк баккхар

1ЛадогӀа Везачу Эло бохучуьнга:

«ХьалагӀатта, лаьмнашна хьалха довзийта хьайн гӀуллакх, баьрзнашна дӀахозийла хьан аз!»

2ЛадогӀа, лаьмнаш, Везачу Элан гӀуллакхе! Лаьттан онда бух, ахьа а ладогӀа! ХӀунда аьлча Везачу Элан цхьа къовсам бу Шен халкъаца. Цо Исраилан халкъе бехк боккху[+].

3«Сан халкъ! ХӀун вон динера Ас хьуна? ХӀун гӀело йинера Ас хьуна? Схьадийцал Соьга[+]. 4[+]Ас, Мисар-махкара ара а даьккхина, лоллин цӀийнера мехах паргӀатдаьккхира хьо. Ас хьуна хьалхабевлла бахийтира Муса а, АхӀарон а, Марем а[+]. 5[+]Сан халкъ! Дагадаийтахьа Муаби-мехкан паччахьо Балакха дагалаьцнарг. Цуьнга хӀун жоп делира БеӀаран кӀант волчу БалиӀама? ХӀун хуьлура Шитимера Галгале кхаччалц, Делан бакъдолу гӀуллакхаш хьуна довзийтархьама?»[+]


Везачу Элана жоп далар йиш цахилар а, Везачу Элан хьехар а

6«Стенца дӀахӀотта веза со Везачу Элана, стигалан Далла, хьалха, со Цунна Ӏамал ян веача? Шаре девлла эсий а далош, дийнаташ дагоран сагӀанца дӀахӀотта те со Цунна хьалха[+]? 7Амма эзарнашкахь кой дайарх я барам боцуш дукха татолашкахь зайтдаьтта Ӏенадарх там балур буй те Везачу Элана? Сайн дуьххьарлера доьзалхо лой те ас Цунна сайгара даьллачу зуламна тӀера, сайн кийрара схьабаьлла стом лой те ас Цунна сайн синан къиношна тӀера?»[+] 8Ва адам! ДӀахаийтина-кх хьоьга диканиг хӀун ду а, Везачу Эло хьоьга хоттун дерг хӀун ду а. Иза ду – нийсонца лелар, тешаме хилар дезар, шен кӀезигалла а хууш, хьайн Делаца лелар[+].

9Везачу Элан аз ду гӀалане кхойкхуш, (ткъа Хьуна хьалха ларамах буьзна хилар хьекъалалла ду): «Ва къам а, гӀалахь гулбинарш а, ладогӀа![*] 10ХӀинца а ю те Ӏесачийн цӀенош чохь харцахьаяьхна хазнаш а, сел дегаза долу харц сахь а[+]? 11Нийса хир дуй те ас харц терза а, харц герканаш чохь йолу тӀоьрмаг а магийтича[+]? 12ГӀалин хьолахой къизаллах буьзна бу. Цуьнан бахархоша аьшпаш буьтту, харцметтанаш ду церан багахь[+]. 13Ас-айса хьо, тоха а тухуш, лазор ю. Хьан къинош бахьана долуш, Аса хьо яссор ю. 14Ахьа яа хӀума юур ю, амма хьо юзур яц. Хьан кийра бассабелла хир бу. Хьайн долуш дерг лардийр ду ахь, амма хӀумма а ларлур дац хьоьга, ткъа лардинарг а Ас туьра кӀел дохуьйтур ду[+]. 15Ахь ялта дӀадуьйр ду, амма иза хьокхур дац. Зайтдиттан стоьмех даьтта доккхур ду, амма цунах пайда оьцур бац, кемсех мутта доккхур ду, амма чагӀар мер дац[+]. 16[+]Ӏумари-паччахьан парзаш а, Ахьаб-паччахьан цӀийнан массо а гӀуллакхаш а ахь лардарна а, церан ламасташца шу леларна а, Ас хьо, йохийна, яссор ю, ткъа хьан бахархой, шок а лоькхуш, боьлуьйтур бу. Сан халкъан сийсазалла ахь а хьоьгур ю»[+].

#### 7


Исраилан халкъан эхь-бехк дар

1Декъаза ю со! ХӀунда аьлча хӀинца суна хилларг – аьхка схьалахьийначу стоьмех а, схьаяьхначу кемсех а тера ду: яа цхьа а кемсийн хорха а яц, со хьоьгуш йолчу мерзачу инжирех цхьа а яц[+]. 2Далла тешаме берш махкахь ца бисина, догцӀенанаш а бац адамашна юкъахь. Массара а кӀело йина, цӀий Ӏанорхьама. ХӀорра а шен вешина речӀа югӀуш ву[+]. 3Церан куьйгаш зуламаш дан говза ду. Хьаькамаша шайна совгӀаташ далар тӀедожийна, кхелахошна кхаьънаш ийдо. Карахь Ӏедал долчу наха шайн лаамаш схьахоуьйту. Уьш массо а цхьа барт беш бу[+]. 4Царах диканиг коканан колл санна ву, нийсо лелош верг – кӀохцалийн кертал а оьшуш ву. Дала халкъана таӀзар ден долу де тӀекхочуш лаьтта. ХӀинца уьш боьхна хьийзар бу[+]. 5Вовшех а ма теша, доттагӀчух тешна а ма Ӏе. Айхьа олу дош ларде хьайна юххехь Ӏуьллучух[+]. 6[+]ХӀунда аьлча кӀанта да сийсазвоккху, йоӀ шен нанна дуьхьалйолу, нус шен марнанна дуьхьалйолу, стеган цӀеранаш цуьнан мостагӀий хуьлу[+].

7Амма сох лаьцна аьлча, со сайн Веза Эла варе хьоьжур ву, со сайн кӀелхьарваларан Деле сатуьйсуш хир ву. Сан Далла со дӀахезар ву[+].


Везачу Эло кӀелхьардовлар дахьа

8Со бахьана долуш воккха ма ве, сан мостагӀа! Со охьавоьжнехь а, хьалагӀоттур ву. Со боданехь велахь а, Веза Эла суна серло ю[+]. 9Далла хьалха айса къинош летийна дела, ас Цуьнан оьгӀазло дӀакхоьхьур ю, сан гӀуллакх цхьалха а даьккхина, суна тӀехь Цо кхел яллалц. ТӀаккха Цо со серлонга воккхур а ву, суна Цуьнан нийсо а гур ю[+]. 10Сан мостагӀчунна а гур ду иза. «Мичахь ву хьан Веза Дела?» – соьга баьхна волу иза юьхьӀаьржачу хӀуттур ву. Сан бӀаьргаш Ӏебар бу, урамашкара хатт санна, иза хьоьшуш гича[+]. 11Хьан пенаш дӀахӀиттон де тӀекхочуш ду, хьан дозанаш къасторан де ду иза.

12Оцу дийнахь Ашур-махкара, Мисар-мехкан гӀаланашкара, Мисарара Эпрат-хина тӀе, хӀордана тӀера хӀорда тӀе, ломана тӀера лам тӀе дӀакхаччалц богӀур бу хьуна тӀе[+]. 13Ткъа оцу лаьттах яьсса аре хир ю, цуьнан бахархойн бехкана а, церан гӀуллакхийн тӀаьхьенаш бахьана долуш а.


Везачу Эло Исраилан халкъах бина къинхетам

14Хьайн халкъ, дежийлашна юкъахь йолчу хьуьнхахь шаьш дехаш долу Хьан тӀаьхьенан уьстагӀий, Хьайн коьжалгаца дажадехьа. Дежийла уьш, ширачу заманахь санна, Башанехь а, ГалӀадехь а![+]

15Мисар-мехкан лаьттара хьо арадоккхучу деношкахь санна, иштта инзаре гӀуллакхаш гойтур ду Везачу Эло цунна[+].

16Уьш гича, шаьш мел нуьцкъала делахь а, халкъаш озалур ду. Цара шайн батош дӀакъовлур ю, церан лергаш къорлур ду[+]. 17Цара ченаш тӀе мотт хьоькхур бу, лаьхьано санна. Уьш шайн чӀагӀонаш чуьра арадевр ду, лаьттан нӀаьний санна. Уьш вайн Везачу Далла тӀе бегош боьрзур бу, Хьох кхоьруш а хир бу[+]. 18Муьлха Дела ву Хьо санна къиношна гечдеш а, Хьан долчу халкъах бисинчеран зуламашна къинтӀера волуш а? Хьо даим вац оьгӀазвахана вуьсуш, амма Хьуна къинхетам бан хазахета[+].

19Хьо юха а хир ву тхоьца къинхетаме. Ахьа тхан харцонаш, хьаьшна, дӀашарйийр ю, Ахь кӀорггачу хӀорда чу кхуьссур ду тхан массо а къинош[+]. 20Якъубан тӀаьхьенна Хьо тешаме хир ву, ИбрахӀиман тӀаьхьенна Ахь къинхетам дӀагойтур бу. Иза тхан дайшна юьхьанца дуьйна Ахьа ваӀда деш лур ду аьлларг ду[+].

### Нахьум

#### Нахьум

Нахьум


[1]

[2]

[3]


Нахьум-пайхамаран


тептар


Дешхьалхе

Нахьум-пайхамаран тептар байтан кепехь ду. Цу тӀехь Нунав-гӀала йожор бахьана долуш адамаш даккхийдеш хилар гойту. Иза заманашкара дуьйна хилла болчу а, чӀогӀа ницкъ бина болчу а исраилхойн мостагӀий болчу ашурхойн коьрта гӀала яра. ГӀала йожор Ӏийса дуьнен тӀе валале ворхӀалгӀачу бӀешеран тӀаьххьарчу декъехь хилла. Къизачу а, дегалчу а къомана Дала дина таӀзар санна гуш ду Нунав-гӀала йожор.

#### 1

1[+]Нунав-гӀалина дуьхьал Делера болу хаам. Элкхушахо волчу Нахьумна Дала хӀоттийначу суьртах лаьцна долу тептар[+].


Дела Нунав-гӀалина оьгӀазвахар

2Веза Эла – эмгаралла йолу Дела а, бекхамхо а ву.
Бекхам бийриг а, дераллах вуьзнарг а ву Иза.
Шена дуьхьалболчарна бекхам а бо Цо,
мостагӀашна дуьхьал моха а латтайо Цо[+].
3Веза Эла атта оьгӀаз а ца воьду,
Иза Шен ницкъаца сийлахь ву.
Цо бехк таӀзар ца деш а ца буьту.

Йилбазмохехь а, дарцехь а ду Везачу Элан волавалар,
мархаш – Цуьнан когаша хьалайоккху чан санна ю[+].
4Цо омра дича, хӀорд а бакъало,
дерриг хиш а лекъа.
Башан-мохк а, Кармал-лам а маргӀалбулу,
Ливанун-ломан зазанаш дакъало[+].
5Цунна хьалха лаьмнаш а дегадо,
баьрзнаш а деша.
Цуьнан юьхьа хьалха латта а,
дерриг а дуьне а, дуьнен чохь
мел дехарг а дегадо[+].
6Мила латталур ву, Иза эргӀадвахча?
Хьан ловр ю Цуьнан чӀогӀа йолу оьгӀазалла?
Цуьнан дералла яьлла цӀе санна хиларна,
тархех Цунна хьалха чан хуьлу[+].

7Веза Эла ма дика ву.
Бохам тӀебеача, Иза дӀалочкъийла ву.
Шех бӀобулучарна Ӏуналла до Цо[+].
8Амма дерриге а дӀахьулдечу хин дестаро санна,
Цо кхоччуш дӀайоккхур ю Нунав-гӀала[*].
Шен мостагӀий Цо бодане дӀахьулбойтур бу[+].
9ХӀун дагадеана шуна Везачу Элана дан?
Цо шу кхоччуш хӀаллакдийр ду!
ШолгӀа шуна бохамаш бан оьшур дац.
10Коканан колл санна, вовшахъхьаьрчина болу мостагӀий,
баххалц мелла болу маларчаш санна, хӀаллакбина хир бу,
дагийна декъа ча санна, берриш а хӀаллакбина хир бу[+].

11Везачу Элана дуьхьал зулам дан дагалаьцнарг а, мекара хьехам бинарг а хьох схьаваьлла, Нунав-гӀала. 12Везачу Эло иштта боху: «Ашурхой нуьцкъала а, дукха а белахь а, уьш хӀаллакбина дӀабохур а бу, уьш къайлабевр а бу. ЯхӀудан халкъ, Ас хьуна хӀинццалц халонаш йинехь а, кхин халонаш йийр яц. 13ХӀинца Ас хьуна тӀехь долу церан дукъ дохор ду, хьан буржалш а йохор ю»[+].

14Ткъа хьуна, Ашуран къам, Везачу Эло хӀара билгалдаьккхина: «ХӀинца чул тӀаьхьа кхин хӀу хир дац хьан цӀе йоккхуш. Хьан деланийн цӀийнара дечиган а, лалийна бина болу а цӀуш хӀаллакбина дӀабохур бу Ас. Ас хьуна каш кечдийр ду, хьо мехала хӀума йоцу дела»[+].

15[+]Хьажал, хаза кхаъ бахьаш волчу а, машар дӀакхайкхош волчу а геланчин когаш лаьмнашкахула схьабогӀу! ЯхӀудан къам, хьайн деза денош дазде, хьайн ваӀданаш а кхочушде. ХӀинца чул тӀаьхьа Ӏесанаш хьан махка кхин чугӀертар бац, уьш кхоччуш хӀаллакбина дела[+].

#### 2


Нунав-гӀалина тӀелатар

1Бохам бийриг хьуна дуьхьалгӀаьттина,
ва Нунав-гӀала!
Ӏалашъе хьайн чӀагӀонаш,
ларбе хьайна тӀебогӀу некъ,
хьайн гӀодаюкъ ехка,
схьагулбе ницкъ.

2Веза Эла Якъубан тӀаьхьенан сийлалла меттахӀотто воллу,
Исраилан халкъан сийлалла меттахӀоттор ю,
бохам бечара церан латта дассийна делахь а,
церан кемсийн гаьннаш хӀаллакдина делахь а[+].

3Церан эскархойн турсаш цӀен ду.
Церан тӀемалой цӀен духар дуьйхина бу.
ЦӀе санна лепаш ду церан гӀудалкхийн эчиг
тӀамана кечам бинчу дийнахь,
техкаш ю гоьмукъийн хьун[+].

4ГӀудалкхаш урамашкахула дӀасахьаьдда,
майданашкахь къевкъа уьш.
Царах, цӀарах санна, лепар схьадолу,
къега уьш, секхаӀад санна.
5Куьйгалхочо шен тӀеман хьаькамаш схьакхойкху,
амма церан болар тийсало.
ГӀалин пенашна тӀекхача сихбелла уьш,
амма хӀинцале а дӀахӀоттийна бу
гӀалин ков харцош болу бӀогӀам
беттачеран ларйо хӀума[+].
6Хин кевнаш дӀаделлалуш ду,
паччахьан цӀа хӀаллакьхуьлуш ду[+].
7Сацам бина бу.
Зуда-паччахь ерзина йийсаре дӀаюьгуш ю.
ГӀарбашаш, кхокхарчий санна, узарш деш бу,
сингаттамца шайн накхош тӀе буйнаш а детташ[+].
8Нунав-гӀала ша мел ю
хих буьзна Ӏам санна яра,
ткъа хӀинца цуьнан нах бовду.
Совцийша! Совцийша! Амма
цхьа а юха ца хьожу.

9ДӀасадаккха дети, дӀасадаккха деши!
Цхьана а езачу пхьегӀан тӀаьхьалонан йист хедаш яц.

10Иза талораш дина, яссийна, хӀаллакйина.
Дог деша, голаш егайо.
Массеран меженаш чохь онда лазар ду.
Массеран яххьаш макхъелла[+].

11Мичахь бу хӀинца лоьмийн бен а,
лоьмийн кӀорнеш кхобуш йолу меттиг а
цхьаммо а ца кхерош лом-нана а,
лоьман кӀорнеш а лелла йолу[+]?
12КӀорнеш тоъал юзорхьама катухура лоьмо,
лом-нанна кхача балархьама са дукъадора,
шен хьехаш ижух а юзуш,
оьрнаш катоьхначух а дузуш[+].

13«ХӀинца Со ву хьуна дуьхьалваьлла! – боху Везачу Эло. – Хьан гӀудалкхаш Ас кӀур бина ягор ю. Хьан лоьман кӀорнеш туьро юур ю. Хьан хӀонс а дӀайоккхур ю Ас лаьтта тӀера. ХӀинца чул тӀаьхьа кхин хезар дац хьан геланчийн аьзнаш»[+].

#### 3


МостагӀаша Нунав-гӀала йоккху

1Бохам тӀебогӀу цӀийх юьзначу гӀалина!
Харцдолчух а, схьаяьккхина хӀонсах а юьзна ю иза,
талораш дар а соцуш дац цигахь[+].
2Шад еттар а, хьийзачу чкъургийн тӀак а,
юм еш йогӀучу говрийн татанаш а,
хахкаеллачу гӀудалкхан гӀовгӀа а ю хезаш.
3Хахкаелла йогӀу дошлойн говраш,
къегаш ду тур, лепа гоьмукъ.
Шортта белларш бу, декъийн оьланаш ю.
Декъийн йист яц, оцу декъех тийсало[+].
4Иза Нунав-гӀалин лелар бахьана долуш ду.
И гӀала, хаза куц долу кхахьпа санна, сийсаза лелара,
жинашца тайна хилар тӀехь уггар а говза йолу,
шен сийсаза леларца халкъаш духкуш йолу,
шен жиналлица тукхамаш духкуш йолу[+].

5«ХӀинца Со ву хьуна дуьхьалваьлла! – боху Везачу Эло. –

Ас хьан бедаран юх хьан юьхь тӀе озор ю.
Ас халкъашна хьан ерзина ялар,
ткъа пачхьалкхашна хьан сий дайна хилар дӀагойтур ду[+].
6Ас боьха дерш тӀекхуьйсур ду хьуна,
хьох Сан дог мел далар а гойтуш,
Ас нах кхардийта дӀахӀоттор ю хьо.
7Хьо гича, муьлххачу а стага, хьох дӀа а воьрзуш,
эр ду: „Йохийна Нунав-гӀала!
Хьенан хир бу цунах лаьцна дагахьбаллам?
Мичара карор бу Суна хьан дог оьцурш?“»[+]


Бахархошка Нунав-гӀала лар ца яло

8Ну-Амин-гӀаланал[*] гӀолехь-м яц хьо, хиша го а бина, Нил-хина юххехь йолчу? Хих цунна чӀагӀо хилла, хи цунна гӀалин пен санна хилла[+]. 9Хуша а, Мисар-мохк а хедар боцу цуьнан ницкъ хуьлура. ПӀатӀа а, Лива-мохк а цуьнга гӀо лаца богӀура[+]. 10Амма иза кхечанхьа яьккхина, иза а йийсар дина ю. Цуьнан кегий бераш урамаш вовшах мел кхетачохь кегдина, ткъа церан цӀеяхначарах лаьцна кхаж туьйсура, церан хьалдолу нах буржалш тоьхна бу[+].

11Иштта хьо а, Нунав-гӀала, яха а ехна, къайлаер ю. Иштта ахьа а, хьайн мостагӀех дӀа а едда, дӀалечкъийла лоьхур ю[+]. 12Хилла стоьмаш долчу инжирийн диттех тера ю хьан ерриге а чӀагӀонаш. Нагахь санна и дитт дегадахь, и стоьмаш кхалла луучунна нийсса бага оьгур бу. 13Хьайн эскаре хьажал! Хьан тӀемалой зударех тера хир бу! МостагӀий хьан махка чугӀурту кевнаш шуьйра схьаделладелла лаьттар ду. Церан гӀораш цӀеро дӀакхаьллина хир ду[+]. 14Хьайна го лоцучу ханна хи кечде, хьайн чӀагӀонаш чӀагӀъе, хотта юкъа гӀо, поппар хье, кибарчигаш еш йолу кепаш кечъе. 15Цигахь цӀеро хӀаллакйийр ю хьо, туьро цоьстур ю хьо. ЦӀазо ялта дӀакхалларе терра, хьо а йиъна дӀайоккхур ю!

Къона а, доккха а цӀоз санна, дебаш хила! 16Хьан совдегархой стигалара седарчел а алсамбевлла бу. Уьш, къона цӀоз санна, цӀока дӀа а яьккхина, хьалаоьху. 17Хьан куьйгалхой доккха цӀоз санна бу. Хьан баьччанаш, шелъелча, пенийн хераллашкахь бенаш деш долчу цӀазан жӀуга санна бу. Амма малх кхетча, уьш, тӀема а йовлий, дӀасайоьлху, тӀаккха цхьанна а ца хаьа уьш стенга яхана.

18Ашур-мехкан паччахь, хьан Ӏуналла дийраш самабевр боцу наб еш бу, хьан баьччанаш гуттаренна а бийшина бу. Хьан халкъ лаьмнашкахула дӀасадаьржина. Цхьа а вац иза схьагулдан. 19Хьан чов ерзо дарба дац, хьуна йина чевнаш тоян йиш яц. Хьох лаьцна хаам хезнарш тӀараш детташ баккхийбер бу, хӀунда аьлча мила ву хьоьгара къизалла даим тӀекхачаза?![+]

### Хьабукъа

#### Хьабукъа

Хьабукъа


[1]

[2]

[3]


Хьабукъа-пайхамаран


тептар


Дешхьалхе

Хьабукъа-пайхамаро аьлла долу дешнаш Ӏийса дуьнен тӀе валале ворхӀалгӀа бӀешо чекхдолуш хиллачу заманахьлера ду. Оцу хенахь бавелхоша олалла дора исраилхошна тӀехь (тептар тӀехь царах дукхахьолахь хашадхой олу). Оцу къизачу къомо ницкъ барна гӀайгӀанах вуьзна хиларна, пайхамаро Везачу Эле хаттар до: «Шайл бакъахьаранаш Ӏесачара дӀакхаллар вист ца хуьлуш хӀунда лов те Ахь?» (1:13). ТӀаккха Везачу Эло цунна жоп ло, Ша билгалъяьккхинчу хенахь доггӀург дийр ду, ткъа и хан тӀекхачале, «Делан лаамехь верг Цунах тешарца вехар ву» аьлла (2:4).

Тептаран дисинчу декъехь Делера болу цхьа хаам а, Далла лерина йолу цхьа назма а ю. Делера болу и хаам харцо лелаечарна бийр болчу бохамах лаьцна бу. Далла лерина йолчу оцу назманехь Дела сийлахь хиларх лаьцна дуьйцу, иштта байтийн яздархочун довр доцу Делах тешар а довзуьйту.

#### 1

1ХӀара бу Хьабукъа-пайхамарна Делера кхаьчна болу хаам[+].


Хьабукъин латкъам

2Веза Эла, ас орца мел дохур ду те – Хьуна дӀа а ца хезаш, ас цӀогӀа мел хьоькхур ду те – къизалла ечух Ахь кӀелхьар а ца воккхуш[+]? 3ХӀунда хьоьжуьйту Ахь со зуламашка? Муха лов Ахьа харцонашка хьежар? Суна хьалха хӀаллакдар а, къизалла яр а ду. Массанхьа а девнаш а, къийсарш а ду. 4И бахьана долуш Ӏедалан ницкъ байна, нийса кхелъяр а дац. Ӏесачо Делан лаамехь верг кӀелвуьту дела, кхелъяр а харцонца чекхдолу[+].


Везачу Элан жоп

5[+]ТӀаккха Везачу Эло нахе иштта элира: «Хьовсийша халкъашна юкъа, тергаме хьовсалаш, шу чӀогӀа цецдевр ду, хӀунда аьлча шун дахаран деношкахь цхьамма шайга уьш дийцича, цкъа а шу тешар доцу хӀума дийр ду Ас[+]. 6[+]Ас хашадхой гӀовттор бу, къиза а, эргӀада а долу и халкъ. Уьш лела лаьттан аре мел ю, нах Ӏаш йолу шайн йоцу меттигаш шайн дола яхархьама[+]. 7И халкъ кхерам тосуш а, нах Ӏадош а ду. Цара еш йолу кхел а, церан олалла а цаьргара шайгара схьадолу.

8Церан говраш цӀоькъабергел сиха ю, уьш буьйсанна лелачу берзалойл а луьра ю. Церан береш схьахахкабевлла богӀу, церан дошлой геннара схьабогӀу. Ижуна тӀекхета аьрзу санна, тӀемабевлла схьабогӀу уьш[+].

9Мехкашна чу а гӀерташ, церан эскарш ницкъ бан Ӏалашо йолуш ду, малхбалера мох санна йолу церан къизалла тобанел а хьалхаяьлла йогӀу. Цара йийсархой дӀалоцу, гӀум санна. 10Цара паччахьаш хьийзабо, баьччанех царна белам хилла. Муьлххачу а чӀагӀонах бийлало уьш, го беш, баьрзнаш а хӀиттадой, уьш дӀалоцу цара. 11ТӀаккха уьш, чехка мох санна, тӀех а бевлла, дӀабовлу. Уьш къилахь нах бу, хӀунда аьлча шайн ницкъах шайна дела кхоьллина цара».


Хьабукъас шолгӀа бина латкъам

12Веза Эла, Хьо вац ткъа ширачу заманашкара дуьйна волу сан Дела, сан Везаниг? Тхо лийр дац![*] Веза Эла, хашадхой Ахь къобалбина бу, цаьрга кхел яйтархьама. Сан тарх! Уьш Ахь билгалбаьхна бу таӀзар дайтархьама[+]. 13Вонашка хьежа тӀех цӀена бу Хьан бӀаьргаш. Зуламашка хьоьжуш Хьо Ӏалур ма вац! Тешнабехк лелораш хӀунда лов Ахь? Шайл бакъахьаранаш Ӏесачара дӀакхаллар вист ца хуьлуш хӀунда лов те Ахь[+]?

14ХӀунда дуьту Ахь адамаш, хи чуьра чӀерий а, шайна тӀехь олахой боцу текхаргаш а санна? 15Хашадхоша уьш берриш а мӀерашца хьалабоху, цара шайн бойнашца дӀа а лоцу, уьш шайн эвнаш чу схьа а гулбо. Цу бахьанина хазахетар а хилла, баккхийбеш бу уьш[+]. 16Цундела цара сагӀанаш дахьа шайн эвнна, кӀур а туху шайн бойнна. ХӀунда аьлча оцу эвнах а, оцу бойнех а церан гайш дуьзина а хуьлу, церан шортта рицкъа а хуьлу.

17Даим яссо мега те цара шайн эвнаш, къа ца хеташ даим халкъашна ницкъ бан мега те цара?

#### 2


Везачу Эло Хьабукъина делла жоп

1Ӏуналлина лерина йолчу бӀаьвнна тӀе вогӀур ву со, чардакха тӀехь лаьттар ву со. Со хьоьжур ву Везачу Эло сайга эр дерг хаархьама а, ас-айса сайн латкъамах лаьцна хӀун ала деза хьажархьама а[*][+].

2Везачу Эло, жоп а луш, соьга иштта элира: «ДӀаязде Ас хьайна дӀахоуьйтун дерг, дикка къаьсташ дӀаязде экъанаш тӀе, йоьшучунна атта хилийтархьама[+]. 3[+]И хаам дӀаязбе, хӀунда аьлча Ас дӀахоуьйтун дерг билгалъяьккхинчу хенахь бен кхочушхир дац. И хаам чаккхенах хьаьгна бу, иза харц хир бац. Иза кхочушхилар вайна дахделла хетахь а, цуьнга ладугӀуш хила. Иза билггал хир долуш ду, иза хьелур дац[+]. 4[+]Хаам хӀара бу: „Лакхара хьоьжучух лаьцна аьлча, цунна чохь догцӀеналла яц. Ткъа Делан лаамехь верг Цунах тешарца вехар ву[+]. 5Иштта, чагӀаро Ӏехаваре терра, курачу стеган синтем ца хуьлу. Цуьнан сутаралла, эхарт санна, шуьйра ю, Ӏожалла санна, цкъа а Ӏебар вац иза. Цо дерриг а къаьмнаш шена тӀе схьагулдо, массо а халкъаш шена йийсаре схьадаладо“»[+].


Делан лаамехь боцучарна кхелъяр

6Ткъа и эшийна халкъаш-м хир дац те дерриш а толамхойх лаьцна кицанаш а дохуш, царах кхаьрдаш, царах лаьцна хӀетал-металш олуш? Цара эр ду: «Декъаза ву шен боцу бахамах шех хьалдерг вийриг, шех деза закъалт дийриг. Дукха ханна хир дуй те иза иштта?»[+]

7Хьуна декхарийлахь берш цӀеххьана гӀовттур-м бац те? Хьо кхоьруьйтуш берш самабевр-м бац те? ТӀаккха хьо церан ижу хилла дӀахӀуттур ма ву! 8Ахьа а дукха халкъашна талораш дина дела, дисинчу массо а халкъаша хьуна а талораш дийр ду, хӀунда аьлча ахь адамийн цӀий Ӏанийна, иштта мехкашна а, гӀаланашна а, царна чохь мел бехачарна а ахь къизалла а йина[+].

9«Декъаза ву хьарамлонца шена хӀума гулдийриг, шена цӀа дайтархьама а, шен бен лакхенгахь бархьама а, цу тайпана бохаман куьйгах ша кӀелхьарваккхархьама!»[+] 10Ахь дагалаьцначу хӀуманаша хьан цӀийнан сий дайина. Дукха халкъаш хӀаллакдарца хьайн синна къилахь дерг лелийна ахь. 11Пенашна юкъарчу тӀулгаша хьуна дуьхьал мохь хьоькхур бу, дечигах динчу дукъоша цара до тоьшалла духаэр ду[+].

12«Декъаза ву цӀий тӀехь гӀала хӀоттош верг, харцдолчуьнца чӀагӀонаш дӀахӀиттош верг!»[+] 13Массо а ницкъийн Везачу Элера-м дац те халкъаша цӀеран дуьхьа къахьегна хилар а, къаьмнаша шаьш эрна хьийзийна хилар а[+]? 14[+]Амма Везачу Элан сийлалла йовзарх латта дузур ду, хиша хӀорд ма-буззара[+].

15«Декъаза ву шена уллорачаьрга оьгӀазаллин кад молуьйтуш верг, церан сийсазалла гучуяккхархьама, маларш а мийлош, уьш бахош верг!»[+] 16Сийлаллин метта, хьо сийсазаллех вуьзна. Мала а малий, хьайн сий дайна хилар гучудаккха. Везачу Элан аьтту куьйгахь болу кад хьуна тӀекхочур бу, хьан сийнна тӀе юьхьӀаьржо йогӀур ю[+]. 17Ливанун-махкахь ахь лелийна зуламаш хьуна тӀедоьрзур ду. Ахь дийнаташ хӀаллакдарна, акхароша хьо а кхерор ву. ХӀунда аьлча адамийн цӀий а ахь Ӏанийна, иштта мехкашна а, гӀаланашна а, царна чохь мел бехачарна а ахь къизалла а йина.

18ХӀун пайда бу суьрташ дечу стага винчу цӀун, я харцо хьоьхуш йолчу лалийна йинчу хӀуманан? Суьрташ динарг ша кхоьллинчу цӀунах муха тешар ву? И цӀу вист а ца хилало![+] 19«Декъаза ву дитте „Самадала!“ бохург, ткъа мотт ца хуучу тӀулге „ХьалагӀатта!“ бохург. Цуьнга Ӏамалур дуй те цхьа а хӀума? ХӀаъ, иза дети-деши диллина бу, амма цунна чохь са ма дац»[+].

20Ткъа Веза Эла Шен дезачу цӀа чохь ву: дерриг а латта тийна хуьлийла Цуьнан юьхьана хьалха![+]

#### 3


Хьабукъин доӀа

1Хьабукъа-пайхамаро тийжаме назма[*] санна даьккхина доӀа.

2Веза Эла! Ахь мел диначух лаьцна хезна суна.
Веза Эла! Хьан гӀуллакхашка ларамах вуьзна ву со.
Тхан деношкахь юха а дехьа уьш иштта,
тхан заман чохь и гӀуллакхаш кхин а гучудахахьа!
ОьгӀазвахханчохь къинхетамалла дагаяийтахьа.

3Дела Теманера схьавогӀу,
Везаниг а Паран-ломара схьавогӀу.
Цуьнан возалло стигалш дӀахьулйо,
Цуьнан сийлаллах латта дузу.
4Цуьнан лепар малхан серло санна ду.
Ницкъ къайлабаьлла болчу
Цуьнан куьйгах зӀаьнарш юьйлу[+].
5Цунна хьалха кхераме цамгар йогӀу.
Цуьнан гӀулчашкахь Ӏожаллин ун лела.
6Иза волавеллачуьра сецча, латта дегадо.
Иза дӀахьаьжча, халкъаш тохало.
БӀешерийн лаьмнаш духу,
шира баьрзнаш охьаоьгу.
Цуьнан некъаш абаденналц ду[+].

7Суна го, хушанхойн четарш гӀайгӀанехь хилар,
маданхойн меттаметтанаш сингаттамехь хилар[+].
8Хишна оьгӀазвахана те Хьо, Веза Эла?
Хишна тӀе йирзина те Хьан оьгӀазалла?
ХӀордана дуьхьал яьлла те Хьан дералла?
Цу бахьанина Хьайн дой хоьхку Ахь,
Хьан толаман гӀудалкхаш лоьхку Ахь[+]?
9Ахь схьадоккху Хьайн секхаӀад,
Хьайн ботт пхерчашца а юзу[*].
Ахь Ӏоврашца хедадо латта.
10Хьо гича, лаьмнаш дегадо.
Стигалара хиш охьахьовду.
КӀоргачу хӀордо шен аз схьахозуьйту,
леккха шен куьйгаш хьала а ойу[+].
11Малххий, буттий шаьш долччохь совцу,
Хьан чехкачу пхерчийн сегарна,
Хьан серладуьйлучу гоьмукъийн къегарна[+].
12Хьо оьгӀазаллехь лела лаьтта тӀехула.
Хьайн дераллехь Ахь халкъаш хьоьшу.
13Хьо хьалхаволу Хьайн халкъ кӀелхьардаккхархьама,
Айхьа къобалдинарг кӀелхьардаккхархьама.
Ахь Ӏесачийн халкъан коьртехь волчунна туху,
бух тӀера хьалакхаччалц иза гучу а воккхуш.
14Ахь цуьнан тӀемалойн хьаькам цуьнан шен пхерчашца вожаво,
тхо дӀасадаржо, дарц санна, уьш тӀехьаьддачу дийнахь,
хазахетарца мисканиг къайлаха дӀакхалла дагахь.
15Ахь Хьайн говрашца хӀорд хьоьшу,
сийлахьчу хийн чопа а йоккхуш[+].

16Суна хезира – сан чуьйраш хьовзийра.
Цунах лаьцна кхаъ хезча, сан балдаш дегийра,
сан даьӀахкех лазар кхийтира,
сан когийн кӀелара латта дегадо.

Амма со собарца хьоьжур ву,
тхуна тӀелеттачу халкъана тӀе догӀучу бохаман дийне[+].

17Инжиран дитто заза ца даккхахь а,
кемсийн таьллангана тӀе стом ца латабахь а,
зайтдитто сатийсинарг ца лахь а,
аренаша ялта ца лахь а,
жоьлехь уьстагӀий ца дисахь а,
божалахь даьхний ца дисахь а,
18тӀаккха а Везачу Элах воккхавийр ву со,
суо кӀелхьарвоккхучу Делах сакъералуш хир ву со[+].
19[+]Хьалдолу Эла – сан ницкъ бу.
Цо, сан когаш сен когаш санна а бо,
со сайн лакхенашкахула а лоьлуьйту!

Эшарш лоькхучу тобанан куьйгалхочуьнга: хӀара назма мерз-пондаршца лакха езаш ю[+].

### Цапни-ЯхӀу

#### Цапни-ЯхӀу

Цапни-ЯхӀу


[1]

[2]

[3]


Цапни-ЯхӀу-пайхамаран


тептар


Дешхьалхе

Цапни-ЯхӀу-пайхамаро Делера кхайкхамаш бора Ӏийса дуьнен тӀе валале ворхӀалгӀачу бӀешеран тӀаьххьарчу декъехь. Ялх бӀе ткъе хьалхарчу шарахь, Ӏийса дуьнен тӀе валале, Юши-ЯхӀу-паччахьо динан юхаметтахӀиттораш динчул хьалха йолчу заманахь дара иза, схьахетарехь. Тептар тӀехь ишттачу хӀуманех лаьцна олуш ду: бохаман цхьа де хир ду, кхечу деланашна Ӏамалъяр бахьанина ЯхӀудан халкъана таӀзар дийр долу; кхечу къаьмнашна а таӀзар дийр ду Везачу Эло; Ярушалайм-гӀала бохамна лерина елахь а, цхьа хан дӀаяьллачул тӀаьхьа и гӀала юхаметтахӀоттор ю, ткъа гӀалахь цхьа таьӀна а, Делан лаамехь долуш долу а халкъ дехаш хир ду.

#### 1

1[+]ХӀара бу яхӀудхойн паччахьан Аминан кӀанта Юши-ЯхӀус паччахьалла дечу деношкахь Хушин кӀанте Цапни-ЯхӀуга Везачу Элера кхаьчна болу хаам. Хуши Гадал-ЯхӀун кӀант хилла, ткъа иза Хьузакх-ЯхӀун кӀентан Амар-ЯхӀун кӀант хилла[+].


Везачо Эло бекхам бийр долу де

2«Лаьтта тӀера дерриг хӀума а дӀадойур ду Ас, – боху Везачу Эло. – 3Ас дойур ду адамаш а, хьайбанаш а, иштта стигалара олхазарш а, хӀорда чуьра чӀерий а дойур ду, Ӏесачу нахаца цхьаьна адамаш галболуьйту цӀуш а дӀабохур бу. Ас лаьтта тӀера адамаш хӀаллакдина дӀадохур ду, – боху Везачу Эло[+].

4Ас Сайн куьг дерзор ду ЯхӀудан халкъана а, Ярушалайм-гӀалин берриг бахархошна а дуьхьал. Цу меттигера БаӀал-харцдалла Ӏамал еш диснарг хӀаллакдийр ду Ас. Хийрачу динан дайн а, Делах дӀабирзинчу динан дайн а цӀераш кхин цкъа а багах йохур яц[+]. 5Тхевнна тӀе хьала а ваьлла, стигалшкахь мел болчу ницкъашна сужда ваханарг хӀорра а хӀаллаквина дӀавоккхур ву Ас. Веза Эла волчу Суна Ӏибадат а деш, тешаме хила чӀагӀо а еш, амма шайн паччахьах чӀагӀонаш йийраш[*] а хӀаллакбина дӀабохур бу Ас[+]. 6Веза Эла волчу Суна тӀаьхьахӀиттинчуьра дӀабирзинарш а, иштта Со ца лоьхуш а, Сох дага ца бовлуш леларш а хӀаллакбийр бу Ас».

7Хьалдолчу Элана хьалха дист ца хуьлуш дӀасовца! ХӀунда аьлча гергадеана Везачу Элан де. Везачу Эло кечбина сагӀина урс хьакха леринарг, схьакъастийна Ша кхайкхинарш[+]. 8«СагӀа доккхучу дийнахь, – боху Везачу Эло, – Ас таӀзар дийр ду элашна а, паччахьан кӀенташна а, массо а хийрачу махкахойн духарш тӀе духучарна а[+]. 9Ас таӀзар дийр ду неӀсагӀина тӀехула лелхачарна а, шайн олахочун цӀа[*] къизаллех а, харцонех а дузучарна а.

10Оцу дийнахь, – боху Везачу Эло, – ЧӀерийн кевнехь цӀогӀа детташ хезар ду, гӀалин керлачу декъара а узарш хир ду, гунашна тӀера церан дохоран чӀогӀа гӀовгӀа хир ю[+]. 11Делха, гӀалин базарш хӀуттучу декъан дахархой, хӀунда аьлча йохкаэцар лелош долу халкъ хӀаллакьхир ду, терзанашца дети узурш а хӀаллакьхир бу.

12Оцу заманахь Со, къуьда а лаьцна, Ярушалаймехула хьожуш чекхвер ву. Ас таӀзар дийр ду, шаьш летадечух тоам а беш, шайн даг чохь: „Везачу Эло я дика а, я вон а ца до“, – бохучарна[+]. 13Церан хьал хӀонс санна схьадоккхур ду, церан цӀенош а дассор ду. Цара цӀенош дӀахӀиттор ду, амма царна чохь баха ховшур бац уьш, цара кемсийн бошмаш кхиор ю, амма царах даьккхина чагӀар муьйлур дац»[+].

14Гергга ду Везачу Элан сийлахь-доккха де. Гергга а ду, чӀогӀа сихделла а догӀу. ЛадогӀал! Везачу Элан де ма къаьхьа белхар ду! Уггар майрачу тӀемалочо а цӀогӀа детташ ду! 15И де – оьгӀазаллин де ду, гӀайгӀанан а, гаттаман а де, бохаман а, дассоран а де, боданан а, Ӏаьржаллин а де, мархийн а, дахкаран а де,[+] 16коьман маӀа лекхаран а, тӀеман цӀогӀа тохаран а де. ТӀелатарш хир ду чӀагӀйинчу гӀаланашна а, лекхачу бӀаьвнашна а дуьхьал.

17Везачу Эло боху: «Адамаш бӀаьрзенаш санна леллал чӀогӀа гӀайгӀанехь латтор ду Ас, Веза Эла волчу Суна дуьхьал цара къинош летийна дела. Церан цӀий, чан санна, дӀасадаржийна хир ду, церан дилха, кхо санна, дӀасакхиссина хир ду»[+].

18Церан долахь долчу я детига, я дешига кӀелхьарбахалур бац уьш Везачу Элан оьгӀазаллин дийнахь. Цуьнан эмгараллин цӀеро хӀара дерриге а латта дагийна дӀакхоллур ду. Цо лаьтта тӀехь вехаш волу хӀорра а цӀеххьана кхоччуш дӀавоккхур ву[+].

#### 2


Далла тӀедерзаре тӀекхайкхар

1Метта а дола, хьо леррина а талла, маьттаза халкъ,[+] 2Делан сацам кхочушхилале, Далла тӀедерзаран де, мохо кегаш дӀахьокхуш санна, чекхдер ду, Везачу Элан йогу оьгӀазалла шайна тӀеяле, Везачу Элан дераллин де шайна тӀекхачале. 3Лахийша Веза Эла, лаьтта тӀехь шаьш кӀезиг хеташ долчу, Цо тӀедиллинарг кхочушдечу массара а. Нийсонца лелийша, шайн кӀезигалла дагахь латтаейша. Шу кӀелхьардовлийла хила тарло Везачу Элан оьгӀазаллин дийнахь[+].


Исраил-махкана гонахарчу халкъех лаьцна бина сацам

4[+]Ӏази-гӀала дӀатосур ю, Ашкхилун-гӀала а яссалур ю, Ашдод-гӀалин бахархой лохкур бу дийнан делккъехь, Ӏекхран-гӀала а тӀепаза йовр ю. 5Декъаза ду хӀордан йистехь дехаш долу кератхойн[*] халкъ! Везачу Элера болу хӀара хаам хьуна дуьхьал бу, пӀелаштамхойн долахь болу КанаӀан-мохк: «Ас хьо хӀаллакбийр бу, тӀаккха хир бац хьан бахархой»[+]. 6ХӀордан йистера мохк жаӀушна дежийлаш а, уьстагӀашна гӀотанаш а хилла дӀахӀуттур бу[+]. 7И мохк ЯхӀудан цӀийнах бисинчарна кхочур бу. Цигахь церан дежийлаш хир ю. Ашкхилун-гӀалин цӀеношкахь сарахь садоӀуш Ӏийр бу уьш, хӀунда аьлча Везачу Эло, церан Дала, церан аьтто юхаметтахӀоттор бу, уьш Шена дагахь болу дела.

8[+]Везачу Эло боху: «Суна схьахезна муабахоша сийсаздар а, Ӏамминхойн лер а. Суна схьахезна царна Сан халкъ дола хетар а, Сан халкъан махка чугӀорта гӀерташ цара дозалла дар а[+]. 9[+]Дийна волчу Сайх чӀагӀо йо Ас, – боху Исраилан халкъан Дела волчу массо а ницкъийн Везачу Эло, – Муаби-мохк, Седам-гӀала санна, хир бу, ткъа Ӏамминхой, Ӏамор-гӀала санна, хир бу. Церан латта шена тӀехь туьхан оьрнаш долу а, ниттийн долахь йолу а яьсса аре хир ю гуттаренна а. Сан халкъах бисинчара оцу нахах шайна хӀонс схьаоьцур ю, ткъа церан латта Сан долчу халкъах дийна бисинчарна кхочур ду»[+].

10Иза царна хир ду церан куралла бахьана долуш – массо а ницкъийн Везачу Элан халкъ царна дола хетарна а, оцу халкъах уьш кхардарна а[+]. 11Везачу Эло уьш ларамах бузуьйтур бу, лаьтта тӀехь мел болу деланаш Ша хӀаллакбечу хенахь. ХӀораммо а шен-шен меттехь Цунна Ӏибадат дийр ду, ур-атталла хӀордан йистехь дехаш долчу къаьмнаша а[+].

12[+]Шу а, хушахой, Сан туьро хӀаллакдина хир ду[+].

13[+]Шен куьг къилбаседехьа а кховдийна, Цо Ашур-мохк хӀаллакбийр бу. Нунав-гӀаланах, яссийна саьлнаш а йина, гӀум-аре санна, екъа меттиг йийр ю[+]. 14Цигахь царна юккъехь жаш а, бежанаш а, массо а тайпана дийнаташ а хир ду лелаш. Куьйра а, зу а хир ю цуьнан бӀогӀамашна тӀехь буьйсанаш йохуш. Церан аьзнаш корашкахь схьахезар ду. НеӀсагӀанашна тӀехь къапалгаш Ӏохкур ю, ткъа баган-диттан дечиган ханнаш дӀадаьхна хир ду[+]. 15Иштта хилла дӀахӀуттур ю йоккхаеш хилла йолу, гӀайгӀа йоцуш яьхна йолу и гӀала. Шен дагахь цо боху: «Со ю, со йоцург цхьа а хӀума дац!» Мел яссийна меттиг хир ю иза, цунах акхаройн бен хир бу! Цунна тӀех мел волучо: «Жолам-яӀ», – олуш, шок а тухур ю, куьйгаш а деттар ду[+].

#### 3


Ярушалаймхойн къинош а, уьш паргӀатбахар а

1Декъаза ю боьха а, сийсазъяьлла а, гӀело еш йолу а гӀала![+] 2Делан озе ла ца дугӀу цо, ша нисъяйтар тӀе ца оьцу. Иза Везачу Элана тӀе ца тевжа, шен Далла юххе ца гӀерта. 3Цуьнан баьччанаш – цунна юккъехь гӀигӀ деш долу лоьмаш санна бу. Цуьнан кхелахой – сарахь арайовлу берзалой санна бу, цхьа а даьӀахк сахуьлунга ца йолуьйтуш йолу[+]. 4Цуьнан пайхамарш ларамаза а, ямарта а бу. Цуьнан динан дайша дезаниг сийсаздоккху, товрат-хьехам шайна пайда болчу агӀор хуьйцу цара[+]. 5Веза Эла оцу гӀалина юккъехь ву, Иза нийса ву, харцдерг Цо ца до. ХӀора Ӏуьйранна, хийцамаш а ца беш, нийсонца лела Иза, амма харцо ечарна эхь бохург хӀун ду ца хаьа[+].

6Везачу Эло боху: «Ас халкъаш хӀаллакдина, церан чӀагӀонаш йохийна ю. Ас церан урамаш дассийна, хӀинца цхьа а ца лела церан урамашкахула. Церан гӀаланаш хӀаллакйина, цхьа а адам дац, бахархой а бац. 7Ас гӀалане бехира: „Соьга ларамах юьзна хилалалахь, Ас хьо нисъяр тӀеэцалахь!“ Иза иштта леллехь, цуьнан Ӏаш йолу меттиг йохийна хир яцара, цунна мел лерина таӀзар Ас дийр дацара. Амма цунна хӀетте а дерриг а шен гӀуллакхашна тӀехь телхина мел дерг дан лаьара.

8Иштта, хьежа Соьга, – боху Везачу Эло, – царна дуьхьал тоьшалла дан[*] Со гӀоттур волчу дийне хьежа. Ас билгалдаьккхина халкъаш тӀегулдар а, пачхьалкхаш тӀегулъяр а, Сайн оьгӀазалла царна тӀе Ӏанорхьама а, Сайн чӀогӀа дералла царна тӀе хьажорхьама а. Сан эмгараллин цӀаро дерриг а латта дӀакхоллур ду[+].

9ТӀаккха Ас юха а халкъашна цӀена мотт лур бу, массо а Везачу Эле кхайкхийтархьама а, белшах белш а тоьхна, Цунна гӀуллакх дайтархьама а[+]. 10Хуша-мехкан хишна дехьа йолчу меттигашкара а Соьга доӀа дечара, Ас дӀасадаржийначу халкъо, Суна совгӀаташ дахьар ду. 11Оцу дийнахь, Сан халкъ, Суна дуьхьал айхьа мел лелийначу гӀуллакхех хьуна эхь хета кхин оьшур дац, хӀунда аьлча оцу хенахь хьуна юкъара шайн кураллех сакъералуш берш Ас дӀабохур бу. Сан безачу лам тӀехь кхин дозаллаш дийр дац ахь[+]. 12Амма шуна юкъахь Ас къарделла а, эсала долу а халкъ дуьтур ду, Везачу Эле сатуьйсуш долу[+]. 13[+]Исраилан халкъах бисинчара харцонаш лелор яц. Цара харцдерг а дуьйцур дац, церан багара мекара дерг а дер дац. Дежаш а, дуьйшуш а долу уьстагӀий санна, уьш бехаш хир бу, цхьаммо уьш кхерор а боцуш»[+].


Самукъане хиларе тӀекхайкхар

14Хазахетарца йиш локхуш хила, Цийонан йоӀ![*]
Доккхаде, Исраилан халкъ!
Самукъане а хила, даггара сакъералуш а хила
Ярушалайм-гӀалин йоӀ![+]
15Везачу Эло таӀзар шуна тӀера дӀадерзийна,
шун мостагӀа а эккхийна!
Исраилхойн паччахь волу Веза Эла шуна юкъахь ву –
шайна бохамаш барх шу кхин кхера ца деза[+].
16Цу дийнахь Ярушалайме иштта эр ду:
«Ма кхера, ва Цийон!
Хьайн куьйгаш гӀел ма далийта!
17Шун Веза Дела шуна юкъахь ву,
Иза шу кӀелхьардоху тӀемало ву.
Шух сакъералуш воккхавер ву Иза,
Шен безамца шу карладохур ду Цо[*],
шух воккха а веш, йиш локхур ю Цо»[+].
18Везачу Эло боху: «Билгалдаьхна долу деза денош
даздан ца ларийна халахетачарах лаьцна аьлча,
царах хӀонс хиллехь а, уьш сийсазбинехь а,
Ас уьш юха схьагулбийр бу.
19Хьуна гӀело мел йиначарна
таӀзар дийр ду Ас оцу хенахь.
АстагӀа леларш кӀелхьарбохур бу,
дӀасабаржийнарш тӀегулбийр бу.
Ас уьш лоруьйтур бу, гӀарабохур бу
уьш сийсазбохучу хӀокху дерриге а лаьтта тӀехь[+].
20Оцу хенахь Ас шу схьа а далор ду,
оццу дийнахь схьа а гулдийр ду.
Ас шу гӀарадохур а ду, лоруьйтур а ду
лаьтта тӀера массо а халкъашна юкъахь,
Ас шун бӀаьргашна хьалха
шун аьтто юхаметтахӀоттийначу хенахь», –
боху Везачу Эло[+].

### Хьагай

#### Хьагай

Хьагай


[1]

[2]


Хьагай-пайхамаран


тептар


Дешхьалхе

Хьагай-пайхамаран тептар тӀехь цхьаболу боца хаамаш цхьаьнатоьхна бу. Ӏийса дуьнен тӀе валале пхи бӀе ткъолгӀачу шарахь и хаамаш Везачу Элера кхаьчнера пайхамаре. Йийсарера юха а дирзина, халкъо Ярушалайм-гӀалахь цхьадолу шераш даьхначул тӀаьхьа а, Делан цӀа хӀинца а дохийна лаьтташ дара. Тептаран хаамашкахула халкъе кхойкхуш ду Делан цӀа юхаметтахӀотторе, ткъа Везачу Эло чӀагӀо йо, карладаьккхина а, цӀандина а долу халкъ беркатехь а, синтемехь а дехаш хир ду бохуш.

#### 1


Хьалхара дешнаш

1[+]Дари-Ваша-паччахьо паччахьалла динчу шолгӀачу шеран, йолхалгӀачу беттан, хьалхарчу дийнахь Хьагай-пайхамарехула Везачу Элан хаам кхечира. И хаам ЯхӀуд-мехкан мехкада волчу Шалтаалан кӀанте Зурбабелна а, коьрта динан да волчу ЯхӀу-ЦӀадакъан кӀанте ЮшаӀана а лерина бара[+]. 2Иштта элира массо а ницкъийн Везачу Эло: «Кху халкъо боху: „Везачу Элан цӀа до хан хӀинца а ца кхаьчна“».


Везачу Эло Делан цӀа меттахӀоттор тӀедиллар

3Хьагай-пайхамарехула халкъе Везачу Элера хӀара хаам кхечира: 4«Ткъа, хӀара Сан цӀа дассийна лаьттачу хенахь, куц а далош, шаьш динчу цӀеношкахь шу Ӏан мегаш йолу хан тӀекхаьчний[+]? 5Цундела хӀинца иштта боху массо а ницкъийн Везачу Эло: „Шайн дегнаш леррина тӀедерзаде шаьш бечу некъаш тӀе. 6Аша дуккха а дӀадоь, амма кӀеззиг схьагулдо. Аша юург йоу, амма шу дуза а ца дузу. Аша мала а молу, амма шу хьогах дуьсу. Аша тӀе бедарш юху, амма шу дох ца ло. Аша доккху алапа Ӏуьрг долчу кисана доьду“[+].

7Массо а ницкъийн Везачу Эло иштта боху: „Шайн дегнаш леррина тӀедерзаде шаьш бечу некъаш тӀе. 8Лаьмнаш тӀе а довлий, дитташ а хедадай, уьш схьада, тӀаккха Делан цӀа юхаметтахӀоттаде. И гӀуллакх Суна хаза а хетар ду, иштта Сан сий а ойур ду“, – боху Везачу Эло.

9„Аша дуккха а долчу хӀумане сатуьйсу, амма кӀеззиг бен ца хуьлу шуна. Ткъа аша шайн цӀа деанарг, Аса Сайн садеӀарца дӀадаьккхина. ХӀунда ду иза иштта? – боху массо а ницкъийн Везачу Эло. – Шу хӀорра а, сихло, шайн-шайн цӀа доьлхучу хенахь, Сан цӀа хӀинца а доьхна лаьтта дела ду иза. 10И бахьанехь стигал а дӀакъовлаелла, шуна тхи а ца луш. Лаьтто ялта а ца ло шуна[+]. 11Аса лаьттахь а, лаьмнаш тӀехь а йокъа хӀоттийра. И йокъа бахьана долуш ялта а ца хилла, керла чагӀар а ца даьлла, зайтдаьтта а ца даьккхина, лаьтто мел кхиош дерг хьала а ца даьлла. Йокъано талхийна лаьтташ ду адамаш а, бежанаш а, шайн куьйгашца аша къа мел хьегнарг а“»[+].


Везачу Эло тӀедиллинчуьнга халкъо ладогӀар

12ТӀаккха Шалтаалан кӀанта Зурбабела а, ЯхӀу-ЦӀадакъан кӀанта коьрта динан да волчу ЮшаӀа а, дисинчу дерриге а халкъо а шайн Везачу Делан озе ладуьйгӀира. Хьагай-пайхамаро шайна бинчу хааме ладуьйгӀира цара, хӀунда аьлча Хьагай церан Везачу Дала схьаваийтина вара. Везачу Эле ларамах дуьзна дара халкъ[+]. 13ТӀаккха Везачу Элан геланча волчу Хьагайс Везачу Элера болу хӀара хаам бира халкъе: «„Со шуьца ву!“ – боху Везачу Эло»[+]. 14ЯхӀуд-мехкан мехкада волчу Шалтаалан кӀентан Зурбабелан а, коьрта динан да волчу ЯхӀу-ЦӀадакъан кӀентан ЮшаӀан а са а, дисинчу халкъан са а иракарахӀоттийра Везачу Эло. Уьш, схьа а баьхкина, шайн Делан, массо а ницкъийн Везачу Элан цӀийнаца боьзна белхаш бан буьйлабелира. 15Иза дара Дари-Ваша-паччахьо паччахьалла динчу шолгӀачу шеран йолхалгӀачу беттан ткъе доьалгӀачу дийнахь.

#### 2


Хиндолчу Делан цӀийнан исбаьхьалла

1ВорхӀалгӀачу беттан ткъе хьалхарчу дийнахь Хьагай-пайхамарехула Везачу Элера хӀара хаам кхечира:[+] 2«ХӀинца иштта дӀаала ЯхӀуд-мехкан мехкада волчу Шалтаалан кӀанте Зурбабеле а, коьрта динан да волчу ЯхӀу-ЦӀадакъан кӀанте ЮшаӀе а, дисинчу халкъе а:[+] 3[+]„Мила висина шуна юкъахь, хӀара цӀа цуьнан хьалха хиллачу сийлаллехь гина верг? Ткъа хӀинца муха гуш ду шуна хӀара? Шун бӀаьргашна хьалха цхьа а доцург ца хилла ткъа цунах[+]? 4ХӀинца доьналла долуш хила, Зурбабел, – боху Везачу Эло, – доьналла долуш хила, коьрта динан да волу ЮшаӀ, ЯхӀу-ЦӀадакъан кӀант! Доьналла долуш хила лаьтта тӀехь мел долу халкъ! – боху Везачу Эло. – Белхаш бе, хӀунда аьлча Со шуьца ву, – боху массо а ницкъийн Везачу Эло. –[+] 5[+]Шу Мисар-махкара арадовлуш Ас шуна йинчу чӀагӀоне хьаьжжина ду иза. Сан Са кхидӀа а шуна юкъахь дуьсур ду, цундела ма кхералаш!“»[+]

6[+]Иштта боху массо а ницкъийн Везачу Эло: «Кхин а цкъа, иза-м кестта хир долуш ду, Ас стигал а, латта а, хӀорд а, екъа меттигаш а егор ю[+]. 7Ас дерриг а халкъаш а дегор ду, ткъа массо а халкъашна езаш йолу еза хӀуманаш кхуза яхьар ю. ХӀара цӀа сийлаллах дузур ду Ас, – боху массо а ницкъийн Везачу Эло. – 8Дети а, деши а Сан ду, – боху массо а ницкъийн Везачу Эло. –[+] 9ХӀокху керлачу Делан цӀийнан сийлалла хьалхалерчу цӀийнан чул а лакхаер ю, – боху массо а ницкъийн Везачу Эло. – ХӀокху меттехь лур бу Ас машар, – боху массо а ницкъийн Везачу Эло».


Пайхамаро динан дайшка дина хеттарш

10Дари-Вашас паччахьалла дечу шолгӀачу шеран уьссалгӀачу беттан ткъе доьалгӀачу дийнахь Хьагай-пайхамаре Везачу Элера хаам кхечира. 11«Иштта боху массо а ницкъийн Везачу Эло: „Товрат-хьехамах лаьцна динан дайшка хаттарш а де, иштта дӀа а ала: 12‘Нагахь санна цхьамма шен бедаран юьха чохь Далла лерина даздина долу жижиг дахьачу хенахь, цуьнан юх баьпках, я кхехкийна йолчу хӀуманах, я чагӀарх, я зайтдаьттанах, я кхин йолчу юучух дӀахьакхалахь, – иза даздина хир дуй те?’“»

Динан дайша жоп делира: «Дац», – аьлла.

13[+]Цул тӀаьхьа Хьагайс иштта хаьттира: «Нагахь санна оцу хӀуманех, докъах куьг тоьхна Далла хьалха бехвелларг дӀахьакхалахь, уьш бехъелла хир юй те?»

Динан дайша жоп делира: «Бехъелла хир ю», – аьлла[+].

14ТӀаккха Хьагай-пайхамаро, жоп а луш, иштта элира: «Иштта ду хӀара халкъ, иштта ду Суна хьалха хӀара къам, – боху Везачу Эло, – иштта ду церан куьйгаша мел деш долу гӀуллакхаш а! Цара Суна цигахь мел доккху сагӀа Суна хьалха боьха ду»[+].


Декъалалла хир ду аьлла, Везачу Эло чӀагӀо яр

15«ХӀинца, таханлерчу дийнахь дуьйна, кхидӀа а леррина ойла ейша ас олучун. ТӀулга тӀе тӀулг а хӀоттош, Везачу Элан цӀа юхаметтахӀотто шу дуьйладалале, иштта нислора: 16ткъа сахь кӀа даккха дагахь волу стаг кӀен оьланна тӀевеача, цунна цигахь итт сахь бен ца карадора. Пхи черма мутта схьаэца дагахь муттдоккхургана тӀевеанчунна цу чохь ши черма бен ца карадора. 17Шун куьйгаша мел динчунна Ас кӀен кӀора а, мекха лацар а, къора тохар а нисдолуьйтура. Амма тӀаккха а Суна тӀе ца доьрзура шу, – боху Везачу Эло. –[+] 18Леррина ойла ейша таханлерчу дийнахь дуьйна, уьссалгӀачу беттан ткъе доьалгӀачу дийнахь дуьйна. Везачу Элан цӀийнан бух дӀахӀоттийначу дийнера дуьйна хиллачун леррина ойла ейша[+]. 19Дуй те хӀинца а ялтийн чоьнаш чохь хӀу? Я кемсийн таьлланго, я инжир-дитто, я нар-дитто, я зайт-дитто хӀинца а стом ца беллера. Таханлерчу дийнахь дуьйна Ас шу декъалдийр ду»[+].


Зурбабелна лур ду аьлларг

20ХӀокху беттан ткъе доьалгӀачу дийнахь шолгӀа а Хьагай-пайхамаре Везачу Элера хаам кхечира: 21«ЯхӀуд-мехкан мехкада волчу Зурбабеле иштта дӀаала: „Аса стигалш а, латта а дегор ду[+]. 22Ас харцор ду паччахьийн гӀанташ, хӀаллакбийр бу хийрачу пачхьалкхийн ницкъ. Ас гӀудалкхаш а, царна тӀе хевшинарш а харцор бу. Говраш охьаоьгур ю, церан дошлоша вовшийн таррашца хӀаллакбийр бу[+]. 23Оцу дийнахь, – боху Везачу Эло, – хьо, Сан ялхо, Шалтаалан кӀант Зурбабел, Ас, схьа а эцна, Сан пӀелга тӀехь долу мухӀар санна латтор ву, хӀунда аьлча хьо Ас къастийна ву, – боху массо а ницкъийн Везачу Эло“»[+].

### Закри-ЯхӀу

#### Закри-ЯхӀу

Закри-ЯхӀу


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]


Закри-ЯхӀу-пайхамаран


тептар


Дешхьалхе

Закри-ЯхӀу-пайхамаран тептар нийсса шина декъе декъало: 1) Дала Закри-ЯхӀу-пайхамарехула бина болу хаамаш, Ӏийса дуьнен тӀе валале 520-чу шарера дуьйна 518-чу шарна тӀекхаччалц (кортош 1–8). И хаамаш дукхахьолахь суьрташкахула беш бу. Царна чохь дуьйцуш ду Ярушалайм-гӀала юхаметтахӀотторах лаьцна а, Делан цӀа юха дӀахӀотторах лаьцна а, Делан халкъ цӀандарх лаьцна а, Дала леррина Къобалвинчун зама кхочург хиларх лаьцна а; 2) ШолгӀачу декъехь бу Дала леррина Къобалвинчух лаьцна а, тӀаьххьарчу кхелах лаьцна а болу пайхамарехула Дала белла хаамаш (кортош 9–14).

#### 1


Закри-ЯхӀу-пайхамарна хӀиттийна суьрташ


Везачу Элана тӀедерзаре кхайкхам бар

1[+]Дари-Ваша-паччахьо куьйгалла дечу шолгӀачу шеран борхӀалгӀачу баттахь Ӏидун кӀант волчу Барак-ЯхӀун кӀанте Закри-ЯхӀу-пайхамаре Везачу Элан хӀара дош кхечира:[+] 2«Веза Эла волу Со шун дайшна буьрсачу луьраллица оьгӀазвахана. 3ХӀинца ахь, Закри-ЯхӀу, нахе иштта дӀаала: „Массо а ницкъийн Везачу Эло иштта боху: ‘Суна тӀедерза, тӀаккха Со а шуьгахьа воьрзур ву[+]. 4Шайн дай санна ма хилийша, хьалха дуьйна пайхамарша дехарш дина болу: ‹Массо а ницкъийн Везачу Эло иштта боху: юхадовла шайн зуламечу некъаш тӀера а, шайн зуламечу гӀуллакхашна тӀера а›. Амма цара Соьга ла а ца дугӀура, Ас бохуш долчун тергам а ца бора’“, – боху Везачу Эло[+]. 5Шун дай – уьш мичахь бу? Пайхамарш а бехар буй те даим? 6Сан ялхой болчу пайхамаршкахула Ас тӀедиллина долу Сан дешнийн а, парзийн а тергам ца бина дела, шун дай жоьпе озийна! ТӀаккха шун дай Суна тӀе а боьрзура, цара иштта а олура: „Массо а ницкъийн Везачу Эло, тхан некъашка а, тхан гӀуллакхашка а хьаьжжина, Ша тхуна дан билгалдаьккхинарг дина тхуна“»[+].


Дой гуш сурт хӀоттар

7ЦхьайтталгӀачу беттан ткъе доьалгӀачу дийнахь – иза шабат олу бутт бу, – Дари-Ваша-паччахьо куьйгалла дечу шолгӀачу шарахь Ӏидун кӀант волчу Барак-ЯхӀун кӀанте Закри-ЯхӀу-пайхамаре Везачу Элан дош кхечира. 8[+]Буьйсанна хӀара сурт хӀоьттира суна: расхачу динна тӀехиъна Ӏаш волчу беречо боьранехь йолчу коьллашна юкъахь дин сацийнера. Оцу динна тӀехьа кхидолу дой дара – расха а, сира а, кӀайн а беснаш долу[+]. 9Ас хаьттира: «Сан олахо, уьш муьлш бу?» – аьлла.

Соьца къамел деш долчу малико элира: «Ас гойтур ду хьуна уьш муьлш бу». 10Коьллашна юкъахь волу бере вистхилира: «Уьш Везачу Эло массо а лаьттахула дӀасалела а, тергам бан а бахийтинарш бу», – аьлла.

11Цара коьллашна юкъахь расхачу динна тӀехиъна Ӏаш долчу Везачу Элан Малике иштта жамӀ дира: «Тхо лаьтта тӀехула дӀасалийлира, ткъа дерриг а дуьнен тӀехь адамаш гӀорасиза а, муьтӀахь а ду».

12Везачу Элан Малико элира: «Массо а ницкъийн Веза Эла! Мел Ӏийр ву те Хьо оьгӀазвахана, Ярушалайм-гӀаланах а, ЯхӀуд-мехкан гӀаланех а къинхетам ца беш, Ахь царна таӀзар дина кхузткъе итт шо даьллашехь?»[+]

13ТӀаккха, малике жоп а луш, Везачу Эло дика а, дог тедеш долу а дешнаш элира. 14Соьца къамел деш долчу малико соьга хӀара элира: «ДӀа а кхайкхаде, дӀа а ала: „Массо а ницкъийн Везачу Эло иштта боху: ‘Ярушалайме а, Цийоне а болчу боккхачу безамах вуьзна ву Со[+]. 15Инзаре йоккхачу дераллица оьгӀазвахана Со паргӀат дехачу дегалчу халкъашна, хӀунда аьлча Сайн халкъана Ас лерина йолу оьгӀазло кӀезиг хиллехь а, Аса шайгахула таӀзар дайтича, цара Суна лиъначул а сов ницкъ бина Сан халкъана’[+]. 16Цундела Везачу Эло иштта боху: ‘Со Ярушалайм-гӀала юхавоьрзур ву, цунах къинхетам бархьама. Цигахь Сан цӀа юхаметтахӀуттур ду – боху массо а ницкъийн Везачу Эло. – Ярушалайм-гӀаланах чекхъер ю латта дусту тӀийраг’“[+].

17Кхайкхош, кхидӀа а дӀаала: „Везачу Эло иштта боху: ‘Сан гӀаланаш юха а хьолах юзур ю. Везачу Эло юха а Цийон-ломан дог а оьцур ду, Ярушалайм-гӀала къастор а ю’“»[+].


МаӀаш гар

18Юха, сайн бӀаьргаш ас хьалахьажийча, суна йиъ маӀа гира. 19Соьца къамел деш долчу малике: «Уьш хӀун ю?» – аьлла, хаьттира ас.

Цо соьга жоп делира: «Уьш ЯхӀуд-мехкан а, Исраил-мехкан а, Ярушалайм-гӀалин а нах дӀасабаржийна долу дуьненара нуьцкъала халкъаш ду», – аьлла[+].

20Цул тӀаьхьа Везачу Эло виъ аьчк-пхьар гайтира. 21«Уьш хӀун дан схьабогӀуш бу?» – аьлла, хаьттира ас.

Цо соьга иштта жоп делира: «МаӀаш йолчу оцу халкъаша ЯхӀуд-мехкан бахархой дӀасалаьхкина, цхьа а адам корта хьалаайа ца даьххьачу кепара, ткъа хӀорш уьш кхеро схьабаьхкина, яхӀудхошна дуьхьал маӀаш хьалаайъинчу халкъийн маӀаш йохийна дӀаяхархьама».


Латта дусту тӀийраг гуш сурт хӀоттар

#### 2

1Ас сайн бӀаьргаш юха а хьалахьажийча, суна хӀара гира: шен карахь латта дусту тӀийраг йолу цхьа стаг вара лаьтташ[+]. 2Ас хаьттира: «Хьо стенга воьду?» – аьлла.

Цо жоп делира: «Ярушалайм-гӀала юста воьду, цуьнан шоралла а, йохалла а мел ю хаархьама»[+].

3ТӀаккха соьга дистхуьлуш долу малик араделира, ткъа кхин малик дуьхьал догӀуш дара. 4Цо кхуьнга элира: «Сихха дадий, гӀо! Оцу къоначу стаге дӀаала: „Цигахь дуккха а адамаш а, бежанаш а Ӏаш хиларна, Ярушалаймах пен боцу гӀала хир ю[+]. 5Ткъа Со, – боху Везачу Эло, – Ярушалайм-гӀалина гонах цӀеран пен а хилла дӀахӀуттур а ву, гӀала Сайн сийлаллех юзор а ю Аса“»[+].


Йийсаре дӀабигначаьрга цӀа дерзаре кхайкхар

6«Варелаш! ДӀадовдалаш къилбаседерчу махкара, стигалан мох хьоькхучу еа а агӀор шу дӀасадаржийнера Ас, – боху Везачу Эло. –[+] 7ЦӀера Цийонера долу къам, варелахь! Бавел-гӀала йийсаре дӀадигна долу хьо, дедда кӀелхьардала!»[+] 8Шен сийлаллица со вахийтинчул тӀаьхьа, массо а ницкъийн Везачу Эло иштта боху Шен халкъана талораш динчу халкъашка: «Сан халкъах дӀа мел хьакхавелларг уггар беза болчу Сан йоӀбӀаьргах дӀахьакхавелла[+]. 9Ас хӀинца Сайн куьг царна дуьхьал хьалаойур ду, тӀаккха хьалха шайн ялхой хиллачарна хӀонс хилла дӀахӀуьттур бу уьш».

Иштта хуур ду шуна, со массо а ницкъийн Везачу Эло ваийтинийла[+].

10«Йоккхае, самукъане хила, Цийонан йоӀ![*] ХӀунда аьлча Со, дӀа а веана, шуна юкъахь вехар ву, – боху Везачу Эло. –[+] 11Оцу дийнахь дукха халкъаш тӀедоьрзур ду Везачу Элана. Сан халкъ а хилла дӀахӀуьттур ду уьш. Со шуна юкъахь вехар ву. ТӀаккха хуур ду шуна Закри-ЯхӀу-пайхамар шайна тӀе массо а ницкъийн Везачу Эло ваийтинийла[+]. 12Везачу Эло ЯхӀудан халкъ Шен дола доккхур ду, и халкъ дезачу лаьтта тӀера Шен дакъа долу дела, ткъа Ярушалайм-гӀала юха а къастийна хир ю»[+].

13ДӀасаца муьлхха а садолу хӀума Везачу Элана хьалха! ХӀунда аьлча Иза Шен дезачу цӀа чуьра араволуш ву.

#### 3


Коьрта динан да гуш сурт хӀоттар

1[+]Везачу Эло соьга Шен Маликана хьалха лаьтташ волу коьрта динан да волу ЮшаӀ а, иза бехкевархьама цунна аьтту агӀор лаьтташ долу шайтӀа[*] а схьагайтира[+]. 2[+]Везачу Эло элира шайтӀане: «Ва шайтӀа! Везачу Эло дистхилар доьхкийла хьуна! Ярушалайм-гӀала хаьржинчу Везачу Эло доьхкийла хьуна! ЦӀерана юкъара схьакхоьссина йолу яьгна дечиг-м яц те и стаг?»[+]

3Ткъа ЮшаӀ боьхачу бедаршца лаьтташ вара маликана хьалха. 4Малико, жоп а луш, шена хьалха лаьттачаьрга иштта элира: «ДӀаяха цунна тӀера боьха бедарш». Ткъа ЮшаӀе иштта элира: «Хьажал, хьуна тӀера къа дӀа а даьккхина, ас хьуна тӀе хаза духарш духур ду»[+].

5Вист а хуьлуш, ас элира: «Цуьнан коьрта тӀе цӀена чалба тилла». Цуьнан коьрта тӀе цӀена чалба тиллира, дегӀа тӀе духарш дуьйхира. Ткъа Везачу Элан Малик лаьтташ дара[+].

6Везачу Элан Малико тоьшалла а дира, ЮшаӀе иштта дӀа а элира: 7«Иштта боху массо а ницкъийн Везачу Эло: „Нагахь санна Сан некъашца хьо лелар велахь, нагахь санна Сан парзаш ахь лардахь, Сан цӀенна тӀехь куьйгалла деш а хир ву хьо, Сан керташна тӀехьожуш а хир ву. Ас хьуна бакъо лур ю Со волчу ван, кхузахь лаьтташ берш Со волчу ма-бахккара. 8[+]ЛадогӀал, коьрта динан да волу ЮшаӀ – ахьа а, хьуна хьалха охьахевшина Ӏаш болчу динан дайша а. Диканиг хирг хиларан билгалонаш ю шу. Ас схьавалор ву Сайн ялхо, Айса кхиийна зӀийдаг. 9Хьажал, Ас ЮшаӀана хьалха охьабиллина хӀара беза тӀулг, шена тӀехь ворхӀ агӀо йолу! Ас-Айса, тӀулг хадош, цу тӀехь йоза яздийр ду, – боху массо а ницкъийн Везачу Эло. – Ткъа цхьана дийнан муьрехь дӀадоккхур ду Ас хӀокху лаьттан къа[+]. 10[+]Оцу дийнахь, – боху массо а ницкъийн Везачу Эло, – шух хӀораммо а шайн кемсана а, инжир-диттана а кӀелахь Ӏа шайн уллораниг хьошалгӀа кхойкхур ву“»[+].

#### 4


Стогар гуш сурт хӀоттар

1Соьга дистхуьлучу малико, юха а деана, со самаваьккхира, набарха самадоккху адам санна[+]. 2Цо соьга хаьттира: «ХӀун го хьуна?» – аьлла.

Ас жоп делира: «Берриг а деших бина болу стогар а, цунна тӀехула зайтдаьттанна дӀахӀоттийна кад а, цунна тӀехь болу ворхӀ къуьда а, цунна тӀехь болчу къуьданийн ворхӀ-ворхӀ милт чухӀотто меттиг а[+]. 3[+]Стогарна уллохь ши зайт-дитт а ду, цхьаъ кедана аьтто агӀор, ткъа важа цуьнан аьрру агӀор»[+]. 4Жоп а делла, сайца къамел дечу малике хаттар дира ас: «Сан олахо, иза хӀун ду?» – аьлла.

5Соьца къамел дечу малико, соьга жоп а луш, элира: «Хьуна ца хаьа, иза хӀун ду?»

«Сан олахо, ца хаьа суна-м», – элира ас.

6[+]Соьга жоп а луш, цо элира[*]: «Иза Везачу Элан дош ду, Зурбабеле аьлла долу. Цу дашо боху: „Эскарца а, ницкъаца а доцуш, ткъа Сан Синца, – боху массо а ницкъийн Везачу Дала. –[+] 7Ва боккха лам, хьо хӀун ю? Зурбабелана хьалха хьох шера аре хир ма ю! Цо тӀаьххьара тӀулг буьллучу хенахь, наха гӀовгӀа йоккхур ю: ‘Далла бу хастам! Цуьнан дикачун дуьхьа ду иза!’ – бохуш“»[+].

8Соьга Везачу Элан дош кхечира: 9«Кху Делан цӀийнан бух Зурбабелан куьйгаша дӀахӀоттийна, цуьнан куьйгаша хӀара цӀа чекх а доккхур ду. ТӀаккха Зурбабел волчу хьуна хуур ду массо а ницкъийн Везачу Эло Закри-ЯхӀу-пайхамар хьан халкъана тӀе ваийтинийла[+]. 10[+]КӀеззиг болх бен ца болийна де хьанна дегаза хетар ду те? Зурбабелан карахь санисбийриг шайна гича, нах самукъадаьлла хир бу. Ткъа хӀокху ворхӀ чиркхах лаьцна аьлча, уьш Везачу Элан бӀаьргаш бу, массо а лаьттахула хьоьжуш болу»[+].

11[+]ТӀаккха цунна дуьхьал хаттар дира ас: «ХӀун маьӀна ду стогаран аьтту а, аьрру а агӀор долчу шина зайт-диттан?» 12ШозлагӀа а хаьттира ас: «ХӀун маьӀна долуш ду шина дашочу биргӀанна чуьра дашо даьтта охьаӀеночу зайт-диттан ши га?»

13Цо соьга элира: «Хьуна ца хаьа, иза хӀун ду?»

Ас жоп делира: «Сан олахо, ца хаьа суна-м», – аьлла.

14ТӀаккха цо хӀара дешнаш элира: «Дерриге а дуьненан Олахочунна гӀуллакх дайтархьама, зайтдаьтта доттарца къобалвина волу шиъ ву уьш»[+].


Стигалахь лелаш, схьадаржийна хьарчош долу тептар гуш сурт хӀоттар

#### 5

1Ас сайн бӀаьргаш юха а хьалахьажийра: стигалахь лелаш схьадаржийна тептар дара[+]. 2Малико соьга хаьттира: «ХӀун го хьуна?» – аьлла.

Ас жоп делира: «Стигалахь лелаш схьадаржийна тептар го суна. Цуьнан йохалла ткъа дол ду, шоралла итт дол ду».

3Малико соьга элира: «Цунна тӀехь яздина ду берриге а ЯхӀуд-махка тӀехь болчарна тӀедогӀу неӀалт. ХӀунда аьлча лачкъош мел верг дӀаваьккхина хир ву, цхьана агӀор яздина ма-дарра, харц дуй бууш мел верг а дӀаваьккхина хир ву, вукху агӀор яздина ма-дарра»[+]. 4«Ас дӀакхайкхадайтина тептар тӀехь долу и неӀалт, – боху массо а ницкъийн Везачу Эло. – Иза хӀора къуьнан цӀа чу а кхочур ду, Сан цӀе а йохуш, харц дуй буучун чохь а хир ду. И стаг а, цуьнан дитташ а, цуьнан тӀулгаш а хӀаллакдина хир ду»[+].


Черман чохь зуда гуш сурт хӀоттар

5Сехьа а даьлла, соьга дистхуьлучу малико элира: «Юха а хьайн бӀаьргаш хьала а айабай, арадолург хӀун ду хьажал».

6«И хӀун ду?» – аьлла, ас шега хаьттича, цо элира: «И арадолург черма ду. Иза берриг а махка тӀехь болчеран зулам[*] ду».

7Оцу хенахь дошах дина цуьнан негӀар хьалаайира. Черман чу хиъна цхьа зуда яра.

8Малико элира: «И зуда – еккъа Ӏесалла ю». Иза а аьлла, цо и зуда черман юккъе кхоьссира, ткъа черманна тӀе дошан негӀар кхоьссира. 9Сайн бӀаьргаш хьалахьажийра ас. Суна гинарг хӀара дара: ши зуда гучуелира, церан тӀемашца мох бара, ткъа церан тӀемаш чӀерийдохучун тӀемаш санна дара. Цара и черма, хьала а айина, стигална а, лаьттана а юккъехула дӀадаьхьира.

10«Стенга дӀахьош ду цара и черма?» – хаьттира ас сайга дистхуьлучу малике.

11ТӀаккха цо соьга иштта элира: «ШанӀар-махка[*] дӀахьош ду, цигарчу лаьтта тӀехь цунна Ӏибадат даран цӀа дархьама. Ткъа и дерриг а кечдина даьлча, иза цигахь шен бух тӀе дӀахӀоттор ду, нахе цунна Ӏибадат дайтархьама».

#### 6


Йиъ гӀудалкх гуш сурт хӀоттар

1Ас сайн бӀаьргаш юха а хьалахьажийча, суна хӀара сурт го: шина ломана юккъерачу чӀожа чуьра арайолуш йиъ гӀудалкх ю, ткъа и лаьмнаш – йоьзан лаьмнаш ду[+]. 2[+]Хьалхарчу гӀудалкхахь расха говраш ю, шолгӀачу гӀудалкхахь Ӏаьржа говраш ю, 3[+]кхозлагӀчу гӀудалкхахь кӀайн говраш ю, ткъа йоьалгӀачу гӀудалкхахь сира говраш ю. Уьш ерриш а онда говраш ю[+]. 4Сайга дистхуьлучу малике къамел дӀа а долош, ас элира: «Сан олахо, иза хӀун ду?»

5[+]Малико соьга жоп делира: «Уьш стигалара арабуьйлу биъ мох бу, дерриге а дуьненан Олахочунна хьалха дӀахӀиттинчул тӀаьхьа араболуш болу»[+].

6Ӏаьржа говраш шайгахь йолу гӀудалкх къилбаседерчу махкахьа арайолуш ю, кӀайн говраш малхбузехьа йовлуш ю, ткъа сира говраш къилбехьа йоьдуш ю. 7Онда говраш, араевлча, лаьтта тӀехула чекхйовла лууш яра. Малико элира: «Чекхйовла лаьттах». Уьш лаьттах чекх а евлира, цара тергам а бира. 8ТӀаккха, со дӀа а кхайкхина, цо элира: «Хьажал, къилбаседерчу лаьтта тӀе араевллачу говраша цигахь хилла йолу Сан дералла дӀаяьккхина».


ЮшаӀана тӀе таж дилла омра дар

9Соьга Везачу Элан дош кхечира: 10«ХӀокху дийнахь хьо-хьуо Цапни-ЯхӀун кӀентан Юши-ЯхӀун цӀа ваха веза. Бавел-махкахь болчу йийсарехь болчаьргара хӀинцца юхабирзинчу Хьелдайгара а, ТӀуби-ЯхӀугара а, ЯдаӀ-ЯхӀугара а совгӀат схьаоьцур ду ахь цигахь. 11Цара хьайга делла детий, деший схьа а эций, таж а дай, иза коьрта динан да волчу ЯхӀу-ЦӀадакъан кӀентан ЮшаӀан коьрта тӀе дилла[+]. 12[+]Цуьнга дӀаала, – иштта боху массо а ницкъийн Везачу Эло: „Хьажал, ЗӀийдаг цӀе йолчу хӀокху стага ша волчохь зӀийдаг хьалакхиор ю, Везачу Элан цӀа юхаметтахӀоттор ду цо[+]. 13Везачу Элан цӀа дӀахӀоттон верг иза хир ву. Паччахьан сийлалла тӀеоьцун верг а иза хир ву, паччахьан гӀанта тӀехь олалла а дийр ду цо. Цуьнан паччахьан гӀанта уллохь коьрта динан да хир ву, ткъа цунна а, вукхунна а юкъахь барт а, машар а лаьттар бу“. 14Ткъа и таж Везачу Элан цӀа чохь хир ду, Хьелдай[*] а, ТӀуби-ЯхӀу а, ЯдаӀ-ЯхӀу а дагаваийтархьама а, Цапни-ЯхӀун кӀанта Юши-ЯхӀус дина дика дагадаийтархьама а.

15Геннахь дехаш долу адамаш кхуза схьаоьхур ду, Везачу Элан цӀа юхаметтахӀоттош дакъалоцур ду цара. Шуна а хуур ду со шайна тӀе массо а ницкъийн Везачу Эло ваийтинийла. Иза хир ду, нагахь санна шайн Везачу Делан озе аша леррина ладогӀахь»[+].

#### 7


Закри-ЯхӀу-пайхамарехула бина хаамаш


Даггара доцу марханаш емалдар

1Дари-Ваша-паччахьо куьйгалла дечу доьалгӀачу шеран уьссалгӀачу беттан – цунах Кислав олу – доьалгӀачу дийнахь Закри-ЯхӀуга Везачу Элан дош кхечира[+].

2-3Бетал-Шар-Эцара дӀаваийтинера РегӀам-Малик а, цуьнан нах а[*] массо а ницкъийн Везачу Элан цӀа долчу, Веза Эла шайца дика хир вуй те аьлла хаттийтархьама. Цара цигахь динан дайшка а, пайхамаршка а хаттар дира: «Дуккха а шерашкахь тхаьш ма-дарра, делха а, пхоьалгӀачу баттахь марханаш кхаба а дезий те оха?» – аьлла.

4ТӀаккха соьга массо а ницкъийн Везачу Элан дош кхечира: 5«ХӀокху лаьтта тӀера дерриге а халкъе а, динан дайшка а иштта дӀаала: „Шаьш, делха а доьлхуш, шеран пхоьалгӀачу а, ворхӀалгӀачу а беттанашкахь марханаш кхобуш (иза аша деш долу-м кхузткъе итт шо ду), Сан дуьхьа-м ца кхобура аша и марханаш? Сан дуьхьа дара те иза[+]? 6Шаьш хӀума юуш, шаьш молуш шайн дуьхьа ца йоу аша, шайн дуьхьа ца молу аша?“

7Хьалхалерчу пайхамаршкахула а изза дешнаш дацара Везачу Эло дӀакхайкхош дерш, Ярушалайм-гӀала адамех юьзна а, маьрша а йолуш, цунна гонахарчу ярташкахь а, къилбехьарчу НегӀаб-аренгахь а, малхбузерачу акъарешкахь а адамаш дехачу хенахь?»


Исраилхой йийсаре дӀабигаран бахьанаш

8Везачу Элан дош кхечира Закри-ЯхӀуга: 9«Массо а ницкъийн Везачу Эло хӀетахь иштта элира: „Нийса кхел а елаш, вовшех къахеташ а, дог лозуш а хилалаш[+]. 10Йисинчу зудчунна а, бо берана а, тӀевеанчунна а, мискачунна а гӀело ма елаш. Шайн даг чу вовшашна дуьхьал зулам дар дага ма тасийталаш“[+].

11Амма Сан тидам бан ца лаьара царна, Сох дӀабоьрзура уьш, шайн лергаш дӀакъовлура цара, Со шайна ца хазийта. 12Шайн дегнаш чӀагӀдира цара, массо а ницкъийн Везачу Эло Шен Синца хьалхалерчу пайхамаршкахула боуьйту хьехам а, дешнаш а ца хазархьама. Цундела тӀееана царна массо а ницкъийн Везачу Элан йоккха оьгӀазло[+]. 13Иштта хилира: „Ас кхойкхуш цара ла ца догӀаре терра, цара кхойкхуш Аса а ла ца дугӀура“, – боху массо а ницкъийн Везачу Эло. –[+] 14Цундела, дарцо санна, Ас дӀасабаржийра уьш царна ца девзачу халкъашна юкъахь. Царал тӀаьхьа и латта дассаделла дисира, цхьа а цунна тӀехула дӀаса а ца лелаш. Иштта цара оцу хазачу махках бассийна мохк бира»[+].

#### 8


Везачу Эло Ярушалайм-гӀала меттахӀотто ваӀда дар

1Массо а ницкъийн Везачу Элан дош кхечира соьга: 2«Массо а ницкъийн Везачу Эло иштта боху: „Боккхачу безамах вуьзна ву Со Цийоне. Цу гӀалин мостагӀашка йолчу чӀогӀачу оьгӀазаллех вуьзна ву Со“[+]. 3Везачу Эло иштта боху: „Цийон-лома тӀе юха а вирзина, Со Ярушалаймехь вехар ву. Ярушалаймах тешаме гӀала эр ду, ткъа массо а ницкъийн Везачу Элан ломах – беза лам эр ду“[+]. 4Массо а ницкъийн Везачу Эло иштта боху: „Баккхий нах а, баккхий зударий а юха а Ярушалайман урамашкахь хевшина Ӏийр бу, шаьш баккхий хиларна Ӏасанаш кара а лаьцна. 5Цу гӀалин урамаш ловзучу кӀентех а, йоӀарех а дузур ду“.

6Массо а ницкъийн Везачу Эло иштта боху: „И санна долчух теша цу деношкахь дисинчу халкъан бӀаьргашна а тамашийна хилча, Сан бӀаьргашна а хир дуй те иза иштта тамашийна?“ – боху массо а ницкъийн Везачу Эло. 7Массо а ницкъийн Везачу Эло иштта боху: „Сайн долу халкъ Ас кӀелхьардоккхур ду малхбалерчу а, малхбузерчу а мехкашкара[+]. 8Ас схьа а балийна, Ярушалаймехь бехар бу уьш. Царах Сан халкъ хир ду, ткъа Со церан Дела хир ву. Уьш нийсонца лелар бу, ткъа Со царна тешаме хир ву“[+].

9Массо а ницкъийн Везачу Эло иштта боху: „Массо а ницкъийн Везачу Элан цӀийнан бух буттучу хенахь, пайхамарша аьлла долу хӀара дешнаш хӀинца дӀахезаш долчу аша шайн куьйгаш чӀагӀделаш, Делан цӀа юхаметтахӀотторхьама[+]. 10И денош тӀекхачале, хьалхалерчу заманахь, наха а, бежанаша а къахьегарх дика ялта ца кхиира, махкахь лелаш волчу цхьана а мостагӀчуьнгара синтем бацара. Ас хӀора стаге кхечунна дуьхьал инкарло яйтира. 11Ткъа хӀинца хӀокху халкъах бисинчарна Со хӀетахьлера санна вац, – боху массо а ницкъийн Везачу Эло. – 12Ялта дуьйр ду сашортехь. Кемсийн гаьннаша а шайн стом лур бу. Лаьтто а ша кхиийнарг схьалур ду. Стигалша а лур ду шайн тхиш. И дерриг а Ас хӀокху дисинчу халкъана дӀалур ду[+]. 13Хьалхалерчу заманахь кхечу къаьмнех болчу наха, неӀалт а кхайкхош, ЯхӀудан а, Исраилан а халкъ хьахадора. Амма хӀинца Ас шун аьтто бийр бу, нахана шу декъалдинарш хетар а ду. Ма кхералаш, чӀагӀлойла шун куьйгаш!“

14ХӀунда аьлча массо а ницкъийн Везачу Эло иштта боху: „Шун дайша Со оьгӀазвахийтинчу хенахь, Ас шу таӀзар дан билгалдаьхча, Ас Сайн кхел дӀа ца яккхаре терра, – боху массо а ницкъийн Везачу Эло, – 15Ас юха а билгалдаьккхина хӀокху деношкахь ярушалаймхошна а, ЯхӀудан халкъана а дика дар. Ма кхералаш![+] 16[+]Аша дан дезарш хӀара гӀуллакхаш ду: вовшашка бакъдерг дийца, кхел ечу шайн меттигашкахь бакъдолчуьнца гӀуллакхаш къастаде, барт хилийтархьама[+]. 17Мелхо а, вовшашна дуьхьал зулам дар шайн даг чу ма тасийталаш, ткъа дуй баарца харц тоьшалла дар шайна ма дезийталаш, хӀунда аьлча и дерриг а Суна ца дезарг ду“», – боху Везачу Эло[+].

18Массо а ницкъийн Везачу Элан дош кхечира соьга: 19«Массо а ницкъийн Везачу Эло иштта боху: „БоьалгӀачу а, пхоьалгӀачу а, ворхӀалгӀачу а, уьтталгӀачу а беттан марханаш ЯхӀудан халкъана хазахетаран а, даккхийдеран а денош хилла дӀахӀуьттур ду, амма бакъдерг а, машар а безалаш“.

20Массо а ницкъийн Везачу Эло иштта боху: „ТӀейогӀучу хенахь дуккха а халкъаш а, дукхачу гӀаланийн бахархой а Ярушалайм-гӀалина тӀеоьхур бу. 21Цхьана гӀалин бахархоша, вукху гӀалин бахархошна тӀе а баьхкина, эр ду: ‘Дуьйло, Веза Эла вайца дика хилар деха а, массо а ницкъийн Веза Эла лаха а гӀо вай. Со а воьду цига’, – аьлла[+]. 22Дуккха а халкъаш а, ницкъ болу къаьмнаш а Ярушалайм-гӀалина тӀеоьхур ду, массо а ницкъийн Веза Эла лаха а, Цуьнга шайца дика хилар деха а“[+]. 23Иштта боху массо а ницкъийн Везачу Эло: „Цу деношкахь иштта хир ду: массо а тайпана меттанашкахь вистхуьлучу кхечу къаьмнех волчу итт стага, куьйгаш а лаьцна, яхӀудхочун бедаран юх а лаьцна, иштта бохур ду: ‘Тхо хьоьца дӀагӀур ду, хӀунда аьлча, шуьца Дела ву бохуш, хезна тхуна’“»[+].

#### 9


Исраилан халкъ а, кхин къаьмнаш а


Гонахарчу халкъашна тӀехь кхелъяр

1[+]ХӀара хаам Везачу Элера бу:

ХӀадрах-махкахь а, Дамасакх-гӀалахь а соцур ву Веза Эла. Исраилан массо а тайпанаш тӀехь санна, Цуьнан бӀаьрг массо а адамашна тӀехь бу[*][+]. 2Цуьнан бӀаьрг иштта бу Дамасакх-гӀалина уллохь болчу Хьамат-махкана тӀехь а, хьекъалалла сов долуш йолчу Цора а, ЦӀадан а гӀаланашна тӀехь а. 3Цора-гӀалин бахархоша шайн гӀалина гобаьккхина чӀагӀонаш йина. Цара дети гулдина, чан санна, арара хатт санна, деши а гулдина[+]. 4Делахь а Везачу Эло и гӀала миска йина дӀахӀоттор ю, цуьнан ницкъ хӀорда чохь хӀаллакбийр бу, ткъа и ша цӀарца хӀаллакйина хир ю[+]. 5[+]И дерриг а гина, Ашкхилун-гӀалин бахархой инзарбевр бу, Ӏази-гӀалара берш а, лазарша хьовзийна, бегор бу, иштта хир бу Ӏекхранхой а, хӀунда аьлча церан сатийсам кагбина хир бу. Ӏази-гӀалин паччахь вуьйр ву, ткъа Ашкхилун-гӀалахь цхьа а дийна вуьсур вац. 6Ашдод-гӀалахь эделла тайпа дехар ду. Везачу Эло боху: «ПӀелаштамхойн куралла Ас йожор ю. 7ЦӀий даар царна кхин могуьйтур дац Ас, дегазчу цӀушна лерина кхача баар доьхкур ду Ас. ПӀелаштамхойх бисинарш а вайн Делан долахь хир бу. ЯхӀудан халкъан тукхам санна хир бу уьш, ткъа Ӏекхранхой, явсайхой[*] санна, хир бу[+]. 8Эскаро санна, Ас Сайн хӀусам ларйийр ю, цхьа а тӀемало цунна чухула ца валийтархьама. Цхьа а гӀело йийриг кхин махка чувер вац, хӀунда аьлча Со хӀинца Сайн бӀаьргашца церан дуьхьа хьоьжу».


Хинволу Паччахь

9[+]Везачу Эло боху:

«ЧӀогӀа хастамаш бе, Цийонан йоӀ!
хазахетарца цӀогӀа тоха, Ярушалайман йоӀ!
Хьажал, хьан паччахь ву хьо йолчу вогӀуш!
Нийса а, толам баьккхина а ву иза.
Делахь а цуьнан эсала амал ю
Иза вирана тӀехиъна вогӀу,
боьршачу вирбокъана тӀехиъна вогӀу![+]
10[+]Ас Эпрайм-махкара[*] тӀеман гӀудалкхаш дӀайохур ю,
Ярушалайм-гӀалара тӀеман дой дӀадохур ду,
ткъа тӀеман Ӏад кагдина дӀадаьккхина хир ду.
Оцу паччахьо халкъашна машар дӀакхайкхор бу.
Цо олалла дийр ду цхьана хӀорда тӀера вукху хӀордана тӀе кхаччалц а,
Эпрат-хина тӀера дуьненан йистошка кхаччалц а[+].
11[+]Ткъа Сан халкъ долчу хьох лаьцна аьлча,
Айса хьоьца цӀийца чӀагӀбина бинчу бертан дуьхьа
кхечу махка йийсаре дӀабигна хьан нах,
хи доцучу ор чуьра санна, арабохур бу[+].

12Юхадерза шайн гӀопана тӀе, сатуьйсу йийсархой!
Тахана Ас дӀакхайкхадо, Ас шу хьалхачул шозза алсам декъалдийр ду[+].
13ЯхӀуд, Ӏад санна, Сайна тӀеозор ву Ас,
пхерчий санна болчу Эпраймах дузур ду и Ӏад.
Хьан бахархой, Цийон, бохур бу Ас
грекийн мехкан бахархошна дуьхьал.
Царах эскархочун тур дийр ду Ас»[+].

14Веза Эла царна тӀехула гучувер ву.
Ткъес санна, хецалур ду Цуьнан Ӏад.
Хьалдолчу Эло коьман маӀа екор ю,
Иза къилберачу дарцашца дӀаволалур ву[+].
15Массо а ницкъийн Везачу Эло ларбийр бу уьш.
Цара шайн мостагӀий дӀакхоллур бу,
церан ширдолагийн тӀулгаш а хьоьшур ду.
Муьйлур ду цара, гӀовгӀанаш а йийр ю,
чагӀаро бахийча санна.
Уьш бузур бу, сагӀин кад санна,
сагӀа доккхучу кхерчан сенаш санна.

16Цу дийнахь церан Везачу Дала
Шен халкъ кӀелхьардоккхур ду,
Ӏуьно шен жа кӀелхьар-ма-даккхара.
Таж тӀера тӀулгаш санна,
уьш Цуьнан лаьтта тӀехь лепар бу[+].
17ЭхӀ-хӀай, мел исбаьхьа а, хаза а хир ду Цуьнан халкъ!
КӀен ялто а, керлачу чагӀаро а,
кегий нах а, мехкарий а денбийр бу.

#### 10


Везачу Эло халкъ кӀелхьардоккхур ду алар

1Везачу Эле догӀа даийтар дехалаш бӀаьста. Веза Эла ву ткъес тухуьйтург а, нахана шортта догӀа лург а. Иза ву хӀоранна а аренгахь ялта лург а[+]. 2[+]ЦӀуша зулам дуьйцу, пал туьйсучарна харцдерг а го, цара эрна гӀенаш а дуьйцу, даьссачух синтем а бо. Цу бахьанина нах, уьстагӀий санна, тилабелла лела. Царна гӀело а йо, царна тӀехь Ӏу воцу дела[+].

3Везачу Эло боху: «Сан оьгӀазло Ӏушна дуьхьал карзахъяьлла, бежалошна а Ас таӀзар дийр ду[*]. ХӀунда аьлча массо а ницкъийн Веза Эла волу Со ЯхӀудан халкъ долчу Сайн жена тӀехьийзар ву, Аса царах Сайн сийлахь тӀеман дин бийр бу[+]. 4ЯхӀудан халкъах массо а тайпана урхалчаш схьабевр бу. Уьш хир бу, са болу тӀулг санна, къиза а, четаран хьостам санна, онда а, тӀеман Ӏад санна, нуьцкъала а[+]. 5ЯхӀудан халкъ майра тӀемалой санна хир ду, тӀамехь, урамашкара хатт санна, мостагӀий хьоьшуш долу. ТӀом бечу хенахь Веза Эла шайца волу дела, цара ур-атталла мостагӀийн дошлой эшор бу, уьш юьхьӀаьржачу а хӀиттош[+].

6Ас ЯхӀудан цӀа чӀагӀдийр ду,
Юсупан цӀа кӀелхьардоккхур ду.
Ас уьш юхаберзор бу,
Со царна къинхетаме хилла дела,
ткъа уьш а хир бу,
Ас дӀа ца тесча санна.
Со церан Веза Дела ву,
Цара орца даьккхича,
Ас царна жоп лур ду.
7Эпраймхой, майра тӀемалой санна, хир бу.
Церан дегнаш самукъане хир ду, чагӀаро бахийча санна.
Церан бераш, иза а гина, баккхийбеш хир бу.
Везачу Эло диначух уьш даггара самукъадаьлла хир бу[+].

8Ӏуьно шок тохарца санна хаам а бина,
Ас уьш схьагулбийр бу.
Мах а белла, Ас паргӀатбохур бу уьш.
Хьалха санна, шортта хир бу уьш[+].
9Ас шаьш, ахархочо хӀу санна, кхечу къаьмнашна юкъахь дӀасабаржийнехь а,
генарчу мехкашкахь Со дагаоьхуш Ӏийр бу уьш.
Цара шайн бераш а кхиор ду,
и бераш Исраил-махка юхадоьрзур а ду.
10Ас уьш Мисар-махкара юхаберзор бу,
Ашур-махкара а схьагулбийр бу,
ГалӀаде а, Ливануне а схьабалор бу Ас уьш,
амма ур-атталла цигахь меттиг а тоьар яц царна[+].
11Баланийн хӀордахула чекхбевр бу уьш,
цара хӀордан тулгӀенаш йохор ю,
ткъа Нил-хин кӀоргенаш якъалур ю.
Ашур-мехкан куралла лахйийр ю,
Мисар-мехкан ницкъ дӀабер бу[+].
12Веза Эла волчу Ас Сайн халкъ чӀагӀдийр ду.
Сан цӀарах уьш лелар бу», – боху Везачу Эло.

#### 11


Везачу Эло нуьцкъала пачхьалкхаш эшор

1Ливанун-мохк, дӀаделла хьайн кевнаш,
цӀере хьан баганан-дитташ дӀакхаллийтархьама![+]
2Делха, зоьзан-дитт,
баганан-дитташ охьаэгна дела,
и даккхий дитташ хӀаллакдина дела.
Делхийша, Башанан нежнаш,
луьста хьаннаш дӀахедийна дела[+].
3ЛадогӀа Ӏуйн белхарийн аьзнашка –
церан сийлахь дежийлаш дӀа ма евлла!
ЛадогӀа къоначу лоьмийн гӀигӀ даре –
Йордан-хин боьлак хӀаллак ма йина![+]


Ши Ӏу

4Иштта боху сан Везачу Дала: «Дажаде урс хьакха кечдина долу уьстагӀий. 5УьстагӀий эцначара, дохко ца бовлуш, уьш дойу, ткъа уьш духкучара боху: „Декъала ву Веза Эла, со хьал долуш хилла!“ Церан-шайн Ӏушна а царах къа ца хета[+].

6ХӀокху лаьттан бахархойх Суна кхин къахетар дац, – боху Везачу Эло. – Царах хӀорра а Ас-Айса церан уллорачун а, церан паччахьан а кара дӀалур ву, ткъа уьш карахь болчара церан мохк хӀаллакбийр бу. Ас церан карара бохур бац уьш»[+].

7Иштта совдегаршна урс хьакха кечдина уьстагӀий дажийра ас. Сайн кара ши коьжалг а эцна, цхьанна «Дикалла», вукхунна «Цхьаьнатохар» аьлла, цӀераш а техкина, уьстагӀий дажош Ӏийра со. 8ЖаӀуйх кхаанга болх сацабайтира ас цхьана баттахь. Совдегарш кӀордийра суна, ткъа уьш сох ца бешара. 9ТӀаккха ас элира: «Шун дуьхьа кхин Ас уьстагӀий дажор дац. Леш берш лойла, хӀаллакьхуьлуш берш хӀаллакьхуьлийла, ткъа бисинчара вовшийн декъий доийла»[+]. 10Айса «дикалла» аьлла коьжалг, схьа а эцна, йохийра ас, Исраилан массо а тайпанашца айса бина барт бохош. 11Оццу дийнахь и барт бохийра. ТӀаккха сан терго еш болу совдегарш кхийтира, иза Везачу Элан дош дуйла. 12[+][+]Ас иштта элира цаьрга: «Шайна тамехь делахь, сан алапа суна схьало, нагахь санна дацахь – ма ло». ТӀаккха цара алапина лерина долу ткъе итт дети ахча делира суна[+].

13Везачу Эло соьга элира: «Уьш пхьерана дӀало[*] – иза Сох хӀоттийна болу лаккхара мах бу!» И ткъе итт дети ахча, схьа а эцна, ас Везачу Элан цӀийнан пхьерана дӀаделира[+]. 14«Цхьаьнатохар» аьлла йолу сайн важа коьжалг, схьа а эцна, йохийра ас, ЯхӀудана а, Исраилна а юкъахь долу вежаралла а дохош.

15Везачу Эло соьга элира: «Юха а телхинчу жаӀуйн гӀирс хьайца схьаэца. 16ХӀунда аьлча хӀокху махка тӀехь Ӏу дӀахӀотто воллу Со, леш долчу шен уьстагӀийн дола деш воцург, дайнарш лоьхун воцург, лазийнарш тоден воцург, могуш долчарна кхача лун воцург, ткъа дерстинчеран жижиг а дууш, ур-атталла церан бергаш схьайохун верг[+].

17Декъаза ву Сан телхина Ӏу, жа дуьтуш волу!
Тур цуьнан аьтту куьйгана а, аьтту бӀаьргана а тухийла.
Цуьнан куьг кхоччуш заьӀап хуьлда,
аьтту бӀаьрг а кхоччуш бӀаьрса доцуш буьсийла»[+].

#### 12


Ярушалайм-гӀала кӀелхьаръяларх лаьцна хиндерг дийцар

1Исраилан халкъах болу хӀара хаам Везачу Элера бу. Стигал дӀасаяржийна волчу, латта чӀагӀдина волчу, адамна чу са кхоьллина волчу Везачу Эло боху:[+] 2«Хьажал, Ярушалайм-гӀаланах чагӀаран кад бийр бу Ас. Массо а цунна гонахара къаьмнаш, иза дӀа а мелла, техкаш хир ду. Ярушалайм-гӀалина го барехь дакъа а лоцуьйтуш, ЯхӀудан халкъе а иза молуьйтур ду[+].

3И де тӀекхаьчча, Ярушалаймах беза боккха тӀулг бийр бу Ас массо а халкъашна. Иза меттахбаккха мел гӀиртинчо шена чӀогӀа зен дийр ду. Дуьненан массо а къаьмнаш Ярушалайм-гӀалина дуьхьалдевр ду. 4Цу дийнахь, – боху Везачу Эло, – Аса муьлхха а говр Ӏадор ю, ткъа цуьнан дошло хьекъалх воккхур ву. Сайн бӀаьргаш Ас ЯхӀудан халкъана тӀехьажор бу, иза лардархьама, амма мостагӀийн массо а говраш бӀарзйийр ю Ас[+]. 5ТӀаккха ЯхӀудан куьйгалхоша шайн дегнашкахь эр ду: „Массо а ницкъийн Веза Эла волчу шайн Делехула Ярушалайм-гӀалин бахархоша тхо иракарахӀиттош ду“. 6Цу дийнахь Ас ЯхӀудан куьйгалхой дечигашна юккъерачу суйх а, цӀевнийн юккъерачу хаьштигех а тарбийр бу. Цара гонах мел долу халкъаш аьтту а, аьрру а агӀор а дӀакхоллур ду, ткъа шаьш Ӏийначу Ярушалайм-гӀалахь адамаш кхидӀа а маьрша дехаш хир ду[+]. 7Везачу Эло цкъа хьалха яхӀудхойн эскар кӀелхьардоккхур ду, Даудан цӀийнан а, ярушалаймхойн а сийлалла ЯхӀудан халкъан долчул лакха ца далийтархьама. 8Цу дийнахь Везачу Эло ярушалаймхой ларбийр бу. Царна юкъара уггар а гӀорасиза верг а, Дауд-паччахь санна, ницкъ болуш хир ву, ткъа Даудан цӀа царна хьалха Дела санна а, Везачу Элан Малик санна а хир ду.

9И де тӀекхаьчча, Ярушалайм-гӀалина тӀелеташ долу дерриг а халкъаш хӀаллакдан волалур ву Со. 10[+][+]Ткъа Даудан цӀенна а, Ярушалайм-гӀалин бахархошна а къинхетаман а, гечдаран доӀанийн са шортта тӀеӀанор ду Ас. ТӀаккха хьовсур уьш шаьш гоьмукъ чекхбаьккхина волчу Соьга. Цара цунах лаьцна белхарш дийр ду, цхьаъ бен доцучу берана тӀера санна, уьш гӀайгӀане хир бу дуьххьарлерчу доьзалхочунна гӀайгӀане хиларе терра[+]. 11Цу дийнахь Ярушалайм-гӀалахь хӀуттур долу белхар, МагӀидда-арахь йолчу ХӀадад-Римун меттехь хилла белхар санна, доккха хир ду[+]. 12Мехкан бахархойн тукхамаш шаьш дол-долчохь доьлхур ду – Даудан цӀийнан тукхамаш шаьш долчохь доьлхур ду, церан зударий шаьш болчохь боьлхур бу, Натин цӀийнан тукхамаш шаьш долчохь доьлхур ду, церан зударий шаьш болчохь боьлхур бу, 13Левин цӀийнан тукхамаш шаьш долчохь доьлхур ду, церан зударий шаьш болчохь боьлхур бу, ШамаӀин цӀийнан тукхамаш шаьш долчохь доьлхур ду, церан зударий шаьш болчохь боьлхур бу, 14дисина тукхамаш а шаьш дол-долчохь доьлхур ду, церан зударий а шаьш бол-болчохь боьлхур бу».

#### 13

1«Цу дийнахь къинойх а, сийсазаллах а цӀанбалийта Даудан цӀенна а, Ярушалайман бахархошна а цхьа хьоста дӀаделлалур ду[+].

2И де тӀекхаьчча, – боху массо а ницкъийн Везачу Эло, – Ас дӀайойур ю кху лаьтта тӀера цӀуйн цӀераш, уьш кхин дагаоьхур бац. Ас иштта махка тӀера дӀабохур бу харцпайхамарш а, цӀушна Ӏамал ян лаар а дӀадоккхур ду[+]. 3Нагахь санна цхьаммо пайхамаралла леладахь, иза дуьнен чу ваьккхинчу цуьнан дас а, нанас а цуьнга эр ду: „Хьо вехийла дац, Везачу Элан цӀарах ахь харцдерг дийцина дела“. Цо пайхамаралла лелочу хенахь, цуьнан шен дас а, нанас а цунах тур чекхдоккхур ду[+].

4И де тӀекхаьчча, шена сурт хӀоттийна хӀорра а харцпайхамар Делан цӀарах хаам бан хӀуттур вац. Нах лебархьама, пайхамарийн духар шайна тӀедухур дац харцпайхамарша цкъачунна[+]. 5ХӀораммо а эр ду: „Со пайхамар вац, со латталелорхо ву. Со бер долчу хенахь дуьйна лаьтта тӀехь болх беш ву[*]“. 6Ткъа цуьнга эр ду: „Хьан некха тӀехь моьнаш хӀунда ду?“ Цо жоп лур ду: „Со везаш болчеран цӀа чохь суна йиттина дела“, – аьлла».


ЖаӀуьнан а, жен а кхоллам

7[+]«ХӀай, тур! Айалохьа Сан жаӀуьнна тӀе,
Суна уллора волчу стагана тӀе, –
боху массо а ницкъийн Везачу Эло. –
Нагахь санна жаӀуьнна чов яхь,
жа юкъара уьстагӀий дӀасадовдур ду.
Ас Сайн куьг кӀезиг болчарна дуьхьал хьажор ду[+].
8Берриге а махкахь иштта хир ду, –
боху Везачу Эло, –
ши дакъа хӀаллакдина а хир ду, лийр а ду,
ткъа кхоалгӀа дакъа дийна дуьсур ду.
9И кхоалгӀа дакъа Ас цӀерга тосур ду.
Дети лаладаре терра, лалор ду иза,
деши цӀандеш ма-хиллара, цӀан а дийр ду.
Соьга кхойкхур бу уьш,
ткъа Суна хезар бу уьш.
Ас эр ду: „Иза Сан халкъ ду“.
Цара а эр ду: „Веза Эла – тхан Дела ву!“»[+]

#### 14


ТӀаьххьара тӀом а, Веза Эла схьавар а

1Хьажал, Везачу Элан цхьа де тӀекхочуш ду. И де тӀекхаьчча, шуьгара яьккхина хӀонс мостагӀаша шун бӀаьргашна хьалха дӀасайоькъур ю шайна юкъахь[+]. 2Ас дерриг а халкъаш Ярушалаймана дуьхьал тӀом бан схьагулдийр ду. ГӀала схьаяьккхина хир ю. ЦӀеношна талораш дийр ду. Зударий сийсазбохур бу. ГӀалин цхьа ах йийсаре юьгур ю, ткъа дисина халкъ гӀаланах дӀахадийна хир дац[+]. 3ТӀаккха Везачу Эло, ара а ваьлла, оцу халкъашна дуьхьал тӀом бийр бу, тӀеман дийнахь Ша тӀом ма-барра. 4Цу дийнахь Цуьнан когаш Ярушалайм-гӀалина хьалха малхбалехьа лаьттачу зайт-диттийн лам тӀехь дӀахӀуьттур бу. И лам шина декъе бекъалур бу малхбалера малхбузехьа йолчу шуьйрачу тогӀица. Ах лам къилбаседехьа дӀабер бу, ткъа важа ах къилбехьа дӀабер бу[+]. 5Ацала кхаччалц дӀаяьржина йолчу оцу Сан тогӀенехула дӀадовдур ду шу, яхӀудхойн паччахь хиллачу Ӏузи-ЯхӀун деношкахь мохк бегийча шун дай дӀабевдда ма-хиллара. ТӀаккха сан Веза Дела схьавогӀур ву, Цуьнца цхьаьна массо а маликаш а[+].

6И де тӀекхаьчча, серло а, шело а, йис а хир яц[*]. 7И де цхьаъ бен хир дац, Везачу Далла бен хууш доцу: я де, я буьйса хир яц. Суьйренан хенахь бен гучуер яц серло[+].

8[+]И де тӀекхаьчча, Ярушалаймера дийна хиш оьхур ду, царах ах хиш Дуьрачу хӀордехьа, ткъа дисина ах Дуьненаюккъера хӀордехьа. Иштта хир ду аьхка а, Ӏай а[+]. 9Ткъа Веза Эла дерриг а дуьненна тӀехь Паччахь хир ву. Цу дийнахь цхьа Веза Эла бен Дела санна лорур вац, Цуьнан цӀарца бен Деле кхойкхур бац[+]. 10Къилбаседехьа йолчу ГибаӀ-гӀалара Ярушалаймана къилбехьа йолчу Римун-гӀалина тӀекхаччалц дерриг а латта Ӏариба-тогӀи санна хир ду. Ярушалайм-гӀала шен лекхачу меттехь кхидӀа а лаьттар ю. Иза хир ю Бен-Яманан кевнна тӀера дуьххьарлерчу кевнан меттехь долчу Сонерачу кевнна тӀекхаччалц а, Хьананиал-бӀаьвнна тӀера паччахьан муттдоккхургана тӀекхаччалц а[+]. 11[+]Нах цигахь кхерам боцуш бехар бу, иза хӀаллакйо кхоллам кхин кхочур бац Ярушалайм-гӀалина. 12Ярушалайм-гӀалина дуьхьал тӀом бинчу массо а халкъашна Везачу Эло тухур долу ун иштта хир ду: хӀораннан а дегӀ телхар ду, иза шен когаш тӀехь лаьтташехь, цуьнан бӀаьргаш телхар бу, бӀаьргийн даьӀахкашна юккъехь лаьтташехь, цуьнан мотт а багахь телхар бу.

13И де тӀекхаьчча, уьш Везачу Эло чӀогӀа боьхна хьуьйзуьйтур бу. Цара вовшийн куьйгех кадеттар ду, уьш вовшашна тӀелетар а бу[+]. 14Ур-атталла ЯхӀудан халкъо а тӀом латтор бу Ярушалайм-гӀалина дуьхьал[*]. Гонахарчу массо а халкъийн бахам схьагулбина хир бу – боккхачу барамехь долу деши, дети, духарш. 15Иштта мостагӀийн меттаметтанашкахь йолчу говрашна, вирбӀарзанашна, эмкалшна, варрашна, муьлхха а кхечу хьайбанна а хьалха санна долу ун кхетар ду.

16[+]Юха Ярушалаймана дуьхьалдевллачу массо а халкъех биснарш хӀора шарахь Паччахьна, массо а ницкъийн Везачу Элана, Ӏибадат дан а, адамаш кхалораш кӀелахь Ӏаш долу деза денош даздан а схьаоьхур бу[+]. 17Нагахь санна лаьтта тӀера цхьа къам Паччахьна, массо а ницкъийн Везачу Элана, Ӏибадат дан Ярушалайме ца дагӀахь, церан лаьтта тӀе догӀа догӀур дац[+]. 18Нагахь санна мисархой, новкъа а бевлла, схьа ца багӀахь, царна а догӀа хир дац. Царна а дийр ду Везачу Эло адамаш кхалораш кӀелахь Ӏаш долу деза денош даздан ца богӀучарна деш доллу таӀзар. 19Иштта таӀзар дийр ду адамаш кхалораш кӀелахь Ӏаш долу деза денош даздан богӀур боцучу мисархошна а, массо а халкъашна а. 20Цу хенахь говрийн горгалешна тӀехь а дӀаяздина хир ду: «Везачу Элана къобалдинарг», – аьлла. Везачу Элан цӀа чуьра еш а хир ду, сагӀа доккхучу кхерчана хьалхара сагӀин кедаш санна, деза[+]. 21Ярушалаймехь а, ЯхӀуд-махкахь а хӀорра а яй массо а ницкъийн Везачу Элана къобалбина хир бу. СагӀина леринарг дахьаш болчу массара а, и еш схьа а эцна, царна чохь кхехкор ду жижиг. Цу дийнахь кхин хир вац цхьа а совдегар массо а ницкъийн Везачу Элан цӀийнан кертахь[+].

### Малъаки

#### Малъаки

Малъаки


[1]

[2]

[3]

[4]


Малъаки-пайхамаран


тептар


Дешхьалхе

Малъаки-пайхамаран тептар дӀаяздина дара Ӏийса дуьнен тӀе валале пхоьалгӀачу бӀешерашкахь, Ярушалайм-гӀалахь Делан цӀа юхаметтахӀоттийначул тӀаьхьа. Цара Делаца бинчу бартана тешаме хилар карладаккха динан дайшка а, халкъе а кхайкхар пайхамаран коьрта гӀайгӀа ю. Шайн дахаре а, Далла Ӏамалъяре а хьаьжжина, Делан халкъана юкъахь жимдалар а, талхар а хилар гуш дара. Цунна ма-дарра догӀу сагӀанаш Далла а ца дохуш, Цуьнан товрат-хьехамца а ца лелаш, Дела Ӏехавеш лелаш бу динан дай а, халкъ а. Делахь а Веза Эла схьавогӀур ву, Шен халкъана тӀехь кхел ярхьама а, и халкъ цӀандархьама а. Шена хьалхара Везачу Эло геланча воуьйтур ву, некъ кечбайтархьама а, Шен барт кхайкхорхьама а.

#### 1

1ХӀара Везачу Эло Малъаки-пайхамарехула Исраилан халкъана бина хаам бу.


Везачу Элан Исраилан къоме болу безам

2[+]«Суна шу дезаделла», – боху Везачу Эло.

Ткъа аша: «Стенна тӀехь схьагайтина Ахьа Хьайн безам?» – боху.

«Ӏесав Якъубан ваша ма хилла? – боху Везачу Эло. – Делахь а, Сайн безам гайтархьама, Ас Якъуб а, цуьнан тӀаьхье а хаьржинера,[+] 3амма Ӏесав а, цуьнан тӀаьхье а дӀатеттинера. Ас цуьнан лаьмнех яьсса меттиг йира, ткъа цуьнан долахь долу латта яьссачу аренашкара чангӀалкхашна дӀаделира»[+].

4Нагахь санна Ӏесаван тӀаьхьенах болчу эдомхоша: «Тхо дохийна, амма дохийнарг оха меттахӀоттор ду», – бахахь, Везачу Эло иштта боху: «Цара меттахӀоттор ду, ткъа Ас дохор ду. ТӀаккха церан меттигах „харцонийн меттиг“ эр ду, ткъа царах „Везачу Элан оьгӀазло гуттаренна тӀехь йолу халкъ“ эр ду»[+].

5Иза шун бӀаьргашна гур ду, тӀаккха аша эр ду: «Везачу Элан сийлалла Исраил-махкана арахьа а кхочу!»


Динан дайшна лерина Везачу Элан хьехам

6«КӀанта ден сий до, иштта лено а шен олахочун сий до. Нагахь санна Со шун да велахь, мичахь ду Суна догӀу сийдар? Нагахь санна Со шун олахо велахь, мичахь бу Суна богӀу ларам? – боху массо а ницкъийн Везачу Эло. Ва динан дай, шу Сан цӀе емалйийраш ма ду! Аша боху: „Оха муха емалйо Хьан цӀе?“[+] 7СагӀа доккхучу Сан кхерчана тӀе хьанал боцу кхача а бахьаш, боху-кх аша: „Оха муха сийсазваьккхина Хьо?“ Везачу Элана лерина болчу кхачанан шуьнах цадашарца аша Со сийсазваьккхина[+]. 8[+]Къилахь дац ткъа, сагӀина дахьаш дерг бӀаьрзениг деача? Вон дац ткъа, сагӀина деанарг астагӀа я цамгар кхеттарг хилча? ДӀакховдадел иштта дерг хьайн баьччанна – реза хир варий те иза хьуна, хьо дика тӀеоьцур варий те цо?» – боху массо а ницкъийн Везачу Эло[+].

9«Цундела шайх къинхетам бар дехалаш Деле. Ткъа шуьгара ишттаниг долуш хилча, шу тӀеэцалур дуй те Цуьнга, шуна дика а деш? – боху массо а ницкъийн Везачу Эло. – 10Цул гӀолехь хир дара, сагӀа доккхучу Сан кхерчана тӀехь эрна цӀе ца латторхьама, шух цхьаммо Сан цӀийнан неӀарш дӀакъевлинехь. Сан безам бац шуьга, – боху массо а ницкъийн Везачу Эло, – шун куьйгаша деанарг Суна тамехь хир дац[+]. 11Малх гучуболучуьра малх дӀабузучу кхаччалц сийлахь хир ю халкъашна юкъахь Сан цӀе. Муьлххачу а меттехь Суна лерина хаза хьожа йогӀу хӀуманаш а, цӀена долу сагӀанаш а дохур ду. Сийлахь хир ю Сан цӀе халкъашна юкъахь, – боху массо а ницкъийн Везачу Эло. –[+] 12Ткъа аша Со сийсазвоккху, Хьалдолчу Элана лерина долчу кхачанан шуьнах а ца дешаш, Цуьнан кхача дола а хеташ. 13Цу тӀе цунах лаьцна аша, марош хьала а ойуш, цадашарца иштта олу: „Ма кӀордийна-кх хӀара дерриге а!“ – боху массо а ницкъийн Везачу Эло. – Лачкъийна а, астагӀа а, цомгуш долу а дийнаташ Суна лерина аша сагӀина деача, резахиларца шун карара уьш тӀеэца дезий те Аса? – боху Везачу Эло. – 14НеӀалт хуьлда, шен жена юкъахь сакхт доцу боьрша уьстагӀ боллушехь, Хьалдолу Эла волчу Суна и уьстагӀ сагӀина бан ша чӀагӀо йина йоллушехь, сагӀина лерина сакхт долу дийнат дуьйш волчунна – боху массо а ницкъийн Везачу Эло. – ХӀунда аьлча Со сийлахь-воккха Паччахь ву. Сан цӀе а ю халкъашна юкъахь кхераме»[+].

#### 2

1Цундела, динан дай, шуьга ду хӀара весет[+]. 2«Нагахь санна аша ла ца догӀахь, нагахь санна Сан цӀе лара шу доггаха тӀедирзина дацахь, – боху массо а ницкъийн Везачу Эло, – Ас шуна неӀалташ а кхайкхор ду, шун декъалдаршна сардамаш а духкур ду. ХӀинцале а шуна сардам боьллина Ас, аша шайн дегнаш Суна тӀе ца дерзийна дела[+]. 3Ас шух схьайолучу тӀаьхьенна таӀзар дийр ду. Шун юьхь тӀе кхелли кхуссур ю Ас – шайн дезачу деношна аша лерина долчу сагӀанийн кхелли. Цуьнца цхьаьна шу а дӀакхуьссур ду[+]. 4[+]ТӀаккха кхетар ду шу, и весет левихошца бина болу Сан барт ларбархьама Ас дина хиларх, – боху массо а ницкъийн Везачу Эло[+].

5[+]Ас цаьрца бина болу барт дахаран а, машаран а барт бара. Дахар а, машар а Ас царна дӀабелира, уьш Соьга ларамах буьзна хилийтархьама. Иштта хила а хилира – уьш Сан цӀаре ларамах буьзна лаьттара, Суна хьалха инзарбевлла бисира. 6Церан багахь билггал бакъболу хьехамаш бара, харцдерг ца долура церан матта тӀера. Уьш Соьца машарца а, догцӀеналлица а лелара. Дукха адамаш къинош леточуьра совцийра цара[+]. 7ХӀунда аьлча динан ден багано Делах лаьцна хааделларг лардан деза, ткъа адамаша цуьнга шайна хьехамаш байта беза, динан да массо а ницкъийн Везачу Элан геланча волу дела[+].

8Амма шу, динан дай, нийсачу некъа тӀера дӀадирзина. Шайн хьехамаш бахьана долуш, дукха нах галбовлийтина аша. Аса левихошца бина болу барт бохийна аша, – боху массо а ницкъийн Везачу Эло. –[+] 9Иштта Ас шу дерриг а халкъана хьалха дегаза а, юьхьӀаьржа дина дӀахӀиттор ду, аша Сан некъаш лар ца до дела а, товрат-хьехаман гӀуллакхаш тӀехь аша озабезамаш лелабо дела а»[+].


Кхечу къомах йолу зуда ялорах а, зуда йитарх а лаьцна

10Цхьа да вац ткъа вайн?[*] Цхьана Дала кхоьллина дац ткъа вай? ХӀунда хуьлу вай вовшашна ямартлонаш лелош, Дала вайн дайшца бина барт сийсаз а беш[+]? 11ЯхӀудхоша а ямартлонаш лелайо. Исраил-махкахь а, Ярушалаймехь а дегаза хӀума лелийна. Везачу Элана дезаш долу Цуьнан деза цӀа сийсаздаьккхина яхӀудхойн халкъо, хийрачу делан йоӀ цо шена ялийна йолу дела[+]. 12Иштта дерг лелош волу милла а Везачу Эло Якъубан тӀаьхьенах дӀахадавойла! Цунах цхьа а ма вуьсийла, массо а ницкъийн Везачу Элана сагӀанаш дахийта!

13Аша-м кхин а хӀара а до: Везачу Элан сагӀа доккхучу кхерчана тӀе бӀаьрхиш Ӏенадойту аша. Шу делха а доьлху, узарш а до, хӀунда аьлча, Веза Эла кхин дӀа ца хьожу аша деанчуьнга, Цо шун карара сагӀанаш резахиларца тӀе ца оьцу. 14Аша-м хаттар до: «ХӀун бахьанина?», – бохуш. И дера ду, къона волуш хьайна ялийначу зудчуьнца ахьа барт беш Веза Эла теш хилла дела. Ахь цу зудчунна ямартло йина, иза хьайн накъост а, бакъйолу зуда а йоллушехь. 15Шегахь оьздангалла йолчу цхьаммо а и саннарг ца лелийна, хӀунда аьлча Делан халкъана юкъахь хиндолу бераш хӀоранна а хила ма лаьа[*]. Цундела лар а лолаш, цхьаммо а ямартлонаш а ма лелаелаш шен къоналлехь хиллачу зудчунна дуьхьал. 16«ХӀунда аьлча майра а, зуда а дӀасакъастар ца деза Суна», – боху Исраилан халкъан Везачу Дала[*] «И деш волчо ша къизаллех вузаво, – боху массо а ницкъийн Везачу Эло. – Цундела шайн синан тергам белаш, ямартлонаш ма лелаелаш»[+].


Къематде герга ду

17Аша Веза Эла шайн дешнашца кӀадвина. «Оха муха кӀадвина Иза?» – олу аша. «Муьлхха а зулам деш верг Везачу Элан бӀаьргашна хьалха дика ву, Цо ишттачаьргахьа озабезам бо», – аларца, аша шаьш кӀордадайтина Цунна. Я иштта аларца: «Мичахь ву нийса кхел еш волу Дела?»[+]

#### 3

1[+]«Хьовсал, Ас Сайн геланча вохуьйтур ву, цо Суна хьалхара некъ кечбийр бу. ТӀаккха аша лоьхуш волу Олахо цӀеххьана Шен дезачу цӀа чу вогӀур ву. Шу хьоьгуш волу бертан геланча – хьовсал, иза вогӀур ву», – боху массо а ницкъийн Везачу Эло[+].

2[+]Хьаьнга лалур ду те Иза схьавогӀу де? Мила латталур ву, Иза схьавеача? ХӀунда аьлча Иза дерриге а лалош йолу цӀе санна а, дерриге а цӀандеш долу саба санна а ву[+]. 3Иза дети лалош а, цӀандеш а верг санна охьахуур ву. Цо левихой цӀанбийр бу, уьш, деши а, дети а санна, лалор бу Цо, хила деззачу тайпана Везачу Элана лерина сагӀанаш цаьрга дахийтархьама[+]. 4ТӀаккха Везачу Элана яхӀудхойн а, ярушалаймхойн а сагӀанаш тамехь хир ду, ширачу заманан деношкахь санна а, дӀадаханчу шерашкахь санна а.

5«Со шуна гергакхочур ву кхел ян. Аса сихха тоьшалла дийр ду бозбунчашна а, кхечуьнца лелачарна а, харц дуйнаш кхуллучарна а, тӀелаьцначу белхалочунна йогӀу ял дӀалуш боцучарна а, йисинчу зудчунна а, бо берана а гӀело ечарна а, тӀевеанарг дӀатоьттуш болчарна а, Соьга ларамах буьзна боцучарна а дуьхьал», – боху массо а ницкъийн Везачу Эло[+].


Пайхамаро Везачу Элана юха тӀедерза аьлла кхайкхам бар

6«Веза Эла волу Со хийца ца ло. Ткъа иштта шу а, Якъубан тӀаьхьенах дерш, цхьана а агӀор хийца а ца делла![+] 7Шайн дай баьхначу заманахь дуьйна Сан парзаш тӀера дӀадирзина шу, аша уьш лар ца дина. Суна тӀедерза, тӀаккха Со а шуьгахьа воьрзур ву, – боху массо а ницкъийн Везачу Эло. – Амма аша хотту: „Муха тӀедерза тхо?“ – олий. 8Адамна мегий те Далла къола дан? Ткъа аша Суна къола до. „ХӀун деш къола до оха?“ – хаттар до аша. Шайн долахь долчух уьтталгӀа дакъа Суна цадаларца а, Суна догӀу сагӀанаш цадахарца а до. 9Хьуна тӀехь, дерриг а халкъ, неӀалт ду, хӀунда аьлча аша Суна къола до[+]. 10[+]Схьадайша шайн долахь долчух уьтталгӀа дакъа дерриг а чӀоьнашна чу, Сан дезачу цӀа чохь кхача хилийтархьама. Оцу тӀехь зейша Со, – боху массо а ницкъийн Везачу Эло. – Ас дӀайоьллур яц ткъа шуна стигалан неӀарш, тӀеӀанор дац ткъа Ас шуна тоъал декъалдарш[+]? 11Ас шун дуьхьа доьхкур ду цӀазана лаьттан стоьмаш хӀаллакбар, иштта шун аренгара кемсийн таьллангаш а шайн стоьмех евр яц, – боху массо а ницкъийн Везачу Эло. – 12Шух массо халкъаша декъалдинарш эр ду, хӀунда аьлча шун мохк безаме мохк хир бу», – боху массо а ницкъийн Везачу Эло.


Шена тешаме болчарна Дала ял ялар

13«Шун дешнаш Суна хьалха кӀоршаме ду, – боху Везачу Эло. – Амма аша хаттар до: „ХӀун аьлла оха Хьуна дуьхьал?“ – бохуш. 14Аша элира: „Далла гӀуллакх дар эрна ду. ХӀун пайда бу Цо тӀедехкина декхарш вай кхочушдаран, массо а ницкъийн Везачу Элана хьалха вай сингаттаман духарш лелоран[+]? 15Вайна моттарехь кураберш ирс долуш бу. Иштта, харцонаш лелораш беркатехь Ӏаш бу, ткъа Дела зуьйш берш а дийна буьсуш бу“»[+].

16ТӀаккха Везачу Эле ларамах буьзна болчара вовшашка олура, ткъа Везачу Элана, тидам бича, цара аьлларг хезира. Цунна хьалха дагалацаман тептар тӀехь дӀаязъеш яра Везачу Эле ларамах буьзначеран а, Цуьнан цӀе лоручеран а цӀераш[+]. 17«Уьш Сан хир бу, – боху массо а ницкъийн Везачу Эло. – Ас бекхам бечу дийнахь царах Сан долахь долу жовхӀар хир ду. Ас царах къинхетам бийр бу, дас шена гӀуллакх деш волчу кӀантах къинхетам баре терра[+]. 18ТӀаккха юха а гур ю шуна хьаналчунна а, Ӏесачунна а, Далла гӀуллакх деш волчунна а, воцучунна а юкъахь йолу башхалла»[+].

#### 4

1«Гур ду шуна, Аса бекхам бо де тӀекхочур ду, ткъа иза йогу пеш санна хир ду. ТӀаккха кураллаш еш берш а, харцонаш лелош берш а – берриш а ча санна хир бу, уьш тӀедогӀун долчу дийно багор бу, – боху массо а ницкъийн Везачу Эло, – церан я орам, я гаьннаш дуьтур дац[+]. 2Ткъа Соьга ларамах дуьзна долчу шуна тӀехула нийсо тӀейоуьйту малх гӀоттур бу, цуьнан зӀаьнаршкахь дарба хир ду. Шу, божала чуьра арахецна долу эсий санна, кхиссалур ду[+]. 3Ӏесанаш аша хьоьшур бу, Ас бекхам бечу дийнахь шун когаш кӀел уьш чан санна хир болу дела», – боху массо а ницкъийн Везачу Эло.


ДӀахьедар а, чӀагӀо яр а

4«Дагахь латтабелаш Сан ялхо волчу Муса-пайхамаран товрат-хьехам – Хьарибехь Ас цуьнга дӀаделла долу парзаш а, тӀедехкинарш а, уьш Исраилан дерриг а халкъе кхочушдайтархьама[+].

5[+]Ас шуна тӀе Эли-ЯхӀу-пайхамар воуьйтур ву, сийлахь а, къемате а долу Везачу Элан де тӀекхачале[+]. 6Цо дайн дегнаш берашкахьа дерзор ду, ткъа берийн дегнаш дайшкахьа дерзор ду, Со, дӀа а ваийтина, Соьга шайн мохк дӀа а къастабайтина, иза кхоччуш хӀаллак ца байтархьама»[+].

## Инжилан тептарш

### Инжилан тептарш

Инжилан тептарш


Маттай

Марк

Лака

Яхьъя

Векалийн

Якъуба

1 Кипин

2 Кипин

1 Яхьъяс

2 Яхьъяс

3 Яхьъяс

ЯхӀуда

Римхошка

1 Коринтхошка

2 Коринтхошка

Галатахошка

Эпасхошка

Пилапхошка

Ковлусихошка

1 Тассалникахошка

2 Тассалникахошка

1 Тимапига

2 Тимапига

Тите

Пхьалмане

Ӏебархошка

Довзийтинарг


### Маттай

#### Маттай

Маттай


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]


Ӏийсас беана,


Маттайс


дӀаязбина болу хаза кхаъ


Дешхьалхе

Ӏийсас беана, Маттайс дӀаязбина болу хаза кхаъ – Ӏийса Дала Ша лур ву аьлла волу КӀелхьардохург хиларх лаьцна кхаъ бу. Цу КӀелхьардохучуьнгахула хьалха бинчу бартаца Ӏаш болчу Шен нахана дина ваӀданаш кхочуш дира Дала. Шена юкъахь Ӏийса винчу а, ваьхначу а жуьгтийн къомана хилла ца Ӏаш, дерриг а дуьненна а бу и хаза кхаъ.

Маттайс яздина тептар леррина кечдина ду. Тептаран хьалхарчу дакъош тӀехь Ӏийса дуьнен чу валарх а, Иза хих чекхваккхарх а, зерах а лаьцна дуьйцу (1:1–4:11). КхидӀа тептаро дуьйцу Ӏийсас Галилай-махкахь нах тобарх а, нахана хьехамаш барх а лаьцна (4:12–18:35). Цул тӀаьхьа тептар тӀехь Ӏийсас Галилай-махкара Ярушалайм-гӀала бинчу некъах а, Ӏийсан тӀаьхьарчу кӀиранчохь хилла долчу гӀуллакхех а, Иза жӀарах дӀатохарх а, веллачуьра денваларх а лаьцна ду (19:1–28:20).

ХӀокху тептаро гойту, Ӏийса – Дала беллачу хьехамийн маьӀна дан Ша бакъо йолуш волу а, Делан Олаллех лаьцна хьехамаш беш волу а воккха Устаз хилар. Дукхахболу Цуьнан хьехамаш пхеа декъе вовшахтоха мегар ду:

(1) Ламанан басе тӀера бина хьехамаш. Цу декъан коьрта маьӀна – Стигалийн Олаллин бахархойн амал а, бехкаш а, бакъонаш а, хиндерг а ду (5–7 кортош);

(2) Шийтта мурд дӀахьажош дина долу весет (10-гӀа корта);

(3) Стигалийн Олаллех лаьцна долу хьекъале дустарш (13-гӀа корта);

(4) Ӏийсан мурд хиларх лаьцна болу хьехамаш (18-гӀа корта);

(5) Кху заманан чаккхенах а, хиндолчу Делан Олаллех а лаьцна хьехамаш (24–25 кортош).

#### 1


Ӏийса схьавалар


(Лака 3:23-38)

1[•]ХӀара ду шуна Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан схьаваларх лаьцна долу дӀаяздинарг. Иза Даудах схьаваьлла, ткъа Дауд ИбрахӀиман тӀаьхьенах хилла[+].

2ИбрахӀим Исхьакхан да хилла,
Исхьакх – Якъубан да,
Якъуб – ЯхӀудан а, цуьнан вежарийн а да,[+]
3ЯхӀуд – Парасан а, Зерахьан а да, ткъа церан нана Тамара хилла.
Парас Хьацранин да хилла,
Хьацрани – Раман да[+].
4Рам Ӏамминадабан да хилла,
Ӏамминадаб – Нахьшонан да,
Нахьшон – Салманан да,[+]
5Салман – БоӀазан да. БоӀазан нана Рахьаб хилла.
БоӀаз Ӏабадин да хилла. Ӏабадин нана Рути хилла.
Ӏабади Юшайн да хилла,[+]
6Юшай – Даудан да хилла.
Дауд Сулим-паччахьан да хилла, цуьнан нана хьалха УръяхӀугахь марехь хилла[+].
7Сулим-паччахь РахьбуӀаман да хилла,
РахьбуӀам – Аби-ЯхӀун да,
Аби-ЯхӀу – Асин да,[+]
8Аса – ЯхӀушаптин да,
ЯхӀушапти – Йораман да,
Йорам – Ӏузи-ЯхӀун да,[+]
9Ӏузи-ЯхӀу – Йовтаман да,
Йовтам – Ахьазан да,
Ахьаз – Хьузакх-ЯхӀун да,
10Хьузакх-ЯхӀу – Маннашан да,
Маннаш – Аминан да,
Амин – Юши-ЯхӀун да,
11[+]Юши-ЯхӀу – Яхун-ЯхӀун а, цуьнан вежарийн а да хилла. Цу хенахь дерриг а Исраилан къам Бавел-махка дӀадигна хилла[+].
12Бавел-махкара цӀа баьхкинчу хенахь Яхун-ЯхӀу Шалтаалан да хилла,
Шалтаал Зурбабелан да хилла,[+]
13Зурбабел – Авадин да хилла,
Авади – Элъякъиман да,
Элъякъим – Узаран да,
14Узар – ЦӀадукъин да,
ЦӀадукъа – Ахьмин да,
Ахьма – Аладин да,
15Алади – ЭлиӀазаран да,
ЭлиӀазар – МатӀанин да,
МатӀани – Якъубан да,
16Якъуб – Мареман майра волчу Юсупан да.
Марема Ӏийса вина, Дала леррина Къобалвинарг аьлла, цӀе йоккхуш волу[+].

17ИбрахӀимна тӀера Даудана тӀе кхаччалц ейтта тӀаьхье хилла, Даудана тӀера Бавеле йийсаре бахийтталц – ейтта тӀаьхье хилла, ткъа иштта ейтта тӀаьхье кхиъна Бавелера юхабалийначул тӀаьхьа Ӏийса дуьнен чу валлалц.


Ӏийса дуьнен чу валар

18[+][•]Цуьнан дуьнен чу валар иштта хилира: Ӏийсан нана Марем Юсупна ехна хилла. Амма иза маре яхале гучудаьлла Марем Делан Синах доьзалхочух хилар[+]. 19Цуьнан хин волу майра Юсуп чӀогӀа оьзда стаг хилла. Цо шайна юкъахь хьахаделла долу захало, нахала а ца доккхуш, дохо сацам бина хилла[+]. 20Цо цу гӀуллакхах лаьцна ойла ечу хенахь, цунна гӀенах Везачу Элан малик дуьхьалтесира. Малико элира:

«Даудан кӀант Юсуп, Марем хьайна дӀайига ма кхера, хӀунда аьлча цуьнан кийрахь долу бер Делан Синах схьадаьлла ду. 21[+]Цо кӀант вийр ву. Цуьнан цӀе Ӏийса[*] тиллалахь, хӀунда аьлча Цо Шен къам къинойх кӀелхьардоккхур ду»[+].

22И шадерг а хилла, Везачу Эло Шен пайхамарехула аьлларг кхочуш хилийтархьама. Делан Йозанна тӀера дешнаш иштта дара:[+]

23[+]«ЙоӀстага, берах а хилла, КӀант вийр ву,
Цуьнан цӀе Ӏимануал туьллур ю.
Иза „Тхоьца Дела ву!“ – бохург ду».

24Юсуп самаваьлча, цо, Везачу Элан малико ма-хьеххара, Марем шена маре схьаялийра. 25[+]Амма бер дина яллалц, цо цунах куьг ца туьйхира. Юсупа цу кӀентан цӀе Ӏийса тиллира.

#### 2


Ӏийса волчу хьекъалчаш богӀу

1Ӏийса ЯхӀуд-махкарчу Байтлахам-гӀалахь вина. Иза яра ХӀарод-паччахь олаллехь волу зама. Ӏийса дуьнен чу ваьлла жимма хан яьлча, Ярушалайм-гӀала баьхкира малхбалехьара хьекъалчаш[+]. 2Цара адамашка хоьттура: «Мичахь ву хӀинцца дуьнен чу ваьлла волу жуьгтийн къоман паччахь? Тхуна къеггина схьакхетта[*] болу Цуьнан седа гира. Цундела, Цунна хьалха гора а хӀуттуш, корта тоха даьхкина тхо»[+]. 3Иза шена хезча, ХӀарод-паччахь синтем байна хьаьвзира, ткъа цуьнца ерриг а Ярушалайм-гӀала сингаттаме хилла дӀахӀоьттира. 4ХӀарода ша волчу кхайкхира шен махкара динан коьрта дай а, Ӏелам нах а. Цо цаьрга хаьттира: «Муьлхачу меттехь дуьнен чу вала везаш вара Дала леррина Къобалвинарг?» – аьлла.

5Цара цуьнга жоп делира: «ЯхӀуд-махкарчу Байтлахам-гӀалара, хӀунда аьлча шен йозанна тӀехь пайхамаро аьлла ду:

6[+]„Хьо а, ЯхӀуд-махкара Байтлахам-гӀала,
ЯхӀудан махкарчу сийлахьчу гӀаланаш юкъахь лахара яц.
Хьан махкара вер ву,
Сан Исраилан къоман куьйгалхо хилла дӀахӀуттун верг!“»[+]

7ТӀаккха ХӀарода къайлаха шена тӀе схьакхайкхира малхбалера баьхкина болу хьекъалчаш. Цаьргара цунна хиира, маца гучубаьлла стигалахь керла седа. 8Байтлахам-гӀала уьш дӀахьажош, цо царна тӀедиллира: «ДӀа а гӀой, цу берах лаьцна доллу хӀума а хаа хьовса. Шайна иза карийначул тӀаьхьа соьга хаам бе, цига ваха а вахана, соьга а Цунна Ӏибадат дайта».

9Паччахьо шайна тӀедиллиначуьнга ла а доьгӀна, уьш новкъа бевлира. Царна къеггина схьакхетта гина болу седа[*], хьалха а баьлла, меллаша стигалахула дӀабоьдуш бара. ТӀаьххьара а иза сецира нийсса и бер долчу меттигна тӀехула. 10Шайна и сурт гича, хьекъалчаш чӀогӀа хазахетта хьаьвзира. 11Шаьш цӀа чу а дахана, шайна и Бер а, Цуьнан нана Марем а гича, цара, гора а хӀиттина, кортош охьа а таӀийна, Цунна Ӏибадат дира. ТӀаккха Цунна совгӀаташ а делира: деши а, хаза хьожа йогӀу еза хӀума а, деза хьакхар а[+]. 12ТӀаьхьо царна гӀенах Дела дуьхьалтесира. Цо цаьрга ХӀарод-паччахь волчу юха ма гӀо элира. Цундела уьш кхечу новкъахула шайн махка дӀабахара[+].


Мисар-махка дӀабовдар

13Хьекъалчаш дӀабахча, Юсупна гӀенах Везачу Элан малик дуьхьалтесира. Цо элира: «ХьалагӀатта, схьаэца бер а, цуьнан нана а, Мисар-махка, вадий, дӀагӀо. Аса шайга хаам баллалц, цигахь Ӏе, хӀунда аьлча ХӀарод-паччахь и бер лохуш ву, иза ден гӀерташ а ву».

14Юсуп, сама а ваьлла, бер а, Марем а схьа а эцна, буьйсанна Мисар-махка ведда дӀавахара. 15[+]ХӀарод-паччахь шен Ӏожаллех кхалххалц, уьш цигахь Ӏийра. Иштта кхочушхилира Везачу Эло пайхамарехула аьлларг: «Мисар-махкара аравалийтархьама схьакхайкхина Аса Сайн кӀанте»[+].


Бераш дайар

16Хьекъалчаша ша левинийла хиъча, ХӀарод-паччахь чӀогӀа оьгӀазвахара. Цо сихонца омра делира, Байтлахам-гӀалахь а, цунна гонах йолчу ярташкахь а шина шарера далаза долу божабераш дайа аьлла. Цу берийн хан цо билгалъяьккхина хьекъалчашца шен хиллачу къамелехула. 17Цу тӀехь кхочушхилла Ярми-ЯхӀу-пайхамарехула хилла болу хаам:[+]

18[+]«Аз хеза Рами чохь,
инзаре мохь, тийжар хеза.
Рахьал йоьлху шен берашна,
амма цхьаммо а шен дог оьцийла цунна ца лаьа,
хӀунда аьлча цуьнан бераш дийна дац»[+].


Мисар-махкара юхаверзар

19ХӀарод-паччахь веллачул тӀаьхьа Юсупна Мисар-махкахь юха а Делан малик дуьхьалтесира. 20«Хьала а гӀаттий, – элира цо, – бер а, цуьнан нана а схьа а эций, Исраил-махка дӀагӀо, хӀунда аьлча бер ден гӀиртинарш белла».

21Бер а, Марем а схьа а эцна, Исраил-махка дӀаваха новкъа велира Юсуп. 22Шаьш цига дӀакхачале, цунна хиъна, ХӀарод-паччахь кхелхинчул тӀаьхьа цуьнан дарже дӀахӀоьттинарг паччахьан кӀант Архул вуйла. Иза цига дӀаваха ца хӀоьттира. Амма цунна гӀенах юха а малик дуьхьалтесира. Цо Юсупна цигара дӀаваха тӀедожийра. ТӀаккха Юсуп Галилай-махка дӀавахара. 23[+]Уьш Назарт-гӀалахь ба̄ха хевшира. Иштта кхочушхилира Дала пайхамарехула аьлларг: «Цунах назартхо эр ду»[+].

#### 3


Яхьъяс кхайкхам бо


(Марк 1:1-8; Лака 3:1-18; Яхьъя 1:19-28)

1[•]Цхьа зама тӀекхаьчча, Яхьъя ЯхӀуд-махкарчу яьссачу аренгахула кхайкхам беш волавелира[+].

2[+]«Стигалийн Олалла генахь дац шуна! Дохко а довлий, Далла тӀедерза!» – бохура Цо[+].

3[+]Яхьъях лаьцна ЕшаӀ-ЯхӀу-пайхамаро аьлла:

«Яьссачу аренгахь кхойкхучун аз хезаш ду:
Везачу Элана некъ кечбе!
Нисде Цунна хьалха некъан тачанаш!»[+]

4[+]Цу хенахь Яхьъяс эмкалан тӀаргӀанах йина бедарш а лелайора, гӀодаюккъе шуьйра тӀаьрсиган доьхка а доьхкура. Юучу хӀуманах цо билгалдаьккхинарг цӀоз а, акха моз а дара[+]. 5Дукха адам догӀура цунна тӀе: Ярушалаймера а, ЯхӀуд-махкара а, Йордан-хи йистехь дехаш долу адамаш а. 6Шайх даьллачу къиношна Далла хьалха дохко а бовлий, Йордан-хи чохь шаьш хих чекхдохуьйтура наха Яхьъяга[+].

7[+]Шена тӀеоьхуш дуккха а садукъой а, парушхой а гича, Яхьъяс элира:

«Шу лаьхьанан кӀорнел а чӀогӀа зуламе адамаш ма ду! Хьан бина шуьга, тӀедогӀучу къематан дийнах кӀелхьардовла деза аьлла, хаам[+]? 8Шу Далла тӀедирзина делахь, шайн дахарехь иза гайта. 9[+]„Тхан да ИбрахӀим ву“, – аьлча, шаьш кӀелхьардевр ду ма мотталаш. Делан таро ю оцу Ӏохкучу тӀулгех а ИбрахӀимна тӀаьхье ян[+]. 10[+]Орамашна тӀехула диг хьалаайина ду: шена тӀе пайден болу стом латош доцу хӀора дитт, хада а дой, цӀера юккъе кхуссу[+]. 11Шу Далла тӀедирзина дела, Ас хих чекхдоху шу, амма сол тӀаьхьа ван везарг сол нуьцкъала ву. Со Цунна мачаш кхехьа а хьакъ вац. Цо шу Делан Синах а дузур ду, цӀарца а дахчор ду[+]. 12Цуьнан карахь кӀа ору баьхьа бу. Цо хьаьттахь кӀа цӀандийр ду. КӀа цӀа чу схьагулдийр ду, ткъа кегаш цкъа а дӀайовр йоцучу цӀера юкъахь ягор ю Цо»[+].


Ӏийса хих чекхваккхар


(Марк 1:9-11; Лака 3:21,[22])

13[•]Галилай-махкара Йордан-хи тӀе веара Ӏийса, Ша Яхьъяга хих чекхваккхийта. 14Иза сацо гӀоьртира Яхьъя:

«Со-суо ву Хьоьга хих чекхваккхийта везаш верг. Ткъа Хьо-Хьуо ма веана суна тӀе?»

15Ӏийсас цуьнга элира: «Тахана шадерг а иштта хила дезаш ду. Берриг а Делан лаам вай кхочушбан беза».

Яхьъя Цо бохучунна резахилира.

16Ӏийсас Ша цуьнга хих чекхваккхийтира. Иза хи чуьра араволлушехь, Дала стигалш дӀасаеллаялийтира. Ӏийсана хьалха кхокханан суьртехь лакхара охьадогӀуш долу Делан Са дӀахӀоьттира. Иза нийсса Цунна тӀе охьадеара[+]. 17[+]Стигалара схьахезаш долчу озо элира:

«Иза ву Сан хьоме КӀант! Цуьнца бу Сан лаам!»[+]

#### 4


Ӏийса зер

1[+][•]Цул тӀаьхьа Делан Сино Ӏийса яьссачу аренга дӀавигира, иблисе Иза зейта. 2Шовзткъа де-буьйса марха кхобуш дӀадаьлча, Иза чӀогӀа мацвелла хьаьвзира[+]. 3Иблисо, Цунна тӀе а дахана, элира: «Хьо Делан КӀант велахь, хьуьлла Ӏохкуш долчу тӀулгашна тӀедожаде, бепиг хила алий»[+].

4[+]Ӏийсас жоп делира: «Делан Йозанна тӀехь ма ду: „Адам деккъа цхьана баьпках дехаш дац. Цуьнан вузар – Делан багара схьадаьлла хӀора дош ду“»[+].

5ТӀаккха иблисо, Ӏийса езачу Ярушалайм-гӀала а вигина, Делан цӀийнан тхов буьххье хьалаваьккхира[+]. 6[+]«Хьо Делан КӀант велахь, – элира цо, – кхузара чукхоссало. Яздина ма ду: „Везачу Эло Шен маликашка Хьох лаьцна омра дийр ду“. Кхин а яздина ду: „Цара куьйгаш тӀехь дӀахьур ву хьо, хьан ког тӀулгах а ца тасаболуьйтуш“»[+].

7[+]Ӏийсас цунна жоп делира: «Амма яздина ду: „Хьайн Веза Дела зе ма гӀерта“»[+].

8ТӀаккха иблисо валийра Ӏийса боккхачу лам тӀе. Цу буьххьера цо гайтира кху дуьненахь мел йолу пачхьалкхаш а, церан исбаьхьа хилар а. 9«И Хьуна гуш мел дерг аса Хьуна дӀалур ду, Ахьа суна, Далла санна, гора а хӀоьттина, Ӏибадат дахь!»

10[+]Ӏийсас элира: «ДӀадала Суна уллора, иблис! Делан Йозанаш тӀехь яздина ду: „Хьайн Везачу Далла бен ма де Ӏибадат, Цунна бен гӀуллакх а ма де!“»[+]

11Иблис Ӏийсана тӀаьхьара дӀадаьлча, Иза волчу маликаш схьагулделира, Цунна гӀуллакх а деш[+].


Ӏийса Галилайхь хьехамаш бан волало


(Марк 1:14, 15; Лака 4:14,[15])

12[+][•]Яхьъя набахти чу воьллина аьлла Шена хезча, Ӏийса Галилай-махка юхавирзира[+]. 13[+]Назарт-гӀала а йитина, Иза Къапарнам-гӀалахь ваха хиира. И гӀала Галилай-Ӏомана йистехь Ӏохкуш долчу Забул-мехкан а, Наптал-мехкан а латтанаш тӀехь хилла[+]. 14Иштта кхочушхилира ЕшаӀ-ЯхӀу-пайхамарехула аьлларг:[+]

15[+]«Забул-мехкан а, Наптал-мехкан а латтанаш а,
Галилай-хӀорда тӀекхачале, Йордан-хил дехьа йолу кхечу къаьмнийн нехан Галилай!
16Боданехь Ӏийначу халкъана йоккха серло гира!
Ӏожаллин ӀиндагӀехь болчу махкахь Ӏийначу нахана серло къеггина дӀахӀоьттира!»[+]

17[+]Цу хенахь дуьйна схьа Ӏийса кхайкхам бан волавелира: «Стигалийн Олалла генахь дац шуна! Дохко а довлий, Далла тӀедерза!» – бохуш.


Ӏийсас веа стаге, Шен мурдаш хила олий, кхойкху


(Марк 1:16-20; Лака 5:1-11)

18[•]Цхьана дийнахь, Галилай-Ӏам йистехула дӀавоьдуш, Ӏийсана ши ваша гира: ШамӀий, тӀаьхьо Кипа аьлла цӀе тиллина волу, Ӏандаррий. Уьш чӀерийлецархой бара. Кхунна гиначу хенахь ши ваша хи чу чӀерий лоьцу бой тосуш воллура[+].

19«Суна тӀаьхьахӀитта, – элира цаьрга Ӏийсас, – ткъа Аса хӀинца дуьйна адамийн синош лецархой дийр ду шух»[+].

20Уьш, сихонца шайн бойнаш а йитина, Ӏийсана тӀаьхьахӀиттира[+].

21Уьш дӀабоьлхуш, Зевадин ши кӀант – Якъуб а, цуьнан ваша Яхьъя а гира Ӏийсана. Ший а ваша шайн деца Зевадица хинкеман чохь вара, чӀерий лоцу бойнаш тоеш. Ӏийсас уьш а кхайкхина тӀебалийра. 22Уьш, шайн да а, хинкема а дитина, Ӏийсана тӀаьхьахӀиттира.


Ӏийсас дукха нахана хьехам бар а, дарбанаш дар а


(Лака 6:17-19)

23[+][•]Ӏийса берриг Галилай-махкахула волавелира. Цо нехан гуламан цӀеношкахь Ӏамадора, Стигалийн Олаллех хаза кхаъ кхайкхабора, нах массо а цамгарех тобора[+]. 24Цунах лаьцна хабар ерриг Сири-пачхьалкхехула дӀадаьржира. Ӏийса волчу ба̄лабора тайп-тайпана цамгарш кхетта болу нах: жинаша хьийзош берш а, лазар догӀуш берш а, шен дегӀан дола ца далуш берш а. Царна массарна а Цо дарба а дора[+]. 25Дукха адам дара Цунна тӀаьхьа лелаш Галилайра а, Иттшахьар-махкара а, Ярушалаймера а, ЯхӀуд-махкара а, Йордан-хил дехьа Ӏаш долу адамаш а[+].

#### 5


Ламанан басе тӀера кхайкхам бар

1Цхьана дийнахь Ӏийсана уллохь дукха адам гулделлера. Иза, ламанан басе хьалаваьлла, охьахиира. Ӏийсана тӀе гулбелира Цуьнан мурдаш. 2ТӀаккха Ӏийса царна хьехам бан волавелира:


Декъалбинарш


(Лака 6:20-23)

3[•]«Декъалбина бу миска са долуш болу нах – уьш, Стигалийн Олалла тӀе а лаьцна, Далла уллохь бу[+].
4[+]Декъалбина бу боьлхуш берш – церан дог оьцур ду[+].
5[+]Декъалбина бу эсала амал ерш – дерриг а дуьне церан хир ду[+].
6[+]Декъалбина бу бакъоне кхача хьагбелларш – Дала церан лаам кхочушбийр бу[+].
7Декъалбина бу къинхетаме берш – царах а бийр бу къинхетам[+].
8[+]Декъалбина бу цӀена дог дерш – царна Дела гур ву[+].
9Декъалбина бу нахана юкъахь машаре гӀуллакх лелорш – царна, Делан бераш ду аьлла, цӀе туьллур ю[+].
10[+]Декъалбина бу, бакъонна тӀаьхьахӀиттина аьлла, таӀзаре озийнарш – уьш, Стигалийн Олалла тӀе а лаьцна, Далла уллохь бу».


Сийсаздарна дуьхьало яр


(Марк 9:50; Лака 14:34,[35])

11[+]«Декъалдина ду шу, наха сийсаза дохуш, тӀаьхьа а бевлла, харц хабарш а дуьйцуш, Со бахьана долуш бехкедеш лелаш делахь[+]. 12[+]Хазахетарца даккхийделаш! ХӀунда аьлча стигалшкахь йоккха ял хир ю шуна. Иштта хьийзийна пайхамарш а, шул хьалха хилла болу»[+].

13[+][•]«Шу Лаьттан туьха ду. Нагахь санна туьхан чам дӀабаьлча, иза муха дурдийр ду? Иза, нахе когашца хьеша а хьешийтина, дӀакхоссан бен, цхьанна а хӀуманна пайденна дац.

14[+]Шу дуьненан серло ю. Ламанан буьххьехь лаьтташ йолу гӀала къайлаяккха йиш яц[+]. 15[+]Иштта латийна йолчу стогарна тӀехула кхаба ца хӀоттайо – иза лаккхахь дӀахӀоттабо, цуьнга чохь мел волчунна а серло ялийта[+]. 16[+]Нахана шуьгара серло гойла, шун дика гӀуллакхаш гайтархьама а, адамашка Далла хастам байтархьама а»[+].


Товрат-хьехамах лаьцна

17«Ма мотталаш, Со товрат тӀера хьехамаш я пайхамарша яздинарш дӀадаха веана. Со и хьехамаш дӀабаха веана вац, ткъа уьш кхочушбан веана ву[+]. 18[+]Аса чӀагӀо йо шуна: стигаллий, латтий дозуш а долуш, товрат-хьехамашна юккъера цхьа элп я цхьа сиз а дӀадоккхур дац, цу тӀехь аьлларг кхочушхиллалц[+]. 19Товрат-хьехам тӀера кӀеззиг долу хӀума а талха а дина, нахе а изза де бохуш верг Стигалийн Олаллехь лаххара мах болуш хир ву. Ткъа шена тӀедиллина долу парз кхочуш а деш, иза нахе дӀа а кховдош хилча, иза лакхара лорур ву[+]. 20Аса боху шуьга: нагахь санна шун Делан лаамехь хилар парушхойн а, Ӏелам нехан а чул лакхара ца хилахь, Стигалийн Олалла тӀелаца а, Далла уллохь хила а шун йиш хир яц»[+].


ОьгӀазлонах лаьцна

21[+]«Шуна ма-хаъара, вайн дайшка аьлла хилла: „Адам ма де. ХӀора стаг вийна волу зуламхо кхелахочо жоьпе озор ву“[+]. 22Ткъа Аса боху шуьга: шена уллорачунна оьгӀазвахана волу хӀора стаг кхелахочо жоьпе озор ву. Стага шен вешина а „Ӏовдал!“ аьллехь, цунна коьртачу кхеташоно таӀзар дийр ду. Шена уллохь волчуьнга: „Яьсса хӀума!“ – аьлла, вистхилларг, жоьжахатин цӀера хьалха а хӀоттийна, жоьпе озор ву[+]. 23Цундела хьуо Далла сагӀа даккха воьдучу хенахь цхьаъ хьайна реза воцуш хилар хьайна дага дагӀахь, 24и совгӀат сагӀа доккхучу кхерчана йисте охьа а диллий, цу стагаца куьйге ваха хьажа. Цигара юхавирзинчул тӀаьхьа дийр ду ахьа Далла гӀуллакх.

25Хьо кхелахочуьнга дӀавала кечвеллачуьнца, шаьш цига дӀакхачале, катоххий барт бан хьажа, куьйге а гӀо. Ахьа иза ца дахь, хьан довхочо хьо кхелахочуьнга дӀалур ву, ткъа цо гӀаролхочуьнга а велла, набахти чу кхуссуьйтур ву[+]. 26Билггала боху хьоьга: цигара хьо аравер вац, тӀаьххьарчу шайнна тӀекхаччалц, дерриг а хьайн декхар дӀаделла а бен».


Майра зудчунна тешаме хиларх лаьцна

27[+]«Шуна хезний: „Нахаца ма лела“, – аьлла хилар[+]? 28Ткъа Аса боху шуьга: нехан зудчуьнга ямарта ойланца дӀахьаьжначо шен даг чохь зуда-майрачун юкъаметтиган тешаме хилар дӀадаьккхина[+]. 29[+]Нагахь санна хьан аьтту бӀаьрг къинош летош белахь, иза схьа а баккхий, дӀакхосса. Хьайн дегӀан цхьана меженах ва̄лар гӀоле ду хьуна, жоьжахатин цӀергахь вагавойтучул. 30[+]Хьайн аьтту куьг къилахь долчунна тӀегӀерташ делахь, и куьг дӀа а даккхий, дӀакхосса. Хьайн дегӀан цхьана меженах ва̄лар гӀоле ду хьуна, жоьжахатин цӀергахь вагавойтучул»[+].


ДӀасакъастарх лаьцна

31[+][•]«Аьлла ду: „Шен зудчуьнца дӀасакъаьсташ волчо цунна йозанца тоьшалла дала деза“[+]. 32[+]Ткъа Аса боху шуьга: зуда тешаме ца хиларца доьзна доцучу дӀасакъастаро, зуда нийса боцучу некъа тӀе тоьтту. И санна йолу зуда ялочо ямартло йо»[+].


Дуй баарх лаьцна

33[+]«Вайн дайшкара дуьйна аьлла ду: „Айхьа Везачу Элана биина болу дуй ма къарбе, иза кхочушбан хьажа“[+]. 34[+]Ткъа Аса боху шуьга: цкъа а дуй ма баа. Стигалех а ма е чӀагӀо – иза стигалийн Паччахьан шахьар ю[+]. 35[+]Лаьттах а ма е чӀагӀо – Латта а Делан Олаллехь ду. Ярушалаймах лаьцна а ма баа дуй – иза веза воккхачу Паччахьан гӀала ю[+]. 36Шайн коьртах лаций а ма е чӀагӀо, хӀунда аьлча коьртара цхьа чо я кӀайбан а, я Ӏаржбан а шун ницкъ кхочур бац. 37Шаьш, „хӀаъ“ аьлла, чӀагӀо яхь, иза „хӀаъ“ хилийта. „ХӀан-хӀа“ шайн ала дезахь, цу тӀехь латта. Цу шина дашал сов даьлларг – иблисан лаам бу шуна»[+].


Бекхам барх лаьцна

38[+][•]«Шуна хезна ду хьалха аьлла хилларг: „Хьайн бӀаьрг баккхахь, – цунна дуьхьал бӀаьрг баккха, цергана дуьхьал церг яккха“[+]. 39Аса-м шуьга боху: хьайна зулам динчунна дуьхьал ма вала. Хьайна аьтту бесни тӀе тӀара тоьхнехь, аьрру агӀор йолу бесни а зуламхочунна тӀеерзае[+]. 40Кхелехь хьуна тӀера коч а къевсина, хьайца девне ваьллачунна, мел еза елахь а, важа бедар а дӀало. 41Хьайна ницкъ а беш, хьайга эзар гӀулч яккхийта гӀортахь, ши эзар гӀулч а йоккхуш, дӀагӀо. 42Хьайга хӀума йиэха веанчун дехар кхочуш а де, хьайга юхалург еха веанчунна букъ а ма берзабе»[+].


МостагӀчуьнга болчу безамах лаьцна

43«Шуна хезна хьалха аьлла хилларг: „Хьайн уллораниг веза, мостагӀчуьнца гома а хила“[+]. 44Ткъа Аса боху шуьга: шайн мостагӀий беза, хьайна зулам деш берш Деле беха –[+] 45шайн стигалахь волчу Ден бераш шу хилийта. Цо цхьа а ца къаставо шуна: Цо малх массарна а къоьгуьйту – дикачунна а, вочунна а. ДогӀа а Цо цхьатерра доуьйту Шен лаамехь болчарна а, боцучарна а[+]. 46Шуна шайца дика берш бен безаш ца хилча, цунах хӀун пайда хир бу? Иза санна йолу юкъаметтиг-м ял йоккхучара а лелайо шуна. 47Шайн вежаршка бен аша салам луш ца хилча, цунах тамаш бан меттиг яц шуна. И санна йолу юкъаметтиг дин доцучу наха а лелайо шуна. 48[+]Цундела, шайн стигалахь волу Да санна, дуьззина цӀена хила»[+].

#### 6


СагӀанах лаьцна

1[+]«Варелаш, шаьш Далла деш долу гӀуллакх нахана гайта гӀерташ ма лелалаш. Иза аша шайгара далийтахь, шун стигалахь волчу Дегара ял хир яц шуна[+]. 2Айхьа сагӀа лучу хенахь, иза нахе кхайкхо ма гӀерта, шалхалла йолчу наха санна, гуламан цӀенош чоххьий, ураман некъашкахь шаьш нахе хастадайтархьама. Аса тоьшалла до шуна: царна йогӀуш йолу ял иштта а дӀакхаьчна шуна[+]. 3Айхьа мискачунна сагӀина хӀума лучу хенахь хьайн аьрру куьйге а ма хаийта аьтту куьйго лелош дерг, 4айхьа лун сагӀа къайлаха хилийта. Шадерг а гуш волчу хьан Дас хьуна йогӀу ял дӀалур ю».


ДоӀанах лаьцна


(Лака 11:2-4)

5[+][•]«Шаьш доӀа дечу хенахь шайца шалхалла йолчу нахах дӀа ма тарло, гуламан цӀенош чохь а, ураман некъашкахь а нахана шаьш гайтархьама доӀанаш дан дӀахӀуьттуш болчу. Аса тоьшалла до шуна: царна шайна йогӀуш йолу ял дӀакхаьчна[+]. 6Ткъа ахьа хьайн доӀа дечу хенахь, хьайн цӀа чу а валий, чӀоггӀа неӀ тӀе а таттий, къайлаха волчу хьайн Дега доӀа де. Къайлаха мел дерг гуш волчу хьан Дас боггӀу мах хадор бу хьан[+]. 7Ткъа айхьа доӀа дечу хенахь, кхечу къаьмнех болчу наха санна, ца оьшуш мел дерг ма дийца. Царна моьтту, шаьш къамел дукха мел до а, иза дикахо дӀахезар ду Далла[+]. 8Царах дӀа ма тарло, хӀунда аьлча шун Дена аш Шега дехар а дале хаьа, шуна хӀун оьшу. 9Цундела шаьш доӀа дечу хенахь хӀокху дешнашна тӀе тидам бахийта:

Тхан стигалара Да!
Хьан цӀе сийлахь хуьлда!
10Хьан Олалла тӀекхочийла.
Стигалшкахь санна, лаьттахь а Хьан лаам кхочушхуьлийла[+].
11Тахана даъал напха лохьа тхуна![+]
12Дехьа тхуна геч,
тхайна декхарийлахь болчарна оха ма-гечдарра.
13Хьарам лаамна кӀел а ма дахийтахьара Ахьа тхо,
иблисах а лардахьара[*][+].

14[+]Наха шуна йинчу хьарамаллина аша гечдахь, стигалахь волчу шун Дас шуна а дийр ду геч[+]. 15Амма шу шайна вас йинчарна даггара къинтӀера ца довлахь, шун Да шуна а вер вац аша летийначу къиношна къинтӀера»[+].


Марха кхабарх лаьцна

16«Шаьш марха кхобучу деношкахь, шалхалла йолу нах санна, олла а делла, дастам девлла ма лела, хӀунда аьлча уьш шаьш марха кхобийла нахана дӀагайта гӀерташ лела. Аса ма-аллара, царна йогӀуш йолу ял дӀакхаьчна шуна[+]. 17Айхьа марха кхобучу хенахь хьайн юьхь а йилий, хила ма-веззара лела, 18нахана хьуо марха кхобуш вуйла а ца гойтуш. Хьан Дена иза хууш ду хьуна, Иза хьуна гуш вацахь а. Шадерг а гуш волчу хьан Дас хьуна йогӀу ял дӀалур ю».


Шун стигалахь хир долу хьал


(Лака 12:33-36)

19[+][•]«Дуьненан хьал ма гулде. Иза, нецано а талхош, мекхано хӀаллак а деш, лаьттар ду, я къуша, чу а бевлла, лачкъийна дӀахьур ду[+]. 20Стигалахь гулде шайна хьал. Цигахь иза нецано талхор а дац, мекхано хӀаллак а дийр дац, я къуша, чу а бевлла, дӀа а хьур дац[+]. 21Хьан хьал долчохь хьан дог а хир ду.

22Стеган бӀаьрг цуьнан дегӀан серлонан хьоста ду. Цундела хьан ши бӀаьрг цӀена белахь, хьан дерриге а дегӀ серлонах дуьзна хир ду. 23Амма хьан бӀаьргаш цӀена бацахь, хьан дерриг дегӀ а бодане ду! Цу боданал бен хьох серло яцахь, ма инзаре боккха хила беза-кх и бода!

24Цхьана стеган шина элан ялхо хила йиш яц. Цунна цхьа хӀусамда везар ву, важа везар вац, я цхьанна хьесталур ву, ткъа вукхунах вешар вац. Цундела цхьаьний – Далла а, хьолана а ялхой хилалур дац шу»[+].


Хьайн хьашташна са ма гатде


(Лака 16:13; 12:22-31)

25«Цундела Аса боху шуьга: дахаран дуьхьа юучунна, молучунна са ма гатде. Шайн дегӀан дуьхьа духарна а са ма гатде. Шун дахар юучул дезах ду шуна, ткъа дегӀ духарал дезах ду[+]. 26Хьовсал стигаларчу олхазаршка! Цара хӀумма дӀа а ца йоь, хьакха а ца хьокху, ялташ чу а ца дерзадо. Амма стигалахь волчу шун Дас уьш кхобу. Шун дахар олхазарийнчул а дораха ду теша[+]? 27Я шуьга цу тайпана сагатдарца шайн дахар цхьана сахьтана дахдалийталур ду теша?

28Бедар бахьана долуш са хӀунда гатдо аша? Хьажал аренгахь тӀедолуш долчу петӀамат-зезагашка. Цара цхьа а тайпана къа а ца хьоьгу я шайна бедарш а ца тоьгу. 29[+]Амма Ас боху шуьга, ур-атталла шен хьолан возаллехь Сулим-паччахь а ца кечлора цу зезагех муьлхха а санна[+]. 30Иштта эрна арахь тӀедолуш долу зезагаш а Дала цу тайпана кечдеш хилча, кхана уьш цӀергахь догур доллушехь, шу кхин а чӀогӀа кечдийр ма ду, Делах кӀезиг тешаш дерш[+].

31Цундела кест-кестта: „Оха хӀун юур ю теша?“, я: „ХӀун мер ю теша?“, я: „ХӀун тӀеюхур ю теша?“ – бохуш, шайн са ма гатде. 32Цу тайпана сагатдо кхечу къаьмнех болчу наха. Ткъа шун стигалахь шайн Да ву, шуна мел оьшург хаа а хууш. 33Уггар хьалха Делан Олалла а, Цуьнан лаам а лаха. Важа дерриг а Дала шуна лур ду[+]. 34Кханенна сагатдеш ойла ма е – цуьнан шен Да ву. ХӀора де а шен гӀайгӀа яхьаш догӀу».

#### 7


Емалдар


(Лака 6:37, 38, 41,[42])

1[•]«Цхьанна а кхел ма е, Дала шуна а кхел йийр яц[+]. 2[+]Аша нахана кхел ярх терра, шуна а кхел йийр ю. Аша нехан ма-хаддора, Дала шун а хадор бу мах[+]. 3Хьайна уллохь волчун бӀаьргара чамхалге хӀунда хьоьжу хьо, хьайн бӀаьргара хен а ца гуш? 4Хьоьга муха алалур ду хьайн веше: „Схьахьажал, аса бӀаьргара чамхалг дӀайоккху хьуна“, хьайн бӀаьргахь хен боллушехь? 5Шалхонча, цкъа хьайн бӀаьргара хен дӀабаккха, тӀаккха са гур ду хьуна, хьайн вешин бӀаьргара чамхалг схьаяккха.

6Далла гергахь еза йолу хӀума жӀаьлеш дӀа ма луо, уьш, юха а дирзина, шух летар ду. ЖовхӀарш хьакхарчашна хьалха а ма кхисса, цаьрга уьш ца хьешийта»[+].


Диэха, лаха, неӀ етта

7[•]«Деле диэха – Цо дехнарг лур ду шуна. Дела лаха – Иза карор ву шуна, неӀ тоха, иза дӀайоьллур ю шуна, 8хӀунда аьлча хӀора доьхучунна жоп ло Дала, лохуш волчунна карадойту, неӀ тухучунна – схьайоьллуьйту[+].

9Шуна юкъахь вуй теша стаг, шега шен кӀанта бепиг дехча, цуьнга тӀулг кховдон верг? 10Я чӀара бехча, цуьнга лаьхьа кховдон верг? 11Шаьш мел къиза делахь а, шайн берашна оьшург аша луш хилча, стигалахь волчу шун Дас мел дукха дика болх бийр бу Шега доьхуш волчунна![+] 12[+]Цундела нахаца йолу юкъаметтиг уьш шайца схьа хила ма-лаъара лелае. Иза товрат тӀера бинчу хьехамашна а, пайхамаршна яздинчунна а тӀера схьадогӀуш ду»[+].


Дахарехь готта некъ лаха


(Лака 13:24)

13[•]«Далла уллорачу дахаре боьду некъ готта бу шуна. Цундела готта ков а, некъ а лаха. Шуьйра ков а долуш, шуьйра некъ – иза стаг хӀаллакьхуьлу некъ бу. Дукха нах дӀабоьлху цу новкъахула. 14Дахарна тӀевоьдучохь долу ков готта ду, цу тӀе боьдуш болу некъ хала бу. КӀеззигчарна бен иза кара а ца бо[+].

15[•]УьстагӀийн аматехь шайна дуьхьал хӀуьттуш болчу харц-пайхамарех ларлолаш. Кийрахь луьрачу берзан дог ду шуна церан[+]. 16Уьш шайн стоьмаца бевзар бу шуна. Гулйой аша коканийн кулла тӀера кемсаш, я вирбаӀ тӀера комарш[+]? 17Дикачу дитто дика стом ло, ткъа вуочу дитта тӀехь вон стом кхуьу[+]. 18Дикачу дитта тӀехь вон стом кхиа а йиш яц, амма вуочу дитта тӀехь дика стом а ца хуьлу. 19[+]ХӀора вон дитт, цу тӀехь дика стом кхуьуш бацахь, схьа а хададой, цӀера юккъехь дагадо[+]. 20[+]Иштта, харцпайхамарш церан гӀуллакхаша бовзуьйту.

21ХӀора Соьга: „Ва сан Веза Эла“ бохуш волчо Стигалийн Олалла тӀелоцур дац. Цига кхочун верг стигалахь волчу Сан Ден лаам кхочуш а беш, Цунна муьтӀахь хила веза[+]. 22Дуккха а болчара эр ду Соьга цу дийнахь: „Ва Веза Эла! Хьан цӀарах ца бора оха Делера болу хаам? Хьан цӀарах дӀа ца лелхадора оха жинаш? Хьан цӀарах ца бора оха дуккха а тамашийна белхаш?“[+] 23[+]Ткъа Аса цаьрга эр ду: „Генадовлал Суна уллора, харц белхаш лелош дерш! Суна шу цкъа а девзаш ца хилла!“»[+]


МуьтӀахь хиларе кхайкхар


(Лака 6:47-49)

24[•]«Цундела Соьга ла а дугӀуш, Аса аьлларг деш верг шен шахьар буточу тархана тӀехь юттучу стагах тера ву. 25ДогӀа а тӀедоьттина, хиш а дистина деана, чӀогӀа мох а хьаькхна, амма цуо дина долчу цӀенна хӀумма а ца хилла, хӀунда аьлча цу цӀийнан бух буточу тархана тӀехь боьттина бу. 26ХӀинца Аса бохучуьнга ладугӀуш воцург шен цӀийнан бух гӀамаршна тӀехь боьттинчух тера ву. 27ДогӀа а деача, хиш дистина а деача, мох а хьаькхча, цуьнан цӀа тӀе а кхетта, доьхна дӀадаьлла, схьаэца хӀума а доцуш»[+].

28[+]Ӏийса и дешнаш аьлла ваьлча, адамаш Цуьнан хьекъалх чӀогӀа цецдевллера, 29хӀунда аьлча церан Ӏеламчу наха санна а доцуш, олалла долчо санна хьоьхура Цо[+].

#### 8


Ӏийсас дӀа ца йоьрзу чкъуран цамгар йолу стаг туовар


(Марк 1:40-45; Лака 5:12-16)

1[•]Ӏийса ламанан басера охьавоьссича, Цунна тӀаьхьа дукха адам хӀоьттира. 2Цунна тӀе веара чкъураца ца йоьрзу цамгар йолу цхьа стаг. Ӏийсана хьалха гора а хӀоьттина, цо дийхира: «Эла! Хьайна лиъча, со товийр вара-кх Ахьа»[+].

3Куьг дӀа а кховдийна, цунах дӀа а Ӏоьттина, Ӏийсас элира: «Суна лаьа хьо товала! ЦӀанло!» Цу сохьта и стаг цамгарх товелира.

4[+]«ХӀокху хӀуманах лаьцна цхьаьнгге ма дийцалахь. Ваха а гӀой, хьо динан дега а гайтий, тӀаккха Далла лерина сагӀина хӀума ло, Муса-пайхамаро вайна тӀе-ма-диллара. Хьо товаларан тоьшаллина хир ду иза нахана хьалха»[+].


Римхойн тӀемалойн хьаькаман ялхо туовар


(Лака 7:1-10)

5[•]Ӏийса Къапарнаме кхаьчча, Цунна тӀевеара римхойн тӀемалойн хьаькам. Цо гӀо дийхира Ӏийсага: 6«Эла! ЦӀахь, энаша дӀа а лаьцна, чӀогӀа могуш воцуш Ӏуьллуш ялхо ву-кх сан».

7Ткъа Ӏийсас элира: «ДӀа а веана, Аса товийр ву иза».

8ТӀемалойн хьаькамо элира Цуьнга: «Эла! Со хьакъ вац Хьо сан тхов кӀел ван. Ахьа омра дича, сан ялхо толур вара[+]. 9Иза суна дика хаьа, хӀунда аьлча суна тӀехь лаьтташ а ву хьаькам. Сан сайн карахь а бу тӀемалой. Аса „Валол!“ аьлча, царах муьлхха а ваха веззачу дӀавоьду. Вукхуьнга „Схьавоьл кхуза!“ аьлча, иза схьавогӀу. Сайн ялхочуьнга „Иза де!“ олу, цо и гӀуллакх до».

10Ӏийсана и къамел хезча, Цо цецваларца Шена тӀаьхьахӀоьттинчаьрга элира: «Ас билггал боху шуьга, цу тайпана Делах тешар Суна исраилхошна юкъахь а ца карийна[+]. 11[+]Кхин цхьаъ эр ду Аса шуьга: дукхахболчара малхбалерий, малхбузерий схьа а баьхкина, цу тойнехь Стигалийн Олаллехь ИбрахӀимний, Исхьакхний, Якъубний уллохь меттиг дӀалоцур ю[+]. 12[+]Ткъа Шаьш Делан Олалле тӀекхаьчна хеттарш-м Ӏаьржачу бодане арабаьхна хир бу. Цигахь белхар а, цергаш хьекхор а хир ду»[+]. 13Ӏийсас тӀеман хьаькаме элира: «Вало, дӀагӀо, хьо тешаш дерг кхочушхуьлийла».

Цо и оллушехь, хьаькаман ялхо товелира[+].


Дукха адамашна дарба дар


(Марк 1:29-34; Лака 4:38-41)

14[•]Кипа волчу Ӏийса веача, Цунна гира, хӀусамден стуннана, чӀогӀа да̄гар а долуш, цомгуш Ӏуьллуш[+]. 15Иза, куьг дӀа а кховдийна, цуьнан куьйгах дӀаӀоттавелира. Да̄гар дӀа а даьлла, хьала а гӀаьттина, царна хьошалла дан йолаелира цомгушниг[+].

16Суьйранна Ӏийсана тӀебалийра жинаша хьийзош болу нах. Ӏийсас Шен дашаца жинаш дӀалелхийра, кхиболу цомгуш берш туо а бира. 17[+]Иштта кхочушхилира ЕшаӀ-ЯхӀу-пайхамаро аьлларг:

«Вайн эгӀазаллаш тӀе а лаьцна,
Цо вайн цамгарш дӀаяьхьира»[+].


Ӏийсана тӀаьхьахӀотта ца лиънарш


(Лака 9:57-62)

18[•]Шена гонах адамийн тоба гича, Шен мурдашка Ӏоман дехьарчу берда тӀе довла элира Ӏийсас[+]. 19Цхьа Ӏелам стаг, Кхунна тӀе а веана, вистхилира: «Сан Устаз, со Хьуна тӀаьхьа хӀуттур ву, Хьо миччахьа а водахь а».

20Ӏийсас цуьнга элира: «Цхьогалийн а, олхазарийн а чохь Ӏан баннаш ду, ткъа Адамийн КӀентан корта дӀатовжо меттиг а яц».

21Ткъа вукху мурдо Кхуьнга элира: «Сан Эла! Пурба лохьа суна, цкъа, цӀа а вахана, сайн да дӀаволла».

22Амма Ӏийсас цуьнга элира: «ТӀаьхьахӀотта Суна, белларш беллачарна бита».


Ӏийсас хи тӀехь баьлла мох сацабо


(Марк 4:35-41; Лака 8:22-25)

23[•]Иза хинкеманна чу хиича, мурдаш Цунна тӀаьххье чухевшира. 24ХӀорд чӀогӀа ловзабелира, яккхийчу тулгӀенаша хӀордкема дӀасакхуьйсура. Амма Ӏийса вижначуьра меттах ца волура. 25ТӀаккха, тӀе а бахана, Кхуьнан мурдаша Иза самаваьккхира. Цара элира: «Эла! КӀелхьардахахьа вай! Ӏожалла улло кхаьчна-кх вайна!»

26Ткъа Цо элира: «Стенах кхоьру шу, Делах кӀезиг тешарш?» Хьала а гӀаьттина, Цо мохе а, тулгӀенашка а омра дира. Цу сахьтехь, цхьа а гӀар-тата доцуш, тийналла дӀахӀоьттира[+].

27Наха цецбовларца бохура: «Мила ву техьа Иза, мох а, хиш а Цунна къарлуш хилча?»


Ӏийсас Гадар-меттехь жинаша хьийзош волу ши стаг туовар


(Марк 5:1-20; Лака 8:26-39)

28[•]Ӏийса гадархой болчу кхаьчча, нах дӀабоьхкинчу хьеха чуьра аравелира жинаша хьийзош волу ши стаг. Уьш чӀогӀа дера хилар бахьана долуш, цу новкъахула цхьа а стаг лела ваьхьаш вацара. 29Цара мохь хьоькхура: «ХӀун оьшу Хьуна тхоьгара, Делан КӀант? Тхан хан тӀекхачале, тхо хьийзо веана Хьо кхуза?» – бохуш[+].

30Генахь боццуш бежаш хьакхарчийн боккха бажа бара. 31Жинаша Ӏийсага дехар дора: «Цу нехан кийрара Ахьа тхо лахкахь, хьакхарчийн кийранашка тхо доссадахьара Ахьа», – бохуш.

32Цо элира: «ДӀагӀо!» Нахана чуьра ара а девлла, жинаш хьакхарчийн кийранашка дӀахьаьвдира. Цу сахьтехь хьакхарчийн бажа лекхачу берда тӀера Ӏам чу кхоссабелира, цу юкъахь мел йолу хьакха хи буха а йоьдуш.

33Ткъа хьакхарчийн Ӏуй цу меттера бевдира. ГӀала дӀа а бахана, цара хьакхарчашна хилларг а, жинаша хьийзош болчу нахана хилларг а массарна дӀадийцира. 34Цу гӀалахь мел долу адам Ӏийсага хьажа араделира. Иза шайна гиначул тӀаьхьа цара Цуьнга дехар дира, цигара дӀагӀо аьлла[+].

#### 9


Ӏийсас дегӀан дола ца далуш волу стаг туовар


(Марк 2:1-12; Лака 5:17-26)

1[•]Ӏийса, хинкеманна тӀе а хиъна, Ӏам тӀехула дехьа а ваьлла, Шен гӀала кхечира[+]. 2Цунна тӀе валийра шен дегӀан дола ца далуш волу цхьа стаг. Иза, хьалагӀатта де доцуш, меттахь Ӏуьллуш вара. Ӏийсас, уьш Делах тешаш хиларх Ша кхеттачул тӀаьхьа, заьӀапхочуьнга элира: «Доьналла долуш хила, сан кӀант, хьан къиношна гечдина»[+].

3Иза хезна болчу Ӏеламчу наха шайн дагахь бохура: «Цу стага ма Ӏеса къамел до!»[+]

4Церан дагахь дерг Ӏийсана хаьара. Цундела Цо цаьрга элира: «Вон ойланаш хӀунда ю шун даг чохь? 5Муьлха ду ала атта: „Хьан къиношна гечдина“ я: „Хьала а гӀаттий, дӀагӀо“? 6Амма Суна лаьа шуна хаийта Адамийн КӀентан дуьнен тӀехь къиношна гечдан олалла дуйла». Цомгуш волчуьнга Ӏийсас элира: «ХьалагӀатта, хьайн мотт-гӀайба схьа а эций, цӀа гӀуо».

7Важа, хьала а гӀаьттина, цӀа вахара. 8Адамийн тоба, шена и хӀума гича, чӀогӀа кхера а елла, Далла хастамаш бан йолаелира, Цо адамашна оццул чӀогӀа бакъо яларна.


Маттайга тӀекхайкхар


(Марк 2:13-17; Лака 5:27-32)

9[•]Ӏийса цигара дӀавоьдучу хенахь Цуьнан бӀаьрг кхийтира Маттай цӀе йолчу стагах. Иза ял схьагулъеш болчеран бун чохь Ӏаш вара. Ӏийсас элира: «Суна тӀаьххье схьавола!»

Маттай, хьала а гӀаьттина, Цунна тӀаьхьа дӀавахара.

10[+]Ӏийса Шен мурдашца Маттайн хӀусамехь яа хӀума юуш Ӏаш хилла. Царна тӀе а баьхкина, цаьрца яа хӀума яа охьахиира ял схьагулъеш болу наххий, адамашна юккъехь къинош летийна аьлла, цӀе яхана болу наххий. 11Шайна и сурт гича, парушхоша Цуьнан мурдашка хаьттира: «Шун Устаз ял схьагулъеш болчаьрций, къинош летийначаьрций хӀума юуш хӀунда Ӏа?»[+]

12Иза Шена хезча, Ӏийсас элира: «Могуш болчарна лор оьшуш вац, цомгуш болчарний бен. 13[+]Даха а гӀой, хьажа Делан Йозанашкахь яздинчуьнга: „Суна шун вовшашца къинхетамалла хилар деза ду, аша Сан дуьхьа дохучу сагӀанел“. Бакъахьара лелачаьрга кхайкхам бан ца веана Со, къинош летийначаьрга бен»[+].


Марха кхабарх лаьцна


(Марк 2:18-22; Лака 5:33-39)

14[•]Яхьъян мурдаша, Ӏийсана тӀе а баьхкина, хаьттира: «Охий, парушхоший кест-кестта марха кхобу, ткъа Хьан мурдаша цкъа а марха кхобуш ма ца го?!»[+]

15Ткъа Ӏийсас элира: «Зуда ялош волчун накъостий гӀайгӀане хуьлий, иза шайна юкъахь мел ву? Амма тӀедогӀур ду зуда ялош верг кхарна юккъера дӀавуьгун волу цхьа де. ТӀаккха хир бу уьш гӀайгӀане, марха кхаба а болалур бу[+]. 16Цхьаммо а ца латайо цӀеначу кӀадих тишачу бедарна йома, хӀунда аьлча и йома гатъелла, оза а елла, дӀахӀоьттича, бедар тӀера Ӏуьрг кхин а доккха хир ду. 17Керла чагӀар тишачу пӀаьлдиг чу а ца дутту. ПӀаьлдиг бетӀар бу, чагӀар чуьра охьагӀур ду. ПӀаьлдиг а хӀаллакьхир бу. Амма керла чагӀар керлачу пӀаьлдиг чу дутту: пӀаьлдиг а, чагӀар а шен меттехь хир ду».


Гуламан цӀийнан куьйгалхочун йоӀ еллачуьра денъяр а, цомгуш йолу зуда туояр а


(Марк 5:21-43; Лака 8:40-56)

18[•]Цо и къамел дечу хенахь Ӏийсана тӀевеара гуламан цӀийнан куьйгалхо. Цунна хьалха гора а хӀоьттина, цо элира: «Сан йоӀ хӀинцца дӀаяьлла. Хьо ван а веана, Ахьа цунна тӀе куьйгаш дехкича, иза денлур яра». 19Ӏийса, хьала а гӀаьттина, Шен мурдашца цунна тӀаьхьа дӀавахара.

20Цигахь, шийтта шарахь цӀий ца соцуш, цомгуш йолу зуда яра. Ӏийсана тӀехьахула тӀе а еана, Цуьнан бедарх кхозуш йолчу чечакхах дӀахьакхаелира иза[+]. 21Массо а хенахь ша-шега цо олура: «Цкъа мукъана а Цуьнан бедарх со дӀахьакхаелча, со толур яра»[+].

22Ӏийсас, юха а вирзина, и зуда Шена гича, элира: «Доьналла долуш хила, Сан йоӀ! Хьан тешаро тойина хьо!» И зуда цу сохьта тоелира[+].

23Ӏийса гуламан цӀийнан куьйгалхо волчу цӀа веача, Цунна гира зурманчаш а, доьлхуш, доьхна адам а. 24Цо элира: «ДӀагӀо кхузара! ЙоӀ яла ца елла, иза йижина Ӏуьллуш ю!» Амма нах Кхунах боьлуш лаьтташ бара[+]. 25Уьш цӀа чуьра аралаьхкича, Ӏийсас, йоӀ йолчу чу а вахана, цуьнан куьг схьалецира. ЙоӀ Ӏуьллучуьра хьалагӀаьттира[+]. 26Цу тамашийначу хӀуманах лаьцна хабар массо а метте дӀасадаьржира.


БӀаьрзе ши стаг туовар

27Ӏийса цигара дӀавоьдучу хенахь Цунна тӀаьхьавогӀуш вара бӀаьрзе ши стаг. Цара, кест-кеста мохь тухуш, олура: «Къинхетам бехьа тхох, Даудан[*] КӀант!»[+]

28Ӏийса цӀа чу ваьлча, бӀаьрзенаш Цунна гергга тӀебаьхкира. Цо цаьрга элира: «Шу теший Аса шун бӀаьрса юхадоуьйтург хиларх?»

Цара элира: «Теша, Веза Эла!»

29Ӏийсас церан бӀаьргех куьг Ӏоьттира. Цо элира: «Шу тешаш дерг хилийталахь!»[+] 30ТӀаккха церан бӀаьрса схьадеара. Ӏийсас царна чӀоггӀа тӀедиллира: «Цхьанна а стагана Сох лаьцна хаа йиш йолуш дац шуна»[+]. 31Амма шаьш дӀабаханчул тӀаьхьа, цара Цунах лаьцна массо а маьӀӀе дӀасадаржийра[+].


Мотт сецна волу стаг туовар

32Шен мурдашца Иза дӀаваха кечвеллачу хенахь Ӏийса волчу валийра мотт сецна волу стаг. Иза жино хьийзош вара. 33Ӏийсас жин дӀалаьллиначу хенахь и стаг къамел дан волавелира. Наха цецбовларца бохура: «И санна долу хӀума Исраилан махкахь цкъа а хилла дац».

34[+]Ткъа парушхоша бохура: «Цо жинаш лохку жинийн элан гӀоьнца»[+].


Ӏийсас нахах къинхетам бо

35[+]Ӏийса массо а гӀаланашкахула, ярташкахула чекхволура. Цо нехан гуламан цӀеношкахь Ӏамадора, Стигалийн Олаллех хаза кхаъ кхайкхабора, нах массо а цамгарех тобора. 36[+]Адамийн тоба Шена гуш, Цунна нахах къахетара. Уьш чӀогӀа гӀайгӀане а, дуьненах дог диллина, Ӏу воцу бажа санна, лелаш бара[+]. 37[+]Цо Шен мурдашка олура: «Хьовсал, мел дукха адам кийча ду Делан Олалла тӀелаца. Уьш кхиъна доккха ялта санна бу, амма и ялта чудерзо белхалой кӀезиг бу. 38Ялта долчу Дега деха, иза чуэца кхин а белхалой бахкийта алий»[+].

#### 10


Шийтта векал харжар


(Марк 3:13-19; Лака 6:12-16)

1[•]Ӏийсас, Шен шийтта мурд схьа а кхайкхина, царна бакъо елира харц жинаш дӀалахка а, нахана дарбанаш а деш, уьш массо а цамгарех тобан а. 2Цу шийтта мурдан цӀераш яра: дуьххьарлераниг – ШамӀа, Кипа аьлла цӀе тиллина волу. Цуьнан ваша Ӏандар, Зевадин кӀант Якъуб, цуьнан ваша Яхьъя, 3Пилап, Барталамай, ТӀама, ял схьагулъеш волу Маттай, ХӀалпайн кӀант Якъуб, Тхьада, 4ШамӀа (ша тӀелаьцнарг тӀевирззина кхочушдан гӀертарг), ЯхӀуд-Искархо а, тӀаьхьо Ӏийсана ямартло йина волу.


Ӏийсас шийтта мурд дӀахьажор


(Марк 6:7-13; Лака 9:1-6)

5Ӏийсас, Шен шийтта мурд дӀахьажош, царна тӀедиллира: «Шамранан махкахь йолчу гӀаланашна чу ма гӀолаш, я кхечу къаьмнийн нахана тӀе а ма гӀолаш. 6Исраилан махкара хӀаллакьхила хьаьхна, тиладеллачу уьстагӀашна тӀе гӀо,[+] 7кхайкхам беш: „Стигалийн Олалла генахь дац“[+]. 8Цомгуш берш тобе, белларш денбе, чкъураца ца йоьрзу чевнаш ерш лазарх цӀанбе, харц жинаш дӀалелхаде. Маьхза карадеанарг мах боцуш дӀало[+]. 9Шайца я ахча а, я деши а, я дети а, я цӀаста а схьа ма эца. 10[+]Шаьш новкъа довлуш, некъан тӀоьрмаг а схьа ма эца, шайна тӀехь йолу бедаршший, мачашший бен. Ӏаса а ма эца шайца схьа. Къахьоьгуш долу шу хьакъ ма ду нахера юург-мерг схьаэца[+]. 11Шаьш муьлххачу гӀала я юьрта кхаьчча, хьажа, шаьш тӀелаца хьакъ дерг мила ву. Иза волчохь Ӏе, шаьш дӀадаха хан тӀекхаччалц. 12Шаьш хьошалгӀа доьлхуш, шаьш тӀеоьцуш волчу хӀусамдега маршалла хатта. 13Аша дӀаделла долу маршалла тӀеэца хьакъ долуш и хӀусам елахь, машар а, барт а хуьлийла цу хӀусамехь. Иза хила хьакъ долуш и хӀусам яцахь, шун лаам шуна юхабоьрзийла. 14[+]Шаьш тӀе а ца оьцуш, аша бохучуьнга ла а ца дугӀуш йолчу хӀусамера я гӀалара дӀагӀо, шайн когаш тӀера чан охьа а егош[+]. 15[+][+]Бакъдерг боху Аса шуьга: къематан дийнахь цу гӀалара хьал Седамеххьий, Ӏамор-гӀалаххьий чул инзаре хир ду»[+].


ТӀедогӀуш долчу эккхийна лелорх лаьцна


(Марк 13:9-13; Лака 21:12-17)

16[+][•]«Аса дохуьйту шу, берзалойн арданг юккъе уьстагӀий ма-дахийттара. Цундела, текхарг санна, хьекъале хилалаш, кхокха санна, дагахь хӀума доцуш а хилалаш[+]. 17[+]Нахах ларлолаш, цара кхеле дӀалур ду шу, шайн гуламан цӀенош чохь етта а йоьттуьйтур ю шуна. 18Со бахьана долуш паччахьашний, элашний тӀе а дуьгур ду шу. Царний, кхечу къаьмнех болчарний хьалха тоьшалла дан а дезар ду шун, шу Сан мурдаш болу дела[+]. 19Шаьш дӀалаьцначул тӀаьхьа, хӀун эр ду техьа оха бохуш, гӀайгӀане а ма хила, хӀунда аьлча шуна дӀаделлалур ду, хӀун ала деза. 20Дагахь латтаделаш шайна иза, хӀунда аьлча и къамел деш дерш шу хир дац, иза шун стигаларчу Ден Са хир ду шуьгахула цаьрца къамел деш[+]. 21[+]Вашас, вешина ямарта а хилла, иза вейта дӀалур ву. Ткъа дас берашна а изза дийр ду. ТӀаккха бераша, шайн дайшна-наношна дуьхьал а гӀевттина, уьш бойур а бу[+]. 22[+]Сан цӀе бахьана долуш цхьанна а дезар дац шу, амма и дерриге а чекхдаллалц лайнарг кӀелхьарвоккхур ву[+]. 23Цхьана гӀалахь шаьш къиза хьовзадахь, довдий, кхечу гӀала дӀагӀо. Аса баккъал боху шуьга: Исраилан махкахь мел йолу гӀаланашка шу кхаьчна довлале, Адамийн КӀант вуссур ву»[+].


Хьанах кхера веза

24[+]«Мурд устазал лахара а вац, ткъа ялхо шен олахочул лакхара а вац[+]. 25[+]Мурд воккхавеш хила веза, ша шен устазах дӀатарлахь, ткъа ялхо а хила веза реза, ша шен элах дӀатарлахь. Нагахь санна хӀусаман дена БаӀал-Зебула цӀе тиллахь, цуьнан доьзалан муххале а и цӀе йоккхур ю[+].

26[+]Цундела царах ма кхера, хӀунда аьлча мел къайлаха дерг а гучудер ду, мел хьулдинарг а хоуьйтуш хир ду[+]. 27Аса шайга боданашкахь аьлларг а къеггинчу серлонгахь юхадийца. Лерга юххехь лохха Аса шайга аьлларг, цӀийнан тхов тӀе а довлий, мохь туххуш дийца. 28Ма кхера шайн дегӀ ден йиш хиларх, шун са церан карахь дац. Ткъа кхералаш шайн дегӀ а, са а жоьжахатехь хӀаллакдан йиш Йолчунах[+]. 29Шина хьозанах цхьа шай бен доккхур дуй те? Амма царах цхьа а лаьтта охьадужур дац шун Ден пурбанца бен. 30Шун коьртара массо чо а багарбина бу шуна! 31Цундела ма кхералаш: дуккха а хьозанел деза ду шу![+]

32Нахана хьалха Со къобалвеш верг Аса Сайн стигаларчу Дена хьалха къобалвийр ву[+]. 33[+]Амма Со нахана хьалха дӀатеснарг Аса а дӀатосур ву Сайн стигаларчу Дена хьалха»[+].


Безам хьаьнга хила беза


(Лака 12:51-53; 14:26,[27])

34[•]«Ма мотталаш Со машар бахьаш веана дуьнен чу. Со машар бахьаш ца веана, тур дахьаш веана[+]. 35[+]Со веана

„кӀант дена дуьхьал ваккха,
йоӀ – нанна дуьхьал,
нус – марнанна дуьхьал яккха.
36Шен цӀа чохь берш хир бу стагана мостагӀий“[+].

37Шен дай-наний Сол дукха дезаш верг Суна улло вала хьакъ долуш вац. Шен йоӀ я кӀант Сол дукхах дезаш верг а вац Соьца хила хьакъ долуш. 38[+]Шен баланийн мохь[*] схьа а эцна, Суна тӀаьхьа ца хӀоьттинарг Суна уллохь хила хьакъ долуш вац[+]. 39[+]Шен са Ӏалашдан гӀоьртинарг синах вер ву, амма Сан дуьхьа са дӀаделлачунна иза карор ду[+].

40[+]Шу тӀеоьцуш волчо Со а тӀеоьцу, ткъа Со тӀеоьцучо Со Ваийтинарг а тӀеоьцу[+]. 41Пайхамар пайхамаран дуьхьа тӀеоьцучунна, пайхамарна санна, ял хир ю, ткъа Делан лаамехь верг Цуьнан дуьхьа тӀеоьцучунна, Делан лаамехь волчунна санна, ял хир ю[+]. 42Царах лахара волчунна а гӀо диначунна, иза Сан мурд вуйла а хууш, Аса баккъалла а боху шуьга, цунна шен ял хир ма ю, цо цунна кеда чохь шийла хи бен ца деллехь а»[+].

#### 11


Яхьъяс бохкуьйту нах


(Лака 7:18-35)

1[•]Ӏийса Шен шийтта мурдана хьехамаш бина ваьлча, Иза цигара дӀа а вахана, Галилай-махкарчу гӀаланашкахула кхайкхам а беш, хьехам а беш волавелира. 2Ӏийсас лелош долчух лаьцна шена хезча, набахти чохь воллуш волчу Яхьъяс шен мурдаш бахийтира[+] 3Цунна тӀе хаттарца: «Хьо вуй и ван везаш верг, я тхо кхечуьнга хьоьжуш Ӏан деза?»

4Ӏийсас цаьрга элира: «Даха а гӀой, Яхьъяга шайна гинарг а, хезнарг а дийца: 5[+]бӀаьрзечарна бӀаьрса ло, астагӀнаш нийса дӀалела, ца йоьрзуш йолу чкъуран цамгар ерш цӀанло цу цамгарх, къорачарна хеза, белларш денло, къечарна хаза кхаъ кхайкхабо[+]. 6Декъала ву Сох шек воцург»[+].

7Мурдаш дӀабахначул тӀаьхьа Ӏийса адамийн тобанна Яхьъях лаьцна дийца волавелира: «Шу яьссачу аренга стенга хьовса даханера? Мохо лесточу эрзе хьовса-м ца даханера шу[+]? 8ХӀан-хӀа. Ткъа стенга хьажа даханера? Хаза хӀума тӀеюьйхинчу стаге хьажа дахнера? ХӀан-хӀа. Исбаьхьа бедарш юьйхина нах паччахьан гӀаланаш чохь Ӏаш бу. 9Ткъа хьаьнга хьовса дахнера шу? Пайхамаре хьовса дахнера? ХӀаъ, боху Аса шуьга. Яхьъя вукху пайхамарел лакхара ву[+]. 10[+]Цунах лаьцна Делан Йозанаш тӀехь яздина ду: „Хьажал! Ас Хьуна хьалха Сайн геланча воуьйту. Цо Хьуна некъ кечбийр бу!“[+] 11Аса бакъдерг боху шуьга: кху дуьнен тӀе бевллачарна юкъахь нах хих чекхбохучу Яхьъял сийлахь а, воккха а стаг вац. Делахь а стигалийн Олалла тӀелаьцначарна юкъахь уггаре а лахарниг а цул лакхара ву[+]. 12[+]Нах хих чекхбохучу Яхьъян заманера дуьйна таханлерчу денна тӀе кхаччалц стигалийн Олалла, яккхий гӀулчаш йохуш, дӀадоьдуш ду, ницкъ беш берш иза сацо гӀерташ белахь а[*][+]. 13ХӀунда аьлча товрат-хьехамаша а, пайхамарша яздинчо а хиндерг схьааьлла долуш дара, Яхьъя лелаш хилла волу хан тӀекхаччалц. 14[+]Цара бохуш дерг шу тӀеэца кийча делахь, Яхьъя ву-кх шуна и вогӀур ву бохуш волу Эли-ЯхӀу[+]. 15Лергаш долчунна хӀара дӀахезийла[+].

16Хьаьнца юстур ю Аса хӀара тӀаьхье? Уьш, базаран майданашкахь кхечу берашка мохь а бетташ, Ӏаш долчу берех тера ду:

17„Оха шун дуьхьа шедаг лекхира, ткъа шу халха а ца девлира!
Оха шуна гӀийла эшарш лекхира, ткъа шу гӀайгӀане а ца хилира!“

18Яхьъя гучуваьлла. Цо хӀума а ца йоу, мала а ца молу. Ткъа цунах лаьцна дуьйцу, иза жинаша хьийзош волу стаг ву бохуш[+]. 19Цул тӀаьхьа Адамийн КӀант веара. Цо яа а йоура, мала а молура. Цунах лаьцна а дуьйцу: „Хьовсал цу адаме! И юуш ву, молуш ву, ял йоккхучийн а, къинош летийначийн а доттагӀа ву!“ Амма Делера долу хьекъал бакъдо цунах даьллачу гӀуллакхаша»[+].


Дохкойовлаза йисина гӀаланаш


(Лака 10:13-15)

20[•]Ӏийса бехк боккхуш волавелира Ша Шен дукхах долу Ӏаламаташ гайтинчу гӀаланийн бахархойх, уьш метта а баьхкина, Далла тӀе ца берзарна. 21[+]«Декъаза ю-кх хьо, Къераз-гӀала! Декъаза ю-кх хьо, Бет-Саида-гӀала! Шу долчохь хилла долу тамашийна гӀуллакхаш Цора-гӀалахь а, ЦӀадан-гӀалахь а хиллехьара, цигара адамаш, тоххарехь дохко а девлла, шайн дохкодовлар гойтуш йолу бедарш тӀе а юьйхина, овкъарна тӀе охьахевшина хир дара[+]. 22Аса боху шуьга: Цорарчу а, ЦӀаданарчу а нахана къематан дийнахь дуккха а атта хир ду шуначул[+]. 23[+]Ткъа хьо, Къапарнам-гӀала,

хьо язйина стигала хьалайоккхур ю моьтту хьуна?
Йоккхур яц, жоьжахатин цӀерга кхуссур ю.

Седамехь хьуна гина долу Ӏаламаташ хиллехьара, иза хӀара де тӀекхаччалц лаьтташ хир яра[+]. 24[+]Аса боху шуьга: Седамна кхана догӀун долчу къематан дийнахь атта хир ду хьуна чул»[+].


Суна тӀе дуьйла, Аса синтем лур бу шуна


(Лака 10:21,[22])

25[•]ТӀаккха Ӏийсас элира: «Аса сий до Хьан, Сан Да, стигаллий, латтий карахь долу Веза Эла, хьекъалчеххий, Ӏилманчеххий и хӀума къайла а даьккхина, бер санна, догцӀеначарна Ахьа иза дӀаделларна[+]. 26ХӀаъ, Сан Да, иза Хьан лаамца хилла ду. 27[+]Дерриг а Сан Дас схьаделла Суна, ткъа КӀант Дена бен ца вевза. Да а ца вевза КӀантаний, Цунна Да вовзийта лиъначунний бен[+]. 28Дуьйла Суна тӀе, кӀадделларшший, балехь дершший. Аса дагна синтем лур бу шуна[+]. 29[+]Сан дукъ шайна тӀеэца, Сох Ӏама, хӀунда аьлча даг чохь Со чӀогӀа эсала а, кӀеда а ву шуна. Цундела шуна Со волчохь деган синтем карор бу[+]. 30Сан дукъ а дӀакхехьалур долуш ду, Сан мохь а бац беза»[+].

#### 12


СадоӀучу шоьтан дийнахь буьртигаш схьадахар


(Марк 2:23-28; Лака 6:1-5)

1[+][•]СадоӀучу шоьтан дийнахь Ӏийса дӀайийначу аренгахула схьавогӀуш хилла. Мацбелла болчу Цуьнан мурдаша, кӀен кенаш схьа а дохуш, царна юккъера буьртигаш дууш хилла[+]. 2И сурт гина болчу парушхоша Ӏийсага элира: «Хьажал! Хьан мурдаш Дала кхоьллинчу шоьтан садоӀучу дийнахь ца магийна дерг лелош бу»[+].

3[+]Ӏийсас царна жоп делира: «Дауд-паччахьо, шен накъостий мацбелча, диначух лаьцна ца дешна аша[+]? 4[+]Цо, Делан цӀа чу а вахана, Далла къобалдина долу деза бепиг, схьа а эцна, шений, шен накъосташний юккъехь декъа а декъна, диина, и санна долу хӀума дан дихкина хилла доллушехь. И бепиг динан дайшна бен даа магош ца хилла[+]. 5[+]Товрат-хьехамаш тӀехь аша ца дешна, Делан цӀийнан кертахь болх а беш, динан дайша шоьтан садоӀу де дохош хиларх лаьцна, ткъа царна цхьаммо а бехк ца билларх лаьцна а[+]? 6Аса боху шуьга, тахана кхузахь Лаьттарг Делан цӀийнал дуккха а лакхара ву[+]. 7[+]Делан Йозанна тӀера „Суна шун вовшашца къинхетамалла хилар деза ду, аша Сан дуьхьа дохучу сагӀанел“ – бохуш долу дешнех шу кхеташ делахьара, аша бехк боцурш бехке бийр бацара[+]. 8Хаалаш, Адамийн КӀант Дала кхоьллинчу шоьтан денна тӀехь а Эла ву шуна».


Ӏийсас куьг заьӀап долу стаг туовар


(Марк 3:1-6; Лака 6:6-11)

9[•]Цул тӀаьхьа цигара дӀа а ваьлла, церан гуламан цӀа чу вахара Ӏийса. 10Цигахь заьӀап куьг долу стаг вара. Ӏийса бехкеван бахьанаш лоьхуш болчу парушхоша Кхуьнга хаьттира: «Товрат тӀерачу хьехамаша пурба лой Далла леринчу шоьтан дийнахь нахана дарба дан?»[+]

11[+]Ӏийсас цаьрга элира: «Шайн уьстагӀ ор чу боьжча, аша иза хьалабоккхур бацара, Далла леринчу шоьтан де делахь а? 12Ткъа стаг мел веза ву уьстагӀал! Далла леринчу шоьтан дийнахь диканиг дан мегар ду»[+]. 13Цомгушчуьнга Ӏийсас элира: «Схьакховдаде хьайн куьг!» Цо куьг дӀакховдийра. Иза цу сохьта, важа куьг санна, то а делла, дӀахӀоьттира[+]. 14Парушхой, вовшах а кхетта, Ӏийса шаьш муха хӀаллаквийр вара бохуш, барт бан буьйлабелира.


Хаьржина волу ялхо

15Иза хууш волу Ӏийса цигара дӀавахара. Цунна тӀаьхьа дукха адам хӀоьттира. Цо цомгуш мел верг товира. 16ХӀора Ша то мел винчу стагана Ӏийсас тӀедиллира, Ша мила ву ма дийца аьлла[+]. 17Цу тайпана кхочушхилира Дала ЕшаӀ-ЯхӀу-пайхамарехула аьлларг:[+]

18[+]«ХӀара Сан Ялхо ву, Ас хаьржина волу.
Кхунна Со реза ву, Кхунах воккхавеш ву Со.
Сайн Са дуьллур ду Ас Кхунна тӀе,
Кхо халкъашна нийсо дӀакхайкхор ю!
19ХӀара шуьца къийсалур а вац, Кхо Шен аз а айдийр дац.
Урамашкахь цхьанна а Кхуьнан аз а хезар дац.
20Кагбалла боллуш болу эрз а кагбийр бац Кхо,
дӀаян гӀерташ сийсаш йогуш йолу милт а дӀайойур яц,
Ша, нийсо а йина, толам баьккхина валлалц.
21Халкъаш цунах дог тешна а хир ду!»


Ӏийса а, БаӀал-Зебула а


(Марк 3:20-30; Лака 11:14-23; 12:10)

22[•]ТӀаккха Ӏийсана тӀе цхьа стаг валийра. Жинаша хьийзош хиларна, бӀаьрзе а, мотт а сецна а вара иза. Ӏийсас иза товира: цомгушниг, мотт а буьйцуш, бӀаьрса схьа а деана, дӀахӀоьттира. 23[+]Адамаша, цец а дуьйлуш, вовшашка хоьттура: «Даудан КӀант-м вац теша Иза?»[+] 24[+]Иза хезна болчу парушхоша элира: «Цо жинаш дӀалелхадо церан эла волчу БаӀал-Зебула-жинан гӀоьнца»[+].

25Ӏийсана хууш дара церан дагахь дерг. Цо элира: «Муьлхха а екъаелла йолу пачхьалкх хӀаллакьхила хьаьхна ю. Юкъахь барт боцу хӀора гӀала я доьзал шаьш ма-хиллара латталур дац. 26Нагахь санна жин жино дӀалаллахь, иблис ша-шена дуьхьал долу. Ткъа муха лаьттар ду цуьнан олалла? 27Нагахь Ас, аша ма-баххара, жинаш БаӀал-Зебулин гӀоьнца дӀалохкуш хилча, шуна тӀаьхьахӀоьттинчара хьенан гӀоьнца лохку уьш дӀа? Иштта, цара йийр ю шуна кхел[+]. 28Амма Аса Делан Синца уьш дӀалахкахь, иза тоьшалла ду шуна Делан Олалла шу долчу кхаьчна хилар. 29Шел ницкъ болуш волчу стеган цӀа чуьра хӀума муха лачкъор ю, иза цкъа хьалха дӀавихкина бен? Цул тӀаьхьа бен далур дуй къола[+]? 30[+]Соьца воцург Суна дуьхьал ву, Соьца нах схьагулбеш воцург уьш дӀасакхуьйсуш ву[+].

31Цундела боху шуьга: хӀора латийначу къина, динчу Ӏесачу къамелана стаг дохковаьллачул тӀаьхьа гечдийр ду, амма Делан Са сийсаздинчунна гечдийр дац[+]. 32[+]Адамийн КӀантана вониг аьллачунна гечдан мега, амма Делан Дезачу Синна дуьхьал хӀума аьллачунна гечдийр дац я таханлерчу бӀешарахь а, я тӀедогӀун долчу бӀешерашкахь а. 33[+]Шуна хаьа дика стом кхио дика дитт оьшийла, ткъа вочу дитто вон стом ло. ХӀора дитт шен стоьме хьаьжжина хуьлу[+].

34[+]Шу, лаьхьанийн тӀаьхье! Шун багара муха дер ду диканиг, шу шаьш зене нах хилча? Стеган даг чохь дерг матта тӀехь ма хуьлу[+]. 35Дикачу стага шен даг чуьра диканиг долуьйту, ткъа вочу стага шен кийрара вониг бен ца долуьйту[+]. 36Амма Аса боху шуьга: къематан дийнахь хӀора шаьш ойла а ца еш аьллачу дашна жоп дала дезар ду массеран а[+]. 37ХӀунда аьлча хьайн дешнашка хьаьжжина хьо я бехказавоккхур ву, я хьуна кхел йийр ю»[+].


Тамашийна хӀума гайтар тӀедиллар


(Марк 8:11, 12; Лака 11:29-32)

38[+][•]Цхьаболчу Ӏеламчу нахий, парушхоший Ӏийсага дийхира: «Устаз! Тхуна чӀогӀа лаьара Ахьа тамашийна гӀуллакхийн билгало гойтийла!»[+]

39[+]Амма Ӏийсас жоп делира: «Боьха а, телхина а йолу тӀаьхье! Тамашийна гӀуллакхийн билгалонашка сатуьйсуш ду-кх шу. Цхьа а билгало гур яц шуна, Юнус-пайхамарехула гайтинарг йоцург[+]. 40[+]Юнус кхаа дийнаххьий, кхаа бусий боккхачу чӀеран кийрахь ма-хиллара, Адамийн КӀант а хир ву Лаьттан даг чохь кхаа дийнаххьий, кхаа бусий[+]. 41[+]Къематан дийнахь Нунав-гӀалара бахархоша, беллачуьра ден а белла, уьш бехке бийр бу, хӀунда аьлча уьш Юнуса бина хаам бахьана долуш дохкобевлла, ткъа шуна хьалха Верг Юнусал лакхара ву[+]. 42[+]Цу тӀаьхьенах болчу нахаца цхьаьна къилбехьара зуда-паччахь а денлур ю кхел ечу хенахь, цо уьш бехке а бийр бу, хӀунда аьлча иза цхьана дуьненан маьӀӀера йогӀура Сулим-паччахье ладогӀа. Ткъа кхузахь Верг Сулим-паччахьал веза ву»[+].


Харцжин юхадар


(Лака 11:24-26)

43[•]«Харцжин стагах дӀакъаьстича, иза хи доцучу яьссачу аренгахула долалой лелаш хуьлу, тӀетовжа меттиг а ца карош. 44ТӀаккха цо олу: „Со арадаьллачу цӀа чу юхадоьрзур ду со“. Амма и стаг волчу юхадеъча, ша Ӏийна меттиг яьсса а, нуй хьаькхна а, цӀанйина а карайо цунна. 45ТӀаккха доьдий, цо шеца ворхӀ харцжин даладо, шел дуккха а вон долу. Уьш, цу стагана чохь шайн хӀусам а юьллий, даха ховшу. Эххар а оцу стеган хьал юьххьенца хиллачул а вон хуьлу. Изза хир ду тахана дехаш Ӏаш долчу вон адамашца а»[+].


Ӏийсан нана а, вежарий а


(Марк 3:31-35; Лака 8:19-21)

46[•]Нахаца Ӏийсас къамел дечу хенахь Цуьнан наний, вежарий арахь лаьтташ хилла, Цуьнца къамел дан лууш[+]. 47Цхьаммо Ӏийсага элира: «Хьажахь, Хьан наний, вежарий, Хьоьца къамел дан лууш, хьоьжуш лаьтташ бу-кх арахь». 48Иза аьллачуьнга Ӏийсас хаьттира: «Мила ю Сан нана, муьлш бу вежарий?» 49Шен мурдашка куьг а кховдош, Цо элира: «ХӀорш бу Сан нана а, вежарий а! 50Сан стигалара волчу Ден лаам кхочушбеш верг Суна ваша а, йиша а, нана а ю!»[+]

#### 13


Ахархочух лаьцна хьекъале дустар


(Лака 8:4-8; Марк 4:1-9)

1[•]Цу дийнахь Ӏийса, цӀа чуьра ара а ваьлла, Ӏоман йисте охьахиира. 2[+]Цунна гонах адамийн йоккха тоба гулъелира. Цундела Иза, хӀордкеманна чу а ваьлла, охьахиира, ткъа нах хи йистехь бисира. 3Ӏийсас, хьекъале дустарш а далош, дуккха а хӀуманаш дийцира царна.

Цо элира: «Цхьа ахархо шен кха тӀе хӀу таса араваьлла. 4Цо хӀу тосучу хенахь цхьадолу буьртигаш некъан йистехула охьаэгна хилла. Схьадаьхкинчу олхазарша уьш дӀадиъна. 5Важа буьртигаш, жагӀа а болуш, латта кӀеззиг долчу метте охьаэгна дара. Цу буьртигаша сихха зӀийдигаш тесна, хӀунда аьлча цигахь латта кӀезиг дара. 6Малх кхетча, цо и зӀийдигаш ягийра, церан орамаш кӀорга ца хиларна, уьш якъаелира. 7Кхидерш коканийн коьллаш юкъа ийгира, амма коьллаша, юкъ а елла, хӀун зӀийдигаш къайлаехира[+]. 8Ткъа важа долу хӀу дика латта долчохь нисделла. Уьш дикка хьала а девлла, хьийкъина ялта делла цара, цхьацца долчара бӀе, кхузткъа, ткъе уьттазза дӀадийначул сов а луш. 9Лергаш долчунна хӀара хезийла!»[+]


Дустаран маьӀна довзийтар


(Лака 8:9, 10; Марк 4:10-12)

10[•]Ӏийсан мурдаша, Цунна тӀе а баьхкина, хаьттира: «Хьекъале дустарш далош хӀунда дуьйцу Ахьа нахе?»

11Ӏийсас цаьрга элира: «Шуна делла ду Стигалийн Олаллин къайленаш йовзар, ткъа царна уьш йовзар ца делла[+]. 12[+]ХӀунда аьлча долчунна кхин а тӀелур ду, цуьнан дерг кхин а стамлур ду. Ткъа доцучуьнгара цуьнан данне а доцург а дӀадоккхур ду[+]. 13Цундела дуьйцу Аса царна хьекъале дустарш. Уьш хьоьжуш боллушехь, царна хӀумма а ца го дела а, ладугӀуш боллушехь, хӀумма а ца хеза я дуьйцучух ца кхета дела а[+]. 14[+]Царна тӀехь Ешаъ-ЯхӀу-пайхамарехула Делера болу хаам кхочушхуьлу:

„Аша ладугӀур ду, амма шу цунах кхетар дац,
хьоьжур ду шу, амма маьӀна къастор дац аша.
15Цу нехан дегнаш шагделла,
церан лергаш къорделла,
церан бӀаьргаш дӀахьаббина бу.
Цара иза ца леладахьара,
церан бӀаьргашна са а гур дара,
церан лергашна хезар а дара,
церан дог кӀеда а хир дара,
уьш шайна гӀо дайта Суна тӀе а богӀур бара,
Аса уьш то а бийр бара!“[+]

16[+]Ткъа шу декъалдина ду, хӀунда аьлча шун бӀаьргашна го, лергашна хеза[+]. 17Аса бакъдерг боху шуьга: дуккха а пайхамарш а, Делан лаамехь берш а лууш бара шуна гинарг ган, амма иза царна ца гина. Царна лиънера шуна хезаш дерг хаза, амма царна иза ца хезна»[+].


Ахархочух лаьцначу дустаран маьӀнах кхетор


(Марк 4:13-20; Лака 8:11-15)

18[•]«Ткъа хӀинца ладогӀал хӀу дӀадуьйш волчух лаьцна хьекъале дустаран маьӀне. 19Нагахь санна стагана Делан Олаллех лаьцна хаза а хезна, иза цунах ца кхеттехь, цунна иблис тӀедогӀу. Цо цу стеган даг чу дижинарг лачкъадо. ХӀара ду некъан йисте охьаэгна долчу хӀуьнан маьӀна. 20ТӀулгийн жагӀанна юккъе доьжна долчу хӀуьнан маьӀна, хӀора дашах а тешаш, иза цу сохьта хазахетарца тӀеоьцуш волу стаг ву. 21Амма шен хила ма-беззара орам боцу дела, иза кӀеззигчу ханна бен ца лаьтта. Дош бахьана долуш хало тӀехӀоьттича, иштта волу стаг сихха юьстах волу[+]. 22Коканаш долчохь охьадоьжна долчу хӀуьнан маьӀна дича, дахаран гӀайгӀанаша а, хьолах Ӏехабаларо а и хезна дош диц а долуьйту, цуьнан дахарехь стом а ца ло бохург ду[+]. 23Ткъа ялта хьийкъинчу лаьтта кхаьчна долу хӀу – шега бохуш долчух кхета а кхеташ, иза хезаш верг ву. Цо бӀозза, кхузткъазза, ткъе уьттазза дӀадийначул сов хӀу ло»[+].


Асарх лаьцна хьекъале дустар

24Кхин а цхьа хьекъале дустар далийра Ӏийсас ладугӀуш болчарна: «Стигалийн Олалла иштта ду. Цхьана стага шен кха тӀехь дика хӀу дӀадийнера. 25Ткъа иза шен ялхошца вижина Ӏуьллучу хенахь кхуьнан мостагӀа веана. Иза, кӀена юккъе асаран буц а йийна, дӀавахана. 26КӀа, тӀе а даьлла, кан баккха доладелча, асар а гучудаьлла. 27Ялхоша, шайн хьолада волчу а баьхкина, элира: „Тхан хьолада, ахьа дика хӀу дӀа ма дейтинера, ткъа асар стенгара даьлла кӀена юккъе?“

28Хьоладас цаьрга элира: „Сан мостагӀчо дина-кх иза“.

Ялхоша хаьттира цуьнга: „Оха, даха а гӀой, схьаяккхий и буц?“

29„ХӀан-хӀа, – элира хьоладас. – Суна луур дацара аша асарца цхьаьна кӀен кенаш схьадохийла. 30Уьш а, вуьш а цхьабосса хьаладовлийта. Ялта чудерзон хан тӀекхаьчначу хенахь маьрсхошна аса тӀедуьллур ду, цкъа хьалха буц схьа а яккхий, цӀевнаш а дай, и буц ягае, ткъа кӀа дӀадуьллу цӀа чохь схьагулде аьлла“»[+].


ХӀух а, морзанах а лаьцна хьекъале дустарш


(Марк 4:30-32; Лака 13:18-21)

31[•]Цо кхин а цхьа хьекъале дустар далийра: «Стигалийн Олалла аренгахь дӀадийначу уггар жимачу хӀух тера ду. 32Иза кхечу хӀун буьртигаш юкъахь массарал а жима ду, амма, тӀе а даьлла, доккха хилча, бешахь мел долчу орамател уггар а лекха хуьлу. Цунах дитт хуьлу, стигаларчу олхазарша цуьнан гаьннаш юккъехь бенаш а деш»[+].

33Кхин а цхьа хьекъале дустар а далийра Ӏийсас: «Стигалийн Олалла морзанах тера ду. Зудчо, бод хьакхош, кхаа сахь чохь схьаэцначу демах тоьхна иза. Морза, массанхьа а кхочуш, демах дӀаийна»[+].

34И шадерг а Ӏийсас гулбеллачарна хьекъале дустарш далош дуьйцура. Дустар ца далош, Цо хӀумма а ца дуьйцура царна. 35[+]Цу тӀехь пайхамарехула аьлларг кхочушхилира:

«Аса шуьга хьекъале дустарш дуьйцур ду,
дуьне кхоьллинчу хенахь дуьйна къайлаха хилларг гучу а доккхуш»[+].


Асарх лаьцна дийцинчун маьӀна

36Нах а битина, Иза цӀа чу вахара. Ӏийсан мурдаша, Цунна тӀе а бахана, элира: «Аренгахь тӀеяьллачу асаран бецах лаьцна Айхьа дийцинчух тхо кхетадехьа».

37Ӏийсас цаьрга элира: «Дика хӀу дӀадийнарг – Иза Адамийн КӀант ву. 38Ткъа аре – иза дуьне ду. Дика хӀу – Делан Олаллин бахархой бу. Ткъа асаран буц иблисан агӀонгара нах бу[+]. 39И асаран буц дӀайийна волу мостагӀа иблис санна ву. Ткъа ялта хьокху хан – иза дуьненан тӀаьхьара зама ю. Маьрсахой маликаш санна бу[+]. 40Асаран буц схьа а гулъеш, литтанаш а деш, ягош долу сурт хир ду дуьненан тӀаьхьарчу заманчохь. 41Адамийн КӀанта Шен маликаш дохуьйтур ду, къинош летош, зулам лелош берш Шен Олаллера, схьа а къастийна,[+] 42уьш алуца йогуш йолчу пеша чу кхисса. Цигахь белхар а, цергаш хьекхор а ду[+]. 43Делан лаамехь берш шайн Ден Олаллехь, малх санна, къегаш хир бу. Лергаш долчарна хӀара дӀахезийла»[+].


ДӀайоьллинчу хазнех а, мехалчу жовхӀарех а лаьцна

44«Стигалийн Олалла аренгахь дӀайоьллина йолу хазна санна ду. Стагана иза карийча, цо иза цкъа хьала а йоккхий, юха а дӀаюллу. Дукха гӀадваханчу цо, ваха а воьдий, шен берриг а бахам дӀа а бухкий, и аре схьаоьцу.

45Стигалийн Олалла мехала жовхӀарш лоьхуш лелачу совдегарх тера ду. 46Шена къаьсттина мехала долу жовхӀар карийча, цо ша да мел волу хӀума дӀа а духкий, иза шен дола доккху.

47Кхин а Стигалийн Олалла Ӏам чу чӀерий леца тесначу бойнах тера ду. Цу юккъе тайп-тайпана чӀерий лелха[+]. 48Бой юьзначул тӀаьхьа, чӀерийлецархоша иза хийисте хьалайоккху. Цул тӀаьхьа цара, охьа а ховший, дика чӀерий дӀахоржу, ткъа вуьш дӀакхуьссу[+]. 49Иштта хир ду дуьненан тӀаьхьарчу заманчохь. Маликаша, схьа а даьхкина, вониш дикачарах дӀа а къастийна,[+] 50йогуш йолчу пеша кхуьссур бу. Цигахь белхар а, цергаш хьекхор а ду»[+].

51Ӏийсас Шен мурдашка хаьттира: «Шу кхетий Аса аьллачух?»

Цара жоп делира: «Кхета».

52ТӀаккха Ӏийсас элира: «Цундела хӀора Стигалийн Олаллехь мурд хилла схьавеана волу Ӏелам стаг цхьана хӀусамдех тера ву, дӀайиллинчуьра схьа а оьцуш, тиша а, цӀена а хӀуманаш дӀалуш волчу».


Ӏийса Назарт-гӀалахь тӀе ца оьцу


(Марк 6:1-6; Лака 4:16-30)

53[•]Хьекъале дустарш далош Ша дина долу къамел чекхдаьллачул тӀаьхьа, Ӏийса цигара дӀавахара. 54Ша кхиинчу гӀала а веана, церан гуламан цӀа чохь нах Ӏамо волавелира Иза. Массара а, цец а буьйлуш, вовшашка хоьттура: «Цунна мичара даьлла и хьекъал? Цунна мичара баьлла тамашийна хӀуманаш лело ницкъ[+]? 55Дечиган пхьеран кӀант вац Иза? Цуьнан ненан цӀе Марем яц? Ткъа вежарийн цӀераш Якъуб, Юша, ШамӀа, ЯхӀуд бохуш яц[+]? 56Вайна юкъахь лелаш бац Цуьнан йижарий? И шадерг а Цунна мичара даьлла?» 57[+]Оцу нахана Иза къобалван ца лиира.

Ткъа Ӏийсас цаьрга элира: «Ша схьаваьллачу меттигехь а, шен цӀахь а бен ца хуьлу пайхамар наха ца лоруш»[+]. 58Цо цигахь дукха тамашийна билгалонаш ца гайтира, церан тешар кӀезиг долу дела.

#### 14


Яхьъя-пайхамаран дӀакхалхар


(Марк 6:14-29; Лака 9:7-9)

1[•]Цу хенахь Галилай-махкахь паччахь волчу ХӀародана Ӏийсах лаьцна хезна хилла. 2Шена ялхолла лелош болчаьрга цо элира: «И стаг нах хих чекхбоху Яхьъя ву. Иза веллачуьра денвелла, цундела бу цуьнгахь тамашийна билгалонаш гайта ницкъ»[+].

3[+]И де тӀекхачале дикка хьалха ХӀарод-паччахьо Яхьъя, схьа а лаьцна, буржалш а тоьхна, набахти чу кхоьссина хилла. Цо иза шен вешин Пилапан зуда ХӀародад бахьана долуш дина хилла[+]. 4[+]Яхьъяс цунах бехк баьккхина хилла: «Хьан йиш яц цуьнца цхьаьна ваха», – аьлла[+]. 5ХӀарод и бехк баккхар бахьана долуш Яхьъя вен лууш хилла, амма адамех иза хӀуттуш ца хилла, цара Яхьъя лоруш тӀеэцна хилла дела[+]. 6ХӀарод вина де тӀекхаьчча, ХӀародадан йоӀ паччахьний, цуьнан хьешашний хьалха халхаюьйлуш хилла. Цуьнан халхар чӀогӀа тайна волчу ХӀарода 7чӀагӀо йина, ша цуьнан муьлхха а дехар кхочушдийр ду аьлла[+]. 8Шен нанас иракарахӀоттийна йолчу йоӀа элира: «Шуьна чохь нах хих чекхбохучу Яхьъян корта схьаба суна».

9Ша гӀайгӀане воьжнехь а, шен хьешашна хьалха ша йина йолу чӀагӀо бахьана долуш, ХӀарода, и дехар кхочушде аьлла, омра дина хилла. 10Яхьъян корта баккха аьлла, цо набахте нах бахийтина. 11Цара, шуьна чу а биллина, Яхьъян корта, схьа а беана, йоӀе дӀабелла, ткъа цо иза шен нанна дӀабаьхьна. 12Яхьъян мурдаша, схьа а даьккхина, цуьнан дакъа дӀадоьллина, ткъа цул тӀаьхьа, баха а бахана, Ӏийсага и дерриг дӀадийцина цара[+].


Пхи эзар стаг вузор


(Марк 6:30-44; Лака 9:10-17; Яхьъя 6:1-14)

13[•]Иза шена хезча, Ӏийса, хинкеманна тӀе а хиъна, цхьа а стаг воцучу метте дӀавахара, ша висархьама. Амма нахана и хӀума дӀахезча, шайн гӀаланашкара схьа а баьхкина, уьш хин йистехула Цунна тӀаьхьабахара. 14Ша хийисте хьалаваьлча, Ӏийсана адамийн йоккха тоба гира. Царах къа а хетта, цо царна юккъера цомгуш берш тобира. 15Суьйре тӀееъча, Цуьнан мурдаш тӀебаьхкира. Цара элира: «ХӀара меттиг яьсса ю. Вайна хан а яьлла. Нах дӀабахийта, ярташка а бахана, цаьрга шайна яа хӀума эцийта».

16Ткъа Ӏийсас элира: «Уьш дӀабаха оьшуш дац. Аша лур ю царна яа хӀума»[+].

17Мурдаша Цуьнга элира: «Вайгахь йолу шаерг а пхи хьокхаммий, ши чӀарий бен яц».

18Ткъа Ӏийсас элира: «Уьш Со волчу схьаял». 19Цо, нах бай тӀе охьа а ховшийна, шайгахь болу пхи хьокхам, ши чӀарий схьа а эцна, стигала хьала а хьаьжна, и кхача къобалбеш, доӀа дира. ТӀаккха и хьокхамаш а, чӀерий а дакъошка декъа а доькъуш, Шен мурдашка дӀакховдадора Цо. Цара и дакъош нахе дӀалора. 20Массара а яа а йиира, уьш буза а буьзира. Цул тӀаьхьа, мурдаша тӀаьхьайисинчу яа хӀуманах шийтта тускар дуьзира. 21Цигахь яа хӀума йиъначарна юккъехь, зударий, берашший доцург, пхи эзар боьрша стаг а вара[+].


Ӏийса хи тӀехула дӀавоьду


(Марк 6:45-52; Яхьъя 6:15-21)

22[•]Цу сохьта Ӏийсас Шен мурдаш, хинкеманна тӀе а ховшийна, Галилай-Ӏоман дехьарачу йисте Шел хьалха дӀабахийтира, ткъа Ша нах дӀахьовсо тӀаьхьасецира. 23Нах дӀа а хьовсийна, Ӏийса Ша цхьаъ лома хьалавелира, доӀа дархьама. Суьйре тӀекхаьчча, Иза цигахь Ша вара[+]. 24Хин кема хийистера геннахь дара. Иза тулгӀенаша дехьий-сехьий кхуьссура, кема чӀогӀа хьоькхуш болчу мохана дуьхьал доьдуш долу дела. 25Ӏуьйранна кхаа сахьтаний, ялх сахьтаний юккъехь Ӏийса уьш болчу хи тӀехула дӀаволавелира. 26Хи тӀехула Иза вогӀуш гича, Цуьнан мурдаша, кхера а белла, мохь хьаькхира: «Иза гӀаларт ду!» – аьлла[+].

27«Доьналла долуш хила! Со ву шуна иза! Ма кхера!»

28Цунна дуьхьал Кипас элира: «Сан Эла! Иза Хьо велахь, Хьайн лаамца со хи тӀехула Хьайна тӀе ваийтахьара Ахьа!»

29«ТӀевола!» – элира Цо.

Кипа, хинкеманна чуьра охьа а воьссина, хи тӀехула Ӏийсана тӀевахара. 30Шена чӀогӀа хьоькхуш болу мох гича, Кипа кхеравелира. Ша хи буха ваха воьлча, цо мохь хьаькхира: «Ва Эла! КӀелхьарваккхахьа со!»

31Ӏийсас, сихха куьг дӀа а кховдийна, иза хьалаваьккхира. Цо цуьнга элира: «Делах кӀезиг тешаш верг! Хьайн даг чу шеко хӀунда кхоллаялийтира ахьа?»[+] 32Уьш хинкеманна чу бевлча, мох дӀасецира. 33Цу чохь мел волчо а, корта охьа а таӀийна, Ӏийсага элира: «Хьо баккъалла а Делан КӀант ву!»[+]

34Хин кеманна тӀехь Ӏомал дехьа а бевлла, уьш Гансарт-махка кхечира[+]. 35Цигарчу нахана Ӏийса вевзинчул тӀаьхьа, массо а маьӀӀера Кхунна тӀе цомгуш болу нах кхуьйлуш хилла. 36Цара, Ӏийсан бедарх куьг Ӏоттийтахьара бохуш, дехар дора. Цуьнан бедаран юьхах куьг мел Ӏоьттинарг, то а лой, дӀахӀуттура.

#### 15


Дайша лелийна Ӏадаташ


(Марк 7:1-13)

1[•]Ярушалайм-гӀалара баьхкинчу парушхоший, Ӏеламчу нахий Ӏийсага элира: 2«Хьан мурдаша вайн дайша лелийна Ӏадаташ хӀунда талхадо? Цара хӀума яале хьалха куьйгаш цӀандаран Ӏадат кхочуш хӀунда ца до?!»[+]

3Царна дуьхьал Ӏийсас элира: «Ткъа аша хӀунда талхадо Дала тӀедиллина долу парзаш, шайн Ӏадаташ ца дохорхьама[+]? 4[+]Дала аьлла ма ду: „Хьайн дай-наний лара“, ткъа „Шен дена я нанна неӀалт аьлларг вен веза“[+]. 5Амма аша боху шайн дега а, нене а ала мега: „Сан шуна гӀо дан йиш яц, хӀунда аьлча шуна лерина хилларг аса Далла совгӀатна дӀало“. 6Цу дешнаша дай-наний ца лара бакъо ло. Аша Дала шайна тӀедиллина долу парз шаьш кхоьллина долу ламаст бахьана долуш дӀадаьккхина. 7Шалхо лелорш! Шух лаьцна нийса аьлла хилла ЕшаӀ-ЯхӀус ша Делера бинчу хаамехь:[+]

8[+]„ХӀокху адамаша Со багахь лору,
ткъа церан дегнаш Суна дукха генахь ду.
9Церан ларамах пайда бац,
хӀунда аьлча церан хьехамаш Делера бац,
уьш адамаша кхоьллина бу“»[+].


Далла гергахь стаг бехвеш дерг


(Марк 7:14-23)

10Нах Шена тӀе а кхайкхина, Ӏийсас элира: «Соьга ла а догӀий, Аса бохучух кхетахьара шу: 11стеган багахула чудоьдуш долчу хӀумано Далла гергахь иза бех ца во, цу багахула арадолучо бен»[+].

12ТӀаккха тӀебаьхкинчу мурдаша Ӏийсага элира: «Хьуна хаьий парушхой Ахьа аьлла долу дешнаш бахьана долуш шаьш юьхьӀаьржачу хӀиттина хеташ буйла?»

13Ӏийсас цаьрга элира: «Сан стигалахь волчу Дас дӀадоьгӀна доцу хӀора орамат шен орамашца схьадаьккхина хир ду[+]. 14[+]Уьш машарца дӀабахийта. БӀаьрзе нах бу уьш. Царна тӀаьхьахӀоьттинарш а бу бӀаьрзе. Хьалха ваьлларг а, тӀаьхьахӀоьттинарг а, ший а бӀаьрзе хилча, и шиъ ор чу вужур ву»[+].

15Цунна дуьхьал Кипас элира: «Кхетадехьа Ахьа тхо оцу дустарх».

16Ткъа Ӏийсас элира: «ХӀинца а оццул кхетам боцуш ду шу? 17Шун бага кхаьчна долу хӀума, зорх чу а кхочий, цул тӀаьхьа кийрара арадолу. 18[+]Амма шун багара арадолуш дерг шун даг чуьра арадолуш ду. Иза ма ду стаг Далла гергахь бехвеш дерг[+]. 19Аса иштта боху шуьга, дерриг а вониг даг чуьра арадолуш долу дела: вон ойланаш, стаг вер, ямартло, нахаца лелар, къола дар, эладита кхоллар, харцдерг дийцар[+]. 20Иза ду стаг Далла гергахь бехвеш дерг. Ткъа стага яа хӀума яале шен куьйгаш ца диларх, иза Далла гергахь бехлур вац».


Кхечу къомах йолчу зудчун тешар


(Марк 7:24-30)

21[•]Цигара дӀа а ваьлла, Ӏийса Цорин а, ЦӀаданан а гонах йолчу меттигашка дӀавахара[+]. 22Йоьлхуш, Цунна тӀееара цигахь Ӏаш йолу канаӀанхойх схьаяьлла йолу цхьа зуда: «Къинхетам бехьа сох, Веза Эла, Даудан КӀант! Харцжинаша къиза хьийзош, са дуьллу меттиг яйна лелаш ю-кх сан йоӀ»[+].

23Амма Ӏийсас цуьнга хӀумма а ца элира. Мурдаша, тӀаьхьа а баьхкина, Цуьнга дехар дира: «ДӀаэккхае и зуда! Массо а хенахь вайна тӀаьхьа а яьлла, мохь хьоькхуш ю-кх».

24Цо цаьрга элира: «Исраилан тилабеллачу уьстагӀашна бен гӀо дан ваийтина вац Со»[+].

25ТӀаккха и зуда, Ӏийсана тӀе а еана, гора а хӀоьттина, йистхилира: «Веза Эла! ГӀо дехьа суна!»

26Ӏийсас цу зудчуьнга элира: «Нийса дац иза, берашкара схьа а йоккхуш, юург жӀаьлешна дӀакхоссар»[+].

27Зудчо элира: «Бакъ ду иза, Эла! Делахь а жӀаьлеша а ма лехьадо хӀусамден шуьн уллора охьадоьжна долу цуьргаш».

28ТӀаккха Ӏийсас цуьнга элира: «Йиша, хьан Делах тешар чӀогӀа ду! Хьан лаам кхочуш хир бу!» Цу сахьтехь зудчун йоӀ тоелира.


Дукха нах тобар

29[•]Цигара дӀа а ваьлла, Ӏийса Галилай-Ӏоман йистехула дӀавахара. Лам тӀе хьала а ваьлла, охьахиира Иза. 30Цунна тӀе адамийн тобанаш эха юьйлаелира, шайца астагӀнаш, бӀаьрзенаш, заьӀапхой, мотт ца хууш болу къора нах, кхиболу цомгуш нах а болуш. Цара уьш лаьттахь охьабохкура, Ӏийсан когаш хьалха. Ткъа Цо уьш тобора[+]. 31Адамаш чӀогӀа цецдуьйлура шайна мотт ца хууш болу къора нах къамел деш гича, заьӀапхой тобелча, астагӀа берш, шерра ког а боккхуш, дӀабоьлхуш гича, бӀаьрзе берш са ган буьйлабелча. Уьш Исраилан Далла хастамаш беш бара.


Виъ эзар стаг вузавар


(Марк 8:1-10)

32Шен мурдаш тӀе а кхайкхина, Ӏийсас цаьрга элира: «Суна къахета оцу нахах, хӀунда аьлча кхо де а ду уьш Соьца болу, ткъа царна яа хӀума яц. Уьш меца дӀабахийта Суна ца лаьа, новкъахь уьш мацалла кхин а чӀогӀа гӀел ца балийта»[+].

33Мурдаша Цуьнга элира: «ХӀокху юьстахчу меттехь вайна мичара карор ю оццул долчу халкъана яа хӀума?»[+]

34Ӏийсас цаьрга хаьттира: «Маса бепиг ду шуьгахь?»

Цара жоп делира: «ВорхӀ бепиггий, масех чӀарий бу».

35ТӀаккха Цо массо а стаг лаьтта охьахаийра. 36ВорхӀ бепиггий, чӀерий схьа а эцна, Далла хастам а бина, куьйгаца каг а деш, Шен мурдашка кховдадора Цо, ткъа цара нахана дӀадоькъура иза. 37Массара а шаьш дуззалц хӀума йиира. ТӀаьхьайисина йолу яа хӀума мурдаша схьагулйича, ворхӀ тускар хьаладуьзира. 38Адамийн тобанна юкъахь виъ эзар стаг вара, зударий, берашший ца лерича а[+]. 39Нах дӀасабевллачул тӀаьхьа Ӏийса, хинкеманна тӀе а хиъна, Магдан-гӀалина улло дӀавахара.

#### 16


Ӏийсана тамашийна хӀума гайтар тӀедиллар


(Марк 8:11-13; Лака 11:29-32)

1[+][•]Парушхой а, садукъой а баьхкира Ӏийса волчу Иза зерхьама. Цара дехар дира, шайна стигалара тамашийна билгало гайтахьара аьлла[+]. 2Ӏийсас цаьрга элира: «Малх дӀабузучу хенахь аша олу: „Кхана хаза хенан хӀоттам хир бу, стигал цӀийелла йолу дела“. 3Малх схьакхеттачу хенахь олу: „Таханлера де йочане хир ду, хӀунда аьлча стигал цӀарула-цӀен а, кхоьлина а ю“. Шуна стигалан сибат девза, амма заманан билгалонаш къасто ца хаьа шуна. 4[+]Боьхачу а, телхинчу а тӀаьхьено тамашийначу гӀуллакхийн билгалонаш лоьху, амма царна уьш гур яц, Юнус-пайхамарехула гайтина билгало бен».

Уьш шаьш болчохь а битина, Ӏийса дӀавахара[+].


Парушхойн а, садукъойн а муьста бод


(Марк 8:14-21)

5[•]Хих дехьабовлуш, Ӏийсан мурдашна бепиг схьаэца дицделлера. 6[+]ТӀаккха Ӏийсас цаьрга элира: «Варелаш, ларлолаш садукъойн а, парушхойн а муьстачу бедах»[+].

7И дешнаш шайна юкъахь дийцаре динчул тӀаьхьа цара элира: «Цо иза аьлла хир ду, вай новкъа довлуш бепиг схьа ца эцна дела».

8Ӏийсана-м хууш хилла цара дуьйцуш дерг. Цундела Цо элира: «Делах кӀезиг тешарш! ХӀунда боху аша шайгахь бепиг дац[+]? 9[+]ХӀинца а ца кхетта шу цунах? Дагадаийтийша шайна тохарлера пхи бепиг, пхи эзар стагана вуззалц даъал хилла долу. Цул тӀаьхьа шаьш дуьзна долу тускар маса хилла а дагадаийта[+]. 10[+]Ткъа шуна дага ца догӀу виъ эзар стаг вузийна долу ворхӀ бепиг а, цул тӀаьхьа шаьш дуьзна долу тускар маса хилла а[+]? 11ХӀунда ца кхета техьа шу Аса баьпках лаьцна ца дуьйцийла? Аса шуьга ларло бохург парушхойн а, садукъойн а бод совсош тухуш болу муьста бод бу».

12ТӀаккха уьш кхийтира Ӏийсас шайга дийцинарг бод совсош болу муьста бод боцийла. Цо уьш ларбеш дерг парушхойн а, садукъойн а хьехамаш бара.


Кипас Ӏийсах лаьцна аьлларг


(Марк 8:27-30; Лака 9:18-21)

13[•]Ӏийса Пилап-паччахьан гӀалин уллорачу метте веача, Цо шен мурдашка хаьттира: «Наха Адамийн КӀант мила ву боху?»

14[+]Цара элира: «Цхьаболчара Хьо нах хих чекхбоху Яхьъя ву боху, вукхара Эли-ЯхӀу-пайхамар, ткъа кхозлагӀчара Хьо Ярми-ЯхӀу, я кхечу пайхамарех цхьаъ ву боху»[+].

15ТӀаккха Цо цаьрга хаьттира: «Ткъа аша хӀун боху, Со мила ву боху аша?»

16[+]ШамӀа-Кипас жоп делира: «Хьо Дала леррина Къобалвинарг, дийна волчу Делан КӀант ву»[+].

17Цо аьллачунна дуьхьал Ӏийсас жоп делира: «Декъал хилла хьо, ШамӀа, Юнин кӀант, хӀунда аьлча хьуна иза нахера ца хиъна, стигалахь волчу Сан Дегара хиъна[+]. 18Аса боху хьоьга: хьо, тӀулг санна волу, Кипа ву. Цу тӀулга тӀехь Аса Сайх тешначийн тоба кхуллур ю. Жоьжахатин цӀеран а иза йохо ницкъ хир бац[+]. 19[+]Аса стигалийн Олаллера догӀанаш лур ду хьоьга. Ахьа кху дуьнен чохь дихкинарг Дала дихкина хир ду. Ахьа дуьнен чохь магийтинарг, Дала магийтина хир ду»[+]. 20Цо шен мурдашка омра дира, Ша Дала леррина Къобалвинарг ву аьлла, цхьаьнгге а дӀа ма ала аьлла[+].


Ӏийсас Шен Ӏожаллех а, денваларх а лаьцна дуьйцу


(Марк 8:31–9:1; Лака 9:22-27; Марк 8:31–9:1)

21[•]Цу хенахь дуьйна Ӏийсас Шен мурдашка дуьйцуш хилла Ша Ярушалайме ваха везарх а, цигахь Шен баккхийчеран а, динан коьртачу дайн а, Ӏеламчу нехан а карах бала хьега безарх а лаьцна. Цо иштта дуьйцура Ша вийна хила везарх а, амма кхозлагӀчу дийнахь веллачуьра денвала везарх а лаьцна[+].

22Кипа, Иза юьстах а ваьккхина, дуьхьало ян волавелира: «Дала тӀе ма доуьйтийла иза, Веза Эла! И тайпа хӀума Хьуна тӀе ма кхочийла!»

23Кипига юха а вирзина, Цо элира: «ДӀадала Суна уллора, иблис! Ахьа Суна новкъарло йо, хьан даг чохь Делан ойланаш яц, адамийн ойланаш ю»[+].

24[+]Ӏийсас Шен мурдашка элира: «Суна тӀаьхьахӀотта лууш болчара шайн „со“ бохург дӀататта деза, шайн баланийн мохь[*] схьа а эцна, Суна тӀаьхьахӀитта а беза[+]. 25[+]ХӀунда аьлча шен са кӀелхьардаккха воьлларг синах вер ву, ткъа Сан дуьхьа са дӀаделлачунна бакъдолу дахар карор ду[+]. 26ХӀун до кху дуьненах, нагахь санна цо шен са дайинехь? ХӀун до дерриг а дуьненах, нагахь стага шен са дайина хилча[+]? 27[+]Адамийн КӀант шен Ден сийлаллица, гонах маликаш а долуш, схьавеача, Цо стагана хьакъ дӀалур ду, хӀораммо а динчуьнга хьаьжжина[+]. 28Аса баккъалла а боху шуьга: шуна юкъарчу цхьаболчарна, шаьш кхалхале, Адамийн КӀант гур ву, Шен Олаллица схьавогӀуш волу!»[+]

#### 17


Ӏийса хийцавалар


(Марк 9:2-13; Лака 9:28-36)

1[•]Ялх де даьлча, Ӏийса, Шеца Кипий, Якъуббий, цуьнан ваша Яхьъяй схьа а эцна, цаьрца лекхачу лам тӀе хьала а ваьлла, адам доццучу метте юьстахвелира[+]. 2Цигахь, царна хьалххахь, Дала Цуьнан амат хийцира. Ӏийсан юьхь, малх санна, къегаш яра, Цуьнан бедарш бӀаьрган нур дойуш кӀайн яра[+]. 3ЦӀеххьана церан бӀаьрг кхийтира Ӏийсаца къамел деш волчу Эли-ЯхӀу-пайхамарххий, Муса-пайхамарххий[+]. 4Кипас Ӏийсага элира: «Веза Эла! Ма дика Ӏа вай кхузахь! Хьуна лаахь, аса кхузахь кхо кхалор хӀоттор ю: цхьаъ Хьуний, цхьаъ Мусаний, кхозлагӀниг Эли-ЯхӀуний».

5[+]Цо иза олучу юккъехь, лепаш йолу марха тӀе а еана, уьш дӀахьулбелира цуьнан ӀиндагӀехь. Мархи юккъера царна аз хезира: «ХӀара ву Суна дукхавезаш волу Сан КӀант! Цуьнгахула бу Сан лаам! ЛадогӀалаш Цуьнга!»[+]

6И аз шайна хезча, мурдаш, чӀогӀа кхерабелла, бертал лаьтта охьаийгира. 7Ӏийсас, царна тӀе а веана, царах куьг а Ӏоьттина, элира: «Ма кхерало, хьалагӀовтта!» 8Кортош хьалаайича, Ӏийса воцург, гонах цхьа а стаг ца гира царна.

9Уьш лам тӀера охьабуьссучу хенахь Ӏийсас Шен мурдашка элира: «Адамийн КӀант веллачуьра денваллалц цхьаьнгге а шайна гинарг ма дийцалаш!»[+]

10[+]ТӀаккха Ӏийсан мурдаша хаьттира: «Хьалха Эли-ЯхӀу-пайхамар ван веза хӀунда олу те Ӏелам наха?»

11Ӏийсас жоп делира: «ХӀаъ, Эли-ЯхӀус, ван а веана, массо а хӀуманна тӀехь низам хӀоттор ду[+]. 12[+]Амма Аса боху шуьга, Эли-ЯхӀу цкъа веанера шуна. Нахана иза ца вевзинера. Ткъа цара цуьнца шайна луъург лелийнера. Цо санна, Адамийн КӀанта а хьоьгур бу бала и нах бахьана долуш»[+].

13ТӀаккха царна хиира Цо вуьйцуш верг нах хих чекхбоху Яхьъя вуйла[+].


Жино хьийзош волу кӀант туовар


(Марк 9:14-29; Лака 9:37-43)

14[•]Ӏийса адамаш долчу юхавирзича, Цунна тӀевеара цхьа стаг. Цунна хьалха гора а хӀоьттина, цо элира: 15«Веза Эла! Къинхетам бехьа сан кӀантах! Иза лазар догӀуш ву. Цо чӀогӀа Ӏазап хьоьгу. Лазар тӀедеъча, иза цӀерга а вужу, хи чу а волу. 16Аса Хьан мурдаш болчу валийнера иза, амма цаьрга цунна дарба дан ца делира».

17Ӏийсас элира: «Галбевлла болу нах! Ва тешар доцу тукхам! Мел хир ву техьа Со шуна юкъахь? Мел лан деза техьа Аса шу? Схьавалаве иза Со волчу!» 18Ӏийсас жине, арадала аьлла, омра дира. Цу сохьта кӀант товелира[+]. 19Ӏийса Ша волчу хенахь Цуьнан мурдаша, тӀе а баьхкина, хаьттира: «Тхоьга хӀунда ца даккхаделира те и жин ара?»

20-21[+]Цо элира: «Шун Делах тешар кӀезиг долу дела. Аса баккъал боху шуьга: нагахь санна шун Делах тешар жимачу буьрттигал а белахьара, и лаьтташ болчу цу ломе аша „ДӀахила“ аьлча, иза дӀахуьлур бара. Шуьга да ца луш цхьа а хӀума хир дацара»[*][+].


Ӏийсас юха а шен вала везарх а, денвала везарх а лаьцна дуьйцу


(Марк 9:30-32; Лака 9:43б-45)

22[•]Шаьш цхьаьна Галилай-махка схьадаьхкича, Ӏийсас Шен мурдашка элира: «Адамийн КӀант нехан кара дӀалур ву. 23Иза цара вуьйр ву. Амма кхозлагӀчу дийнахь Иза денлур ву».

Цуьнан мурдаш чӀогӀа гӀайгӀане ийгира[+].


Делан цӀенна ял ялар

24[+]Уьш Ӏийсаца Къапарнаме кхаьчча, Кипина тӀебаьхкира Делан цӀенна ял гулъеш берш. Цара хаьттира: «Шун устазо Делан цӀенна гӀуллакхна ял[*] лой?»[+]

25Кипас жоп делира: «Ло!»

Иза а аьлла, Кипа цӀа чу вахара. Цо цхьа а дош алале, Ӏийсас цуьнга хаьттира: «Хьуна муха хета, ШамӀа: дуьнен чохь болчу паччахьаша ял шайн махкарчу бахархошкара йоккху, я кхечу махкара баьхкинчу бахархошкара йоккху?»

26Кипас элира: «Кхечу махкара баьхкинчу нахера йоккху».

ТӀаккха Ӏийсас элира: «Делахь хӀета церан бахархой, ял ца луш, кӀелхьарбовлу-кх. 27Амма кхузара Ӏедалехь болу нах оьгӀаз ца бахийта, ваха а гӀой, чӀерий лоцу мӀара хи чу а кхоссий, уггар хьалха айхьа схьалаьцна болчу чӀеран бага хьажа. Цигахь хьуна къастийна ахча карор ду. Иза схьа а эций, хьайна а, Суна а тӀера ял дӀало»[+].

#### 18


Мурдех лакхарниг мила ву?


(Марк 9:33-37; Лака 9:46-48)

1[+][•]Ӏийсана тӀе а баьхкина, Цуьнан мурдаша хаьттира: «Стигалийн Олаллехь уггар лакхара верг мила ву?»

2Цо, бер тӀе а кхайкхина, мурдашна юккъе иза дӀа а хӀоттийна, 3[+]элира: «Аса баккъалла боху шуьга: шайн дегнаш цӀан а дина, бераш санна дӀа ца хӀиттахь, Стигалийн Олалла тӀе а лаьцна, шу цкъа а Делаца хир дац[+]. 4ХӀара бер санна, муьтӀахь а хилла, дӀахӀоьттинарг Стигалийн Олалла тӀелаьцначарна юкъахь уггар лакхара ву. 5Сан дуьхьа иштта цхьа бер тӀеоьцучо Со а оьцу тӀе»[+].


Къа латоран бахьанаш


(Марк 9:42-48; Лака 17:1,[2])

6«Амма Сох тешаш болчу царах лахара волчуьнга къа латадойтуш волчу хӀора стагана, хьеран тӀулг коча а тасийтина, ша хи чу а кхоссийтина, хӀорда буха вахар гӀоле ду. 7Ма декъаза ду-кх дуьне, къа латоран бахьанаш шена чохь хиларна. Къа латоран бахьанаш хила дезара, амма декъаза бу къа лато бахьанаш дохуш болу нах[+].

8[+]Хьан куьйго я кого хьоьга къа латадайта бахьана даьккхинехь, и куьг я ког, схьа а даккхий, дӀакхосса. ХӀунда аьлча ког-куьг а доцуш Далла гергахь вахар гӀоле ду хьуна, ши ког а, ши куьг а шайн меттехь а долуш, жоьжахатин цӀергахь хьо вагавойтучул[+]. 9[+]Хьан бӀаьрг бахьана долуш хьох къа леттехь, иза, схьа а баккхий, дӀакхосса. Цхьана бӀаьргаца Далла уллохь вехаш хилар гӀоле ду хьуна, ший а бӀаьрг а болуш, жоьжахатин цӀергахь хьо вагавойтучул»[+].


Байначу уьстагӀах лаьцна хьекъале дустар


(Лака 15:3-7)

10-11[•]«Варелаш, цхьанна а цу лахара болчарна вас ма елаш. Аса тоьшалла до шуна, церан маликашна стигалахь волчу Сан Ден юьхь го аьлла[*].

12Шуна муха хета? Шен бӀе уьстагӀ берг, царна юкъара цхьа уьстагӀ дӀакъаьстича, бисина болу безткъе ткъайоьсна уьстагӀ шаьш болчохь лам чохь а битина, и дӀакъаьстина уьстагӀ лаха гӀур вац? 13Ас баккъалла а боху шуьга: шена дӀакъаьстина цхьа уьстагӀ схьакарийча, лам чохь бисинчу безткъе ткъайоьсна уьстагӀал оцу цхьана уьстагӀах цуьнан самукъадер ду. 14Иштта шун стигалахь волчу Дена а ца лаьа цу лахара болчарах цхьа а дӀакъастийта»[+].


Къинош летош волу ваша

15[+][•]«Хьан динан вашас хьуна дуьхьал къа латадахь, ваха а гӀой, шаьшшиъ волчохь шегара даьллачух иза кхетаве. Цо хьоьга ладогӀахь, тӀаккха ахьа цунах юха а хьайн динан ваша во[+]. 16[+]Амма цо хьоьга ла ца догӀахь, хьайца цхьаъ я шиъ стаг валаве, хӀунда аьлча Йозанаша ма-бохху: „ХӀорра а бехкевар шина я кхаа тоьшалла дечеран багахула чӀагӀдийр ду“[+]. 17Цо цаьрга а ла ца догӀахь, динан гуламе дӀадийца. Цо цаьрга а ла ца догӀахь, кхечу къаьмнех болчу нахаца я ял схьагулъеш болчаьрца санна, юкъаметтиг лелае цуьнца[+].

18[+]Баккъалла а боху Ас шуьга: аша кху дуьнен чохь дихкина долу гӀуллакх стигалахь Дала а дихкина хир ду. Аша кхузахь нахана пурба лахь, иза Дала делла пурба санна хир ду.

19Кхин цхьа хӀума а эр ду Аса шуьга: шух волчу шиммо, барт а бина, доӀанехь Деле доьхуш хилахь, цара деххнарг Сан стигалахь волчу Дас кхочушдийр ду[+]. 20ХӀунда аьлча шиъ-кхоъ стаг Сан цӀарах вовшахкхетахь, цаьрца Со а хир ву».


КъинтӀера ца ваьллачу ялхочух лаьцна хьекъале дийцар

21[+]Кипас, Ӏийса волчу а веана, хаьттира: «Сан Эла! Вашас суна дуьхьал къа латош хилча, со мосазза къинтӀера вала веза цунна? ВорхӀазза вала везий?»[+]

22[+]Ткъа Ӏийсас цуьнга элира: «Аса боху: иза ворхӀазза хир дац, ворхӀазза кхузткъе итт эцча санна, хир ду. 23Стигалийн Олалла хӀокхунах тера хила мега. Цхьа паччахь шен ялхошкара декхар схьагулдеш хилла. 24Декхар схьагулдан иза волавелча, кхунна тӀевалийна цхьа ялхо. Иза итт эзар гали дашо ахча декхарийлахь хилла. 25Амма и декхар схьадала цуьнан таро йоцийла хиъча, паччахьо омра дина, иза цуьнан зудчуьнца а, берашца а, цуьнан йолчу салпалца а шен декхар юхадерзорхьама дӀавохка аьлла[+]. 26ТӀаккха ялхочо, шен паччахьна хьалха гора а хӀоьттина, дехар дина: „Ахьа цхьажимма собар дехьа, аса декхар дӀалур ду хьуна!“ 27Паччахьна ялхочух къахетта. Цо иза, декхарна къинтӀера а ваьлла, дӀавахийтина.

28Ткъа цу ялхочо, шена бӀе динари дети-ахча декхарийлахь волчу вукху ялхочунна тӀе а вахана, иза лаг тӀера а лаьцна, цуьнан са а дукъош, цо шена схьадалаза долу декхар схьадийхира: „Схьало айхьа суна схьадала дезарг!“ – аьлла. 29ТӀаккха цу ялхочо, хӀокхунна хьалха гора а воьжна, дехар а деш, элира: „Собар дахьара ахьа, аса хьан дерриг а декхар дӀалур дара“. 30Амма хьалхарчу ялхочо цуьнга ла ца дуьйгӀира. Цо иза шен декхар схьадаллалц набахти чу воллийтира[+]. 31И хӀума гина болчу ялхоша шайна гинарг, эла волчу дӀа а бахана, дӀадийцира. 32Эло, и ялхо тӀе а кхайкхина, цуьнга элира: „Сий доцу лай! Ахьа дехар дича, аса сайн дерриг а декхар, къинтӀера а ваьлла, хьуна дитира. 33Ткъа ахьа а мегар дацара хьо санна волчу хьайн накъостах къинхетам бан, аса хьайх ма-барра?“ 34ОьгӀазваханчу эло омра дира, ницкъ а беш, иза набахти чохь латтаве, цо дерриг а декхар схьадаллалц, аьлла.

35Иштта хир ву шуьца Сан Стигалара Да а, шу даггара шайн вешина къинтӀера ца довлахь»[+].

#### 19


Стага зуда дӀаяхийтарх лаьцна хьехам


(Марк 10:1-12)

1[•]Шен къамел чекхдаьллачул тӀаьхьа Ӏийса, Галилай-махкара дӀа а вахана, ЯхӀуд-махкарчу Йордан-хина дехьарачу агӀонгахь йолчу метте веара. 2Цунна тӀаьхьа хӀоьттина лелаш адамийн тобанаш яра, Цо царна цигахь дарбанаш а дира.

3ТӀаккха Ӏийсана тӀе парушхой баьхкира, Иза зерхьама. Цара хаьттира: «Бакъонехь нийса хир дуй муьлххачу бахьанехь а стаг шен зудчух дӀасакъастар?»

4[+]Ӏийсас жоп делира: «Аша ца дешна Кхоьллинчо и шиъ юьхьанца стаггий, зудий кхоьллина хиларх лаьцна[+]? 5[+]Цигахь аьлла ду:

„Иза бахьана долуш, шен дай-наний а дитина,
стаг шен зудчуьнца цхьаьнакхетар ву.
ТӀаккха и шиъ цхьаъ хир ду“[+].

6ХӀинца уьш шиъ доцуш, цхьаъ санна долу дела, цхьаммо а къаста ма дойла Дала цхьаьнатоьхнарг!»[+]

7[+]ТӀаккха цара Цуьнга хаьттира: «Ткъа Мусас тӀе хӀунда диллина, дӀасакъастарх лаьцна йозанца дина долу тоьшалла зудчуьнга дӀа а лой, цуьнца дӀасакъаста аьлла?»[+]

8Ӏийсас цаьрга элира: «Шун дегнаш къиза долу дела елла шуна Мусас зудчуьнца дӀасакъаста бакъо. Амма дуьххьара иштта ца хилла. 9[+]Ткъа Аса боху шуьга: зуда сийсаза лелар бахьана а доцуш, кхин хӀума бахьана долуш иза йита а йитина, шена кхин зуда ялийна волу стаг, ямартло еш ву»[+].

10Мурдаша Цуьнга элира: «Майрачун зудчунна хьалха долу декхарш иштта делахь, цунна зуда а ца ялош Ӏер гӀолехь ду».

11Ткъа Цо элира: «Дала шена деллачунна чохь бен тарлур дац Сан дешнаш[*][+]. 12Цхьаберш шаьш дуьнен чу бовллушехь ваьӀна стаг санна хуьлу, вуьш – нах бахьанехь хуьлу иштта, ткъа кхозлагӀнаш Стигалийн Олалла бахьана долуш зуда ца ялош соцу. Шена и хьехам чохь тарлочунна иза чохь тарлойла».


Ӏийсас бераш декъалдо


(Марк 10:13-16; Лака 18:15-17)

13[•]Ӏийса волчу бераш далийра, царна тӀе куьйгаш а дехкина, Цуьнга доӀа дайтархьама. Амма Цуьнан мурдаш резабоцуш, бераш далош баьхкинчарах бехкаш дохуш, луьйш бара. 14Ӏийсас элира: «ХӀара бераш тӀедахкийта Суна, царна дуьхьало ма е, хӀунда аьлча Стигалийн Олалла тӀелаьцнарш уьш санна бу»[+].

15Царна тӀе куьйгаш а дехкина, Цо уьш декъалбира. Цул тӀаьхьа Иза цигара дӀавахара.


Хьалдолу стаг


(Марк 10:17-31; Лака 18:18-30)

16[•]Цхьана стага, Ӏийсана тӀе а веана, хаьттира: «Устаз, муьлха дика болх бан беза аса Дела волчохь хедар доцучу дахаре со нисвалийта?»[+]

17Ӏийсас цуьнга элира: «Соьга хӀунда хоьтту ахьа, диканиг муьлха ду бохуш. Цхьаъ бен вац Диканиг. Ткъа хьо Дела волчохь хьайн дахар нисдалийта лууш велахь, хьайна тӀедиллина парзаш кхочушде»[+].

18[+]Жимачу стага хаьттира: «Муьлха парзаш?»

Ӏийсас жоп делира: «Адам ма де, нахаца ма лела, къола ма де, харц тоьшалла ма де, 19[+]дай-наний а лара, хьайн уллораниг хьо санна веза»[+].

20Жимачу стага Цуьнга элира: «Иза шадерг а аса кхочушдина, кхин хӀун оьшу суна?»[+]

21Ӏийсас жоп делира: «Кхачамалла йолуш хьо хила лууш велахь, ваха а гӀой, хьайн мел долу хӀума дӀа а дохкий, къечарна дӀасадекъа, тӀаккха стигалахь жовхӀар хир ду хьан. ТӀаккха, схьа а волий, Суна тӀаьхьахӀотта»[+].

22И дешнаш шена хезча, жима стаг, гӀайгӀане а воьжна, дӀавахара, хӀунда аьлча иза чӀогӀа хьал долуш вара.

23Шен мурдашка Ӏийсас элира: «Баккъалла а боху шуна Аса: хала ду хьалдолчунна, Стигалийн Олалла тӀе а лаьцна, Далла уллохь хила[+]. 24Кхин цхьаъ а эр ду Аса шуьга: эмкална механ Ӏуьргахула чекхъяла атта ду, хьалдолчунна, Делан Олалла тӀе а лаьцна, Далла уллохь хуьлучул».

25Мурдаша, иза шайна хезча, чӀогӀа цец а бевлла, хаьттира Цуьнга: «Ткъа мила ваккхалур ву кӀелхьара?»

26Цаьрга а хьаьжна, Ӏийсас элира: «Адамашка иза кхочушдалур дац, амма Деле дан а ца луш хӀумма а дац»[+].

27Кипас Цуьнга элира: «Хьажахьа! Дерриге Ӏадда а дитина, Хьуна тӀаьхьа хӀиттина-кх тхо. Тхоьга хӀун кхочур ду?»[+]

28[+]Ӏийсас цаьрга элира: «Баккъалла а боху Аса шуьга: керла дуьне дӀа а хӀоттийна, Адамийн КӀант Шен сийлахьчу паччахьан гӀанта тӀе охьахуун волчу хенахь, Суна тӀаьхьахӀиттина шу а цигахь хир ду. Исраилан халкъана юкъарчу шийтта тайпанна кхел а еш, шу шийтта паччахьийн гӀанташна тӀе охьаховшур ду[+]. 29Сан дуьхьа шен цӀа, я вежарий-йижарий, я да а, нана а, я бераш, я шен бахам битина волчу стеган хьал бӀозза дукха стамлур ма ду, ткъа Дела волчохь хедар доцу дахар а хуьлуьйтур ду цуьнан[+]. 30[+]Амма хӀинца хьалхе йоккхуш болу дукхахберш тӀаьхьара хир бу, ткъа тӀаьхьарнаш хьалхара хир бу»[+].

#### 20


Кемсийн бешара белхалой

1«ХӀунда аьлча Стигалийн Олалла иштта ду. Шен долахь латта а долуш, Ӏуьйранна сахуьлучу хенахь шен кемсийн бешахь болх байта белхалой лаца вахана цхьа стаг. 2Цхьа динари[*] ахча лур ду аьлла, цаьрца барт а бина, цо уьш шен кемсийн беша дӀахьажийна. 3Ӏуьйранна исс сахьт даьлча, базаран майданахула тӀехволуш, цунна гина цхьа а хӀума а ца деш лаьтташ волу масех стаг. 4Цо цаьрга аьлла: „Дуьйло, сан кемсийн бешахь болх бе, аса шуна бала беззаш болу мах дӀалур бу“. 5Уьш дӀабахана. Де делкъе даьлча а, юха делкъал тӀаьхьа кхо сахьт даьлча а, базаран майдане а вахана, оцу стага нах кемсийн беша болх бан бахийтина. 6Суьйранна пхи сахьт даьлча иза майдана веача а, гина цунна деш хӀума а доцуш лаьтташ болу нах. Цо цаьрга хаьттина: „Шу хӀунда лаьтта кхузахь, деш-дуьтуш хӀума а доцуш?“ 7Цара жоп делла: „Тхо цхьаммо а болх бан тӀе ца лаьцна дела лаьтта-кх“. ТӀаккха цо цаьрга аьлла: „Шу а гӀо сан кемсийн беша болх бан“.

8[+]Суьйре тӀекхаьчча, беш йолчу дас ша белхалошна тӀехьажа хӀоттийначуьнга элира: „Белхалой схьа а кхайкхий, царна алапа дӀало – тӀаьхьара болчарна тӀера дӀадоладай, хьалхарчарна тӀекхаччалц“[+]. 9Пхи сахьт даьлча цо схьахьажийнарш схьабаьхкича, царна цхьацца динари ахча делла. 10Хьалха цо тӀелаьцна болчарна, шайна алсам ахча дала деза аьлла хетташехь, царна а делла цхьацца динари. 11Ахча схьаэцначул тӀаьхьа уьш, хьолахочунна резабоцуш, къамелаш дан буьйлабелла. 12Цара бохуш хилла: „Уггар тӀаьхьа баьхкинчара цхьана сахьтехь бен болх ца бина, ткъа уьш тхоьца дӀанисбина. Ткъа дукхах болу болх оха бина, дийнахь сарралц малхан тов а ловш“. 13Царах волчу цхьаьнга хьоладас аьлла: „ХӀей къонах, аса хьоьца хьарамло ма ца йина. Вайшиммо бина барт ма бара, ахьа цхьана динарих болх бийр бу аьлла. 14Хьайна догӀуш долу ахча дӀа а эций, дӀагӀо хьайн новкъа. Ткъа суна тӀаьхьо баьхкинчарна а хьуна деллачул ахча дала лаьа. 15Сайн бахамах сайна луъург дан йиш йолуш вац со? Сан комаьрша хилар бахьана долуш ю хьан соьца йолу хьагӀ?“

16[+]Иштта тӀаьхьарнаш хьалхара хир бу, ткъа хьалхе йоккхуш берш тӀаьхьара хир бу»[+].


Ӏийсас кхозлагӀа а Шен Ӏожаллех а, Ша денлург хиларх а лаьцна дуьйцу


(Марк 10:32-34; Лака 18:31-34)

17[•]Ярушалайме боьдучу новкъахь Ӏийсас Шен шийтта мурде, юьстаха а ваьккхина, элира: 18«ЛадогӀа Соьга. Вай Ярушалайме доьлхуш ду. Цигахь Адамийн КӀант динан коьртачу дайшкий, Ӏеламчу нахей дӀалур ву. Цара Иза вен кхел йийр ю. 19ТӀаккха Иза хийрачу къаьмнийн нахе сийсазваккхийта дӀалур ву. Цара Иза жӀарах дӀатухур ву. КхозлагӀчу дийнахь Иза денвийр ву»[+].


Якъубан а, Яхьъян а дехар


(Марк 10:35-45)

20[•]Цу хенахь шен кӀенташца Зевадин зуда тӀееара Цунна. Гора а хӀоьттина, Цуьнга дехарца йистхилира иза[+].

21Ӏийсас цуьнга хаьттира: «Хьуна хӀун оьшу?»

Цо жоп делира: «Суна чӀагӀо ехьа, Хьан Паччахьаллехь хӀара сан ши кӀант Хьайна юххехь охьахуур ву аьлла. Цхьаъ Хьуна аьтту агӀор, важа аьрру агӀор охьахаавехьа»[+].

22Амма Ӏийсас элира: «Шаьш хӀун доьху а ца хаьа шуна. Аса молу къаьхьа кад малалур буй те шуьга?»

«Бу», – элира цара[+].

23Ткъа Ӏийсас цаьрга элира: «Аса молу къаьхьа кад-м мер бу аша. Амма Суна аьтту агӀор, я аьрру агӀор охьахаар – иза Сан карахь дац. Сан Дас и меттигаш цхьаболчу нахана кечйина, уьш хила еззачеран хир ю».

24Иза шайна хезча, висина итт мурд оьгӀазвахара цу шинна. 25[+]Амма Ӏийсас, уьш Шена тӀе а кхайкхина, элира цаьрга: «Шуна хууш ма ду, кхечу къаьмнийн куьйгалхоша шайн адамашна тӀехь олалла дойла а, ткъа лакхара хьалдолчу наха уьш бацабойла а. 26[+]Амма шуна юкъахь хила ца деза иштта. Шух уггар лакхара хила лууш верг шун ялхо хила веза[+]. 27Шух хьалхара хила лууш верг шун лай хила веза. 28Адамийн КӀант а ма ца веана Шена хьалхара гӀуллакх дайта. Иза нахана гӀуллакх дан а, Шен дахар дӀадала а веана, дукхахболчеран къинош дӀатакхархьама»[+].


Ӏийсас бӀаьрзе ши стаг туовар


(Марк 10:46-52; Лака 18:35-43)

29[•]Ӏийсай, Цуьнан мурдашший Ерихон-гӀалара дӀабоьлхучу хенахь, царна тӀаьхьа лелаш адамийн тобанаш яра[+]. 30Некъа йистехь хиъна Ӏаш волу бӀаьрзе ши стаг, Ӏийса уллохула тӀехволуш шайна хаавелча, мохь а тухуш, вистхилира: «Къинхетам бехьа тхох, Веза Эла, Даудан КӀант!»[+]

31Тобанна юкъара нах, гӀовгӀа ма е а бохуш, вуьш чехо хӀоьттича, цара кхин а чӀогӀа мохь хьаькхира: «Веза Эла! Даудан КӀант! Къинхетам бехьа тхох!» – аьлла.

32ТӀаккха Ӏийсас, саца а сецна, уьш Шена тӀекхайкхира. Цо цаьрга хаьттира: «Аса хӀун дойла лаьара шуна?»

33Цара Цуьнга элира: «Эла! Тхуна тхан бӀаьргаш схьаделладала лаьара».

34Царах къа а хетта, Ӏийсас церан бӀаьргех куьг Ӏоьттира. Церан бӀаьрса цу сохьта схьадеара. И ши стаг Цунна тӀаьхьахӀоьттира[+].

#### 21


Ӏийса декъалварца Ярушалайма чувар


(Марк 11:1-11; Лака 19:28-40; Яхьъя 12:12-19)

1[•]Ярушалаймана улло а баьхкина, Зайт-диттийн ломана уллохь Ӏуьллуш йолчу Бет-Паге шаьш кхаьчча, Ӏийсас Шен мурдех шиъ вахийтира,[+] 2хьехар а дина: «Шайна хьалха Ӏуьллуш йолчу юьрта а гӀой, уллохь вирбекъа а йолуш, дӀайихкина йолу вир шайна гича, иза схьа а ястий, уьш а ялош, Суна тӀе схьадуьйла. 3Шайга цхьаммо хаттахь, аша ала деза: „Уьш Элана оьшуш ю. Цо уьш сихха юха схьаялайойтур ю“».

4И шадерг а хилла пайхамарехула аьлла хилларг кхочушхилийтархьама:[+]

5[+]«ДӀаала Цийонан йоӀе:
„Хьажал, хьан Паччахь ву хьо йолчу тӀевогӀуш!
Цуьнан эсала амал ю.
Иза вирана тӀехиъна вогӀу,
боьршачу вирбокъана тӀехиъна вогӀу!“»

6Цуьнан мурдаша, бахана, Цо аьлларг кхочушдира. 7Цара виррий, вирбекъий схьаялийра, царна тӀе шайн бедарш а ехкина. ТӀаккха Ӏийса цу бедаршна тӀехула вирана тӀехиира. 8Адамийн тобанна юкъахь болчара шайн бедарш некъа тӀе охьатуьйсура, вукхара диттийн гаьннаш, схьа а хедош, некъа тӀе охьадохкура[+]. 9[+]Цунна хьалха а, тӀехьа а адамийн тобанаш яра. Цара, мохь а бетташ, бохура: «Хастам бу Даудан КӀантана! Декъал хуьлда Везачу Элан цӀарах вогӀуш Верг! ХӀашанна![*] Хастам бу стигалшкарчу Веза Воккхачу Далла!»[+]

10Иза Ярушалайме чувеача, ерриг а гӀалара адамаш синтем байна дара, цара вовшашка хоьттура: «Иза мила ву?»

11Адамийн тобанна юкъара царна жоп делира: «Галилай-махкахь йолчу Назарт-гӀалара Ӏийса-пайхамар ву», – аьлла[+].


Делан цӀийнан керт цӀанъяр


(Марк 11:15-19; Лака 19:45-48; Яхьъя 2:13-22)

12[•]Ӏийсас, Делан цӀийнан керта а вахана, цигахь йохкаэцар лелош мел верг аралаьллира. Цо ахчанаш хуьйцучеран гӀопастанаш а, кхокхий духкучеран гӀанташ а харцийра[+]. 13[+]Цо элира: «Яздина ду:

„Сан цӀа доӀанаш ден цӀа олуш хир ду“.

Ткъа аша кхунах „зуламхойн бен“ бина»[+].

14Делан цӀийнан кертахь волчу Цунна тӀеэха буьйлабелира бӀаьрзенаш, астагӀнаш. Цо уьш тобира. 15Динан коьртачу дайшний, Ӏеламчу наханий Цо лелош долу тамашийна хӀуманаш гича а, Делан цӀийнан кертахь бераша детта маьхьарий: «Хастам хуьлда Даудан КӀантана!» – бохуш шайна хезча а, уьш карзахбевлла хьаьвзира[+]. 16[+]Цара Ӏийсага хаьттира: «Хьуна хезий цара бохург?»

Ӏийсас жоп делира: «Хеза. Аша цкъа а ца дешна:

„Кегийчу берийн а, декхаш долчу берийн а багахула
бойтур бу Ахьа хастамаш“?»[+]

17Цигара дӀа а ваьлла, Ӏийса Бет-ХӀине вахара. Буьйса цигахь яьккхира Цо[+].


Комарийн диттана сардам боллар


(Марк 11:12-14, 20-24)

18[•]Ӏуьйранна гӀала юхавогӀучу хенахь Ӏийса мацвеллера[+]. 19Некъан йистехь ша лаьтташ долу комаран дитт а гина, Иза цунна тӀевахара. Амма цунна тӀехь, гӀаш доцург, цхьа а стом бацара. ТӀаккха Цо дитте элира: «Цкъа а цхьа а стом ма латабойла хьуна тӀе!» Комаран дитт цу сохьта дакъаделла дӀахӀоьттира[+].

20И сурт шайна гича, Кхуьнан мурдаша, чӀогӀа цец а бевлла, хаьттира: «И комаран дитт муха дакъадели сел сиха?»

21[+]Ӏийсас цаьрга жоп делира: «Аса баккъалла а боху: шун, шеко а йоцуш, чӀогӀа тешар делахь, шуьга хӀокху комаран диттана хилларг дан ницкъ кхаьчна а ца Ӏаш, аша и лаьтташ болчу ломе: „Хьала а балий, хӀордана чу кхоссало“, – алахь, иза а кхочуш хир ду[+]. 22Аша доӀанехь Делах тешарца доьхуш мел дерг а кхочуш хир ду»[+].


Ӏийсан олалла шеконе диллар


(Марк 11:27-33; Лака 20:1-8)

23[•]Иза, Делан цӀийнан керта а веана, нах Ӏамош волчу хенахь динан коьртачу дайша а, къаноша а, Кхунна тӀе а баьхкина, хаьттира: «Муьлхачу бакъонца ду Ахь деш дерг? Хьан елла Хьуна и бакъо?»[+]

24Ӏийсас цаьрга жоп делира: «Аса а дийр дара шуьга цхьа хаттар. Цунна аша жоп лахь, тӀаккха Аса а эр ду шуьга, хьенан бакъонца деш ду и дерриг а. 25Яхьъяс адамаш хих чекхдахар мичара дара? Стигалара дара я Адамашкара дара?»

ТӀебаьхкинарш вовше барт бан хӀиттира: «Нагахь вай: „Стигалара яра“, алахь, Цо хоттур ду: „Цунах хӀунда ца тийшира шу?“ – аьлла[+]. 26Амма нагахь: „Адамашкара яра“, – алахь, нахера кхерам бу вайна, хӀунда аьлча Яхьъя цара пайхамар лоруш ву»[+]. 27Ӏийсана цара жоп делира: «Тхуна ца хаьа», – аьлла.

ТӀаккха Цо цаьрга элира: «Ас а эр дац шуьга, муьлхачу бакъонца деш ду Айса деш дерг».


Шина кӀантах лаьцна хьекъале дийцар

28«Шуна муха хета? Цхьана стеган ши кӀант хилла. Цо, хьалхарчунна тӀе а вахана, элира: „КӀант, тахана ваха а гӀой, сан кемсийн бешахь болх бе“. 29КӀанта элира: „Суна ца лаьа“. Амма иза, ойла йинчул тӀаьхьа метта а веана, болх бан вахара. 30ТӀаккха дас, важа кӀант волчу а вахана, вукхуьнга а изза элира. ШолгӀачу кӀанта жоп делира: „ГӀур ву“. Амма иза болх бан ца вахара. 31Муьлхачо кхочушдина шайн ден дехар?»

Цара элира: «Хьалхарчо».

ТӀаккха Ӏийсас элира: «Баккъалла а боху Аса шуьга: ял гулъешбершший, нахаца лелаш болу зударий Делан Олалла шул хьалха тӀелоцуш бу. 32[+]ХӀунда аьлча Яхьъя шу долчу Делан лаамехь болчу новкъахула веара, амма шу цунах ца тийшира. Ял гулъешберш а, хьарам новкъахула лелаш болу зударий а цунах тийшира. Амма шу, шайна дерриг а гиначул тӀаьхьа а, метта ца даьхкира цунах тешархьама»[+].


Кемсийн беш лелорхочух лаьцна хьекъале дийцар


(Марк 12:1-12; Лака 20:9-19)

33[+][•]«ЛадогӀалаш кхин а цхьана хьекъалечу дийцаре. Цхьана шен долахь латта долчу стага кемсаш йийна хилла. Цу бешана гонах керт а йина, кертахь мутт даккха ор а кечдина, Ӏуналлина бӀов а хӀоттийна цо. Уьш лело белхалой а лаьцна, цӀера ваьлла хилла иза[+]. 34Кемсаш схьагулъян хан тӀекхаьчначу хенахь, цо кемсаш лелош берш болчу шен ялхой бахийтина шена догӀу дакъа схьаэца. 35Амма цара, кхо бахкийтина болу нах схьа а лаьцна, царах цхьанна чӀогӀа йиттина, важа вийна, ткъа кхозлагӀниг, тӀулгаш диттина[+]. 36ТӀаккха цо кхин а хьалха бахийтинчул сов ялхой бахийтина. Цаьрца а изза „гӀиллакх“ хӀоттийна кемсашлелорхоша. 37Эххар а цо шен кӀант вахийтира, олуш: „Сан кӀанте-м ларам хир ма бу церан“[+]. 38Шайна кӀант гича, цара вовшашка элира: „Иза хин олу хӀусамда ву. Иза вен а вийна, цунна кхочу болу бахам вай ваьшна бита беза“[+]. 39Цунна тӀе а кхетта, кемсийн бешара иза ара а ваьккхина, цара иза вийна[+].

40Шуна муха хета, хӀун дийр ду кемсийн беш йолчу дас, ша цига веача?»

41Цара Ӏийсага элира: «Цо уьш, къа ца хеташ, хӀаллакбийр бу, ткъа кемсийн беш кхечаьрга йолах болх бан тӀелоцуьйтур ю, шена догӀуш долу дакъа, хан тӀекхаьчча, схьалун долчаьрга»[+].

42[+]Ӏийсас цаьрга элира: «Аша ца дешна Делан Йозанашна тӀехь дерг:

„ГӀишло еш пхьераша дӀакхоьссина тӀулг
цӀийнан сонан йистехь коьрта тӀулг хилла, дӀахӀоьттина.
Иза Везачу Эло дина ду,
вайна гергахь и чӀогӀа инзаре а ду!“[+]

43Цундела Аса боху шуьга: Делан Олалла, шуьгара схьа а даьккхина, цунах Далла пайда бийр болчу нахе дӀалур ду. 44Цу тӀулга тӀе охьавоьжнарг аталур ву, ткъа и тӀулг цхьанна тӀебоьжча, цо иза хьошур ву»[+].

45Шайна Цо дуьйцург хезча, динан коьрта дай а, парушхой а кхийтира, Цо дуьйцурш шаьш дуйла. 46Иза схьалаца дагадеара царна, амма Ӏийса пайхамар лоруш болчу нахах уьш и дан ца хӀуьттура[+].

#### 22


Доккхачу тойнах лаьцна хьекъале дийцар


(Лака 14:15-24)

1[•]Ӏийсас юха а царна цхьа хьекъале дийцар далийра. Цо элира:[+] 2«Стигалийн Олаллехь иштта ду. Цхьана паччахьо шен кӀантана зуда ялош той кечдина[+]. 3Цо шен ялхой бахийтина хилла, хьалххе кхайкхина хиллачу хьешашка тойне схьадуьйла аьлла, амма вукхарна цига бахка ца лиъна. 4Цо юха а ялхой бахийтина хьешашка дӀаала: „ЛадогӀалаш. Той дӀадахьа мел оьшуш дерг долуш ду. Дустийна долчу бежанашна урс а хьаькхна, шадерг а кийча ду. Дуьйлийша зуда ялочохь хӀоттийначу тойне“. 5Амма хӀокхара кхайкхина болчу хьешашна цига бахка ца лиъна, уьш шайн гӀуллакхашка маьӀ-маьӀӀе дӀасабевлла. Цхьаъ шен кха тӀе болх бан вахана, важа шен йохкаэцар лело вахана, 6ткъа вукхара, паччахьан ялхой схьа а лаьцна, уьш бала боллалц йиттина охьабехкина[+]. 7Паччахь чӀогӀа оьгӀазвахана. Цо, шен эскархой а бахийтина, шен ялхой байинарш байийтина, церан гӀала а ягийна[+]. 8ТӀаккха цо шен ялхошка элира: „Дерриг а кийча ду той дӀадахьа. Амма тойне кхайкхинарш кхуза бахка хьакъ долу нах ца хилла[+]. 9Даха а гӀой, хӀора некъ галморзаха болучу меттера нах схьакхайкха со волчу“. 10Ялхоша, баха а бахана, массо а меттера нах схьакхайкхина. Царна юкъахь дика нах а, вон нах а хилла. Хьешийн цӀа хьаладуьзна хилла цара.

11Паччахь уьш болчу араваьлча, хьешашна юкъахь цунна гира цхьа стаг, тӀехь тойне воьдуш юхуш йолу бедарш а йоцуш. 12Паччахьо цуьнга хаьттира: „ХӀей къонах, хьо муха кхаьчна кхуза цу бедаршца?“ Важа вист ца хилла. 13[+]ТӀаккха паччахьо шен ялхошка омра дира: „Иза, схьа а лаций, ког-куьг дӀа а дехкий, Ӏаьржачу боданечу метте чукхосса. Цигахь белхар а, цергаш хьекхор а ду“[+].

14Кхайкхинарш дукха бу, амма царна юкъахь хаьржинарш кӀезиг бу».


Паччахьна ял яларх лаьцна


(Марк 12:13-17; Лака 20:20-26)

15[•]ТӀаккха парушхой, ара а бевлла, шайна юкъахь барт беш хилла, Ӏийса дош харцдаьллачу меттехь муха лоцур вара техьа бохуш[+]. 16Цара шайн мурдаш бахийтина Иза волчу, царах хӀародхой а тоьхна. Мурдаша Ӏийсага элира: «Устаз! Тхуна хаьа Ахьа бакъдерг дуьйцийла а, Далла тӀе боьду некъ нийса хьоьхийла а. Наха Хьайна олучух гӀайгӀа беш а вац Хьо, хӀунда аьлча Хьо стеган дарже ца хьожу[+]. 17Алахьа тхоьга, Хьуна хӀун хета, нийса дуй те римхойн паччахьна ял ялар я дац?»[+]

18Ӏийсана хууш яра церан ямарта ойланаш, цундела Цо элира: «Шалхончаш! Со стенна зоь аш[+]? 19Схьагайта Суна шаьш йолана луш долу ахча».

Цунна дато динари-ахча схьадеара. 20ТӀаккха Цо хаьттира: «Хьенан сурт ду кху тӀехь диллинарг, хьенан цӀе ю язйинарг?»

21Цара элира: «Римхойн паччахьан».

ТӀаккха Ӏийсас цаьрга элира: «Делахь, паччахьна паччахьна доггӀург дӀало, Далла – Далла доггӀург»[+].

22Шайна иза хезча, уьш, цец а бевлла, дӀабахара.


Денваларх лаьцна


(Марк 12:18-27; Лака 20:27-40)

23[+][•]Цу дийнахь ХӀара волчу садукъой баьхкира. Уьш ца тешара велла стаг денваларх. Цара Цуьнга хаьттира:[+] 24[+]«Устаз, Мусас Ӏамадора: бер доцуш волу стаг велча, цуьнан вашас цунах йисина йолу зуда шена ерзор ю, ткъа цо дина долу бераш веллачун тӀаьхье санна лору[+]. 25Цхьана хенахь кхузахь Ӏаш ворхӀ ваша вара. Царах воккхаха волчо зуда ялийра. Шен бераш хилале иза валар бахьана долуш, цуьнан зуда шозлагӀа волчу вешина йисира[*]. 26Изза хӀума шозлагӀчу а, кхозлагӀчу а вешица хилира. Иштта ворхӀе а ваша велла дӀавелира. 27Царал массарал а тӀаьхьа зуда елира. 28Масала, нах беллачуьра денлучу дийнахь цу ворхӀ веших муьлхачун зуда хилла дӀахӀуттур ю иза? Уьш шаберш а цуьнца Ӏийна ма бу».

29Ӏийсас жоп делира: «Шу тилла, хӀунда аьлча Делан Йозанаш ца хаьа шуна, Делан ницкъ а ца бевза шуна. 30Беллачуьра денлучу заманахь наха зударий а балор бац, я уьш маре а гӀур бац. Стигаларчу маликех тарлур бу уьш. 31Ткъа беллачуьра денбаларх лаьцна аьлча, аша ца дешна Дала шайга аьлларг: 32[+]„Со ИбрахӀиман а, Исхьакхан а, Якъубан а Дела ву“? Иза беллачеран Дела вац, дийначеран Дела ву!»[+]

33Шайна и хьехам хезча, нах чӀогӀа цецбевлира.


Муьлха ду Дала тӀедиллинчу гӀуллакхех коьртаниг?


(Марк 12:28-34; Лака 10:25-28)

34[•]Цо садукъой Шен жоьпаца ала хӀума а доцуш битина хилар шайна хиъча, парушхой цхьаьна гулбелира. 35Царах волчу цхьана Ӏеламчу стага, Ӏийса зерхьама, Цуьнга хаьттира: 36«Устаз, товратан хьехамашна тӀехь уггар хьалха тӀедиллина долу гӀуллакх муьлха ду?»

37[+]Цо жоп делира: «„Хьайн Веза Дела доггах, доллучу синца, дерриг а хьекъалца веза“[+]. 38Иза уггар хьалхара, уггар лакхара тӀедиллина гӀуллакх ду. 39[+]Цунах терра шолгӀа тӀедиллинарг а ду: „Хьайн уллораниг хьо санна веза“[+]. 40[+]Товрат тӀера бина берриге а хьехамаш а, пайхамарша яздина дерриге а Дала тӀедиллинчу оцу шина гӀуллакх тӀехь лаьтташ ду»[+].


Дала леррина Къобалвинчух лаьцна хаттар


(Марк 12:35-37; Лака 20:41-44)

41[•]ТӀаккха Ӏийсас схьагулбеллачу парушхошка хаьттира: 42«ХӀун ойланаш йо аша Дала леррина Къобалвинчух лаьцна? Хьенан КӀант ву Иза?»

Цара Цуьнга элира: «Даудан КӀант ву»[+].

43Ӏийсас цаьрга элира: «Делан Сино иракарахӀоттийна волчу Дауда хӀунда олу Цунах „Хьалдолу Эла“? Цо ма олу:

44[+]„Везачу Эло аьлла сан Хьалдолчу Эле:
‘Суна аьтту агӀор охьахаа,
Аса Хьан мостагӀий Хьан когашка охьабахккалц’“[+].

45Дауда „Хьалдолу Эла“ ву аьлла, Цуьнан цӀе йоккхуш хилча, Иза муха хир ву Даудан кӀант?»

46Цхьаммо а, цхьа дош аьлла а, жоп ца делира Цунна дуьхьал. ХӀетахь дуьйна схьа Ӏийсага цхьа а хаттар дан ца хӀуттура уьш[+].

#### 23


Парушхойн а, Ӏеламчу нехан а гӀалатех адамаш лардар


(Марк 12:38, 39; Лака 11:43, 46; 20:45,[46])

1[•]ТӀаккха Ӏийса халкъаций, Шен мурдашций къамел дан волавелира. 2Цо элира: «Ӏеламчу нахана а, парушхошна а бакъо елла Мусан товрат-хьехамах нах кхето. 3Цу тайпана, цара дан деза бохург дерриг а кхочушде, амма уьш санна ма лела, хӀунда аьлча цара дан деза олу, ткъа шаьш и гӀуллакхаш дан а ца до[+]. 4Цара чӀогӀа хала парзаш хӀиттадо. Уьш кхочушдан чӀогӀа хала ду. И парзаш нахана тӀе а дехкина, уьш цаьрга дӀакхехьийта гӀерта. Ткъа шаьш пӀелг меттахбаьккхина а хӀума дан лууш бац. 5[+]Цара шаьш деш долу дика нахана гайтархьама до: Делан Йозанаш тӀеяздина йолу церан хьаьжнаш тӀе йоьхкург кхечерачул шорлуш ю, ткъа обанаш тӀера чечакхаш яхлуш ю[+]. 6Царна уггар сийлахь йолу меттигаш еза тойнашкахь а, гуламан цӀенош чохь а[+]. 7Царна лаьа базаран майданахь шайга чӀогӀа лоруш маршалла хаттийта а, „устаз“ аьлла, нахе шайн цӀе яккхийта а. 8Амма аша шайн цӀе, „устаз“ алий, ма яккхийта, хӀунда аьлча вайн массеран а баккъалла а волу цхьа Устаз ву, ткъа шу вежарий ду[+]. 9Цхьаннан а кху дуьненахь „Веза Да“ алий, цӀе ма яккха, хӀунда аьлча шун Веза Да цхьаъ бен вац. Иза – Стигалахь Верг ву[+]. 10Шаьш „хьехамхой“ ду алий, цӀе ма яккхийта, хӀунда аьлча шун цхьа Хьехамхо ву – Дала леррина Къобалвинарг. 11[+]Шуна юкъара уггар лакхара верг шун ялхо хуьлийла[+]. 12[+]Ша лакхара хеташ верг, лах а вина, кӀезиг хетар ву, ткъа ша кӀезиг хеташ верг хьалаваьккхина хир ву[+].

13-14[+]Къа ду шун, Ӏелам нах а, парушхой а, шалхалла шайца йолуш долу! Адамашна Стигалийн Олалла тӀелаца боьду некъ дӀакъевлина аша. Шаьш а ца доьлху шу цу некъахула, ткъа кхечу нахана а дуьхьал ду шу цу некъахула уьш бахийта[*][+].

15Къа ду шун, Ӏелам нах а, парушхой а! Шалхалла шайца ерш! ХӀордана а, лаьттана а гобаккха кийча ду шу, цхьа стаг мукъана а шайгахьа ваккхархьама. И санна верг шайна карийча, цунах шайл шозза жоьжахатина пайдениг вой, дӀахӀоттаво аша.

16Къа ду шун, шаьш бӀаьрзе а долуш, юьхьлаьцнарш. Аша олу: „Делан цӀийнах дуй биъча, хӀумма а дац, амма Делан цӀа чохь долчу деших дуй биъча, иза кхочушбан беза“[+]. 17БӀаьрзе, сонта нах! ХӀун ду деза – деши ду, я Делан цӀа ду, и деши даздеш долу[+]? 18Аша боху: „СагӀа доккхучу кхерчах дуй биъча, хӀумма а дац. Амма цу кхерча тӀехь Ӏуьллучу сагӀанах дуй биъча, иза къарбан йиш яц!“ 19БӀаьрзе нах! ХӀун ду деза – сагӀина еана хӀума ю, я ша кхерч бу, еана йолу хӀума язъеш болу[+]? 20Цу кхерчах дуй буучо цу тӀе охьайиллинчу хӀуманах а боу дуй. 21Делан цӀийнах дуй буучо Делан цӀийнах а, цу чохь Ӏаш Волчух а боу дуй[+]. 22[+]Стигалх дуй буучо Дала паччахьалла дечу гӀантах а, цу гӀанта тӀехь Волчух а дуй боу[+].

23[+]Къа ду шун, Ӏелам нах а, парушхой а. Шалхалла шайца ерш! Ялташ чудерзочу хенахь Ӏаждарбецан, цицан, оччаман уьтталгӀа дакъа аша сагӀина дӀало, ткъа товрат-хьехамашкахь уггар чӀогӀа лоруш дерш – нийсо, къинхетам, тешаме хилар – шуна дицделла. Хьо цхьа хӀуманаш лардеш волчу хенахь важа дицдан ца деза[+]. 24БӀаьрзе юьхьлаьцнарш! Шаьш молуш долчу хи чуьра чуьрк дӀайоккху аша, амма эмкал[*] дӀакхоллу.

25Къа ду шун, Ӏелам нах а, парушхой а. Шалхалла ю шуьца! Аша кад-хедар тӀехулара дикка цӀандо, амма чухулара уьш бӀаьрмецигаллица а, къизаллица а схьаяьккхина йолчу хӀуманах дуьзна ду. 26БӀаьрзе парушхо, цкъа хьалха кад-хедар чуьра цӀанде, уьш тӀера а, чуьра а цӀена хилийта.

27[+]Къа ду шун, Ӏелам нах а, парушхой а. Шалхалла шайца ерш! Шу, кир а тоьхна, лаьтташ йолчу къуббанех тера ду. ТӀехулара хьаьжча, уьш хазахета, ткъа царна чохь беллачеран даьӀахкаш, дахкаделла долу дилха а ду[+]. 28Шу шаьш а, тӀехулара хьаьжча бакъахьара лелаш хетахь а, шайца шалхалла а йолуш, зуламах дуьзна долчарах ду.

29Къа ду шун, Ӏелам нах а, парушхой а! Шалхончаш! Пайхамаршна къуббанаш хазйо аша, Делан лаамехь болчеран кешнаш кечдо. 30Аша олу: „Тхо тхешан ворхӀе а да Ӏийначу хенахь даьхнехьара, оха тхайн дайшца пайхамарийн цӀий Ӏанор дацара“[+]. 31Цу дешнашца аша шайна дуьхьал тоьшалла до, шаьш пайхамарш байинчу тӀаьхьенах хилар чӀагӀ а деш. 32Шайн дайша лелийнарг кхин а тӀехдаккха! 33[+]Лаьхьанийн тӀаьхье! Жоьжахатих муха довла дохку шу[+]? 34Цундела Аса шу долчу бохкуьйту пайхамарш, хьекъалчаш, Ӏелам нах. Царах цхьаберш аша я бойу, я жӀарах дӀатуху, вуьш, шун гуламан цӀенош чохь етташ, цхьана гӀалара вукху гӀала лоьхкуш лелабо[+]. 35[+]Шуна тӀехь ду шуна Делан лаамехь болчеран цӀий, аша Ӏанийна долу, бехк боцучу Хьабулна тӀера дӀадолийна Барак-ЯхӀун кӀант волчу Закри-ЯхӀуна тӀекхаччалц, Делан цӀенний, сагӀа доккхуш болчу кхерчаний юккъехь аша вийна волчу[+]. 36Аса баккъалла а боху шуьга, цу дерригенах а жоп лур ду хӀокху тӀаьхьено».


Ярушалайм бахьана долуш гӀайгӀане хилар


(Лака 13:34,[35])

37[•]«Ва Ярушалайм! Пайхамарш бойу ахь, хьайна тӀебахкийтиначарна тӀулгаш детта ахь. Мел чӀогӀа лиънера-кх Суна хьан бераш гулдан, олхазаро шен кӀорнеш тӀома кӀел гул ма-ярра, амма хьуна ца лии иза[+]. 38[+]ХӀинца билггала шун ЦӀа Дала дӀатесна ду. 39[+]Ас боху шуьга, шуна Со гур вац, цхьа хан а еана, аш аллалц: „Декъала ву Везачу Элан цӀарах вогӀуш верг!“»[+]

#### 24


Делан цӀа дохор хиларх лаьцна


(Марк 13:1, 2; Лака 21:5,[6])

1[•]Делан цӀа долчуьра схьавогӀуш вара Ӏийса. Цу цӀийнан кертахь йолу гӀишлош Цунна гайтархьама, Ӏийсана тӀебаьхкира Цуьнан мурдаш. 2Цо цаьрга элира: «ХӀара шадерг а гой шуна? Аса баккъалла а боху шуьга: И дерриге а хӀаллакдийр ду, тӀулга тӀехь тӀулг а ца буьтуш»[+].


ТӀаьхьарчу заманан билгалонаш


(Марк 13:3-13; Лака 21:7-19)

3Ӏийса Зайт-диттийн лам тӀехь хиъна Ӏачу хенахь, Цуьнан мурдаш Цунна тӀебаьхкира. Уьш Ӏийсаца шаьш бисча, цара хаьттира: «Алахьара Ахьа, иза маца хир ду? Хьо схьаваран а, дуьненан тӀаьхьарчу заманан а билгало муха хир ю?»

4Цаьрга Ӏийсас элира: «Ларлолаш, шаьш ле ма дайталаш[+]. 5Аса иза боху, хӀунда аьлча дуккха а богӀур бу Сан цӀарах. Цара эр ду: „Со ву Дала леррина Къобалвинарг!“ Дукхахберш Ӏехор бу[+]. 6ТӀемех лаьцна хезар ду шуна, вовшахлетарех лаьцна хаамаш а хир бу. Шу дохий ма хьовза, хӀунда аьлча иза хила дезаш дерг ду. Амма иза цкъачунна чаккхе яц[+]. 7Халкъана дуьхьал халкъ гӀоттур ду, мохк махкана дуьхьал бер бу. МаьӀ-маьӀӀехь мацалла а хӀуттур ю, мохк а бегор бу[+]. 8Амма иза, берах хьийзош йолчу зудчун санна, халчу баланийн юьхь бен хир яц. 9[+]Шу Ӏазапанний, Ӏожаллиний кара дӀалур ду. Сан цӀе бахьана долуш массо а къаьмнийн шуьга цабезам кхоллалур бу[+]. 10Сох тешна болу дукхахберш дохко а бевр бу, ямартлонаш а еш, вовшашца гамо лелор ю[+]. 11Дукха нах лебеш, дуккха а харцпайхамарш юкъабевр бу[+]. 12Зен-зулам совдалар бахьана долуш, дукхахболчеран безам лахлур бу. 13[+]Амма и дерриг а чекхдаллалц лайнарг кӀелхьарвоккхур ву[+]. 14И Делан Олаллех лаьцна болу хаза кхаъ дерриге а дуьнен чохь дӀакхайкхор бу, массо а адамашна иза тоьшалла хилийтархьама. Цул тӀаьхьа тӀекхочур ю дуьненан чаккхе»[+].


Боккха гӀайгӀа-бала


(Марк 13:14-23; Лака 21:20-24)

15[+][•]«Иштта, Даниал-пайхамарехула аьллачух „вас еш йолу къемате хӀума“ езачу метте дӀахӀоьттина шайна гича, – (хӀара доьшург нийса кхетийла!),[+] 16тӀаккха цу хенахь ЯхӀуд-махкахь нисвелларг лаьмнашка дӀаводийла. 17[+]Ткъа тхов тӀехь нисвелларг, цу тӀера охьавоьссича, цӀа чу ма воьдийла, шен цхьа хӀума схьаоьцур яра аьлла[+]. 18Аренгахь нисвелларг, шен тӀеюху хӀума схьаоьцур яра ша аьлла, цӀа ма вогӀийла. 19Боккхачу баланехь хир бу цу дийнахь доьзалхочух болу а, бераш дакхош болу а зударий[+]. 20Деле дехалаш, шаьш девдда дӀадаха дезаш йолу хан Ӏай я шоьтан садоӀучу дийнахь ма нисъялийта алий. 21[+]ХӀунда аьлча дуьне кхоьллинчу хенахь дуьйна, хӀара хан тӀекхаччалц, цхьанна а гина а боцу, я кхин цул тӀаьхьа гун а боцу боккха баланаш гур бу нахана[+]. 22Дала и денош дац ца динехьара, цхьа а кӀелхьарвалалур вацара. Амма Ша хаьржинчеран дуьхьа и денош Цо дацдина хир ду[+].

23Цхьаммо шайга цу хенахь „Хьажал! Кхузахь ву шуна Дала леррина Къобалвинарг!“ я „Цигахь ву шуна!“ алахь, цунах ма тешалаш,[+] 24хӀунда аьлча цу заманчохь харцпайхамарш а, шаьш Дала леррина Къобалдинарш ду бохурш а гучубевр бу. Цара тамашийна гӀуллакхаш а, тамашийна билгалонаш а гойтур ю, шайн йиш хилахь, Дала хаьржинарш Ӏехорхьама[+]. 25ЛадогӀалаш! Аса иза хьалххехь шуьга дӀахьедо[+].

26[+]Нагахь шайга алахь: „Хьовсал! Иза яьссачу аренгахь ву!“ цига ма гӀолаш. Шайга: „Хьовсал, Иза къайлахчу цӀа чохь ву!“ алахь, царах ма тешалаш, 27хӀунда аьлча, малхбалехьа летта, малхбузехула тӀехъиккхина долу стелахаьштиг санна, хир ду Адамийн КӀентан схьавар[+].

28[+]ХӀунда аьлча дакъа долчохь схьагуллур ю хьаргӀанаш[*] а»[+].


Адамийн КӀант схьавар


(Марк 13:24-27; Лака 21:25-28)

29[+][•]«Цу баланийн денош чекх ма девллинехь,

малх кхулур бу,
батто а серло лур яц,
стигалара седарчий а охьаоьгур ду,
стигалийн нуьцкъалалла а леста йолалур ю[+].

30[+]Цу сохьта стигалахь Адамийн КӀентан тамашийна билгало гучуер ю. Дуьнен чуьра массо а къаьмнаш гӀайгӀане хир ду. Стигаларчу мархашна тӀехула схьавогӀуш Адамийн КӀант гур ву царна, Шен ницкъаца а, доккхачу сийлаллица а гучуваьлла волу[+]. 31Турбин озаца Ша хаьржинарш дуьненан еъа а маьӀӀера схьагулбан дохуьйтур ду Цо Шен маликаш, стигалийн цхьана йистера вукху йисте кхаччалц»[+].


Комарийн дитт масална далош дина дустар


(Марк 13:28-31; Лака 21:29-33)

32[•]«Масала, эца комарийн диттах хьехам: цуьнан гаьннаш кӀад а делла, гӀа тосучу хенахь, хаьа шуна аьхке герга кхаьчнийла. 33Иштта, и хӀуманаш кхочушхуьлуш шайна гича, хаа ду шуна Адамийн КӀентан зама герга юйла а, Иза неӀарехь вуйла а. 34Бакъдерг боху шуьга: хӀара адамийн тӀаьхье чекхъялале, хир ду и дерриге а[+]. 35Стигаллий, латтий къайладаьлча а, Сан дешнаш довр дац»[+].


Де а, сахьт а цхьанна а ца хаьа


(Марк 13:32-37; Лака 17:26-30, 34-36)

36[•]«Ткъа и де а, и сахьт а цхьанна а ца хаьа, я стигалара маликашна а, я КӀантана а, Да воцучунна[+]. 37[+]Нохьа-пайхамаран заманахь санна хир ду Адамийн КӀант схьавогӀуш[+]. 38ХӀунда аьлча хьалха, хи тӀедалале, адамаш юуш, молуш, зударий балош, маре оьхуш хилла. И дерриге а лаьттира Нохьа-пайхамар хинкеманна чу валлалц. 39[+]ХӀумма а дагахь доцуш хилла долу адамаш, хи тӀе а даьлла, хӀаллакьхилира. Иштта хир ду Адамийн КӀант схьавогӀучу хенахь а[+]. 40Цу заманчохь шиъ аренгахь болх беш хир ву. Царах цхьаъ схьаоьцур ву, ткъа важа вуьтур ву[+]. 41Кохьар хьовзош, болх беш йоллучу шина зудчух цхьаъ схьаоьцур ю, важа юьтур ю. 42Цундела сема хилалаш, хӀунда аьлча шуна ца хаьа, маца вогӀур ву шун Веза Эла[+]. 43[+]Кхин цхьа хӀума а дагахь латтаде: хӀусамдена къу буьйсанна маца вогӀур ву хаьахьара, цо сема хиларца иза ларвийр вара, цуьнга шена къола ца дайта[+]. 44Цундела шу а хила деза кийча, хӀунда аьлча Адамийн КӀант шу Цуьнга ца хьоьжучу хенахь вогӀур ву»[+].


Тешаме а, тешам боцу а ялхо


(Лака 12:41-48)

45[•]«Муха хуьлу тешаме а, кхетаме а волу ялхо? Иза ву вукху ялхошна тӀехӀоттийнарг, царна шен-шен хенахь яа хӀума дӀа а луш. 46Декъал хир ву, шен хьолада цӀа веача, цунна иштта лелаш гун волу ялхо[+]. 47Бакъдерг боху шуьга: хьоладас иза шен берриг а бахамна тӀехь куьйгалхо хӀоттор ву. 48Амма, масала, и ялхо, шен даг чу оьгӀазло а йиллина, ша-шега: „Сан эла кестта цӀа вогӀур вац“ бохуш,[+] 49вукху ялхошна коча а оьхуш, ша санна болчу маларш муьйлуш болчаьрца тӀех сов дууш, маларш муьйлуш Ӏаш хир ву. 50Иза цӀа варе ца хьоьжучу дийнахь а, цунна дагахь доцучу хенахь а, цу ялхочун олахо цӀа кхочур ву. 51ХӀусамдас и ялхо, тур тоьхна, шина декъе воькъур ву, шалхо лелочу нехан дакъа цунна дӀа а кхочуьйтуш. Ткъа цигахь белхар а, цергаш хьекхор а хир ду»[+].

#### 25


Итт зудаберах лаьцна долу хьекъале дийцар

1[+]«Цу хенахь Стигалийн Олалла иштта хир ду. Цхьана дийнахь Итт зудабер, цхьацца стогар схьа а эцна, зуда ялош волчу кӀантана дуьхьалъяхана[+]. 2Царах пхиъ сонта хилла, ткъа важа пхиъ хьекъал долуш хилла. 3Сонта пхиъ, шаьш стогарш схьаоьцуш, цу чу дуттуш долу даьтта схьаэца йицъелла. 4Хьекъал долуш долчу хӀора зудаберо, шаьш стогарш схьаоьцуш, шайн-шайн кхаби чохь даьтта а схьаэцна. 5Зуда ялош верг, схьа ца вогӀуш, хьевелла. ТӀегӀоьртинчу набарна зудабераш дӀатийна[+].

6Буьйса юккъе яьлча, цхьа мохь хезна царна: „ХӀей, зуда ялош верг вогӀуш ву шуна! Дуьйло, цунна дуьхьалгӀо!“ 7Цу сохьта зудабераша, сама а девлла, шайн стогарш хьалалатийна. 8Пхеа сонтачу зудаберо вукхаьрга дехар деш хилла: „Лойша тхуна жимма даьтта, тхан стогарш дӀабовш бу“, – бохуш. 9Цаьрга хьекъал долчу зудабераша элира: „Шуна иза дала тхан йиш яц, и даьтта я шуна а, я тхуна а тоам боцуш ца дисийта. Йохкархой болчу а гӀой, эца аша“. 10Уьш даьтта эца бахана леллашехь, веана зуда ялош верг схьакхаьчна. Тойне даха кийча долу зудабераш цуьнца дахана, ткъа неӀ дӀакъовлаелла[+].

11[+]ТӀаьххьара а даьхкина зудабераш схьакхаьчна. Цара аьлла: „Эла! Ва эла! НеӀ дӀаеллахьа тхуна!“[+] 12Амма Цо цаьрга аьлла: „Аса баккъалла а боху шуьга: суна шу ца девза!“[+]

13Цундела сема хила, хӀунда аьлча Адамийн КӀант вогӀур волу де а, сахьт а шуна хууш дац»[+].


Кхаа ялхочух лаьцна долу хьекъале дийцар


(Лака 19:11-27)

14[+][•]«Стигалийн Олалла иштта хир ду. Цхьана стага, ша генарчу новкъа валале, шен ялхой схьа а гулбина, уьш шен бахам ларбан хӀиттийна. 15Цо шен ялхошна, хӀораннан а хьуьнаре хьаьжжина, ахча делла, царна луъучу агӀор иза лело. Цхьанна цо пхи гали деши делла, вукхунна ши гали деши делла, кхоалгӀачунна цхьа гали деши делла. ТӀаккха иза новкъа ваьлла. 16Шена пхи гали деши кхаьчначо, цхьана мехалчу гӀуллакха юккъе а вахана, царах кхин а пхи гали деши даьккхина. 17Ши гали деши кхаьчначо кхин а ши гали деши тӀедаьккхина. 18Ткъа цхьа гали деши шегахь долчо, ваха а вахана, ор а даьккхина, цу чохь и деши дӀалачкъийна.

19Дикка хан яьлча, веана эла схьакхаьчча, цо цаьрга хаьттина, хӀун дира аша шен ахчанах аьлла[+]. 20Пхи гали деши шегахь дитинарг, кхин а пхи гали тӀе а диллина, и деши схьадахьаш веана. Цо аьлла: „Эла, ахьа соьгахь пхи гали деши дитира. Аса кхин а пхи гали тӀедаьккхина“. 21Эло цуьнга элира: „Хьо дика, тешаме ялхо ву. Дика гӀуллакх дина ахьа аса хьайгахь дитинчу кӀеззиг долчу ахчанах. ХӀинца аса хьуна кхин а доккха гӀуллакх тӀедожор ду. Чувола, соьца цхьаьна самукъадаккха“[+]. 22Ши гали деши шегахь дитина верг а веана шен эла волчу. Цо аьлла: „Эла, ахьа соьгахь ши гали деши дитира, аса кхин а ши гали даьккхина“. 23Хьолан дас цуьнга аьлла: „Хьо дика, тешаме ялхо ву. Дика гӀуллакх дина ахьа аса хьайгахь дитинчу кӀеззиг долчу ахчанах. ХӀинца аса хьуна кхин а доккха гӀуллакх тӀедожор ду. Чувола, соьца цхьаьна самукъадаккха“. 24ТӀе а веана, хӀокхо шегахь цхьа гали деши дитинчу ялхочо аьлла: „Эла, суна хууш ду хьо луьра стаг вуйла. Ахьа айхьа дӀа ца дийначуьра ялта чуоьцу, айхьа охьа ца Ӏанийначуьра схьагулдо. 25Цундела аса, хьох кхоьруш, ваха а вахана, хьан деши лаьтта буха доьллира. Хьажал, хьан деши кхузахь ду хьуна“. 26Цуьнга хьолан дас аьлла: „Хьо вон а, болх бан кархдер доцуш а ялхо ву. Хьуна хууш ду, аса дӀа ца дийначохь ялта хьокхий, охьа ца Ӏанийначохь схьагулдой[+]. 27Цундела хьо сан ахча мах лелош болчаьрга дӀадала дезаш ма вара. ТӀаккха, со юхавеача, аса сайн ахча тӀеяьлла са а йолуш схьаоьцур ма дара. 28Цуьнгара гали деши схьа а эций, итт гали деши долчуьнга дӀало. 29[+]ХӀунда аьлча хӀоранна а шен долчунна тӀе кхин а сов лур ду, ткъа цуьнан дерг кхин а стамлур ду. Амма хӀумма а доцучуьнгара цуьнан данне а доцург а дӀадоккху[+]. 30[+]Чукхосса и шех пайда схьабер боцуш волу ялхо Ӏаьржачу бодане. Цигахь белхар а, цергаш хьекхор а ду“»[+].


Адамашна тӀехь йина кхел

31[+]«Ткъа Адамийн КӀант Шен сийлаллица веача, Шеца массо а маликаш а долуш, Иза Шен стигалийн сийлаллехь охьахуур ву Шен паччахьан гӀанта тӀе[+]. 32ТӀаккха массо а халкъаш Цунна хьалха схьагуллур ду. Цо уьш, жаӀуьно уьстагӀий гезарех санна, дӀасакъастор ду[+]. 33УьстагӀий Цо Шена аьтту агӀор дохур ду, гезарий – аьрру агӀор. 34Паччахьо Шена аьтту агӀор болчаьрга эр ду: „Сан Дас декъалдинарш, шу тӀедуьйла! Дуьне кхоьллинчу хенахь дуьйна схьа шайна кечдина, Сан Олаллехь долу дахар дӀаэца. Иза шуна деш долу совгӀат ду,[+] 35хӀунда аьлча Со меца волчу хенахь аша Суна яа хӀума елира, Со хьогах волчу хенахь аша Суна мала хи делира. Со араваьлла лелачу хенахь аша Со тӀеийцира[+]. 36Со тӀехь беркъа волчу хенахь аша Суна тӀеюха хӀума елира. Со цомгуш волчу хенахь аша Сан дола дира. Со набахтехь волчу хенахь шу Со волчу тӀаьхьадаьхкира“[+]. 37ТӀаккха Делан лаамехь болчара Цуьнга эр ду: „Веза Эла! Хьо меца а волуш, оха маца елла хьуна яа хӀума? Хьо хьогах а волуш, оха маца делла хьуна мала хи? 38Хьо араваьлла лелачу хенахь оха маца эцна хьо тӀе? Хьо беркъа ваьлла лелаш, оха маца йоьхна хьуна тӀе хӀума? 39Хьо тхуна маца гина цомгуш я набахти чохь? Тхо маца ихна тӀаьхьа?“ 40Паччахьо цаьрга эр ду: „Аса баккъалла а боху шуьга: гӀо оьшучохь хӀокху Сан вежаршна, царах уггар ледара волчунна а, аша мел динарг Сан дуьхьа дина ду шуна“[+].

41ТӀаккха Шена аьрру агӀор болчаьрга эр ду: „Гена довла Суна, Делан неӀалт хилларш! Иблисаний, цуьнан харцмаликашний кечйинчу жоьжахатин цӀера юккъехь ю шун меттиг[+]. 42ХӀунда аьлча Со меца волчу хенахь аша яа хӀума ца елира, Со хьогах волчу хенахь мала хи ца делира. 43Со араваьлла лелачу хенахь аша Со тӀе ца ийцира. Со цомгуш волчу хенахь, я набахти чохь воллучу хенахь аша Сан терго ца йира“. 44ТӀаккха цара Цуьнга эр ду: „Веза Эла! Тхуна хьо маца гина меца а, хьогах волуш а, я араваьлла лелаш? ТӀехь беркъа волуш а, могуш воцуш а? Тхуна маца гина хьо набахти чохь? Тхо маца Ӏийна Хьан гӀуллакх ца деш?“ 45ТӀаккха Паччахьо цаьрга эр ду: „Аса баккъалла а боху шуьга: аша гӀо оьшучохь Сан цхьанна а вешина гӀо ца дина, царах уггар ледара волчунна а, иза Суна ца дина аша“[+]. 46[+]ТӀаккха уьш цкъа а хедар доцучу таӀзарехь хир бу, ткъа Делан лаамехь берш хедар доцучу дахаре кхочур бу»[+].

#### 26


Ӏийса вен бина болу барт


(Марк 14:1, 2; Лака 22:1, 2; Яхьъя 11:45-53)

1[•]Ша къамел дина ваьллачул тӀаьхьа Ӏийсас Шен мурдашка элира: 2[+]«Шуна хууш ду ши де даьллачул тӀаьхьа „Пасахь“ олу деза де тӀекхочуш дуйла а, Адамийн КӀант жӀарах дӀатоха дӀалур вуйла а»[+].

3ТӀаккха динан коьрта дай а, къаной а Кайба цӀе йолчу динан коьртачу ден кертахь схьагулбелира. 4Цара барт бира Ӏийса хӀилланца схьалаца а, вен а. 5Амма цара элира: «Дезачу дийнахь дан мегар дац иза, адам карзах ца далийта».


Бет-ХӀинехь Ӏийсана тӀе деза даьтта доттар


(Марк 14:3-9; Яхьъя 12:1-8)

6[•]Ӏийса Бет-ХӀинехь чкъураца ца йоьрзу цамгар хилла йолчу ШамӀин хӀусамехь волчу хенахь,[+] 7[+]Цунна тӀееара, мехала кхаба карахь а йолуш, цхьа зуда. Иза шен кхаби чуьра хаза хьожа йогӀу, механа чӀогӀа деза долу даьтта хиъна Ӏаш волчу Ӏийсана коьрта тӀе дитта йолаелира. 8И сурт шайна гича, Ӏийсан мурдаш резабоцуш хьаьвзира. Цара элира: «Муха лелор ду цу тайпана кхоам боцуш долу хӀума? 9Безачу мехах и даьтта дӀа а доьхкина, цунах схьаэцна долу ахча мискачу нахана дӀадала мегар ма дара».

10Ӏийсас, Шена и къамел хезча, элира: «Эхь стенна хоьтуьйту аша цу зудчунна? Цо Суна динарг дика гӀуллакх ду. 11[+]Миска нах шуна юххехь гуттар а хир бу, ткъа Со даим хир вац шуьца[+]. 12Сан дегӀа тӀе и мехала даьтта а доьттина, иза Со дӀаволла хьалххе кечам беш ю[+]. 13Аса баккъалла а боху шуьга: дерриг а дуьнен тӀехь, и хаза кхаъ кхайкхочу массо а меттехь, цу зудчо динарг, цуьнан сий айдеш, хьахор ду»[+].


ЯхӀуд-Искархо Ӏийсана ямартло ян реза хилар


(Марк 14:10, 11; Лака 22:3-6)

14[•]Ӏийсан шийтта мурдах цхьаъ волчу ЯхӀуд-Искархочо, динан коьрта дай болчу а вахана,[+] 15[+]элира: «Суна хӀун лур ю аша, аса Иза шайна дӀалахь?» Цара ткъе итт дети ахча лур ду шаьш элира[+]. 16ХӀеттахь дуьйна ЯхӀуд-Искархо Ӏийса цаьрга дӀавала аьтто лаха волавелира.


Ӏийсас Шен мурдашца Пасахьан пхьор даар


(Марк 14:12-21; Лака 22:7-13, 21-23; Яхьъя 13:21-30)

17[•]Совсазчу баьпкан дезачу денойн хьалхарчу дийнахь Ӏийса волчу баьхкира Цуьнан мурдаш. Цара элира: «Пасахьан пхьор мичахь дан лаьа Хьуна? Оха, дахана, кечйийр ю чоь».

18Цо элира: «ГӀалахь Ӏаш волу а, ас хьоьга дуьйцуш волу а стаг волчу а гӀой, цуьнга ала: „Устазо боху: ‘Сан хан тӀекхочуш ю. Аса Сайн мурдашца Пасахьан деза де хьан хӀусамехь даздийр ду’“».

19Цара, дӀа а бахана, Цо тӀедиллинарг кхочушдира, тӀаккха Пасахьан пхьор кечдира.

20Суьйре тӀекхаьчча, Ӏийса Шен шийтта мурдаца хӀума яа охьахиира. 21ТӀаккха Ӏийсас элира: «Аса баккъалла а боху шуьга: шух цхьаммо Суна ямартло йийр ю»[+].

22ЧӀогӀа халахетарца уьш Цуьнга баха буьйлабелира: «Эла, со-м хир ма вац иза!»

23[+]Церан хаттарна жоп луш, Цо элира: «Соьца хӀокху кеда чу куьг кховдийначо Суна тешнабехк бийр бу. 24Ткъа Адамийн КӀант, Делан Йозанашна тӀехь Цунах яздина ма-хиллара, кху дуьнен чуьра дӀавоьдуш ву. Амма декъаза ву Цунна ямарта верг! Цунна дуьнен чу ца валар гӀоле яра!»[+]

25Тешнабехк бан кечвелла волчу ЯхӀуд-Искархочо элира: «Хьуна иза со ву-м ма ца моьтту, Устаз!»

Ӏийсас цунна жоп делира: «Иза ахьа боху!»


Везачу Элан пхьор


(Марк 14:22-26; Лака 22:14-20; 1 Коринтхошка 11:23-25)

26[•]Цара хӀума юучу хенахь Ӏийсас, бепиг схьа а эцна, доӀанца декъал а дина, декъа а декъна, Шен мурдашка дӀа а кховдош, элира: «ДӀаэца, даа, иза Сан дегӀ ду шуна!»[+]

27Цул тӀаьхьа кад, схьа а эцна, Далла хастам а бина, цаьрга дӀакховдийра: «ДӀамала массара а, 28[+]иза Сан цӀий ду шуна, Делаца бина барт чӀагӀбеш долу, дуккха а нах къинойх цӀанбархьама Ӏенар долу![+] 29Амма Аса боху шуьга: кемсех даьккхина долу кхин цхьа а малар Аса мер дац, Сан Дас дӀахӀоттийначу Олаллехь керла малар шуьца молу де тӀекхаччалц», – аьлла.

30ТӀаккха Далла хастаман назманаш а аьлла, Зайт-диттийн лам тӀе бахара уьш[+].


Ӏийсас хьалххе дӀахоуьйту Кипас Ша дӀатосург хилар


(Марк 14:27-31; Лака 22:31-34; Яхьъя 13:36-38)

31[+][•]ТӀаккха Ӏийсас элира цаьрга: «Тховса аша массара а Со дӀатосур ву, яздина ма-хиллара:

„Ӏуьнна чов йийр ю Аса,
тӀаккха жа юкъара уьстагӀий шаьш дӀасадовдур ду“[+]. 32[+]Амма веллачуьра денвеллачул тӀаьхьа Галилай-махка шул хьалха кхочур ву Со»[+].

33ТӀаккха Кипас Цуьнга элира: «Массара а дӀатесча а, аса-м дӀатосур вац Хьо».

34Ӏийсас цуьнга элира: «Аса баккъалла а боху хьоьга: тховса нӀаьна кхайкхале, Со кхузза дӀатосур ву ахь».

35ТӀаккха Кипас Цуьнга элира: «Сан Хьоьца вала дезахь а, со цкъа а Хьох дӀакъаьстар вац».

Изза вукхара а элира[+].


Ӏийсас Гатшамани-бешахь доӀа дар


(Марк 14:32-42; Лака 22:39-46)

36[•]Ӏийса Шен мурдашца Гатшамани цӀе йолчу метте веара. Цо цаьрга элира: «Кхузахь ховший Ӏе, Аса, хьуьлла а вахана, доӀа дечу юкъана». 37Цо Шеца Кипа а, Зевадин ши кӀант а вигира. ЧӀогӀа сингаттаме а, йиш йоьхна а вара Иза[+]. 38Цо элира цаьрга: «Сан са Ӏожаллин гӀайгӀанехь ду. Аша кхузахь а совций, Соьца цхьаьна сема хан яккха»[+].

39Царна жимма дехьа а ваьлла, бертал а воьжна, доӀа дира Цо: «Сан Дада! Йиш елахь, и баланийн къаьхьа кад Суна уллохула тӀехбаккхахьара Ахь! Делахь а, иза Сан лаамца доцуш, Хьан лаамца хуьлийла»[+].

40Шен мурдаш болчу тӀевахча, уьш наб кхетта гира Цунна. Кипига Цо элира: «ХӀун до аша? Цхьана сахьтехь мукъана а Соьца сема хила ца мегара шу? 41Сема а хилалаш, доӀа деш а хилалаш, шаьш къилахь долчу лаамашна кӀел ца дисийта. Са сема ду, ткъа дилха эгӀаза ду»[+].

42Юха а, дӀанехьа а ваьлла, Иза доӀа дан волавелира: «Сан Дада! И къаьхьа кад, Аса ца молуш, Суна уллохула тӀехбала йиш яцахь, Аса иза мер бу. Хьан лаам кхочушхуьлийла!»[+] 43Юхавеача, кхин цкъа бийшина карийра Ӏийсана уьш, хӀунда аьлча церан бӀаьрганегӀарш дазделлера.

44КхозлагӀа а, дӀанехьа а ваьлла, доӀа дан хӀоьттира Иза, изза дешнаш а олуш. 45Шен мурдаш болчу тӀе а веана, Ӏийсас цаьрга элира: «Шу хӀинца а, наб еш, садоӀуш ду? ЛадогӀа Соьга: Адамийн КӀант къинош летийначеран каравоьду хан тӀекхаьчна[+]. 46Дуьйло, хьалагӀовтта! ХӀара ву Суна ямартло ен верг».


Ӏийсана ямартло яр а, Иза схьалацар а


(Марк 14:43-50; Лака 22:47-53; Яхьъя 18:3-12)

47[•]Ӏийсас иза олучу хенахь веана схьакхечира шийттаннах цхьаъ волу ЯхӀуд. Цунна тӀаьхьахӀоьттина адамийн тоба яра, карахь таррашший, хьокхий а долуш. Уьш динан коьртачу дайший, къаноший схьахьажийна хилла[+]. 48Ӏийсана ямарта волчо билгало йинера цаьрга: «Аса барт баьккхинарг Иза хир ву шуна, – аьлла, – Иза схьалаца». 49Цу сохьта Ӏийсана тӀе а вахана, цо элира: «Маршалла ду Хьоьга, Устаз!» Цул тӀаьхьа Цунна барт баьккхира.

50Ӏийсас цуьнга элира: «Къонах, айхьа кхуза деана долу гӀуллакх кхочушде[*]». Цара Ӏийса, тӀекхетта, схьалецира. 51Кхуьнца хилла волчу цхьаммо, тур хьала а даьккхина, динан коьртачу ден ялхочун лерг, тоьхна, тӀерадаьккхира[+]. 52[+]Ӏийсас цуьнга элира: «Батта чу дилла хьайн тур, хӀунда аьлча шайн тарраш схьадаьхнарш берриш таррашца бойур бу[+]. 53Сайн Дега орца ца даккхалуш ву-м ца моьтту хьуна Со? Аса Шега хаам бинчу сахьтехь Цо маликийн шийтта сов эскар Суна гӀоьнна доуьйтур дац моьтту хьуна? 54Делан Йозанаш тӀехь и шадерг иштта хила деза бохург кхочуш муха хир ду ткъа?»

55[+]Цу хенахь Ӏийсас гулбеллачаьрга элира: «Талорхо лаца доьлхуш санна, таррашций, хьокханашций ара ма девлла шу Со лаца. ХӀора дийнахь Делан цӀийнан кертахь Ӏаш ма вара шуна Со, хьехамаш беш, амма цу хенахь аша Со схьа ца лецира[+]. 56Ткъа и шадерг хилла пайхамарша яздинарш кхочушхилийтархьама».

ТӀаккха Цуьнан берриг а мурдаш, Иза ша волччохь а витина, бевдда дӀабахара[+].


Ӏийса коьртачу кхеташонна хьалха хӀутту


(Марк 14:53-65; Лака 22:54, 55, 63-71; Яхьъя 18:13, 14, 19-24)

57[•]Ӏийса схьалаьцначара Иза динан коьрта да Кайба волчу дӀавигира. Кхузахь гулбелла бара Ӏелам нах а, къаной а. 58Ӏийсана гено тӀаьхьа а хӀоьттина, динан коьртачу ден керт йолчу схьавеара Кипа. Чу а ваьлла, гӀаролхошца цхьаьна охьахиира, кхин дӀа хӀун хир ду хьожуш. 59Ткъа Ӏийсана веран кхел ярхьама, динан коьрта дай а, коьртачу кхеташонехь мел верг а Иза бехке ван бахьана лоьхуш бара. 60Амма харц тоьшалла деш берш дуккха белахь а, Иза вен бахьана ца карадора царна. Эххар а кхин а ши стаг тӀевеара[+]. 61[+]Цара элира: «Тхо теш а долуш Цо элира: „Делан цӀа доха а дина, Соьга иза кхаа дийнахь дӀахӀотталур дара“»[+].

62ТӀаккха динан коьртачу дас, хьала а гӀаьттина, Цуьнга хаьттира: «Ахь цхьа а жоп ма ца ло? Цара Хьуна дуьхьал тоьшаллаш хӀунда до?»[+] 63Амма Ӏийса вист ца хилира. Динан коьртачу дас Цуьнга элира: «Дийна волчу Делан цӀарах тӀедуьллу Хьуна: алал тхоьга, Хьо вуй Делан КӀант волу Дала леррина Къобалвинарг?»[+]

64[+]Ӏийсас цуьнга элира: «Ахьа айхьа эли иза. Делахь а, Аса эр ду шуьга массаьрга:

хӀинца дуьйна схьа Адамийн КӀант шуна гур ву
Нуьцкъалчу Далла аьтту агӀор хиъна Ӏаш а,
стигаларчу мархашкахула охьавуссуш а»[+].

65[+]ТӀаккха динан коьртачу дас, шена тӀера бедарш а этӀош, мохь хьаькхира: «Иза Далла лоьра! Кхин хӀун тоьшалла оьшу? Шуна хезирий Иза Далла луьйш[+]? 66ХӀун хета шуна?»

Цунна жоп луш, гулбеллачара элира: «Иза бехке ву! Иза вала веза!»[+]

67[+]Цхьаболчара юьхь тӀе туйнаш детташ, вукхара буйнаш детташ, бетах тӀара детташ,[+] 68мохь хьоькхура: «Хьо пайхамар велахь, алал, „Дала леррина Къобалвинарг“, муьлхачо туьйхира Хьуна?»


Кипас Ӏийса дӀатасар


(Марк 14:66-72; Лака 22:56-62; Яхьъя 18:15-18, 25-27)

69[•]Кипа цу хенахь кертахь Ӏаш вара. Цунна тӀе а еана, цхьана зуда-ялхочо элира: «Хьо а ма вара Галилайра волчу Ӏийсаца».

70Амма цо иза даре ца дира: «Суна ца хаьа, ахьа хӀун боху». 71Иза кевнах араволучу хенахь вукху зудчо элира: «И стаг Назартарчу Ӏийсаца вара».

72Кипас юха а, дуй бууш, элира: «Суна и стаг ца вевза».

73Дукха хан ялале кхунна тӀебаьхкира кхин а нах. Цара Кипига элира: «Хьо баккъалла а ву-кх царах, хӀунда аьлча хьан къамело цунах тоьшалла до».

74Кипа юха а, дуйнаш а дууш, чӀагӀонаш ян волавелира: «Суна и стаг ца вевза».

Эццахь нӀаьна кхайкхира. 75ТӀаккха дагадеара Кипина Ӏийсас аьлларг: «НӀаьна кхайкхале, ахьа кхузза Со дӀатосур ву». Иза, кертара ара а ваьлла, доггах вилхира[+].

#### 27


Ӏийса Пулат волчу валаво


(Марк 15:1; Лака 23:1, 2; Яхьъя 18:28-32)

1[•]ШолгӀачу Ӏуьйранна массо а динан коьртачу дайша а, къаноша а гуламехь, цхьаьна а кхетта, Ӏийса вейта барт бира. 2Иза, дӀа а вихкина, мехкан куьйгалхо волу Пулат волчу дӀавигира цара[+].


ЯхӀуд-Искархо валар


(Векалийн 1:18,[19])

3[+][•]Ӏийсана ямартло йина волчу ЯхӀуд-Искархочо, Цунна кхел йинийла хиъча, дохко а ваьлла, шена делла долу ткъе итт дато ахча динан коьртачу дайшний, къаношний юхаделира. 4Цо элира: «Къа латийна аса сайх, бехк боцучунна ямартло а йина».

Амма цара цуьнга элира: «Тхуна хӀун ду иза? Иза хьайна хуур ду хьуна».

5Ша цаьргара схьаэцна долу дато ахча Делан цӀийнан керта дӀа а кхоьссина, ЯхӀуд-Искархо, вахана, ирхъоллавелира[+].

6Динан коьртачу дайша, и ахча схьа а гулдина, элира: «ХӀара Делан цӀийнан хазни чуьра ахчанах дӀатоха мегар дац, цӀий Ӏанадайтина ахча долу дела»[+]. 7Вовшах дага а бевлла, цара цу ахчанах кхийра пхьегӀаш еш волчун латта ийцира, цу тӀехь хийрачу къаьмнех болу белла нах дӀабохка. 8Цундела тахана а и латта «ЦӀийн латта» олуш ду. 9[+]Иштта кхочушхилира Ярми-ЯхӀус аьлла долу дешнаш: «Схьаийцира цара мах хӀоттийна волчунна тӀера ткъе итт дато ахча. Иштта бара исраилхоша цуьнан хадийна болу мах[+]. 10Иза кхийра пхьегӀаш еш волчун лаьттах дӀаделира цара, соьга Везачу Эло ма-аллара»[+].


Пулата Ӏийса жоьпе озаво


(Марк 15:2-5; Лака 23:3-5; Яхьъя 18:33-38)

11[•]Ӏийса мехкан куьйгалхочунна хьалха дӀахӀоьттира. Цо Ӏийсага хаьттира: «Хьо жуьгтийн къоман паччахь вуй?»

Ӏийсас жоп делира: «Ахьа боху-кх иза»[+]. 12Ткъа динан коьртачу дайший, къаноший Шена бехк биллича, Цо цаьрга хӀумма а ца элира.

13ТӀаккха Пулата Цуьнга элира: «Хьуна ца хеза, Хьайна дуьхьал мел дукха бехкаш даладо?»[+]

14Амма Ӏийсас цхьана а тайпана Шега деш долчу хаттаршна жоп ца делира. И сурт шена гича, мехкан куьйгалхо чӀогӀа цецваьллера.


Ӏийса вен кхел йо


(Марк 15:6-15; Лака 23:13-25; Яхьъя 18:39–19:16)

15[•]ХӀора Пасахьан дезачу дийнахь мехкан куьйгалхочо набахти чу боьхкинчу нахана юкъара халкъо къастийна волу цхьа стаг дӀахоьцура. 16Цу хенахь набахти чохь воллуш вара цӀеяхана волу зуламхо ЮшаӀ-Барраб. 17Нах схьагулбелча, Пулата цаьрга хаьттира: «Аса царах муьлха дӀахоьцийла лаьа шуна: ЮшаӀ-Барраб я Ӏийса, „Дала леррина Къобалвинарг“ олуш волу?» 18Пулатана хаьара, Ӏийса цара, Цуьнга хьагӀ хилар бахьана долуш, ямартло а йина, валийнийла[+].

19Пулат мехкан кхеташонехь Ӏаш волчу хенахь цуьнга шен хӀусамненера хабар кхечира: «Цу Делан лаамехь волчунна кхел ечуьра юьстахвалахьара хьо, хӀунда аьлча дӀаяханчу буса аса Иза бахьана долуш гӀенах чӀогӀа бала хьийгира», – аьлла.

20Амма динан коьртачу дайша а, къаноша а гулбеллачаьрга шайн лаам дӀахаийтира: Барраб кӀелхьара а ваьккхина, Ӏийса вен кхел яйта лаар[+]. 21ТӀаккха мехкан куьйгалхочо халкъе хаьттира: «Цу шиннах муьлханиг дӀахоьцийла лаьа шуна?»

Цара элира: «Барраб».

22Пулата цаьрга элира: «Аса хӀун дан деза, Дала леррина Къобалвинарг аьлла, цӀе йолуш волчу Ӏийсана?»

Цара массара а элира: «ЖӀарах дӀатоха Иза!»

23Пулата хаьттира: «ХӀунда? Цо хӀун зулам дина те?»

Амма цара кхин а чӀогӀа маьхьарий хьоькхура: «ЖӀарах дӀатоха!» – бохуш[+].

24[+]И сурт гуш волчу Пулата, адам кхин а чӀогӀа карзахдала кийча дуйла шена гича, массарна а гуш хи схьа а эцна, шен куьйгаш дилира. Цо элира: «ХӀокху Стеган цӀий сох ца хьаьрчина. Аш-шаьш жоп ло»[+].

25Адамаша жоп делира: «Цуьнан цӀий тхуний, тхан берашний тӀехь хуьлийла!»[+]

26ТӀаккха цо Барраб дӀахецийтира, ткъа Ӏийса, шед а еттийтина, церан кара дӀавелира жӀарах дӀатохийтархьама[+].


Ӏийса тӀемалоша хьийзавар


(Марк 15:16-20; Яхьъя 19:2,[3])

27[•]ТӀаккха Ӏийса мехкан куьйгалхочун тӀемалоша кхел кхайкхо гӀишло чу вигира. Цунна гонах тӀемалойн тоба гулъелира. 28Ӏийсана тӀера бедарш дӀа а яьхна, цара Цунна тӀе цӀен оба кхоьллира. 29Коканийн коьллех кочар а дина, цара иза Ӏийсан коьрта тӀе диллира, аьтту куьйга Ӏаса лацийтира. Беламца, Цунна хьалха гора а хӀиттина, цара бохура: «Декъала хуьлда жуьгтийн къоман Паччахь!» 30Цара Цунна тӀе туйнаш детта долийра, тӀаккха Цуьнан карара Ӏаса, схьа а яьккхина, Цуьнан коьртах етта йолийра[+]. 31Шаьш Иза аьшнаш вина бевлча, Цунна тӀера цӀен духар дӀа а даьккхина, Цуьнан Шен бедарш тӀеюьйхира цара. ТӀаккха Ӏийса жӀарах дӀатоха дӀавигира.


Ӏийса жӀарах дӀатохар


(Марк 15:21-32; Лака 23:26-43; Яхьъя 19:17-27)

32[•]ХӀорш дӀабоьлхучу хенахь кхарна дуьхьал кхийтира Къуринара волу ШамӀа цӀе йолу стаг. Иза саца а вина, цуьнга Ӏийсан жӀаран бӀогӀам дӀабахьийтира цара. 33Уьш схьакхечира «Галгатхьа» олучу метте (иза «туьтанан меттиг» бохург ду). 34[+]Стимаца эдина долу чагӀар малийта гӀоьртира уьш Ӏийсага, амма Цо, цунах чам баьккхинчул тӀаьхьа, иза ца мелира[+]. 35[+]Иза жӀарах дӀа а тоьхна, тӀемалой, шайна юкъахь Ӏийсан бедарш йоькъуш, кхаж таса хӀиттира[+]. 36Цул тӀаьхьа, охьа а хевшина, уьш Иза ларвеш бара. 37Ӏийсан коьрта тӀехула дӀатоьхначу уьнна тӀехь яздина дара: «ХӀара ву Ӏийса, жуьгтийн къоман Паччахь» – аьлла. Цу дешнаша ХӀара стенна бехке веш ву билгалдоккхура. 38Ӏийсаца ши талорхо вара жӀарах дӀатоьхна. Цхьаъ Цунна аьтту агӀор, важа аьрру агӀор. 39[+]Юххехула чекхбовлучара вон баганаш етташ, кортош лестош,[+] 40[+]Цуьнга бохура: «ХӀей, Делан цӀа доха а дина, кхаа дийнахь иза юха дӀахӀоттош верг! Хьо Делан КӀант велахь, кӀелхьарвала хьажа, охьавосса жӀаран бӀогӀамна тӀера!»[+]

41Царах терра динан коьртачу дайша а, Ӏеламчу наха а, къаноша а, Цунах бийла а буьйлуш, вовшашка бохура: 42«Кхиберш кӀелхьара а баьхна, Ша-м кӀелхьара ца ваккхало Кхуьнга. Ша Исраилан халкъан паччахь велахь, охьавосса хӀинца жӀарана тӀера. ТӀаккха тхо Цунах тешар ду![+] 43[+]Иза Делах тешна вара, тӀаккха Дала кху баланах кӀелхьарваккха веза-кх, Шена Иза оьшуш велахь. Цо ала ма аьлла: „Со Делан КӀант ву!“»

44Кхуьнца жӀарах дӀатоьхна болчу талорхоша а сийсазвоккхура Иза.


Ӏийса кхалхар


(Марк 15:33-41; Лака 23:44-49; Яхьъя 19:28-30)

45[•]Делкъахенахь лаьтта цӀеххьана Ӏаьржа бода боьссира. Дийнахь кхо сахьт даллалц лаьттира иза. 46[+]Делкъал тӀаьхьа кхо сахьт долучу хенахь Ӏийсас чӀогӀа мохь туьйхира: «Эли, Эли, лема сабахьтани?» Цу дешнийн маьӀна иштта ду: «Ва Сан Дела! Со хӀунда вити Ахьа?»[+]

47Кхузахь лаьтташ болчу цхьаболчара, и дешнаш шайна хезча, элира: «И стаг Эли-ЯхӀу-пайхамаре кхойкхуш ву-кх!» 48[+]Царах цхьаммо, ведда вахана, худург кемсийн къонзи чу а Ӏоьттина, иза хьокхана буьххье а йоьллина, Ӏийсага дӀакховдийра, Цуьнга малийтархьама[+].

49Амма вукхара бохура: «Собар дел, хьовсур ду вай, Эли-ЯхӀу вогӀий те ХӀара кӀелхьарваккха».

50Ӏийсас кхин цкъа а мохь туьйхира. ТӀаккха Шен Са дӀаделира Цо. 51[+]ЦӀеххьана Делан цӀийна чохь уггар езачу чоьнна дуьхьал оьллина долу кирхьа лакхара дуьйна лаха кхаччалц декъаделира. Латта дегадора, тӀулгаш лелхара[+]. 52Къуббанаш еллаелира, дуккха а Делан нах беллачуьра денбира[+]. 53Ӏийса денвеллачул тӀаьхьа, уьш, шайн къуббанаш чуьра ара а бевлла, яхӀудхоша сийлахь-еза лоруш йолчу Ярушалайм-гӀалина чу бахара, уьш дуккха а болчу нахана ган а гира[+].

54Ӏийса ларвеш хиллачу тӀемалойн хьаькам а, цуьнца цхьаьна хилларш а, шайна латта дегош а, кхин а хилла долу хӀуманаш гича, чӀогӀа кхерабелира. Цара бохура: «Иза бакъонца Делан КӀант хилла!»

55[+]Геннара цу суьрте хьоьжуш лаьтташ дуккха а зударий бара. Уьш Ӏийсаца Галилайра схьабаьхкина бара, Цуьнан хьашташ кхочушдархьама. 56Царна юкъахь Магдалера Марем а, Якъубан а, Юшан а нана Марем а, Зевадин шина кӀентан нана а яра[+].


Ӏийса дӀаволлар


(Марк 15:42-47; Лака 23:50-56; Яхьъя 19:38-42)

57[•]Суьйре тӀееача, Рамат-гӀалара Юсуп цӀе йолу хьалдолу стаг веара. Иза а вара Ӏийсан мурдех. 58Пулат волчу а веана, цо, Ӏийсан дакъа шега схьалахьара аьлла, дехар дира. Пулата, дакъа дӀало аьлла, омра дира. 59Юсупа, дакъа схьа а эцна, цӀеначу кӀади юккъе а хьарчийна, 60ша шена ломахь яьккхинчу керлачу къуббанна чу охьадиллира. Цунна дуьхьал боккха тӀулг а карчийна, цу чу воьду меттиг дӀа а къевлина, иза дӀавахара[+]. 61Магдалера Марем а, важа Марем а цу къуббанна дуьхьал охьахиира.


Къуббанна хӀоттийна долу гӀарол

62Иза хилира пӀерасканан дийнахь, Далла лерина долчу шоьтан денна кечам бечу хенахь. ШолгӀачу дийнахь динан коьртачу дайша а, парушхоша а, Пулат волчу а баьхкина, 63[+]элира: «Эла, тхуна хӀинца дагадеа иза: цу нах лебечо ша дийна волуш элира: „КхоалгӀачу дийнахь Со денлур ву“[+]. 64Цундела, и чохь волу къубба, и кхо де даллалц, дикка ларъе алий, омра дехьа, Цуьнан мурдашка дакъа, лачкъа а дина, дӀа ца дахьийта. Цара эр ма ду: „Иза веллачуьра денвелла“. ТӀаккха шолгӀа аьлла харцдерг хьалха аьллачул а вон хир ду».

65Пулата цаьрга элира: «Шайца гӀаролхой схьа а эций, даха а гӀой, шайна бакъахьа хеттачу агӀор ларъе и къубба».

66Цара, дӀа а бахана, къуббанна чу воьду меттиг чӀагӀйина хиларан билгало а йина, цигахь гӀарол дӀахӀоттийра[+].

#### 28


Ӏийса веллачуьра денвалар


(Марк 16:1-10; Лака 24:1-12; Яхьъя 20:1-10)

1[•]Далла лерина долу шоьтан де дӀадаьлча, кӀирандийнахь, сатоссуш, Магдалера Марем а, важа Марем а къуббане хьажа еара[+]. 2Эццахь чӀогӀа мохк бегийра, хӀунда аьлча Везачу Элан малик, стигалара охьа а доьссина, къуббанна дуьхьал биллина болу тӀулг дӀа а карчийна, цунна тӀе охьахиира[+]. 3Цуьнан амат, стелахаьштиг санна, къегара, тӀера бедарш, ло санна, кӀайн яра[+]. 4ГӀаролхой шайна и сурт гича, чӀогӀа кхерабелла, бегош бара. Уьш беллачу нахах тарбеллера[+].

5ТӀаккха малик зударшка дистхилира: «Шу кхера ма ло. Суна хаьа, аша жӀарах дӀатоьхна хилла Ӏийса лоьхий. 6Иза кхузахь вац. Цо Ша ма-аллара, Иза денвелла. Даха а гӀой, Цуьнан дакъа Ӏиллинчу метте хьовса. 7Цул тӀаьхьа, сихха дӀа а гӀой, Цуьнан мурдашка дӀадийца: „Иза веллачуьра денвелла. Галилай-махка Иза шул хьалха дӀакхочур ву. Цигахь шуна Иза гур а ву“. Иштта ду шуна соьгара дош»[+].

8Сихха къубба чуьра ара а яьлла, и шиъ, шаьшшиъ чӀогӀа кхераелла, яхьийна йоллушехь, йоккхаерца едда и хаам мурдашна дӀахаийта яхара.

9ЦӀеххьана царна новкъахь дуьхьалкхийтира Ӏийса. Цо элира: «Маршалла ду шуьга». И шиъ, тӀе а яхана, Цуьнан когех хьакха а елла, Цунна хьалха охьатаьӀира[+]. 10Ӏийсас цаьрга элира: «Ма кхералаш. Яха а гӀой, Сан вежаршка Галилай-махка гӀо ала. Цигахь гур ву царна Со»[+].


ГӀаролхоша хаам бо

11Зударий мурдаш болчу дӀабаханчу хенахь, масех волчу гӀаролхочо, гӀала схьа а веана, динан коьртачу дайшка дерриг а хилларг дӀадийцира. 12Къанойх дӀа а кхетта, цаьрца барт а бина, динан коьртачу дайша цу тӀемалошна дуккха а ахча делира. 13Цара элира: «Аша массаьрга а ала деза: „Буьйсанна Цуьнан мурдаша, схьа а баьхкина, тхо дийшина долчу хенахь, Цуьнан дакъа, лачкъа а дина, дӀадаьхьира“. 14И хаам мехкан куьйгалхочунна дӀахаахь, оха цуьнца барт бийр бу шуна таӀзар ца дайта».

15Ахча схьа а эцна, цара, шайна ма-хьеххара, нахе дӀадийцира. И хаам жуьгташна юкъахь дӀасабаьржира. Таханлерчу дийне кхаччалц схьадогӀуш а ду иза.


Ӏийсас мурдашна тӀедиллинарг


(Марк 16:14-18; Лака 24:36-49; Яхьъя 20:19-23; Векалийн 1:6-8)

16[+][•]Ӏийсас тӀе-ма-диллара, Галилай-махкарчу лам тӀе дӀавахара цхьайтта мурд. 17Иза шайна гича, уьш Цунна хьалха охьатаьӀира, амма цхьаццаберш шекбевлира[+]. 18Ӏийсас, тӀе а веана, цаьрга элира: «Стигалшкахь а, кху дуьнен чохь а мел йолу бакъо Сан кара схьаелла[+]. 19[+]Иштта, даха а гӀой, Ден, КӀентан, Делан Синан цӀарах массо а халкъаш хих чекхдаха,[+] 20Аса шайна тӀедиллинарг дерриг а лардар а хьоьхуш. Ткъа Со массо а хенахь шуьца хир ву, дуьненан чаккхе тӀекхаччалц»[+].

### Марк

#### Марк

Марк


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]


Ӏийсас беана,


Марка


дӀаязбина болу хаза кхаъ


Дешхьалхе

Ӏийсас беанчу, Марка дӀаязбинчу хазачу кхоо хоуьйту «Дала леррина къобалвинчу Делан КӀантах Ӏийсах лаьцна хаза кхаъ» хилар. ГӀуллакхаш кхочуш деш волу а, олалла долуш волу а стаг Ӏийса вуйла гойтуш ду тептар тӀехь. Цо адамашка кхайкхам барехь а, жинашна тӀехь нуьцкъала Иза хиларехь а, нехан къиношна Цо гечдарехь а Цуьнан олалла гуш ду. Шаьш летийначу къинойх адамаш паргӀатдахархьама Шен дахар дӀадала веана ву Ша-Шех Адамийн КӀант олу Ӏийса.

Ӏийсах лаьцна долу тептар хала йоцучу а, хьуьнаречу а кепехь яздина ду Марка. И тептар яздеш, уггар хьалха Ӏийсас диначун, ткъа цул тӀаьхьа бен Цуьнан дешнийн а, хьехамийн а чӀагӀо ца йо яздархочо. Нах хих чекхбохучу Яхьъях а, Ӏийса хих чекхваккхарх а, Иза зерах а лаьцна долу тептаран доца дӀадолор (1:1-13) чекхдаьлча, Ӏийсас нах тобарх а, нахана хьехам барх а лаьцна дийца доладо Марка (1:14–9:50). Хан мел йолу а, Ӏийсан мурдаш Цунах дика кхета буьйлало, амма Цуьнан мостагӀийн гамо алсамйолуш хуьлу (10:1-52). Тептар дерзош долу кортош (11–16 кортош) Ӏийсан кху дуьнен тӀехь долчу дахаран тӀаьххьарчу кӀиранна чохь хиллачу гӀуллакхех лаьцна ду. Цу кортошкахь чӀогӀа леррина дуьйцуш ду Ӏийса жӀарах дӀатохарх а, Иза веллачуьра денваларх а лаьцна.

Тептаран уггар тӀаьхьарчу коьртан дерзоран дакъа (16:9-20) къовларш юкъа лаьцна ду, хӀунда аьлча дукхахьолахь хетало, и дакъа Марк а воцуш, кхечу стага яздина хилар.

#### 1


Дала леррина Къобалвинарг гучуваларна адам кечдо Яхьъя-пайхамаро


(Маттай 3:1-12; Лака 3:1-18; Яхьъя 1:19-28)

1[•]Дала леррина къобалвинчу Делан КӀантах Ӏийсах лаьцна хаза кхаъ болабелла иштта[+]. 2[+]ЕшаӀ-ЯхӀу-пайхамаро шен заманахь яздинера:

«Хьажал! Хьуна хьалха Сайн геланча воуьйту Ас.
Цо Хьуна некъ кечбийр бу[+].
3[+]Яьссачу аренгахь кхойкхучун аз хезаш ду:
„Везачу Элана некъ кечбе,
нисде Цунна хьалха некъан тачанаш“»[+].

4Иза кхочушхуьлуш гучувелира Яхьъя. Цо, яьссачу арахь адамаш хих чекх а дохуш, кхайкхам бора: «Далла тӀе а дерзий, шаьш хих чекхдахийта, Деле шайн къиношна гечдайтархьама»[+]. 5ЯхӀуд-махкара а, Ярушалаймера а дукха адам догӀура цунна тӀе. Далла хьалха шайх даьллачу къиношна дохко а бовлий, Йордан-хи чохь шаьш хих чекхбохуьйтура наха Яхьъяга[+]. 6[+]Цо эмкалан тӀергӀах дина духар леладора, шуьйра тӀаьрсиган доьхка а доьхкура. ЦӀоз а, акха моз а дуура Яхьъяс[+]. 7Адамашна иштта хьехамаш бора цо:

«Барам боцуш сол нуьцкъалниг вогӀу суна тӀаьххье. Цунна хьалха ур-атталла гора а хӀоьттина, Цуьнан мачийн бахтарш дӀадаста хьакъ вац со. 8Аса шу хих чекхдоху, ткъа Цо Делан Синах дузор ду шу»[+].


Ӏийса хих чекхваккхар


(Маттай 3:13–4:11; Лака 3:21, 22; 4:1-13)

9[•]Оцу деношкахь Галилай-махкара Назарт-гӀалара Ӏийса а веара цига. Цо Яхьъяга Йордан-хи чохь Ша хих чекхваккхийтира[+]. 10Ӏийса хи чуьра хьалаволлушехь, Цунна а гуш, стигалш дӀаеллаелира. Кхокханан суьртехь Делан Са доьссира Цунна тӀе. И Делан Са Ӏийсана чу дуьйлира[+]. 11[+]Ткъа стигалара аз хезира:

«Хьо ву Сан хьоме КӀант! Хьоьца бу Сан лаам»[+].

12Цу сохьта Делан Сино Иза яьссачу аренга вахийтира. 13Цигахь иблисо зуьйш, шовзткъа де даьккхира Ӏийсас. Акхарошна юкъахь Ӏаш вара Иза, маликаша Цунна гӀуллакх а деш[+].


Ӏийсас мурдаш къастабо


(Маттай 4:12-22; Лака 4:14, 15; 5:1-11)

14[•]Яхьъя, схьа а лаьцна, чувоьллинчул тӀаьхьа, хаза кхаъ кхайкхош, Ӏийса Галилай-махка вахара[+]. 15[+]Цо олура: «Хан тӀекхаьчна. Делан Олалла гергакхаьчна. Шайгара девллачу къиношна дохко а довлий, Далла тӀе а дерзий, хазачу кхоах теша»[+].

16Галилай-Ӏомана юххехула чекхволуш, ШамӀа а, цуьнан ваша Ӏандар а гира Ӏийсана. Уьш чӀерий лоцу бой хи чу тосуш бохкура, шаьш чӀерийлецархой болу дела[+]. 17Ӏийсас элира цаьрга: «Суна тӀаьхьахӀитта, ткъа Аса хӀинца дуьйна адамийн синош лецархой дийр ду шух»[+]. 18Уьш, сихонца шайн бойнаш а йитина, Ӏийсана тӀаьхьахӀиттира[+].

19Дехьо ваьлча, Цунна Зевадин кӀант Якъуб а, цуьнан ваша Яхьъя а гира. Уьш хинкеман чохь чӀерий лоцу бойнаш тоеш бара. 20Ӏийсас цу сохьта уьш схьакхайкхира, ткъа вуьш, шайн да Зевади белхалошца хинкеман чохь а витина, Цунна тӀаьхьа хӀиттира.


Жино хьийзош волу стаг


(Лака 4:31-37)

21[•]Уьш Къапарнаме дӀабуьйлабелира. Шоьтан де тӀе ма деъана, Ӏийсас гуламан цӀа чу а вахана, адамашна хьехамаш бира[+]. 22[+]Нах цецбуьйлура Цуьнан хьехамех, хӀунда аьлча Ӏеламчу наха санна а доцуш, олалла долчо санна хьоьхура Ӏийсас[+].

23ЦӀеххьана гуламан цӀа чохь жино хьийзош волу стаг гучувелира, мохь а хьоькхуш: 24«Хьан хӀун гӀуллакх ду тхоьца Назартара Ӏийса? Тхо хӀаллакдан веана Хьо? Суна хаьа Хьо мила ву – Делан Везаниг!»[+]

25Ӏийсас омра дира жине: «ДӀасаца! Арадала цунна чуьра!» – аьлла.

26ТӀаккха, и стаг дӀаса а виттина, чӀогӀа мохь а хьаькхна, цунна чуьра араделира жин[+]. 27Чохь берш чӀогӀа цецбевлла, вовшашка хетта буьйлабелира: «И хӀун керла хьехам бу? Ур-атталла жинашна тӀехь а олалла до Цо, ткъа вукхара Цуьнан омре ладугӀу»[+].

28Дукха хан ялале Ӏийсах лаьцна Галилай-махкахь массо а меттехь дуьйцуш дара.


Ӏийсас дукха адам тодо


(Маттай 8:14-17; Лака 4:38-41)

29Ӏийса Яхьъяца а, Якъубца а гуламан цӀа чуьра ара ма велли, ШамӀа а, Ӏандар а волчу цӀа вахара. 30ШамӀин стуннана чӀогӀа дагар долуш меттахь яра, цара цунах лаьцна дийцира Ӏийсага[+]. 31Ӏийсас, тӀе а вахана, куьг а лаьцна, хьалагӀатта гӀо дира зудчунна. Оцу сохьта дагар дӀа а даьлла, царна хьошалла дан йолаелира цомгушниг[+].

32Сарахь, малх чубуьзначу хенахь, цигара массо цомгушнаш а, жинаша хьийзош берш а балийра Ӏийсана тӀе. 33Дукха адам гулделла дӀахӀоьттинера неӀаре. 34Тайп-тайпана цамгарш йолу дукха нах тобира Цо. Дукха жинаш а нахана чуьра арадехира Ӏийсас, амма, Ша царна вевзий хууш, Ӏийсас ца магадора, Ша мила ву дийца[+].

35[•]Ӏуьйранна, сатасале, цӀера ара а ваьлла, цхьа а адам доцучу метте вахара Ӏийса. Цигахь Цо доӀа дира[+]. 36Ткъа ШамӀагӀар Иза лаха арабевллера. 37И карийча, цара элира Ӏийсага: «Массо а Хьо лоьхуш ву». 38Ткъа Ӏийсас элира цаьрга: «Дуьло, юххехь йолчу гӀаланашка а, ярташка а гӀо вай, цигахь хьехамаш бан, хӀунда аьлча Со цунна веана ма ву»[+].

39[+]Галилай-махкахула жуьгтийн гуламан цӀеношкахь нахана хьехамаш а беш, жинаша хьийзош болчарна чуьра жинаш ара а дохуш, вахара Ӏийса.


Ӏийсас дӀа ца йоьрзу чкъуран цамгар йолу стаг тово


(Маттай 8:1-4; Лака 5:12-16)

40[•]ДӀа ца йоьрзу йолу чкъуран цамгар йолуш цхьа стаг веара Ӏийсана тӀе. Ӏийсана хьалха гора а воьжна, шена гӀо дар а доьхуш, цо элира: «Хьайна лиъча, со товийр вара-кх Ахьа»[+].

41Цу стагах дукха къа а хетта, цунах куьг а Ӏоьттина, Ӏийсас элира: «Суна лаьа хьо товала! ЦӀанло!» 42Цу сохьта, и цамгар дӀа а яьлла, цу стеган дегӀ цӀанделира[+]. 43Ӏийсас, и стаг сихонца дӀа а хьажош, чӀогӀа тӀедилларца элира цуьнга:[+] 44[+]«Варелахь, хиллачух лаьцна цхьаьнгге а ма дийцалахь. Ткъа хӀинца ваха а гӀой, хьо динан дега а гайтий, Муса-пайхамаро тӀе-ма-диллара, Далла лерина сагӀанаш даха. Хьо товаларан тоьшаллина хир ду иза нахана хьалха»[+].

45Амма вукхо вахана массанхьа дийцина хиллачух лаьцна, цундела, ма-бохху гӀалахь гучувала йиш ца хиларна, адам кӀеззиг долчу меттигашкахь соцура Ӏийса. ХӀетте а массанхьара а адам догӀура Цунна тӀе[+].

#### 2


Ӏийсас дегӀан дола ца далуш волу стаг тово


(Маттай 9:1-8; Лака 5:17-26)

1[•]Масех де даьлча, Ӏийса Къапарнаме юхавирзира. Иза цӀа вирзина аьлла, хабар даьржира[+]. 2И волчу дукха адам гулделира, неӀарехула чувала меттиг а ца юьсуш, ткъа Ӏийсас царна хьехамаш бора. 3Баьхкинчарна юкъахь шен дегӀан дола ца далуш волу стаг айина вахьаш веана виъ стаг вара. 4Амма адам тӀех дукха хиларна, уьш Ӏийсана тӀе ца кхачалора. ТӀаккха цара, Ӏийса чохь волчу цӀенна тӀехула болчу тхов тӀе а бевлла, тховх Ӏуьрг а даьккхина, цомгушниг шен мотт-гӀайбица чу а воссийна, Ӏийсана хьалха охьавиллира[+]. 5Церан Шех тешар гича, цомгушчуьнга Ӏийсас элира: «Сан кӀант, хьан къиношна гечдина»[+].

6Цигахь хиъна Ӏаш масех Ӏелам стаг вара. Шайн дагахь цара бохура: 7«Иза хӀун ду те хӀокху стага дуьйцург? Цо ма Ӏеса къамел до. Къиношна гечдан хьенан бакъо ю, цхьа Дела воцучун?»[+]

8Цу сохьта, церан дог-ойла хууш, Ӏийсас цаьрга элира: «ХӀун ойланаш ю аша йийраш? 9Цомгушчуьнга ала хӀун ду атта: „Хьан къиношна гечдина“, я: „ХьалагӀатта, хьайн мотт-гӀайба а эций, дӀагӀо“? 10Амма Суна лаьа шуна хаийта Адамийн КӀентан дуьнен тӀехь къиношна гечдан олалла дуйла». ТӀаккха цомгушчуьнга Ӏийсас элира: 11«Ас боху хьоьга! Хьала а гӀаттий, хьайн мотт-гӀайба схьа а эций, цӀа гӀуо!»

12Важа, сихха хьала а гӀаьттина, шен мотт-гӀайба а эцна, массарна а гуш аравелира. Чохь болчара чӀогӀа инзарбевлла, Далла хастамаш беш, бохура: «Тхуна цкъа а ца гина хӀуманаш ду-кх хӀорш!»


Левига тӀекхайкхар


(Маттай 9:9-13; Лака 5:27-32)

13[•]Юха а Ӏоман берда тӀе веара Ӏийса. Цунна тӀе дукха адам деара, ткъа Ӏийса царна хьехамаш бан волавелира. 14Юххехула чекхволуш, Цунна ХӀалпайн кӀант Леви гира, ял схьагулъеш болчеран бун чохь хиъна Ӏаш. Ӏийсас элира цуьнга: «Суна тӀаьххье схьавола!» Леви, хьала а гӀаьттина, Цунна тӀаьххье дӀавахара.

15Цхьана дийнахь Ӏийса Левин цӀахь хӀума юуш вара. Дуккха а ял йоккхурш а, къинош летийна болу нах а бара Цуьнца а, Цуьнан мурдашца а, хӀунда аьлча Ӏийсана тӀаьхьахӀиттинарш алссам бара. 16Къинош летийна болчу нахаца а, ял йоккхуш болчаьрца а Ӏийсас хӀума юуш а гина, парушхойн юкъара Ӏеламчу наха хаьттира Цуьнан мурдашка: «Ял йоккхуш болчу а, къинош летийна болчу а нахаца хӀума хӀунда йоу Цо?» – аьлла[+].

17Ӏийсас, и хезна, элира: «Могуш болчарна лор оьшуш вац, цомгуш болчарний бен. Бакъахьара лелачаьрга кхайкхам бан ца веана Со, къинош летийначаьрга бен»[+].


Марха кхабарх лаьцна


(Маттай 9:14-17; Лака 5:33-39)

18[•]Оцу хенахь Яхьъян мурдаш а, парушхойн мурдаш а марханаш кхобуш бара. Цкъа масех стага, тӀе а веана, хаьттира Ӏийсага: «И хӀун ду? Яхьъян мурдаша а, парушхоша а марха кхобу, ткъа Хьан мурдаша цкъа а марха кхобуш ма ца го?!»[+]

19Ӏийсас жоп делира царна: «Масала, зуда ялийна меттиг хилча, зуда ялош волчун накъосташа и зуда ялош верг шайна юкъахь мел ву, марха кхобур дуй, шаьш гӀайгӀане хилар гойтуш? И стаг шайца мел ву, церан марха кхаба йиш яц[+]. 20Ткъа цхьа хан йогӀур ю, и зуда ялийнарг дӀа а вигна, тӀаккха цара марха а кхобуш, уьш сингаттаме а хуьлуш»[+].

21ТӀаккха Ӏийсас кхин а цхьа хьекъале дустар далийра царна: «Ширачу духар тӀе, керлачу кӀадих а яьккхина, йома латор яц цхьаммо а, хӀунда аьлча и йома тӀеттӀа а яхана, бедар тӀе а оьзна, и Ӏуьрг кхин а доккха хир ду. 22Я цхьаммо а керла чагӀар ширачу пӀаьлдиг чу ца дутту, хӀунда аьлча и пӀаьлдиг а бетӀар бу, чагӀар а Ӏенар ду. Керла чагӀар керлачу пӀаьлдиг чу дутту».


СадоӀучу шоьтан дийнахь буьртигаш схьадахар


(Маттай 12:1-8; Лака 6:1-5)

23[+]Цкъа шоьтан дийнахь кӀа дийначу арахула чекхволуш вара Ӏийса. Цуьнан мурдаша цигахула бовлуш кӀен кенаш схьадохура[+]. 24ТӀаккха и гиначу парушхоша хаьттира Цуьнга: «Хьажахь, Дала кхоьллинчу шоьтан садоӀучу дийнахь дан мегаш доцу гӀуллакх хӀунда до цара?» – аьлла[+]. 25Ткъа Ӏийсас жоп делира царна: «Аша ца дешна, Дауд-паччахьо ша а, шен накъостий а мацбелча, динчух лаьцна[+]? 26[+]Иза, динан коьрта да Абу-ЯтӀари волчу хенахь, Делан цӀа чу а вахана, Далла къобалдина долу бепиг схьа а эцна, ша а диина цо, шеца болчу накъосташна а делла. Ткъа и бепиг динан дайшна бен даа мегаш ца хилла»[+].

27КхидӀа а Ӏийсас элира цаьрга: «Шоьтан де адамашна кхоьллина ду, амма адам кхоьллина дац шоьтан денна[+]. 28Цундела Адамийн КӀант Дала кхоьллинчу шоьтан денна тӀехь а Эла ву».

#### 3


Ӏийсас куьг заьӀап долу стаг тово


(Маттай 12:9-14; Лака 6:6-11)

1[•]Цхьана шоьтан дийнахь юха а гуламан цӀа чу веара Ӏийса. Цигахь куьг заьӀап долуш цхьа стаг вара[+]. 2Цхьадолу адамаш чӀогӀа Ӏийсан тергам беш дара, Далла леринчу шоьтан дийнахь Цо дарба до те я ца до те хьоьжуш, юха Иза бехке вархьама[+]. 3Ӏийсас куьг заьӀап долчу стаге элира: «Хьала а гӀаттий, массарна хьалха дӀахӀотта».

4ТӀаккха оцу нахе Ӏийсас хаьттира: «ХӀун боху бакъоно, Далла леринчу шоьтан дийнахь хӀун дан мегаш ду, дика я вон? Стеган дахар кӀелхьардаккха я иза хӀаллакдан?»

Ткъа уьш бист ца хилира[+]

5ТӀаккха, цаьрга массаьрга а реза воцуш хьажа а хьаьжна, церан къиза дегнаш хиларна халахетарца, Ӏийсас элира куьг заьӀап долчу стаге: «Схьакховдаде хьайн куьг!» Вукхо куьг схьакховдийра – иза оцу сохьта тоделира[+]. 6Ткъа парушхой, ара а бевлла, сихонца ХӀародан адамашца барт бан буьйлабелира, Ӏийса шаьш муха хӀаллаквийр вара те бохуш.


Берда тӀехь Ӏийсана гонах дуккха а адам гулдалар

7Цу хенахь Ӏийса Шен мурдашца Ӏома йисте веара. Дукха адам дара Цунна тӀаьхьа лелаш. Галилай-махкара а, ЯхӀуд-махкара а,[+] 8Ярушалаймера а, Эдом-меттигера а, Йорданан тӀехьара а, Цора-гӀалина а, ЦӀадан-гӀалина а гонах Ӏаш долу дукха адам деанера И волчу. Цо дечу гӀуллакхех лаьцна шайна хезна дела баьхкинера Цунна тӀе уьш. 9[+]Адам дукха тӀех гулдаларна, цаьрга Ша ца хьашийтархьама, хинкема кечдайтира Ӏийсас Шен мурдашка. 10Дукхахболчу баьхкинчарна дарба дира Цо, цундела массо а цомгушнаш Ӏийсана юххе гӀертара, Цунах куьг Ӏотта гӀерташ[+]. 11ХӀоразза а харц жинашна Ӏийса гича, Цунна хьалха охьаоьгура уьш, мохь а хьоькхуш: «Хьо Делан КӀант ву!» – бохуш[+]. 12Ткъа Ӏийсас чӀогӀа доьхкура царна, Ша мила ву ма дийца бохуш[+].


Шийтта векал харжар


(Маттай 10:1-4; Лака 6:12-16)

13[•]Юха Ӏийсас, лам тӀе хьала а ваьлла, мурдашна юкъара Шена оьшурш тӀекхайкхира. Уьш Цунна тӀе баьхкира. 14Царна юкъара Ӏийсас шийтта мурд схьакъастийра (царах Цо векалш элира), уьш Шена юххехь хилийтархьама а, цаьрга хьехамаш байтархьама а, 15адамашна чуьра жинаш арадаха церан олалла хилийтархьама а. 16Ӏийсас къастийна векалш хӀорш бара: ШамӀа (Ӏийсас тӀаьхьа, Кипа аьлла, цӀе тиллинарг),[+] 17Зевадин кӀант Якъуб, цуьнан ваша Яхьъя, (шайна Ӏийсас, Баней-Раговш аьлла, цӀе тиллинарш, иза «ткъесан[*] кӀентий» бохург ду),[+] 18Ӏандар, Пилап, Барталамай, Маттай, ТӀама, ХӀалпайн кӀант Якъуб, Тхьада, ШамӀа (ша тӀелаьцнарг тӀевирззина кхочушдан гӀертарг),[+] 19ЯхӀуд-Искархо а, тӀаьхьа ямартхо хилларг[+].


Ӏийса а, БаӀал-Зебула а


(Маттай 12:22-32; Лака 11:14-23; 12:10)

20[•]Цул тӀаьхьа Ӏийса цӀа чу вахча, юха а дукха нах гулбелира, ур-атталла юург яа а меттиг ца йолуьйтуш Ӏийсана а, Цуьнан мурдашна а[+]. 21Ӏийсан цӀерачарна цунах лаьцна хезча, уьш Иза дӀавига баьхкира, хӀунда аьлча наха дуьйцура, Иза лар тӀехь вац бохуш[+]. 22[+]Ткъа Ярушалаймера баьхкинчу Ӏелам наха олура: «Цунна чу БаӀал-Зебула-жин доьлла! Оцу харц жинийн элан олаллица жинаш арадоху Цо адамашна чуьра!»[+]

23ТӀаккха Ӏийсас, уьш Шена тӀе а кхайкхина, дустарш далийра царна: «Иблисо муха эккхор ду иблис? 24Цхьана пачхьалкхехь вовшашлахь тӀом хилча, и пачхьалкх хӀаллакьхир ю. 25Я цхьана доьзалехь цхьа барт бацахь, иза а бухур бу. 26Ткъа иблис ша-шена дуьхьал даьлча, иблисан олалла шена чохь а декъаделча, иза кхин латталур дац, цуьнан тӀаьххьара де тӀекхочу.

27Цхьа а ца воьду шел онданиг волчу цӀа чу, цуьнан хӀуманаш лачкъо, цкъа хьалха иза дӀавихкина бен, къола далур дац цуьнан цӀахь[+].

28Баккъалла а боху Аса шуьга: „Адамийн кӀенташна муьлхха а къиношна гечдийр ду, цара Дела сийсазвар а тӀехь, 29[+]амма Делан Са сийсаздинчунна цкъа а гечдийр дац, иза гуттаренна къинойн баланехь хир ву“»[+].

30Иштта дешнаш элира Ӏийсас, Шех лаьцна наха «Иза харц жинашца тайна ву», – олу дела.


Ӏийсан нана а, вежарий а


(Маттай 12:46-50; Лака 8:19-21)

31[•]Ӏийса волчу Цуьнан наний, вежарий баьхкира. Уьш арахь севцира. Цара Ӏийса аракхайкхира,[+] 32хӀунда аьлча, гонах хиъна дукха адам хиларна, Цунна тӀе ца кхачалора уьш. Ӏийсага элира: «Хьажахь, Хьан наний, вежарий, йижарий бу-кх арахь Хьо хоьттуш».

33Цо жоп делира: «Муьлш бу Сан наний, вежарий?» 34ТӀаккха, Шена гонах хевшина болчаьрга а хьаьжна, Ӏийсас элира: «ХӀорш бу Сан наний, вежарий! 35ХӀунда аьлча Делан лаам кхочушбеш берш бу Сан ваша а, йиша а, нана а»[+].

#### 4


Ахархочух лаьцна хьекъале дустар


(Маттай 13:1-9; Лака 8:4-8)

1[+][•]Юха а цхьана дийнахь Ӏоман берда тӀехь хьехамаш беш вара Ӏийса. Цунна гонах гулделла дукха адам дара. Цундела Иза, хинкеманна тӀе а ваьлла, Ӏоман йистера дехьо велира, ткъа адамаш берда тӀехь дисира. 2Дукха хьехамаш бора Ӏийсас царна, хьекъале дустарш далош. Иштта дийцира Цо цаьрга:

3«ЛадогӀал! Цхьа ахархо шен кха тӀе хӀу таса араваьлла. 4Цо хӀу тосучу хенахь цхьадолу буьртигаш некъан йистехула охьаэгна хилла. Схьадаьхкинчу олхазарша уьш дӀадиъна. 5Важа буьртигаш жагӀа а болуш, латта кӀеззиг долчу метте охьаэгна хилла. Цу буьртигаша сихха зӀийдигаш тесна, хӀунда аьлча цигахь латта кӀезиг дара. 6Малх кхетча, цо и зӀийдигаш ягийра, церан орамаш кӀорга ца хиларна, уьш якъаелира. 7Кхидерш коканийн коьллаш юкъа ийгира, амма коьллаша, юкъ а елла, хӀун зӀийдигаш къайлаехира. Цара ялта ца делира[+]. 8Ткъа важа долу хӀу, дика латта долчохь а нисделла, зӀийдигаш а тесна, уьш хьала а евлла, цара ялта делира, ткъе итт, кхузткъа а, ур-атталла бӀе а хӀу а луш хӀора кено а».

9ТӀаккха Ӏийсас элира ладугӀучаьрга: «Лергаш долчунна дӀахозийла хӀара»[+].


Дустаран маьӀна довзийтар


(Маттай 13:10-17; Лака 8:9,[10])

10[•]Ӏийса Ша висча, шийтта векало а, юххерчу кхечу мурдаша а хаьттира Цуьнга дустарех лаьцна. 11Ӏийсас жоп делира цаьрга: «Шун таро ю Делан Олаллех йолу къайленаш йовза, ткъа кхечарна ишттачу дустаршца дуьйцу Аса,[+]

12[+]„царна, хьоьжжушехь, хӀумма а ца гайтархьама,
хеззашехь, уьш ца кхетийтархьама,
кхечу тайпана хилча, уьш Суна тӀебоьрзур бара,
ткъа Ас гечдийр дара царна“»[+].


Ахархочух лаьцначу дустаран маьӀнах кхетор


(Маттай 13:18-23; Лака 8:11-15)

13Ӏийсас элира мурдашка: «Шу а ца кхета те оцу дустарх? ТӀаккха кхечу дустарех муха кхетар ду те шу? 14Ахархочо дуьйш дерг Делан Дош ду[+]. 15Цхьадолу адамаш некъа йисте доьжначу хӀух тера ду. Царна Делан дош хеза, амма, цу сохьта иблис а догӀий, цо церан дегнаш чу доьжна дош дӀахьо. 16Кхиберш тера бу тӀулгашна юккъе эгначу хӀух. Шайна Делан дош хезча, хазахетарца, сихонца схьалоцу цара и дош. 17Амма церан хила ма-беззара орам боцу дела, уьш кӀеззигчу ханна бен ца лаьтта. Ткъа и дош бахьана долуш, шайна тӀе халонаш хӀиттича, уьш сихха юхабовлу[+]. 18Вуьш тера бу коканийн коьллаш юккъе эгначу буьртигех. Уьш дош хезнарш бу, 19амма дахаран гӀайгӀанаша а, хьолах Ӏехабаларо а, кхечу лаамаша а и хезна дош дицдолуьйту, цара шайн дахарехь стом а ца ло[+]. 20Ткъа цхьаберш бу хьийкъинчу лаьтта тӀе эгначу буьртигех тера. Уьш дош а хезна, иза даго тӀе а эцна, пайден стом луш берш бу – наггахь ткъе уьттазза, наггахь кхузткъазза а, я бӀозза а сов луш»[+].


Кхабина буха хӀоттийна стогар


(Лака 8:16-18)

21[+][•]Кхин дӀа а Ӏийсас элира: «Цхьаммо стогар латийча, иза Ӏункарнехьа хӀоттийначу кхабина я маьнги кӀел хӀотторхьама а бохьий чу? Я иза лаккха хьалахӀоттабан бахьа чу[+]? 22[+]ХӀунда аьлча мел йоккха къайле а, цхьанна а ца хууш юьсур яц, мел чӀогӀа лечкъийнарг а гӀар ца долуш а, гучу ца долуш а дуьсур дац[+]. 23Хезаш волчунна дӀахезийла хӀара!»[+]

24[+]Кхин а тӀетуьйхира Ӏийсас: «Дикка кӀоргера ойла елаш, шайна хезначух лаьцна. Аша нехан ма-хаддора, Дала шун а хадор бу мах, ткъа шун кхин а лакхара хадор бу[+]. 25[+]ХӀунда аьлча долчунна кхин а тӀелур ду, ткъа доцучуьнгара цуьнан данне а доцург а дӀадоккхур ду»[+].


Даьлла догӀучу кӀен буьртигех лаьцна дустар

26ТӀаккха Ӏийсас элира: «Делан Олаллех лаьцна иштта кхета мега. Цхьана стага лаьтта хӀу тосу. 27Буса и стаг, охьа а вуьжий, Ӏуьйранна хьалагӀотту. Ткъа хӀу цу хенахь, хьала а долий, кхуьу. Иза муха хуьлу стагана шена а ца хаьа. 28Лаьтто ша кхиадо и хӀу: хьалха зӀийдиг а тосий, тӀаккха гӀа а долий, кӀен буьртигаш а хуьлий, дӀахӀутту. 29[+]КӀен буьртигаш хилла девлча, ахархочо марс схьаоьцу, кӀа хьокху хан тӀееана дела»[+].


ХӀух лаьцна хьекъале дустар


(Маттай 13:31, 32, 34; Лака 13:18,[19])

30[•]Цул тӀаьхьа Ӏийсас кхин а хаьттира: «Стенца дуста мегар ду Делан Олалла? Я муьлхачу дустарца дуьйцур ду цунах лаьцна? 31Лаьтта тӀехь уггаре а жимачу хӀуьнах тера ду иза, и дӀадуьйчу хенахь[+]. 32Амма иза дӀадийначул тӀаьхьа, хьала а долий, бешан дитташ юкъахь уггаре а доккха дитт хуьлий дӀахӀутту. Стигаларчу олхазарша а баннаш дан тарло цуьнан гаьннаш тӀехь»[+].

33Ишттачу кхин а дуккха а дустаршца хьехамаш бора Ӏийсас – адамаш кхетар долчу тайпана. 34Дустар ца далош, Цо хӀумма а ца дуьйцура царна, ткъа Шен мурдашца Ша висча, Цо дерригенах кхетабора уьш.


Ӏийсас хи тӀехь баьлла мох сацабо


(Маттай 8:23-27; Лака 8:22-25)

35[•]Цу дийнахь суьйранна Ӏийсас элира Шен мурдашка: «Ӏоман дуьхьаларчу берда тӀе довла вай»[+]. 36ТӀаккха цара адамаш а дитина, Ӏийса хинкеман тӀехь ма-хиллара шайца дӀавигира. Хи чохь кхераниг доцург кхин а кеманаш дара. 37ЦӀеххьана, чӀогӀа мох а баьлла, тулгӀенаша кеман чу хи даьккхира, кема хих дузуш дара[+]. 38Ӏийса цу хенахь кеманан цӀоганехь вара, гӀайби тӀе корта а биллина, наб кхетта Ӏаш. Мурдаша, Иза сама а ваьккхина, элира: «Устаз! Хьуна бен а ца хета те вай хин буха дахар?» 39ТӀаккха Ӏийсас, хьала а гӀаьттина, мохе омра а дина, хине элира: «ЛагӀло! ДӀате! Сацийта!» Мох сецира, цхьа а гӀар-тата доцуш, тийналла дӀахӀоьттира[+]. 40Ткъа мурдашка Цо элира: «Шу кхера хӀунда кхоьру? Шун дегнаш чохь хӀинца а тешар дац те?»

41Амма уьш чӀогӀа кхерабелла хиларна, цара цецбовларца вовшашка хоьттура: «ХӀара мила ву те, ур-атталла мох а, хиш а Цунна къарлуш хилча?»

#### 5


Ӏийсас ГӀарас-меттехь жинаша хьийзош волу стаг туовар


(Маттай 8:28-34; Лака 8:26-39)

1[•]Ӏийса шен мурдашца дуьхьаларчу берда тӀехь лаьттачу ГӀарас цӀе йолчу меттиге веара. 2Иза хинкеманна тӀера лаьтта ваьлча, Цунна дуьхьал нах дӀабухкучу хьехаш чуьра жинаша хьийзош волу цхьа стаг веара. 3Оцу хьехаш чохь Ӏаш вара иза. Цхьаьнгге а ур-атталла зӀенашца а дӀа ца вехкалора иза, 4хӀунда аьлча мосуьйттазза а зӀенашца вихкича а, когех буржалш тоьхча а, цо уьш хедадора. Цхьаьнггахь а иза теван ницкъ а бацара. 5Массо дийнахь а, буса а къуббанашна а, баьрзнашна а юккъехула а лелаш, чӀогӀа мохь а хьоькхуш, тӀулгех ветталуш лелара иза.

6Геннара Ӏийса вогӀу а гина, дуьхьал а ведда, Цунна хьалха гора а воьжна, 7чӀогӀа мохь хьаькхира цо: «Хьуна хӀун оьшу соьгара, Ӏийса, Веза Воккхачун КӀант? Делан дуьхьа доьху Хьоьга, ма хьийзавехьа со?»[+] 8Ткъа Ӏийсас хӀетале омра динера жине: «Арадала оцу стагана чуьра!» – аьлла.

9ТӀаккха Ӏийсас хаьттира жине: «ХӀун ю хьан цӀе?» – бохуш.

Вукхо жоп делира: «„Эскар“, хӀунда аьлча тхо дуккха а ду». 10Оцу жинаша чӀогӀа дехар дира Ӏийсага, шаьш оцу махкара дӀа ма довлийтахьара аьлла. 11Циггахь лам тӀехь бежаш хьакхарчийн боккха бажа бара. 12Жинаша Ӏийсага дийхира, шаьш царна чу довлийтахьара аьлла. 13Цо царна пурба делира. Жинаш, оцу стагана чуьра ара а девлла, хьакхарчашна чудевлира. Ши эзар гергга йолу хьакхарчий, лекхачу берда тӀера хи чу а лилхина, Ӏоман буха яхара.

14Ӏуй, бевдда дӀа а бахана, гӀалахь а, юххерчу ярташкахь а хиллачух лаьцна дуьйцуш бара. Нах хьажа баьхкира, хилларг хӀун ду те аьлла. 15Ӏийсана юххе баьхкича, и жинаша хьийзина волу стаг, тӀе хӀума а юьйхина, метта а веана, шайна гича, уьш кхерабелира. 16И дерриг гиначара дийцира баьхкинчаьрга цу стагах а, хьакхарчех а хиллачух лаьцна.

17ТӀаккха цигара бахархоша дийхира Ӏийсага, шаьш а, шайн мохк а битина, дӀагӀахьара Хьо аьлла[+].

18Ӏийса хинкеман тӀе волуш, жинех паргӀатваьллачу стага ша а вигар дийхира Цуьнга. 19Амма Ӏийсас цунна ца магийра иза. Цо элира: «ЦӀа а гӀой, хьайн цӀерачаьрга дийца Везачу Эло хьайна мел дика дина а, Цо хьайх мел боккха къинхетам бина а»[+].

20Оцу стага, дӀа а вахана, Иттшахьар-махкахь бехачу нахе Ӏийсас шена динчу доккхачу диканах лаьцна дийцира, ткъа массо а цецбуьйлура[+].


Яиран йоӀ еллачуьра денъяр а, цомгуш йолу зуда туояр а


(Маттай 9:18-26; Лака 8:40-56)

21[•]Ӏийса Шен мурдашца хинкеман тӀехь Ӏоман берда тӀе юхавеача, Цуьнга хьоьжуш дукха адам дара. Уьш Цунна гонах гулделира. 22Оцу хенахь И волчу гуламан цӀа чохь куьйгалхо волу Яир веара. Ӏийса а гина, иза, Цуьнан когашка охьа а воьжна,[+] 23чӀогӀа дехар дан хӀоьттира: «Сан йоӀ леш ю. Доьху Хьоьга, ван а волий, цунна тӀе куьйгаш а дахкий, то а яй, дийна йисийтахьа иза», – бохуш.

24Ӏийса Яирца дӀавоьдуш, Цунна тӀаьххье дукха адам дахара, Иза халла бен чекх а ца валалуш. 25Царна юкъахь цхьа зуда а яра, шийтта шарахь цӀий ца соцуш, бала хьоьгуш йолу[+]. 26Дуккха а лоьраша гӀо дечу метта бала хьегийтинера оцу зудчуьнга. Амма лоьрашна шен долахь мел дерг а дойуш, алссам харж йича а, гӀоле хуьлучу метта, кхин а чӀагӀъеллера иза. 27Ӏийсах лаьцна шена хезча, цо, адамашна юккъехула тӀехьашха Цунна тӀе а яхана, Ӏийсан бедарх куьг Ӏоьттира. 28ХӀунда аьлча оцу зудчо ойла йинера: «Нагахь санна Цуьнан тӀера бедарх хьакхаелча а, со толур ю», – аьлла[+]. 29Оцу сохьта дӀаоьху цӀий а сецна, ша тоеллий хиира зудчунна.

30Ткъа Ӏийсана сихха хааделира Шех ницкъ дӀакъаьстиний. Гонах долчу адамашкахьа а вирзина, Ӏийсас хаьттира: «Мила ву Сан бедарх куьг Ӏоьттинарг?» – аьлла[+].

31Цуьнан мурдаша элира: «Хьайна тӀегӀоьртина оццул адам гушшехь, хоьтту-кх Ахь: „Мила ву Сох куьг Ӏоьттинарг?“»

32Амма Ӏийса леррина гонах хьоьжура, и динарг мила ву те ган лууш. 33ТӀаккха зудчо, шена хилларг хӀун ду а хиъна, дукха кхераяларна ега а еш, Ӏийсан когашка а йоьжна, дерриге а ма-дарра дӀадийцира Цуьнга. 34Ткъа Ӏийсас элира зудчуьнга: «Сан йоӀ, хьан тешаро тойина хьо. Маьрша дӀагӀо хьайна, хӀинца чул тӀаьхьа кхин оцу цамгаро хьийзор яц хьо»[+].

35Ӏийса къамел дина а валале, гуламан цӀийнан куьйгалхочун Яиран цӀера геланчаш баьхкира. «Хьан йоӀ елла. Устазана хало ян ца оьшу», – элира цара.

36Ткъа, цара дуьйцург а хезна, Ӏийсас Яире элира: «Кхера ма ло, амма теша». 37Кипа а, Якъуб а, Якъубан ваша Яхьъя а бен, кхин цхьа а ца ваийтира Ӏийсас Шеца[+]. 38Уьш Яиран керта схьакхаьчча, Цунна доьхна а, чӀогӀа доьлхуш а адамаш гира. 39ЦӀа чу ваьлча, Ӏийсас элира цаьрга: «Аша хӀун до доьхна а, доьлхуш а? ЙоӀ елла яц, иза йижина ю»[+].

40Ткъа адамаш Цунах дуьйлуш дара цадашарца. Ӏийсас массо а араваьккхира. Шеца йоьӀан да-нана а, цигахь волу кхо мурд а эцна, йоӀ йолчу чоьхьавелира Иза. 41Ӏийсас, йоьӀан куьг схьа а лаьцна, элира: «ТалитӀа кхуми!» (иза «ЙоӀ, хьалагӀатта боху хьоьга!» – бохург ду)[+]. 42И ма-элли, йоӀ, хьала а гӀаьттина, дӀайолаелира (иза шийтта шо кхаьчна йоӀ яра). Чохь берш чӀогӀа цецбевлла биснера. 43Ӏийсас чӀогӀа тӀедиллира царна хилларг цхьаьнгге а цахаийтар. «ЙоӀана яа хӀума ло», – элира Цо цаьрга[+].

#### 6


Ӏийса Назарт-гӀалахь тӀе ца оьцу


(Маттай 13:53-58; Лака 4:16-30)

1[•]Оцу меттигера ара а ваьлла, Ша кхиинчу гӀала веара Ӏийса. Цуьнца Цуьнан мурдаш а бара[+]. 2Шоьтан де тӀедеача, гуламан цӀа чохь хьехамаш бан волавелира Иза. Дукхахболчара Ӏийсага ла а дугӀий, инзарбовларца а, шеконца а вовшашка хоьттура: «Мичахьара баьлла те Цунна и хьехам? И хӀун хьекъал ду те Цунна делларг, и инзаре хӀуманаш а хуьлуш Цуьнан куьйгашца[+]. 3Ша дечиган пхьар а волуш, оцу Якъубан а, Юшан а, ЯхӀудан а, ШамӀин а ваша а волуш, Мареман кӀант вац Иза? Кхузахь, вайна юкъахь, бац Цуьнан йижарий а?»

Оцу нахана Иза къобалван ца лиира[+]. 4[+]Ткъа Ӏийсас элира цаьрга: «Ша схьаваьллачу меттигехь а, шайчарна юкъахь а, шен цӀахь а бен ца хуьлу пайхамар наха ца лоруш»[+]. 5Цигахь башха тамашийна хӀума ца даделира Ӏийсага, цхьаццаболчу цомгушчу нахана тӀе куьйгаш а дехкина, уьш тобар бен. 6Ӏийса чӀогӀа цецвуьйлура оцу нехан цатешарх.


Ӏийсас шийтта векал дӀахьажор


(Маттай 10:5-15; Лака 9:1-6)

ТӀаккха ярташкахула адамашна хьехамаш бан вахара Иза. 7[•]Шен шийтта векал тӀе а кхайкхина, уьш шишша а бекъна, царна харц жинашна тӀехь олалла дан бакъо а елла, уьш цхьаццанхьа дӀасахьажийра Ӏийсас[+]. 8Ткъа уьш дӀабуьйлалуш, Цо цаьрга элира: «Шайца хӀумма а схьа ма эца: я бепиг а, я тӀоьрмаг а, я юкъах дихкина ахча а, еккъа некъан Ӏаса йоцург. 9Кога юьйхина мачаш а, шайна тӀехь йолу цхьа бедар а бен, сов хӀумма а ма хьуо». 10Кхин а тӀетуьйхира Цо: «Шаьш дуьххьара даханчу цӀеношкахь саца, оцу гӀалара арадовллалц. 11[+]Нагахь санна шаьш цхьана меттигехь тӀе ца лацахь а, я ла ца догӀахь а, шаьш цигара дӀадоьлхуш, шайн когаш тӀера чан охьаегае. Шу тӀе ца эцначу нахана дуьхьал тоьшалла хир ду иза»[+].

12ТӀаккха къинош летийнарш метта а бохкуьйтуш, Далла тӀеберзорхьама, кхайкхамаш а беш, дӀабуьйлабелира векалш[+]. 13[+]Дуккха а нахана чуьра жинаш ара а дохуш, дуккха а цомгушчарна зайтдаьтта а хьокхуш, уьш тобира цара[+].


Яхьъя-пайхамаран дӀакхалхар


(Маттай 14:1-12; Лака 9:7-9)

14[+][•]Ӏийсан цӀе дикка массанхьа а яьржина хиларна, ХӀарод-паччахьна а дӀахезира Цунах лаьцна. Цхьаболчара Ӏийсах лаьцна: «Иза веллачуьра денвелла нах хих чекхбоху Яхьъя ву, цундела Цо инзаре хӀуманаш до», – олура[+]. 15Вукхара олура: «Иза Эли-ЯхӀу-пайхамар ву». Ткъа кхозлагӀчара тоьшалла дора: «Иза, ширачу заманахьлера пайхамарех терра а волуш, цхьа пайхамар-м ву», – бохуш[+].

16И шена хезча, ХӀарода элира: «Аса корта тӀера баккхийтина Яхьъя веллачуьра денвелла», – аьлла. 17[+]ХӀарода, шена йигна йолу, шен вешин Пилапан зуда ХӀародад бахьана долуш, омра динера, Яхьъя, схьа а лаций, набахти чу волла аьлла[+]. 18ХӀунда аьлча Яхьъяс аьллера ХӀароде, цо шен вешин зуда шена йигар Ӏедалехь нийса дац аьлла. 19Цундела ХӀародад хьагӀ хилла яра Яхьъяна, иза вийна а, дӀаваккха лууш. Амма и дан цуьнан таро яцара, 20хӀунда аьлча ХӀарод Яхьъях ийзалуш вара, иза бакъонца лелаш а, Дала вазвина а стаг вуй хууш. Цо иза лар а вора.

Яхьъяс бечу кхайкхамашка там хиларца ладугӀура ХӀарода, цара шен гуттара а синтем бойушшехь.

21Цкъа ХӀарода ша вина де даздечу дийнахь, доккха той хӀоттийра, пачхьалкхан а, тӀеман а хьаькамаш а, хьалдолу нах а кхайкхина[+]. 22Ткъа ХӀародадан йоӀ, юкъа а яьлла, халха яьлча, чӀогӀа там хиллера ХӀародана а, цуьнан хьешашна а. ТӀаккха ХӀарода оцу йоӀе элира: «Хьайна луъург еха соьгара, ахьа ехнарг аса дӀалур ю хьуна», – аьлла. 23Цо, дуй биъна, чӀагӀо йира: «Хьуна лиънарг лур ю хьуна, ур-атталла сайн ах пачхьалкх а», – аьлла[+].

24ЙоӀа, ара а яьлла, шен нене хаьттира: «ХӀун еха аса», – аьлла.

Ткъа вукхо жоп делира: «Нах хих чекхбохучу Яхьъян корта беха», – аьлла.

25ЙоӀа, сихха паччахьна тӀе а яхана, дийхира: «Ахьа хӀинцца шуьна чохь нах хих чекхбаьхначу Яхьъян корта балар лаьа суна», – аьлла.

26Паччахьна и чӀогӀа новкъадеара, делахь а ша оцу хьешашна хьалха дуй биъна дела, цо дуьхьало ца йира оцу дехарна. 27ХӀарода оцу сохьта чалтач вахийтира, цуьнга, Яхьъян корта тӀера а баккхий, схьаба аьлла, омра а дина. Вукхо вахана набахти чохь, Яхьъян корта а баьккхина, 28схьа а беана, шуьна чохь йоӀе дӀакховдийра, ткъа йоӀа шен нене белира иза. 29Яхьъян мурдашна иза хезча, цара баьхкина, цуьнан дегӀ схьа а эцна, къубба чу диллира[+].


Пхи эзар стаг вузор


(Маттай 14:13-21; Лака 9:10-17; Яхьъя 6:1-14)

30[•]Векалша юхабирзича, Ӏийсана гонах а хевшина, шаьш лелийначу гӀуллакхех а, шаьш нахана хьехначух а лаьцна дийцира Цуьнга[+]. 31Ӏийсас элира цаьрга: «Шуьга са а доӀуьйтуш, адам доцучу метте дӀадовла вай цхьаьна». ХӀунда аьлча уьш болчу меттехь чӀогӀа дукха нах бара, ур-атталла хӀума яа а меттиг ца йолуш[+]. 32Цундела уьш, нахах дӀа а къаьстина, хинкеман тӀехь цхьа а воцучу яьссачу метте бевлира. 33Амма дукхахболу нах, хӀорш дӀабовлуш а гина, уьш бовзарна, массо а гӀаланашкара гул а белла, берд тӀехула бевдда, кхарал хьалхабевлира. 34[+]Ша хийисте хьалаваьлча, Ӏийсана адамийн йоккха тоба гира. Уьш Ӏу воцу уьстагӀех а тарбелла, царах чӀогӀа къахийтира Ӏийсана. ТӀаккха Иза оцу нахана дуккха а хьехамаш бан волавелира[+]. 35Де чаккхенга гӀерташ дара, цундела Цуьнан мурдаша, Ӏийсана тӀе а бахана, элира Цуьнга: «ХӀара меттиг яьсса а ю, вайна дикка хан а яьлла. 36Шайна юург а оьцуш, юххерчу ярташка дӀабахийтахьа и нах».

37Амма Ӏийсас жоп делира цаьрга: «Аша лур ю царна яа хӀума».

Ткъа мурдаша элира Цуьнга: «Оха, дахана, массарна а ши бӀе динари ахчанах бепиг а эцна, иза дао-м ца деза царна?»[+]

38ТӀаккха Ӏийсас хаьттира цаьрга: «Маса бепиг ду шуьгахь? ГӀой, хьовсал».

Бепиг маса ду а хиъна, цара элира: «Тхоьгахь пхи хьокхам а, ши чӀара а бу-кх».

39ТӀаккха, и нах берриш а сийначу бай тӀе охьаховшабе аьлла, омра дира Ӏийсас мурдашка. 40Уьш, бекъа а белла, бӀе а, шовзткъе итт а цхьаьна а болуш, охьахевшира. 41Ткъа Ӏийсас и пхи хьокхам, ши чӀарий схьа а эцна, стигала хьала а хьаьжна, и кхача къобалбеш, доӀа дира. ТӀаккха и хьокхамаш дакъошка декъа а доькъуш, Шен мурдашка дӀакховдадора Цо. Вукхара и дакъош адамашна дӀадийкъира. ТӀаккха и ши чӀара а массарна бийкъира Цо. 42Массара а яа а йиира, уьш буза а буьзира. 43Кхин а дисинчу баьпкан дакъоша а, бисинчу чӀеро а шийтта тускар а дуьзира. 44Ткъа юуш верг пхи эзар стаг вара.


Ӏийса хи тӀехула дӀавоьду


(Маттай 14:22-33; Яхьъя 6:15-21)

45[•]Цу сохьта и нах Ша дӀахецаре а ца хьоьжуш, хинкеманна тӀе а хаийтина, Шел хьалха, Ӏоман дуьхьаларчу берда тӀе Бет-Саида-гӀала дӀабахийтира Ӏийсас Шен мурдаш[+]. 46Нах дӀа а хьажийна, доӀа дан лам тӀе хьалавелира Ӏийса[+]. 47Суьйре тӀееача, хинкема Ӏомана юккъехь дара, ткъа Ӏийса лам тӀехь Ша вара. 48Хин тӀехь дуьхьал богӀу мох болу дела, мурдашна пийсакашца кема лело хала хилар гира Ӏийсана. ТӀаккха буьйсанна кхо сахьт даьллачул тӀаьхьа Иза хи тӀехула царна тӀе вахара. Ӏийса тӀехвала воллучу хенахь, 49Иза хин тӀехула волавелла вогӀу а гина, мурдашна Иза гӀаларт ду а моттаделла, цара дукха кхерабаларна маьхьарий хьаькхира,[+] 50хӀунда аьлча царна массарна а гира Иза, уьш чӀогӀа кхера а белира. Цу сохьта Ӏийсас, вист а хилла, элира цаьрга: «Доьналла долуш хила! Со ву шуна иза! Ма кхера!» 51ТӀаккха Иза цаьрца кеман тӀе а хиира, цу сохьта мох а сецира. Мурдаш чӀогӀа цецбевллера, 52хӀунда аьлча хьалха баьпкаца хиллачу тамашийна хӀуманах а ца кхийтира уьш, дӀакъовладелла дара церан дегнаш[+].

53Хин кеман тӀехь Ӏомал дехьа а бевлла, Гансарт-махка а кхаьчна, севцира уьш[+]. 54Уьш кеман тӀера охьабуьссушехь, нахана Ӏийса вевзира. 55Цара, бевдда, сихонца дӀасабаржийра гонах Цунах лаьцна хаам. ТӀаккха Ӏийса миччахьа сецча а, Цунна тӀе меттахь болу цомгушнаш бало буьйлабелира[+]. 56Иза миччанхьа веача а, я ярташка а, я гӀаланашка а, адамаша шайн цомгушнаш майданна тӀе а балабой, чӀогӀа доьхура Ӏийсага, Шен бедаран юьхах мукъана а хьакхадалийтахьара шаьш бохуш. Ткъа Цунах хьакха мел велларг, цамгарх то а лой, дӀахӀуттура[+].

#### 7


Дайша лелийна Ӏадаташ


(Маттай 15:1-9)

1[•]Ярушалаймера баьхкина парушхой а, масех Ӏелам стаг а вара Ӏийсана гонах гулвелла. 2Цуьнан цхьаболчу мурдаша, куьйгаш цӀандар а доцуш, хӀума юуш гира царна. Ткъа Далла гергахь иза боьха лорура цара.

3ХӀунда аьлча, хьалхалера Ӏедале а доьгӀна, парушхоша а, массо а кхечу жуьгташа а, церан Ӏедалехь ма-бохху, куьйгаш цӀандиний бен хӀума ца йоу[+]. 4Ткъа шаьш базарара еана хӀума а шатайпана цӀанйиний бен ца йоу. Кхин долу а дуккха а Ӏадаташ леладора цара, масала, кедаш а, гӀумгӀанаш а, йоьза кхабанаш а, мотт-гӀайбеш а цӀанъяр тӀехь[+].

5Цундела парушхоша а, Ӏелам наха а хаьттира Ӏийсага: «Хьан мурдаша, вайн дайша лелийна Ӏадаташ хӀунда ца лору, куьйгаш цӀан а дина, хӀунда ца йоу цара хӀума?» – аьлла[+].

6[+]Ӏийсас элира цаьрга: «Нийса хилла ЕшаӀ-ЯхӀу-пайхамар, ша Делера болу хаам беш. Шух, шалхо лелочарех, яздина ма-хиллара:

„ХӀокху адамаша Со багахь лору,
ткъа церан дегнаш Суна дукха генахь ду[+].
7Церан ларамах пайда бац,
хӀунда аьлча церан хьехамаш Делера бац,
уьш адамаша кхоьллина бу“[+].

8Аша, адамийн Ӏадаташ схьа а лаьцна, Дала тӀедехкинарш ца лору».

9Кхин а Ӏийсас элира цаьрга: «Шуна хьекъале ду моьтту, Дала тӀедехкинарш а ца лоруш, шайн Ӏадаташна тӀаьхьахӀоттар. 10[+]Муса-пайхамаро ма аьлла: „Хьайн дай-наний лара“, ткъа „Шен дена я нанна неӀалт аьлларг вен веза“[+]. 11Амма, нагахь стага шен дега-нене: „Сан шуна гӀо дан йиш яц, хӀунда аьлча шуна лерина хилларг ‘кхурбан’ дӀало“ (иза арамхойн маттахь „Далла лерина совгӀат“ бохург ду), – аьлча, 12дена-нанна дан дезачух иза кӀелхьарволу бохуш, чӀагӀдо аша. 13Делан Дош а ца лоруш, шайн дайша делла Ӏадат лору аш. И тайпа хӀуманаш дукха леладо аша».


Далла гергахь стаг бехвеш дерг


(Маттай 15:10-20)

14ТӀаккха юха а, нах Шена тӀе а кхайкхина, Ӏийсас элира: «ЛадогӀа Соьга массара а, дӀа а лоцуш. 15-16Адамна чу яханчу цхьанна а хӀумано Далла гергахь бехвийр вац стаг. Амма адаман даг чуьра арадолучу сийсазчу хӀумано бехвийр ву иза»[*][+]. 17Нах а битина, Ӏийса цӀа чу ваьлча, мурдаша оцу дустарх лаьцна хаьттира Цуьнга. 18Ткъа Ӏийсас жоп делира: «Шу а ду те иштта ца кхеташ? Шуна ца го, адамо дууш долчу цхьанна а хӀумано, Далла гергахь бехван йиш йоцийла? 19ХӀунда аьлча и тӀеоьцу хӀума, дагах а ца кхеташ, кийрара хьерана чу а йоьдий, тӀаккха чуьра арайолу». (Иштта, юуш йолу хӀума ерриге а Далла гергахь цӀена хилар хаийтира Ӏийсас.)[+]

20Кхин а тӀетоьхна элира Цо: «Ткъа адамна чуьра арадолучо иза Далла гергахь бехво[+]. 21ХӀунда аьлча кийрара адамийн дегнаш чуьра ца оьшу вон ойланаш а арайовлу, нахаца лелар а, къола дар а, вер а,[+] 22ямартло а, ша-шен везар а, мекаралла а, Ӏехор а, лело ца дезарг лелор а, хьегар а, доцург кхоллар а, ша лакхара ларар а, кхетам бацар а. 23И дерриге а зулам адамна чуьра ара а долий, цо стаг Далла гергахь бехво».


Кхечу къомах йолчу зудчун тешар


(Маттай 15:21-28)

24[•]И меттиг а йитина, Цора олучу гӀалин юххерчу меттигашка вахара Ӏийса. Ша цӀа чу волуш, цхьанна а ца хоуьйтуш ваха лиира Ӏийсана, делахь а хьулвалар ца хилира Цуьнан[+]. 25Харцжинаша йоӀ хьийзош йолчу цхьана зудчунна хааделира Ӏийса вар, оцу сохьта схьа а еана, Цуьнан когашка юьйжира и зуда. 26Иза Сирийпиникера схьаяьлла йолу грекахо яра. Цо чӀогӀа дехар дира Ӏийсага, шен йоӀана чуьра жин арадаккхахьара аьлла[+]. 27Ӏийсас элира цуьнга: «Цкъа хьалха бераш дузадайта, хӀунда аьлча нийса а хир дац берашкара юург, схьа а яьккхина, жӀаьлешна тасар»[+].

28Амма зудчо жоп делира Ӏийсага: «Эла, ур-атталла жӀаьлеша а ма доу стоьла кӀел бераша эгийна цуьргаш».

29ТӀаккха Ӏийсас элира цуьнга: «Ахьа иштта жоп даларна маршонца цӀа яха мегар ду хьо. Жин арадаьлла хьан йоӀана чуьра».

30Ша цӀа йирзича, жин чуьра ара а даьлла, меттахь йижина Ӏаш карийра зудчунна шен йоӀ.


Къора а, лер доьхна а волу стаг туовар

31Цора-гӀалина гонахьара меттигашкара ЦӀаданехула а, Иттшахьар-махкахула а Галилай-Ӏомана тӀе веара Ӏийса[+]. 32Къора а волуш, лер доьхна а волу стаг Ӏийсана тӀе а валийна, цара дехарш дира, цунна тӀе куьйгаш дахкахьара аьлла[+]. 33И стаг схьа а къастийна, жимма дехьа а ваьккхина, цуьнан лергаш чу Шен пӀелгаш дехкира Ӏийсас. ТӀаккха, туй а хьаькхна, цуьнан маттах Ӏотта а велла,[+] 34стигала а хьаьжна, доккха са а даьккхина, Ӏийсас элира цуьнга: «Эппатхьа!» (иза «дӀаделлало» бохург ду).

35Оцу сохьта вукхунна хаза а хезира, цуьнан мотт дӀа а бастабелла, цӀенна хабар дийца а волавелира иза. 36Ӏийсас чӀогӀа тӀедиллира царна, цхьаьнгге а хиллачух лаьцна цадийцар, амма Цо чӀогӀа мел дихки а, уггаре а дукха дуьйцура цунах лаьцна[+]. 37Адамаш чӀогӀа инзардаьлла дара, цара олура: «Цо дерриге а дика до. Ур-атталла ца хезачарна хаза а хозуьйту, мотт сецначаьрга хабар а дуьйцуьйту».

#### 8


Виъ эзар стаг вузавар


(Маттай 15:32-39)

1[•]Иштта цхьана дийнахь дукха адам гулделлера Ӏийса волчу, ткъа царна яа хӀума яцара. Ӏийсас, Шен мурдаш тӀе а кхайкхина, элира цаьрга:

2«Суна къахета оцу нахах, хӀунда аьлча кхо де а ду уьш Соьца болу, ткъа царна яа хӀума яц[+]. 3Аса меца дӀабахийтича, новкъахь гӀеллур бу уьш, хӀунда аьлча царах цхьаберш геннара баьхкина бу».

4Цуьнан мурдаша жоп делира: «ХӀара адам дузо иштта яьссачу меттехь мичахь карор ду оццул бепиг?»[+]

5Ӏийсас хаьттира цаьрга: «Маса бепиг ду шуьгахь?» – аьлла.

«ВорхӀ ду», – аьлла, жоп делира цара.

6ТӀаккха оцу нахе лаьтта охьаховша а аьлла, и ворхӀ бепиг схьа а эцна, Деле хастаман доӀа а дина, бепиг каг а деш, Шен мурдашка кховдадора Ӏийсас, ткъа вукхара иза нахана доькъура. 7Иштта масех жимо чӀара а бара цаьргахь, уьш а, декъалбина, бекъийтира Ӏийсас. 8Наха шаьш буззалц хӀума йиира. Дисинчу дакъоша ворхӀ тускар дуьзира. 9Ткъа гулделла адам диъ эзар кхоччуш дара.

Цул тӀаьхьа Ӏийсас нах дӀабахийтира, 10ткъа Ша, сихха Шен мурдашца хинкеман тӀе а хиъна, ДалманутӀа олучу меттигна юххехьа веара.


Ӏийсана тамашийна хӀума гайтар тӀедиллар


(Маттай 16:1-4; Лака 11:29-32)

11[+][•]Цигахь парушхой, тӀе а баьхкина, Ӏийсаца къийса буьйлабелира. Стигалара тамашийна билгало гайта аьлла дехар дира цара Ӏийсага, Иза зерхьама[+]. 12[+]Доккха са а даьккхина, Ӏийсас элира: «Тамашийна билгало гайтар хӀунда доьху аш Соьга? Баккъалла а боху шуьга, тамашийна билгало гойтур яц Ас шун тайпанна а».

13ТӀаккха, уьш Ӏад а битина, юха а Шен мурдашца хинкеманна тӀе а хиъна, Ӏоман дуьхьаларчу берда тӀе вахара Ӏийса.


Парушхойн а, ХӀародан а муьста бод


(Маттай 16:5-12)

14[•]Оцу хенахь мурдашна шайна яа хӀума схьаэца дицделлера, хинкеман тӀехь долу цхьа бепиг бен хӀумма а яцара цаьргахь. 15[+]Ӏийсас дӀахаийтира цаьрга ишттачу дешнашца: «Хьовсалаш! Парушхойн а, ХӀародан а муьстачу бедах ларлолаш»[+].

16ТӀаккха мурдаш вовшашлахь дагабуьйлуш бара, и бохург хӀун ду те бохуш. «Вайгахь бепиг доцу дела боху хьуна Цо вайга иштта», – бохура цара вовшашка.

17Цара стенах лаьцна дуьйцу хууш волчу Ӏийсас элира цаьрга: «Стенна дуьйцу аша, шайгахь бепиг дац бохуш? ХӀинца а ца го те шуна, кхета а ца кхета те шу? Дегнаш оццул шагделла те шун[+]? 18[+]БӀаьргаш боллушехь, ца го те шуна? Ткъа лергаш доллушехь, ца хеза те шуна? Дага ца догӀу те шуна,[+] 19маса тускар дуьззина баьпкан юьхкаш гулйира аша, Аса пхи бепиг пхи эзар стагана доькъучу хенахь?»

«Шийтта тускар дара», – жоп делира мурдаша[+].

20«Ткъа Аса ворхӀ бепиг виъ эзар стагана декъча, дуьззина маса тускар юьхкаш гулйира аша?»

«ВорхӀ», – жоп делира цара[+].

21ТӀаккха Цо хаьттира цаьрга: «ХӀинца а ца кхета те шу?» – аьлла.


Бет-Саида-гӀалахь бӀаьрзениг тово Ӏийсас

22Уьш Бет-Саида-гӀала кхечира. Цигахь Ӏийсана тӀе бӀаьрса дайна стаг а валийна, цунах Ӏотталахьара аьлла, дийхира Цуьнга[+]. 23Ӏийсас и стаг, куьг а лаьцна, юьртах араваьккхира. ТӀаккха цуьнан бӀаьргаш тӀе туй а хьаькхна, стагана тӀе Шен куьйгаш а дехкина, хаьттира: «ХӀумма а гой хьуна?» – аьлла[+].

24Стага, хьала а хьаьжна, элира: «Суна уллохула чекхдовлуш адамаш го. Уьш диттех тера ду».

25ТӀаккха Ӏийсас Шен куьйгаш стеган бӀаьргашна тӀе дехкира, вукхо бӀаьргаш шуьйра дӀабиллира, цунна бӀаьрса а деъна, юха а дика ган а гуш, дӀахӀоьттира иза. 26ТӀаккха Ӏийсас и стаг цӀа вахийтира: «Юьрта чу ма гӀолахь», – олуш.


Кипас Ӏийсах лаьцна аьлларг


(Маттай 16:13-20; Лака 9:18-21)

27[•]Цул тӀаьхьа Ӏийса Шен мурдашца Пилап-паччахьан гӀалин гонахарчу ярташка воьду. Новкъахь Цо Шен мурдашка хаьттира: «Со мила ву олу наха?» – аьлла.

28[+]Цара жоп делира: «Цхьаболчара Хьо нах хих чекхбоху Яхьъя ву олу, ткъа вукхара – Эли-ЯхӀу-пайхамар ву боху, кхозлагӀчара тоьшалла до, Хьо пайхамарех цхьаъ ву бохуш»[+].

29[+]ТӀаккха Ӏийсас хаьттира: «Ткъа аша хӀун боху, Со мила ву боху аша?»

Кипас жоп делира Цунна: «Хьо Дала леррина Къобалвинарг ву-кх», – аьлла[+].

30ТӀаккха Ӏийсас Шех лаьцна цхьаьнгге а дийцар дихкира мурдашна[+].


Ӏийсас Шен Ӏожаллех а, денваларх а лаьцна дуьйцу


(Маттай 16:21-28; Лака 9:22-27)

31[•]Цул тӀаьхьа царна хьехамаш бан волавелира Ӏийса. Цо дийцира Адамийн КӀентан дукха баланаш лан дезарх лаьцна а, баккхийчара а, динан коьртачу дайша а, Ӏеламчу наха а тӀе ца лаьцна хила дезарх а, Иза вен везарх а, амма кхозлагӀчу дийнахь денвала везарх а[+]. 32Ӏийсас, лечкъа а ца деш, дӀадийцира цаьрга цунах лаьцна. Ткъа Кипас, Иза юьстах а ваьккхина: «Ишттаниг дийца а ма дийца», – элира[+]. 33Амма Ӏийсас, юха а вирзина, Шен мурдашка а хьаьжна, буьрса жоп делира Кипе: «ДӀадала Суна уллора, иблис! Хьан даг чохь Делан ойланаш яц, адамийн ойланаш ю»[+].

34[+]ТӀаккха, нах а, Шен мурдаш а тӀе а кхайкхина, Цо элира цаьрга: «Соьца ван луург, шен „со“ бохург дӀа а теттина, шен баланийн мохь[*] тӀе а лаьцна, Суна тӀаьхьахӀотта веза[+]. 35[+]ХӀунда аьлча шен са кӀелхьардаккха лууш верг сих вер ву, амма Сан а, Делера болу хазачу кхоан а дуьхьа шен са дӀалучо иза кӀелхьардоккхур ду[+]. 36ХӀунда аьлча хӀун пайда бу адамна, хӀара дерриге а дуьне карахь хилча а, иза шен сих волуш хилча[+]. 37Ткъа хӀун делча, шен са юхадерзалур ду адаме[+]? 38Амма хӀокху Делах тешар а доцуш, къинойх дуьзначу дуьнен чохь, нагахь санна Сох а, Сан дешнех а эхь хетахь, Со а, Адамийн КӀант, дӀавоьрзур ву цу стагах, Сайн Ден олаллин нуьраца Делан маликашца схьавеача»[+].

#### 9

1ТӀаккха кхин а элира Ӏийсас: «Аса баккъалла а боху шуьга: шуна юкъарчу цхьаболчарна шаьш кхалхале Делан Олалла гур ду шен мел болчу ницкъаца»[+].


Ӏийса хийцавалар


(Маттай 17:1-13; Лака 9:28-36)

2[+][•]Ялх де даьлча, Шеца Кипа, Якъуб, Яхьъя бен кхин цхьа а ца вуьгуш, Ӏийса лекхачу лам тӀе велира. Цигахь, царна хьалххахь, Дала Цуьнан амат хийцира[+]. 3Цунна тӀера духар бӀаьрг тӀе а ца хӀуттуш кӀайделира, хӀокху лаьтта тӀехь хӀуманаш юьттучу цхьана а стага кӀайдийр доцучу тайпана[+]. 4Церан бӀаьрг кхийтира Ӏийсаца къамел деш волчу Эли-ЯхӀу-пайхамарххий, Муса-пайхамарххий[+]. 5Кипас, Ӏийсагахьа а вирзина, элира: «Устаз! Ма дика Ӏа вай кхузахь, кхо кхалор ей вай: цхьаъ Хьуна, цхьаъ Мусана, цхьаъ Эли-ЯхӀуна». 6Кипас элира и, ша хӀун эр ду а ца хиъна, хӀунда аьлча мурдаш чӀогӀа кхерабеллера. 7[+]Ткъа цу хенахь, марха тӀе а еана, уьш дӀахьулбелира цуьнан ӀиндагӀехь, мархашна юкъара аз хезира: «ХӀара ву Суна дукхавезаш волу Сан КӀант. Цуьнга ладогӀа!» – аьлла[+]. 8Цу сохьта, уьш шайна гонах хьаьжча, царна юххехь кхин цхьа а ца гира, Ӏийса воцург.

9Уьш лам тӀера охьабуьссучу хенахь, Ӏийсас царна тӀедиллира, шайна гиначух лаьцна цхьаьнгге а ца дийцар, Адамийн КӀант веллачуьра денваллалц[+]. 10Мурдаша хилларг къайладаьккхира, амма вовшашлахь цара хоьттура: «Веллачуьра денвалар хӀун ду те?» 11[+]Цара хаьттира Ӏийсага: «Хьалха Эли-ЯхӀу-пайхамар ван веза хӀунда олу те Ӏелам наха?»

12Ӏийсас жоп делира царна: «ХӀаъ, хьалха билггала Эли-ЯхӀу-пайхамар ван веза, массо а хӀуманна тӀехь низам хӀотторхьама. Ткъа Адамийн КӀантах лаьцна яздина хӀунда ду, Цо дуккха а баланаш хьоьгур бу, Иза сийсаз а вийр ву аьлла[+]? 13Амма Ас боху шуьга, Эли-ЯхӀу-пайхамар цкъа веанера, цунна а шайна луъург дира, цунах лаьцна яздина ма-хиллара»[+].


Жино хьийзош волу кӀант туовар


(Маттай 17:14-21; Лака 9:37-43)

14[•]Уьш шайн бисинчу мурдашна тӀе юхабирзича, царна гонах йоккха тоба а, цаьрца къуьйсуш лаьтташ Ӏелам нах а гира ӀийсагӀарна. 15Цу сохьта, Ӏийса а гина, массо а адам цецдаларца тӀехьаьдира, Цуьнга маршалла хаттархьама. 16Ӏийсас хаьттира цаьрга: «ХӀун къуьйсу аш цаьрца?» – аьлла.

17Тобанна юкъара цхьана стага жоп делира Цуьнга: «Устаз! Сайн кӀант валийна аса Хьуна тӀе. Иза мотт сацочу жино хьийзаво[+]. 18И жин тӀе а кхоссалой, и кӀант цо лаьттах тоьхча, цуьнан бетах чопа а хӀуттий, цергаш а хьекхош, Ӏада а вой, вуьсу иза. Хьан мурдашка и жин арадаккхар дехнера аса, амма цаьрга иза дан ца дели».

19ТӀаккха Ӏийсас элира, цаьргахьа а вирзина: «Ва тешар доцу тукхам! Мел хир ву техьа Со шуна юкъахь? Мел лан деза техьа Аса шу? Схьавалаве иза Суна тӀе».

20КӀант Ӏийсана тӀе валийра. Ӏийса гича, жино кӀантана лазар а даийтина, иза охьатуьйхира. Ткъа важа, лаьтта охьа а воьжна, керча а керчаш, багара чопа а оьхуш дӀахӀоьттира[+]. 21ТӀаккха Ӏийсас хаьттира цуьнан дега: «Мел хан ю цунна иза хуьлуш долу?»

«Беран хенахь дуьйна», – элира дас. 22«Дукхазза а жино цӀерга а, хи чу а кхоьссина иза, верхьама. Нагахь Хьайга хӀуъа а цхьа хӀума далур делахь, тхох къинхетам бай, гӀо дехьа тхуна»[+].

23Ӏийсас жоп делира цунна: «Дан лур делахь?! – Дерриге а далур ду Делах тешаш волчунна»[+].

24КӀентан дас, мохь а хьоькхуш, элира: «Со баккъалла а теша! Со цатешарна, теша гӀо дехьа суна!»

25Шайна сихха тӀейогӀуш йолу адамийн тоба а гина, Ӏийсас жине элира: «Аса омра до хьоьга: ара а далий, кхин цкъа а хӀокхунна чу ма дола!» – аьлла.

26Ткъа жин, мохь а хьокхуш, кӀентан пхенаш чӀогӀа ийза а дойтуш, цунна чуьра араделира. КӀант, велча санна, Ӏуьллуш вара, цундела дукхахболчара бохура: «Иза велла»[+]. 27Ткъа Ӏийсас, кӀентан куьг а лаьцна, цунна хьалагӀатта гӀо дира[+]. 28Цул тӀаьхьа, Ӏийса цӀа чу ваьлча, Иза Ша волуш, мурдаша хаттар дира Цуьнга: «Тхоьга хӀунда ца даккхаделира те и жин ара?» – аьлла.

29«И тайпа жинаш доӀанца бен[*], кхечу тайпана даккхалур долуш дацара», – аьлла, жоп делира Ӏийсас цаьрга.


Ӏийсас юха а шен вала везарх а, денвала везарх а лаьцна дуьйцу


(Маттай 17:22, 23; Лака 9:43б-45)

30[•]Цигара ара а бевлла, Галилай-махкахула бахара уьш. Цхьанна а шаьш догӀий хаа ца лаьара Ӏийсана, 31Шен мурдашца цхьаьна а висина, царна хьехамаш бархьама. Ӏийсас олура цаьрга: «Адамийн КӀант, нехан кара а велла, вуьйр ву, ткъа кхозлагӀчу дийнахь Иза денлур ву»[+].

32Амма мурдаш ца кхийтира оцу дешнех, ткъа хатта уьш кхоьрура[+].


Мурдех лакхарниг мила ву?


(Маттай 18:1-5; Лака 9:46-48)

33[•]Уьш Къапарнаме баьхкира. Ӏийса цӀа чохь волуш Цо хаьттира мурдашка: «Новкъахь догӀуш стенах лаьцна дуьйцуш дара шу?» – аьлла[+].

34[+]Амма уьш бист а ца хилира, хӀунда аьлча уьш новкъа богӀучу хенахь цара вовшашлахь дийцинарг шайх уггаре лакхарниг муьлха ву те бохург дара. 35[+]ТӀаккха Ӏийсас, охьа а хиъна, Шен шийтта мурд тӀе а кхайкхина, элира цаьрга: «Нагахь санна шух цхьанна хьалхара хила лаахь, иза массарал а тӀаьхьара хила веза, массеран а ялхо а хуьлуш»[+]. 36Бер схьа а эцна, иза царна юккъе дӀа а хӀоттийна, мара а доьллина, мурдашка элира Цо:[+] 37[+]«Сан дуьхьа оцу кегийчу берех цхьаъ тӀеэцначо Со а тӀеоьцу. Ткъа Со тӀеоьцучо, Со тӀеэцна а ца Ӏаш, Со Ваийтинарг а тӀеоьцу»[+].


Вайна дуьхьал воцург – вайца ву


(Лака 9:49,[50])

38Яхьъяс элира Ӏийсага: «Устаз! Вайна юкъара воццушехь а, Хьан цӀарах жинаш арадоху цхьа стаг гира тхуна. И вайх цхьаъ воцу дела, иза сацо гӀиртира тхо»[+].

39Ӏийсас элира: «Сеца ма ве аш иза, хӀунда аьлча, цхьаммо а Сан цӀарах Ӏаламаташ а деш, гергарчу хенахь Сох лаьцна вониг дуьйцур дац, 40[+]хӀунда аьлча вайна дуьхьал воцург вайца ву[+]. 41[+]Ткъа шу Дала леррина Къобалвинчунна тӀаьхьа хӀиттина долу дела, шуна хин кад луш волчунна, билггала боху Аса, шена догӀург дӀакхочур ду»[+].

42«Амма, хӀокху Сох тешаш болчу лахара болчех цхьаьнга цхьаммо къа латадайтича, цунна гӀоле яра, шен коча хьеран тӀулг а оьллина, ша хӀорда чу кхоссийтича[+]. 43-44[+]Нагахь санна хьан куьйго хьоьга къа латадойтуш делахь, и куьг тӀера даккха – заьӀап а волуш, Далла гергахь вахар гӀоле ю, ши куьг а долуш, жоьжахате воьдучул, цкъа а йовр йоцучу цӀергахь а вогуш[*][+]. 45-46Нагахь санна хьан кого хьоьга къа латадойтуш делахь, иза а дӀабаккха тӀера. Ког а боцуш Далла гергахь вахар гӀоле ю, ши ког а болуш жоьжахате кхуссуьйтучул[*]. 47[+]Ткъа нагахь хьан бӀаьрго хьоьга къа латадайтахь, чуьра баккха иза. Делан Олалла тӀе а лаьцна, Цунна юххехь цхьана бӀаьргаца вахар а гӀоле ю, ши бӀаьрг а болуш ша жоьжахате кхуссуьйтучул,[+] 48[+]цу чохь „уьш бууш болу нӀаьна а лийр бац, уьш багош йолу цӀе дӀа а йойур яц“. 49ХӀунда аьлча Дала цӀергахь цӀанваран баланах цхьа а вер вац, адам дахчорхьама.

50[+]Туьха дика хӀума ю, амма цуьнан чам дӀабаьлча, иза юха дуьра стен дийр ду? Шайна чуьра туьхан чам ма байа, вовшашца бертахь а Ӏе»[+].

#### 10


Стага зуда дӀаяхийтарх лаьцна хьехам


(Маттай 19:1-12; Лака 16:18)

1[•]И мохк а битина, ЯхӀуд-махка Йордан тӀехьа дӀаволавелира Ӏийса. Юха а адамийн тобанаш йогӀура Цунна тӀе, ткъа гуттар а санна Ӏийсас царна хьехамаш бора. 2Масех парушхочо, Цунна тӀе а веана, Иза зуьйш, хаьттира Цуьнга: «Бакъонехь нийса дуй стага зуда дӀаяхийтар?» – аьлла.

3Ӏийсас жоп делира цаьрга: «Муса-пайхамаро муха тӀедиллина шуна?»

4[+]Цара элира: «Мусас бакъо елла майрачунна, дӀасакъастарх лаьцна йозанца дина долу тоьшалла а яздина, зуда йита»[+].

5Ӏийсас элира цаьрга: «И шуна тӀедиллинарг Мусас дӀаяздина, шун дегнаш къиза долу дела. 6[+]Амма Дала дуьне кхуллучу хенахь,

„Цо и шиъ стаггий, зудий кхоьллина“[+].
7[+]„Иза бахьана долуш, шен дай-наний а дитина,
стаг шен зудчуьнца цхьаьнакхетар ву[+].
8ТӀаккха и шиъ цхьаъ хир ду“.

ХӀинца уьш шиъ доцуш, цхьаъ санна долу дела, 9цхьаммо а къаста ма дойла Дала цхьаьнатоьхнарг!»[+]

10ТӀаьхьо, уьш цӀа чохь болчу хенахь, мурдаша юха а цунах лаьцна хаттар дира Ӏийсага. 11[+]ТӀаккха Ӏийсас жоп делира: «Шен зуда а йитина, кхин зуда ялорг ямартло еш ву. 12Ткъа зуда, майрачух дӀа а къаьстина, кхечуьнга маре йоьдуш елахь, иза а нахаца лелаш ю»[+].


Ӏийсас бераш декъалдо


(Маттай 19:13-15; Лака 18:15-17)

13[•]Ӏийсага куьг тӀедиллийтархьама бераш далийра Цунна тӀе, амма мурдаша тӀе ца дуьтура уьш. 14Иза гиначу Ӏийсас, оьгӀаз а вахана, элира цаьрга: «ХӀара бераш тӀедахкийта Суна, царна дуьхьало ма е, хӀунда аьлча Делан Олалла тӀелаьцнарш уьш санна бу. 15[+]Билггала боху шуьга: беро санна, Делан Олалла тӀе ца лоцуш верг цкъа а Делаца хир вац»[+].

16ТӀаккха, и бераш мара а доьхкина, царна тӀе куьйгаш а дехкина, уьш декъалдира Ӏийсас[+].


Хьалдолу стаг


(Маттай 19:16-30; Лака 18:18-30)

17[•]Ӏийса новкъа волучу хенахь, цхьа стаг тӀеведира Цунна. Гора а вахана, цо хаьттира Ӏийсага: «Дика Устаз! Дела волчохь цкъа а чекхдер доцу дахар кхачийтархьама ас хӀун дан деза те?»[+]

18Ӏийсас жоп делира цуьнга: «Сох „дика“ хӀунда олу ахьа? Цхьа а вац дика, цхьа Дела воцург[+]. 19[+]Дала тӀедехкина гӀуллакхаш хьуна хууш ма ду:

„Адам а ма де, нахаца а ма лела, къола а ма де, харц тоьшалла а ма де, хӀилла а ма леладе, дай-наний а лара“?»[+]

20Оцу стага элира Ӏийсага: «Устаз, беран хенахь дуьйна и дерриг а кхочушдеш, схьавогӀуш ву со»[+].

21Ӏийсас, цуьнга хьажа а хьаьжна, и везавелла элира: «Цхьа хӀума юкъахдитина ахьа. Хьайн долахь мел дерг дӀа а дохкий, къечарна дӀасадекъа, тӀаккха стигалахь жовхӀар хир ду хьан. Цул тӀаьхьа, схьа а волий, Суна тӀаьхьахӀотта»[+].

22Амма и дешнаш ма-хеззи, и стаг юьхь тӀехь хийца а велла, гӀайгӀане а воьжна, дехьавелира, хӀунда аьлча иза чӀогӀа хьал долуш вара.

23Ӏийсас, гонах а хьаьжна, элира Шен мурдашка: «Мел хала ду-кх хьалдолчу стагана, Делан Олалла тӀе а лаьцна, Далла уллохь хила!»[+]

24Мурдаш цецбевллера Цуьнан дешнех, амма Ӏийсас юха а элира цаьрга: «Сан бераш, мел хала хир ду-кх хьалдолчунна, Делан Олалла тӀе а лаьцна, Далла уллохь хила. 25Эмкална а механ Ӏуьргахула чекхъяла атта ду, хьалдолчунна, Делан Олалла тӀе а лаьцна, Далла уллохь хуьлучул».

26Ткъа мурдаш, кхин тӀе а цецбевлла, вовшашка хоьттуш бара: «ТӀаккха кӀелхьара мила ваккхалур ву те?» – бохуш.

27Цаьрга а хьоьжуш, Ӏийсас элира: «Иза адамашка далур долуш хӀума дац, амма Деле далур ду, Дела дерриге а дан ницкъ болуш волу дела»[+].

28Кипас элира тӀаккха Цуьнга: «Хьажахьа! Дерриге Ӏадда а дитина, Хьуна тӀаьхьа хӀиттина-кх тхо»[+].

29Ӏийсас жоп делира: «Баккъалла а боху шуьга: массарна а шайн цӀа а, я вежарий-йижарий а, я да а, нана а, я шайн латта а Сан дуьхьа а, хазачу кхоан дуьхьа а дитинчарна[+] 30бӀозза сов лур ду цӀенош а, вежарий а, йижарий а, наной а, берашший а, латтий а. Цаьрца цхьаьна ницкъ хилар а хир ду царна, ткъа тӀейогӀучу хенахь Дела волчохь цкъа а хедар доцу дахар а хир ду[+]. 31[+]Амма хӀинца хьалхе йоккхуш болу дукхахберш тӀаьхьара хир бу, ткъа тӀаьхьарнаш хьалхара хир бу»[+].


Ӏийсас кхозлагӀа а Шен Ӏожаллех а, Ша денлург хиларх а лаьцна дуьйцу


(Маттай 20:17-19; Лака 18:31-34)

32[•]Уьш кхин дӀа а Ярушалайме дӀабахара. Ӏийса хьалхаваьлла вогӀура, ткъа цецбевлла мурдаш а, нах а кхерамца Цунна тӀаьхьа хӀиттина боьлхура. Ӏийсас юха а, Шен шийтта мурд юьстах а ваьккхина, Шех хиндерг дийцира царна: 33«ЛадогӀалаш! Вай Ярушалайме доьлхуш ду, цигахь Адамийн КӀант динан коьрта дайн а, Ӏелам нехан а кара лур ву, тӀаккха цара Цунна вен кхел а йийр ю, Иза кхечу къаьмнийн нехан кара дӀа а лур ву. 34Цара хьийзор а ву, шеташ а кхуьйсур ю Цунна тӀе, шед еттар а ю, вуьйр а ву, амма кхозлагӀчу дийнахь Иза денлур ву»[+].


Якъубан а, Яхьъян а дехар


(Маттай 20:20-28)

35[•]ТӀаккха Зевадин шина кӀанта Якъуба а, Яхьъяс а, Ӏийсана тӀе а вахана, элира: «Устаз! Тхан дехар кхочушдан лаьар-кх тхуна Ахьа»[+].

36«Ткъа Ас хӀун дан лаьара шуна?» – элира Ӏийсас.

37Цара жоп делира: «Хьан олаллин нуьрехь Хьуна юххехь хилийтахь тхо, цхьаъ Хьан аьтту агӀор, важа аьрру агӀор», – аьлла[+].

38[+]Амма Ӏийсас элира цаьрга: «Шаьш хӀун доьху а ца хаьа шуна. Ас молу къаьхьа кад малалур буй те шуьга? Со чекхволучу баланийн хӀордах довлалур дуй те шу?»[+]

39Цара жоп делира: «Далур ду тхоьга иза», – аьлла.

ТӀаккха Ӏийсас элира цаьрга: «Аса молу къаьхьа кад а мер бу аша, Со чекхволучу баланийн хӀордах а чекхдевр ду шу,[+] 40амма Сайн аьтту агӀор, я аьрру агӀор охьахаор – иза Сан карахь дац. И меттигаш цхьаболчу нахана кечйина, уьш хила еззачеран хир ю».

41Иза шайна хезча, висина итт мурд оьгӀазвахара Якъубана а, Яхьъяна а. 42[+]ТӀаккха Ӏийсас, уьш Шена тӀе а кхайкхина, элира цаьрга: «Шуна хаьа, шаьш нахана юкъахь элий ду бохучара олалла дой царна тӀехь, ткъа лакхара хьалдолчу наха уьш бацабойла. 43[+]Амма шуна юкъахь ма хуьлийла иштта. Ткъа шуна юкъахь лакхара хила лууш верг шун ялхо хуьлийла,[+] 44я шун юкъара ша хьалхара хила лууш верг массеран а лай хуьлийла. 45ХӀунда аьлча Адамийн КӀант Шена хьалхара гӀуллакх дайта ца веана, амма Ша гӀуллакх дан а, Шен дахар дӀадала а веана, дукхахболчеран къинош дӀатакхархьама»[+].


Ӏийсас бӀаьрзе Бар-Тхьамай туовар


(Маттай 20:29-34; Лака 18:35-43)

46[•]Ӏийса мурдашца Ерихоне веанера. ТӀаккха Иза Шен мурдашца а, алссам долчу адамашца а цу гӀалара араволучу хенахь бӀаьрзе волу Тхьамайн кӀант Бар-Тхьамай вара, некъа йисте а хиъна, сагӀа доьхуш[+]. 47Назартхо Ӏийса вогӀуш вуй а хезна, иза, мохь а бетташ, бохуш вара: «Ӏийса, Даудан кӀант! Къинхетам бехьа сох»[+]. 48Дукхахболчара иза чехавора, гӀовгӀа ма е а бохуш, амма и кхин а чӀогӀа мохь бетта вуьйлира: «Даудан кӀант! Къинхетам бехьа сох!» – бохуш.

49Ӏийсас, саца а сецна, иза Шена тӀекхайкхийтира.

БӀаьрзечуьнга: «Доьналла долуш хила, тӀевола боху хьоьга!» – аьлла, кхайкхира уьш. 50Шен тӀехулара бедар дӀа а яьккхина, хьала а кхоссавелла, Ӏийсана тӀе веара иза.

51«Хьуна хӀун оьшу Соьгара?» – хаьттира Ӏийсас.

БӀаьрзечо элира Цуьнга: «Устаз! БӀаьрса ган лаьа суна».

52Ӏийсас элира: «ДӀавало, хьан тешаро кӀелхьарваьккхи хьо».

Цу сохьта бӀаьрса а деана, Ӏийсана тӀаьхьахӀоьттина некъахула вахара иза[+].

#### 11


Ӏийса декъалварца Ярушалайма чувар


(Маттай 21:1-11; Лака 19:28-40; Яхьъя 12:12-19)

1[•]Ярушалайме воьдучу новкъахь, Зайт-диттийн ламанца йолчу Бет-Паг а, Бет-ХӀина а меттигашка шаьш кхаьчча, Шен мурдех шиъ хьалхахьажийра Ӏийсас[+]. 2Царна Цо тӀедиллира: «Шайна хьалха лаьттачу юьрта чу гӀо. Шу юьрта чу довллушехь, йихкина лаьтташ, адамех цхьа а шена тӀе а хааза, къона вир гур ю шуна, иза дӀа а ястий, схьаялае. 3Ткъа цхьаммо шайга хаттахь: „И хӀун ду аша дийриг?“ – аьлла, „Элана оьшу хӀара, Цо сихха юхаерзайойтур ю хӀара“, – ала».

4Мурдаш бахча, царна арахь кевнах йихкина къона вир а гира, цара иза дӀа а яьстира. 5Цигахь лаьттачех цхьаболчара хаьттира: «Аша хӀун леладо, дӀа стенна йосту аша иза?» – аьлла. 6Ӏийсас шайга ма-аллара, жоп делира мурдаша, тӀаккха вукхара дӀахийцира уьш. 7Цара, вир схьа а ялийна, цунна тӀе шайн тӀехулара бедарш тийсира, ткъа Ӏийса цунна тӀе хиира. 8Дукхахболчара шайн тӀехулара бедарш Цунна хьалха некъа тӀе охьатуьйсура, вукхара, дитташ тӀера гаьннаш а дохуш, уьш некъа тӀе охьадохкура[+]. 9[+]Хьалха бевлла а, тӀаьхьа хӀиттина а богӀучара чӀогӀа маьхьарий деттара:

«„ХӀашанна!“[*]
„Декъала ву Везачу Элана цӀарах вогӀуш Верг!“
10Декъала ю тӀейогӀур йолу вайн ден Даудан пачхьалкх!
ХӀашанна! Хастам стигалшкара Веза Воккхачу Далла»[+].

11Ӏийса, Ярушалайме а веана, Делан цӀийнан керта чу велира. Кертахь массанхьа а дӀаса а хьаьжна, хан яьлла хиларна, Шен шийтта мурд а эцна, Бет-ХӀине вахара.


Комарийн диттана сардам боллар


(Маттай 21:18,[19])

12[•]ШолгӀачу дийнахь хӀорш Бет-ХӀинера схьабевллачу хенахь Ӏийса мацвеллера[+]. 13Геннара, тӀехь дукха гӀаш долу комарийн дитт а гина, цунна тӀе вахара Ӏийса, тӀехь комарш юй те хьажа. Диттана тӀевеача, гӀаш доцург хӀумма а ца карийра Цунна, хӀунда аьлча хӀинца а стом хуьлу хан яцара[+]. 14ТӀаккха Ӏийсас элира дитте: «ХӀинца дуьйна цхьаммо а, цкъа а стом ма боийла хьуна тӀера!»

Цуьнан мурдашна хезира Цо иза олуш.


Делан цӀийнан керт цӀанъяр


(Маттай 21:12-17; Лака 19:45-48; Яхьъя 2:13-22)

15[•]Уьш Ярушалайме баьхкира, цигара Делан цӀийнан керта ваьлча, цу кертахь йохкаэцар лелош болу нах дӀалоьхкура Ӏийсас. Ахчанаш хуьйцучеран гӀопастанаш а, кхокхарчий духкучеран гӀанташ а харцийра Цо[+]. 16ТӀаккха цхьаьнгге а шайн юхку хӀуманаш Делан цӀийнан кертахула дӀаса ца йохуьйтура Цо. 17[+]Ӏийсас хьехамаш бора царна:

«Яздина дац:

„Сан цӀа доӀанаш ден цӀа олуш хир ду, массо а къаьмнашна лерина долу“?

Ткъа аша кхунах „зуламхойн бен“ бина»[+].

18Ӏелам нахана а, динан коьртачу дайшна а дӀахезира иза. Цара ойла йора, Ӏийса хӀаллак муха вийр вара те бохуш. Уьш Цунах кхоьрура, хӀунда аьлча массо а халкъ цецдуьйлура Цуьнан хьехамех[+]. 19Суьйранна, хан яьлча, Ӏийса, Шен мурдашца ара а ваьлла, дӀавахара оцу гӀалара[+].


Дакъаделлачу комарийн диттах лаьцна хьехам


(Маттай 21:20-22)

20[•]Ӏуьйранна, комарийн диттана уллохула чекхбовлуш, царна иза орамаш тӀера дуьйна дакъаделла гира. 21ТӀаккха, дага а деана, Кипас элира Ӏийсага: «Устаз! Хьажахь, Ахь сардам боьллина комарийн дитт дакъаделла-кх».

22Ӏийсас жоп луш, элира цаьрга: «Делах тешар хила! 23[+]Аса баккъалла а боху шуьга: нагахь цхьаммо хӀокху ломе олу-кх: „Хьала а балий, хӀордана чу кхоссало“, – шен даг чохь шеко а йоцуш, ткъа ша аьлларг билггала хирг хиларх теша а тешаш и хилча, хир ду цунна цо аьлларг[+]. 24Цундела боху шуьга: дерриге а шайн доӀан тӀехь аш мел доьхург делла хиларх тешаш хила – тӀаккха аш доьхург лур ду шуна[+]. 25-26[+]Шаьш доӀа дечу хенахь шайн даг чохь цхьанна вас елахь, къинтӀера довла цунна, шайн къиношна а Стигаларчу Дега гечдайтархьама»[*][+].


Ӏийсан олалла шеконе диллар


(Маттай 21:23-27; Лака 20:1-8)

27[•]Юха а Ярушалайме баьхкира уьш. Ткъа Ӏийса Делан цӀийнан кертахь лелачу хенахь, динан коьрта дай а, Ӏелам нах а баккхийнаш а баьхкира Цунна тӀе. 28Цара элира Ӏийсага: «Муьлхачу бакъонца ду Ахь деш дерг? Хьан елла Хьуна и бакъо?»[+]

29Ӏийсас, жоп луш, элира цаьрга: «Аса а дийр дара шуьга цхьа хаттар, аш Суна жоп лахь, тӀаккха Аса а эр ду шуьга, хьенан бакъонца деш ду и дерриг а. 30Яхьъяс хих чекхваккхар стигалара дара я адамашкара дара? – жоп лол Суна!»[+]

31ТӀебаьхкинарш вовше барт бан хӀиттира: «Нагахь вай: „Стигалара яра“, алахь, Цо хоттур ду: „Цунах хӀунда ца тийшира шу?“ – аьлла[+]. 32Амма нагахь: „Адамашкара яра“, – алахь...» (Уьш халкъах ца хӀуттура, хӀунда аьлча массарна а Яхьъя билггала пайхамар хетара.)[+]

33Цара Ӏийсага жоп делира: «Ца хаьа тхуна», – аьлла.

ТӀаккха Ӏийсас а дуьхьал элира: «Ас а эр дац шуьга, муьлхачу бакъонца деш ду Айса деш дерг».

#### 12


Кемсийн беш лелорхочух лаьцна хьекъале дийцар


(Маттай 21:33-46; Лака 20:9-19)

1[+][•]Ӏийса юха а хьекъале дустаршца хьехамаш бан волавелира халкъана: «Цхьана стага кемсаш йийна хилла, гонах керт а йина, кертахь мутт даккха ор а кечдина, Ӏуналлина бӀов а хӀоттийна. Уьш лело белхалой а лаьцна, цӀера ваьлла хилла иза[+]. 2Кемсаш хуьлу хан тӀекхаьчча, белхалошна тӀе ялхо вахийтина хӀусамдас, шена догӀу кемсийн дакъа схьаэцийта. 3Ткъа белхалоша и ялхо, схьа а лаьцна, етта а йиттина, ваьсса дӀахьажийна. 4ХӀусамдас кхин а цхьа ялхо вахийтина, амма цара коьртах тӀулгаш а диттина, сийсаз а вина, дӀавахийтина иза а. 5Юха а кхиверг вахийтина цо, амма иза вийна, кхин цига мел хьажийначарна белхалоша я еттара цара, я бойура уьш[+]. 6Кхин вахийта цхьа а ца висина, тӀаьххьара а шен хьоме кӀант хьажийна цига хӀусамдас, шен дагахь: „Сан кӀанте-м ларам хир ма бу церан“, – аьлла[+]. 7Ткъа белхалоша вовшашлахь сацам бина: „Иза хин волу хӀусамда ву, вай иза вуьйр ву, тӀаккха цуьнан бахам вайна буьсур бу“[+]. 8Цара иза, схьа а лаьцна, вен а вийна, кемсийн бешара кхоьссина дӀаваьккхина[+].

9Ткъа хӀинца хӀун дийр ду хӀусамдас? Ван а веана, и белхалой байа а байина, кхечаьрга дӀалур ю-кх кемсийн беш[+]. 10[+]Делан Йозанаш тӀехь ца дешна те аш цунах лаьцна:

„ГӀишло еш, пхьераша дӀакхоьссина тӀулг
цӀийнан сонан йистера коьрта тӀулг хилла, дӀахӀоьттина.
11Иза Везачу Эло дина ду,
вайна гергахь и чӀогӀа инзаре а ду!“»[+]

12И дийцар шайна дуьхьал далийна дуй кхетта, Ӏийса лаца аьтто лоьхура динан дайша а, Ӏелам наха а. Амма шаьш нахах кхоьру дела, Иза Ӏад а витина, дӀабахара уьш[+].


Паччахьна ял яларх лаьцна


(Маттай 22:15-22; Лака 20:20-26)

13[•]Муьлххачу а дашна тӀехь ваьлла а, Ӏийса галвалахь, Иза лацархьама цхьаболу парушхой а, ХӀарод-паччахьна тӀаьхьа хӀиттина нах а бохуьйту цара Цунна тӀе[+]. 14Ткъа тӀебаьхкича, цара хаттар до Ӏийсага: «Устаз! Тхуна хаьа Ахьа бакъдерг дуьйцийла. Наха Хьайна олучух гӀайгӀа беш а вац Хьо, хӀунда аьлча Хьо стеган дарже ца хьожу. Мелхо а, Далла тӀе боьду некъ нийса хьоьху Ахь. Нийса дуй те римхойн паччахьна ял ялар я дац? Ло оха, я ма ло?»[+]

15Амма церан мекарло евзаш, Ӏийсас элира цаьрга: «Со стенна зоь аш? Схьадал Соьга цхьа динари ахча, Суна иза гуш хилийта»[+].

16Цара ахча схьадеара. ТӀаккха Ӏийсас элира: «Хьенан сурт ду кху тӀехь диллинарг, хьенан цӀе ю язйина?»

«Римхойн паччахьан ю-кх», – элира цара Цуьнга. 17ТӀаккха Ӏийсас жоп делира цаьрга: «Делахь паччахьна паччахьна доггӀург дӀало, Далла – Далла доггӀург».

Уьш цецбевлла бисира Цуьнан жоьпах[+].


Денваларх лаьцна


(Маттай 22:23-33; Лака 20:27-40)

18[+][•]Цул тӀаьхьа Ӏийсана тӀе цхьаболу садукъой баьхкира. Уьш ца тешара велла стаг денваларх[+]. 19[+]Цара хаьттира Ӏийсага: «Устаз! Муса-пайхамаро яздина вайна: „Нагахь стаг велча, цуьнан зуда доьзалхо воцуш йисахь, веллачун вашас и зуда яло еза шен вешин тӀаьхье меттахӀотто“[+]. 20ВорхӀ ваша хилла. Хьалхарчо зуда ялийна, амма и лечу хенахь доьзалхо ца хилла цуьнан. 21ШолгӀачу вашас йигна и шен веших йиснарг. Иза а велла, кхин доьзалхо а воцуш, изза хилира кхозлагӀчу вешица а. 22ВорхӀе а вашас ялийна иза, цхьа а бер доцуш, уьш белла. Эххар и зуда а елла. 23Масала, уьш беллачуьра денбеллачу дийнахь, царах хьенан зуда хир ю иза, ворххӀангахь а иза марехь хилла хилча?»

24Ӏийсас жоп делира цаьрга: «Делан Йозанаш ца хааро а, Делан ницкъ ца бовзаро а тиладолуьйтуш дуй те шу? 25Беллачуьра денбеллачара зударий а балор бац, маре а гӀур бац, амма стигаларчу маликех тарлур бу уьш. 26[+]Ткъа белларш денлург хиларх лаьцна ца дешна аш Муса-пайхамаран тептарш тӀехь, Дала цуьнга коканийн колл йогучу хенахь аьлларг: „Со ИбрахӀиман а, Исхьакхан а, Якъубан а Дела ву“, – аьлла[+]? 27Дела беллачеран Дела вац, амма дийначеран Дела ву! Ткъа шу чӀогӀа тиладелла ду».


Муьлха ду Дала тӀедиллинчу гӀуллакхех коьртаниг?


(Маттай 22:34-40; Лака 10:25-28)

28[•]Цара дуьйцург а хезна, Ӏийсас шен меттахь жоп далар а гина, Ӏелам нахах цхьаммо, тӀе а веана, хаьттира Цуьнга: «Дала тӀедиллинчу гӀуллакхех уггар коьртаниг муьлха ду?»

29[+]Ӏийсас жоп делира цуьнга: «Царах коьртаниг хӀара ду:

„ЛадогӀа, Исраилан халкъ! Вайн Веза Дела – цхьа Веза Эла ву!
30Хьайн Веза Дела доггах, доллучу синца а, дерриг а хьекъалца а, берриге а ницкъаца а веза“,

И ду коьрта гӀуллакх![+] 31[+]ШолгӀаниг а иштта ду:

„Хьайн уллораниг хьо санна веза“.

Царал коьртанаш цхьа а дац»[+].

32[+]«Хаза эли Ахь», – элира жоьпана дуьхьал Ӏелам стага. «Нийса боху Ахь, Устаз! Дела цхьаъ ву, И воцург кхин Дела вац[+]. 33[+]Иза хьайн доггах а веза, доллучу хьекъалца а, боллучу ницкъаца а, хьо санна веза хьайна уллораниг а – иза массо сагӀанал а, цӀий даккхарал а деза ду»[+].

34[+]Цу Ӏелам стага хьекъалца жоп далар а гина, Ӏийсас элира цуьнга: «Гена вац хьо Делан Олаллехь Далла уллохь хиларна». Цул тӀаьхьа цхьа а ца хӀоьттира Ӏийсага хаттарш дан[+].


Дала леррина Къобалвинчух лаьцна хаттар


(Маттай 22:41-46; Лака 20:41-44)

35[•]Кхин дӀа а Делан цӀийнан кертахь хьехамаш беш Ӏийсас элира: «Ӏелам наха хӀунда олу: „Дала леррина Къобалвинарг Даудан кӀант ву“[+]? 36[+]Дауда а, ша Делан Синах вуьзначу хенахь, ма аьлла:

„Везачу Эло сан Хьалдолчу Эле аьлла:
Суна аьтту агӀор охьахаа,
Аса Хьан мостагӀий Хьан когашка охьабахккалц“[+].

37Нагахь Дауда а Цунах „Хьалдолу Эла“ аьлча, цуьнан кӀант муха хуьлу И Дала леррина Къобалвинарг?»

Массо а адам там хиларца ладугӀуш дара Ӏийсага[+].


Ӏелам нахах ларлолаш


(Маттай 23:1-36; Лака 20:45-47)

38[•]Шен хьехамашкахь Цо бохура: «Базаран майданашкахь шайга маршалла хоттуш хазахеташ болчу, деха духарш а духуш кечлучу Ӏелам нахах ларлолаш. 39Царна лаьа гуламан цӀа чохь а, тойнехь а баьрччехь Ӏан[+]. 40Цара бисина Ӏан зударий шайн цӀенойх а боху, шаьш гайтархьама деха доӀанаш а до. Амма ишттачарна луьра таӀзар хир ду».


Йисина Ӏачу зудчун сагӀа


(Лака 21:1-4)

41[•]Делан цӀийнан кертахь сагӀа гулдечу хазнина дуьхьал а хиъна, наха сагӀина чутосучу ахчанан тидам беш вара Ӏийса. Дукхахболчу хьолахоша дуккха а дуьллура[+]. 42Ткъа цхьа йисина Ӏачу къен зудчо, тӀе а еана, ши жима цӀестан ахча охьадиллира. 43Шен мурдаш тӀе а кхайкхина, Ӏийсас элира цаьрга: «Бакъдерг боху шуьга, хӀокху йисна Ӏачу къен зудчо сагӀина делларг массара деллачул а деза ду. 44Вукхара шайн хьолах совдаьлларг луш дара, ткъа хӀокхо, шен таро йоццушехь, шен мел дерг а охьадиллира»[+].

#### 13


Делан цӀа дохор хиларх лаьцна


(Маттай 24:1, 2; Лака 21:5,[6])

1[•]Ӏийса Делан цӀийнан кертара араволучу хенахь мурдех цхьаммо элира Цуьнга: «Устаз! Хьажахь, ма хаза ду и тӀулгаш а, гӀишлош а!»

2Ӏийсас дуьхьал жоп делира: «Гой хьуна и яккхий гӀишлош? И дерриге а хӀаллакдийр ду, тӀулга тӀехь тӀулг а ца буьтуш»[+].


ТӀаьхьарчу заманан билгалонаш


(Маттай 24:3-14; Лака 21:7-19)

3Ӏийса Зайт-диттийн лам тӀехь Делан цӀийнан кертана дуьххьал хиъна Ӏаш волуш, Кипас а, Якъуба а, Яхьъяс а, Ӏандара а хаьттира Цуьнга, уьш шаьш бисча: 4«Алахь тхоьга, маца а хир ду иза, хӀун билгало а хир ю и хиндерг кхочуш хуьлуш?»

5Царна жоп а луш, Ӏийсас элира: «Ларлолаш, шаьш ле ма дайталаш,[+] 6хӀунда аьлча Сан цӀарца дукха нах богӀур бу. „Со ву Иза“, – бохуш, дукхахберш Ӏехор бу цара[+]. 7Нагахь тӀемах я цунах лаьцна хӀума шайна хазахь, шу дохий ма хьовза, хӀунда аьлча и дерриг а хила дезаш ду. Амма иза а тӀаьххьара де дац[+]. 8Халкъана дуьхьал халкъ гӀоттур ду, мохк махкана дуьхьал бер бу. МаьӀ-маьӀӀехь чӀогӀа мохк бегор бу, мацалла а хир ю. Иза, берах хьийзош йолчу зудчун санна, халчу баланийн юьхь бен хир яц[+].

9[+]Амма шу сема хилалаш, хӀунда аьлча шу дӀа а лоьцур ду, гуламан цӀеношкахь еттар а ю шуна, куьйгалхошна а, паччахьашна а хьалха хӀиттор а ду шу, Со бахьанехь шайна хьалха тоьшаллаш дайтархьама[+]. 10Ткъа хьалха хаза кхаъ массо а къаьмнашна дӀакхачо беза[+]. 11ТӀаккха, шаьш царна хьалха кхеле хӀиттинчу хенахь, хьалхе дуьйна гӀайгӀа ма белаш, шаьш ала дезачун, ткъа цу сохьта шайна дага тасийтинарг дӀаала. ХӀунда аьлча цу хенахь аш шаьш а ца олуш, амма Делан Сино шуьгахула эр ду ала дезарг»[+].

12«Вашас, вешина ямарта а хилла, иза вейта дӀалур ву. Ткъа дас берашна а изза дийр ду. ТӀаккха бераша, шайн дайшна-наношна дуьхьал а гӀевттина, уьш бойур а бу[+]. 13[+]Сан цӀе бахьана долуш цхьанна а дезар дац шу, амма и дерриге а чекхдаллалц лайнарг кӀелхьарвоккхур ву»[+].


Боккха гӀайгӀа-бала


(Маттай 24:15-28; Лака 21:20-24)

14[+][•]«Ткъа хӀотто ца дезачохь, „вас еш йолу къемате хӀума“ хӀоттийна шайна гича (хӀара доьшург нийса кхетийла!), тӀаккха цу хенахь ЯхӀуд-махкахь нисвелларг лаьмнашка дӀаводийла[+]. 15[+]Тхов тӀехь нисвелларг, охьа а воьссина цӀа чу ма гӀо, цо шен цӀа чуьра цхьа хӀума схьа ма эца[+]. 16Ткъа аренгахь нисвелларг, шен тӀеюху хӀума схьаоьцур яра ша аьлла, цӀа ма вогӀийла. 17Боккхачу баланехь хир бу цу дийнахь доьзалхочух болу а, бераш дакхош болу а зударий[+]. 18Шаьш довда дезар Ӏай ца хилийтар Деле дехалаш. 19[+]ХӀунда аьлча оцу деношкахь, Дала дуьне кхоьллинчхьана дуьйна ца хиллачу кепара, кхин цул тӀаьхьа а хир боцучу тайпана гӀайгӀа-бала хир бу[+]. 20Везачу Эло и денош дац ца динехьара, цхьа а кӀелхьарвалалур вацара, амма Ша къастийначеран дуьхьа дацдина Цо и денош[+]. 21Цхьаммо шайга цу хенахь „Хьажал! Кхузахь ву шуна Дала леррина Къобалвинарг!“ я „Цигахь ву шуна!“ алахь, цунах ма тешалаш,[+] 22хӀунда аьлча цу заманчохь харцпайхамарш а, шаьш Дала леррина къобалдинарш бу бохурш а гучубевр бу. Цара тамашийна гӀуллакхаш а, тамашийна билгалонаш а гойтур ю, шайн йиш хилахь, Дала хаьржинарш а Ӏехорхьама[+]. 23Амма шу ларлолаш! Ас хьалххе дӀахоуьйту шуьга и дерриге а хиндерг»[+].


Адамийн КӀант схьавар


(Маттай 24:29-31; Лака 21:25-28)

24[+][•]«Амма оцу деношкахь, и баланаш тӀехӀоьттинчул тӀаьхьа,

„малх кхулур бу,
батто а серло лур яц,[+]
25[+]стигалара седарчий а охьаоьгур ду,
стигалийн нуьцкъалалла а леста йолалур ю“»[+].

26[+]«ТӀаккха гур ву царна Шен боккхачу ницкъаца а, сийлаллица а мархаш тӀехула вогӀу Адамийн КӀант[+]. 27Оцу хенахь Цо, Шен маликаш а хьажийна, дуьненан еъа а маьӀӀера Шен къастийнарш дӀагулбийр бу лаьттан йистера стигалан йисте кхаччалц»[+].


Комарийн дитт масална далош дина дустар


(Маттай 24:32-35; Лака 21:29-33)

28[•]«Масала, схьаэца комарийн диттах хьехам: цуьнан гаьннаш кӀад а делла, гӀа тосучу хенахь, хаьа шуна аьхке герга кхаьчнийла. 29Иштта, и хӀуманаш кхочушхуьлуш шайна гича, хаа ду шуна Адамийн КӀентан зама герга юйла а, Иза неӀарехь вуйла а. 30Бакъдерг боху шуьга: ХӀара адамийн тӀаьхье чекхъялале хир ду и дерриг а[+]. 31Стигаллий, латтий къайладаьлча а, Сан дешнаш довр дац»[+].


Де а, сахьт а цхьанна а ца хаьа


(Маттай 24:36-44)

32[+][•]«Ткъа и де а, и сахьт а цхьанна а ца хаьа, я стигалара маликашна а, я КӀантана а, Да воцучунна[+]. 33Варелаш, сема хилалаш, хӀунда аьлча и хан тӀе маца кхочу ца хаьа шуна[+]. 34[+]Масала, цхьаммо шен цӀера а ваьлла, генна новкъа волучу хенахь, шен ялхойн кара олалла а делла, хӀоранна а шен-шен гӀуллакх дӀа а делла, гӀаролана сема хилар тӀедуьллу[+]. 35Иштта сема хилалаш! ХӀунда аьлча шуна ца хаьа хӀусаман да цӀа маца вогӀур ву, суьйранна, я буьйса юккъе яхача, я нӀаьний кхойкхучу хенахь, я сатосуш[+]. 36ЦӀеххьана иза цӀа веача, шаьш дийшина ма карадайталаш[+]. 37Ас юха а боху шуьга массаьрга а, хӀоранга а: „Сема хилалаш!“»

#### 14


Ӏийса вен бина болу барт


(Маттай 26:1-5; Лака 22:1, 2; Яхьъя 11:45-53)

1[+][•]Ши де даьлча тӀедан дезаш дара «Пасахь» олу совсазчу баьпкан деза де. ХӀилланца схьа а лаьцна, Ӏийса вен аьтто лоьхуш бара динан коьрта дай а, Ӏелам нах а[+]. 2Амма адам эргӀаддаларх кхоьруш, иза дезачу деношкахь кхочушдан ца лаьара царна.


Бет-ХӀинехь Ӏийсана тӀе деза даьтта доттар


(Маттай 26:6-13; Яхьъя 12:1-8)

3[+][•]Ӏийса Бет-ХӀинехь волуш, чкъуран юха ца йоьрзу цамгар кхетта волчу ШамӀин цӀахь Иза хӀума юуш Ӏачу хенахь, мехалчу кхаби чохь, цӀеначу, нард олучу зезаган орамех даьккхина деза даьтта а дахьаш, зуда чуелира. И кхаба, йоха а йина, даьтта Ӏийсан коьрта тӀе доьттира цо[+]. 4Цхьаболчара, резабоцуш, оьгӀазаллица вовшашка бохура: «Стенна оьшура иштта харж ян? 5ХӀунда аьлча и даьтта кхо бӀе а сов динари ахчанах дохка мегар ма дара, тӀаккха и ахча мискачарна а доькъуш».

Оцу зудчунна хамталлаш йора цара.

6Амма Ӏийсас элира: «Ӏадйитийша и зуда, эхь хӀунда хоьтуьйту аш цунна? Цо Суна динарг дика гӀуллакх ду-кх. 7[+]ХӀунда аьлча мисканаш гуттар а хир бу шуна юххехь, царна шайна лиъначу хенахь лур ду аш сагӀа, ткъа Со даим хир вац шуьца[+]. 8Со дӀаволларна хьалххе кечам би цо, шега далург деш[+]. 9Аса баккъалла а боху шуьга: дерриг а дуьнен тӀехь, и хаза кхаъ кхайкхочу массо а меттехь, цу зудчо динарг, цуьнан сий айдеш, хьахор ду»[+].


ЯхӀуд-Искархо Ӏийсана ямартло ян реза хилар


(Маттай 26:14-16; Лака 22:3-6)

10[•]ТӀаккха ЯхӀуд Искархо, Ӏийсан шийтта мурдах цхьаъ, динан коьртачу дайшна тӀевахара, ямартло а йина, Ӏийса церан кара дӀавалархьама[+]. 11И хезча, вукхара самукъадаларца цунна ахча дала барт бира. Ткъа ЯхӀуда Ӏийса церан кара дӀавала аьтто лоьхура.


Ӏийсас Шен мурдашца Пасахьан пхьор даар


(Маттай 26:17-25; Лака 22:7-14, 21-23; Яхьъя 13:21-30)

12[•]Совсазчу баьпкан дезачу денойн дуьххьарлерчу дийнахь, Пасахьан Ӏахар а бийна, мурдаша Ӏийсага хаьттира: «Пасахьан пхьор мичахь дан лаьа Хьуна? Оха, дахана, кечйийр ю чоь»[+].

13ТӀаккха, Шен мурдех шиъ вохуьйтуш, Ӏийсас цаьрга элира: «Шу гӀала чу гӀо, ткъа цигахь кхаби чохь хи дахьаш вогӀу цхьа стаг дуьхьалкхетар ву шуна, цунна тӀаьххье дӀагӀо. 14Иза чу ваханчу цӀийнан хӀусамдега аш ала: „Устазо хоьтту: Сайн мурдашца Пасахьан суьйренан пхьор даа чоь мичахь ю?“ 15Цо шуна лакха тӀехь йоккха а йолуш, лаьтта хӀума а тесна, кечйина чоь гойтур ю, цу чохь кечам бийр бу аш вайна».

16Ӏийсан мурдаша, гӀала а баьхкина, дерриг а Цо ма-бохху а карийна, Пасахьана кечам бира. 17Суьйре тӀееача, Ӏийса Шен шийтта векалца цига веара. 18[+]ДӀа а тевжина, уьш хӀума юуш бохкуш, Ӏийсас элира: «Баккъалла а боху шуьга, Соьца кхача бууш волчу шух цхьаммо ямартло йийр ю Суна»[+].

19Уьш, и халахетта, Цуьнга баха буьйлабелира: «Со-м вац те иза?»[*]

20Ткъа Ӏийсас жоп луш, элира цаьрга: «Шийттаннах цхьаъ ву, Соьца кеда чу бепиг Ӏуттуш верг. 21Ткъа Адамийн КӀант, Делан Йозанашна тӀехь Цунах яздина ма-хиллара, кху дуьнен чуьра дӀавоьдуш ву, амма декъаза ву-кх Цунна ямарта верг! Цунна дуьнен чу ца валар гӀоле яра!»[+]


Везачу Элан пхьор


(Маттай 26:26-30; Лака 22:14-20; 1 Коринтхошка 11:23-25)

22[•]Цара хӀума юучу хенахь, Ӏийсас, бепиг схьа а эцна, доӀанца декъал а дина, декъа а декъна, Шен мурдашка дӀа а кховдош, элира:

«Схьаэца – иза Сан дегӀ ду»[+].

23ТӀаккха кад, схьа а эцна, Далла хастам а бина, Цо иза цаьрга дӀакховдийра, ткъа цара массара а цу чуьра дӀамелира. 24[+]Ӏийсас элира цаьрга: «ХӀара Сан цӀий ду, Делаца бина барт чӀагӀдеш долу, дукхахболчеран дуьхьа Ӏенор долу[+]. 25Билггала боху шуьга: кемсех даьккхина долу кхин цхьа а малар Аса мер дац, Дала дӀахӀоттийначу Олаллехь керла чагӀар молу де тӀекхаччалц».

26ТӀаккха Далла хастаман назманаш а аьлла, Зайт-диттийн лам тӀе бахара уьш[+].


Ӏийсас хьалххе дӀахоуьйту Кипас Ша дӀатосург хилар


(Маттай 26:31-35; Лака 22:31-34; Яхьъя 13:36-38)

27[+][•]Шен мурдашка Ӏийсас элира: «Аша массара а Со дӀатосур ву, хӀунда аьлча яздина ду:

„Ӏуьнна чов йийр ю Аса,
ткъа уьстагӀий дӀасадовдур ду“, – аьлла»[+].

28[+]«Амма веллачуьра денвеллачул тӀаьхьа Галилай-махка шул хьалха кхочур ву Со»[+].

29Кипас элира Ӏийсага: «Массара дӀатесча а, ас-м вуьтур вац Хьо».

30ТӀаккха Ӏийсас элира цуьнга: «Баккъалла а боху хьоьга: тховса, шозза нӀаьна кхайкхале, кхузза Сох дӀакъаьстар ву хьо».

31Амма Кипас, кхин а чӀагӀдеш, элира: «Сан Хьоьца вала дезахь а, со цкъа а Хьох дӀакъаьстар вац». Изза вукхара а элира.


Ӏийсас Гатшамани-бешахь доӀа дар


(Маттай 26:36-46; Лака 22:39-46)

32[•]Цул тӀаьхьа Гатшамани олучу меттиге баьхкира уьш. Ӏийсас элира Шен мурдашка: «Ас доӀа дечу юкъана, ховший Ӏе кхузахь». 33ТӀаккха Шеца Кипа а, Якъуб а, Яхьъя а вигира Цо. Кхузахь Ӏийса синтем байна а, чӀогӀа сингаттаме а хилира[+]. 34Цо элира цаьрга: «Сан са Ӏожаллин гӀайгӀанехь ду. Аша кхузахь а совций, сема хан яккха»[+].

35Царна жимма дехьа а ваьлла, лаьтта а воьжна, Ӏийсас доӀа дира: «Нагахь йиш елахь, дӀакъастадойла Ахь Сох и къизаллин сахьт», –[+] 36кхин а Цо элира: «Сан Дада! Дерриг а Хьан карахь ду, и къаьхьа кад Суна юххехула чекхбаккхахьа! Делахь а, Сан лаамца доцуш, Хьан лаамца хуьлийла дерриг а»[+].

37Ша юхавирзича, Шен мурдаш бийшина Ӏохкуш карийра Цунна. ТӀаккха Цо элира Кипе: «ШамӀа, хьо наб еш ву? Цхьана сахьтехь сема хила ца мегара хьо? 38Сема хила, доӀанаш де, шаьш къилахь долчу лаамашна кӀел ца дисийта. Са сема хуьлу, ткъа дилха эгӀаза ду»[+].

39Юха а дехьо ваьлла, доӀа дира Цо, изза дешнаш олуш. 40Юхавеача, кхин цкъа а бийшина карийра Ӏийсана уьш, хӀунда аьлча церан бӀаьрганегӀарш дазделлера. Шаьш Ӏийсага хӀун эр ду а ца хууш биснера уьш.

41КхозлагӀа а тӀевеана, элира Цо цаьрга: «Шу хӀинца а наб еш, садоӀуш ду? Тоьар ду, тӀедеана и сахьт. Адамийн КӀант къинош летийначеран каравоьду хан тӀекхаьчна[+]. 42Дуьйло, хьалагӀовтта! ХӀара ву Суна ямартло ен верг».


Ӏийсана ямартло яр а, Иза схьалацар а


(Маттай 26:47-56; Лака 22:47-53; Яхьъя 18:3-12)

43[•]Оцу сохьта, Ӏийсас и оллушехь, тӀевеара ЯхӀуд, шийттаннах цхьаъ. Цунна тӀаьхьахӀоьттина адамийн тоба яра, карахь таррашший, хьокхий а долуш. Уьш хьовсийнера динан коьртачу дайша а, Ӏелам наха а, баккхийчара а[+]. 44Ӏийсана ямарта волчо билгало йинера цаьрга: «Ас барт баьккхинарг Иза хир ву шуна, – аьлла, – И, схьа а лаций, ларвеш дӀавига».

45Цу сохьта Ӏийсана тӀе а вахана, цо элира: «Ва устаз!» Цул тӀаьхьа Цунна барт баьккхира. 46Ткъа вукхара, тӀе куьйгаш а кховдийна, схьалецира Ӏийса. 47Уллохь лаьттачех цхьаммо, тур схьа а даьккхина, тоьхна, динан коьртачу ден ялхочун лерг даьккхира[+]. 48ТӀаккха Ӏийсас элира цаьрга: «Талорхо лаца доьлхуш санна, таррашций, хьокханашций ара ма девлла шу Со схьалаца? 49[+]Делан цӀа чохь хӀора дийнахь ца хуьлура Со шуьца, хьехамаш а беш? ХӀетахь ма ца лоцура аш Со? Амма Делан Йозанаш тӀехь яздинарг кхочушхила деза»[+].


ДӀаведда жима къонах

50Цу хенахь, Ӏийса а витина, массо а мурдаш дӀасабевдира[+]. 51Шен дерзинчу дегӀа тӀе шаршу хьарчийна волу цхьа жима къонах Ӏийсана тӀаьхьа хӀоьттира. Амма тӀемалоша и дӀалецира. 52ТӀаккха тӀемалойн карахь шаршу а юьтуш, иза верзина ма-варра дӀаведира царах.


Ӏийса коьртачу кхеташонна хьалха хӀоттор


(Маттай 26:57-68; Лака 22:54, 55, 63-71; Яхьъя 18:13, 14, 19-24)

53[•]Ӏийса динан коьрта да волчу цӀа валийра. Цигахь массо а динан коьрта дай а, баккхийнаш а, Ӏелам нах а гулбеллера. 54Ӏийсана гено тӀаьхьа а хӀоьттина, динан коьртачу ден керта чу велира Кипа. Иза динан коьртачу ден кертахь гӀуллакх деш болчаьрца цӀарна хьалха вохлуш вара. 55Ткъа Ӏийсана веран кхел ярхьама, динан коьрта дай а, коьртачу кхеташонехь мел верг а Иза бехке ван бахьана лоьхуш бара, амма и бахьана ца карадора царна. 56ХӀунда аьлча дукхахболчара харц тоьшаллаш дора Цунна дуьхьал, ткъа уьш цхьана ца догӀура[+].

57Цхьаболчара, хьала а гӀевттина, харц тоьшаллаш деш, элира: 58[+]«Тхуна хезнера Цо олуш: „Аса адамаша куьйга дина хӀара Делан цӀа доха а дина, кхаа дийнахь кхин тайпа долу, куьйга дина доцург дӀахӀоттор ду“, – аьлла»[+].

59Амма церан тоьшаллаш а цхьаьнадогӀуш дацара. 60ТӀаккха динан коьртачу дас, юккъе дӀа а хӀоьттина, хаьттира Ӏийсага: «Ахь цхьа а жоп ма ца ло? Цара Хьуна дуьхьал тоьшаллаш хӀунда до?» – аьлла[+].

61Ткъа Ӏийса дуьхьал вист а ца хилира, Цо цхьа а жоп ца делира царна.

Юха а динан коьртачу дас хаьттира Цуьнга: «Хьо вуй Декъалволчун КӀант? Цо леррина Къобалвинарг?»[+]

62[+]Ӏийсас элира: «Со ву.

Шуна гур а ву Адамийн КӀант
Нуьцкъалчу Далла аьтто агӀор хиъна Ӏаш а,
стигалан мархашца охьавуссуш а»[+].

63ТӀаккха, шена тӀера бедар а ятӀийна, динан коьртачу дас элира: «Кхин хӀун тешаш оьшу вайна[+]? 64[+]Хезира-кх шуна И Далла луьйш, шуна муха хета?»

Цара массара а Ӏийса веран кхел къобалйира[+]. 65ТӀаккха цхьаболчара Ӏийсана тӀе туйнаш детта долийра, вукхара, Цуьнан бӀаьргаш дӀа а дихкина, буйнаш а детташ, олура: «Хьо пайхамар хилар гайта хӀинца!»

ГӀаролхоша а еттара Цунна[+].


Кипас Ӏийса дӀатасар


(Маттай 26:69-75; Лака 22:56-62; Яхьъя 18:15-18, 25-27)

66[•]Кипа цу кертахь, лахахь волуш, динан коьртачу ден цхьа зуда-ялхо еара цига. 67Вохлуш волу Кипа а гина, цо, леррина юьхь-дуьхьал а хьаьжна, элира: «Хьо а вара-кх Назартера Ӏийсаца».

68Амма Кипас дӀахадийра: «Суна ахь хӀун боху а ца хаьа, со кхета а ца кхета ахь бохучух».

Иза а аьлла, Кипа кертан хьалха велира. ТӀаккха нӀаьна кхайкхира. 69Оццу зудчо, иза юха а гина, «ХӀара а ву царах цхьаъ», – элира уллохь хӀиттина болчаьрга.

70Кипас юха а тӀе ца лецира цо бохург. Жимма Ӏийча, кхузахь лаьтташ болчара Кипе юха а элира: «Баккъалла а хьо ву-кх царах, хӀунда аьлча хьо а ма-ву галилайхо».

71Ткъа Кипа, дуйнаш а бууш, чӀагӀонаш ян волавелира: «Ца вевза суна И стаг, аш вуьйцуш верг».

72ХӀеттахь шозлагӀа а нӀаьна кхайкхира. ТӀаккха дагадеара Кипина Ӏийсас шега аьлларг: «НӀаьна шозза кхайкхале, ахь кхузза дӀатосур ву Со».

Кипа доггах вилхира[+].

#### 15


Ӏийса Пулат волчу валаво


(Маттай 27:1, 2, 11-14; Лака 23:1-5; Яхьъя 18:28-38)

1[•]Сатосучу хенахь, Ӏуьйре тӀеярца, динан коьртачу дайша а, Ӏелам наха а, ерриге а коьртачу кхеташонехь мел болчара а гулам бира. Оцу гуламо, сацам а бина, Ӏийса дӀа а вихкина, Пулате дӀавелира[+]. 2Пулата хаьттира Цуьнга: «Хьо жуьгтийн къоман Паччахь ву?» – аьлла.

Ткъа Ӏийсас жоп делира цуьнга: «Ахь боху-кх иза»[+].

3Динан коьртачу дайша дуккха а хӀуманна тӀехь бехке вора Ӏийса. 4Пулата юха а хаьттира Цуьнга: «Ахь цхьа а жоп ма ца ло? Хьажал, Хьуна дуьхьал мел дукха бехкаш балабо»[+].

5Амма Ӏийсас оцу хаттарна кхин цхьа а жоп ца делира, ткъа Пулат цунах чӀогӀа цецвуьйлура[+].


Ӏийса вен кхел йо


(Маттай 27:15-26; Лака 23:13-25; Яхьъя 18:39–19:16)

6[•]ХӀора Пасахьан дезачу дийнахь чубоьхкинчарах цхьаъ, шега веххнарг, арахоьцура Пулата халкъана. 7ХӀетахь цхьа хьенех вара, Барраб цӀе а йолуш. Шен накъосташца Ӏедална дуьхьал адам карзахдаьллачу хенахь, цо стаг верна, иза чувоьллинера. 8ТӀаккха гулделлачу халкъо, маьхьарий а хьоькхуш, хӀинццалц санна тутмакхех цхьаъ дӀахецар дийхира Пулате. 9Цо дуьхьал хаьттира цаьрга: «Ас жуьгтийн къоман Паччахь дӀавала лаьий шуна?» – аьлла.

10ХӀунда аьлча Пулатана хаьара, динан коьртачу дайша Ӏийса шайн Цуьнга хьагӀ йолу дела дӀавеллий[+]. 11Амма динан коьртачу дайша халкъ иракарахӀоттийнера, царна Барраб дӀахецар гӀоле хетийтархьама[+]. 12Пулата юха а, жоп луш, элира цаьрга: «Ткъа аш жуьгтийн къоман Паччахь ву бохучунна хӀун дан лаьа шуна ас?»

13Цара цо бохучунна дуьхьал маьхьарий хьаькхира: «ЖӀарах дӀатоха Иза!» – аьлла.

14Пулата хаьттира цаьрга: «ХӀунда? Цо хӀун зулам дина те?»

Амма наха кхин а чӀогӀа маьхьарий хьоькхура: «ЖӀарах дӀатоха Иза!» – бохуш[+].

15ТӀаккха Пулата, халкъана луург а деш, Барраб дӀахецийтира. Ткъа Ӏийса, шед а еттийтина, тӀемалойн кара дӀавелира жӀарах дӀатохийтархьама[+].


Ӏийса тӀемалоша хьийзавар


(Маттай 27:27-31; Яхьъя 19:2,[3])

16[•]ТӀемалоша, Ӏийса керта а ваьккхина, йоккха, кхел кхайкхочу гӀишло чу а вигна, тӀемалойн ерриге а тоба гулйира. 17ТӀаккха Цунна тӀе цӀен оба а кхоьллина, коканийн коьллех кочар а дина, иза Ӏийсан коьрта тӀе диллира. 18Цул тӀаьхьа, Ӏийса беларца «декъалвеш», цара бохура: «Декъала хуьлда жуьгтийн къоман Паччахь!»

19ТӀаккха Цуьнан коьртах Ӏаса а етташ, Цунна тӀе туйнаш деттара цара. Цул тӀаьхьа, гора а хӀиттина, корта беттаран сурт хӀоттадора Цунна хьалха[+]. 20Шаьш Ӏийса аьшнаш вина бевлча, Цунна тӀера цӀен духар дӀа а даьккхина, Шен хӀуманаш тӀеюьйхира цара. ТӀаккха жӀарах дӀатоха дӀавигира Ӏийса.


Ӏийса жӀарах дӀатохар


(Маттай 27:32-44; Лака 23:26-43; Яхьъя 19:17-27)

21[+][•]ТӀаккха шен кха тӀера вогӀу, Искандаран а, Рупан а да волу Къуринара ШамӀа а сацийна, цуьнга Ӏийсан жӀаран бӀогӀам дӀабахьийтира цара[+]. 22Ӏийса «Галгатхьа» олучу метте схьавалийра цара (иза «туьтанан меттиг» бохург ду). 23Ярийн муттанца эдина чагӀар дала гӀоьртира уьш Цунна, амма Ӏийсас иза ца мелира. 24[+]Ӏийса жӀарах дӀатуьйхира. ТӀемалоша, кхаж а тесна, Цуьнан хӀуманаш вовшашлахь йийкъира[+]. 25УьссалгӀа сахьт дара Ӏийса жӀарах дӀатухучу хенахь.

26Иза стенна бехке ву билгалдоккхуш, уьнна тӀехь яздинера: «Жуьгтийн къоман Паччахь», – аьлла.

27-28[+]Ӏийсаца ши талорхо вара жӀарах дӀатоьхна, цхьаъ Цунна аьтту агӀор, важа аьрру агӀор[*].

29[+]Юххехула чекхбовлучара, вон баганаш а етташ, кортош а лестош, бохура Цуьнга: «ХӀай! Делан цӀа доха а дина, кхаа дийнахь дӀахӀоттош верг![+] 30Хьуо кӀелхьара а воккхуш, охьавосса бӀогӀам тӀера».

31Царах терра динан коьртачу дайша а, Ӏеламчу наха а, Цунах бела а боьлуш, вовшашка бохура: «Кхиберш кӀелхьара а баьхна, Ша-м кӀелхьара ца ваккхало![+] 32Иза Дала леррина Къобалвинарг а, Исраилан Паччахь а велахь, охьавосса веза-кх хӀинца жӀара тӀера, вайна иза ган а гина, Шех тешийтархьама».

Цуьнца дӀатоьхначу талорхоша а сийсазвохура Иза[+].


Ӏийса кхалхар


(Маттай 27:45-56; Лака 23:44-49; Яхьъя 19:28-30)

33[•]Делкъахенахь лаьтта тӀе цӀеххьана бода беара, кхаа сахьтехь лаьттира иза. 34[+]Делкъал тӀаьхьа кхо сахьт долучу хенахь, Ӏийсас чӀогӀа мохь туьйхира: «Элой, Элой, лема сабахьтани?» Цу дешнийн маьӀна иштта ду: «Ва Сан Дела! Со хӀунда вити Ахь?»[+]

35Генахь боцуш лаьттачара, и хезча, бохура: «Хьажахь, Эли-ЯхӀу-пайхамаре кхойкхуш ву-кх И».

36[+]Ткъа цхьаммо ведда, худург кемсийн къонзи чу а Ӏоьттина, иза хьокхана буьххье а йоьллина, Ӏийсага кховдийра, и Цуьнга малийтархьама.

«Собар дел, хьовсур ду вай, Эли-ЯхӀу вогӀий те ХӀара жӀаран тӀера дӀаваккха», – элира цо[+].

37Ткъа цу хенахь, чӀогӀа мохь а тоьхна, Ӏийса кхелхира. 38[+]ХӀеттахь Делан цӀийнан чохь, уггар езачу чоьнна дуьхьал оьллина кирхьа лакхара дуьйна лаха кхаччалц декъаделира[+]. 39Ӏийсана дуьхьал лаьтташ волчу тӀеман хьаькамо, Цо Шен са иштта дӀалуш гича, элира: «И стаг бакъонца Делан КӀант вара».

40[+]Геннара хьоьжуш лаьтташ зударий а бара кхузахь: царна юкъахь Магдалера Марем а, жимаха волчу Якъубан а, Юшан а нана Марем а, Шалумат а яра[+]. 41Ӏийса Галилай-махкахь волуш, Цунна гӀуллакх деш тӀаьхьахӀиттина бара уьш. Иштта дуккха а Цуьнца цхьаьна Ярушалайме баьхкина болу зударий бара кхузахь.


Ӏийса дӀаволлар


(Маттай 27:57-61; Лака 23:50-56; Яхьъя 19:38-42)

42-43[•]Иза пӀераскан де дара, Далла лерина шоьтан дийнан хьалхара долу де. Рамат цӀе йолчу гӀалара а волуш, кхеташонехь лоруш волу декъашхо а волуш, ша а Делан Олалле сатуьйсуш а волчу Юсупа, тӀейогӀуш суьйре йолу дела, Пулатана тӀе ваха бӀо а боьлла, Ӏийсан дакъа схьадийхира. 44Ӏийса веллий хиъча, Пулата, цецваьлла, тӀеман хьаькам тӀе а кхайкхина, хаьттира цуьнга: «Дукха хан юй И велла?» – аьлла. 45ТӀеман хьаькамера хаам хилча, цо дакъа Юсупе дӀадалийтира. 46Юсупа, кӀади а эцна, дакъа, жӀара тӀера схьа а даьккхина, кӀади юкъа а хьарчийна, ломах яьккхинчу къубба чу диллира. ТӀаккха къуббанан неӀарна дуьхьал боккха тӀулг карчийра цо[+]. 47Ткъа Магдалера Марем а, Юшан нана Марем а Иза дӀа мичахьа вуллу хьоьжуш яра.

#### 16


Ӏийса веллачуьра денвалар


(Маттай 28:1-8; Лака 24:1-12; Яхьъя 20:1-10)

1[•]Далла лерина шоьтан де дӀадаьллачу хенахь Магдалера Марема а, Якъубан нанас Марема а, Шалумата а хаза хьожа йогӀу хьакхарш ийцира, уьш Ӏийсан докъана хьакхархьама[+]. 2Ӏуьйранна, сатосучу хенахь, кӀирандийнахь и зударий къубба йолчу бахара. 3Цара вовшашка хоьттура: «Къуббанан неӀарера тӀулг хьан дӀабоккхур бу те вайна?» – бохуш[+].

4Ткъа дӀахьаьжча, тӀулг дӀакарчийна гира зударшна. И тӀулг чӀогӀа боккха бара. 5Уьш къубба чу бевлча, аьтту агӀор хиъна, кӀайн духар а долуш, кӀант гира царна. Уьш чӀогӀа Ӏадийнера. 6Ткъа цо элира зударшка: «Кхера ма ло. ЖӀарах дӀатоьхна хилла Назартера Ӏийса лоьху аш? Иза денвелла. И кхузахь вац. ХӀара ю Иза охьавиллина хилла меттиг. 7[+]Амма аш, гӀой, Цуьнан мурдашка а, Кипе а ала: „Ӏийса Галилай-махка шул хьалхаваьлла гӀур ву, цигахь гур ву шуна Иза, Цо шуьга ма-аллара“»[+].

8Зударий, къубба чуьра ара а бевлла, дӀабевдира. Уьш чӀогӀа кхерабаларна боьхнера, цара цхьаьнгге а хӀумма а ца дийцира.


Ӏийсас Ша Магдалера Маремана гайтар


(Маттай 28:9, 10; Яхьъя 20:11-18)

9[*][•] КӀирандийнахь, хьалххе, веллачуьра ден а велла, Ӏийса хьалха Магдалера, шена чуьра ворхӀ жин арадаьккхинчу Маремана дуьхьал хӀоьттира[+]. 10Цо яхана шена гинарг Цуьнца хьалха хиллачаьрга, ткъа хӀинца Цунна боьлхуш Ӏаш болчаьрга дӀадийцира. 11Амма Ӏийса дийна ву аьлла хезча а, Марема шена Иза гина аьлча а, хӀетте а уьш ца тийшира[+].


Ӏийса шина мурдана хьалха дӀахӀоттар


(Лака 24:13-35)

12Цул тӀаьхьа мурдех шинна а, уьш юьрта боьлхучу хенахь, кхечу куьцехь а волуш, дуьхьалхӀоьттира Ӏийса. 13Цара а, юхабирзича, дӀахаийтира иза кхечаьрга, амма царах а ца тийшира уьш.


Ӏийсас мурдашна тӀедиллинарг


(Маттай 28:16-20; Лака 24:36-49; Яхьъя 20:19-23; Векалийн 1:6-8)

14ТӀаьххьара а оцу цхьайтта векална а, цара хӀума юучу хенахь, дуьхьалхӀоьттира Ӏийса. Цо тӀехтуьйхира царна церан тешар ца хилар а, дегнаш шагделла хилар а, уьш Ша веллачуьра денвелла гинчарех а ца тешарна. 15[+]Цо элира цаьрга: «Дуьне мел ду дӀа а гӀой, массо а адамашна дӀакхайкхабе хаза кхаъ[+]. 16Оцу кхоах теша а тешна, ша хих чекхваккхийтинарг кӀелхьарвоккхур ву, ткъа ца тешачунна – кхел хир ю[+]. 17Ткъа тешначарна иштта билгалонаш хир ю: Сан цӀарца жинаш а арадохур ду цара, кхечу меттанашца а дуьйцур ду[+]. 18Цаьрга лаьхьанаш караэцийтича а, я дӀовш малийтича а зе хир дац царна, цара цомгушчарна тӀе куьйгаш диллича, цомгушнаш толур бу»[+].

19[+]Иштта цаьрца къамел динчул тӀаьхьа Ӏийса-Эла, стигала хьала а ваьккхина, Далла аьтту агӀор охьахиира[+]. 20Ткъа Цуьнан мурдаша, бахана, массанхьа а хаза кхаъ кхайкхийра. Везачу Эло гӀо дора царна. Мурдаша дахьачу хазачу кхоан дешнаш инзаре билгалонашца чӀагӀдора Цо[+].

### Лака

#### Лака

Лака


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]


Ӏийсас беана,


Лакас


дӀаязбина болу хаза кхаъ


Дешхьалхе

Ӏийсас беанчу, Лакас дӀаязбинчу хазачу кхоо гойту, лур ду аьлла Исраилан халкъ КӀелхьардоккхург а, массо а нах КӀелхьарбохург а Ӏийса хилар. Лакас дӀаяздина, Везачу Элан Сино Ӏийса къобалвина хилла, «мискачу нахана Делах лаьцна хаза кхаъ бан». Шайн тайп-тайпана хьашташ долчу нахана болчу гӀайгӀанех буьзна бу и хаза кхаъ. Лакас дӀаяздинчу тептар тӀехь долчу коьртачу ойланашкахь цхьа самукъадалар ду. Ӏийса дуьнен чу валарх лаьцна долчу тептаран дуьххьарлерчу кортошкахь а, Ӏийса стигала хьалаваларх лаьцна долчу тептаран чаккхенехь а иза къаьсттина гуш ду. Ӏийсах тешаран дин кхиарх а, дӀасадаржарх а лаьцна долу дийцар ду «Векалийн ГӀуллакхаш» олучу тептар тӀехь оццу яздархочо дуьйцуш.

Хазачу кхоах лаьцна яздинчу веа яздархочух 1:5–2:52 а, 9:51–19:27 а аяташкахь Лакас бен дӀаяздина дац цхьадолу дийцарш. Царна юкъахь ду: Ӏийса дуьнен чу ваьлча, маликаша лекхначу эшарех долу дийцар а, жаӀуй хьошалгӀа бахкарх долу дийцар а, жима Ӏийса Делан цӀа йолчу варах долу дийцар а, дикачу шамранхочух лаьцна долу хьекъале дустар а, байначу кӀантах лаьцна долу хьекъале дустар а. Хазачу кхоах долчу хӀокху дийцарехь шатайпа хӀуманаш иштта ду: доӀа а, Делан Са а, Ӏийсас дечу гӀуллакхна тӀехь зударша дакъа лацар а, Дала къиношна гечдар а.

#### 1


Теапиле аьлла дош

1Лоруш волу Теапил,

Тхуна юкъахь кхочушхиллачу хӀуманех лаьцна дийцар хӀинцале а дукха нах яздан гӀиртира. 2Тхуна а оцу хӀуманех лаьцна ма-дарра дийцина, уьш ган а гина, цул тӀаьхьа Делан Дош адамашна юкъахь дӀасадаржочу наха. 3И хезнарг дерриг леррина талла а теллина, хьоьга цунах лаьцна ма-дарра яздийр дара аьлла, сацам хилла сан,[+] 4айхьа Ӏамийнарг хьуна билггала бакъ дуй хаийтархьама.


Яхьъя дуьнен чу валарх хаам

5[+]ЯхӀуд-махкахь ХӀарод паччахь волчу хенахь Аби-ЯхӀун цӀе йолчу тобанах а волуш, Закри цӀе йолуш цхьа динан да вара. Элисат цӀе йолуш зуда яра цуьнан, АхӀаронан тӀаьхьенах схьаяьлла[+]. 6И шиъ Везачу Эло тӀедиллина гӀуллакх леррина кхочушдеш а, Далла хьалха цӀена а дара[+]. 7Церан бераш дацара, Элисат доьзалхо ца хуьлуш хиларна. Ший а ханна доккха а дара и шиъ[+]. 8Цкъа шайна юкъахь Закри волчу динан дайн тобанан рагӀ кхечира Везачу Элана гӀуллакх дан[+]. 9Динан дайн Ӏедалехь ма-хиллара, кхаж тесира. Иштта Закрина кхаж белира Везачу Элан цӀа чохь хаза хьожа йолу хӀума яго[+]. 10Цу хенахь оцу цӀенна хьалха дукха адам гулделлера, шаьш гуттар а ма-дарра, цхьаьна ламаз дан[+]. 11Закри волчу Везачу Элан малик деара цу хенахь. Хаза хьожа йогӀу хӀума ягочу кхерчана аьтту агӀор дӀахӀоьттира иза[+]. 12Иза гина Закри чӀогӀа кхеравелира. 13Малико элира цуьнга: «Кхера ма лолахь, Закри! Хьан доӀанна жоп делла: Элисата кӀант вийр ву хьуна. Цуьнан цӀе ахь Яхьъя туьллур ю[+]. 14Цунах чӀогӀа воккха а вийр ву хьо. Дукха нахана хазахетар хир ду иза дуьнен чу валарна. 15[+]ХӀунда аьлча иза Везачу Элан бӀаьргашна хьалха чӀогӀа сийлахь стаг хир ву, цо цкъа а чагӀар а, кхин йолу вахош йолу хӀуманаш а мер яц. Ненан кийрахь волуш дуьйна Делан Синах вуьзна хир ву иза[+]. 16Дукха исраилхой церан Везачу Далла тӀеберзор бу цо. 17[+]Везачу Элана хьалха вогӀуш хир ву Яхьъя, Эли-ЯхӀу-пайхамарца хилла долу нуьцкъала са а долуш волу, дайн дегнаш церан берашна тӀе дерзорхьама, аьрханаш, нийсачу новкъа а хӀиттина, Делан лаамехь берш санна хилийтархьама, Веза Эла вале, и кечам бина халкъ дуьхьал хӀотторхьама»[+].

18Закрис хаьттира малике: «Со муха тешар ву ахьа бохучух? Со къена ву, сан зуда а хан яьлла ю»[+].

19[+]Малико жоп делира: «Хьоьга и хаза кхаъ бахьаш даийтина, Далла гергахь долу Джабраил ду со[+]. 20ХӀинца дуьйна хьан мотт соцур бу, и дийцинарг кхочуш хиллалц. Хьан мотт сацар хьо сан дешнех ца тешарна хир ду, ткъа ас дийцинарг шен хенахь билггала хир долуш ду».

21Адамаш арахь Закрига хьоьжуш дара, иза Везачу Элан цӀа чохь хьеваларна цец а дуьйлуш. 22Закри, араваьлча, вист ца хилалора, цундела куьйга эшарца дийца дийзира цуьнан. Массо а кхийтира, цунна Делан цӀа чохь сурт хӀоьттинийла.

23Далла гӀуллакх деш долу денош чекхдевлча, Закри цӀа вирзира. 24Дукха хан ялале цуьнан зуда Элисат доьзалхочух хилира. Пхеа баттахь адамех лечкъаш лийлира иза. 25Цо бохура: «ХӀара суна Везачу Элера ду! Со хенара йоллушехь, сох къинхетам а бина, нахана хьалха со юьхькӀайчу хӀоттийна Цо»[+].


Ӏийса дуьнен чу валарх хаам

26Элисат доьзалхочух йолу ялхалгӀа бутт болуш, Дала Джабраил-малик дахийтира Галилай-махкара Назарт цӀе йолчу гӀала[+] 27[+]Марем цӀе йолу йоӀстаг йолчу. Дауд-паччахьан тӀаьхьенах волчу Юсупца захало дийцина яра Марем. 28Иза йолчу а деана, малико элира: «Маршалла ду хьоьга, Дала хьуна диканиг динарг! Веза Эла хьоьца ву!»[+]

29И дешнаш бахьана долуш, Марем синтем байна яра, цо ойла йора, хӀун маьӀна долуш ду и маршалла бохуш. 30Малико бохура: «Ма кхера, Марем! Дала хьуна диканиг дина! 31[+]Хьо берах хир ю, ахь кӀант вийр ву, цуьнан цӀе Ӏийса а туьллур ю ахь[+]. 32[+]Иза сийлахь хир ву, Цунах Веза Воккхачун КӀант эр ду. Везачу Дала Цунна Цуьнан ден Даудан паччахьалла лур ду,[+] 33гуттар а ерриг Якъубан тӀаьхьенна тӀехь куьйгалла деш хир ву Иза, Цуьнан паччахьалла цкъа а кхачор дац»[+].

34«Иза муха хир ду, – хаьттира Марема, – со хӀинца а йоӀстаг ма ю?»

35Малико жоп делла: «Хьуна тӀе Делан Са дуьссур ду, Веза Воккхачун ницкъо дӀахьулйийр ю хьо, цундела хьан хиндолу бер Деза хир ду, Цунах Везачу Делан КӀант а эр ду[+]. 36Хьан гергара йолчу Элисата а кӀант вийр ву, ша ханна йоккха елахь а. Цунах, иза доьзалхо хуьлуш яц бохуш, дуьйцура, ткъа иза ялхалгӀа бутт бу доьзалхочух йолу. 37[+]Деле дан а ца луш хӀумма а ма дац!»[+]

38«Со Делан лай ю, – элира Марема, – ахь ма-бохху, дерриг и хуьлийла соьца». Юха малик дӀадахара иза йолчуьра.


Марем Элисат йолчу хьошалгӀа йоьду

39Масех де даьлча, Марем сихонца ЯхӀуд-мехкан ламанца йолчу цхьана юьрта яхара. 40Закрин цӀа чу а яьлла, Элисате маршалла хаьттира цо. 41Элисатна Мареман маршалла хезча, цуьнан кийрара бер тохаделира. Оццу хенахь Элисат Делан Синах юьзира. 42Цо элира чӀоггӀа: «Зударшна юкъахь декъала ю хьо! Хьан кийрара бер а ду декъала! 43Соьгара хӀун диканиг даьлла теша, сан Элан нана со йолчу ярна? 44Хьан маршалла хезча, сан кийрара бер хазахетта тохаделира. 45Декъала ю Дала бохург кхочушхиларх тешнарг!»


Марема Далла хастам бар

46ТӀаккха Марема элира:

«Сан даго къобалво Веза Эла,[+]
47Цунна со кӀелхьарйоккхучу Далла доккхадеш ду иза,[+]
48[+]хӀунда аьлча Цуьнан лай йолчу сан кӀезиг хиларан тидам бина Цо!
ХӀинца массо а тӀаьхьенаша сох декъалниг эр ду,[+]
49хӀунда аьлча Нуьцкъалчо суна
сийлахь гӀуллакхаш дина дела.
Цуьнан цӀе еза ю![+]
50Цуьнан къинхетам тӀаьхьенашкара тӀаьхьенашка
Цунах кхоьручарах бу![+]
51Шен нуьцкъалчу куьйгаца Цо сийлахь гӀуллакхаш кхочушдина,
Цо, баржийна, дӀасабаьхна шайн дегнашкахь курабевлларш,[+]
52[+]паччахьаш шайн гӀанташкара биссийна,
ткъа миска нах Цо айина[+].
53Цо мецанаш дикачу кхачанах бузийна,
хьалдерш хӀума ца луш дӀабахийтина[+].
54-55[+]Цо гӀо дина шен ялхочунна, Исраилан халкъана.
Цуьнан дагахь дара ИбрахӀимна а,
цуьнан тӀаьхьенна а гуттаренна а къинхетам бан,
вайн дайшка Цо ма-аллара»[+].

56Марем, кхаа баттахь гергга Элисат йолчохь хьошалгӀахь а Ӏийна, цӀа еара.


Яхьъя дуьнен чу валар

57Хан тӀекхаьчча, Элисата кӀант вира. 58Лулахой а, гергарнаш а, ла а дугӀуш, Везачу Эло цунна и дика болх барна, Элисатца цхьаьна хазахеташ, баккхийбеш бара. 59[+]БорхӀалгӀачу дийнахь кӀант хадо баьхкинарш цуьнан цӀе шен ден санна Закри тилла дагахь бара[+]. 60Амма нанас элира: «ХӀан-хӀа! Цунах Яхьъя эр ду».

61Цуьнга элира: «И цӀе йолуш шун гергара цхьа а ма вац!» 62Цара куьйга эшарца дега хаьттира, цунна кӀентан цӀе хӀун тилла лаьа аьлла.

63Закрис, цхьа жима у а дехна, массо цец а воккхуш, яздира: «Цуьнан цӀе Яхьъя ю». 64Оцу сохьта цуьнан мотт паргӀат а баьлла, цуьнга Дела хестош хабар дийцаделира. 65Лулахой ларамах буьзира. Хиллачух лаьцна массанхьа а ламанца болчу ЯхӀуд-махкахь дуьйцуш дара. 66Массо а, и хезнарш, шайн дагахь а, вовшийн а хоьттуш бара: «Воккха хилча мила хир ву теша и кӀант?» – бохуш. ХӀунда аьлча Везачу Элан ницкъ бара Яхьъяца.


Закрис Делера болу хаам бар

67Цуьнан да Закри, Делан Синах а вуьзна, Делера болу хаам бан волавелира:

68«Декъала хуьлда Эла, Исраилан халкъан Дела,
ван а веана, Шен халкъ безачу мехах паргӀатдаьккхина[+].
69Шен ялхочун Даудан тӀаьхьенах волу нуьцкъала стаг
ваийтина Цо вай кӀелхьардаха,[+]
70Ша гуттар хьалха Шен безачу пайхамаршкахула ма-баххара.
71Цо кӀелхьардохуш ду вай вешан мостагӀех а,
вай цадезачеран куьйгех а[+].
72Цо вайн дайх къинхетам а бина,
Шен беза барт дагахь латта а бина –[+]
73вайн дега ИбрахӀиме йина чӀагӀо.
Дала ИбрахӀиме ваӀда дина,[+]
74вай мостагӀех кӀелхьардохур ду аьлла,
цхьаннах а ца кхоьруш, вайга Шена гӀуллакх дайтархьама,
75дуьненахь йоккху хан
Цунна хьалха цӀена а, дика а яккхийтархьама.

76[+]Ткъа хьох, сан жиманиг, Веза Воккхачун пайхамар эр ду,
хӀунда аьлча хьо Везачу Элана хьалха вогӀуш хир ву,
Цунна некъ кечбеш,[+]
77Цуьнан халкъана церан кӀелхьардовлар
къиношна гечдарца дуйла хоуьйтуш[+].
78Вайн Делера болу кӀорга безам бахьана долуш,
лакхара йолу серло санна Верг вай долчу вогӀур ву,[+]
79[+]Ӏожаллин боданехь Ӏаш берш серлабахархьама а,
машаран новкъа вайн когаш бахархьама а»[+].

80Жима бер доккха хуьлуш а, синан доьналлица чӀагӀлуш а дара. Иза акхачу, адам кӀезиг долчу меттехь Ӏаш дара, Исраилан халкъана гӀуллакх даллал ша хиллалц[+].

#### 2


Ӏийса дуьнен чу валар


(Маттай 1:18-25)

1[•]Оцу деношкахь Август цӀе йолчу паччахьера омра делира, Рим-пачхьалкхера массо а адам дӀаязде аьлла[+]. 2Сири-махкахь Куьрна-мехкан куьйгалхо волчу хенахь, адамийн дуьххьарлера дӀаяздар дара иза. 3Цундела хӀора а ша схьаваьллачу гӀала вахара дӀаязвала.

4Юсуп а вахара Галилайн махкарчу Назарт-гӀалара ЯхӀуд-махка Дауд-паччахь винчу Байтлахам-гӀала, хӀунда аьлча иза Даудан цӀийнах схьаваьлла вара[+]. 5Иза, доьзалхочух йолу а, шеца захало дийцина йолу а Марем а эцна, дӀаязвала воьдуш вара. 6Уьш Байтлахамехь болуш доьзалхо дуьнен чу волу хан тӀекхечира. 7Марема кӀант вира, шен дуьххьарлера доьзалхо. Цо иза, дӀа а хьарчийна, шаьш чохь долчу божалан хьаьвди чу виллира, хӀунда аьлча царна хьешан цӀа чохь меттигаш ца кхаьчнера.


Ӏуй а, маликаш а

8Оцу махкахь арахь буьйсанна шайн жаш лардеш Ӏуй бара. 9ЦӀеххьана царна хьалха Везачу Элан малик хӀоьттира, Везачу Элера долчу нуьраца уьш серла а бохуш. ЧӀогӀа кхерабелира Ӏуй[+]. 10Малико элира цаьрга: «Кхера ма лолаш! Со шуьга массо а адам даккхийден долу хаза кхаъ бахьаш деана! 11Тахана Даудан гӀалахь дуьнен чу ваьлла шу кӀелхьардохург, Веза Эла волу Дала леррина Къобалвинарг[+]. 12ХӀара билгало ю шуна: ДӀахьарчийна Бер карор ду шуна хьаьвди чохь»[+].

13ЦӀеххьана маликана улло стигалара вуно доккха маликийн эскар доьссира. Цара, Далла хастамаш а беш, бохура:[+]

14«Лакхарчу стигалшкахь Далла хастам бу!
Дуьнен тӀехь Дела реза волчу адамашна машар бу!»[+]

15Маликаш стигала хьаладевлча, Ӏуша вовшашка элира: «Байтлахаме а дахана, цигахь хӀун хилла хьовса деза вай, вайга Везачу Эло баийтинарг хӀун хаам бу».

16Уьш цига сихонца бахара. Царна карийра Марем а, Юсуп а, хьаьвданахь Ӏуьллу Бер а. 17Бер гиначу цара дийцира, Цунах болу шайга бинчу хаамах лаьцна. 18Массо а ладугӀуш верг цецваьллера Ӏуша дийцинчунна. 19Ткъа Марема дерриг а хезнарг шен даг чохь латтадора[+]. 20Ӏуй юхабирзира, Далла хастам а беш, хӀунда аьлча царна хезнарг а, гинарг а малико цаьрга ма-аллара хиллера.


Ӏийса Далла хьалха хӀоттар

21[+]БорхӀалгӀачу дийнахь кӀант хадо везаш вара. Цуьнан цӀе Ӏийса тиллира. И цӀе цунна малико, иза ненан кийра а вале, тиллина яра[+].

22Муса-пайхамаран товрат-хьехамаш тӀехь яздина ма-хиллара, церан цӀена хуьлу Ӏадатан хан тӀекхаьчча, Марем а, Юсуп а, Ӏийса а эцна, Ярушалайме деара Иза Везачу Элана хьалха хӀотто[+]. 23[+]ХӀунда аьлча Везачу Эло товрат тӀехь тӀе-ма-диллара: «Муьлхха а дуьххьарлера боьрша бер Везачу Элана лерина хила деза»[+]. 24[+]Цул сов, ши къоркхокха я ши кхокха, бен а бейтина, сагӀа даккха дезара, Везачу Эло товратехь ма-аллара[+].

25Цу хенахь Ярушалаймехь ШамӀа цӀе йолуш цхьа стаг вара. Иза чӀогӀа Делах кхоьруш а, дика лелаш а, Исраилан халкъана синтем хиларе сатуьйсуш а стаг вара. Делан Са а дара цуьнца[+]. 26Цунна Делан Синера хаам бара, Везачу Эло леррина Къобалвинарг галлалц, иза лийр вац аьлла. 27Делан Сино валийра иза Делан цӀийнан керта. Мареммий, Юсуппий, жима Ӏийсай цига баьхкича, Ӏийсана тӀехь, Дала товратахь тӀе-ма-диллара, гӀуллакх дан, 28ШамӀас, Ӏийса куьйгаш тӀе схьа а эцна, Далла хастам а беш, элира:

29«ХӀинца, Айхьа ма-аллара, садалар атта долуш,
Хьайн лай волу со дӀахецахьа, Хьалдолу Эла,
30хӀунда аьлча сан бӀаьргашна гира адамаш кӀелхьардоху дерг,[+]
31Ахь массо а халкъашна хьалха кечдина долу.
32[+]Иза кхечу къаьмнашна Дела гучуваккхаран серло а ю,
Хьан Исраилан халкъан сий а ду!»

33Дай-наний чӀогӀа цецдаьллера шайн кӀантах лаьцна ШамӀас дийцинчух. 34ШамӀас Деле дийхира, уьш къобалбе аьлла. Беран нене Мареме цо элира:

«ХӀара бер Дала къобалдина ду,
Исраилан халкъана юкъара дукхахберш
хӀаллакьхилархьама а, кӀелхьарбахархьама а.
ХӀара Бер Дала елла билгало хир ю,
амма Кхунна резабоцурш а хир бу.
35Иштта, дукхачу адамийн дагахь дерг гучудер ду.
Амма хьан дог, тур чекхдаьккхича санна, баланехь хир ду»[+].

36Кхузахь яра Ашаран цӀийнах а йолуш, шегахь Делера хаам болуш йолу Пануалан йоӀ Ӏайнаъ. Иза вуно къанъелла яра. Майрачуьнца ворхӀ шо бен цхьаьна даьккхина яцара иза. 37Важа йолу хан йисина Ӏаш яьккхинера цо. ХӀинца цуьнан дезткъе диъ шо дара. Иза, Делан цӀийнан кертара дӀа ца йолуш, дийнахь а, буса а Далла марханашца а, доӀанашца а гӀуллакх деш яра[+]. 38Оцу хенахь царна тӀееана, цо, Далла баркалла а бохуш, Ярушалайм паргӀатъяккхаре сатуьйсучу нахе оцу Берах лаьцна дуьйцура.

39[+]Юсуп а, Марем а Везачу Эло тӀедиллина гӀуллакх дина а даьлла, шайн Галилай-махкарчу Назарт-гӀала юхадирзира[+]. 40Ткъа Бер, де дийне мел дели, синца чӀагӀлуш а, хьекъал тӀекхеташ а, кхуьуш дара, Делан дика а дара Цуьнца.


Жима Ӏийса Ярушалаймехь

41[+]ХӀора шарахь цуьнан да-нана Пасахь[*] олучу дезачу дийнахь Ярушалайме доьдура[+]. 42Иштта КӀентан шийтта шо кхаьчча а, дезчу дийнахь Ярушалайме, лам тӀе хьалабевлира уьш, шайн Ӏедалехь ма-хиллара. 43Дезде чекхдаьлча, уьш цӀа богӀуш, Ӏийса Ярушалаймехь висира. Дений-нанний иза ца хиира[+]. 44Царна моьттура Иза кхечаьрца схьавогӀуш ву. Цхьана дийнахь некъ бинчул тӀаьхьа, Иза гергарчаьргахь а, бевзачаьргахь а леха буьйлабелира уьш. 45Иза ца карийча, Ярушалайме юхабаьхкира уьш, Иза лоьхуш. 46Кхо де даьлча, карийра царна Иза Делан цӀийнан кертахь. Ӏеламчу нахана юкъахь Ӏаш вара Иза, цаьрга ладоьгӀуш а, хеттарш деш а. 47Массо а ладугӀуш берш цецбуьйлура Цуьнан кхетамах а, Цо лучу жоьпех а. 48Да-нана цецдаьллера, Иза цигахь а гина. Нанас хаьттира Цуьнга: «КӀант, хӀара хӀун ду ахь тхоьца деш дерг? Хьан да а, со а чӀогӀа сагатдеш, Хьо лоьхуш лелаш ма ду».

49«Аш хӀунда лоьху Со? – хаьттира Цо. – Шуна ца хаьара, Со Сайн Да волчохь хила везаш вуйла?» 50Амма уьш ца кхийтира Цо аьллачу дешнех[+].

51Иза цаьрца Назарте схьавеара. Цара бохург деш, царна муьтӀахь вара Иза. Ткъа нанас дерриг а хилларг шен даг чохь латтадора[+]. 52[+]Ӏийса воккха хуьлуш а, хьекъалца совволуш а вара. Цунна Дела а, нах а реза бара[+].

#### 3


Яхьъяс хьехам бар


(Маттай 3:1-12; Марк 1:1-8; Яхьъя 1:19-28)

1[•]Тибар паччахь волу пхийтталгӀа шо долчу хенахь, Понти Пулат ЯхӀуд-махкахь мехкан куьйгалхо волуш, ХӀарод Галилайхь куьйгалхо волуш, цуьнан ваша Пилап и санна Итурейхь а, Трахонехь а куьйгалхо волуш, ткъа Лусан Абали цӀе йолчу меттигехь куьйгалхо волуш,[+] 2динан коьрта дай бара Ӏанна а, Кайба а. Оцу шарахь яьссачу арахь Закрин кӀанте Яхьъяга Делера хаам хилира[+]. 3Цул тӀаьхьа Яхьъя Йордан-хин бердаш тӀехь болчу махкахула вогӀура. Цо кхайкхам бора нахе: «Далла тӀе а дерзий, шаьш хих чекхдахийта, Деле шайн къиношна гечдайтархьама», – бохуш. 4[+]Цуьнан хьехамех лаьцна ЕшаӀ-ЯхӀу-пайхамаро яздина:

«Яьссачу аренгахь кхойкхучун аз хезаш ду:
„Везачу Элана некъ кечбе!
Нисде Цунна хьалха некъан тачанаш!
5ХӀора тогӀи хьалаюзур ю,
хӀора лам а, гу а охьахедар бу.
Харц некъаш нислур ду,
доьхнарш шарлур ду.
6Массарна а гур ду
Дала адамаш кӀелхьардахар!“»[+]

7[+]Хих чекхбахийта баьхкинчу нахе Яхьъяс бохура: «Шу лаьхьанан кӀорнел а чӀогӀа зуламе адамаш ма ду! Хьан бина шуьга, тӀедогӀучу къематан дийнах кӀелхьардовла деза аьлла, хаам[+]? 8[+]Шу Далла тӀедирзина делахь, шайн дахарехь иза гайта. „Тхан да ИбрахӀим ву“, – алий, тоам ма бе. Ас боху шуьга, Делан таро ю оцу Ӏохкучу тӀулгех а ИбрахӀимна тӀаьхье ян[+]. 9[+]Орамашна тӀехула диг хьалаайина ду: хӀора шена тӀе пайден болу стом ца латтош долу дитт, хада а дой, цӀера юккъе кхуссу»[+].

10«Ткъа хӀун де оха?» – бохуш хоьттура наха[+].

11Яхьъяс жоп лора: «Шен ши коч йолчо цхьа а йоцучунна цхьаъ дӀало, шен яа хӀума йолчо изза де»[+].

12[+]Ял йоккхуш берш а богӀура шаьш хих чекхбахийта. «Устаз! – хоьттура цара, – оха хӀун дан деза?»

13«Нахера совнаха ял ма яккха», – бохура цо цаьрга.

14ТӀемалоша хаьттира цуьнга: «Оха хӀун дан деза?»

Яхьъяс жоп делира: «Нуьцкъах нахера хӀуманаш схьа ма яха, бехке воцург бехке ма ве, шайн алапах тоам бе»[+].

15Адам цхьана хӀумане сатуьйсуш Ӏара, массеран дагахь дара: «Дала леррина Къобалвинарг вуй теша Яхьъя?»[+] 16Яхьъяс бохура цаьрга массаьрга а: «Ас шу хих чекхдоху, амма сол нуьцкъалниг вогӀур ву шуна, со Цуьнан мачийн бахтарш дӀадаста а хьакъ вац. Цо Делан Синах дузор а ду, цӀерца а дахчор ду шу[+]. 17Цуьнан карахь кӀа ору баьхьа бу, хьаьттахь долу кӀа, цӀан а дина, цӀа чу схьагулдархьама. Ткъа кегаш цкъа а дӀайовш йоцучу цӀера юкъахь ягор ю Цо»[+].

18Оцу дешнашца а, кхин дуккха а кхидолчу тӀедожоршца а халкъе хазачу кхоах лаьцна хаамаш бора Яхьъяс. 19[+]Цу хенахь Яхьъяс бехке вира махкана тӀехь куьйгалла деш волу ХӀарод, шен вешин зуда ХӀародад ялийна аьлла а, кхин а цуьнгара даьлла зуламаш бахьанехь а. 20ХӀарода шегара девллачу зуламашна тӀе кхин цхьаъ а туьйхира: цо Яхьъя чувоьллира[+].


Ӏийса хих чекхваккхар


(Маттай 3:13-17; Марк 1:9-11)

21[•]Схьавеанарг массо а хих чекхвоккхуш, Ӏийса а ваьккхира. Иза доӀа дан хӀоьттира – стигал еллаелира[+]. 22[+]Ӏийсана тӀе Делан Са доьссира кхокханан суьртехь. Стигалара аз хезира: «Хьо ву Сан хьоме КӀант! Хьоьца бу Сан лаам!»[+]


Ӏийсан дай


(Маттай 1:1-17)

23[•]Ӏийсан ткъе итт шо гергга дара, Иза Делах лаьцна хьехамаш бан волавелча.

Иза, массарна ма-моттара, Юсупан кӀант вара,

ткъа Юсуп Ӏелин кӀант вара,[+]

24Ӏела Маттатан вара,

Маттат Левин вара,

Леви Мелхин,

Мелхи Яннайн,

Яннай Юсупан,

25Юсуп Маттит-ЯхӀун,

Маттит-ЯхӀу Амосан,

Амос Нахьуман,

Нахьум Элсин,

Элси НагӀайн,

26НагӀай Махьатан,

Махьат Маттит-ЯхӀун,

Маттит-ЯхӀу ШамӀин,

ШамӀа Юсахан,

Юсах Йовдин,

27Йовди Йохьанан,

Йохьан Решан,

Реша Зурбабелан,

Зурбабел Шалтаалан,

Шалтаал Неран,[+]

28Нера Мелхин,

Мелхи Адин,

Ади Къосаман,

Къосам Ӏелмадин,

Ӏелмади Ӏаьран,

29Ӏаьр ЮшаӀан,

ЮшаӀ ЭлиӀазаран,

ЭлиӀазар Йораман,

Йорам Маттатан,

Маттат Левин,

30Леви ШимӀин,

ШимӀа ЯхӀудан,

ЯхӀуд Юсупан,

Юсуп Йонаман,

Йонам Элъякъиман,

31Элъякъим Мелин,

Мели Минадин,

Минади Маттетан,

Маттет Натин,

Ната Даудан,[+]

32Дауд Юшаян,

Юшай Ӏабадин,

Ӏабади БоӀазан,

БоӀаз Салманан,

Салман Нахьшонан,[+]

33Нахьшон Ӏамминадабан,

Ӏамминадаб Адманан,

Адман Раман,

Рам Хьацранин,

Хьацрани Парасан,

Парас ЯхӀудан,[+]

34ЯхӀуд Якъубан,

Якъуб Исхьакхан,

Исхьакх ИбрахӀиман,

ИбрахӀим ТӀахьиран,

ТӀахьир Нахьиран,[+]

35Нахьир СерагӀан,

СерагӀ Рахьун,

Рахьу ПалагӀан,

ПалагӀ Ӏебаран,

Ӏебар Селахьан,

36Селахь Къаиман,

Къаим Арпахшадан,

Арпахшад Шимин,

Шима Нохьин,

Нохьа ЛемакӀан,

37ЛемакӀ Матушалахьан,

Матушалахь ХӀанохан,

ХӀанох Ярадан,

Ярад Махьаллалан,

Махьаллал Къаиман,

38Къаим Эношан,

Энош ШатӀин,

ШатӀа Адаман,

ткъа Адам – Делан кӀант вара[+].

#### 4


Ӏийса зер


(Маттай 4:1-11; Марк 1:12,[13])

1[•]Делан Синах вуьззина веара Ӏийса Йордан-хи тӀера. Делан Сино Иза яьссачу метте дӀавигира. 2Цо шовзткъа де-буьйса даьккхира цу меттехь. Оцу шовзткъа дийнахь-бусий Иза волчохь иблис дара, ХӀара зуьйш. Ерриг и хан йоккхуш Ӏийсас хӀума ца йиънера. Эххар а мацвеллера Иза[+].

3Иблисо элира Цуьнга: «Хьо Делан КӀант велахь, хӀокху тӀулге бепиг хила ала».

4[+]Ӏийсас жоп делира: «„Адам деккъа цхьана баьпках дехаш дац“, – аьлла, яздина ду»[+].

5Юха, лаккхарчу метте хьала а ваьккхина, бӀаьрган негӀар тухучу ханна дуьненахь мел йолу пачхьалкхаш гайтира Цунна иблисо. 6ТӀаккха иблисо элира: «Хьуна лур ду ас оцу пачхьалкхашна тӀехь олалла дар а, церан сийлалла а, хӀунда аьлча иза дерриг а Дала сайна даларна, сайна луучунна дӀадала йиш ю сан[+]. 7И дерриг Хьан хир ду, нагахь санна Ахь суна, Далла санна, Ӏибадат дахь».

8[+]Амма Ӏийсас элира: «Яздина ду: „Везачу Далла бен ма де Ӏибадат, Цунна бен гӀуллакх а ма де!“»[+]

9Иблисо Ӏийса Ярушалайме а вигина, Делан цӀийнан тхов буьххье хьалаваьккхира. «Хьо Делан КӀант велахь, – элира иблисо, – кхузара чукхоссало. 10[+]Яздина ма ду: „Везачу Эло шен маликашка Хьох лаьцна омра дийр ду, Хьо леррина ларве“, – аьлла[+]. 11Кхин а яздина ду: „Цара куьйгаш тӀехь дӀахьур ву хьо, хьан ког тӀулгах а ца тасаболуьйтуш“».

12[+]Амма Ӏийсас цунна жоп делира: «„Хьайн Веза Дела зе ма гӀерта“, – аьлла, яздина ду»[+].

13Ӏийса зийна а даьлла, иблис дӀадахара, юха шен аьтто баллалц.


Ӏийса Галилайхь хьехамаш бан волало


(Маттай 4:12-17; Марк 1:14,[15])

14[•]Ӏийса, Делан Синан ницкъ Шеца болуш, Галилай-махка юхавеара. Цунах лаьцна берриг махкахь дуьйцуш дара. 15Церан гуламан цӀеношкахь нахана хьеха волавелира Иза. Массара а хеставора Иза[+].


Ӏийса Назарт-гӀалахь тӀе ца оьцу


(Маттай 13:53-58; Марк 6:1-6)

16Ша кхиинчу Назарт-ГӀала веара Ӏийса. Далла леринчу шоьтан дийнахь, гуттар а Ша ма-варра, жуьгтийн гуламан цӀа чу веара Иза, Дала делла Йозанаш деша[+]. 17Цунна схьаделира ЕшаӀ-ЯхӀу-пайхамаро яздина, хьарчийна тептар. И схьа а даьстина, оьшу меттиг схьа а лехна, дӀадийшира Цо:

18[+]«Везачу Элан Са дагца ду сан,
хӀунда аьлча Цо со къобалвина
мискачарна хаза кхаъ кхайкхо.
Цо со хаам бан ваийтина:
чубоьхкинарш паргӀат а бохур бу,
бӀаьрзечарна серло а лур ю.
Со ваийтина ву Ӏазапехь берш мукъабаха,[+]
19Везачу Эло Ша нахана дика болх бен йолу хан дӀахаийта».

20И дешна а ваьлла, тептар дӀа а хьарчийна, цӀа чохь гӀуллакх дечу стаге дӀаделира Цо. Юха Ӏийса охьахиира. Чохь верг массо а Кхуьнга схьахьоьжуш вара. 21Ӏийсас элира: «Тахана кхочушхилла хӀокху тептар тӀехь яздинарг, шуна иза хезачу хенахь».

22Массо а, ХӀара къобалвеш, цецваьллера Цуьнан багара схьадолучу дикачу дешнех. Наха вовшашка хоьттура: «Юсупан кӀант ма ву Иза?» – бохуш.

23ТӀаккха Ӏийсас элира: «Аша эр ду Соьга, олуш ма-хиллара: „Лор, айхьа-хьайна дарба де“. Цу тӀе а доьгӀна, аш ала мега: „Тхуна хезнера Къапарнамехь хилларг. Кхузахь, Хьо кхиинчу гӀалахь, изза де“, – аьлла»[+]. 24[+]Юха Ӏийсас тӀетуьйхира: «Ма-дарра бакъ ду: ша схьаваьллачу махкахь пайхамар тӀеоьцуш ца хилар[+]. 25[+]Баккъал боху Ас шуьга: Эли-ЯхӀу-пайхамаран заманахь дукха бисина Ӏаш зударий бара Исраилехь. Цу хенахь кхаа шарахь догӀа а ца деана, мацалла хӀоьттинера берриг а махкахь[+]. 26[+]Амма оцу зударшна цхьанна а тӀе ца веанера Эли-ЯхӀу, цхьаъ йоцучунна. Иза ЦӀадан-махкара Сарпатера йисина Ӏаш йолу зуда яра[+]. 27[+]Дуккха а дӀа ца йоьрзу чкъуран цамгар йолуш нах бара Исраилехь ЭлишаӀ-пайхамар волчу хенахь. Амма оцу нахах даьӀнех цхьа сирийхо НаӀаман воцург цхьа а цӀан ца велира»[+].

28И дешнаш хезча, оцу цӀа чохь волу массо а, оьгӀазвахана, 29хьалаиккхира. Цара Ӏийса гӀали чуьра араваьккхира. И гӀала тӀехь лаьттачу лома йистте схьа а валийна, Иза Ӏинна чукхосса гӀерташ бара уьш. 30Амма Ӏийса, нахана юккъехула а ваьлла, Шен некъахула дӀавахара[+].


Жино хьийзош волу стаг


(Марк 1:21-28)

31[•]Галилай-махкарчу Къапарнам цӀе йолчу гӀала веара Ӏийса. Далла леринчу шоьтан дийнахь нахана хьехамаш бора Цо[+]. 32[+]Массо а, цецволий, Цо дечу къамеле ладоьгӀуш Ӏара, хӀунда аьлча шатайпа ницкъ болуш дара Цуьнан къамел[+]. 33Гуламан цӀа чохь жино талхийна цхьа стаг вара. Оцу стага мохь хьаькхира: 34«ХӀей, Хьан хӀун гӀуллакх ду тхоьца, Назартара Ӏийса? Тхо хӀаллакдан веана Хьо? Суна хаьа Хьо мила ву – Делан Везаниг!» – бохуш[+].

35Ӏийсас омра дира жине: «ДӀасаца! Цунна чуьра арадала!» – аьлла. Цу нахана юккъехь и стаг охьа а тоьхна, цунна чуьра жин араделира, цу стагана зен а ца деш[+].

36Массо а наха, чӀогӀа цецбевлла, вовшашка хоьттура: «И хӀун хьехам бу? Жинаш, Цуьнан омре ладугӀий, стагана чуьра арадовлу. Царна тӀехь олалла до Цо», – бохуш. 37Ӏийсах лаьцна оцу махкахь массо а меттехь дуьйцуш дара.


Ӏийсас дукха адам тодо


(Маттай 8:14-17; Марк 1:29-34)

38[•]Ӏийса, гуламан цӀа чуьра ара а ваьлла, ШамӀа волчу цӀа вахара. ШамӀин стуннана дагар долуш Ӏуьллуш яра. Ӏийсага цунна дарба де аьлла, дехнера[+]. 39Оцу зудчунна тӀехула а хӀоьттина, дагаре дегӀах дӀакъаста аьлла, омра дира Цо. Дагар дӀаделира, и зуда, хьала а гӀаьттина, кхарна хьошалла дан йолаелира.

40Сарахь, малх чубузучу хенахь, цомгуш болу массо а нах балийра Ӏийсана тӀе. Царна хӀоранна тӀе куьйгаш а дохкуш, дарба дира Цо. 41Дукхахдолчу адамех жинаш дӀакъаьстира: «Хьо Делан КӀант ву!» – бохуш, маьхьарий а детташ. Ӏийсас царна иза ала ца магадора, хӀунда аьлча царна хаьара Иза, Дала леррина Къобалвинарг вуйла[+].


Ӏийсас ЯхӀуд-махкахь хьехамаш бо


(Марк 1:35-39)

42[•]ШолгӀачу дийнахь, Ӏуьйранна, цхьа а адам доцучу метте вахара Иза. Амма нах Иза леха хӀиттира, ткъа И волчу а баьхкина, уьш Иза сацо гӀерташ бара, шаьш долчуьра дӀацавахар а доьхуш[+]. 43Амма Ӏийсас элира: «Делан Олаллех лаьцна хаза кхаъ баржош, кхечу меттигашка а кхача везаш ву Со, хӀунда аьлча Со оцу балхана ваийтина ву»[+].

44ЯхӀуд-махкахь тайп-тайпанчу меттигашка а воьдуш, гуламан цӀеношкахь нахана хьехамаш бора Цо.

#### 5


Ӏийсан дуьххьарлера мурдаш


(Маттай 4:18-22; Марк 1:16-20)

1[+][•]Цкъа Гансарт цӀе йолчу Ӏомана йистехь лаьтташ вара Ӏийса. Дукха адам дара Цунна гонах гулделла, тӀе теӀаш, Делера долчу даше ладогӀархьама[+]. 2Ӏийсана берда тӀехь ши жима хинкема гира. Царна чуьра охьабиссина чӀерийлецархой шайн бойнаш цӀанъеш бара. 3ТӀаккха тӀевахана цхьана хинан кеманан дега, ШамӀе, Ша берда йистера кеман тӀехь жимма дӀавига элира Цо. Юха оцу кеманна чу а хиина, нахана хьехам бан волавелира Иза.

4Шен къамел чекхдаьлча, Цо ШамӀе элира: «Хи кӀорга долччига дӀадахийта кема! Цигахь шайн бойнаш чутаса, чӀерий лецархьама!»[+]

5[+]ШамӀас жоп делира: «Лоруш волу Устаз! Буьйсанна сахиллалц болх бина оха сийсара, амма хӀумма а ца лаьцна. Делахь а, Ахь аларна, бой чу-м тосур ю ас». 6[+]Бойнаш чутесча, цара вуно дукха чӀерий лийцира. И бойнаш эттӀал чӀогӀа дукха чӀерий дара царна чохь. 7ШамӀагӀара кхечу кеманна тӀехь болу шайн накъостий, куьг а ластийна, схьакхайкхира. Уьш схьабаьхкича, шина а кеманна тӀе чӀерий хьаладехира цара. И чӀерий дукха долуш, хинан кеманаш бухадаххал чӀогӀа дуьзина дара. 8ШамӀа-Кипас, и ган а гина, Ӏийсан когашка а воьжна, дехар дира: «Эла! ДӀагӀохьа кхузара, къинош летийна стаг ву-кх со!»[+]

9И лецна чӀерий гина, ШамӀа а, цуьнан накъостий а чӀогӀа цецбевлла бара. 10Иштта цецваьлла вара Зевадин ши кӀант, Якъуб а, Яхьъя а – ШамӀин накъостий. Ӏийсас элира ШамӀе: «Кхера ца оьшу! ХӀинца дуьйна адамийн синош лецархо хир ву хьо»[+].

11Кеманаш берда тӀе хьала а даьхна, шадерг цигахь а дитина, Ӏийсана тӀаьхьахӀиттина дӀабахара уьш.


Ӏийсас дӀа ца йоьрзу чкъуран цамгар йолу стаг тово


(Маттай 8:1-4; Марк 1:40-45)

12[•]Цкъа цхьана гӀалахь вара Ӏийса. Оцу гӀалахь вехаш вара цхьа стаг, дӀа ца йоьрзу йолу чкъуран цамгар йолуш. Ӏийса шена гича, Цунна хьалха гора воьжна, дийхира оцу стага: «Эла! Хьайна лиъча, со товийр вара-кх Ахьа», – аьлла[+].

13ДӀакховдийна, цунах дӀа а Ӏоьттина, Ӏийсас элира: «Суна лаьа хьо товала! ЦӀанло!» Оцу сохьта цу стеган дегӀ цӀанделира. 14[+]Юха Ӏийсас элира цуьнга: «Кхунах лаций цхьаьнгге хӀумма а ма дийцалахь. Ткъа хӀинца ваха а гӀой, хьо динан дега гайта. Муса-пайхамаро тӀе-ма-диллара, Далла лерина сагӀанаш даха. Хьо товаларан тоьшаллина хир ду иза нахана хьалха»[+].

15Амма Ӏийсах лаьцна хабар шуьйра даьржаш дара массо а меттехула. Цунна тӀе дукха адам догӀура: Цуьнга ладогӀа а, дарбанаш дайта а. 16Ткъа Ӏийса кест-кеста адам доцучу метте дӀа а воьдий, Деле доӀанаш деш Ӏара[+].


Ӏийсас дегӀан дола ца далуш волу стаг тово


(Маттай 9:1-8; Марк 2:1-12)

17[•]Цкъа Ӏийса нахана хьоьхуш волчу хенахь, И волчу цӀа чохь динан куьйгалхой бара. Царах цхьаберш парушхой бара, вуьш Ӏелам нах бара. Уьш Галилай-мехкан а, ЯхӀуд-мехкан а мел йолчу гӀаланашкара а, Ярушалаймера а баьхкинера. Нахана дарбанаш лелорхьама, Ӏийсаца Везачу Элан ницкъ бара[+]. 18ДегӀан меженаш лела а ца луш, меттахь Ӏуьллуш волу цомгуш стаг валош цхьа нах баьхкира. ЦӀа чу а ваьхьна, иза Ӏийсана хьалха вилла гӀерташ бара уьш. 19Амма цӀенна гонахьа дукха нах хиларна, иза чувохьийла а ца хилла, и цомгуш стаг а эцна, тхов тӀе хьала а бевлла, нийса болчу цу тховх Ӏуьрг а даьккхина, цӀа чу биссира уьш. Цомгуш верг шен мотт-гӀайбица нахана юккъе а веана, Ӏийсана хьалха охьавиллира цара. 20Церан Шех тешар а гина, Ӏийсас элира: «ДоттагӀа! Хьан къиношна гечдина», – аьлла[+].

21ТӀаккха Ӏелам наха а, парушхоша а шайн дагахь бохура: «И ма Ӏеса къамел ду Цо деш дерг. Иза мила ву? Къиношна гечдан хьенан бакъо ю, цхьа Дела воцучун?»[+]

22Амма Ӏийсас, церан дог-ойла хууш, элира: «Иштта ойланаш хӀунда йо аш? 23ХӀун ду атта ала: „Хьан къиношна гечдина“, я „Хьала а гӀаттий, дӀагӀо“? 24Амма Суна лаьа шуна хаийта Адамийн КӀентан дуьнен чохь къиношна гечдан олалла дуйла», – аьлла, цомгуш волчу стаге Цо элира: «Ас боху хьоьга, хьала а гӀаттий, хьайн мотт-гӀайба схьа а эций, цӀа гӀуо!»

25Оцу сохьта и цомгуш верг, хьала а гӀаьттина, шен мотт-гӀайба схьа а эцна, цӀа вахара, Далла хастамаш а беш. 26Чохь берш инзарбевллера. Деле болчу ларамах дегнаш дуьзна, цара бохура: «Вайна тахана гинарг инзаре тамашийна хӀума ду!»


Левига тӀекхайкхар


(Маттай 9:9-13; Марк 2:13-17)

27[•]Цул тӀаьхьа, ара а ваьлла, схьавогӀуш, ял йоккхуш волу, Леви цӀе йолу цхьа стаг гира Ӏийсана. Леви ял схьагулъеш болчеран бун чохь Ӏаш вара. Ӏийсас элира цуьнга: «Суна тӀаьххье схьавола!» 28Леви, дерриг охьа а тесна, Ӏийсана тӀаьххье дӀавахара.

29Левис шен цӀахь Ӏийсана доккха той хӀоттийра. Дукха адам дара цигахь. Ял йоккхуш берш а, кхин нах а бара цаьрца хӀума юуш[+]. 30[+]Парушхоша а, Ӏеламчу наха а, резабоцуш, Ӏийсан мурдашка бохура: «И муха мегар ду? Ял йоккхуш болчу а, къинош летийна болчу а нахаца дууш, молуш ма ду шу?»[+]

31Царна жоп луш, Ӏийсас элира: «Могуш болчарна лор оьшуш вац, цомгуш болчарний бен. 32Бакъахьара лелачаьрга кхайкхам бан ца веана Со, къинош летийначаьрга метта а дуьйлий, Далла тӀедерза ала веана»[+].


Марха кхабарх лаьцна


(Маттай 9:14-17; Марк 2:18-22)

33[•]Юха цара элира Ӏийсага: «Яхьъян мурдаш кест-кеста марха кхобуш а, ламаз деш а бу, иштта бу парушхойн мурдаш а, ткъа Хьан мурдаш дууш а, молуш а бу»[+].

34Ӏийсас царна жоп делира: «Масала, зуда ялийна меттиг хилча, зуда ялош волчун накъостий, и стаг шайна юкъахь мел ву, марха кхобур дуй, шаьш гӀайгӀане хилар гойтуш[+]? 35Цхьа хан а еана, и зуда ялийнарг дӀавигча, тӀаккха даарх, маларх херабевлла, сингаттаме хир бу уьш»[+].

36Юха Ӏийсас царна цхьа хьекъале дустар далийра: «Цхьаммо а ширачу духар тӀе, керлачу тӀера схьа а яьккхина, йома латор яц, хӀунда аьлча керла духар а дохор ду, ширачу духар тӀехь керла йома товр яц. 37Цхьаммо а керла чагӀар ширачу пӀаьлдиг чу ца дутту, хӀунда аьлча и пӀаьлдиг а бетӀар бу, чагӀар а Ӏенар ду. 38Керла чагӀар керлачу пӀаьлдиг чу дотта деза. 39Цхьаммо а шира чагӀар а мелла, юха керланиг мер дац, хӀунда аьлча цо эр ду: „Шираниг гӀолехь ду“».

#### 6


СадоӀучу шоьтан дийнахь буьртигаш схьадахар


(Маттай 12:1-8; Марк 2:23-28)

1[+][•]Цкъа шоьтан дийнахь кӀа дийначу арахула схьавогӀуш вара Ӏийса. Цуьнан мурдаш, кӀен кенаш схьа а дохуш, хьекха а деш, буьртигаш дууш бара[+]. 2И гиначу цхьаболчу парушхоша элира: «И хӀун ду аш деш дерг? Дала кхоьллинчу шоьтан садоӀучу дийнахь дан мегаш доцу гӀуллакх хӀунда до аша?»[+]

3Ӏийсас царна жоп делира: «Аша ца дешна Дауд-паччахьо ша а, шен накъостий а мацбелча, динчух лаьцна[+]? 4[+]Иза Делан цӀа чу а веана, Далла къобалдина долу бепиг схьа а эцна, ша а диина цо, шеца болчу накъосташна а делла. Ткъа и бепиг динан дайшна бен даа мегаш ца хилла»[+].

5КхидӀа а Ӏийсас элира: «Адамийн КӀант Дала кхоьллинчу шоьтан денна тӀехь а Эла ву».


Ӏийсас куьг заьӀап долу стаг тово


(Маттай 12:9-14; Марк 3:1-6)

6Цкъа кхечу шоьтан дийнахь, гуламан цӀа чу а веана, нахана хьехам беш вара Ӏийса. Цигахь аьтту куьг заьӀап долуш цхьа стаг вара[+]. 7Парушхой а, Ӏелам нах а чӀогӀа Ӏийса тергалвеш бара, Далла леринчу шоьтан дийнахь Цо дарба до я ца до хьоьжуш, юха Иза бехке вархьама[+]. 8Ӏийсана церан дагахь дерг хаьара. Цо элира куьг заьӀап долчу стаге: «Хьала а гӀаттий, массарна хьалха дӀахӀотта». Важа, хьалха а ваьлла, дӀахӀоьттира. 9ТӀаккха Ӏийсас элира цаьрга: «Ас хоьтту шуьга: хӀун боху бакъоно, Далла леринчу шоьтан дийнахь я дика, я вон хӀун дан мегаш ду? Стеган дахар кӀелхьардаккха я иза хӀаллакдан?»[+] 10ТӀаккха массаьрга а хьаьжна, цхьа а вист ца хилча, Цо элира куьг заьӀап долчу стаге: «Схьакховдаде хьайн куьг!» Вукхо куьг схьакховдийра – иза тоделира[+].

11Парушхой а, Ӏелам нах а, оьгӀазлонна кхехка а кхехкаш, шайна юкъахь къамелаш деш бара, Ӏийсана хӀун дийр дара бохуш.


Шийтта векал харжар


(Маттай 10:1-4; Марк 3:13-19)

12[•]Ишттачу цхьана дийнахь лам тӀе хьалавелира Ӏийса Деле доӀа дан. Ерриг буьйса яьккхира Цо Деле доӀанаш деш. 13ШолгӀачу дийнахь Цо, Шен мурдаш схьа а кхайкхина, царна юкъара шийтта хаьржира. Царах Цо векалш элира. Уьш бара: 14ШамӀа, шех тӀаьхьа Ӏийсас Кипа аьлла цӀе тиллинарг, цуьнан ваша Ӏандар, Якъуб, Яхьъя, Пилап, Барталамай,[+] 15Маттай, ТӀама, ХӀалпайн кӀант Якъуб, ШамӀа, ша тӀелаьцнарг тӀевирззина кхочушдан гӀертарг,[+] 16Якъубан кӀант ЯхӀуд, иштта шех ЯхӀуд-Искархо олу, тӀаьхьа ямартхо хилларг а[+].


Ӏийсас дукха нахана хьехам бар а, дарбанаш дар а


(Маттай 4:23-25)

17[•]Ӏийса Шен векалшца, лам тӀера чувуссуш, нийсачу меттехь сецира. Цигахь Кхуьнан мурдаш а, кхин дуккха а нах бара ЯхӀуд-махкара а, Ярушалаймера а, хӀордан йистерачу Цора а, ЦӀадан а цӀе йолчу гӀаланашкара. 18Уьш Ӏийсага ладогӀа а, шайна дарбанаш дайта а баьхкинера. Харцжинаша хьийзош болчу нахана дарба дира Цо. 19ХӀора а Ӏийсах куьг Ӏотта гӀерташ вара, хӀунда аьлча Кхунах схьаболучу ницкъо царна дарба дора[+].


Нахана хьалха лараме хетарг хийцар


(Маттай 5:1-12)

20Шен мурдашка а хьаьжна, Ӏийсас элира:

«Дала декъала до шу, къенаш,
хӀунда аьлча Делан Олалла тӀе а лаьцна, Далла уллохь ду шу[+].
21Дала декъаладо шу, хӀинца меца дерш,
хӀунда аьлча тӀейогӀучу хенахь дуьзна хир ду шу.
Дала декъаладо шу, хӀинца доьлхуш дерш,
хӀунда аьлча тӀейогӀучу хенахь доьлур ду шу[+].

22[+]Дала декъаладо шу, нахана шу ца дезачу хенахь, цара шу лоьхкучу хенахь, шу сийсаздеш, цӀе бехъечу хенахь, Адамийн КӀантах шу тешна дела[+]. 23[+]И де тӀекхаьчча, халхадийла, самукъане хила, хӀунда аьлча йоккха ял хир ю шуна стигалшкахь. Иштта харцо лелош церан дай пайхамаршца а хилла[+].

24Амма къа ду шун, хьолахой,
хӀунда аьлча хӀинца синтеме ду шу[+].
25Къа ду шун, хӀинца дуьзнарш,
хӀунда аьлча тӀейогӀучу хенахь меца хир ду шу.
Къа ду шун, хӀинца доьлуш дерш,
хӀунда аьлча тӀейогӀучу хенахь шун бӀаьргех хин тачанаш оьхур ду[+].

26Къа ду шун наха шух лаьцна диканиг олуш хилча, хӀунда аьлча иштта харцпайхамарш церан дайша а хестийна»[+].


Далла хьалха лараме хетарг гайтар


(Маттай 5:38-48; 7:12; 7:1-5)

27[•]«Амма шуьга, Соьга ладугӀучаьрга, боху Ас: Шайн мостагӀий беза, шаьш ца дезачарна диканиг де, 28шайна неӀалт кхайкхош берш декъалбе, шайна халахетар дечарах лаций доӀанаш де[+]. 29Хьайна цхьана бесни тӀе тӀара тоьхнехь, важа бесни кӀел хӀоттае. Нагахь санна цхьаммо хьан тӀехулара бедар хьоьгара дӀаяьккхинехь, цунна дуьхьало ма е бухалара коч хьоьгара дӀайоккхуш[+]. 30ХӀора доьхуш волчунна цо доьхург дӀало. Нагахь санна хьан долахь дерг цхьаммо дӀаэцнехь, иза юха ма деха[+]. 31[+]Нахаца, уьш шайца хила ма-лаъара, хила[+].

32Нагахь санна шу дезаш берш шуна безча, шуна баркалла ца догӀу. Къинош летийначарна а ма беза шаьш безарш. 33Нагахь аш шайна дика болх биначарна дика болх бинехь, шуна баркалла ца догӀу. Къинош летийначара а ма до изза. 34Нагахь санна шайна схьалур дуй хуучу нахе бен аш духалург ца лахь, шуна баркалла ца догӀу. Къинош летийначара а ма ло духалург, юха декхар схьаэцархьама. 35Амма аш кхечу тайпана дан деза: шайн мостагӀий беза, диканиг де, духалург ло, схьадаларе а ца хьоьжуш, тӀаккха шуна лун йолу ял еза хир ю: шу Веза Воккхачун бераш хир ду, хӀунда аьлча Дела Ша а къинхетаме ву вочу а, шайна динчу диканна хама ца бечу а нахаца[+].

36Къинхетаме хила, стигалара шайн Да къинхетаме ма-хиллара»[+].

37[•]«Цхьанна а кхел ма е, Дала шуна а кхел йийр яц. Цхьа а бехке ма ве, Дала шу а бехке дийр дац. КъинтӀерадовла нахана, Дела шуна а къинтӀера вер ву[+]. 38Нахана оьшург дӀало, Дала шуна а лур ду шуна оьшург. Ластийча, дуьзна тӀехула оьхучу сахь чохь лур ду шуна догӀург. Аша нехан ма-хаддора, Дала шун а хадор бу мах»[+].


Устаза аьлларг кхочушдар


(Маттай 7:16-20; 12:33-35; 7:24-27)

39[+]ТӀаккха Ӏийсас иштта цхьа хьекъале дустар далийра царна: «БӀаьрзечуьнга бӀаьрзениг дӀавигалур вуй? И шиъ ший а ор чу вужур ма ву[+]. 40[+]Мурд шен устазал лакхара вац. Дешна ваьлча, дӀанислур ву иза шен устазе[+].

41Хьайна уллохь волчун бӀаьргара чамхалге хӀунда хьоьжу хьо, хьайн бӀаьргара хен а ца гуш? 42Муха эр ду ахь цуьнга: „Ваша, хьайн бӀаьргара чамхалг дӀаяккхийтахьа соьга“, хьуна хьайн бӀаьргара хен гуш ца хилча? Шалхонча! Цкъа хьалха хьайн бӀаьргара хен дӀа а баккхий, хьайн бӀаьрса тоделча, тӀаккха вешин бӀаьргара чамхалг дӀаяккха».

43[•]«Дикачу дитто вон стоьмаш ца ло, вочу дитто диканаш ца ло 44[+]Дитт шен стоьмашка хьаьжжина девза. Массарна а хаьа, коканийн кулла тӀера комарш ца гулйой а, хьаьрмак кулла тӀера кемсаш ца йохий а. 45[+]Дикачу стеган даг чуьра диканиг долу, вочу стеган даг чуьра вониг долу. Стеган даг тӀехь дерг цуьнан матта тӀехь а ду»[+].

46[•]«Нагахь санна аш Сох „Эла“ олуш делахь, тӀаккха аш Ас бохург дан деза[+]. 47ХӀора Со волчу вогӀуш верг, Сан дешнашка ладугӀуш верг, уьш кхочушдеш верг – Ас гойтур ду шуна, и хьанах тера ву. 48Иза цӀа дечу стагах тера ву. Оцу стага, кӀоргга ахка а аьхкина, тархана тӀехь бух боьттина. Хи, хьала а даьлла, оцу цӀенна тӀе хьаьдча, цо цӀа меттах а ца даьккхина, хӀунда аьлча иза дика дина долу дела[+]. 49Ткъа важа, Соьга ла а доьгӀна, Ас бохург ца динарг – иза лаьтта тӀехь, боьттина бух а боцуш, цӀа динчух тера ву. Хи, хьала а даьлла, пенаш тӀе хьаьдча, и цӀа доьхна дӀадаьлла, цунах боккха барз бисина».

#### 7


Римхойн тӀемалойн хьаькаман ялхо туовар


(Маттай 8:5-13)

1[•]ЛадугӀуш болчаьрга деш долу Шен къамел чекх а даьккхина, Ӏийса Къапарнам-гӀали чу вахара. 2Цигахь цхьа римхойн эскарера тӀемалойн хьаькам вара Ӏаш. Оцу хьаькаман цунна чӀогӀа дукхавезаш волу ялхо, цомгуш а хилла, вала воллуш Ӏуьллуш вара. 3Ӏийсах лаьцна шена хезча, И волчу жуьгтийн баккхий нах бахийтира цо дехарца, ван а веана, шен ялхо кӀелхьарваккхахьара аьлла. 4Баккхий нах, Ӏийса волчу а баьхкина, Цуьнга деха хӀиттира: «И хьаькам Ахь гӀо дан хьакъ ву[+]. 5Цунна вайн къам дукхадеза. Цо вайна гуламан цӀа а дина», – аьлла.

6Ӏийса цаьрца и хьаькам Ӏаш волчу вахара. ЦӀенна хӀорш гергакхаьчча, хьаькамо шен накъостий дуьхьал бахкийтира Ӏийсага дӀаала: «Эла! Хьайна хало ма е! Со хьакъ вац Хьо сан тхов кӀел ван. 7ХӀунда аьлча ас со Хьуна дуьхьал ван а хьакъ ца лору. Амма Ахь цхьа дош аьлча, сан ялхо толур вара[+]. 8Иза суна дика хаьа, хӀунда аьлча суна тӀехь лаьтташ а ву хьаькам. Сан сайн карахь а бу тӀемалой. Аса „Валол!“ аьлча, царах муьлхха а ваха веззачу дӀавоьду. Вукхуьнга „Схьавоьл кхуза!“ аьлча, иза схьавогӀу. Сайн ялхочуьнга „Иза де!“ олу, цо и гӀуллакх до».

9Оцу дешнашка ла а доьгӀна, чӀогӀа цецваьллачу Ӏийсас, юха а вирзина, Шена тӀаьхьа богӀучу нахе элира: «Ас боху шуьга, исраилхошна юкъахь а ца гина Суна оцу стеган санна Делах тешар».

10Хьаькамо бахкийтина нах цӀа баьхкича, ялхо товелла карийра царна.


Йисина Ӏачу зудчун кӀант денвар

11Цул тӀаьхьа дукха хан ялале Ӏийса Наин цӀе йолчу гӀала вахара. Цуьнан мурдаш а, кхин дуккха а нах бахара Цуьнца цига. 12Оцу гӀалин кевнна йистте кхаьчча, Кхунна дуьхьал адамийн йоккха тоба кхийтира. Уьш гӀали чуьра велла кӀант вахьаш богӀуш бара. И велларг йисина Ӏачу зудчун цхьаъ бен воцу кӀант вара. Оцу зудчуьнца гӀалара схьадогӀуш дукха адам дара. 13И зуда гина, цунах чӀогӀа къахийтира Везачу Элана. Цо элира цуьнга: «Ма елха!» – аьлла[+]. 14Юха тӀевахана барамах куьг Ӏоьттира Цо. Барам бахьаш богӀу нах севцира. Ӏийсас элира: «КӀант, хьоьга боху Ас: хьалагӀатта!»[+] 15Велларг, ден а велла, кӀегар а хиина, вистхилира. Ӏийсас иза нене дӀавелира[+].

16Массо а Деле болчу ларамах буьзира. Юха Далла хастамаш бан хӀиттира уьш. Цхьаболчара бохура: «Веза пайхамар веана вайна юкъа». Вукхара бохура: «Дела веана Шен халкъана гӀо дан»[+].

17Ӏийсах лаьцна и хабар берриг ЯхӀуд махкахула а, цунна гондахьа болчу мехкашкахула а дӀасадаьржира.


Яхьъяс бохкуьйту нах


(Маттай 11:2-19)

18[•]Яхьъян мурдаша дийцира цунна Ӏийсас динчух лаьцна. 19Яхьъяс, царах шиъ схьа а кхайкхина, Веза Эла волчу вахийтира Цуьнга хатта: «Хьо вуй и ван везаш верг, я кхечуьнга хьежа деза тхо?» – аьлла[+].

20Вахийтинчу шиммо, Ӏийса волчу а веана, элира: «Нах хих чекхбохучу Яхьъяс дахкийтина тхо Хьоьга хатта: „Хьо вуй и ван везаш верг, я кхечуьнга хьежа деза тхо?“ – аьлла».

21Оцу хенахь Ӏийсас дукха нах тобора халчу цамгарех, вочу жинех, дуккха а бӀаьрзечарна бӀаьрса а лора. 22[+]Цо элира ваийтинчу шинга: «Ваха а гӀой, Яхьъяна дийца кхузахь шаьшшинна гиначух а, хезначух а лаций. БӀаьрзечарна бӀаьрса ло, астагӀнаш нийса дӀалела, ца йоьрзуш йолу чкъуран цамгар ерш цӀанло цу цамгарх, къорачарна хеза, белларш денло, къечарна хаза кхаъ кхайкхабо[+]. 23Декъала ву Сох шек воцург»[+].

24Яхьъяс бахкийтина нах дӀабахча, Ӏийса адамийн тобанна Яхьъях лаьцна дийца волавелира: «Шу яьссачу аренга стенга хьовса даханера? Мохо лесточу эрзе хьовса-м ца даханера шу[+]? 25ХӀан-хӀа. Ткъа стенга хьажа даханера? Хаза хӀума тӀеюьйхинчу стаге хьажа дахнера? ХӀан-хӀа. Исбаьхьа бедарш юьйхина а, дезачу хьолахь болу а нах паччахьан гӀаланаш чохь Ӏаш бу. 26Ткъа хьаьнга хьовса дахнера шу? Пайхамаре хьовса дахнера? ХӀаъ, боху Аса шуьга. Яхьъя вукху пайхамарел лакхара ву[+]. 27[+]Цунах лаьцна Делан Йозанаш тӀехь яздина ду: „Хьажал! Ас Хьуна хьалха Сайн геланча воуьйту. Цо Хьуна некъ кечбийр бу!“[+] 28Ас боху шуьга: кху дуьнен тӀе бевллачарна юкъахь Яхьъял лакхара стаг вац. Амма Делан Олалла тӀелаьцначарна юкъахь уггаре а лахарниг а цул лакхара ву[+].

29[+]Яхьъяга ладугӀуш хилла болчу наха, ял йоккхуш болчара а тӀехь, Делан лаам тӀе а лаьцна, Иза къобал а вина, Яхьъяга шаьш хих чекхбахийтира[*][+]. 30Амма парушхошна а, Ӏеламчу нахана а, Делан лаам тӀе а ца лаьцна, Яхьъяга шаьш хих бахийта ца лиира.

31Хьаьнца буста мегар бу таханлера нах? Хьанах тера бу уьш? 32Уьш базаран майданахь ловзучу берех тера бу. Цара боху вовшашка:

„Оха шун дуьхьа шедаг лекхира, ткъа шу халха а ца девлира!
Оха шуна гӀийла эшарш лекхира, ткъа шу гӀайгӀане а ца хилира!“

33Хих нах чекхбоху Яхьъя веара. Цо бепиг ца дуура, чагӀар ца молура. Аш цунах лаьцна олура: „Иза жинаша хьийзош волу стаг ву“[+]. 34Цул тӀаьхьа Адамийн КӀант веара. Цо яа а йоура, мала а молура. Аш Цунах: „Хьовсал цу адаме! И юуш ву, молуш ву, ял йоккхучийн а, къинош летийначийн а доттагӀа ву“, – олура[+]. 35Амма Делера долу хьекъал бакъдо и схьаэцначу берриг а наха».


Шен къиношна гечдайтина зуда.

36[•]Цхьана парушхочо ша волчу шуьне кхайкхира Ӏийсага. Ӏийса, и парушхо волчу а вахана, хӀума юучу меттехь дӀатаьӀна, агӀорваьлла Ӏара. 37[+]Оцу гӀалахь вон цӀе йоккхуш, цхьа зуда яра, дукха къинош долуш. Ӏийса парушхо волчохь хьошалгӀахь ву аьлла хезча, цига еара иза, мехалчу кхаби чохь хаза хьожа йогӀуш долу, дегӀан меженашна хьокху даьтта а дахьаш. 38Ӏийсана тӀехьа, когашка дӀа а хӀоьттина, йоьлхуш, бӀаьрхиш Цуьнан когаш тӀе а Ӏенош, юха шен ехачу месашца уьш дӀа а дохуш, Цуьнан когаш бакъа а беш, царах барташ бохура, царна тӀе хаза хьожа йогӀу даьтта дуьттура цо. 39И гина, Ӏийса хьошалгӀа кхайкхинчу парушхочо шен дагахь ойла йира: «Нагахь санна и стаг пайхамар велахь, Цунна хьалхе дуьйна хиъна хир ду-кх, Шех куьйгаш Ӏуьттуш йолу зуда къинош летийна юйла»[+].

40Юха Ӏийсас элира цуьнга: «ШамӀа, хьоьга цхьа хӀума ала лаьа Суна».

Вукхо жоп делира: «Алахьа, Устаз!» – аьлла.

41«Цхьана стеган ши декхархо хилла, – волавелира Ӏийса. – Цхьаъ пхи бӀе дато динари-ахча дала дезаш хилла цунна, важа шовзткъе итт[+]. 42Я цхьаннан, я шолгӀачун дӀадала ахча ца хилла. ТӀаккха ахча долчо, цу шинне геч а дина, и ахча дитина. Шина декхархочух ахчанан да алсам хьанна дукхавезар ву аьлла хета хьуна?»[+]

43ШамӀас элира: «Суна схьахетарехь, декхар алсам долуш гечдинчунна алсам везар ву-кх и», – аьлла.

«Нийса боху ахь», – элира Ӏийсас. 44ТӀаккха, зудчуьнгахьа дӀа а вирзина, Цо ШамӀе элира: «Хьуна гуш юй и зуда? Со хьан чу веача, ахь Суна когаш била хи а ца делира, ткъа цо шен бӀаьрхишца Сан когаш башош, шен месашца уьш бакъийра. 45Со хьан чу ваьлча, ахь, Соьга маршалла хоттуш, барт ца баьккхира, ткъа и зуда, Со кхуза веачахьана, Сан когех барташ бохуш ю. 46Ахь Сан коьртах ур-атталла дораха зайтдаьтта а ца хьаькхира, ткъа цо Сан когаш тӀе деза, хаза хьожа йогӀу даьтта дуьтту[+]. 47Ас боху хьоьга: цо оццул боккха безам гайтина, шен къиношна гечдина дела. Ткъа кӀезиг гечдинчо кӀезиг безам гойту».

48Ӏийсас цу зудчуьнга элира: «Хьан къиношна гечдина»[+].

49Кхиболу хьеший ойла еш бара: «И мила ву, къиношна а гечдеш?»

50Ӏийсас цу зудчуьнга кхин а элира: «Хьан тешаро кӀелхьаръяьккхина хьо. ДӀаяло хьайна маьрша»[+].

#### 8


Ӏийсана тӀаьхьахӀиттина богӀу зударий

1Цул тӀаьхьа Ӏийса гӀаланашкахула а, ярташкахула а чекхволура, Делан Олаллех лаьцна хаза кхаъ кхайкхош. Шен шийтта векал вара Цуьнца,[+] 2[+]кхин масех зуда а, Цо жинех а, цамгарех а тойина йолу: шена чуьра ворхӀ жин схьадаьлла йолу Магдал-юьртара Марем а,[+] 3ХӀародан цӀен чохь куьйгалла деш волчу Хьозан зуда Яхьани а, Шушан а, кхин дуккха а берш. Оцу зударша шайн хьола тӀера дакъа луш гӀо дора Ӏийсана[+].


Ахархочух лаьцна хьекъале дустар


(Маттай 13:1-9; Марк 4:1-9)

4[•]Ӏийса волчу дукха нах тӀеоьхура маьӀ-маьӀӀера. Цо царна цхьа хьекъале дустар далийра:

5«Цхьа ахархо шен кха тӀе хӀу таса араваьлла. Цо хӀу тосучу хенахь цхьадолу буьртигаш некъан йистехула охьаэгна хилла. Схьадаьхкинчу олхазарша уьш дӀадиъна. 6Кхидолу буьртигаш тӀулгаш долчу лаьтта тӀе ийгира. Церан зӀийдигаш гучуевлча, уьш якъаелира, хи а ца тоьъна. 7Кхидерш коканийн коьллаш юкъа ийгира, амма коьллаша, юкъ а елла, хӀун зӀийдигаш къайлаехира[+]. 8Ткъа важа долу хӀу дика латта долчохь нисделира. Хьала а девлла, дӀадийначул бӀозза сов ялта делира цара».

И дийцар чекх а даьккхина, Ӏийсас чӀоггӀа элира: «Лергаш долчунна хӀара хезийла!»[+]


Дустаран маьӀна довзийтар


(Маттай 13:10-17; Марк 4:10-12)

9[•]Цуьнан мурдаша хаьттира Цуьнга, хӀун маьӀна долуш ду и дийцар аьлла. 10[+]Ӏийсас элира: «Шун таро ю Делан Олаллех йолу къайленаш йовза, ткъа кхечаьрга Ас ишттачу дустаршца дуьйцу, уьш „хьоьжуш боллушехь, царна хӀумма а ца гархьама, ладугӀуш боллушехь, дуьйцучух ца кхетийтархьама“[+]. 11ХӀара маьӀна долуш ду и далийна дустар: буьртиг Делан дош ду[+]. 12Новкъа йистехь эгна буьртигаш – уьш Делан дош хезаш берш бу. Амма схьадеанчу иблисо церан дегнашкара и дош дӀахьо, уьш, цунах теша а тешна, кӀелхьара ца бовлийтархьама. 13Ткъа тӀулгаш тӀе эгнарш – уьш, дош хезча, хазахетарца и тӀеоьцурш бу. Амма шайн цхьа а орам боцуш, уьш цхьана ханна теша, ткъа зуьйш йолчу хенахь, уьш юьстахбовлу[+]. 14Коканийн коьллаш юкъа эгна, кхиъалц стом ца белла буьртигаш – уьш дош хезнарш бу, амма юха дӀа а бахана, дахаран гӀайгӀанех, хьолах, дегӀана там лахарх Ӏехабелларш бу[+]. 15Ткъа дикачу лаьтта тӀе эгнарш – уьш, дош а хезна, дикачу, цӀеначу даг чохь и лардеш, собаре хиларца пайден стом луш берш бу»[+].


Кхабина буха хӀоттийна стогар


(Марк 4:21-25)

16[+]«Цхьаммо стогар латийча, цунна тӀехула кхаба ца хӀоттайо, я маьнги кӀел ца хӀоттабо иза, амма чубогӀучарна серло гун йолччу лакха хьалахӀоттабо[+].

17[+]ХӀунда аьлча мел йоккха къайле а цхьанна ца хууш юьсур яц, мел чӀогӀа лечкъийнарг а гӀара ца долуш а, гучу ца долуш а дуьсур дац[+].

18[+]Цундела шайна хезачух лаций ойла елаш. ХӀунда аьлча долчунна кхин а тӀелур ду, ткъа доцучуьнгара шен ду моьттург а дӀадоккхур ду»[+].


Ӏийсан нана а, вежарий а


(Маттай 12:46-50; Марк 3:31-35)

19[•]Ӏийса волчу Цуьнан наний, вежарий баьхкира, амма Цунна гонах дукха адам хиларна, тӀе ца кхачалора уьш[+]. 20Цхьаммо Цуьнга элира: «Хьан наний, вежарий бу арахь Хьо ган лууш».

21Ӏийсас жоп делира: «Сан наний, вежарий Делан даше ла а дугӀуш, и кхочушдеш берш бу»[+].


Ӏийсас хи тӀехь баьлла мох сацабо


(Маттай 8:23-27; Марк 4:35-41)

22[•]Цхьана дийнахь Шен мурдашца хинкеманна тӀе а хиина, Цо элира: «Ӏоман дехьа берда тӀе девр ду вай». Уьш хи тӀехула дӀабахара[+]. 23Хин кеманахь уьш богӀучу хенахь, Ӏийсана наб кхетта. Ӏома тӀехь чӀогӀа мох а баьлла, кеманна чу хи даьлла. Уьш кхерамечу хьолехь хилла. 24Мурдаша самаваьккхина Ӏийса: «Устаз! Устаз! Вай хӀаллакьхуьлуш ду!»

Цо, хьала а гӀаьттина, мохе а, тулгӀенашка а омра дира. Уьш совца а севцина, гонах тийналла дӀахӀоьттира[+]. 25ТӀаккха Цо хаьттира цаьрга: «Мичахь ду шун тешар?»

Кхерабелла, цецбевлла вовшашка хоьттуш бара уьш: «Мила ву Иза? Цо хине а, мохе а омра до, цара ладугӀу Цуьнга».


Ӏийсас ГӀарас-меттехь жинаша хьийзош волу стаг туовар


(Маттай 8:28-34; Марк 5:1-20)

26[•]Уьш Галилайна дуьхьалара берда тӀехь Ӏуьллучу ГӀарас цӀе йолчу метте баьхкира. 27Ӏийса берда тӀе ваьлча, Цунна дуьхьал гӀалара жинаша хьийзош волу цхьа стаг веара. Иза, дукха хенахь дуьйна тӀе хӀума ца юхуш, нах дӀабухкучу хьехаш чохь Ӏаш вара. 28-29Ӏийса а гина, Цунна хьалха вуьйжира иза. Ӏийсас омра дира жине, оцу стагана чуьра арадала аьлла. Стага мохь тухуш элира: «ХӀун оьшу Хьуна соьгара, Ӏийса, Веза Воккхачун КӀант? Доьху Хьоьга, ма хьийзавехьа со». Жино дукха хенахь дуьйна хьийзош вара и стаг. ЗӀенашца дӀа а вихкина, ларвича а, уьш хеда а йой, жино бохург деш, цхьа а адам доцучу, яьссачу метте дӀавоьдура иза[+].

30Ӏийсас хаьттира цуьнга: «ХӀун ю хьан цӀе?»

Цо элира: «Эскар», хӀунда аьлча дукха жинаш доьллера цунна чу. 31Цу жинаша дехар дира Ӏийсага, шаьш бух боцучу Ӏинах ма кхийсахьара аьлла. 32Циггахь лам тӀехь бежаш хьакхарчийн боккха бажа бара. Жинаша дийхира Ӏийсага, шаьш царна чу довлийта аьлла. Цо царна пурба делира. 33Жинаш, стагана чуьра ара а девлла, хьакхарчашна чудевлира. Лекхачу берда тӀера хи чу а лилхина, буха яхара хьакхарчий.

34Ӏуша, хилларг ган а гина, бевдда бахана дийцира и гӀалахь а, юххерчу ярташкахь а. 35Хилларг хӀун ду хьажа адамаш даьхкира. Ӏийсана тӀебаьхкича, царна гира шена чуьра жинаш арадевлла стаг. ТӀе хӀума а юьйхина, метта а веана, Ӏийсан когашкахь Ӏаш вара иза. Схьабаьхкинарш чӀогӀа кхерабелира[+]. 36Хилларг гиначара дийцира царна, жинаша талхийна стаг муха товира. 37Оцу ГӀарасара мел болчу бахархоша, шаьш чӀогӀа кхерабелла хиларна, дехар дира Ӏийсага, шаьш а дитина, дӀагӀахьара Хьо аьлла. Иза хӀордкемана тӀе а хиина юхавирзира[+]. 38Шена чуьра жинаш дӀалаьхкинчу стага дехар дира Цуьнга, ша а ваийтахьара аьлла.

Амма Ӏийсас дӀавахийтира иза: 39«ЦӀа а гӀой, хьайна Дала мел дика дина дийца ахь», – аьлла.

Цу стага дӀавахана гӀалахь бехачаьрга шена Ӏийсас динчу доккхачу диканах лаьцна дийцира[+].


Яиран йоӀ еллачуьра денъяр а, цомгуш йолу зуда тояр а


(Маттай 9:18-26; Марк 5:21-43)

40[•]Дуккха а адам Ӏийсага хьоьжуш Ӏийра. Иза юхавеача, наха Цуьнга маршалла хаьттира. 41Гуламан цӀа чохь куьйгалхо волу Яир веара Ӏийсана тӀе. Гора а воьжна, дийхира цо, шен цӀен тӀе вагӀахьара Хьо аьлла[+]. 42ХӀунда аьлча цуьнан цхьаъ бен йоцу, шийтта шо кхаьчна йоӀ яра яла йоллуш Ӏуьллуш.

Ӏийса дӀавоьдуш Цунна гонах чӀогӀа дуькъа адам дара, Иза халла бен чекх ца валалуш. 43Оцу нахана юкъахь цхьа зуда яра шийтта шарахь цӀий ца соцуш бала хьоьгуш, лоьрашна шен дерриг ахча а доьхкина, церан ян гӀоле а йоцуш[+]. 44ТӀехьашхула тӀе а еана, Ӏийсан бедарх кхозучу чечакхах куьг Ӏоьттира цо, оцу сохьта цуьнан дӀаоьху цӀий сецира[+]. 45«Мила вара Сох куьг Ӏоьттинарг?» – аьлла, хаьттира Ӏийсас.

Цхьаммо а даре ца дира. Кипас элира: «Устаз! Нах ма бу Хьуна гонах, цара дӀаса ма тоьтту Хьо, ткъа Ахь хоьтту: „Мила ву Сох куьг Ӏоьттинарг?“»

46Амма Ӏийсас элира: «Сох цхьаммо куьг Ӏоьттира, хӀунда аьлча Суна хаабелира Сайх дӀакъаьстина ницкъ»[+]. 47Зуда, ша гучуяьллий а хиина, ехьош тӀееана, Ӏийсана хьалха юьйжира. Массарна а хьалха дийцира цо, ша Цунах куьг хӀунда Ӏоьттира а, шена оцу сохьта гӀоле муха хилира а. 48ТӀаккха Ӏийсас элира цуьнга: «Сан йоӀ, хьан тешаро тойина хьо. Маьрша дӀагӀо хьайна»[+].

49Ӏийса къамел дина а валале, гуламан цӀийнан куьйгалхочун Яиран цӀера геланча веара. «Хьан йоӀ елла, – элира цо. – Устазана хало ян ца оьшу».

50Амма Ӏийсас, и къамел а хезна, элира Яире: «Кхера ма кхера, амма теша, тӀаккха хьан йоӀ толур ю».

51Яиран керта а веана, Цо цхьанна а чу ван пурба ца делира, Кипиний, Яхьъяний, Якъубаний, йоӀан дений-нанний бен[+]. 52Кертара адамаш оцу йоӀана доьлхуш дара. «Ма делха, – элира Ӏийсас, – иза ца елла, иза йижина ю»[+].

53Уьш Цунах бийла хӀиттира, хӀунда аьлча царна хаьара и йоӀ еллийла. 54Ӏийсас, йоьӀан куьг схьа а лаьцна, элира: «ХьалагӀатта, йоӀ!»[+] 55ЙоӀана чу са деара, иза цу сохьта хьалагӀаьттира. Ӏийсас цунна яа хӀума ло элира. 56Дай-наний чӀогӀа цецдаьлла дара. Амма Ӏийсас элира цаьрга, хилларг цхьаьнгге а ма дийца аьлла[+].

#### 9


Ӏийсас шийтта векал дӀахьажор


(Маттай 10:5-15; Марк 6:7-13)

1[•]Шен шийтта векал схьа а кхайкхина, Ӏийсас царна ницкъ а, бакъо а елира адамашна чуьра дерриг жинаш лахка а, цамгарех нах тобан а[+]. 2Цо дӀахьовсийра уьш Делан Олаллех лаьцна кхайкхам бан а, адамашна дарбанаш дан а. 3«Шаьш новкъа довлуш, шайца я Ӏаса а ма эца, я тӀоьрмаг а ма эца, я бепиг а ма эца, я ахча а ма эца, я хуьйцуш юха бедар а ма эца», – элира Цо цаьрга. 4«Шаьш дӀакхаьчначу цӀа чохь Ӏе, оцу гӀалара арадовллалц. 5[+]Нагахь цхьанхьа шаьш тӀе ца эцахь, шайн когаш тӀера чан дӀаегае, гӀалара арадовлуш. Шу тӀе ца эцначу нахана дуьхьал тоьшалла хир ду иза»[+].

6Ӏийсан векалш дӀабахара. Ярташкара ярташка а боьлхуш, хаза кхаъ кхайкхош, массанхьа а нахана дарбанаш деш лелара уьш[+].


ХӀародан воьхна хьийзар


(Маттай 14:1-12; Марк 6:14-29)

7[+][•]Ӏийсас а, Цуьнан мурдаша а дечух лаьцна хабар мехкан куьйгалхочунна ХӀародна а хезира. Иза собарх воьхнера, хӀунда аьлча цхьаболчара бохура веллачуьра Яхьъя денвелла,[+] 8вукхара – Эли-ЯхӀу-пайхамар веана, кхозлагӀчара – ширачу заманахьлера пайхамарех цхьаъ денвелла[+]. 9ХӀарода ша-шега хоьттура: «Яхьъян ас корта баьккхина. Ткъа и стаг мила ву теша, шех лаьцна и хӀуманаш наха дуьйцуш волу?» Иза Ӏийса ган гӀертара[+].


Пхи эзар стаг вузор


(Маттай 14:13-21; Марк 6:30-44; Яхьъя 6:1-14)

10[•]Векалша, юха а баьхкина, дийцира Ӏийсана шаьш динчух лаьцна. Уьш а эцна, цаьрца цхьаьна хилархьама, Бет-Саида цӀе йолчу гӀали юххехьа дӀавахара Ӏийса[+]. 11Амма Иза мичахь ву а хиъна, дукха адам деара Цунна тӀаьхьа. Ӏийсас уьш тӀеийцира. Цо Делан Олаллех лаьцна а дийцира царна, оьшучарна дарбанаш а дира.

12Де суьйренгахьа лестича, Ӏийсан шийтта векало, тӀе а веана, элира Цуьнга: «Адам дӀадахийта деза. Луларчу ярташка а, кӀотаршка а бахана, шайна дӀадийша меттиг а, яа хӀума а лохур цара. Вай долу меттиг яьсса ю», – аьлла.

13ТӀаккха Ӏийсас элира цаьрга: «Аша лур ю царна яа хӀума».

Векалша жоп делира: «Вайгахь пхи хьокхам, ши чӀарий бен бац. ГӀой, царна массарна а яа хӀума эций оха?» – аьлла[+]. 14Цигахь гулвелларг пхи эзар гергга стаг вара.

Амма Ӏийсас элира шен мурдашка: «Уьш, бекъа а бекъий, шовзткъе итт-итт стаг волуш тобанашка охьаховшабе», – аьлла.

15Цуьнан мурдаша Цо ма-баххара массо а охьахаийра. 16Юха, шайгахь болу пхи хьокхам, ши чӀарий схьа а эцна, стигала хьала а хьаьжна, и кхача къобалбеш, доӀа дира Ӏийсас. ТӀаккха и хьокхамаш а, чӀерий а дакъошка декъа а доькъуш, Шен мурдашка дӀакховдадора Цо. Цара и дакъош нахе дӀалора. 17Массара а яа а йиира, массо а вуза а вуьзира. Цул тӀаьхьа Ӏийсан мурдаша схьагулдина дисина дакъош шийтта тускар дуьззина дара.


Кипас Ӏийсах лаьцна аьлларг


(Маттай 16:13-19; Марк 8:27-29)

18[•]Ӏийсас, Ша висна, доӀа дечу хенахь, Цунна тӀе мурдаш баьхкира. Цо хаьттира цаьрга: «Наха Со мила ву олу?» – аьлла.

19[+]Цара жоп делира: «Цхьаболчара Хьо нах хих чекхбоху Яхьъя ву боху, вукхара Хьо Эли-ЯхӀу-пайхамар ву боху, кхозлагӀчара ширачу заманахьлера денвелла веана пайхамар ву боху»[+].

20[+]«Ткъа аша хӀун боху, Со мила ву боху аша?» – аьлла, хаьттира Ӏийсас.

Кипас жоп делира: «Хьо Дала леррина Къобалвинарг ву-кх», – аьлла[+].


Ӏийсас Шен Ӏожаллех а, денваларх а лаьцна дуьйцу


(Маттай 16:20-28; Марк 8:30–9:1)

21[•]Ӏийсас и хӀума нахе дӀахаийтар чӀогӀа дихкира царна. 22Цо элира: «Адамийн КӀантах иштта хила дезар ду: Цуьнан дукха баланаш лан дезар, баккхийчара а, динан коьртачу дайша а, Ӏеламчу наха Иза тӀе ца лаьцна хила а дезар ду, Иза вийна хила а везар ву, амма кхозлагӀчу дийнахь Дала Иза веллачуьра денван а везар ву»[+].

23[+]ТӀаккха Ӏийсас элира массаьрга а: «Соьца ван луург, шен „со“ бохург дӀа а теттина, хӀора дийнахь шен баланийн мохь[*] тӀе а лаьцна, Суна тӀаьхьахӀотта веза[+]. 24[+]ХӀунда аьлча шен са кӀелхьардаккха воьлларг синах вер ву, ткъа Сан дуьхьа са дӀаделлачо иза кӀелхьардоккхур ду. 25ХӀун пайда бу стагана дерриг а дуьне цуьнан а хилла, цо ша хӀаллаквича я шена зен дича[+]? 26Нагахь санна Сох а, Сан дешнех а эхь хетахь, Адамийн КӀант дӀавоьрзур ву цу стагах, Шен а, Шен Ден а, Делан маликийн а Олаллин нуьрехь Ша веача[+]. 27Аса баккъалла а боху шуьга: шуна юкъарчу цхьаболчарна шаьш кхалхале Делан Олалла гур ду»[+].


Ӏийса хийцавалар


(Маттай 17:1-8; Марк 9:2-8)

28[•]Цул тӀаьхьа, ворхӀ-бархӀ де даьлча, Шеца Кипа а, Яхьъя а, Якъуб а эцна, Ӏийса доӀа дан лам тӀе хьалавелира[+]. 29ДоӀа дечу хенахь Цуьнан юьхь цӀеххьана хийцаелира, духар чӀогӀа кӀайделира, тӀехь бӀаьрг ца сацалуш[+]. 30-31Олаллин нур лепаш ши стаг дӀахӀоьттира Цунна юххе. И шиъ Муса-пайхамар а, Эли-ЯхӀу-пайхамар а вара. Ӏийсаца къамел дира цу шиммо. Цара дуьйцура Ӏийсан, Ярушалаймехь, адам паргӀатдаккхархьама, дуьнен чуьра дӀакхалха дезарх лаьцна[+]. 32Кипа а, цуьнан накъостий а чӀогӀа наб кхетта бара. Самабевлча, царна гира Ӏийсан а, Цуьнца лаьттачу шина стеган а Олаллин нуьран лепар. 33И ши стаг дӀаваха воьлча, Кипас элира: «Устаз! Ма дика Ӏа вай кхузахь! Кхо кхалор ей вай Хьуний, Мусаний, Эли-ЯхӀуний?» Цунна шена а ца хаьара ша хӀун дуьйцу оцу хенахь.

34Кипа къамел дина а валале, марха тӀе а еана, уьш дӀахьулбелира цуьнан ӀиндагӀехь. Ӏийсан накъостий кхерабелира, цу мархина юкъахь Ӏийса а, Муса а, Эли-ЯхӀу а нисвелча. 35[+]Мархи юкъара аз хезира: «ХӀара ву Ас хаьржина волу Сан КӀант. Цуьнга ладогӀалаш!»[+]

36Аз дӀатийча, царна Ӏийса ша лаьтташ гира. Мурдаша шайна гинарг къайладаьхьира, цу хенахь цхьаьнгге а ца дуьйцуш.


Жино хьийзош волу кӀант туовар


(Маттай 17:14-18; Марк 9:14-27)

37[•]ШолгӀачу дийнахь, уьш лам тӀера чубиссича, Ӏийсана дуьхьал еара адамийн йоккха тоба. 38Нахана юккъера цхьана стага чӀогӀа мохь туьйхира: «Устаз! Доьху Хьоьга, хьажахьа сан кӀанте! Иза сан цхьаъ бен вац! 39Кест-кеста цунна чудолучу жино хьийзаво иза. КӀант, мохь хьоькхуш, лаьттах веттало, багах чопаш оьхуш. Иштта цунна ницкъ бой, иза лазавой бен дӀа ца долу и жин. 40Ас Хьан мурдашка дехнера жин эккхаде аьлла, амма цаьрга хӀумма а дан ца делира».

41Ӏийсас элира: «Галбевлла болу нах! Ва тешар доцу тукхам! Мел хир ву техьа Со шуна юкъахь? Мел лан деза техьа Сан шу? Схьавалаве хьайн кӀант!»

42КӀант, тӀевогӀучу хенахь, жино охьатуьйхира, лазар а даийтина. Амма Ӏийсас жине арадала аьлла омра а дина, кӀант туо а вина, дега дӀавелира[+]. 43[•]Массо а Делан боккхачу ницкъах чӀогӀа инзарваьлла вара. Нах Ӏийсас дечух дерригенах цецбевлла лаьттара.


Ӏийсас юха а шен вала везарх лаьцна дуьйцу


(Маттай 17:22, 23; Марк 9:30-32)

Оцу хенахь Цо Шен мурдашка элира: 44«Дика ладогӀалаш, диц а ма делаш Ас шайга аьлларг: Адамийн КӀант нехан кара лур ву»[+]. 45Амма мурдаш ца кхийтира Цо аьллачух. Ткъа оцу дешнийн маьӀна Дала царах лачкъийна дара. Ӏийсага, и хӀун ду аьлла, хатта уьш ца баьхьира[+].


Мурдех лакхарниг мила ву?


(Маттай 18:1-5; Марк 9:33-37)

46[+][•]Мурдаша къовсам баьккхира, шайна юкъахь лакхарниг мила ву аьлла. 47Ӏийсас, церан дагара хууш, жима бер схьа а эцна, Шена юххе дӀа а хӀоттийна, 48[+]элира: «Сан дуьхьа хӀара бер тӀеэцначо Со а тӀеоьцу. Ткъа Со тӀеоьцучо Со Ваийтинарг а тӀеоьцу. Цундела шуна юкъахь уггар кӀезиг верг а уггар лакхарниг ву»[+].


Шуна дуьхьал воцург шуьгахьа ву


(Марк 9:38-40)

49ТӀаккха Яхьъяс элира Ӏийсага: «Устаз! Вайна юкъара воццушехь а, Хьан цӀарах жинаш арадоху цхьа стаг гира тхуна. И вайх цхьаъ воцу дела, иза сацо гӀиртира тхо»[+].

50Ӏийсас жоп делира: «Сеца ма ве иза! ХӀунда аьлча шуна дуьхьал воцург шуьгахьа ву!»[+]


Ӏийса а, Шамран-махкара юрт а

51Ша стигала хьалаоьцу волу хан тӀекхача йоьлча, Ӏийсас сацам бира Ярушалайме ваха[+]. 52Цо Шен геланчаш хьалха бахийтира цхьана шамранхойн юьрта, Шена оьшучунна кечам байтархьама[+]. 53Амма оцу юьртарчу наха Ӏийса тӀе ца ийцира, хӀунда аьлча гуш дара Иза Ярушалайме воьдуш вуйла[*]. 54[+]И болх а гина, Цуьнан мурдаша Якъуба а, Яхьъяс а элира: «Эла! Хьуна лаахь, оха стигалара стелахаьштиг а тохийтина, хӀаллакбойтур бу и нах»[+].

55Амма Ӏийсас, юхавирзина, дихкира царна и дар. 56ТӀаккха Ӏийса а, Цуьнан мурдаш а кхечу юьрта бахара.


Ӏийсана тӀаьхьахӀотта ца лиънарш


(Маттай 8:19-22)

57[•]Уьш новкъахула богӀучу хенахь, цхьана стага элира Ӏийсага: «Со Хьуна тӀаьхьа хӀуттур ву, Хьо миччахьа а водахь а».

58«Цхьогалийн а, олхазарийн а чохь Ӏан баннаш ду, ткъа Адамийн КӀентан корта дӀатовжо меттиг а яц», – аьлла, жоп делира цунна Ӏийсас.

59Кхечу стаге Цо элира: «Суна тӀаьхьа схьавола!» – аьлла.

Амма оцу стага дийхира: «Сан Эла! Пурба лохьа суна, цкъа, цӀа а вахана, сайн да дӀаволла».

60«Белларш беллачарна бита, ткъа ахь, Суна тӀаьхьахӀотта лууш хьо велахь, ваха а гӀой, Делан Олалла кхайкхаде», – элира цуьнга Ӏийсас.

61[+]Кхин цхьана стага элира Цуьнга: «Эла! Со Хьоьца вогӀур вара, пурба лохьа суна цкъа цӀахь болчаьрца Ӏодика ян», – аьлла[+].

62Ӏийсас жоп делира цунна: «Нахаран тӀам схьа а лаьцна, юхахьоьжуш верг Делан Олаллина пайденна вац», – аьлла.

#### 10


Ӏийсас кхузткъе шийтта мурд дӀахьажаво

1[•]Цул тӀаьхьа Ӏийсас Шен мурдашна юкъара кхин а кхузткъе шийтта стаг хаьржира. Шел хьалха шишша цхьаьна Ша ваха везачу гӀаланашка а, ярташка а дӀахьовсийра Цо уьш. 2[+]Цо элира цаьрга: «Хьовсал, мел дукха адам кийча ду Делан Олалла тӀелаца. Уьш кхиъна доккха ялта санна бу, амма и ялта чудерзо белхалой кӀезиг бу. Ялта долчу Дега деха иза чуэца кхин а белхалой бахкийта алий[+]. 3[+]ДӀадуьло! Берзалойн арданга юкъа Ӏахарий санна, дӀадохуьйту Ас шу[+]. 4Шайца я бохча а, я тӀоьрмаг а, я мачаш а схьа ма эца, новкъахь маршалла хоттуш цхьаьнцца а совца а ма совца[+]. 5Шаьш чоьхьадевллачу цӀа чохь цкъа хьалха ала: „Машар хуьлда хӀокху хӀусамехь!“ 6Нагахь санна цу чохь Ӏаш волу хӀусамда машар безаш стаг велахь, аш кховдийна машар цуьнгахь буьсур бу, нагахь вацахь – шун машар шуна тӀе юхабоьрзур бу. 7[+]Оцу цӀа чохь Ӏе, шайна схьаделларг даа а дууш, мала а молуш, хӀунда аьлча къахьоьгуш долу шу хьакъ ду нахера ял схьаэца. ХӀусамаш ма хийца[+]. 8Шаьш гӀала а дахана, цигахь тӀеэцахь, шайна елларг яа,[+] 9цомгуш нах тобе, ткъа хаам бе цаьрга: „Делан Олалла юххе кхаьчна шуна!“[+] 10[+]Шаьш тӀе ца эцначу гӀалахь, урамашкахула дуьйла а лой, ала: 11[+]„Шун гӀалахь тхан мачаш тӀе йиллина чан а шуна юха дӀаегайо оха. Амма хаалаш, кху гӀалара бахархой: Делан Олалла гергакхаьчна шуна!“[+] 12[+]Ас боху шуьга: къематан дийнахь Седам-гӀалара нахана атта хир ду оцу гӀалара нахана чул»[+].


Дохкойовлаза йисина гӀаланаш


(Маттай 11:20-24)

13[+][•]«Декъаза ю хьо, Къераз-гӀала! Декъаза ю хьо, Бет-Саида-гӀала! Нагахь санна Цора-гӀалахь а, ЦӀадан-гӀалахь а шу долчохь хилла тамашийна хӀуманаш хиллехьара, цигара адамаш, тоххарехь дохко а девлла, шайн дохкодовлар гойтуш йолу бедарш тӀе а юьйхина, овкъарна тӀе охьахевшина хир дара[+]. 14Цундела Цорарчу а, ЦӀаданарчу а нахана къематан дийнахь шуна чул дуккха а атта хир ду[+]. 15[+]Ткъа хьо, Къапарнам-гӀала,

хьо язйина стигала хьалайоккхур ю моьтту хьуна?
Йоккхур яц, жоьжахатин цӀерга кхуссур ю»[+].

16[+]ТӀаккха Шен мурдашка Ӏийсас элира: «Шуьга ладугӀуш волчо Соьга ладугӀу, шу тӀе ца оьцучо Со тӀе ца оьцу. Ткъа Со тӀе ца оьцучо Со Ваийтинарг а тӀе ца оьцу»[+].


Кхузткъе шийтта мурд юхаверзар

17Ӏийсас вахийтина кхузткъе шийтта мурд юхавеара, самукъадаьлла, воккхавеш. «Эла, – бохура цара, – жинаша а оха бохург до, Хьан бакъонан цӀарах оха омра дича»[+].

18Ӏийсас элира: «Иза бакъ ду, Суна хааделира стигалара, гӀорасиза а хилла, стелахаьштиг санна, чудеана иблис[+]. 19[+]Ас шуна ницкъ белла, кхерам боцуш, шайтӀанашна тӀе, лаьхьанашна а, дӀаьвше гезгашна а санна, ког баккха, шайн мостагӀчун ницкъ хьаша. Шуна зене цхьа а хӀума дац[+]. 20Амма жинаш шаьш карадерзорах даккхий ма де, шайн цӀераш Дала стигалшкахь дӀаязъярх даккхийде»[+].


Ӏийсан воккхавер


(Маттай 11:25-27; 13:16,[17])

21[•]Оццу хенахь Делан Сино хазахетарх кийра буьзначу Ӏийсас элира: «Аса сий до Хьан, Сан Да, стигаллий, Латтий карахь долу Веза Эла, хьекъалчараххий, Ӏилма долчараххий и хӀума къайла а даьккхина, бер санна, догцӀеначарна Ахьа иза дӀаделларна. ХӀаъ, Сан Да, иза Хьан лаамца хилла ду![+]

22[+]Дерриг а Сан Дас схьаделла Суна. Цхьанна а ца хаьа КӀант мила ву, Дена бен, цхьанна а ца хаьа Да мила ву, КӀантана бен а, Да гайта КӀанта хаьржинчу нахана бен а»[+].

23Юха, мурдашка дӀа а вирзина, цаьрга шайгга элира Цо: «Дала декъалдина нах ду шу, хӀунда аьлча шайн бӀаьргашца хӀара дерриг а го шуна[+]. 24Ас боху шуьга: дуккха а пайхамарш а, паччахьаш а лууш бара хӀара шуна гинарг ган, амма иза царна ца гина. Царна лиънера шуна хезаш дерг хаза, амма царна иза ца хезна»[+].


Къинхетам болу шамранхо

25[+]Юха, хьалха а ваьлла, цхьана Ӏеламчу стага Ӏийсага хаттар дира, Иза зерхьама. «Устаз, – хаьттира цо, – ас хӀун дан деза, Дела волчохь хедар доцу дахар сан хилийтархьама?»[+]

26«Товрат тӀехь хӀун ду яздина? – дуьхьал хаьттира Ӏийсас а. – Хьо муха кхета цунах?»

27[+]Вукхо жоп делира: «„Хьайн Веза Дела доггах, доллучу синца, дерриг а хьекъалца веза“, „Хьайн уллораниг хьо санна веза“»[+].

28[+]«Нийса жоп делира ахь, – элира цуьнга Ӏийсас, – иштта дан а де ахь, тӀаккха хьо Дела волчохь вехар ву»[+].

29Амма Ӏеламчу стага, бехказавалархьама, хаьттира: «Ткъа мила ву суна уллораниг?»

30Цунна жоп луш Ӏийсас дийцира: «Цхьа стаг хилла Ярушалаймера Ерихоне охьавогӀуш. Новкъахь цунна тӀе талорхой летта. Некъахочунна тӀера хӀуманаш схьа а яьхна, цунна вала воллалц етта а йиттина, и охьатесначохь а витина, дӀабахана уьш. 31ТӀаьхьо цу новкъа схьавогӀуш хилла цхьа динан да. Новкъахь Ӏуьллу и стаг а гина, некъан дехьа агӀор а ваьлла, тӀехваьлла дӀавахана иза. 32Изза дина цхьана левихочо[*], цу стагана тӀе а вахана, цуьнга дӀа а хьаьжна, юьстах а ваьлла, дӀавахана иза[+]. 33[+]Юха лазийнарг Ӏуьллучу метте кхаьчна араваьлла лелаш волу шамранхо. И стаг а гина, оцу пекъарх къахетта цунна[+]. 34Цо, тӀе а вахана, даьттанца а, чагӀарца а цуьнан чевнаш йила а йилина, дӀайихкина. Юха лазийнарг, шен вира тӀе а хаийна, некъахоша садоӀучу цӀийне а валийна, цуьнан цигахь терго еш, иза Ӏалаш а вина цо[+]. 35ШолгӀачу дийнахь, ша дӀавоьдуш, хьешан цӀийнан хӀусамдена ши динари ахча а делла, цо аьлла: „ХӀокхуьнга хьажалахь, со юхавогӀуш, ас хьан хилла харж меттахӀоттор ю хьуна“.

36Мила вара оцу кхааннах талархоша лазийначу стагана уллораниг, хьуна моттарехь?»

37Ӏеламчу стага жоп делира: «Цунах къинхетам бинарг вара-кх».

Ӏийсас тӀаккха элира цуьнга: «Вало, иштта де ахь а».


Марта а, Марем а йолчохь хьошалгӀахь

38[+]Шайн новкъахула богӀуш, цхьана юьрта кхечира Ӏийса а, Цуьнан мурдаш а. Цигахь Марта цӀе йолчу зудчо шен хӀусамехь тӀеийцира уьш[+]. 39Оцу зудчун Марем цӀе йолуш йиша яра. Марем, Элан когашка а хиина, Цуьнан къамеле ладугӀуш Ӏара[+]. 40Ткъа Марта, дуккха а яа хӀума кечъян гӀерташ, хьаьддий, еддий лелаш яра. ТӀееана, Ӏийсага элира цо: «Эла! И сан йиша, хӀара болх берриг а суна тӀе а тесна, Ӏаш хилар нийса доцийла ца го Хьуна? Суна гӀо де алахьа цуьнга», – аьлла.

41«Маржа яӀ, Марта, – элира Ӏийсас, – хьо дуккха а хӀуманашна гӀайгӀа бан гӀерташ ю,[+] 42ткъа оьшушдерг цхьаъ бен дац. Марема диканиг хаьржина, иза цуьнгара цхьаммо а дӀадоккхур дац»[+].

#### 11


ДоӀа дан Ӏамор


(Маттай 6:9-13; 7:7-11)

1[•]Цкъа Ӏийса Ша кхаьчначу цхьана меттехь доӀа деш вара. Иза доӀа дина ваьлча, мурдех цхьаммо дийхира: «Эла! Тхуна а Ӏамадехьа доӀа дан, Яхьъяс шен мурдашна ма-Ӏамадарра»[+].

2Ӏийсас элира цаьрга: «Шаьш доӀа дечу хенахь иштта ала:

„Дада!
Хьан цӀе сийлахь хуьлда!
Хьан Олалла тӀекхочийла!
3ХӀора дийнахь даъал напха лохьа тхуна[+].
4Тхан къиношна гечдехьа,
тхайна декхарийлахь болчарна оха ма-гечдарра.
Хьарам лаамна кӀел ма дахийтахьара Ахьа тхо“»[+].

5Юха Ӏийсас элира цаьрга: «Масала, шун цхьаннан доттагӀа ву. Буьйсанан юккъехь и волчу а дахана, аш цуьнга боху: „ДоттагӀа! Бухалург кхо хьокхам лохьа суна, 6со волчу доттагӀа кхаьчна, сан цунна яла хӀумма а яц“. 7ТӀаккха шун доттагӀчо ала мега: „Со Ӏадда вита, сан неӀ дӀакъевлина ю, со а, бераш а дӀадийшина ду. Сан, хьала а гӀаьттина, хьуна хьокхам бала йиш яц“. 8Ас боху шуьга, нагахь шун доттагӀалла лерина цо шуна хьокхам ца лахь, аш, юха ца довлуш, кхин а, кхин а иза бехча, цо, хьала а гӀаьттина, шуна иза лур бу. 9Цундела Ас боху шуьга: „Деле деха – Цо дехнарг лур ду шуна. Дела лаха – Иза карор ву шуна, неӀ тоха, иза дӀайоьллур ю шуна, 10хӀунда аьлча хӀора доьхучунна жоп ло Дала, лохуш волчунна карадойту, неӀ тухучунна – схьайоьллуьйту[+]. 11Муьлхачу дас лур бу шен кӀантана лаьхьа, цо чӀара боьхуш хилча? 12Муьлхачу дас лур ю шен кӀантана дӀаьвше гезг, цо хӀоа доьхуш хилча? 13Шаьш мел къиза делахь а, шайн берашна оьшург аша луш хилча, стигалахь волчу шайн Дас муххале а доьхучунна Шен Деза Са лур дуйла хоуьйла шуна“»[+].


Ӏийса а, БаӀал-Зебула а


(Маттай 12:22-30; Марк 3:20-27)

14[•]Цкъа Ӏийсас стеган мотт сацош долу жин эккхийра. Жин арадаьлча, стаг къамел дан хӀоьттира. Юххехь лаьттарш чӀогӀа цецбевллера. 15[+]Цхьаболчара бохура: «Жинийн эла волчу БаӀал-Зебулин олаллица жинаш лохку Цо адамашна чуьра»[+].

16[+]Ткъа вукхара Ӏийса зерхьама дехар дира, стигалара цхьа тамашийна билгало гайта шайна аьлла[+]. 17Амма церан ойланаш хуучу Ӏийсас элира: «Муьлхха а екъаелла йолу пачхьалкх хӀаллакьхила хьаьхна ю. Ткъа юкъахь барт боцу доьзал бухур бу. 18Нагахь иблис шена гонах болчаьрца бертахь дацахь, муха лаьттар ду цуьнан олалла? Ас и шуьга боху, БаӀал-Зебулан ницкъаца Ас жинаш дӀадоху бохуш, аш кхайкхадо дела. 19Нагахь Ас, аша ма-баххара, жинаш БаӀал-Зебулин гӀоьнца дӀалохкуш хилча, шун наха хьенан ницкъаца лохку уьш? Уьш шун кхелахой хир бу![+] 20Ас Делан ницкъаца лохку жинаш, ткъа иза Делан Олалла шуна схьакхаьчна хиларан билгало ю.

21Нагахь шен цӀа лардеш волу стаг онда а, герзаца а велахь, цуьнан бахамна кхераме хӀумма а дац. 22Амма нагахь, цул онданиг тӀе а летта, и эшавахь, хӀусамден бӀобулуш хилла долу герз схьа а даьккхина, бахам дӀахьур бу[+].

23[+]Соьца воцург Суна дуьхьал ву. Соьца нах схьагулбеш воцург уьш дӀасабекъаболуьйтуш ву»[+].


Харцжин юхадар


(Маттай 12:43-45)

24«Харцжин стагах дӀакъаьстича, иза хи доцучу яьссачу аренгахула долалой лелаш хуьлу, тӀетовжа меттиг а ца карош. ТӀаккха цо олу: „Со арадаьллачу цӀа чу юхадоьрзур ду со“. 25Амма и стаг волчу юхадеъча, ша Ӏийна меттиг нуй хьаькхна а, цӀанйина а карайо цунна. 26ТӀаккха доьдий, цо шеца ворхӀ харцжин даладо, шел дуккха а вон долу. Уьш, цу стагана чохь шайн хӀусам а юьллий, даха ховшу. Эххар а оцу стеган хьал юьххьенца хиллачул а вон хуьлу»[+].


Бакъдолу ирс

27Ӏийса къамел деш а волуш, нахана юкъара цхьана зудчо мохь туьйхира: «Декъала ю Хьо кийрахь лелийна а, Хьуна накха белла а йолу зуда!»[+]

28Амма Ӏийсас элира: «Кхин а декъала бу, Делан даше ла а дугӀуш, иза кхочушдеш берш»[+].


Тамашийна хӀума гайтар тӀедиллар


(Маттай 12:38-42)

29[+][•]Дукха адам дара Ӏийсана гонах гулделла, тӀетеӀаш. Иза дийца волавелира: «Телхина ю хӀинцалера тӀаьхье. Цо доьху тамашийна билгало гайта бохуш, амма царна цхьа а билгало гур яц, Юнус-пайхамарехула гайтинарг йоцург. 30[+]Нунав-гӀалара бахархошна Юнус-пайхамар санна, хӀинцалерчу тӀаьхьенна Адамийн КӀант а билгало хилла дӀахӀуттур ву.

31[+]Къилбехьарчу зуда-паччахьо, хӀокху тӀаьхьенца ден а елла, Дала кхел ечу дийнахь и нах бехке бийр бу, хӀунда аьлча иза цхьана дуьненан маьӀӀера йогӀура Сулим-паччахьан хьекъале къамеле ладогӀа. Ткъа кхузахь Верг Сулим-паччахьал веза ву[+]. 32[+]Къематан дийнахь Нунав-гӀалара бахархоша, беллачуьра ден а белла, уьш бехке бийр бу, хӀунда аьлча уьш Юнуса бина хаам бахьана долуш дохкобевлла, ткъа шуна хьалха Верг Юнусал лакхара ву»[+].


ДегӀана – серло


(Маттай 5:15; 6:22,[23])

33[+][•]«Цхьаммо а ца хӀоттабо латийна стогар иза ца гунболчу метте я кхаби кӀел. Мелхо а хӀора чувогӀучунна серло гун йолччу лакха хӀоттабо[+]. 34Хьан бӀаьргаш – хьан дегӀан серло ю. Нагахь хьан бӀаьргашна са дика гахь, хьан дегӀ серлонах дуьзна хир ду. Ткъа нагахь хьан бӀаьргаш дика бацахь, дегӀ а боданах дуьзна хир ду. 35Хьайн дегӀера серлонах бода ца хилийта хьажалахь. 36Нагахь хьан дегӀ серлонах дуьзна делахь, цуьнан цхьа а меже боданехь яцахь, иза дерриг а, латийна стогар санна, серло луш хир ду».


Ӏийсас парушхошна а, Ӏеламчу нахана а дуьхьал къамел до


(Маттай 23:1-36; Марк 12:38-40)

37[•]Ӏийса, къамел дина ваьлча, цхьана парушхочо ша волчу хӀума яа чукхайкхира. ЦӀа чу а ваьлла, хӀума юучу меттехь агӀорвелира Ӏийса. 38Парушхо цецвелира, Цо хӀума яале куьйгаш ца дилча[+]. 39Амма Эло цуьнга элира: «Аша, парушхоша, тӀехулара кад-Ӏайг дикка цӀандахь а, бухалара бӀаьрмециг а, къиза а ду шу. 40Сонтанаш! ТӀехуларниг Кхоьллинчо ца кхоьллина бухаларниг а? 41Шайн долахь дерг къечаьрца декъа, тӀаккха дерриг а нийса хир ду шун.

42[+]Къа ду шун, парушхой! Аша шайн долахь долчух уьтталгӀа дакъа, ур-атталла кертара хас-стоьмех а, сагӀина дӀалуш ду, ткъа нийсо а, Деле болу безам а бицбелла шуна. Ткъа аш иза а, важа а – ший а дан деза[+].

43Къа ду шун, парушхой! Гуламан цӀа чохь баьрччехь Ӏан лаьа шуна, базаран майданашкахь массара а шайга маршалла хатта лаьа шуна[+]. 44Баьрзнаш шарделлачу кешнех тера ду шу. Царна тӀехула нах лела, уьш мел телхина ду а ца хууш»[+].

45Цхьана Ӏеламчу стага элира: «Устаз! Оцу дешнашца тхуна а халахетар ма до Ахь!» – аьлла.

46Ӏийсас жоп делира: «Шун а ду къа, Ӏелам нах! ХӀунда аьлча дӀа ца бахьлун мохь нахана тӀе буьллу аш, ткъа шаьш пӀелга тӀе пӀелг а ца туху гӀодархьама. 47Къа ду шун, хӀунда аьлча шайн дайша байинчу пайхамаршна зиярташ деш ду шу. 48И болх барца аш тоьшалла до, шайн дайша динарг шаьш къобалдеш хилар: цара пайхамарш бойура, ткъа аш зиярташ хӀиттадо[+]. 49Цундела Шегахь бен доцучу хьекъалца Дала аьлла: „Ас уьш болчу пайхамарш а, векалш а бохуьйтур бу, амма цара цхьаберш бойур бу, вуьш балехь бахкор бу“[+]. 50ХӀокху тӀаьхьене дуьне кхоьллинчхьана Ӏанийна долу массо а пайхамаран цӀий хоттур ду:[+] 51[+]Хьабулна тӀера Делан цӀенний, сагӀа доккхучу кхерчаний юккъехь вийначу Закри-ЯхӀуний тӀе кхаччалц. Билггала боху шуьга, аш жоп лур ду дериггенах а.

52Къа ду шун, Ӏелам нах! Делан Йозанах хаарш чохь долчу цӀийнан догӀа нахера схьадаьккхина аш. Амма я шаьш а ца дахана шу оцу цӀа чу, я нах а ца бахийтина аш».

53Ӏийса цигара дӀавахча, Ӏелам нах а, парушхой а, оьгӀаз а бахана, тайп-тайпана хаттарш луш тӀаьхьабевлира Цунна, 54муьлххачу даша тӀехь лаьцна а, Иза лаца гӀерташ[+].

#### 12


Шалхаллех ларлолаш


(Маттай 10:26,[27])

1[+]Цу хенахь эзарнаш адамаш гулделира, вовшашна тӀеттӀатеӀара уьш. Ӏийса цкъа хьалха шен мурдашка къамел дан волавелира: «Парушхойн муьстачу бедах – шалхаллех ларлолаш[+]. 2[+]Мел къайлаха дерг а гучудер ду, мел хьулдинарг а хоуьйтуш хир ду[+]. 3Аша боданашкахь аьлларг серлонгахь хезар ду. Аша цӀа чохь цхьаьнга лере аьлларг тхевнаш тӀера кхайкхор ду».


Хьанах кхера веза


(Маттай 10:28-31)

4[•]«Ас боху шуьга, Сан доттагӀий, стаг вен ницкъ болчух ма кхера, дегӀ хӀаллакдарал сов цуьнга кхин хӀумма а далур дац[+]. 5Ас эр ду шуьга хьанах кхера веза: шу кхера деза стеган са схьа а эцна, иза жоьжахатин цӀерга кхосса ницкъ Болчух. Билггала боху шуьга, Цунах кхера![+]

6Пхеа хьозанах ши шай бен доккхур дуй те? Амма Далла царах цхьа а диц ца делла. 7Ткъа шун коьртара массо чо а багарбина бу шуна! Цундела ма кхералаш: дуккха а хьозанел деза ду шу!»[+]


Адамийн КӀант нахана хьалха къобалвар


(Маттай 10:32, 33; 12:32; 10:19,[20])

8Кхин дӀа а Ӏийсас бохура: «Ас боху шуьга: Со нахана хьалха къобалвеш верг Адамийн КӀанта Делан маликашна хьалха къобалвийр ву,[+] 9амма Со нахана хьалха дӀатеснарг Аса а дӀатосур ву Делан маликашна хьалха[+].

10[+]Адамийн КӀантана дуьхьал дош а аьлла, дохковаьллачунна гечдийр ду, амма Делан Са сийсаздинчунна гечдийр дац[+].

11[+]Шаьш гуламан цӀа чу, я хьаькамашна, я Ӏедална тӀе далийча, са ма гатде шаьш ала дезачух а, жоп муха дала дезарх а, 12Делан Сино оцу хенахь ала дезарг Ӏамор ду шуна»[+].


Сонтачу хьалдолчу стагах хьекъале хӀума

13[•]Нахана юкъара цхьана стага элира Ӏийсага: «Устаз! Сан веше тхан дех диснарг соьца декъа алахьа!» – аьлла.

14«ЛадогӀахьа, Со хьан хӀоттийна шун кхелахо, бахам бекъа бакъо а елла?» – хаьттира цуьнга Ӏийсас. 15Цул тӀаьхьа Цо элира массаьрга а: «Варелаш! БӀаьрмециг ма хилалаш. Стеган дахар цуьнан хьолах лаьтташ дац шуна, иза мел дукха делахь а»[+].

16ТӀаккха Цо цхьа хьекъале хӀума дийцира царна: «Цхьана хьал долчу стеган шортта ялта кхиъна хилла. 17„Ас хӀун дан деза? – ойла йина цо. – Сан хӀара ялта чудилла меттиг ма яц“. 18Юха цо аьлла: „Ас дера деза, сайн шира ялта чудуьллу сайранаш дӀа а даьхна, даккхий керланаш дан. Царна чу дерриг ялта а, кхийолу хӀума а хоьур ю. 19ТӀаккха айса-сайга ала мегар ду: хьан хьал дуккха а шерашна тоьар долуш ду, са а даӀа, даа а даа, мала а мала, самукъа а даккха“[+]. 20Амма Дала элира цуьнга: „Сонта стаг! Тховса буса хьан дахар хедар ду. Хьанна дуьсур ду ахь хьайна кечдинарг?“ – аьлла[+].

21Дела волчохь хазна а ца гулъеш, шена хьал вовшахтухучунна хӀоранна а изза хир ду»[+].


Делах тешар


(Маттай 6:25-34)

22ТӀаккха Ӏийсас элира Шен мурдашка: «Цундела боху Ас шуьга, шайн дахаран дуьхьа юучунна са ма гатде, шайн дегӀан дуьхьа духарна са ма гатде[+]. 23ХӀунда аьлча юучул деза дахар ду, духарал деза дегӀ ду. 24ДӀахьовсал къийгашка: я дуьйш яц, я хьокхуш яц, церан сайранаш а, я ялта чудерзо меттиг а яц, амма Дала кхобу уьш. Ткъа шу оцу олхазарел мел мехала ду![+] 25Сагатдарца шайн дахар цхьана сахьтана хьаьнга дахдалийталур дара шуьга? 26Оццул кӀезигниг а далуш ца хилча, кхечунна стенна сагатдо аш? 27[+]Ойла ел, муха кхуьуш ду петӀамат-зезагаш: уьш къахьоьгуш дац я бедарш тега кӀадеш еш дац, амма Ас боху шуьга, ур-атталла шен хьолан возаллехь Сулим-паччахь а ца кечлора цу зезагех муьлхха а санна[+]. 28Нагахь тахана тӀедолу, ткъа кхана пешахь догу долу арара зезагаш а Дала иштта хаза кечдеш хилча, шаьш мел хаза кечдийр ду аьлла хета шуна, Делах кӀезиг тешаш дерш?![+]

29Цундела ма леха яа а, мала а шайна хӀун хир ю – цунна са ма гатде. 30Цу дерригенна а сагатдо оцу дуьненан кхечу къаьмнех болчу наха. Ткъа шун шайн Да ву, шуна мел оьшург хаа а хууш. 31Уггар хьалха Делан Олалла лаха, важа дерриг а Дала шуна лур ду»[+].


Стигалахь шун хир долу хьал


(Маттай 6:19-21)

32«Ма кхера, шу кӀезиг а, гӀийла а делахь а, шуна тӀехь Ӏу ву. Шун Ден, хазахетарца, шуна Олалла дала сацам хилла[+]. 33Шайн бахамаш дӀа а бухкуш, мискачарна сагӀа ло. Лелийча тишлур доцу бохчанаш кечде шайна, лахлур йоцу хазна гулъе стигалахь: цигахь цунна тӀе къу а кхочур вац, нецано иза юур а яц[+]. 34Шун хазна йолччохь, шун дог а хир ду».


Сема ялхой

35[+][•]«Юкъ а ехкий, гуттар а гӀуллакх дан кийча хила, шайн стогарш а латийна хилийта, 36[+]зуда ялийначу сакъера ваханчуьра шайн хӀусамда цӀа варе хьоьжучу ялхойн санна. ХӀусамдас, цӀа а веана, неӀ тоьхча, цунна иза оцу сохьта дӀаелла кийчча хир бу уьш[+]. 37Декъала бу, хӀусамда цӀа кхаьчча, сема болу ялхой. Билггала боху шуьга, цо ша а, ялхойн духар а дуьйхина, уьш шуьнна гонах а ховшийна, оьшург тӀе а дахьаш, царна гӀуллакх дийр ду. 38Декъала бу, шена гӀуллакх дан кийча а болуш, хӀусамдена карийна ялхой, буьйса юкъал тӀехъяьлча иза цӀа веача а. 39[+]Амма хаалаш, нагахь санна хӀусамдена къу маца вогӀур ву хууш хиллехь, цо шен цӀа чохь къола дойтур дацара[+]. 40Шу а хила деза кийча, хӀунда аьлча Адамийн КӀант шу Цуьнга ца хьоьжучу хенахь вогӀур ву».


Тешаме а, тешам боцу а ялхо


(Маттай 24:45-51)

41ТӀаккха Кипас хаьттира: «Эла! Иза тхуна я массарна а дуьйцу Ахь?» – аьлла.

42Везачу Эло жоп делира: «Ас дуьйцур ду шуна тешаме а, хьекъале а урхалхо мила ву цӀа чохь: иза, хӀусамдас вукху ялхошна тӀехь куьйгалла дан а хӀоттийна, царна шен хеннахь юург луш верг ву. 43Декъала ву иза, шена тӀедиллина гӀуллакх деш а волуш, цуьнан хӀусамда цӀа кхаьчча[+]. 44Бакъдерг боху шуьга: хӀусамдас иза берриг шен бахамна тӀехь куьйгалхо хӀоттор ву. 45Амма, масала, и ялхо: „Сан хӀусамда кеста цӀа вогӀий ца хаьа“, – аьлла, ойла а йина, кхечу ялхошна етта а йиттина, дууш, ваххалц молуш Ӏийр ву[+]. 46Цунна дагахь а доцучу, иза цӀа варе ца хьоьжучу хенахь, хӀусамда цӀа кхочур ву. ХӀусамдас иштта ялхо, тур тоьхна, шина декъе воькъур ву, Делах ца тешачу нехан дакъа цунна кхочуьйтур ду.

47Шен хӀусамден лаам а хууш, цо бохург дан а ца динчу, дан а ца гӀиртинчу ялхочунна чӀогӀа еттар ю, 48ткъа ларамаза гӀалат даьллачунна кӀезиг таӀзар дийр ду. Дуккха а кхаьчначуьнгара дуккха а хоттур ду, дуккха а хӀума шех тешна дитинчунна тӀехь доккха декхар ду»[+].


Ӏийса а, декъадалар а


(Маттай 10:34-36)

49[•]КхидӀа а Ӏийсас бохура: «Со дуьнен чу цӀе таса веана, хӀинцале и цӀе марсаяьлла йогуш хила лаьара Суна! 50[+]Амма баланийн хӀордах чекхвала везаш ву Со, иза хиллалц синтем бац Суна![+] 51Шуна моьтту хир ду, Со дуьнен чу машар бахьаш веана? „ХӀан-хӀа! – боху Ас шуьга, – Декъадалар дахьаш веана!“[+] 52ХӀинца дуьйна иштта хир ду: пхеа стагах лаьтта доьзал бекъалур бу, кхоъ шинна дуьхьал, шиъ кхаанна дуьхьал хир ву. 53[+]Да – кӀантана дуьхьал, кӀант дена дуьхьал, нана йоӀана дуьхьал, йоӀ – нанна, марнана несана дуьхьал, нус марнанна дуьхьал хир ю»[+].


Заманан билгалонаш къастор


(Маттай 16:2,[3])

54[•]Юха Ӏийсас бохура нахе: «Малхбалехь марха гича, догӀа догӀур дуй хаьа шуна, иза иштта хила а хуьлу. 55Ткъа къилбехьара мох хьаькхча, йовхо хир ю олу аш, иза а нийса хуьлу. 56Шалхончаш! Стигалан а, лаьттан а билгалонаш хаьа шуна, ткъа таханлерчу заманан билгалонаш къасто хӀунда ца хаьа шуна?»


Довхочуьнца кхел ян вахар


(Маттай 5:25,[26])

57«Шайна гӀолехь долчун ойла хӀунда ца йо аш? 58Шаьш довхочуьнца кхел ян доьлхуш, новкъахь цуьнца берта даха хьовса, хӀунда аьлча цо шу кхелахочунна тӀе далор ду, кхелахочо гӀароле дӀалур ду, юха шу набахте кхуьссур ду[+]. 59Билггала боху хьоьга: цигара хьо аравер вац, тӀаьххьарчу шайнна тӀекхаччалц, дерриг а хьайн декхар дӀаделла а бен».

#### 13


Дохко а довлий, Далла тӀе дерза, шайна хӀаллакьхила ца лаахь

1Оцу хенахь цхьана наха, тӀе а баьхкина, Ӏийсана дийцира Делан цӀийнан кертахь байинчу галилайхойх лаьцна. Пулата и омра далар бахьана долуш, оцу нехан цӀий цара сагӀа доккхуш яйинчу бежанийн цӀийца эделлера[+]. 2Ӏийсас элира баьхкинчаьрга: «Иштта байина болу и нах вукху галилайхойл къинош сов долуш бара-м ца моьтту шуна[+]? 3ХӀан-хӀа, – боху Ас шуьга, – амма нагахь санна шу, дохко а девлла, Далла тӀе ца дерзахь, уьш санна, шу а хӀаллакьхир ду. 4Шуна моьтту хир ду, Шилонан бӀов тӀе а йоьжна, велла волу берхӀитта стаг Ярушалаймехь болчу вукху нахал бехке вара[+]? 5ХӀан-хӀа, – боху Ас шуьга, – амма шу, дохко а девлла, Далла тӀе ца дерзахь, уьш санна хӀаллакьхир ду».


Стом ца лато дитт

6Ӏийсас цхьа хьекъале хӀума дийцира царна: «Цхьана стеган кемсийн бешахь дӀадийна инжиран дитт хилла. Цкъа, ван а веана, оцу дитта тӀехь стоьмаш бу бац хьаьжча, уьш ца карийна цунна[+]. 7ТӀаккха кемсаш лелош волчу шен белхалочуьнга аьлла цо: „КхозлагӀа шо ду со кху дитте хьоьжу, амма стоьмаш ца латийна кху тӀе. Охьа а тохий, дӀадаккха хӀара, кхуьнга эрна меттиг дӀа а ца лоцуьйтуш“, – аьлла[+]. 8Амма белхалочо жоп делла цуьнга: „ХӀусамда! Кхин цхьана шарахь а дитахьа хӀара. Ас, го а аьхкина, кхелли а йиллина, болх бийр бара. 9ХӀун хаьа, юха шарахь стоьмаш лато а ма мега кху тӀе? Ткъа ца латадахь, и дитт дӀадоккхуьйтур ду ахь“, – аьлла».


Шоьтан дийнахь зуда тояр

10Цхьана гуламан цӀа чохь шоьтан дийнахь хьехам беш вара Ӏийса[+]. 11Букара хьаьвзина, букъ хьала ца нислуш, цхьа зуда яра цу чохь, берхӀитта шарахь шеца жинийн цамгар йолуш. 12И ган а гина, тӀекхайкхина, Ӏийсас элира цуьнга: «Йиша! Хьо хьайн цамгарх паргӀатъяьлла», – аьлла. 13Цо куьйгаш лецира зудчунна тӀехула. Важа оцу сохьта хьаланисъелира, тӀаккха Далла хастамаш бан хӀоьттира[+].

14[+]И дерриг гина, гуламан цӀийнан хьаькамо, Далла леринчу шоьтан дийнахь Ӏийсас дарба дарна реза воцуш, чубаьхкинчу нахе элира: «Ялх де ду болх бан дезаш. Оцу деношкахь дуьйла шайна дарба дайта, Далла леринчу шоьтан дийнахь а ца догӀуш», – аьлла[+].

15Везачу Эло, жоп луш, элира цуьнга: «Шалхончаш! Шайн сту я вир, хьаьвдех схьа а достий, Далла леринчу шоьтан дийнахь хи мала ца дуьгу аш[+]? 16БерхӀитта шарахь иблисо йихкина латтийна ИбрахӀиман тӀаьхьенах йолу хӀара зуда Далла леринчу дийнахь шен буржалех паргӀатъяла мегаш яц?» – аьлла. 17Цо и аьлча, Цунна дуьхьалболчу нахана эхь хийтира. Ткъа чохь берш самукъадаьлла, хазахеташ бара Ӏийсас и тамашийна гӀуллакхаш дарх[+].


ХӀух а, морзанах а лаьцна хьекъале дустарш


(Маттай 13:31, 32; Марк 4:30-32)

18[•]Цул тӀаьхьа Ӏийсас хаьттира: «Стенца дуста мегар ду Делан Олалла? Муха ду иза? 19Иза стага шен бешахь дӀадийначу уггар жимачу хӀуьнах тера ду. Цу хӀуьнах, хьала а даьлла, дитт хилла. Стигаларчу олхазарша баннаш дина цуьнан гаьннаш тӀехь»[+].

20Кхин цкъа а хаьттира Ӏийсас: «Кхин стенца дуста мегар ду Делан Олалла? 21Иза морзанах тера ду. Зудчо, бод хьакхош, кхаа сахь чохь схьаэцначу демах тоьхна иза. Морза, массанхьа а кхочуш, демах дӀаийна»[+].


Готта неӀ


(Маттай 7:13, 14, 21-23)

22[•]ГӀаланашкахула, ярташкахула чекхвуьйлуш, Ярушалайме воьдуш вара Ӏийса. Шен новкъахь нахана хьехам бора Цо. 23Цкъа цхьаммо хаьттира Цуьнга: «Эла! Иштта кӀезиг бу теша кӀелхьарбовлуш берш?»

Ӏийсас элира гулбеллачаьрга: 24«Готтачу неӀарехула чекхдовла хьовса, хӀунда аьлча, Ас боху шуьга чубаха гӀиртинчех, дукхахберш чекхбовлалур бац. 25ХӀусамдас неӀ дӀакъевлича, шу арахь дуьсур ду. И неӀ етташ, дехар дийр ду аш: „Эла! ДӀаеллахьа тхуна“, – бохуш. Амма Цо эр ду шуьга: „Суна шу а ца девза, шу мичара даьхкина а ца хаьа“[+]. 26ТӀаккха аш эр ду: „Оха Хьоьца яа а йиинера, мала а меллера, Ахь тхан урамашкахь хьехамаш а бинера тхуна“, – аьлла. 27[+]Амма Цо эр ду: „Ас боху шуьга, Суна шу а ца девза, шу мичара даьхкина а ца хаьа. Шу массо а харцончаш ду, дӀадовла Суна юххера!“[+] 28[+][+]Цигахь белхар а, цергаш хьекхор а хир ду. Шуна гур бу Делан Олалла тӀе а лаьцна, Далла уллохь болчарна юкъахь ИбрахӀим а, Исхьакх а, Якъуб а, берриш пайхамарш а, ткъа шу цигара лохкур ду[+]. 29Малхбалехьара, малхбузехьара, къилбаседехьара, къилбехьара баьхкинчу наха хиндолчу тойнехь, Делан Олаллехь, шайн меттигаш дӀалоцур ю[+]. 30[+]Амма кхузахь цхьаболу тӀаьххьара хилларш цигахь хьалхара хир бу, цхьаболу хьалхара хилларш тӀаьххьара хир бу»[+].


Ярушалайм бахьана долуш гӀайгӀане хилар


(Маттай 23:37-39)

31[•]Оцу хенахь Ӏийсана тӀевеанчу масех парушхочо элира: «Кхузара дӀаваьлла, кхечу метте ваха веза Хьо – ХӀарод ву Хьо вен гӀерташ», – аьлла[+].

32Ӏийсас жоп делира: «Даха а гӀой, цхьогало санна, зулам деш волчуьнга дӀаала: „Ас жинаш дӀа а лохкур ду, нахана дарбанаш а дийр ду тахана а, кхана а, ткъа кхозлагӀчу дийнахь Сайн болх чекхбоккхур бу“. 33Делахь а, хӀуъа хилахь а, Сан тахана а, кхана а, лама а лела деза, хӀунда аьлча пайхамар Ярушалаймал арахьа вала йиш йолуш вац.

34Ва Ярушалайм! Пайхамарш бойу ахь, хьайна тӀебахкийтиначарна тӀулгаш детта ахь. Мел чӀогӀа лиънера-кх Суна хьан бераш гулдан, олхазаро шен кӀорнеш тӀома кӀел гул ма-ярра, амма хьуна ца лии иза[+]. 35[+]ХӀинца билггала шун ЦӀа Дала дӀатесна ду. Ас боху шуьга, шуна Со гур вац, цхьа хан а еана, аш аллалц: „Декъала ву Везачу Элан цӀарах вогӀуш верг!“»[+]

#### 14


Чкъура кӀел хи хӀоьттина стаг туовар

1Цкъа шоьтан дийнахь парушхойн цхьа куьйгалхо волчу хӀума яа ваханера Ӏийса. Чохь берш леррина хьоьжура Цо дечуьнга[+]. 2Цигахь Цунна дуьхьал нисвелира цхьа стаг. Иза, чкъура кӀел хи а хӀоьттина, оцу цамгарх чӀогӀа бала хьоьгуш вара. 3ТӀаккха Ӏийсас хаьттира Ӏеламчу нахе а, парушхошка а: «Далла леринчу шоьтан дийнахь дарба дан бакъо ю я яц?»[+]

4Уьш бист ца хилира. Ӏийсас, цунах куьг а Ӏоьттина, цомгушчунна дарба а дина, иза дӀавахийтира. 5[+]Ткъа вукхаьрга Цо хаьттира: «Нагахь шун кӀант я, масала, сту гӀуна чу боьжча, сихха дахана иза хьалабоккхур бац аш, Далла леринчу шоьтан де делахь а?»[+]

6Церан Кхуьнга ала хӀумма а дацара.


Хьешашна а, хӀусамдена а дина хьехар

7Ӏийсас тидам бира хьошалгӀа кхайкхина нах баьрччехь йолу меттигаш дӀалаца гӀертар. Цо тӀаккха царна цхьа хьекъале хӀума дийцира:[+] 8[+]«Хьо цхьанхьа зуда ялийначу метте кхайкхина велахь, баьрчче хаа ма гӀерта, хӀунда аьлча хьол лоруш волу стаг а кхайкхина хила там бу цига[+]. 9ТӀаккха хьо а, иза а кхайкхинчу хӀусамдас, тӀе а веана, хьоьга эр ду: „ХӀокху стагана меттиг ло“, – аьлла. Нахана хьалха юьхьӀаьржачу а хӀоьттина, уггар йистера меттиг дӀалаца езар ю хьан. 10Хьо хьошалгӀа кхайкхинчу хӀусамехь неӀарера меттиг дӀалаца, хӀусамдега, хьайна тӀе а веана, алийта: „ДоттагӀа! Вало, хьуьлла баьрчче хаа“, – аьлла. ТӀаккха вукху хьешашна хьалха хьан ларам хир бу, 11[+]хӀунда аьлча хӀора ша лакхара хеташ верг, лах а вина, кӀезиг хетар ву, ткъа ша кӀезиг хеташ верг лакхаваьккхина хир ву»[+].

12Цул тӀаьхьа Ша кхайкхинчу хӀусамдега Ӏийсас элира: «Айхьа нах хӀума яа чукхойкхуш, хьайн доттагӀий а, вежарий а, гергара нах а, хьалдолу лулахой а ма кхайкха, хӀунда аьлча церан таро ю хьо чукхайкха а, шайна дина дика юхадан а. 13Айхьа шун хӀоттош, къенаш, заьӀапнаш, астагӀнаш, бӀаьрзенаш кхайкха. 14Хьо декъала хир ву, хӀунда аьлча церан хьуна иза юхадан таро яц. Делан лаамехь болу нах денлучу дийнахь, юхалур ду хьуна иза»[+].


Доккхачу тойнах лаьцна хьекъале дийцар


(Маттай 22:1-10)

15[•]И хӀума хезча, чохь болчех цхьаммо элира: «Декъала ву Делан Олалла тӀелаьцначарна юкъахь кхачанах кхеттарг!»[+]

16ТӀаккха Ӏийсас дийцира: «Цхьана стага доккха той а хӀоттийна, дуккха а хьеший кхайкхина. 17Той дӀадоло хан тӀекхаьчча, шен ялхо вахийтина цо шуьне кхайкхинчаьрга дӀаала: „Схьадуьйла, дерриг а кийча ду“, – аьлла. 18Амма хьеший, цхьаъ санна, бехказа бийла хӀиттина. Хьалхарчо аьлла: „Ас латта эцна, вахана цуьнга хьажа дезаш ву со, доьху хьоьга, къинтӀера валахь суна“. 19ШолгӀачо аьлла: „Ас пхи шуьста эцна, и стерчий дӀа а доьжна, мега ца мега хьажа воллура со. Суна къинтӀера валахь“, – аьлла. 20КхозлагӀчо аьлла: „Ас зуда ялийна, цундела вогӀийла дац сан“, – аьлла[+]. 21Вухавеанчу ялхочо хӀусамдега и дерриг дӀааьлла. ТӀаккха оьгӀазваханчу хӀусамдас шен ялхочуьнга буьйр дина: „Хьада, чехкка гӀалин урамашкахула а, майданашкахула а чекхвалий, схьабалабе кхуза къенаш, заьӀапнаш, бӀаьрзенаш, астагӀнаш“. 22Юха а веана, ялхочо аьлла: „ХӀусамда! Ахь ма-аллара, дерриг а ас кхочушдина, амма кхин а меттиг ю цӀа чохь“. 23ТӀаккха хӀусамдас юха а тӀедожийна ялхочунна: „Ваха а гӀой, гӀалара аравалий, новкъахь а, керташкахь а гинарг схьавалаве, сан цӀа хьешех дуьззина хилийта. 24Амма, ас боху шуьга, хьалха кхайкхинчех цхьаъ хир вац сан тойнехь“».


Ӏийсан мурд хиларан мах


(Маттай 10:37,[38])

25[•]Ӏийсаца йогӀуш адамийн йоккха тоба яра. Цо, юха а вирзина, элира цаьрга: 26[+]«Стаг Суна тӀаьхьахӀоьттина схьаван а, Сан мурд хила а йиш йолуш вац, Со шен дел а, ненал а, зудчул а, берел а, вежарел а, йижарел а, ур-атталла дахарал а лараме хеташ иза вацахь[+]. 27[+]Шен баланийн мохь[*] схьаэца реза а воцуш, Суна тӀаьхьавогӀург Сан мурд хила йиш йолуш вац[+]. 28Масала, шух цхьаъ бӀов ян лууш ву. Охьа а хиина, шен хин йолу харж лорур яц цо, гӀишло чекхъяккха ахча тоьар ду дац хьажа? 29Цо, бух а боьттина, дӀаерзо ницкъ а ца кхаьчна, гӀишло йолийначохь йитича, массо а и гуш верг воьлур ма ву цунах. 30Цара бохур дара: „ХӀокхо гӀишло йолийначохь чекх а ца яккхалуш йитира“, – бохуш. 31Я, масала, цхьа паччахь ву тӀом бан кечлуш. Цкъа, охьа а хиъна, ойла йийр ю цо, шен итт эзар стаг волчу эскарца ткъа эзар стагаца тӀевогӀучунна дуьхьало ялур ю, я яц аьлла. 32Нагахь шен ницкъ кхочур бац аьлла, цунна хетахь, мостагӀа генахь волччуьра, цо векалш бохуьйтур бу машар боьхуш. 33Делахь, шен долахь долчух дерригенах шух хӀора ца къастахь, Сан мурдаш хила йиш яц шун.

34Туьха дика хӀума ю, амма цуьнан чам дӀабаьлча, стен хуьлуьйтур ду иза юха а дуьра[+]? 35Иза я лаьттах а, я кхеллех а тоха пайденна дац, дӀакхоссан бен. Лергаш долчунна хӀара хезийла!»[+]

#### 15


Байначу уьстагӀах лаьцна хьекъале дустар


(Маттай 18:12-14)

1[+][•]Ӏийсага ладогӀа дуккха а адамаш: ял гулъешберш а, къинош летийнарш а тӀеоьхура. 2Парушхой а, Ӏелам нах а резабоцуш, гӀовгӀа еш бара: «ХӀокху стага къинош летийна адамаш тӀе а оьцу, цаьрца хӀума а йоу», – бохуш[+]. 3ТӀаккха Ӏийсас царна цхьа хьекъале дустар далийра.

4«Мила ву шух, шайн бӀе уьстагӀ юкъара цхьаъ байча, важа безткъе ткъайоьсна эрна арахь а битина, байнарг лохур боцуш, иза карабаллалц[+]? 5Ткъа иза карийча, самукъадаьлла, белшаш тӀе а биллина, цӀа бахьар бу. 6ДоттагӀий а, лулахой а схьа а кхайкхина, уьстагӀ болчо эр ду: „Даккхийде вай цхьаьна, суна сайн байна уьстагӀ карийна!“[+] 7Масала, дохковала бахьана доцуш, Делан лаамехь а волуш везткъе ткъайоьсна стаг ву. Ас боху шуьга, оцу нахана чул, къинош а летийна, юха дохковаьлла, Далла тӀевирзинчу цхьана стагана алсам баккхийбийр бу стигалшкахь берш»[+].


Дайначу ахчанах лаьцна хьекъале дустар

8«Масала, цхьана зудчун драхма цӀе йолу итт дато ахча ду. Царах цхьаъ дайча, стогар а латийна, чохь нуй а хьоькхуш, леррина и лохур ма ду цо, иза карадаллалц. 9Ткъа иза карийча, доттагӀий а, лулахой а схьа а кхайкхина, цо эр ду: „Даккхийдейша соьца: суна дайна ахча схьакарийна!“ 10Ас боху шуьга, лелийначунна дохко а ваьлла, Далла тӀевирзинчу цхьана стагах а Делан маликийн самукъадалар иштта хуьлу».


Байначу кӀентех лаьцна хьекъале дийцар

11Кхин а дийцира Цо: «Цхьана стеган ши кӀант хилла. 12Жимах волчу кӀанта шен дега аьлла: „Дада! Хьайн бахамах суна догӀу дакъа схьалохьа“. Дас шина кӀантана бекъна бахам[+]. 13Дукха хан ялале, жимах волу кӀант, шен дерг вовшах а тоьхна, генарчу махка вахана. Цигахь, сакъоьруш, шен хьал эрна дайина цо. 14Ткъа шадерриг и дайина ваьлча, цу махкахь чӀогӀа мацалла хӀоьттина. Иза таро йоцуш висна. 15ТӀаккха, вахана, цу махкарчу цхьана стагана чухӀоьттина иза. Вукхо хӀара хьакхарчий яжо вахийтина шен аренашка. 16Мацалло бӀарзвина, хьакхарчаша бууш болу акха стоьмаш биина а, шен гай дузо лууш хилла хӀара, амма цхьаммо а кхунна уьш луш ца хилла. 17Метта а веана, цо аьлла: „Мел дукха ялхой бу сан ден цӀахь, церан массеран а шортта яа хӀума ю, ткъа со кхузахь мацалла леш ву! 18ДӀавахана, сайн да волчу юха а вирзина, ас эр ду цуьнга: Дада! Далла хьалха а, хьуна хьалха а къа латийна ас![+] 19ХӀинца со хьакъ вац хьан кӀант ву со ала, хьайн белхало вай, дӀаэцахьа со“. 20Хьала а гӀаьттина, шен да волчу вахара иза.

КӀант геннахь схьавогӀуш дена гира. Цунах къахетта, ведда тӀе а вахана, иза маравоьллина, цунна барт баьккхира дас. 21Ткъа кӀанта элира цуьнга: „Дада! Далла хьалха а, хьуна хьалха а къа латийна ас. ХӀинца со хьакъ вац хьан кӀант ву со ала“. 22Амма дас шен ялхошка элира: „Тоьлла йолу бедар схьа а яй, тӀеюха цунна, пӀелгах мухӀар а долла, кога мачаш а юха[+]. 23Юстийна йолу старгӀа схьа а ялаяй, урс хьакха: той хӀоттор ду вай. 24ХӀунда аьлча хӀара сан кӀант веллачуьра денвелла, вайначуьра карийна“. Уьш сакъера буьйлабелира[+].

25Воккхах волу кӀант оцу хенахь кха тӀехь вара. ЦӀа вогӀуш, шайн бахамна гергакхаьчча, цунна лоькху эшарш а, хелхаран мукъамаш а хезира. 26Цхьа ялхо схьа а кхайкхина, цо хаьттира: „ХӀара хӀун ду?“ 27Ялхочо элира цуьнга: „Хьан ваша цӀа веана. Хьан дас старгӀа ейтина, хӀунда аьлча иза могуш-маьрша юхавирзина“. 28Воккхах волу кӀант, оьгӀазвахана, чу ван ца лууш вара. Дас, ара а ваьлла, чувола аьлла, дийхира цуьнга. 29Амма цо элира дега: „Со хьуна вецаш волу мел дукха хан ю, ахь аьллачунна тӀера ког а ца баьккхина ас, амма ахь суна буьхьиг а ца елла, соьга сайн доттагӀашца сакъерийта. 30Ткъа шен хьал мехкаршца сакъоьруш хаьхкина волу хьайн кӀант цӀа веача, цунна юстийна старгӀа йийна ахь“[+]. 31Амма дас элира воккхах волчу кӀанте: „Сан кӀант! Хьо гуттар а соьца ма ву, сан долуш дерг шадерриг а хьан ма ду. 32ХӀинца вай самукъадаьлла хила ма деза, хьан ваша веллачуьра денвелла, вайначуьра карийна“».

#### 16


Тешаме воцучу урхалхочух лаьцна хьекъале дийцар

1Шен мурдашна Ӏийсас кхин цхьа хьекъале дийцар далийра: «Цхьана хьалдолчу стеган бахаман дола деш урхалхо хилла. Цхьаммо аьлла цу хьолахочуьнга, цуьнан бахам урхалхочо байина дӀабоккхуш бу аьлла. 2Урхалхо тӀе а кхайкхина, хӀусамдас хаьттина: „И хӀун ду суна хьох лаьцна хезаш дерг? ДӀа а гӀой, хьайн балхах жоп дала кечам бе, кхин дӀа хьоьга урхалла ца дойту ас“, – аьлла. 3ТӀаккха урхалхочо ойла йина: „Ас хӀун дан деза? ХӀусамдас со балхара дӀавоккхуш ву. Латта ахка ваха сан ницкъ бац, сагӀа деха эхь хета. 4ХӀа! Суна хаьа хӀун дан деза, кхузара дӀаваьккхича кхечу меттехь со тӀеэцийта“. 5Цхьацца кхойкхуш, шен хӀусамден декхархой тӀекхайкхина цо. Хьалхарчуьнга хаьттина: „Хьо мел декхарийлахь ву сан хӀусамдена?“ 6Вукхо жоп делла: „БӀе черма зайтдаьтта“. Урхалхочо аьлла цуьнга: „ХӀара хьайн декхар тӀеяздина кехат схьа а эций, сихха охьахаий, дӀаязде: шовзткъе итт“. 7Юха кхечуьнга хаьттина: „Хьо мел дала дезаш ву сан хӀусамдена?“ Цо аьлла: „Эзар гали кӀа“. Урхалхочо аьлла: „Хьайн декхаран кехат схьа а эций, дӀаязде: бархӀ бӀе гали“. 8ХӀусамдас хастийна тешаме воцу урхалхо, сел кхетаме иза хиларна. Бан а бу хӀокху заманна хьакъ болу нах Делан нуьрехь болчу нахал кхетаме, шаьш санна болчаьрца гӀуллакх догӀуш[+].

9Ас боху шуьга, харц дуьненан хьолах пайда а оьцуш, шайна доттагӀий лаха. Юха, и хьал шух дуьсур долчу хенахь, Дала Шен даим лаьттачу цӀа чохь тӀеоьцур ду шу. 10КӀезигчу хӀуманна тӀехь тешаме верг доккхачунна тӀехь а тешаме ву, ткъа кӀезигчунна тӀехь тешаме воцург доккхачунна тӀехь а вац[+]. 11Нагахь шу дуьненан хьал гулдеш тешаме ца хиллехь, стигалахь бакъдолу хьал шух хьан тешор ду[+]? 12Неханиг шух тешна дита мегаш ца хилча, шуниг хьан лур ду шуна?

13[+]Шина хӀусамдена гӀуллакх далур дац цхьана ялхочуьнга. Цунна цхьа хӀусамда везар ву, важа везар вац, я цхьанна хьесталур ву, ткъа вукхунах вешар вац. Цундела цхьаьний – Далла а, хьолана а ялхой хилалур дац шу»[+].


Товрат а, Делан Олалла а


(Маттай 11:12, 13; 5:31, 32; Марк 10:11,[12])

14[•]Ахча дукха дезаш болу парушхой и дерриг а хаза а хезаш, Ӏийсах боьлуш бара[+]. 15Ткъа Цо элира цаьрга: «Шу нахана хьалха диканаш хила гӀерташ ду, амма Далла хаьа шун дагахь дерг. Адамашна мехала хетарг Далла боьха хета[+].

16[+]Товрат-хьехамаш а, пайхамарша яздинарг а Яхьъя-пайхамар гучуваллалц лелла, ткъа цу хенахь дуьйна Делан Олаллех лаьцна болу хаза кхаъ а кхайкхош бу. Массо а чӀогӀа Делан Олалла тӀелаьцначарна юкъахь хила лууш а ву[+]. 17[+]Амма стигалний а, латтаний а атта хир ду дӀакъовладала, товрат-хьехамаш тӀера цхьа сиз дӀадовчул[+].

18[+]ХӀора, шен зуда а йитина, кхин ялош верг ямарта волуш ву, и санна ямарта йитина зуда ялош верг а ву»[+].


Хьолахо а, ЛаӀзар а

19Юха Ӏийсас дийцира: «Вехаш хилла цхьа хьалдолу стаг. Деза а, хаза а духар тӀе а духий, хӀора дийнахь той а хӀоттадой, сакъоьруш хилла цо. 20Ткъа цуьнан кевнна йисттехь Ӏуьллуш, ЛаӀзар цӀе йолуш сагӀадоьхург хилла, дерриг дегӀ дӀалаьцна даьӀнаш а долуш. 21Хьолахочун стоьла тӀера охьаэгна юьхкаш йиъна а, хӀума яа лууш хилла цунна. ЖӀаьлеша, тӀе а догӀий, цуьнан даьӀнашна тӀе мотт хьоькхуш хилла. 22Эххар а сагӀадоьхург велла. Маликаша ИбрахӀимна юххе, баьрччехь йолчу метте, дӀаваьхьна иза. Хьолахо а велла, иза дӀавоьллина[+]. 23Жоьжахатин цӀергахь Ӏазапехь воллуш, дӀахьаьжначу хьолахочунна геннахь ИбрахӀим а, цунна уллохь ЛаӀзар а гина[+]. 24Мохь а тухуш, дехар дина хьолахочо: „Ва сан да ИбрахӀим! Къинхетам бехьа сох. ЛаӀзар ваийтахьа, шен пӀелг хи чу а Ӏоьттина, сан мотт шелбайта, хӀокху цӀергахь чӀогӀа холчохь ву-кх со!“ – аьлла[+]. 25Амма ИбрахӀима аьлла: „Сан кӀант! Дагадаийта, хьо муха Ӏаш вара. Хьуна дерриг а диканиг кхаьчнера хьайн дахарехь, ткъа ЛаӀзарна – дерриг вониг. ХӀинца цунна кхузахь синтем хилла, ткъа хьо баланехь ву. 26Цул сов, хьуна а, тхуна а юкъахь чӀогӀа кӀорга Ӏин даьккхина. Нагахь кхузара цхьанна хьуна тӀеван лиъча а, иза дӀавалур вац, цигара цхьа а кхуза сехьа а валалур вац“. 27ТӀаккха аьлла хьолахочо: „Ас доьху хьоьга, ЛаӀзар вахийтахьа сан ден хӀусаме, 28сан пхи ваша ма ву. Цаьрга дӀахоуьйтур дара цо кхузахь дерг, хӀара Ӏазап хьега уьш кхуза ца кхачийта“. 29ИбрахӀима аьлла цуьнга: „Церан Мусан а, кхечу пайхамарийн а деза йозанаш ду, цара яздинчуьнга ладогӀа дезаш ма бу уьш!“[+] 30Хьолахочо жоп делла: „ХӀан-хӀа, дада ИбрахӀим! Нагахь веллачех цхьаъ шайна тӀевеача, лелийначунна дохко а бевлла, Далла тӀебоьрзур бара уьш“. 31ТӀаккха ИбрахӀима аьлла цуьнга: „Нагахь Мусага а, кхечу пайхамаршка а ла ца догӀахь, веллачуьра денвеллачух а уьш тешар бац“»[+].

#### 17


Къа латадайтарх, гечдарх, тешамах, декхарх лаьцна


(Маттай 18:6, 7, 21, 22; Марк 9:42)

1[•]Ӏийсас элира Шен мурдашка: «Стаге къа латадойтуш долу хӀума тӀе ца догӀуш дуьсур дац. Амма декъаза ву ша бахьана долуш нахе къа латадайтина стаг[+]. 2Делах тешаш болчу лахара болчех цхьаьнга къа латадойтучул, хьеран тӀулг, коча а оьллина, ша хӀорда чу кхоссийтар гӀоле ю цу стагана[+]. 3[+]Шаьш ларлолаш! Нагахь хьан вашас къа латадахь, бехк баккха цуьнгара, амма иза дохковалахь, гечде цунна[+]. 4Нагахь хьан вашас дийнахь ворхӀазза хьуна дуьхьал къа латадахь, амма ворхӀаззе а хьо волчу а веана: „Со дохковаьлла“, – алахь, гечде цунна»[+].

5ТӀаккха векалша элира Ӏийсага: «Алсамбаккхахьа тхан тешам», – аьлла[+].

6Ӏийсас элира: «Нагахь санна шун тешам жимачу буьрттигал а белахьара, аш оцу комарийн дитте ала тарлора: „Орамашца схьа а далий, хӀорда чу догӀало!“ Цо аш бохург дийр дара[+].

7Масала, шун цхьаннан охуш я жа дажош ялхо ву. Иза арара балхара цӀа веача, хьан эр ду аш цуьнга: „Схьавола, хӀокху метте агӀорвалий, хьайна хӀума яа“? 8Мелхо а, аш цуьнга эр ду: „Суна яа хӀума кечъе, юкъ а ехкий, сан гӀуллакхе хьажа со йиина а, мелла валлалц, тӀаккха – айхьа а яа а яа, мала а мала“. 9Шена тӀедиллинарг ялхочо кхочушдича, цунна баркалла хьан эр ду аш? 10Иштта аша а, шаьш дан деза гӀуллакх кхочушдай, ала: „Тхо хьакъ доцу ялхой бен дац – оха тхайна тӀедиллина гӀуллакх кхочушдина“».


Чкъуран цамгар йолу итт стаг туовар

11Ярушалайме воьдуш, Шамранан а, Галилайн а шина мехкан дозанехула схьавогӀуш вара Ӏийса. 12Иза цхьана юьрта чувулуш, Цунна дуьхьалкхийтира дӀа ца йоьрзу чкъуран цамгар йолу итт стаг. Геннахь севцина,[+] 13маьхьарий хьаькхира цара: «Ӏийса! Устаз! Къинхетам бехьа тхох!» – аьлла.

14[+]Уьш гиначу Ӏийсас элира: «Даха а гӀой, динан дайшна шаьш гайта», – аьлла.

Цомгуш нах, дӀабоьлххушехь, новкъахь шайн цамгарх цӀинбелира[+]. 15Царах цхьаъ, ша товеллий а хиъна, мохь туххуш Далла хастам а беш, вуха вирзира. 16Ӏийсана хьалха гора а воьжна, Цунна баркаллаш баха хӀоьттира иза. Иза шамранхо вара[+]. 17ТӀаккха Ӏийсас хаьттира: «Итт стаг ца товелла цамгарх? Важа исс мичахь ву? 18Далла хастам бан веанарг кхечу къомах волу хӀара стаг бен ма вац?» 19ТӀаккха цу шамранахочуьнга элира Цо: «ХьалагӀатта, дӀавало. Хьан тешаро цамгарх кӀелхьарваьккхи хьо»[+].


Делан олалла тӀекхачар


(Маттай 24:23-28, 37-41)

20[•]Цкъа парушхоша хаьттира Ӏийсага: «Делан Олаллин де тӀе маца кхочур ду?» – аьлла.

Цо жоп делира: «Шуна гучу кепехь догӀур дац Делан Олалла[+]. 21Цхьаьнгге а алалур дац: „Иза кхузахь ду“ я „ДӀогахь ду“, хӀунда аьлча Делан Олалла шуна юкъахь ду».

22ТӀаккха Шен мурдашка элира Цо: «Цхьа хан йогӀур ю Адамийн КӀентан денойх цхьа де гина а, ган шу сатесна долуш, амма шуна и де гур дац[+]. 23Шуьга эр ду: „Иза кхузахь ву“, я „ДӀогахь ву“, амма И гур вара алий, шу дӀа ма хьовда[+]. 24Ерриг а стигал цхьана йистера вукху йисте кхаччалц серлаяьккхина, стелахаьштиг санна, хир ву Адамийн КӀант Шен дийнахь. 25Амма и де тӀекхачале, дуккха а баланаш лан дезар ду Цуьнан. ХӀокху адамийн тӀаьхьено эккхор а ву Иза[+]. 26[+]Нохьа-пайхамаран деношкахь ма-хиллара хир ду Адамийн КӀентан деношкахь а[+]. 27[+]Нах дууш, молуш, зударий балош, маре оьхуш бара Нохьа-пайхамар хӀордкеманна чу валлалц. Амма цул тӀаьхьа хи а хьаьдда, и берриг нах хӀаллакьхилира[+]. 28[+]Изза дара ЛутӀа волчу деношкахь а: дуура, молура, оьцура, духкура, дӀадоьра, гӀишлош йора. 29Амма ЛутӀа Седамера араваьллачу дийнахь стигалара, догӀа санна, деанчу цӀеро а, саьмгало а дерриг а адам хӀаллакдира[+]. 30Иштта хир ду Адамийн КӀант гучувоккхучу дийнахь а.

31[+]Оцу дийнахь тхов тӀехь нисвелларг шен хӀуманаш схьаэца цӀа чу ма гӀо. Эрна арахь верг цӀа юха ма верза[+]. 32[+]Дагадаийта шайна ЛутӀин зудчух хилларг[+]. 33[+]Шен са лардечо иза хӀаллакдийр ду, ткъа са дӀалочо иза Ӏалашдийр ду[+]. 34Билггала боху шуьга: цу буса цхьаьна дӀабийшинчех цхьаъ дӀаоьцур ву, ткъа важа вуьтур ву. 35-36КӀа оручу шина зудчух цхьаъ дӀаоьцур ю, важа юьтур ю»[*].

37«Мичахь хир ду иза, Эла?» – аьлла, хаьттира Цуьнан мурдаша.

Ӏийсас элира: «Дакъа долчу хьаргӀанаш а гуллур ю».

#### 18


Йисина Ӏачу зудчух а, кхелахочух а лаьцна хьекъале дийцар

1Гуттар а доӀанаш деш, догйовха хилийтархьама, Ӏийсас Шен мурдашна цхьа хьекъале хӀума дийцира:[+] 2«Цхьана гӀалахь вехаш цхьа кхелахо хилла. Иза Делах ца кхоьруш а, нахах эхь ца хеташ а стаг хилла. 3Оццу гӀалахь ехаш йисина Ӏаш йолу зуда а хилла. Денна а кхелахочунна тӀе а оьхуш, цуьнга дехарш деш хилла цо: „Сан довхочуьнца болчу къовсамехь нийсонна тӀе кхачаехьа со“, – бохуш. 4Цхьа хан яллалц цунна накъосталла ца деш Ӏийначу кхелахочо эххар а ойла йина: „Делах ца кхерахь а, нахах эхь ца хетахь а, 5оцу зудчунна гӀо дан деза ас, хӀора дийнахь схьа а оьхуш, цуьнга со хьийза ца вайта“, – аьлла».

6Везачу Эло аьлла: «Ойла елаш оцу харц кхелахочо дуьйцучух лаций. 7Дийнахь а, буса а Шега кхойкхуш болу, Ша хаьржина болу нах нийсонна тӀе кхачор бац Дала? Церан дуьхьа сихлур вац Иза[+]? 8Ас боху шуьга: Цо, хьем ца беш, нийсоне кхочуьйтур бу уьш. Амма Адамийн КӀант дуьнен чу веача, карор буй теша Цунна Шех тешаш болу нах?»[+]


Парушхочух а, ял гулъешволчух а лаьцна хьекъале дийцар

9Шайх тоам а бина, кхечарах ца бешачу нахана цхьа хьекъале хӀума дийцира Ӏийсас:[+] 10«Ши стаг вахана Делан цӀа чу доӀа дан: цхьаъ – парушхо, важа – ял гулъеш верг[+]. 11Парушхочо, дӀа а хӀоьттина, доӀа деш хилла: „Дела! Хастам бу Хьуна, талорхой, харцончаш, нахаца леларш я хӀара ял гулъеш верг санна со ца хиларна[+]. 12КӀирнах шозза марха а кхобу ас, сайн тӀедогӀучу хьолах уьтталгӀа дакъа нахана сагӀина а ло ас“, – бохуш[+]. 13Гено лаьтташ вара ял гулъеш верг. Стигала ши бӀаьрг хьала хьажо а ца ваьхьаш, шен некха тӀе буй а бетташ, бохура цо: „Дела! Къинхетам бехьа сох, къинош летийначу стагах“, – бохуш[+]. 14[+]Билггала боху шуьга, цу шиннах геч а дина цӀа ваханарг ял гулъеш верг ву. ХӀунда аьлча хӀора ша лакхара хеташ верг, лах а вина, кӀезиг хетар ву, ткъа ша кӀезиг хеташ верг лакхаваьккхина хир ву»[+].


Ӏийсас бераш декъалдо


(Маттай 19:13-15; Марк 10:13-16)

15[•]Ӏийса волчу кегий бераш а даладора, Цуьнга, уьш декъалдеш, царна тӀехула куьйгаш лацийта. И гиначу мурдаша берашца болу нах човхабора. 16Амма Ӏийсас, бераш Шена тӀе а кхайкхина, элира мурдашка: «ХӀара бераш тӀедахкийта Суна, царна дуьхьало ма е, хӀунда аьлча Делан Олалла тӀелаьцнарш уьш санна бу. 17Билггала боху шуьга: беро санна, Делан Олалла тӀе ца лоцуш верг цкъа а Делаца хир вац»[+].


Хьалдолу хьаькам


(Маттай 19:16-30; Марк 10:17-31)

18[•]Цхьана хьаькамо хаьттира Ӏийсага: «Дика Устаз! Ас хӀун дан деза Дела волчохь цкъа а чекхдер доцу дахар кхачийтархьама?»[+]

19«Сох „дика“ хӀунда олу ахь? – хаьттира Ӏийсас. – Цхьа а вац дика, цхьа Дела воцург[+]. 20[+]Дала тӀедехкина гӀуллакхаш хьуна хууш ма ду: „Нахаца ма лела, адам ма де, къола ма де, харц тоьшалла ма де, дай-наний лара“?»[+]

21«Беран хенахь дуьйна и дерриг кхочушдеш схьавогӀуш ву со», – аьлла хьаькамо[+].

22И хезча, Ӏийсас элира: «Кхин цхьа хӀума дан деза ахь: хьайн долахь дерг дерриг дӀа а дохкий, къечарна дӀасадекъа, тӀаккха стигалахь жовхӀар хир ду хьан. Цул тӀаьхьа, схьа а волий, Суна тӀаьхьахӀотта»[+]. 23Хьаькам гӀайгӀане вуьйжира и хезча, хӀунда аьлча иза чӀогӀа хьал долуш стаг вара.

24Ӏийсас, цуьнга хьаьжча, иза гӀайгӀане вожар а гина, элира: «Мел хала ду хьал долчу стагана Делан Олалла тӀе а лаьцна, Далла уллохь хила[+]. 25Эмкална механ Ӏуьргахула чекхъяла атта ду, хьал долчу стагана Делан Олалла тӀе а лаьцна, Далла уллохь хуьлучул».

26И дерриг хезначара хаьттира: «КӀелхьара мила ваккхалур ву ткъа?»

27Ӏийсас жоп делира: «Адамашка ца далун дерг Деле далур ду»[+].

28ТӀаккха Кипас элира: «Тхо ду-кх, дерриг а дитина, Хьуна тӀаьхьахӀиттинарш»[+].

29Ӏийсас элира: «Билггала боху шуьга: Делан Олалла кхайкхоран дуьхьа шен цӀа а, да-нана а, зуда а, бераш а, йиша-ваша а дитинчунна[+] 30хӀинца а алссам дерг хир ду, ткъа тӀейогӀу йолчу заман чохь Делаца долу цкъа а чекхдер доцу дахар а хир ду».


Ӏийсас кхозлагӀа Шен кхалхарх а, денваларх а лаьцна дуьйцу


(Маттай 20:17-19; Марк 10:32-34)

31[•]Шен шийтта векал юьстах а кхайкхина, Ӏийсас элира цаьрга: «Вай хӀинца Ярушалайм лаьттачу хьаладовлуш ду, цигахь дерриг кхочуш хир ду Адамийн КӀантах пайхамарша дӀаяздинарг. 32Иза кхечу къаьмнех болчу нахе дӀалур ву. Уьш Цунах боьлуш, Иза хьийзош, Цунна тӀе шеташ етташ хир бу. 33Цара Цунна шед еттар ю, тӀаьххьара вуьйр а ву, амма кхозлагӀчу дийнахь Иза денлур ву»[+].

34Цо дийцинчух векалш ца кхийтира, Цуьнан дешнийн маьӀна царна къевлина дара[+].


Ерихон-гӀали уллохь бӀаьрзе сагӀадоьхург туовар


(Маттай 20:29-34; Марк 10:46-52)

35[•]Ӏийса Ерихон-гӀали улло кхочучу хенахь, некъа йистехь сагӀа доьхуш Ӏара цхьа бӀаьрзе стаг[+]. 36Уллохула тӀехдовлучу адамийн гӀовгӀа а хезна, цо хаьттира: «И хӀун ду?» – аьлла.

37Цунна жоп делира: «Назартера Ӏийса ву и тӀехволуш верг», – аьлла.

38ТӀаккха бӀаьрзечо мохь хьаькхира: «Даудан кӀант Ӏийса! Къинхетам бехьа сох!» – аьлла[+].

39Хьалха богӀучу наха чехавора иза, гӀовгӀа ма е бохуш. Амма цо кхин а чӀогӀа мохь беттара: «Даудан кӀант! Къинхетам бехьа сох!» – бохуш.

40Ӏийсас, саца а сецна, и стаг Шена тӀевалавайтира. Иза тӀекхаьчча, хаьттира цуьнга: 41«Соьгара хӀун оьшу хьуна?» – аьлла.

БӀаьрзечо дийхира: «Эла! Са гуш хила лаьара суна», – аьлла.

42Ӏийсас элира цуьнга: «Са гуш хила хьайна! Хьан тешаро кӀелхьарваьккхи хьо»[+].

43Цу сохьта бӀаьрзечун са схьадеара. Иза Ӏийсана тӀаьхьа вахара, Далла хастамаш а беш. И дерриг гина нах даггара Далла хастамаш бан хӀиттира.

#### 19


Ӏийса а, Закай а

1Цул тӀаьхьа Ӏийса Ерихон-гӀалахула чекхволуш вара[+]. 2Цу гӀалахь вехаш вара ял гулъечеран хьаькам а волуш, хьал долуш цхьа стаг. Цуьнан цӀе Закай яра. 3Закайна чӀогӀа лаьара Ӏийса ган, амма дегӀана жима волу дела, нахана тӀехула ца хьажалора иза. 4Ведда хьалха дӀа а вахана, цхьана комарийн дитта тӀе хьалавелира иза, тӀехволу Ӏийса гархьама, хӀунда аьлча Ӏийса цигахула дӀаваха везаш вара. 5Закай волчу метте тӀевеана, хьала а хьаьжна, Ӏийсас элира: «Закай, сихха чувосса! Хьо волчохь саца веза Со тахана».

6Вукхо, сиха чу а воьссина, хазахетарца тӀеийцира Ӏийса шен хӀусамехь. 7И дерриг гина, резабоцучара вовшашлахь шабарш дора: «Къинош летийначу стеган хӀусаме хьошалгӀа веа-кх Иза»[+].

8Закайс, хьала а гӀаьттина, элира Везачу Эле: «Эла! Ас сайн ах бахам къечарна дӀалур бу, нагахь ас цхьана хӀумана тӀехь стаг левинехь, цунна хилла зе доьазза меттахӀоттор ду!»[+]

9Ӏийсас элира: «Тахана къинхетам боьссина кху хӀусаме, хӀунда аьлча иза а ИбрахӀиман кӀант ву[+]. 10[+]Адамийн КӀант дайнарг каро а, кӀелхьардаккха а веана ма ву».


Итт дашо ахчанах лаьцна хьекъале дийцар


(Маттай 25:14-30)

11[•]ЛадугӀучарна Ӏийсас цхьа хьекъале хӀума дийцира. Иза Ярушалаймана уллохь волу дела, халкъана моттаделира Делан Олалла хӀинццехь гучудаьлла хир ду[+]. 12Ӏийсас дийца долийра: «Паччахьан цӀийнах волу цхьа стаг хилла генарчу махка ваха араволуш, цу махкахь шен паччахьан бакъонаш чӀагӀ а йина, вухаверзархьама. 13Ша дӀавахале, шен ялхой схьа а кхайкхина, цаьрга итт дашо ахча а делла, аьлла цо: „Со вухавале, хӀара ахча пайда хуьлучу гӀуллакхна хьажаде“. 14Амма оцу махкарчу нахана ца везара и стаг. Цара цунна тӀаьххье хьадалчаш бахийтира, шайн лаам дӀахаийта: „Тхуна ца лаьа и стаг тхайн паччахь хила“, – аьлла[+].

15Паччахь а хилла, ша вухавеача, цу стага схьакхайкхийтира шен ялхошка. Цаьрга, шен ахчанах хӀун пайда хилла аьлла, хаьттира цо. 16Хьалхарчу ялхочо, ван а веана, элира: „Эла! Хьан цхьана дашо ахчано итт дашо ахча пайда бина“, – аьлла. 17ХӀусамдас аьлла цуьнга: „Дика ду, хьо дика ялхо ву. Хьо кӀезигчу хӀуманна тӀехь тешаме хиларна, хьан куьйгалла кӀел итт гӀала ло ас“[+]. 18ШолгӀачо аьлла: „Эла! Хьан цхьана дашо ахчано пхи дашо ахча пайда бина“. 19„Хьо пхеа гӀалина тӀехь куьйгалла дан хӀоттаво ас“, – аьлла цуьнга паччахьо. 20-21Схьавеана, кхозлагӀчо аьлла: „Эла! ХӀара ду хьан дашо ахча, со хьох кхоьру дела, йовлакха юкъахь Ӏалашдинера ас иза, хӀунда аьлча хьо къиза стаг ву: айхьа дӀа ца йиллинчуьра хӀума схьаоьцу ахь, айхьа дӀа ца дийначуьра ялта хьокху ахь“, – аьлла. 22Паччахьо элира цуьнга: „Айхьа-хьайна кхел йи ахь, мекара ялхо! Хьуна хаьара со къиза стаг вуйла: айса дӀа ца йиллинчуьра хӀума схьаоьцуш а, айса дӀа ца дийначуьра ялта хьокхуш а[+]. 23Со цӀа вале оцу ахчанах суна пайда хӀунда ца бира ахь, тӀе са а йоккхуш иза юхалург делла а?“ – аьлла. 24ТӀаккха уллохь лаьттачаьрга элира цо: „Схьаэца цуьнгара дашо ахча, дӀало иза итт дашо ахча пайда бинчунна“, – аьлла. 25Ялхоша элира: „Эла! Цуьнгахь итт дашо ахча долуш ма ду“, – аьлла. 26[+]Паччахьо жоп делира: „Ас боху шуьга: долчунна кхин а тӀелур ду, ткъа доцучуьнгара цуьнан данне а доцург а дӀадоккхур ду[+]. 27[+]Ткъа аса шайна тӀехь паччахьалла дан ца лууш хилла болу сан мостагӀий, схьа а балабай, хӀокху меттехь, суна хьалхахь байа“, – аьлла»[+].


Ӏийса декъалварца Ярушалайма чувар


(Маттай 21:1-11; Марк 11:1-11; Яхьъя 12:12-19)

28[•]Шен дийцар чекх а даьккхина, Ярушалайме боьдучу новкъахула мурдашна хьалхаваьлла вахара Ӏийса. 29Зайт-диттийн ломан басенашкахь Ӏохкуш йолу Бет-Паг а, Бет-ХӀина а гӀаланашна тӀекхочуш, Шен мурдех шиъ вахийтира Цо, царна тӀе декхар а диллина:[+] 30«Шайна хьалха лаьттачу юьрта дӀагӀо. Шу юьрта чу довллушехь, цхьа а стаг тӀе а хааза, дӀайихкина къона вир карор ю шуна, схьа а ястий, иза кхуза схьаялае. 31Цхьамма шайга хаттахь: „Схьа хӀунда йосту аш иза?“ – аьлла, „Элана оьшу хӀара“, – эр ду аш».

32ДӀабаханчу мурдашна, Ӏийсас ма-аллара, карийра дерриг а. 33Цара вир схьайостучу хенахь, хӀусамдайша хаьттира: «Вир схьа хӀунда йосту аш?» – аьлла.

34Кхара жоп делира: «ХӀара Элана оьшу», – аьлла. 35Мурдаша, вир схьа а ялийна, цунна тӀе шайн тӀехулара бедар а кхоьссина, Ӏийса тӀехаийра. 36Иза новкъа вогӀуш, цара шайн бедарш Цунна хьалха некъа тӀе охьатуьйсура[+].

37Зайт-диттийн лам тӀера некъ охьабоьрзучу меттехь берриг мурдаш самукъадаларца, мохь туххуш Далла хастамаш бан буьйлабелира, шайна мел гина тамашийна гӀуллакхаш бахьана долуш: 38[+]«Декъала ву Везачу Элан цӀарах вогӀуш волу Паччахь! Стигалахь барт бу, лакхахь хастам бу!» – бохуш[+].

39Нахана юкъара цхьаболчу парушхоша элира Ӏийсага: «Устаз! Совцабе Хьайн мурдаш!» – аьлла[+].

40Цо жоп делира царна: «Билггала боху шуьга: нагахь уьш совцахь, тӀулгаша а маьхьарий деттар ду»[+].


Ӏийсан Ярушалаймах болу тийжам

41Уьш Ярушалаймана улло кхаьчча, гӀала а гина, Ӏийсан бӀаьргех хи делира[+]. 42Цо элира: «Маржа-яӀ! ХӀокху дийнахь мукъана а хьайна чохь бартехьа болу некъ хилийта хӀун оьшу хьуна хиъча!.. Амма тахана лачкъийна ду-кх и хьан бӀаьргех[+]. 43Цхьа денош догӀур ду, мостагӀаша го а тесна, баьрзнаш а дина, хьо юкъа а йоьллина, массо а агӀор хьо къовлуш[+]. 44ТӀулга тӀехь тӀулг а ца буьтуш, йохор ю хьо, хьан бахархой а бойур бу. И дерриг хир ду, хьайна чу Веза Эла воьссина хан хьуна ца хаар бахьана долуш»[+].


Делан цӀийнан керт цӀанъяр


(Маттай 21:12-17; Марк 11:15-19; Яхьъя 2:13-22)

45[•]Делан цӀийнан керта а веана, цигара мах беш болу нах дӀалахка волавелира Ӏийса. 46[+]«Яздина ду, – бохура Цо цаьрга, – „Сан цӀа доӀанаш ден цӀа олуш хир ду“, – аьлла, ткъа аш кхунах зуламхойн бен бина»[+].

47[+]Ӏийсас хӀора дийнахь Делан цӀийнан кертахь хьоьхура. Динан коьрта дай а, Ӏелам нах а, баккхий нах а Ӏийса хӀаллакван лууш бара. 48Амма церан аьтто ца болура, хӀунда аьлча дерриг адам гуттар а Цуьнца дара, хӀора Цуьнан даше ладугӀуш.

#### 20


Ӏийсан олалла шеконе диллар


(Маттай 21:23-27; Марк 11:27-33)

1[•]ТӀаьхьо, Ӏийса Делан цӀийнан кертахь хаза кхаъ кхайкхош волуш, Цунна тӀебаьхкира динан коьрта дай а, Ӏелам нах а, баккхий нах а. 2«Муьлхачу бакъонца ду Ахь деш дерг? Хьан елла Хьуна и бакъо?» – аьлла, хаьттира цара[+].

3Ӏийсас жоп делира: «ХӀинца Аса а дийр дара шуьга цхьа хаттар: 4Яхьъяна хих нах чекхбаха елла бакъо стигалара яра я адамашкара яра?»[+]

5ТӀебаьхкинарш вовшийн барт бан хӀиттира: «Нагахь вай: „Стигалара яра“, алахь, Цо хоттур ду: „Цунах хӀунда ца тийшира шу?“ – аьлла[+]. 6Амма нагахь: „Адамашкара яра“, – алахь, наха вайна тӀулгаш кхуьссур ду, хӀунда аьлча уьш тешна бу Яхьъя пайхамар хиларх»[+]. 7Цара жоп делира: «Ца хаьа тхуна», – аьлла.

8Ӏийсас элира: «ТӀаккха Ас а эр дац шуьга, муьлхачу бакъонца деш ду Айса деш дерг».


Кемсийн беш лелорхочух лаьцна хьекъале дийцар


(Маттай 21:33-46; Марк 12:1-12)

9[+][•]Юха Ӏийсас нахана цхьа хьекъале хӀума дийцира: «Цхьана стага кемсаш йийна хилла. Уьш лело белхалошка дӀа а елла, дуккха а ханна цӀера ваьлла хилла иза[+]. 10Кемсаш хуьлучу хенахь шен ялхо вахийтина цо белхалошна тӀе, гулбинчу стоьмех цхьа дакъа да шена аьлла. Амма белхалоша ялхо, етта а йиттина, ваьсса цӀа хьажийна. 11ХӀусамдас кхин цхьа ялхо а вахийтина, амма цара, етта а йиттина, сийсаз а вина, хӀумма а ца луш, дӀахьажийна иза а. 12Цо кхозлагӀа ялхо вахийтина. Белхалоша йиттина, цӀийх а вуьзна, эккхийна иза а[+]. 13ТӀаккха хӀусамдас аьлла: „ХӀун дан деза ас? Сайн хьоме кӀант вахийта веза ас, цуьнга мукъана а ларам хир бац теша церан?“[+] 14Амма шайна тӀевеана и кӀант гича, белхалойн сацам хилла: „Иза хинволу хӀусамда ву. Вай иза вен веза, тӀаккха цуьнан бахам вайна буьсур бу“[+]. 15Кемсийн бешара ара а ваьккхина, вийна цара иза.

Ткъа хӀинца хӀун дийр ду царна хӀусамдас[+]? 16Ван а веана, и белхалой байа а байина, кхечаьрга дӀалур ю-кх кемсийн беш».

ЛадугӀучара элира: «Иза иштта ма хуьлийла!»[+]

17[+]Ӏийсас, леррина цаьрга а хьаьжна, элира: «ХӀун маьӀна долуш ду Делан Йозанан дешнаш:

„ГӀишло еш пхьераша дӀакхоьссина тӀулг
цӀийнан сонан йистехь коьрта тӀулг хилла, дӀахӀоьттина“[+]?

18Муьлхха а оцу тӀулга тӀе охьавоьжнарг аталур ву, ткъа и тӀулг цхьанна тӀе боьжча, цо хьошур ву»[+].

19[•]И дийцар шайна дуьхьал далийна дуй кхетта, цу сохьта Ӏийса лаца аьтто лоьхура динан дайша а, Ӏеламчу наха а. Амма уьш нахах кхоьрура.


Паччахьна ял яларх лаьцна


(Маттай 22:15-22; Марк 12:13-17)

20Цара Ӏийса леррина тергалвора, Цунна тӀе шайн мотт бетта нах а оьхуьйтуш. Муьлххачу даша тӀехь ваьлла а Иза галвалахь, мехкан куьйгалхочун Ӏедале дӀаваларе сатуьйсуш, и мекара нах гонах хьийзара Цунна, шаьш диканаш бу а моттуьйтуш[+]. 21Цкъа хаьттира мотт беттачара: «Устаз! Хьан дешнаш а, хьехамаш а нийса буй хаьа тхуна. Стаге ца хьожуш, Ахь нийса хьоьху Далла лууш дерг. 22Алахьа, нийса дуй те римхойн паччахьна ял ялар я дац?»[+]

23Церан мекарло гуш, Ӏийсас элира:[+] 24«Схьагайтал Суна дато динари-ахча. Хьенан сурт ду кху тӀехь диллинарг, хьенан цӀе ю язйина?»

«Римхойн паччахьан ю-кх», – элира цара.

25ТӀаккха Цо жоп делира цаьрга: «Делахь, паччахьна паччахьна доггӀург дӀало, Далла – Далла доггӀург»[+].

26Нахана хьалха цхьана а хӀуманна тӀехь Иза лаца а ца велла, Цуьнан жоьпах цецбевлла, дӀасевцира мотт беттарш.


Денваларх лаьцна


(Маттай 22:23-33; Марк 12:18-27)

27[+][•]Ӏийсана тӀе садукъой баьхкира. Уьш ца тешара велла стаг денваларх. Цара хаьттира Цуьнга:[+] 28[+]«Устаз! Муса-пайхамаро яздина вайна, нагахь стаг велча, цуьнан зуда доьзалхо воцуш йисахь, веллачун вашас и зуда яло еза шен вешин тӀаьхье меттахӀотто[+]. 29ВорхӀ ваша хилла. Хьалхарчо зуда ялийна, амма и лечу хенахь доьзалхо ца хилла цуьнан. 30Иштта хилла шолгӀачу вешина а. 31КхозлагӀчо ялийна иза, иштта ворхӀе а велла уьш, цхьа а бер доцуш. 32Эххар и зуда а елла. 33Масала, уьш денбелча, хьенан зуда хир ю иза, ворхӀангахь а иза марехь хилла хилча?»

34Ӏийсас жоп делира: «Кху дуьнен чохь зударий а балабо, маре а боьлху. 35ТӀейогӀучу хенахь беллачуьра денбала хьакъ берш зударий балош я маре боьлхуш хир бац[+]. 36Деллачуьра ден а делла, уьш Делан бераш ду. Маликех тарделла, уьш кхин лийр дац. 37[+]Ткъа белларш билггала денлург хилар Муса-пайхамаро гайтира коканийн колл йогучу хенахь. Мусас Везачу Элах „ИбрахӀиман а, Исхьакхан а, Якъубан а Дела“ аьлла[+]. 38Амма Дела беллачеран Дела вац, дийначеран Дела ву, хӀунда аьлча Цунна гергахь массо а дийна ву!»

39И хезча, цхьаболчу Ӏеламчу наха элира: «Дика жоп делира Ахь, Устаз!» – аьлла. 40Кхин цхьа а Цуьнга хаттар дала ца хӀуттура[+].


Дала леррина Къобалвинчух лаьцна хаттар


(Маттай 22:41-46; Марк 12:35-37)

41[•]Юха Ӏийсас хаьттира: «Дала леррина Къобалвинарг Даудан КӀант ву хӀунда олу[+]? 42[+]Дауда забура тӀехь ша ма-аллара:

„Везачу Эло сан Хьалдолчу Эле аьлла:
Суна аьтту агӀор охьахаа,[+]
43Аса Хьан мостагӀий Хьан когашка охьабахккалц“.

44Нагахь Дауда Цунах „Хьалдолу Эла“ аьлча, цуьнан кӀант муха хуьлу Иза?»


Ӏеламчу нахах ларвалар


(Маттай 23:1-36; Марк 12:38-40)

45Массо а Ӏийсага ладугӀуш вара, ткъа Цо Шен мурдашка элира: 46«Ӏеламчу нахах ларлолаш. Уьш деха духарш духий лела, базаран майданашкахь шайга маршалла хоттуш хазахета царна, гуламан цӀа чохь а, той долчохь а баьрччехь Ӏан лаьа царна[+]. 47Цара бисина Ӏан зударий шайн цӀенойх а боху, шаьш гайтархьама деха доӀанаш а до. Амма иштта болчарна луьра таӀзар хир ду».

#### 21


Йисина Ӏачу зудчун сагӀа


(Марк 12:41-44)

1[•]Ӏийсана гира хьалдолчу наха Делан цӀийнан кертахь сагӀа гулдечу хазнина чу сагӀина хӀума луш[+]. 2Цхьа йисина Ӏаш йолу къен зуда а гира Цунна. Цу зудчо ши жима цӀестан ахча охьадиллира. 3«Бакъдерг боху шуьга, – элира Ӏийсас, – хӀокху йисина Ӏачу къен зудчо сагӀина делларг массара деллачул а деза ду. 4Вукхара шайн хьолах совдаьлларг луш дара, ткъа цо шен таро йоццушехь, шена юучунна хӀумма а ца дуьссушехь, дерриг а охьадиллина»[+].


Делан цӀа дохор хиларх лаьцна


(Маттай 24:1, 2; Марк 13:1,[2])

5[•]Цхьаболчу Ӏийсан мурдаша тидам бира Делан цӀа дезачу мехалчу тӀулгех а, Далла деанчу совгӀатех а кечдина хилар. Амма Ӏийсас элира: 6«Цхьа хан йогӀур ю, хӀара шуна гуш дерг дерриг а дохош, тӀулга тӀехь тӀулг а ца буьтуш»[+].


ТӀаьхьарчу заманан билгалонаш


(Маттай 24:3-14; Марк 13:3-13)

7Мурдаша хаьттира: «Устаз! Маца хир ду иза? ХӀун билгало хир ю и хиндерг тӀекхачаран?»

8Цо элира: «Ларлолаш, шаьш ле ма дайталаш, хӀунда аьлча Сан цӀарца дукха нах богӀур бу: „Со ву Иза“ я „Хан тӀекхочуш ю“, – бохуш. Царна тӀаьхьа ма хӀитталаш[+]. 9ТӀемах я гӀаттамах шайна хӀума хазахь, кхера ма лолаш. И дерриг цкъа хьалха хир ду, амма чаккхе иштта сиха хир яц».

10Ӏийсас кхидӀа а дуьйцура: «Халкъана дуьхьал халкъ гӀоттур ду, мохк махкана дуьхьал бер бу[+]. 11МаьӀ-маьӀӀехь чӀогӀа мохк бегор бу, мацалла а хир ю, ун а хир ду, инзаре а, кхераме а хӀуманаш хир ду, стигалара тамашийна билгалонаш а хир ю[+]. 12Амма и хӀуманаш хилале, шу дӀа а лоьцур ду, лаьхкина а лелор ду. Со бахьана долуш, гуламан цӀеношкахь кхел а йина, набахте чу а духкуш, паччахьийн а, куьйгалхойн а кара дӀа а луш, лелор ду шу[+]. 13ТӀаккха царна тоьшалла дан йиш хир ю шун. 14[+]Хаа ду шуна, хьалхе дуьйна шаьш ала дезачун ойла ма елаш. 15Ас шуна лун долчу дешнашна а, хьекъална а дуьхьало ян ницкъ кхочур бац шун довхойн[+]. 16Дайша-наноша а, вежарша а, гергарчара а, доттагӀаша а ямартло йийр ю шуна, цхьаберш бойур а бу шух. 17Сан цӀе бахьана долуш цхьанна а дезар дац шу. 18Амма кхера ма кхералаш, шун кортош тӀера цхьа мас а галъер яц[+]. 19Собаре хилахь, шайн синош кӀелхьардохур ду аша».


Ярушалайм йохор хиларх лаьцна


(Маттай 24:15-21; Марк 13:14-19)

20[•]«Ярушалайм эскарша го бина гича, хаалаш, и йохо хан гергакхаьчна хилар. 21ТӀаккха ЯхӀуд-махкахь берш лаьмнашка бовда беза, гӀалахь берш цу чуьра арабовла беза, гӀалина арахь берш чу ца богӀуш совца беза, 22[+]хӀунда аьлча уьш „таӀзаран денош“ хир ду, Делан Йозанашкахь мел яздинарг кхочушхилийтархьама. 23Боккхачу баланехь хир бу цу дийнахь доьзалхочух болу а, бераш дакхош болу а зударий. Инзаре боккха бала буссур бу кху лаьтта тӀе, Дела оьгӀазгӀур ву кху халкъана[+]. 24Дукха адам туьро хьокхур ду, массо а мехкашка йийсаре дуьгур ду. Ярушалайм кхечу къаьмнех болчара хьаьшна латтор ю, шайн хан дӀаяллалц»[+].


Адамийн КӀант схьавар


(Маттай 24:29-31; Марк 13:24-27)

25[+][•]«Малха тӀехь, батта тӀехь, седарчаш тӀехь тамашийна билгалонаш гур ю шуна. Ловзабаьллачу хӀордан тулгӀенийн гӀовгӀано кхерийна халкъаш дуьнен чохь сингаттамехь хир ду. 26Лаьтта тӀе буссур болчу баланех кхоьруш, са лоьцуш хир бу нах, стигалшкахь мел дерг меттахдер йолу дела. 27[+]ТӀаккха гур ву царна Шен ницкъаца а, доккхачу сийлаллица а „мархи тӀехула вогӀу Адамийн КӀант“[+]. 28И хила доьлча, хьала а гӀовттий, шайн кортош хьалаайа, хӀунда аьлча шун кӀелхьардахар герга кхаьчна».


Комарийн дитт масална далош дина дустар


(Маттай 24:32-35; Марк 13:28-31)

29[•]Ӏийсас иштта масална цхьа дустар далийра царна: «Хьовсал комарийн дитте а, массо кхечу дитташка а. 30Царна тӀе гӀаш девлча, хаьа шуна аьхке герга кхаьчнийла. 31Иштта ду кхузахь а, и хӀуманаш хила доьлча, хаа ду шуна Делан Олалла гергга дуйла.

32Бакъдерг боху шуьга: хӀара адамийн тӀаьхье чекхъялале хир ду и дерриг а[+]. 33Стигаллий, латтий къайладаьлча а, Сан дешнаш довр дац»[+].


Дийший ма Ӏахка

34«Варелаш, тӀехъюучу хӀумане, маларе, дахаран хьашташка шайн дегнаш дӀа ма лецийталаш, хӀунда аьлча оцу дийно дӀалоцур ду шу,[+] 35цӀеххьана цхьаъ лаца йинчу кӀелоно санна. Дуьнен чуьра массо а адамна тӀекхочур ду и де. 36Гуттар а сема хила, доӀанаш де, мел хила безаш болчу баланех чекхдовла шайн ницкъ хилийтархьама, Адамийн КӀантана хьалха хӀитта кийча хилархьама»[+].

37[+]Дийнахь Ӏийсас Делан цӀа долчу кертахь хьехамаш бора, ткъа сарахь Зайт-диттийн лам тӀе а воьдий, цигахь буьйса йоккхура[+]. 38Ӏуьйранна хьалххе Цуьнга ладогӀа адамаш догӀура Делан цӀа лаьттачу керта.

#### 22


Ӏийса вен бина болу барт


(Маттай 26:1-5; Марк 14:1, 2; Яхьъя 11:45-53)

1[+][•]Шех «Пасахь» олу совсазчу баьпкан деза де дара тӀекхочуш[+]. 2Динан коьрта дай а, Ӏелам нах а аьтто лоьхуш бара Ӏийса хӀаллакван, амма уьш халкъах кхоьрура. 3ТӀаккха ЯхӀудана-Искархочунна чу иблис дуьйлира. ЯхӀуд Ӏийсан шийтта векалх цхьаъ вара[+]. 4Цо, динан коьртачу дайшна а, Делан цӀийнан гӀаролхойн хьаькамашна а тӀе а вахана, Ӏийса царна дӀаваларх лаьцна къамел дира. 5Самукъадаьлла, цунна ахча дала барт хилира церан. 6ЯхӀуд иза схьаэца реза хилира. Ӏийса царна дӀавала аьтто лоьхура цо, Цунна уллохь халкъ доцучу хенахь[+].


Ӏийсас Шен мурдашца Пасахьан пхьор даа кечам бар


(Маттай 26:17-25; Марк 14:12-21; Яхьъя 13:21-30)

7[•]Совсазчу баьпкан деза де тӀекхечира. Цу дийнахь Пасахьан Ӏахар бен безаш бара – яа хӀума кечъян[+]. 8Ӏийсас Кипий, Яхьъяй вахийтира: «Ваха а гӀой, шиммо а вайна Пасахьана дууш долу суьйренан пхьор кечде», – аьлла.

9«Мичахь кечдан лаьа Хьуна иза?» – аьлла, хаьттира цара.

10Цо элира: «ГӀала чу вулуш, кхаби чохь хи дахьаш вогӀу стаг дуьхьалкхетар ву шуна. Цунна тӀаьххье иза вахханчу цӀа чу гӀо. 11ХӀусамдега эр ду аша: „Устазо хоьтту: Шен мурдашца Пасахьан суьйренан пхьор даа чоь мичахь ю?“ 12Цо шуна лакха тӀехь кечйина йоккха чоь гойтур ю, цу чохь кечам бийр бу аш».

13Цара, дӀа а бахана, Цо ма-бохху дерриг кара а дина, Пасахьана кечам бира.


Везачу Элан пхьор


(Маттай 26:26-30; Марк 14:22-26; 1 Коринтхошка 11:23-25)

14[•]Хан тӀекхаьчча, Ӏийса а, Цуьнан векалш а шуьнна гонах гулбелира. 15Ӏийсас элира цаьрга: «Сайн бала тӀелацале, хӀара Пасахьан Ӏахар чӀогӀа шуьца баа лиънера Суна. 16Ас боху шуьга: хӀара Пасахь Ас дуур дац, Иза Делан Олаллехь кхочушхиллалц»[+].

17Ӏийсас, чагӀаран кад схьа а эцна, доӀанца цунах баркалла а аьлла, элира: «Схьа а эций, шайна юкъахь декъа хӀара. 18Ас боху шуьга: кемсех даьккхина долу кхин цхьа а малар Аса мер дац, Делан Олаллин де тӀекхаччалц».

19Цо, бепиг схьа а эцна, доӀанца цунах баркалла а аьлла, декъа а декъна, мурдашка дӀаделира: «Сан дегӀ ду хӀара, шун дуьхьа дӀалун долу. Со дагалацархьама, иштта делаш»[+]. 20[+]Шаьш пхьор диина девлча, Ӏийсас, чагӀаран кад схьа а эцна, элира: «Шун дуьхьа Ӏанор долчу Сан цӀийца бинчу керлачу бертан кад бу хӀара[+].

21[+]Суна ямарта волчун куьг а ду Сайчунна уллохь стоьла тӀехь[+]. 22Адамийн КӀантаца хиндерг билгалдаьккхина ма-хиллара хир ду, амма декъаза ву Цунна ямарта верг»[+].

23ТӀаккха уьш вовшашка хетта буьйлабелира, Ӏийсана ямарта верг мила ву бохуш.


Коьртаниг мила ву аьлла, дина къамел

24[+][•]Цул тӀаьхьа мурдаш къийса буьйлабелира, шайна юкъахь коьртаниг мила ву аьлла. 25Ӏийсас элира цаьрга: «Кхечу къаьмнийн паччахьаша шайн адамаш тӀехь олалла до, Ӏедал карахь долу нах кхечарна комаьрша хета, 26[+][+]амма шу иштта хир дац. Мелхо а, шуна юкъахь лакхара верг жиманиг санна хила, ткъа хьаькам верг – ялхо санна хила[+]. 27[+]Коьртаниг мила ву: стоьла улло хиина юуш верг я цунна оьшург тӀеяхьаш, гӀуллакх деш верг? Юуш верг вац? Ткъа Со шуна юкъахь ялхо санна ву[+].

28Шу Сан массо а халонех Соьца чекхдевлла,[+] 29Ас олалла ло шуна, Сан Дас иза Суна ма-даллара[+]. 30[+]Сан Олалла долчохь дууш а, молуш а хир ду шу Сан стоьла тӀехь. Исраилан халкъана юкъарчу шийтта тайпанна кхел а еш, шу паччахьийн гӀанташна тӀе охьаховшор ду Ас»[+].


Ӏийсас хьалххе дӀахоуьйту Кипас Ша дӀатосург хилар


(Маттай 26:31-35; Марк 14:27-31; Яхьъя 13:36-38)

31[•]Везачу Эло элира: «Ва ШамӀа! Иблис шу, кӀа санна, дӀасакхийсина хила лууш ду,[+] 32амма хьох Ас доӀа дина, хьан Делах тешар лагӀ ца далийта. Ахь-айхьа, хьо Далла тӀе юхавирзича, хьайн вежарийн Делах тешар чӀагӀделахь»[+].

33Кипас жоп делира: «Эла! Со Хьоьца набахте ваха а, вала а кийча ву!» – аьлла[+].

34Амма Ӏийсас элира: «Ас боху хьоьга, Кипа, тахана Ӏуьйранна нӀаьна кхайкхале, кхузза Сох дӀакъаьстар ву хьо, Со хьайна ца вевза аьлла».


Бохча а, тӀоьрмаг а, тур а

35[+]Юха Цо хаьттира мурдашка: «Ас шу бохча а, тӀоьрмаг а, мачаш а йоцуш дахийтича, хӀумма а оьшурий шуна?»

«Ца оьшура», – элира цара[+].

36«ХӀинца, шайн делахь, бохча а схьаэца, тӀоьрмаг а схьаэца, шайн тур дацахь, коч йохкий а, тур эца. 37[+]Яздина ду: „Иза зуламхойх дӀатуьйхира“. Ас боху шуьга: иза Соьца хир ду. Дерриг а Сох яздинарг хӀинца кхочушхуьлуш ду»[+].

38Цара элира: «Эла! Хьажахьа, тхоьгахь ши тур ду», – аьлла.

«Тоьар ду цунах лаьцна», – жоп делира Ӏийсас.


Ӏийсас Зайт-диттийн лам тӀехь доӀа дар


(Маттай 26:36-46; Марк 14:32-42)

39[•]Гуттар а Ша ма-ваххара, Зайт-диттийн лам тӀе вахара Ӏийса. Мурдаш а бахара Цуьнца. 40Шаьш дӀакхаьчча, Ӏийсас элира: «ДоӀа де, шаьш къилахь долчу лаамашна кӀел ца дисийта»[+].

41Ша а царна тӀулг кхоссал йолчу метте дехьа а ваьлла, гора а воьжна, доӀа дан хӀоьттира: 42«Дада! Хьайн лаам белахь, и къаьхьа кад Суна юххехула чекхбаккхахьа! Делахь а, Сан лаамца доцуш, Хьан лаамца хуьлийла дерриг а»[+]. 43Стигалара деанчу малико дог чӀагӀдира Цуьнан[+]. 44Халачу хьолехь кхин а чӀогӀа доӀа дан хӀоьттира Ӏийса. Цуьнан хьацар, цӀийн тӀадамаш санна, лаьтта оьгура.

45ДоӀа дина а ваьлла, мурдашна тӀевахара Иза. ГӀайгӀано дог дохийна, гӀелбелла, бийшина Ӏохкуш карийра Цунна уьш. 46«Шу дийшина хӀунда Ӏохку? – хаьттира Ӏийсас – ХьалагӀовтта, доӀанаш де, шаьш къилахь долчу лаамашна кӀел ца дисийта».


Ӏийсана ямартло яр а, Иза схьалацар а


(Маттай 26:47-56; Марк 14:43-50; Яхьъя 18:3-11)

47[•]Ӏийсан къамел чекх ца даьллера, адамийн тоба гучуяьлча. Хьалха ваьлла вогӀура шийта векалан тобанан юкъахь хилла ЯхӀуд. Иза Ӏийсана тӀевеара – Цунна барт баккха[+]. 48Ӏийсас хаьттира: «ЯхӀуд, барт а боккхуш, ямарта волуш ву хьо Адамийн КӀантана?»

49Ӏийсаца болчара, гӀуллакх муха ду а гина, хаьттира: «Эла, тарраш схьаэца оха?» – аьлла[+]. 50Царах цхьаммо тур тоьхна динан коьртачу ден ялхочун аьтту лерг даьккхира.

51Амма Ӏийсас элира: «Собар де, тоьар ду!» Цо, куьг Ӏоьттина, лерг тодира цу стеган.

52Юха Ша лаца баьхкинчу динан коьрта дайшка а, Делан цӀийнан гӀаролхойн хьаькамашка а, баккхийчаьрга а элира Цо: «Талорхо лаца доьлхуш санна, таррашций, хьокханашций ара ма девлла шу! 53[+]ХӀора дийнахь шайца Со Делан цӀийнан кертахь волуш, Суна тӀе куьг ма ца ойура аш. Амма хӀинца ерг шун хан ю, иблисан бодане ницкъ баьржина хан»[+].


Кипас Ӏийса дӀатасар


(Маттай 26:57, 58, 69-75; Марк 14:53, 54, 66-72; Яхьъя 18:12-18, 25-27)

54[•]Цара Ӏийса, схьа а лаьцна, динан коьртачу ден цӀа чу вигира. Кипа, царна гено тӀаьхьа а хӀоьттина, вахара. 55Гулбелларш, кертахь цӀе а латийна, бохлуш хевшина Ӏаш бара. Кипа а вара царна юкъахь хиъна Ӏаш. 56Цхьана йоӀана-ялхочунна гира иза цӀера юххехь Ӏаш. Леррина Кипе а хьаьжна, цо элира: «И стаг а вара Цуьнца».

57Амма Кипас элира: «Зуда, суна ца вевза Иза».

58Жимма тӀаьхьо цхьаммо, хӀара гина, элира: «Хьо а ву царах цхьаъ».

«ХӀан-хӀа, вац», – жоп делира Кипас.

59Кхин цхьа сахьт хан яьлча, кхин цхьаммо а, тӀедожош, элира: «ХӀара билггала хилла Ӏийсаца, хӀунда аьлча хӀара а галилайхо ву».

60Кипас дуьхьало йира: «Стаг, ахь хӀун дуьйцу ца хаьа суна», – аьлла.

Цуьнан къамел чекх а далале, нӀаьна кхайкхира. 61Веза Эла, юха а вирзина, нийсса Кипина тӀе хьаьжира. ТӀаккха дагадеара цунна Везачу Элан дешнаш: «Тахана нӀаьна кхайкхале, Со кхузза дӀатосур ву ахь»[+]. 62Кипа, кертара ара а ваьлла, доггах вилхира.


ТӀемалоша Ӏийсана ницкъбар


(Маттай 26:67, 68; Марк 14:65)

63[•]Ӏийса ларвеш болу нах Цунах боьлуш, Цунна етташ бара[+]. 64Цара, Цуьнан бӀаьргаш дӀа а боьхкий, тоха а тухий, хоттура: «Хьо пайхамар велахь, дийцал, хьан тоьхна Хьуна?» 65Кхин дуккха а Иза сийсазвеш долу хӀуманаш дуьйцура цара.


Кхеташонехь барт хаттар


(Маттай 26:59-66; Марк 14:55-64; Яхьъя 18:19-24)

66[•]Ӏуьйранна хьалххе шайн кхеташоне гулбелира баккхий нах. Царна юкъахь бара динан коьрта дай а, Ӏелам нах а. Уьш болчу валийра Ӏийса. 67«Хьо Дала Леррина Къобалвинарг велахь, нийсса тхоьга схьаала», – бохура цара.

Ӏийсас элира: «Ас шуьга Со И ву алахь, шу тешар дац. 68Нагахь Ас шуьга хаттахь, аш а Суна жоп лур дац. 69Амма хӀинца дуьйна дӀа Адамийн КӀант Нуьцкъалчу Далла аьтту агӀор хиъна Ӏийр ву»[+].

70Уьш массо а хетта буьйлабелира: «Хьо Делан КӀант ву ткъа?»

Цо жоп делира: «Аш шаьш а боху-кх Со ву».

71ТӀаккха цара элира: «Кхин хӀун тоьшаллаш оьшу кхузахь? Цуьнан багара схьадаьлла иза хези-кх вайна!»[+]

#### 23


Ӏийса Пулат волчу валаво


(Маттай 27:1, 2, 11-14; Марк 15:1-5; Яхьъя 18:28-38)

1[•]Цул тӀаьхьа берриг а церан гулам, хьала а гӀаьттина, Ӏийса а эцна, Пулатана тӀе бахара[+]. 2Цигахь Иза бехке ван хӀиттира уьш: «Тхуна хӀара стаг нах карзахбохуш вуьйла хиъна. Кхо паччахьна ял ма ло боху, Ша Дала Леррина Къобалвинарг ву боху, ткъа иза паччахь ву бохург ду»[+].

3Пулата хаьттира Цуьнга: «Хьо жуьгтийн къоман Паччахь ву?»

Ӏийсас жоп делира: «Ахь а боху-кх иза»[+].

4ТӀаккха Пулата динан коьртачу дайшка а, халкъе а дӀахаийтира: «И стаг бехке ван цхьа а бахьана дац сан»[+].

5Амма цара юх-юха а бохура: «Шен хьехамашца халкъ берриг а ЯхӀуд-махкахь меттахдаьккхина Кхо. Вола Галилайхь волавелла, ткъа хӀинца кхуза а кхаьчна».


Ӏийса ХӀародана хьалха

6И дешнаш а хезна, Пулата хаьттира: «ХӀара стаг галилайхо ву?» – аьлла. 7Ткъа шена Ӏийса ХӀародан куьйга кӀел болчу махкара вуй хиъча, цо Иза цу хенахь Ярушалайме веана волчу ХӀародана тӀе хьажийра[+]. 8Ӏийса гича, чӀогӀа самукъаделира ХӀародан, хӀунда аьлча дукха хенахь дуьйна Иза ган лууш ша волу дела. Цунна Ӏийсах лаьцна дукха хӀуманаш хезнера, цундела Цуьнгара цхьа тамашийна болх ган лууш вара иза[+]. 9Цо Ӏийсага дуккха а хеттарш дира, амма Вукхо цхьа а жоп ца делира. 10Динан коьрта дай а, Ӏелам нах а бара цигахь, шайн ма-хуьллу Ӏийса бехке веш. 11ХӀарода а, цуьнан тӀемалоша а, бела а бийлина, доггах Ӏийса сийсаз а вина, Цунна тӀе дезачу, лепачу кӀадин оба а кхоьллина, Иза Пулат волчу дӀахьажийра. 12ХӀинццалц схьа ши мостагӀа хилла волу Пулат а, ХӀарод а цу дийнахь ши доттагӀа хилира.


Ӏийса вен кхел йо


(Маттай 27:15-26; Марк 15:6-15; Яхьъя 18:39–19:16)

13[•]Пулата динан дайшка а, хьаькамашка а, халкъе а, схьа а кхайкхина, 14элира: «ХӀара стаг, халкъ карзахдоккху аьлла, валийна аш суна тӀе. Шуна хьалха ас Цуьнга барт хаьттина, амма аш Цуьнан бехк беш тӀедожийнарг суна гучу ца дели. 15ХӀародана а ца карийна Цуьнан бехк болуш хӀумма а, цундела цо юхаваийтина Иза. Шуна ма-гарра, Цо хӀумма ца дина Иза вен бахьана хиллал. 16-17Ас, вай деш ма-хиллара, шодмаш а еттийтина, дӀахоьцур ву Иза»[*].

18Амма массо а цхьаьний маьхьарий хьекха буьйлабелира: «Ве Иза! Барраб тхуна схьахеца!» – бохуш. 19(ГӀалахь нах карзахбахарна а, стаг верна а чувоьллина вара Барраб.)

20Пулата, Ӏийса дӀахеца лууш, кхин цкъа а хаьттира халкъе. 21Амма хьоькхуш маьхьарий дара: «ЖӀарах дӀатоха Иза! ЖӀарах дӀатоха Иза!» – бохуш.

22Пулата кхозлагӀа а хаьттира: «ХӀунда? Цо хӀун зулам дина те? Иза вен Цуьнгара даьлла цхьа а хӀума ца карийна суна. Ас шодмаш а еттийтина, дӀахоьцур ву Иза!»

23Амма цара чӀогӀа маьхьарий хьоькхура, Иза жӀарах дӀатоха бохуш. Церан маьхьарий бахьана долуш, Пулат царна къарвелира. 24Цо сацам бира церан лаам кхочушбан. 25Цара ма-деххара, стаг вийна а, адам карзахдаьккхина а волу зуламхо дӀа а хецна, церан лаам кхочушбе аьлла, омра дира цо.


Ӏийса жӀарах дӀатохар


(Маттай 27:32-44; Марк 15:21-32; Яхьъя 19:17-27)

26[•]Ӏийса дӀавуьгучу хенахь тӀемалоша шен кха тӀера вогӀу Къуринара ШамӀа цӀе йолу цхьа стаг схьалецира. ЖӀаран бӀогӀам цуьнга ги а боллийтина, Ӏийсана тӀаьххье дӀабахьийтира цара.

27Ӏийсана тӀаьхьа дукха адам догӀура, царна юкъахь Цунах къахеташ боьлху зударий а бара. 28Цо, юха а вирзина, элира цаьрга: «Ярушалайман йоӀарий, Сох ма делха, шайх а, шайн берех а делха. 29Цхьа хан йогӀур ю наха олуш: „Ирс долуш бу бер ца хуьлурш а, бер цкъа а даза берш а, цкъа а дакхоза берш а“[+]. 30[+]ТӀаккха наха бохур ду лаьмнашка: „Тхуна тӀе эгийша!“ гунашка: „Тхо дӀахьулдейша!“[+] 31ТӀе гӀа даьллачу къоначу диттаца и болх беш хилча, декъачу диттах хӀун хир ду?»[+]

32Ӏийсаца вен вуьгуш ши талорхо а вара. 33«Туьта» олучу метте схьабаьхкира уьш. Цигахь Ӏийса жӀарах дӀатуьйхира, ши талорхо а – цхьаъ Цунна аьтту агӀор, важа аьрру агӀор дӀатуьйхира. 34[+]Ӏийсас бохура: «Дада, гечдехьа кху адамашна, шаьш хӀун деш ду ца хаьа-кх кхарна».

ТӀемалоша, кхаж а тосуш, Ӏийсан тӀеюху хӀуманаш йийкъира[+]. 35[+]Нах, дӀа а хӀиттина, хьоьжуш лаьттара. Хьаькамаш Цунах боьлура: «Кхиберш кӀелхьарбохура Цо! ХӀинца Ша кӀелхьарваккха, нагахь Иза Дала леррина Къобалвинарг велахь!»[+]

36[+]ТӀемалой а бара уллохь лаьтташ, бела а боьлуш. Цара Ӏийсага кемсийн къонза кховдийра: 37«Хьо кӀелхьарваккха, нагахь Хьо жуьгтийн къоман Паччахь велахь!» – аьлла.

38Ӏийсана тӀехула дӀатоьхначу уьнна тӀехь яздина дара: «ХӀара жуьгтийн къоман Паччахь ву», – аьлла.

39ЖӀарах дӀатоьхначу цхьана талорхочо Ӏийса сийсазвеш бохура: «Хьо Дала Леррина Къобалвинарг вац? Хьуо а, тхо а кӀелхьардаха!»

40ШолгӀачо шен накъост сецавора: «Делах ца кхоьру хьо? Изза таӀзар дац хьуна динарг а? 41Вайшинна дина таӀзар нийса, догӀуш дина ду, ткъа кху стеган цхьа а бехк бац»[+]. 42Цо элира Ӏийсага: «Ӏийса, со дагаваийталахь, Айхьа Хьайн Олалла кхочушдеш».

43ТӀаккха Ӏийсас элира цуьнга: «Билггала боху хьоьга: тахана Соьца ялсаманехь хир ву хьо».


Ӏийса кхалхар


(Маттай 27:45-56; Марк 15:33-41; Яхьъя 19:28-30)

44[•]Дийнан делкъахан еара. Лаьтта тӀе цӀеххьана бода беара, иза кхаа сахьтехь лаьттира[+]. 45[+]Малх лаьцнера. Делан цӀийнан уггар езачу чоьнна дуьхьал оьллина долу кирхьа юккъехула декъаделира[+]. 46[+]Ӏийсас чӀогӀа мохь туьйхира: «Дада! Сайн са Хьан кара дӀало Ас!» Иза а аьлла, Ӏийса кхелхира[+].

47Дерриг иза гиначу тӀеман хьаькамо, Далла хастам а бина, элира: «И стаг билггала Делан лаамехь вара!»

48Хьовса баьхкина нах, дерриг а хилларг гича, чӀогӀа халахеташ, гӀайгӀанца некха тӀе куьйгаш а детташ, юхабирзира[+]. 49[+]Амма Ӏийса вевзарш, Галилайра дуьйна Цунна тӀаьхьа баьхкина зударий а тӀехь, геннара хьоьжуш лаьттара[+].


Ӏийса дӀаволлар


(Маттай 27:57-61; Марк 15:42-47; Яхьъя 19:38-42)

50[•]Юсуп цӀе йолуш цхьа стаг вара цигахь. Иза кхеташона юкъахь а волуш, Делан лаамехь, дика стаг вара. 51Цо Ӏийсана йина кхел къобал ца йинера. ЯхӀуд-махкахь йолчу Рамат цӀе йолчу гӀалара вара иза. Делан Олалла тӀекхачаре сатуьйсура цо. 52Пулат волчу а веана, Ӏийсан дакъа схьадийхира Юсупа. 53Цо дакъа, жӀара тӀера схьа а даьккхина, кӀади юкъа а хьарчийна, ломах яьккхинчу къубба чу диллира. Цу къубба чу цхьа а дакъа диллаза дара[+]. 54Иза пӀераскан де дара – Далла лерина шоьтан денна кечам бо хан тӀейогӀуш яра.

55Галилайра дуьйна Ӏийсаца баьхкина зударий а бахара Юсупна тӀаьхьа. Ӏийсан дакъа къубба чу дуьллуш гира царна. 56[+]Цара, цӀа а баьхкина, хаза хьожа йогӀу даьтта а, хьакхарш а кечдира. Шайна тӀедиллина ма-хиллара, Далла леринчу шоьтан дийнахь садаьӀира цара[+].

#### 24


Ӏийса веллачуьра денвалар


(Маттай 28:1-10; Марк 16:1-8; Яхьъя 20:1-10)

1[•]Ӏуьйранна хьалххе, сатосучу хенахь, кӀиранан хьалхарчу дийнахь, шаьш кечдина хьакхарш а эцна, зударий къубба йолчу бахара. 2Къуббанна тӀетовжийна тӀулг дӀакарчийна карийра царна. 3Чоьхьа бевлча, царна Ӏийса-Элан дегӀ ца карийра. 4Юха, уьш цецбевлла лаьттачу хенахь, царна хьалха хӀоьттира къегаш духар дуьйхина ши стаг[+]. 5Кхерабелла, бертал ийгира зударий. Шина стага элира цаьрга: «Дийнаниг беллачарна юкъахь хӀунда лоьху аш? 6[+]Иза кхузахь вац, Иза денвелла! Дагадаийта Ша Галилайхь волуш Цо шуьга аьлларг: 7„Адамийн КӀант къинош летийначу нехан кара дӀалур ву, жӀарах дӀа а тухур ву, амма кхозлагӀчу дийнахь денлур ву“»[+].

8ТӀаккха царна дагадеара Ӏийсан и дешнаш[+]. 9Къубба йолчуьра юха а баьхкина, и дерриг цхьайтта векална а, кхечу мурдашна а дийцира цара. 10Шайна гинарг векалшна дуьйцучаьрца бара Магдалера Марем а, Яхьани а, Якъубан нана Марем а, кхиболу зударий а[+]. 11Амма зударша дийцинчух цхьа а ца тийшира. Церан дешнаш даьсса хийтира[+]. 12Ткъа Кипа, хьалагӀаьттина, ведда къубба йолчу вахара. Чухьаьжначу цунна ша-ша яьхна Ӏохкуш кӀадинан кескаш карийра. Иза юхавеара, хиллачух чӀогӀа цец а вуьйлуш.


Ӏаммас-эвла боьдучу новкъахь.


(Марк 16:12,[13])

13[•]Цу дийнахь цигахь хиллачех ши стаг вара Ярушалаймера цхьайтта чаккхарма генахь йолчу Ӏаммас-эвла воьдуш. 14Цу шиммо оцу хиллачу хӀуманех лаьцна дуьйцура. 15Юха и шиъ къамел деш схьавогӀуш, тӀевеана Ӏийса цаьрца дӀаволавелира. 16Дала цу шина стагана Ӏийса ца вовзийтира[+]. 17Ӏийсас хаьттира цаьрга: «ХӀун дуьйцуш ву шуьшиъ новкъахула вогӀуш?»

Важа шиъ сецира, гӀайгӀане яххьаш а йина. 18Царах цхьамма, цуьнан цӀе Кхалайп яра, элира: «Хьо, схьагарехь, Ярушалаймехь цхьаъ ву-кх хӀокху деношкахь хӀун ду ца хууш виснарг?»[+]

19«Ткъа хӀун хилла?» – хаьттира Ӏийсас.

«Назартарчу Ӏийсаца доьзна хилларг, – жоп делира цара. – Иза пайхамар вара. Далла а, массо адамна а хьалха нуьцкъала Устаз а, инзаре хӀуманаш Дийриг вара И. 20Динан коьртачу дайша а, тхан хьаькамаша а вен кхел а яйтина, жӀарах дӀатохийтира Иза[+]. 21Тхо чӀогӀа тешна дара Цо Исраил-мохк ПаргӀатбоккхург хиларх. Цу тӀе, хӀинца кхозлагӀа де а ду и дерриг а хилла. 22Амма тхуна юкъара цхьаболчу зударша цецдаьхна тхо. ХӀокху Ӏуьйранна хьалххе, сатосучу хенахь, къубба йолчу бахача, 23Ӏийсан дегӀ ца карийра царна. Схьабаьхкинчу цара дийцира тхуна, шайна хьалха цхьана суьртехь хӀиттинчу маликаша Иза дийна ву боху аьлла. 24Цул тӀаьхьа тхан накъостий бахара уьш хиллачу къубба тӀе, зударша ма-дийццара карийра дерриг а, амма Ӏийса царна цигахь ца гира».

25ТӀаккха Ӏийсас элира шина некъахочуьнга: «Ма сонта ду шу! Ма сиха дац шун дегнаш дерриге а пайхамарша дийцинчух теша! 26Дала Леррина Къобалвинарг Ша болу баланаш лан дезаш вац, Шен сийлалле кхачархьама?»[+] 27Муса-пайхамарна тӀера дӀаволавелла, массо а пайхамарша Шех лаьцна Делан Йозанаш тӀехь аьлларг царна дийцира Ӏийсас[+].

28Уьш цхьана юьрта йисте кхаьчча, Ӏийсас Ша кхин а дӀаваха воллу сурт хӀоттийра. 29Амма цара дехарш дира Цуьнга: «Тхоьца сацахьа, де суьйренгахьа а лестинера», – аьлла. Ӏийса цаьрца сацархьама цӀа чу вахара. 30ХӀума яа буьйлалуш Иза бепиг, схьа а эцна, доӀанца цунах баркалла а аьлла, декъа а декъна, цаьрга дӀакховдо вуьйлира[+]. 31Дала цу шина стагана Ӏийса вовзийтира. Амма Ӏийса царна ца гуш хилира. 32Уьш вовшашка хетта буьйлабелира: «Вай новкъа догӀуш, къамел деш а, Цо Делан Йозанан маьӀна дуьйцуш а дегнаш айаделла догуш дацара вайн?» – бохуш.

33Сихха хьалагӀаьттина, и шиъ Ярушалайме вахара. Цигахь царна гулвелла цхьайтта векал а, цаьрца берш а карийра. 34Векалша дийцира: «Веза Эла билггала денвелла! Иза ШамӀина хьалха хӀоьттинера!»[+]

35Юха кху шиммо дийцира шайца новкъахь хиллачух а, Цо бепиг кагдечу хенахь, шайна Ӏийса вовзарх а лаьцна.


Денвелла Ӏийса мурдаш болчу вар


(Маттай 28:16-20; Марк 16:14-18; Яхьъя 20:19-23; Векалийн 1:6-8)

36[•]Церан къамел чекх а ца даьллера, Ӏийса, Ша царна юкъа а веана: «Машар хуьлда шуьца», – аьлла, вистхилча.

37Уьш, кхерабелла, дӀасевцира, шайна гуш дерг гӀаларт ду моьттуш[+]. 38Ткъа Цо бохура: «Шу кхера хӀунда делла? Шеко хӀунда йогӀу шу дегнаш чу? 39Хьовсал Сан куьйгашка а, Сан когашка а. ХӀара Со ву! Куьг Ӏоттал Сох, схьахьовсал. ГӀалартан дегӀ а, даьӀахкаш а ца хуьлу, ткъа Сан, шуна ма-гарра, дегӀ ду»[+].

40Иза а аьлла, Цо Шен куьйгаш а, когаш а гайтира. 41Амма уьш цецбевлла а, хазахетта а ца тешара гучух. ТӀаккха Ӏийсас хаьттира: «Яа хӀумма а юй шун?»[+] 42Цара беттина чӀара белира Цунна. 43Цо, схьа а эцна, биира иза царна хьалха.

44«ХӀара дара Ас шуна дийцинарг Со шуьца волчу хенахь, дерриг а Сох лаьцна Мусан товратана тӀехь а, кхечу пайхамарийн тептарш тӀехь а, Забурана тӀехь а яздинарг кхочуш ца хилча ца долу», – элира Цо.

45Цул тӀаьхьа церан хьекъал кӀаргдира Цо, Делан Йозанах уьш дика кхетийтархьама[+]. 46Цо элира цаьрга: «Яздина ду, Дала Леррина Къобалвинарг бала лан а, веллачуьра кхозлагӀчу дийнахь денвала дезаш а ву аьлла[+]. 47Цуьнан дуьхьа массо а халкъашка, Ярушалайм тӀера дӀадуьйладелла, кхайкха деза, къиношна гечдайтархьама дохко а довлий, Далла тӀедерза аьлла. 48Шу оцу хӀуманийн тешаш хилла дӀахӀуьттур ду[+]. 49[+]Сан Дас лур ду аьлларг Ас дӀакхочуьйтур ду шуна, амма, лакхара шайна чу ницкъ боссалц, шу гӀалахь совца деза»[+].


Ӏийса стигала хьалаваккхар


(Марк 16:19, 20; Векалийн 1:9-11)

50[+][•]Цаьрца Ярушалаймера ара а ваьлла, Бет-ХӀине кхаччалц дӀавахара Иза. Куьйгаш хьала а айина, уьш декъалбира Цо[+]. 51Юха, уьш декъал а беш, царна гена а волуш, стигала хьалаваьккхира Иза. 52Мурдаш, Цунна сужде а бахана, корта а тоьхна, доккхачу хазахетарца Ярушалайме юхабаьхкира[+]. 53Цу дийнахь дуьйна, Далла хастамаш беш, гуттар а Делан цӀийнан кертахь бара уьш[+].

### Яхьъя

#### Яхьъя

Яхьъя


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]


Ӏийсас беана,


Яхьъяс


дӀаязбина болу хаза кхаъ


Дешхьалхе

Ӏийсас беана, Яхьъяс дӀаязбинчу хазачу кхоан тӀехь «адам а хилла, вайна юкъахь Ӏийна волу» Ӏийса, Делан хедар доцу Дош дуйла, гойту яздархочо. Тептара тӀехь ма-дийццара, хӀара хаза кхаъ дӀаязбинера, Ӏийса вогӀур ву аьлла КӀелхьардахархо а, Делан КӀант а хилар дешархой тешийтархьама а, иштта, Цунах теша а тешна, Цуьнан цӀарах шайн бакъдолу дахар хилийтархьама а (20:31).

Ӏийса а, хедар доцу Делан Дош а цхьаъ хилар гойтуш долу тептаран дӀадолор (1 корта) чекхдаьлча, Хазачу Кхоан хьалхарчу декъехь (2–12 кортош) тайп-тайпанчу тамашийначу хӀуманашкахула Ӏийса КӀелхьардахархо а, Делан КӀант а хиларх лаьцна дуьйцу. Цул тӀаьхьа, цхьадолчу къамелашкахь, тамашийначу билгалонашкахула гойтуш дерг кхетош ду. Цхьаберш, Ӏийсах а тешна, Цуьнан мурдаш хиларх а, ткъа вуьш, Цунна дуьхьал а бевлла, Цунах цатешарх а лаьцна ду тептаран и дакъа. Тептаран 13–17 кортош тӀехь Ша лоцучу буьйсанна Шен мурдашца Ӏийса кӀорга юкъаметтиг хиларх а, Ша жӀарах дӀатохале, Цо уьш кечбеш а, иракарахӀиттош а къамел дарх а лаьцна дуьйцу. Дерзош долчу тептаран кортош тӀехь Ӏийса лацарх а, Цунна кхел ярх а, Иза жӀарах дӀатохарх а, юха Иза денваларх а, Шен мурдашна хьалха Иза хӀоттарх а яздина ду.

Боьха лелаш схьалаьцначу зудчух долу дийцар (8:1-11) къовларш юкъа лаьцна ду, хӀунда аьлча хьалха хиллачу тептаршна а, гочдаршна а тӀехь цунах лаьцна хӀумма а дац, ткъа цхьадолчу тептарша и дийцар кхечу меттехь даладо.

Яхьъяс боху, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсагахула долу хедар доцучу дахаран совгӀат, хӀинца схьа а деана, Ӏийса – Иза некъ а, бакъдерг а, дахар а хиларх тешначаьрга кхочур ду. Яхьъян тептаран цхьа тамашийна билгало ю, денна хуьлуш а, лаьтташ а долу хӀуманаш: хи а, бепиг а, серло а, Ӏу а, цуьнан уьстагӀий а, кемсан таьлланг а, цуьнан стом а лаккхарчу синан мехаллица гайтар.

#### 1


Дашах адам хилира

1Юьхьанца Дош дара.
И Дош Делехь дара.
И Дош Дела дара[+].
2И Дош юьхьанца Делехь дара.
3Дерриг а Дала цу Дашехула кхолла а кхоьллина,
И доцуш, кхоьллинчух хӀумма а ца кхоьллина[+].
4Бакъдолу дахар Цунна чохь а дара,
и дахар адамашна серло а яра[+].
5И серло боданехь къега.
Бодано и серло эша а ца йина.

6[+]Дала цхьа стаг ваийтира,
цуьнан цӀе Яхьъя яра[+].
7Иза цу Серлонах тоьшалла дан веанера,
цуьнгахула цу Серлонах массо а адам тешийтархьама[+].
8Яхьъя ша Серло яцара,
ткъа иза Серлонна тоьшалла дан ваийтина вара.
9И бакъйолу Серло дуьнен чу йогӀуш яра,
Цо муьлхха а адам серла а доккху[*][+].

10Дуьненна юкъахь а дара и Дош,
Цуьнгахула дуьне а кхолладеллера,
амма дуьнен чуьра адамашна И ца девзира.
11Шен махка веара Иза,
ткъа шечара а И тӀе ца ийцира[+].
12Ткъа, Ша тӀе а эцна, Шех тешаш болчарна
Делан бераш хила бакъо елира Цо[+].
13Уьш я цӀийх а, я дегӀан лаамца а,
я стеган лаамца а хилла боцуш, Делах хилла бу[+].
14Дашах адам а хилира,
Иза адамашна юкъахь Ӏаш а дара.
ТӀаккха тхуна гира Дас Шен цхьаъ бен воцучу КӀантана делла олаллин нур.
Иза диканах а, бакъдолчух а вуьзна а вара[+].

15Яхьъяс[*], Цунах лаьцна тоьшалла а деш, кхайкхадо: «ХӀара ву ас шуна вийцинарг: „Сол тӀаьхьа ВогӀург, сол лакхара а хилла, дӀахӀоьттина, хӀунда аьлча Иза сол хьалха а волуш вара“»[+].

16Иза бакъдолчух а, диканах а вуьззина волу дела, вай саццаза схьаоьцура Цуьнан дикалла. 17ХӀунда аьлча товрат-хьехамаш Муса-пайхамарехула белла бара, ткъа Делера долу бакъдерг а, дика а Дала леррина къобалвинчу Ӏийсагахула деана ду[+]. 18Дела цхьанна а, цкъа а гина вац. Ткъа Шен Деца волчу, цхьаъ бен воцучу КӀанта[*] беана Делах болу кхаъ, Иза вайна вовза а вовзуьйтуш[+].


Яхьъя-пайхамаро Ӏийсах лаьцна тоьшалла дар


(Маттай 3:1-12; Марк 1:1-8; Лака 3:1-18)

19[•]Ярушалаймера динан куьйгалхоша бахкийтинчу динан дайша а, Леви цӀе йолчу тайпанан, Делан цӀа чохь болх беш болчу наха а Яхьъяга хаттар дира: «Хьо мила ву?» – аьлла.

20Яхьъяс иштта тоьшалла дира, шен дашна тӀера юха а ца волуш, ма-дарра дӀа а олуш: «Со Дала леррина Къобалвинарг вац»[+].

21[+]Цуьнга юха а хаьттира: «Ткъа хьо мила ву? Эли-ЯхӀу-пайхамар вуй хьо?»

«И вац со».

«Делахь билггала ван веза пайхамар ву хьо?»

«Вац», – аьлла, жоп делира Яхьъяс[+].

22ТӀаккха цара элира Яхьъяга: «Ткъа хьо мила ву, дийцахьа тхуна, тхаьш хьуна тӀе хьовсийначаьрга жоп далархьама. Хьайх лаьцна хӀун олу ахь?»

23[+]Яхьъяс жоп делира ЕшаӀ-ЯхӀу-пайхамаран дешнашца:

«Яьссачу аренгахь кхойкхучун аз ду со:
„Везачу Элана хьалхара некъ нисбе“»[+].

24Ткъа Яхьъяна тӀебахкийтинарш парушхойх бара. 25ТӀаккха цара хаьттира Яхьъяга: «Хьо я Дала леррина Къобалвинарг а ца хилча, я Эли-ЯхӀу а, я билггала ван веза пайхамар а воццушехь, нах хих чекх хӀунда боху ахь?»

26Яхьъяс жоп делира цаьрга: «Ас шу хих чекхдоху. Амма шуна юкъахь лаьтташ Хьенех ву, шуна вевзаш воцу. 27Иза сол тӀаьхьа вогӀуш велахь а, со Цуьнан мачийн бахтарш дӀадаста а хьакъ долуш вац».

28И дара Йордан-хин дехьа агӀор йолчу Бет-ХӀина олучу меттигехь, Яхьъяс нах хих чекхбохучохь.


Делан Ӏахар

29ШолгӀачу дийнахь, шена тӀевогӀу Ӏийса а гина, Яхьъяс элира: «Хьажал, ХӀара Дала, кху дуьненара адамийн къинош тӀе а лаьцна, уьш дӀадахьа баийтина Ӏахар бу[+]. 30ХӀара ву ас Шех лаьцна аьлларг: „Сол тӀаьхьа вогӀуш волу Стаг сол а лакхара ву, хӀунда аьлча Иза сол хьалха волуш вара“. 31Суна а билггала ца вевзара Иза. Амма Иза исраилхошна вовзийтархьама, веанера со, нах хих чекхбохуш»[+].

32Яхьъяс, тоьшалла а деш, элира: «Суна Делан Са гира кхокханан суьртехь стигалара доьссина, и Са Цунна тӀехь дисира[+]. 33Цкъа хӀинццалц суна а билггала ца вевзара Иза, амма со нах хих чекхбаха ваийтинчу Дала элира соьга: „Делан Са а доьссина, Иза Шена тӀехь дуьсуш гун верг хир ву хьуна цу Делан Синах адамаш дузон верг“[+]. 34И суна ган а гира, ас тоьшалла а до Иза Делан КӀант хиларх».


Ӏийсан дуьххьарлера мурдаш

35И хиллачу шолгӀачу дийнахь Яхьъя юха а лаьтташ вара шен мурдех волчу шинца[+]. 36ТӀехволучу Ӏийсага а хьаьжна, Яхьъяс элира: «ХӀара бу Дала баийтина Ӏахар»[+].

37Цуьнан и дешнаш а хезна, Яхьъян ши мурд Ӏийсана тӀаьхьахӀоьттира. 38Юха а хьаьжна, и ши мурд Шена тӀаьхьавогӀу а гина, Ӏийсас хаьттира цаьрга: «Шуна хӀун оьшу?»

Цара элира: «Рабби!», (Иза «Устаз!» бохург ду), «Хьо мичахь Ӏаш ву?»[+]

39Ӏийсас оцу мурдашка элира: «Соьца дӀа а дуьйлий, хьовса».

Мурдаш Цуьнца бахара. Царна гира И мичахь вехаш ву. И де Ӏийсаца даьккхира цара. ДоьалгӀа сахьт[*] доладеллера цу хенахь. 40Яхьъян дешнаш а хезна, Ӏийсана тӀаьхьахӀоьттинчу шиннах цхьаъ Ӏандар вара. Иза вара ШамӀа-Кипин ваша[+]. 41Ӏандара, цу сохьта шен ваша ШамӀа схьа а лехна, элира цуьнга: «Тхуна Машахь карийна». (Иза «Дала леррина Къобалвинарг» бохург ду.)[+]

42Ӏандара шен ваша ШамӀа Ӏийсана тӀевалийра. Ӏийсас, ШамӀе а хьаьжна, элира: «Хьо Юнусан кӀант ШамӀа ву-кх. Хьох хӀинца „Кипа“ эр ду». (Иза «тарх» бохург ду.)[+]


Пилапах а, НатунаӀилах а Ӏийсан мурдаш хуьлу

43ШолгӀачу дийнахь Ӏийсана Галилай-махка ваха лиира. Ӏийсас, Пилап схьа а лехна, цуьнга элира: «Суна тӀаьхьахӀотта».

44Пилап а вара Ӏандар а, Кипа а схьаваьлла волчу Бет-Саида-гӀалара[+]. 45НатунаӀил схьа а лехна, Пилапа элира цуьнга: «Мусас товрат тӀехь бинчу хьехамашкахь а, пайхамарша яздинчу тептарш тӀехь а вийцина Хилларг карийна тхуна. Иза ву Юсупан кӀант Ӏийса, Ша Назарт-гӀалара схьаваьлла волу»[+].

46Ткъа НатунаӀила элира: «Назартера цхьа а дика хӀума дала а даьллий те?»

Пилапа жоп делира: «ГӀой, хьо-хьуо хьажа», – аьлла.

47[+]Шена тӀевогӀу НатунаӀил а гина, Ӏийсас элира: «ХӀара ву-кх шеца мекарло а йоцу бакъволу исраилхо»[+].

48НатунаӀила хаьттира Ӏийсага: «Со мичахула вевза Хьуна?»

Ӏийсас жоп делира цуьнга: «Хьо инжиран дитта кӀел Ӏаш волуш, Пилап хьоьга кхайкхале дуьйна а, Суна хьо гуш а вара, вевзаш а вара».

49НатунаӀила элира Ӏийсага: «Рабби! Хьо Делан КӀант ву-кх. Хьо ву-кх Исраилан халкъан Паччахь»[+].

50Ӏийсас элира цуьнга: «Ас хьо инжиран дитта кӀел гина аларна тийши хьо Сох? Кхин а, цул тӀех гӀуллакхаш а гур ду хьуна». 51[+]Кхин а элира Ӏийсас: «Баккъалла а боху Ас шуьга: ДӀаеллаелла стигалш а, Адамийн КӀант волчу Суна тӀе охьадуьссуш а, хьаладуьйлуш а Делан маликаш а гур ду шуна»[+].

#### 2


Кхана-юьртахьа зуда ялийна меттиг

1ТӀаккха кхоалгӀачу дийнахь Галилай-махкара Кхана-юьртахь зуда ялош хӀоттийна той дара. Ӏийсан нана а яра цигахь[+]. 2Цига кхайкхина бара Ӏийса а, Цуьнан мурдаш а. 3ТӀаккха, той дӀа а дохале, чагӀар чекхдолу а гина, Ӏийсан нанас элира Цуьнга: «ЧагӀар чекхдели-кх кхеран».

4Ткъа Ӏийсас элира: «Нана, Суна тӀе хӀунда дуьллу ахьа и гӀуллакх? Сан хан хӀинца а тӀееана яц»[+].

5ТӀаккха ялхошка нанас элира: «Цо шайга де аьлларг дерриг а де».

6Цигахь лаьтташ тӀулгах йина ялх кхаба яра. Цу кхабанаш чу иттех-пхийттех саьхьан барам хиллал хи тарлора. Жуьгташа куьйгийн цӀанонна а, юург лелочу пхьегӀашна а лелош дара и хи[+]. 7Ӏийсас ялхошка элира: «И кхабанаш хих юза». Цара уьш тӀеххалц хих юьзира. 8ТӀаккха кхин а элира Ӏийсас цаьрга: «Кхаби чуьра чагӀар а доттий, иза той дӀакхоьхьуш волчуьнга кховдаде». Ялхоша чагӀар тӀедаьхьира. 9Той дӀахьочо чагӀарх чам баьккхира. Ткъа и чагӀар хих даьккхина дуй ялхошна бен ца хаьара. ТӀаккха той дӀахьочо зудаялийнарг шена тӀекхайкхира. 10Зудаялийначуьнга цо элира: «Массара а хьалха дика чагӀар ло мала, ткъа нах бехначул тӀаьхьа вониг ло. Ахь дика чагӀар хӀинццалц ма-латтийна?»

11Иштта Галилай-махкара Кхана олучу юьртахь дӀадолийра Ӏийсас тамашийначу гӀуллакхийн билгалонаш гайтар. Шен Делера болу олаллин ницкъ гайтира Цо, тӀаккха тийшира Ӏийсах Цуьнан мурдаш. 12[+]Цул тӀаьхьа Ӏийса Къапарнаме веара. Цуьнан нана а, Цуьнан вежарий а, Цуьнан мурдаш а баьхкира Цуьнца цига. Масех де даьккхира цара цигахь[+].


Делан цӀийнан керт цӀанъяр

13[+][•]«Пасахь» олу жуьгтийн деза де тӀедогӀуш дара. ТӀаккха Ӏийса Ярушалайме веара[+]. 14Делан цӀийнан керта веача, цигахь Ӏийсана гира стерчий а, уьстагӀий а, кхокхарчий а духкуш берш. Ахчанаш хуьйцуш берш а бара цу кертахь хиъна Ӏаш. 15ТӀаккха тӀийрагех муш а бина, уьш массо а аралаьхкира Ӏийсас шайн уьстагӀашца а, стерчашца а. ГӀопастанаш дӀа а карчийна, ахча хуьйцучеран ахчанаш а охьаэгийра Цо. 16Кхокхарчий духкучаьрга а элира Ӏийсас: «ДӀадаха хӀорш кхузара! Ма диэ Сан Ден цӀийнах йохкаэцаран цӀа!»[+]

17[+]ТӀаккха Ӏийсан мурдашна Делан Йозанаш тӀехь яздинарг дагадеара: «Хьан цӀийне болчу хьагамо Сан кийра багабо»[+].

18Цунна дуьхьал динан куьйгалхоша элира Ӏийсага: «Иштта хӀума дан хьайн олалла дуй хоуьйтуш хӀун тамашийна билгалонаш гойтур яра Ахь тхуна?»[+]

19[+]Ӏийсас жоп делира царна: «Аш хӀара Делан цӀа дохаде, ткъа Ас кхаа дийнахь дина дӀахӀоттор ду иза», – аьлла[+].

20ТӀаккха динан куьйгалхоша элира Цуьнга: «ХӀара Делан цӀа шовзткъе ялх шарахь дина дӀахӀоттийна, ткъа Ахь кхаа дийнахь дӀахӀоттор ду иза?»

21Амма Ӏийсас Делан цӀийнах лаьцна бохург Шен дегӀах лаьцна бохург дара. 22Ӏийса веллачуьра денвича, Цуьнан мурдашна Цо аьлла и дешнаш дагадеара. ТӀаккха тийшира уьш Делан Йозанех а, Ӏийсан дашах а[+].


Ӏийсана массо а адам девза

23Пасахьан дезачу дийнахь, Ӏийса Ярушалаймехь волуш, Цо деш долчу тамашийначу гӀуллакхийн билгалонаш а гина, дукхахберш тийшира Цунах[+]. 24Амма Ӏийсас Ша цхьанна а кӀорггера ца вовзуьйтура, хӀунда аьлча Цунна уьш берриш бевзаш а бара, церан дегнаш гуш а дара. 25Цундела Ӏийсага цхьана а адамах лаьцна тоьшаллаш дан оьшуш дацара. Цунна Шена хаьара адамна чохь дерг.

#### 3


Ӏийса а, Нукха-Деми а

1Нукха-Деми цӀе йолу парушхойх цхьа стаг вара. Жуьгтийн коьртачу кхеташонан декъашхо вара иза[+]. 2Нукха-Демис, буьйсанна Ӏийса волчу а веана, элира Цуьнга: «Рабби! Хьо Дала ваийтина устаз вуй хаьа тхуна. ХӀунда аьлча шеца Дела ца хилча, цхьаьнгге а гайталур яц и Ахь гойтуш йолу тамашийначу гӀуллакхийн билгалонаш».

3Ӏийсас жоп делира цуьнга: «Баккъалла а боху Ас хьоьга, адам юха шолгӀа ца кхолладелча, хаалур дац цунна Делан Олалла».

4Нукха-Демис элира Ӏийсага: «Цкъа къанделла адам шолгӀа муха кхоллалур ду? Юха шен ненан кийра а ваьлла, кхоллавала-м ца веза иза?»

5Ӏийсас жоп делира: «Баккъалла а боху Ас хьоьга, нагахь санна адам хих а, Делан Синах а кхолла ца делча, тӀелоцийла дац цуьнан Делан Олалла[+]. 6Адамийн бераш адамех хуьлу, ткъа Делан бераш Делан Синах бен ца хуьлу. 7Хьо цец ма вала Ас хьайга аьллачух: „Шун шолгӀа кхолладала деза“, – аьлла. 8Делан Са мох санна ду. Иза шена луъучухула лела. Механ гӀовгӀа хеза, ткъа иза мичара богӀу а, мича боьду а ца хаьа. Иштта хуьлу хӀора а Делан Синах кхоллавелларг а».

9«Ткъа иза муха хилало?» – хаьттира Нукха-Демис Ӏийсага.

10Ӏийсас жоп делира цуьнга: «Хьуо исраилхойн Ӏелам стаг воллушехь, иза а ца хаьа-кх хьуна? 11Баккъалла а боху хьоьга, оха тхайна хуург а дуьйцу, тхайна гиначух тоьшалла а до, ткъа аша тхан и тоьшаллаш тӀе ца лоцу. 12Ас шайга лаьттахь долчух аьлча а, шу ца тешча, стигалшкахь долчух лаьцна дийцича, муха тешар ду шу? 13Адамех цхьа а стигалшка хьала а ца ваьлла, Адамийн КӀант бен стигалшкара охьа а ца воьссина[+]. 14[+]Яьссачу аренгахь волуш Муса-пайхамаро хьаладаьккхинчу лаьхьанан суьрте терра Адамийн КӀант а ву хьалаваьккхина хила везаш,[+] 15Цунах тешнарш Дела волчохь хедар доцучу дахаре кхачийтархьама».

16ХӀунда аьлча Шен цхьаъ бен воцу КӀант дӀаваллал дезна Далла хӀара дуьне, муьлхха а Цунах тешнарг, хӀаллак а ца хуьлуш, Ша волчохь долчу хедар доцучу дахаре кхачийтархьама[+]. 17Дуьненна кхел ян ца ваийтинера Дала Шен КӀант, ткъа Цуьнгахула дуьне кӀелхьардалийтархьама ваийтинера[+]. 18Цунах тешначунна кхел яц. Ткъа Цунах ца тешначунна кхел йина ю, иза Делан цхьаъ бен воцучу КӀантах цатешарна[+]. 19Кху дуьнен чу Делах йолу серло яьржина, амма адамашна серлонал бода беза, шаьш до гӀуллакхаш Далла хьалха вон долу дела[+]. 20ХӀунда аьлча хӀора вон дечунна серло ца еза, иза серлонга а ца воьду, шен вон гӀуллакхаш гучу ца далийтархьама[+]. 21Ткъа Делах долчу бакъдолчуьнца вехаш верг серлонга волу, ша деш долу гӀуллакхаш Делан гӀоьнца деш хилар гайтархьама.


Ӏийса а, Яхьъя-пайхамар а

22Цул тӀаьхьа Ӏийса а, Цуьнан мурдаш а ЯхӀуд-махка баьхкира. Уьш цигахь, адамаш хих чекхдохуш, севцира[+]. 23Цу хенахь Яхьъя а вара нах хих чекхбохуш. Шалейм олучу меттигна гена йоцучу Ӏейнан-юьртахь дара иза. Цигахь алссам хи дара, цундела наха шаьш Яхьъяга хих чекхбохуьйтура, 24[+]хӀунда аьлча цу хенахь Яхьъя хӀинца а набахти чу воллаза вара[+].

25Яхьъян мурдашна а, жуьгтийн динан куьйгалхочунна а юкъахь къовсам хилира. И къовсам баьллера хица цӀано яран хьокъехь дино тӀедиллина долчух[+]. 26ТӀаккха, Яхьъяна тӀе а баьхкина, цара элира: «Устаз, хьо Йорданан вукху агӀор волуш, хьоьца хилла волу, ахь Шех тоьшалла динарг а ву-кх нах хих чекхбохуш. Ткъа массо адам Цунна тӀеоьхуш ду»[+].

27Яхьъяс жоп делира: «Адамо хӀумма а шена тӀелаца йиш яц, нагахь санна иза цунна стигалшкара Дала делла дацахь[+]. 28[+]Шу шаьш а теш дар-кх ас шуьга аьллачунна: „Со Дала леррина Къобалвинарг вац. Со Цунна хьалхара некъ кечбан ваийтина Дала“[+]. 29Нускал а далийначун долахь хуьлу, ткъа зудаялийначун доттагӀа а хуьлу зудаялийначунна уллохь Ӏаш, цунна хьалхара гӀуллакх а деш. Хазахетарх вуьзна хуьлу иза, зуда ялийна волу шен доттагӀа чувогӀуш, цуьнан аз хезча. И сан хазахетар хӀинца кхочушхилла[+]. 30Иза вазвала веза, ткъа со лахвала веза».

31Лакхара ОхьавогӀург массарал а лакхара ву. Кху Лаьттара ваьлларг Лаьттара ву, цо Лаьттахь долчух лаьцна дуьйцу. Ткъа стигалара Веанарг массарал а лакхара ву. 32Шена гиначух а, хезначух а тоьшалла до Цо, ткъа Цуьнан тоьшаллаш цхьаммо а тӀе ца лоцу. 33Цуьнан тоьшаллаш тӀелаьцначо шен мухӀар тохарца чӀагӀдо Дела бакъхилар[+]. 34ХӀунда аьлча Ша Дала Ваийтинчо Делан дешнашца дуьйцу, Дала иза барам боццуш Шен Сих вуьзна дела. 35[+]Дена Шен КӀант веза. Цо массо а хӀума Шен КӀентан кара дӀаделла[+]. 36КӀантах тешачунна Дела волчохь хедар доцу дахар хир ду. Ткъа КӀантана муьтӀахь ца хуьлучунна цкъа а гур дац и дахар, амма Делан оьгӀазло а йолуш ю цунна тӀехь[*][+].

#### 4


Ӏийса а, шамранхойн зуда а

1Шена тӀаьхьахӀуьтту мурдаш а, шаьш хих чекхбохуьйту нах а Яхьъяна тӀаьхьахӀиттинчарал совбовлар парушхошна хааделлий хиъча, Ӏийсас ЯхӀуд-мохк битира. 2Ткъа нах хих чекхбахар Ӏийсас Ша ца дора, иза Цуьнан мурдаша дора[+]. 3Ӏийса, ЯхӀуд-мохк битина, юха а Галилай-махка вахара[+]. 4ТӀаккха Шамран-махкахула чекхвала дезара Цуьнан[+]. 5[+]Иштта Ӏийса Шамран-махкара Суьхьар олучу юьрта кхочу. Якъуба шен кӀантана Юсупна деллачу лаьттана юххехьа яра и юрт[+]. 6Цигахь Якъуба яьккхина гӀу яра. Иштта, некъ а бина, кӀад а велла, оцу гӀуна уллохь хиъна Ӏаш вара Ӏийса. Иза де юккъе дахана хан яра. 7Цу гӀуна чуьра хи схьаэца цхьа шамранхойн зуда еара. Ӏийсас элира цуьнга: «Мала хи лохьа Суна».

8Цу хенахь Ӏийсан мурдаш яа хӀума эца юьрта баханера. 9[+]Шамранхочо Ӏийсага элира: «Хьо жуьгти воллушехь, соьга, шамранхочуьнга, хи хӀунда доьху Ахь?» (Цу хенахь жуьгтийн шамранхошца уьйр яцара[*].)

10Ӏийсас иштта жоп делира цуьнга: «Дала дина дика а хьайна довзахьара, хьайга хи доьхург мила ву а хаьахьара, ахь-айхьа доьхур дара Цуьнга хи. Ткъа Цо хьуна „дийна долу хи“ лур дара»[+].

11ТӀаккха цу зудчо элира: «Эла, Хьан и хи схьаэца пхьегӀа а ма яц, ткъа хӀара гӀу кӀорга а ма ю. Мичара ду Хьоьгахь „дийна хи“? 12Хьо хӀун, вайн дел Якъубал а лакхара ву, цо ша а, цуьнан кӀенташа а, цуьнан хьайбанаша а хи мийлина хилла йолу хӀара гӀу тхуна елла волчу?»

13Ӏийсас элира цуьнга: «ХӀара хи мелларг юха а хьаглур ву, 14ткъа Аса шена лун долу хи мелча, иза цкъа а хьаглур вац. Амма Ас лур долу хи стагана чохь, Дела волчохь хедар доцучу дахаре доьдучу хин хьоста а хилла, дӀахӀуттур ду»[+].

15Зудчо элира Ӏийсага: «Эла, лохьа суна и Айхьа дуьйцу хи, со хьогах ца хилийта а, со кхуза хӀара хи кхехьа ца эхийта а».

16Ӏийсас зудчуьнга элира: «Яло, хьайн майра а валош, юха схьайола кхуза».

17Зудчо жоп делира: «Сан майра вац».

«Нийса боху ахь, хьан майра вац. 18ХӀунда аьлча хьан пхи майра хилла, ткъа хӀинца хьоьца Ӏаш верг хьан майра вац. Иза нийса элира ахьа», – элира Ӏийсас.

19ТӀаккха зудчо элира: «Эла, го суна Хьо пайхамар хилар[+]. 20Тхан дай Далла Ӏибадат дан кху лам тӀе богӀура, ткъа аша и Ӏибадат дан деза меттиг Ярушалаймехь ю боху»[+].

21Ӏийсас элира цуьнга: «Тешалахь Сох, зуда. ТӀейогӀуш ю и зама, адамаша шаьш Дена до Ӏибадат я кху лам тӀехь а, я Ярушалаймехь а дан ца дезаш. 22Шуна-м шайна а ма-дарра ца хаьа, шаьш Хьанна Ӏибадат до. Ткъа тхуна хаьа тхаьш Хьанна Ӏибадат до, хӀунда аьлча кӀелхьардовлар жуьгташкара ма ду[+]. 23Амма тӀейогӀуш ю и зама, тӀееана а яьлла иза, шаьш баккъалла а Дена Ӏибадат дечу наха, синца а, бакъдолчуьнца а Ӏибадат деш. ХӀунда аьлча иштта Ӏибадат дийраш лоьху Шена Дас[+]. 24Дела Ша а Са ду. Цундела Цунна Ӏибадат деш болчара синца а, бакъдолчуьнца а Ӏибадат дан деза»[+].

25Зудчо элира Цуьнга: «Суна хаьа Машахь вогӀур вуй». – (Иза «Дала леррина Къобалвинарг» бохург ду). – «Ша веача, Цо дерриге а хьоьхур ду тхуна»[+].

26Ӏийсас элира: «Хьоьца къамел деш волу Со ву-кх И Къобалвинарг»[+].

27Цу хенахь Цуьнан мурдаш схьабаьхкира. Уьш цецбевллера, Ӏийсас зудчуьнца къамел деш шайна гича. Делахь а мурдех цхьаммо а ца хаьттира Цуьнга: «Хьуна хӀун лаьа?» я: «Ахь стенах лаьцна къамел до оцу зудчуьнца», – аьлла. 28ТӀаккха, шен хи кхоьхьу кхаба а йитина, юьрта а яхана, оцу зудчо нахе элира:

29«ГӀой, хьовсал, ас сайн дахарехь мел динчух лаьцна соьга схьадийцинчу Стаге. Дала леррина Къобалвинарг-м вац те Иза?»

30Юьртара ара а бевлла, и нах Ӏийсана тӀе бахара. 31Цу хенахь мурдаша дехар дира Цуьнга: «Рабби, хӀума яахьа!» – аьлла.

32Ткъа Ӏийсас элира цаьрга: «Шуна хӀун ю а ца хууш йолу яа хӀума ю Соьгахь».

33ТӀаккха мурдаша вовшашка элира: «Цхьаммо яа хӀума-м ца еана те Кхунна?»

34Ӏийсас элира цаьрга: «Сан кхача бу Со Ваийтинчун лаам кхочушбар а, Цуьнан гӀуллакх чекхдаккхар а[+]. 35Ялта дӀадуьйчу хенахь: „Кхин а цхьа биъ бутт баьлча, ялта хьокху хан тӀейогӀур ю вайна“, – ца олу аша? Иштта Аса а боху шуьга: шайн бӀаьргаш дӀа а беллий, кхаш тӀе хьовсал, ма кхиъна и ялта хьакха хӀинца[+]. 36Ялта хьокхучо шена догӀург схьаоьцу, Дела волчохь хедар доцучу дахаре стом а гулбеш, ялта дӀадуьйчунна а, хьокхучунна а цхьаьна хазахетар хилийтархьама[+]. 37ХӀунда аьлча нийса боху кицано: „Цхьаммо ялта дӀадоь, вукхо хьокху“. 38Аша шаьш къа ца хьегначу кха тӀе ялта хьакха дахийтина Аса шу. Кхечара къахьегна, ткъа аша цара къахьегначу кха тӀера ялта гулдина».

39Цу гӀалара дуккха а шамранхой тийшира Ӏийсах, оцу зудчо шайга тоьшалла а деш: «Сайн дахарехь ас мел динчух лаьцна схьадийцира Цо соьга», – аьлла дела. 40Цундела Ӏийса волчу баьхкира и шамранхой. Цара, шайца саца аьлла, дийхира Ӏийсага. ТӀаккха Ӏийса шина денна цаьрца сецира. 41Ӏийсан дош бахьана долуш кхин а, хьалхачул а сов, нах тийшира Цунах. 42Ткъа цу зудчуьнга цара элира: «Хьалха ахь дийцарна тийшира тхо. ХӀинца тхуна тхаьшна а Цо дуьйцург хезна а дела, и Стаг баккъалла а дуьне кӀелхьардоккхург вуй го а дела, теша тхо Цунах»[+].


Хьаькаман кӀант туовар

43И ши де чекхдаьлча, Ӏийса, цигара ара а ваьлла, Галилай-махка вахара. 44[+]ХӀунда аьлча Ӏийсас Ша тоьшалла дира, пайхамарийн шаьш схьабаьллачу махкахь сий ца до аьлла[+]. 45[+]Ӏийса Галилай-махка веача, галилайхоша а тӀеийцира Иза. ХӀунда аьлча царна гинера Ярушалаймехь дезачу дийнахь Ӏийсас дина гӀуллакхаш. Галилайхой а баханера цу Пасахь-дийнахь Ярушалайме[+]. 46[+]Иштта Ӏийса юха а Галилай-махкара Кхана олучу юьрта веара, Ша цкъа хих чагӀар дина хиллачу меттиге. Цу хенахь Къапарнамехь цхьа стаг вара, ша паччахьан белхало а волуш. Цуьнан кӀант цомгуш вара[+]. 47Ӏийса ЯхӀуд-махкара Галилай-махка веана аьлла, хезира цу стагана. ТӀаккха, Ӏийсана тӀе а веана, цу стага дийхира Цуьнга, шеца дӀа а веана, и кӀант туовар. ХӀунда аьлча и кӀант вала герга вара. 48ТӀаккха Ӏийсас цу стаге элира: «Я тамашийначу гӀуллакхийн билгалонаш, я Ӏаламаташ ца гича, тешар дац-кх шу Сох»[+].

49Ткъа цу стага дийхира Ӏийсага: «Эла, сан кӀант велла дӀавалале, тӀеволахьа!» – аьлла.

50Ӏийсас элира цуьнга: «ДӀагӀо, хьан кӀантана гӀоле ю».

Ӏийсас аьллачух теша а тешна, и стаг дӀавахара. 51Иза цӀа воьдуш, дуьхьалбогӀучу леша: «Хьан кӀантана гӀоле ю», – элира. 52Стага хаьттира цаьрга: «Маца хена дуьйна гӀоле хила йолаелира кӀантана?»

Леша жоп делира: «Селхана, делкъахенахь, цхьа сахьт даьлча, дагар дӀаделира цуьнан», – аьлла.

53ТӀаккха хиира кӀентан дена, иза шега Ӏийсас: «Хьан кӀантана гӀоле ю», – аьллачу хенахь хиллий. ТӀаккха и стаг а, цуьнан цӀахь мел берш а тийшира Ӏийсах[+].

54Иштта, Ша ЯхӀуд-махкара Галилай-махка веача, шолгӀа а тамашийначу гӀуллакхийн билгало гайтира Ӏийсас[+].

#### 5


Бет-Хьасда Ӏомана уллохь стаг туовар

1Цул тӀаьхьа Ярушалаймехь жуьгтийн цхьа деза де даздеш дара. Ӏийса а веара цига. 2Ярушалаймехь УьстагӀийн ков олучу меттехь баьккхина луьйчу цхьа Ӏам бу. Цунах Ӏебархойн маттахь Бет-Хьасда[*] олу. Цу Ӏомана гонах лаьтташ бӀогӀамийн пхи могӀа бара, тӀехула тиллина тхов а болуш[+]. 3-4Оцу Ӏомана тӀедоьлхучу некъаш тӀехь Ӏохкуш Ӏаламат дукха цомгуш болу нах хуьлура. Царна юкъахь бара бӀаьрзенаш, астагӀнаш, заьӀапнаш[*]. 5Иштта, ткъе берхӀитта шарахь шен цамгаро хьийзош волу цхьа хьенех а вара цигахь. 6И стаг цигахь Ӏуьллуш а гина, иза дукха хенахь дуьйна цомгуш вуйла а хиъна, Ӏийсас хаьттира цуьнга: «Могуш хила лаьий хьуна?»

7Ткъа цомгушчо элира Ӏийсага: «Эла, Ӏома чуьра хи, меттах а даьлла, дӀасадаьржачу хенахь со цу чуваккха цхьа а вац-кх сан. Ткъа со хи чувала воллучу хенахь, кхин цхьаъ сол хьалха волу-кх».

8Ӏийсас элира цомгушчуьнга: «ХьалагӀатта, хьайн мотт-гӀайба схьа а эций, дӀаволало»[+].

9И стаг, цу сохьта туо а велла, шен мотт-гӀайба схьа а эцна, дӀаволавелира. Иза Далла леринчу шоьтан дийнахь дара. 10[+]Цундела динан куьйгалхоша цамгарх товеллачуьнга элира: «Тахана Далла лерина шоьтан де ду, хьайн мотт-гӀайба дӀабаккха а бакъо ма яц хьан»[+].

11Ткъа цо жоп делира яхӀудхошка: «И со Товинчо элира-кх соьга: „Хьайн мотт-гӀайба схьа а эций, дӀаволало“».

12ТӀаккха цара хаьттира товеллачуьнга: «Мила ву хьоьга, мотт-гӀайба схьа а эций, дӀаволало аьлла и Стаг?»

13Ткъа товеллачунна Иза мила ву ца хаьара. ХӀунда аьлча, кхузахь адам алссам хиларна, аьтту а баьлла, Ӏийса къайлавелира. 14Цул тӀаьхьа и стаг Делан цӀийнан кертахь а карийна, Ӏийсас элира цуьнга: «ХӀинца хьо цамгарх товелла, ткъа кхин къинош ма летаделахь, хьайна кхин цул а вониг ца хилийтархьама».

15ТӀаккха цу стага, вахана, динан куьйгалхошка ша Товинарг Ӏийса вуй дӀахаийтира. 16Цундела, Ӏийсас и стаг туовар Далла лерина шоьтан дийнахь дина аьлла, динан куьйгалхой Ӏийсана дуьхьалбевлира[+]. 17Ткъа Ӏийсас элира цаьрга: «Сан Дас тахханалц а болх беш бу, Аса а бо и болх».

18Ӏийсас иза аларна, Иза вен кхин а чӀогӀа тӀаьхьабевлира динан куьйгалхой. ХӀунда аьлча Далла лерина шоьтан де ца лерина а ца Ӏаш, Делах Шен Да ву а аьлла, Ша Делаца вуьстинера Ӏийсас[+].


КӀентан олалла

19Ткъа Ӏийсас жоп делира царна: «Бакъдерг боху Ас шуьга, Шен Дас дийриг гуш ца хилча, Шеггара хӀумма а дойла дац КӀентан. ХӀунда аьлча Шен Дас дийрриг до КӀанта а. 20Дена Шен КӀант веза, цундела Ша мел дийриг дерриг а гойту Дас КӀантана. Шу цец а дохуш, кхин а сов гӀуллакхаш гойтур ду Дас Цунна[+]. 21ХӀунда аьлча Шен Дас белларш денбаре терра, иштта КӀанта а Шена луъург денво[+]. 22Адамашна тӀехь кхел яр, Ша а ца деш, Шен КӀентан кара дӀаделла Дас,[+] 23массаьрга а, Да лоручу тайпана, КӀант а ларийтархьама. ХӀунда аьлча КӀант ца лоручо Иза ваийтина волу Да а ца лору[+].

24Бакъдерг боху Ас шуьга: Сан даше ладугӀуш а, Со Ваийтинчух тешаш а волчун Дела волчохь хедар доцу дахар ду. Къематан дийнахь царна тӀехь кхел яц, ткъа, беллачуьра ден а белла, Делаца долчу бакъдолчу дахаре кхаьчна уьш[+]. 25Бакъдерг боху Ас шуьга: тӀейогӀуш ю и зама, тӀекхаьчна а яьлла, беллачарна Делан КӀентан аз а хезар долуш, и хезнарш ден а лур болуш[+]. 26ХӀунда аьлча Ден а Ша-Шена чохь дахар хиларе терра, иштта Шен КӀантана а делла Цо Ша-Шена чохь дахар хилар[+]. 27Иза Адамийн КӀант волу дела, кхел ян а бакъо елла Дала Цуьнан кара[+].

28Цец ма довлалаш цунах, хӀунда аьлча тӀейогӀуш ю и зама, кешнаш чохь болчу массарна а Делан КӀентан аз хезар долуш[+]. 29[+]ТӀаккха, ден а белла, арабевр бу уьш. Царах дика гӀуллакхаш динарш Дела волчохь хедар доцучу дахаре гӀур бу. Ткъа шайн дахарехь вон гӀуллакхаш динарш шайна кхел яйта денлур бу[+]. 30Айса-Сайгара хӀумма а дан йиш яц Сан. Аса, Сайна ма-хаззара, кхел йо, и Сан кхел бакъ а ю. ХӀунда аьлча Аса Сайн лаам ца лоьху, амма Со Ваийтинчу Ден лаам кхочушбо»[+].


Ӏийсах тоьшалла дар

31«Нагахь санна Аса-Айса Сайх тоьшалла дахь, и Сан тоьшалла кхоччуш дац[+]. 32Сох тоьшалла дийриг Кхин ву. Цо Сох деш долу и тоьшалла бакъ дуйла хаьа Суна. 33[+]Аша Яхьъяна тӀе нах бахийтира, ткъа цо билггал долчу бакъдолчух тоьшалла дира[+]. 34Адамо дина тоьшалла оьшуш вац Со-м, амма шу кӀелхьардовлийта боху Аса шуьга хӀара. 35Яхьъя богуш а, къегаш а болу стогар санна вара шуна. Ткъа шуна кӀеззиг йолчу ханна цуьнан серлонгахь хазахетар хила лиира[+]. 36Амма Сан тоьшалла Яхьъян тоьшаллел а сов ду. ХӀунда аьлча Аса дан дезаш а долчу, Аса деш а долчу, Суна Сан Дас деллачу цу гӀуллакхаша до Сох тоьшалла Сан Дас Со ваийтина хиларх[+]. 37[+]Со ваийтина волчу Сан Дас до Сох тоьшалла. Шуна-м я Цуьнан аз а ца хезна, я Цуьнан сибат а ца гина. 38Я Цуьнан кхаъ а шун даг чохь ца лаьтта, Цо Ваийтинчух шу ца теша дела. 39Делан Йозанаш толлу аш, уьш шаьш теллича, Дела волчохь хедар доцучу дахаре кхочур ду моьттуш. Ткъа Делан Йозанаша Сох тоьшалла ма-до[+]. 40Амма шуна ца лаьа Суна тӀаьхьахӀитта, шайна Дела волчохь хедар доцу дахар хилийта.

41Адамашкара сий дар ца оьшу Суна[+]. 42Амма Суна девза шу, шун дегнаш чохь Деле хила ма-безза безам боцийла а хаьа. 43Со Сайн Ден цӀарах веана воллушехь, тӀе ца оьцу аша. Ткъа цхьа кхиверг шен цӀарах веача, иза тӀеоьцур ву аша[+]. 44Муха тешар ду шу, цхьаммо шайн сий дича, аша иза хазахетарца тӀеоьцуш хилча? Ткъа цхьаъ бен воцучу Делера сий аша ца лоьху[+]. 45Ма мотталаш Ас шу Далла хьалха бехке дийр ду. Шу бехке дан Муса-пайхамар хир ву, цунах дегайовхо йолуш Ӏаш долчу шуна. 46Шаьш Муса-пайхамарах тешаш хилча, Сох а тешар дара шу, хӀунда аьлча Сох лаьцна яздинера цо[+]. 47Амма нагахь санна цуьнан йозанех а шу ца тешча, Сан дешнех муха тешар ду шу?»

#### 6


Пхи эзар стаг вузор


(Маттай 14:13-21; Марк 6:30-44; Лака 9:10-17)

1[•]Цул тӀаьхьа Галилай-Ӏоман дехьа болчу берда тӀе вахара Ӏийса. Цу Ӏомах Тхьабара-Ӏам олу кхечу тайпана. 2Дукха адам тӀаьхьахӀоьттира Ӏийсана, хӀунда аьлча царна гина хилла Цо цомгушчарна тӀехь йина тамашийначу гӀуллакхийн билгалонаш. 3Цкъа, лам тӀе а ваьлла, цигахь Шен мурдашца Ӏаш вара Иза. 4Ткъа тӀедогӀуш дара «Пасахь» олу деза де[+]. 5Юхахьаьжча, Ӏийсана гира Шена тӀаьхьахӀоьттина догӀу дукха адам. ТӀаккха Пилапе хаьттира Цо: «И адамаш дузо бепиг мичара оьцур дара вай?» – аьлла[+].

6Иза Пилап зерхьама элира Ӏийсас, ткъа Цунна Шена хаьара Ша дан леринарг.

7«Царна хӀоранна кӀез-кӀеззиг бепиг кхачийта а, ши бӀе динари ахча а тоьур дац-кх», – аьлла, жоп делира Пилапа.

8Ткъа Цуьнан мурдех цхьаммо, ШамӀа-Кипин вашас Ӏандара, элира Ӏийсага:[+]

9«Кхузахь цхьа кӀант ву, цуьнгахь мекхан демах бина пхи хьокхам а, ши чӀара а бу. Амма цунах хӀун хир ю кху халкъана?»

10ТӀаккха Ӏийсас элира: «Охьаховшабе и нах». Иза йоккха меттиг яра, хьалаяьлла дуккха а буц а йолуш. Цу тӀе пхи эзар стаг охьахиира. 11Ӏийсас, и бепиг схьа а эцна, Далла хастам а бина, мурдашка дӀакховдийра, ткъа цара иза охьахевшинчарна дӀадийкъира. Иштта царна деззачул чӀерий а дийкъира[+]. 12Нах буьзначул тӀаьхьа, Ӏийсас Шен мурдашка элира: «Йисина юьхкаш схьагулъе, цхьа а хӀума эрна ца дайта».

13ТӀаккха и нах яа хӀума йиъна бевлча, царах йисина йолу оцу мекхан деман пхеа баьпкан юьхкаш схьа а гулйина, мурдаша шийтта тускар дуьзира. 14Цул тӀаьхьа, Ӏийсас йина тамашийна гӀуллакхан билгало а гина, наха олура: «ХӀара ву-кх и дуьнен чу ван веза бакъволу Пайхамар»[+].

15Ткъа нах, схьа а баьхкина, Шех паччахь вархьама Ша схьалаца бохкий а хиъна, Ӏийса юха а Ша цхьаъ лам тӀе дӀавахара.


Ӏийса хи тӀехула дӀавоьду


(Маттай 14:22-33; Марк 6:45-52)

16[•]ТӀаккха суьйре тӀееача, Ӏийсан мурдаш Ӏам тӀе баха чубиссира. 17Хинкеман чу а хиъна, Ӏоман вукху агӀор йолчу Къапарнам олучу гӀала баха бевлира уьш. Бода а боьллера, амма Ӏийса хӀинца а схьа ца веанера. 18ЧӀогӀа мох баларна, хӀорд карзахбаьллера. 19Иштта мурдаша, хӀорда тӀехула дӀабоьлхуш, пхи чаккхарма гергга некъ бира. ТӀаккха, шайн хинкеманна тӀекхоччуш волу, хин тӀехула гӀаш вогӀу Ӏийса гира царна. Уьш кхерабелира. 20Ткъа Ӏийсас элира цаьрга: «Со ву шуна иза! Ма кхера!»

21Ӏийса хинкеманна чуваккха бохкуш бара мурдаш, ткъа хинкема цу сохьта хӀорш тӀебоьлхуш болчу хин йисте кхечира.


Ӏийса ду дахаран бепиг

22ШолгӀачу дийнахь Ӏоман вукху агӀор гулбеллачу нахана гира и цхьаъ бен хинкема цигахь ца хилар а, Ӏийса Шен мурдашца цу хинкеман чу ца валар а. Ткъа мурдаш, Ӏийсах дӀа а къаьстина, хинкеман чохь шаьш дӀабахара. 23ТӀаккха Везачу Эло хастам бина, Дала беркате дина бепиг наха диинчу метте, кхин а хинкеманаш кхечира Тхьабара-гӀала олучу меттигера. 24ТӀаккха нахана кхузахь я Ӏийса а, я Цуьнан мурдаш а цахилар гира. Уьш, Ӏийса лоьхуш, хинкеманаш чу а хевшина, Къапарнаме баьхкира. 25Ткъа шаьш кхаьчначу Ӏоман дуьхьаларчу берда тӀехь Ӏийса шайна карийча, цара элира Цуьнга: «Рабби! Хьо маца кхаьчна кхуза?»

26Ӏийсас жоп делира царна: «Бакъдерг боху Ас шуьга: Шайна тамашийначу гӀуллакхийн билгалонаш гарна ца лоьху аша Со, ткъа шаьш бепиг а диъна дузарна лоьху. 27Кху дуьнен чуьра телхар болчу кхачанна къа ма хьега. Амма шаьш Дела волчохь хедар доцучу дахаре кхачош болу, Адамийн КӀанта шайна лур болу кхача лаха, хӀунда аьлча Дала Шен мухӀар таӀорца тоьшалла до Цунах»[+].

28ТӀаккха наха Ӏийсага хаьттира: «Муха лела деза те тхо, Далла лерина гӀуллакхаш кхочушдархьама?»

29Ӏийсас жоп делира царна: «Далла лерина гӀуллакх кхочушдар ду Дала Ваийтинчух шу тешаш хилар»[+].

30ТӀаккха цара Ӏийсага элира: «ХӀун тамашийначу гӀуллакхийн билгало гойту Ахь тхуна, и ган а гина, тхо Хьайх тешийтархьама? ХӀун гойтур дара Ахь[+]? 31[+]Тхан дайша яьссачу аренгахь стигалан кхача биъна, яздина ма-хиллара:

„Стигалшкара доссийна бепиг делира царна даа“»[+].

32ТӀаккха Ӏийсас элира цаьрга: «Муса-пайхамаро ца делла шуна стигалшкара охьадаийтина бепиг, амма Сан Дас луш ду и бакъдолу стигалшкара охьадоуьйту бепиг. 33ХӀунда аьлча Делан бепиг ду, стигалшкара охьа а догӀуш, дуьненна дахар а луш долу бепиг».

34ТӀаккха наха элира Ӏийсага: «Эла, лохьа тхуна иштта бепиг гуттар а!»[+]

35Ткъа Ӏийсас элира цаьрга: «Со дахаран бепиг ду шуна. ХӀунда аьлча Суна тӀевогӀург цкъа а мацлур вац, Сох тешаш верг цкъа а хьаглур вац[+]. 36Амма Ас аьлла шуьга: Со шуна гушшехь, шу Сох ца теша. 37Сан Дас Суна луш мел дерг Суна схьакхочур ду, ткъа Сайна тӀевогӀург Ас дӀаэккхор вац[+]. 38ХӀунда аьлча стигалшкара схьа Сайн лаам кхочушбан веана вац Со, ткъа Со Ваийтинчун лаам кхочуш бан веана ву[+]. 39Со Ваийтинчун иштта лаам бу: Цо Суна деллачу синойх Ас цхьа а ца дайар, амма тӀаьхьарчу дийнахь и синош Ас дендар[+]. 40ХӀунда аьлча Сан Ден лаам бу, хӀора а, Со КӀант хилар а гуш, Сох тешнарг Дела волчохь хедар доцучу дахаре кхачор. Денвийр а ву Ас иза тӀаьхьарчу дийнахь»[+].

41«Со стигалара охьадоьссина бепиг ду», – Ӏийсас аларна, Цунна реза боцуш, хамталлаш ян буьйлабелира яхӀудхой. 42ТӀаккха цара хоьттура вовшашка: «Вайна девзаш долчу оцу ден-ненан, оцу Юсупан кӀант Ӏийса вац Иза? Ткъа хӀинца Цо и муха олу те: „Со стигалшкара веана“?»[+]

43ТӀаккха Ӏийсас элира цаьрга: «Хамталлаш ма е вовшашлахь. 44Цхьаннан а вогӀийла дац Суна тӀе, Со ваийтинчу Дас иза тӀе ца оьзча. Ткъа Аса иза денвийр ву тӀаьхьарчу дийнахь[+]. 45[+]Пайхамарийн цхьана тептар тӀехь яздина ма-ду: „Берриш а Дала Ӏамор бу“, – аьлла. ХӀора, Дас бохург а хезна, цунах кхетта верг вогӀу Суна тӀе[+]. 46Иза дац ша Делера воцучу цхьанна Да гина бохург. Ша Делера волчу Цунна гина Да[+]. 47Бакъдерг боху Ас шуьга: Тешаш волчун хир ду Дела волчохь хедар доцу дахар. 48Со дахаран бепиг ду. 49Шун дайша яьссачу аренгахь стигалара кхача биира, ткъа уьш белла. 50ХӀара бепиг стигалшкара охьадогӀу, муьлхха а и диънарг ца валийтархьама. 51Со стигалара охьадеана дахаран бепиг ду. И бепиг дуучун цкъа а хедар доцу дахар хир ду. Ткъа Ас лун долу бепиг Сан дегӀ ду, дуьненан адамийн дахарх Ас дӀалур долу»[+].

52ТӀаккха вовшашца къийса хӀиттира яхӀудхой. Цара бохура: «Вайга Шен дилха муха доуьйтур ду Цо?»

53Ткъа Ӏийсас элира цаьрга: «Баккъалла а боху Ас шуьга: Нагахь аша Адамийн КӀентан дилха а ца даахь, Цуьнан цӀий а ца малахь, дахар хир дац шуна чохь[+]. 54Сан дилха а дууш, Сан цӀий а молуш волчун Дела волчохь хедар доцу дахар хир ду. Иза Ас денвийр а ву тӀаьххьарчу дийнахь. 55ХӀунда аьлча Сан дилха а бакъболу кхача санна ду, Сан цӀий а бакъдолу малар санна ду. 56Сан дилха а дууш, Сан цӀий а молуш верг Соьца вехаш ву, ткъа Со цуьнца вехаш ву[+]. 57Дийна волуш волчу Дас Со ваийтарна, Со а ву Деца доьзна дахар долуш. Иштта Сох кхача бууш волчун а Соьца доьзна дахар хир ду. 58ХӀара стигалшкара охьадеана бепиг ду. Шун дайша диъначу баьпках тера дац иза. Иза дуъушехь, уьш беллера. Ткъа хӀара бепиг дууш верг Дела волчохь даим а вехар ву».

59И къамел дира Ӏийсас Къапарнамехь гуламан цӀа чохь, Ша нахана хьехамаш беш.


Дела волчохь хедар доцу дахар луш долу дешнаш

60И хьехамаш хезначу Ӏийсан мурдех дукхахболчара элира: «Хала ду и дош. Хьаьнга ладогӀало цуьнга?»

61Амма Шен мурдаша реза боцуш гӀам-гӀим дойла Шен даг чохь хууш волчу Ӏийсас элира: «ХӀокху дешнаша а вас йо шуна? 62Нагахь Адамийн КӀант Ша хьалха хиллачу юхавоьрзуш шайна гича, хӀун хетар ду те шуна[+]? 63Делан Сино дахар ло, ткъа адаман дилханах цхьа а пайда бац. Ас шуьга аьллачу дешнашна чохь са а, дахар а доллу[+]. 64Амма шуна юкъара цхьаберш тешаш бац».

ХӀунда аьлча Ӏийсана хьалххе дуьйна а хаьара муьлш бу Шех цатешарш а, Шена тешнабехк хьан бийр бу а[+]. 65ТӀаккха кхин а элира Ӏийсас: «Цундела аьллера Ас шуьга, цхьа а валур вац Суна тӀе, нагахь санна Сан Дас иза цунна делла дацахь».

66Цу хенахь дуьйна Ӏийсан дукхах болу мурдаш Цунах дӀакъаьстира, кхин Цуьнца а ца лелаш. 67ТӀаккха Ӏийсас Шен шийтта мурде элира: «Шуна а лаьий те дӀакъаста?»

68[+]Ткъа ШамӀа-Кипас жоп делира Цуьнга: «Веза Эла, хьанна тӀегӀур дара тхо? Хьоьгахь ма-ду Дела волчохь хедар доцучу дахаран дешнаш. 69Теша а тешна, Хьо Дала Вазвинарг вуй хиира тхуна»[+].

70Ӏийсас жоп делира царна: «Ас хаьржина вацара шу шийтта? Амма шуна юкъара цхьаъ иблис ду»[+].

71Цо и элира ШамӀа-Искархочун кӀантах ЯхӀудах лаьцна. ХӀунда аьлча шийттаннах цхьаъ воллушехь, цо тӀаьхьо тешнабехк бийр болуш бара Ӏийсана[+].

#### 7


Ӏийсан вежарийн Цунах цатешар

1Цул тӀаьхьа Галилай-махкахула лелаш вара Ӏийса. ЯхӀуд-махкахула лела ца лаьара Цунна, цигара динан куьйгалхоша Ша вен лоьхий хууш[+]. 2[+]ТӀедогӀуш дара Кхалорийн деза денош[*][+].

3ТӀаккха Ӏийсан вежарша элира Цуьнга: «Кхузара дӀа а валий, ЯхӀуд-махка гӀохьа, Айхьа деш долу гӀуллакхаш Хьайн мурдашна а гайтархьама[+]. 4ХӀунда аьлча ша гӀаравала лууш волчу цхьаммо а ша деш долу цхьа а гӀуллакх къайлаха ца до. Нагахь Айхьа иштта гӀуллакхаш деш хилча, дуьненна а Хьо вовзийта».

5ХӀунда аьлча Ӏийсан вежарий а бацара Цунах тешаш.

6Цунна дуьхьал Ӏийсас элира цаьрга: «Сан хан хӀинца а тӀе ца кхаьчна, ткъа шун хан гуттара а ю[+]. 7Кху дуьненна шу ца деза бахьана дац. Ткъа Со ца веза адамашна, Ас церан гӀуллакхаш зуламе ду аьлла, тоьшалла до дела[+]. 8Шу гӀо шайна и деза де даздан. Сан хан хӀинца а тӀе ца кхаьчна дела, Со ца воьду цига[*]».

9Цаьрга иза а аьлла, Ӏийса Галилайхь висира.


Дезачу дийнахь Ӏийса Ярушалайме вахар

10Амма Шен вежарий и деза де даздан дӀабахча, Ӏийса а вахара цига, Ша ца гойтуш, къайлаха. 11Цу дезачу дийнахь динан куьйгалхой Иза лоьхуш бара. Цара хоьттура: «Мичахь ву Иза?» – бохуш. 12Нахана юкъахь дукха хабарш дара Ӏийсах лаьцна хезаш. Цхьаболчара: «Иза дика стаг ву», – олура, ткъа кхечара: «ХӀан-хӀа вац, Цо нах лебо», – олура. 13Делахь а динан куьйгалхойх шаьш кхерарна, цхьаммо а къайлаха бен ца дуьйцура Цунах лаьцна[+].

14Амма деза денош юккъе дахханчу хенахь Ӏийсас, Делан цӀийнан керта а вахана, хьехамаш бира. 15Динан куьйгалхой цецбуьйлура: «Иза цхьанхьа а доьшуш ма ца гора, оццул хӀума муха хаьа Цунна?» – бохуш.

16Ӏийсас, царна жоп луш, элира: «Ас бо хьехам Сан бац, ткъа Со Ваийтинчун хьехам бу[+]. 17Цуьнан лаам кхочушбан луучунна хуур ду кху хьехамах лаьцна, Делера ду те иза, я Ас Сайгара боху те. 18Ша-шегара бохучо шена сийлалла лоьху. Ткъа Иза Ваийтинчун сийлалла лоьхург билггал бакъ ву, Цуьнца харцо яц[+]. 19Муса-пайхамаро ца белла шуна товрат-хьехам? Ткъа шух цхьа а цу хьехамо ма-бохху ца лела. ХӀунда лоьху аш Со вен дагахь?»[+]

20Наха жоп делира: «Жин-м дац Хьуна чохь? Мила ву Хьо вен лоьхург?»[+]

21Ӏийсас, кхин дӀа а къамел деш, элира цаьрга: «Цхьа гӀуллакх дира Ас, ткъа шу дерриш а цецдуьйлу. 22[+]Муса-пайхамаро сунтдар тӀедожийна шуна, (иза цуьнгара а доцуш, дайшкара схьадаьлла дара). Ткъа аша Далла леринчу шоьтан дийнахь а сунтдо бераш. 23[+]Нагахь Муса-пайхамаран хьехамо бохург ца дохорхьама, бераш шоьтан дийнахь а сунтдеш хилча, Суна оьгӀазло хӀунда йо аша, Аса шоьтан дийнахь стаг верриг а цамгарх товина аьлла[+]? 24Адамна тӀехьаьжна ма е кхел, ткъа кхел бакъонца е»[+].


И вуй те Дала леррина Къобалвинарг?

25Кхузахь болчу ярушалаймхойх цхьаболчара бохура: «ХӀара-м вац те вен лоьхург? 26ХӀинца ХӀокхо, лечкъа ца деш, дерриг ма-дарра схьа ма дуьйцу, хӀетте а Кхунна дуьхьал цхьаммо а хӀума ма ца олу. Билггала ХӀара Дала леррина Къобалвинарг ву аьлла, тешна бу те куьйгалхой? 27Амма вайна ХӀара мичара схьавеана хаьа. Ткъа Дала леррина Къобалвинарг схьавеача, цхьанна а хуур дац, Иза мичара ву»[+].

28ТӀаккха Ӏийсас, аз а айдина, Делан цӀийнан кертахь хьехамаш а беш, дӀакхайкхийра: «Со а вевза шуна, Со мичара ву а хаьа шуна. Ткъа Со Сайгара веана вац. Со Ваийтинарг шуна ца вевза, Иза билггал бакъ воллушехь. 29Суна вевза Иза, Со Цунах схьаваьлла дела а, Цо Со ваийтина дела а»[+].

30Ӏийса схьалацархьама лийхира наха, амма цхьанна а стага Цунна тӀе куьг ца кховдийра, хӀунда аьлча Цуьнан хан хӀинца а тӀе ца кхаьчнера[+]. 31Ткъа тобанна юкъара дукхах болу нах тийшира Цунах. Цара бохура: «Дала леррина Къобалвинарг веача, Цо ХӀокхо гайтинчул сов гойтур юй те тамашийна билгалонаш?»[+] 32ТӀаккха парушхошна Ӏийсах лаьцна дуьйцу иштта хабарш хезира тобанна юкъахь. Динан коьртачу дайша а, парушхоша а гӀаролхой бахийтира Ӏийса схьалацийтархьама. 33ТӀаккха Ӏийсас элира: «Кхин а кӀеззигчу хенахь Ӏийр ву Со шуьца, цул тӀаьхьа Со Ваийтинчунна тӀе гӀур ву Со[+]. 34Со лоьхур ву аша, амма карор вац шуна Со, ткъа Со хир волчу метте шу дахкалур дац»[+].

35ТӀаккха динан куьйгалхоша вовшашка элира: «Вайна карор а воцучу, стенга ваха воллу те Иза? Вайн махкара дӀа а бахана, грекахойн меттигашкахь Ӏаш болчу нахана тӀеваха-м ца воллу те Иза? Цигарчу нахана хьехам бан лаьий те Цунна? 36ХӀун маьӀна ду те Цо аьллачу дешнийн: „Со лоьхур ву аша, амма карор вац шуна, ткъа Со волчу метте шу дахкалур дац“?»


«Дийначу хин» шовданаш

37[+]Сийлахь-доккхачу дезачу денойн тӀаьххьарчу дийнахь Ӏийсас, дӀа а хӀоьттина, кхайкхам беш, элира: «Шаьш хьогах долчара, Суна тӀе а дуьйлий, мала шайна[+]. 38[+]Сох тешначун, Делан Йозанашна тӀехь ма-аллара, кийрара „дийначу хин“ шовданаш оьхур ду»[+].

39Иза Цо элира Шех тешаш болчара тӀеоьцур долчу Делан Синах лаьцна. Ткъа царна чохь хӀинца а Делан Са дацара, хӀунда аьлча Ӏийса Дас сийлалла даза вара[+].


Адамийн тоба екъаялар

40[+]И дешнаш шайна хезча, нахах цхьаболчара олура: «Иза билггал ван веза пайхамар ву-кх»[+]. 41Вукхара олура: «Иза Дала леррина Къобалвинарг ву». Кхечара: «Галилай-махкара вогӀур ву ткъа Дала леррина Къобалвинарг?» – олура. 42[+]«Делан Йозанаш тӀехь а аьлла дацара Дала леррина Къобалвинарг, Дауд-паччахь схьаваьлла волчу Байтлахам-гӀалара а волуш, Даудан хӀух хир ву?»[+]

43ТӀаккха Ӏийса бахьана долуш адамийн тоба шина декъе екъаелира[+]. 44Царах цхьаберш Ӏийса схьалаца лууш бара, амма цхьаммо а Цунна тӀе куьг ца кховдийра.


Динан куьйгалхойн цатешар

45Иштта и бахана болу гӀаролхой, юха а бирзина, динан коьртачу дайшна а, парушхошна а хьалха тӀебаьхкира. Вукхара хаьттира: «Схьа хӀунда ца валийна аша Иза?»

46Ткъа гӀаролхоша жоп делира: «ХӀинццалц цхьанна а стага ца дина-кх цу Стага динарг санна къамел».

47ТӀаккха парушхоша элира: «Шу а Ӏеха-м ца дина те Цо? – аьлла. – 48Куьйгалхойх я парушхойх цхьа а гиний шуна Цунах тешна[+]? 49Амма оцу тобанна товрат-хьехам ца бевза, цундела Делан неӀалт ду царна тӀехь».

50[+]ТӀаккха парушхойх волчу цхьаммо, хьалха Ӏийсана тӀевогӀуш хиллачу Нукха-Демис, элира:[+] 51«Вайн товрат-хьехамо стаге ла а догӀале, цо хӀун леладо а хаале, кхел йо боху ткъа?»[+]

52ТӀаккха парушхоша Нукха-Демига жоп делира: «Хьо-м вац те Галилай-махкара? Талла а таллий, хьажа, тӀаккха хуур ду хьуна, цхьа а пайхамар Галилай-махкара ца вогӀий»[+].


Нахаца лелаш йолу зуда схьалацар[*]

53ТӀаккха хӀора а шен-шен цӀа дӀавахара.

#### 8

1Ткъа Ӏийса Зайт-диттийн лам тӀе вахара. 2ТӀаккха Ӏуьйранна Ӏийса юха а Делан цӀийнан керта веара. Берриг нах оьхура Цунна тӀе. Охьа а хиъна, Ӏийсас нахана хьехамаш бира. 3Цу хенахь Ӏелам наха а, парушхоша а цхьа зуда, сийсаза лелаш йоллучу хенахь тӀе а кхаьчна, иза цу меттехь схьа а лаьцна, яла а йина, нахана юккъе дӀахӀоттийра. 4Цара Ӏийсага элира: «Устаз! ХӀара зуда нахаца лелаш йоллучохь схьалаьцна ю. 5[+]Ткъа Мусан хьехамо тӀедиллина и санначарна тӀулгаш кхоссар. ХӀинца Ахь хӀун эр дара?»[+]

6И элира цара Ӏийса зерхьама а, Цуьнгара даьлла гӀалат тӀехтохархьама а. Ткъа Ӏийса, лохха охьа а таьӀна, лаьттахь пӀелгаца яздан волавелира[+]. 7Ткъа цу наха Шега кхин а хеттарш дича, Ӏийсас, хьала а таьӀна, элира:

«Шена тӀехь къа доцучо уггар хьалха тӀулг кхосса цунна тӀе»[+].

8Иза а аьлла, юха а охьатаьӀна, лаьтта тӀехь яздеш вара Ӏийса. 9Ткъа и дешнаш шайна хезча, цхьаъ вукхунна тӀаьххье а воьдуш, баккхийнаш хьалха а бовлуш, уьш дӀабахара. ТӀаккха Ӏийса Ша висира цигахь, керта юккъехь лаьтташ йолчу зудчуьнца 10Корта хьала а айина, Ӏийсас элира цу зудчуьнга:

«Зуда, уьш мичахь бу? Цхьаммо а кхел ца йи хьуна?»

11Зудчо элира: «Цхьаммо а ца йи, Эла».

«Аса а ца йо хьуна кхел, – элира Ӏийсас. – ДӀагӀо хьайна, амма кхул тӀаьхьа кхин иштта долу къинош ма летаде»[+].


Ӏийса дуьненна елла серло ю

12[+]Цул тӀаьхьа юха а элира Ӏийсас нахе: «Со дуьненна елла серло ю. Суна тӀаьхьахӀоьттинарг бодашкахь лелар вац, амма цуьнан бакъдолчу дахаран серло хир ю»[+].

13[+]ТӀаккха парушхоша элира Цуьнга: «Айхьа-Хьайх тоьшалла до Ахь, цундела Хьан тоьшалла кхоччуш дац»[+].

14Ткъа Ӏийсас, жоп луш, элира цаьрга: «Аса Айса-Сайх тоьшалла деш делахь а, Сан тоьшалла кхоччуш ду. ХӀунда аьлча Суна хаьа, Со мичара веана а, стенга воьду а, ткъа шуна ца хаьа, я Со мичара веана а, я Со стенга воьду а[+]. 15Аша адамийн ламасташка хьаьжжина кхел йо, ткъа Аса цхьанна а кхел ца йо[+]. 16Нагахь Ас кхел еш елахьара, Сан кхел бакъ хир яра, хӀунда аьлча Со цхьаъ вац, амма Со ваийтина Да а ву Соьца[+]. 17[+]Шун товрат-хьехамна тӀехь а яздина ду, шина стага дина тоьшалла бакъ ду аьлла[+]. 18Ткъа Сайх тоьшалла Ас-Айса а до, Со ваийтинчу Сан Дас а до»[+].

19ТӀаккха элира Цуьнга: «Мичахь ву Хьан Да?»

Ӏийсас жоп делира: «Я Со а ца вевза шуна, я Сан Да а ца вевза. Шуна Со вевзахьара, Сан Да а вевзар вара»[+].

20Иштта къамел деш вара Ӏийса Делан цӀийнан кертахь хазнина уллохь, Ша хьехамаш бечу хенахь. Цхьаммо а схьа ца лецира Иза, хӀунда аьлча Цуьнан хан хӀинца а тӀекхаьчна яцара[+].


Со воьдучу шу дахкалур дац

21Юха а элира Ӏийсас нахе: «Со дӀавоьду, ткъа аша лоьхур а ву Со, шайн къиношца лийр а ду шу. Со воьдучу шу дахкалур дац»[+].

22ТӀаккха бохура динан куьйгалхоша: «Ша-Шен вен-м ца воллу те Иза? Цундела боху те Цо: „Со воьдучу шу дахкалур дац“?»

23Кхин а элира Ӏийсас: «Шу лахарчех ду, ткъа Со лакхарчех ву. Шу кху дуьненах ду, ткъа Со кху дуьненах вац[+]. 24Ас аьлла-кх шуьга, шу шайн къиношца лийр ду, хӀунда аьлча, нагахь Суо Верг Со хиларх шу ца тешахь, шайн къиношца лийр ду шу».

25ТӀаккха элира цара Ӏийсага: «Хьо мила ву?»

Ӏийсас жоп делира цаьрга: «Аса дуьххьара дуьйна шуьга Со ву аьлларг ву-кх. 26Дуккха а дара Сан шух лаьцна дийца а, шу бехке а деш, ала хӀума а. Амма Со Ваийтинарг бакъверг ву, ткъа хӀара Суна Цуьнгара хеззнарг ду. Цу Сайна хезначух лаьцна дуьйцу Ас дуьненна а»[+].

27Ткъа уьш ца кхийтира, Ӏийсас шайга Шен стигаларчу Дех лаьцна дуьйцуш дуй. 28Цундела Ӏийсас элира: «Шаьш Адамийн КӀант хьалаваьккхича, тӀаккха хуур ду шуна Со волуш Верг Со хилар а, Аса Сайгара хӀума ца леладар а. Ткъа Сайн Дас хьехнарг бен ца дуьйцу Ас дуьненна[+]. 29И Со Ваийтинарг Соьца ву. Цо Со цхьа ца витина, Ас даим а Цунна луъург до дела»[+].

30Ӏийсас бохург хезаш болчех дукхахберш Цунах теша буьйлабелира[+].


Бакъдолчо паргӀатдохур ду шу

31Шех теша буьйлабеллачу яхӀудхошка Ӏийсас элира: «Нагахь шу Сан дош лардеш лелаш делахь, шу билггал Сан мурдаш ду. 32Шуна билггал долу бакъдерг а девзар ду, цу бакъдолчо шу паргӀат а дохур ду»[+].

33[+]Ткъа цара жоп делира Ӏийсага: «Тхо ИбрахӀиман хӀух а ду, тхо цкъа а цхьанна а леш ца хилла. Ахь муха боху и: „Шу паргӀатдевр ду“?»[+]

34Ӏийсас царна жоп делира: «Баккъалла а боху Ас шуьга: хӀора къа латош верг цу къинан лай ву[+]. 35Лай шен оьмар хаддалц веха олахочун доьзалехь, ткъа кӀант хаддаза доьзалхо хилла вуьсу[+]. 36Иштта, нагахь Адамийн КӀанта шу паргӀатдахахь, шу билггал паргӀат хир ду. 37Суна хаьа шу ИбрахӀиман хӀух дуйла, амма шу Со вен дагахь ду, Сан дош шайна чу ца тарло дела[+]. 38Сайн Да волчохь гинначух лаьцна дуьйцу Ас, ткъа аша а шайн дегара хеззнарг леладо».


Шун да иблисах ву

39Ӏийсана жоп а луш, яхӀудхоша элира: «Тхан да ИбрахӀим ву».

Ткъа Ӏийсас элира цу яхӀудхошка: «Нагахь шу ИбрахӀиман хӀух делахьара, ИбрахӀима дина доллу гӀуллакхаш дийр дара аша[+]. 40Ткъа хӀинца Со вен дагахь лоьху аш, Со шуьга билггал бакъдерг аьлла Стаг воллушехь. И бакъдерг Суна Делера хезна. Ткъа аш дийриг ИбрахӀима ца дора. 41Аша шайн дас динна гӀуллакхаш до».

ТӀаккха цара Ӏийсага элира: «Тхо къотӀалгӀадина дац. Цхьа Да ву тхан. Иза Дела ву»[+].

42Ӏийсас элира цаьрга: «Шун Да Дела велахьара, Со шуна везар вара, хӀунда аьлча Со, Делера схьа а ваьлла, кхуза схьавеана. Ткъа Со Сайгара веана вац, амма Дас ваийтина ву. 43ХӀунда ца кхета те шу Сан къамелах? Иза сан дош шуна хаза йиш йоцу дела ду[+]. 44Шун да иблис ду, ткъа шуна а лаьа шайн ден лаамаш кхочушбан. Иблис юьххьехь дуьйна а адам доьриг ду, иза бакъдолчунна тӀехь ца Ӏийра, шеца бакъдерг доцу дела. Цо харцдерг дуьйцучу хенахь шениг дуьйцу, хӀунда аьлча иза харцдерг дуьйцург а ву, харцдолчун да а ву[+]. 45Ткъа Аса билггал долу бакъдерг дуьйццушехь, Сох шу ца теша. 46Шух муьлхачо бехке вийр вара Со, Ас къинош летадо аьлла? Ткъа Ас билггал долу бакъдерг дуьйцуш доллушехь, шу Сох хӀунда ца теша? 47Ша Делера Волчо ладугӀу Делан дешнашка. Амма шаьш Делера доцу дела, аша ла а ца дугӀу».


ИбрахӀим хилале хьалха Со хилла

48Аьллачунна дуьхьал жоп луш, яхӀудхоша элира Ӏийсага: «Ткъа тхо бакъ луьйш дац: „Хьо шамранхо ву, Хьуна чохь жин ду“, – оха аьлча?»[+]

49Ӏийсас жоп делира: «Суна чохь жин дац. Аса Сайн Ден сий до, ткъа аша Со сийсазво[+]. 50Сайн сий дар ца лоьху Ас. И Лоьххург – кхел Йийриг а ву[+]. 51Баккъалла а боху Ас шуьга: Сан дош кхочушдечунна цкъа а валар гур дац»[+].

52ЯхӀудхоша элира Ӏийсага: «ХӀинца билггал хии тхуна Хьуна чохь жин хилар. ХӀунда аьлча ИбрахӀим а велла, пайхамарш а белла, ткъа Ахь боху, Хьан дош кхочушдеш верг цкъа а лийр вац. 53Баккъалла-м вац те Хьо тхан веллачу дел ИбрахӀимал а воккха? Ткъа пайхамарш а белла. Хьайх мила ву олу Ахьа?»

54Ӏийсас жоп делира: «Нагахь Ас-Айса Сайн сийлалла дахь, и Сан сийлалла хӀумма а доцург ду. Сан сий аша шайн Дела ву бохучу Сан Дас лакха доккху[+]. 55Шуна-м Иза вовза а ца вевзина, ткъа Суна вевза Иза. Нагахь Ас Сайна Иза ца вевза алахь, Со а хир ву шух терра харцдерг дуьйцург. Амма Суна И вовза а вевза, Аса Цуьнан дош а лардо[+]. 56Шун дас ИбрахӀима хазахетарца ладугӀура Со ван везачу дийне, ткъа и де ган а гира, хаза а хийтира цунна»[+].

57Ӏийсас аьллачунна дуьхьал яхӀудхоша элира: «Хьан хӀинца а шовзткъе итт шо а ма ца кхаьчна? Хьуна ИбрахӀим гина?»

58ТӀаккха Ӏийсас элира: «Баккъалла а боху Ас шуьга: ИбрахӀим хилале дуьйна, Со волуш Верг ву Со».

59ТӀаккха тӀулгаш схьаийцира цара Ӏийсана детта дагахь. Амма Иза, царна юккъехула къайлаха чекх а ваьлла, Делан цӀийнан кертара дӀавахара[+].

#### 9


Ша вичхьана дуьйна бӀаьрзе хилла волу стаг туовар

1ТӀаккха чекхволучу Ӏийсана ша вичхьана дуьйна бӀаьрзе хилла волу цхьа стаг гира. 2Ӏийсан мурдаша хаьттира Цуьнга: «Рабби! Хьан къа латийна дела бӀаьрзе ву те и стаг, цо ша я цуьнан дас-нанас?»[+]

3Ӏийсас жоп делира: «Я цо, я цуьнан дас-нанас ца латийна къа, ткъа цунна тӀехь Делан нуьцкъалаллин гӀуллакхаш гайтархьама хилла иза. 4Де мел ду дан деза вай Со Ваийтинчо тӀедехкина гӀуллакхаш. ТӀейогӀуш буьйса ю, тӀаккха цхьаьнгге а хӀумма а далур дац[+]. 5[+]Со дуьненахь мел ву, дуьненна елла серло ю Со»[+].

6И дешнаш аьлла, лаьтта туй а кхоьссина, цуьнца цхьа поппар бира Ӏийсас. ТӀаккха и поппар бӀаьрзечун бӀаьргех хьаькхира Цо[+]. 7Цул тӀаьхьа бӀаьрзечуьнга элира Ӏийсас: «Вало, нах луьйчуш болчу Шилон (иза „вахийтинарг“ бохург ду) олучу Ӏома тӀе а гӀой, хьайн юьхь йила».

Цу стага, вахана, цигахь шен юьхь йилира, тӀаккха бӀаьрса а гуш, иза цӀа вирзира[+]. 8Лулахоша а, и стаг сагӀа доьхуш шайна гиначу наха а бохура: «ХӀара вац и, охьахиъна, сагӀа доьхуш хилларг?»

9Цхьаболчара бохура: «И стаг ву-кх иза».

Вукхара олура: «Цунах тера ву и».

Ткъа цо ша элира: «Со ву иза».

10ТӀаккха хаттарш дора цуьнга: «БӀаьргаш схьа муха беллабелира хьан?» – бохуш.

11Цу стага дуьхьал жоп делира: «Ӏийса цӀе йолчу Стага, поппар а бина, и сан бӀаьргашна тӀе а хьаькхна, элира соьга: „Нах луьйчучу Шилон олучу Ӏома тӀе а гӀой, хьайн юьхь йила“. Аса, вахана, юьхь йилира, тӀаккха сан бӀаьргашна са гира».

12ТӀаккха цуьнга элира: «Мичахь ву Иза?»

Стага жоп делира: «Ца хаьа суна», – аьлла.


Парушхоша бӀаьрзениг товалар муха хилла таллар

13И хьалха бӀаьрзе хилла стаг парушхошна тӀевигира. 14Ткъа Ӏийсас, поппар а бина, бӀаьрзениг товина де Далла лерина шоьтан де дара[+]. 15ТӀаккха парушхоша а хаьттира: «БӀаьрса муха деана хьуна?» – аьлла.

Цу стага жоп делира: «Иштта, цхьа поппар а бина, сан бӀаьргашна тӀебиллира Цо иза. ТӀаккха ас юьхь йилира, ткъа хӀинца суна бӀаьрса го».

16ТӀаккха парушхойх цхьаболчара элира: «Делера вац и Стаг, Цо Далла лерина шоьтан де ца лору дела».

Вукхара олура: «Шена тӀехь къинош долчу стага муха гойтур ю иштта тамашийначу гӀуллакхийн билгалонаш?»

Парушхошна юкъахь къовсамаш бевлира[+]. 17Юха а бӀаьрзе хиллачуьнга хаьттира: «Ахь хӀун эр ду Цунах лаьцна, хӀунда аьлча Цо хьан бӀаьргашна са ма гайтина?»

Цу стага элира: «Иза пайхамар ву»[+].

18ТӀаккха динан куьйгалхой ца тийшира и стаг, хьалха бӀаьрзе а хилла, хӀинца цуьнан бӀаьргашна са гуш хиларх. Цундела цу стеган дай-наний шайна тӀекхайкхира цара. 19Парушхоша хаьттира цаьрга: «ХӀара вуй аша вичхьана а бӀаьрзе хилла ву боху шун кӀант? Ткъа хӀинца бӀаьрса муха го цунна?»

20Цу дас-нанас, жоп луш, элира цаьрга: «Тхуна хӀара кӀант тхайн вуй хаьа, иза веш дуьйна а бӀаьрзе хилла хилар а хаьа. 21Ткъа хӀинца цунна бӀаьрса муха го а ца хаьа тхуна, я цунна са Гайтинарг мила ву а ца хаьа. ХӀара ша а ву кхиъна ваьлла стаг, цо ша дийца деза-кх шех лаьцна».

22Иштта жоп делира цуьнан дас-нанас, шаьш динан куьйгалхойх кхерарна. ХӀунда аьлча куьйгалхоша барт бинера, нагахь хьаъа а Ӏийса Дала леррина Къобалвинарг ву аьлла ларахь, иза гуламан цӀийнах дӀакъасто[+]. 23Цундела элира цу стеган дас-нанас: «Иза ша а ву кхиъна ваьлла стаг, цуьнга шега хатта аша», – аьлла. 24ТӀаккха, шозлагӀа а и бӀаьрзе хилларг схьа а кхайкхина, цара элира цуьнга: «Тхуна-м хаьа и Стаг къинош долуш вуй. Ткъа ахьа Далла хьалха бакъдерг алал»[+].

25Цу бӀаьрзе хиллачо элира, царна жоп луш: «И Стаг къинош долуш ву я вац-м ца хаьа суна. Цхьа хӀума-м хаьа суна: Со хӀинццалц бӀаьрзе хилла хилар а, ткъа хӀинца суна са гуш хилар а».

26Юха а хаьттира цара цу стаге: «ХӀун дира Цо хьуна? Хьан бӀаьргаш дӀа муха диллира Цо?» – аьлла.

27БӀаьрзе хиллачо жоп делира царна: «Ас дийцира шуна, амма аша ла ца дуьйгӀира. ХӀинца юха а хаза хӀунда лаьа шуна? Шу-м дац те Цуьнан мурдаш хила лууш?»

28ТӀаккха, иза човха а веш, парушхоша элира: «Хьо ву-кх цу Стеган мурд, ткъа тхо-м Муса-пайхамаран мурдаш ду. 29Тхуна хаьа Дала къамел динарг Муса-пайхамар хиллий, ткъа ХӀара-м мичара ву а ца хаьа тхуна»[+].

30Цу стага, жоп луш, элира цаьрга: «И ду-кх тамашийна хӀума, шуна Иза мичара ву цахаар. Ткъа Цо-м сан бӀаьргаш дӀа ма биллина. 31Къинош летийначаьрга Дала ла ца дугӀий хаьа вайна. Амма Шех кхоьруш волчуьнга а, Шен лаам кхочушбеш волчуьнга а Дала ладугӀу[+]. 32ХӀара дуьне кхоьллинчхьана а дуьйцу ца хезна-кх, цхьаммо а веш дуьйна бӀаьрзе хиллачу стеган бӀаьргашна са гайтийтина бохуш. 33Нагахь Иза Делера Стаг вацахьара, Цуьнга хӀумма а далур а дацара».

34Ткъа динан куьйгалхоша цуьнга жоп делира: «Хьо-х верриг а къинош юкъахь вина ву. Ахь хьоьхур дара тхуна?»

Иза а аьлла, гуламан цӀийнах дӀакъастийра цара и стаг.


Син бӀаьрзе хилар

35И стаг гуламан цӀийнах дӀакъастийнийла а хиъна, иза схьа а лехна, Ӏийсас элира цуьнга: «Теший хьо Адамийн КӀантах?»

36Цу стага, жоп луш, элира: «Эла, Мила ву те Иза, со Цунах тешаш хила?»

37Ӏийсас элира цуьнга: «Хьуна Иза ган а гина, хӀинца хьоьца къамел Дийриг а Иза ву»[+].

38ТӀаккха бӀаьрзе хиллачо элира: «Теша со, Веза Эла!» Иза а аьлла, Ӏийсан сийнна Цунна хьалха гора вуьйжира и стаг.

39ТӀаккха Ӏийсас элира: «Со кху дуьнен чу адамаш декъадалийта веана ву. БӀаьрзе болчарна са гайта а, ткъа бӀаьрса долуш берш бӀаьрзе бан а веана».

40Ӏийсаца хиллачу парушхоша, Цо аьлларг а хезна, элира Цуьнга: «Тхо а ду те бӀаьрзе?»[+]

41Ӏийсас элира цаьрга: «Нагахь шу бӀаьрзе делахьара, шуна тӀехь бехк хир бацара. Ткъа хӀинца аш боху: „Тхуна са го“, – цундела шун бехк шуна шайна тӀехь буьсу»[+].

#### 10


Ӏу а, цуьнан жа а

1«Баккъалла а боху Ас шуьга: милла а, уьстагӀийн кертан кевнехула а ца волуш, кхечу некъахула чувериг, къу а, талорхо а ву. 2Ткъа кевнехула чувериг цу уьстагӀийн Ӏу ву. 3Ков лардеш волчу стага цунна ков дӀадоьллу, ткъа уьстагӀаша цуьнан озе ла а дугӀу. ТӀаккха, шен уьстагӀийн цӀераш а йохуш, уьш арадоху цо. 4Шен дерриге а уьстагӀий арадаьхча, иза царна хьалхаваьлла воьду, ткъа уьстагӀий цунна тӀаьхьахӀуьтту, шайна цуьнан аз девза дела. 5Хийрачунна тӀаьхьа ца доьлху уьш, амма цунах къехка, шайна цу хийрачун аз ца девза дела».

6И хьекъале дустар далийра Ӏийсас парушхошна. Амма уьш ца кхийтира Цо шайна дийцинчун маьӀнах[+].


Ӏийса дика Ӏу ву

7ТӀаккха юха а элира Ӏийсас: «Баккъалла а боху Ас шуьга: Со уьстагӀашна дина долу ков ду. 8Сол хьалха мел баьхкинарш берриш къуй а, талорхой а бара. Амма уьстагӀаша цаьрга ла ца дуьйгӀира. 9Со ков ду. Милла а Сох чуваьлларг кӀелхьарвоккхур ву. Иза ладогӀарца чу-ара а вер ву, цунна дежийла а карор ю[+]. 10Къу лачкъорхьама а, верхьама а, хӀаллакдархьама а бен ца вогӀу. Ткъа Со шун дахар хилийта а, и дахар шортонца хилийта а веана.

11Со дика Ӏу ву. Дикачу Ӏуьно шен са а дӀало шен уьстагӀийн дуьхьа[+]. 12Ткъа йолах волу Ӏу, и уьстагӀий шен долахь ца хиларе терра, борз йогӀуш шена гича, жа а дуьтий, дӀаводу. Еанчу барзо и уьстагӀий хӀаллак а до, уьш дӀай-схьай а даржадо[+]. 13И Ӏу дӀаводу, ша йолах Ӏу волу дела а, шен оцу уьстагӀийн бала а боцу дела а[+].

14Со дика Ӏу ву, цундела Суна сайнаш а бевза, сайчарна Со а вевза. 15[+]Дена Со вовзаре терра, Суна а вевза Да. Сайн са а дӀало Ас уьстагӀийн дуьхьа[+]. 16Кхин а уьстагӀий ду Сан. Уьш кху кертара дац. И уьстагӀий а ду Ас Сайн керта дало дезаш. Цара а ладугӀур ду Сан озе, тӀаккха царах цхьа жа а хир ду, церан цхьа Ӏу а хир ву[+]. 17Аса Сайн са, юха а схьаэцархьама, дӀало дела, Сан Дена Со веза[+]. 18Цхьаммо а дӀадоккхур дац Соьгара Сан са, амма Аса-Айса дӀалур ду иза. Сан йиш ю Сайн са дӀадала а, иза юха схьаэца а. И весет Ас Сайн Дегара схьаэцна»[+].

19Юха а, Ӏийсан и дешнаш бахьана долуш, нахана юкъахь къовсам белира[+]. 20Дукхахболчара олура: «Цунна чохь харц жин доллу, Иза хьераваьлла. Цуьнга ла а хӀунда дугӀу аша?»[+] 21Вукхара олура: «И дешнаш жинаша хьийзош волчу стеган дац. Харц жине дӀаделлалур дуй бӀаьрзечун бӀаьргаш?»[+]


ЯхӀудхоша Ӏийса тӀе ца оьцу

22Ӏай Ярушалайм-гӀалахь даздеш долу «Карладаккхар»[*] олу деза де тӀедеара. 23Делан цӀийнан кертара Сулим-паччахьан цӀарах йолчу меттехь лелаш вара Ӏийса[+]. 24Кхузахь Ӏийсана гонах гулбеллачу наха элира Цуьнга: «Дукха латтор дуй те Ахь тхо духе ца кхиош? Хьо Дала леррина Къобалвинарг велахь, дуьххьал схьаалахьа тхоьга»[+].

25Ӏийсас жоп делира цаьрга: «Ас элира шуьга, амма шу ца теша Сох. Сайн Ден цӀарах Ас деш долчу гӀуллакхаша тоьшалла до Сох[+]. 26Амма шаьш Сан уьстагӀех доцу дела, ца теша шу Сох. 27Сан уьстагӀашна Сан аз а хеза, Суна а уьш девза, уьш Суна тӀаьхьа а догӀу. 28Ткъа Аса царна Дела волчохь хедар доцу дахар ло, уьш цкъа а хӀаллак а хир дац, цхьаммо а Сан карара уьш лачкъор а дац[+]. 29Уьш Суна делла волу Сан Да массарал а воккха ву. Сан Ден куьйгара цхьаьнгге а лачкъалур дац уьш. 30Со а, Сан Да а – Тхо цхьаъ ду»[+].

31ТӀаккха юха а наха тӀулгаш схьаийцира, Ӏийсана деттархьама[+].

32Ӏийсас жоп делира царна: «Сайн Дегара дуккха а дика гӀуллакхаш гайтира Ас шуна. Царах муьлханиг бахьана долуш тӀулгаш детта гӀерта шу Суна?»

33[+]Наха жоп делира Ӏийсана: «Ахьа дина дика гӀуллакхаш бахьана долуш детта ца дохку тхо Хьуна тӀулгаш, амма Ахьа, Дела сийсаз а веш, Хьуо адам доллушехь, Хьайх Дела варна детта дохку»[+].

34[+]Ӏийсас юха а жоп делира царна: «Яздина дац ткъа шун товрат хьехамаш тӀехь а: „Ас аьлла, шу деланаш ду“[+]? 35Нагахь Делан дош дӀакхаьчначарех а деланаш аьлла хилча (ткъа Делан Йозанашца къийса йиш ма-яц), 36тӀаккха хӀинца а эр ду те аша, оцу стигаларчу Дас къобалвина кху дуьнен чу Ваийтинчуьнга: „Ахь Ӏеса къамел до“, – Ас шайга: „Со Делан КӀант ву“, – аларна[+]? 37Нагахь Ас Сайн Дас до гӀуллакхаш деш дацахь, Сох ма тешалаш. 38Амма, нагахь Ас и гӀуллакхаш деш хилча, шаьш Сох ца тешахь а, Ас дечу гӀуллакхех теша. ТӀаккха мукъана а кхетар хир ду шу, Сан Да Соьца а, Со Цуьнца а – тхо цхьаъ дуйла»[+].

39ТӀаккха юха а лийхира цара Ӏийса, схьалаца дагахь, амма Иза церан карара велира[+].

40[+]Юха а Йордан-хин вукху агӀор йолчу, хьалха Яхьъяс нах хих чекхбаьхначу меттиге вахара Ӏийса. Цигахь висира Иза[+]. 41Дукха нах баьхкира Ӏийсана тӀе. Цара бохура: «Яхьъяс тамашийначу гӀуллакхийн цхьа а билгало ца гайтина, амма цо Кхунах лаьцна аьлларг дерриг а бакъ хилла»[+]. 42Цигахь дукха нах тийшира Ӏийсах[+].

#### 11


ЛаӀзар валар

1[+]Бет-ХӀина олучу юьртахь Ӏаш вара, ЛаӀзар цӀе а йолуш, цхьа хьенех. Иза чӀогӀа цомгуш вара. И Бет-ХӀина олу юрт яра Марем а, цуьнан йиша Марта а ехаш йолу меттиг[+]. 2[+]Ткъа и Марем яра, Везачу Элана тӀе хаза хьожа йогӀу деза даьтта а доьттина, Цуьнан когаш шен коьртан месашца бакъон берг. Ткъа и цомгушниг Мареман ваша ЛаӀзар вара[+].

3Цу йижарша хабар дахьийтира Ӏийсана тӀе: «Эла, хӀара Хьуна везаш верг цомгуш ву», – аьлла.

4И хаам Шена хезча, Ӏийсас элира: «И цамгар Ӏожаллина яц, амма цуьнгахула Делан КӀентан сийлалла гайтархьама ю».

5Ӏийсана езара Марта а, цуьнан йиша а, ЛаӀзар а. 6Ткъа ЛаӀзар цомгуш ву аьлла Шена хезна доллушехь, кхин а ши де даьккхира Ӏийсас оцу Ша волчу меттехь. 7Цул тӀаьхьа Ӏийсас Шен мурдашка элира: «Юха а ЯхӀуд-махка гӀо вай».

8Ткъа мурдаша элира Цуьнга: «Рабби! Дукха хан ма яц яхӀудхоша Хьуна тӀулгаш детта дагахь Хьо лехна. Ткъа Хьо юха а ваха воллу?»[+]

9Ӏийсас жоп делира: «Шийтта сахьт дац денна чохь? Дийнахь лелаш верг гал ца волу, хӀунда аьлча цунна кху дуьненан серло го[+]. 10Амма буьйсанна лелаш верг галволу, хӀунда аьлча цуьнца серло ца хуьлу»[+]. 11Иза а аьлла, юха а тӀетуьйхира Ӏийсас: «Вайн доттагӀа ЛаӀзар наб еш ву, ткъа Со иза самаваккха воьду»[+].

12Мурдаша элира Цуьнга: «Эла! Нагахь цунна наб кхеттехь, толур ма ву иза».

13Амма Ӏийсас ЛаӀзаран валарх дуьйцура, ткъа мурдашна моьттура Ӏийсас ЛаӀзарна наб кхетта боху. 14ТӀаккха Ӏийсас дуьххьал дӀаэлира цаьрга: «ЛаӀзар дӀакхелхина. 15Ткъа цигахь цахиларна воккхавеш ву Со шун дуьхьа, шу Сох тешийтархьама. Ткъа хӀинца гӀо вай и волчу».

16ТӀаккха ТӀамас, шех Шалавинарг олуш волчо, элира вукху мурдашка: «Вай а доьлху цига, Цуьнца цхьаьна далархьама»[+].


Ӏийса ву велларг денвеш Верг а, дахар луш Верг а

17Схьакхаьчначу Ӏийсана диъ де хьалха дуьйна къуббанна чохь Ӏуьллуш карийра ЛаӀзар. 18Бет-ХӀина олучу гӀалина а, Ярушалаймана а юкъахь кхо чаккхарма хиллал некъ бара. 19Дукха яхӀудхой баьхкинера Мартина а, Маремна а тӀе церан ваша ЛаӀзар кхалхар бахьана долуш кадам бан. 20Ӏийса вогӀуш ву аьлла хезна, Марта Цунна дуьхьалъяхара. Ткъа Марем цӀахь йисира.

21ТӀекхаьчча, Мартас Ӏийсага элира: «Эла, нагахь Хьо кхузахь хиллехьара, лийр ма вацара сан ваша. 22Амма суна хӀинца а хаьа-кх Ахь Деле мел дехнарг Дала Хьуна лург хилар».

23Ткъа Ӏийсас элира цуьнга: «Денлур ву хьан ваша».

24Мартас элира Ӏийсага: «Нах денлур болчу тӀаьхьарчу дийнахь иза а денлур вуй хаьа суна»[+].

25Ӏийсас элира цуьнга: «Со ву адамаш ден Дийриг а, адамашна дахар Лург а. Сох тешаш волчун, нагахь и велча а, цкъа а хедар доцу дахар хир ду[+]. 26Муьлхха а, и хедар доцу дахар а долуш, Сох тешаш верг цкъа а лийр вац. Теший хьо оцунах?»[+]

27Мартас жоп делира: «ХӀаъ, Веза Эла! Со теша Хьо Дала леррина Къобалвинарг а, дуьнен чу ван везаш волу Делан КӀант а вуйла»[+].


Ӏийсан велхар

28Иза а аьлла, яхана шен йиша Марем схьа а кхайкхина, цуьнга къайлаха элира Мартас: «Устаз кхузахь ву, Хьоьга кхойкху Цо».

29И хезча, Марем, сихха хьала а гӀаьттина, Ӏийсана тӀеяхара. 30Ӏийса хӀинца а юьрта чу кхачаза вара. Иза хӀинца а Марта Шена дуьхьалкхетта хиллачу меттехь лаьтташ вара. 31ТӀаккха Марем, сихха хьала а гӀаьттина, араяьлча, цунна синтем беш баьхкина болчу яхӀудхошна иза къуббанна тӀейоьдуш ю моьттира, цигахь елхархьама. Уьш Маремана тӀаьххье бахара. 32Ткъа Марема, Ӏийса волчу дӀакхаьчча, Иза а гина, Цуьнан когашка а йоьжна, элира: «Эла! Хьо кхузахь хиллехьара, лийр ма вацара сан ваша».

33Йоьлху Марем а, боьлху цуьнца баьхкина яхӀудхой а гина, са карзахдаьлла, дог доьхна вара Ӏийса. 34Ӏийсас элира: «Мичахь охьавиллина аша иза?»

Цара жоп делира: «ГӀой, хьажахь, Эла!» 35Ӏийсан бӀаьргех хиш деара[+]. 36ТӀаккха яхӀудхоша бохура: «Ма везаш хилла Цунна иза!» 37Амма яхӀудхойх цхьаболчара бохура: «Оцу бӀаьрзечу стеган бӀаьргаш схьабиллинчу Кхуьнан хӀара стаг ца валийта а ницкъ ца кхечира те?»[+]


ЛаӀзар веллачуьра денвар

38Ӏийса, юха а Шен дог доьхна а волуш, къуббанна тӀевеара. Иза хьех яра, дуьхьал биллина тӀулг а болуш[+]. 39ТӀаккха Ӏийсас элира: «ДӀакарчабе и дуьхьалара тӀулг».

Веллачун йишас Мартас элира Ӏийсага: «Эла! Вон хьожа йогӀу цунах, хӀара доьалгӀа де ма ду иза дӀавоьллина».

40Ӏийсас элира цуьнга: «Хьоьга ца аьлла Аса, нагахь хьо тешахь, Делан сийлалла гур ю хьуна?»

41ТӀаккха тӀулг дӀакарчийра. Ткъа Ӏийсас, бӀаьргаш хьала а хьажийна, элира: «Дада! Баркалла боху Ас Хьуна, Со Хьуна дӀахазарна[+]. 42Суна-м хаьара, Хьуна гуттара а Со дӀахезий. Амма кху гонах лаьттачу нехан дуьхьа элира Ас иза, Со Ахь ваийтина хиларх уьш тешийтархьама»[+].

43Иза а аьлла, Ӏийсас чӀогӀа мохь туьйхира: «ЛаӀзар! Аравала!» – аьлла[+].

44ТӀаккха и велла хилларг, куьйгех а, когех а йихкина кисин асанаш а йолуш, дӀахьарчийна корта а болуш, къуббанна чуьра аравелира. Ӏийсас элира цаьрга: «ДӀа а вастий, дӀавахийта иза»[+].

45[•]ТӀаккха Марем йолчу баьхкинчу яхӀудхойх дукхахберш, Ӏийсас динарг а гина, тийшира Цунах[+]. 46Ткъа царах цхьаберш парушхошна тӀебахара. Ӏийсас динарг дийцира цара парушхошка. 47ТӀаккха динан коьртачу дайша а, парушхоша а, коьртачу кхеташо а гулйина, элира: «ХӀун дийр дара те вай? ХӀунда аьлча хӀокху Стага дукха тамашийначу гӀуллакхийн билгалонаш ма гойту? 48Нагахь вай Иза иштта витахь, массо а нах Цунах тешар бу. ТӀаккха, римхой а баьхкина, цара вайн Делан цӀа а, вайн халкъ а хӀаллакдийр ду».

49Царах цхьаммо, цу шарахь динан коьрта да волчу Кайбас, элира: «Шуна хӀумма а ца хаьа, 50я шу кхета а ца кхета шайна гӀоле йолчух. И цхьа стаг массо а халкъан дуьхьа валар гӀоле ю, дерриг халкъ хӀаллакьхуьлучул»[+].

51Иза Кайбас ша-шегара ца элира. Амма ша цу шарахь динан коьрта да хиларна, цо Делера болу хаам бовзуьйтуш, аьллера, Ӏийса вайн халкъан дуьхьа лийр ву аьлла[+]. 52Амма халкъан дуьхьа хилла а ца Ӏаш, дӀасадаьржина долу массо а Делан бераш схьа а гулдина, уьш цхьаьнатохархьама а хила дезаш дара иза[+]. 53Цу дийнахь дуьйна Ӏийса вен сацам бира цара[+]. 54Цундела Ӏийсас Ша яхӀудхошна юкъахь лелаш ца гойтура. Цигара дӀа а ваьлла, яьссачу аренна гергахьа болчу махка вахара Ӏийса. Цигахь Эпрам олучу юьртахь сецира Иза Шен мурдашца.

55Ткъа тӀедан герга дара жуьгтийн Пасахь олу деза де. И деза де тӀекхачале, оцу махкара дукха адам деара Ярушалайме, дино ма-бохху цӀандалархьама[+]. 56Цу адамаша Делан цӀийнан кертахь Ӏийса лоьхура. Цигахь шаьш лаьтташ, наха вовшашка хоьттура: «Шуна муха хета? ВогӀур-м вац те Иза кху дезачу дийнахь?»

57Ткъа динан коьртачу дайша а, парушхоша а нахе омра дира, нагахь цхьанна Ӏийса мичахь ву хаалахь, И волу меттиг схьайийца аьлла, Иза лацархьама[+].

#### 12


Бет-ХӀинехь Ӏийсана тӀе деза даьтта доттар


(Маттай 26:6-13; Марк 14:3-9)

1[•]Иштта, Пасахьан деза де тӀекхача ялх де дисича, Бет-ХӀина олучу гӀала веара Ӏийса. Ӏийсас веллачуьра денвина волу ЛаӀзар а вара цигахь вехаш[+]. 2Цигахь суьйренан пхьор кечдинера Ӏийсана. Марта а яра гӀуллакхаш деш. И ЛаӀзар а вара Ӏийсаца пхьор дуучаьрца[+]. 3[+]ТӀаккха Марема, цхьа герка хиллал нард олучу зезагех даьккхина долу деза даьтта, схьа а эцна, Ӏийсан когаш тӀе доьттира. Цул тӀаьхьа шен коьртара месашца Ӏийсан когаш бакъийра цо. Ткъа и цӀа хаза хьожа йогӀучу даьттанан хьожанах дуьзира[+]. 4ТӀаккха Ӏийсан мурдех цхьаммо, ЯхӀуд-Искархочо, тӀаьхьа Ӏийсана ямартло ен волчо, элира: 5«И деза даьтта кхо бӀе динари ахчанах дохка а доьхкина, мискачарна дӀа хӀунда ца дийкъира вай?» 6И ша аьлларг ца элира цо мискачу нехан бала кхаьчна, ткъа ша къу хиларна элира. Шегахь мурдийн ахча Ӏалашдеш лелош болу тӀоьрмаг болу дела, наггахь цу чу тосучу ахчанах хӀума схьаоьцура цо шена[+].

7ТӀаккха Ӏийсас элира: «Йита и зуда. Шена ца хуъушехь, Со дӀавуллун волчу денна Ӏалашдина хилла цо и даьтта[*]. 8[+]ХӀунда аьлча мисканаш гуттар а хир бу шуьца, ткъа Со даим хир вац шуьца»[+].


ЛаӀзарна дуьхьал бина барт

9Дукхах болчу яхӀудхошна хиира Ӏийса цигахь вуйла. Ӏийса гархьама хилла а ца Ӏаш, Цо веллачуьра денвина волу ЛаӀзар ган а баьхкинера уьш[+]. 10Ткъа динан коьртачу дайша ЛаӀзар а вен сацам бира. 11ХӀунда аьлча ЛаӀзар бахьана долуш баьхкина дукхах болу яхӀудхой, динан куьйгалхойх дӀа а къаьстина, Ӏийсах тийшира.


Ӏийса декъалварца Ярушалайма чувар


(Маттай 21:1-11; Марк 11:1-11; Лака 19:28-40)

12[•]ШолгӀачу дийнахь Пасахь даздан баьхкинчу дукхачу нахана хезира, Ӏийса Ярушалайме вогӀуш ву аьлла. 13[+]Уьш, хурманийн диттийн гаьннаш карахь а долуш, Ӏийсана дуьхьалбаьхкира. Цара аз айдина маьхьарий деттара:

«ХӀашанна![*]
Декъала ву Везачу Элан цӀарах вогӀуш волу
Исраилан Паччахь!»[+]

14Ткъа Ӏийса, цхьа къона вир карийна, цунна тӀе хиира, Делан Йозанаш тӀехь яздина ма-хиллара:

15[+]«Ма кхералахь, Цийонан йоӀ![*]
ХӀара хьан Паччахь вогӀу,
къоначу вира тӀе а хиъна»[+].

16Цуьнан мурдаш юьхьанца ца кхийтира цунах. Амма, тӀаьхьа, Ӏийсан сийлалла кхочушхилча, кхийтира уьш, и дешнаш Цунах лаьцна яздина хиларх а, и дерриг а Цунна дина хиларх а[+].

17Хьалха Цо ЛаӀзар къуббанна чуьра схьакхайкхинчу хенахь а, Цо иза веллачуьра денвинчу хенахь а Ӏийсаца хиллачу наха цунах тоьшалла дора. 18Ӏийсас оцу тамашийначу гӀуллакхан билгало яр хезна, Цунна дуьхьалбаьхкира нах. 19Парушхоша вовшашка бохура: «Гой шуна, вай-м хӀумма а дан ца ларий? Ткъа дерриг дуьне а Цунна тӀаьхьахӀуттуш ма лаьтта!»[+]


Цхьаболчу грекахоша Ӏийса лахар

20Пасахьан дезачу дийнахь Далла Ӏамал ян баьхкинчарна юкъахь грекахой а бара. 21Галилай-махкара Бет-Саида-гӀалара волчу Пилапана тӀебахара уьш. Цара, дехарш деш, элира Пилапе: «Олахо, тхуна Ӏийса ган лаьа»[+].

22Цунах лаьцна Пилапа Ӏандаре дӀаэлира. ТӀаккха Ӏандара а, Пилапа а, вахана, Ӏийсага дӀадийцира грекахошна луург. 23Ӏийсас, жоп луш, элира цу шинга:

«ТӀекхаьчна Адамийн КӀентан сийлалла дӀагойту сахьт[+]. 24Баккъалла а боху Ас шуьга: нагахь кӀен буьртиг лаьтта боьжча, хӀаллак ца хилахь, иза ша буьсур бу. Ткъа нагахь иза ша хӀаллакьхилахь а, дуккха а стом лур бу цо[+]. 25[+]Шен са дезачо иза хӀаллакдо. Ткъа кху дуьненахь шен са ца дезачо, Дела волчохь хедар доцучу дахаре кхачархьама, Ӏалашдийр ду иза[+]. 26Милла а Суна гӀуллакх деш верг Суна тӀаьхьахӀуттийла. Иза Со волччохь Сан ялхо а хир ву. Милла а Суна гӀуллакх деш верг Сан Дас лорур а ву».


Ӏийсас Шен толамах лаьцна дуьйцу

27«Ткъа хӀинца Сан са карзахдаьлла. ХӀун ала те Ас? „Дада, кӀелхьарваккхахьа Со кху сахьтах“? Амма кху сахьтана веана ма ву Со[+]. 28Дада! Гучуяккхахьа Хьайн цӀеран сийлалла!»

ТӀаккха стигалшкара аз хезира: «Ас Сайн цӀеран сийлалла гайта а гайтина, ткъа хӀинца кхин а гойтур а ю», – аьлла[+].

29Цигахь лаьтташ болчу, иза хезначу наха бохура: «Иза стигал къовкъар дара».

Ткъа вукхара бохура: «Малико къамел дира Цуьнца»[+].

30Цара аьллачунна дуьхьал Ӏийсас элира: «Сан дуьхьа даийтина дацара и аз, амма шун дуьхьа даийтина дара иза[+]. 31ХӀинца кху дуьненна кхел хуьлуш ю. Кху дуьненан эла дӀаэккхор ву хӀинца[+]. 32Со лаьттара хьалаваьккхича, массо адам Сайна тӀеозор ду Ас»[+].

33Иза Ӏийсас элира, Шен валар муха хир ду хаийтархьама[+]. 34[+]Наха Ӏийсага элира: «Тхуна хезна товрат-хьехам тӀехь, Дала леррина Къобалвинарг даим а вехар ву аьлла, дуйла. Ткъа Ахь муха боху: „Адамийн КӀант хьалаваьккхина хила везаш ву? Мила ву и Адамийн КӀант?“»[+]

35ТӀаккха Ӏийсас элира цаьрга: «ХӀинца а кӀеззигчу ханна серло ю шуьца. Серло йолччуьра, лела шу, шаьш бодане дӀа ца хьулдайта. Ткъа боданехь лелачунна ша стенга воьду а ца хаьа[+]. 36И серло шуьца йолччуьра, теша цу серлонах, тӀаккха серлонан кӀентий хир ду шух». Иза а аьлла, Ӏийса, дехьа а ваьлла, къайлавелира царах[+].


ЯхӀудхойн цатешар

37Оццул дукха тамашийначу гӀуллакхийн билгалонаш гайтира Ӏийсас нахана, хӀетте а тешаш бацара уьш Цунах. 38[+]Иза дара ЕшаӀ-ЯхӀу-пайхамаро аьлла хӀара дешнаш кхочушхилийтархьама:

«Веза Эла, мила тийшира тхоьгара хезначух?
Хьанна хааделира Везачу Элан нуьцкъала куьг?»[+]

39Цу нехан тешийла а дацара, ЕшаӀ-ЯхӀу-пайхамаро кхидӀа а иштта аьлла дела:

40[+]«Дала церан бӀаьргаш бӀаьрзе бинера,
церан дегнаш а шога динера,
церан бӀаьргашна са ца гайта а,
церан дегнаш тӀаьхьа ца кхиийта а,
уьш шайна гӀо дайтархьама Шена тӀе ца бахийта а. –
Ас уьш то а бийр бара!»[+]

41Иштта аьллера ЕшаӀ-ЯхӀу-пайхамаро, шена Ӏийсан сийлалла гича. Иза Ӏийсах лаьцна аьллера цо[+]. 42Ур-атталла куьйгалхошна юкъара а дукхахберш тийшира Ӏийсах. Амма шаьш парушхойх кхерар бахьана долуш, цара ца хаийтира шаьш тешний. Уьш кхоьрура шаьш гуламан цӀийнах дӀакъасторах[+]. 43ХӀунда аьлча шайна адамашкара долу сийдар Дала сийдарал а сов дезарна[+].


Тешар а, цатешар а

44ТӀаккха Ӏийсас дӀакхайкхадира нахе: «Сох тешаш верг, Сох тешна а ца Ӏаш, Со Ваийтинчух а теша[+]. 45Со гуш волчунна Со Ваийтинарг а го[+]. 46Серло санна веана Со кху дуьнен чу, Сох тешнарг цхьа а боданехь ца витархьама[+]. 47Нагахь санна цхьаммо Сан дешнаш шена хезча, уьш ца лардахь а, Ас цунна кхел йийр яц. ХӀунда аьлча Со дуьненна кхел ян веана вац, амма дуьне кӀелхьардаккха веана ву[+]. 48Со юхатухуш а, Сан дешнаш тӀе ца оьцуш а волчун шен кхел ю. Ас аьллачу дашо йийр ю цунна кхел тӀаьххьарчу дийнахь[+]. 49ХӀунда аьлча Аса Сайгара ца боху, амма Со ваийтинчу Сан Дас весет дина Соьга, Аса хӀун ала а, хӀун дийца а деза олуш. 50Суна хаьа, Делан весето Ша волчохь хедар доцучу дахаре валавой. Цундела Айса бохург, Сайн Дас ма-аллара, боху Ас».

#### 13


Ӏийсас Шен мурдийн когаш билар

1Пасахьан деза де тӀекхочуш дара. Ша кху дуьненара Шен Дена тӀеваха веза хан тӀекхаьчний хаьара Ӏийсана. Дуьненара Шенаш безара Ӏийсана, ткъа хӀинца Шен безам ма-барра кӀорггера гайтира Ӏийсас царна[+]. 2Суьйренан пхьор дуучу хенахь Ӏийсана ямартло ян дагатесира иблисо ШамӀа-Искархочун кӀантана ЯхӀудана[+]. 3Ткъа Ӏийса хууш вара стигалшкара Шен Дас дерриг а Шен кара деллий а, Ша Делера схьаваьллий а, хӀинца Далла тӀевоьдий а[+]. 4Иштта Ӏийсас, хьала а гӀаьттина, Шен тӀехулара бедар схьаяьккхира. ТӀаккха гата схьа а эцна, иза Шен гӀодаюкъах дихкира. 5Цул тӀаьхьа теса чу хи доьттира Ӏийсас. ТӀаккха мурдийн когаш била а буьлуш, уьш Шен гӀодаюкъарчу гатанца бакъабан волавелира Иза[+]. 6Иштта ШамӀа-Кипина тӀе а вахара Ӏийса, ткъа вукхо элира Цуьнга: «Веза Эла, Ахь буьлур бара сан когаш?»

7Ӏийсас жоп делира: «Ас дийриг цкъа хӀинца хӀун ду ца хаьа хьуна, амма тӀаьхьа кхетар ву хьо».

8ТӀаккха Кипас элира Цуьнга: «Буьлур бац Ахьа-м сан когаш цкъа а».

Ткъа Ӏийсас жоп делира Кипе: «Ас уьш ца билахь, Сох доьзна хьан хӀумма а хир дац-кх»[+].

9ТӀаккха ШамӀа-Кипас элира Цуьнга: «Веза Эла, когаш билина а ца Ӏаш, сан куьйгаш а, корта а билахь!»

10Ӏийсас элира цуьнга: «Лийчиначун ши ког бен била ца оьшу, хӀунда аьлча иза верриг а цӀена ву. Шу а цӀена ду, дерриш дацахь а»[+]. 11Ӏийсана-м вевзара Шена ямартло ен верг. Цундела элира Цо: «Шу дерриш цӀена дацахь а», – аьлла[+].

12[+]Мурдийн когаш билина а ваьлла, Шен бедар схьа а эцна, Ӏийса юха а Шен метте дӀатевжира. Ткъа мурдашка Цо элира: «Хаьий те шуна Ас шайна динарг хӀун ду? 13Аша Сох „Устаз“ а, „Веза Эла“ а олу, иза нийса олу аша, Со Иза ван а ву[+]. 14Иштта, шун Веза Эла а, Устаз а воллушехь, Аса а шун когаш билча, аша а била беза вовшийн когаш[+]. 15Аса масал гайтира шуна. ХӀинца Ас шайна диннарг шуьга вовшашна а дайтархьама[+]. 16[+]Баккъалла а боху Ас шуьга: „Ялхо шен олахочул лакхара вац. Иштта вахийтинарг а ша ваийтинчул лакхара вац“[+]. 17Иза шуна хаа а хаахь, и аша кхочуш а дахь, декъала хир ду шу[+]. 18[+][•]Шух массарах лаьцна ца боху Ас иза. Суна бевза Айса хаьржинарш. Амма кхочушхила деза Делан Йозанаш тӀехь яздина долу: „Соьца бепиг дууш волчо Суна тӀе куьг айина“, – боху дешнаш[+]. 19ХӀинца хьалххе дӀахоуьйту Ас шуьга хиндерг, иза кхочушхилале, тӀаккха и кхочушхилла даьлча, Со Со Верг хиларх шу тешийта[+].

20[+]Баккъалла боху Ас шуьга: Ас Вохуьйтург тӀеоьцуш волчо Со тӀеоьцу, ткъа Со тӀеоьцучо Со Ваийтинарг а тӀеоьцу»[+].


Ӏийсас Шена ямартло хьан йийр ю дӀадийцар


(Маттай 26:20-25; Марк 14:17-21; Лака 22:21-23)

21И къамел дича, Ӏийсан са бӀарзделлера. Цо, тоьшалла деш, элира: «Бакъдерг боху Ас шуьга, шух цхьаммо ямартло йийр ю Суна»[+].

22ТӀаккха мурдаш, цецбевлла, вовшашка хьоьжура, Цо хьанах лаьцна боху ца кхеташ. 23Мурдех Ӏийсана къаьсттина везаш волу цхьаъ Цуьнан некха тӀе тевжина Ӏаш вара[+]. 24Оцу мурде ШамӀа-Кипас хичаш йира, и Цо вуьйцург мила ву те, Ӏийсага хаттахь аьлла. 25Оцу мурдо, Ӏийсан некха тӀе корта а биллина, хаьттира Цуьнга: «Веза Эла! Мила ву иза?» – аьлла.

26Ӏийсас жоп делира: «Аса хӀара баьпкан юьхк, кеда чу а Ӏоьттина, дӀакховдон ерг ву».

ТӀаккха Ӏийсас баьпкан юьхк, кеда чу а Ӏоьттина, ШамӀа-Искархочун кӀанте ЯхӀуде дӀакховдийра. 27ЯхӀуда и баьпкан юьхк схьа-ма-ийцци, цу сахьттехь, цунна чу иблис дуьйлира. ТӀаккха Ӏийсас элира ЯхӀуде: «И хьо дан воллург сихха дей вала».

28Амма Ӏийсана юххехь дӀатевжина Ӏаш болчех цхьа а ца кхийтира, Ӏийсас стенах лаьцна боху цуьнга. 29ЯхӀудехь ахча долу тӀоьрмаг хиларна, царах цхьаболчарна моьттира, Ӏийсас цуьнга: «Дезачу денна вайна оьшург эца», – я: «Мискачарна сагӀа ло», – боху[+].

30Ткъа ЯхӀуд, и баьпкан юьхк схьа а эцна, цу сахьтехь аравелира. Арахь буьйса яра.


Керла гӀуллакх тӀедиллар

31Иштта, ЯхӀуд араваьлча, Ӏийсас элира: «ХӀинца Адамийн КӀентан сийлалла а гучуели, ткъа Делан сийлалла Цуьнгахула гучуяьккхи[+]. 32Нагахь Делан сийлалла Цуьнгахула гучуяьккхича, тӀаккха Дала а Шегахула Адамийн КӀентан сийлалла гучуйоккху. Кестта Дала Цуьнан сийлалла гучуйоккхур ю[+].

33[+]Бераш! ХӀокхул тӀаьхьа кхин дукха хир вац Со шуьца. Лоьхур ву аша Со. Амма Ас динан куьйгалхошка ма-аллара: „Со воьдучу шун догӀийла яц“, иштта хӀинца шуьга а боху Ас изза[+]. 34[+]ХӀинца керла гӀуллакх тӀедуьллу Ас шуна: вовшийн дезаш хила. Суна шу ма-деззара, иштта шуна а дезийла вовшийн[+]. 35Нагахь шун вовшашка безам хилахь, тӀаккха хуур ду массарна а шу Сан мурдаш хилар».


Ӏийсас хьалххе дӀахоуьйту Кипас Ша дӀатосург хилар


(Маттай 26:31-35; Марк 14:27-31; Лака 22:31-34)

36[•]ШамӀа-Кипас хаьттира Ӏийсага: «Веза Эла! Хьо стенга воьду?»

Ӏийсас жоп делира цуьнга: «Со воьдучу цкъа хӀинца валур вац хьо, амма тӀаьхьо вогӀур ву хьо Суна тӀаьххье».

37Кипас хаьттира Ӏийсага: «Сан йиш хӀунда яц те хӀинцца Хьуна тӀаьхьа ван? Сайн са а дӀалур ду-кх ас Хьан дуьхьа»[+].

38Ӏийсас жоп делира: «Хьайн са а дӀалур ду боху ахь Сан дуьхьа? Бакъдерг боху Ас хьоьга: „НӀаьна кхайкха а кхайкхале, кхузза Сох дӀакъаьстар ву хьо“»[+].

#### 14


Ӏийса Дена тӀе боьду некъ бу

1«Сингаттаме ма хуьлийла шун дегнаш. Делах а тешалаш, Сох а теша[+]. 2Сан Ден цӀахь дуккха ю чоьнаш. Со шуна меттиг кечъян воьду. Иза иштта дацахьара, Ас и эр дацара шуьга[*]. 3Аса, ваха а вахана, шуна меттиг кечйина яьлча, тӀаккха юха а веана, Со волчу дӀадуьгур ду шу, шу а Со волччохь хилийтархьама[+]. 4Со воьдучу метте болу некъ а бевза шуна».

5ТӀаккха ТӀамас элира Цуьнга: «Веза Эла, тхуна-м ца хаьа, Хьо стенга воьду, тхуна муха бевзар бу и некъ?»[+]

6Цунна дуьхьал Ӏийсас элира: «Со бу шуна некъ а, билггал долу бакъдерг а, дахар а. Цхьа а ца воьду Дена тӀе, Соьгахула бен[+]. 7Шуна Со вевзахьара, Сан Да а вевзар вара шуна. Ткъа хӀинца дуьйна дӀа Иза вовза а вевзина, ган а гина шуна».

8Пилапа элира Ӏийсага: «Веза Эла, гайтахьа тхуна Да, иза тоьар дара-кх тхуна тӀаккха»[+].

9Ӏийсас элира цуьнга дуьхьал: «Оццул дукха хенахь дуьйна ву Со шуьца, ткъа хӀинца а ца вевза хьуна Со, Пилап? Со гиначунна Да а гина, ткъа ахьа и муха боху: „Гайтахьа тхуна Да“[+]? 10Ткъа хьо ца теша, Со Деца хиларх а, Да Соьца хиларх а? Аса шуьга олу дешнаш Соьгара дац. Соьца хуьлуш волчу Сан Дас деш ду и Шен гӀуллакхаш[+]. 11Тешалаш Сох, Со Деца хиларх а, Да Соьца хиларх а. Ткъа шу цунах ца тешахь, Ас дечу гӀуллакхашкахула мукъана а теша Сох[+]. 12Бакъдерг боху Ас шуьга: и Ас дийриг Сох тешачуьнга а далур ду. Кхин а сов гӀуллакхаш далур ду цуьнга, хӀунда аьлча Со Сайн Да волчу воьду[+]. 13ТӀаккха аша Сан цӀарах деххнарг Ас кхочушдийр ду, Ден сийлалла Цуьнан КӀантехула гучуяккхархьама. 14Ткъа аша хӀуъа а Сан цӀарах дехахь, Ас кхочушдийр ду иза»[+].


Делан Са лур ду алар

15«Нагахь шуна Со везахь, Ас шайна тӀедиллина гӀуллакхаш а кхочушде аша[+]. 16Ткъа Аса Дега доьхур ду, тӀаккха Цо кхин „гӀо Дийриг“ лур ву шуна, Иза абаде кхаччалц шуьца хилийта[+]. 17Билггал бакъдерг гойту Са лур ду шуна, дуьнене тӀеэцалур доцу, шена Иза ган а ца го дела а, И довза а ца девза дела а. Ткъа шуна девза Иза, И шуьца долу дела а, шуна чохь И хир долу дела а[+]. 18Байлахь дуьтур дац Ас шу. ВогӀур ву Со шу долчу. 19Кестта дуьненна гур вац Со, амма шуна гур ву Со. Соьца дахар хиларна, шу а дехар ду[*][+]. 20Цу дийнахь хуур ду шуна Со Сайн Деца хилар а, шу Соьца хилар а, Со а шуьца хилар а. 21Ас тӀедиллина гӀуллакхаш тӀе а оьцуш, уьш кхочушдеш верг ву Со везарг. Ткъа Со везнарг Сан Дена а везар ву. Суна а везар ву иза, Аса Со гойтур ву цунна»[+].

22Искархо а воцуш, кхечу ЯхӀуда элира Ӏийсага: «Веза Эла! И хӀун ду? Хьо тхуна хӀунда гайта воллу Хьо, дуьненна а ца гойтуш?»[+]

23Ӏийсас элира цуьнга: «Нагахь стагана Со везахь, цо Сан дош лардийр ду. Сан Дена иза везар ву, ткъа Вай и волчу а гӀур ду, ваьшна хӀусам а йийр ю цигахь[+]. 24Со ца везачо Сан дешнаш а тӀе ца оьцу. Ткъа шуна хезаш долу дош Сан дац. Иза Со ваийтинчу Ден ду.

25ХӀара Ас дийцира шуьга, Со шуьца а волуш. 26Ткъа шуна гӀо Дийриг, Шен Са, доуьйтур ду Сан Дас. Сан дуьхьа доуьйтур долчу цу Делан Сино хьоьхур ду шуна массо хӀума а. Ас шуьга мел дийцинарг дага а доуьйтур ду Цо шуна[+].

27Машар буьту Ас шуна, Сайн машар ло Ас шуна. Дуьнено ца луччу тайпана, машар ло Ас шуна. Синтем боцуш ма хуьлийла шун дегнаш, кхера а ма лойла уьш[+].

28Шуна хезира-кх Ас шуьга аьлларг: „Со дӀавоьду, юха а вогӀур ву Со шу долчу“. Со шайна везахьара, хазахетар дара шуна Со Дена тӀевоьдуш хилар, Сан Да Сол лакхара волу дела[+].

29ХӀинца, хьалххе, и хилале, дӀахоуьйту Ас шуьга, тӀаьхьа и кхочушхилла даьлча, шу тешийтархьама[+]. 30Кхин деха дийр дац Ас шуьца къамел, хӀунда аьлча кху дуьненан эла схьавогӀу, ткъа цуьнан Суна тӀехь олалла дац[+]. 31Амма дуьненна а Суна Сайн Да везий хаийта, Сайна тӀедехкина гӀуллакхаш, Цо ма-бохху, кхочуш до Ас.

ХьалагӀовтта. Кхузара дӀадоьлху вай».

#### 15


Ӏийса кемсийн бакъйолу таьлланг ю

1«Со кемсийн бакъйолу таьлланг ю, ткъа Сан Да кемсийн беш Лелорхо ву[+]. 2Муьлхха а стом ца луш долу Сан га Цо дӀахададо. Ткъа стом луш долу муьлхха а га цӀандо, алссам стоьмаш хилийта[+].

3Ас шуна хьехначу дашехула хӀинца шу цӀена ду[+]. 4Шу Соьца хила, ткъа Со Шуьца хир ву. Гаьнно, ша таьлланг тӀехь ца хилча, ша-шегара стом ца кхиоре терра, иштта шу а хир ду, шу Соьца ца хилча[+].

5Со кемсийн таьлланг ю, ткъа шу гаьннаш ду. Муьлххачо а ша Соьца волчо а, Со шеца волчо а шортта стоьмаш кхиор бу. Со воцуш шуьга хӀумма а далур дац[+].

6Милла а Соьца воцург кхоьссина дӀа а вохуьйту, и га санна, иза вакъа а ло. ТӀаккха и гаьннаш, гулдина, цӀерга кхуьссу. Уьш цӀергахь догу[+]. 7Нагахь шу Соьца а хилахь, Сан дешнаш шуьца а хилахь, шайна луъург дерриге а деха, иза хир ду шуна[+]. 8Шортта стом а луш, шу Сан мурдаш хилча, Сан Ден сийлалла гучуйолу.

9Сан Дена Со везаре терра, Суна шу а дезна. Хуьлийла шу а Сан безамехь[+]. 10Аса шайна тӀедехкинарш аша кхочушдеш хилча, Сан безамехь хир ду шу, Сан Ден безамехь Со хиларе терра, Аса а Сайн Дас тӀедехкинарш нийсса кхочушдина дела. 11ХӀара элира Ас шуьга, Сайн хазахетар шуна чохь хилийтархьама а, и шун хазахетар дуьззина хилийтархьама а[+]. 12[+]ХӀара ду Ас шуна тӀедуьллург: „Дезийла шуна вовшийн, Суна шу дезадаларе терра“[+]. 13Шен доттагӀашна хьалхара шен са а дӀадаллал болчу безамал сов безам цхьанна а хир бац[+]. 14Шу Сан доттагӀий ду, нагахь аша Ас тӀедиллина гӀуллакх кхочушдахь[+]. 15ХӀинца ца олу Ас шух ялхой, хӀунда аьлча ялхочунна шен олахочо дийриг ца хаьа. Амма шух Ас доттагӀий аьлла, Сайн Дегара хезнарг дерриге а Ас шуьга дӀахаийтина дела[+]. 16Аша Со ца хаьржина, амма Ас, харжа а хаьржина, дӀахӀиттийна шу. Ас шу къобалдина, шу дахханчохь, шуьга лаьттан стоьмаш кхиадайта. ТӀаккха аш Сан цӀарах хӀуъа а Сан Дега деххнарг Цо шуна лур ду[+]. 17Ткъа хӀара тӀедуьллу Ас шуна: вовшийн дезалаш»[+].


Дуьненан цабезам

18«Дуьненна шаьш ца дезалахь, хаалаш, шул хьалха Со а дуьненна ца везна хилар[+]. 19Шу кху дуьненара делахьара, цу дуьненна шу, шайнаш санна, дезар дара. Амма шу кху дуьненан долахь дац. Ас шу дуьненна юккъера схьахаьржина долу дела, ца деза шу дуьненна[+].

20[+]Дагахь латтаделаш Аса шайга аьлла дош: „Ялхо шен олахочул лакхара вац“. Нагахь Соьга халонаш хьегийтинехь, шуьга а хьоьгуьйтур ю. Нагахь Сан дош нийсса кхочушдеш хиллехь, шун дош а кхочушдийр ду[+].

21И дерриг а дийр ду шуна Сан цӀе бахьана долуш, хӀунда аьлча Со Ваийтинарг царна ца вевза.

22Нагахь Аса, веана, цаьрга ца дийцинехьара, уьш шайн къиношна бехке хир бацара. ХӀинца шайн къиношна уьш бехказа бац[+]. 23Со ца везачунна Сан Да а ца веза[+]. 24Нагахь Ас кхин цхьаммо а дина доцу гӀуллакхаш царна юкъахь ца динехьара, тӀаккха царна тӀехь къа а хир дацара. Ткъа хӀинца, и гӀуллакхаш шайна гина доллушехь, ца вийзира царна Со а, Сан Да а[+]. 25[+]Амма иза хилира, церан товрат-хьехамаш тӀехь яздинарг кхочушхилийта: „Со ца веза бахьана дацара церан“[+].

26Ас воуьйтур ву шуна Сайн Дегара гӀо Дийриг – Дегара схьадолу бакъдерг гойту Са доуьйтур ду шуна. Цо, деача, тоьшалла дийр ду Сох[+]. 27Ткъа шаьш юьххьехь дуьйна а Соьца хиларна, аша а тоьшалла дийр ду Сох»[+].

#### 16

1«ХӀара элира Ас шуьга, шу тешар тӀера юха ца довлийтархьама. 2Гуламан цӀенойх дӀакъастор ду шу. Цул сов, тӀекхочуш ю и зама, муьлххачунна а, шух цхьаъ ша вийча, ша Далла гӀуллакх до моьттуш[+]. 3И гӀуллакхаш лелор ду цара, шайна я Да а, я Со а ца вевзина дела[+]. 4ХӀара элира Ас шуьга, и зама тӀееача, шуна дагадаийтархьама оцу дерригенах лаьцна Ас шайга аьлларг».


Делан Синан болх

«ХӀинццалц ца аьллера Ас шуьга иза, Со шуьца цхьаьна хилла дела[+]. 5Ткъа хӀинца Со Ваийтинчунна тӀевоьду Со. Шух цхьаммо а ца хотту Соьга: „Хьо стенга воьду?“[+] 6Амма Аса шайга и дӀахаийтарна, шун дегнаш гӀайгӀанах дуьзна ду. 7Ткъа Аса бакъдерг боху шуьга: „Со дӀавахар гӀоле ю шуна“. Нагахь Со дӀа ца вахча, шуна гӀо Дийриг вогӀур вац, ткъа Со дӀавахча, воуьйтур ву Ас Иза шуна[+]. 8Ша веача, Цо гучудоккхур ду дуьненна цуьнан къинойх а, бакъонцалеларх а, кхелах а лаьцна йолчу агӀор дуьне тиладалар. 9Цо гойтур ду дуьнено Сох цатешарна латийна къа[+]. 10ТӀаккха Цо гойтур ду дуьне бакъонца цалелар, хӀунда аьлча Со Дена тӀе гӀур ву. Со кхин гур вац шуна. 11Ткъа цу Делан Сино гойтур ду Делан кхелах лаьцна дуьне тиладелла хилар, хӀунда аьлча кху дуьненан элана кхел йина[+].

12Кхин дуккха а дара Сан шуьга ала, амма цкъа хӀинца кхетар дац шу. 13Ткъа и бакъдерг гойтуш долу Са схьадеача, Цо билггал бакъболчу новкъа дохур ду шу, хӀунда аьлча Цо Шегара бохур дац, амма Шена хезнарг дуьйцур ду, тӀейогӀучу хенахь хиндерг хоуьйтур ду Цо шуна[+]. 14Цо Сан сийлалла ойур ю, хӀунда аьлча Соьгарчух дӀа а эцна, Цо довзуьйтур ду шуна иза. 15Ден мел долу хӀума а Сан ду. Цундела элира Ас, Цо, Соьгарчух дӀа а эцна, шуна довзуьйтур ду иза аьлла»[+].


Халахетар а, хазахетар а

16«Кестта Со гур вац шуна. ТӀаккха юха а кестта гур ву шуна Со»[+].

17ТӀаккха цхьаболчу мурдаша вовшашка элира: «И хӀун ду те Цо вайга бохург: „Кестта Со гур вац шуна, юха а кестта Со гур ву шуна?“ Кхин а: „Со Сайн Да волчу воьду“?»

18Иштта цара бохура: «И хӀун ду те Кхо бохург: „Кестта“? Ца кхета-кх вай Кхо бохучух».

19Ткъа Ӏийса кхийтира, Шега уьш хӀун хатта лууш бу. ТӀаккха Цо мурдашка элира: «Ас шайга аьлларг хӀун ду те бохуш, вовшашка хоьттуш ду шу: „Кестта Со гур вац шуна, тӀаккха юха а кестта гур ву шуна“? 20Баккъалла боху Ас шуьга: Шу узарш деш а, доьлхуш а хир ду, ткъа дуьненна хазахетар ду. Шу халахетта хир ду, амма шун халахетар хазахетаре доьрзур ду[+]. 21Бер деш йолу зуда хуьлу гӀайгӀане, шен бер до хан тӀекхаьчна дела, ткъа шен бер хилла даьлча, хазахетарна и гӀайгӀа йицло цунна, ша адам дуьнен чу даккхарна[+]. 22Иштта шу а хӀинца гӀайгӀане ду, амма Суна юха гур ду шу, тӀаккха хазахетар хир ду шун дегнашна. И шун хазахетар цхьаммо а дӀадоккхур дац шуьгара[+]. 23ТӀаккха цу дийнахь хӀумма а хоттур дац аша Соьга. Баккъалла боху Ас шуьга: нагахь Сан цӀарах цхьа хӀума аша Дега дехахь, лур ду Цо шуна[+]. 24ХӀинццалц хӀумма а ца дехнера аша Сан цӀарах. Ткъа хӀинца деха, лур ду шуна, шун хазахетар дуьззина хилийтархьама»[+].


Дуьненна тӀехь толам баккхар

25«ХӀара кицанашца элира Ас шуьга. Амма тӀейогӀуш ю и зама, Ас шуьга кхин кицанашца а ца дуьйцуш, ма-дарра Сайн Дех лаьцна шуна дӀакхайкхош[+]. 26Цу дийнахь шаьш доьхур ду аша Сан цӀарах. Ас ца боху шуьга, шун метта Ас деха дезар ду Дега. 27ХӀунда аьлча Дена Шена а деза шу, шуна Со везна дела а, Со Дех схьаваьлла хиларх шу тешна дела а[+].

28Дех схьа а ваьлла, дуьнен чу веанера Со, ткъа хӀинца, юха а хӀара дуьне дитина, Дена тӀевоьду Со»[+].

29ТӀаккха Ӏийсан мурдаша элира: «ХӀаъ, хӀинца-м тхо кхетадеш схьабоху Ахь тхоьга, кицанашца а ца дуьйцуш. 30ХӀинца кхета тхо Хьуна дерриг хаьий, цхьаммо хаттарш а дале, уьш Хьуна девзий. Цундела теша тхо Хьо Делера схьаваьлла хиларх»[+].

31Ӏийсас жоп делира царна: «ХӀинца теша шу? 32Ткъа хӀинца тӀекхоччуш лаьтта, тӀекхаьчна а даьлла и сахьт, шу дерриш а дӀаса а даьржина, хӀора а шайн-шайн цӀа а вирзина, Со цхьа а вуьтуш. Амма Со цхьа вац, Соьца Сан Да волу дела[+]. 33ХӀара элира Ас шуьга, Соьгахула шун машар хилийтархьама. Дуьненахь гӀайгӀа хир ю шун, амма доьналла долуш хилалаш! Со тоьлла дуьненал»[+].

#### 17


Ӏийсан доӀа

1И дешнаш а аьлла, Шен бӀаьргаш стигала хьала а хьажийна, Ӏийсас элира: «Дада! ТӀедеана и сахьт. Гайтахьа Хьайн КӀентан сийлалла, Цуьнга а Хьайн сийлалла гайтийта[+]. 2ХӀунда аьлча массо а адамна тӀехь олалла дан бакъо елла Ахь Цунна, Ахьа Шена беллачарна массарна а Хьо волчохь хедар доцу дахар Цуьнга далийтархьама[+]. 3Ткъа Хьо волчохь хедар доцу дахар бохург ду: цхьаъ бен воцу бакъволу Дела волу Хьо а, Ахьа дуьнен чу вахийтина волу Айхьа леррина къобалвина волу Ӏийса а вовзар. 4Ахьа Сайна тӀедиллина гӀуллакх кхочуш а дина, кху лаьттахь Хьан сийлалла гайти Ас. 5Ткъа хӀинца, Дада, Ахьа сийлахьвехьа Со Хьайна хьалха, дуьне кхоллале дуьйна а, Хьо волчохь Сан хилла долчу сийлаллица[+].

6Ахьа кху дуьнен чохь Сайна делла долчу адамашна, гучуяьккхира Ас Хьан цӀе. Уьш Хьан дара, ткъа Ахьа Суна деллера уьш. Цара Хьан дош лардира. 7Ткъа хӀинца хаьа царна дерриг Ахь Суна делларг Хьоьгара хилар. 8И Ахь Суна делла дешнаш Ас цаьрга дӀаделла. Ткъа цара и дешнаш тӀеийцира. Уьш кхийтира, баккъал а Со Хьох схьаваьллий. Уьш тийшира Со Ахьа вахийтина хиларх[+]. 9Ас доьху Хьоьга царна тӀера. Ас ца доьху дуьненарчу дерриге а адамашна тӀера, амма Ахь Суна деллачарна тӀера, уьш Хьан долу дела[+]. 10Сан мел дерг Хьан ду, ткъа Хьайниг Сан ду. Цаьргахула Сан сийлалла гучуяьлла[+]. 11Со хӀинца дуьйна кху дуьненахь хир вац, амма уьш дуьненахь бу. Ткъа Со Хьо волчу вогӀу. Веза Дада! И Айхьа Суна белларш Хьайн цӀеран олаллица[*] Ӏалашбехьа, Ахьа Суна белла болу уьш а, Вайшиъ санна, цхьаалла йолуш хилийтархьама[+]. 12[+]Со цаьрца дуьнен чохь волчу хенахь, Ахьа Суна деллачу Хьан цӀеран олаллица Ас уьш Ӏалашбира. Царах цхьа а Ас ца вайира, хӀаллакьхила везаш волу стаг воцург, Делан Йозанаш тӀехь дерг кхочушхилийтархьама[+].

13Ткъа хӀинца Хьуна тӀевогӀу Со. Амма хӀара Ас хӀинца Со дуьненахь волуш боху, Сан хазахетар ма-дарра, церан дегнаш чохь иза дуьззина хилийтархьама[+]. 14Ас Хьан дош царна деара, амма дуьненна и адамаш ца дийзира, уьш, Со санна, кху дуьненара доцу дела[+]. 15Ас ца доьху Ахь и нах кху дуьненара дӀаэцар, амма доьху Ахь уьш вонах ларбар[+]. 16Уьш а, Со санна, кху дуьненах бац. 17Хьайн билггал долчу бакъдолчуьнца уьш Хьайн дола бахахьа. Хьан дош ду бакъдерг[+]. 18Ахьа Со дуьнен чу ваийтаре терра, Ас уьш а хьажабо дуьнен чу[+]. 19Аса церан дуьхьа Со дӀало Хьан дола, уьш а бакъдолчуьнца Хьан дола бахийтархьама.

20Ас доьху Хьоьга, деккъа церан дуьхьа а доцуш, амма церан дешнашкахула Сох тешар долчеран дуьхьа а. 21Ас доьху уьш берриш цхьаъ хилийта. Хьо, Сан Дада, Соьца а, Со Хьоьца а санна, уьш а Вайца хилийтахь, Со Ахь ваийтина хиларх дуьне тешийтархьама. 22Ахь Суна делла долу сийлалла Ас царна а делла, уьш а, Вайшиъ санна, цхьаъ хилийтархьама[+]. 23Со цаьрца а, Хьо Соьца а санна, хуьлийла уьш а кхоччуш цхьаалла йолуш, дуьне тешийтархьама Ахьа Со вахийтина хиларх а, Со санна, Хьуна уьш безна хиларх а.

24Дада! И Ахь Суна белларш Со волчохь Соьца хила лаьара Суна. Царна а ган лаьа Суна Ахь делла долу сийлалла, хӀунда аьлча Хьуна Со дуьне кхоллале дуьйна а везнера[+]. 25Бакъволу Дада! Дуьненна ца вевзира Хьо, ткъа Суна вевза Хьо. Ахьа къастийначарна а хиира Ахь Со ваийтина хилар[+]. 26Аса гучуяьккхира царна Хьан цӀе, хӀинца чул тӀаьхьа а гучуйоккхур ю, Хьан Соьга боллу безам церан хилийта а, Со цаьрца хилийта а»[+].

#### 18


Ӏийсана ямартло яр а, Иза лацар а


(Маттай 26:47-56; Марк 14:43-50; Лака 22:47-53)

1[•]Шен доӀа дина а ваьлла, Ӏийса Шен мурдашца Кхидрун-хин тогӀина дуьхьал агӀор йолчу беша дӀаволавелира. Цу беша бевлира Ӏийса а, Цуьнан мурдаш а[+]. 2Ткъа Ӏийсана ямартло еш волчу ЯхӀудана а евзара и меттиг, хӀунда аьлча Ӏийса а, Цуьнан мурдаш а кест-кестта гуллора цигахь[+]. 3Иштта ЯхӀуд а веара цига, шеца римхойн тӀемалойн тоба а, динан коьртачу дайша а, парушхоша а хьовсийна гӀаролхой а балош. Церан карахь стогарш а, цӀераш латийна хаьштигаш а, герз а дара[+].

4Ткъа хьалххе дуьйна а Шех хин дерг хууш волчу Ӏийсас, хьалха а ваьлла, элира цаьрга: «Аша мила лоьху?»[+]

5Цунна жоп делира: «Назартера Ӏийса лоьху», – аьлла.

ТӀаккха Ӏийсас элира: «Со ву-кх Иза».

Ткъа баьхкинчаьрца лаьтташ Ӏийсана ямартло еш волу ЯхӀуд вара. 6Ӏийсас «Со ву Иза» аьлча, уьш берриш, юха а бевлла, лаьтта охьаийгира.

7ТӀаккха Ӏийсас юха а хаьттира цаьрга: «Аша мила лоьху?»

Цара жоп делира: «Назартера Ӏийса», – аьлла.

8Ткъа Ӏийсас элира: «Ас элира шуьга, Со ву И, аьлла. Нагахь аша Со лехахь, хӀорш, Ӏадбитий, дӀабахийта».

9Иштта кхочушхилира Ӏийсас аьлла дешнаш: «Ахь Суна беллачех Ас цхьа а ца вайина»[+].

10ТӀаккха шегахь тур долчу ШамӀа-Кипас, иза баттара а даьккхина, динан коьртачу ден ялхочунна тур а тоьхна, цуьнан аьтту лерг тӀерадаьккхира. Оцу ялхочун цӀе Малх яра[+]. 11[+]Ӏийсас Кипе элира: «Батта чу дилла хьайн тур. Сайн Дас мала аьлла белла баланийн кад ца молуш Ӏийр вара ткъа Со?»[+]


Ӏийса динан коьртачу дена хьалха валавар

12[•]Цул тӀаьхьа тӀемалоша а, церан коьртачу хьаькамо а, динан куьйгалхоша схьабахкийтинчу гӀаролхоша а Ӏийса, схьа а лаьцна, дӀавихкира. 13ТӀаккха Ӏаннина тӀевигира цара Ӏийса, Ӏанна цу шарахь динан коьрта да волчу Кайбан стунда хиларна[+]. 14[+]Ткъа Кайба вара динан куьйгалхошка, халкъан дуьхьа цхьа стаг валар гӀоле ю аьлла, хьехам бинарг[+].


Кипас Ӏийса дӀатасар


(Маттай 26:69, 70; Марк 14:66-68; Лака 22:55-57)

15Ӏийсана тӀаьхьахӀоьттина воьдуш вара ШамӀа-Кипа а, кхин цхьа мурд а. И мурд динан коьртачу дена вевзаш вара, цундела иза Ӏийсаца цхьаьна динан коьртачу ден керта чу велира. 16[•]Ткъа Кипа кертан кевнал арахьа лаьтташ вара. ТӀаккха оцу динан коьртачу дена вевзаш волчу вукху мурдо, ара а ваьлла, кертан кевнехь гӀарол дечу зудчуьнга а аьлла, Кипа чоьхьа ваьккхира. 17ТӀаккха оцу кевнехь лаьттачу зуда-ялхочо Кипе элира: «Хьо а вац хӀокху Стеган мурдех?»

Кипас элира: «Вац».


Динан коьртачу дас Ӏийсага барт хаттар

18Цигахь шийла хиларна, кӀора багош, бохлуш лаьтташ леш а, гӀаролхой а бара. Цаьрца вохлуш лаьтташ Кипа а вара.

19[•]Динан коьртачу дас мурдех а, Цо бечу хьехамех а лаьцна хаьттира Ӏийсага. 20Ӏийсас жоп делира цуьнга: «Аса, хьул ца деш, дерриг дӀадийцира дуьнене. Гуттара а гуламан цӀеношкахь я Делан цӀа чохь, вайн массо нах гуллучохь, хьехамаш бора Аса. Аса къайлаха хӀумма а ца дуьйцура[+]. 21Ахьа Соьга хӀунда хоьтту и? Хезначаьрга хатта, Аса шайга хӀун дуьйцура. Царна хаьа хьуна, Аса хӀун аьлла».

22Ӏийсас и аьлча, юххехьа лаьттачу гӀаролхочо, Ӏийсан юьхь тӀе тӀара а тоьхна, элира Цуьнга: «Иштта жоп лур дара Ахьа динан коьртачу дега?»[+]

23Ӏийсас жоп делира цуьнга: «Ас цхьа хӀума нийса ца аьллехь, схьаала, иза иштта дац аьлла. Аса нийса аьллехь, Суна хӀунда етта ахь?»

24ТӀаккха Ӏийса, вихкина а волуш, динан коьрта да волчу Кайбана тӀехьажийра Ӏаннас.


Кипас юха а Ӏийса дӀатасар


(Маттай 26:71-75; Марк 14:69-72; Лака 22:58-62)

25Ткъа ШамӀа-Кипа хӀинца а вохлуш лаьтташ вара. ТӀаккха элира цуьнга: «Хьо-м вац те Цуьнан мурдех?»

«Вац», – аьлла, дӀахадийра Кипас.

26Кипас лерг даьккхинчун гергара волчу, динан коьртачу ден ялхойх цхьаммо элира: «Хьо вацара Цуьнца цхьаьна бешахь суна гинарг?»[+] 27Иштта Кипас юха а элира: «Вацара». Ткъа цу сохьта нӀаьна кхайкхира[+].


Ӏийса Пулатана хьалха схьавалаво


(Маттай 27:1, 2, 11-14; Марк 15:1-5; Лака 23:1-5)

28[•]Иштта Кайба волчуьра римхойн урхалхочун гӀишлона чу вигира Ӏийса. Цу хенахь Ӏуьйре яра. Динан куьйгалхой шаьш гӀишлона чу ца бевлира, Далла хьалха сийсаз ца бовла, шайн Пасахьан суьйренан пхьор даархьама[+]. 29ГӀишло чуьра араваьллачу Пулата динан куьйгалхошка хаьттира: «Кху стагана дуьхьал баккха хӀун бехк балабо аша?»[+]

30Цара, жоп луш, элира: «Цо зулам ца динехьара, хьан кара дӀавелла хир вацара оха Иза».

31ТӀаккха Пулата элира цаьрга: «Аша, Иза дӀа а эций, шайн Ӏедало ма-бохху, кхел е Цунна».

Динан куьйгалхоша элира: «Тхуна цхьанна а веран кхел яр кхочушдан ца магадо».

32[+]Иза хилира Ӏийсас Шен валар муха хир ду дӀахоуьйтуш аьлла долу дешнаш кхочушхилийтархьама[+]. 33ТӀаккха Пулата, юха а гӀишло чу а вахана, Ӏийса шена тӀе а кхайкхина, хаьттира Цуьнга: «Хьо жуьгтийн къоман Паччахь ву?»[+]

34Ӏийсас жоп делира: «Хьайгара боху те ахьа иза, я кхечара аьлла те хьоьга Сох лаьцна?»

35Пулата, жоп луш, элира: «Жуьгти ву ткъа со? Хьан халкъо а, динан коьртачу дайша а схьавелла-кх Хьо сан кара. Ахь хӀун дина?»

36Ӏийсас жоп делира: «Сан Пачхьалкх кху дуьненара яц. Нагахь Сан Пачхьалкх кху дуьненара елахьара, Сан ялхой, Со динан куьйгалхойн кара ца вахийта, Сан дуьхьа летар бара. Ткъа хӀинца Сан пачхьалкх кхузара яц»[+].

37ТӀаккха Пулата элира Ӏийсага: «Хетарехь, Хьо хӀетте а Паччахь ву-кх?»

Ӏийсас жоп делира: «Ахь боху-кх Со Паччахь ву. Со кху дуьнен чу веана бакъдолчух тоьшалла дархьама. Муьлххачо а, ша билггал бакъдолчух волчо, ладугӀу Сан озе»[+].

38Цунна дуьхьал Пулата хаьттира: «Билггал бакъдерг хӀун ду?»


Ӏийса вен кхел йо


(Маттай 27:15-31; Марк 15:6-20; Лака 23:13-25)

Иза а аьлла, Пулат юха динан куьйгалхошна тӀевахара. Цо элира: «Цуьнан бехк болуш цхьа а хӀума ца го суна[+]. 39Пасахьан дийнахь гуттара а деш цхьа хӀума ма ду шун: тутмакхех цхьаъ паргӀатвоккхуьйтуш. Иштта, ас хӀара жуьгтийн къоман Паччахь дӀахеца лаьий шуна?»[+]

40Цара маьхьарий хьаькхира: «ХӀара ма хеца, Барраб схьахеца», – аьлла. Ткъа Барраб талорхо вара.

#### 19

1[•]ТӀаккха Пулата омра дира, Ӏийса дӀа а вигий, Цунна шодмаш етта аьлла. 2Ткъа тӀемалоша, коканийн коьллех кочар[*] а дуьйцина, иза Ӏийсан коьрта тӀе диллира. Ткъа Ӏийсана цӀен бос болу оба[*] тӀекхоьллира. 3Цул тӀаьхьа, Ӏийсана тӀе а хӀуьттуш, наха олура: «Декъала хуьлда жуьгтийн къоман Паччахь!» ТӀаккха цара Цуьнан юьхь тӀе еттара.

4Юха а араваьлла, Пулата элира цаьрга: «ХӀинца аса аравоккху ХӀара шуна хьалха, сайна Кхуьнгара даьлла цхьа а бехк болу хӀума ца карийна аьлла, шуна хаийтархьама»[+]. 5ТӀаккха, коьрта тӀехь коьллех дуьйцина кочар а долуш, тӀе цӀен духар дуьйхина волу Ӏийса гӀишло чуьра аравелира. Пулата нахе элира: «ХӀара ву и Стаг».

6Ӏийса шайна гича, динан коьртачу дайша а, гӀаролхоша а маьхьарий хьаькхира: «ЖӀарах дӀатоха Иза! ЖӀарах дӀатоха Иза!» – бохуш.

ТӀаккха Пулата элира цаьрга: «Схьа а эций, шаьш дӀатоха Иза, хӀунда аьлча суна Цуьнгара баьлла цхьа а бехк ца го».

7Ткъа динан куьйгалхоша элира Пулате: «Тхан товрат-хьехамаш бу, цу хьехамашца доьзча, Иза вала веза, Цо Ша Делан КӀант ву боху дела»[+].

8Пулатана и дешнаш хезча, иза кхин тӀе а кхеравелира. 9Цо, юха а гӀалин гӀишло чу а ваьлла, Ӏийсага хаьттира: «Хьо мичара ву?» – аьлла. Ткъа Ӏийсас цуьнга жоп ца делира[+]. 10ТӀаккха Пулата элира Ӏийсага: «Соьга а эр дацара Ахьа? Ткъа Хьуна ца хаьа, сан карахь дуйла, сайна лаахь, Хьо дӀахеца а, сайна лаахь, Хьо жӀарах дӀатохийта а?»

11Ӏийсас жоп делира цуьнга: «Суна тӀехь цхьана а тайпана олалла хир дацара хьан, хьуна иза лакхара делла дацахьара. Ткъа цундела Со хьоьга дӀавеллачунна тӀехь кхин а сов къа ду»[+].

12Цу хенахь дуьйна Пулат Ӏийса дӀахеца бахьана лоьхуш вара. Амма наха, маьхьарий хьоькхуш, бохура: «Нагахь ахьа Иза дӀахецахь, хьо Рим-мехкан паччахьан доттагӀа вац. Муьлхха а шех паччахь веш верг Рим-мехкан паччахьан мостагӀа ву»[+].

13И дешнаш хезча, Пулат, Ӏийса ара а ваьккхина, Литхьасторта олучу, Ӏебархойн маттахь Габбата цӀе йолчу меттигехь кхел ян охьахиира. 14И дерриге а пӀераскан дийнахь дара, Пасахьан деза де хила дезачу кӀирнах. Делкъахан а яра цу хенахь. ТӀаккха: «ХӀан, ХӀара ву шуна шун Паччахь!» – элира Пулата нахе.

15ТӀаккха цара маьхьарий хьоькхура: «ДӀаваккха Иза! ДӀаваккха! ЖӀарах дӀатоха Иза!» – бохуш.

Пулата элира цаьрга: «Ва шун Паччахь жӀарах дӀатоха веза ас?»

Динан коьртачу дайша жоп делира: «Вац тхан кхин паччахь Рим-мехкан тхешан паччахь воцург»[+].


Ӏийса жӀарах дӀатохар

16ТӀаккха Пулата цаьрга дӀавелира Ӏийса, Иза жӀарах дӀатохийтархьама. Иштта Ӏийса, схьа а лаьцна, дӀавигира цара. 17[•]Ша бахьа беза жӀаран бӀогӀам ги а боьллина, «туьтанан меттиг» олучу меттиге дӀаволавелира Ӏийса (Ӏебархойн маттахь и меттиг «Галгатхьа» олуш ю). 18Цигахь Ӏийса жӀарах дӀатуьйхира цара. Ӏийсаца цхьаьна кхин а ши стаг вара жӀарех дӀатоьхна, Ӏийса юккъехь а волуш, Цунна дехьа а, сехьа а агӀор. 19Пулата, дечиган уьнан юьхкана тӀе йоза а яздина, иза жӀаран бӀогӀам тӀе дӀатохийтира. Цу тӀехь яздина дара: «Назартера Ӏийса, жуьгтийн къоман Паччахь».

20И яздина дерг дукхах болчу наха дийшира, хӀунда аьлча Ӏийса жӀарах дӀатоьхна йолу и меттиг гӀалина генахь йоццуш яра. И яздинарг кхаа маттахь дара: жуьгтийн, римхойн, грекийн меттанашкахь[+].

21Динан коьртачу дайша элира Пулате: «Иштта ма язде „Жуьгтийн къоман Паччахь“, – аьлла. Амма язде иштта: „Цо боху, Со Жуьгтийн къоман Паччахь ву“».

22Пулата элира: «Ас яздинарг яздина даьлла».

23Ӏийса жӀарах дӀатоьхна бевлча, тӀемалоша Цуьнан тӀеюху хӀуманаш схьа а эцна, уьш деа декъе йийкъира, хӀора тӀемалочунна цхьацца дакъа а луш. Ӏийсан чухула юху еха коч а яра цигахь. И коч тегна а йоцуш, лакхара охьакхаччалц, дийнна кӀадих йина яра. 24[+]ТӀаккха тӀемалоша вовшашка элира: «ХӀара коч этӀор яц вай. ХӀокхунна кхаж а тесна, и хьанна кхочу хьовсур ду вай».

Дерриг а иштта хила а хилира, Делан Йозанашна тӀехь яздинарг кхочушдеш:

«Цара вовшашлахь йийкъира Сан тӀеюху хӀуманаш,
кхаж а тесира цара, Сан коч хьанна кхочу хьожуш».

ТӀемалоша иза иштта дан а дира[+].

25Ӏийса дӀатоьхначу жӀарана уллохь лаьтташ бара Ӏийсан нана а, ненан йиша а, Кхалайпан зуда Марем а, Магдалера Марем а[+]. 26ТӀаккха Ӏийсас, Шен нана а, цунна юххехь лаьтта, Шена къаьсттина дукха везаш волу мурд а гина, нене элира: «Нана, хӀара хир ву хьан кӀант»[+]. 27Цул тӀаьхьа мурде а элира Цо: «ХӀара хьан нана ю». Цу сахьтехь дуьйна шеца ша волчу дӀайигира цу мурдо иза.


Ӏийсан пӀендаршна юккъе гоьмукъ Ӏутту

28[+][•]Цул тӀаьхьа дерриг а кхочушхилла даьллий хууш вара Ӏийса. ТӀаккха, Делан Йозанашна тӀехь яздинарг кхочушхилийтархьама, Цо элира: «Хьогах ву Со»[+].

29Юххехь лаьтташ кхаба яра, чохь юьззина кемсийн къонза а долуш. ТӀаккха тӀемалочо, цу кхаби чу худург а Ӏоьттина, иза ораматан гаьнна тӀе а йихкина, Ӏийсан бете яьхьира. 30Къонза а мелла, Ӏийсас элира: «Кхочушхили!» ТӀаккха, корта охьа а оллийна, Шен са дӀаделира Цо.

31И дерриг пӀераскан дийнахь хиларна, догӀмаш жӀарана тӀехь дита ца лаьара динан куьйгалхошна, хӀунда аьлча тӀедогӀуш Далла лерина шоьтан де дара. Ткъа цу шоьтан дийнахь доккха деза де долу дела, цара Пулате дийхира, жӀарах дӀатоьхна болчеран настарш каг а йина, жӀараш тӀера церан догӀмаш дӀадахийтахьара аьлла[+].

32Иштта тӀемалоша, схьа а баьхкина, Ӏийсана цхьацца агӀор дӀатоьхначеран настарш кегйира. 33Ткъа Ӏийсана тӀебахча, Иза дӀакхелханий а гина, Цуьнан настарш ца кегйира цара. 34Ткъа тӀемалойх цхьаммо шегара гоьмукъ туьйхира Ӏийсан агӀонах, пӀендаршна юккъе. Цу сохьта цӀий а, хи а охьадахара[+]. 35И хилларг гиначо тоьшалла дина, шу а цунах тешийтархьама[*]. Ткъа цуьнан тоьшалла бакъ а ду, цунна ша бакъдерг бохий а хаьа[+]. 36[+]Иза хилла дӀахӀоьттира, Делан Йозанаш тӀехь яздина дерг кхочушхилийтархьама: «Цуьнан цхьа а даьӀахк кагйина хир яц», – аьлла[+]. 37[+]Делан Йозанийн кхечу меттехь кхин а аьлла ду: «Шаьш дегӀах гоьмукъ чекхбаьккхиначуьнга хьовсур бу уьш»[+].


Ӏийсан дӀаволлар


(Маттай 27:57-61; Марк 15:42-47; Лака 23:50-56)

38[•]Цул тӀаьхьа Рамат цӀе йолчу гӀалара а волуш, динан куьйгалхойх ша ца вахьарна, Ӏийсан къайлаха мурд а волуш волчу Юсупа Пулате дийхира, Ӏийсан дегӀ жӀара тӀера схьадаккха шена бакъо ялар. Пулата и дан бакъо елира Юсупна. ТӀаккха цо, вахана, и дегӀ жӀара тӀера схьадаьккхира[+]. 39[+]Хьалха, буьйсанна Ӏийса волчу а оьхуш, Цуьнца къамел дина волу Нукха-Деми веара Юсупца цига. Нукха-Демис шеца кхузткъе итт герка гергга хаза хьожа йогӀу деза хьакхарш а, сарап олу молха а, цхьаьна а тоьхна, схьадеанера[+]. 40Цара, Ӏийсан дакъа схьа а эцна, Иза хаза хьожа йогӀу хьакхарш хьаькхна долчу кӀади юкъа хьарчийра, жуьгтийн Ӏедалехь стаг дӀавуллуш ма-дарра[+].

41Ӏийса жӀарах дӀатоьхначу меттигна юххехь беш яра. Цу бешахь яьккхина, шена чу хӀинца а цхьа а виллаза къубба яра[+]. 42И дерриг а жуьгташа шоьтан денна кечам беш долу пӀераскан дийнахь долу дела а, и къубба генахь йоцу дела а, Ӏийса цу чу виллира.

#### 20


Ӏийса веллачуьра денвалар


(Маттай 28:1-8; Марк 16:1-8; Лака 24:1-12)

1[•]Ткъа кӀирандийнахь, хьалххе, са а тасале, Магдал-юьртара Марем къубба йолчу еара. Цигахь къуббанна дуьхьал биллина болу тӀулг дӀакарчийна гира Маремана[+]. 2ТӀаккха Марем, едда, Кипина а, Ӏийсана къаьсттина везаш хилла волчу кхечу мурдана а тӀееара. Цо элира цаьрга: «Веза Эла къуббанна чуьра дӀаваьхьна, ткъа Иза мича охьавиллина ца хаьа»[+].

3ТӀаккха Кипа а, и важа мурд а, ара а ваьлла, къубба йолчу вахара. 4И шиъ цхьаьна ведира, амма важа мурд, сихо ведда, Кипел хьалха а ваьлла, къубба йолчу хьалха кхечира. 5ТӀаккха охьатаьӀначу мурдана Ӏохкуш кӀадинан кескаш гира, амма иза цу чу ца велира. 6Цул тӀаьхьа ШамӀа-Кипа а схьакхечира цу мурдана тӀаьххье. Къуббанна чуваьллачу Кипина а гира Ӏохкуш йолу еккъа кӀадинан кескаш. 7Ӏийсан коьртах хьарчийна хилла долу йовлакх, цу кескашца а доцуш, хьарчийна ма-хиллара, къаьсттина, кхечу меттехь Ӏуьллуш дара. 8Цу хенахь хьалхаваьлла схьакхаьчна волу важа мурд а къуббанна чувелира. Иза, и дерриг ган а гина, тийшира. 9ХӀунда аьлча уьш хӀинца а Делан Йозанаш тӀехь яздина долчу Дала леррина Къобалвинарг веллачуьра денвала везарх ца кхетара[+]. 10Иштта мурдаш юхабирзира.


Ӏийсас Ша Магдалера Маремана гайтар


(Маттай 28:9, 10; Марк 16:9-11)

11[•]Ткъа Марем къуббанна уллохь йоьлхуш лаьттара. Йоьлхуш йолу иза къуббанна тӀе охьатаьӀира. 12Цу хенахь Маремана, тӀехь кӀайн хӀуманаш а йолуш, хиъна Ӏаш ши малик гира: царах цхьаъ коьртехь, важа когашкахь дара Ӏийса охьавиллина хиллачу меттехь[+]. 13ТӀаккха цара Мареме элира: «Зуда! Хьо хӀунда йоьлху?»

Марема жоп делира: «Сан Веза Эла дӀа а ваьхьна, Иза мичахь охьавиллина сайна ца хаьа дела, йоьлху со».

14И аьлла, Марем юхахьаьжча, лаьтташ волу Ӏийса гира цунна. Маремана ца хаьара Иза Ӏийса вуйла[+]. 15Ӏийсас элира цуьнга: «Зуда, хьо хӀунда йоьлху? Ахьа мила лоьху?»

Ткъа Марема, Иза бешахо ву моттаделла, элира Цуьнга: «Сан ваша, Иза ахьа дӀаваьхьнехь, алахь соьга, ахьа Иза мича охьавиллина, аса Иза схьаоьцур вара»[+].

16Ӏийсас элира цуьнга: «Марем!»

Ткъа Марема, юха а йирзина, арамхойн маттахь элира Цуьнга: «Раббуни!» (иза «Устаз» бохург ду).

17ТӀаккха Ӏийсас элира Мареме: «Сацалахь, Сох кхин хьакха ма лолахь, хӀунда аьлча Со хӀинца а Сайн Да волчу хьала ца ваьлла. Сан вежаршна тӀе а гӀой, ахьа цаьрга ала: „Сайн Дена а, шун Дена а тӀе а, Сайн Далла а, шун Далла а тӀе хьалаволу Со“»[+]. 18ТӀаккха Магдалера Марема, яхана, мурдашка дӀахаийтира шена Веза Эла гар а, Цо шега аьлларг а.


Ӏийса мурдашна гар


(Маттай 28:16-20; Марк 16:14-18; Лака 24:36-49)

19[•]Оцу кӀирандийнахь, суьйранна, шаьш динан куьйгалхойх кхерарна, неӀ дӀакъевлина уьш Ӏаш болуш, чу а ваьлла, юкъаметте дӀа а хӀоьттина, Ӏийсас мурдашка элира: «Машар хуьлда шуьца!» 20И аьлла, Шен куьйгаш а, агӀо а гайтира Цо. Веза Эла гича, чӀогӀа хазахеттера мурдашна. 21ТӀаккха юха а элира Ӏийсас цаьрга: «Маршо хуьлийла шуьца! Со Дас ваийтаре терра, Аса шу а дохуьйту!»[+] 22И аьлла, Ӏаь а тоьхна, Ӏийсас элира: «ДӀаэца Делан Са[+]. 23[+]Нагахь аш адамийн къиношна гечдахь, уьш царна тӀера дӀадевр ду, ткъа нагахь аша и къиношна геч ца дахь, уьш царна тӀехь дуьсур ду»[+].


Ӏийса а, ТӀама а

24Ткъа оцу шийттаннах цхьаъ, шех Шалавинарг олуш волу ТӀама, Ӏийса веанчу хенахь мурдашца вацара[+]. 25ТӀаьхьа оцу мурдаша ТӀамига элира: «Тхуна Веза Эла гира».

Ткъа ТӀамас элира цаьрга: «Нагахь сайна Цуьнан куьйгаш тӀехь хьостамех йисина чевнаш а ца гахь, сайн куьг Цуьнан агӀонах йолчу чевнна чу а ца дахийтахь, хӀуъа хилча а, тешар вац со».

26Цул тӀаьхьа кӀира даьлча, мурдаш юха а, гулбелла, Ӏаш бара цӀа чохь. ТӀама а вара цаьрца. НеӀ дӀакъевлина а йолуш, Ӏийсас, цӀа чу а веана, юккъе дӀа а хӀоьттина, элира цаьрга: «Машар хуьлда шуьца!» 27ТӀаккха ТӀамига Ӏийсас элира: «Хьайн пӀелг схьа а кховдабай, хьажа Сан куьйгашка, ткъа хьайн куьг Сан агӀонах йолчу чевнах чекхдаккха. Ма хила ца тешаш, амма тешаш хила».

28ТӀамас, жоп луш, элира Ӏийсага: «Сан Веза Эла, сан Дела!»[+]

29Ӏийсас элира цуьнга: «Хьо тийши, хьайна Со гина дела. Декъала бу-кх, Со гина воццушехь, Сох тешнарш»[+].


Кху тептаран Ӏалашо

30Кхин дуккха а тамашийна гӀуллакхаш дира Ӏийсас Шен мурдашна хьалха, кху тептар тӀехь яздина а доцу[+]. 31Ткъа хӀорш яздина Ӏийса Дала леррина Къобалвинарг, Делан КӀант хиларх шу тешийтархьама[*] а, тӀаккха, Цунах теша а тешна, Цуьнан цӀарах шун бакъдолу дахар хилийтархьама а[+].

#### 21


Ӏийсас Ша ворхӀ мурдана гайтар

1Цул тӀаьхьа Тхьабара-хӀордан[*] йистехь Ӏийсас юха а Шен мурдашна гайтира Ша. Иштта гайтира Ӏийсас Ша цигахь[+].

2Цу хенахь ШамӀа-Кипа а, ТӀама а, шех Шалавинарг олуш волу, Галилай-махкара Кхана-юьртара НатунаӀил а, Зевадин кӀентий а, Ӏийсан мурдех волу кхин шиъ а – уьш цхьаьна бара[+]. 3[+]ШамӀа-Кипас элира цаьрга: «Со чӀерий леца воьду».

Вукхара элира цуьнга: «Тхо а догӀу хьоьца». Ара а бевлла, хинкеман чу хевшира уьш, амма цу буса цара хӀумма а ца лецира. 4Ткъа Ӏуьйре тӀейогӀучу хенахь Ӏийса бердан йисте дӀахӀоьттира, амма мурдашна ца хаьара, Иза Ӏийса вуйла[+].

5Ӏийсас элира цаьрга: «ДоттагӀий, чӀерий дуй шуьгахь?»

Цара жоп делира: «Дац», – аьлла[+].

6[+]Ткъа Ӏийсас элира цаьрга: «Шайн чӀерий лоцу бой хинкеманан аьтту агӀор чутаса, тӀаккха карор ду шуна чӀерий».

Цара бой чутесира, тӀаккха чӀерий тӀех дукха лаьцна хиларна, и бой хьала ца яккхалора цаьрга[+]. 7ТӀаккха Ӏийсана къаьсттина дукха везна волчу мурдо Кипе элира: «ХӀара Веза Эла ву».

Ткъа ШамӀа-Кипа, иза Веза Эла ву аьлла шена хезча, шен коч юкъах а йихкина, ша гӀодаюккъалц верзина волу дела, сихха хи чу иккхира[+]. 8Ткъа важа мурдаш, хинкеманна тӀехь, шайна тӀаьхьа чӀерашца йолу бой а текхош, хӀордан йисте кхечира, уьш болчуьра хӀордан йисте кхача, ши бӀе дол хиллал бен юкъ йоцу дела. 9Мурдашна, хинкеманна тӀера шаьш лаьтта охьабиссича, йогуш кӀоран алу а йолуш, цунна тӀехь чӀерий а, юххехь бепиг а гира.

10Ӏийсас элира цаьрга: «Шаьш хӀинца лаьцначу чӀерех цхьадерш схьада кхуза».

11ШамӀа-Кипас, хинкеман чу ваьлла, шена чохь юьззина даккхий чӀерий долу бой хӀорд чуьра лаьтта схьаозийра. Берриг а чӀара бӀе шовзткъе кхойтта бара. Уьш оццул дукха доллушехь, чӀерий лоцу бой ца етӀира. 12Ӏийсас элира цаьрга: «Схьадуьйла, хӀума яа шайна».

Ткъа мурдех цхьа а ца ваьхьара Цуьнга хатта: «Хьо мила ву?» Мурдашна хаьара, Иза Веза Эла вуйла. 13Ӏийсас, тӀе а вахана, бепиг схьа а эцна, мурдашка дӀаделира, тӀаккха чӀара а дӀакховдийра. 14Веллачуьра денвеллачул тӀаьхьа Ӏийсас иштта кхозлагӀа а Шен мурдашна гайтира Ша[+].


Ӏийса а, Кипа а

15Уьш яа хӀума йиина бевлча, ШамӀа-Кипе Ӏийсас элира: «Яхьъян кӀант ШамӀа! Царначул сов кӀорггера везий те хьуна Со?»

Кипас элира: «ХӀаъ, Веза Эла, Хьуна хаьа, суна Хьо везий».

ТӀаккха Ӏийсас элира Кипе: «Сан Ӏахарий дажаде ахьа».

16ТӀаккха юха шозлагӀа а элира Ӏийсас Кипе: «Яхьъян кӀант ШамӀа, кӀорггера везий те хьуна Со?»

Кипас жоп делира: «ХӀаъ, Веза Эла, Хьуна хаьа, суна Хьо везий».

Ӏийсас элира цуьнга: «Сан уьстагӀийн Ӏу хила хьо»[+].

17КхозлагӀа а элира Ӏийсас: «Яхьъян кӀант ШамӀа, везий те хьуна Со?»

Кипина халахийтира, шега Ӏийсас кхозлагӀа а хаьттича: «Везий те хьуна Со?» – аьлла. ТӀаккха Кипас элира Цуьнга: «Веза Эла, Хьуна дерриг хаьа. Хьуна хаьа, суна Хьо везий».

Ӏийсас элира Кипе: «Сан уьстагӀий дажаде ахьа. 18Бакъдерг боху Ас хьоьга, хьо къона волчу хенахь, айхьа-хьайн юкъ йоьхкий, хьайна луъучу метте воьдура хьо. Ткъа хьо къанвелча, хьайн куьйгаш дӀа а кховдийна, кхечуьнга хьайн юкъ йоьхкуьйтур ю ахьа, хьуна ца луъучу а вуьгур ву хьо».

19Иштта элира Ӏийсас Кипе, цо мухачу Ӏожаллица Дела вазвийр ву дӀахоуьйтуш. ТӀаккха и аьлла, Ӏийсас кхин а тӀетуьйхира: «Суна тӀаьхьахӀотта хьо»[+].


Ӏийса а, Цунна къаьсттина везна волу мурд а

20[+]Кипа юхахьаьжча, цунна гира шена тӀаьхьавогӀу, Ӏийсана къаьсттина везна волу мурд. (Езачу суьйренан пхьор дуучу хенахь, Ӏийсан некха тӀе а таьӀна Ӏийна волу а, Цуьнга: «Веза Эла, мила ву Хьуна ямартло ен верг?» – аьлла волу а мурд вара иза.)[+] 21Иштта, и мурд гина, Кипас элира Ӏийсага: «Веза Эла, ткъа кхунах хӀун хир ду?»

22Ӏийсас элира Кипе: «Нагахь Суна, Со юхаваллалц[*], иза дуьненахь виса лууш хилча, хьан хӀун бала бу цуьнца? Хьо Суна тӀаьхьахӀотта»[+].

23Иштта даьржира динан вежаршна юкъахь и «мурд лийр вац» аьлла дешнаш. Ткъа Ӏийсас иза лийр вац ца аьллера. Ӏийсас аьллера: «Нагахь Суна, Со юхаваллалц, иза дуьненахь виса лиъча, хьан хӀун бала бу цуьнца?»

24И мурд ву цунна тоьшалла дийриг а, цунах лаьцна яздинарг а, ткъа вайна хаьа, цуьнан и тоьшалла билггал бакъ дуйла[+].

25Кхин дуккха а дара Ӏийсас дина гӀуллакхаш. Схьахетарехь, царах массарех лаьцна тептарш яздинехь, хӀокху дуьнен чу а тарлур дацара уьш[+].

### Векалийн

#### Векалийн

Векалийн


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]


Ӏийсан


векалийн


гӀуллакхаш


Дешхьалхе

Ӏийсан векалийн гӀуллакхаш цӀе йолу тептар Ӏийсас беана, Лакас дӀаязбина болу хаза кхаъ цӀе йолчу тептаран тӀаьхье ю. Тептаран коьрта Ӏалашо ю Делан Сино лелош болчу Ӏийсан мурдаша хаза кхаъ «Ярушалайм-гӀалахь а, берриг а ЯхӀуд-махкахь а, Шамран-махкахь а, Лаьттан йистошка кхаччалц» (1:8) дӀасабаржорах лаьцна дийцар. Ӏийсана тӀаьхьахӀиттинчеран болам, жуьгтийн къомана юкъахь бола а белла, дерриг а дуьненна дин а хилла дӀахӀоттарх лаьцна яздо тептар тӀехь. Яздархо тептар дешархой тешо гӀерта Ӏийсана тӀаьхьахӀиттинарш Риман империна политически агӀор кхераме ца хиларх а, Ӏийсан мурдийн дино жуьгтийн дин кхачаме хила дӀахӀотторх а.

Векалийн гӀуллакхаш коьртачу кхаа декъе декъа мегар ду. Цу дакъошкахь Ӏийсах болу хаза кхаъ кхайкхош хилар а, Ӏийсах тешачийн тобанаш дӀахӀиттор а гойту:

1) Ӏийса стигала хьалаваьккхинчул тӀаьхьа Ӏийсан мурдийн болам дӀаболабалар (1–7 кортош);

2) Исраил-мехкан кхечу меттигашка а болам дӀасабаржар (8–12 кортош);

3) Рим-гӀалина тӀекхаччалц Дуьненаюккъерачу хӀордана гонахара латтанашкахула болам кхидӀа а дӀасабаржар (13–28 кортош).

Векалийн гӀуллакхаш цӀе йолчу тептаран шатайпа башхо ю Делан Синан гӀуллакх гайтар. Ялта чудерзоран дезачу дийнахь Ярушалайме гулбеллачу Ӏийсах тешачарна Шен ницкъаца тӀедоьссира Делан Са. Цу Сино лелош а, чӀагӀбеш а бу Ӏийсах тешарш а, церан куьйгалхой а тептарехула вайга кхаьчначу берриге а хиламашкахь. Ӏийсах тешачарех болу дуьххьарлера хаам цхьаболчу динан хьехамашкахь буьйцуш бу, ткъа Векалийн гӀуллакхаш тӀехь бийцинчу хиламаша цу хааман ницкъ гойту Ӏийсах тешачийн дахарехь а, тешачийн тобанийн юкъаметтигашкахь а.

#### 1


Делан Са лур ду алар

1[+]Лоруш волу Теапил,

сайн хьалхарчу жайни тӀехь ас яздинера хьоьга Ӏийсас дан а, хьеха а долийначу дерригенах а лаьцна,[+] 2Шен векалшна Делан Синехула омра а дина, стигала Иза хьалаваьккхинчу денна тӀекхаччалц. 3Хала баланаш а, кхалхар а лайра Цо. Юха, ден а велла, цу векалшна тӀевеара Ӏийса, царна Ша гойтуш. Цо дукхазза а Ша денвалар билгал бакъ хилар гойтуш долу тоьшаллаш делира. Ӏийсас, кхин а шовзткъа дийнахь царна хьалха а хӀуттуш, Делан Олаллех лаьцна дуьйцура[+].

4[+]Цкъа, векалш шуьне гул а бина, Цо омра дира цаьрга: «Ярушалайм-гӀалара дӀа а ма довла, Аса шуна дийцинчу, Дадас шуна лур ду аьллачу дикане сатуьйсуш а хила[+]. 5[+]ХӀунда аьлча Яхьъяс шу хих чекхдехира, ткъа масех де даьлча, шу Делан Синах дузур ду»[+].


Ӏийса стигала хьалаваккхар

6Мурдаша, гул а белла, хаьттира Ӏийсага: «Эла, Ахьа Исраилан пачхьалкх юха меттахӀоттайо хан тӀе ца кхаьчна?» – аьлла[+].

7Цо жоп делира: «Дадас Шен бакъонца ехкина хенаш а, денош а хаар шун гӀуллакх дац[+]. 8[+]Амма шуна тӀе Делан Са а доьссина, шуьга ницкъ беача, Сан тешаш хир ду шу Ярушалаймехь а, берриг ЯхӀуд-махкахь а, Шамранан махкахь а, дуьненан йисте кхаччалц а»[+].

9[+]Иза а аьлла, церан бӀаьргашна хьалха стигала хьалаваьхьна волу Ӏийса мархи юкъахь кхарна гучуьра къайлавелира[+]. 10Мурдаш леррина стигала хьоьжуш лаьттара Иза хьалахьочу хенахь. ЦӀеххьана царна хьалха кӀайн духар тӀехь долу ши стаг дӀахӀоьттира[+]. 11«Галилай-мехкан бахархой, – элира цара, – шу хӀун деш лаьтта, стигала а хьоьжуш? Шу долчуьра Ӏийса стигала хьалавоккхуш шуна гина ма-хиллара, Иза иштта юха а вогӀур ву»[+].


ЯхӀудан метта векал харжар

12Цул тӀаьхьа векалш, Зайт-диттийн лам тӀера чу а биссина, Ярушалайме баьхкира. И лам Ярушалаймана уллохь бара, садоӀучу шоьтан дийнахь бан магийначу некъан барамехь хиллал[+]. 13[+]ГӀала а баьхкина, уьш лакхарчу цӀа чохь гулбелира. Векалийн цӀераш яра: Кипа, Яхьъя, Якъуб, Ӏандар, Пилап, ТӀама, Барталамай, Маттай, ХӀалпайн кӀант Якъуб, Якъубан кӀант ЯхӀуд, ШамӀа, ша тӀелаьцнарг тӀевирззина кхочуш дан гӀертарг[*][+]. 14Уьш гуттар а цхьаьна гуллора доӀанаш дан. Масех зуда а яра цаьрца, иштта Ӏийсан нана Марем а, Ӏийсан вежарий а бара[+].

15Цкъа уьш гулбеллачу метте бӀе ткъа гергга динан ваша веара. Кипас, хьала а гӀаьттина, элира: 16«Вежарий! Делан Йоза кхочуш ца хилча ца долу. Ӏийса лоцуш болчарна тӀехь куьйгалла дина волчу ЯхӀудах лаьцна хиндерг Делан Сино Даудехула аьлла дара оцу Йозан тӀехь[+]. 17ЯхӀуд вайх цхьаъ вара, вай Далла гӀуллакх дечу хенахь вайца дакъа а лецира цо»[+].

18[+]Ӏийсана йинчу ямартлонах шена деллачу ахчанах цо латта эцнера. Цу лаьтта тӀехь велла карийна иза, даьттӀачу гай чуьра араяьлла чоко а йолуш. 19Ярушалаймехь массарна а хаьара оцу хиллачух лаьцна, цундела шайн маттахь цара «ХӀакал-дама» аьллера цу лаьттах. Иза «ЦӀийн латта» бохург ду[+].

20[+]«Забур тӀехь цхьанхьа яздина ду:

„Цуьнан керт дӀатесна хуьлийла,
цигахь цхьа а кхин ма вехийла“,

вукхунхьа:

„Далла гӀуллакх дечохь цуьнан меттиг кхечо дӀалоцийла“[+].

21[+]Цундела вайна оьшу гуттар а вайца Ӏийсана уллохь а хилла, 22ткъа иштта Яхьъяс нах хих чекхбохуш хиллачул хенахь дуьйна, Ӏийса вай долчуьра стигала хьалаваккхалц хилла волу стаг. Иза, вай санна, Ӏийса денваларан теш хила а веза»[+].

23Шиъ билгалваьккхира: шех Бар-Сабба я «Юст» олу Юсуп а, Маттахьи а[+]. 24Векалша доӀа дира: «Веза Эла! Хьуна хӀораннан а дог девза, гайтахьа тхуна[+] 25ша ваха веззачу метте дӀаваханчу ЯхӀудан метта, Айхьа векал а вина, гӀуллакх дан хаьржинарг». 26Юха цара кхаж тесира. И кхаж Маттахьин белира. Иза, шийтталгӀа векал а хилла, вукху цхьайттаннах дӀакхийтира[+].

#### 2


Делан Са доссар

1[+]Жуьгтийн «ШавуӀот» цӀе йолчу ялта чудерзоран дезачу дийнахь массо а векал цхьаьнакхийтира[+]. 2ЦӀеххьана, чӀогӀа хьаькхначу махах тера а йолуш, стигалара цхьа гӀовгӀа хезира. Цо уьш чохь болу дерриг а цӀа дуьзира. 3Йогучу цӀеран алунех тера долу меттанаш гира векалшна. Уьш, декъа а делла, кхарна хӀоранна тӀехула севцира[+]. 4Делан Синах а буьзна, Цо шайна деллачу похӀмица тайп-тайпана меттанаш дийца буьйлабелира векалш[+].

5Ярушалаймехь цу хенахь дуьненан массо а халкъашна юкъара схьаихна жуьгтий бара. Уьш къаьсттина чӀогӀа Делах тешаш а, Цунах кхоьруш а бара. 6И гӀовгӀа яьлча, дукха нах гулбелира. Массо а цецваьлла виснера, хӀунда аьлча хӀоранна а векалша буьйцу шен-шен къоман мотт хезара. 7Инзарбевлла, цара хоьттура вовшашка: «И адамаш массо а галилайхой дац? 8Вайна хӀоранна а муха хеза, цара вайн ненан мотт буьйцуш? 9Вайна юкъахь бу парпанхой а, мадайхой а, Ӏейламхой а, Месопатамера бахархой а, ЯхӀуд-махкара а, Каппадокера а, Понтера а, Асиара а, 10Пхьаргера а, Пампилара а, Мисарара а, Ливин Къурина-гӀалин йистера адамаш а, римхой а, 11(жуьгтий а, жуьгтийн дин керла тӀеэцнарш а), Крит-гӀайренан бахархой а, Ӏаьрбихой а. Ткъа вайна массарна а хеза вешан меттанашкахь цара Делан сийлахьчу гӀуллакхех лаьцна дуьйцуш!»[+] 12Цец а буьйлуш, хиллачух ца кхеташ, вовшашка хоьттура цара: «Ванах, хӀара хӀун ду?» – бохуш.

13Цхьаболчара бохура, бийла а буьйлуш: «Цара алсам мерза чагӀар мелла»[+].


Кипас ШавуӀот-дийнахь дина къамел

14Кипас, вукху цхьайтта векалца дӀа а хӀоьттина, аз айдеш, элира нахе: «ЯхӀудхой а, Ярушалайман бахархой а! Пурба ло суна дерриг а шайна дийцийта. Дика соьга ладогӀалаш! 15ХӀара нах, шуна ма-моттара, бехна бац, хӀинца Ӏуьйранна исс сахьт бен ма ца даьлла. 16Ткъа Юал-пайхамаро дийцинарг ду хӀара[+].

17[+]„ТӀаьххьарчу деношкахь, – боху Дала, – Аса Сайн Синан Ӏаь тухур ю дерриг а адамна тӀе.
ТӀаккха шун кӀентий а, мехкарий а, шайга пайхамаралла а доьссина, Делера болу хаамаш беш хир бу.
Кегийнаш Делера долу тамашийна суьрташ шайна хьалха хӀуьттуш хир бу,
ткъа баккхийнаш Делера долу гӀенаш гуш хир бу[+].
18Сайн ялхошна тӀе, божаршна я зударшна делахь а, Сайн Синан Ӏаь тухур ю Аса цу деношкахь,
тӀаккха цаьргахь пайхамаралла хир ду.
19Аса стигалан Ӏаьрчашкахь а,
лаьтта тӀехь а тамашийна хӀуманаш гойтур ду:
цӀий, цӀе, кӀуьран мархаш[+].
20Везачу Элан сийлахь де тӀекхачале
малхах бода хир бу,
баттах цӀий хир ду[+].
21Амма массо а Везачу Эле кхойкхуш верг
кӀелхьарвоккхур ву“[+].

22Исраилхой, ладогӀалаш соьга: Назартара Ӏийса адам делахь а, Дала Иза шуна хьалха къобалвира. ХӀунда аьлча шуна ма-хаъара, Дала Цуьнгахула шуна юкъахь тамашийна хӀуманаш а, билгалонаш а кхочушйора[+]. 23[+]Ӏийса Делан лаамца а, Цунна хьалххе гуш ма-хиллара а, шун кара дӀавелира, ткъа аша дин доцучу нахе, жӀарах дӀа а тохийтина, вейтира Иза[+]. 24[+]Амма Дала веллачуьра денвира Иза, Ӏожаллин багара а ваьккхина. Ӏожаллин ницкъ ца кхечира Иза шен карахь сацо[+]. 25[+]Дауда олура Цунах лаьцна:

„Суна гуттар а гора Веза Эла сайна хьалха.
Иза суна аьтту агӀор ву, со воха ца вохийта[+].
26Цундела сан дог а сакъералуш ду,
сан багара мотт а самукъадаьлла бу.
Сан дегӀ а ду сатуьйсийлах дуьзна.
27ХӀунда аьлча Ахь эхартахь со вуьтур вац.
Хьайна тешаме волчунна вахкавалар гойтур дац[+].
28Ахьа бакъдолчу дахаран некъ суна гайтина,
Хьуна уллохь хиларна хазахетарх со вузор ву Ахь“[+].

29Вежарий, аса билггала бакъдерг дӀахоуьйту шуна: вайн тайпанан да Дауд вала а велла, дӀа а воьллина. Цуьнан каш таханлерчу дийне кхаччалц лаьтташ а ду[+]. 30[+]Иза пайхамар вара. Дала цунна чӀагӀо йинера, цуьнан тӀаьхьенах стагана паччахьалла лур ду Ша аьлла[+]. 31Хиндерг хууш, Дауда дийцинера Дала леррина Къобалвинарг денлург хиларх а, Иза кошахь вуьсург ца хиларх а, Цуьнан дегӀана дахкадалар гург ца хиларх а лаьцна[+]. 32Дала Ӏийса денвира, вай Цуьнан тешаш а ду. 33Иштта Делан аьтту куьйга хьалаваьккхинчу Цо Дегара Шена лур ду аьлла Делан Са схьаийцира. Ӏийсас кхочушдира тахана шуна гуш а, хезаш а дерг[+]. 34[+]Дауд стигала хьалаваьлла вацара, амма цо элира:

„Вайн Везачу Эло аьлла Хьалдолчу Эле:
‘Суна аьтту агӀор охьахаа,[+]
35Аса Хьан мостагӀий Хьан когашка охьабахккалц’, – аьлла“.

36Цундела, берриг а исраилхой, хаалаш: аша жӀарах дӀатоьхна Ӏийса – Дала Цунах Веза Эла а, Къобалвинарг а вина шуна».

37И дешнаш хезча, эхь хетта, нехан дегнаш лелхадохкура. Цара хоьттура Кипе а, кхечу векалшка а: «Вежарий, хӀун дан деза оха?» – бохуш[+].

38Кипас элира цаьрга: «Шух хӀора а Далла тӀе а верзий, шаьш хих чекхдахийта Ӏийсан дуьхьа, шайн къиношна гечдайтархьама. ТӀаккха шуна совгӀат санна Делан Са лур ду[+]. 39И совгӀат дукха хенахь дуьйна а лур ду аьлла дара шуна а, шун берашна а, шуна тӀаьхьабогӀучу, Дала Шена тӀекхойкхун болчу массарна а»[+].

40Кипас, цаьрга дӀа а хьедеш, дехарца бохура: «КӀелхьардовлалаш хӀокху телхинчу адамех». 41Цуьнан хьехам тӀеоьцучара шаьш хих чекхдохуьйтура. Цу дийнахь Ӏийсан мурдийн тоба кхин кхаа эзар стагана совъелира.


Ӏийсах тешачеран дахар

42Уьш гуттар а векалийн хьехаме ладугӀуш а, вовшех дагабовлуш а, бепиг дохош а, доӀанаш деш а бара. 43Берриш а Делах кхоьруш бара. Дала дуккха а тамашийна гӀуллакхаш дора векалшкахула. 44[+]Ӏийсах тешаш берш цхьаьна бара, церан массо а хӀума юкъахь дара[+]. 45Шайн керташ а, долахь дерг а дӀа а духкуш, шайна юкъахь дӀасадоькъура цара, хьанна хӀун оьшу хьаьжжина. 46ХӀора дийнахь цхьаьна Делан цӀийнан кертахь бара уьш. ЦӀеношкахь цара хазахетарца а, даггара а, кег а деш, бепиг дуура, 47Далла хастамаш а беш. Гонах болчара а уьш лорура.

Везачу Эло хӀора денна совйоккхура кӀелхьарбохучийн тоба.

#### 3


Кипас сагӀадоьху заьӀап стаг тово

1Кипий, Яхьъяй вара суьйренан ламазе Делан цӀийнан керта воьдуш. 2Цу хенахь «Исбаьхьа» аьлла цӀе йолчу кевнан йисте а валийна, охьахаийра вичхьана дуьйна а заьӀап волу цхьа стаг. Иза хӀора денна а, вала а вой, цигахь вуьтура, Делан цӀийнан керта богӀучу нахе цуьнга сагӀа дехийтархьама[+]. 3Кевнна хьалха Кипий, Яхьъяй а гина, цаьрга сагӀа дийхира заьӀапчу стага. 4ХӀара шиъ леррина хьаьжира цуьнга. Юха Кипас элира: «Схьахьажал кхуза!» 5И стаг дӀахьаьжира цаьрга, шена цхьаъ яларе са а тесна. 6ТӀаккха Кипас элира: «Дети а, деши а дац соьгахь, амма сайн дерг ло ас хьуна. Дала леррина Къобалвинчу, Назартарчу Ӏийсан дуьхьа, хьала а гӀаттий, дӀаволало!»[+] 7Цо, аьтту куьг схьа а лаьцна, хьалагӀаттийра и стаг. ЦӀеххьана заьӀапчу стеган когаш а, голаш а то а елла, чӀагӀъелира[+]. 8Иза, хьала а гӀаьттина, дӀаволавелира. ДӀаволалуш, ирхкхиссалуш, Далла хастамаш беш, цаьрца Делан цӀийнан керта вахара иза[+]. 9Дерриг а адамна гира иза, Далла хастамаш а беш, ирхкхиссалуш, схьавогӀуш. 10«Исбаьхьчу» кевнехь сагӀадоьхуш Ӏийна стаг а вевзина, цуьнан товалар а гина, инзарбевлла бара нах.


Сулим-паччахьан цӀарах йолчу меттехь Кипас дина къамел

11Товелла заьӀап стаг, Кипиний, Яхьъяний тӀаьхьара а ца волуш, вогӀура. Инзардаьлла дедда догӀу дерриг а адам царна тӀаьххье Сулим-паччахьан цӀарах йолчу лекхачу бӀогӀамех йинчу гӀишлонна тӀекхечира[+]. 12ТӀаьхьа богӀу нах а гина, Кипас элира: «Исраилхой, хӀокху гӀуллакхах шу цец хӀунда дуьйлу? Тхешан ницкъаца я суьпа хиларца товина-м ца моьтту шуна оха и стаг? 13[+]ИбрахӀиман а, Исхьакхан а, Якъубан а, вайн дайн а Дала сийдеш айина Шен ялхо волу Ӏийса. Амма аша Иза вейтира, Пулатана хьалха Цунах дӀа а къаьстина, цо Иза дӀахеца сацам биннашехь а[+]. 14[+]Далла тешаме Верг а, Делан лаамехь Верг а тӀе ца оьцуш, стаг вийна зуламхо кӀелхьарваккха аьлла, дийхира аша[+]. 15Дахар Кхоллархо вийра аша! Амма Дала веллачуьра денвира Иза, цу хӀуманна тхо тешаш а ду. 16Ӏийсах тешар бахьана долуш, Цуьнан цӀаро тешарехь чӀагӀвина и шуна гуш а, вевзаш а волу стаг. Билггала, Ӏийсас кхунна деллачу тешаро товина хӀара стаг, шуна ма-гарра.

17Вуьшта, вежарий, суна хаьа, аша а, шун хьаькамаша а и гӀуллакх шайна ца хаарна динийла[+]. 18Амма Дала иштта кхочушдира, Шен массо а пайхамарехула хаийтина долу, Ша леррина Къобалвинарг баланийн хӀордах чекхваккхар. 19ХӀинца, шаьш лелийначунна дохко а довлий, Далла тӀедерза, шайн къинош дӀадахийтархьама. 20ТӀаккха Дала шуна паргӀат зама йоуьйтур ю. ТӀаккха Цо шуна хӀоттийна волу, Ша леррина Къобалвинарг воуьйтур вара. И Къобалвинарг Ӏийса ву. 21Амма Дала Шен пайхамаршкахула Ша дерриг а юхаметтахӀоттор ду аьлларг тӀекхаччалц йолчу ханна Ӏийса стигалахь хир ву[+]. 22[+]Муса-пайхамаро а ма аьлла:

„Шун Везачу Дала, шун вежарех Пайхамар хӀоттор ву шуна юкъахь, со санна.
Цо бохучу массо а хӀумане ладогӀалаш[+].
23[+]Цуьнга ла ца доьгӀнарг массо а, шен халкъах дӀа а къастийна, хӀаллаквийр ву“[+].

24Цул сов, массо а пайхамаро, Шамъал-пайхамарна тӀера дуьйна, хӀара денош догӀур ду аьлла ду[+]. 25[+]Ткъа пайхамарийн а, Дала шун дайшка динчу весетан а тӀаьхьенаш шу ю. Дала аьлла ИбрахӀиме: „Хьан тӀаьхьенехула декъала хир ду дуьнен чуьра массо а халкъаш“[+]. 26Шен Ялхо денвича, Дала уггар хьалха шуна тӀеваийтира Иза, зуламечу гӀуллакхех шух хӀора а дӀадерзош, къобалдархьама».

#### 4


Кипа а, Яхьъя а коьртачу кхеташонехь

1Кипас а, Яхьъяс а нахаца къамел дечу хенахь царна тӀе динан дай а, Делан цӀийнан гӀаролхойн хьаькам а, динан тобанан садукъой цӀе йолу нах а баьхкира[+]. 2Уьш чӀогӀа реза бацара Кипас а, Яхьъяс а нахана хьоьхуш хиларна а, Ӏийса веллачуьра денвелла бохуш кхайкхам барна а. 3Цара и шиъ, схьа а лаьцна, ларвайта гӀароле дӀавелира, хӀунда аьлча тӀееана суьйре а яра, хан а яьллера[+].

4Ткъа цу шиннан хьехамашка ладоьгӀна болу дукхахберш тийшира цара дийцинчух, цундела Ӏийсах тешнарш пхи эзар гергга хилира.

5ШолгӀачу дийнахь хьаькамаш а, баккхий нах а, Ӏелам нах а Ярушалаймехь цхьаьна гулбелира. 6Динан коьрта да Ӏанна а, иштта Кайба а, Яхьъя а, Искандар а, динан коьртачу ден доьзалхой а, кхиболу гергара нах а бара цигахь[+]. 7Кипий, Яхьъяй юккъе а ваккхийтина, цаьрга барт хатта буьйлабелира уьш: «Муьлхачу ницкъаца а, хьенан цӀарах а дара аша динарг?» – бохуш[+].

8Делан Синах вуьзна волчу Кипас жоп делира: «ЛадогӀалаш, халкъан тхьамданаш а, баккхий нах а![+] 9Нагахь санна цомгуш волчу стагах бинчу къинхетамах аша тахана тхоьгара жоп дехахь,[+] 10дӀахаалаш шуна а, дерриг Исраилан халкъана а: аша, жӀарах дӀа а тоьхна, вейтинчу, Дала веллачуьра денвинчу, Назартарчу, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан дуьхьа товина волу хӀара стаг шуна хьалха лаьтташ ву! 11[+]Ӏийса – Иза, „гӀишлошъечу пхьераша дӀа а кхоьссина, сонан йисте дӀахӀоьттина болу тӀулг“ бу[+]. 12Кхин цхьаьнггахь а кӀелхьардовлар дац, хӀунда аьлча стигал кӀелахь кхин цӀе яц адамашна кӀелхьардовла елла»[+].

13Барт хоттуш берш цецбевллера Кипин а, Яхьъян а доьналлех. ХӀара шиъ дешна а воцуш, мискачу нахах ма вара. Юха кхелахошна хиира хӀорш Ӏийсаца хиллий. 14Амма царна уллохь лаьтташ товина стаг а гуш, дуьхьал ала хӀума дацара кхелахойн[+]. 15Юха векалшка, коьртачу кхеташонера арадовла аьлла, омра а дина, барт бан хӀиттира уьш.

16«ХӀун де вай оцу нахана? – бохура цара. – Ярушалайман бахархошна гина цара дина тамашийна хӀума. Вайга иза дайалур дац. 17Амма хиллачух лаьцна хабар нахана юкъахь ца даржийта, вай дехка деза царна Ӏийсан цӀарах хьехам бар».

18Юха а Кипий, Яхьъяй чу а валавайтина, омра дира цара, Ӏийсан цӀе а ма яккха, Цунах лаьцна хьехамаш а ма бе аьлла. 19Амма Кипас а, Яхьъяс а жоп делира: «Ойла ейша шаьш а, нийса дуй Далла хьалха, Делал хьалха шуьга ладогӀар[+]? 20Цундела тхайна гинарг а, хезнарг а ца дуьйцуш тхо Ӏалур дац».

21Ткъа вукхара, кхерамаш а тийсина, дӀахийцира Кипий, Яхьъяй, кхарна хӀун таӀзар дийр ду а ца хиъна. Хиллачунна Далла хастамаш беш дара дерриг а халкъ[+]. 22ХӀунда аьлча и тамашийна дарба хиллачу стеган шовзткъа сов шо дара.


Делах тешачийн доӀа

23Шаьш дӀахецча, Кипас а, Яхьъяс а, шайн накъостий болчу а веана, шайга динан коьрта дайша а, баккхийчу наха а баьхнарг дӀадийцира. 24[+]И дерриге а шайна хезча, Делах тешаш берш цхьаьний аз айдина доӀа дан хӀиттира:

«Хьалдолу Эла! Ахьа стигал а, латта а, хӀорд а, царна чохь мел дерг а кхоьллина![+]
25[+]Ахьа аьлла Хьайн ялхо волчу тхан ден а Даудан багахула Делан Синца:
„Хийрачу мехкашкара нах карзах хӀунда буьйлу?
Цахиндерг халкъаша дага хӀунда лаьцна?
26Дуьненан паччахьаш цхьаьнакхеташ бу,
лаьттан куьйгалхой вовшех дагабуьйлуш бу,
Везачу Элана дуьхьал а бевлла,
Цо къобалвинчунна новкъарло йо цара“[+].

27[+]Билггала, хӀокху гӀалахь ХӀарод а, Понти Пулат а кхечу къаьмнийн нахаца а, Исраилан халкъаца а цхьаьнакхийтира Хьан Везачу а, Ахьа къобалвинчу а Ялхочунна Ӏийсана кхел ян[+]. 28Ахьа Хьайн лаамца а, куьйгаца а тӀедиллинарг кхочушдира цара. 29ХӀинца а, Веза Эла, хьажахьа цара туьйсучу кхераме. Тхуна, Хьайн ялхошна, ницкъ лохьа ерриге а майраллица Хьан дош кхайкхо,[+] 30ткъа Ахьа Хьайн Везачу Ялхочун Ӏийсан цӀарах дарба дан а, тамашийна хӀуманаш а, инзаре гӀуллакхаш а гайта а кховдадо Хьайн куьг!»

31Цара доӀа чекхдаьккхича, уьш лаьтташ болу меттиг егийра, цу сохьта берриш а Делан Синах буьзира. Цул тӀаьхьа цара майрра кхайкхадора Делан дош[+].


Массо а хӀума юкъахь хилар

32[+]Делах тешнарш дегнашца а, хьекъалца а цхьаьна бара. Цхьаммо а ца бохура шен долахь дерг шен бен дац. Шайн мел дерг юкъахь доькъура цара[+]. 33Векалша боккхачу ницкъаца тоьшалла дора Ӏийса-Эла денваларх лаьцна. Дала а къобалбора уьш. 34-35Латта а, цӀенош а долчу наха, уьш дӀа а духкий, схьадеана ахча векалийн когашка охьадилларна, цхьа а къен стаг вацара царна юкъахь. И ахча цунна оьшучуьнга хьаьжжина лора[+]. 36Масала, Кипр-гӀайре тӀера Юсуп цӀе йолчу, Леви тайпанах волчу стага (векалша цунах Бар-Нааб а олура, ткъа иза «синтеман кӀант» бохург ду)[+] 37шен латта дӀа а доьхкина, схьадеана ахча векалийн когашка охьадиллира.

#### 5


Хьанас а, Шаппира а

1Цхьана стага шен бахам дӀабоьхкира. Цу стеган цӀе Хьанас яра, цуьнан зудчун цӀе Шаппира яра, 2Амма шена кхаьчначу ахчанах цхьа дакъа цо дӀалачкъийра. Цуьнан зудчунна а хаьара иза. Диснарг, схьа а деана, векалийн когашка охьадиллира цо. 3Кипас элира цуьнга: «Хьанас, мича бахьанина йиллина иблисо хьан даг чу ойла, Делан Синна аьшпаш а боьттина, айхьа, латта а доьхкина, схьаэцначу ахчанах цхьа дакъа хьайна дита аьлла? 4Ахьа дӀадохкале а и латта хьан ма дара, ткъа цунах схьаэцна ахча а ма дара хьан. ХӀунда дира ахьа иза? Ахьа и аьшпаш нахана ца боьттина, Далла боьттина»[+].

5И дешнаш хезча, Хьанас, охьа а воьжна, велира. ЧӀогӀа кхерам тесира и хезначийн массеран а кийра. 6Схьабаьхкинчу кегийчу наха дакъа, дӀа а хьарчийна, дӀа а даьхьна, дӀадоьллира.

7Цул тӀаьхьа, кхин кхо сахьт даьлча, цига Хьанасан зуда еара. Цунна ца хаьара хилларг. 8Кипас хаьттира цуьнга: «Алал соьга, хӀокху мехах доьхкирий аша латта?»

Зудчо элира: «ХӀаъ, оцу мехах».

9Кипас элира цуьнга: «Муха даьхьира шуьшиъ бартбан Делан Са зерхьама? НеӀарехь когийн тата хезий хьуна? Хьан майра дӀа а воьллина, чубогӀу нах бу хьуна уьш. Хьо а дӀахьур ю хьуна цара». 10Цу сохьта, цуьнан когашка охьа а йоьжна, елира и зуда. Чубаьхкинчу кегийчу нахана и елла Ӏуьллуш гира. ДӀаяьхьна, шен майрачунна улло дӀайоьллира иза. 11Ӏийсах тешначийн ерриг тоба а, и хилларг хезнарш а кхерамо бахьийнера.


Тамашийна билгалонаш а, инзаре хӀуманаш а

12Дала векалшкахула нахана дуккха а тамашийна билгалонаш а, инзаре хӀуманаш а гойтура. Массо а, цхьа барт а болуш, Сулим-паччахьан цӀарах йолчу меттехь гуллора[+]. 13Наха уьш лоруш белахь а, хийрачех цхьа а царна юкъа ваха ца хӀуттура. 14Амма Везачу Элах тешна болу божарий а, зударий а алсамбуьйлура царна юкъахь. 15Наха шайн цомгуш берш маьнгешна а, гоьнашна а тӀехь урамашка арабохура, тӀехволучу Кипин ӀиндагӀ мукъана а царна тӀедожийта[+]. 16Ярушалаймана гонахарчу гӀаланашкара адамийн тобанаш оьхура. Цара шайн цомгуш болу а, жинаша хьийзош болу а нах балабора. Массарна а дарбанаш хуьлура.


Векалш дӀалецар

17Динан коьрта да а, динан садукъойн тобанах болу цунна уллоранаш а хьогӀах буьзна бара[+]. 18Цара векалш, дӀа а лецийтина, халкъана йина йолчу набахти чу бохкийтира[+]. 19Буьйсанна Везачу Элан малико, набахтин ков схьа а диллина, арабехира уьш[+]. 20Цо элира цаьрга: «Делан цӀийнан керта а гӀой, нахана хӀокху керлачу дахарх лаций дийца», – аьлла.

21Ӏуьйранна, шайга ма-аллара, Делан цӀийнан керта а баьхкина, нахана хьехам бан хӀиттира векалш.

Ткъа динан коьртачу дас а, цуьнан уллорачара а Исраилан халкъан тхьамданаш коьртачу кхеташоне а кхайкхина, набахтера векалш схьабало шайн ялхой бахийтира. 22Набахте баьхкинчу эпсаршна цу чохь векалш ца карийра. Цара, юха а баьхкина, элира: 23«Набахтин ков дика дӀакъевлина ду, иза лардеш гӀаролаш а ду, амма иза схьадиллича, чохь цхьа а кара-м ца ви тхуна», – аьлла. 24Цаьрга ла а доьгӀна, Делан цӀийнан гӀаролан хьаькам а, динан коьрта дай а инзарабевлла бара, «ХӀара хӀун ду?» – бохуш. 25Юха цхьаммо, ван а веана, хаам бира: «Аша набахти чу боьхкинарш Делан цӀийнан кертахь нахана хьехамаш беш бу», – аьлла. 26ТӀаккха гӀаролан хьаькамо, эпсаршца ваха а вахана, векалш схьабалийра. Цара векалшна ницкъ ца бира схьабалочу хенахь, хӀунда аьлча наха шайна тӀулгаш деттарна кхоьрура уьш[+]. 27Векалш коьртачу кхеташоне чубалийра. Динан коьртачу дас элира цаьрга:[+] 28[+]«Оха шуна чӀогӀа дихкинера, цу стеган цӀарца ма хьеха аьлла, амма аша шайн хьехам ерриге а Ярушалаймехь дӀасабаржийна. Цул сов, цу стеган цӀий тхох хьарчадо аша»[+].

29Кипас а, кхечу векалша а жоп делира: «Наханачул а сов Далла муьтӀахь хила деза тхо![+] 30Амма дечигах хьала а оьллина, аша вийна волу Ӏийса вайн дайн а Дала веллачуьра денвина. 31Амма Дала Иза, Эла а, кӀелхьардохург а вина, Шен аьтту куьйга айира, Исраилан халкъ, дохко а даьлла, Далла тӀедерзийтархьама а, цу халкъана гечдархьама а. 32Тхо тешаш ду оцу дерригенна а. Ша бохург деш волчунна Дала делла Деза Са а ду оцунна теш»[+].

33И дуьйцург а хезна, динан коьрта да а, чохь берш а чӀогӀа оьгӀазбахара. Векалш байа лууш бара уьш[+]. 34Наха лоруш а волуш, парушхо а волуш, цхьа Ӏелам стаг вара царна юкъахь. Цуьнан цӀе Гамлиал яра. Кхеташона хьалха а хӀоьттина, цхьана ханна векалш арабахийтира цо[+]. 35Цул тӀаьхьа цо кхеташонан декъахошка элира: «Исраилхой, дика ойла елаш оцу нахана шаьш дан гӀертачун. 36Дукха хан йоццуш кхузахь, ша тхьамда ву аьлла, Тхьада цӀе йолуш цхьа стаг гучувелира. Цунна тӀаьхьа виъ бӀе гергга стаг хӀоьттира. Амма иза вийначул тӀаьхьа, цуьнан накъостий дӀасабевдира. ХӀумма а доцург а хилла, дӀаделира и гӀуллакх. 37Цул тӀаьхьа Галилайра Яхьуд гучувелира. Нах дӀаязбечу хенахь веанчу цо гӀаттамана тоба вовшахтуьйхира. Иза а вийра, цунна тӀаьхьахӀиттинарш а дӀасабевдира[+]. 38Цундела хӀокху хӀуманна тӀедоьгӀна сан хьехар ду шуна: и нах Ӏадбита, дӀахеца уьш. Цара долийна хӀума нахера делахь, иза, дайна, дӀадер ду[+]. 39Нагахь и Делера делахь, шуьга иза сацалур дац. Шу шаьш а Далла дуьхьал девлларш хир ду»[+].

40Цо бохучуьнга ладуьйгӀира цара. Векалш, чу а кхайкхина, царна етта а йиттина, Ӏийсан цӀарах лаьцна кхин дийцар дехка а дихкина, дӀахийцира цара. 41Векалш кхеташонера арабевлира, Ӏийсан дуьхьа шаьш сийсазбан хьакъ хиларна баккхий а беш[+]. 42ХӀора денна Делан цӀийнан кертахь а, цӀеношкахь а ца хеддаш хьехамаш а беш, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсах лаьцна нахе хаза кхаъ кхайкхабора цара.

#### 6


ВорхӀ гӀоьнча дӀахӀоттар

1Цу деношкахь, мурдаш сов болучу хенахь, царах грекахойн мотт буьйцу жуьгтий Ӏебархойн мотт буьйцучу жуьгташна аьрзнаш дан буьйлабелира. Цара бохура денна йоькъучу хӀуманан дакъа шайн бисина Ӏачу зударшна ца кхочуьйту[+].

2ТӀаккха шийтта векало, берриг а мурдаш вовшах а тоьхна, элира: «Делан дош дӀакхайкхор а сацийна, тхо хӀума екъа хӀиттича, нийса хир дац. 3Цундела, вежарий, аша шайна юкъара ворхӀ стаг харжа веза. Уьш Делан Са а, хьекъал а шайца хиларца гӀарабевлла хила беза. Вай и гӀуллакх царна тӀедуьллур ду[+]. 4Ткъа оха тхешан ерриге а хан доӀанаш дарна а, Делан дош кхайкхорна а хьажор ю».

5Векалша аьлларг мурдашна тайра. Цара хаьржира Делан Синах а, Делах тешарх а вуьзна волу Тапа а, Пилап а, Прохор а, Никанор а, Тимон а, Парман а, жуьгтийн дин тӀеэцна волу Антиохера Никлас а[+]. 6И нах цара векалшна хьалха дӀахӀиттийра. Векалша, доӀа а дина, царна тӀе куьйгаш дехкира[+].

7Делан дош дӀасадаьржаш дара, Ярушалаймехь мурдаш алсамбовлуш бара. Дуккха а динан дай Ӏийсах долчу тешарна муьтӀахь хилира[+].


Тапа лацар

8Делан къинхетам а, ницкъ а шеца болу Тапа нахана юкъахь тамашийна Ӏаламаташ а, билгалонаш а гойтуш вара. 9Къуринара а, Искандарера а, Киликера а, Асиара а жуьгтий шена чубогӀучу, «паргӀатбевлларш» аьлла цӀе йолчу жуьгтийн гуламан цӀийнера цхьаболу нах Тапица къийса бевлира. 10Амма цуьнан къамелехь долчу хьекъална а, цуьнца долчу Делан Синан доьналлина а дуьхьало ца ялора цаьрга[+]. 11ТӀаккха цара къайлаха нах кечбира дӀахаийта: «Цо Далла а, Муса-пайхамарна а дуьхьал Ӏеса къамел деш хезира тхуна», – аьлла[+]. 12Адам а, Ӏелам нах а, баккхийнаш а карзахбехира цара. Тапа, схьа а лаьцна, коьртачу кхеташоне валийра. 13Харц тоьшалла дан нах дӀахӀиттийра. Цара бохура: «ХӀара стаг гуттар а езачу меттигна а, товратна а дуьхьал къамел деш ву[+]. 14Тхуна хезира кхо бохуш: „Назартарчу Ӏийсас хӀара еза меттиг а йохор ю, Муса-пайхамаро вайна делла гӀиллакхаш а хуьйцур ду“»[+].

15Леррина Тапе хьоьжучу кхеташонехь болчу нахана гира, маликан санна, цуьнан серлаяьлла юьхь.

#### 7


Коьртачу кхеташонехь Тапас дина къамел

1Юха динан коьртачу дас хаьттира Тапе: «Иштта дуй иза?» – аьлла.

2[+]Тапас жоп делира:

«Вежарий а, дай а! Доьху сайга ладогӀар. Вайн да ИбрахӀим Месопотамехь волуш, Олаллин нуьрехь Дела хӀоьттира цунна хьалха. Цу хенахь ИбрахӀим ХӀаран-гӀала дӀавахаза вара[+]. 3„Хьайн мохк а, гергарнаш а битий, Аса хьайна гойтун болчу махка дӀагӀо“, – элира Дала ИбрахӀиме[+]. 4[+]Хашадхойн мохк дӀа а тесна, ХӀаран-гӀала дӀавахара ИбрахӀим. Цул тӀаьхьа, цуьнан да кхелхича, Дала иза хӀинца шу Ӏаш долчу махка хьажийра[+]. 5[+]Дала цунна цхьа а бахам ца белира, ур-атталла коган айрин барамал латта а ца делира. Амма Дала чӀагӀо йира цунна, иза а, цуьнан тӀаьхьенаш а хӀокху мехкан дай хир бу аьлла. Ткъа ИбрахӀим цу хенахь доьзалхо воцуш вара[+]. 6[+]Дала элира цуьнга: „Хьан тӀаьхьенах берш хийрачу махкахь тӀебаьхкина нах а хилла Ӏийр бу. Цу махкарчу бахархоша, деа бӀе шарахь леш а бина, Ӏазапехь латтор бу уьш[+]. 7[+]Амма Аса таӀзар дийр ду уьш бацийначу халкъана. Цул тӀаьхьа хьан тӀаьхьенаш цу махкара ара а евлла, кху меттехь Суна корта бетташ хир ю“[+].

8[+]Юха Дала ИбрахӀимца барт бира, цу бертан билгало хилира боьрша нах хадор. ИбрахӀима, Исхьакхан да ша хилча, борхӀалгӀачу дийнахь иза хадийра. ТӀаьхьа Исхьакх Якъубан да хилира, ткъа Якъуб шийтта тайпанан дайн да хилира[+].

9[+]Тхьамданаша, Юсупца хьагӀ а лаьцна, иза Мисар-махка лай санна воьхкира[+]. 10[+]Амма цуьнца Дела вара, Цо иза массо а халонах кӀелхьарваьккхира. Дала Юсупна хьекъал а делира, Мисаран паччахь, пирӀун, кхунна тӀе а тайтира. Цу паччахьо Юсуп берриг а Мисаран а, шен цӀийнан а куьйгалхо вира[+]. 11[+]Юха Мисарахь а, КанаӀанахь а мацалла хӀоьттира. Иза йоккха хало яра. Вайн дай даа хӀума доцуш бисира. 12Мисарахь кӀа ду аьлла шена хезча, Якъуба цига шен кӀентий бахийтира. Уьш цига дуьххьара боьлхуш бара[+]. 13[+]Уьш шолгӀа баьхкича, Юсупа ша вовзийтира вежаршна. ПирӀунна а хиира Юсупан гергарчу нахах лаьцна[+]. 14[+]Цул тӀаьхьа Юсупа шен дега Якъубе а, гергарчу нахе а дӀакхайкхира. Цуьнан гергарчех берриг а кхузткъе пхийтта вара[+]. 15[+]Якъуб Мисаре веара. Иза а, вайн дай а цигахь кхелхира[+]. 16[+]Церан декъий Шехеме схьа а деана, ИбрахӀима, дато ахча а делла, Хьамуран кӀенташкара эцначу Шехемехь йолчу къубба чу дехкира[+].

17[+]Дала ИбрахӀимна делла дош кхочушхуьлу хан тӀекхочуш яра, Мисарахь долу вайн халкъ дикка алсамделира[+]. 18Цул тӀаьхьа Мисар-махкахь кхин паччахь дӀахӀоьттира. Цунна Юсупах лаьцна хӀумма а ца хаьара[+]. 19[+]Иза вайн халкъ Ӏехош вара. Вайн дайн халкъана ницкъ бора, вайн бераш дӀатуьйсуьйтура, уьш дийна ца дисийтархьама[+]. 20[+]Цу хенахь дуьнен чу Муса велира. Иза Далла хазахеташ вара. Хьалхарчу кхаа баттахь Муса шен ден хӀусамехь кхобуш вара[+]. 21[+]Юха иза дӀатесна витича, пирӀунан йоӀа, дӀа а ваьхьна, шен кӀант волуш санна кхиийра иза[+]. 22Мусана Мисарахь долу дерриг а Ӏилманаш Ӏамийра. Иза дашна а, гӀуллакхна а доьналла долуш вара.

23[+]Шен шовзткъа шо кхаьчча, вежарий болу исраилхой болчу ваха дагадеара цунна. 24Цигахь волуш цунна гира мисархочо цхьана исраилхочунна ницкъ беш. Мусас, исраилхочуьнгахьа гӀо а даьккхина, мисархо вийра[+]. 25Цунна моьттура вежарий кхетар бу, Дала шаьш паргӀатдаха ша хьажийна хиларх. Амма уьш ца кхийтира. 26ШолгӀачу дийнахь Мусана гира вовшахлеташ волу ши исраилхо. Царна юкъахь бартбан гӀоьртира иза: „Шу вежарий ма ду! ХӀунда лета шу вовшах?“ 27Амма ницкъ беш волчо элира: „Тхуна тӀехь хьаькам а, кхелахо а хьан хӀоттийна хьо? 28Я айхьа селхана мисархо ма верра, со а вен-м ца гӀерта хьо?“[+] 29[+]И дешнаш хезча, Муса, ведда, Мадани цӀе йолчу махка дӀавахара. Цигахь, тӀевеана стаг а хилла, ваха охьахиира иза. Ши кӀант а вира цунна цигахь[+].

30[+]Шовзткъа шо даьлча, Синай цӀе йолчу лома уллохь яьссачу арахь Муса волчу йогучу куллан цӀергахь малик деара[+]. 31Муса чӀогӀа цецваьллера и сурт гина. Дика хьажархьама иза уллохьа тӀевахча, цунна Везачу Элан аз хезира: 32„Со – хьан дайн Дела ву, ИбрахӀиман а, Исхьакхан а, Якъубан а Дела ву“. Муса кхеравелла вегош вара, бӀаьрганегӀар хьалаайа а ца ваьхьаш[+]. 33Везачу Эло элира цуьнга: „Мачаш дӀаяха хьайн когара, хьо лаьтта меттиг деза латта ду[+]. 34Суна Сайн халкъана Мисарахь ницкъ беш а гина, цуьнан узарш а хезна. Со уьш паргӀатбаха воьссина. ХӀинца дӀагӀо, Аса Мисар-махка вохуьйту хьо“[+].

35[+]Иза исраилхоша тӀе ца эцна волу Муса вара. Цара цуьнга аьллера: „Хьо хьан хӀоттийна тхуна тӀехь хьаькам а, кхелахо а?“ Дала Ша вохуьйтуш вара иза хӀинца хьаькам а, адам паргӀатадоккхург а вина. Коканийн куллахь хиллачу маликехула динера Дала и гӀуллакх[+]. 36[+]Оцу Мусас арадаьккхира шен халкъ Мисарера. Цо дукха тамашийна билгалонаш а, инзаре хӀуманаш а гайтира Мисарахь а, ЦӀечу хӀорда йистехь а, кхин шовзткъа шарахь яьссачу арахь а[+]. 37[+]И вара изза Муса, исраилхошка баьхна волу: „Дала шуна со санна волу Пайхамар воуьйтур ву шун халкъана юкъара“[+]. 38[+]Изза вара яьссачу арахь гулделлачу халкъе Синай-лам тӀехь малико шега дийцинарг дӀааьлларг. Мусас схьаийцира деза дешнаш вайга схьадалархьама[+].

39Амма вайн дай, цуьнга ла а ца доьгӀна, иза дӀа а тесна, шайн дегнашкахь Мисаре юхабирзира[+]. 40[+]Цара элира АхӀароне: „Тхо Мисарара арадаьхначу Мусана хӀун хилла тхуна ца хаьа, цундела, хьалха а ваьлла, тхо дӀадуьгун долу дела ве тхуна“[+]. 41[+]Цара эсанан суьртехь цӀу[*] а вина, цунна сагӀа а доккхуш, шайн куьйгашца динчу цу гӀуллакхна деза де хӀоттийра[+]. 42[+]И бахьана долуш Дела дӀавирзира царна тӀера, уьш стигаларчу седарчашна Ӏибадат дан а битина. Пайхамарийн жайни тӀехь яздина ма ду:

„Исраилан халкъ!
Шовзткъа шарахь яьссачу арахь Суна тешаме хилар гайтархьама,
дийнаташ дагоран а, кӀен а сагӀанаш даха ма ца дийзира хьан![+]
43Ахь Мулка-цӀунна лерина четар а,
хьайн Делан РамхӀаран седа а,
айхьа Ӏибадат динчу цӀуйн суьрташ а лелийра.
Ахь иза дарна, хьо махках а даьккхина,
Бавелал дехьа эккхор ду Ас“[+].

44[+]Вайн дайн яьссачу арахь Тоьшаллин Четар дара. Иза Дала Мусага де ма-аллара, Мусана гиначу кепехь дина дара[+]. 45[+]Вайн дайша ЮшаӀна тӀаьхьахӀиттина, тӀом а беш, шаьш схьабаьккхинчу махка деара и четар. Ткъа Дала цигахь хьалха Ӏийна халкъаш дӀалаьхкира. Дауд паччахь хӀотталц цу махкахь дара и четар[+]. 46[+]Дела реза вара Даудана, цундела Дауд Деле бакъо йоьхуш вара Якъубан тӀаьхьенна Далла лерина гӀишло ян[+]. 47[+]Амма Далла лерина цӀа Сулим-паччахьо дира[+]. 48Делахь а, Веза Воккханиг адамаша динчу цӀа чохь Ӏаш вац. Пайхамаро цунах лаьцна аьлла:[+]

49[+]„Стигал Сан Ӏарш ю,
ткъа латта Сан когийн кӀело ю.
ХӀун цӀа дийр дара аша Суна? – боху Везачу Эло.
ХӀун меттиг хир яра Суна садаӀа?
50И дерриг а Сан куьйго кхоьллина дац?“[+]

51[+]Дегнаш а, лергаш а хедоза аьрха нах ду шу! Гуттар а Делан Синна дуьхьал ду шу! Шайн дай ма-хиллара шу а ду[+]. 52Цхьа а пайхамар хиллий, шун дайша эккхийна лелийна воцуш? Делан Лаамехьверг вогӀур ву аьлларш бойура цара, ткъа аша хӀинца, Цунна ямарта а девлла, Иза а вийна[+]. 53Дала шуна маликашкахула товратан хьехам баийтира, амма аша и кхочуш ца бира»[+].


Тапа хӀаллаквар

54И дерриг а хезча, кхеташонехь берш, оьгӀазбахна, Тапина цергаш хьекхо буьйлабелира[+]. 55Тапа Делан Синах вуьзна вара. Иза стигала хьалахьаьжча, цунна Делан нур а, Далла аьтту агӀор лаьтта Ӏийса а гира[+]. 56«Хьовсийша, – элира цо, – суна еллаелла стигал а, Далла аьтту агӀор лаьтта Адамийн КӀант а го», – аьлла[+].

57ТӀаккха вуьш, лергаш дӀа а къевлина, цӀогӀанашца, маьхьаршца цхьаьний тӀелетира цунна. 58Иза такхийна гӀаланах ара а ваьккхина, цунна тӀулгаш детта буьйлабелира уьш. Тешаша шайн тӀехулара бедарш Шаул цӀе йолчу жимачу стеган когашка охьакхийсира[+]. 59Цара шена тӀулгаш деттачу хенахь, Тапас доӀа дира: «Ӏийса-Эла, дӀаэцахьа сан са!»[+] 60Цул тӀаьхьа, гора а воьжна, чӀогӀа элира цо: «Веза Эла, къилахь ма ларалахь кхарна хӀара гӀуллакх!» Иза а аьлла, Тапа кхелхира[+].

#### 8

1Шаула къобалдора Тапин вер.


Шаула Ӏийсан мурдаш баланехь латтор

Цу дийнахь Ярушалаймехь Ӏийсах тешаш болчийн тобане бала хӀоттийра. ЯхӀуд-махкахула а, Шамран-махкахула а дӀасалаьхкира массо а, цхьа векалш боцурш[+]. 2Тапа суьпачу наха дӀавоьллира, цунах доккха белхар а хӀоттош. 3[+]Ткъа Шаул Ӏийсах тешаш болу нах хӀаллакбан волавелира. Цхьана цӀа чуьра вукху чу а воьдуш, божарий а, зударий а дӀа а лоьцуш, набахти чу бухкуьйтура цо[+].


Пилапа Шамран-махкахь хьехам бар

4Ткъа шайн меттера дӀалаьхкина болчу мурдаша Везачу Элан Дашах лаьцна хаза кхаъ кхайкхабора шаьш лелачохь[+]. 5Пилап, Шамран-махкарчу коьртачу гӀала чу а воьссина, Дала леррина Къобалвинчух лаьцна кхайкхам беш вара[+]. 6Массара а цуьнга дика ладугӀура. Цо деш долу тамашийна хӀуманаш а гора царна. 7Телхинчу дуккха а нахана чуьра жинаш маьхьарца арадуьйлура, меттахь биснарш а, заьӀапнаш а толора[+]. 8Цу гӀалахь болу нах чӀогӀа самукъадаьлла бара.

9Цу гӀалахь Ӏаш, ШамӀа цӀе а йолуш, бозбунчалла лелош, цхьа стаг вара. Цо лелочух Шамран-махкахь болу нах цецбуьйлура. Иза ша сийлахь-воккха ву бохуш вара. 10Леррина цуьнга хьоьжуш болчу хьалдолчу а, къечу а наха олура: «И стаг шех „Сийлахь ницкъ“ олучу Делан ницкъах лаьтташ ву». 11Халкъо къаьсттина тидам тӀебахийтира цунна, хӀунда аьлча цо дуккха а йолчу хенахь цецбохура уьш шен бозбунчаллашца. 12Амма Делан олаллех а, Ӏийса Дала къобалвина хиларх а хаза кхаъ кхайкхочу Пилапа шаьш тешийча, оцу гӀалара божарша а, зударша а шаьш хих чекхбохуьйтура. 13ШамӀас, теша а тешна, ша а хих чекхваккхийтира. Массанхьахула а Пилапана тӀаьхьа а хӀоьттина лелара иза, цо лелочу инзаречу хӀуманех а, тамашийна гӀуллакхех а цецвуьйлуш[+].

14Ярушалаймехь болчу векалша, Шамран-махкарчу наха Делан дош тӀеэцна аьлла шайна хезча, цига Кипий, Яхьъяй вахийтира[+]. 15Цу шиммо, схьа а веана, доӀа дира, и дош тӀеэцначарна Делан Са тӀелацар доьхуш[+]. 16ХӀунда аьлча царна тӀе цхьанна а Делан Са доьссина дацара. Уьш Ӏийса-Элан дуьхьа хих чекхбаьхна бен бацара[+]. 17Кипас а, Яхьъяс а царна тӀехула куьйгаш лецира, тӀаккха Ӏийсах тешначарна Делан Са тӀеийцира[+].

18Делан Са, векалша куьйгаш лаьцча, дуссуш хилар шена гича, ШамӀас цаьрга ахча кховдийра: 19«Суна а лойша и бакъо, – бохура цо, – Ас куьйгаш тӀехула лаьцначунна Делан Са лур долуш».

20Кипас элира: «Хьоьца цхьаьна хӀаллакьхуьлийла хьан ахча, хӀунда аьлча хьуна моьтту, Дала делла хьуьнар ахчанах эцалур ду. 21Оха дечу кху гӀуллакхехь ахьа дакъалаца йиш яц, хӀунда аьлча хьан дог Далла хьалха цӀена дац. 22Хьайн къинна дохко а валий, Деле деха, Цо хьан дагахь хиллачунна гечдан а мега хьуна[+]. 23ХӀунда аьлча суна го, хьо дераллех вуьзна а, къинойн йийсарехь а хилар».

24ШамӀас дийхира тӀаккха: «Везачу Эле сох доӀа дейша, аша аьлларг цхьа а суна ца хилийтархьама»[+].

25Векалша, тоьшалла а деш, Везачу Элан дош кхайкхадора цигахь. Цул тӀаьхьа уьш Ярушалайме юхабаьхкира, новкъахь Шамран-махкарчу дуккха а ярташкахь хаза кхаъ а кхайкхош[+].


Пилап а, эфиопхо а

26Везачу Элан малико элира Пилапе: «Хьала а гӀаттий, къилбехь болчу, Ярушалаймера яьссачу арахула Ӏази-гӀала боьдучу новкъа вала», – аьлла[+]. 27ТӀаккха Пилап дӀавахара. Цунна дуьхьалкхийтира ваьӀна волу эфиопхо. Эфиопин-пачхьалкхан Кхандакх цӀе йолчу зуда-паччахьан цӀийнехь лаккхарчу даржехь а волуш, цу паччахьан дерриг а жовхӀарех жоп а луш, уьш лардеш вара иза. Ярушалайме Далла Ӏибадат дан а веана,[+] 28хӀинца цӀа воьдуш вара и эфиопхо. Шен гӀудалкха а хиъна, ЕшаӀ-ЯхӀу-пайхамаран жайна а доьшуш, вогӀура иза. 29Делан Сино элира Пилапе: «Цу гӀудалкха тӀе а гӀой, улло а хӀоттий, дӀагӀо», – аьлла[+]. 30ГӀудалкхана тӀеваханчу Пилапна хезира цхьаммо ЕшаӀ-ЯхӀу-пайхамарехула Делера болу хаам боьшуш.

«Айхьа доьшучух кхетий хьо?» – хаьттира Пилапа.

31«Цхьаммо кхетош ца хилча, со муха кхетар ву?» – элира эфиопхочо. ТӀаккха Пилапе, хьала а валий, шена юххе охьахаа аьлла, дийхира цо[+]. 32[+]Жайни тӀехь цо доьшу дешнаш хӀорш дара:

«Урс хьакха буьгу уьстагӀ санна,
дӀавуьгуш вара Иза,
ша лоргучунна хьалха, Ӏахар санна, шена чуьра Ӏаь ца йолуьйтуш,
тийна Ӏара Иза.
33Сийсазваьккхина вара Иза,
ткъа нийса кхел Шена яйта Цуьнан бакъо яцара.
Хьан дуьйцур дара Цуьнан тӀаьхьенах лаьцна,
хӀинца Цуьнан дахар лаьттара дӀахьош хилча?»[+]

34ВаьӀначо хаьттира Пилапе: «Алахьа соьга, хьанах лаьцна дуьйцу пайхамаро кхузахь, шех я кхечух?» 35ТӀаккха Пилапа Делан Йозанан оццу декъа тӀера вола а велла, ваьӀначунна Ӏийсах лаьцна хаза кхаъ бовзийтира[+]. 36-37Уьш схьабогӀуш хи тӀе кхечира.

«Хьажахьа, хӀара хи ду, – элира ваьӀначо, – стен новкъарло йо суна хих со чекхваккхийта?»[*]

38ВаьӀначо омра дира, гӀудалкх сацае аьлла. И ший а хи чу велира. Пилапа хих чекхваьккхира иза. 39Уьш хи чуьра хьалабевлча, Везачу Элан Сино Пилап цигара цӀеххьана дӀаийцира, ваьӀначунна иза кхин ца гира. Самукъа а долуш, шен некъ кхин дӀа а бира эфиопхочо[+]. 40Пилап цул тӀаьхьа Ашдод-гӀала нисвелира. Массо а гӀаланашкахь хаза кхаъ кхайкхабора цо, ша Кхесрине дӀакхаччалц[+].

#### 9


Шаулан Ӏийсах тешар


(Векалийн 22:6-16; 26:12-18)

1Хьалха санна оьгӀазаллех кхехкаш вара Шаул, Ӏийсан мурдаш хӀаллакьхиларе сатуьйсуш. Иза динан коьрта да волчу веара[+]. 2Цо цуьнгара Дамасакх-гӀаларчу жуьгтийн гуламан цӀеношка дахьа лерина кехаташ дехира. Цу кехаташа Шаулна бакъо лора Ӏийсан некъан мурдаш, божарий а, зударий а, бехка а бихкина, Ярушалайме схьабало, нагахь уьш цунна карабахь.

3Иза Дамасакхе схьакхочучу хенахь, цӀеххьана стигаларчу серлоно къагийра иза[+]. 4Шаул лаьтта охьавоьжча, цунна аз хезира. Цо кхуьнга бохура: «Маржа Шаул яӀ! Соьга бала хӀунда хьоьгуьйту ахь?»

5«Хьо мила ву, Веза Эла?» – хаьттира Шаула.

«Со Ӏийса ву, ахьа эккхийна лелош волу, – элира Цо. 6ХӀинца, хьала а гӀаттий, гӀала гӀо, цигахь эр ду хьоьга ахь хӀинца дан дезарг».

7Шаулна тӀаьхьа богӀу нах Ӏадийна лаьттара, аз а хезаш, амма цхьа а ган а ца гуш[+]. 8Шаул лаьттара хьалагӀаьттира, амма цо бӀаьргаш схьабиллича, цунна хӀумма а ца гора. Наха, куьг а лаьцна, валийра иза Дамасакхе. 9Кхаа дийнахь а, буса а бӀаьрса дайна Ӏийра иза. Цо яа а ца йоура, мала а ца молура.

10Дамасакхехь Ӏаш Ӏийсан мурд вара, Хьанас цӀе а йолуш. Цунна сурт хӀоьттинчу хенахь, Везачу Эло цуьнга элира: «Ва Хьанас!»

ТӀаккха хӀокхо жоп делира: «Эла, со кхузахь ву!» – аьлла[+].

11Эло цуьнга элира: «„Нийсаниг“ олучу урамехь долчу ЯхӀудан цӀа чу а гӀой, Тарс-гӀалара Шаул цӀе йолу стаг хатта. Хьажалахь, иза хӀинца доӀанаш деш ву[+]. 12Цунна сурт хӀоьттина, Хьанас цӀе йолчу стага, ван а веана, шен бӀаьргаш тӀе куьйгаш дохкуш, шен бӀаьрса схьадаийта».

13Хьанаса элира: «Веза Эла, суна дукха нахера хезна оцу стагах а, цо Хьан безачу нахана Ярушалаймехь динчу вонах а лаьцна. 14Иза динан коьртачу дегара кехат а дахьаш веана, Хьоьга мел кхойкхург чуволла бакъо луш долу».

15Везачу Эло элира Хьанасе: «ДӀавало! И стаг Ас хаьржина гӀирс бу. Цо кхайкхор ю Сан цӀе кхечу къаьмнех болчу нахана а, церан паччахьашна а, Исраилан халкъана а[+]. 16Ас гойтур ду цунна, Сан цӀе бахьана долуш шен мел баланаш лан деза»[+].

17Хьанас, дӀа а вахана, шега аьлла цӀа схьа а карийна, цу чу вахара. Цо, Шаулан бӀаьргаш тӀе куьйгаш а дехкина, элира: «Ваша Шаул, хьо кхуза вогӀуш, хьуна новкъахь гучуваьллачу Везачу Эло Ӏийсас ваийтина со, хьуна юха а са гайтархьама а, хьо Делан Синах вуьзна хилийтархьама а»[+].

18Цу сохьта, пардо дӀадаьлча санна, бӀаьрса серладаьлла, са гира Шаулна. ХьалагӀаьттинчул тӀаьхьа цхьаммо хих чекхваьккхира иза. 19ХӀума йиинчул тӀаьхьа гӀора деара цуьнга.


Шаула Дамасакхехь хьехам бар

Мурдашца масех де даьккхира Дамасакхехь Шаула[+]. 20Шаул жуьгтийн гуламан цӀеношкахь хьехам бан волавелира, Ӏийса Делан КӀант ву бохуш.

21Цуьнга ладоьгӀначара, цец а буьйлуш, хоьттура: «Иза вацара Ярушалаймехь Ӏийсага кхойкхуш берш хӀаллакбан гӀерташ? Кхуза а уьш, схьа а лоьцуш, динан коьртачу дайшна тӀебига веана вац иза?»[+]

22Шаул нахана хьехам барехь тӀаьхь-тӀаьхьа чӀагӀлуш вара. Дамасакхехь болчу жуьгташка цунна дуьхьало ца ялора, цо Ӏийса Дала леррина Къобалвинарг ву аьлла тешийча[+].

23Дикка хан яьлча, жуьгташа барт бира Шаул вен[+]. 24Шаулна хиира цара дагалаьцнарг. Жуьгташа дийнахь а, буса а гӀалин кевнаш лардора иза верхьама. 25Амма цуьнан мурдаша буьйсанна гӀалин гонахарчу пена тӀехула тускар чохь чувоссийра иза[+].


Шаул Ярушалаймехь

26Ярушалайме а веана, Ӏийсан мурдех дӀакхета хьаьжира Шаул, амма уьш, кхоьруш, ца тешара хӀара а Цуьнан мурд хиларх. 27ТӀаккха Бар-Нааба векалшна тӀевалийра иза. Цо дийцира царна, Шаулна новкъахь Веза Эла гар а, Везачу Эло кхуьнца къамел дар а, Шаула Ӏийсан олаллин цӀарах майрра Дамасакхехь хьехам бар а[+]. 28Цаьрца мелла а хан яьккхира Шаула. Иза паргӀат лелара Ярушалаймехь, Ӏийсан цӀарах майрра хьехам а беш. 29Цо кест-кеста къуьйсура грекийн мотт буьйцучу жуьгташца. Эххар а хӀара вен барт хилира церан[+]. 30Иза хиъча, динан вежарша Шаул Кхесрин-гӀала дӀавигира, ткъа цигара Тарс-гӀала дӀакхетийра[+].

31ЯхӀуд-махкахь а, Галилайхь а, Шамран-махкахь а Ӏийсах тешачийн тобанашна маьрша хан еара. Везачу Элан сийлаллех а кхоьруш, Делан Синан гӀоьнца чӀагӀ а луш, алсамбовлуш бара Ӏийсах тешаш берш.


Енай туовар

32Кипа махкахула ваьлла лелаш вара. Ша воьдучу новкъахь Лодди-юьртара беза нах болчу вахар сацийра цо. 33БархӀ шарахь меттахь Ӏиллина волу Енай цӀе йолуш цхьа стаг карийра цунна цигахь. 34Кипас элира цуьнга: «Енай! Дала леррина къобалвинчу Ӏийсас тово хьо. Хьала а гӀаттий, хьайн мотт дӀабаккха». Енай цу сохьта хьалагӀаьттира[+]. 35Лодди-юьртара а, Шарон-арара а нахана иза туовелла гича, уьш Везачу Элана тӀебирзира.


Тавита денъялар

36Ӏийсах тешаш а йолуш, Яппи-гӀалахь Ӏаш Тавита цӀе йолуш цхьа зуда яра. (Грекийн маттахь цуьнан цӀе Дорка яра, иза «лу» бохург ду.) Тавита гуттар а диканиг деш а, мискачарна сагӀа луш а стаг яра[+]. 37Цу хенахь, цомгуш а хилла, елира иза. Цуьнан дакъа, лийча а дина, лакхарчу цӀа чохь охьадиллира. 38Лодди-юрт Яппи-гӀалина уллохь хиларна, Кипа Лодди-юртахь ву аьлла шайна хезча, и волчу ши стаг вахийтира мурдаша, цуьнга сихонца схьавола аьлла. 39Кипа цу нахаца схьавеара. Уьш схьакхаьчча, иза лакхарчу цӀа чу вигира. Кипина гонах бисина Ӏаш болу зударий гулбелира. Белха а боьлхуш, Доркас шайца йолчу хенахь цо тегна йолу кучамаш а, кхин йолу хӀуманаш а гойтура цара. 40Массо а чуьра ара а ваьккхина, гора а хӀоьттина, доӀа дира Кипас. Юха, еллачуьнгахьа дӀа а вирзина, элира цо: «Тавита, хьалагӀатта!» Зуда, бӀаьргаш схьабиллича, Кипа а гина, кӀегархиира[+]. 41Кипас, куьг а лаьцна, гӀо дира цунна когаш тӀе ирахӀотта. Юха Ӏийсах тешарш а, бисина Ӏаш болу зударий а схьа а кхайкхина, царна денъелла Тавита дӀагайтира цо[+]. 42Цу хӀуманах лаьцна ерриг а Яппи-гӀалахь хиира, тӀаккха дуккха а адамаш Везачу Элах тийшира. 43Кипас кхин а гӀеххьа хан яьккхира Яппи-гӀалахь. Иза цӀокаршна дабагӀа дечу ШамӀин цӀа чохь Ӏаш вара.

#### 10


Кипа Корнил волчу вахар

1Кхесрин-гӀалахь Ӏаш вара Корнил цӀе йолу цхьа стаг. Иза Италера полкан эпсар вара. 2Иза ша а, цуьнан доьзал а суьпа а, Делах кхоьруш а нах бара. Цо мискачу нахана сагӀа а лора, гуттар а Деле доӀанаш а дора[+]. 3Цкъа цхьана дийнахь делкъал тӀаьхьа кхо сахьт долуш Корнилна сурт хӀоьттира. Цунна дика къаьсташ Делан малик гира. ХӀара волчу а деана, малико элира: «Корнил!»[+]

4Кхеравелла, цуьнга дӀахьаьжира Корнил. «ХӀун боху ахьа, Эла?» – хаьттира цо.

Малико жоп делира: «Хьан доӀанашна а, сагӀанашна а Дала жоп делла[+]. 5Яппи-гӀала нах а бахийтий, шех Кипа олучу ШамӀе схьакхайкха. 6ЦӀокарчашна дабагӀа дечу ШамӀин цӀа чохь, хӀорда йистехь сецна хьуна иза»[+]. 7Шеца къамел дина малик дӀадахча, Корнила шина ялхочуьнга а, ша куьйгалла дечу, Делах кхоьручу цхьана тӀемалочуьнга а схьакхайкхира. 8Дерриге а хилларг а дийцина, уьш Яппи-гӀала бахийтира цо.


Кипина сурт хӀоттар

9ШолгӀачу дийнахь бахийтинарш гӀалин йисте кхочуш, Кипа доӀа дан цӀийнан нийсачу тхов тӀе хьалавелира[+]. 10Мац а велла, яа хӀумане сатесира цо. Чохь болчара кхача кечбечу муьрехь шовкъ еара цунна. 11Еллаелла стигал а, еа маьӀӀера дӀалаьцна, лаьтта охьайоуьйтуш йоккхачу шаршух тера йолу цхьа хӀума а гира цунна. 12Цу шаршу юкъахь биъ ког болу тайп-тайпана дийнаташ а, текхаргаш а, олхазарш а дара. 13Юха цхьана озо элира цуьнга: «Кипа, хьала а гӀаттий, яйа а яйий, яа уьш», – аьлла.

14Амма Кипас элира: «Ма ала иза соьга, Веза Эла! Ас цкъа а ца йиъна хьарам йолу хӀума»[+].

15ТӀаккха озо кхин цкъа а элира: «Дала магийтина хӀума хьарам ма хета»[+]. 16Иштта кхузза хилира, тӀаккха цу сохьта шаршу юха а стигала хьалаяьхьира.

17Кипа ойла еш лаьттара, шена хӀоьттина сурт хӀун маьӀна долуш ду те бохуш. Цу хенахь Корнила бахкийтина нах, ШамӀин цӀенош а карийна, кевнна хьалха севцира. 18Мохь а тоьхна, хаьттира цара: «Шех Кипа олу хьаша ШамӀа вуй кхузахь?» – аьлла.

19Кипа, дӀа а хӀоьттина, шена гиначу суьртах ойла еш вара. ТӀаккха Делан Сино элира цуьнга: «ШамӀа, хьо лоьхуш кхо стаг ву[+]. 20Хьала а гӀаттий, лаха чувосса. Шек а ца волуш, цаьрца дӀагӀо, хӀунда аьлча уьш Ас бахкийтина бу».

21Кипас, чу а воьссина, элира цу нахе: «Аша лоьхург со ву. ХӀунда даьхкина шу?» – аьлла.

22Цара жоп делира: «Тхо дахкийтинарг эпсар Корнил ву. Иза цӀена а, Делах кхоьруш а стаг ву, массо а жуьгташа лара а лоруш. Делан малико аьлла цуьнга, хьо шен цӀа чу кхайкха аьлла, ахьа дуьйцучуьнга ладогӀархьама»[+]. 23ТӀаккха Кипас, уьш чу а кхайкхина, хьошалла дира царна.


Кипа Корнилан хӀусаме вогӀу

ШолгӀачу дийнахь Кипа а, Яппи-гӀалара кхин масех динан ваша а цу нахаца дӀавахара. 24Кхин цхьа де даьлча, уьш Кхесрин-гӀала кхечира. Корнил цаьрга хьоьжуш Ӏаш вара, шен гергарчу нахе а, уллорачу доттагӀашка а кхайкхина. 25Кипа чоьхьа ваьлча, Корнил, цунна дуьхьал а веана, цуьнан когашка гора вуьйжира[+]. 26«ХьалагӀатта, – элира цуьнга Кипас, – со хьо санна адам ма ду»[+]. 27Корнилаца къамел а деш, Кипа цӀа чу вахара. Чохь гулделла дуккха а адам дара. 28Кипас элира цаьрга: «Шуна дика хаьа, жуьгтичунна кхечу къомах болчу нахаца къамел дан а, церан чу ваха а дихкина дуйла. Амма Дала элира соьга, ас цхьа а хьарам лара ца веза аьлла[+]. 29Цундела сайна тӀаьхьа нах бахкийтича, со, дуьхьало ца еш, схьавеана. ХӀинца пурба лойша шайга хатта: хӀунда кхайкхина аша соьга?»

30Корнила жоп делира: «Кхо де хьалха хӀокху хенахь сайн чохь ламаз деш вара со, делкъал тӀаьхьа кхо сахьт даьллера. ЦӀеххьана суна хьалха къегаш духар а дуьйхина стаг хӀоьттира. 31„Корнил, – элира цо, – Дала хьан доӀанашна а, мискачарна деллачу сагӀанашна а жоп делла. 32Кипа олучу ШамӀе кхайкха нах бахийта. Иза хӀорда йистехь Ӏаш волчу цӀоканашна дабагӀа дечу ШамӀин цӀа чохь ву хьуна“. 33Ас цу сохьта хьуна тӀаьхьа нах бахкийтира. Дика ду хьо веана. ХӀинца вай массо а Далла уллохь ду, хьоьга дерриге а Цо тхоьга схьаала тӀедиллинчуьнга ладогӀархьама».

34[+]Кипа дийца волавелира: «ХӀинца хаьа суна Дела билггала озабезам ца беш вуйла[+]. 35Цо массо а къомах болу нах тӀеоьцу, нагахь уьш Иза лара а лоруш, нийсо лелош белахь![+] 36Шуна хаьа хир ду Дала Исраилан халкъана бахьийтинчу кхоах лаьцна. Массеран а Веза Эла волчу, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсагахула Делаца бинчу бартах лаьцна бу и хаза кхаъ[+]. 37-38Яхьъяс нах хих чекхбаха кхайкхинчул тӀаьхьа Назартара Ӏийса Дала къобалвира, Шен Са а, ницкъ а луш. И шуна хаьа. ТӀаккха Ӏийса Галилайра дӀаволавелла, берриге а ЯхӀуд-махкахь массанхьахула лелара, диканиг деш а, иблисан олалла шайна тӀехь долу нах тобеш а, хӀунда аьлча Цуьнца Дела вара[+][+]. 39Ӏийсас жуьгтийн махкахь а, Ярушалаймехь а динарг ган а гина, цуьнан тешаш ду тхо. Иза вийра, дечигах хьала а оьллина, 40амма Дала веллачуьра кхозлагӀчу дийнахь денвира. Ӏийса Делан лаамца нахана гучувелира. 41Иза хӀоранна а гуш вацара, амма Дала къастийначу тхуна, тешашна, гира Иза. Оха Цуьнца даа а диира, мала а мелира Иза веллачуьра денвеллачул тӀаьхьа. 42Цо тхуна тӀедиллира нахе кхайкхам бар а, тоьшалла дар а, Ша Дала дийначарна а, беллачарна а тӀехь кхел ян хӀоттийна ву аьлла[+]. 43Цунах лаьцна массо а пайхамарша тоьшалла до Цунах тешачунна Цуьнан цӀарах къиношна гечдийриг хилар»[+].

44Кипас къамел дечу хенахь цо дуьйцучуьнга ладугӀучарна массарна а тӀе Делан Са доьссира. 45Кипица баьхкина сунтбина болу Делах тешаш берш инзарабевлла бара Делан Са кхечу къаьмнийн нахана тӀедоссарх, 46хӀунда аьлча царна хезнера цу наха тамашийна меттанаш дуьйцуш а, Дела хестош а. ТӀаккха Кипас элира:[+] 47«Муха мегар ду царна хих чекхбахар дехка? Делан Са, вайна санна, царна тӀе а ма доьссина!»[+] 48Цо Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан дуьхьа хих чекхдахийта аьлла, тӀедожийра царна. Цул тӀаьхьа хӀусамдайша дийхира Кипига, шайца кхин а масех де даккха аьлла[+].

#### 11


Кипас Ярушалаймерчу кхеташонехь дина къамел

1Берриг а ЯхӀуд-махкахь болчу векалшна а, динан вежаршна а хезнера, кхечу къаьмнех болчара Делан дош тӀеэцна бохуш. 2Цундела Кипа Ярушалайме веача, Ӏийсах тешаш болу сунтбинарш хӀокхуьнга бехкаш даха хӀиттира[+]. 3«Сунтбаза болчеран чу а воьдуш, цаьрца хӀума йиъна ахь», – бохура цара[+]. 4ТӀаккха дерриге а муха хилла, царна ма-дарра дийца волавелира Кипа.

5«Со Яппи-гӀалахь доӀанаш деш вара, – дуьйцура цо, – шовкъ еанчу суна сурт хӀоьттира. Еа маьӀӀера схьа а лаьцна, стигалара со волчу охьайоуьйтуш йолу цхьа йоккхачу шаршух тера хӀума гира суна[+]. 6Цу чу хьаьжча, суна гира биъ ког болу дийнаташ а, акхарой а, кхин а текхаргаш а, олхазарш а. 7Юха суна аз хезира: „Кипа, хьала а гӀаттий, яйа а яйий, яа уьш“, – аьлла. 8Ас жоп делира: „Ма ала иза соьга, Веза Эла! Цкъа а хьарам йолу хӀума йиъна яц аса“, – аьлла. 9Стигаларчу озо юха а элира: „Дала магийтинарг хьарам ма хета“[+]. 10Иштта кхузза хилира, юха шаршу стигала хьалаяьхьира.

11Оццу хенахь со волчу цӀенна уллохь кхо стаг сецира. Уьш со волчу Кхесрин-гӀалара бахкийтина бара. 12Делан Сино, шек а ца волуш, цаьрца дӀагӀо элира соьга. ХӀара ялх динан ваша а веара соьца. Тхо соьга кхайкхинчу стеган цӀа чу дахара[+]. 13Цу стага дийцира, цӀа чохь шена малик гина бохуш. Малико аьлла цуьнга: „Яппи-гӀала ШамӀе схьакхайкха бахийта. Цунах кхин Кипа а олу[+]. 14Цо цхьа хаза кхаъ бахьар бу шуна. И кхаъ бахьанехь хьо а, хьан цӀеранаш а кӀелхьарбевр бу“.

15Со дийца волавелча, хьалха тхуна тӀе санна, царна тӀе а Делан Са доьссира[+]. 16[+]ТӀаккха суна Везачу Элан дешнаш дагадеара: „Яхьъяс адамаш хих чекхдохура, ткъа шу Делан Синах дузур ду“[+]. 17Цундела Дала леррина къобалвинчу Ӏийса-Элах тешачу вайна Дала делларг царна а делла хилча, со мила ву Далла дуьхьал вала?»[+]

18Оцу дерригене а ладоьгӀча, церан дуьхьал ала хӀумма а дацара. Цара Далла хастам бора: «Дала кхечу къаьмнех болчарна а некъ белла Шена тӀеберза, Шеца дахар хилийта».


Антиохера Ӏийсах тешачийн тоба

19[+]Тапа вийначул тӀаьхьа шайна беш хиллачу ницкъах бевдда кӀелхьарбевлла Ӏийсах тешнарш Пиники-гӀала а, Кипре а, Антиохе а кхечира. Ӏийсах болу хаза кхаъ жуьгташна бен ца бовзуьйтура[+]. 20Амма цхьацца болу кипрхой а, къуринхой а Антиохе а баьхкина, Ӏийса-Элах лаьцна хаза кхаъ грекашна а бийца буьйлабелира. 21Цаьрца Везачу Элан лаам бара, цундела дукхахберш церан дешнех а тешна, Везачу Элана тӀебирзира.

22Цунах лаьцна хаам Ярушалаймехь болчу Ӏийсах тешачу нахе кхечира. Цигара Антиохе Бар-Нааб вахийтира[+]. 23ДӀа а кхаьчна, билггала хилла болу Делан къинхетам шена гича, хазахеттачу Бар-Нааба, Ӏийсах тешна нах иркарахӀиттош, къамел дира, Везачу Элах тешар шайн дегнашкахь латтаде бохуш. 24Делах тешарх а, Делан Синах а вуьзна волу Бар-Нааб дика стаг вара. Иза бахьана долуш дукха адам Везачу Элана тӀедирзира[+].

25Цул тӀаьхьа Бар-Нааб Тарсе вахара, цигахь Шаул лахархьама[+]. 26Схьа а лехна, иза Антиохе схьавалийра цо. Дийнна шарахь Ӏийра Бар-Нааб а, Шаул а Антиохехь Ӏийсах тешачийн тоба йолчохь. Цара дуккха а нахана хьийхира. Антиохехь дуьххьара элира мурдех «Дала леррина Къобалвинчун берш».

27Цу хенахь Ярушалаймера Антиохе масех пайхамар веара[+]. 28[+]Агав цӀе йолчу царах цхьаммо, дӀа а хӀоьттина, Делан Синан цӀарах хаам бира, римхойн пачхьалкхехь мацалла хӀуттур ю аьлла. (Калабди Рим-мехкан паччахь волчу хенахь хилира иза.)[+] 29Цундела мурдаша сацам бира, шайн тароне хьаьжжина, ЯхӀуд-махкахь болчу динан вежаршна гӀо дан. 30Иштта дан а дира цара. Ярушалаймехь болчу Ӏийсах тешачийн тобанан тхьамданашка шаьш гулдинарг Бар-Наабе а, Шауле а дӀадахьийтира цара.

#### 12


Кипа лацар а, кӀелхьарваккхар а

1Оццу хенахь ХӀарод-паччахь Ӏийсах тешачийн тобанна таӀзар дан волавелира, царах цхьаберш дӀа а лецийтира цо. 2Омра а дина, Яхьъян ваша Якъуб тур тоьхна вейтира цо[+]. 3Жуьгташна и гӀуллакх хазахетийла хиъча, Кипа а дӀалацийтира цо. (Иза хилира совсазчу баьпкан дезачу дийнахь.)[+] 4[+]Кипа, схьа а лаьцна, набахти чу воьллира. Иза ларван тӀемалойн йиъ тоба хӀоттийра, хӀора тобанехь виъ стаг а волуш. Пасахьан деза де чекхдаьлча Кипа халкъан кхелана хьалха хӀотто дагахь вара ХӀарод[+]. 5Кипа набахтехь велахь а, Ӏийсах тешачийн тоба даггара цунах лаьцна Деле доӀанаш деш яра[+].

6Кхана кхеле воккху аьллачу буса, шина а агӀор зӀенаш а тоьхна, шина тӀемалочунна юккъехь вижина Ӏуьллура Кипа. НеӀарехь лаьтташ гӀарол а дара. 7ЦӀеххьана Везачу Элан малик а деана, набахтин чоь серлаяьккхира. Муьшка йина, Кипа сама а ваьккхина, малико элира: «ХьалагӀатта сиха!» Цу сохьта Кипин куьйгаш тӀера зӀенаш охьаийгира[+]. 8Юха малико элира: «ТӀе хӀума а юха, кога мачаш а юха», – аьлла. Кипас цо ма-аллара дира. «Хьайна тӀе бедар а хьарчаяй, суна тӀаьхьахӀотта», – элира малико. 9Кипа маликана тӀаьххье набахтера аравелира, дерриг а малико деш дерг самах хуьлуш дуйла а ца хууш. Цунна моьттура шена хӀоьттинарг цхьа сурт ду. 10Уьш цхьана гӀаролах а, шолгӀачу гӀаролах а тӀех а бевлла, гӀала доьдучу аьчка кевнна тӀебаьхкира. Ков ша царна хьалха схьа а делладелла, уьш арабевлира. Бехачу урамехула чекхделира и шиъ, юха малик къайладелира[+].

11Кипа меттавеача, цо элира: «ХӀинца билггала хаьа суна, Дала, Шен малик а даийтина, ХӀародан куьйгех а, жуьгташна луучу таӀзарх а со кӀелхьарваьккхинийла»[+].

12Дерригенах кхета а кхетта, Мареман цӀа долчухьа вахара Кипа. Марк аьлла цӀе йоккхучу Яхьъян нана яра и Марем. Цуьнан цӀа чохь дуккха а адам гулделлера доӀанаш дан[+]. 13Кипас ков тоьхча, Рода цӀе йолу ялхо дуьхьалъелира. 14Цунна озах Кипа вевзира. Хазахетар совдаларна, ков дӀаделла йиц а елла, юха чуедира иза.

«Кипа кевнехь ву!» – элира цо.

15«Хьо лартӀехь юй!» – бохура цуьнга.

Амма иза иштта ду бохура Родас.

«Иза Кипин малик ду», – аьлла, сацам бира цара[+].

16Цу хенахь Кипа ков детташ вара. Эххар а ков дӀадиллича, иза ган а гина, чӀогӀа цецбевлира уьш. 17Куьйган эшарца уьш совца а бина, Кипас дийцира ша Дала набахтера араваккхарх лаьцна. «Кхунах лаций Якъубана а, кхечу вежаршна а дийцалаш», – аьлла, кхечу метте дӀавахара иза[+].

18ШолгӀачу Ӏуьйранна тӀемалой боьхна хьийзара, цхьанна а ца хаьара Кипех хилларг. 19ХӀарода омра дира, массанхьа а иза лаха аьлла, амма лехарх гӀуллакх ца хилира. ТӀаккха цо, тӀемалошка барт а хаьттина, уьш байийтира.


ХӀародан кхалхар

Цул тӀаьхьа ХӀарода, ЯхӀуд-махкара Кхесрин-гӀала а вахана, цигахь жимма хан яьккхира. 20ХӀарод Цорарчу а, ЦӀаданарчу а нахаца барт ийгӀина вара. И нах цуьнга шаьш тӀеэцийта лууш бара. Паччахьан цӀентӀехь куьйгалхо волу Балсат цӀе йолу цхьа стаг бертавалийра цара шайна гӀоьнна. Цу наха машар бийхира, хӀунда аьлча ХӀародан пачхьалкхера чудахьаш дара царна доу хӀума. 21Билгалдаьккхинчу дийнахь паччахьан духар а дуьйхина, паччахьан гӀанта тӀе а хиина, нахе вистхилира ХӀарод. 22Наха маьхьарий хьаькхира: «Иза Делан аз ду, адаман аз дац!» – аьлла. 23Амма ХӀарода Дела ца лерира, цундела цу сохьта Делан малико, цамгар а тоьхна, вожийра иза. НӀаьнаша ваарна, хӀаллакьхилира иза[+].

24Цу хенахь Делах долу Дош дӀасадаьржаш дара[+]. 25Шайна тӀедиллина гӀуллакх Ярушалаймехь чекх а даьккхина, вухавеара Бар-Нааб а, Шаул а. Марк аьлла кхин а цӀе йоккхуш волу Яхьъя а валийра цара шайца[+].

#### 13


Бар-Нааб а, Шаул а Далла гӀуллакх дан вахийтар

1Антиохехь йолчу Ӏийсах тешачийн тобанехь бара пайхамарш а, Ӏелам нах а: Бар-Нааб а, шех кхин а Ӏаьржаниг олу ШамӀа а, къуринахо Луку а, мехкан куьйгалхочуьнца ХӀародца кхиъна волу Манаан а, Шаул а[+]. 2Цкъа уьш Везачу Элана гӀуллакх деш а, марха кхобуш а болчу хенахь Делан Сино элира: «Бар-Нааб а, Шаул а Ас цаьрга кхайкхинчу гӀуллакхна схьакъаставе Суна», – аьлла[+].

3Далла гӀуллакх дина а, марха кхаьбна а бевлча, тӀе куьйгаш а дехкина, доӀа а дина, тӀедиллина гӀуллакх кхочушдан дӀавахийтира цара и шиъ.


Векалша Кипрехь хьехам бо

4Делан Сино вахийтина и ши векал Селевке кхечира, ткъа цигара хӀордкеманца Кипре дехьавелира. 5Салам-гӀала схьа а баьхкина, цигахь жуьгтийн гуламан цӀеношкахь Делан Дош хьоьхура цара. Царна гӀо деш Яхьъя а вара цаьрца[+].

6Ерриг а гӀайре тӀехула чекх а бевлла, ПатӀосе баьхкира уьш. Цигахь царна карийра жуьгтийн бозбунча а, харц шайх а волу Бар-ЮшаӀ. Цуьнан кхин а, Хьалом олий, цӀе йоккхура[+]. 7Римхойн проконсул Серги ПахӀал волчохь гӀуллакх деш вара иза. Проконсул хьекъал долуш стаг вара, шена Делан Дош хаза лаарна цо Бар-Наабе а, Шауле а схьакхайкхийтира. 8Амма Хьалом (гочйича и цӀе «бозбунча» бохург ду) царна дуьхьал вара. Проконсул векалша хьоьхучух ца тешийта къахьоьгуш вара иза. 9ТӀаккха Делан Синах вуьзна волчу Шаула (цуьнан, ПахӀал олий, кхин цӀе а йоккхура), нийсса Хьаломе дӀа а хьаьжна, элира:[+] 10«Иблисан кӀант а, нийса долчун мостагӀа а ву хьо! Аьшпех а, ямартлонах а вуьзна ву хьо. Везачу Элан нийса некъаш сетто кӀордор дац те хьуна цкъа а? 11Везачу Элан ницкъ хьуна дуьхьал бу, цундела бӀаьрса а дайна, цхьана билггалчу ханна малхан серло ца гуш хир ву хьо».

Цу сохьта бода буьйлира Хьаломна гонах. ДӀа а, схьа а тохавелира иза, куьг а лаьцна, ша дӀавигийта цхьаъ лоьхуш. 12И хилларг а гина, Везачу Элах болчу хьехамах цецваьлла, Ӏийсах тийшира проконсул.


Писидийн Антиохехь

13ПатӀосера ПахӀал а, цуьнан накъостий а Пампили-махкахь йолчу Перги-гӀала бахара хӀордахула. Уьш цигахь а битина, Ярушалайме юхавеара Яхьъя[+]. 14Пергера дӀа уьш писидийн Антиохе бахара. Шоьтан дийнахь жуьгтийн гуламан цӀийне а баьхкина, охьахевшира уьш. 15Товрат а, пайхамарша яздинарш а дешначул тӀаьхьа гуламан цӀийнан хьаькамаша кхарна тӀе хабар даийтира: «Вежарий, нагахь нахана пайденна хин долу хӀума ала шун делахь, ала шайна», – аьлла[+]. 16ПахӀала, хьала а гӀаьттина, куьйган эшарца нехан гӀовгӀанаш а совцийна, элира:

«Исраилхой а, Далла Ӏибадат деш болу хийрачу мехкашкара нах а, ладогӀалаш соьга! 17[+]Исраилан халкъан Дала хаьржина вайн дай. Мисар-махкахь долуш вайн халкъ дуккха а алсамдаьккхина Цо, цу махкара уьш Шен олаллин ницкъаца ара а баьхна[+]. 18[+]Яьссачу арахь шовзткъа шарахь цаьргара дуьйлуш дерш собарца лайна Дала[+]. 19[+]КанаӀанехь, ворхӀ халкъ хӀаллак а дина, церан латта Ша къастийначу халкъан доладаьккхина Цо[+]. 20[+]И дерриг а хилла диъ бӀе шовзткъе итт шеран хенан йохалла. Цул тӀаьхьа Шамъал-пайхамар куьйгалле ва̄ллалц Дала кхелахой белла царна. 21[+]Юха халкъо шена паччахь вехна. Дала Бен-Яманан тӀаьхьенах волу Къушин кӀант Шаул велла царна. Шаула шовзткъа шарахь паччахьалла дина[+]. 22[+]Цул тӀаьхьа Шаул дӀа а ваьккхина, Дала Дауд хӀоттийна паччахь. Цунах лаьцна Дала тоьшалла дина: „Суна Юшаян кӀант карийна, и стаг Сан даго тӀелоцуш ву. Цо кхочушдийр ду Сан гӀуллакхаш“[+]. 23Ша аьлла ма-хиллара, Даудан тӀаьхьенах волу Ӏийса кхайкхина Дала Исраилан халкъ кӀелхьардаккха. 24[+]Ӏийса вале Яхьъяс кхайкхам бира берриг а Исраил-махкахь нахе, Далла тӀе а дерзий, шаьш хих чекхдахийта аьлла[+]. 25[+]Шена тӀедиллина декхар кхочушдина волуш, Яхьъяс олура: „Со шуна моьттург вац, хӀан-хӀа, Иза сол тӀаьхьа вогӀур ву, со Цуьнан мачийн бахтарш дӀадаста а хьакъ вац“[+].

26Вежарий, ИбрахӀиман бераш, шу а, Делах кхоьру хийрачу мехкашкара дерш, и кӀелхьардовларх болу кхаъ вайна баийтина бара! 27Ярушалаймера бахархошна а, церан хьаькамашна а Ӏийса ца вевзира. Цара кхел йира Цунна. Цу кеппара, хӀора шоьтан дийнахь вай доьшуш долу пайхамарийн дош кхочушхилира[+]. 28[+]Иза вен Цуьнгара даьлла цхьа а хӀума ца карийра царна, амма Пулатера бакъо йийхира цара Иза хӀаллаквайта[+]. 29[+]Цунах лаьцна хир ду аьлларг дерриг а кхочушдича, Иза жӀарах дӀатоьхначуьра охьа а ваьккхина, къубба чу виллира цара[+]. 30Амма Дала веллачуьра денвира Иза[+]. 31[+]Кхин а дуккха а деношкахь Цуьнца Галилайра Ярушалайме баьхкинчарна гира Иза. Уьш хӀинца Цуьнан тешаш бу вайн халкъана хьалха[+]. 32Дала вайн дайшна дийр ду аьлла дикачух хаза кхаъ кхайкхош бу оха хӀинца[+]. 33[+]Ӏийса а ваийтина, вайна, церан берашна, Дала кхочушдина Ша аьлларг. ШолгӀачу назми тӀехь яздина ду:

„Хьо Сан кӀант ву,
тахана Хьан Да хили Сох“.

34[+]Дала Иза веллачуьра денвина, Цуьнан дегӀана цкъа а талхар ца гайта. Цо аьлла оцунах лаьцна ишттачу дешнашца:

„Даудана ваӀда деш аьлла долу сийлахь а, гуттар хиндолу а диканаш лур ду шуна“[+].

35[+]Кхечу меттехь яздина ду:

„Ахьа Хьайна тешаме Волчунна вахкавалар гойтур дац“[+].

36Амма Делан лаам кхочушбеш гӀуллакх дина волчу Даудан дегӀ кхелхинчул тӀаьхьа телхина дӀаделира. Иза шен дайшна уллохь дӀавоьллина вара[+]. 37Ткъа Дала веллачуьра Денвиначунна дегӀан талхар ца гайтира! 38-39Цундела, сан вежарий, суна лаьа шуна хуийла, тахана Цуьнан дуьхьа шун къиношна гечдар ду шуна кхайкхош дерг. ХӀора Ӏийсах тешаш верг массо а хӀуманна тӀехь Далла хьалха бакъво, ткъа Муса-пайхамаран хьехамашкахь шун Далла хьалха бакъхила ницкъ бацара[+][+]. 40Хьовсалаш, шайца, пайхамарша ма-аллара, ца хилийта:[+]

41[+]„Хьовсал, кхаьрдаш дерш!
Шу, цец а девлла, лийр ду.
Аса шун деношкахь шайна дийцича а,
цкъа а шу тешар доцу хӀума дийр ду“».

42ПахӀале а, Бар-Наабе а гуламан цӀийнера и шиъ дӀавоьдуш, дийхира, тӀедогӀучу шоьтан дийнахь хӀинца дийцинчух лаций дийца юха а вола аьлла. 43Гулам дӀабирзира, амма дуккха а жуьгтий а, жуьгтийн дин тӀеэцна Далла Ӏибадат деш болу нах а ПахӀалний, Бар-Наабаний тӀаьхьабахара. Цу шиммо къамел дора цаьрца, Делан ниӀматехь хила бохуш, тешабора[+].

44Вукху шоьтан дийнахь ерриг аьлла гӀала гулъелира Везачу Элан даше ладогӀа. 45Цига мел адам деана гича, хьогӀах буьзира жуьгтий. ПахӀала дуьйцург емалдора цара оьзда доцучу хабарца[+]. 46ТӀаккха ПахӀала а, Бар-Нааба а майрра элира цаьрга: «Делан дош уггар хьалха шуна хьеха дезаш ду тхо. Амма аша и тӀе а ца лоцу, Дела волчохь долчу хедар доцучу дахарна шаьш хьакъ а ца хета, цундела оха къамел кхечу къаьмнех болчаьрга дийр ду[+]. 47[+]И тӀедиллира тхуна Везачу Эло. Цо аьлла:

„Ас Хьох кхечу къаьмнех болчарна серло йина,
Хьоьгахула дуьненан массо а маьӀӀе кӀелхьардовлар кхачийта“»[+].

48И дерриг а хезча, баккхийбеш, Везачу Эло аьллачунна хастамаш бора кхечу къаьмнех болчара. Массо а Делаца долчу дахаре билгалбинарш Ӏийсах тийшира.

49Везачу Элан дош цу меттехула дӀасадаьржаш дара. 50Амма жуьгташа, Далла гӀуллакх деш болу, лоруш болу зударий а, гӀалара хьалхара нах а хьала а гӀовттийна, ПахӀал а, Бар-Нааб а шаьш долчу махкара эккхавайтира[+]. 51[+]Цу гӀалара бахархошна дуьхьал хиларан тоьшаллина шайн когаш тӀера чан дӀа а егийна, векалш Иконе бахара[+]. 52Ткъа мурдаш баккхийберах а, Делан Синах а буьзна бара[+].

#### 14


Икони-гӀалахь

1Иконехь ПахӀал а, Бар-Нааб а гуттар а санна жуьгтийн гуламан цӀа чу вахара. Цара хьехам дика бар бахьана долуш, дуккха а жуьгтий а, кхечу къаьмнех болу нах а Ӏийсах тийшира[+]. 2Амма тешарна реза боцучу жуьгташа кхечу къаьмнех цхьаболу нах Ӏийсах тешначарна дуьхьалбехира, царах дог доккхуш. 3ПахӀала а, Бар-Нааба а цигахь дуккха а хан яьккхира. Везачу Элах лаьцна майрра хьехам бора цара. Кхеран куьйгашца тамашийна хӀуманаш а, билгалонаш а гайтарца Шен къинхетамах болу хаза кхаъ чӀагӀбора Везачу Эло[+]. 4ГӀалара нах бекъабелира. Цхьаберш жуьгташкахьа бевлира, вуьш – векалшкахьа[+].

5Кхечу къаьмнех болчу нехан а, жуьгтийн а шайн хьаькамашца цхьаьна барт хилира векалш сийсаз а бина, царна тӀулгаш детта. 6Иза хаа а хиъна, гӀалара дӀабахара векалш. Уьш Ликона-махкарчу Листар а, Дерба а цӀе йолчу гӀаланашка а, царна гонахарчу меттигашка а арабевлира[+]. 7Цигахь хаза кхаъ кхайкхабора цара.


Листар-гӀалахь

8Листарехь Ӏаш цхьа стаг вара, винчу хенахь дуьйна а когаш лелаш а боцуш, цкъа дӀа а волавалаза[+]. 9Цо а ладугӀура ПахӀала хьехам бечу хенахь. Ша къамел деш цу стаге хьаьжначу ПахӀална гира цуьнан шен товаларх болу тешам[+]. 10«Когаш тӀе хьалагӀатта!» – элира цо заьӀапчуьнга. И стаг, хьала а гӀаьттина, дӀаволавелира[+]. 11ПахӀала динарг а гина, ликонан маттахь маьхьарий хьекха хӀиттира нах: «Вай долчу адамийн суьртехь деланаш баьхкина!» – бохуш[+]. 12Цара Бар-Наабах Зевс элира, ПахӀалах ХӀерми элира, хӀунда аьлча цо къамел алсамо дора. 13Зевс цӀе йолчу цӀунна лерина цӀа дара гӀаланал арахьа. Цу цӀа чохь гӀуллакх деш волчу стага стерчий а далийра, зезагийн кочарш а деара гӀалин кевне, нахаца векалшна лерина сагӀа даккхархьама[+].

14И шайна хезча, тӀера хӀуманаш а этӀош, нахана юкъа а лилхина, мохь бетташ къамел дира векалша Бар-Нааба а, ПахӀала а:[+] 15[+]«ХӀара хӀун ду аша деш дерг? Меттадуьйла! Шу санна, адамаш ма ду тхо а! Оха шуна хаза кхаъ бохьу, шу оцу харц цӀушна тӀера стигал а, латта а, хӀордаш а, царна чохь дерг а кхоьллина волчу дийначу Далла тӀедерзийтархьама[+]. 16Хьалха Цо пурба лора нахана шайн некъашца лела,[+] 17амма Цо Шех тоьшалла дитина, шуна диканиг а деш: стигалара догӀа доуьйтий, шен хенна ялта кхуьуьйтий. Цо шуна кхача а ло, шун дегнаш хазахетарх а дузу»[+]. 18И дешнаш аьлча а, кхарна тӀера сагӀа даккха гӀерташ болу нах халла совцабелира векалшка.

19Антиохера а, Иконера а баьхкинчу цхьаболчу жуьгташа и нах шайна тӀеберзийра. Адамийн тоба, векалшна дуьхьал а яьлла, ПахӀална тӀулгаш детта йолаелира. Эххар а, иза велла моьттуш, такхийна гӀаланах араваьккхира цара[+]. 20Амма мурдаш шена гонах гулбелча, ПахӀал, хьала а гӀаьттина, гӀала юхавеара. ШолгӀачу дийнахь Бар-Наабаца Дерба олучу меттиге дӀавахара иза.


Сири-махкахь йолчу Антиохе векалш юхабахкар

21Цу гӀалахь хаза кхаъ а кхайкхийна, дуккха а мурдаш карийра царна. Цул тӀаьхьа векалш Листаре а, Иконе а, Антиохе а юхабаьхкира. 22Цигахь, мурдаш дегнашца чӀагӀбеш, шайн тешарехь чӀогӀа хила бохуш, Ӏамабора цара. «Вай лан езаш дукха халонаш ю Делан Олалла тӀе а лаьцна, Далла уллохь хилале», – бохура цара[+]. 23Ӏийсах тешачийн хӀора тобанехь тхьамданаш а хӀиттийна, марханаш а кхобуш, доӀанашца уьш тешначу Везачу Элан кара белира векалша[+].

24Цул тӀаьхьа, Писида-гӀалех чекх а бевлла, Пампили-махка баьхкира уьш. 25Перга-гӀалахь хьехам чекх а баьккхина, Аттали-гӀала бахара векалш. 26Ткъа Атталера хӀордкеманца уьш Антиохе дӀабахара. Цигахь Делан кара белла бара уьш, шайна тӀедиллина гӀуллакх дархьама. И гӀуллакх цара хӀинца кхочуш а дира[+].

27Юха а баьхкина, Ӏийсах тешачийн тоба а гулйина, дийцира цара Дала шайгахула диначух а, Цо Шех тешаран неӀ кхечу къаьмнийн нахана схьаелларх а. 28Уьш цигахь мурдашца еххачу хенахь Ӏийра.

#### 15


Ярушалаймехь хилла кхеташо

1[+]ЯхӀуд-махкара Антиохе баьхкинчу наха бохура динан вежаршка: «Аша Муса-пайхамаран Ӏедалехь шаьш сунт ца дайтахь, шу кӀелхьардевр дац»[+].

2Цу тӀехула цхьана агӀор оцу нехан а, вукху агӀор ПахӀалан а, Бар-Наабан а чӀогӀа къовсам белира. ПахӀал а, Бар-Нааб а, шайца кхин накъостий а болуш, Ярушалайме вахийтира, и гӀуллакх векалшца а, Ӏийсах тешачийн тобанийн тхьамданашца а къасто[+]. 3Ӏийсах тешачийн тобано и гӀуллакх тӀе а диллина, дӀабоьлху уьш новкъахь, Пиникехь а, Шамран-махкахь а, севцира. Цигахь цара кхечу къаьмнех нах Далла тӀеберзарх лаьцна дуьйцура. Оцу хаамо массо а Ӏийсах тешачунна хазахетар дахьара. 4Ярушалайме кхаьчча, Ӏийсах тешачийн тобанашкарчу наха а, векалша а, тхьамданаша а тӀеийцира уьш. ПахӀала а, Бар-Нааба а дийцира царна Дала шайгахула динчух дерригенах а лаьцна. 5Парушхошна юкъахь болчу Ӏийсах тешачу наха, хьала а гӀевттина, элира: «Кхечу къаьмнийн нах хедийна хила а беза, цаьрга Муса-пайхамаро тӀедиллина декхарш кхочушде ала а деза».

6Цу хьокъехь векалш а, тхьамданаш а кхеташоне гулбелира. 7[+]Дуккха а дийцинчул тӀаьхьа Кипас, хьала а гӀаьттина, элира: «Вежарий, шуна хаьа, хьалха цкъа Дала хаьржинера со вайна юкъара кхечу къаьмнийн нахана хаза кхаъ кхайкхо, уьш Ӏийсах тешийтархьама[+]. 8[+]Далла девза адамийн дегнаш. Цо гайтира, Ша кхечу къаьмнийн нах тӀеоьцуш хилар, Шен Са а делла, царна а, вайна санна[+]. 9Дала цхьа а тайпа башхо ца йо царна а, вайна а юкъахь, хӀунда аьлча Цо, Шех тешар а делла, хьаналдина церан дегнаш[+]. 10Ткъа хӀинца хӀунда зоь Дела, вайн дайшка а, вайга а бахьа ца белла мохь мурдийн яьӀнаш тӀе а биллина[+]? 11Амма вай теша, кхечу къаьмнийн нах санна, Везачу Эло Ӏийсас къинхетам бар бахьанехь вай кӀелхьардевр хиларх»[+].

12ТӀаккха массо а, дӀа а тийна, Дала кхечу къаьмнийн нахана юкъахь ПахӀалехула а, Бар-Наабехула а дайтинчу тамашийначу хӀуманех а, билгалонех а долчу цу шиннан дийцаре ладугӀуш вара. 13Уьш бевлча, Якъуба элира: «Вежарий, ладогӀалаш соьга[+]. 14ШамӀа-Кипас дийцина вайна Дала юьхьанца кхечу къаьмнийн нехан гӀайгӀа барх а, царна юкъара Шена нах харжарх а лаьцна. 15Цунах лаьцна пайхамарша а аьлла хӀокху дешнашца:

16[+]„Цул тӀаьхьа Аса, юха а веана, дохийна долу Даудан четар тодийр ду.
Цуьнан саьлнаш метта а хӀиттийна, ирахӀоттор ду иза,
17-18кхечу нахе Веза Эла каравайтархьама а,
Сан дола даьллачу халкъашка Иза лахийтархьама а.
Иштта боху и дерриге а хӀуманаш абадехь дуьйна дӀахоуьйтуш волчу Везачу Эло“[+].

19Цундела суна хета, Далла тӀе бахка луучу кхечу къаьмнийн нахана вай дуьхьало ян ца оьшу аьлла. 20[+]Мелхо а, цаьрга кехат яздан деза вай, цӀуша бехйина хӀума ма яа аьлла а, нахаца леларх а, садукъдина дайинчу бежанийн жижигах а, цӀийх а ларло аьлла а[+]. 21Муса-пайхамаро тӀедиллинарг массо а гӀалахь хӀора Далла леринчу шоьтан дийнахь дукха хенахь дуьйна а хӀора гуламан цӀийнахь хьоьхуш ма ду».


Кхеташоно хийрачу мехкашкарчу вежаршка яздина кехат

22Векалийн а, тхьамданийн а Ӏийсах тешачу тобанера массаьрца а барт хилира шайна юкъара ПахӀалца а, Бар-Наабаца а Антиохе масех стаг вахийта. Цара хаьржира Сали а, Бар-Сабба аьлла кхин цӀе йоккху ЯхӀуд а. И ши стаг вежаршна юкъахь куьйгалхо вара[+]. 23Цаьргахула хӀара чулацам болу кехат дахьийтира цара:

«Векалшкара а, тхьамданашкара а, массо а шун вежаршкара а.

Антиохера а, Сирера а, Киликера Ӏийсах тешачу кхечу къаьмнийн нахе.

Маршалла ду шуьга!

24Тхоьга хаам кхаьчна, шу долчу тхох дӀакъаьстина болу нах баьхкина аьлла, оха цига хьовсийна боццушехь. Цара шуна юкъахь шайн хьехамашца сингаттамаш баьхна боху[+]. 25Цундела оха сацам бина, тхайна юкъара масех стаг а хаьржина, уьш тхан хьомечу Бар-Наабаца а, ПахӀалца а шу долчу дӀабахкийта. 26Вайн Дала леррина къобалвинчу Ӏийса-Элан дуьхьа шайн дахар кхерамечу хьоле хӀиттийна нах бу уьш. 27Хаьржина волу ЯхӀуд а, Сали а воуьйту оха, тхаьш яздинарг цаьрга барта тӀечӀагӀдайта. 28Делан Синан а, тхан а лаам бу шуна кхин хало ца ян, хӀара тӀедиллинарг доцург:[+] 29ЦӀушна сагӀина еана хӀума ца яар, цӀийх а, садукъдина дайинчу бежанийн жижигах а, нахаца леларх а лардалар.

И дерриге а кхочушдахь, аша дика гӀуллакх дийр ду.

Марша Ӏойла шу!»

30Бахийтинарш Антиохе кхечира. Цигахь, Ӏийсах тешачийн тоба гул а йина, цаьрга кехат дӀаделира цара. 31И дешча, дегнаш иракарахӀитточу цу хаамах самукъадаьлла бара нах. 32ЯхӀуд а, Сали а ши пайхамар вара. Шайн дешнашца динан вежарийн дегнаш чӀагӀдеш, иракарахӀиттош бара уьш[+]. 33-34Цара жимма хан яьккхира цигахь. Цул тӀаьхьа динан вежарша, декъал а бина, диканиг хилар лаарца векалш болчу дӀахьовсийра уьш[*].

35ПахӀал а, Бар-Нааб а Антиохехь сецира. Цигахь цара а, цаьрца болчу дуккха а кхечара а Везачу Элах долу дош хьоьхура[+].


ПахӀална а, Бар-Наабана а юкъара къовсам

36Цул тӀаьхьа жимма хан яьлча, ПахӀала элира Бар-Наабе: «Вай Везачу Элах долу дош кхайкхийначу массо а гӀала а гӀой, динан вежарий муха Ӏаш бу хьовсий», – аьлла. 37Бар-Наабана шеца, Марк олий, кхин цӀе йоккхуш волу Яхьъя схьаэца лиира[+]. 38[+]Амма ПахӀал реза вацара, шаьш Пампилехь Ӏадда а дитина, болх чекхбаккхалц ца Ӏийна волу стаг шайца схьаэца[+]. 39Цу тӀехула царна юкъахь баьлла къовсам бахьанехь дӀасакъаьстира и шиъ. Бар-Нааб, шеца Марк а эцна, хӀордкеманца Кипре вахара. 40Ткъа ПахӀала Сали хаьржира. Динан вежарша декъал а вина, новкъа велира иза[+]. 41Сири-махка а, Килик-махка а вахара иза. Цигахь цо Ӏийсах тешачийн тобанаш чӀагӀйора.

#### 16


Тимапи ПахӀалах а, Салих а дӀакхетар

1ПахӀал хьалха Дербе а, юха Листаре а веара. Цигахь Ӏаш Ӏийсан мурд вара, Тимапи цӀе а йолуш. Цуьнан нана Ӏийсах тешаш йолу жуьгти яра, ткъа да грек вара[+]. 2Листарехь а, Иконехь а динан вежарша хаза дош олура Тимапих лаьцна. 3Гена новкъа волуш, иза шеца вига а лиъна, ПахӀала Тимапи сунт вира. Цу меттехь Ӏаш болчу жуьгтийн дуьхьа дира цо иза, хӀунда аьлча царна хаьара Тимапин да грек вуйла[+]. 4ГӀалара гӀала а воьдуш, ПахӀала а, Тимапис а Ярушалаймехь векалша а, тхьамданаша а кхечу къаьмнийн нахана хьарам дина тӀедиллинарг дӀахоуьйтура[+]. 5Цу гӀуллакхо Ӏийсах тешачийн тобанаш иракарахӀиттайора, церан тешар чӀагӀдора, денна а и тобанаш стамлора, Ӏийсах тешнарш алсамбовлуш[+].


ПахӀална, сурт хӀоьттича, Македонера стаг го

6Делан Сино бакъо ца елира ПахӀалгӀарна Асиа-махкахь хьеха, цундела церан некъ Пхьарга-махкахула а, Галата-махкахула а бара[+]. 7Миси-мехкан дозанна тӀекхаьчча, церан лаам хилира Битхьуни-махка баха, амма Ӏийсан Сино ца магийра царна иза[+]. 8ТӀаккха уьш, Миси-махкахула чекх а бевлла, Троя-гӀала баьхкира[+]. 9Буьйсанна, сурт а хӀоьттина, Македонера цхьа стаг гира ПахӀална. Цу стага дийхира: «Македоне схьа а волий, тхуна гӀо дехьа», – аьлла. 10И сурт хӀоьттинчул тӀаьхьа тхан сацам хилира, Дала тхоьга кхойкху, царна хаза кхаъ бовзийта аьлла. Тхо цу сохьта Македоне даха новкъа девлира.


Пилап-гӀалара Лидия Далла тӀе ерзар

11Троя-гӀалара тхо нийсса Самотраке дӀакхечира, ткъа цигара шолгӀачу дийнахь грекийн Неаполе дахара. 12Неаполера дӀа тхан некъ римхой Ӏаш болчу Македон-мехкан коьртачу гӀала Пилапе бара. Цу гӀалахь оха масех де даьккхира[+]. 13Шоьтан дийнахь, гӀалин кевнах ара а девлла, хи тӀе даьхкира тхо. Тхуна моьттура цигахь Делах тешаш берш доӀане гулло дукха хьолахь. Охьахевшина, цигахь гулбеллачу зударшца къамеле девлира тхо. 14Царна юкъахь Тхьайтир-гӀалара еана, Лидия цӀе йолуш цхьа зуда яра. Иза цӀен деза кӀадеш духкуш яра. Лидия Дела лоруш яра. ПахӀале ладоьгӀучу хенахь Везачу Эло дог схьадиллира цуьнан, ПахӀала дуьйцучух тешийтархьама[+]. 15Цо а, цуьнан цӀерачара а шаьш хих чекхбахийтира. Лидияс тхоьга чукхайкхира: «Со Элах тешаш шаьш лоруш елахь, сан хӀусаме а дуьйлий, хьошалгӀахь Ӏе», – аьлла. Тхо и йолчу дахара[+].


Пилап-гӀалахь ПахӀал а, Сали а дӀалоцу

16Цкъа доӀа дечу метте тхо дӀадоьлхучу хенахь новкъахь тхуна дуьхьалкхийтира цхьа йоӀ-ялхо. Хиндерг хоуьйтуш жин дара цунна чохь. Шен хӀусамдайшна боккха пайда бахьара цу ялхочо, нахана хиндерг а дуьйцуш. 17ПахӀална а, тхуна а тӀаьхьа а йогӀуш, мохь беттара цу йоӀа: «ХӀара нах Веза Воккхачу Делан ялхой бу! КӀелхьарваларе боьду некъ кхайкхош бу хӀорш!» – бохуш[+]. 18Цо хӀора дийнахь беттара и мохь. Эххар а, собар кхача а дина, ПахӀала, юха а вирзина, элира жине: «Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан олаллин цӀарах ас омра до хьоьга: арадала цунна чуьра!»

Цу сохьта жин йоӀанна чуьра араделира[+]. 19ХӀусамдай кхийтира йоӀа шайна бахьаш болчу пайданах шаьш довларх. Цара ПахӀал а, Сали а, схьа а лаьцна, гӀалин хьаькамашна тӀе майдане дӀатакхийра. 20Римхойн кхелахошна тӀе уьш схьа а балийна, элира цара: «ХӀара нах жуьгтий бу. ХӀорш бахьана долуш вайн гӀалахь синтеме дац. 21Кхара дуьйцуш долу гӀиллакхаш вайна, римхошна, я тӀеэца а, я лело а товш дац»[+]. 22Гулбелларш, бехкаш дохучарна тӀе а тайна, ПахӀална а, Салина а дуьхьалбевлира. Кхелахоша, тӀера хӀуманаш дӀа а яхий, кхарна гӀожмаш етта элира[+]. 23ЧӀогӀа етта а йиттина, набахти чу кхиссира векалш, гӀаролан хьаькаме леррина хӀорш ларбе а аьлла. 24И омра хезча, гӀаролан хьаькамо уьш чуьрчу цӀа чу боьхкира, дечиган буржалш а тоьхна[+].

25Буьйса юккъе яханчу хенахь ПахӀал а, Сали а доӀанаш деш а, Далла лерина назманаш олуш а вара, ткъа кхин болу тутмакхаш цаьрга ладугӀуш бара[+]. 26ЦӀеххьана, ерриг а набахти меттах а хьовш, чӀогӀа мохк бегийра. Массо а неӀ дӀаеллаелира, массо а тутмакхийн гӀоьмаш охьаийгира[+]. 27Самаваьллачу гӀаролан хьаькамна массо а неӀ йиллина гира. Тур а даьккхина, ша-шена тоьхна, вала гӀерташ вара иза. Цунна моьттура чубоьхкинарш бевдда[+]. 28Амма ПахӀал кхиира мохь тоха: «Ма велахь хьо хӀаллак! Тхо дерриш а кхузахь ду!» – аьлла.

29«Серло я!» – аьлла, омра а дина, набахти чу хьаьдира хьаькам. Вега а веш, ПахӀална а, Салина а хьалха горавуьйжира иза[+]. 30И шиъ ара а ваьккхина, цо хаьттира: «Хьомсара элий, ас хӀун дан деза? Муха кӀелхьарвала веза со?» – аьлла[+].

31«Везачу Элах Ӏийсах теша хьо, – аьлла, жоп делира цара, – тӀаккха хьо а, хьан цӀеранаш а кӀелхьарбевр бу»[+]. 32ТӀаккха цара Везачу Элах долу дош хьийхира цунна а, массо а цӀерачарна а. 33Буьйсанна, оцу хан яьллачу хенахь, набахтин хьаькамо церан чевнаш йилира. Цо а, цуьнан цӀерачара а цу сохьта шаьш хих чекхбахийтира[+]. 34Юха уьш шен цӀа а бигна, царна шун хӀоттийра цо. Набахтин хьаькам шен цӀерачаьрца хазахеташ вара, хӀунда аьлча иза Делах тешнера[+].

35Де тӀекхаьчча, кхелахоша эпсарш бахийтира набахте, омра а дина: «И нах дӀахеца», – аьлла.

36Набахтин хьаькамо элира ПахӀале: «Кхелахоша хьо а, Сали а дӀахеца аьлла! Шуьшиъ маьрша дӀаваха йиш йолуш ву!»

37Амма ПахӀала элира: «Цхьа а кхел а ца еш, етта а йиттина, набахти чу кхиссира цара тхо, Риман бахархой[*] доллушехь. Ткъа хӀинца тхо къайлаха дӀахеца гӀерта уьш? ХӀан-хӀа, шаьш, схьа а баьхкина, тхо арахеца деза цара»[+].

38Эпсарша дӀаэлира и дерриге а кхелахошка. ПахӀал а, Сали а римхо ву аьлла хезча, уьш кхерабелира. 39Схьа а баьхкина, хӀара шиъ къинтӀера а ваьккхина, набахтера араваьккхира цара, гӀалара дӀагӀахьара аьлла, дехар а дина[+]. 40Набахтера араваьлча, ПахӀал а, Сали а Лидиян цӀа чу вахара. Цигахь динан вежаршца вовшах а кхетта, уьш иракарахӀиттийра цара. Цул тӀаьхьа хӀорш кхин дӀа а бахара[+].

#### 17


Тассалник-гӀалахь адам карзахдалар

1Уьш, Ампиполехула а, Аполлонехула а чекх а бевлла, Тассалник-гӀала баьхкира. Цигахь жуьгтийн гуламан цӀа дара[+]. 2Ша гуттар а ма-ваххара, кхаа шоьтан дийнахь цу чу а воьдуш, Делан Йозанаш тӀера масалш а далош, нахаца къамел дора ПахӀала[+]. 3Цо дуьйцура цигахь гулбеллачу нахана Дала леррина Къобалвинчун баланаш лан дезарх а, веллачуьра Иза денваларх а лаьцна. Ас шуьга вуьйцуш волу и Ӏийса Дала леррина Къобалвинарг ву бохура ПахӀала[+]. 4Царах цхьаберш, Ӏийсах а тешна, ПахӀалах а, Салих а дӀакхийтира. Далла Ӏамал еш болу дуккха а Грекийн-махкара нах а, лоруш болу зударий а бара царна юкъахь.

5Амма тӀаьхьа ца хӀиттина, Ӏийсах а ца тешна, хьагӀ лаьцна болу жуьгтий, гӀалин майданара харцахьа лела нах схьа а эцна, тобане а гулбелла, гӀала марсаяха хӀиттира.

Ясонан цӀийна улло а баьхкина, ПахӀал а, цуьнан накъостий а халкъана хьалха хӀитто гӀертара уьш[+]. 6ПахӀалгӀар ца карийча, цара Ясон а, кхин а цхьаболу динан вежарий гӀалин хьаькамашна тӀе дӀатакхийра, маьхьарий а хьоькхуш: «Кху дуьненан а синтем байина хӀара нах хӀинца кхуза а кхечи, 7Ясона хӀорш тӀе а ийци! Берриш хӀорш паччахьо тӀедиллинчунна дуьхьал бовлуш бу, кхара кхин паччахь ву боху, иза Ӏийса ву а боху»[+]. 8Цу хаамо адам а, гӀалара Ӏедал а карзах даьккхинера. 9Ясонера а, вукху динан вежаршкара а закъалт[*] а даьккхина, уьш дӀахийцира цара.


Векалш Берия-гӀалахь

10Динан вежарша ПахӀал а, Сали а цу сохьта буьйсанна Берия олучу гӀала дӀавахийтира. Цига дӀа а кхаьчна, уьш жуьгтийн гуламан цӀийне бахара. 11Кхузарчу нехан дегнаш Тассалникерачарел алссам делладелла дара цо дуьйцург тӀеэца. Цара боккхачу лаамца тӀеийцира дош. Делан Йозанаш а Ӏамадора цара, денна а ПахӀала дуьйцург бакъ дуй хаархьама. 12Ӏийсах тийшира дуккха а жуьгтий а, грекийн хьалдолу зударий а, тоъал божарий а. 13Тассалник-гӀалахь болчу жуьгташна Берия-гӀалахь ПахӀала Делан дош хьехний хиъча, уьш цига баьхкира, адам карзах а доккхуш. 14ТӀаккха динан вежарша ПахӀал сихонца хӀордан йисте дӀавахийтира, ткъа Сали а, Тимапи а цигахь сецира. 15ПахӀал новкъа воккхучара иза Атина-гӀала дӀавигира. Цуьнгара Салига а, Тимапига а дахьа кост а эцна, сиха цхьаьнакхетархьама новкъабевлира уьш.


ПахӀал Атинехь

16Сали а, Тимапи а схьаваре хьоьжуш, Атинехь холчохь вара ПахӀал, хӀунда аьлча гӀала юьззина цӀуш бара цунна гуш[+]. 17Жуьгтийн гуламан цӀа чохь жуьгташца а, Далла Ӏибадат дечу грекашца а, тӀаккха хӀора дийнахь базаран майданахь цигахь хуьлучу нахаца а къамел дора цо. 18Эпикураш а, стоикаш а аьлла, шайх цӀе йоккхучу цхьаболчу Ӏилманчаша къуьйсура цуьнца. Царах цхьаболчара бохура: «ХӀара хабарча хӀун ала гӀерташ ву?», вукхара бохура: «Иза, схьагарехь, хийра деланаш буьйцуш верг ву». Цара иштта алар бахьана дара ПахӀала Ӏийсах а, веллачуьра денваларх[*] а лаьцна дийцар. 19Цара иза, схьа а лаьцна, лаккхарчу кхеташоне валийра: «Ахь хьоьхуш долу керла хӀума тхан хаа таро йолуш дуй?» – аьлла[+]. 20«ХӀунда аьлча цхьа тамашийна хӀума ду тхуна хезнарг, цундела иза хӀун ду хаа лаьара тхуна?» 21(Атина-гӀалин бахархойн а, цаьрца Ӏаш болчу кхечу мехкашкарчу нехан а чӀогӀа самукъадолура массо а хенахь керлачуьнга ладугӀуш я керланиг дуьйцуш.)

22Кхеташонна юккъе а хӀоьттина, ПахӀала элира: «Атинахой, суна го шу къаьсттина суьпа нах дуй, 23хӀунда аьлча шун гӀалахула езачу меттигашкахула чекхволуш, суна карийра шена тӀехь сагӀа доккху тӀулг. Цу тӀехь яздина дара: „Вевзаш воцучу Далла“. Цундела шайна мила ву а ца хууш, аша Ӏибадат деш волу Дела ву ас шуна вуьйцург. 24[+]Дуьне а, цу чохь дерг а кхоьллина волу, стигалан а, лаьттан а Эла волу Дела куьйга динчу цӀенош чохь Ӏаш вац[+]. 25Адамийн куьйгаша Далла гӀуллакх деш делахь а, Цунна хӀума а оьшуш дац. Цо Ша ло адамна дахар а, садеӀар а, кхин дерриге а[+]. 26Цхьана адамах Цо кхоьллира массо а адамийн халкъаш, уьш массо а Лаьтта тӀехь Ӏайтархьама, хьалххе царна цхьа билггала заманаш а, Ӏан меттиг а къастийна,[+] 27цаьрга Дела лахийтархьама: цара Иза лаха а тарло, царна Иза каро а тарло (бакъдерг аьлча, Иза вайна хӀоранна а генахь-м вац). 28ХӀунда аьлча

„Иза бахьана долуш вай дехаш а, меттахдовлуш а, Ӏаш а ду“.

Шун цхьаболчу байташ язъярхоша аьлла:

„Тхо Цуьнан бераш ду“[+].

29Иштта, Делан бераш долчу вайна мотта ца оьшу Дела адаман хьекъалца а, говзаллица а кхоьллинчу тӀулгах, я деших, я детих тера ву[+]. 30ХӀума ца девзаш яьккхинчу ханна Дала бехке ца до шу, амма хӀинца массо а адамашка, массанхьа а, лелийначунна дохко а довлий, Шена тӀедерза аьлла, омра до Цо[+]. 31ХӀунда аьлча Цо билгалдаьккхинчу дийнахь Ша къастийначу Стагехула дерриг а дуьненна нийсонца кхел йийр ю, массарна а тоьшаллина Иза веллачуьра ден а вина»[+].

32Велларг денварх лаьцна хезча, цхьаберш ца бешаш бела хӀиттира, ткъа вукхара бохура: «Цунах лаьцна тӀаккхахула ладогӀа луур ду тхуна». 33ПахӀал царна юкъара дӀавахара. 34Цхьаберш, цунна тӀаьхьа а хӀиттина, Ӏийсах тийшира. Царна юкъахь бара лаккхарчу кхеташонан декъахо волу Дайнас а, Дамират цӀе йолу зуда а, кхиберш а.

#### 18


ПахӀал Коринт-гӀалахь

1Цул тӀаьхьа ПахӀал Атина-гӀалара дӀа а вахана, Коринт-гӀала веара. 2Цигахь цунна карийра Ӏакхила цӀе а йолуш, Понта-махкара схьаваьлла волу цхьа жуьгти. Ӏакхила шен зудчуьнца ПхьаьрскӀилатаца Итали-махкара схьавеана вара, хӀунда аьлча Калабди-паччахьо массо а жуьгташка Рим-гӀалара дӀагӀо аьллера. ПахӀал Ӏакхилий, Парскилий ган веара[+]. 3Уьш, ша санна, четарш деш буйла хиъча, иза цаьрца болх а беш сецира. 4ХӀора шоьтан дийнахь жуьгтийн гуламан цӀийнехь къамел дора цо, жуьгтий а, грекаш а Ӏийсах тешийта гӀерташ[+].

5Македонера Сали а, Тимапи а схьавеача, ПахӀала шен ерриг а хан хьехамаш беш дӀахьора. Цо тоьшалла дора жуьгташна хьалха, Дала леррина Къобалвинарг Ӏийса ву бохуш[+]. 6Амма цара дуьхьалонаш а еш, дов дора цунна. ТӀаккха ПахӀала, шен бедарш тӀера чан дӀа а егийна, элира цаьрга: «Къа а, бала а шайн бехкенна хуьлда шуна, со хӀуманна а бехке вац. ХӀинца со кхечу къаьмнийн нах болчу воьду»[+]. 7Гуламан цӀа чуьра ара а ваьлла, Дела лоруш волчу Тата-Йовсут цӀе йолу стаг волчу вахара иза. Татин цӀенош гуламан цӀенна уллохь дара. 8Жуьгтийн гуламан цӀийнан хьаькам волу Крисп а, берриге а цуьнан цӀеранаш а Ӏийсах тийшира. ПахӀале ладоьгӀна болу дуккха а Коринт-гӀалара бахархоша, Ӏийсах а тешна, шаьш хих чекхбахийтира[+].

9Цкъа буьйсанна ПахӀална сурт хӀоьттира. Везачу Эло элира цуьнга: «Кхера ма кхера! Нахаца къамел кхин а де, вист ца хуьлуш ма Ӏе! 10ХӀунда аьлча Со хьоьца ву, цхьаьнгге а хьуна вон болх а балур бац – кху гӀалахь Сан дуккха а нах ма бу», – аьлла. 11Цхьана шарахь эха шарахь Ӏийра цигахь ПахӀал, нахана Делан дош хьоьхуш.

12Цу хенахь Ахай-мехкан куьйгалхо Гилани вара. Жуьгташа, вовшах а кхетта, ПахӀал, схьа а лаьцна, цунна тӀе кхеле валийра. Цара бохура: 13«ХӀокху стага нахана хьоьхуш долу Далла де боху гӀуллакх вайн Ӏедалца догӀуш дац».

14ПахӀал вистхилла а валале, Гиланис элира жуьгташка: «Нагахь санна цхьа зулам я вон болх хиллехь, сан бахьана хир дара шуьга, жуьгташка, ладогӀа. 15Амма дерриг а гӀуллакх дешнашца а, цӀерашца а, шун Ӏедалца а доьзна ду, цундела шаьш къастаде иза. Суна цу гӀуллакха тӀехь кхелахо хила ца лаьа»[+]. 16Цо лаьхкира уьш кхел ечуьра. 17ТӀаккха цара, гуламан цӀийнан хьаькам волу Состанам схьа а лаьцна, кхел ечу цӀийна хьалха цунна йиттира. Амма Гиланин цхьана а кепара бала ца хилира цу белхан.


ПахӀал Антиохе юхавар

18[+]Цигахь дуккха а деношкахь Ӏийна, Сири вахара ПахӀал, динан вежарий а битина. ПхьаьрскӀилат а, Ӏакхила а дара цуьнца. Кенахари цӀе йолчу меттехь шен месаш дӀалергира цо, ша Далла хьалха дина ваӀда кхочушдар билгалонна[+]. 19Уьш Эпас-гӀала кхечира. ПхьаьрскӀилата а, Ӏакхила а цигахь сецира. ПахӀал ша жуьгтийн гуламан цӀийне вахара, жуьгташца къамел дархьама[+]. 20Цара дийхира цуьнга, шайца кхин а Ӏе аьлла, амма иза реза ца хилира. 21Ткъа, дӀавоьдуш, цо элира: «Далла лаахь, со юхавогӀур ву шу долчу». Цул тӀаьхьа иза хӀордкеманца Эпас-гӀалара дӀавахара[+].

22ХӀордан йистехь йолчу Кхесрин-гӀала а веана, цигахь ца соцуш, Ярушалайме, лома, хьалавахара ПахӀал. Цигара Ӏийсах тешачийн тобане маршалла а хаьттина, Антиохе охьавахара иза. 23Цигахь жимма хан а яьккхина, кхидӀа а шен некъ бира цо, Галатин а, Пхьаргин а мехкашкара цхьана гӀалара вукху гӀала а воьдуш, массо а мурдаш шайн Ӏийсах тешарехь чӀагӀ а беш[+].


Апа-Леса

24Апа-Леса цӀе йолу цхьа жуьгти веара Эпас-гӀала. Иза Искандар-гӀалара схьаваьлла вара. Къамелана говза а волуш, Делан Йозанаш дика девзаш вара иза[+]. 25Цунна дика хаьара Везачу Элан некъах лаьцна. Даггара а, нийса а дуьйцура цо Ӏийсах лаьцна, Яхьъяс нах хих чекхбахарх лаьцна бен шена ца хуъушехь[+]. 26Цо майрра дуьйцура гуламан цӀийнехь. ПхьаьрскӀилатана а, Ӏакхилана а цо дуьйцург хезча, цара иза шайн цӀа дӀа а вигна, кхин а дика кхетош Дала нахана беллачу некъах лаьцна дийцира цунна[+]. 27Ахай-махка ваха цунна лиъча, динан вежарша цунна гӀонна цигахь болчу мурдашка кехат яздира, хӀара тӀеэца аьлла. Цига ша дӀакхаьчча, цо доккха гӀо дира Делан лаамца Ӏийсах тешначарна[+]. 28Цо нахана хьалха жуьгтий къарбора, Делан Йозанашна тӀе а чӀагӀдеш, Дала леррина Къобалвинарг Ӏийса ву бохуш[+].

#### 19


ПахӀал Эпас-гӀалахь

1Апа-Леса Коринтехь волчу хенахь, ломан некъашкахула чекх а ваьлла, Эпас-гӀала веара ПахӀал. Цигахь масех мурд а карийна,[+] 2цо хаьттира: «Шаьш Ӏийсах тешначу хенахь Делан Са тӀеийцирий аша?» – аьлла.

Цара элира цуьнга: «Тхуна-м ца хезна Делан Са адамашна тӀедуссу бохуш».

3«ТӀаккха хих чекхдовлар муьлхачу тайпана хилла шун?» – аьлла, хаьттира цо.

«Яхьъяс Ӏама ма-дарра хилла-кх», – аьлла, жоп делира цара[+].

4[+]Юха ПахӀала элира: «Яхьъяс хих чекхдахар, стаг, дохко а ваьлла, Далла тӀевирзина аьлла, дара. Цо кхойкхура шена ТӀаьхьавогӀучух тешаре, ма-дарра аьлча, Ӏийсах тешаре»[+].

5И шайна хезча, цара шаьш Везачу Элан Ӏийсан дола довлуш, хих чекхдахийтира[+]. 6ПахӀала тӀе куьйгаш а дехкина, царна тӀе Делан Са доьссича, уьш тайп-тайпана тамашийна меттанаш дийца а, Делера болу хаам бан а хӀиттира[+]. 7Уьш верриг а шийтта гергга стаг вара.

8ПахӀала жуьгтийн гуламан цӀийне а веана, кхаа баттахь, ца кхоьрруш, хьеха а хьийхира, къийса а къийсира, жуьгтий ша Делан Олаллех лаьцна дуьйцург бакъ хиларх тешо гӀерташ[+]. 9Амма царах цхьаберш, дар а белла, Ӏийсах ца тешна юхабевлира, нахана хьалха Везачу Элан некъах лаьцна харцдерг а дуьйцуш. ПахӀал уьш болчуьра дӀавахара, шеца Ӏийсан мурдаш а эцна. Цо хӀора дийнахь къуьйсура Тиранан долахь долчу, нах гуллучу цӀийнехь. 10Иштта шина шарахь хилира, цундела Асиа-махкахь бехачу берриг а жуьгташна а, грекашна а Везачу Элах долу дош хезнера.


Динан коьртачу ден Сакхавин ворхӀ кӀант

11Дала ПахӀалан куьйгашца инзаре хӀуманаш дора. 12Цо куьг тоьхна йовлакхаш а, хьалха ухкурш а дӀа а кхоьхьуш, цомгуш болчу нахана тӀейохкура. Цу нахана дарба хуьлура, ткъа жинаш долчарна чуьра уьш арадовлура[+].

13ГӀалара гӀала а боьлхуш, нахана чуьра жинаш арадохуш лелаш болу цхьаболу жуьгтий, цомгушчу нахана тӀехӀиттича, Везачу Элан Ӏийсан цӀе йоккхуш хуьлура: «ПахӀала Шех лаьцна дуьйцучу Ӏийсан дуьхьа арадала цу стагана чуьра», – олий[+]. 14Изза дора жуьгтийн динан коьртачу ден Сакхавин ворхӀ кӀанта а.

15Амма цкъа жино элира цаьрга: «Ас Ӏийса а къобалво, ПахӀал а вевза суна, ткъа шу муьлш ду?» – аьлла[+].

16И жин шена чохь долу стаг вежарех летира. Етта а йиттина, церан хӀуманаш, этӀош, дӀа а кхийсина, царна тӀехь толам баьккхира цо. Берзина, чевнаш йина а болуш, цу цӀа чуьра аралилхира вежарий. 17И хилларг Эпас-гӀалахь бехачу массо а жуьгташна а, грекашна а хиира. Уьш чӀогӀа кхерабеллера. Везачу Элан Ӏийсан цӀе кхин а сов лорура цара. 18Дуккха а Ӏийсах тешнарш богӀура шайгара девллачу къинойх лаьцна дийца а, даре дан а[+]. 19Ткъа бозбунчалла лелийначу дуккха а наха, шайн тептарш гул а дина, массарна а хьалха дагийра. Церан мах лерича, иза бара шовзткъе итт эзар драхма цӀе йолу дато ахча. 20И тамашийна хиламаш бахьана долуш Везачу Элах долу дош шуьйра даьржаш а, нуьцкъала хуьлуш а дара[+].


Эпас-гӀала карзахъялар

21И хӀума хиллачул тӀаьхьа Македонехула а, Ахаехула а Ярушалайме ваха сацам бира ПахӀала. Цо элира: «Цигахь хилча, со Рим ган а декхарийлахь ву», – аьлла[+]. 22Цо шен накъостех шиъ, Тимапи а, Арсати а, Македоне вахийтира, ткъа ша Асиахь сецира[+].

23Оцу муьрехь Везачу Элан некъана дуьхьал дуккха а адамийн карзахдовлар хилира. 24Дамарти цӀе а йолуш, цхьа дато пхьар вара Ӏаш. Цо детих Артеми цӀе йолчу цӀунна лерина кегийра цӀенош дора. Цо а, цуьнан накъосташа а бечу балхо царна дуккха а пайда хуьлуьйтура. 25Дамартис, шен накъостий а, кхин пхьераш а гулбина, элира: «Вежарий, шуна хаьа, вайн белхах вайна дика пайда хуьлийла. 26Шуна гуш а, хезаш а ду оцу ПахӀала хӀокху Эпас-гӀалахь хилла ца Ӏаш, ерриг а Асиа-махкахь адам тешийна хилар, адамийн куьйгашца кхоьллина деланаш, деланаш бац бохуш[+]. 27Вайна хӀоьттина болу кхерам, хӀара вай беш болу болх нахана дош ца хетар хилла ца Ӏа. Вайн сийлахьчу зуда-делан Артемин цӀа хӀумма а доцург хир ду, ткъа цуьнан шен а, ерриг а Асиа-махко а, дуьнено а лоруш йолчу, сийлалла довр ду».

28И къамел а хезна, оьгӀазбахана уьш маьхьарий хьекха хӀиттира: «Сийлахь ю Эпасера Артеми!» – бохуш. 29Ерриг а гӀала карзахъелира. Адамаш гӀалахь нах гуллучу метте – театре дӀахьаьлхира, шайца ши македонхо, ПахӀалан накъостий, Гаяс а, Арестах а, такхийна[+]. 30ПахӀал нах гулбеллачу метте ваха лууш вара, амма мурдаша ца вахийтира иза. 31Цу хенахь Эпас-гӀалахь Ӏаш болчу кхуьнан доттагӀаша, Асиин маьӀ-маьӀӀерачу меттигашкара куьйгалхоша шайн хьадалчаш бахкийтира нах гулбеллачу ма гӀахьара аьлла. 32Цу хенахь вовшахкхетта нах боьхна бара. Цхьаболчара, цхьаъ бохуш, маьхьарий деттара, вукхара – важа, ткъа дукхахболчарна шаьш хӀунда гулделла а ца хаьара. 33Жуьгташа аларца нахана юкъара Искандар цӀе йолу цхьа стаг схьаваьккхира. Иза, куьг а айина, адамийн гӀовгӀа сацо гӀоьртира, дерг дийцархьама. 34Амма иза жуьгти вуй хиъча, наха цхьабосса маьхьарий хьаькхира. Шина сахьтехь гергга диттира цара маьхьарий: «Сийлахь ю Эпасера Артеми!» – бохуш.

35ГӀалара йозанчас дӀатедира адам: «Эпасера нах! Дуьнен чохь хьанна ца хаьа, Эпас-гӀала сийлахьчу Артемин цӀа а, стигалара охьабоьжна, беза лоруш болу тӀулг а ларбеш юйла? 36Цуьнан шеко йоцу дела шу синтеме а, сих ца луш а хила деза. 37Аша кхуза хӀара ши стаг валийна, амма кхара вайн Артемин цӀа чуьра хӀумма а ца лачкъийна, я цунна лен а ца лийна хӀорш. 38Нагахь санна Дамарти а, цуьнца болу кхин пхьераш а цхьаъ бехке хеташ белахь, царна кхел а ю, кхелахой а бу: вовшашка кхеле кхайкха, шайна лаахь. 39Нагахь санна шун кхин ала а, хатта а хӀума делахь, иза вай чӀагӀбинчу гуламехь къастор ду. 40Тахана хиллачу хӀокху гӀовгӀанашна вай бехке дарна кхерам бу. Цхьа а бахьана дац хӀара хилларг нийса дара ала». Иза а аьлла, цо адам дӀадахийтира.

#### 20


ПахӀал Македонийн махкахь а, Грекийн махкахь а

1Адамийн карзахдийларш дӀасевцча, Ӏийсан мурдаш схьа а кхайкхина, цаьрга дог иракарахӀоттош къамел а дина, церан Ӏодика а йина, Македоне дӀавахара ПахӀал[+]. 2Ша воьдучу новкъахь нахана тӀекхаьч-кхаьчначохь Ӏийсах тешачийн дог ойуш дерг дуьйцура цо. Юха иза грекийн махка веара. 3Цигахь цо кхо бутт баьккхира. Сири-махка иза дӀаваха кечвеллачу хенахь жуьгташа къайлаха барт бира цунна дуьхьал. Цо сацам бира, Македонехула Сири-махка юхаваха[+]. 4Цуьнца бара накъостий: Берия-гӀалара Пирран кӀант Сопатар а, Тассалник-гӀалара Арестах а, Секант а, Дерби-гӀалара Гаяс а, Тимапи а, Асиа-махкара шиъ – ТихӀак а, ТрахӀим а[+]. 5Уьш, хьалххе дӀа а бахана, Троя-гӀалахь тхоьга хьоьжуш Ӏаш бара[+]. 6Пилап-гӀалара хӀордкеманца дӀадахара тхо[*], совсазчу баьпкан деза денош дӀадевлча. Пхи де даьлча, Троя-гӀалахь царах дӀа а кхетта, цигахь кӀира даьккхира оха[+].


ПахӀала Троя-гӀалин Ӏодика йо

7КӀийрандийнахь тхо бепиг дохо цхьаьна гулделча, ПахӀала къамел дира тхоьца. ШолгӀачу дийнахь дӀаваха ойла йолуш волу иза буьйса юккъе яххалц Ӏийра хьехамаш беш[+]. 8Лакха тӀехь, тхо гулделлачу цӀа чохь, дуккха а къуьданаш яра. 9ПахӀала шен хьехам бечу хенахь корехь хиъна Ӏачу Овтах цӀе йолчу жимачу стагана наб озийра. Эххар а наб кхетта волу иза кхозлагӀчу гӀат тӀера корехула чувуьйжира. Меттахъхьавича, иза велла карийра[+]. 10Чувоьссинчу ПахӀала, тӀе а кхетта, иза мара а воьллина, элира: «Са ма гатде аша, иза денвелла», – аьлла[+]. 11Хьалаваьлла, царна бепиг а декъна, хӀума йиира цо. Сахиллалц цаьрца къамел деш а Ӏийна, дӀавахара иза. 12Денвелла волу жима стаг цӀа вигира. Массарна а цунах боккха синтем белира.


Троя-гӀалара Милет-гӀала дахар

13Тхо хӀордкеманца Асс-гӀала дахара, цигара ПахӀал схьаэцархьама. ГӀаш цига ваха ойла йолчу цо, и гӀуллакх иштта кхочушде аьлла, тӀедиллинера тхуна. 14Асс-гӀалахь тхаьш вовшахкхетча, иза тхешан кеманна тӀе хьала а ваьккхина, Митилена-гӀала дӀадахара тхо. 15ШолгӀачу дийнахь цигара дӀа а дахана, Хиос-гӀайренна гена доццуш севцира тхо. КхоалгӀачу дийнахь, хил дехьа а девлла, Самос-гӀайрен юххехь севцира, ткъа кхин цхьа де даьлча, Милет-гӀала кхечира. 16Ша сиха хиларна, Асиа-махкахь кхин хан а ца йойуш, Эпас-гӀалина чу а ца воьрзуш, тӀехвала сацам хилира ПахӀалан. Цунна лаьара, аьтто балахь, жуьгтийн ШавуӀот цӀе йолу ялта чудерзоран деза де тӀекхачале Ярушалайме кхача[+].


Эпас-гӀалара Ӏийсах тешачийн куьйгалхойн Ӏодика яр

17Милет-гӀалара Эпас-гӀала нах бахийтира ПахӀала цигарчу Ӏийсах тешачийн тобанан тхьамданашка кхайкха. 18Уьш схьакхаьчча, цо элира цаьрга:

«Асиа-махка схьавеъначу дийнахь дуьйна со шайца муха Ӏийна хаьа шуна[+]. 19Даггара Везачу Элана гӀуллакх дина ас, Цунна муьтӀахь а волуш, жуьгташа къайлаха барт бар бахьана долуш, баланаш а ловш, сингаттам тӀебеача, бӀаьрхиш а Ӏенош. 20Шек а ца волуш, нахана юкъахь, арахь а, цӀенош чу воьдуш а, шуна пайденна болу хьехам бина ас. 21Жуьгташка а, грекашка а цхьабосса дийцина ас, лелийначунна дохко а довлий, Далла тӀедерза бохуш. Вайн Везачу Элах Ӏийсах тешаре а кхайкхина ас цаьрга. 22Ткъа хӀинца Делан Синан лаамца Ярушалайме воьду со. Цигахь сайга хӀун догӀу а ца хаьа суна. 23Цхьа хӀума хаьа суна, хӀора гӀалахь а Делан Сино олу соьга сан халонаш а, набахти а лан дезарх лаьцна[+]. 24[+]Амма сайн дахар цхьана а меха ца хета суна, Везачу Элера Ӏийсагара схьаэцна гӀуллакх – нахана Делан боккхачу къинхетамах болу хаза кхаъ дӀакхачор – кхочушдарца сайн дахаран некъ чекхбаьлчхьана[+].

25Кхин а хаьа суна, шух цхьанна а – со шен цӀа чохь а хилла, Делан олалла кхайкхош со кхин гур вац. 26Цундела ас тахана дӀахоуьйту шуьга, со жоьпехь хир вац, шух цхьаъ кӀелхьара ца валахь,[+] 27хӀунда аьлча, шеко а йоцуш, хӀумма а лечкъа а ца деш, ас шуна Делан лаам кхайкхийна. 28Сема а, ларлуш а хила. Ӏуьно Ӏалашбо бажа санна, Дала Шен КӀентан цӀийца яьккхина йолу, Делан Сино шайга елла йолу Ӏийсах тешачу нехан тоба Ӏалашъе[+]. 29Суна хаьа, со шуна юкъара дӀавахча, дерачу берзалоша, чу а яьхкина, бажа кхоор бац[+]. 30Шуна юкъахь а хир бу бакъдерг харцахьадаьккхина нах, Ӏийсан мурдаш шайна тӀаьхьа хӀитторхьама[+]. 31Цундела сема хила. Шайна аса кхаа шарахь дийнахь а, буса а хӀоранга а бӀаьрхица дӀахьедина хилар дагахь латтаде[+].

32ХӀинца ас шу дӀало Деле. Цуьнан къинхетамах болчу хазачу кхоо шу Ӏалашдийр ду, хӀунда аьлча цо шу чӀагӀдан а, Делан нахана юкъахь декъахой хилийта а мега[+]. 33Со шуьца волчу хенахь цкъа а цхьаннан а ахча а, деза духар а ца дезна суна[+]. 34Шуна шайна а хаьа, сан а, соьца болчеран а хьашташ кхочушдинарш хӀара куьйгаш дуйла[+]. 35Сайн ницкъ ма-кхоччу, ас шуна гайтина, ас санна, аша а къахьегарца гӀийлачарна гӀо дан дезар. Дагахь латто деза Везачу Элан Ӏийсан дешнаш: „ХӀума дӀадаларехь ирс алсам ду схьаэцарехь чул“»[+].

36Иза а аьлла, горахӀоьттина, массаьрца а доӀа дира цо[+]. 37Массо а воьлхура, иза мара а вуьхкуш, цунна барташ а дохуш. 38Уьш сингаттаме бара, къаьсттина цо аьллачу дешнийн бахьаненна: «Со кхин гур вац шуна». Цул тӀаьхьа цара иза хӀордкеманна тӀе дӀакхетийра.

#### 21


ПахӀал Ярушалайме воьду

1Царах дӀа а къаьстина, тхо нийсса Кос-гӀайре тӀе дахара. ШолгӀачу дийнахь Родос-гӀайре тӀе кхечира, ткъа цигара Патару-гӀала дахара. 2Тхуна Пиника-махка доьдуш долу хӀордкема карийра. Цу тӀе а девлла, дӀадахара тхо. 3Къилбаседехула Кипр-гӀайрена тӀех а девлла, тхо Сири-махка дахара. Цигахь Цора-гӀалахь севцира, хӀунда аьлча хӀордкема дассо дезаш дара. 4Цу гӀалахь Ӏийсан мурдаш а карийна, цаьрца цхьа кӀира даьккхира оха. Делан Сино хьехарна цара элира ПахӀале, Ярушалайме ма гӀахьара аьлла[+]. 5Тхан цигара хан чекхъяьлча, тхо кхин дӀа а дахара. Цара массара а шайн зударшца а, берашца а тхо гӀалара новкъа дехира. ХӀордан йистехь, гора а хӀиттина, доӀа дира оха[+]. 6Церан хӀораннан Ӏодика а йина, тхо хӀордкеманна тӀе девлира. Ткъа уьш шайн цӀа бирзира. 7Цора-гӀалара кхидӀа а тхайн некъ бира оха. Ӏаккхо-гӀалахь севцина, динан вежаршка маршалла а хаьттина, цаьрца цхьа де даьккхира оха. 8[+]ШолгӀачу дийнахь новкъа девлла Кхесрин-гӀала кхечира тхо. Ярушалаймехь хаьржинчу ворхӀ гӀоьнчех цхьаннан, хаза кхаъ нахана юкъахь баржош болчу Пилапан хӀусамехь севцира тхо[+]. 9Цуьнан маре яхаза йиъ йоӀ яра. Уьш Делера болу хаам бовзуьйтуш бара[+]. 10[+]ЯхӀуд-махкара Агав цӀе йолу пайхамар вале, оха масех де даьккхира цигахь[+]. 11Тхо долчу а веана, ПахӀалан доьхка схьа а эцна, шен когаш а, куьйгаш а дихкина, элира цо: «Делан Сино боху: „ХӀара доьхка долу стаг, иштта дӀа а вихкина, кхечу къаьмнийн нахе дӀалур ву Ярушалаймера жуьгташа“»[+].

12Иза а хезна, тхо а, цигахь болу нах а, ПахӀале Ярушалайме ма гӀахьара бохуш, дехарш дан хӀиттира[+]. 13ТӀаккха ПахӀала элира: «ХӀун до аша, хӀунда доьлху шу, сан дог а дохош? ДӀавехкарна хьовха, Везачу Элан Ӏийсан дуьхьа Ярушалаймехь вала а кийча ву со»[+]. 14Цуьнан ойла хийца ницкъ а ца кхаьчна, оха, совца а севцина, элира: «Везачу Элан лаам кхочушхуьлда».

15Юха, кечам а бина, Ярушалайме дахара тхо. 16Кхесрин-гӀалара цхьаболу мурдаш баьхкира тхоьца. Цара тхо дуьххьарлерчу мурдех волчу Кипрерачу Мансонна тӀе дигира. Цуьнан хӀусамехь севцира тхо.


ПахӀал Якъуб волчу воьду

17Ярушалайме дӀакхаьчча, динан вежарша дика тӀеийцира тхо. 18ШолгӀачу дийнахь ПахӀал тхоьца Якъуб волчу веара. Иза волчохь берриге а тхьамданаш гулбеллера[+]. 19Цаьрга маршалла а хаьттина, ПахӀала дийцира шегахула кхечу къаьмнийн нахана юкъахь Дала динчух лаьцна. 20Дийцинарг а хезна, Далла хастам а бина, цара элира ПахӀале:

«Ваша, хьуна дуккха а эзарнаш Ӏийсах тешна жуьгтий хилар гуш ду. Уьш массо а товратан хьехамаш ларбеш а бу[+]. 21Хьох лаьцна цаьрга олура, кхечу къаьмнийн нахана юкъахь Ӏаш болу жуьгтий ахь Ӏамабо, Муса-пайхамарах дӀакъаста бохуш, шайн бераш сунт ма де бохуш, вайн гӀиллакхаш ма леладе бохуш[+]. 22ТӀаккха хӀун дан деза оха? Царна хуур ма ду хьо веанийла. 23[+]Оха ма-аллара де: тхуна юкъахь нигат дина виъ стаг ву[+]. 24Уьш схьа а эций, цӀинваларан Ӏадатах чекхвала. Кортош дошуш церан хиллачу харжах ахча дӀа а ло. ТӀаккха хӀоранна а хуур ду, хьох лаьцна дуьйцург цхьа а бакъ доций, хьо товратан хьехамаш кхочушбеш вуйла[+]. 25[+]Ткъа Ӏийсах тешна болчу кхечу къаьмнийн нахе оха кехат яздина, цӀушна сагӀина деана жижиг а ма даа, цӀийх а ларло, садукъдина дайинчу бежанийн жижиг а ма даа, нахаца а ма лела аьлла»[+].

26ПахӀала, билгалбаьхна нах схьа а эцна, шолгӀачу дийнахь цаьрца цӀинваларан Ӏадат кхочушдира. Юха, Делан цӀийнан керта а веана, цо хаам бира, шайн цӀиндаларан денош чекх маца девр ду а, шайх хӀораннах а сагӀа маца доккхур ду а аьлла[+].


ПахӀал лацар

27ВорхӀалгӀа де чекхдолуш Асиа-махкарчу жуьгташна Делан цӀийнан кертахь гира иза. Дерриг а адам карзах а даьккхина, цара ПахӀал схьалецира, 28маьхьарий а детташ: «Исраилхой! ГӀо дейша! ХӀара массанхьа а нах товратан хьехамашна а, вайн халкъана а, Делан цӀенна а дуьхьалбохуш ву. Ткъа хӀинца, Делан цӀийне кхечу къомах болу нах – грекаш – а балийна, сийлахьа меттиг бехйина кхо»[+]. 29([+]Хьалха, Ярушалаймехь, Эпас-гӀалара ТрахӀим гинера нахана, цундела моьттура царна цо иза Делан цӀийне валийна.)[+]

30ГӀала карзахъяьллера, массо а агӀора адамаш дара схьауьдуш. Цара, схьа а лаьцна, ПахӀал Делан цӀийнан кертара аратакхийра. НеӀарш цу сохьта тӀекъевлира. 31Иза вен гӀертара уьш. ТӀеман коьрта хьаькамна тӀе хаам кхечира, ерриг а Ярушалайм карзахъяьлла ю аьлла. 32Цу сохьта тӀемалой а, эпсарш а схьа а эцна, нахана тӀевахара иза. ТӀеман коьрта хьаькам а, тӀемалой а гина, ПахӀална еттачуьра севцира уьш. 33ТӀаккха тӀеман коьрта хьаькам цунна тӀевахара. ПахӀал схьа а лацийтина, иза шина зӀенаца дӀавехка аьлла, омра дира цо. ПахӀале иза мила ву, цуьнгара хӀун даьлла аьлла, хаьттира цо[+]. 34Нахана юкъахь, цхьаболчара цхьаъ, вукхара важа дуьйцуш, маьхьарий девлира. ГӀовгӀа хиларна бакъдерг къаста а ца делла, ПахӀал гӀопе дӀавигийтира тӀеман коьртачу хьаькамо[+]. 35Лами улло иза вигича, тӀемалойн иза айина вига дийзира, нах дукха оьгӀазбахана, цунах лата гӀерташ хиларна. 36Цунна тӀаьхьабогӀучу наха маьхьарий хьоькхура: «Ве иза!» – бохуш.


ПахӀала нахе дина къамел

37ГӀопана улло кхочуш, ПахӀал тӀеман коьртачу хьаькаме вистхилира: «Хьоьга хатта мегар дуй ас?»

Вукхо элира: «Хьуна грекийн мотт хаьа? 38ХӀета, хьо виъ эзар талорхо яьссачу ара а ваьккхина, гӀаттам айина мисархо вац-кх?»

39ПахӀала жоп делира: «Со Килик-махкара Тарс-гӀалара жуьгти ву, евзаш йолчу гӀалин вахархо. Ас доьху хьоьга, бакъо лохьа суна нахаца къамел дан»[+].

40Вукхо бакъо елча, ПахӀала, ламин тӀегӀанаш тӀе а хӀоьттина, нах совцо куьг айира. Массо а дӀатийначу хенахь иза Ӏебархойн маттахь къамел дан хӀоьттира.

#### 22

1«Вежарий, ладогӀалаш хӀинца ас аьндолчуьнга». 2ПахӀала шайга арамхойн мотт буьйцу хезча, нехан къамелаш кхин а лагӀделира. ТӀаккха цо элира:

3[+]«Со жуьгти ву, Килик-махкара Тарс-гӀалахь вина волу, амма кхузахь, хӀокху гӀалахь, кхиийна ву. Сан устаз хилла Гамлиал. Цо леррина Ӏамийна суна вайн дайн товратан хьехамаш. Тахана шу санна, хьалха Далла леррина гӀуллакх деш вара со[+]. 4[+]Ӏийсан некъа тӀе бевлларш, лоьхкуш, лечу хьола тӀе бохура ас. Божарий а, зударий а, схьа а лоьцуш, набахти чу кхуьйсура[+]. 5Цунна тоьшалла дийр ду шуна динан коьртачу дас а, баккхийчеран кхеташоно а. Цаьргара дара ас схьаэцна Дамасакх-гӀаларчу вежаршка-жуьгташка долу кехаташ. Со цига вахара, схьа а лаьцна, Ярушалайме таӀзар дан нах схьабало[+].

6Амма новкъа вогӀуш, со Дамасакх-гӀалина герга веача, делкъахан хуьлучу заманчохь стигалара къеггина серло кхийтира суна гонах[+]. 7Лаьтта воьжча, суна сайга луьйш долу аз хезира: „Маржа Шаул яӀ! Соьга бала хӀунда хьоьгуьйту ахь?“

8Ас хаьттира: „Мила ву хьо, Веза Эла?“

Цо элира соьга: „Со Назартера Ӏийса ву, ахь эккхийна лелош волу“.

9Соьца хиллачарна серло гира, амма соьга луьйш Волчун аз къаьсташ ца хезира. 10Ас хаьттира: „ХӀун де ас, Веза Эла?“

Везачу Эло элира: „Хьала а гӀаттий, Дамасакх-гӀала гӀо, цигахь эр ду хьоьга ахьа дан дезарг“. 11Суна хӀумма а ца гора, хӀунда аьлча къеггинчу серлоно бӀаьрса дайинера сан. Цундела некъахоша, куьг а лаьцна, Дамасакхе дӀавигира со.

12Далла муьтӀахь а волуш, товратан хьехамаш кхочушбеш а волуш, цигахь Ӏачу жуьгташа дика цӀе йоккхуш волу Хьанас цӀе йолчу стага,[+] 13тӀе а веана, элира соьга: „Ваша Шаул! Са гуо хьайна!“ Цу сохьта суна Хьанас гира. 14Цо элира: „Вайн дайн Дала къастийна хьо Цуьнан лаам хаа, къаьсттина Бакъверг ган а, Цуьнан багара аз хаза а. 15ХӀунда аьлча гиначунна а, хезначунна а Цуьнан теш хир ву хьо массо а адамна хьалха[+]. 16ХӀун деш Ӏа хьо? Хьала а гӀаттий, хьо хих чекх а ваккхийтий, къинойх цӀанло, Везачу Эле Ӏийсага кхойкхуш“[+].

17Со Ярушалайме вухавеача, Делан цӀийнан кертахь доӀа дечу хенахь суна шовкъ еара:[+] 18Суна Ӏийса гира. Цо соьга элира: „Сихло, Ярушалаймера аравала, хӀунда аьлча кхузахь хьан Сох долу тоьшалла тӀеоьцур дац“.

19Ас элира: „Веза Эла, цу нахана хаьа, со жуьгтийн гуламан цӀеношкахула леллий, Хьох тешаш болу нах схьалоьцуш а, царна етташ а. 20[+]Хьан теш хиллачу Тапин цӀий Ӏеначу хенахь со цигахь лаьтташ вара, и гӀуллакх къобал а деш, иза вуьш болчеран бедарш а ларъеш“[+].

21ТӀаккха Цо элира соьга: „ДӀавало, Аса генна вохуьйту хьо, кхечу къаьмнийн нах болчу“».


ПахӀал а, тӀеман коьрта хьаькам а

22И дешнаш аллалц ладугӀуш хилла болу нах, уьш хезча, маьхьарий хьекха хӀиттира: «Ве иза! Иза ваха хьакъ вац!» – бохуш. 23Цара маьхьарий а хьоькхуш, тӀера хӀуманаш охьа а кхуьйсуш, оьгӀазбахана хӀаваэ чан кхуьйсучу хенахь, 24тӀеман коьртачу хьаькамо омра дира, ПахӀал гӀопе дӀа а вигина, барт хатта, шед а етташ, наха кхунна тӀе мохь мича бахьанина хьоькху хаархьама. 25Амма шед етта доьхкаршца ша дӀавихкинчу хенахь ПахӀала элира цигахь лаьттачу тӀеман хьаькаме: «Нийса дуй Риман вахархочунна, кхел а ца еш, шед еттар?»[+]

26Иза хезна, тӀеман хьаькамо, шел лакхарчунна тӀе а вахана, элира: «Хьо хӀун деш ву? И стаг Риман вахархо ма ву».

27Лакхарчу тӀеман хьаькамо, тӀе а веана, хаьттира ПахӀале: «Алал, хьо Риман вахархо вуй?»

«Ву», – аьлла, жоп делира ПахӀала.

28Коьртачу тӀеман хьаькамо элира: «Суна дуккха а ахча ийшира Риман вахархо хила».

ПахӀала элира: «Со вичхьана а ву Риман вахархо».

29Ша Риман вахархо дӀавихкинийла хиъча, коьрта хьаькам кхеравелира цуьнга барт хатта кечбелларш цу сохьта юхабевлира, ткъа. 30ШолгӀачу дийнахь жуьгташа ПахӀал стенна бехке во хаа а лиъна, цунна тӀера зӀенаш дӀа а яхийтина, динан коьртачу дайшка а, ерриг а коьртачу кхеташоне а гулло а аьлла, ПахӀал, схьа а валийна, царна хьалха хӀоттийра тӀеман хьаькамо.

#### 23


ПахӀал а, жуьгтийн тхьамданаш а

1Коьртачу кхеташонехь болчу нахе а хьаьжна, ПахӀала элира: «Сан вежарий! Таханлерчу дийне кхаччалц Далла хьалха цӀеначу дагца ваьхна ву со»[+]. 2Динан коьртачу дас Хьанаса шена хьалха лаьттачаьрга омра дира, ПахӀалан бета тӀе хӀума тоха аьлла[+]. 3[+]ПахӀала элира цуьнга: «Дала таӀзар дийр ду хьуна, шалхонча. Нийсонца кхел ян хиъна хьо воллушехь, хӀетте а харцонца суна етта боху-кх ахь»[+].

4Уллохь лаьтташ болчара элира ПахӀале: «Динан коьрта да сийсазво ахьа!»[+]

5[+]ПахӀала элира: «Вежарий, суна ца хаьара иза динан коьрта да вуйла. Яздина ма ду: „Хьайн халкъана тӀехь волчу куьйгалхочунна лен ма ле“, – аьлла»[+].

6[+]Гулбеллачу нахана юкъахь цхьаберш садукъой, вуьш парушхой буйла шена хиъча, ПахӀала чӀоггӀа элира: «Вежарий! Со парушхочух схьаваьлла парушхо ву шуна! Белларш денлуш хиларх сатесна ву аьлла, валийна ву со кхуза кхел ян»[+].

7Цо иза аьлча, парушхошна а, садукъошна а юкъахь къовсам а баьлла, гулам шина декъе бекъабелира. 8([+]ХӀунда аьлча садукъоша я денвалар а, я маликаш а, я жинаш а дац бохура, ткъа парушхоша и дерриг а ду бохура.)[+] 9Йоккха гӀовгӀа елира. Парушхойх болчу цхьаболчу Ӏеламчу наха бохура: «Кху стагехь тхуна цхьа а вониг ца карадо. ХӀун хаьа, цуьнца жино я малико къамел динийла»[*][+]. 10Амма къовсам кхин а чӀогӀа баларна тӀеман коьртачу хьаькамо, наха ПахӀал вовшахваккхарна кхоьруш, тӀемалошка омра дира, лаха чу а диссий, царна юкъара схьа а ваккхий, иза гӀопе дӀавига аьлла.

11Буьйсанна ПахӀална хьалха хӀоьттинчу Везачу Эло элира: «ЧӀагӀлолахь, ПахӀал. Айхьа Ярушалаймехь Сох тоьшалла ма-дарра, Римехь а иза дан дезар ду хьан»[+].


Жуьгташа ПахӀална дуьхьал бартбар

12Де тӀекхаьчча, цхьаболчу жуьгташа, барт а бина, дуй биира ПахӀал шаьш веллалц ца яа а, ца мала а. 13И барт беш декъехь вара шовзткъа сов стаг. 14Динан коьрта да а, баккхий нах а болчу а бахана, цара элира: «Оха дуй биъна ца яа а, ца мала а ПахӀал веллалц. 15Аша а, коьртачу кхеташоно а тӀеман коьртачу хьаькаме дехар де, ПахӀал шаьш долчу валавайта алий, цуьнан гӀуллакх кхин цкъа а дикка таллархьама. Шуна тӀекхачале, иза вен тхо кийчча ду».

16Цара бинчу бартах лаьцна ПахӀалан йишин кӀантана хиира. Цо, гӀопе а веана, ПахӀале дӀахаийтира и гӀуллакх. 17ТӀаккха ПахӀала, римхойн эскарера цхьана тӀеман хьаькаме схьа а кхайкхина, элира: «ХӀара жима стаг тӀеман коьртачу хьаькамна тӀевига, цуьнга цхьа хӀума ала деза кхуьнан», – аьлла.

18Цу хьаькамо, и кӀант тӀеман коьртачу хьаькамна тӀе а вигина, элира: «Тутмакха ПахӀала, соьга схьа а кхайкхина, хӀара жима стаг хьуна тӀевига элира. Кхуьнан хьоьга ала цхьа хӀума ду боху цо».

19ТӀеман коьртачу хьаькамо, куьг лаьцна юьстаха а ваьккхина, хаьттира кӀанте: «ХӀун дара хьан соьга ала?» – аьлла.

20КӀанта элира: «Жуьгташа барт бина, хьоьга ПахӀал кхана коьртачу кхеташоне валаве аьлла, дехар дан, цуьнан гӀуллакх дикка толлучуха. 21Цаьрга ла ма догӀалахь, хӀунда аьлча шовзткъа сов стаг ву цунна кӀело йина Ӏаш. Цара дуй биъна ца яа а, ца мала а шаьш иза веллалц. Уьш хӀинца кийчча Ӏаш бу, ахь ден долчу омре хьоьжуш».

22ТӀаккха тӀеман коьртачу хьаькамо жима стаг дӀавахийтира: «Айхьа соьга аьлларг цхьаьнгге а ма дийцалахь», – аьлла.


ПахӀал Кхесрин-гӀала дӀавохуьйту

23Цул тӀаьхьа, шен тӀеман хьаькамех шиъ схьа а кхайкхина, цо элира: «Кхесрин-гӀала ваха ши бӀе гӀашло а, кхузткъе итт дин-бере а, ши бӀе гоьмукълелорхо а кечве, буьйсанна исс сахьт долуш уьш дӀа а хьовсабе. 24Иштта, варраш а кечъе, тӀе а хаавай, ПахӀал мехкан куьйгалхо Пелакъ волчу дӀавигийта»[+].

25Цул сов, иштта чулацам болуш кехат а яздира цо:

26«Цуьнан сийлалле мехкан куьйгалхочуьнга Пелакъе маршалла доуьйту Калабди Лосас.

27ХӀара стаг, схьа а лаьцна, жуьгташа вуьйчуьра тӀемалошца веанчу ас кӀелхьарваьккхина ву, Риман вахархо вуй ма-хиъинехь[+]. 28Кхуьнан хӀун бехк бу хаархьама, ас хӀара церан коьртачу кхеташоне валийра[+]. 29Цигахь билгалделира кхуьнан бехк бу аьлла лоруш дерг церан шайн товратан хьехамашца доьзна хилар. Амма хӀара вен я дӀалаца бахьана долуш хӀума дацара[+]. 30Сайна кху стагана дуьхьал барт бинийла ма-хиъинехь, ас сихонца хӀара хьо волчу дӀахьажийра, ткъа кхуьнан кхелахошка, гӀуллакх хьоьга къастадайта аьлла, омра дира»[+].

31ТӀемалоша шайна деллачу омрица ПахӀал, схьа а эцна, буьйсанна Анти-Патар-гӀала дӀавигира. 32Ткъа шолгӀачу дийнахь, иза говрашкахь болчаьрга кхидӀа вига а аьлла, гӀопе юхабирзира уьш. 33Вукхара, Кхесрин-гӀала схьакхаьчча, кехат мехкан куьйгалхочуьнга дӀа а делла, ПахӀал цунна хьалха хӀоттийра. 34Мехкан куьйгалхочо, кехат а дешна, ПахӀале хаьттира, иза муьлхачу меттера ву аьлла. ХӀара Киликера вуйла хиъча, цо элира:[+] 35«Ас хьан гӀуллакхе ладугӀур ду, хьо бехке веш берш схьакхаьчча». ТӀаккха гӀароле, иза кхел еш долчу ХӀародан цӀийнехь ларве аьлла, омра дира цо.

#### 24


Пелакъа ПахӀалан гӀуллакхе ладугӀу

1Пхи де даьлча, динан коьрта да Хьанас а, масех воккха стаг а, кхелан гӀуллакх лелош волу Туртал а веара цига. Цара мехкан куьйгалхочуьнга ПахӀална дуьхьал шаьш даьккхинарг дийцира[+]. 2-3ПахӀал схьакхайкхича, Туртала, иза бехкевеш, бохура:

«Массо а хенахь а, массо а меттехь а баркаллица тӀечӀагӀдо оха, лоруш волу Пелакъ, хьо бахьана долуш тхо долчохь машар хилар а, ахь Ӏуналла дарца хӀокху халкъан дахар толуш хилар а. 4Амма, хьуна тӀех новкъарло ца ярхьама, доьху хьоьга тхан доццачу къамеле ладогӀар, хьайгахь гуттар а болчу къинхетамца. 5Оха къастийна: хӀара стаг нахана зуламе хилар, дуьнен чохь массо а меттехь жуьгташна юкъахь питана туьйсуш а, назартхойн тобанан куьйгалхойх цхьаъ хилар а[+]. 6-7ТӀехула тӀе Делан цӀа сийсаздан а воьллера хӀара, амма оха сацийра[*][+]. 8Барт хаьттича, хьуна хьайна а хуур ду, оха хӀара стаг бехкевар нийса дуйла».

9Оцу бехкана тӀетайра важа жуьгтий а, цо аьлларг дерриг а бакъ ду аьлла.


ПахӀала Пелакъна хьалха ша бехказавоккхуш дина къамел

10Мехкан куьйгалхочо пурба делча, ПахӀала жоп делира: «Дуккха а шерашкахь кху халкъана тӀехь хьо кхелахо вуй а хууш, со хазахетарца бехказавала хьожур ву. 11Хьуна хаа хала хир дац, со шийтта де ца кхоччуш хьалха Ярушалайме Далла Ӏибадат дан веанийла. 12Я Делан цӀийнехь а, я жуьгтийн гуламан цӀеношкахь а, я гӀали юккъехь а со бехке вечу нахана цхьаьнцца а къуьйсуш я нах карзахбохуш а со ца гина. 13Церан ницкъ бац, со бехке ву аьлла, цхьа а тешо. 14Амма цхьана хӀуманна тӀехь къера ву со: сайн дайн Далла гӀуллакх деш вогӀу со кхарна тоба бен ца хетачу новкъахула. Товратан хьехамех а, пайхамарша яздинчух а – дерригенах а теша со. 15Делан лаамехь болчарна а, боцучарна а беллачуьра денлур бу аьлла болу, хӀорш а шех тешаш болу, Делах болу цхьа сатийсам бу сан[+]. 16Цундела дерриг а сайн ницкъ кхочург дан гӀерта со Далла а, нахана а хьалха догцӀена хилархьама[+]. 17[+]Дуккха а шераш девллачул тӀаьхьа Ярушалайме веана со, сайн халкъана юкъара къечарна хӀума кховдорхьама а, сагӀа даккхархьама а[+]. 18-19Со цӀинваларан Ӏадатах чекхваьлча, Делан цӀийнан кертахь карийра Асиа-махкара масех жуьгтичунна. Соьца адамийн тоба яцара, я гӀовгӀа а ца йора цхьаммо а. Уьш бара хьуна хьалха хӀитто безарш, нагахь церан суна дуьхьал ала хӀума делахь[+]. 20Я кхаьрга алийта, соьгахь хӀун харцо карийна шайна, со коьртачу кхеташонна хьалха лаьттачу хенахь. 21[+]Кхарна юкъахь лаьттачу хенахь ас чӀогӀа аьлла цхьа дош бахьана долуш дуй те хӀара: „Белларш денлуш хиларх теша аьлла, аша суна тахана кхел йо“, – аьлла»[+].

22Дерригене ла а доьгӀна, цу хьехамах дерг шена дика хаьа дела, Пелакъа и гӀуллакх тӀаьхьатеттира. Цо элира: «ТӀеман коьрта хьаькам Лоса схьавеача, ас къастор ду шун гӀуллакх». 23Юха цо тӀеман хьаькаме омра дира, ПахӀал ларве, амма паргӀат а вита, накъосташна цуьнан гӀайгӀа бан новкъарло а ма е аьлла.


ПахӀал Кхесрин-гӀалахь чувоьллина латтаво

24Масех де даьлча, жуьгти йолчу, шен зудчуьнца Дурсалица веанчу Пелакъа, ПахӀале схьа а кхайкхийтина, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсах долчу тешарх лаьцна цуьнга дийцийтира. 25ПахӀала бакъдолчух а, юхаозаваларх а, хин йолчу Делан кхелах а лаьцна дийцича, Пелакъа, кхера а велла, элира: «ХӀинца дӀагӀо, юхахула ас схьакхойкхур ву хьо»[+]. 26Цул сов иза сатесна вара ПахӀала ша дӀахоьцург ахча лург хиларе, цундела, кест-кеста схьа а кхойкхуш, цуьнца къамел дора цо. 27Ши шо даьлча, Пелакъан метта Порка Висита цӀе йолу куьйгалхо веара. Жуьгташна там бархьама ПахӀал чувоьллина витира Пелакъа.

#### 25


ПахӀал Виситина хьалха хӀутту

1Ша куьйгалхо хӀоьттина кхо де даьлча, Кхесрин-гӀалара Ярушалайме веара Висита. 2Динан коьрта дай а, жуьгташна юкъара лоруш болу нах а баьхкира цунна тӀе, ПахӀална арз дахьаш. Цара дехарш дора, 3къинхетам а бина, ПахӀал Ярушалайме схьавалавахьара бохуш. Ткъа новкъахь иза вен къайлаха барт бира цара[+]. 4Виситас жоп делира, ПахӀал Кхесрин-гӀалахь чувоьллина ву, ша а кестта цига гӀур ву аьлла. 5«Шайна юкъара масех стаг ваийта соьца, – элира цо, – цаьрга хӀара стаг бехке вайта, нагахь кхуьнан бехк белахь».

6Цаьрца бархӀ-исс де а даьккхина, Висита Кхесрин-гӀала юхавеара. ШолгӀачу дийнахь, кхелахочун метте а хиъна, ПахӀал схьавалавайтира цо. 7Иза схьакхаьчча, Ярушалаймера баьхкинчу жуьгташа, цунна го а бина, иза бехке веш, дуккха а хӀуманаш дехира цунна дуьхьал. Амма цуьнан бехк болчух Висита тешо ницкъ ца кхочура церан. 8ПахӀала дуьхьало йора: «Ас цхьа а вониг ца дина жуьгтийн товратан хьехамашна а, Делан цӀенна а, Рим-мехкан паччахьна а дуьхьал», – бохуш.

9Жуьгташна там болу агӀо лоьхуш, Виситас элира ПахӀале: «Ярушалайме ваха лаьий хьуна, соьга цигахь хьайна кхел яйта?»

10ПахӀала элира: «Со Рим-мехкан паччахьан кхелана хьалха лаьтташ ву хӀинца, сайна кхел ян еззачохь. Ас жуьгташна цхьа а вониг ца дина, иза хьуна а дика хаьа[+]. 11Нагахь со нийса а воцуш, со вел соьгара бахьана даьллехь, Ӏожалла тӀеэца а кийча ву со. Амма хӀара нах харцлуьйш белахь, цхьаннан а бакъо яц со кхаьрга дӀавала. Ас Рим-мехкан паччахьан кхел яр доьху».

12Кхеташонца къамел а дина, Виситас элира: «Ахь паччахьан кхел йоьхуш хилча, Рим-мехкан паччахьна тӀевохуьйтур ву хьо», – аьлла[+].


ПахӀал АгӀарипа-паччахьна хьалха хӀутту

13Масех де даьлча, Висита куьйгалхо хӀоттор даздан Кхесрин-гӀала паччахь АгӀарипа а, цуьнан йиша Беруника а деара. 14Уьш цигахь масех денна севцина дела, Виситас паччахьна ПахӀалан гӀуллакхах лаьцна дийцира: «Кхузахь Пелакъа чувоьллина цхьа стаг ву. 15Со Ярушалаймехь волуш жуьгтийн тхьамданаша а, динан дайша а, бехке а веш, кхел е бохура цу стагана. 16Амма ас элира цаьрга, римхойн Ӏедал дац бехке веш волу стаг дӀалуш, цкъа хьалха шен довхошца юьхь-дуьхьал а кхетта, бехказа вала бакъо яллалц аьлла. 17Цундела и жуьгтий кхуза схьакхаьчча, ас шолгӀачу дийннехь, кхелахочун метте а хиъна, иза схьавалавайтира. 18Суна моьттуш долчу цхьана а зуламехь иза бехке ца вира цуьнан довхоша. 19Амма церан цхьацца къовсамаш бара шайн динах а, цхьана веллачу Ӏийсах а лаьцна, ткъа ПахӀала-м Иза дийна ву бохура[+]. 20И гӀуллакх муха къастор ду а ца хиъна, ас хаьттира ПахӀале: „Ярушалайме а вахана, цигахь кхел яйта лаьий хьуна?“ – аьлла. 21Амма ПахӀала Рим-мехкан паччахьан сацам хиллалц ша Кхесрин-гӀалахь вита аьлча, ас омра дира, иза Рим-мехкан паччахьна тӀевиггалц чувоьллина вита аьлла».

22АгӀарипас Висите элира: «Суна сайна а лаьа оцу стаге ладогӀа».

«Кхана хьуна хезар ду иза вистхуьлуш», – аьлла, жоп делира Виситас.

23ШолгӀачу дийнахь АгӀарипа а, Беруника а, кеч а делла, шайца тӀеман хьаькамаш а, гӀалара лоруш болу нах а болуш кхел ечу цӀа чу баьхкича, Виситас омра дира, ПахӀал схьавалаве аьлла. 24Цул тӀаьхьа Виситас элира: «АгӀарипа-паччахь а, кхузахь тхоьца болу берриш а! Шуна гуш волчу хӀокху стагана Ярушалаймехь а, кхузахь а вуно дукха жуьгташа аьрзнаш дина. Цара маьхьарий хьийкхира, хӀара кхин ваха хьакъ вац бохуш[+]. 25Амма суна хета, вел бахьана кхуьнгара ца даьлла аьлла. Рим-мехкан паччахь волчохь шена кхел яр кхо дехарна, ас сацам бина хӀара цига дӀахьажо[+]. 26Амма кхунах лаьцна цу паччахье яздан хӀумма а дац сан. Цундела ас хӀара шуна, къаьсттина хьуна хьалха, АгӀарипа-паччахь, валавайтина, гӀуллакх къастийча, Рим-мехкан паччахье сайна яздан хӀума хилийта. 27ХӀунда аьлча суна нийса ца хета чувоьллина стаг, иза бехке веш дерг хӀун ду а ца хоуьйтуш, дӀахьажор».

#### 26


ПахӀала АгӀарипа-паччахьна хьалха дина къамел

1ТӀаккха АгӀарипа-паччахьо элира ПахӀале: «Къамел дан мегар ду хьуна», – аьлла. ПахӀала, куьг хьала а айина, ша бехказавоккхуш къамел дира:[+]

2«Паччахь АгӀарипа! Жуьгташа сайна дуьхьал дуьйцучунна тахана хьуна хьалха сайн бехказавала аьтто хиларна со ирс долуш хета суна, 3хьо жуьгтийн гӀиллакхаш а, къовсаме долу хӀуманаш а девзаш хиларна муххале а. Цундела доьху хьоьга собарца сайга ладогӀар.

4Массо а жуьгташна хаьа, со жима волуш дуьйна а сайн халкъана юкъахь а, юха Ярушалаймехь а муха ваьхна[+]. 5[+]Царна со вевза дуккха а хан ю, цундела церан тоьшалла дан йиш ю, шайна лиъча, со парушхо а хилла, вайн динаца догӀуш долу уггар къовламе хьехамца вехаш Ӏаш хилар[+]. 6ХӀинца со кхелана хьалха лаьтташ ву, Дала вайн дайшна делла дош кхочушхиларе сатесна хиларна. 7Цунна сатесна ду тхан халкъан шийтта тайпа, дийнахь а, буса а Далла даггара гӀуллакх а деш. Оцу сатийсамна бехкево со жуьгташа, ва паччахь[+]. 8Хила йиш йоцуш хӀунда хета шуна Дала беллачуьра нах денбар[+]? 9[+]Со а вара тешна, Назартарчу Ӏийсах лаьцна долчунна дуьхьал дуккха а хӀума дан деза аьлла[+]. 10И дерриг а дора ас Ярушалаймехь: Ӏийсах тешна беза нах набахти чу кхуьйсура, динан дайшкара бакъо а яьккхина, и нах байар къобал а дора[+]. 11Ас таӀзар дора царна массо а жуьгтийн гуламан цӀеношкахь, уьш шайн дина тӀера юхабовлийта гӀерташ. Сайн царна дуьхьал йолу оьгӀазалла сел чӀогӀа хиларна, кхечу гӀаланашка а воьдура со уьш схьалеца»[+].


ПахӀала ша Далла тӀеверзарх лаьцна дуьйцу


(Векалийн 9:1-19; 22:6-16)

12«Оцу гӀуллакхна цкъа Дамасакхе воьдуш вара со, динан коьртачу дайшкара бакъонаш а яьхна, цара тӀедехкина декхарш а эцна[+]. 13Делкъахан хуьлучу хенахь, ва паччахь, тхо новкъа схьадогӀуш, стигалара цӀеххьана малхачул а чӀогӀа серло кхийтира. И серло тхуна гонах хӀоьттира. 14Тхо массо а лаьтта охьаийгира. Юха сайга лерина долу аз хезира суна, арамхойн маттахь къамел деш: „Маржа Шаул яӀ! Соьга бала хӀунда хьоьгуьйту ахь? Туьран дитт а хилла дуьхьалваьлла, хьайна зе хӀунда до ахь?“

15Ас хаьттира: „Хьо мила ву, Веза Эла?“

Везачу Эло жоп делира: „Со ахь хьийзош волу Ӏийса ву. 16ХьалагӀатта когаш тӀе. Со веана, хьуна гиначун а, гун долчун а хьо теш а, гӀуллакх кхочушдархо а вина, дӀахӀотто. 17Ас кхечу къаьмнийн нах болчу вохуьйту хьо. Хьайн халкъах а, кхечу къаьмнийн нахах а Ас кӀелхьарвоккхур ву хьо. 18Церан бӀаьргаш схьадиллина, боданера серлоне а баьхна, иблисан олаллина тӀера Далла тӀеберзор бу ахь уьш, царна гечдар хилийтархьама а, Сох болу тешам бахьана долуш, Делан базбинчу нахана юкъахь церан меттиг хилархьама а“»[+].


ПахӀала жуьгташка а, кхечу къаьмнийн нахе а дина тоьшалла

19«Цундела, АгӀарипа-паччахь, ас дуьхьало ца йира стигалара сайна хӀоьттинчу бӀарлагӀина. 20[+]Со кхайкхам бан волавелира цкъа хьалха Дамасакхехь а, Ярушалаймехь а, берриг а ЯхӀуд-махкахь а, юха кхечу къаьмнийн нахана юкъахь, уьш дохко а бевлла, Далла тӀе берзийтархьама, шайн гӀуллакхашца дохкобовлар цаьрга гайтийтархьама[+]. 21Цу бахьаненна, Делан цӀа чохь волуш, схьа а лаьцна, со вен гӀоьртира жуьгтий[+]. 22Амма Дала гӀо дира суна, таханалера де кхачале а. Цуьнан гӀоьнца лаьтташ ву со тахана кхузахь хьалдолчу а, къечу а нахе тоьшалла деш, кхин хӀумма а ца дуьйцуш, пайхамарша а, Мусас а хир ду аьлларг бен: 23[+]Дала леррина Къобалвинарг, баланаш а хьегна, кхелхинчул тӀаьхьа, беллачех гӀаьттина хьалхарниг хир ву. Цо яхьар ю серло жуьгтийн халкъана а, кхечу къаьмнийн нахана а»[+].


ПахӀал АгӀарипа-паччахь тешо гӀерта

24ПахӀалан къамел чекхдалале Виситас чӀоггӀа элира: «ПахӀал, хьо хьераваьлла! Дукха дешаро талхийна хьо!»

25«Со хьераваьлла вац, лоруш волу Висита, – аьлла, жоп делира ПахӀала. – Ас дуьйцург нийса а, хьекъале а ду. 26АгӀарипа-паччахьна дика девза хӀара санна гӀуллакхаш, цундела ас паргӀат дуьйцу цуьнца. Со тешна ву, цуьнан тидамера хӀумма а даьлла дац, хӀунда аьлча хӀара дерриг а ломал дехьа хилла дац, массеран а бӀаьргашна хьалха хилла ду. 27Паччахь АгӀарипа, пайхамарех теший хьо? Хаьа суна, хьо теший».

28ТӀаккха АгӀарипас элира ПахӀале: «Иштта атта со Ӏийсах тешначех дӀакхетар ву моьтту хьуна?»

29«Хьесапе дац, атта я хала ду иза, – жоп делира ПахӀала, – амма ас Деле доьху, хьо хилла ца Ӏаш, массо а тахана соьга ладугӀушверг, со санна, хилийта бохуш, амма гӀоьмаш тоьхна тутмакхаш ца хуьлуш»[+].

30ТӀаккха паччахь хьалагӀаьттира, цуьнца цхьаьна хьалагӀевттира мехкан куьйгалхо а, Беруника а, берриш а цаьрца Ӏийнарш а. 31Цара, ара а бевлла, бохура вовшашка: «Цу стага иза вен я чуволла цхьа а бахьана ца далийтина»[+].

32АгӀарипас элира Висите: «И стаг хӀинцца дӀахеца мегар дара, цо Рим-мехкан паччахьна хьалха хӀотта лаьа шена ца аьллехь»[+].

#### 27


Риме боьдучу новкъахь

1Тхан Итали даха деза аьлла, сацам хиллачул тӀаьхьа ПахӀал а, кхин цхьацца болу тутмакхаш а Юлай цӀе йолчу тӀеман хьаькаме дӀабелира. Иза Рим-мехкан паччахьан цӀарахчу эскаран декъан эпсар вара[+]. 2Асиа-махка доьдучу Адрамитти-гӀалин хӀордкеманна тӀе а хевшина, новкъадевлира тхо. Тхоьца Арестах цӀе йолу Тассалник-гӀалара македонхо а вара[+]. 3ШолгӀачу дийнахь тхо ЦӀадан-гӀалахь охьадевлира кеманна тӀера. Юлай ПахӀале ларам болуш хилира. Цо цунна бакъо елира оьшучунна тӀехь гӀо дийр долу накъостий болчу ваха. 4Цигара хӀорда тӀе арадевлла, мох кӀезиг болчу агӀор, Кипр-гӀайре йолчухьа дахара тхо, дуьхьал хьоькхуш мох хиларна. 5Киликана а, Пампилна а дуьхьал болчу хӀордал дехьа а девлла, Ликин-махкарчу Мир-гӀала кхечира тхо. 6Цигахь Искандар-гӀалара Итале-махка догӀу хӀордкема а карийна, цу тӀе ховшийра тхо тӀеман хьаькамо Юлайс[+].

7Масех дийнахь меллаша дӀадоьлхуш дара тхо. Мох дуьхьал хьоькхуш хиларна, Кинад-гӀалина дуьхьал нисделча, цу агӀор кхидӀа даха а ца делла, Крит-гӀайренна улло дахара тхо, Салмон цӀе йолчу берда юххе а теӀаш, цигахь мох кӀезиг болу дела. 8Халла цунна уллохула тӀех а девлла, Ласи-гӀалина гена йоцучу, шех Дика дӀахӀуттийла олучу метте кхечира тхо.

9Дуккха а хан яьллера тхо новкъа девлла. КхидӀа даха кхераме дара, хӀунда аьлча гуьйренан чаккхе яра, жуьгтийн халкъ къинойх цӀиндаларан деза де а чекхдаьллера. ПахӀала, хьехар деш, бохура: 10«ЛадогӀийша! Со гуш ву хӀара некъ кхераме хирг хилар, кеманна а, цу тӀерачу кирана а хилла ца Ӏаш, вайн дахарна а».

11Амма хӀорш эцна воьду тӀеман хьаькам хӀордкема долахь долчух а, и дӀадохуьйтуш куьйгалла деш волчух а алсам тийшира, ПахӀала дуьйцучул а. 12Кхеран кема дӀахӀоьттина меттиг Ӏа даккха пайденна яцара, цундела дукхахберш Крит-гӀайре тӀехь йолчу Пиника-гӀала хӀордахула дӀабаха лууш бара. Къилба-малхбузера а, къилбаседа-малхбузера а мехашна дуьхьал йолчу цу меттехь Ӏанера бовла лаьара царна.


ХӀорд ловзабалар

13Къилбера байн мох хьаькхча, царна моьттира иза шайна оьшург ду. Кема сацориг хьала а яьккхина, Крит-гӀайре йистехула дӀабахара уьш. 14Амма дукха хан ялале гӀайре йолчу агӀорхьара шех къилбаседа-малхбалера олу чӀогӀа мох хьаькхира[+]. 15ХӀорд ловзабаьллачу юккъе а нисделла, мохана дуьхьал ца дахалора хӀордкема. Мохо шена луъучу агӀор дӀасакхуьссура тхо. 16Кавда цӀе йолчу жимачу гӀайре тӀе, мох кӀезиг болчу агӀорхьа, даьхьира тхан кема, цигахь дукха хала дӀатесира оха пийсакаш хьокху жима кема. 17Иза, хьала а даьккхина, стаммий машшашца дӀа а доьхкуш, хӀордкема чӀагӀдира оха. Хинан кӀоргалла жима йолчохь, Суьрти цӀе йолчу меттигехь бохам хиларна кхоьруш, кеманан гата охьа а дахийтина, хӀорда тӀехула дӀахецаделира тхо. 18ШолгӀачу дийнахь хӀорд чӀогӀа ловзабаларна, кеманна тӀера кира хи чу кхосса долийра[+]. 19Ткъа кхозлагӀчу дийнахь хӀордкеманан цхьа боккха гӀирс чукхоьссира кеманхоша шайн куьйгашца. 20Масийтта дийнахь я малх, я седарчий гучу ца довлура, ткъа хӀордан ловзабалар дӀатуьйш дацара. Тхо кӀелхьардевр ду аьлла йолу муьлхха а сатуьйсийла дӀаяьллера.

21Дукха хан яра цхьаммо а хӀума яаза. ТӀаккха ПахӀала, хьала а гӀаьттина, элира: «Нах, шу соьга ла а доьгӀна, Крит-гӀайре тӀехь севцнехь, хӀара зенаш а лан дезар дацара, хӀумма а дӀакхосса езар яцара вайн. 22ХӀинца собаре хиларе кхойкху ас шуьга, хӀунда аьлча шух цхьа а лийр вац, кема бен хӀаллакьхир дац. 23Сийсара буса со Шен волу а, ас Шена гӀуллакх дечу а Делан малик деара суна тӀе[+]. 24Цо элира: „Кхера ма лолахь, ПахӀал! Хьо Рим-мехкан паччахьна хьалха хӀотта дезаш ву, Дала хьан доӀанна жоп делла, цундела хьо а, хьоьца кеманна тӀехь берш а дийна буьсур бу“[+]. 25Цундела доха ма дохалаш, доттагӀий, со теша, Дала сайга ма-аллара, вайца дерг хирг хиларх. 26Амма вай билггала цхьаьна гӀайре тӀе охьакхуьссур ду»[+].

27ЕйтталгӀа буьйса тӀекхаьчча, тхо Адира цӀе йолчу хӀорда тӀехула хьош дара. Буьйса юккъе яхача, хӀордкеманхошна уллохь латта хааделира. 28Хин кӀоргалла юьстича, ткъа сажа юьйла хиира. Юха жимма дехьадевлла юьстича, пхийтта сажа карийра. 29Хин бухулара тӀулгаш тӀе кхетарна кхоьруш, кема сацош, тӀехьара йиъ кема сацориг хи чу а кхоьссина, де тӀекхачаре сатуьйсуш Ӏара уьш. 30Ткъа кеманхой, жима кема хи чу охьа а хецна, кеманан буьххьера кема сацориг чукхуссучуха, бовда гӀоьртира. 31Амма ПахӀала элира тӀеман хьаькаме а, тӀемалошка а: «Нагахь уьш кеманна тӀехь ца совцахь, шу а кӀелхьардевр дац». 32ТӀаккха тӀемалоша, жима кема дӀатесна долу машшаш а хедийна, иза чудожийра.

33Сахуьлучу хенахь ПахӀала дехар дира массаьрга а, хӀума яахьара аьлла: «Тахана дейтталгӀа де ду вай сатийсамехь долу, аша цу ерриге а хенахь хӀума ца йиъна. 34Цундела доьху шуьга хӀума яа, хӀунда аьлча иза шуна дахар лардан оьшу. Шу цхьаннен а коьрта тӀера чо а бужур бац»[+].

35Иза а аьлла, бепиг, схьа а эцна, массарна а хьалха Далла хастам а бина, декъа а декъна, даа хӀоьттира ПахӀал[+]. 36ТӀаккха массара а, дог иракарахӀоьттина, хӀума йиира. 37Верриг а хӀордкеманна тӀехь ши бӀе кхузткъе ялхитта стаг вара. 38Тоъал хӀума а йиъна, кема дисина долчу киранах паргӀатдаккха хӀиттира уьш, кӀа хӀорда чу а кхуьссуш.


Кема дохар

39Ӏуьйре тӀекхаьчча, царна латта ца девзира, амма гӀамаран легӀана берд гира. Аьтто балахь берда тӀедовла барт хилира церан. 40Кема сацорех, уьш хӀорда чу дӀа а хецна, паргӀат а девлла, кеманан тӀам бихкина машшаш а хедийна, буьххьера жима гата махаца а нисдина, бердехьа бахара уьш. 41Амма гӀамарла а дахана, меттах а ца далалуш дисира хӀордкема, ткъа цуьнан тӀехье ондачу тулгӀенаша йохош яра.

42Тутмакхаш неканца ца бовдийта байа дог хилира тӀемалойн. 43Амма ПахӀал ца вейтархьама тӀеман хьаькамо совцийра уьш. Цо омра дира, нека хууш берш, чу а лелхий, лаьтта тӀе кхача аьлла[+]. 44Ткъа вукхаьрга, карадеана у я кхин йолу хӀума схьа а лоцуш, берда тӀе гӀо элира.

Иштта, цхьанна а зе ца хуьлуш, массо а берда тӀе хьалавелира.

#### 28


Мелита-гӀайре тӀехь сацар

1Берда тӀехь кӀелхьардевлча, тхуна хиира гӀайренан цӀе Мелита юйла. 2Цигарчу бахархоша чӀогӀа дика тӀеийцира тхо. ДогӀа а деана, шелъелча, цӀе а латийна, цунна улло дохдала тӀекхайкхира цара тхоьга. 3ПахӀала цхьа цӀов чӀийш гулдира. Цо уьш цӀерга кхиссича, йовхонах бедда лаьхьа, цунна це а тоьхна, куьйгах хьаьрчира. 4ПахӀалан куьйгах кхозу и лаьхьа гича, цигарчу наха вовшашка элира: «Цу стага, билггала, цхьаъ вийна. ХӀорда чохь иза ца веллехь а, хӀинца Делан кхелаца дийна вуьсур вац иза». 5Амма ПахӀална цхьа а тайпа лазош хӀума ца хааделира, цо лаьхьа цӀерга ластийра[+]. 6Царна моьттура, я цуьнан куьг дестар ду, я иза цӀеххьана велла охьавужур ву. Уьш бехха Ӏийра цуьнга хьоьжуш, амма ПахӀална хӀумма а ца хилира. ТӀаккха шайн ойла хийцира цара, иза цхьа Дела ву аьлла[+].

7Цу меттигна гена боццуш Палаби цӀе йолуш волчу гӀайренан хьаькаман бахам бара. Тхо ша волчу а кхайкхина, кхаа дийнахь тхуна хьошалла лелош, комаьрша хӀусамда хилира иза. 8Палабин да, дагар а деана, гай а лозуш, меттахь Ӏуьллуш вара. Цуьнга хьажа ваханчу ПахӀала, доӀа а дина, цомгушниг товира, тӀе куьйгаш а дехкина[+]. 9И хиллачул тӀаьхьа гӀайре тӀера бисина болу цомгуш нах а богӀура. Царна а дарба дора ПахӀала. 10ГӀайре тӀера бахархоша чӀогӀа ларам бира тхан. Тхо дӀадаха кечлуш, цара тхуна дерриг а оьшург деара.


Мелитера Риме бина некъ

11Цигахь кхо бутт баьккхинчул тӀаьхьа, цу гӀайре тӀехь Ӏа доккхуш хиллачу, шех Диоскураш[*] олучу Искандар-гӀалара догӀучу хӀордкеманна тӀехь дӀадахара тхо[+]. 12СуьракӀоз-гӀала а кхаьчна, цигахь кхо де даьккхира оха. 13Цигара дӀадахча, Риги олучу гӀала кхечира тхо. Цхьа де даьлча, къилбера мох хьаькхира. ШолгӀачу дийнахь тхо Путола-гӀала кхечира. 14Цигахь динан вежарий а карийна, церан дехарца кӀира даьккхира оха цаьрца. Цул тӀаьхьа тхо Рим-гӀала даьхкира. 15Цигара динан вежарий, тхо догӀу аьлла хезна, Аппи цӀе йолчу майданахь а, хьешан кхо цӀенош долчохь а дуьхьалбаьхкира тхуна. Уьш гича, Далла хастам а бина, дог иракарахӀоьттира ПахӀалан.


ПахӀала Римехь хьехам бо

16Римехь ПахӀална къаьстина Ӏе бакъо елира, амма тӀемалочо ларвеш вара иза. 17Кхин кхо де даьлча, жуьгташна юкъара куьйгалхой гулбира цо. Уьш схьабаьхкича, ПахӀала элира цаьрга: «Вежарий! Вайн халкъана а, цуьнан гӀиллакхашна а дуьхьал ас хӀумма а ца диннашехь, Ярушалаймехь, схьа а лаьцна, римхошка дӀавелира со. 18Цара, барт а хаьттина, вел бахьана соьгара ца даьллий хиъча, со дӀахеца сацам бира[+]. 19[+]Жуьгтий дуьхьал бара цу сацамна, цундела Рим-мехкан паччахье кхел е аьлла, дехар дан дийзира сан. Амма ас цхьана а хӀуманна тӀехь бехке ца до сайн халкъ. 20Цундела лиънера суна шу ган а, шух дагавала а, хӀунда аьлча Исраилан халкъан сатийсам кхочушхиларх со тешарна тоьхна суна хӀара гӀоьмаш».

21Цара элира ПахӀале: «ЯхӀуд-махкара хьох лаьцна цхьа а кехат ца кхаьчна тхоьга. Цигара баьхкинчу вайн вежарех цхьаммо а хьох хаам а ца бина, я вониг а ца аьлла хьох лаьцна. 22Амма тхуна хьоьгара хаа лаьара хьуна хетарг, хӀунда аьлча цу динан тобанах лаьцна массанхьа а дукха къийсамаш бу бохуш, хезнера тхуна».

23Цара цхьа де билгалдаьккхира. Дуккха а жуьгтий баьхкира ПахӀал сецначу цӀийне. Ӏуьйранна дӀаволалой, сарралц дуьйцура цо царна Делан Олаллех лаьцна, ша Ӏийсах лаьцна аьлларг бакъ хилар тешо гӀерташ, Муса-пайхамаран хьехамаш тӀера а, пайхамарша дӀаяздинчунна тӀера а тоьшаллаш а далош[+]. 24Цхьаберш тешара цо дуьйцучух, вукхарна и бакъ ца хетара. 25Вовшийн юкъахь барт а ца хилла, уьш дӀабаха гӀерташ болчу хенахь, ПахӀала элира хӀара тӀаьххьара дешнаш: «Бакъдерг аьлла Делан Сино ЕшаӀ-ЯхӀу-пайхамарехула шун дайшка:[+]

26[+]„Цу халкъана тӀе а гӀой, ала цаьрга:
Шайн лергашца ладугӀур ду аш, амма кхетар дац шу,
шайн бӀаьргашца хьоьжур ду шу, амма маьӀна къастор дац аша.
27ХӀунда аьлча дегнаш чӀагӀделла цу адамийн, лергашца халла хеза царна, бӀаьргаш а къевлина ду церан.
Цундела бӀаьргашца ца гуш, лергашца ца хезаш, дегнашца ца кхеташ бу уьш.
Суна тӀебирзича, Ас дарба дийр дара царна“»[+].

28-29«ДӀахоуьйла шуна, Дала кӀелхьардовларх болу Шен кхаъ кхечу къаьмнийн нахана хаийтина: царна хезар ду»[*][+].

30Дийнна шина шарахь ша мах лучу цӀенош чохь Ӏийра ПахӀал. ПахӀала шена тӀебаьхкинарш берриш а тӀеоьцура. 31Дуьхьало йоцуш а, майрра а Делан Олалла а кхайкхош, Дала леррина къобалвинчу Везачу Элах Ӏийсах лаьцна хьехам бора цо[+].

### Якъуба

#### Якъуба

Якъуба


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


Векало


Якъуба


яздина кехат


Дешхьалхе

Векало Якъуба яздинчу кехат тӀехь «дуьнен чухула дӀасабаьржинчу» массо а Ӏийсах тешаш болчаьргахула чекхбахархьама бина болу хьехамаш цхьаьнатоьхна бу. Яздархочо дукха масалшкахула а, кицанашкахула а Ӏийсах тешаш болчу нахана муха лела беза хоуьйтуш болу хьекъале хьехам ло. Тешаш берш муха хила беза а гойтуш, тайп-тайпанчу хӀуманех лаьцна бо цо и хьехам: хьал а, къоьлла а, зер а, оьздангалла а, озабезам а, гӀуллакхашца долу тешар а, меттан дола дар а, хьекъалалла а, къовсам а, вазвар а, эсалалла а, кхечунна кхел яр а, собар а, доӀа а.

Кехат тӀехь Якъуба чӀагӀдина, Ӏийсах а тешаш, и тешар гойтуш долу гӀуллакхаш дан деза вай аьлла.

#### 1

1[+]Делан а, Цо леррина къобалвинчу Ӏийса-Элан а лай волчу Якъубера дуьнен чухула дӀасадаьржинчу шийтта тайпане[*] маршалла ду[+].


Делах тешар а, хьекъалалла а

2Сан вежарий, доккха хазахетар санна ларалаш тайп-тайпана зераш шайна тӀе мосазза хӀуьтту[+]. 3Шуна-м хаьа шайн тешар зерах чекхдаларо собар кхиош дуйла[+]. 4И собар кхачаме хилла дӀахӀотта деза, шу, цхьа а дерт а доцуш, дуьззина кхачамалла долуш хилийта[+]. 5Амма шуна юкъахь цхьанна хьекъалалла ца тоахь, цо иза Деле деха деза. Ша луш дерг атта а, бехкаш ца дохуш а луш волчу Цо иза массарна а лур ду[+]. 6Амма иза тешарца а, шеко йоцуш а деха деза, хӀунда аьлча шеко йолуш верг мохо ловзочу тулгӀенах тера ву[+]. 7Иштта волчу стага, Везачу Элера цхьаъ тӀеоьцур ду алий, дог а ма даха[+]. 8Шалха ойланаш йолу стаг ма ву иза, ша дечу хӀуманна тӀехь чӀагӀо а йоцуш.


Къоьлла а, хьал а

9Таро йоцу динан ваша синан лакхарчу хьолах воккхавеван веза,[+] 10[+]ткъа таро йолуш верг синан лахарчу хьолах воккхавеван веза, хӀунда аьлча иза дӀавер ву дуьнен чуьра, бецан зезаг санна. 11Малх хьала а гӀоттий, йовхо йогӀу. Йовхоно буц якъайо, бецан зезаг дужу, хазалла а дӀайолу. Иштта хьалдолу стаг а, шен гӀуллакхаш а деш, дӀаволу[+].


Зер а, хӀума марздалар а

12Декъалвина ву зенашна садеттарг, хӀунда аьлча иза зийначул тӀаьхьа, ял санна, хедар доцучу дахаран таж лур ду цунна Ша везачарна иза лур ду аьллачу Везачу Эло[+]. 13Ша зуьйш волчу хенахь стага ма баха: «Дала со зуьйш ву». Вочу хӀуманца Дела зелур вац, ткъа Цо Ша цхьа а ца зоь. 14Амма хӀора а шен харц лаамаша зуьйш ву, цара иза, Ӏеха а вой, дӀалоцу. 15Стаг харц лаамца цхьаьнакхеттачул тӀаьхьа, цу харц лаамо къа кхуллу, ткъа къино, кхачаме схьа а кхаьчна, Ӏожалла кхуллу[+].

16Шаьш Ӏеха ма дайта, сан хьомсара вежарий[+]. 17Муьлхха а дика а, кхачаме а совгӀат лакхара, стигалан серлонаш кхоьллинчу Дегара догӀу. Иза, уьду мархаш санна, хийцалуш вац[+]. 18Шен лаамца, бакъдолчу кхоаца кхоьллина Цо вай, Ша кхоьллинчарна юкъахь вай лараме[*] хилийта[+].


ЛадогӀар а, кхочушдар а

19Сан хьомсара вежарий, муьлхха а стаг ладогӀарна сихвала веза, ткъа шен хабарна а, оьгӀазаллина а собаре хила веза,[+] 20хӀунда аьлча адаман оьгӀазалло стаг Далла хьалха бакъ ца хуьлуьйту. 21Цундела муьлхха а хьарам хӀума а, вон мел лелар а дӀадаккха. Далла муьтӀахь а хуьлуш, шайга кховдийна а, шаьш кӀелхьардаха тарлуш долу а Делан дош тӀеэца[+].

22Делан дош кхочушдеш болчарах хилалаш, цуьнга ладугӀурш бен а ца хилла, шаьш Ӏехочарах тар а ца луш[+]. 23ХӀунда аьлча, Делан даше ла а дугӀуш, иза кхочуш ца деш волу стаг шен билггал йолчу юьхье куьзгана чу хьоьжучух тера ву. 24Шега а хьаьжна, иза юьстахволу, ткъа цу сохьта шен юьхьсибат цунна дицло. 25Амма Делан кхачаме болчу а, паргӀато лучу а хьехаме леррина а хьожуш, цуьнан кхидӀа а тидам а беш, вицлуш волу ладогӀархо а воцуш, и хьехам кхочушбийриг ша мел дечу гӀуллакхашна тӀехь декъалвина хир ву[+].

26Нагахь цхьаммо, ша суьпа а хеташ, шен маттана дуьрста ца йоллахь, цо ша-шен Ӏехаво, цуьнан суьпа хилар а даьсса ду[+]. 27Да волчу Далла хьалха цӀена а, бехдалаза а суьпалла иштта ду: байшна а, бисина Ӏачу зударшна а гӀо дар а, дуьнен чохь долчу вочуьнга ша бех ца вайтар а[+].

#### 2


Озабезамах лаьцна

1Сан вежарий! Дала леррина къобалвинчу Ӏийсах, вайн сийлаллин Элах, а тешаш, озабезамца цхьаьнга ма хьажалаш[+]. 2Нагахь шун гуламе, дашо мухӀар а доьллина, деза духар дуьйхина хьалдолу стаг веача а, беркъа духар дуьйхина къен стаг веача а, 3аша, деза духар дуьйхина волчу стаге а хьаьжна, цуьнга ала мега: «Кхузахь дика хир ду хьуна, охьахаа», ткъа къечуьнга ала мега: «Хьо хьуьлла дӀахӀотта, я кхуза, сан когашка, охьахаа». 4Иштта дича, шайна юкъахь къестамаш кхуллий те аша? Харц-ойланаш йолу кхелахой хуьлий те шух?

5ЛадогӀийша, сан хьомсара вежарий, дуьнен чуьра къен нах Дала ца хаьржина те? Тешарехь хьал долуш хилархьама а, Ша везачарна лур ду аьллачу олалле кхачийтархьама а Дала уьш ца хаьржина те[+]? 6Ткъа аша къениг дӀатеттина. Хьалдолу нах бац шуна ницкъ беш берш, уьш бац шу кхеле ийзош берш? 7Шуна елла сийлахь цӀе сийсазъеш бац уьш?

8[+]Нагахь Делан Йозанашна тӀера болу паччахьан хьехам: «Хьайн уллораниг хьо санна веза», аша кхочушбахь, аша деш дерг нийса ду[+]. 9Амма стаге озабезамца шу хьовсахь, аша къа латадо, товрат-хьехамо шу, зуламхой санна, бехкедо[+]. 10Берриг а товрат-хьехамаш кхочуш а беш, цхьана хӀуманна тӀехь къалатийнарг массо а хӀуманна тӀехь а бехке хуьлу[+]. 11[+]«Нахаца ма лела», – Аьллачо аьлла: «Адам ма де», цундела, нагахь хьо нахаца лелаш вацахь, амма ахь адам дехь, хьо Дала тӀедиллинарг дохош волу зуламхо ву[+]. 12ПаргӀато лучу хьехамашка хьаьжжина, Дала кхел ен йолчу наха санна, ала а ала, гӀуллакх а де[+]. 13ХӀунда аьлча къинхетам боцу кхел хир ю шегара къинхетам ца гайтинчунна. Къинхетам кхелал а лакхара бу[+].


Тешар а, гӀуллакхаш дар а

14ХӀун пайда бу, сан вежарий, стага шен тешар ду баьхча, амма цо деш долчу гӀуллакхаша иза гойтуш ца хилча? Ишттачу тешаро кӀелхьарвоккхур вуй иза? 15Нагахь вешина я йишина тӀеюху хӀума а, кхача а эшахь, 16ткъа шух цхьаммо цаьрга алахь: «Маьрша дӀагӀо, дох а ло, дуззалц хӀума а яа», амма царна оьшург ца лахь, хӀун пайда бу цуьнан[+]? 17Иштта ду тешар а, нагахь цуьнца цхьаьна деш гӀуллакхаш дацахь, иза делла ду.

18Амма цхьаммо ала тарло: «Хьан тешар ду, ткъа сан гӀуллакхаш ду». ГӀуллакхашца доцуш долу хьайн тешар гайта суна, ткъа аса гӀуллакхашца долу сайн тешар гойтур ду хьуна[+]. 19Хьо теша Дела цхьаъ хиларх, иза дика ду. Ур-атталла жинаш а теша Иза хиларх – ткъа уьш кхерарна дегадо![+] 20Амма хаа лаьий хьуна, сонта стаг, гӀуллакхашца доцу тешар эрна дуйла? 21[+]Шен гӀуллакхашца Далла хьалха бакъхилла вац вайн да ИбрахӀим, шен кӀант Исхьакх сагӀа доккхучу меттиган тӀулгашна тӀе а виллина[+]? 22Гой хьуна, цуьнан тешар гӀуллакхашца цхьаьнадогӀуш хилла, и гӀуллакхаш бахьана долуш и тешар кхачаме хилла[+]. 23[+]Делан Йозанашкахь аьлларг кхочушхилла: «ИбрахӀим тийшира Везачу Элах, цундела Цо иза Шена хьалха бакъвина лерира», цунах Делан доттагӀа элира[+]. 24Гой шуна, стаг Далла хьалха бакъхуьлу шен гӀуллакхашца, тешарца хилла а ца Ӏаш.

25[+]Иштта, нахаца лела Рахьаб ша дина гӀуллакх бахьана долуш Далла хьалха бакъхилла, бахкийтина нах тӀе а лаьцна, уьш кхечу новкъахула дӀа а хьовсийна[+]. 26Цундела, шена чохь са доцу дегӀ делла ма-хиллара, гӀуллакхашца доцу тешар а делла ду.

#### 3


Шайн меттан дола де

1Сан вежарий! Шуна юкъара кӀеззиг нах бен ма хила хьехархой. Шуна хаьа, вайна еш йолу кхел мел чӀогӀа хир ю,[+] 2хӀунда аьлча вай массара а къинош дукха летадо. Дашаца цкъа а къа ца латош верг кхачаме стаг ву, цуьнга шен дерриг дегӀан дола дало[+]. 3Вай говрийн бага гаьллаш йохку, уьш вайга ладугӀуш хилийта, тӀаккха церан догӀмаш леладо вай[+]. 4Масала, хӀордкеманаш а, мел даккхий уьш делахь а, ондачу мехаша лелош делахь а, жимачу тӀомаца дӀадохуьйту хӀордахочо шена луъучу. 5Иштта, матто а, кӀезиг меже елахь а, доккхачу гӀуллакхашна тӀехь куралла йо.

Хьажал, жимачу цӀаро мел йоккха хьун ягайо! 6Мотт а цӀе ю. Иза дегӀан вукху меженашна юкъахь вон дуьне санна бу. Матто дерриг дегӀ а бехдо, вайн дахаран некъ хьала а латабо. Ткъа ша жоьжахатин цӀарах хьалалеташ бу иза[+]. 7Муьлхха а экха а, олхазар а, текхарг а, хӀордан дийнат а стага караӀамадан тарло (баккъалла а, уьш караӀамийна ду). 8Амма адамашка цхьаьнгге а мотт кара ца Ӏамало, иза саца ца луш долу вон ду. Мотт Ӏожаллин дӀовшах буьзна бу[+]. 9[+]Цуьнца Веза Эла а, Да а декъалво вай, цуьнца Делан сибатехь кхоьллинчу адамна неӀалт а олу вай[+]. 10Цхьана багара схьадолу декъалвар а, неӀалт алар а. Иштта хила йиш яц, сан вежарий. 11Цхьана хьостанах схьадер дуй мерза а, къаьхьа а хи? 12Сан вежарий, инжиран дитта тӀе зайт-диттан стоьмаш а латор бац, кемсийн таьлланга тӀе инжираш а латор яц. Иштта дуьрачу хьостано мерза хи лур дац.


Лакхара долу хьекъалалла

13Ша хьекъал а, кхетам а болуш волчо шен оьздачу леларца а, хьекъалера схьадолчу эсалаллехь динчу гӀуллакхашца а гайта ца деза иза[+]? 14Амма шун даг чохь къаьхьа хьагӀ а, шена пайда лехар а делахь, дозаллаш ма де, бакъдолчунна дуьхьал харцо ма лелае. 15Иза лакхара долу хьекъалалла дац, амма дуьненан, синан, жинийн хьекъалалла ду[+]. 16ХӀунда аьлча хьагӀ а, шена пайда лехар а долчохь низам дохор а, мел долу вониг а ду. 17Амма лакхара долу хьекъалалла, цкъа-делахь, цӀена ду, цул тӀаьхьа, машаре а, оьзда а, къинхетамах а, дикачу стоьмех а дуьзна а, озабезам боцуш а, шалхо йоцуш а ду. 18Барт кхуллуш болчара бертахь дийначу хӀух нийсонан ялта схьадолу[+].

#### 4


ХӀара дуьне дезар

1Къийсамаш а, девнаш а мичара ду шун? Шун меженашкахь вовшашца тӀом бечу а, дуьненан хӀума тӀех дезачу а лаамех схьадуьйлуш дуй те уьш[+]? 2ХӀума деза шуна, амма иза ца хуьлу шуна. Адам дел чӀогӀа хьагӀ хуьлу шуьца, амма дезачуьнга ца кхачало шу. Вовшашца а къуьйсу, девнаш а доху аша, амма дезарг ца хуьлу шуна, хӀунда аьлча аша, Деле доьхуш, доӀа ца до. 3Дехча а, ца хуьлу шуна иза, хӀунда аьлча аша дикачу хӀуманна ца доьхуш, дуьненан хӀума тӀех дезачу шайн лаамийн дуьхьа доьху[+]. 4Тешам боцурш! ХӀара дуьне дезар Делаца мостагӀалла хилар дуйла ца хаьа шуна? Дуьненах шена доттагӀа хила лууш верг Делан мостагӀа хуьлу[+]. 5Шуна моьтту хир ду Делан Йозанашкахь эрна аьлла: «Дала вайна чохь Ӏан деллачу Синна вай Шен хила лаьа»[+]? 6[+]Амма Дала кхин а доккха дика дина вайна. Цундела аьлла ду:

«Дела курачарна дуьхьал ву,
амма ша кӀезиг хеташ Ӏаш болчарна Шен дика ло Цо»[+].

7Цундела Далла муьтӀахь хила, иблисана дуьхьалдовла, тӀаккха иза шух додур ду[+]. 8Далла улло гӀо, Иза а шуна улло вогӀур ву. Къинош летийнарш, шайн куьйгаш дила, шалхончаш, шайн дегнаш цӀанде[+]. 9Халахета, делха, тийжа. Шун деларх делхар хуьлийла, хазахетарх сингаттам хуьлийла. 10Везачу Элана муьтӀахь хила, Цо ойур ду шу[+].


Вежаршна кхел ярх лардар

11Вежарий, лен ма ле вовшашна. Шен ваша вон вуьйцуш, я цунна кхел еш волчо Делан хьехамна кхел а йо, иза вон а буьйцу. Нагахь хьо Делан хьехамна кхел еш велахь, хьо иза кхочушбеш вац, ткъа цуьнан кхелахо ву[+]. 12Хьехам Белларг а, Кхелахо а цхьаъ ву, Цо кӀелхьарваккха а, хӀаллакван а тарло. Ткъа хьо мила ву кхечунна кхел ян[+]?


Дозаллаш дарх лардар

13Ткъа хӀинца аша ладогӀалаш, хӀара къамел дийраш: «Тахана я кхана оцу гӀала а дахана, цигахь цхьана шарахь Ӏийр ду вай, мах а лелийна, пайда бийр бу вай». 14Шуна ца хаьа, кхана хӀун хир ду. ХӀун ду шун дахар? КӀеззигчу ханна деана а, юха дӀадолу а дохк ду иза[+]. 15«Везачу Элана лаа а лиъна, вай дийна дисахь, хӀара я кхин дийр ду вай», – аларан метта,[+] 16шу дозаллаш деш ду, шаьш дегала долу дела. Ткъа муьлхха а иштта дозалла вониг ду.

17Цундела, дан дезаш долу диканиг а хууш, и ца деш волчунна къа хир ду[+].

#### 5


Хьалдолчарна дӀахьедар

1ЛадогӀалаш аша, хьалдолчара: делхалаш, тийжалаш, хӀунда аьлча бохамаш бу шуна тӀехӀуьттуш[+]. 2[+]Шун хьал, телхина, дӀадаьлла, шун духарш нецано диина[+]. 3Шун деши а, дети а мекхадоьлла. Церан мекха шуна дуьхьал тоьшалла деш хир ю, цо, цӀаро санна, дагор ду шун дилха. Ткъа аша дуьненан тӀаьххьарчу деношкахь шайна хазна гулйина[+]. 4[+]Шун аренаш лелийначу белхалойн ял ю кхойкхуш, аша, дӀа ца луш, сацийна йолу. Ялта чудерзочеран тийжар массо а ницкъийн Везачу Элан лергашка кхаьчна ду[+]. 5Шу, хьал а долуш, даьхна дуьнен тӀехь, зовкх а хьоьгуш. Шаьш дарстийна аша, сагӀа даккха кечдина бежанаш санна[+]. 6Аша, кхел а йина, бехк боцурш байира. Цаьрга шуна дуьхьало ца яло.


Собар а, доӀа а

7Вежарий, собаре хилалаш, Веза Эла схьаваллалц. Латта лелош волчо безачу стоьме сатуьйсийла хаьий шуна? Иза собарца хьоьжу хьалхара а, тӀаьхьара а догӀа даре[+]. 8Иштта шу а чӀогӀа собаре хилалаш, шайн дегнаш чӀагӀделаш, хӀунда аьлча Веза Эла вар гергакхочуш ду[+].

9Вовшашна аьрзнаш ма делаш, вежарий, шайна кхел ца яйтархьама, хӀунда аьлча Кхелахо неӀарехь лаьтташ ву[+]. 10Баланаш а ловш, собаре хиларан масална Везачу Элан цӀарах дуьйцуш хилла болу пайхамарш схьаэца, сан вежарий[+]. 11[+]Собарца баланаш хьегнарш декъалбинарш лору вай. Шуна хезна Аюба лайначу халонех лаьцна. Ткъа Везачу Эло цунна эххар а динарг а хаьа шуна, хӀунда аьлча Веза Эла чӀогӀа къинхетаме а, стагах дог лозуш а ву[+].

12[+]Уггар хьалха, сан вежарий, стигалх а, лаьттах а, я кхечу хӀуманах а чӀагӀонаш ма елаш, амма шун «хӀаъ» «хӀаъ» хила деза, «хӀан-хӀа» «хӀан-хӀа» хила деза, шу бехке ца хилийтархьама[+].

13Шух цхьаъ бала хьоьгуш велахь, цо доӀа дан деза, самукъадаьлла велахь, хастам баран йиш лакха еза[+]. 14[+]Шух цхьаъ цомгуш велахь, цо Ӏийсах тешачийн тобанан куьйгалхой кхайкха беза. Цара доӀа дан деза цунна тӀехь, Везачу Элан дуьхьа цомгушчунна деза даьтта а хьокхуш[+]. 15Тешаран доӀано цомгушниг товийр ву, Везачу Эло иза когаш тӀе хӀоттор ву. Нагахь цо къинош летийнехь, цунна гечдийр ду[+]. 16Шайгара даьллачу къинойх лаьцна даре а деш, вовшех лаций доӀа де, шайна гӀоле хилийта: Делан лаамехь волчо динчу доӀано дуккха а дан тарло, цуьнгахула ницкъ баларна[+]. 17[+]Эли-ЯхӀу вай санна стаг вара. Цо, догӀа ма даийта аьлла, чӀогӀа доӀа дича, кхаа шарахь а, ялх баттахь а лаьтта тӀе догӀа ца деара[+]. 18[+]Юха цо доӀа дича, стигалара догӀа а деара, лаьтто шен стом а белира[+].

19Вежарий, нагахь шух бакъдолчун новкъара ваьлларг цхьаммо нисвахь,[+] 20[+]цунна дӀахаийла, харц новкъара къа латийнарг нийсачу новкъа ваьккхинчо лечуьра са кӀелхьар а доккхур ду, дуккха а къинош дӀа а къовлур ду[+].

### 1 Кипин

#### 1 Кипин

1 Кипин


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


Векало


Кипас


яздина хьалхара кехат


Дешхьалхе

Векало Кипас яздина хьалхара кехат Асиа мехкан къилбаседерчу декъехула дӀасабаржийначу, Ӏийсана тӀаьхьахӀиттина хиллачу нахе – хӀокху кехата тӀехь царах «Дала къастийнарш» а олуш – яздина ду. Кехатан коьрта гӀайгӀа бу: шаьш Ӏийсах тешар бахьана долуш Ӏазапаш а, баланаш а хьоьгуш болу кехат дешархой иракарахӀиттор. Яздархочо царна дагадоуьйту Дала леррина къобалвинчу Ӏийсах лаьцна болчу хазачу кхоах лаьцна – Ӏийса валар а, веллачуьра денвалар а, Иза кхин цкъа схьаваран ваӀда а бахьана долуш, церан дегайовхо хила тарло. И дерриге а хаа а хууш, шайна тӀехӀиттина баланаш церан тӀеэца а, хьега а деза. Оцу баланашкахула церан тешар зуьйш ду, иза бакъдолу тешар дуй хаийтархьама. Цул сов, «Дала леррина къобалвина Ӏийса веанчу дийнахь» церан ял хир ю.

ГӀайгӀанечу ханна уьш иракара а хӀиттийна, яздархочо чӀогӀа дехар до дешархошка, Дала леррина Къобалвинчун долахь дерш санна даха аьлла.

#### 1


Кипин маршалла

1Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан векалера Кипера Дала къастийначаьрга, аренца лелаш, хийрачу мехкашкахула: Понтехула, Галатехула, Каппадокехула, Асиа-махкахула, Битхьуни-махкахула дӀасабекъабеллачаьрга[+]. 2Шена хьалххе хууш ма-хиллара, вайн Да волчу Дала шу хаьржира. Ткъа Делан Сино шу Далла улло далийра, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсана муьтӀахь а хилла, Цуьнан цӀийца шу цӀиндалийта.

Делан дика а, синпаргӀато а шорта хуьлда шуна![+]


Бакъболу сатийсам

3-4Хастам бу Далла, леррина къобалвинчу вайн Везачу Элан Ӏийсан Дена, Шен доккхачу диканца вайна керла дахар делла волчу, веллачуьра Ша леррина къобалвина Ӏийса ден а вина, цу бахьаненна хӀаллак а хир йоцучу, сакхто я замано талхор а йоцучу тӀаьхьене бакъболу сатийсам вайна белла волу. И тӀаьхье стигалшкахь ларъеш ю,[+][+] 5ткъа шу, тӀаьхьара зама а еана, хиндолу кӀелхьардовлар гучудаллалц, шайн тешар бахьана долуш Делан ницкъо Ӏалашдеш ду[+].

6Шу цунах даккхийдеш ду, хӀинца кӀеззигчу ханна шайна тайп-тайпанара зер лан дезахь а[+]. 7Шун тешар зуьйш ду, ткъа иза дешил деза ду. ХӀунда аьлча деши, цӀарца дахчош делахь а, замано талхош ду. Ткъа шун тешар, зен а зийна, бакъдолу тешар ду аьлла, хила дезаш ду, Дала леррина къобалвина Ӏийса веанчу дийнахь шун хастам а, даздар а, сийлалла а хилийтархьама[+].

8-9Шуна Иза веза, шайна ца гиннашехь. Шу теша Цунах, шайна Иза хӀинца а ца гушшехь. Шу, инзаре чӀогӀа хазахетар деана, даккхийдеш ду, хӀунда аьлча шуьга кхаьчна тешаран Ӏалашо: шайн кӀелхьардовлар[+].

10Пайхамарша леррина талла а теллина, Ӏама а дина оцу кӀелхьардовларх дерг дерриг а. Шуна дала кечдинчу Делан диканах лаьцна а дийцина цара[+]. 11Шайна чохь хиллачу Дала леррина Къобалвинчун Сино йийцина йолу хан а, хьелаш а къасто гӀиртина уьш. Цу Сино дийцина царна Дала леррина Къобалвинчун баланех лаьцна а, тӀаьхьа Цуьнца боьзна хин болчу сийлахьчу хиламех лаьцна а[+]. 12Цаьрга хаийтира, шайна а доцуш, ткъа шуна гӀуллакх деш уьш хилар. Стигалара даийтинчу Делан Сино хаза кхаъ кхайкхош болчаьргахула хӀинца шуна дийцийтинарг кхайкхадора цара. Стигалара маликаш а тӀехь ду и къайле хаа лууш[+].


Дезачу дахаре кхайкхар

13Сема а, дечу гӀуллакхна гуттар а кийча а хуьлда шун кхетам. Дала леррина къобалвина Ӏийса вогӀучу дийнахь Делан шуьга болу безам бахьана долуш шайна лун долчуьнца боьзна хилийта шайн берриг а сатийсамаш[+]. 14Ийманехь долу Делан бераш санна хила, хьалха шаьш боданехь долчу хенахь хиллачу хьарамчу лаамашка шайн дахар ма талхадайта[+]. 15Мелхо а, шаьш а цӀена хила, шайн лелар а цӀена хилийта, шаьш ТӀекхайкхинарг цӀена ма-хиллара[+]. 16[+]Делан Йозанаш тӀехь аьлла ма ду:

«ЦӀена хилалаш, хӀунда аьлча Со а цӀена ву»[+].

17Нагахь хӀораннах а озабезам ца беш, цо диначуьнга хьаьжжина кхел еш Волчух аша Дада олуш хилча, шаьш дуьнен чу даьхкина хьеший хилла йолу хан сийлаллин кхерам дагахь а болуш яккха[+]. 18Хаалаш, телхина дӀадер долу дети я деши а делла эцна яц шун паргӀато, шун дайх дисинчу гӀийлачу дахарх шу мукъадохуш,[+] 19амма цӀеначу а, бехк боцучу а Ӏахаран санна долу, Дала леррина Къобалвинчун деза цӀий делла ю. 20Дуьне а кхоллале къастийна вара Иза, амма тӀаьхьарчу заманахь бен гучуваьккхина вацара шун дуьхьа[+]. 21Иза веллачуьра ден а вина, Цунна деза сийлалла деллачу Делах а Иза бахьана долуш теша шу, цундела шун тешар а, сатийсам а Делаца боьзна бу.

22Бакъдолчунна муьтӀахь хиларна, шайн синош а цӀандина, шайн динан вежарий шалхо йоцуш безаш ду шу. Ткъа хӀинца шайн ницкъ ма-кхоччу даггарчу безамца вовше дезалаш![+] 23Шун керлачу дахаран хьоста лийр долу хӀу дац, амма гуттар а хин дерг ду. Иза дийна долу а, гуттар а хин долу а Делан Дош ду![+] 24[+]ХӀунда аьлча аьлла ду:

«ХӀора адам буц санна ду,
цуьнан хазалла арарчу зезагийн санна ю.
Буц а якъало,
зезаг а маргӀалдулу,
25ткъа Везачу Элан Дош гуттар а деха».

Иштта бу шуна кхайкхийна хаза кхаъ![+]

#### 2


Дийна тӀулг а, деза халкъ а

1Муьлхха а вон, харцдерг, шалхо, хьагӀ, лер дӀадаккха![+] 2Дакхош долу бераш шуьрех санна, синан кхача болчу цӀеначу дашах хьага, цуьнан гӀоьнца шу даккхий а хилла, шун кӀелхьардовлар чекхдалархьама,[+] 3[+]хӀунда аьлча «Веза Эла мел дика ву шуна хиъна»[+].

4Цунна тӀе дуьйла. Наха дӀатесна болу дийна ТӀулг бу Иза, амма Дала хаьржина а, Цунна гергахь беза а болу[+]. 5Шу шаьш а ду дийна тӀулгаш. Шайх синан цӀа дайта, цу чохь динан дай хилархьама, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсагахула Далла лууш долу синан сагӀанаш даха[+]. 6[+]ХӀунда аьлча аьлла ду Делан Йозанашкахь:

«Ас Цийон-лам тӀехь охьабуьллу
са болу, къастийна, беза тӀулг.
Муьлхха а Цунах тешаш верг
юьхьӀаьржачу хӀуттур вац»[+].

7[+]Иштта, Цунах тешачу шуна Иза деза жовхӀар ду, ткъа ца тешачарна:

«ГӀишлош еш пхьераша дӀакхоьссина тӀулг цӀийнан сонан йистехь коьрта тӀулг, хилла, дӀахӀоьттина»[+].

8[+]Кхин а:

«Нах тасаболуьйтун болу тӀулг бу иза,
уьш охьаоьгун болу тарх а ю иза».

Делан Дашна муьтӀахь ца хиларна тийсало – иштта кхоллам бу церан[+]. 9[+]Амма шу къастийна тайпа ду, Паччахьан лаамехь болу динан дай, деза халкъ, Делан долахь дерш, боданера Шен исбаьхьчу серлоне Кхайкхинчун сийлахьчу гӀуллакхех лаьцна шуьга дийцийтархьама[+].

10[+]«Цхьана хенахь халкъ дацара шу,
ткъа хӀинца Делан халкъ ду.
Цхьана хенахь шух бина къинхетам бацара,
ткъа хӀинца Дала къинхетам бина шух»[+].


Делан ялхой леш санна даха

11Сан хьоменаш, аренца лелаш, дуьнен чу даьхкина хьеший шу долу дела, доьху ас шуьга, синца тӀом бечу дегӀан лаамех ларлолаш[+]. 12Кхечу къаьмнийн нахана юкъахь шайн лелар оьзда хилийталаш, тӀаккха, шу вон нах ду бохуш, дуьйцуш болчара, шун дика гӀуллакхаш а гина, Дела хастор ву Иза веанчу дийнахь[+].

13Везачу Элан дуьхьа адамна тӀехь урхалла дечу Ӏедална муьтӀахь хилалаш: паччахьна, хӀунда аьлча цуьнгахь лаккхара Ӏедал ду,[+] 14куьйгалхошна, хӀунда аьлча уьш зуламхошна таӀзар дан а, дика гӀуллакх дечарна совгӀат дала хӀиттийна бу[+]. 15ХӀунда аьлча иштта бу Делан лаам: дика гӀуллакх дечара сонта наха дуьйцуш долу эрна хабарш дӀасовцадо. 16ПаргӀат даха, амма цу паргӀатона тӀехьа а лечкъаш, вон гӀуллакхаш ма леладе, хӀунда аьлча шу Делан леш ду[+]. 17Массо а лара, вежарий а беза, Делах а кхера, паччахьан сий а де[+].


Дала леррина Къобалвинчо гайтина масал

18Леш, шайн элашна хила ма-деззара муьтӀахь хила, шайца дика а, эсала а болчарна хилла ца Ӏаш, шайца буьрса болчарна а[+]. 19Ларам бу стеган, нагахь санна бехк а боцуш таӀзар ловш велахь, Дела вуйла а хууш[+]. 20ХӀун сий хир ду, нагахь шайн бехк буйла а хууш, деш долу таӀзар ловш шу делахь? Амма диканиг а дина, шу хало ловш делахь, иза Далла гергахь деза ду. 21Шу оцу балхана кхайкхина ма ду. Дала леррина Къобалвинарг а, шун дуьхьа баланаш а лайна, Шена тӀаьххье шу дахкийта масала а гайтина ма ву[+].

22[+]«Цо цхьа а къа а ца латийна,
Цуьнан багара харц дош а ца даьлла»[+].
23[+]Ша сийсазвича,
Цо дуьхьал вон дош ца олура,
Ша бала ловчу хенахь,
кхерамаш ца туьйсура,
амма нийсо ечу Кхелахочун кара
Ша дӀалора[+].
24[+]Шен дегӀаца вайн къинош
жӀара тӀе даьхьна Цо,
вай къинойх къаьстина,
цӀена дахийтархьама.
Цуьнан чевнаш бахьана долуш
дарба хилла шуна[+].
25Цхьана хенахь, тиладелла уьстагӀий санна, лелла шу,
ткъа хӀинца шу шайн синойн Ӏуьнна а, шаьш Ӏалашдечунна а тӀе юхадаьхкина[+].

#### 3


Зударий а, церан майранаш а

1[+]Зударий, шу а шайн майранашна муьтӀахь хила. Нагахь цхьаболу майранаш Делан Даше ладугӀуш ца хилахь, шайн дахарх масал а луш, дист а ца хуьлуш, Делах тешарна тӀебалабе уьш,[+] 2шайн цӀена а, Делах кхоьруш а долу дахар а гайтий. 3[+]Гуш долчу хӀуманашца хаздала ма гӀерта: месаш Ӏалашъярца, дашо хӀуманашца, хазачу духаршца. 4Мелхо а, даггара долчу, телхар доцучу, тийначу, эсалчу синан хазаллица кечдала хьовса. Иза Далла гергахь деза ду[+].

5Хьалхарчу заманчохь иштта хазлора Делан дикане сатуьйсуш болу сийлахь зударий, шайн майранашна муьтӀахь хуьлуш. 6[+]Масала, ИбрахӀиме массо а хӀуманна тӀехь ладугӀуш а, цунах шен эла олуш а яра Сарат. Нагахь шу диканиг а деш, дагахь кхерам хиларна сингаттам а боцуш Ӏаш делахь, шу Цуьнан йоӀарий ду[+].

7[+]Цу кеппара майранаш а хила беза шайн зударшца дика, уьш гӀорасиза хилар а хууш. Уьш лара, хӀунда аьлча божаршца цхьаьна дахаран совгӀат кхочу цаьрга. ТӀаккха шун доӀанашна дуьхьало еш хӀумма а хир дац[+].


Дика гӀуллакхаш бахьана долуш бала хьегар

8Иштта, шу цхьа барт болуш, вовшийн лоруш а, вежарий а, йижарий а безаш а, къинхетам болуш а, шаьш лахара хоьтуьйтуш а хила деза[+]. 9Вонна дуьхьал вон ма даккха, сийсазварна дуьхьал сийсазвар, мелхо а декъалве шайна вон болх бинарг. ХӀунда аьлча шу цу балхана кхайкхина ду, ткъа шуна Делера декъалдар хир ду[+]. 10[+]Делан Йозанашкахь ма-аллара:

«Хаза денош а гуш,
ирсе ваха лууш волчо
вочу дешнех шен мотт а ларбе,
харц долчух шен бага а ларъе.
11Вочунах дӀавирзина,
диканиг дойла цо,
машар лохийла,
цуьнгахьа къуьйсуш.
12ХӀунда аьлча Делан лаамехь болчаьргахьа ду Везачу Элан хьажар,
церан доӀанашка схьадиллина ду Цуьнан лергаш.
Амма оьгӀазе ю Везачу Элан юьхь Иза зуламхошка хьожучу хенахь»[+].

13Хьан дийр ду шуна зен, шу диканиг дан гӀерташ хилча? 14[+]Амма шаьш дина дика хӀума бахьана долуш шу бала хьоьгуш делахь, шу декъалхилла ду. «Уьш кхоьручух шу ма кхера, доха а ма доха!»[+] 15Дала леррина Къобалвинарг шайн дегнашкахь Веза Эла санна хилийта.

Шайга хаттахь, гуттар а кийча хила жоп дала, шуьца болу сатийсам стенца боьзна бу[+]. 16Ларам болуш а, таьӀна а жоп ло. Эхь-бехк долуш хила, тӀаккха шуна тӀехь доцург дуьйцуш волчунна эхь хетар ду, Дала леррина Къобалвинчуьнца доьзна долу шун дахар мел цӀена ду гича[+]. 17Делан лаам белахь, диканиг дар бахьана долуш хало лар гӀолехь ду, вониг а дина ловчул![+] 18ХӀунда аьлча

къинош летийна долу шу Далла тӀе дерзорхьама,
Дала леррина Къобалвинчо а цкъа бала лайна вайн къинош бахьана долуш,
Иштта Делан лаамехь Волчунна Делан лаамехь боцурш бахьана долуш хало гина.
Цуьнан дегӀ дийнера,
амма Са дахаре юха далийнера[+].

19Оцу Синан кепехь набахтехь долчу синошна кхайкхам бан вахара Иза[+]. 20[+]Нохьа-пайхамаро шен кема дечу хенахь, Дела цуьнга собаре хьоьжуш а волуш, Делан лаамера девлла, Цуьнга ла ца доьгӀна синош дара уьш. Дукха синош кӀелхьара ца дехира хи чуьра цу кемана чохь, верриг а бархӀ стаг бен.

21ХӀинца шу кӀелхьардохуш йолу хих чекхдовларан билгало ю иза. Хих чекхдовлар – иза тӀера мода дӀаяккхар дац, амма цӀеначу дагца Деле йина чӀагӀо ю[*]. Дала леррина къобалвина Ӏийса денвалар бахьана долуш цу хих чекхдовларо шу кӀелхьардоху[+]. 22Ӏийса, стигала хьала а ваьлла, Далла аьтту агӀор Ӏаш ву. Цо бохург деш ду маликаш а, стигалара ницкъаш а[+].

#### 4


Далла тешаме хилар

1Дала леррина Къобалвинчо Шен дегӀана бина ницкъ лайна дела, аша а цунах тера долчу леларна кечам бан беза. ХӀунда аьлча дегӀана хуьлу ницкъ лайнарг, къинойх дӀа а къаьстина,[+] 2дуьнен чохь яккха йисина хан, дегӀан лаамийн кара а ца воьдуш, Дала бохург деш йоккхуш хир ву[+]. 3Кхечу къаьмнийн нахах тарделла, хьалха а шортта хан яьккхина аша: вон мел дерг лелош, зударий а, божарий а хьарам лаамаш болуш, нахаца лелаш, муьйлуш, цӀушна хьарам Ӏибадат деш. 4Ткъа хӀинца царна тамашийна хета аша хьалхалера боьха гӀуллакхаш ца лелош, цундела шуна лоь уьш[+]. 5Амма церан жоп дала дезар ду дийначарна а, беллачарна а кхел ян кийча Волчунна[+]. 6Беллачарна а хаийтинера хаза кхаъ. ДогӀмех аьлча – царна кхел йина. Ткъа синойх аьлча – уьш гуттар а дийна хир ду Дела волчохь.

7Дерригенан а чаккхе тӀекхочуш ю. Хьекъале дуьйла, собаре а хила, тӀаккха шуьга доӀанаш далур ду[+].

8[+]Уггар хьалха даггара вовшийн деза, хӀунда аьлча безамо дукха къинош дӀахьулдо[+].

9Шайн хӀусамашкахь вовшийн тӀеэца, яппарш а ца еш[+].

10Шуна хӀоранна а ша тайпа похӀма кхаьчна. Вовшийн гӀуллакх де цу похӀмица, Дала тайп-тайпана диканаш деллачу тешамечу хӀусамдас санна[+]. 11Нагахь цхьаъ хьехам беш велахь, и хьехам Делера болуш санна бе, Далла гӀуллакх деш велахь, Дала шена беллачу ницкъаца де и гӀуллакх. Иштта Дала леррина къобалвинчу Ӏийсагахула Дела хастаме хир ву. Сий а, ницкъ а хуьлда Ӏийсан бӀеннаш шерашкахь, амин![+]


Ӏийсан мурд хиларан баланаш лар

12Сан хьоменаш, шуна тамашийна ма хета шайн луьра зер лан дезар, дага ма даийта, шайца цхьа тамашийна хӀума хуьлу аьлла[+]. 13Мелхо а, даккхийде шаьш Дала леррина Къобалвинчун баланашкахь дакъа лацарна. Цуьнан сийлалла гойтучу дийнахь шу даккхийдеш а, самукъадаьлла а хир ду[+].

14Нагахь Дала леррина Къобалвинарг бахьана долуш шу сийсаздеш делахь, шу декъалдина ду, Делан сийлаллин Са шуьца хуьлу дела[+]. 15Стаг вийнарг, я къу, я зуламхо, я мотт тоьхнарг а хилла, таӀзар ловш ма хуьлийла шух цхьа а. 16Нагахь шуна дина таӀзар Дала леррина Къобалвинчун мурд ву аьлла делахь, эхь ма хета, Далла хастам бе ша и цӀе лелорна![+] 17Кхел яран хан герга кхаьчна. Делан доьзалера нахана тӀера йолалур ю иза. Ткъа вайна тӀера иза йолалуш хилча, Делан Кхаъ тӀе ца эцначу нахана хӀун таӀзар хир ду?![+]

18[+]«Делан лаамехь верг халла кӀелхьарволуш хилча,
Ӏеса лелачунна а,
къинош летийначунна а
хӀун хир ду?»[+]

19Цундела Делан лаамца баланаш хьоьгуш болчара, дерриг а диканиг дан а хьожуш, гуттар а Бакъволчу вай Кхоьллинчун кара шаьш дӀадала деза[+].

#### 5


Тхьамданашна гӀо дар

1ХӀинца шун коьртехь болчу тхьамданашка ала лаьа суна. Со а ву тхьамда а, Дала леррина Къобалвинчо баланаш ловш теш а хилла. Гучудаьн долу Цуьнан сий-ларам Цуьнца доькъур ду ас[+].

2[+]Шайга белла Делан бажа бажабе. Шаьш декхарийлахь долу дела а доцуш, даггара иза Ӏалашбе, Далла иза ма-лаъара. Шайна цунах цхьа пайда хир бара аьлла а доцуш, даггара къахьега[+]. 3Шайн куьйга кӀелахь болчу нахана масал хилий лела, шайн олалла бахьана долуш царна ницкъ ма бе[+]. 4ТӀаккха, коьрта Ӏу веача, телхар доцу сийлаллин таж лур ду шуна[+].

5[+]Ткъа шу, кегийнаш, тхьамданийн лаамехь хила. Вовшашна муьтӀахь а долуш де гӀуллакх, хӀунда аьлча:

«Дела курачарна дуьхьал ву,
амма ша кӀезиг хеташ Ӏаш болчарна Шен дика ло Цо»[+].

6[+]Цундела Делан нуьцкъалчу куьйга кӀел дуьйла, Цо Шен хенахь ойур ду шу. 7[+]Берриг а шайн гӀайгӀанаш Цунна тӀе яхка, Иза шун бала болуш ву![+]

8Собаре а, сема а хила! Шун мостагӀа, иблис, ду, гӀигӀ ден лом санна, цхьаъ дӀакхалла гӀерташ даьлла лелаш[+]. 9Цунна дуьхьало е, Делах шайн тешар чӀагӀде. Хаалаш, дерриг а дуьнен чохь шун вежарий, шу санна, баланаш ловш бу[+]. 10Массо а диканиг Шеца долчу Дала кхайкхина шуьга Дала леррина къобалвинчу Ӏийсаца цхьаьна Шен хедар доцу сийлалла декъа. КӀеззиг йолчу хенахь баланаш аш лайча, Цо шу нийсачу новкъа дохур ду, шуна чӀагӀо а, ницкъ а, довр доцу доьналла а лур ду[+]. 11БӀеннаш шерашкахь хуьлийла Цуьнан олалла, амин[+].


ТӀаьххьара маршалла

12[+]ХӀара доца кехат ас (сайга хаьттича) тешаме волчу вешин Салин гӀоьнца яздина, шу иракарахӀитторхьама а, иза билггала долу Делан диканиг дуйла хаийтархьама а. Цу тӀехь чӀоггӀа латта![+]

13[+]Шу санна, Бавел-гӀалара[*] Дала хаьржиначара а, ткъа иштта сан кӀанта Марка а маршалла доуьйту шуьга[+].

14Доггах[*], маршалла хатта вовшашка. Маьрша хуьлда шу Дала леррина Къобалвинчуьнца долу дерриш а[+].

### 2 Кипин

#### 2 Кипин

2 Кипин


[1]

[2]

[3]


Векало


Кипас


яздина шолгӀа кехат


Дешхьалхе

Векало Кипас яздина шолгӀа кехат хьалххе дуьйна а Ӏийсана тӀаьхьахӀиттина хиллачу дуккха а нахе яздина ду. Цуьнан коьрта гӀайгӀанаш бу: харц хьехамаша дечунна а, царах хуьлучу талхаршна а дуьхьало яр. Дела а, Веза Эла волу Ӏийса а билггал вовзаро жоп ло цу гӀайгӀанашна. Ӏийса гиначу а, Цо бина хьехамаш хезначу а наха дийцина шайна и довзар. Яздархочунна хьалха цхьа чӀогӀа гӀайгӀане болу харц хьехам бу, Дала леррина Къобалвинарг юхавогӀур вац бохуш. Цунна жоп а луш, цо дуьйцу Ӏийса дуьнен тӀе юхаваран де тӀекхачаре хьоьжуш кхин а собардан деза, хӀунда аьлча Далла «ца лаьа цхьа а хӀаллакьхилийта, ткъа массо а адам, шегара даьллачу вочу хӀуманна дохко а даьлла, Шена тӀедерза лаьа Цунна».

#### 1

1Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан лай а, векал а волчу ШамӀа-Кипас яздо хӀара кехат. Вайн Дела а, КӀелхьардохург а волчу Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан нийсонехула, вайниг санна, деза тешар тӀеэцначаьрга яздо ас[+]. 2Дела а, вайн Веза Эла волу Ӏийса а вовзарехь Делан дика а, синпаргӀато а совйолийла шун[+].


Дала тӀекхайкхар а, харжар а

3Ӏийсагахь болчу Делан ницкъо оьшуш мел дерг делла вайна баккъалла а суьпа дахархьама, хӀунда аьлча Шен сийлаллица а, оьздангаллица а вайга Кхайкхийнарг вевза вайна. 4Ша лур ду аьлла сийлахь а, деза а совгӀаташ делла Цо вайна Шен сийлаллехула а, оьздангаллехула а, уьш бахьана долуш, хьарамчу лаамаша дуьнен чохь лелачу талхарна гена а девлла, шу Деле терра хилийтархьама[+]. 5Цундела аша берриг а ницкъ тӀебахийта шайн тешар оьздангаллица совдаккхархьама. Ткъа оьздангалла кхетамца совъяккха. 6Кхетам юхаозадаларца а, юхаозадалар собарца а, собар суьпаллица а совдаккха[+]. 7Суьпалла вежараллица а, вежаралла безамца а совдаккха[+]. 8Нагахь и дерриг а, шуьца дан а долуш, алсамдолуш делахь, вайн Веза Эла, Дала леррина къобалвина Ӏийса вовзарехь кхиам а, стом а боцуш дуьсур дац шу[+]. 9Ткъа иза шеца доцург бӀаьрзе ву. Цунна хӀумма а гур дац. Цо дицдина хьалхалерчу къинойх ша цӀанвар[+].

10Цундела, вежарий, кхидӀа а хьовсалаш Дала шаьш тӀекхайкхар а, харжар а бакъ хилар гайта. Иштта хилахь, цкъа а галдевр дац шу[+]. 11Иштта карор бу шуна вайн Везачу Элан, КӀелхьардохучун, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан даим йолчу пачхьалкхе кхочу маьрша некъ[+].

12Цундела ас иза гуттар а дагахь латтор ду, цунах дерг шуна хаахь а, шайна деллачу бакъдолчунна тӀехь шу чӀагӀдина делахь а[+]. 13Суна нийса хета, хӀара дегӀан чарх айса мел лелайо, дагалецамашца шу карзахдахар. 14Вайн Везачу Эло, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсас сайга схьа-ма-хаийттара, хаьа суна кестта сайн са дегӀах къаста дезаш хилар[+]. 15Со шух къаьстинчул тӀаьхьа а, и дерриг а шуна дагахь латтийта, сайн ницкъ кхочург дийр ду ас.


Дала леррина Къобалвинчун сийлалла гина тешаш

16ХӀунда аьлча нехан мекарчу туьйранех тардина ца дийцина оха шуна, вайн Дала леррина къобалвина Ӏийса-Эла вогӀур ву аьлла. Тхо тхаьш Цуьнан сийлалла гина тешаш ду[+]. 17[+]ХӀунда аьлча Да волчу Делера схьаэцна Цо сий а, дозалла а, Шена тӀе уггар лакхарчу Паччахьера аз деача: «Иза Суна дукхавезаш волу Сан кӀант ву, Цуьнца бу Сан лаам!»[+] 18Стигалара деана и аз тхуна хезира, Ӏийсаца безачу лам тӀехь тхо долуш.

19Тхуна хаьа пайхамарийн дош билггала бакъ дуйла. Цу дашна тӀе тидам бахийтар тоьлуш ду шуна. Боданехь йолу серло санна, ду иза, серлаяла а йолаелла, Ӏуьйренан седа шун дегнашкахь гучубаллалц[+]. 20Уггар хьалха шуна хаа дезаш ду Делан Йозанашкара Делера болу хаам шена ма-хеттара бийцалург цахилар[*]. 21ХӀунда аьлча цкъа а Делера болу хаам адаман лаамца беш ца хилла, амма наха, Делан Са шайна чохь а лелош, Делера долу дешнаш дуьйцура[+].

#### 2


Харцхьехамчаш

1Халкъана юкъахь харцпайхамарш ма-хиллара, шуна юкъахь а харцхьехамчаш хир бу. Шайн къинойх мах дӀабелла волу Хьалдолу Эла дӀа а тесна, стаг хӀаллакьхуьлуьйту харц хьехамаш чубахьар бу цара. Иза бахьана долуш шайн хӀаллакьхилар гергахьа узур ду цу наха[+]. 2Дукхахберш, царах дӀа а тарбелла, телхар бу, уьш бахьана долуш бакъдолчун некъ емалбина хир бу. 3Шайн саьхьараллица шух пайда эца хьовсур бу уьш, мекара мотт а буьйцуш. Церан Кхелахо тоххара кийча а ву, уьш ХӀаллакьхуьлуьйтург наб еш а вац[+].

4ХӀунда аьлча къинош летийначу маликашна а геч ца дина Дала. Жоьжахатин бодашка хьовсийна Цо уьш, царна тӀехь кхел яллалц, уьш цигахь буржалш а тоьхна дита[+]. 5[+]Хьалха заманахьлера Ӏеса адам хӀаллакдина Дала, тӀе хи а далийтина. Делахь а Далла хьалха нийса хиларх лаьцна болу хьехам бинчу Нохьин доьзалера бархӀ са кӀелхьардаьккхина Цо[+]. 6[+]ХӀаллакьян кхел а йина, чим бина дӀаяьхна Цо Седам а, Ӏамор а цӀераш йолу гӀаланаш, Ӏесачу нахана хиндолчун масал гойтуш[+]. 7[+]Боьха мел дерг лелочу харцахьарчу нахана юкъахь балехь ваьллина Делан лаамехь волу ЛутӀа кӀелхьарваьккхина Цо[+]. 8(ХӀунда аьлча царна юкъахь Ӏийна и Делан лаамехь волу стаг хӀора дийнахь дагахь бала лаьтташ вара, цу наха лело боьха гӀуллакхаш ган а гуш, царах дерг хаза а хезаш.)[+] 9Везачу Элана хаьа Шен лаамехь берш церан зенех кӀелхьарбаха а, ткъа Шен лаамехь боцурш царна кхел ен йолчу дийне хьовсийна, таӀзар а деш, латто а,[+] 10къаьсттина шайн догӀмийн хьарамчу лаамашна тӀаьхьахӀиттинарш а, шайна тӀехь Деле олалла ца дойтурш а.

КӀоршаме а, шайн лаамехь а болу и харцхьехамчаш стигалан сийлаллин бахархошна лен ца кхоьру[+]. 11Ткъа доьналлица а, ницкъаца а царал тоьлуш долчу маликаша Везачу Элана хьалха цу нахана вон дош ца олу. 12Шайн амалшка хьаьжжина бен ца лелачу луьрачу хьайбанех тера бу и нах. Шайна ца хуург емалдо цара. Схьалеца а, дайа а дуьнен тӀе даьхначу хьайбанех терра, уьш а хӀаллакьхир бу[+]. 13Шаьш динчу зуламашна бекхам хир бу царна. Цу нахана моьтту там хилар – дийнан делккъехь долу даар-малар а, сакъерар а, телхина лелар а ду. Сий доцуш а, хӀума сийсаздоккхуш а болчу царна там хуьлу шайн харцонех, шаьш шуьца той дуучу хенахь. 14Хьайна хиларх а, къинойх а дуьзна ду церан бӀаьргаш. Сина кӀезиг нах талхабо цара. Церан дегнаш Ӏемина ду саьхьара гӀуллакхаш лело. НеӀалт хилла нах бу уьш. 15[+]Нийса некъ дӀатесна, тилабелла болу уьш, харц кхоэ сатуьйсуш висинчу БеӀаран кӀентан БалиӀаман новкъа бевлла[+]. 16Амма шен харцонна тӀехь бехке вина БалиӀам. Мотт ца хуучу виркхело, адамийн маттахь йист а хилла, сацийна цу пайхамаран хьекъалх тилар[+].

17Хи доцучу хьостанех а, мохо лаьхкина юьгучу марханех а тера бу харцхьехамчаш. Ӏаьржачу боданехь меттиг ю царна кечйина[+]. 18Даздина, даьсса хабарш а дуьйцуш, тилабеллачу нахах хӀинцца дӀакъаьсташ берш дегӀана там лохучу а, телхина долчу а хӀуманашка марзбо цара[+]. 19Цу нахана паргӀато яла ваӀда до харцхьехамчаша, талхаран леш шаьш доллушехь – стаг ша мел эшийначун лай ма ву[+]. 20Нагахь цхьаболу нах вайн Веза Эла а, КӀелхьардохург а волу Дала леррина къобалвина Ӏийса вовзар бахьана долуш дуьненан айпечу хӀуманех къаьстинехь, ткъа цул тӀаьхьа уьш, юха а вочу хӀуманна тӀе а тевжина, цунна кӀел биснехь, шолгӀа галбевлча, хьалхачул а ледара хир ду церан хьал[+]. 21Нийсонан некъ бевзина цахилар гӀолехь дара царна, иза а бевзина, Дала тӀедиллинарг дӀа а тесна, хьалхалерчунна тӀе юхабоьрзучул[+]. 22[+]Амма цаьрца хуьлуш дерг кицанехь ма-аллара ду:

«ЖӀаьла шен Ӏеттораш тӀе юхадогӀу»,

кхин а:

«ЦӀанйина хьакха хоттала йижа йоьду»[+].

#### 3


Веза Эла схьаварах лаьцна

1ХӀара шолгӀа кехат ду ас шуьга яздийриг, сан хьоменаш. Царна тӀехь шун цӀена кхетам самабоккху ас хилларг дагадаийтарца[+]. 2Дагахь латтаде шайна хьалха безачу пайхамарша аьлла дешнаш а, КӀелхьардохург волчу Везачу Эло шуна даийтинчу Шен векалшкахула шайна тӀедиллинарг а[+]. 3[+]Уггар хьалха шуна хаа деза, тӀаьхьарчу деношкахь богӀур бу шайн хьарамчу лаамашка хьаьжжина бехаш болу нах. Шух кхаьрдаш, 4цара бохур ду: «Мичахь ду Иза схьавогӀур ву бохург? Дай кхалха буьйлабеллехь а, массо а хӀума хийца ца луш дуьсу, дуьне кхоьлличхьана ма-хиллара»[+]. 5[+]Иштта бохучарна дицдан лаьа Делан дашца хьалххе дуьйна стигалш юйла а, латта хих а, хинехула а кхоьллина хилар а[+]. 6[+]Делан лаамца цу хенахьлера дуьне, хи а хьадийтина, хӀаллакдина[+]. 7Ткъа иштта Делан дашца латтош йолу хӀинцалера стигалш а, латта а даго Ӏалашдеш ду, къематан а, Ӏеса нах хӀаллакбен а де тӀекхаччалц.

8[+]Цхьа хӀума дицдан ца деза аша, хьоменаш, Везачу Элан цхьа де эзар шо санна ду, ткъа эзар шо цхьа де санна ду[+]. 9Цхьаболчарна ма-моттара, Веза Эла Ша кхочушдийр ду аьлларг юхатоьттуш вац. Амма Иза собаре ву шуьца, хӀунда аьлча Цунна ца лаьа цхьа а хӀаллакьхилийта, ткъа массо а адам, шегара даьллачу вочу хӀуманна дохко а даьлла, Шена тӀедерза лаьа Цунна[+].

10[+]Нахана ца хууш вогӀу къу санна, догӀур ду Везачу Элан де, тӀаккха гӀовгӀанца стигалш къайлаевр ю, стигалахь мел хуьлуш дерг, серла а даьлла, догур ду, латта а, дерриг а цу тӀехь дерг а, даьгна, дӀадер ду[*][+]. 11Нагахь и дерриг а духург хилча, шу муха хила деза? Шун дахар цӀена а, суьпа а хила деза,[+] 12Делан де тӀекхачаре сатуьйсуш а, и тӀедар сихдеш а ду шу. Цу дийнахь цӀе летта йолу стигалш юхур ю, стигалахь мел дерг, догуш, дешар ду[+]. 13[+]Амма, Дала динчу ваӀдане а хьаьжна, нийсонан цӀа долчу керлачу стигале а, лаьтте а сатуьйсуш ду вай[+].

14Цундела, хьоменаш, цуьнга сатуьйсуш, шайн ницкъ кхочург делаш Далла хьалха бехдалаза а, талхаза а дӀахӀитта а, Цуьнца бертахь хила а[+]. 15Вайн Везачу Элан собаре хилар вайн кӀелхьардовлар ларалаш, шена деллачу хьекъалца вайн хьомечу вашас ПахӀала шуьга яз-ма-дарра[+]. 16Цо цунах лаьцна дуьйцу шен массо а кехаташ тӀехь. Кхета хала хӀуманаш ду царна тӀехь, цундела кӀорггера хаарш доцучу а, динехь чӀогӀа боцучу а наха, кхидолу Деза Йозанаш санна, талхадо уьш, цу бахьаненна шаьш хӀаллак а хуьлуьйтуш[+].

17Иштта, хьоменаш, хӀара дерриг а довзийтина долу шу ларлолаш, харцхьехамчийн галбаьллачу новкъахула дӀа ца дигийтархьама а, шаьш ондда лаьтташ долчунна тӀера ца дохийтархьама а. 18Вайн Веза Эла а, КӀелхьардохург а волу Дала леррина къобалвина Ӏийса вовзарехь а, Цунах схьадолучу диканехь а алсамдовлалаш. Сий ду Цуьнан тахана а, тӀейогӀу йолчу ерриге хенахь а. Амин[+].

### 1 Яхьъяс

#### 1 Яхьъяс

1 Яхьъяс


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


Векало


Яхьъяс


яздина хьалхара кехат


Дешхьалхе

Векало Яхьъяс яздинчу хьалхарчу кехатан коьрта ши Ӏалашо ю. Цкъа-делахь, дешархой иракарахӀиттор – Делаца а, Дала леррина къобалвинчу Цуьнан КӀантаца Ӏийсаца а уллора юкъаметтиг а йолуш, дахархьама. Ткъа, шолгӀа-делахь, и юкъаметтиг йохо тарлучу харц хьехамашца лело цадезарг дӀахьедар. И харц хьехам иштта бара: дерриг а вониг кху дуьненца йолчу уьйраца доьзна хилча, Делан КӀант волу Ӏийса адам хила баккъалла а йиш яцара. Харцхьехамчаша иштта олура: кӀелхьардевлла хилар – иза кху дуьненахь долчу дахаран гӀайгӀанех паргӀатдаьхна хилар ду. Кхин а хьоьхура: кӀелхьардовлар доьзна дац цӀеначу гӀиллакхехь леларца я вовшашка болчу безамца.

Цу харцхьехамна дуьхьалдогӀуш, яздархочо чӀагӀдо, Дала леррина къобалвина Ӏийса баккъалла а адам хилла хилар. Цул сов, цо хьоьху, Ӏийсах а тешаш, Дела а везаш волу массо а вовшийн везаш хила бохуш.

#### 1


Дахар луш долу Дош

1[+]Иза юьхьанца дуьйна долуш дара. Тхуна иза хаза а хезнера, тхан бӀаьргашна иза ган а гинера. Тхо цуьнга хьовса а хьаьвсинера, тхан куьйгаш цунах Ӏотта а деллера. Иза дахар луш долу Дош дара[+]. 2[+]И дахар гучудаьлча, тхуна иза гира. Цундела цу бакъдолчу дахарх тоьшалла а до, кхайкхам а бо оха. И дахар стигаларчу Дегахь дара, ткъа хӀинца тхуна довзийтина иза[+]. 3Тхайна гиначух а, хезначух а лаьцна хаам бо оха шуьга. Оха и дуьйцу, шун а тхоьца уьйр-марзо хилийтархьама. Ткъа тхан уьйр ю Деца а, Цо леррина къобалвинчу Цуьнан КӀантаца Ӏийсаца а[+]. 4ХӀара яздо оха, вайн[*] хазахетар кхоччуш дуьззина хилийтархьама[+].


Дела – серло ю

5Тхуна Цуьнан КӀантера хезна болу а, оха шуна дӀакхайкхош болу а кхаъ хӀара бу: Дела – серло ю, Цуьнца цхьа а тайпа бода бац[+]. 6Нагахь санна Делаца уьйр ю а бохуш, боданехь лелахь, вай аьшпаш а бутту, бакъдолчуьнца а ца лела[+]. 7Амма, нагахь Дела серлонгахь ма-хиллара, вай а серлонгахь лелахь, вайн вовшашца уьйр ю, ткъа Цуьнан КӀант волчу Ӏийсан цӀийно вай массо а къинойх цӀандо[+].

8Нагахь санна вай ваьшца къа дац бахахь, тӀаккха вай цу дешнашца ваьш Ӏехадо, вайца билггал долу бакъдерг а дац[+]. 9Нагахь ваьш летийначу къиношна вай даре дахь, Дала вайн къиношна геч а дийр ду, дерриг а бакъдоцучух вай цӀан а дийр ду, хӀунда аьлча Иза тешаме а, бакъ а ву[+]. 10Амма вай ваьш къинош ца летийна бахахь, тӀаккха вай Дела харц а во, Цуьнан Дош вайца а дац[+].

#### 2


Ӏийса ву вайна ГӀодийриг

1Сан хьоме бераш, шуьга къинош ца летадайтархьама яздо ас хӀара кехат. Ткъа нагахь цхьаммо къа латадахь, стигаларчу Дена хьалха лаьтташ волу ГӀодийриг ву вайн: Дала леррина къобалвина Ӏийса – Делан лаамехь Верг[+]. 2Иза вайн къинош дӀадахаран сагӀа ду. Ткъа и сагӀа, вайн къиношна тӀера тоьъна а ца Ӏаш, дуьнен чуьра массо а адамийн къиношна тӀера тоьар ду[+].

3Ткъа вайна Дела вевзина хиларан тоьшалла до вайна Цо тӀедехкина парзаш вай лардаро[+]. 4Шена Дела вевза а бохуш, парзаш лардеш воцург харцлуьйш а ву, цуьнца бакъдерг а дац[+]. 5Ткъа Делан дош лардеш волчунна чохь Делан безам билггал буьззина бу. Вай билггал Делаца хиларан билгало иштта ю:[+] 6шен Делаца уьйр ю бохург Ӏийса ма-леллара лела веза.


Керла парз

7[+]Сан хьоменаш! Ас шуьга яздийриг керла парз дац – иза, баккъалла а аьлча, шира парз ду, юьхьанца дуьйна а шуна Дала делла долу. Шира парз – Дош ду, шуна хезна долу[+]. 8ХӀетте а аса яздийриг керла парз хета мега. Дала леррина Къобалвинчо а, аша а гойту иза бакъ хилар, хӀунда аьлча бода дӀаболу, ткъа билггал йолу серло хӀинцале а къегаш ю[+].

9Ша серлонгахь лела а бохуш, ткъа шен динан веше цабезам берг хӀинца а боданехь лела[+]. 10Ткъа шен динан вежарий безаш верг серлонгахь Ӏаш ву – стаг галволуьйтуш дерг а дац цуьнца[+]. 11Амма шен динан ваша цавезарг боданехь ву. Иза боданехь лела гӀерташ ву. Цунна шена а ца хаьа, ша мича воьду, хӀунда аьлча цу бодано иза бӀарзвина.

12Ас яздо шуьга, сан хьоме бераш,
Дала леррина Къобалвинчо динарг бахьана долуш шун къиношна гечдина дела[+].
13Ас яздо шуьга, дайшка,
юьхьанца дуьйна волуш Верг шуна вевза дела.
Ас яздо шуьга, къонахошка,
иблисал шу тоьлла дела[+].

14Ас яздина шуьга, сан динан бераш,
стигалара Да шуна вевзина дела.
Ас яздина шуьга, дайшка,
юьхьанца дуьйна волуш Верг шуна вевзина дела.
Ас яздина шуьга, къонахошка,
шу доьналла долуш долу дела а,
Делан Дош шун даг чохь лаьтташ долу дела а,
иблисал шу тоьлла долу дела а.

15ХӀара дуьне а, цунна чохь мел дерг а ма дезалаш! Нагахь санна цхьаъ хӀара дуьне дезаш велахь, стигаларчу Ден безам цуьнца бац[+]. 16ХӀара ду дуьнен чохь мел долу хӀума: къилахь болу лаамаш хилар, адамийн цхьана хӀуманна бӀаьрган хьагам хилар, адамаша шайн долчух а, шаьш динчух а куралла яр. Ткъа стигалахь волчу Дегара дац уьш – кху дуьненара ма ду и дерриге а. 17Дуьне а, дуьненан лаамаш а дӀабевр бу, ткъа Делан лаам кхочушбеш мел волчун хедар доцу дахар ду[+].


Дала леррина Къобалвинчун мостагӀа

18Сан динан бераш! ХӀара кху дуьненан тӀаьхьара зама ю. Шуна хезнера, Дала леррина Къобалвинчунна дуьхьал верг вогӀур ву аьлла. Ткъа хӀинцале а дукха баьржина Дала леррина Къобалвинчунна дуьхьал берш. Цунах хаьа вайна, хӀара билггал тӀаьхьара зама юйла[+]. 19И дуьхьал берш, цкъа вайн гуламна юкъахь а хилла, хӀинца вайна юкъара дӀабевлла. Бакъдерг аьлча, уьш цкъа а бацара вайна юкъабогӀуш. Нагахь уьш билггал вайна юкъара хиллехьара, уьш вайца буьсур бара. Амма уьш вайна юкъара дӀабовларо гойту, царах цхьа а билггал вайна юкъавогӀуш ца хилар[+].

20Ткъа шу Дала Вазвинчо къобалдина ду, цундела шуна массарна а бакъдерг хаьа[+]. 21Шуна билггал долу бакъдерг ца хаьа аьлла, ца яздо ас шуьга. Мелхо а, ас яздо шуьга, шуна и бакъдерг хаьа дела а, иштта цу бакъдолчуьнца цхьа а харцдерг доцийла шуна хаьа дела а.

22Ткъа мила ву уггар харцлуьйриг? Иза ву Ӏийса Дала леррина Къобалвинарг хилар тӀе ца лоцург. Иштта стаг Дала леррина Къобалвинчунна дуьхьал верг ву – стигалара Да а, Делан КӀант а тӀе ца лоцу цо[+]. 23Делан КӀант къобал ца вечу хӀораммо а стигалара Да а къобал ца во. Ткъа Делан КӀант къобалвечо стигалара Да а къобалво[+].

24Шайна юьхьанца дуьйна хезнарг даим а латтаде шайн даг чохь. Нагахь санна иза иштта хилахь, Делан КӀантаца а, Цуьнан Деца а йолу шун уьйр даим а лаьттар ю[+]. 25Ткъа Цо вайна лур ду аьлла ваӀда ду: хедар доцу дахар.

26ХӀара ас яздина шу ледан лууш болчарах лаьцна шуьга дӀахьедан[+]. 27Амма шу Делан КӀанта къобалдина ду, ткъа иза шуьца дуьсу. Цундела шуна кхин хьехархо ца оьшу – цу къобалдаро шуна дерригенах лаьцна хьоьху. Ткъа иза харц дац – иза билггал бакъдерг ду. Иштта, Дала леррина Къобалвинчуьнца хила даим а, Цо шайна ма-хьеххара[+].

28Иштта, сан хьоме бераш, кхидӀа а хилалаш Цуьнца, Иза веанчу хенахь шаьш доьналла долуш хилийта а, Цунна хьалха шайна эхь ца хетийта а[+]. 29Нагахь шайна Иза Делан лаамехь Верг вуй хууш хилча, хаалаш, хӀора Делан лаамехь лелаш верг Делах схьаваьлла вуйла а[+].

#### 3


Делан бераш

1[+]Хьовсийша, мел кӀоргге дезна вай стигаларчу Дена. Вайх Делан бераш ду аллал боккха бу Цуьнан безам. Иштта, вай билггал Цуьнан бераш ду. Амма дуьненна вай ца девза, хӀунда аьлча стигалара Да ца вевзина цунна[+]. 2Сан хьоменаш! ХӀинца вай Делан бераш ду, амма кхул тӀаьхьа вайх муьлш хир ду цкъа хӀинца а дӀа ца делладелла вайна. Вайна хаьа, Дала леррина Къобалвинарг веанчу хенахь, вай а Цунах терра хир дуй, Иза Ша ма-варра вайна гун волу дела[+]. 3Иштта Цунах сатийсар долуш Ӏаш волчу хӀораммо а ша цӀанво, И санна цӀена хилархьама[+].

4Къинош летош мел верг Ӏеса лелаш ву, ткъа къинош летор Ӏесалла ду. 5[+]Шуна ма хаьа, Иза къинош[*] дӀаэцархьама веана хилар. Ткъа Цуьнца шеца-м къинош дан а дац[+]. 6Цуьнца волчо цхьаммо а къа ца латадо. Ткъа къа латош болчех цхьанна а Иза ган а ца гина, Иза вовза а ца вевзина[+].

7Сан хьоме бераш! Цхьаммо а нийсачу новкъа тӀера шу дӀа ма дохийла! Делан лаамехь лелаш верг – Делан лаамехь ву, Дала леррина Къобалвинарг а Делан лаамехь ма-хиллара[+]. 8Къа латориг иблисах схьаваьлла, хӀунда аьлча иблисо юьхьанца дуьйна а къа латадо. Цундела Делан КӀант веана цу иблисан гӀуллакхаш дохорхьама[+].

9Делах схьаваьлла волчо цхьаммо а къа ца латадо, Делан хӀух схьа а ваьлла, шен амал Цуьнан амалх тера йолу дела. Ткъа ша Делах схьаваьлла хиларна, цуьнга къа ца латало[+]. 10Делан бераш а, иблисан бераш а вовшах иштта къастало. Делан лаамехь мел воцург а, шен динан ваша цавезарг а Делан бер дац[+].


Вовшийн дезалаш

11[+]Юьххьехь дуьйна а вайна кхайкхийна болу хаза кхаъ вай вовшийн дезаш хила деза аьлла бу[+]. 12[+]Кхаим санна ма хилалаш, иза иблисан долахь а вара, цо шен ваша а вийра. Ткъа хӀунда вийра цо иза? Шен гӀуллакхаш зуламе хилла дела, ткъа цуьнан вешин гӀуллакхаш Делан лаамехь долу гӀуллакхаш хилла дела[+].

13Динан вежарий, цец ма дийлалаш, нагахь дуьненна шаьш ца дезалахь[+]. 14[+]Вайна-м хаьа, ваьшна динан вежарий беза дела, вай, деллачуьра ден а делла, бакъдолчу дахаре девллийла. Ткъа шен ваша цавезарг хӀинца а Ӏожаллин карахь ву[+]. 15Шен динан ваша цавезарг адам дуьйш верг санна ву. Ткъа шуна-м хаьа, адам дуьйш долчу цхьана а адаман Делаца долу дахар ца хуьлийла[+]. 16Амма Ӏийсас вайн дуьхьа Шен са дӀадалар бахьанехь, бевзина вайна безам. Вай а кийча хила деза вешан динан вежарийн дуьхьа са дӀадала[+]. 17Нагахь цхьаннан, ша дика хьал долуш вехаш воллушехь, халла воллучу шен веше къинхетам бацахь, тӀаккха Делан безам муха хир бу цуьнца[+]? 18Сан хьоме бераш! Дашца а, маттаца а доцуш, гӀуллакхца а, билггал долчу бакъдолчуьнца а дезийла вайна вовшийн[+].


Тединчу дегнашца Далла хьалха хилар

19Иштта вайна хаа тарло, ваьш билггал бакъдолчух дуйла. Цундела Цунна хьалха вешан дегнаш тедан тарло вай, 20вешан дегнаша вайна кхел еш елахь а. Дела вайн дегнел а сов ву, Цунна дерриг а хаьа. 21Сан хьоменаш! Нагахь санна вайн дегнаша ваьшна кхел еш ца хилча, Далла хьалха доьналла долуш хила таро ю вайн[+]. 22ТӀаккха, Цуьнан весеташ кхочуш а деш, Делан лаамехь вай леларна, хӀуъа а вай дехнарг лур ду Цо вайна[+]. 23[+]Ткъа Делан весет ду: Цуьнан КӀант волчу, Цо леррина къобалвинчу Ӏийсан цӀарах а тешаш, Цо вайна тӀе-ма-диллара, вайна вовшийн дезар[+]. 24Делан весеташ кхочушдеш верг Делаца ву, Дела а ву цуьнца. Ткъа Иза вайца хилар вайна хаьа, Цо вайна деллачу Синехула[+].

#### 4


Билггал бакъдолу Са а, адам тилош долу са а

1Сан хьоменаш! Муьлх-муьлххачу а синах ма тешалаш, амма и синош таллалаш, уьш Делера дуй те а хьожуш. ХӀунда аьлча дуьнен чохь дукха харцпайхамарш баьржина[+]. 2Делан Са иштта къасталур ду шуьга: Дала леррина къобалвина Ӏийса, адам санна, веана хилар къобалдо са – Делера ду[+]. 3Ткъа Ӏийса къобалвеш доцу са – Делера дац, иза – Дала леррина Къобалвинчунна дуьхьал волчун са ду. Шуна хезна, иза догӀур ду аьлла, иза хӀинцале а долуш а ду дуьнен чохь[+].

4Сан хьоме бераш! Шу Делера ду. Шу тоьлла харцпайхамарел, хӀунда аьлча шуьца Верг нуьцкъала ву кху дуьненахь олалла деш волчул. 5Уьш кху дуьненара бу, цара а кху дуьненара болчара боххург боху, дуьнено ла а дугӀу цаьрга[+]. 6Амма вай Делера ду. Дела шена вевзачо вайга ла а дугӀу. Ткъа ша Делера воцучо вайга ла ца дугӀу. Иштта къастало вайга билггал бакъдолу са а, адам тилош долу са а[+].


Дела Ша – безам бу

7Сан хьоменаш! Вай вовшийн дезийла, хӀунда аьлча безам Делера бу. ХӀора шеца безам болуш верг Делах схьаваьлла ву, цунна Дела а вевза[+]. 8Шеца безам боцучунна Дела ца вевза, хӀунда аьлча Дела Ша а безам бу! 9Дала Шен вайга болу безам гайтина, Шен цхьаъ бен воцу КӀант кху дуьнен чу а ваийтина, Цуьнгахула вайн бакъдолу дахар хилийтархьама[+]. 10Бакъболу безам иштта бу: вайна Дела везар бахьанехь а доцуш, амма Далла вай дезарна, Цо Шен КӀант ваийтира вайн къинош дӀадахаран сагӀа санна[+].

11Сан хьоменаш! Далла вай оццул дукха дезаш хилча, вай вовшийн дезаш хила а деза. 12[+]Дела цхьанна а, цкъа а гина вац. Амма вайна вовшийн дезаш хилча, Дела Ша а вайца ву, ткъа вайна чохь Цуьнан безам а билггал буьззина бу[+].

13Вайн Делаца хилар а, Иза вайца хилар а вайна хаьа, Цо вайх Шен Синан декъашхой дина дела[+]. 14Ткъа вайна ган а гира, вай тоьшалла а до Дас Шен КӀант дуьнен чуьра адамаш КӀелхьардохург санна ваийтина хиларх[+]. 15Нагахь цхьаммо Ӏийса Делан КӀант хиларх тоьшалла дахь, цуьнца Дела а ву, ткъа иза Делаца а ву[+]. 16Ткъа вайна Делан ваьшга болу безам бовза а бевзина, вай цунах теша а тешна.

Дела Ша а безам бу. Безамца верг Делаца а ву, Дела цуьнца а ву. 17Вайна чохь безам буьззина хилар иштта гучудолу: вай къематан дийнахь доьналла долуш хир ду, вай кху дуьнен чохь Иза санна лела дела[+]. 18Безамца кхерам а бац. Ткъа буьззина бакъболчу безамо кхерам дӀатотту, хӀунда аьлча кхерам гуттар а таӀзарца боьзна хуьлу. Кхоьруш волчун буьззина бакъболу безам бац.

19Вайна Иза веза, дуьххьара Цунна ваьш дезна дела. 20Суна Дела веза а бохуш, ткъа шен динан ваша цавезарг аьшпаш буттуш ву. ХӀунда аьлча шена дуьхьал лаьтташ волу шен динан ваша цавезачунна, шена гуш воцу Дела а везалур вац![+] 21Цо вайна дитина долу весет иштта ду: «Дела везаш верг шен динан ваша а везаш хила веза»[+].

#### 5


Дуьненна тӀехь болу толам

1Ӏийса Дала леррина Къобалвинарг хиларх тешаш волу хӀора а Делах схьаваьлла ву. Ткъа динан бераш кхуллуш волу Дела везачу хӀоранна а Делах даьлла долу бераш а деза[+]. 2Делан бераш вайна дезаш хилар вайна гойту, Дела а везаш, Цуьнан весеташ вай кхочушдаро[+]. 3[+]ХӀунда аьлча Деле безам хилар – Делан весеташ кхочушдар ду. Ткъа Делан весеташ кхочушдан тӀех хала а дац,[+] 4хӀунда аьлча ша Делах схьаваьлла мел волчо дуьненна тӀехь толам боккху. Ткъа дуьненна тӀехь баьккхина болу и толам вайн тешар бахьана долуш баьккхина бу[+]. 5Ӏийса Делан КӀант ву аьлла, тешаш волчо бен кхин хьан боккхур бара кху дуьненна тӀехь толам[+]?


Дала леррина къобалвинчу Ӏийсах деш долу тоьшалла

6ХӀара ву хица а, цӀийца а Веанарг: Дала леррина къобалвина Ӏийса. Иза хица веана а ца Ӏаш, амма хица а, цӀийца а веана ву. Ткъа Делан Сино тоьшалла до цунах, хӀунда аьлча Делан Са билггал долу бакъдерг ду[+]. 7Кхо теш ву: 8Делан Са а, хи а, цӀий а. Цу кхааммо а оцу цхьана хӀуманах цхьатерра тоьшалла до. 9Вай теша адамаша дечу тоьшаллех, ткъа Делан тоьшалла дуккха а нуьцкъала ду. Дала Ша тоьшалла дина Шен КӀантах лаьцна[+]. 10Делан КӀантах тешаш волчун и тоьшалла даг чохь ду. Ткъа ша Делах цатешачо Дела аьшпаш буттург во, хӀунда аьлча иза Дала Шен КӀантах аьллачух ца теша[+]. 11[+]И тоьшалла иштта ду: Дала вайна хедар доцу дахар делла. Ткъа и бакъдолу дахар Цуьнан КӀантаца ду[+]. 12КӀантаца уьйр йолчун бакъдолу дахар ду. Ткъа КӀантаца уьйр йоцучун бакъдолу дахар дац.


Бакъдолу дахар

13Аса хӀара яздина шуьга, Делан КӀантах шу тешаш хиларна, шун бакъдолу дахар дуйла шуна дӀахаийтархьама[+]. 14Иза бахьана долуш Далла хьалха доьналла долуш хила таро ю вайн. Нагахь вай Цуьнан лаамехь долу цхьа хӀума Цуьнга дехахь, Цунна вай бохург дӀахезар ду[+]. 15Вай деххнарг хӀуъа а Цунна дӀахезаш хилар хууш хилча, вайна хаьа, доьхуш дерг вайн долуш дуйла.

16Нагахь цхьанна шен динан вашас валарна доцу къа латош гуш делахь, тӀаккха цо доӀа дан деза. Ткъа Дала дахар лур ду цунна. Аса бохурш валаре далош доцу къинош ду. Амма къиношна юкъахь валаре далош долу къа а ду, цунна тӀера деха ца боху аса[+]. 17Муьлхха а харцдерг къилахь ду. Амма валаре далош доцу къинош а ду.

18Вайна хаьа, ша Делах схьаваьлла волчу цхьаммо а къа ца латадойла. Ткъа Делах схьаваьлла Волчо иза ларво – иблисе зе ца дало цунна[+].

19Вайна хаьа вай Делан долахь хилар а, дерриге а дуьне иблисан карахь хилар а[+].

20Иштта вайна хаьа, Делан КӀанта, ван а веана, кхетам ваьшна беллийла, билггал бакъволу Дела вайна вовзийтархьама. Ткъа вай, бакъволчу Делаца хилла а ца Ӏаш, Цо леррина къобалвинчу Цуьнан КӀантаца Ӏийсаца а ду. Иза ву билггал бакъволу Дела а, бакъдолу дахар а![+]

21Сан хьоме бераш! ЦӀуйх ларделаш шаьш[+].

### 2 Яхьъяс

#### 2 Яхьъяс

2 Яхьъяс


[1]


Векало


Яхьъяс


яздина шолгӀа кехат


Дешхьалхе

Векало Яхьъяс яздина шолгӀа кехат «тхьамдано» яздина ду «хаьржинчу зудчуьнга а, цуьнан берашка а». Схьахетарехь, и «зуда» цхьа динан тоба ю, ткъа и бераш цу тобанан декъахой бу. ХӀокху доццачу кехат тӀехь яздархочо кхайкхам бо, вовшийн деза бохуш. Цул сов, харцхьехамчех а, церан хьехамех а ларло боху цо.

#### 1

1Тхьамда волчу аса яздо хаьржина зуда йолчу хьоьга а, хьан берашка а. Суна шу баккъал а деза, ткъа суна дезна а ца Ӏаш, билггал долу бакъдерг девзинчу массарна а дезаш ду шу[+]. 2ХӀунда аьлча билггал бакъдерг вайца долуш а ду, абадехь хир а ду.

3Да волчу Делера а, Ден КӀант волчу Цо леррина къобалвинчу Ӏийсагара а долу дика а, къинхетам а, синпаргӀато а хир ю билггал долу бакъдерг девзаш а, вовшийн дезаш а долчу вайца[+].


Билггал бакъдерг а, безам а

4Суна чӀогӀа хазахийтира, вайга стигаларчу Дас весет ма-дарра, хьан берех цхьадерш билггал бакъдолчуьнца лелаш хилар[+]. 5[+]Ткъа хӀинца ас яздо хьоьга, зуда, керла а доцуш, амма юьхьанца дуьйна а хиллачу весетах лаьцна. И весет вай вовшийн дезаш хила деза аьлла ду[+]. 6(Ткъа безам иштта бу: стигаларчу Ден весеташ лар а деш, вай лелар.) Иза шуна юьхьанца дуьйна а хезна долу весет ду, и лардеш шу лелийтархьама[+].

7ХӀунда аьлча адамаш Ӏехош болу дуккха а нах баьржина дуьнен чохь. Цара Дала леррина къобалвина волу Ӏийса, адам санна, дуьнен чу валар тӀе ца дуьту. Иштта волу хӀора стаг адамаш Ӏехориг а, Дала леррина Къобалвинчунна дуьхьал верг а ву[+]. 8Къа а хьегна, вай даьккхинарг, аша дайа а ца дойуш, цунах юьззина ял шайна схьаэца хьовсалаш[+].

9Дала леррина Къобалвинчун хьехамаша бохучунна тӀе а детташ, уьш лар а ца беш волчу муьлххачун а Делаца уьйр яц. Дала леррина Къобалвинчун хьехамаш лар а беш, Ӏаш волчун Деца а, КӀантаца а уьйр ю[+]. 10Нагахь шеца и хьехамаш а боцуш, ткъа кхин хьехамаш бахьаш цхьаъ шу долчу вагӀахь, аша цӀа чу а ма вита иза, цуьнга маршалла а ма хатта[+]. 11ХӀунда аьлча цуьнга маршалла хоттуш верг цуьнан зуламечу гӀуллакхийн декъашхо хуьлу.


Чаккхе

12Дуккха а дара сан шуьга яздан, амма иза шекъанца кехата тӀехь яздан ца лаьа суна. Ткъа аса сатуьйсу, шу долчу а веана, юьхь-дуьхьал а волуш, дерриг а дӀадийцаре, вай даккхийдер кхоччуш дуьззина хилийтархьама[+].

13Маршалла доуьйту хьоьга хаьржина йолчу хьан йишин бераша а.

### 3 Яхьъяс

#### 3 Яхьъяс

3 Яхьъяс


[1]


Векало


Яхьъяс


яздина кхоалгӀа кехат


Дешхьалхе

Векало Яхьъяс яздина кхоалгӀа кехат «тхьамдано» Ӏийсах тешачийн тобанан цхьана куьйгалхочуьнга яздина ду. Цу куьйгалхочун цӀе Гаяс ю. Яздархочо хаставо Гаяс, цо динан вежаршна гӀо дар бахьана долуш. КхидӀа цо Гаясе Дайтарпан цӀе йолчу цхьана стагах лаьцна дӀахьедар до.

#### 1

1[+]Тхьамда волчу аса яздо хьоьга хӀара кехат, сан хьоме Гаяс. Суна хьо билггал дукхавеза[+].

2Сан хьоме доттагӀа, ас доӀа до, хьо могуш-маьрша хилийтар а, массо а агӀор хьан дика хилийтар а доьхуш, хьан синан агӀо дика ма-хиллара. 3Суна чӀогӀа хазахийтира, цхьаболчу динан вежарша, кхуза а баьхкина, тоьшалла дича, хьо билггал долчу бакъдолчунна тешаме а ву, цуьнца хьо кхидӀа а лелаш ву аьлла. 4Суна массо а хӀуманал хазахеташ дерг ду, сан динан бераш гуттара а билггал бакъболчу некъахула лелар[+].


Гаяс хаставар

5Сан хьоме доттагӀа, динан вежаршна дечу гӀуллакхашна тӀехь хьо чӀогӀа тешаме ву, уьш хьайна бевзаш а боццушехь![+] 6Кхузахь йолчу динан тобанна хьалха цара тоьшалла дира хьан безамах. Далла хазахетачу тайпана уьш новкъа бахар дика хир дара хьуна. 7Дала леррина Къобалвинчун дуьхьа буьйлабелла лелаш ма бу уьш, дин доцучу нахе гӀо а ца доьхуш. 8Цундела вай, динан вежарша, ишттачу нахана оьшшург дӀадала деза, вай ваьш а бакъдолчун дуьхьа цара дечу гӀуллакхийн декъахь хилархьама[+].


Дайтарпан а, Дамарти а

9Хьо вехачохь йолчу динан тобане кехат яздинера ас, амма Дайтарпана со къобал ца во, хӀунда аьлча цунна динан тобанан коьртехь ша хила лаьа. 10Цундела со шу долчу веача, аса динан тобане ма-дарра дӀадуьйцур ду Дайтарпана лелочух лаьцна. Цо тхох лаьцна харцдерг дуьйцу, ткъа, иза дина а ца Ӏаш, тхан динан вежарий тӀе а ца оьцу цо. Иштта цо новкъарло йо оцу тобанехь болу и динан вежарий тӀеэца лууш болчарна а. Цо уьш динан тобанна юкъара дӀа а боху.

11Хьоме доттагӀа! Зулам лелочарах тар ма лолахь, амма дика дечу адамех тера хилалахь. Дика дечун гӀуллакхаша гойту – иза Делера хилар. Ткъа зулам лелочун гӀуллакхаша гойту – цунна Дела гина ца хилар[+].

12Динан тобанна юкъарчу хӀораммо а тоьшалла до Дамарти дика стаг хиларх. Бакъдолчо а тоьшалла до цунах. Иштта оха а тоьшалла до иза дика стаг хиларх. Ткъа шуна-м хаьа, оха до тоьшалла бакъ дуйла[+].


Маршаллаш

13Кхин дуккха а хӀума дара сан хьоьга яздан, амма шекъанца кехата тӀехь яздан ца лаьа суна иза[+]. 14Аса дог доху, кестта хьо гаре, юьхь-дуьхьал а волуш, вовшашца къамел дархьама.

15Маьрша Ӏойла хьо!

Хьан доттагӀаша маршаллаш доуьйту хьоьга. Хьан тобанехь волчу хӀоранга а шен-шен цӀарах маршалла далар доьху ас.

### ЯхӀуда

#### ЯхӀуда

ЯхӀуда


[1]


Векало


ЯхӀуда


яздина кехат


Дешхьалхе

ЯхӀуда яздинчу кехато шаьш тешархой бу аьллачу харцхьехамчашна дуьхьал дӀахьедар до. ХӀара доца кехат векало Кипас яздинчу шолгӀачу кехатах тера ду. Шен кехатца яздархочо дешархой иракарахӀиттабо: «Дала делла долу тешар чӀагӀдарехьа къийсам латтабе», – бохуш.

#### 1

1[+]Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан лено, Якъубан вашас, ЯхӀуда Дала тӀекхайкхинчу а, Да волчу Далла безачу а, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсас ларбечу а нахе:[+] 2Делан къинхетам а, синпаргӀато а, безам а совболийла шуна юкъахь[+].


Харцхьехамчаш

3Хьоменаш! Вайн массеран а кӀелхьардовларх яздан кӀорга лаам боллушехь, шуьга, цкъа массо а ханна Дала Шен нахана делла долу дин чӀагӀдарехьа къийсам латтабе аьлла, яздан дезаш хийтира суна,[+] 4хӀунда аьлча шуна уллохь хӀилланца нисбелла цхьа Ӏеса нах. Дукха хенахь дуьйна Делан Йозанашкахь дӀаяздина ду, Дала царна кхел йийр ю аьлла. Вайн Делан маьхза долчу диканах лаьцна болу кхаъ харцахьа берзийна цара, шайн маьттаза лелар бакъдархьама. Ткъа цхьаъ бен воцу вайн Хьалдолу а, Веза а Эла, Дала леррина къобалвина Ӏийса, тӀе ца оьцу цара[+].

5[+]Шуна иза хууш делахь а, шуна дагадаийта лаьа суна, Везачу Эло Мисар-махкара Шен халкъ арадаккхар а, амма тӀаьхьо халкъана юкъара Шех цатешнарш хӀаллакбар а[+]. 6Иштта шуна дагадан деза, шайн даржана реза ца хилла а, шайн хӀусам дӀатесна а долу маликаш, гуттаренна а йолчу ханна буржалш а тоьхна, боданехь латтадо Цо доккхачу къематдийнахь кхел ярхьама[+].

7[+]Дагахь латтаде иштта, и маликаш санна, телхина яра Седам а, Ӏамор а, царна гонахара гӀаланаш а. Маьттаза хӀуманаш лелийна йолу а, боьха гӀуллакхаш лело лууш йолу а уьш гуттаренна а йогуш йолчу цӀеран таӀзаран кхелана йитина ю кхечарна масална[+]. 8Иштта сатийсаре бевллачу кху наха шайн догӀмаш а бехдо, хьаькамаш а ца лору, стигалан сийлаллин бахархой а емалбо[+]. 9[+]Мусан докъах лаьцна ша иблисаца къуьйсучу хенахь коьртачу Микаал-малико, Ӏоттар еш бехке хӀума ала а ца даьхьна, иштта аьлла: «Везачу Эло таӀзар дойла хьуна»[+]. 10Амма кху наха шайна цахуург емалдо. Шайн амалшка хьаьжжина, шаьш, луьра дийнаташ санна, кхета хӀуманаш бахьана долуш цара шаьш хӀаллакбо[+]. 11[+]Къа ду церан, хӀунда аьлча Кхаиман новкъахула боьлхура уьш, БалиӀам санна, кхаьънашка марзбелира уьш, Кхорахь санна, гӀевттира уьш, ткъа иза санна, хӀаллак а хир бу уьш[+]. 12Шун бертан пхьорашкахь цу наха шу юьхьӀаьржачу хӀиттадо. Эхь ца хеташ, шуьца шуьнехь Ӏаш бу уьш, амма шайн бен бала хир бац церан. Мохо лело, догӀа доцу мархаш ю уьш, стом боцу гуьйренан дитташ ду, шаьш лаьттах орамашца схьадахарна шозза делла долу[+]. 13Шайн эхьечу гӀуллакхийн чопа тӀеяьлла йолу хӀордан буьрса тулгӀенаш ю уьш, кхерста седарчий ду уьш, гуттар а лаьттачу Ӏаьржачу боданехь меттиг кечйина долу[+].

14[+]Адаман ворхӀалгӀачу тӀаьхьенах волчу ХӀаноха а Делера болу хаам бина царах: «Веза Эла ву Шен дагар ца даллал дукха долчу дезачу маликашца вогӀуш[+] 15массарна а кхел ян а, адамашна юкъара Ӏеса нах цара дина Ӏеса гӀуллакхаш бахьанехь а, Далла дуьхьал аьлла кӀоршаме дешнаш бахьанехь а уьш бехке бан а».

16Цхьана а хӀуманна реза а боцуш, шайн вочу лаамашка хьаьжжина а лелаш, хамталлаш еш болу нах бу уьш. Дегала дешнаш ду церан багахь. Шайн аьттонна нахана хьестало уьш[+].


Лардар а, хьехам бар а

17Амма аша, хьоменаш, дагахь латтаде вайн Везачу Элан, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан векалша хир ду аьлларг[+]. 18[+]Цара бехира шуьга, тӀаьхьарчу хенахь богӀур бу шайн Ӏесачу лаамашка хьаьжжина лелаш, кхаьрдаш болу нах. 19Шу вовшах а къоьстуьйтуш, шайн синойн лаамашна тӀаьхьабевлла лела нах бу уьш. Цаьрца Делан Са дац[+]. 20Ткъа аша, хьоменаш, шайн уггар дезачу динехь чӀагӀ а луш, Делан Синан гӀоьнца доӀанаш а деш,[+] 21Делан безамехь шаьш Ӏалашде, вайн Везачу Эло, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсас, Шен къинхетамца Дела волчохь хедар доцу дахар даларе а хьоьжуш[+].

22Шеко йолуш болчаьрца къинхетаме хила, 23вуьш, цӀергара схьа а бохуш, кӀелхьарбаха, ткъа кхечаьрца, лар а луш, къинхетаме хила, амма церан хьарамчу сино сийсазйина бедар ма еза[+].


Хасторан доӀа

24Шу охьаэгарх лардан а, цӀена а долуш, доккхачу хазахетарца Шен сийлаллина хьалха хӀотто а ницкъ бу Делан[+]. 25Цхьаъ бен воцучу а, вайн Веза Эла волчу, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсагахула вай кӀелхьардохучу а Далла сий а, паччахьалла а, ницкъ а, олалла а хуьлийла, азалера дуьйна а, хӀинца а, абаденналц а. Амин.

### Римхошка

#### Римхошка

Римхошка


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]


Векало ПахӀала


римхошка


яздина кехат


Дешхьалхе

Векало ПахӀала римхошка яздина кехат, Рим-гӀалахь йолчу динан тобанна тӀе ПахӀална лууш болу некъ кечбархьама, яздина хилла. Иза дагахь вара цигахь болчу Ӏийсан нахана юкъахь къахьоьгуш хан яккха а, ткъа цул тӀаьхьа Испани-махка ваха новкъа вала а. Цо яздора, Ӏийсах тешаран динах а, цунах схьадолу Ӏийсан нехан лела дезарх а ша муха кхета дийцархьама. ХӀокху тептар тӀехь ПахӀала кхайкхочу кхоан уггар кхоччуш болу хьехам бу.

Рим-гӀалахь йолчу динан тобанан нахе маршаллаш дӀа а делла, царна тӀера ша дечу доӀанех лаьцна а дийцина, кехатан коьртачу ойланах лаьцна ПахӀала иштта дуьйцу: «Оцу хазачу кхоо гойту, адамаш Дала бакъ муха до. И бакъдар, юьххьера дуьйна чаккхенга кхаччалц, тешарехула ду» (Римхошка 1:17).

ТӀаккха ПахӀала оцу ойланах лаьцна кхидӀа а дуьйцу. Массо а нах, жуьгтий я кхечу къаьмнех уьш белахь а, Далла хьалха бакъбан безаш бу, хӀунда аьлча уьш берриш а цхьатерра къинан олаллехь бу. Ӏийсах тешарехула бен, нах Далла хьалха бакъ ца бо. Цул тӀаьхьа ПахӀала дуьйцу Ӏийсах тешаш волчун керлачу дахарх лаьцна. И дахар Дала леррина Къобалвинчуьнца йолчу керлачу тӀекаренера схьадолу. Ӏийсах тешарг Делаца машар болуш ву, ткъа Делан Сино иза къинан а, Ӏожаллин а олаллех паргӀатваьккхина ву. ПхоьалгӀачу коьрта тӀера борхӀалгӀачунна тӀекхаччалц ПахӀала хьоьху кхин а шина хӀуманах лаьцна: товрат-хьехаман Ӏалашонах а, Ӏийсах тешачун дахарехь болчу Делан Синан ницкъах а. Цул тӀаьхьа векало ПахӀала цхьана дезачу хаттарна тӀе йохуьйту шен ойланаш: массо а нахана йолчу Делан Ӏалашонна чу жуьгтий а, кхечу къаьмнех берш а муха богӀу? Цо иштта жамӀ до: жуьгташа Ӏийса дӀатасар Делан Ӏалашонна чудогӀу, хӀунда аьлча и Ӏалашо ю массо а нах Дала леррина къобалвинчу Ӏийсагахула луш долчу Делан диканна гергабалор. Цул сов, иза тешна ву, жуьгташа Ӏийса дӀатасар даиманна а цахиларх. Чаккхенехь ПахӀала яздо, Ӏийсах тешачун дахар муха хила деза аьлла. Кхечуьнца йолчу юкъаметтигехь вовшашка болу безам къаьсттина хила беза. КхидӀа цо дуьйцу ишттачу хӀуманех лаьцна: Далла гӀуллакх дар, Ӏийсан нах Ӏедална а, вовшашна а декхарийлахь хилар, иштта эхь-бехкаца доьзна долу хаттар. Кехат дерзош, цо тайп-тайпана маршаллаш а ло, Дела хаставаран дешнаш а яздо.

#### 1

1Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан лай волчу, Цуьнан векал хила Дала тӀекхайкхина волчу, адамашна хаза кхаъ дӀакхайкхабайтархьама Дала къастийна волчу аса, ПахӀала, яздо хӀара кехат.

2Дала и хаза кхаъ пайхамаршкахула Шен дезачу Йозанашкахь боуьйтур бу аьлла дара[+]. 3И хаза кхаъ Делан КӀантах лаьцна бу, ткъа Иза, Цуьнан адаман сибате хьаьжжина, Даудан хӀух схьаваьлла ву[+]. 4Цуьнан синан а, Делан а сибате хьаьжжина, сийлахьчу ницкъаца Иза, Делан КӀант ву аьлла, гучуваьккхина вара, Иза веллачуьра денвелла дела. И Делан КӀант – вайн Веза Эла, Дала леррина къобалвина Ӏийса ву. 5Цуьнгахула кхечира суна векал хила аьлла долу совгӀат, Цуьнан дуьхьа кхин мел долчу къаьмнех болу нах Делах тешийта а, Цунна муьтӀахь хилийта а[+]. 6Шу а ду, римхой, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан долахь хила тӀекхайкхинчарна юкъахь.

7Рим-гӀалахь бехаш болчу Далла безначаьрга, Цуьнан долахь хила къастийначаьрга массаьрга а яздо аса:

Вайн Да волчу Делера а, Веза Эла волчу Дала леррина къобалвинчу Ӏийсагара а долу доккха дика а, синпаргӀато а хуьлда шуна[+].


Хастамаш баран доӀа

8Уггар а хьалха шуна массарна а тӀера Дала леррина къобалвинчу Ӏийсагахула Далла хастамаш бо аса, хӀунда аьлча дуьнен тӀехь массанхьа а дуьйцуш ду шун тешарх лаьцна[+]. 9Сайн доӀанашкахь шух лаьцна даим ас доьхуш хиларан сан теш Дела ву, ас Шена даггара, Цуьнан КӀантах лаьцна болу хаза кхаъ кхайкхош, гӀуллакх деш волу[+]. 10Сайн доӀанашкахь даим доьху аса Деле Шен лаамца шу долчу кхача сан аьтто бар,[+] 11хӀунда аьлча суна чӀогӀа шу ган лаьа, Делан Сино луш долу дика шуьца декъархьама а, цуьнгахула тешарехь шу чӀагӀдархьама а. 12И бохург хӀара ду: вай вешан тешарехула вовшийн иракарахӀиттор ду: сан тешаро шу иракарахӀиттор ду, ткъа шун тешаро – со.

13[+]Динан вежарий! Шуьга дӀахаийта лаьа суна: дукхазза а шу долчу ван кечвеллера со, амма, хӀара хан тӀекхаччалц, и дан сан аьтто ца болура. Кхечу къаьмнех болчу вукху нахана юкъахь санна, шу долчохь а стом кхио лаьара суна[+]. 14Массо а къаьмнашна: грекахошна а, грекахой боцучарна а – дешна болчарна а, боцучарна а – декхарийлахь ву со[+]. 15Цундела ву со шуна а, Рим-гӀалахь дехарш, хаза кхаъ дӀакхайкхо кийча.


Хазачу кхоан ницкъ

16[+]Суна эхь ца хета хаза кхаъ дӀакхайкхо, хӀунда аьлча и кхаъ Делан ницкъ бу Ӏийсах мел тешарг кӀелхьарваккха – хьалха жуьгтий, тӀаьхьа кхечу къаьмнех болу нах а[+]. 17[+]Оцу хазачу кхоо гойту, адамаш Дала бакъ муха до. И бакъдар, юьххьера дуьйна чаккхенга кхаччалц, тешарехула ду. Делан Йозанашкахь яздина ма-хиллара: «Делах тешарца бакъвинарг Далла уллохь вехар ву[*]»[+].


Массо а адамашна тӀехь къинош ду

18Харцонаш а лелош, билггал долу бакъдерг къайладоккхуш болчу нехан Ӏесаллина а, харцдолчунна а тӀе стигалшкара Делан оьгӀазло гучуйоккхуш ю[+]. 19Иза иштта ду, хӀунда аьлча Делах лаьцна хаа тарлуш дерг массарна а хууш ма ду, Дала Ша иза царна хаийтина дела[+]. 20ХӀунда аьлча, гуш а боцуш, ткъа даим болуш болу Делан ницкъ а, Цуьнан Дела хилар а гуш ду, Дала дуьне кхоьллинчу хенахь дуьйна. Массо а кхоьллинчу хӀуманах церан кхета таро ю, цундела оцу адамийн бехказадовлийла яц Дела царна ца вовзарна[+]. 21[+]ХӀунда аьлча шайна Дела вевззашехь, оцу адамаша хьакъ мадду сий а ца дора Делан, Цунна хастамаш а ца бора. И даран метта адамаш эрначу ойланашкахьа дирзинера, кхетам боцу церан дегнаш Ӏаржделлера[+]. 22Шаьш хьекъал долуш ду а бохуш, уьш сонта бовлуш бара[+]. 23[+]Цкъа а лийр воцучу Делан сийлалла цара хийцира цӀушна Ӏамалъярх. И цӀуш лийр долчу адамийн а, хьозанийн а, дийнатийн а, текхаргийн а куьцехь бара[+]. 24Цундела и адамаш шайн дегнийн хьарамчу лаамийн карахь дитира Дала, ткъа цара вовшашца сийсаза а лелаш, къиношца шайн догӀмаш бехдира[+]. 25Делах лаьцна долу бакъдерг харцдолчух а хийцина, Дала кхоьллинчу хӀуманашна Ӏибадат дора цара, шаьш Кхоьллинчунна Ӏибадат даран метта. Ткъа Цунна даим бу хастам, амин![+]

26Цундела Дала эхье болчу, боьхачу лаамийн карахь битина уьш. Зударша шайн хила еза юкъаметтиг, вовшашца сийсаза а лелаш, хила ца еззачу тайпана йинера[+]. 27Божарий а, зударшца хила езачу юкъаметтиган метта, вовшашка эхье болчу лаамех буьзнера. Эхь-бехк а дайна, уьш вовшашца лелара. Иштта леларца шайн догӀмаш къинойх дузура цара. Шайн тилабаларца хьакъ доллу Делан оьгӀазло шайн коьрта тӀе йоуьйтура цара[+].

28Дела вовзар царна мехала хӀума ца хетта дела, Цо уьш тиладеллачу хьекъалан долахь битина. Иштта лело цадезарг леладо цара. 29Массо а тайпана зуламех а, мекараллех а, бӀаьрмецигаллех а, вочух а буьзна бу уьш. Иштта хьогӀах а, адамаш дайа лаарх а, эмгараллах а, ямартлонах а, луьраллах а буьзна бу уьш. Цара эладитанаш леладо. 30Вовшашна мотт бетта цара. Дела ца веза царна. КӀоршаме а, кураллех буьзна а, дозаллаш деш а, зулам дар лоьхуш а, шайн дай-наношка ла ца дугӀу цара. 31Хьекъал долуш бац уьш. Тешаме а бац уьш, эсала а, къинхетаме а бац[+]. 32Ишттаниг лелораш хӀаллакьхила хьакъ долуш буйла шайна хуъушехь, шаьш иштта лелла а ца Ӏаш, цара ишттаниг деш болу кхиберш а бакъбо[+].

#### 2


Делан кхел

1[+]Амма кхечунна бехк буьллуш волчу хьан бехказаволийла дац, хӀунда аьлча кхечунна еш йолу кхел ахь хьайна йо, кхиверг бехке веш волчу ахьа а изза леладо дела[+]. 2Ткъа вайна хаьа, иштта гӀуллакхаш дечарна Дала еш йолу кхел нийса юйла. 3Иштта гӀуллакхаш дечарна кхел а еш, ткъа айхьа изза а лелош, Делан кхелах хьо кӀелхьарвер ву-м ца моьтту хьуна, ва стаг? 4Я Делан шортта долчу диканах, эсалаллах, собарх ца веша те хьо? Ца кхета те хьо Шен диканца Дела хьо Шена тӀеверзо гӀерташ хиларх[+]? 5Амма хьайн юхахьарачу амалца а, дохко ца долучу дагца а ахьа-айхьа хьайна таӀзарш гулдо Делан оьгӀазло а, Цуьнан бакъйолу кхел а гучуйоккхучу денна[+]. 6[+]Дала хӀоранна а, цуьнан гӀуллакхашка хьаьжжина, йийр ю кхел[+]. 7Дика гӀуллакхаш а деш, сийлалла а, ларам а, хедар доцу дахар а лоьхучарна Ша волчохь долу хедар доцу дахар лур ду Цо. 8Ткъа дегала а болуш, билггал бакъдерг дӀа а тоттуш, харцдолчунна тӀаьхьахӀуьттучарна Делан луьралла а, оьгӀазло а хир ю. 9Зулам деш волчу хӀоранна а гӀайгӀанаш а, баланаш а хир бу, цкъа хьалха жуьгташна, тӀаккха кхечу къаьмнех болчарна![+] 10Мелхо а, сийлалла а, ларам а, синпаргӀато а хир ду дика деш волчу хӀоранна а, цкъа хьалха жуьгташна, тӀаккха кхечу къаьмнех болчарна![+] 11[+]ХӀунда аьлча Дала озабезам ца бо цхьаьнгге а[+].

12Товрат-хьехамийн долахь а боцуш, къинош латийнарш, оцу хьехамашка а ца хьоьжуш, хӀаллакбийр бу. Ткъа хьехамийн долахь шаьш боллушехь, къинош летийначарна оцу хьехамашца йоггӀу кхел йийр ю[+]. 13ХӀунда аьлча товрат-хьехамашка ладегӀарх нах Далла хьалха бакъ ца бо, ткъа и хьехамаш кхочушбийраш Цунна хьалха бакъбийр бу[+]. 14Ткъа товрат-хьехамаш боцуш болчу кхечу къаьмнех болчара шайн лаамашца товрат-хьехамо тӀедиллинарг кхочушдича, цара шаьш гойту, магийнарг а, цамагийнарг а хӀун ду шайна хаар, товрат-хьехамаш шайн боццушехь а. 15Оцу хьехамашка хьаьжжина лелар шайн дегнаш чохь дӀаяздина хилар гойту цара. Цунах лаьцна тоьшалла до церан дегнаша. Церан ойланаша уьш цкъа бехке бо, юха бехказабоху[+]. 16Иза иштта хир ду, аса кхайкхош болчу хазачу кхоо ма-бохху, адамийн къайлахчу ойланашна Дала Ша леррина къобалвинчу Ӏийсагахула кхел ечу дийнахь.


Жуьгтий а, товрат-хьехамаш а

17Ткъа хӀинца ша жуьгти ву бохучу хьох лаьцна хӀун ала дезаш ду? Хьан дегайовхо ю товрат-хьехамех, Делах дозалла а до ахьа[+]. 18Делан лаам а бевза хьуна, ткъа товрат-хьехамашна тӀера Ӏамийна дела, дика долчух а кхета хьо. 19БӀаьрса доцучарна некъ гойтург хьо хиларх а теша хьо, боданехь болчарна хьайх серло яларх а теша хьо[+]. 20Кхетам боцучарна хьехамаш бо ахь, берийн хьехархо а хьо ву, хӀунда аьлча товрат-хьехамашкахь билггал бакъдерг хааран кеп хьуна дӀахӀоьттира. 21Кхечарна хьехамаш беш волчу ахьа хьо Ӏамавой те? ХӀума ма лачкъае а бохуш, ткъа айхьа лечкъайой те ахьа[+]? 22Сийсаза ма лела а бохуш, хьо-хьо иштта лелий те? ЦӀуйх ца вешаш волчу ахьа харцделанийн цӀенош чохь айхьа къола дой те[+]? 23Товрат-хьехамех дозалла а деш, ткъа хьехамашца цадогӀург кхочуш а деш, Делан сий дойий те ахьа? 24[+]Яздина ма ду: «Шу бахьана долуш, емалвеш ву Дела кхечу къаьмнех болчу наха»[+].

25Сунтвина хилар пайденна ду, нагахь санна товрат-хьехамаш кхочушбеш белахь. Амма бакъонаш лар а ца еш, хьо зуламхо велахь, хьо сунт ца винарг санна лорур ву[+]. 26Цундела, нагахь санна сунтвина воцучо товрат-хьехамаша тӀедиллинарг кхочушдеш хилча, иза сунтвича санна лорийла дац ткъа[+]? 27Ша вичхьана а сунтвина воццушехь, товрат-хьехамаш кхочушбеш волчо бехке вийр вац ткъа хьо, сунтвина воллушехь, язйина йолу бакъонаш талхош верг[+]? 28ТӀехьаьжча, тера леларх жуьгти хир ма вац, ткъа сунтвар дилхан тӀера чкъор даккхар бен ма ца хуьлу[+]. 29[+]Бакъволу «жуьгти» (Делан халкъах верг) шен даг чохь жуьгти верг ву. Иштта сунтвар – йозанца ван веза аьлла дела а доцуш, ткъа даг чохь Делан Синехула сунтвар ду. Цунна, адамашкара а боцуш, Делера хастам хир бу[+].

#### 3


Делан тешаме хилар

1Жуьгти хилар гӀолехь хӀунда ду, я сунтварх хӀун пайда хуьлу[+]? 2Иза массо а агӀор гӀолехь ду, ткъа уггар а дика дерг Делан дош царна Ӏалашдан делла хилар ду[+]. 3Ткъа и хӀун ду? Нагахь санна цхьаберш тешаме ца хиллехь, церан тешам цахиларо дойур-м дац те Делан тешаме хилар[+]? 4[+]Дера дац! Дела тешаме ву, ткъа муьлхха а адам харцлуьйш ду. Яздина ма ду:

«Айхьа дуьйцучохь Хьо нийса а ву,
кхел ярехь Хьо тоьлур а ву»[+].

5Нагахь вайн харцлеро Делан бакъхилар дӀадоьллуш хилча, хӀун ала вай? Дела нийса вуй те, бохур ду вай, Цо Шен таӀзар вайна дича? (Аса-м адаман ойланца боху иштта.) 6Дера дац! Иза иштта хилча, дуьнен чуьра массо а адамашна Дала кхел ян муха тарло?

7Нагахь санна сан тешаме цахиларо Делан тешаме хилар лакхадоккхуш хилча, нагахь санна Делан сийлалла иштта алсамдолуш хилча, хӀета къинош летийначунна санна Дала суна кхел хӀинца а хӀунда ян еза[+]? 8Иза иштта делахь: «Диканиг далийтархьама, зуламаш дей вай» хӀунда олийла дац ткъа? Вай иштта хьехамаш бо бохуш, цхьаболчара меттанаш детта вайна. Ишттачарна Дала нийса кхел йина[+].


Цхьа а Делан лаамехь вац

9ТӀаккха? Дуй те вай царал тоьлуш? Данне а дац, хӀунда аьлча ас дӀагайтина жуьгтий а, кхечу къаьмнех берш а къинан долахь хилар[+]. 10[+]Яздина ма ду:

«Далла хьалха цхьа а бакъ вац.
11Цхьа а кхетам болуш а вац,
цхьа а Дела лоьхуш а вац.
12Массо а адамаш Делах дӀадирзина,
берриш а галбевлла бу.
Цхьа а диканиг дийриг вац,
ур-атталла цхьаъ-м вац[+].
13[+]Церан къамкъаргаш дӀаделладелла кешнаш санна ю.
Шайн меттанашца нах лебо цара.
Лаьхьарчийн дӀовш ду церан багахь[+].
14[+]Церан баганаш сардамех а, стимах а юьзна ю[+].
15[+]ЦӀий Ӏано уьш сиха арабовлу.
16Цара шаьш баханчохь бохам а бо, хӀаллакдар а дахьа.
17Машаран некъ ца бевза царна[+].
18[+]Церан бӀаьргаш чохь Делах кхерар дац»[+].

19Ткъа хӀинца вайна хаьа, товрат-хьехамаша хьоьхург хьехамийн долахь болчарна а дуйла. Цундела цхьаннан а бехказаволийла дац: массо а адамаш – жуьгтий я кхечу къаьмнех уьш белахь, Далла хьалха бехке хуьлу. 20[+]Товрат-хьехамаш кхочушбарх, Далла хьалха цхьа а бехказавер вац. Оцу хьехамашкахула адамаш шаьш къинош хиларх кхета[+].


Тешарца бакъдар

21Ткъа хӀинца гучудаьккхина Далла хьалха адамаш бакъдар муха магийна. Иза товрат-хьехамашца доьзна дац. Цунах лаьцна тоьшалла до товрат-хьехамаша а, пайхамарша а[+]. 22[+]Дала леррина къобалвинчу Ӏийсах тешарехула нах Шена хьалха бакъбо Дала. Ӏийсах тешачарна массарна а ло Дала и бакъдар. Царна юкъахь башхо яц, 23хӀунда аьлча массара а къинош а летийна, массо а Делан сийлаллех дӀакъастийна а ву[+]. 24Шен диканца уьш массо а Дала Шена хьалха маьхза бакъбо, Цо леррина къобалвинчу Ӏийсас нах къинойн олаллех паргӀатбахар бахьана долуш[+]. 25-26Къинойн гӀуда такхаран сагӀина Ӏийса дӀавелира Дала. Ӏийсах а тешна, Цуьнан валар бахьана долуш, вайн къинойн гӀуда текхна ду. Дала иза иштта къобалдира, хьалха летийна къинош Шен собарца таӀзар ца деш а дуьтуш, Ша бакъ хилар гайтархьама. ХӀинца йолчу заманахь а Ша бакъ хилар гойту Дала, Ӏийсах мел тешарг Шена хьалха бакъварца[+].

27Стенах дозалла дойла ду стеган? Цхьана а хӀуманах дац! Делахь хӀун бахьана долуш Далла хьалха бакъво стаг? Товрат-хьехамаш кхочушбар бахьанехь бакъво те стаг Далла хьалха? Дера ца во! Ӏийсах тешарехула бен бакъ ца во![+] 28Иштта, оха жамӀ до: адам Далла хьалха бакъдар цуьнан тешарехула бен дац, ткъа товрат-хьехамаш кхочушбарехула иза ца хуьлу[+]. 29Ткъа Дела кхечу къаьмнех болчу нехан а воцуш, беккъа жуьгтийн Дела ву те? Вац дера, Иза кхечу къаьмнех болчу нехан а Дела ву[+]. 30[+]Дела цхьаъ бен вац. Адамийн тешарехула Цо сунтбинарш Шена хьалха бакъбо, ткъа оццу тешарехула Цо сунтбаза берш а бакъбо Шена хьалха[+]. 31ТӀаккха Ӏийсах тешарна товрат-хьехамаш дӀабохий те вай? Дера ца боху. Мелхо а, вай уьш тӀечӀагӀбо[+].

#### 4


ИбрахӀиман масал

1Вайн дайн да волчу ИбрахӀимах лаьцна хӀун эр дара вай? Далла хьалха нах бакъбарх хӀун Ӏемина цунна? 2Ша дина гӀуллакхаш бахьана долуш, ИбрахӀим Далла хьалха бакъвина хиллехьара, цуьнан дозалла дан йиш хир яра. Делахь а Далла хьалха дозалла дан йиш яцара цуьнан. 3[+]Ткъа Делан Йозанаша хӀун боху? «ИбрахӀим тийшира Делах, цундела Цо иза Шена хьалха бакъвина лерира»[+]. 4Болх бечунна луш дерг, цунах къинхетам бар ца лоруш, цунна дӀадала леринарг санна дӀало. 5Нагахь санна Далла хьалха ша бакъвина хилархьама стага дика гӀуллакхаш ца дахь а, ткъа Ӏеса нах бакъбечу Делах иза тешаш велахь, Дала иза Шена хьалха бакъвийр ву, цуьнан тешар бахьана долуш[+]. 6Иштта динчу дика гӀуллакхашца доьзна а доцуш, Дала Шена хьалха бакъвина лоручу стагах Дауд-паччахьо а декъала волу стаг олура:[+]

7[+]«Декъала бу Дала гечдина а,
къинош Цо дӀадаьхна а берш.
8Декъала бу Везачу Эло церан къинош цкъа а царна дуьхьал ца лоруш берш»[+].

9Ткъа и декъалалла сунтбиначарна бен ца хуьлу теша? ХӀан-хӀа, иза кхечу къаьмнех болчарна а ду, уьш сунтбаза белахь а. Вай олуш ма-дарра, ИбрахӀим Делах тешарна, Цунна хьалха бакъвина лерина[+]. 10Маца хилла иза? Иза сунтвале лерина я сунтвиначул тӀаьхьа лерина? Сунтвинчул тӀаьхьа а доцуш, иза сунтвале бакъвина лерина. 11[+]Ткъа и сунтвар цунна билгалонна дина дара, шен тешарехула Дала иза Шена хьалха бакъвина лерина гойтуш. Ткъа иза сунтвале хьалха Дала Шена хьалха бакъвина леринера. Иштта иза сунтбаза болчарах массо а тешачеран да хилла дӀахӀоьттира. Церан тешар бахьана долуш Дала уьш Шена хьалха бакъбина лору[+]. 12Иштта, ИбрахӀим вукху тобанан а да хилла дӀахӀоьттина. Сунтдар тӀеэцна хилла а ца Ӏаш, вайн да волчу ИбрахӀиман сунтвале дуьйна долчу тешаран ларашца лела массо а сунтбинарш цу тобанна юкъабогӀу.

13[+]ИбрахӀиман а, цуьнан тӀаьхьенан а карахь хир ду дуьне, аьллера Дала. ИбрахӀима товрат-хьехамаш кхочушбо дела, аьлла дацара иза, ткъа Дала иза, цуьнан тешар бахьана долуш, Шена хьалха бакъвина лерина хиларна аьлла дара[+]. 14[+]Нагахь санна лур ду аьлларг товрат-хьехамаш кхочушбечарна догӀуш хилча, Делах тешар а мехала хир дацара, лур ду аьлларг эрна а хир дара[+]. 15Товрат-хьехамаша, уьш кхочуш ца бича, Делан оьгӀазло хуьлуьйту. Ткъа бакъонаш ца хиллехьара, бакъонаш йохор а нислур дацара[+].

16[+]Ткъа и лур ду аьлларг тешарна ло, Дала вайна маьхза ло диканиг иза долу дела. ИбрахӀиман массо а тӀаьхьенна, чӀагӀо а еш, ло иза. Товрат-хьехамаш кхочушбеш болчу тешачарна бен а доцуш, амма ИбрахӀиман тешарца кхечу къаьмнех болчу тешачарна а ло иза. ИбрахӀим вайн массо а тешаш болчеран да ма ву,[+] 17[+]Делан Йозанаш тӀехь яздина ма-хиллара: «Аса хьо дуккхачу а къаьмнийн да вина». ИбрахӀим вайн да хилира ша тешна волчу а, белларш денбеш волчу а, гуш доцург гуш деш волчу а Далла хьалха[+]. 18[+]Сатийса бахьана доццушехь, ИбрахӀим Дала йинчу чӀагӀонах кхидӀа а тешаш а, сатуьйсуш а вара. И тешар бахьана долуш, дуккхачу а къаьмнийн да хилира иза. Яздина ма-хиллара: «Оццул дукха хир ю хьан тӀаьхье»[+]. 19[+]Тешарх ца вухуш, бӀе шо кхоччуш долчу шен дегӀе, веллачун дегӀе санна, бераш далург цахилар а, Сарат доьзалхо хуьлуш цахилар а дагахь латтадора цо[+]. 20Дала шена лур ду аьллачу тешарна тӀера ойла ца керчира цуьнан, мелхо а, шен тешар тӀехь чӀагӀвелла Ӏийра иза, сийлалла Далла дӀа а делла. 21Иза кӀоргге тешна вара дийр ду аьлларг кхочушдан Делан ницкъ хиларх. 22Цундела «Дала иза Шена хьалха бакъвина лерира»[+]. 23Бакъду, яздинарг цунна цхьанна пайденна хилла ца Ӏа – «Дала иза Шена хьалха бакъвина лерира», 24амма вайна а пайденна ду: вайн Веза Эла волу Ӏийса веллачуьра Денвинчух вай тешна дела, Шена хьалха вай а бакъдина лорур ду Дала[+]. 25[+]Ӏийса вайн къиношна тӀера сагӀина дӀа а веллера, вай Далла хьалха бакъдархьама ден а винера[+].

#### 5


Ӏийсан цӀийца бакъдар

1Ваьш тешарехула бакъдина дела, вайн Веза Эла волчу, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсас динарг бахьана долуш, Делаца синпаргӀато а йолуш деха вай[+]. 2Вай Цунах тешар бахьана долуш, Ӏийсас Делан доккхачу диканна тӀекхочийла хилийтина вайна. ХӀинца вай дехаш ду оцу диканехь. Даккхий а деш, Делан сийлаллин декъехь хиларе сатуьйсуш ду вай[+]. 3Цунах даккхийдийна а ца Ӏаш, ваьш баланаш хьегарх а даккхийдеш ду вай. Вайна хаьа, баланаш хьегаро доьналла долуш хуьлуьйтийла[+]. 4Доьналла долуш хиларо къобалдар дахьа, ткъа къобалдаро сатийсар ло. 5Оцу сатийсаро дог доьхна ца хуьлуьйту вай, хӀунда аьлча Ша вайна деллачу Шен Синца вайн дегнаш чу Дала Шен безам Ӏанийна[+].

6Ваьшна гӀо дан вай де доцуш дисича, Дала билгалъяьккхинчу хенахь, Ӏесачеран метта Дала леррина Къобалвинарг жӀара тӀехь велла. 7Наггахь бен, бакъахьара волчун метта цхьана а стагана вала ца лаьа. Делахь а дикачун метта вала цхьаъ реза хила а там бу. 8Амма, вай хьарамлонаш лелош долчу хенахь, вайн дуьхьа велла Дала леррина Къобалвинарг. Цу тайпана Шен вайга болу безам мел боккха бу гойту Дала[+]. 9Ӏийсан цӀийца вай бакъдина хилча, Цуьнгахула муххале а кӀелхьардевр ду вай Делан оьгӀазлонах[+]. 10Вай Шен мостагӀий долчу хенахь Дела вайца тайра Шен КӀентан валарца. Дала Шеца тайтина долу вай, хӀинца муххале а Цуьнан КӀантехула кӀелхьардевр ду, КӀант дийна волу дела[+]. 11Цунах тоам бина а ца Ӏаш, вай Делаца тайтина волчу а, вайн Веза Эла волчу а, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсагахула вайца Дела хиларна, даккхийдеш ду вай.


Адам а, Дала леррина Къобалвинарг а

12[+]Цхьана адамехула – Адамехула – дуьнен чу къа деара, ткъа къинехула Ӏожалла а еана. Иштта Ӏожалла а хӀора адамна тӀееана, массара а къа латийна дела[+]. 13Товрат-хьехамаш юкъабале а, къа дуьнен чохь долуш дара. Амма хьехамашна юкъайогӀу бакъонаш ца лелачохь къалатор бехке ца лору[+]. 14Делахь а Адаман хенахь дуьйна Мусан хене кхаччалц дехаш долчу массо а адамашна тӀехь Ӏожалло шен олалла дора, Адама латийнарг санна долу къа цара ца латийнехь а.

Цхьана агӀор хьаьжча, шел тӀаьхьа вогӀу Волчух тера вара Адам[+]. 15Делан дика зуламах тера дац. Нагахь санна, цхьана адамо дина зулам бахьана долуш, дуккха а адамаш хӀаллакьхуьлуш хилча, тӀаккха муххале а Делан шорта долу дика, Цо цхьана адамехула – Дала леррина къобалвинчу Ӏийсагахула – маьхза луш долу совгӀат дуккха а адамна кхочур ду![+] 16Дала делла хӀара совгӀат цхьана адамо латийначу къинах тера дац. ХӀунда аьлча цхьана адамо динчу зуламна йинчу кхело таӀзар хилийтина, ткъа дуккха а къинош латорна Дала динчу дикано адамаш Цунна хьалха бакъдар хилийтина[+]. 17Цхьана адамо дина зулам бахьана долуш, оцу цхьана адамехула Ӏожалло олалла дар дӀадоладелла. Амма цхьана адамехула, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсагахула, хилийтинарг кхин а дукха ду. Делан шорта долу дика а, Далла хьалха бакъдина хиларан совгӀат а тӀе мел эцнарш Ӏийсагахула олалла деш хир бу дахарехь[+].

18Иштта дан а ду иза. Цхьаммо динчу зуламехула массо а адам бехкехилар тӀедаийтина. Иштта цхьана адамо динчу бакъдолчу гӀуллакхо массо а адамашна кхочу бакъдар а, дахар а ло[+]. 19Цхьа адам Далла муьтӀахь ца хилла дела, массо а адамех къинош летийнарш хилира. Иштта цхьана адаман Далла муьтӀахь хиларо дуккха а адамаш бакъдина хир ду[+].

20Товрат-хьехамаш тӀаьхьо юкъабевллера, зуламаш алсамдовлийтархьама. Ткъа къинош алсамдевлча, Делан дика кхин а совдала дуьйлира[+]. 21Къиноша, адамаш Ӏожаллина тӀе а далош, олалла деш хиларе терра, иштта Делан дикано а олалла дийр ду Далла хьалха бакъвина хиларехула. Вайн Веза Эла волчу, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсагахула Делаца долчу хедар доцучу дахаре кхачор ду адамаш[+].

#### 6


Къинна вай делла, ткъа Дала леррина Къобалвинчуьнца дехаш ду

1ТӀаккха, хӀун ала вай? Къинош а летош Ӏей те вай, Делера долу доккха дика кхин а алсамдалийтархьама? 2Дера ма Ӏе! Къинах лаьцна аьлча, вай делла ду. Делахь, къинош а летош, кхидӀа вай муха дахалур ду те[+]? 3Ца хаьа те шуна, Дала леррина Къобалвинчун дола а девлла, шаьш хих чекхдахийтина долчу вай Цуьнан валар а тӀеэцна хилар? 4[+]Иштта, вай хих чекхдахийтича, вай Цуьнца цхьаьна дӀа а доьхкина, дала а делла. Ткъа иза хилира, Шен Ден ницкъаца веллачуьра денвина волу Дала леррина Къобалвинарг санна, вай а керлачу дахарехь Ӏайтархьама[+].

5Иза валаре терра, вай, дала а делла, Цуьнца цхьаьнакхетта хилча, Иза денваларе терра, ден а делла, юха цхьаьнакхетар ду[+]. 6Вайна хаьа, шира адам Ӏийсаца цхьаьна жӀарах дӀатоьхна, къа лато хуьлуш болу вайн лаам хӀаллакбархьама а, ткъа иштта къинан леш вайх кхидӀа ца хилийтархьама а,[+] 7хӀунда аьлча велларг къинан олаллех паргӀатваьлла[+]. 8Нагахь санна Дала леррина Къобалвинчуьнца цхьаьна вай делла хилча, вай теша, Цуьнца цхьаьна ваьш дехар долуш хиларх а[+]. 9Дала леррина Къобалвинарг веллачуьра цкъа денвелла хилча, иза кхин цкъа а лийр вац, хӀунда аьлча Ӏожалло Цунна тӀехь кхин олалла дойла дац[+]. 10Цуьнан валар гуттаренна а цкъа къинан олаллех дӀакъаьсташ валар дара, ткъа Цуьнан дахар Делан дуьхьа дахар ду[+]. 11Цундела аша шаьш а къинна делла лара. Ткъа шаьш дийна хилар – Делан дуьхьа дехаш хилар лара вайн Веза Эла волчу, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсаца цхьаьна.

12Лийр долчу шайн догӀмашна тӀехь кхидӀа къине олалла ма дайта. Къинан Ӏалашо ю сийсаза лаамаш шуьга кхочушбайтар[+]. 13КхидӀа а шайн догӀмийн меженаш къинан кара ма яхийта, харцо лело гӀирсаш санна. Мелхо а, шаьш Далла дӀало, деллачуьра дендинарш санна. Ткъа шайн догӀмийн меженаш, Делан лаамехь долчу гӀуллакхаша лело гӀирсаш санна, Цуьнан караяхийта[+]. 14Къино шуна тӀехь олалла дан ца деза: шу товрат-хьехамийн олаллехь дац, ткъа Делан диканан олаллехь ду.


Делан лаамехь дерг кхочушдаран леш

15ТӀаккха иштта къинош летор дуй те вай, товрат-хьехамашна долахь а доцуш, Делан доккхачу диканан олаллехь хилча? Дера дац! 16Шу кхеташ дац те, леш санна цхьанна муьтӀахь хила шу карадахча, шу къар а лой, цуьнан леш хуьлий? Я къинан леш хуьлу шу, ткъа иза бахьана долуш шу хӀаллакдийр ду, я Далла муьтӀахь хиларан леш хуьлу, ткъа иза бахьана долуш шу Далла хьалха бакъдар ду[+]. 17Далла бу хастам! ХӀетахь къинан леш шу хиллехь а, хӀинца шаьш муьтӀахь динчу хьехаман кепехь даггара къарделла шу. 18Къинойх паргӀатдевлла долу шу, хӀинца Делан лаамехь дерг кхочушдаран леш хилла[+]. 19Шун адамийн синош гӀийла долу дела, шу кхетар доллучу маттахь боху ас. ХӀетахь шайн дегӀан меженаш сийсаза леларан а, зулам даран а лолле дӀаеллера аша, ткъа цунах кхин а дукха зулам хилира. Ткъа хӀинца Делан лаамехь дерг кхочушдаран лолле дӀало уьш, иштта шу Далла герга кхочур ду.

20Шу къинан леш долчу хенахь, Делан лаамехь дерг кхочушдарх мукъа дара. 21Шаьш хӀинца юьхьӀаьржачу хӀиттош, хӀетахь лелийначу гӀуллакхех шуна хӀун пайда баьлла? Цу гӀуллакхийн чаккхе Ӏожалла ма ю! 22Ткъа хӀинца, къинан олаллех паргӀат а даьхна, шу Делан леш хилча, цунах Далла гергакхачаран пайда хуьлу шуна, ткъа иза бахьана долуш хедар доцу дахар хир ду шун[+]. 23Къинош леторна луш йолу ял Ӏожалла ю, ткъа Дала луш долу совгӀат Дала леррина къобалвинчу Ӏийсаца цхьаьна хир долу хедар доцу дахар ду[+].

#### 7


Товрат-хьехамашна белла лоруш берш

1Динан вежарий, шуна хууш дац ткъа (аса хӀара бакъонаш евзачаьрга ма боху), бакъонаша, адам дийна мел ду, цунна тӀехь олалла дойла? 2Товрат-хьехамийн бакъонаша тӀе-ма-диллара, марехь йолу зуда, шен майра дийна мел ву, цунна тешаме хила еза. Шен майра велча, оцу бакъонех иза паргӀатйолу[+]. 3Цундела, майра дийна а волуш, иза кхечуьнга яхча, иза нахаца леларг лору. Амма майра велла йолу зуда маре яхча, иза нахаца леларг ца лору[+]. 4Иштта шу а, сан динан вежарий, Дала леррина Къобалвинарг валарца Цуьнца цхьаьна товрат-хьехамашна делла ду. Веллачуьра Денвинчун дола вай девлла, Далла стоьмаш бахьаш долу дахар вайн хилийтархьама[+]. 5Вешан синан лаамийн долахь вай хилча, вайн дегӀан меженаша къилахь болу лаамаш кхочушбора, ткъа товрат-хьехамаш бахьана долуш и лаамаш алсамбовлура. Цара вайга Ӏожаллина гӀуллакхаш дойтура. 6Ткъа хӀинца вай дихкинчу хьехамашна делла долу вай оцу хьехамех паргӀатдаьхна. Иштта ширачу некъаца, товрат-хьехамаш кхочушбарца, Далла гӀуллакх ца до вай, амма керлачу некъаца, Делан Синца до[+].


Товрат-хьехамаш а, къинош а

7[+]Делахь, товрат-хьехамаш къилахь бу аьлла, жамӀ дийр ду вай? Дера дац! Амма суна къалатор хӀун ду хуур дацара, сайна товрат-хьехамаш ца бевзинехьара. ХӀунда аьлча кхечу стеган хӀума дезар суна девзар дацара, нагахь санна товрат-хьехамаша иштта бохуш дацахьара: «Кхечу стеган цхьа а хӀума шуна ма дезийла»[+]. 8Амма товрат-хьехамаша бохург бахьана долуш, къино аьтто бина хӀума езийта суна чохь тайп-тайпана лаамаш хилийта. Хьехамаш боцучохь къа делла ма ду[+]. 9Со мацах товрат-хьехамаш а боцуш ваьхнера, ткъа весет суна тӀедиллича, къа денделира, 10ткъа со велира. Суна ваха аьлла деллачу весето со валарна тӀевалийра[+]. 11[+]Къино, хӀара весет бахьана долуш аьтто а баьлла, со Ӏехавалийтира, тӀаккха оццу весетаца со вен а вийра.

12Иштта, товрат-хьехамаш беза бу, ткъа и весет деза а, нийса а, дика а ду[+].

13ТӀаккха и дика дерг кхочушдар хилла те суна Ӏожаллина? Дера ца хилла! Къино дира иза. Дика дерг бахьана долуш, со Ӏожаллина тӀе а валош, къинан къилахь йолу амал гучуяьккхира. Иштта и весет бахьана долуш, къа кхин а чӀогӀа къилахь хилар гучудоккху.


Вайна чохь болу къовсам

14Вайна хаьа товрат-хьехамаш Делан Синера буйла. Ткъа со сайн синан долахь ву. Вохка а воьхкина, къинан лай хилла сох. 15[+]Со ца кхета айса лелочух: сайна дан луург аса ца до, ткъа сайна бӀаьрга дан а цадезарг ас кхочушдо[+]. 16Нагахь санна аса сайна дан луург деш хилча, товрат-хьехамаш дика бу аьлла, тӀеоьцу аса[+]. 17Делахь и кхочушдеш верг баккъалла а со вац, ткъа суна чохь дехаш долу къа ду. 18Суна хууш ма ду, суна чохь, баккъалла аьлча, сан адаман са чохь, цхьа а диканиг доллуш цахилар. ХӀунда аьлча дика хӀума дан лаам сан боллушехь, иза кхочуш ца бало соьга[+]. 19Сайна дан лууш долу дика дерг аса ца до, ткъа дан лууш доцу вониг до аса[+]. 20Нагахь санна дан ца лууш дерг аса деш хилча, тӀаккха со вац-кх и деш верг, суна чохь дехаш долу къа ду-кх.

21Иштта суна хаало хӀара массо а ханна лелаш дерг: хӀоразза а дика дерг дан суна дагадеача, вониг дан лаам суна чохь хилар. 22Ткъа суна чохь долчу адамна Делан хьехамийн Ӏедалца хазахетар карадо[+]. 23Амма сан меженашна чохь кхин тайпа массо а ханна лелаш дерг го суна. Оцу Ӏедало сан хьекъал чохь болчу лаамца къуьйсу. Сан меженашкахь лелаш долчу къинан Ӏедалан йийсархо во цо сох[+]. 24Ма миска адам ду со! Хьан кӀелхьарвоккхур ву со Ӏожаллина со тӀевалош долчу хӀокху дегӀах? 25Аса баркалла боху Далла, вайн Веза Эла волчу, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсагахула Цо иза дарна!

Делахь, сан хьал иштта ду: цхьана агӀор сайн хьекъалца со-со Делан хьехамийн Ӏедалан лай ву, ткъа вукху агӀор сайн адаман синца къинан Ӏедалан лай а ву.

#### 8


Делан Синца долу дахар

1Делахь, хӀинца Дала леррина Къобалвинчуьнца бехачарна цхьана а тайпана кхел йийр яц, 2Дала леррина къобалвинчу Ӏийсаца долу дахар тӀедалочу Делан Синан Ӏедало къиношна а, Ӏожаллина а тӀевалочу Ӏедалех хьо[*] паргӀатваьккхина дела[+]. 3Вайн адаман са эгӀаза хиларна, товрат-хьехамашка кхочушдан ца делларг Дала кхочушдина. Дала лаьтта тӀе Шен КӀант ваийтира къинойн адамийн санна долчу вастехь, къинах доккху сагӀа Цунах хилийтархьама. Цу тайпана Дала адамна чохь доллучу къинна кхел йина[+]. 4Цо иза дина, вешан синан лаамашца а доцуш, ткъа Делан Синца дехаш долчу вайгахула товрат-хьехамийн бакъдолу декхарш дуззалц кхочушхилийтархьама[+]. 5Шайн синан лаамашца бехачара оцу лаамех дегнаш дузу, ткъа Делан Синца бехачара Синан лаамех шайн дегнаш дузу[+]. 6Шайн синан лаамех дегнаш дузар – иза Ӏожалла ю, ткъа Делан Синан лаамех дегнаш дузар – иза дахар а, синпаргӀато а ю. 7И хӀунда ду иштта? Нагахь санна адамо шен синан лаамех дог дузахь, иза Делан мостагӀа хуьлу. Делан хьехамийн Ӏедална муьтӀахь ца хуьлу иза, мелхо а, царна муьтӀахь ца хилало иза[+]. 8Шайн синан лаамашца лелачаьрга Далла тамехь дерг ца дало.

9Амма шу шайн синан лаамашца дехаш дац. Мелхо а, нагахь санна шуна чохь Делан Са дехаш делахь, Делан Синан лаамашца деха шу. Нагахь санна шух цхьаьнца Дала леррина Къобалвинчун Са дацахь, иза Цуьнан долахь вац[+]. 10Нагахь санна Дала леррина Къобалвинарг шун даг чохь вехаш велахь, шун дегӀ, къинош летош хиларна, лийр ду, ткъа шун са дийна ду[*], Дала шу бакъдина долу дела. 11[+]Ӏийса веллачуьра денвина Волчун Са шуна чохь дехаш долу дела, Ӏийса веллачуьра Денвинчо шун лийр долчу догӀмашна а дахар лур ду шуна чохь дехаш долчу Синехула[+].

12Иштта, динан вежарий, Делан Синан лаамца даха декхарийлахь ду вай, амма вайн синан лаамца даха ца деза вай. 13ХӀунда аьлча шайн синан лаамашца дахахь – шу лийр ду, ткъа Делан Синан гӀоьнца шайн дегӀо летош долу къинош аша хӀаллакдахь – шу Дела волчохь дехар ду[+]. 14ХӀунда аьлча Делан Сино лелош дерш Делан бераш ду[+]. 15[+]Аша тӀеэцнарг шух юха а леш хуьлуьйту Са дац, юха а кхерамехь шу дехаш хуьлуьйтур долу. Аша тӀеэцнарг шух Делан бераш хуьлуьйту Са ду. Оццу Синца вай кхойкху: «Абба[*], сан Дада!»[+] 16Вайна чохь долчу синца цхьаьна Делан Сино Ша тоьшалла до вай Делан бераш хиларх лаьцна[+]. 17Вай Делан бераш хилча, берашна кхочу дерг вайна а кхочур ду. Дала иза вайна лур ду, ткъа Дала леррина Къобалвинчунна кхаьчнарг вайна а кхочур ду, хӀунда аьлча, нагахь санна Дала леррина Къобалвинчуьнца цхьаьна вай баланаш хьоьгуш хилча, Цуьнца цхьаьна вай сийлаллехь а хир ду[+].


Хиндолу сийлалла

18Вайна гойтур йолу сийлаллица дуьстича, вай хӀинца ловш йолу халонаш хӀумма а доцург лору ас[+]. 19Дала кхоьллина мел долу хӀума сатийсарца ладоьгӀуш ду, Делан бераш муьлханаш ду шайна дӀаделладаларе. 20[+]Дала мел кхоьллинарг цу хӀуманийн лаамца ца дахийтина эрна долчун кара, ткъа иза Карадерзийначун лаамца дахийтина. Амма догдохийла ю,[+] 21Дала кхоьллина мел дерг талхаран лоллера паргӀатдоккхург хиларе, Делан берашца цхьаьна сийлаллин паргӀатонехь хилийтархьама. 22Вайна хаьа, Дала мел кхоьллина хӀума хӀинццалц баланехь дуйла, берах хьийзош йолу зуда санна[+]. 23[+]Дала мел кхоьллинчо дина а ца Ӏаш, дуьххьарлера ялтин стом санна, Делан Са вайца доллушехь, вай а ду кийрахь узарш деш, Дала вайна Шен берийн бакъонаш яларан замане ла а доьгӀуш. Оцу хенахь Дала вайн догӀмаш паргӀатдохур ду[+]. 24ХӀунда аьлча вай кӀелхьардаьхна а дара, вайн сатуьйсийла а ю, амма вай сатуьйсуш дерг гуш делахьара, тӀаккха иза сатийсар хир дацара. Хьан сатуьйсур ду шена гуш долчуьнга[+]? 25Ткъа вай хӀинца ваьшна гуш доцучуьнга сатуьйсу, собар хиларца ла а доьгӀуш.

26Цу кеппара гӀорасиза долчу вайна Делан Сино а гӀо до. Вайна ца хаьа дан ма-деззара доӀанаш дан. Ткъа Делан Сино, вайл хьалха а долий, вайна тӀера Деле доьху дешнашца вайга дӀа ца алалучу узаршца. 27Амма вайн дегнаш толлуш волчу Далла хаьа, стенах лаьцна доьху Шен Сино, Делан долахь болчарна тӀера Делан лаамца Цо доьху дела[+].

28Вайна хаьа, Дала дерриге а диканна хуьлуьйту Ша везачеран дуьхьа – Шен лаамца Ша тӀекхайкхинчеран дуьхьа. 29Далла хьалххе дуьйна хаьара, Шен долахь берш муьлш хир бу. Цо билгалдаьккхинера, уьш Шен КӀентан вастехь хир бу аьлла, дуккха а болчу динан вежаршна юкъахь Иза дуьххьарлера доьзалхо хилийтархьама[+]. 30Ша билгалбаьхнарш Дала Шена тӀекхайкхина, ткъа, тӀе а кхайкхина, Шена хьалха бакъбина, бакъ а бина, церан сийлалла айина[+].


Дала леррина Къобалвинчуьнгахула адамашка болу Делан безам

31ХӀун эр дара те оцу дерригенах лаьцна? Дела вайгахьа хилча, мила вер ву вайна дуьхьал[+]? 32Шен КӀант ца кхоош, вайн дуьхьа баланаш хьега Иза ДӀавеллачо, шеко яц, Шен КӀантаца цхьаьна кхин а дисина дерг а вайна совгӀатна лург хиларх![+] 33Мила ваьхьар ву Дала хаьржинчарна дуьхьал вала? Цхьа а вац-кх! Дала бакъбеш ма бу уьш[+]. 34Хьаьнга ялур ю царна кхел? Цхьаьнгге а! Дала леррина къобалвина Ӏийса вайн метта велла-кх. Цул сов, Дала ден а вина, Цунна юххехь аьтту агӀор а хиъна, вайна тӀера Деле доьхуш ву Иза[+]. 35ДӀакъастадалур дуй те вай цхьаьнгге а Дала леррина Къобалвинчун безамах? Дац! Халоно, балано, вай лаьхкина леларо, мацалло, къоьлло, кхерамо я Ӏожалло дохур дуй те вай Цуьнан безамах? Дац![+] 36[+]Делан Йозанаша ма-бохху:

«Хьо бахьана долуш, хӀора дийнахь тхо дайаран кхерамехь ду.
Тхо дайа кечдина долу уьстагӀий санна хета царна»[+].

37ХӀетте а, и дерриг а гӀуллакхаш хуьллушехь, ваьш Дезначо вайга уггар боккха толам боккхуьйту[+]. 38Со теша, я Ӏожалло, я дахаро, я маликаша, я жинаша, я цхьана а долуш долчо, я цхьана а хиндолчо, я цхьана а ницкъаша,[+] 39я цхьана а вайна тӀехь долчо, я цхьана а вайна бухахь долчо, я Дала кхоьллинчу цхьана а кхечу хӀумано а вайн Веза Эла волчу, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсагахула болчу Делан безамах вай дӀакъасто йиш цахиларх.

#### 9


Дела а, Цуьнан халкъ а

1Дала леррина Къобалвинчуьнца а волуш, билггал бакъдерг боху Аса. Со харц ца лоь. Делан Синан карахь долчу сан даго а тоьшалла до суна:[+] 2Исраилан халкъах йоккха гӀайгӀа а, лазам а бу сан даг чохь. 3Дала леррина Къобалвинчух со дӀакъастийна хила луур дара суна сайн вежарийн дуьхьа, сан къомах болчу[+] 4[+]исраилхойн дуьхьа. Уьш хаьржина долу Делан бераш ду. Царна елла Делан бераш хиларан бакъо а, Делан сийлалла гойла а. Цаьрца Дала барташ бира. Царна белла товрат-хьехамаш а, Далла муха Ӏибадат дан дезаран хаар а. Царна дина Дала Шен ваӀданаш. 5Вайн сийлахьчу дайн тӀаьхье – уьш ю. Адамаш дуьнен чу адамех схьадовларе терра, Дала леррина Къобалвинарг а ву царах адам санна дуьнен чу ваьлла. Иза массо а хӀуманна тӀехь волуш волу Дела ву, ткъа Цунна даим а хастам хуьлда! Амин!

6Ша йина чӀагӀо Дала кхочуш ца йина аьлла, жамӀ дойла дац, хӀунда аьлча Исраилан халкъах схьабевлларш Далла хьалха берриш а ма бац исраилхой[+]. 7[+]Дала ИбрахӀим а, цуьнан тӀаьхье а къастийна елахь а, ИбрахӀиман тӀаьхьенах берш а ма бац берриш а Делан долахь болчарах. Дала аьлла ду: «Хьан тӀаьхье Исхьакхах схьабевллачарах лерина хир ю»[+]. 8И бохург хӀара ду: ИбрахӀиман дегӀах а, хотӀах а схьадевлларш дерриш а дац Делан бераш, Дала динчу ваӀданца схьабевлларш бен[+]. 9[+]ХӀунда аьлча Дала дина ваӀда иштта ма дара: «Билгалъяьккхинчу хенахь Со юхавогӀур ву, тӀаккха Саратан кӀант хир ву»[+].

10И хилла а ца Ӏа: изза хилира Ребикхица, иза вайн да волчу Исхьакхах, кийрахь цхьаьний ши кӀант а волуш, берах йолчу хенахь[+]. 11-12[+]Ребикхе Дала иштта аьллера: «Воккхаха верг жимаха волчунна гӀуллакх деш хир ву». И ши кӀант дуьнен чу а валале, цара цхьа а дика а, вон а дале, Дала иштта аьлла, Шен Ӏалашо стенца йоьзна ю гайтархьама. Цо харжарца бен йоьзна яц Делан Ӏалашо. Динчу гӀуллакхех доьзна а доцуш, ткъа хоржуш Волчун лаамца хуьлу иза[+]. 13[+]Делан Йозанаш тӀехь яздинчуьнца догӀуш ма ду иза:

«Якъуб Суна везавелира,
ткъа Ӏесав ца вийзира»[+].

14ХӀун эр вай? Делаца харцдерг ду те? Дера дац![+] 15[+]ХӀунда аьлча Муса-пайхамаре Дала иштта боху:

«Сайна къинхетам бан луучух Ас къинхетам а бийр бу,
Сайна къахета луучух Суна къа а хетар ду»[+].

16И бохург хӀара ду: стеган лааме я цо гӀуллакх даре а ца хьоьжуш, Дала Шен къинхетамца хоржу стаг. 17[+]Делан Йозанашкахь Дала иштта боху пирӀуне: «Аса хьо, паччахь а вина, дӀахӀоттийна, хьоьгахула Сайн ницкъ гайтархьама а, дуьнен тӀехь массо а адамашна Сайн цӀе йовзийтархьама а»[+]. 18Иштта Шена луъучух къинхетам а бо Цо, ткъа Шена луъург дуьхьал а волуьйту Цо.


Делан оьгӀазалла а, къинхетам а

19Аша хатта там бу соьга: «Кхин стенна бехке во те Иза? Мила вер ву Цуьнан Ӏалашонна дуьхьал?»[+] 20[+]Ткъа мила ву хьо, стаг, Делаца къийсавала? Йинчу хӀумано эр дуй ша йиначуьнга: «Со иштта хӀунда йина ахьа?»[+] 21Бакъо яц ткъа куьпчичун хьийначу цхьана поппарх цхьа пхьегӀа лараме долчу гӀуллакхна, ткъа важа пхьегӀа ларамаза долчунна ян[+]?

22Дела иштта бакъо йолуш вара. Шен оьгӀазло ян а, Шен ницкъ гайта а лиира Далла, амма Шен оьгӀазлонах хӀаллакьхила кийча долчу адамашна Шен доккха собар хилар гайтира Цо[+]. 23И собар дора Цо, Шен сийлаллин хьал адамашна гайтархьама. И адамаш Дала къинхетам бечу тӀаьхьенах хила дезаш дара. Уьш Дала Шен сийлалла тӀеэца кечдинера. 24Ткъа и адамаш Дала хаьржина долу вай ду – жуьгташна юкъара хаьржинарш хилла а ца Ӏаш, амма кхечу къаьмнашна юкъара хаьржинарш а[+]. 25[+]ХӀушаӀ-пайхамаран тептар тӀехь Дала иштта боху:

«Сайн доцучу халкъах –
„Сан халкъ“ эр ду Аса,
Сайна езаш йоцучух а –
„Сайна езаш ерг“ эр ду Аса[+].
26[+]„Шу сан халкъ дац“ – баьхначу меттехь,
„Шу дийна волчу Делан кӀентий ду“, – бохур ду цаьрга»[+].

27[+]Ткъа ЕшаӀ-ЯхӀу-пайхамаро исраилхойх лаьцна иштта боху: «ХӀордан гӀум санна, дукха исраилхой хиллехь а, царах жима дакъа бен кӀелхьардер дац. 28ХӀунда аьлча лаьтта тӀехь дехаш долчу адамашна ян йогӀу кхел Дала хадам боллуш а, леррина а кхочушйийр ю»[+]. 29[+]ЕшаӀ-ЯхӀу-пайхамаро хир ду ма-аллара:

«Нагахь массо а ницкъийн Везачу Эло вайн тӀаьхьенах цхьаберш дийна битина бацахьара,
вай Седам-гӀалин бахархой санна а хир дара,
Ӏамор-гӀалин бахархойх дӀа а тарлур дара»[+].


Исраилхой а, хаза кхаъ а

30ХӀун эр вай хӀинца? Вайна хӀара хиъна: кхечу къаьмнех берш, цара Далла хьалха шаьш бакъдар ца лехнехь а, церан тешарехула бакъбина хилар[+]. 31Ткъа Исраилан халкъо товрат-хьехамаш кхочушбар бахьанехь Далла хьалха ша бакъдар лоьххушехь, и хьехамаш цуьнга кхочуш ца бало[+]. 32Ткъа хӀунда ца дало цаьрга иза? Далла хьалха шаьш бакъдар тешарехула а ца лоьхуш, ткъа шаьш деш долчу гӀуллакхашкахула лоьхура цара. «Адамаш тасалур болчу тӀулгах» тасабелира уьш, 33[+]Делан Йозанашкахь яздина ма-хиллара:

«Ас Цийон-лам тӀехь охьабуьллу
адамаш тасалур болу тӀулг а,
нах галбовлуьйтур йолу тарх а.
Ткъа муьлхха а Цунах тешаш верг
юьхьӀаьржачу хӀуттур вац»[+].

#### 10

1Динан вежарий! Доггах лаьа суна исраилхой а кӀелхьарбаьхна хила. Цунах лаьцна доьху аса Деле. 2Царах тоьшалла до аса: хьекъалца нийса некъ шайна ца бовзахь а, Далла леррина гӀуллакх деш бу уьш[+]. 3Дала стаг Шена хьалха муха бакъво шаьш ца кхета дела, иза шайгара хилийта гӀиртина дела, Дала нах бакъбеш болчу некъана муьтӀахь ца хилира уьш[+]. 4Товрат-хьехамаш буьззина кхочуш а бина, Дала леррина Къобалвинарг цу хьехамийн чаккхе хилира, Цунах тешарехула Далла хьалха бакъвар хӀоранна а хилийтархьама[+].

5[+]Товрат-хьехамаш кхочушбарца Далла хьалха адам бакъдарх лаьцна Муса-пайхамаро иштта боху: «Товрат-хьехамаш кхочушбийриг цаьрца вехар ву»[+]. 6[+]Ткъа тешарца Далла хьалха адамаш бакъдарх лаьцна цо иштта боху: «Шайн дегнашкахь ма хетта: „Мила вер ву стигалшка хьала?“ – бохуш», (иза ду Дала леррина Къобалвинарг кхуза охьавалорхьама)[+]. 7«Иштта ма хетта шайн дегнашкахь: „Мила вуссур ву эхарте?“ – бохуш», (иза ду, Дала леррина Къобалвинарг беллачарна юкъара кхуза хьалаваккхархьама)[+]. 8ХӀан-хӀа! ХӀун аьлла ду Делан Йозанашкахь? «Делан дош хьуна юххехь а ду, хьан матта тӀехь а ду, хьан дог чохь а ду». И дош вай адамашна хьоьхуш долчу тешарх лаьцна ду[+]. 9«Ӏийса Веза Эла ву!» – бохург хьайн баганца ахь къобалдахь, Дала Иза веллачуьра денвина хиларх хьо даггара тешахь, хьо кӀелхьарваьккхина хир ву[+]. 10ХӀунда аьлча даггарчу тешаро стаг Далла хьалха бакъвина хиларна тӀевалаво, ткъа баганца къобалдаро стаг кӀелхьарваьккхина хиларна тӀевалаво. 11[+]Делан Йозано боху: «Муьлхха а Цунах тешаш верг юьхьӀаьржачу хӀуттур вац»[+]. 12Иштта, цхьа а тайпа башхо яц жуьгтичунна а, кхечу къомах волчунна а юкъахь, хӀунда аьлча Веза Эла массарна а цхьаъ ву, ткъа Шега кхойкхуш мел верг хӀорра а алссам декъалво Цо[+]. 13[+]Делан Йозанашкахь яздина ма ду: «ХӀорра а, Везачу Элан цӀе а йоккхуш, Цуьнга кхойкхуш верг, кӀелхьарвоккхур ву»[+].

14Ткъа Цуьнга муха кхойкхур бу уьш, Цунах шаьш тешаш ца хилча? Муха тешар бу уьш, Цунах лаьцна шайна хезна а ца хилча? Муха хезар ду царна, Цунах лаьцна цхьаммо а дӀакхайкхош ца хилча[+]? 15[+]Ткъа наха муха дӀакхайкхор ду, дӀакхайкхо шаьш бохуьйтуш ца хилча? Яздина ма-хиллара: «Хаза кхаъ бахьаш болчу геланчийн когаш мел хаза бу!»[+] 16[+]Амма исраилхоша массара а ца ийцира и хаза кхаъ тӀе. ЕшаӀ-ЯхӀу-пайхамаро аьллера: «Веза Эла! Мила тийшира оха хьехначух?»[+] 17Делахь, Дала леррина Къобалвинчух лаьцна долу дош цхьаммо кхайкхийча, адамашна хаза кхаъ хеза, ткъа и кхаъ хезча, адамаш Цунах теша[+].

18[+]Ткъа аса хоьтту: царна ца хезнера хаза кхаъ? Дера хезнера. Делан Йозано боху:

«Дерриг а лаьтта тӀехула чекхъяьлла церан лар.
Дуьне мел ду дӀакхаьчна церан тоьшалла»[+].

19[+]Аса юха а хоьтту: Исраилан халкъ кхетта дацара ткъа? Муса-пайхамаро дуьххьара иштта боху:

«Халкъ доцучу халкъе
Ас хьагӀ хуьлуьйтур ю шун,
ткъа кхетам боцучу халкъан гӀоьнца
Аса оьгӀазло хуьлуьйтур ю шуьгахь»[+].

20[+]Ткъа ЕшаӀ-ЯхӀу-пайхамаро майрра боху:

«Ца лехначарна
Со карийна,
Сох лаьцна ца хоьттучарна
Со вовзийтина Аса».

21[+]Ткъа Исраилан халкъах лаьцна Дала ЕшаӀ-ЯхӀугахула иштта боху: «Дийнахь сарралц Ӏийра Со Сайн куьйгаш дӀакховдийна муьтӀахь доцучу а, карзахдуьйлучу а халкъе»[+].

#### 11


Исраилан халкъе Делан болу безам

1[+]Аса юха а хоьтту: «Дала Шен халкъ дӀатесна те?» Дера ца тесна! Со а ма ву ИбрахӀиман хӀух схьаваьлла а, Бен-Яманан тайпанах волу а исраилхо[+]. 2Дала дӀа ца тесна хьалххе дуьйна Ша хаьржина долу Шен халкъ. Шуна ца хаьа, хӀун боху Эли-ЯхӀу-пайхамарах лаьцна Делан Йозанашкахь? Исраилан халкъах лаьцна Деле латкъам беш, иштта боху цо:[+] 3[+]«Веза Эла! Хьан пайхамарш хӀаллакбина, Хьан сагӀа доккху кхерчаш бохийна. Со цхьаъ бен висина вац, ткъа со а вен дагахь лоьху цара»[+]. 4[+]Ткъа хӀун жоп делира Дала цунна? «Аса цӀу волчу БаӀална горахӀоьттина воцу ворхӀ эзар стаг витина Сайна», – элира Цо[+]. 5ХӀинцалерчу хенахь а изза хуьлу: исраилхойх цхьаболу нах Ӏийсах тешаш бу, ткъа Дала уьш Шен диканца хаьржина[+]. 6Делан диканца иза хилча, адамаша динчу дикачу гӀуллакхашца доьзна дац иза. Иштта ца хилча, Делера долчу диканах дика хир дацара.

7Иштта жамӀ дан мега: Исраилан халкъана ша лехнарг ца карийра. Дала хаьржинарш бен ца кхечира Делан дикане. Ткъа биснарш Дала дагца дарбинера[+]. 8[+]Делан Йозанашкахь яздина ма-хиллара:

«Дала церан дегнаш артдина,
таханлерчу дийне схьакхаччалц
хӀумма а ца го бӀаьргаш а,
хӀумма а ца хеза лергаш а
церан хилийтархьама»[+].

9[+]Дауд-паччахьо боху:

«Цара шаьш-шайна хӀиттийначу тойнашкахь
гуро а, речӀано а лоцийла уьш.
Гал а бевлла, охьаэгийла уьш,
бекхам а бойла царна.
10Бода богӀийла
церан бӀаьргашна хӀумма а ца гархьама,
баккъаш а хуьлийла церан ситтина
гуттаренна а»[+].

11Аса юха а хоьтту: «Жуьгтий гуттаренна а галбевлла те?» Дера ца бевлла! Мелхо а, церан галбовлар бахьана долуш кхечу къаьмнех болчу нахана кӀелхьардовлар карийна, исраилхойн цаьрга хьагӀ хилийтархьама. 12Ткъа церан галбовлар дуьнен чуьра адамашна а диканна хилча, церан синан эшар кхечу къаьмнех болчу нахана диканна хилча, мел сов дика хир ду, уьш кхоччуш барамехь хилча!

13Шуьга боху аса, кхечу къаьмнех болу нах: шун векал со хиларна, сайн балхах дозалла до аса[+]. 14Цаьрга хьагӀ хилийта соьга меттахбахалур бац те сан къомах берш, иштта кӀелхьарбахалур бац те соьга царах цхьаберш? 15Сан къомах берш дӀатасарна, дуьнен чуьра нахаца Дела тайча, тӀаккха сан къомах берш тӀеэцар кхин хӀун хир ду, беллачуьра денбалар дацахь?![+]

16Бедан хьалхарчу декъах деттинарг Делан долахь хилча, берриг а бод Цуьнан долахь бу. Диттан орамаш даздина хилча, диттан гаьннаш а хир ду иштта даздина[+]. 17Зайт-диттана тӀе, шен долу гаьннаш дӀа а хедийна, акхачу диттан гаьннаш тӀедогӀаре терра, иштта, кхечу къаьмнех болу нах, шу а тӀедоьгӀна долу га санна ду, зайт-диттан орамех схьаболучу ницкъах а, дахарх а дӀакхетта[+]. 18Амма дӀахедийначу гаьннашна хьалха куралла ма елахь. Дагадаийталахь хьайна, орам латтош верг хьо ца хилар, ткъа хьо оцу орамо латтош хилар.

19Ахьа ала там бу: «И гаьннаш со тӀедогӀийтархьама хадийна ма ду». 20Нийса ду. Делахь а, Дала леррина Къобалвинчух тешар церан ца хиларна, уьш дӀахедийна, ткъа хьо Цунах тешар хьайн хиларна бен лаьтташ вац. Цундела куралла ма е, ткъа кхоьруш хила. 21ХӀунда аьлча диттан шен долу гаьннаш а Дала кхоош ца хилча, ойла ехьа: хьо кхоор вуй те Цо[+]? 22Хьо гуш ву-кх: Дела диканца лела, ткъа Иза къизаллица лела. Шех дӀабирзинчарна Цо къизалла йо, ткъа хьуна дика до, нагахь санна Цуьнан диканехь хьо кхидӀа а висахь. Иштта ца хилахь, хьо а хир ву дӀахадийна. 23Ткъа вуьш а, зайт-диттана гаьннаш тӀедогӀаре терра, церан хьалхалерчу меттиге юхахӀиттор бу, нагахь санна Дала леррина Къобалвинчух ца тешаш уьш ца бисахь, хӀунда аьлча Дела ницкъ болуш ву, уьш юха а шайн меттиге дӀахӀитто. 24Акхачу зайт-диттах дӀахедийна долу гаьннаш, Ӏаламна дуьхьал иза делахь а, дикачу зайт-диттана тӀе доьгӀна хилча, тӀаккха дикачу зайт-диттах дӀахедийнарш кхин а дика дугӀур ма ду шайн долчу дитта тӀе.

25Динан вежарий! Суна ца лаьа, хӀара Делан къайле ца евзаш шу дита, шайх дозалла а деш, шу ца Ӏайтархьама. Цхьаболчу исраилхойн дегнаш хӀуъа а бен ца хеташ хилар цхьана ханна а бен дац. Иштта хир ду, кхечу къаьмнех долу адамаш буьззина болчу барамехь Далла тӀедерззалц. 26[+]Цул тӀаьхьа дерриг а Исраилан халкъ кӀелхьардоккхур ду, яздина ма-хиллара:

«КӀелхьардохург Цийонера вогӀур ву.
Якъубан тӀаьхьенан ерриг а Ӏесалла дӀайоккхур ю Цо[+].
27[+]Аса иштта барт бийр бу цаьрца,
церан къиношна Айса гечдича».

28Хаза кхаъ тӀе ца эцна дела, исраилхой Делан мостагӀий бу, ткъа иза кхечу къаьмнех долчу шуна пайденна ду. ХӀетте а, Дала уьш хаьржина дела, Далла безаш берш бу уьш, церан дайшка дина долу ваӀда бахьана долуш[+]. 29Дала Шена тӀебало хаьржинчарах лаьцна а, Ша динчу совгӀатех лаьцна а бина болу Шен сацам цкъа а ца хуьйцу. 30Уьш Далла муьтӀахь ца хиларна, мацах Далла муьтӀахь хилла доцучу шух Цо къинхетам бина[+]. 31Иштта хӀинца уьш Далла муьтӀахь боцуш хилла, Ша шух къинхетам бинчу тайпана, царах Цо хӀинца[*] къинхетам бархьама. 32ХӀунда аьлча массо а адам Дала Шена муьтӀахь ца хиллачу йийсаре далийна, царах массарах а къинхетам бар тардалийтархьама.


Дела хастор

33[+]ЭхӀ, ма барам боцуш хьал долуш ду-кх Делан хьекъалалла а, кхетам а! Вайн хьекъал ца кхочу Цуьнан сацамех кхета, вай тӀаьхьа ца кхиало Цуьнан некъашна![+] 34[+]Делан Йозанашкахь ма аьлла:

«Делан хьекъал хьанна девзар ду,
я мила хир ву Цуьнга хьехамаш бан йиш йолуш[+]?
35[+]Хьан елла Цунна цхьа хӀума,
цунна Иза декхарийлахь а волуш?»[+]

36[+]ХӀунда аьлча массо а хӀума Дала кхоьллина а ду, Цо латтош а ду, Цуьнан дуьхьа лаьтташ а ду. Сийлалла ду Цуьнан абаденналц! Амин![+]

#### 12


Далла гӀуллакх деш долу дахар

1Аса цундела доьху шуьга, динан вежарий, дийна а, деза а, Далла тамехь долу а сагӀанаш санна, шайн догӀмаш Далла дӀало. Далла деш долу и тайпа гӀуллакхаш товш ду шуьгахь[+]. 2ХӀокху дуьненан ойланашца ма лелалаш, амма шайн хьекъал, метта а даладайтина, Деле карладаккхийта. ТӀаккха бевзар бу шуна шайх лаьцна болу Делан лаам. Шуна хуур ду Далла хьалха диканиг а, Далла тамехь дерг а хӀун ду а, Делан кхачаме лаам муха бу а[+].

3Аса шух хӀорранга а боху, сайна Дала деллачу дикане хьаьжжина: шайх лаьцна хила езачул лекха ойланаш ма хилийталаш, амма, шайна хӀоранна а Дала деллачу тешаре хьаьжжина, оьзда ойла елаш[+]. 4[+]Вайн дегӀ цхьаъ делахь а, цуьнан дуккха а меженаш ю. И меженаш цхьатерра гӀуллакхаш кхочушдеш яц[+]. 5Иштта вай а, ваьш дукха делахь а, Дала леррина Къобалвинчуьнца а долуш, цхьа дегӀ ду, ткъа вайх хӀора а цу дегӀан вовшахтоьхна меже ю[+]. 6[+]Вайна хӀоранна а, Дала шена деллачу дикане хьаьжжина, похӀма делла. Делера болу хаамаш баран похӀма хьайна деллехь, иза дӀакхехьа, хьайн долчу тешаре хьаьжжина[+]. 7Дала хьуна кхечарна гӀуллакх даран похӀма деллехь, и гӀуллакх дӀакхехьа. Цо хьуна динан хьехамча хилар деллехь, хьеха[+]. 8Уллорачун догъэца похӀма хьан делахь – догъэца. Хьайн йолчу хӀуманийн кхечаьрца дакъа дан похӀма хьан делахь, уьш комаьрша дӀасаекъа. Куьйгалла дан похӀма хьан делахь, доггах куьйгалла де. Къинхетам баран похӀма хьан делахь, иза а хазахетарца де[+].

9Шун безам даггара хуьлийла. Вониг ма дезалаш, ткъа диканиг ларделаш[+]. 10Вежаршка санна хуьлучу безамца вовшийн дезалаш, вовшийн алсам ларалаш[+]. 11Мало а ца еш, дукха болх белаш. Даим доьналла а долуш, Далла гӀуллакх делаш. 12Хазахетарца сатийсалаш. Халонаш собарца ловш хилалаш. Даим а доӀанаш делаш[+]. 13Делан нехан эшамехь дакъалоцуш хилалаш, хьеший доггах тӀеэцалаш[+].

14[+]Шайга баланаш хьоьгуьйтурш декъалбелаш. Декъалбелаш, сардамаш ма дехалаш[+]. 15Самукъане болчаьрца самукъане хилалаш, боьлхуш болчаьрца делхалаш[+]. 16[+]Вовшашца бертахь Ӏелаш. Шайх лаьцна лакхара ойланаш а ца еш, мискачаьрца а тӀекаре хилалаш. Шайн кхетамах лаьцна кура ойланаш ма елаш[+].

17Цхьанна а зуламна дуьхьал зулам ма делаш, мелхо а, массо а адамна хьалха оьзда дерг лело гӀерталаш[+]. 18Шайн ма-хуьллу, массо а адамца бертахь даха гӀерталаш[+]. 19[+]Сан хьоменаш! Цкъа а бекхамаш бан ма гӀерталаш, ткъа иза Делан кара дӀалолаш. Яздина ма ду: «„Бекхам Соьгахь бу, Ас хьакъ дерг дӀалур ду“, – боху Везачу Эло»[+]. 20[+]Мелхо а Делан Йозанашкахь иштта яздина ду: «Хьан мостагӀа меца велахь, иза вузаве. Хьогах иза велахь – хи ло цунна. Иштта дерг дарца цуьнан коьрта тӀе догуш долу кӀегий гулдо ахьа»[+]. 21Воне хьо эша ма вайта, ткъа диканиг дарца вонна тӀехь толам баккха.

#### 13


Ӏедална гергахь долу декхарш

1ХӀора адам пачхьалкхана урхалла дечарна муьтӀахь хила деза. Урхалла дан бакъо, Дала елча бен, ма ца хуьлу, ткъа болуш болу урхалчаш Дала дӀахӀиттийна бу[+]. 2Цундела Ӏедална дуьхьалваьлларг Дала динчунна дуьхьалваьлларг хуьлу. Ткъа иштта дерг долуьйтучара шайна тӀе кхел йоуьйту. 3ХӀунда аьлча дика гӀуллакхаш дечарна урхалчаш кхераме бац, зуламе гӀуллакхаш дечарна бу. Ӏедалах ца кхоьруш Ӏен лаьий хьуна? Дика де, тӀаккха Ӏедало хьо хастор ву. 4Урхалчаш Далла гӀуллакх деш ма бу. Уьш хьуна дика дан къахьоьгуш бу. Нагахь санна хьо зулам доккхуш велахь, кхералахь. ХӀунда аьлча цара эрна лелош дац тур: уьш Делан гӀоьнчий бу, зулам дечарна догӀу таӀзар цаьргахула деш ву Дела[+]. 5Иштта, таӀзарх кхерарна хилла а ца Ӏаш, вайн дог цӀена хилийтархьама, вай урхалчашна муьтӀахь хила деза.

6[+]Цундела урхалчашна йогӀу ял дӀало, уьш и гӀуллакх даим кхочушдан дӀахӀиттийна Делан белхалой болу дела. 7ХӀоранна а хьакъ дерриг дӀало: ял яла езачунна – ял, ясакх яла езачунна – ясакх, кхера везачух – кхера, лара везарг – лара[+].


Вовшашна юкъахь долу декхарш

8Цхьанна а цхьа а хӀума декхарийлахь ма хилалаш, вовшашна дӀабала беза безам боцург, хӀунда аьлча кхиверг везаш волчо товрат-хьехамаш кхочушбина[+]. 9[+]Товрат-хьехамашкахь дукха весеташ ду. Царна юкъахь ишттанаш а ду: «Нахаца ма лела, адам ма де, къола ма де, кхечу стеган цхьа а хӀума шайна ма деза». Амма и дерриге а весеташ хӀокху цхьана дашна тӀедогӀу: «Хьайн уллораниг хьо санна веза»[+]. 10Безамо уллохь волчунна зулам ца дойту. Цундела безам хилар – товрат-хьехамаш кхочушбар ду[+].

11И дерриге а кхочуш а деш, даха, самадовла хан тӀекхаьчнийла а хууш, хӀунда аьлча вай дуьххьара тешаре даьхкинчу хенахь чул, хӀинца герга ду Дала вай кӀелхьардахарна[+]. 12Буьйса дӀаяьлла, де тӀекхаьчна. Цундела боданан гӀуллакхех дӀа а дерзий, серлонан долчу герзаца кийча хила вай[+]. 13Оьзда даха вай, дийнан серлонгахь даха ма-деззара: лар тӀера а ца довлуш, малар тӀех а ца доккхуш, боьха лаамаш а, къилахь долу хӀума дар а дитина, девнаш а ца дохуш, хьагӀ а йоцуш[+]. 14Иштта долу гӀуллакхаш лелочул, Веза Эла волчу, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсах тарлуш даха вай, вайн синан лаамаш муха кхочушбийр бара те бохуш, ойланаш а ца еш[+].

#### 14


Хьайн динан ваша бехке ма ве

1[+]Тешар тӀехь чӀагӀвелла воцу стаг, цунна хетарг дийцаре а ца доккхуш, ша ма-варра тӀеэца[+]. 2ХӀунда аьлча цхьаволчун тешаро, къеста а ца еш, муьлхха а хӀума яа магадо цунна. Тешар тӀехь чӀагӀвелла воцучу вукхо хасстоьмаш бен ца боу[+]. 3Муьлхха а йолу яа хӀума юуш верг ма хуьлийла ца вешаш иза юуш воцучух. Юуш воцучо а бехке ма войла муьлхха а кхача бууш верг, хӀунда аьлча иза а Дала тӀеэцна ву[+]. 4Мила ву хьо, хьайн воцу лай бехке ван воллург? Ирахь лаьтташ велахь а, я охьавоьжнехь а, иза шен элана хьалха ву. Иза лоттуьйтур ву: Веза Эла ницкъ болуш ву иза латтийта[+].

5Цхьаммо цхьа де вукхул дезо лору, ткъа вукхунна массо а денош хета цхьатерра. ХӀора а шен хьекъалца теша ша бакъхиларх[+]. 6Денош къесточо Везачу Элана къестадо уьш. Муьлхха а кхача бууш волчо Везачу Элан дуьхьа боу, хӀунда аьлча цо баркалла олу Далла. Бууш воцучо а Везачу Элан дуьхьа ца боу, цо а Далла баркалла олу[+]. 7Вайх цхьа а шен дуьхьа бен ваьхна ца Ӏа, цхьа а шен дуьхьа бен велла ца Ӏа[+]. 8Вай дахахь а, Везачу Элан дуьхьа деха, вай лахь а, Везачу Элан дуьхьа ле. Иштта, дехаш я леш делахь а, Везачу Элан долахь ду вай[+]. 9ХӀунда аьлча Дала леррина Къобалвинарг дийна болчарна а, беллачарна а тӀехь олалла дархьама вала а велла, ден а велла[+]. 10[+]Ткъа стенна бехке во ахьа хьайн динан ваша? Я стенна ца веша хьо хьайн веших? Вай массо а Далла хьалха дӀахӀитта ма деза, Цуьнга ваьшна кхел яйтархьама[+]. 11[+]Яздина ма ду:

«Дийна волчу Сайх чӀагӀо йо Аса,
боху Везачу Эло,
хӀора а адам, гора а хӀоьттина,
Суна хьалха суждане гӀур ду,
ткъа Со Дела хиларх лаьцна
хӀора маттахь тоьшалла дийр ду»[+].

12Иштта, Далла хьалха вайх хӀораммо а ша-шех жоп лур ду[+].


Къинош ма летадайта кхечуьнга

13ХӀинца чул тӀаьхьа вовшийн бехке ма де вай. Цул сов, вай ларло вешан динан вежаршна къинош лето а, уьш галбовлийта а меттиг ялийтарх а[+]. 14Веза Эла волчу Ӏийсагахула суна хаа а хаьа, со тешна а ву цхьа а кхача ша-шеца хьарамниг долуш ца хиларх. Адамна, шена хьарам хеташ ерг бен, цунна хьарам яц[+]. 15Хьайн вешина хьарам хетарг а юуш, цунна халахетар деш хьо велахь, иза даггара везаш лелаш вац хьо. ХӀаллак ма вехьа айхьа юучуьнца Дала леррина Къобалвинчо цуьнан дуьхьа Шен дахар дӀаделларг[+]. 16Шайна дика хетачух бахьана ма хилийта кхечарна шух лаьцна вониг дийца. 17ХӀунда аьлча Делан Олалла даарца а, маларца а доьзна дац. Делан Сино луш долчу Делан лаамехь хиларца а, синпаргӀатонца а, хазахетарца а доьзна ду иза[+]. 18Иштта а вехаш, Дала леррина Къобалвинчунна гӀуллакх деш верг Далла тамехь а ву, наха лоруш а ву.

19Цундела барт хилар а, вовшийн тешар тӀехь иракарахӀиттор а леха вай[+]. 20Юуш ерг бахьана долуш, Дала динарг ма дохаде вай. Массо а хӀума яа хьанал ю, амма хьайн ваша галволуьйту хӀума яар вон ду[+]. 21Жижиг цадаар а, чагӀар цамалар а, динан ваша галволуьйтуш долу цхьа а хӀума цадар гӀолехь ду. 22Цу хӀуманех лаьцна долу хьан тешар хьайн даг чохь а, Далла хьалха а хилийта. Декъала ву шена дика хетачунна тӀехь ша бехке цавийриг. 23Ткъа шеконаш йолуш верг Дала бехке вийр ву, нагахь санна шена хьарам хетташехь, цхьа хӀума цо яахь, хӀунда аьлча ша дийриг цо тешарехула ца до, ткъа тешарехула деш доцу массо а хӀума къилахь ду[*].

#### 15


Хьайна тамехь дерг а ца деш, кхечунна тамехь дерг де

1Тешар тӀехь чӀагӀделлачу вай чӀагӀбелла боцучарна гӀо дан деза, ваьшна тамехь дерг дина а ца Ӏаш[+]. 2Вайх хӀораммо а уллорачунна тамехь дерг дан деза, иза цунна диканна а, иракарахӀотторна а хуьлуьйтуш[+]. 3[+]ХӀунда аьлча Дала леррина Къобалвинчо а ца дора Шена тамехь дерг. Амма яздина ма-хиллара: «Хьо сийсазвочеран сийсаза дешнаш Суна тӀедоьжна»[+]. 4Ткъа хьалха яздина мел долу хӀума вайна хьехамна яздина ду, Делан Йозанаша вайна лучу доьналлица а, иракарахӀитторца а вешан сатийсар хилийтархьама[+].

5Доьналлин а, иракарахӀитторан а хьоста волчу Дала шуна лойла, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан дахаран масале хьажарна, вовшашна юкъахь цхьа ойланаш хилар[+]. 6Иштта хилча, цхьана синца а, цхьана дешнашца а хаставан тарло аша Дела, вайн Веза Эла волчу, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан Да.


Кхечу къаьмнех болчу нахана лерина хаза кхаъ

7Цундела, Дала леррина Къобалвинчо шаьш тӀеэцаре терра, аша а тӀеэца вовшийн, Дела хаставархьама. 8Дагадаийталаш, Дала леррина Къобалвинарг жуьгташна[*] ялхо хилира, Дела тешаме хилар гайтархьама. Иштта, Иза веара, церан дайшна дина долу ваӀда кхочушдархьама а, 9[+]кхечу къаьмнех болчу нахе а Дала шайна динчу диканна хастамаш байтархьама а. Яздина ма-хиллара:

«Аса Хьо кхечу къаьмнашна юкъахь хестор ву,
иллешкахь ас Хьан цӀе язйийр ю»[+].

10[+]Кхин а аьлла ду:

«Даккхийде, кхечу къаьмнех долу адамаш,
Делан халкъаца цхьаьна»[+].

11[+]Кхин а боху:

«Хаставе Веза Эла кхечу къаьмнех мел болчара,
хастам бе Цунна массо а халкъаша!»[+]

12[+]ЕшаӀ-ЯхӀу-пайхамаро а иштта боху:

«Юшайн тӀаьхьенах цхьаъ гучувер ву.
Иза къаьмнашна тӀехь олалла дан гӀоттур ву,
ткъа уьш цунах дегайовхо йолуш хир бу»[+].

13Дегайовхо луш волчу Дала шун тешарехула хазахетарх а, синпаргӀатонах а дузийла шу, Делан Синан ницкъаца шун сатийсар даим алсамдалийтархьама.


ПахӀала иштта майра яздаран бахьана

14Сан динан вежарий, со тешна ву дикачу ойланех шу дуьзна хиларх а, шун кхетам кхоччуш хиларх а, вовшашна хьехамаш балур болуш шу хиларх а. 15Амма цхьадолчу гӀуллакхех лаьцна аса майрра яздора шуьга, динан вежарий, уьш шуна диц ца далийтархьама. Аса иза дора, Дала Шен диканца со къобалвина дела, 16кхечу къаьмнех болчу нахана юкъахь Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан гӀуллакх дан. Динан дас санна, Ас Делера болу хаза кхаъ кхайкхабо, кхечу къаьмнех болу нах, Делан Синехула Далла хьалха дӀа а къастийна, Далла тамехь долу сагӀа санна хилийтархьама[+]. 17Иштта Дала леррина Къобалвинчуьнца со волуш, Делан дуьхьа динчу сайн гӀуллакхех сан дозалла дойла ду. 18Кхечу къаьмнех болу нах Далла тӀеберзорхьама, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсас соьгахула дина доцу цхьа а хӀума дийца со ваьхьар вац. Цо иза соьгахула дина сан дешнашца а, сан гӀуллакхашца а 19тамашийначу билгалонийн а, инзаречу хӀуманийн а ницкъаца а, Делан Синан ницкъаца а. Иштта, Ярушалайм-гӀалара Иллирик-махкана тӀекхаччалц, аса, массо а меттигашкахула чекх а волуш, Дала леррина Къобалвинчух лаьцна болу хаза кхаъ кхоччуш дӀасабаржийна[+]. 20Айса хаза кхаъ дӀакхайкхош, суна лаьара Дала леррина Къобалвинчун цӀе евзаш йоцучу меттигашкахь а дӀакхайкхо, иза кхечо дӀахӀотийначу бух тӀехь ца дархьама[+]. 21[+]Амма яздина ма ду:

«Цунах лаьцна хаам цахилларш а Цунах кхетар бу,
цахезначарна а вевзар ву»[+].


ПахӀал Риме кхача дагахь ву

22[+]Цу бахьаненна мосуьйттазза новкъарло йира суна шу долчу дӀаван[+]. 23Ткъа хӀинца хаза кхаъ кхачаза меттиг кху мехкашкахь йоцу дела а, дукха хенахь дуьйна шу долчу дӀаван сан дагахь долу дела а,[+] 24со шу долчу ван ойла йолуш ву, Испани-махка новкъа а волуш. Сан дегайовхо ю, цига а воьдуш, шу долчу хьошалгӀа кхача. Хазахетарца ас шуьца жимма хан яьккхинчул тӀаьхьа, суна новкъа вала гӀо дан тарло аша. 25[+]Ткъа хӀинца со Ярушалайме воьду Делан нахана гӀуллакх дан[+]. 26Македонера а, Ахаера а динан тобанаша сацам бина, Ярушалайм-гӀалахь болчу Делан нахана юкъарчу къечарна сагӀина ахча дахьийта[+]. 27[+]И сацам цара шаьш бинехь а, Ярушалаймерчу Ӏийсах тешачарна хьалха иза дан декхарийлахь а бу уьш. Кхечу къаьмнех болу нах жуьгташкахула, тешаре хьаьжжина, декъалбина хилча, шайн долахь долчу рицкъе хьаьжжина, жуьгтий декъалбан а декхарийлахь бу уьш[+]. 28И гӀуллакх чекх а даьккхина, сагӀина гулдинарг царна билггал дӀакхаьчна даьлча, со Испани ваха новкъа вер ву. Цига воьддушехь, со шун гӀала чувоьрзур ву. 29Со тешна ву, шу долчу веача, Дала леррина Къобалвинчуьнгара шортта долчу декъалдаршца со вахарх.

30Динан вежарий, вайн Веза Эла волчу, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан дуьхьа а, Делан Сино вайна вовшашка луш болчу безаман дуьхьа а аса доьху шуьга соьца цхьаьна суна тӀера Деле чӀогӀа доӀанаш дар. 31Аса Деле доьху, ЯхӀуд-махкахь Ӏийсах ца тешачарах со ларвар а, Ярушалаймехь болчу Делан нахана ас до гӀуллакх тамехь хилийтар а[+]. 32Нагахь санна Делан лаам белахь, воккхаверца дӀа а веана, паргӀат шуьца хан йоккхур ю аса[+]. 33Вайна синпаргӀато луш волу Дела хуьлийла шуьца массаьрца а. Амин[+].

#### 16


Шеггара долу маршаллаш

1Аса шуьга дӀахоуьйту, вайн динан йиша йолу Пойбат дика зуда хилар. Иза Кенахари олучу гӀаларчу динан тобанан гуламехь динан куьйгалхочун гӀоьнча ю[+]. 2Везачу Элан долахь йолу иза, Делан наха ма-эццара, оьзда тӀеэцахьара аша. Шаьш долчохь цунна оьшучунна тӀехь гӀо а дейша, хӀунда аьлча дуккха а болчу нахана а, суна-сайна а гӀо дина цо[+].

3[+]Маршалла ло соьца цхьаьна Дала леррина къобалвинчу Ӏийсана гӀуллакх деш хилла болчу ПхьаьрскӀилате а, Ӏакхиле а[+]. 4Шайна кхераме доллушехь, цара со кӀелхьарваьккхира. Со цхьаъ хилла ца Ӏа царна баркаллаш бохуш верг, кхечу къаьмнех болчу нехан динан массо а тобанаша а боху и. 5Маршалла ло церан цӀахь гуллуш йолчу динан тобане а.

Маршалла ло сан хьомечу Эпанте а. Иза Асиа-махкахь Дала леррина Къобалвинчунна тӀебирзинчарах хьалхарниг ву[+]. 6Маршалла ло шун дуьхьа чӀогӀа къахьегна йолчу Мареме а. 7Маршалла ло Ӏандарнике а, Юнига[*] а. Уьш сан къомах бу. Соьца цхьаьна тутмакхаш а хилла уьш, векалшна юкъахь лоруш а бу, Дала леррина Къобалвинчух сол а хьалха тешна а бу.

8Маршалла ло Везачу Элан долахь волчу сан хьомечу Ӏампале. 9Маршалла ло вайца цхьаьна Дала леррина Къобалвинчунна гӀуллакх дечу Урбане а, иштта сан хьомечу Стахига а. 10Маршалла ло Дала леррина Къобалвинчух тешарна тӀехь зийна волчу Апа-Лесе. Маршалла ло Арти-Сабулан цӀийнах болчаьрга. 11Маршалла ло сан къомах волчу ХӀарудига. Маршалла ло Нару-Касин цӀийнах болчу Везачу Элан долахь болчаьрга.

12Маршалла ло Везачу Элан дуьхьа къахьоьгуш йолчу Тарипате а, Тарипуте а. Маршалла ло сан хьомечу Парсатига а. Иза а Везачу Элан дуьхьа дукха къахьегна ю. 13[+]Маршалла ло Везачу Элана къаьсттина гӀуллакх дечу Рупе а, цуьнан санна, сан а йолчу цуьнан нене а[+]. 14Маршалла ло Асинкарите а, Пелигане а, ХӀермига а, Пата-Рубе а, ХӀармига а, иштта цаьрца болчу динан кхечу вежаршка а. 15Маршалла ло Пилалаге а, Юлига а, Нере а, цуьнан йише а, Олу-Мапига а, цаьрца болчу Делан нахе массаьрга а.

16Вовшашка маршаллаш ло Делан безачу безамца[*]. Маршаллаш доуьйту шуьга Дала леррина Къобалвинчун динан массо а тобанаша[+].


ТӀаьххьара бина хьехамаш

17Динан вежарий, аса чӀогӀа доьху шуьга, ларлолаш шу декъадалийта а, галдовлийта а гӀертачарех. Букъ берзабелаш шуна бевзинчу хьехамашна дуьхьал харц хьехамаш бечарна[+]. 18ХӀунда аьлча иштта адамаша вайн Веза Эла волчу, Дала леррина Къобалвинчунна гӀуллакх ца до. Цара шайн гайна гӀуллакх до. Шайн хьестадаларца, къамелаш дан говза хиларца догцӀена долу адамаш Ӏехадо цара[+]. 19Хазачу кхоана шун муьтӀахь хилар массарна а гӀарадаьлла, цундела со воккхавеш ву шух. Амма суна шу хила лаьа диканна – хьекъалалла долуш, ткъа вочунна – догцӀена долуш[+]. 20СинпаргӀато луш волчу Дала кестта иблис шун когашна кӀелахь хьоьшуьйтур ду.

Вайн Веза Эла волчу Ӏийсагара долу дика шуьца хуьлийла! Амин[+].

21[+]Маршаллаш доуьйту шуьга соьца цхьаьна гӀуллакх деш волчу Тимапис а, сан къомах болчу Лукус а, Ясона а, Соса-Патура а[+].

22Маршалла доуьйту шуьга Дала леррина Къобалвинчун волчу сан хӀара кехат дӀаяздинчу Тертис.

23-24[+]Маршалла доуьйту шуьга со а, ерриг а динан тоба а комаьрша тӀеоьцуш волчу Гаяса. Маршалла доуьйту шуьга гӀалин ахча лардеш волчу Арсатис а, динан вашас Кавартис а[*][+].


Дела хаставар

25Дала леррина къобалвинчу Ӏийсах лаьцна Ас кхайкхош болчу хазачу кхоэхула Дела ницкъ болуш ву шайн тешар тӀехь шу чӀагӀдан. БӀешерашкахь дуьйна дӀакъевлина долчу бакъдолчуьнца цхьаьнабогӀуш бу и хаза кхаъ[+]. 26И бакъдерг хӀинца гучудаьккхина пайхамарийн тептаршкахула. Даима а волуш волчу Делан омрица и къайле дӀакхайкхийна массо а халкъашна, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсах уьш тешийтархьама[+].

27Абаденналц хастам хуьлийла цхьаъ бен воцучу, хьекъалечу Далла Цо леррина къобалвинчу Ӏийсагахула! Амин[+].

### 1 Коринтхошка

#### 1 Коринтхошка

1 Коринтхошка


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]


Векало ПахӀала


коринтхошка


яздина хьалхара кехат


Дешхьалхе

Векало ПахӀала коринтхошка яздина хьалхара кехат Ӏийсах тешачу нехан дахарх а, тешарх а лаьцна ду. Коринт-гӀалахь ПахӀала дӀахӀоттийначу динан тобанехь Ӏийсан нехан дахарехь а, тешарехь а цхьайолу халонаш нисъеллера. Цу хенахь Коринт грекахойн йоккха гӀала яра. Римхойн долахь болчу Ахай-мехкан коьрта гӀала яра иза. Шена чохь йохкаэцар алссам хиларна а, шен бахархой кура хиларна а, сийсаза хӀуманаш шена чохь паргӀат лелорна а, тайп-тайпана динаш шена чохь лелош хиларна а гӀараяьлла яра и гӀала.

Векалан коьрта гӀайгӀанаш хӀорш бу: динан тобанехь хуьлу декъадаларш а, сийсазлелар а, иштта нахаца леларца а, зуда ялорца а, маре яхарца а доьзна долу хаттарш, цул сов, эхь-бехк а, динан тобанан гуламехь хила дезаш долу низам а, Делан Сино луш долу похӀманаш а, веллачуьра денвалар а. Цу хӀуманийн орамашна тӀе а кхочуш, векало гойту хазачу кхоо царах лаьцна муха дуьйцу.

Тептаран 13-гӀа корта безамах лаьцна бу. Векало гойту, Дала адамашна лучу совгӀаташна юкъахь безам уггар диканиг хилар. Иза, схьахетарехь, тептаран уггар шуьйра бевзаш болу корта бу.

#### 1

1Делан лаамца Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан векал хила тӀекхайкхийнчу ПахӀала а, вайн динан вашас Состанама а яздо хӀара кехат. 2[+]ХӀара кехат оха яздо Коринт-гӀаларчу Делан динан тобане. Дала леррина къобалвинчу Ӏийсаца уьйр хиларна, Дала даздинарш ду шу. Иштта, Делан долахь хила къастийнарш а ду шу, ткъа шуьца цхьаьна массанхьа а тхан Веза Эла волчу, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсага кхойкхурш а иштта тӀекхайкхина бу. Тхан Веза Эла хилла а ца Ӏаш, Ӏийса церан а Веза Эла ву[+].

3Вайн Да волчу Делера а, Веза Эла волчу, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсагара а Делан дика а, синпаргӀато а хуьлийла шуна.


Дала леррина Къобалвинчуьнца хиларо декъалво

4Ша леррина къобалвинчу Ӏийсагахула Дала шуна делла дика бахьана долуш, шуна тӀера ас даим а баркаллаш боху сайн Далла. 5ХӀунда аьлча Цуьнгахула хилла шу массо а агӀор хьал долуш – аша мел олучу дашца а, шун мел болчу кхетамца а[+]. 6Дала леррина Къобалвинчух лаьцна шуна дина тоьшалла шун дахарехь чӀагӀдаларе терра, 7Делан Синера долчу совгӀаташкахь кхин цхьана а тайпана тоам боцуш дац шу, вайн Веза Эла волу, Дала леррина къобалвина Ӏийса гучувоккхучу дийне ладоьгӀуш шу хиларна[+]. 8ТӀаьххьара де тӀекхаччалц Цо шу тешарехь чӀагӀдийр ду, вайн Веза Эла волу, Дала леррина къобалвина Ӏийса вогӀун волчу дийнахь шу ала хӀума доцуш цӀена хилийтархьама[+]. 9Шен КӀантаца, вайн Веза Эла волчу, Ша леррина къобалвинчу Ӏийсаца, уьйр хила шу тӀекхайкхина волу Дела тешаме ву[+].


Динан тобанехь долу декъадаларш

10Вайн Веза Эла волчу, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан дуьхьа ас чӀогӀа доьху шуьга, динан вежарий, аша массара а цхьаъ дийцар, шайна юкъахь декъадаларш ца хилийтархьама. Шайн хьекъалшкахь а, ойланашкахь а кхоччуш цхьаъ хуьлда шу[+]. 11ХӀунда аьлча Халайн цӀерачаьргахула суна хааделла, сан динан вежарий, шуна юкъахь къийсамаш хилар[+]. 12[+]Со ала гӀертарг хӀара ду: шуна юкъахь олу: «Со – ПахӀалехьа ву», «Со – Апа-Лесехьа ву», «Со – Кипехьа ву», «Со – Ӏийсагахьа ву»[+]. 13Ткъа Дала леррина Къобалвинарг векъавелирий те? ПахӀал дӀатоьхнерий те шун дуьхьа жӀарах? Я ПахӀалан дола довлархьама чекхдахийтира те аша шаьш хих[+]?

14[+]Аса Далла хастамаш бо, Крисп а, Гаяс а воцург, шух цхьа а айса хих чекх ца ваккхарна[+]. 15Цу тайпана, шух цхьаннан а дац ша сан дола валархьама хих чекхваккхийтина олийла. 16([+]Иштта Сетипанан цӀеранаш а хих чекхбаьхна ас. Ткъа айса кхин цхьа а хих чекхваккхар суна дага ца догӀу.)[+] 17Дала леррина Къобалвинчо нах хих чекхбаха вахийтина вацара со, ткъа хаза кхаъ кхайкхо вахийтинера. Ткъа адамашна хьалха хьекъалечу дешнашца кхайкхо ца беза аса иза, Дала леррина Къобалвинчун жӀарах дӀатохар эрна ца хилийтархьама[+].


Дала леррина Къобалвинарг – Делан ницкъ а, хьекъал а хилар

18ХӀаллакьхуьлуш болчарна Ӏийса жӀарах дӀатохарх лаьцна болу хаам сонта бу. Ткъа кӀелхьардохуш долчу тхуна – иза Делан ницкъ бу[+]. 19[+]Делан Йозанашкахь аьлла ду:

«Аса хӀаллакдийр ду хьекъалчийн хьекъалалла,
кхетам болчийн кхетам а талхор бу аса»[+].

20[+]Ткъа мичахь ву кху заманара хьекъал дерг, Ӏилманча, хьекъале къийсамаш бийриг? Ткъа кху дуьненахь бехачийн хьекъалаллах ца йина Дала сонталла[+]?

21Шен хьекъалаллица Дала билгалдаьккхира дуьнен чуьра нахана церан хьекъалца Ша цавовзийтар. Мелхо а, Далла тамехь дара, оцу наха «сонта» бу бохучу, оха бечу хьехамашца Ӏийсах тешнарш кӀелхьарбахар. 22Жуьгташа а доьху тамашийна билгалонаш гайтар, грекахоша а лоьху хьекъалалла,[+] 23ткъа оха дӀакхайкхабо кхаъ хӀара бу: Дала леррина Къобалвинарг жӀарах дӀатоьхна хилла. И кхаъ жуьгташна Ӏесалла ю аьлла хета, кхечу къаьмнех болчарна иза «сонталла» ю аьлла хета,[+] 24ткъа Дала тӀекхайкхинчарна, уьш шаьш жуьгтех я грекахойх белахь а, цу кхоан маьӀна ду, Дала леррина Къобалвинарг Делан ницкъ а, Делан хьекъалалла а хилар[+]. 25ХӀунда аьлча Делан «сонталла» адамийн хьекъалаллал а тоьлуш ю. Ткъа Делан «эгӀазалла» адамийн нуьцкъалаллал а ницкъ болуш ю.

26Динан вежарий, дагаяийтийша Дала шу Шена тӀекхайкхина хан. Адамийн хьесапехь дукха бацара шуна юкъахь хьекъалалла долуш берш. Дукха бацара шуна юкъахь нуьцкъалнаш а, дукха бацара хьалдолчийн тайпанех берш а. 27Амма Дала кху дуьненахь сонта хеташ долу хӀуманаш къастийна хьекъалалла долчийн сий дайа, ткъа кху дуьненахь эгӀаза хеташ долу хӀуманаш къастийна ницкъболчеран сий дайа. 28Кху дуьненахь кӀезиг хета хӀуманаш а, сийсаза хета хӀуманаш а къастийна Дала. Дуьненна уьш хӀумма а доцу хӀума хетташехь, Дала уьш къастийна, цаьргахула дуьненна ладам болу хӀуманаш хӀумма а доцург хилийтархьама[+]. 29Цундела Далла хьалха цхьаьнгге а дозалла ца дало[+]. 30Иза бахьана долуш ду шу Дала леррина къобалвинчу Ӏийсаца хилар! Цуьнгара хилла вайна Делера долу хьекъалалла. Цуьнгахула вай Далла хьалха бакъ а до, Дала вай даз а до, паргӀат а доху[+]. 31[+]Цундела ма яздина Делан Йозанаш тӀехь: «Ша дозалла дечо – Везачу Элах дозалла де»[+].

#### 2


Дала леррина Къобалвинарг жӀарах дӀатохарх лаьцна болу хьехам

1Динан вежарий! Шу долчу веанчу хенахь, Делан къайленах[*] лаьцна сайн хьекъалца а, Ӏилманчин къамелашца а дийца ца веанера со,[+] 2хӀунда аьлча со шуьца волчу ханна суна кхин цхьа хӀума а шуна довзийта ца лиънера, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсах а, Цуьнан жӀара тӀехь валарх а лаьцнарг доцург[+]. 3[+]Сайн дегӀан эгӀазаллица а, кхерамца а, чӀогӀа вегаварца а Ӏийра со шу долчохь[+]. 4Айса аьлла долу дешнаш а, бина болу хьехам а ца бинера аса адаман хьекъалаллин говзачу дешнашца шу тешорхьама, амма Делан Синан ницкъах долчу тоьшаллашца бинера[+]. 5И хьехам ас бинера, шун Ӏийсах долу тешар адамийн хьекъалаллица доьзна а доцуш, амма Делан ницкъаца доьзна хилийтархьама[+].


Делан хьекъалалла

6Тешарна тӀехь кхоччуш кхиъна болчу нахана юкъахь хьекъалаллах лаьцна хьехам бо оха. Амма оха кху дуьненан хьекъалаллах дерг а хьоьхуш дац, я шайн олалла чекхдала герга болчу, кху дуьненахь олалла деш болчеран хьекъалаллах а хьоьхуш дац[+]. 7Ткъа оха дуьйцуш долу хьекъалалла – Делан къайлаха долу хьекъалалла ду. Иза Дала хӀара дуьне кхоллале дуьйна а вайн сийлаллина хьажийна хилла[+]. 8И хьекъалалла кху дуьненахь олалла деш хилла болчех цхьанна а девзина дацара, хӀунда аьлча шайна иза девзина хиллехьара, цара вайн сийлаллин Веза Эла жӀарах дӀатухур вацара[+]. 9[+]Амма Делан Йозанашкахь яздина ма-хиллара:

«Дала Ша везначарна кечдинарг
бӀаьргана а ца гина,
лергана а ца хезна,
адамна дага а ца деана»[+].

10Ткъа вайна Дала Шен Синца дӀадиллина иза, хӀунда аьлча Делан Сино дерриг а толлу, ур-атталла Делан кӀоргенаш а[+]. 11Адамех хьанна хаьа, кхечу адамна чохь дерг, цу адамна чохь долчу шен синна бен? Иштта Делан ойланаш а ца евза цхьанна а, Делан Шен Синна бен[+]. 12Вай тӀеэцнарг кху дуьненахь болчийн кхетамехь долу са дац, ткъа Делера схьадолу Са ду, Дала Шегара делларг вайна довзийтархьама[+].

13Оцу дерригенах а лаьцна, вайн адамийн хьекъало луш долчу дешнашца а доцуш, Делан Сино хьоьхучу дешнашца дуьйцу. Синца доьзначу хӀуманех Синах буьзна берш кхетабо вай[*][+]. 14Шен сих бен дуьзна доцучу адамо Делан Сино луш долу хӀуманаш тӀе ца оьцу, шена уьш сонта хета дела. Иза царах кхетийла а дац, Делан Синан гӀоьнца бен уьш къаста ца ло дела[+]. 15Делан Синца волчунна массо а хӀуманан мах хадо хаьа. Ткъа цу стеган мах хадо цхьана а адаман йиш яц. 16[+]ХӀунда аьлча Делан Йозанашкахь яздина ма ду:

«Везачу Элан хьекъал довза мила кхаьчна?
Цуьнга хьехам бан йиш йолуш мила хир ву?»

Ткъа вайн Дала леррина Къобалвинчун хьекъал ду[+].

#### 3


Далла гӀуллакхдийраш

1Динан вежарий, аса къамел дечу хенахь, сан йиш яцара Делан Синах буьзна болчаьрца санна шуьца къамел дан. Аса кху дуьненара болчаьрца санна а, Дала леррина Къобалвинчуьнца йолчу шун уьйре хьаьжжина, кегий берашца санна а къамел дира шуьца. 2[+]Ӏовша хала йолу яа хӀума а ца луш, шура малайора аса шуна, хӀунда аьлча цкъачунна онда юург яа ца лора шуьга. Шуьга-м хӀинца а яалур яц иза,[+] 3шу хӀинца а шайн синан лаамашца дехаш долу дела. Нагахь шуна юкъахь вовшашка хьагӀ а хилча, шун вовшашца къийсарш а хилча, тӀаккха шу а ца хуьлу кху дуьненах болчарах? Аша а ца леладо кху дуьненарчу адамаша леллорг[+]? 4[+]Нагахь шух цхьаммо «Со ПахӀална тӀаьхьахӀиттинчарах ву», ткъа вукхо ша «Апа-Лесинчарах ву» бохуш хилча, тӀаккха шу а ца хуьлу кху дуьненах болчарах?

5Ткъа мила ву Апа-Леса? Я мила ву ПахӀал? Тхайгахула шу тешаре далийна долу ялхой бен дац тхо. Везачу Эло тхаьшна хӀоранна тӀедиллина доллучул гӀуллакх кхочушдина оха[+]. 6[+]Аса хӀу тесира, Апа-Лесас цунна хи туьйхира, амма и хӀу хьалакхиийнарг Дела ву[+]. 7Цундела и хӀу дӀадийнарг а, цунна хи тоьхнарг а цхьа а воцург ву. Ткъа Дела ладаме ву, хӀунда аьлча Иза – и хӀу хьалакхиош Верг ву[+]. 8ХӀу дӀадуьйш волчун а, цунна хи тухуш волчун а цхьатерра Ӏалашо ю. ХӀоранна а, динчу гӀуллакхе хьаьжжина, цунна доггӀург дӀалур ду[+]. 9Тхойшиъ цхьаьна Далла гӀуллакх дийриг ву, ткъа шу Делан аре а, Цуьнан гӀишло а ю[+].

10Говзачу гӀишлоярхочо санна, аса бух боьттира, Дала сайна деллачу похӀме хьаьжжина. Ткъа кхечо цу бух тӀехь гӀишло йо. Амма хӀорра а ша и гӀишло муха еш ю хьажа веза[+]. 11ХӀунда аьлча цхьаннан а йиш яц, ша хӀинцале болуш болу, Дала леррина къобалвина Ӏийса волу бух боцург, кхин бух билла[+]. 12Оцу бух тӀехь деших, я детих, я дезачу тӀулгех, я дечигах, я алах, я чех цхьаъ гӀишло еш хила тарло. 13Царах хӀораннан а гӀуллакх къематдийнахь гучудер ду, хӀунда аьлча цу дийнан цӀеро и гӀуллакх, зен а зуьйш, серла а доккхур ду, цуьнан мах а гойтур бу[+]. 14Нагахь санна цхьаммо дина долу гӀуллакхаш, цӀеро талха а ца деш, шен меттахь латтахь, цунна совгӀат хир ду. 15Ткъа нагахь цхьаммо динарг цӀергахь дагахь, цунна эшам хир бу. Иза ша-м кӀелхьарвер ву, амма цӀерах чекхволуш санна вер ву[+].

16[+]Шуна ца хаьа ткъа, шух хӀорра а Делан цӀа хилар а, Делан Са шуна чохь дехаш хилар а[+]? 17Нагахь цхьаммо Делан цӀа хӀаллакдахь, Дала иза хӀаллаквийр ву, хӀунда аьлча Делан цӀа Цуьнан долахь бен дац. Ткъа и Делан цӀа шу шаьш ду[+].

18Шу Ӏеха ма лолаш. Шух цхьанна ша, кху дуьненан хьекъалалле хьаьжжина, хьекъалалла долуш ву моттахь, тӀаккха иза «сонта» хила веза, ша билггал хьекъале хилархьама. 19[+]ХӀунда аьлча кху дуьненан хьекъалалла Далла хьалха «сонталла» ю. Делан Йозанаш тӀехь яздина ду: «Хьекъалалла дерш Дала церан шайн хӀилланца схьалоцу»[+]. 20[+]Кхин а яздина ду: «Везачу Элана хаьа, хьекъалалла долчеран ойланаш эрна юйла»[+]. 21Цундела цхьаммо а ша цхьана адаман долахь хиларх дозалла дан ца деза, хӀунда аьлча массо а хӀума шун долахь ду, 22хӀуъа а иза делахь а: я ПахӀал, я Апа-Леса, я Кипа, я хӀара дуьне, я дахар, я валар, я хӀинца долуш дерг, я хиндерг. И дерриг а шун долахь ду. 23Шу Дала леррина Къобалвинчун долахь ду, ткъа Иза – Делан ву[+].

#### 4


Дала леррина Къобалвинчун векалш

1Иштта, Дала, тхох теша а тешна, Шен къайле йолу, билггал бакъдерш караделла болу Дала леррина Къобалвинчун гӀуллакх дийраш санна тӀеэца деза тхо хӀораммо а. 2Ткъа, шех теша а тешна, и гӀуллакх каракхаьчнарг муьлхха а тешаме хилла каро веза. 3Сан кӀезиг бала бу я аша, я кхечу адамаша суна кхел ярца. Аса-м айса а ца йо сайна кхел. 4Сан дог цӀена делахь а, и бахьанехь со бехказа ца волу. Веза Эла Ша хир ма ву сан Кхелахо[+]. 5Цундела хенал хьалха, Веза Эла схьаваллалц, цхьанна а кхел ма елаш. Цо серладоккхур ду боданехь къайладаьлларг, деган Ӏалашонаш а гучуйохур ю. ТӀаккха Дала хӀоранна а хастам дӀалур бу[+].

6Динан вежарий! Шуна диканиг хилийтархьама, оцу массо а хӀуманна тӀехь аса со а, Апа-Леса а валийра масална, оцу масалшца шу кхеторхьама «Яздинчунна тӀера довла мегар дац» бохучух а, вовшашна юкъахь цхьаммо вукхунна хьалха дозаллаш дан ца дезарх а[+]. 7Хьан боху хьо кхечарал гӀоле ву? Хьан хӀун ду, хьайна делларг доцург? Ткъа хьайна и дерриг а делла хилча, хӀунда йо ахьа кураллаш, иза хьайна делла долу совгӀат доцуш санна[+]?

8ХӀинца-м шайна оьшург долуш ду моьтту шуна шайн. ХӀинца-м шаьш хьал долуш а хета шуна. Тхо ца хиллехь а, шайх паччахьаш хилла моьтту шуна. Суна-м лаьара, хӀинцале а шу билггал паччахьаш хилла хилар, тӀаккха тхан а шуьца цхьаьна паччахьалла дойла хир дара![+] 9Векалш долу тхо, Дала уггаре а лараме йоцучу метте дӀахӀиттийна аьлла хета суна. Массарна а хьалха хӀаллакьхиларна кхел йинарш санна ду тхо. Кху дерриге а дуьненна хьалха тхох кхардам хилла – маликашна а, адамашна а хьалха[+]. 10Тхо сонтанаш санна хилла Дала леррина Къобалвинчун дуьхьа, ткъа шаьш Цуьнца оццул хьекъале ду моьтту шуна! Тхо гӀорасиза, ткъа шу ницкъ болуш хета. Шун сий до, ткъа тхо сийсаздоху[+]. 11Оха-м тахханалц а лов мацалла а, хьогалла а, тӀехь хӀума цахилар а, тхайна еттар а, даха хӀусам цахилар а[+]. 12[+]Оха тхешан куьйгашца къахьоьгу. Тхох лаьцна наха вониг дийцича, оха декъалбо уьш. Тхаьш лелхийча, иза а лов оха[+]. 13Наха тхо сийсаздаьхча а, оха царах лаьцна диканиг доьху. Тхо, кху дуьненна сов а девлла, нехаш санна ду. Тахана а ченан мехах хета тхо массарна а.

14Шу сийсаздахархьама ца дуьйцу ас хӀара, амма сайна дезаш долчу берашна санна хьоьху ас шуна[+]. 15ХӀунда аьлча Дала леррина Къобалвинчуьнца долчу дахарехь шун итт эзар верас велахь а, шу цу дахаре даьхна болу дай дукха бац шун. Ткъа хаза кхаъ шуьга кхайкхорехула Дала леррина Къобалвинчуьнца шун да хилла сох[+]. 16[+]Цундела ас доьху шуьга: сох масал а эций, хилийша сох тера[+]. 17И дерриге а бахьанехь ваийтинера аса шу долчу Тимапи. Везачу Элах долчу тешаре хьаьжжина, сан хьоме а, тешаме а кӀант ву иза. Цо дагадоуьйтур ду шуна Дала леррина къобалвинчу Ӏийсаца долу со лела некъаш муха ду а, аса цу некъах лаьцна массанхьа а, хӀорра динан тобанехь а муха хьоьху а[+].

18Со шу долчу вогӀур вац моттарна, шуна юкъара цхьаболчарна даг чу куралла тесна. 19Амма Везачу Элан лаам белахь, со кестта вогӀур ву шу долчу. ТӀаккха аса, курабевллачеран хазачу дешнашка а ца хьоьжуш, церан ницкъ зуьйр бу[+]. 20ХӀунда аьлча Делан Олалла хазачу дешнех доьзна дац, амма ницкъах доьзна ду[+]. 21Шуна хӀун лаьа? Со гӀожаца я безамца а, эсалчу амалца а вогӀийла лаьий шаьш долчу[+]?

#### 5


Динан тобанехь сийсазлелар ду

1[+]Шуна юкъахь, билггал бакъ а долуш, нахаца лелар юкъадаьлла хилар хезна тхуна. Ур-атталла дин доцучу нахана юкъахь а иштаниг ца хуьлучу тайпана хӀума ду иза. Шуна юкъара волу цхьа хьенех шен дестечуьнца лелаш ву боху[+]. 2Ткъа шу дозалла деш ду! Цул а гӀолехь дара шуна, гӀайгӀанах дуьзна хилар а, цу тайпана лелаш верг шайна юкъара дӀаваьккхина хилар а. 3Со дегӀаца шу долчохь вацахь а, сайн синца шу долчохь волу дела, аса шуьца волуш санна кхел йина цу тайпана сийсаза лелаш волчунна[+]. 4Веза Эла волчу Ӏийсан дуьхьа шу цхьаьна гулделлачу хенахь, сан са а хир ду шуьца, тӀаккха вайн Веза Эла волчу Ӏийсан олаллица 5цу тайпана верг иблисан кара дӀало, цуьнан синан лаамаш хӀаллак а байтина[*], Везачу Элан дийнахь цуьнан са кӀелхьардалийтархьама[+].

6[+]Аша дозалла дан хӀумма а дац. Шуна хууш дац ткъа: «КӀеззиг болчу муьстачу бедо берриг а бод совсабо»[+]? 7[+]Шаьш а керла бод санна хилархьама, ширбелла болу муьста бод дӀабаккха. ХӀунда аьлча шу Ӏийсах тешаш долу дела, совсоза дина бепиг санна ду. Ткъа Дала леррина Къобалвинарг Пасахьан Ӏахар санна сагӀина дӀавелла[+]. 8[+]Цундела вай вешан Пасахьан дезде даздан деза мекарлонца а, зуламца а доьзна долчу, ширбеллачу муьстачу бедаца а доцуш, ткъа догцӀена хиларца а, билггал долчу бакъдолчуьнца а доьзна долчу совсоза динчу баьпкаца[+].

9Аса сайн кехата тӀехь, сийсаза лелачаьрца тӀекаре ма хила аьлла, яздинера шуьга[+]. 10Дера суна-м ца лиънера ала, кху дуьненахь сийсаза лелаш мел болчаьрца а, сутаралла мел йолчаьрца а, хьарамло мел лелош болчаьрца а, цӀушна Ӏамал еш болчаьрца а тӀекаре ма е. ТӀаккха-м хӀара дуьне дита дезар дара аша. 11Ткъа аса шуьга яздинарг хӀара дара: ша шун динан ваша ву а бохуш, амма я сийсаза лелаш, я сутара волуш, я цӀушна Ӏамал еш, я мотт бетташ, я вехна лелаш, я хьарамло лелош иза велахь, шун цуьнца тӀекаре хила ца еза бохург. Ишттачу стагаца ур-атталла пхьор а ма даа[+].

12-13[+]ХӀунда аьлча сан хӀун гӀуллакх ду динан тобанан юкъа ца богӀу нах бехке бан? Царна Дала Ша йийр ю кхел. Амма динан тобанна юкъавогӀург бехке озо ца веза ткъа аша? Делан Йозанаш тӀехь аьлла ма ду: «Телхина леларг шайна юкъара дӀаваккха»[+].

#### 6


Дала леррина Къобалвинчух тешачара вовшийн кхеле озор

1Нагахь санна динан вешица шайн къовсам хилча, шух мила гӀур вара, Делан нах а битина, Делан лаамехь боцучаьрга шайна кхел яйта[+]? 2Шуна хууш дац ткъа, Делан наха йийр юйла дуьненна а кхел? Нагахь шуьга дуьненна а кхел йойтур йолуш хилча, шайн кӀезиг долчу гӀуллакхашна кхел ян говзалла яц те шун[+]? 3Шуна ца хаьа, вай йийр юйла маликашна а кхел? ТӀаккха дахаран гӀуллакхашна тӀехь еш йолу кхел-м муххале а вай йийр ю. 4Ткъа аша цу гӀуллакхашна тӀехь а динан тобанна юкъахь цхьа а ларам боцучу арахьарчу нахах шайн кхелахой бо! 5Шуна эхь хетийтархьама боху ас хӀара: шайн динан вежаршна юкъахь болчу къийсамашна кхел ялур йолуш волу цхьа а хьекъале верг вац те шуна юкъахь[+]? 6Делахь а вашас шен динан ваша а вуьгу кхел яйта. Иштта тешар доцучаьрга тешаш болчарна тӀехь кхел йойту аша!

7Шуна шайна юкъахь къийсамаш хилар а кӀорга эшар ду шуна. Нагахь шайна цхьа харцо йинехь а, Ӏад хӀунда ца Ӏа шу? Шайна цхьа эшам хиллехь а, Ӏад хӀунда ца Ӏа шу[+]? 8Аша-м шаьш а йо кхечарна харцо, царна эшам а бо, уьш шайн динан вежарий боллушехь! 9Я шуна ца хаьа те, харцонаш йийраш Делан Олалле ца кхочийла? Ӏеха ма лолаш! Сийсаза лелачарах а, цӀушна Ӏамал ечарах а, нахаца лелачарах а, вовшашца хьарам дерг лелочу божарех а,[+] 10къола дечарах а, сутарачарах а, бехна лелачарах а, мотт беттачарах а, хьарамлончех а волу цхьа а Делан Олалле ца кхочу[+]. 11Цу тайппана бара шух цхьаберш а. Амма Веза Эла волчу, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан цӀарца а, вайн Делан Синца а шу цӀан а дина, даз а дина, бакъ а дина[+].


ДегӀ – Делан Синан цӀа ду

12[+]Цхьаммо ала тарло: «Сан хӀуъа а дан бакъо ю». Иза бакъ хила там бу, амма дерриг а дац хьуна пайдехь. «Сан хӀуъа а дан бакъо ю». ХӀаъ, амма цхьана а хӀумане сайна тӀехь олалла ца дойту аса[+]. 13Цхьаммо ала тарло: «Яа хӀума а – ген дуьхьа ю, ткъа ге а – яа хӀуманна ду. Эххар а Дала иза а, важа а хӀаллакдийр ду». Делахь а вайн дегӀ вай сийсаздаха кхоьллина дац, иза Везачу Элан дуьхьа ду. Ткъа Везачу Эло вайн догӀмаш Ӏалашдийр ду. 14Веллачуьра Веза Эла денвина а ца Ӏаш, Дала Шен ницкъаца вай а дендийр ду деллачуьра.

15Ткъа шуна ца хаьа, вайн догӀмаш Дала леррина Къобалвинчун дегӀан меженаш юйла? ТӀаккха, Цуьнан меженаш схьа а яьхна, уьш сийсазйохур юй те ас? ХӀан-хӀа, иштаниг хуьлийла а дац![+] 16[+]Я шуна ца хаьа те, шаьш нахаца леллачу зудчух дӀакхетча, шайн цуьнца цхьа дегӀ хуьлийла. ХӀунда аьлча аьлла ма ду: «ТӀаккха цу шиннах цхьа дегӀ хир ду»[+]. 17Ткъа Делах дӀауьйш волчун Цуьнца цхьаьна долу цхьа са а хуьлу[+].

18Ларлолаш сийсаздовларх! Адамо латош долу муьлхха а кхидолу къа дегӀах лета къа дац. Ткъа сийсаза лелачо шен дегӀана къилахь долу хӀума до[+]. 19[+]Я шуна ца хаьа те, шайн догӀмаш шуна чохь долчу а, Дала делла долчу а Делан Синан цӀа дуйла? Шу шайн долахь ма дац![+] 20ХӀунда аьлча, беза мах а белла, эцна ду шу. Цундела шайн догӀмашца Делан сий делаш![+]

#### 7


Зудаялорах лаьцна

1Аша соьга яздинчух лаьцна аьлча, аша боху: «Стагана зудчух ца хьакхавелча гӀолехь ду». 2Амма сийсазваьлла ца лелархьама, хӀора стеган а шен долахь зуда хила еза. ХӀора зудчун а шен майра хила веза. 3Майрачо шен зудчун дегӀан лаам кхочушбан беза. Иштта зудчо а кхочушбан беза майрачун дегӀан лаам[+]. 4Зудчун дегӀ цуьнан шен долахь дац, иза майрачун долахь ду. Цу тайппана майрачун дегӀ а цуьнан шен долахь дац, иза цуьнан зудчун долахь ду. 5Вовшашца бинчу бартаца шаьш доӀа дан лоруш билгалъяьккхинчу ханна бен, вовшех ма къахка. Цул тӀаьхьа юха а цхьаьна хила, шун собар цахиларехула иблисе шаьш ца зейтархьама[+].

6Иза аса шуна тӀе ца дуьллу, амма иза иштта хилча магош долу хӀума ду аьлла боху аса[+]. 7Суна-м массо а адам со санна хила лаьара, делахь а хӀоранна а Дала шен-шен похӀма делла: цхьанна – цхьаъ, вукхунна – важа[+].

8Ткъа зударий белла бисинчаьрга[*] а, бисина Ӏаш болчу зударшка а аса боху: «Царна со санна Ӏер гӀолехь ду». 9Амма шаьш иштта ца Ӏалахь, цара зуда яло еза. ДегӀан лаамашка ша хьийза а войтуш вехачул, зуда ялаяр гӀолехь ду[+].

10[+]Зударий балийначарна а, маре баханчарна а аса тӀедуьллу (ткъа иза соьгара сайгара дац, амма Везачу Элера ду), зуда шен майрачух дӀа ма къаста аьлла[+]. 11Ша дӀакъастахь, я кхин маре ма де, я шен майрачуьнца барт а бина, цуьнга юхагӀо. Ткъа майрачо а шен зуда ма йита[+].

12Ткъа кхидолчу адамашка аса боху (иза Везачу Элера а доцуш, сайгара ду), нагахь динан вешин Ӏийсах тешар доцу зуда елахь, иза цуьнца яха реза а елахь, цу зудчух дӀакъаста ца веза и стаг[+]. 13Иштта, Ӏийсах тешаш йолчу зудчун тешар доцу майра велахь, амма иза цуьнца ваха реза велахь, шен майрачух дӀакъаста ца еза и зуда. 14ХӀунда аьлча тешар доцу майра тешар долчу зудчуьнгахула вазво. Ткъа тешар доцу зуда а язйо тешар долчу цуьнан майрачуьнгахула. Иза иштта ца хилча, церан бераш Далла хьалха цӀена хир дацара, ткъа хӀинца уьш Дала даздина ду[+]. 15Нагахь Ӏийсах тешар доцург шен зудчух дӀакъаста лууш велахь, я иштта тешар доцу зуда майрачух дӀакъаста лууш елахь, уьш дӀакъастийта. ХӀунда аьлча я динан ваша а, я динан йиша а оцу гӀуллакхна дихкина дац. Везачу Эло вай вовшашца бертахь дахаре ма кхайкхина. 16Хьанна хаьа, зудчо шен майра кӀелхьарваккха а ма тарло. Я стага а шен зуда кӀелхьаръяккха мега[+].


Ша Дала тӀекхайкхинчу дахарехь висар

17ХӀорра а стаг шена Дала билгалдаьккхинчу тайпана ваха веза, ша Везачу Эло тӀекхайкхинчу дахарехь виса веза. Изза тӀедуьллу аса массо а динан тобанашна а. 18Нагахь Дала керлачу дахаре тӀекхайкхале хьо сунтвина хиллехь – и билгало дӀаяккха ма гӀерта. Ткъа нагахь хьо цу хенахь сунтвина ца хиллехь – сунтвайта ца оьшу[+]. 19Сунтвина хилар а, сунтваза хилар а – хӀумма а доцург ду. Ткъа цул а коьртаниг ду Делан парзаш кхочушдар[+]. 20ХӀорра а, Дала керлачу дахаре тӀекхайкхале, ша хиллачу хьолехь виса веза. 21Нагахь цу хенахь хьо лай хиллехь, хӀумма а дац, цунах оза ма ло. Амма паргӀатвала хьайн аьтто белахь, паргӀатвала а хьажа. 22ХӀунда аьлча Везачу Эло керлачу дахаре тӀекхайкхинчул тӀаьхьа лай Везачу Элана хьалха паргӀат ву. Ткъа тӀекхайкхале паргӀат хилларг – хӀинца Дала леррина Къобалвинчун лай ву[+]. 23Шайх адамийн леш ма хилийталаш, хӀунда аьлча шух беза мах белла[+]. 24Динан вежарий! Далла хьалха хӀорра а Везачу Эло керлачу дахаре тӀекхайкхале ша хиллачу хьолехь виса.


Зуда ялоза а, маре бахаза а болчарах лаьцна

25Ткъа зуда ялоза я маре бахаза болчаьрга, Везачу Эло тӀедиллина ду аьлла, тӀетоха хӀумма а дац сан. Амма Везачу Эло сох къинхетам барна, тешаме хила таро йолчу аса сайна хетарг боху[+].

26Суна схьахетарехь, адаман хӀинца хуьлуш болу массо а баланашка хьаьжча, цунна ша хӀинццалц хиллачу хьолехь висар гӀолехь ду. 27Айхьа зудчуьнга захало дийцинехь, цунах дӀакъаста ма гӀерта. Ткъа айхьа зудчуьнга захало ца дийцинехь, хьайна зуда ма леха. 28Делахь а ахьа зуда ялаяхь а – иза къилахь дац. ЙоӀ маре яхар а къилахь дац. Амма цара кху дахарехь чӀогӀа баланаш хьоьгур бу. Ткъа суна цу баланех шу лардан лаьара.

29Динан вежарий! Аса хӀара боху шуьга: хан кӀезиг йисна, цундела хӀинца дуьйна зударий балийнарш а, шайн зударий боцуш санна хила беза. 30Шух боьлхуш берш а ца боьлхуш санна хила беза. Хазахетар хилларш а хаза ца хетча санна хила беза. ХӀума оьцурш а и эцнарг шайн долахь доцуш санна хила беза[+]. 31Кху дуьненах дика схьаоьцурш, шу а иза совдерг доцуш санна, даха ца деза, хӀунда аьлча тахана долуш долу дуьне дӀадолуш ду[+].

32Суна-м шун цхьана а хӀуманна тӀехь гӀайгӀа ца хила лаьа. Зуда ялоза верг, Везачу Элан лаам кхочушбан лууш, Цунна дечу гӀуллакхна гӀайгӀанехь ву[+]. 33Ткъа зуда ерг дуьненан гӀуллакхийн гӀайгӀанехь ву. Иза шен зудчун лаамаш кхочушбан гӀерта. 34Цу тайпана цуьнан гӀайгӀанаш екъало. Маре яхаза ерг, Везачу Элан лаам кхочушбан гӀерташ, Цунна гӀайгӀанехь хуьлу, шен дегӀаца а, шен синца а Цунна тешаме хила лууш. Ткъа марехь йолу зуда кху дуьненан гӀуллакхийн гӀайгӀанехь хуьлу, шен майрачун лаамаш муха кхочушбийр бара те бохуш.

35Аса и дерриг а шуна пайденна дуьйцу, шуна иза дехкархьама а доцуш. Мелхо а, суна лаьа, шун лелар оьзда хила а, Везачу Элана тешаме хила а, кхечу хӀуманна тӀе ойла ца йохуьйтуш.

36Нагахь ша захало дийцина йоӀ цӀахь йитар бегӀийла ца хетахь, цуьнца хиларан лаам цуьнан сов боккха белахь, и захало хила мегар ду. Цу стаге и йоӀстаг ялаяйта, иза къилахь дац. 37Амма нагахь цу стага ша захало дийцина йоӀ ца яло шен дагахь кхин хийцалур боцучу тайпана сацам а бинехь, нагахь цхьаммо а и гӀуллакх цунна тӀедиллина а дацахь, нагахь цу тӀехь цуьнан лаам а белахь, и сацам даггара а белахь, цо дийриг дика гӀуллакх ду. 38Ша захало дийцина йоӀ ялош волчо дийриг а дика хӀума ду, ткъа иза ялош воцчо дийриг кхин а гӀолехь ду[+].

39Марехь йолу зуда, шен майра дийна мел ву, бакъонашца йихкина ю. Нагахь майра веллехь, шена луъучуьнга маре яха магош ду цунна, амма и стаг Везачу Элан долахь хила веза[+]. 40Кхин а дика ду, иза маре а ца йоьдуш Ӏийча. Иштта ю сан цунах йолу ойла, ткъа сайна чохь долчу Делан Сино со цунна тӀе валаво аьлла хета суна.

#### 8


ЦӀушна сагӀина еана яа хӀума яарх лаьцна

1ЦӀушна сагӀина еана йолчу яа хӀуманах лаьцна аша соьга яздинчух ала лаьара суна. Хууш ду-кх, олуш ма-ду: «Вайн массеран а кхетам бу». Амма кхетам хиларо адам курадоккху, ткъа безамо иза синца чӀагӀдо[+]. 2Нагахь цхьанна шена цхьа хӀума девза моттахь а, цунна хӀинца а довза ма-деззара хӀумма а ца девза[+]. 3Ткъа цхьанна Дела везаш велахь, иза Далла вевзина[+].

4Цу тайпана цӀушна сагӀина еанчу юучу хӀуманах лаьцна хууш ду-кх, кху дуьненахь цӀу хӀумма а воцург вуйла а, иштта, цхьа Дела воцург, кхин Дела воцийла а[+]. 5Лаьттахь я стигалахь бехаш «деланаш» хуьлу олу. И «деланаш» а, «беза элий» а дукха белахь а, 6вайна иштта ду:

Дела цхьаъ бен вац вайн,
Иза Да ву вайн,
массо а хӀума Цуьнгара хилла а ду,
вай Цуьнан дуьхьа дехаш а ду.
Иштта Веза Эла а цхьаъ бен вац вайн.
Иза Дала леррина къобалвина Ӏийса ву,
Цуьнгахула массо хӀума хилла а ду,
вай Цуьнгахула дехаш а ду[+].

7Делахь а цу бакъдолчух берриш а ца кхета. ЦӀушна Ӏамал яран Ӏадат цхьаболчарна хӀинца а чулацам болуш хета. ЦӀушна сагӀина еана йолу юург а юуш, цара иза деланашна къобалйина йолуш санна лору, цундела церан кӀеда дегнаш Далла хьалха бехло[+]. 8Юучу хӀумано вай Далла улло ца даладо. Юург цаяарца вай хӀумма а ца дойу, ткъа иза йиъча а, вайна гӀоле а ца хуьлу[+].

9Делахь а шу ларлолаш, тешарехь чӀагӀделла доцурш, шаьш паргӀато лелочу хӀуманна тӀехь, Ӏеха а делла, къинош летадарх. 10ХӀунда аьлча нагахь оцу кӀеда дог долчунна, хьайн оццул «кхетам» боллушехь, ахьа а цӀушна Ӏамал ечу цӀа чохь юург юуш гича, тӀаккха, ша а яа мегар ду аьлла, хетар дуй те цунна и цӀушна сагӀина еана йолу юург[+]? 11ТӀаккха хьан «кхетам» бахьана долуш, шен дуьхьа Дала леррина Къобалвинарг велла волу, и кӀеда дог долуш волу хьан динан ваша хӀаллакьхир ву[+]. 12Шайн динан вежаршна дуьхьал цу тайпана долу къа латадарца, церан кӀедачу дегнашна чов а еш, аша Дала леррина Къобалвинчунна дуьхьал къа латадо. 13Цундела айса оцу юучуьнца сайн динан веше къа латадойтуш делахь, аса цкъа а дуур дац иштта долу жижиг, сайн веше къа ца латадайта[+].

#### 9


Векалан бакъонаш а, декхарш а

1Со паргӀат вац ткъа? Со векал а вац ткъа? Суна гина вацара вайн Веза Эла волу Ӏийса? Шу дац ткъа Везачу Эло соьгахула къахьегарца Цунна тӀе далийнарш[+]? 2Кхечарна со векал вацахь а, шуна ма ву со векал. ХӀунда аьлча со векал хиларан тоьшалла ду – шу Везачу Элаца хилар.

3Сайн мах хадош болчарна дуьхьал даккха хӀара ду сан. 4Яа а, мала а бакъо йоцуш-м дац тхо[+]? 5Кхиболчу векалша а, Ӏийсан нанас бинчу кхечу вежарша а, Кипас а санна, динан йижарех цхьацца тхаьшна яла а йина, тхайца цхьаьна уьш бига бакъо яцара тхан а[+]? 6Я аса а, Бар-Нааба а бен болх бан безаш бацара ткъа[+]? 7Муьлххачу тӀемалочо, ша эскарехь гӀуллакх дечу хенахь, ша-шен гӀайгӀа бо? Муьлхачу кемсашлелорхочо, кемсаш дӀа а йоьгӀна, церан стоьмаш ца боу? Муьлхачу Ӏуьно шен жена юкъарчу жийно елла шура ца молу[+]?

8Адамаша олучу тайпана хилла Ӏай те аса бохург? Изза ца боху товрат-хьехамаша а? 9[+]ХӀунда аьлча Муса-пайхамаран товрат-хьехамаш тӀехь яздина ду: «Оручу стеран бага дӀа ма къовла». Стерчийн бала кхаьчна аьллий те Дала иза[+]? 10Вайн бала а кхаьчна, ца боху ткъа Дала иза? Дера боху вайна диканна, хӀунда аьлча охана деш волчо а, оруш волчо а къахьоьгу, шаьш бинчу белхан дакъа шайна кхачаран дегайовхо йолуш[+]. 11[+]Шун синошна оьшуш долу хӀу оха тесна хилча, тӀех зен дой те оха шуна, тхайн дегӀана оьшуш долу ялта шуьгара хьаькхча[+]? 12Кхечеран а шуна юкъахь иштта бакъонаш хилча, ткъа тхан церан чул а сов яц и бакъонаш?

Амма оха, мелхо а, тхайн оцу бакъонашка а ца хьоьжуш, тхайна тӀе мел деанарг лов, Дала леррина Къобалвинчух лаьцна болу хаза кхаъ дӀакхайкхош, тхайгахьара цхьа а новкъарло ца хилийтархьама. 13[+]Шуна хууш дац ткъа, Делан цӀийнан кертахь гӀуллакх деш берш цига еанчух бехаш хилар? Ткъа сагӀа доккхучу кхерчана тӀехь гӀуллакх деш болчара а цу сагӀина деанчух дакъа шайна дӀаоьций[+]? 14[+]Иштта хаза кхаъ кхайкхош болчарах лаьцна Везачу Эло тӀедиллина, хаза кхаъ кхайкхош кхаьчначух баха беза уьш аьлла[+].

15Амма аса-м цу бакъонех цхьа а сайн дуьхьа аьлла схьа ца эцна. Сайн бала а кхаьчна, и бакъонаш сайна оьшучунна хилийтархьама яздина дац аса хӀара дешнаш. Суна валар а гӀолехь ду-кх, сан и дозалла дан йиш хилар цхьаммо соьгара дӀадоккхучул[+]. 16Айса хаза кхаъ кхайкхош бу аьлла, цхьа а дозалла ца до ас, хӀунда аьлча иза сан декхар ду. Ма декъаза хир вара со, аса хаза кхаъ кхайкхош бацахьара![+] 17Аса, сайн лаам а болуш, и гӀуллакх деш делахьара, Делера совгӀат хир дара суна. Ткъа сайн лаамехь а доцуш, аса иза деш хилча, тӀаккха сайна тӀедиллина долу гӀуллакх кхочушдо аса[+]. 18Ткъа сан совгӀат муьлха ду? Айса хаза кхаъ дӀакхайкхабарна дуьхьал хӀумма а ца дехар. Цу тайпана, айса хаза кхаъ кхайкхочу гӀуллакх тӀехь сайна йогӀуш йолчу бакъонех цхьа а ца лелийна аса[+].

19Массарах а паргӀат воллушехь, массарна а хьалха лолла вахана со, царах дукхахберш тӀеберзорхьама[+]. 20Жуьгтий болчохь со жуьгти санна вехира, уьш Дала леррина Къобалвинчунна тӀеберзорхьама. Товрат-хьехамийн бакъонаш ларъеш болчаьрца а бакъонаш ларйийриг санна вехира со, уьш а Цунна тӀеберзорхьама, цу бакъонийн лаамехь со воццушехь[+]. 21Товрат-хьехамийн бакъонаш лар ца еш болчаьрца – и бакъонаш лар ца еш верг санна хуьлура со, уьш а Цунна тӀеберзорхьама. ХӀетте а, Делан бакъонаш лар ца еш-м ца лелара со, Дала леррина Къобалвинчун бакъонашна со муьтӀахь волу дела[+]. 22Тешарехь чӀагӀбелла боцучаьрца чӀагӀвелла воцург санна хуьлура со, уьш тешарехь чӀагӀбархьама. Массарна а хьалха массо а санна хуьлура со, сайн мел долчу хьуьнаршца, царах цхьаберш баьхна а, кӀелхьарбахархьама[+]. 23И дерриг а хазачу кхоан дуьхьа до аса, со а цунах хиндолчу диканан декъахь хилийтархьама.

24Шуна хууш дац къовсадаларшкахь бовдучу хенахь массо а цхьатерра бовдий, амма совгӀат царах цхьанна бен ца лой? Цундела шаьш довда ма-дезза довдалаш, и совгӀат шайна кхачийтархьама[+]. 25Оцу къовсамашкахь дакъа лоцуш болчара шаьш массо а хӀуманна тӀехь юхаузу. Уьш иштта лела, телхина дӀадер долу толаман таж шайна кхачийтархьама, ткъа вай иштта лела, ваьшна телхар доцу таж кхачийтархьама[+]. 26Цундела со, шена хьалха цхьа Ӏалашо хӀоттийна воцург санна, вада а ца воду, хӀаваана куьг детташ верг санна, лата а ца лета. 27Мелхо а, аса, сайн дегӀ кхоа а ца деш, цунна тӀехь олалла до, кхечарна хаза кхаъ а кхайкхийна, со юьстахваьлла ца висархьама.

#### 10


ЦӀушна Ӏамалъярх ларлолаш

1[+]Динан вежарий! Вайн берриг а дай мархийн бӀогӀамо ларбина хилар а, хӀорда бухарчу лаьтта тӀехула чекхбевлла хилар а шуна дагадаийта лаьа суна[+]. 2Уьш берриш а, мархах а, хӀордах а чекх а бевлла, Мусаца цхьаьнакхетийтина. 3[+]Цара массара а цхьатерра болу синан кхача а биъна[+]. 4[+]Иштта цара массара а цхьатерра синна оьшуш долу малар а мелла, хӀунда аьлча цара шайца лелош болчу тамашийначу тӀулгах схьадолу хи молура. Ткъа и ТӀулг бара – Дала леррина Къобалвинарг. 5[+]Амма царах дукхахболчарна Дела реза ца хилла, церан декъий яьссачу аренгахула дӀасадаржийна хилла[+].

6[+]И дерриг вайна масална хилла дара, вайн а, церан санна, вониг дан лаам ца хилийта[+]. 7[+]Вайн дайх цхьаберш санна, цӀушна Ӏамал еш ма хилалаш. Делан Йозанаш тӀехь царах лаьцна яздина ду: «Адамаш яа а, мала а охьахевшира, тӀаккха шайн самукъадаккха хьалагӀевттира уьш»[+]. 8[+]Царах цхьаболчара лелийнарг а лелийна, сийсаза ма довла вай! Оцу цхьана дийнахь царах ткъе кхо эзар стаг хӀаллакьхилира[+]. 9[+]Дела зе а гӀоьртина, лаьхьарчаша байина болу царах цхьаберш санна, вай а ма гӀерта Дала леррина Къобалвинарг[*] зе[+]. 10[+]Инкарлонаш йинчу царах цхьаболчарах ма тарлолаш – уьш мулкалмото хӀаллак ма бина[+].

11Царна хилларг дерриг а вукхарна масал дало хиллера. Заманийн чаккхе тӀекхаьчначу хенахь Ӏен долчу вайга, дӀахьедар а деш, иштаниг ца дайтархьама яздина ду иза[+].

12Цундела ша когаш тӀе ондда дӀахӀоьттина ву моьттуш верг охьавожарх ларвала веза[+]. 13Шуна тӀедеана долу зер массо а адамна тӀехӀуттуш дерг бен дац. Ткъа Дела тешаме ву, аша ловр доцург лур дац Цо шуна. Амма шу зуьйш долчу хенахь, тӀехӀотта онда бух лур бу Цо шуна, иза лан шун ницкъ хилийтархьама[+].

14Иштта, сан хьоменаш, цӀушна Ӏамалъярх ларлолаш![+] 15Аса кхетам болчаьрга санна боху шуьга. Шаьш а ойла ел аша, аса бохург нийса ду я дац. 16[+]Шеца Далла хастамаш а беш, Везачу Элан пхьуьйренехь лелош болу кад бац ткъа Дала леррина Къобалвинчун цӀийца вайн дакъалацар дийриг? Вай дохош долу бепиг а дац ткъа Дала леррина Къобалвинчун дегӀаца вайн дакъалацар дийриг[+]? 17Бепиг цхьаъ долу дела, дуккха а долу вай а цхьа дегӀ санна ду. Вай массо а цхьана баьпках дакъалоцуш ма ду[+].

18[+]Хьовсал Исраилан халкъе – царах сагӀина еана хӀума юуш берш а ца хуьлу ткъа берриге а цу сагӀа доккхучу кхерчана тӀейиллинчу сагӀина еанчу хӀуманан декъашхой[+]? 19ТӀаккха аса бохург хӀун ду? Дуй те иза цӀу цхьа хӀума ю бохург? Я цӀунна сагӀина еанарг а юй те цхьа хӀума ю аьлла хӀума[+]? 20[+]Дац! Амма дин доцучара сагӀина яхьа хӀума, Далла а ца яхьаш, жинашна яхьа. Ткъа суна ца лаьа, аша жинашца дакъа а лоцуш, шу цаьрца тайна хила[+]. 21Аша молийла ма дац шинна а кедара: цкъа Везачу Элан кеда чуьра, тӀаккха жинийн кеда чуьра. Доийла ма дац аша цхьаьний Везачу Элан пхьор а, жинийн пхьор а[+]. 22[+]Вай даьхьар дуй те Везачу Элан вайга эмгаралла хилийта? Цул а ницкъ болуш ду ткъа вай[+]?

23[+]«Дерриг а дан бакъо ю вайн» – олуш ду. Иза бакъ хила там бу, амма массо а хӀума дац вайна пайдехь. «Дерриг а дан бакъо ю вайн». ХӀаъ, ю, амма оцу дерригено а синца чӀагӀ ца во[+]. 24Цхьаммо а ма лахалаш шайна пайдехь дерг, амма хӀораммо а кхиболчарна пайдехь дерг лахалаш[+].

25Шайн эхь-бехке хьаьвссина, цхьа а хаттар ца деш, базарахь духкуш долу муьлхха а жижиг даа мегар ду аша[+]. 26[+]Делан Йозанашкахь яздина ма ду: «Латта а, цу тӀехь мел дерг а Везачу Элан ду»[+].

27Нагахь Делах тешаш воцучу накъосто дуьйла а аьлла, шу и волчу дахча, цо шайга яа аьлларг, шайн эхь-бехке хьаьвссина, цхьа а хаттар ца деш яа[+]. 28Амма цхьаммо и юуш ерг цӀушна сагӀина еанчух ю алахь, тӀаккха шайга и аьллачун дуьхьа а, деган паргӀатонан дуьхьа а и юург ма яа. 29Шун деган паргӀатонах а доцуш, ткъа вукхун паргӀатонах лаьцна боху аса иза.

Ткъа сан паргӀато хӀун бахьанехь емалйина хила еза кхечун даго? 30Нагахь аса, Далла баркалла а бохуш, и юург тӀеоьцуш хилча, аса баркалла баьхнарг бахьана долуш со емал хьан вийр вара[+]?

31Иштта шаьш юуш я молуш делахь а, я кхидолу муьлхха а гӀуллакх деш делахь а, Делан сийлаллин дуьхьа де[+]. 32Дуьхьало ма елаш жуьгташна а, грекахошна а, Делан долахь йолчу ерриге а Ӏийсах тешаш болчеран тобанна а,[+] 33амма, аса массарна а, массо а хӀуманна тӀехь царна луъург даре терра, лелалаш шу а. Сайна пайдехь дерг а ца лоьхуш, дукхахболчарна пайдехь дерг до аса, уьш а кӀелхьарбовлийтархьама[+].

#### 11

1[+]Сох тера хила гӀерталаш, со а Дала леррина Къобалвинчух тера хила ма-гӀерттара[+].


Коьрта тӀе хӀума тилларх лаьцна

2Аса хастадо шу, даим а со шуна дагаварна а, аса шайна ма-даллара, аша ламасташ лардарна а. 3Амма суна шуьга дӀахаийта лаьа, хӀора боьршачу стагана коьртехь верг Дала леррина Къобалвинарг хилар. Зудчунна коьртехь – майра ву. Ткъа Дала леррина Къобалвинчун коьртехь верг Дела ву[+]. 4ДоӀа дечу я Делера болу хаам бовзуьйтучу хенахь боьршачу стага коьрта тӀе хӀума тиллинехь, цо шен коьртана юьхьӀаьржо тӀейоуьйту. 5Ткъа муьлххачу а, шен коьрта тӀехь хӀума а йоцуш, доӀа деш я Делера болу хаам бовзуьйтуш йолчу зудчо шен коьртана юьхьӀаьржо тӀейоуьйту. Иза корта баьшна йолчу зудчух тарло[+]. 6Нагахь зудчунна шен коьрта тӀе хӀума тилла ца лаахь, цо шен корта баша а мегар ду. Амма нагахь зудчунна шен корта баьшна я лергина хилча эхь хетахь, цо шен коьрта тӀе хӀума тилла еза[+]. 7[+]Цхьана агӀор боьршачу стага шен коьрта тӀе хӀума тилла ца еза, ша Делан васт а, Цуьнан сийлалла а йолу дела. Вукху агӀор зуда шен майрачун сийлалла ю[+]. 8[+]ХӀунда аьлча стаг зудчух вина вац, ткъа зуда ю стагах йина[+]. 9Стаг зудчун дуьхьа кхоьллина вац, амма зуда ю стеган дуьхьа кхоьллина[+]. 10Цундела зудчун коьрта тӀе тиллина хӀума хила еза, шена тӀехь долу олалла билгалдаккха а, маликашна хьалха а[*]. 11Делахь а, Везачу Элаца долчу вайн дахаре хьаьжжина, зуда а стаг воцуш хиларх хӀумма а дац, ткъа стаг а зуда йоцуш хиларх хӀумма а дац[+]. 12ХӀунда аьлча зуда стагах йина ма-хиллара, стаг а ву зудчо вина. Ткъа и дерриг а – Делера ду.

13ТӀаккха шаьш а ойла ел аша: оьзда хир дуй те, зудчо Деле доӀа дечу хенахь, цуьнан коьрта тӀе тиллина хӀума ца хилча? 14Дуьненан Ӏаламо ша а ца хьоьху вайна, боьршачу стага шен месаш яхъялийтича, иза цунна шена юьхьӀаьржонна дуйла? 15Ткъа зудчо еха месаш лелийча – цунна сийлахь ду, хӀунда аьлча еха месаш елла ю цунна, коьрта тӀе тиллина хӀума санна[+]. 16Цхьаболчарна-м цунах лаьцна соьца къовса а луург хир дара, амма, аса аьлларг доцург, кхин тайпана ламасташ дац я тхан а, я Делан долахь йолчу массо а Ӏийсах тешначийн тобанийн а.


Везачу Элан пхьорах лаьцна


(Маттай 26:26-29; Марк 14:22-25; Лака 22:14-20)

17Аса кхин а цхьа хӀума тӀедуьллу шуна. ХӀинца хаста а ца до ас шу, хӀунда аьлча шун гуламаша, диканиг дахьачун метта, вониг дахьа. 18Цкъа хьалха аса сайна хезначух лаьцна эр ду. Шу цхьаьна гулделлачу хенахь шуна юкъахь декъадаларш хуьлу боху. Цунах со цхьажимма теша а теша[+]. 19(Цу тайпана долу декъадаларш хила а деза шун, шайна юкъара билггал тешаш берш гучубахархьама.)[+] 20Шаьш цхьаьна гуллучу хенахь, билггал Везачу Элан пхьор даа гулделча санна ца гулло шу. 21ХӀунда аьлча шу шаьш еана йолу яа хӀума яа сихло. ТӀаккха цхьаберш меца буьсу, ткъа вуьш чагӀаро бахабо. 22Юург яа а, мерг мала а шайн цӀенош дац те шун? Я Делан долахь йолчу массо а Ӏийсах тешначийн тобанах шу дешаш дац те? Я мисканаш дегаза хета те шуна? ХӀун ала деза те аса шуьга? Хастор дуй те ас шу и бахьанехь? Аса и гӀуллакхаш бахьанехь хастор дац шу[+].

23ХӀунда аьлча аса Везачу Элера Шеггара схьаэцна айса шуна делларг. Шена ямартло йинчу буса Веза Эла волчу Ӏийсас, бепиг схьа а эцна,[+] 24Далла хастам а бина, иза декъа а декъна, элира: «ХӀара Сан дегӀ ду, шун дуьхьа дӀалун долу. Иштта делаш, Со дагалацархьама»[+]. 25[+]Уьш пхьор диъна бевлча, Цо, чагӀаран кад схьа а эцна, элира: «Сан цӀийца бинчу керлачу бертан кад бу хӀара. Шаьш иза мосазза молу, Со дагалацархьама, иштта делаш»[+]. 26ХӀунда аьлча шаьш хӀара бепиг мосазза доу а, хӀара кад мосазза молу а, Веза Эла схьаваллалц, Цуьнан валар кхайкхадо аша. 27Цундела нагахь цхьаммо хӀара бепиг даар а, Везачу Элан кад малар а лело хьакъ ма-дарра ца леладахь, иза Везачу Элан дегӀана а, Цуьнан цӀийна а дуьхьал къа латорна бехке хир ву[+].

28Стага ша-шен зен веза, ткъа цул тӀаьхьа цо и бепиг а доийла, и кад а молийла. 29ХӀунда аьлча нагахь санна цхьаммо, Дала леррина Къобалвинчун дегӀ а ца лоруш, юуш а, молуш а елахь, иза шена кхелана юуш а, молуш а ву. 30Цундела шух дукхахдерш гӀораза а, цомгуш а хуьлу, цхьаберш бала а ле. 31Нагахь вай ваьш зуьйш делахьара, Везачу Эло йийр яцара вайна кхел. 32Ткъа вайна тӀехь Цо кхел еш хилча, вай нисдеш долу таӀзар хуьлу вайна, дуьненах кхечаьрца цхьаьна вайна кхел йина ца хилийтархьама[+].

33Иштта, сан динан вежарий, шаьш Везачу Элан пхьор даа гулделча, вовшашка ладогӀалаш, и даа сих а ца луш. 34Нагахь санна шух цхьаъ меца велахь, шайн цӀахь яа юург, гуламехь иза шуна кхелъярна ца хилийтархьама.

Ткъа дисна гӀуллакхаш со дӀавеанчу хенахь нисдийр ду аса.

#### 12


Делан Синера долу похӀманаш

1Ткъа хӀинца, динан вежарий, Делан Сино луш долчарах лаьцна эр ду ас.

Суна ца лаьа, царах лаьцна дерг шуна ца хууш дуьсийла[+]. 2Шуна хаьа, шу Делах ца тешаш хиллачу хенахь, мотт ца хуучу цӀуша, шайгахьа а дерзош, тилийна лелийнийла[+]. 3Цундела аса шуьга боху, Делан Синехула ша бохуш волчу цхьаьнгге а алалур дац: «НеӀалт хуьлийла Ӏийсана». Иштта Делан Синехула олучуьнга бен, цхьаьнгге а алалур дац: «Ӏийса – Веза Эла ву»[+].

4[+]ПохӀманаш тайп-тайпана ду, ткъа уьш лург – цхьа Са ду[+]. 5ГӀуллакхаш тайп-тайпана ду, ткъа уьш дойтург – цхьа Веза Эла ву[+]. 6Ницкъаш тайп-тайпана бу, ткъа дерриг а массарна а чохь дийриг – цхьа Дела ву[+]. 7Амма Делан Са гучудаккхар хӀоранна а луш ду, массарна а диканна хилийта. 8Цхьанна хьекъал долу дош ло Делан Синехула, ткъа оццу Синехула вукхунна кхетаман дош ло. 9Кхечунна оццу Синехула тешар ло. Ткъа кхин а цхьанна цу Сино адамаш тодан похӀма ло[+]. 10Вукхунна тамашийна гӀуллакхаш дан ницкъ ло. Кхечунна Делера болу хаамаш бан похӀма ло. Цхьаволчунна Делан Сино делларг жинаша деллачух къасто похӀма ло. Цхьаболчарна Делан Синера долу тайп-тайпана тамашийна меттанаш ло. Кхечу цхьанна оцу меттанаша бохург гочдар ло[+]. 11Ткъа и дерриг а оццу цхьана Делан Сино деш ду. Шена дала деза аьлла хеттачунна, схьа а хоржий, ло Цо уьш.


Цхьана дегӀан дуккха а меженаш хилар

12[+]Адаман дегӀ масех меженах лаьтташехь, иза цхьа дегӀ хиларе терра, иштта Дала леррина Къобалвинарг цхьаъ хуьлу, Цуьнан дегӀ масех меженах лаьтташехь[+]. 13ХӀунда аьлча вайх хӀора а цхьана Делан Синах вуьзна вара, вайх массарах а цхьа дегӀ хилийтархьама. Вай жуьгтий я кхечу къаьмнех делахь а, леш я паргӀат адамаш делахь а, вайга хӀоранга а цхьана Синах малийтина дара[+].

14Адамийн дегӀ, цхьана меженах хилла а ца Ӏаш, дуккха а йолчу меженех вовшахтоьхна ду. 15Нагахь кого: «Со-м бац дегӀах, со куьг доцу дела», – алахь а, хӀетте а оцу дегӀан меже ца хилча ма ца болу иза. 16Ткъа лерго: «Со бӀаьрг боцу дела, со-м дац оцу дегӀах», – аьлча а, оцу дегӀан меже ца хилча долий иза? 17Нагахь дерриг а дегӀ беккъа бӀаьргех дина делахьара, муха хир дара цуьнан хазар? Ткъа дегӀ деккъа лергех дина делахьара, муха йогӀур яра хьожа? 18Амма Дала дегӀан массо а меже Шена хила еза аьлла хеттачу меттехь дӀанисйина. 19Нагахь дегӀ еккъа цхьана меженах дина делахьара, тӀаккха дегӀ муха хир дара? 20Ма-дарра аьлча, дегӀан меженаш дуккха а ю, ткъа дегӀ – цхьаъ ду.

21БӀаьрган а олийла дац куьйге: «Хьо суна ца оьшу». Я коьрто а когашка олийла дац: «Суна шу ца оьшу». 22Мелхо а, адамна эгӀаза хеташ йолу дегӀан меженаш уггаре а оьшуш хуьлу. 23Оцу кӀезиг хеташ йолчу дегӀан меженийн вай чӀогӀа ларам бо. Вешан бехке йолу меттигаш вай, эхь-бехк а хетий, дӀахьулйо. 24Ткъа важа йолу меженаш дӀахьулъян а ца оьшу. Амма Дала шатайпа вовшахтесна дегӀан меженаш, сий дан оьшучу меженийн алссам сий а деш. 25Иза ду, дегӀана чохь къастамаш ца байтархьама. Мелхо а, дегӀан меженаша вовшийн цхьатерра гӀайгӀа бан беза. 26Нагахь дегӀан цхьана декъан лазам хилча, дерриг а дегӀан а лазам хуьлу. Нагахь дегӀан меженех цхьана меженна хастам бахь, вукхеран а цуьнца цхьаьна самукъадолу[+].

27Цу тайппана, шу Дала леррина Къобалвинчун дегӀ ду, ткъа шух хӀора а цу дегӀан меже ю[+]. 28[+]Динан тобанашкахь Дала цхьаберш векалш, вуьш пайхамарш, кхозлагӀнаш динан хьехамчаш бина дӀахӀиттийна. Цул сов, цхьаболчарна тамашийна гӀуллакхаш дан ницкъ белла, вукхарна адамаш тодан похӀма делла. Иштта уллорачарна гӀо дан похӀма а, урхаллин похӀма а, тамашийна мотт бийцаран похӀма а делла Цо[+]. 29Массо а буй те векалш? Берриш а буй те пайхамарш? Массо а хуьлий те хьехархой? Я массарах а хуьлий те тамашийна гӀуллакхаш дийраш? 30Массеран ду ткъа адамаш тодаран похӀма? Массара а дуьйций те Делан Синерачу тамашийначу меттанашкахь? Массеран дуй ткъа и меттанаш гочдаран похӀма а? 31Оцу похӀманел а сов долчу похӀманашна тӀекхийда шу.

Ткъа аса оцу дерригенал а лакхара болу некъ гойтур бу шуна[+].

#### 13


Безамах лаьцна

1Нагахь санна аса адамийн я маликийн
меттанашкахь къамел деш делахь а,
амма сан безам бацахь,
со зевне зурма
я бекаш болу горгали санна хуьлу.
2[+]Нагахь санна Делера болу хаамаш баран похӀма сан делахь а,
ерриге а къайленаш суна евзаш елахь а,
мел болу кхетам сан белахь а,
лаьмнаш а меттахдаххал тешар сан делахь а,
амма сан безам бацахь,
со хӀумма а вац[+].
3Нагахь санна аса сайн берриг а бахам дӀабекъахь а,
ур-атталла сайн дегӀ ас дагадайтахь а[*],
амма сан безам бацахь,
суна цунах цхьа а пайда ца хуьлу.
4Безам собаре а, дика а хуьлу.
Безамца хьагӀ а ца хуьлу.
Безамо дозалла а ца до, иза кура а ца хуьлу.
5Безамо лело ца дезарг ца леладо,
шена пайден дерг ца лоьху,
атта оьгӀаз ца оьху,
шена дина вон дагар ца до.
6Безам харцдолчух боккха ца боь,
ткъа цунна бакъдерг хазахета.
7Безамо доллу хӀума а ловш хуьлу,
массо а хенахь цуьнца тешар а хуьлу,
гуттара а цуьнца сатийсар а хуьлу,
массо а хенахь цуьнца садеттар а хуьлу.
8Безам цкъа а хедар бац.
Делера болчу хаамех аьлча,
уьш кхачор бу.
Синера долчу меттанех аьлча,
уьш совцор ду.
Дала беллачу кхетамах аьлча,
иза дӀабоккхур бу.
9ХӀунда аьлча вайн кхетам кхоччуш болчу барамехь ца хуьлу,
ткъа Делера болу хаамаш кхоччуш буьззина ца хуьлу.
10Ткъа кхачамалла йолу хан еача,
кхоччуш болчу барамехь цахилларг дӀадоккхур ду.
11Со жима бер долчу хенахь,
аса жимачу беро санна дийца а дуьйцура,
ойланаш а йора.
Жимачу беран санна кхетам а бара сан.
Ткъа хӀинца со стаг а хилла дӀахӀоьттича,
берийн хӀуманаш дитина аса[+].
12Цкъа хӀинца-м вайна дерриге а гӀийла гойтуш долчу куьзганехула санна го.
Ткъа цу хенахь юьхь-дуьхьал гур ду вайна.
Цкъа хӀинца-м сан кхетам кхоччуш бац,
ткъа цу хенахь сан кхоччуш довзар хир ду,
со Далла вевзаш ма-хиллара[+].
13Цкъа хӀинца долуш дерг хӀара кхоъ ду:
тешар, сатийсар, безам.
Ткъа безам царах уггаре а лакхара бу.

#### 14


Дала шайна делла похӀманаш динан тобанна пайденна хилийта

1Шайна чохь безам хилийта гӀерта. Делан Сино луш долчунна тӀекхийда – уггаре а чӀогӀа дезаш хилалаш Делера болу хаамаш бар[+]. 2ХӀунда аьлча тамашийначу маттахь къамел дечо адамашка ца дуьйцу, цо Деле дуьйцу. Цо дуьйцучух цхьа а ца кхета, ткъа иза Делан Синехула къайленаш юьйцуш ву. 3Делера хаамаш бечо адамашка дуьйцу, уьш синца чӀагӀбархьама а, иракарахӀитторхьама а, тебархьама а. 4Тамашийнчу маттахь къамел дийриг шен синца чӀагӀло, ткъа Делера болу хаамаш бечо динан тоба чӀагӀйо.

5Аша массара а тамашийначу меттанашкахь дуьйцийла лаьа суна. Амма кхин а сов лаьа суна, Делера болу хаам аша бойла, хӀунда аьлча Делера болу хаамаш бийриг пайдехь ву оцу меттанашкахь дуьйцуш волчул а. И дуьйцург, цо ша гочдича бен, пайденна хир дац, динан тоба цу дуьйцучуьнца чӀагӀъяйтархьама[+]. 6Динан вежарий, нагахь со шу долчу а веана, аса тамашийначу меттанашкахь дийцича, шуна хӀун пайда хуьлу, нагахь и дуьйцуш дерг Дала довзийтина хӀума а дацахь, я Дала белла кхетам иза бацахь, я Цуьнгара болу хаам иза бацахь, я хьехам бацахь?

7Ойла ехьа, са доццушехь, чуьра аз долучу хӀуманийн. Масала, дечиг-пондаро я шедаго тайп-тайпана аьзнаш долуьйтуш ца хилча, локху мукъам муха къасталур бу те? 8Нагахь санна турби чуьра долу аз къаьсташ ца хилча, хьан бийр бу тӀамана бан беза кечам[+]? 9Иштта аша а, тамашийна мотт а буьйцуш, кхетаме хаам ца бича, муха кхетор ву шаьш дуьйцучух? Аша дуьйцург, мохе дуьйцуш санна, эрна хир ду. 10Мел дукха ду-кх дуьнен чохь тайп-тайпана меттанаш, царах цхьа а бац шен маьӀна доцуш. 11Цундела суна оцу меттан маьӀна ца хиъча, кхечу къомах волуш санна хир ву со и буьйцуш волчунна, ткъа и мотт буьйцург кхечу къомах верг санна хир ву суна. 12Иштта шу а, Делан Са шайгахула гучудаккха шаьш гӀерта дела, динан тобанна чӀагӀонна Цо луш долчу похӀманийн дикалла совъяккха хьовсалаш.

13Цундела тамашийначу меттанашкахь дуьйцуш волчо, ша дуьйцург гочдан хаар деха Деле. 14ХӀунда аьлча аса тамашийначу маттахь доӀа деш хилча, Делан Сино сан синехула доӀа до, амма сан хьекъална иза пайденна дац. 15ТӀаккха аса хӀун дан деза? Аса сайн синца доӀа дийр ду, амма сайн хьекъалца а дийр ду ас иза. Сайн синца а, иштта сайн хьекъалца а эр ду аса Далла иллеш[+]. 16ХӀунда аьлча, ахьа Далла баркалла Цуьнан Синехула олуш хилча, ахьа дуьйцург шена хӀун ду ца хиъча, хӀокху гуламехь волчу хийрачу стага муха эр ду ахь аьллачу баркаллина: «Амин»[+]? 17Ахьа Далла олу баркалла тоъал дика хила а там бу, амма гуламехь волчу кхечунна цунах синца чӀагӀвалар ца хуьлу.

18Тамашийнчу меттанашкахь аша массара а дуьйцучул сов айса дийцарна, аса хастам бо Далла. 19Амма суна гӀолехь хета, динан тоба гулъеллачу хенахь, сайн хьекъалца пхи дош алар кхечарна хьехам бархьама, тамашийначу маттахь итт эзар дош олучул.

20Динан вежарий! Берийн санна, ойла йолуш ма хилийша! Вониг дарна тӀехь хилийша бераш санна, амма шайн ойланца даккхий хилийша![+] 21[+]Товрат-хьехамаш тӀехь яздина ду:

«Кхин меттанаш дуьйцуш болчаьргахула а,
хийрачу махкахойн баганехула а
къамел дийр ду Аса цу халкъаца – боху Везачу Эло, –
амма тӀаккха а ладугӀур дац-кх цара Соьга»[+].

22Иштта, тамашийначу меттанашкахь дийцар – билгало ю, амма и билгало, Ӏийсах тешаш болчарна а йоцуш, тешаш боцучарна ю. Ткъа Делера болу хаамаш хилар а цхьа билгало ю, амма и билгало, тешар доцучарна а доцуш, тешаш болчарна ю[+].

23Нагахь берриг а динан гулам цхьаьна а кхетта, аша массара а тамашийначу меттанашкахь къамел дечу хенахь, шу долчу хийра нах я Ӏийсах цатешарш чубаьхкича, шу хьерадевлла аьлла хетар-м дац те царна[+]? 24Нагахь массара а Делера болу хаамаш бечу хенахь, шу долчу Ӏийсах цатешарг я хийра стаг чувеача, цунна хезначу дерригено а цунна къинош гучу а дохур ду, кхел а йийр ю. 25Оцу чувеанчу стеган деган къайленаш массарна гучуевр ю. ТӀаккха цо, гора а хӀоьттина, Далла Ӏибадат а деш, эр ду: «Шуна юкъахь билггал Дела ву!»[+]


Динан тоба гулъеллачу хенахь низам хила деза

26Сан динан вежарий! ЖамӀ а деш, суна ала луург хӀара ду. Шу цхьаьна гуламе гулделча, шун хӀораннан а хуьлу я назма, я хьехам, я Дала довзийтина хӀума, я тамашийначу маттахь болу хаам, я шух цхьаммо цу хааман маьӀна дуьйцу. Аша мел дийриг а шун динан тобанан чӀагӀонна хуьлийла[+]. 27Нагахь шух цхьаъ тамашийначу маттахь дийца воллуш велахь, тӀаккха аша шиммо, я уггар дукха кхааммо роггӀана дийца, ткъа кхечу цхьаммо аьлларг гочде. 28Нагахь санна гочдийриг шайна юкъахь вацахь, тамашийначу маттахь дуьйцуш верг динан тобанан гуламехь вист ма хилийта, цуьнга шена а, Далла а бен ма дийцийта. 29Пайхамарех шиммо я кхааммо Делера болу хаам бан беза, ткъа вукхара цара бохург талла деза[+]. 30Нагахь шух хиъна Ӏаш волчу цхьанна Дала хӀума довзуьйтуш делахь, хӀинцца дуьйцуш хилларг, вист а ца хуьлуш, саца. 31ХӀунда аьлча массеран а йиш ю Делера болу хаам рогӀехь ала. Цу тайпана массо а Ӏемар а бу, уьш иракарахӀиттор а бу. 32Пайхамаршна чуьра синош цу пайхамаршна муьтӀахь хуьлу. 33ХӀунда аьлча Дела низам цахиларан Дела вац, Иза синтеман Дела ву. Иштта хуьлу Делан долахь болчеран ерриге а динан тобанашкахь.

34Зударий гуламашкахь тийна хила беза. Царна бистхила ца магадо. Товрат-хьехамаш тӀехь ма-аллара, уьш муьтӀахь хила беза[+]. 35Нагахь санна шайна цхьа хӀума хаа лаахь, цара цӀахь шайн майранашка хатта деза цунах лаьцна, хӀунда аьлча эхье ду зуда динан тобанийн гуламашкахь йистхилар.

36Делан дош шуьгара схьадаьлла ткъа? Я шуна бен ца довзийтина иза? 37Ша пайхамар ву бохучунна я Делан Сино луш дерг шен долчунна хаа деза, аса шайга яздеш дерш Везачу Элан весеташ дуйла. 38Нагахь цхьаммо иза тӀе ца эцахь, иза ша а тӀеэцна хир вац.

39Иштта, динан вежарий, Делера болу хаамаш бар дезаш хилалаш! Тамашийнчу меттанашкахь дийцар а ма дехка[+]. 40Дерриге а оьзда а, низам долуш а леладе[+].

#### 15


Дала леррина Къобалвинарг веллачуьра денвалар

1ХӀинца, динан вежарий, айса хьехна болу хаза кхаъ шуна дагабаийта лаьа суна. Шу, иза тӀе а эцна, цу тӀехь дӀахӀиттира. 2Цу хазачу кхоэхула шу а кӀелхьардохуш ду, нагахь аса кхайкхийна кхаъ ма-бохху аша ларбахь. Иза кхечу тайпана хилча, шу цунах эрна тешнера[+].

3[+]ХӀунда аьлча аса тӀеэцна болу а, шуна дӀабелла болу а уггар коьрта хьехам иштта бу: Делан Йозанаша ма-аллара, Дала леррина Къобалвинарг вайн къиношна тӀера велла[+]. 4[+]Иза дӀа а воьллира, ткъа кхозлагӀчу дийнахь, Делан Йозанаш тӀехь яздина ма-хиллара, ден а вира[+]. 5[+]Цул тӀаьхьа Иза, Кипина а, тӀаккха шийтта векална а хьалха веана, дӀахӀоьттира[+]. 6Цул тӀаьхьа Иза цхьана хеннахь пхеа бӀеннал сов болчу динан вежаршна хьалха дӀахӀоьттира. Царах дукхахберш хӀинца а дийна бу, ткъа цхьаберш дӀа а кхелхина. 7ТӀаккха Иза, Якъубана хьалха а веана, дӀахӀоьттира. Цул тӀаьхьа, массо а векалшна хьалха а веана, дӀахӀоьттира Иза[+].

8[+]Уггар а тӀаьхьа, хеназа дуьнен чу даьлла бер санна волчу суна хьалха а веана, дӀахӀоьттира Иза[+]. 9[+]Ткъа векалех уггаре а кӀезигниг волу со-м векал ву ала хьакъ долуш а вац, хӀунда аьлча Делан долахь йолу, ерриге а Ӏийсах тешначийн тоба хӀаллакьян тӀаьхьаваьлла леллера со[+]. 10Амма Делан дика бахьанехь хӀинца со волуш верг хилла сох. Ткъа суна лерина Цуьнан дика а эрна ца хилла. Аса цара массара а хьегначул сов къахьегна. (Бакъду, иза аса ца динера, соьца долчу Делан дикано динера.)[+] 11Иштта, иза я со велахь а, я важа векалш белахь а, оха массара а шуна хьоьхург цхьаъ ду, ткъа шу цунах теша а тешна.


Вай деллачуьра дендийр ду

12Нагахь оха, Дала леррина Къобалвинарг веллачуьра денвина бохуш, хьехамаш беш хилча, шух цхьаболчара муха олу веллачуьра денвалар ца хуьлу[+]? 13Веллачуьра денвалар хуьлуш ца хилча, Дала леррина Къобалвинарг а ма ца хуьлу веллачуьра денвина? 14Дала леррина Къобалвинарг денвина ца хилча, тхан хьехамаш а эрна хуьлу, шун тешар а хуьлу эрна. 15Цул сов, оха Делах лаьцна харцтоьшаллаш деш хилар гучудер дара. ХӀунда аьлча оха Делах лаьцна тоьшалла дира, Ша леррина Къобалвинарг Цо веллачуьра денвина аьлла. Амма нагахь санна белларш денбийр бацахьара, Цо Иза веллачуьра денван ца тарлора. 16Нагахь белларш денбеш ца хилча, тӀаккха Дала леррина Къобалвинарг а денвина ца хуьлу. 17Ткъа нагахь Дала леррина Къобалвинарг денвина вацахьара, шун тешар а эрна хир дара, шу а шайн къиношлахь хир дара[+]. 18ТӀаккха, Дала леррина Къобалвинчуьнца а болуш, белларш а ма хуьлу хӀаллак[+]? 19Нагахь Дала леррина Къобалвинчух долу вайн тешар вай кху дуьнен чохь дехаш долччу ханна бен дацахьара, массо а адамал уггаре а декъаза адамаш хир дара вай.

20Делахь а, беллачарна юкъара болу дуьххьарлера стом санна, Дала леррина Къобалвинарг веллачуьра ден ма вина[+]. 21Валар адамехула деана долу дела, веллачуьра денвалар а хуьлу адамехула[+]. 22Дерриг а адам, Адамца доьзна хиларна, лийриг хиларе терра, Дала леррина Къобалвинчуьнца доьзна хиларна дерриг а адам дендийр ду. 23Амма хӀораннан а шен-шен рагӀ хир ю. Дала леррина Къобалвинарг денбинчарах дуьххьарлераниг ву. ТӀаккха Иза схьавеача, Цуьнан долахь берш а денбийр бу[+]. 24Цул тӀаьхьа, Дала леррина Къобалвинчо стигалара массо а куьйгалхой а, ницкъаш а, олахой а хӀаллак а бина, Да волчу Деле паччахьалла дӀаделча, дуьненан чаккхе хир ю[+]. 25[+]ХӀунда аьлча Цо паччахьалла дан дезар ду, Дала леррина Къобалвинчун массо а мостагӀий Дала Цуьнан когашка охьабахккалц[+]. 26Ткъа валар уггаре а тӀаьххьара мостагӀа санна хӀаллакдийр ду. 27[+]ХӀунда аьлча, Делан Йозанаша ма-бохху, «Цо массо а хӀума Цуьнан когашка охьадиллина». Ткъа вай-м кхета «массо а хӀума» Цуьнан когашка охьадиллина бохург, Дела воцург, массо а хӀума дуйла[+]. 28Массо а хӀума Дала леррина Къобалвинчун дола дӀаделча, КӀанта Ша а дӀалур ву Делан дола, Шен кара дерриг а делла волу Дела массанхьа а массо а хӀуманна тӀехь Олахо хилийтархьама[+].

29Иштта, белларш денлуш ца хилча, беллачеран дуьхьа шаьш хих чекхдохуьйтучара дийриг хӀун ду? Нагахь белларш баккъалла а денбийрг ца хилча, беллачеран дуьхьа шаьш хих стенна чекхбохуьйту цара? 30Вай а хӀора сахьтехь ваьш кхерамечу хьола хӀунда хӀуьттуьйту[+]? 31Ва динан вежарий! Вайн Веза Эла волчу, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсаца шу хиларна, сайн долчу дозаллица чӀагӀо йо ас, со хӀора дийнахь леш ву аьлла[+]. 32[+]Нагахь Эпасехь со адамийн сатийсарца бен «акхаройх» таса ца велча, суна хӀун пайда хир бара? Нагахь беллачийн денбар хуьлуш ца хилча, тӀаккха: «Юушший, молушший Ӏей вай, кхана вай лийр долу дела!»[+]

33Ма Ӏехалолаш, вежарий! «Вочу накъосто дика амал талхайо». 34Шаьш хила ма-дезза метта а дуьйлий, къинош леточуьра совца. Ткъа шуна эхь хетийта эр ду ас: шух цхьаболчарна Дела вовза а ца вевза[+].


Вайн керла дегӀ муха хир ду?

35Цхьаммо хатта тарло: «Белларш муха денбо? Церан дегӀ муха хир ду?» – аьлла[+]. 36ХӀай сонтаниг! Ахьа дӀадийна хӀу дендийр ма дац, иза цкъа ша делча бен[+]. 37Ахьа лаьттах хӀу дӀадоьчу хенахь, ялтин хиндолчу куьцехь[*] дӀа ма ца доь ялта. Амма дерзина тӀедолу хӀу дӀадоь ахьа, иза муьлхха делахь а, я кӀен, я кхечу ялтин. 38ТӀаккха оцу хӀух хиндерг, Шена хеттачу куьцехь, Дала Ша кхуллу. Цо хӀора а хӀуьнан цуьнан шен бен доцу куц кхуллу.

39ХӀора шена чохь са долчу хӀуманан дегӀ тайп-тайпана ду. Адамийн дегӀ шатайпана ду. Дийнатийн дегӀ кхечу тайпана ду. ЧӀерийн а, олхазарийн а церан шайн бен доцу дегӀ ду.

40Иштта стигалшкахь а, лаьттахь а шатайпана догӀмаш хуьлу. Амма стигалшкарчу догӀмийн хазалла шатайпана ю, ткъа лаьттарчу догӀмийн хазалла кхечу тайпана ю. 41Малхан шен хазалла ю, ткъа беттан, седарчийн хазалла шатайпана ю. Седарчий а шен-шен хазаллица вовшех къастало.

42Иштта белларш а хуьлу, уьш денбелча. Лаьттах дӀадийна долу дегӀ телхина дӀадолу, ткъа дендийр долу дегӀ телхар дац[+]. 43Лаьттах а дохуьйтуш, дӀадоьчу хенахь дегӀ сийсаза хуьлу, ткъа дендечу хенахь иза хазаллех дуьзна хир ду. ДӀадоьчу хенахь дегӀ эгӀаза хуьлу, ткъа дендечу хенахь иза ницкъ болуш хир ду. 44Кху дуьненахь денделла дегӀ дӀадуьйш ду, ткъа вукху дуьненна лерина долу дегӀ дендийр ду. Нагахь кху дуьненна лерина долу дегӀ хилча, вукху дуьненна долу дегӀ а хуьлу. 45[+]Делан Йозанаш тӀехь аьлла ма ду: «Дуьххьарлера адам хилла волу Адам, чу са а дуьллуш, денвелира». Ткъа тӀаьххьара волу Адам адамаш дендо са ду[+]. 46Кху дуьнен чу дуьххьара деанарг дендийриг дац. Мелхо а, кху дуьненахь денделларг цкъа хьалха деана ду, ткъа цул тӀаьхьа дендийриг деара. 47Дуьххьарлера адам, поппарх дина а долуш, кху дуьненара ду. ШолгӀа адам стигалшкара ду[+]. 48Кху дуьненара массо а адам лаьттарчу поппарх дина адам санна ду. Амма стигалшна билгалдаьккхина массо а адам Стигалшкарниг санна ду. 49Лаьттарчу поппарх вина волчун вастехь вай ма-хиллара, стигалшкарчун вастехь а хир ду вай[*][+].

50Динан вежарий! Аса хӀара эр ду шуьга: шайна чохь дилха а, цӀий а долуш долу вайн догӀмаш Делан Олалле кхача йиш яц. Ткъа иштта телхина дӀадолург телхар доцучуьнга кхача йиш яц.

51[+]ЛадогӀалаш, къайлаха долу цхьа бакъдерг довзуьйту ас шуна: вай дерриш а лийр дац, амма вай дерриш а хуьйцур ду[+]. 52Иза хир ду цӀеххьана, бӀаьрган негӀар а тохале, турбано тӀаьххьара зурма лекхча. Турбано зурма ма-леккхи, белларш телхар боцучу тайпана ден а бийр бу, ткъа вай хуьйцур а ду[+]. 53ХӀара телхар долу дегӀ телхар доцучу тайпана хила дезар ду. Ткъа лен долу дегӀ, цкъа а лийр доцуш хилла, дӀахӀотта дезар ду[+]. 54[+]ТӀаккха хӀара телхар долу дегӀ телхар доцучу тайпана а хилча, ткъа хӀара лен долу дегӀ цкъа а лийр доцуш дӀа а хӀоьттича, кхочушхир ду Делан Йозанаш тӀехь яздинарг:

«Ӏожалла дӀа а кхаьллина,
толам баьккхина»[+].
55[+]«Ӏожалла, мичахь бу хьан толам?
Мичахь ю, Ӏожалла, хьан ю?»[+]

56Ӏожаллин ю къино ло. Ткъа къинан ницкъ товрат-хьехамашкахь бу[+]. 57Хастам бу Дала леррина къобалвинчу вайн Веза Эла волчу Ӏийсагахула вайна толам лучу Далла![+]

58Сан хьоме динан вежарий! ЧӀагӀлой а хилалаш, меттах ца довлуш а латталаш. Шаьш Везачу Элана лерина деш долчу гӀуллакхех дуьззина хилалаш, хӀунда аьлча шуна хаьа, шаьш Везачу Элаца доьзна долу дела, аша мел деш долу гӀуллакх эрна довр доцийла.

#### 16


ЯхӀуд-махкахь болчу Делан нахана гулдеш долу ахча

1[+]Делан нахана аша дала деза ахча гулдеш долу гӀуллакх, галатахойн динан тобанашна аса ма-хьеххара, леладе[+]. 2ХӀора кӀиранан дуьххьарлерчу дийнахь шух хӀораммо а, шайна карадеанчу ахчане хьаьжжина, цунах цхьадолу дакъа Ӏалашде, со дӀавеанчу хенахь ахча гулдар оьшуш ца хилийтархьама[+]. 3Со дӀавеанчул тӀаьхьа, аша къобал мел винарг аса Ярушалаймехь йолчу тобанан куьйгалхошна деша леринчу айса яздинчу кехаташца цхьаьна цига дӀахьажор ву, и гулдинарг цаьрга дӀадалийтархьама[+]. 4Нагахь сан Ярушалайме дӀавар диканца хилахь, уьш соьца дӀабогӀур бу.


ПахӀалан дагахь дерг

5[+]Македон-махкахула чекхваьлча, со шу долчу вогӀур ву, хӀунда аьлча сан Македонехула ван ойла ю[+]. 6Шу долчохь со жимма соцур ву, аса Ӏа даккха а тарло шуьца. Цул тӀаьхьа аса шуьга со новкъа воккхуьйтур ву, мичча ваха дезаш иза делахь а. 7ХӀунда аьлча тӀехволлушехь шу гина Ӏа ца лаьа суна. Везачу Эло сайна пурба лахь, шуьца дикка хан яккха лаьа суна.

8[+]Жуьгтийн «ШавуӀот» цӀе йолу ялта чудерзоран дезде тӀекхаччалц Ӏийр ву со Эпасехь[+]. 9Суна дуьхьалбевлларш дукха белахь а, хаза кхаъ дӀакхайкхо кхузахь йоккха а, шуьйра а неӀ дӀайиллина ю суна.

10[+]Нагахь шу долчу Тимапи вагӀахь, цунна цхьанна а агӀор кхерам ца хилийта хьовсалаш, хӀунда аьлча цо дийриг а, ас ма-дарра, Везачу Элана лерина гӀуллакх ду[+]. 11Цундела цхьа а цунах ца вешаш ма хилалаш. ТӀаккха иза гӀоза-маьрша новкъа ваккха, со волчу ван цуьнан таро хилийтархьама. Иза кхечу динан вежаршца цхьаьна схьаваре хьоьжуш ву со.

12Вайн динан ваша волу Апа-Леса шу долчу кхочийла чӀогӀа лиира суна. Амма иза кхоччуш къар ца велира[*], цкъа хӀинца шу долчу дӀа ца веача. Иза, шен йиш ма-хилли, дӀавогӀур ву[+].


ТӀаьххьара дешнаш

13Шу сема хилалаш, шайн тешарехь чӀагӀлой Ӏелаш, доьналла долуш а, майрра а латталаш[+]. 14Аша массо а хӀума безамца деш хила деза[+].

15[+]Шуна массарна а бевза Сетипанан доьзал. Ахаехь болчу Ӏийсах тешначарна юкъахь уьш дуьххьарлерачарах буйла а хаьа шуна. Цара шайн дегнаш Делан нехан гӀуллакх дарна тӀедерзийна. Цундела аса доьху шуьга, динан вежарий,[+] 16уьш санна болчу нахана а, цаьрца цхьаьна гӀуллакх деш а, къахьоьгуш а мел болчарна а муьтӀахь хилалаш[+].

17Сетипан, Партунат, Ахайк со волчохь хилар суна чӀогӀа хазахета. Шу суна юххехь ца хиларна, цара, шун метта гӀо дора суна. 18Цара сан а, шун а синош иракарахӀиттийра. Уьш санна болчеран ларам белаш.

19[+]Асиа-махкарчу динан тобанаша маршаллаш доуьйту шуьга. Ӏакхилас а, ПхьаьрскӀилата а, церан цӀерачу динан тобанехь болчара а мерза маршаллаш доуьйту шуьга, шаьш, шу санна, Везачу Элан долахь хиларна[+]. 20Массо а динан вежарша а маршаллаш доуьйту шуьга.

Доггах[*] вовшашка маршалла хатта[+].

21Аса, ПахӀала, сайн куьйган йозанца дӀадоуьйту шуьга и маршаллаш[+].

22Нагахь Веза Эла ца везаш цхьаъ велахь, неӀалт хуьлийла цунна.

Марана-тхьа[*]. Волахь, вайн Веза Эла![+]

23Веза Эла волчу Ӏийсан дика хуьлийла шуьца.

24Сан безам а хуьлийла шуьца массаьрца а, Дала леррина Къобалвинчу Ӏийсан долахь вай долу дела.

### 2 Коринтхошка

#### 2 Коринтхошка

2 Коринтхошка


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]


Векало ПахӀала


коринтхошка


яздина шолгӀа кехат


Дешхьалхе

Векало ПахӀала коринтхошка яздина шолгӀа кехат цаьрца шен йолу юкъаметтиг хала йолчу хенахь дахьийтина дара. Коринт-гӀалин динан тобанехь цхьаберш чӀогӀа дуьхьалбевллера ПахӀална. Делахь а ПахӀала гойту, ша цаьрца чӀогӀа куьйге ваха лууш хилар а, ткъа иза хиллачул тӀаьхьа ша чӀогӀа воккхавеш хирг хилар а.

Цу кехатан хьалхарчу декъехь (1–7 кортош) Коринт-гӀаларчу динан тобанца йолчу шен юкъаметтигах лаьцна дуьйцу ПахӀала. Динан тобанехь цхьаболчара шена йинчу кхиссаршна а, дуьхьалонна а ша делла жоп иштта чӀогӀа хӀунда хилла кхетадо цо. Амма цуьнан жоп иштта чӀогӀа хиларна, уьш метта а баьхкина, цуьнца куьйге бахана. Цундела ПахӀал воккхавеш ву. Цул тӀаьхьа (8–9 кортош) цо доьху оцу динан тобане ЯхӀуд-махкарчу эшамехь болчу церан динан вежарийн дуьхьа комаьршаллица сагӀанаш далар. ТӀаьхьарчу кортошкахь (10–13 кортош) ша бакъволу векал хилар гойту ПахӀала, хӀунда аьлча Коринт-гӀалахь цхьаболчара шаьш бакъдолу векалш ду моттуьйтура, ПахӀал харцвекал ву а бохуш.

#### 1

1[+]Делан лаамца Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан векал волчу ПахӀала а, вайн динан вашас Тимапис а, Делан долахь йолчу, Ӏийсах тешачеран Коринтерачу тобане а, берриге Ахай-махкахула Ӏаш болчу массо а Делан долахь болчаьрга а яздо хӀара кехат[+].

2Вайн Да волчу Делера а, Веза Эла волчу, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсагара а долу дика а, синпаргӀато а хуьлийла шуна.


ПахӀала Далла баркалла алар

3Декъала хуьлда вайн Веза Эла волчу, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан Да волу Дела. Иза къинхетаман Да а ву, массо а тайпанчу синтеман Дела а ву[+]. 4Цо вайн муьлххачу а гӀайгӀанехь вайна синтем ло, Цо вайна беллачу оцу синтемца муьлххачу а гӀайгӀанехь болчу кхечарна а вайгахула синтем хилийтархьама. 5Дала леррина Къобалвинчуьнца вай боькъуш болу Цуьнан лазамаш алсамбийларе терра, Цо вайна луш болу синтем а алсамбуьйлу[+]. 6Оха баланаш хьоьгуш хилча – иза шун синтеман а, кӀелхьардовларан а дуьхьа ду. Тхо догъоьцуш хилча – иза шун синтеман дуьхьа ду, хӀунда аьлча оцу синтемо шуна чохь доьналла кхуьуьйту, оха хьоьгуш болу баланаш шуьга а хьегийтархьама[+]. 7Тхо чӀогӀа тешна ду шух, хӀунда аьлча тхуна хаьа, нагахь оха хьоьгу баланаш шуьца бекъалуш хилча, тхан деган синтем а бекъало шуьца.

8[+]Динан вежарий, оха Асиа-махкахь хьегна баланаш шуна ца бовзуьйтуш Ӏан ца лаьа тхуна. Тхаьш дийна дуьсур дац моттал холчу хӀиттийнера тхо. Уьш лан тхан ницкъ ца кхаччал, сов баккхий бара и баланаш[+]. 9Тхайн дагахь-м тхаьшна даларан кхел йина моьттуш дара тхо. Иза хиллера, тхо тхайх тешна а доцуш, амма белларш а юхаденбеш волчу Делах тешна хилийтархьама[+]. 10Дала оцу даларан боккхачу кхерамах кӀелхьардехира тхо, Цо кӀелхьардохур а ду. ХӀинца чул тӀаьхьа а Цо кӀелхьардохур ду аьлла, тешна а ду тхо[+]. 11Тхуна тӀера доӀанаш а деш, цу гӀуллакха тӀехь аша гӀо до тхуна. Иштта, дукхахболчу наха деш долчу доӀанашка Дала ладогӀарна, Цо тхо декъалдийр ду. Ткъа цундела дуккха а долчу халкъо Далла хастамаш бийр бу[+].


ПахӀала Коринте ца ваха сацам бар

12Оха дозалла а до, тхан дегнаша тоьшалла а до, дуьнен тӀехь тхо лелар а, шуьца йолу юкъаметтиг а Далла хьалха догцӀена а, хӀумма а къайла ца доккхуш а хилла аьлла. Ткъа иза адаман хьекъалца а доцуш, Делера долчу диканца дара[+]. 13-14Цундела и кехат дешча, шу кхетар доцу хӀума ца яздо оха. Сан дегайовхо ю, цхьадолчух-м шу хӀинцале а кхетта хиларе терра, шу тхох кхоччуш кхетарг хиларх, вайн Веза Эла волчу Ӏийсан дийнахь оха шух дозалла дийриг хиларе терра, аша а тхох дозалла дийриг хиларх[+].

15Ишттачу тешарца со дагахь вара уггар хьалха шу долчу ван, шун шолгӀа а декъалалла хилийтархьама[+]. 16[+]Со Македоне воьдучу хенахь шу долчухула а ваьлла, тӀаккха, юхавоьрзуш, юха а шу долчу ван ойла яра сан, шуьга со ЯхӀуд-махка новкъа а воккхуьйтуш[+]. 17И Ӏалашо сайна хьалха хӀоттош, аса ойла а ца еш-м ца дина те иза? Я аса, кху дуьненарчара санна, сайгара олу ткъа цкъа «хӀаъ», тӀаккха «хӀан-хӀа»? 18Дела тешаме хиларх чӀагӀо а еш, боху аса, оха шуьга бохург дацара цхьана метта цкъа «хӀаъ», тӀаккха «хӀан-хӀа»[+]. 19[+]ХӀунда аьлча шуна юкъахь Цунах лаьцна оха – аса а, Салис а, Тимапис а – хьехамаш бина волу Делан КӀант, Дала леррина къобалвина Ӏийса, ма вацара цхьана хенахь цкъа «хӀаъ», тӀаккха «хӀан-хӀан» олуш. Цуьнгахула Делан «хӀаъ» хилла дӀахӀоьттира[+]. 20ХӀунда аьлча Дала мел дина ваӀданашна дуьхьал Дала леррина Къобалвинчуьнгахула «хӀаъ» ду. Цундела Делан сийлаллина Дала леррина Къобалвинчуьнгахула вай «Амин» олу[+]. 21Шуьца цхьаьна тхо Ша леррина Къобалвинчух тешаш чӀагӀдина лоттуьйтуш Верг – Дела ву. Цо вай къобал а дина, 22Шен мухӀар тӀетохарца вай къаста а дина, Ша лур ду аьлла динчу закъалтана Шен Са делла Цо вайн дегнаш чу[+].

23Далла хьалха сайн дахарх чӀагӀо йо ас, со хӀинццалц Коринте цаваран бахьана шу кхоош хилар ду аьлла[+]. 24Иза дац шун тешарна тӀехь олалла до бохург. Амма шун даккхийдер хилийта шуьца цхьаьна гӀуллакх деш ду тхо, хӀунда аьлча шайн тешар тӀехь чӀагӀо йолуш ду шу.

#### 2

1Аса сайн дагахь сацам бира, со шу долчу вогӀуш, юха а шун дог дохош ца ван. 2ХӀунда аьлча аса юха а шун дог дохийча, хьан дийр дара суна хазахетар, аса халахетийтина долчу шу доцучара[+]? 3Оцу дерригенах а лаьцна аса яздира шуьга, со веанчу хенахь шуьгара хазахетар лоьхучу сайна халахетар ца хилийта. Со шух массарах тешна ву, сан хазахетар шуна а массарна хазахетар ду аьлла. 4Аса боккхачу дегалазамца, дегаӀаткъамца, дуккха а долу сайн бӀаьрхишца яздинера шуьга и кехат. Иза шун дог лазорхьама яздина дацара. Шуьга болу сайн тӀех боккха безам шуна бовзийта яздинера аса иза[+].


Вовшашна къинтӀерадовла дезар

5Нагахь цхьаммо дог дохийнехь а, цо сан дог ца дохийна, амма цхьана декъана шун массеран а дохийна, тӀех луьра ца олуш дитича. 6Дукхахболчара дина таӀзар тоьар ду иштта волчунна[+]. 7Цундела шуна гӀолехь ду, хӀинца цунна къинтӀера а девлла, цуьнан догъэцча, иза йоккхачу гӀайгӀане ца вахийта. 8Аса доьху шуьга цундела, цуьнга шайн безам хилийтар. 9Иза аса яздинера, шу зийначул тӀаьхьа, шу массо а хӀуманна тӀехь соьга ладугӀуш дуй те хьажархьама. 10Шу къинтӀера девллачунна со а ваьлла, хӀунда аьлча со хӀуманна къинтӀера вала везаш хилча а, аса иза шуна диканна дина Дала леррина Къобалвинчунна хьалха, 11иблисе цхьана а тайпанчу мекарлонца шуна тӀехь толам ца баккхийтархьама. Вайна-м цуьнан лаамаш бевзаш ма бу[+].


Троя-гӀалахь ПахӀалан синтем бар

12[+]Дала леррина Къобалвинчух болу хаза кхаъ дӀакхайкхо Троя-гӀала со веанчу хенахь, Везачу Эло суна цигахь къахьега неӀ дӀайиллира[+]. 13Амма со синтем байна вара, хӀунда аьлча цигахь суна сайн динан ваша волу Тита ца карийра. И бахьанехь, церан Ӏодика а йина, со Македоне вахара[+].


Дала леррина Къобалвинчуьнгахула толам баккхар

14Амма Далла баркаллаш бохийла вай! Ша леррина Къобалвинчуьнгахула вайна тӀехь толам а баьккхина, муьлххачу хенахь а вай толаман тобанехь лоьлуьйту Цо. Дала леррина Къобалвинарг вовзаран хаза хьожа вайгахула массанхьа а дӀасаяржайо Цо[+]. 15КӀелхьарбовларан некъа тӀе бевллачарна а, хӀаллакьхиларан новкъахь болчарна а юкъахь Дала леррина Къобалвинчо Далла доккху хаза хьожа йогӀу сагӀа санна ду вай[+]. 16ХӀаллакьхиларан новкъахь болчарна иза Ӏожаллин хьожа ю, уьш валаре а буьгуш. Ткъа кӀелхьарбовларан новкъахь болчарна иза хаза хьожа ю, уьш дахаре а буьгуш. Хьаьнга далур дара и дерриге а? 17Делан дош талхадечу дукхахболчаьрца тхо нисдан йиш яц. Мелхо а, оха и дош доггах а, Делан цӀарах а, Цунна хьалха а кхайкхадо, Дала леррина Къобалвинчуьнца доьзна а долуш.

#### 3


Дала адамашца бина керла барт

1Тхо юха а тхаьш хесто дуьйладала деза те? Цхьаболчу нахана юкъахь ма-хиллара, вайна юкъахь а лела деза те шуьга дӀа я шуьгара схьа долу хестадаран кехаташ[+]? 2Шу шаьш ду тхан дегнаш чохь дӀаяздина долу тхан хестадаран кехат. Иза массо а адамна девзаш а ду, массара доьшуш а ду. 3[+]Аша гойту Дала леррина Къобалвинчун кехат шаьш хилар, оха динчу гӀуллакхан жамӀ долу. И кехат шекъанца доцуш, ткъа дийна долчу Делан Синца яздина ду. ТӀулга тӀехь яздина доцуш, ткъа адамийн дегнаш чохь яздина ду иза[+].

4Оцу тайпана болу Делах тешам бу тхан Дала леррина Къобалвинчуьнгахула. 5Цхьа хӀума дан похӀма тхайгара ду-м дера ца моьттура тхуна, ткъа тхан и похӀма Делера ду. 6[+]Цо Ша делла тхуна похӀма керлачу а, йозанца боьзна а боцуш, ткъа синца боьзна болчу а бартана гӀуллакх дан. ХӀунда аьлча йозанца яздинчо адам доь, ткъа Делан Сино адам дендо[+].

7[+]Шайца валар дахьаш долу, дешнашца тӀулга тӀехь яздина дерг хилла дӀахӀоьттича, Делан сийлалла гучудаьккхира. Исраилхой ур-атталла Муса-пайхамаран сийлаллин нур лепачу юьхь тӀе ца хьажалора, и нур лагӀлуш хиллехь а. Иза а иштта сийлалла долуш хилча,[+] 8цул дуккха а сов сийлалла долуш хир дац ткъа Делан Сино дийриг?! 9Кхелъярца чекхдолуш дерг а оццул сийлалла долуш хилча, мел тӀех сийлалла долуш ду Далла хьалха адам бакъдарца чекхдоккхург. 10ХӀунда аьлча оцу хенахь сийлалла долуш хилларг хӀинца долчул сов долчу сийлалло кхоьлина хуьлуьйту. 11Нагахь дӀадер дерг а сийлалла долуш хилча, тӀаккха хӀара цкъа а дӀадер доцург кхин а сийлалла долуш ду.

12Тхайн иштта сатийсар долу дела, майрра къамел дан йиш ю тхан. 13[+]Исраилан халкъ довр долчу сийлаллин нуьре ца хьежийтархьама, шен юьхь-дуьхьал пардо уллуш хилла волу Муса-пайхамар санна ма дац вай. 14Амма церан хьекъал артдина дара. Делаца бинчу ширачу бартах лаьцна долу тептарш шаьш доьшучу хенахь, и санна долу пардо церан кхетамна дуьхьалара дӀадаккхаза дуьсу. Ткъа нагахь санна стаг Дала леррина Къобалвинчуьнца воьзна бен вацахь, и пардо дӀадоккху[+]. 15Таханлерчу дийнахь а Муса-пайхамаран Товрат-хьехамаш адамаша боьшуш церан дегнаш тӀехь пардо хуьлу. 16[+]Йозанашкахь яздина ма ду: «Иза Везачу Элехьа мосазза воьрзу, и пардо дӀадоккхура»[*][+]. 17Веза Эла – Са ду. Ткъа Везачу Элан Са долчохь – паргӀато а ю[+]. 18Ткъа вай массара а дуьхьал пардо доцучу яххьашца, куьзгано санна, Везачу Элан сийлалла дӀагойту. Массо а хенахь вайн сийлалла сов а йоккхуш, вай Цуьнан васте хуьйцуьйтуш ду Делан Са долчу Везачу Эло[+].

#### 4


Кхийрачу кхаби чохь йолу хазна

1Делан къинхетамца оцу тайпана долу гӀуллакх дан тхайн йиш хиларна, тхо дог доьхна дац[+]. 2Мелхо а, оха дитина массо а къайлаха а, эхье а долу гӀуллакхаш. Нах Ӏеха а ца бо, Делан дош харцахьа а ца доккху оха. Ткъа тхаьш билггал бакъдерг адамашна дӀаделларна, Далла хьалха хӀора адаман эхь-бехкана оха дӀагойту тхаьш муьлш ду[+]. 3Нагахь оха кхайкхош болчу хазачу кхоана дуьхьал цхьанна пардо хӀуттуш делахь, иза валаран некъа тӀехь болчарна ду иштта[+]. 4Бакъволчу Делах ца тешачеран хьекъал бӀарздина кху дуьненан харцдала, Делан вастехь волчу Дала леррина Къобалвинчун сийлаллех лаьцна болчу хазачу кхоан серло царна ца гайтархьама[+]. 5Оха беш болу хьехамаш тхайх лаьцна бац, амма Веза Эла волчу, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсах бу. Ткъа тхо Ӏийсан дуьхьа шун ялхой ду[+]. 6[+]ХӀунда аьлча: «Боданера серло схьакхетал!» – аьлла волчу Дала тхан дегнаш серладаьхна, Ша леррина къобалвинчу Ӏийсан юьхь тӀехь лепаш йолчу Делан сийлаллех болчу кхетаман серло вайн хилийтархьама[+].

7Ткъа и хазна оха тхешан кхийра кхабанаш чохь лелайо. Иза ду тӀех боккха болу ницкъ, тхоьгара а боцуш, Делера хилар хаийтархьама[+]. 8Тхуна массо а агӀор кест-кеста ницкъ бо, амма тхо кхоччуш хьаьшна дӀа ца даьхна. Наггахь холчу хӀиттадо тхо, амма оха дог ца дуьллу[+]. 9Тхо лелхадо, амма дитина дац тхо. Тхо охьадохку, амма тхо хӀаллак ца хуьлу[+]. 10Ӏийсан валар гуттара а тхешан догӀмашца леладо оха, Цуьнан дахар тхайн догӀмашкахула гучудаккхархьама[+]. 11ХӀунда аьлча дийна долуш Ӏийсан дуьхьа хӀора денна а Ӏожаллин кхерамехь хуьлу тхо, тхайн лийр долчу догӀмашкахула Цуьнан дахар гучудаккхархьама[+]. 12Цу тайпана Ӏожалла шен Ӏалашо тхуна тӀехь кхочушъян гӀерта, дахар шуна кхачийтархьама.

13[+]Йозанаш тӀехь яздина ду: «Со тешаш хиларна, со вистхилира». Тхешан тешаран дух цу дешнашца цхьаьнадогӀуш долу дела, тхо а, теша а тешаш, дистхуьлу,[+] 14тхаьшна хаьа дела, Веза Эла волу Ӏийса веллачуьра Денвинчо тхо а Цуьнца дендийр дуйла, шуьца цхьаьна тхо Шена хьалха дӀа а хӀиттош[+]. 15Оха и дерриг а шун дуьхьа деш ду. Ткъа иза а деш, Делан дика дуккха а адамашна дӀакхочу, Делан сийлаллина Далла боху баркаллаш алсам а довлуьйтуш.


Тешарца лела

16Цундела тхан дегнаш ца духу. Вайн догӀмаш тишлуш делахь а, вайна чуьра са де дийне мел дели а карладуьйлу[+]. 17Йоццачу ханна тхан хуьлучу баланаша, цкъа а йовр йоцу сийлалла яхьар ю тхуна. И сийлалла барам боцуш совъюьйлу оцу баланел[+]. 18Тхо гуш долчуьнга ца хьоьжу, амма гуш доцучуьнга хьоьжу. ХӀунда аьлча гуш дерг цхьана заманна бен дац, ткъа гуш доцург гуттара а хир ду[+].

#### 5

1Иштта, вайна хаьа, кху лаьттахь вайн четар санна долу хӀара догӀмаш хӀаллакьхилча, Дала луш долу стигалшкара цӀа вайн хилар. Иза куьйга дина а доцуш, гуттара а хин долу цӀа ду. 2Вешан хӀинца долчу догӀмашкахь вай сатийсарца синош доху, стигалшкара долу вайн керла цӀа, бедар санна, ваьшна тӀедухар лууш[+]. 3И духар ваьшна тӀедухийтинчул тӀаьхьа, вай дерзина карор ма дац![+] 4Лаьттара четарш санна долчу хӀокху догӀмашна чохь а долуш, баланаша ницкъ барна синош доху вай. ХӀунда аьлча вайна ца лаьа тӀеюьйхина хӀума йоцуш ваьш хуьлийла, амма стигалшкара долу керла духар ваьшна тӀедухийтина хила лаьа вайна, дахаре лен дерг дӀакхаллийтархьама. 5Оццу гӀуллакхна кхоьллина ду вай Дала. Цо Шен Са делла вайна закъалтана[+].

6Цундела тхо массо а ханна тешам болуш ду, цӀенош санна долчу оцу догӀмашна чохь а долуш, Везачу Элана уллохь долчу тхайн керлачу цӀеношна генахь хилар тхаьшна хуъушехь. 7ХӀунда аьлча тхо, гуш долчуьнца а доцуш, тхешан тешарца дехаш ду[+]. 8Иштта, доьналла а долуш, лаьттарчу дегӀана чуьра а кхелхина, Везачу Элана уллохь Ӏаш хилар гӀолехь ма хета тхуна. 9Цундела тхуна, догӀмашна чохь долуш я царна чуьра кхелхина долуш, Везачу Элана тамехь дерг хилийта лаьа[+]. 10[+]ХӀунда аьлча вай дерриш а Дала леррина Къобалвинчун кхелана хьалха дӀахӀитта дезаш ду. Вайх хӀораммо а ваьш кху дегӀа чохь дехачу хенахь динчуьнга хьаьжжина, дика я вон и делахь, доггӀург схьаоьцур ду[+].


Дала леррина Къобалвинчуьнгахула Делаца болу барт

11Везачу Элах кхерар хӀун ду тхайна хаьа дела, адамаш кхето гӀерта тхо. Далла тхох лаьцна дерриг а хаьа. Тхох лаьцна долу дерриг а шуна а хууш хиларе сатуьйсуш ву со[+]. 12Оха юха а хестош дац тхаьш шуна хьалха. Ткъа оха тхайх дозалла дан таро ло шуна. Иза оха ло, даг чохь долчух дозаллаш ца деш, ткъа тӀехула долчу хӀуманех дозаллаш деш болчаьрга дуьхьал ала шун хӀума хилийтархьама[+]. 13Тхо хьекъалх девлча, иза Делан дуьхьа ду. Ткъа тхо хьекъале даьхкича, иза шун дуьхьа ду[+]. 14ХӀунда аьлча Дала леррина Къобалвинчун безамо лелош ду тхо. Нагахь Цхьаъ массеран а дуьхьа велла хилча, тӀаккха, массо а адам делла аьлла, жамӀ ма дина оха[+]. 15Иза массеран а дуьхьа велла, дехаш долу адамаш хӀинца шайн дуьхьа а доцуш, амма, вала а велла, веллачуьра денвина волчун дуьхьа дахийтархьама[+].

16Цундела хӀинца дуьйна цхьа а адам кху дуьнен чуьра болчара санна ца лору оха. Нагахь Дала леррина Къобалвинарг оха кху дуьнен чуьра болчара санна лерина хиллехь а, хӀинца оха иштта кхин ца лору Иза. 17Иштта, Дала леррина Къобалвинчуьнца верг – юхакхоьллинарг ву. Шира дахар дӀадаьлла, хӀинца керланиг хилла дӀахӀоьттина![+] 18Ткъа и массо а хӀума Делера схьа ду. Дала Ша леррина Къобалвинчуьнгахула вай Шеца тайтира. Цо тхуна тӀе диллина адамаш Шеца таран гӀуллакх[+]. 19Адамаша летийна къинош царна дуьхьал ца лоруш, Ша леррина Къобалвинчуьнгахула дуьне Шеца тойтуш вара Дела. Дала тхуна тӀедиллина адамаш Шеца тойтуш болу и кхаъ дӀакхайкхор[+].

20Тхо Дала леррина Къобалвинчун цӀарах дахкийтинарш ду, ткъа Дала Ша тхоьгахула шуьга хаам беш санна хуьлу. Дала леррина Къобалвинчун дуьхьа доьху оха шуьга: «Делаца шаьш тайтийша!»[+] 21Шена тӀехь цхьа а къа доцуш Верг Дала вайн дуьхьа къинош летийнарг санна вира, Ша леррина Къобалвинчуьнгахула вайх Шена хьалха бакъдинарш хилийтархьама[+].

#### 6

1Делаца цхьаьна къахьоьгуш долчу оха чӀогӀа дехар до шуьга, Делера шаьш тӀеэцна долу дика эрна ма хилийтийша[+]. 2[+]ХӀунда аьлча Дала аьлла:

«Халкъе Со резахиларца хьоьжучу заманчохь
Суна хьан аз хезира,
кӀелхьардоккхучу дийнахь
Аса гӀо дира хьуна».

Ткъа хӀинца тӀееана Дела вайга резахиларца хьоьжу и зама, хӀинца ду и кӀелхьардовларан де[+].

3Цхьана а хӀуманна тӀехь цхьанна а вас хилийта бахьана ца хуьлуьйту оха, тхаьш деш долу гӀуллакх емал ца дайтархьама. 4Мелхо а, массо а агӀор Далла гӀуллакх дийраш санна тхаьш хилар гойту оха: баланаш а, халонаш а, бохамаш а доьналлица тхаьш ловш[+]. 5[+]Иза оха гойту тхайна еттачу хенахь, тхо набахти чохь дохкуш, карзахбевллачу наха тхо лелхийна лелош, тхаьш къахьоьгуш, буьйсанна наб яйна лелаш, мацалла ловш. 6Иштта, тхайн цӀеначу дахарца, кхетамца, собарца, эсала хиларца, Делан Синца, шалхонаш йоцучу цӀеначу безамца, 7билггал бакъдерг кхайкхорца, Делан ницкъаца гойту оха иза. Бакъваран герз тхан аьтту а, аьрру а куьйгашкахь ду[+]. 8Тхан ларам а бо, тхо сийсаза а доху. Тхуна лен а лоь, тхо хеста а до. Тхох харцлуьйш дерш до, амма тхо бакъонца лела[+]. 9Тхо гӀарадевлла доцуш лору, амма тхо массарна а девза. Тхо делла лору, ткъа тхо лан а ца ле. Тхуна луьра таӀзар до, ткъа тхо дайа а ца дойу[+]. 10Тхуна халахетарш до, ткъа тхо гуттара а самукъане ду. Тхо къен ду, амма дуккха а болчарна хьал ло оха. Тхан хӀумма а яц, амма массо а хӀуманан дай ду тхо[+].

11Коринтхой! Оха цӀеначу дегнашца къамел до шуьца. Тхан дегнаш дӀаделладелла ду шуна. 12Тхо шух дӀа ца къехка, ткъа шу шайн дегнашкахь тхох дӀакъехка. 13Аса сайн берашка санна боху шуьга: «Шайн дегнаш дӀа а деллий, тхо шайца ма-хиллара, хилийша шу а тхоьца»[+].


Дийна волчу Делан цӀа хилар

14Ӏийсах тешар доцучаьрца цхьана дукъа кӀел ма лелийша. ХӀун юкъаметтиг ю те бакъдолчунна а, харцдолчунна а юкъахь? ХӀун уьйр ю те серлонна а, боданна а юкъахь[+]? 15ХӀун барт бу те Дала леррина Къобалвинчунна а, иблисана[*] а юкъахь? ХӀун цхьаалла ю те тешаш волчунна а, тешаш воцчунна а юкъахь[+]? 16[+]ХӀун цхьаьнадогӀург ду те Делан цӀенна а, цӀушна а юкъахь? Тхо дийна волчу Делан цӀа ма ду! Дала Ша ма-аьлла:

«Царна юкъахь вехар ву Со,
уьш болчохь лелар ву Со.
Со церан Дела хир ву,
ткъа царах Сан халкъ хир ду»[+].

17[+]Цундела Везачу Эло боху:

«Царна юкъара дӀа а довлий,
царах дӀакъасталаш.
Суна хьалха боьха долчу хӀуманах ма хьакхалойша,
тӀаккха Аса тӀеоьцур ду шу»[+].
18[+]«Со шун Да хир ву,
ткъа шу Сан кӀентий а, йоӀарий а хир ду, –
боху массо а ницкъийн Везачу Дала»[+].

#### 7

1Сан хьоме доттагӀий! Дала вайна и ерриге а чӀагӀонаш йина дела, вешан догӀмаш а, синош а бехдеш мел долчух цӀанде вай. Деле болчу ларамах дуьзна а долуш, чекхдовллалц ваьш Цунна дӀало вай[+].


ПахӀалан хазахетар

2Тхо шайн дегнаш чу тардалийтийша! Оха цхьанна а вониг ца дина, цхьа а дакъаза ца ваьккхина, цхьаьнггара а тхайна пайдехь дерг а ца лехна[+]. 3Шух бехк баккхархьама ца боху аса иза. Аса хьалха а аьллера, шуьца цхьаьна даллал а, дехаш хиллал а шу тхан дегнаш чохь ду[+]. 4Сан шуьца майра дийца йиш ю. Мел дозалла до аса шух. Тхаьш оццул баланехь доллушехь, аша динчу иракарахӀитторах вуьзна а ву со, сан хазахетар тӀех а даьлла[+].

5[+]Тхо Македоне даьхкинчу хенахь, цхьана а тайпана синтем бацара тхан. Массо а агӀор ницкъ хиллера тхуна, арахула тӀебеана цатемаш а, тхешан чохь болу кхерамаш а бахьана долуш[+]. 6Амма Шена муьтӀахь болчарна синтем луш волчу Дала, Тита схьа а кхачийна, тхан синош паргӀатдехира[+]. 7И синтем хилар, Тита схьакхачарна хилла а ца Ӏаш, аша цуьнан догъэцарна а дара. Цо дийцира, шу тхо ган лууш хиларх а, шайгара мел даьллачунна шу дохкодовларх а, со ларван шу кийча хиларх а лаьцна. Цундела со кхин а чӀогӀа дог айаделла вара.

8Сайн кехатца айса шуна халахетийтарна со дохковаьлла хиллехь а, хӀинца айса и яздарна дохко ца волу со, цу кехато шуна халахетар кӀеззиг йолчу ханна бен ца дина дела[+]. 9Сан хӀинца долу хазахетар шуна айса халахетар дина аьлла дац, амма оцу халахетарехула, метта а даьхкина, Далла тӀедерзар шун хиларна ду. Шун халахетар Делан лаамехь хилла дара, цундела тхох цхьана а тайпана зулам ца даьлла шуна. 10Делан дуьхьа хиллачу гӀайгӀано кӀелхьарвалар хуьлуьйтуш долу Далла тӀеверзар до – и хиларна, стаг дохко ца волу. Ткъа дуьненан гӀайгӀано Ӏожалла тӀейоуьйту[+]. 11Хьовсийша, Делан дуьхьа шуна хиллачу халахетаро шу мел доггах дӀагӀоьртуьйту. Иза дина а ца Ӏаш, шу бехке цахилар шуна дӀахаийта лаар дойту цо. Ткъа, цул сов, мел эргӀаддевлла а, аша мел орца доху а, со ган шун мел боккха лаам бу а, мел чӀогӀа шу тӀедирзина а, царна таӀзар хиларна шу мел кийча ду а хаийтина цо. Массо а оцу хӀуманна тӀехь шаьш цӀена хилар гайти аша.

12Айса иштта яздинехь а, вониг далийтинчун я шена вониг хиллачун дуьхьа ца яздинера аса шуьга, амма Далла хьалха аша тхан мел гӀайгӀа бо шуна дӀаделладалийтархьама яздинера[+]. 13Цундела тхуна синтем хилира.

Тхуна, синтем хилла а ца Ӏаш, кхин а доккха хазахетар хилира Титин хазахетар бахьана долуш, аша массара а цуьнан са иракарахӀотторна. 14Цу тайпана аша юьхьӀаьржачу ца хӀоттий со, дозаллица шух лаьцна аса цуьнга дийцинчунна тӀехь. Мелхо а, массо а хӀуманах билггал бакъдерг оха шуьга дийцаре терра, Титина хьалха аса шух дина дозалла бакъ хили. 15Шун массеран а муьтӀахь хилар а, кхерамца а, дегадарца а аша ша тӀеэцар а дагадеача, кхин а чӀогӀа шух дог дӀаийна хуьлу цуьнан. 16Со чӀогӀа воккхавеш ву, массо а хӀуманна тӀехь а шуна тӀетовжа сайн йиш хиларна!

#### 8


Комаьршаллица сагӀина хӀума ялар

1[+]Ткъа хӀинца, динан вежарий, оха дӀахоуьйту шуьга Македон-махкарчу динан тобанашна Дала деллачу диканах лаьцна. 2Шаьш баккхий баланаш хьоьгуш боллушехь, цу тобанийн доккха хазахетар а, йоккха къоьлла а хьалдолчу комаьршалле делира[+]. 3Со теш ву цара доггах, шайн дала йиш йолччул а, сов а деллачунна. Шайн лаамца[+] 4цара чӀогӀа дийхира тхоьга, шайна там хилийтархьама, Ярушалаймехь болчу Делан нахана дан леринчу дикачу гӀуллакхехь шайга а дакъалацийтахьара бохуш[+]. 5Тхуна хила ма-лаъара хилла а ца Ӏаш, уьш хьалха Везачу Элана тӀе а боьрзура, тӀаккха Делан лаамца шаьш тхуна къобал а бора. 6Цундела оха Тите чӀогӀа дийхира, ша долийна долу и дика гӀуллакх доладаре терра, чекхдаккха а шуна гӀо де аьлла[+]. 7Ткъа шун кхиамаш алсамбуьйлу тешарехь а, дашехь а, кхетамехь а, даггара хиларехь а, шайн тхоьга болчу безамехь а[*]. Массо а оцу гӀуллакхашца шу тӀехдуьйлуш хиларе терра, шаьш дечу оцу дикачу гӀуллакхна тӀехь а тӀехдовлуш хуьлийла шу[+].

8Иза шуна тӀедуьллуш ца боху аса, амма, кхиболчеран даггара хилар а гойтуш, шун безам билггал доггах буйла зуьйш ву со[+]. 9ХӀунда аьлча вайн Веза Эла волчу, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан дика девза шуна. Ша хьал долуш воллушехь, шун дуьхьа къий а велла, Шен къоьлла бахьана долуш шу хьал долуш хилийтархьама, дина Цо иза[+].

10Цу тӀехь шуна пайденна долу цхьа хьехар до аса, хӀунда аьлча стохка и дика гӀуллакх долийна а ца Ӏаш, и доло лаам а хилла шун[+]. 11Шаьш дан долийна гӀуллакх хӀинццехь кхочушде. Цу тайпана шун хӀетахьлерчу доггах хиллачу лаамах тарлур ду шайн долчу хьолах цу гӀуллакхна аша дакъа дӀадалар. 12Нагахь цхьаъ шен хӀума дӀадала доггах лаам болуш велахь, Дала иза, цуьнан дала йолчу тароне хьаьжжина, тӀеоьцур ду, дала таро йоцург ца хьехош[+].

13Шуна хало еш, ткъа кхечеран аьтто хилийта деш дац иза, амма массарна а цхьабосса хилийтархьама деш ду. 14ХӀинца шун совдаьллачо церан кхачамбацар меттахӀоттор ду. Ткъа тӀаьхьо церан совдаьлларг шун эшам болчун метта хир ду. Цу тайпана шуна массарна а иза цхьабосса хир ду[+]. 15[+]Делан Йозанаш тӀехь яздина ма-хиллара: «Дукха гулдиначун совнаха а ца хуьлура, ткъа кӀезиг гулдиначунна тӀеоьшуш а ца хуьлура»[+].


Тита а, цуьнца цхьаьна гӀуллакх дийраш а

16Тхуна санна, Титин даг чу а шуна гӀо дан лаам тесна волчу Далла баркалла боху оха. 17Тхан дехар тӀеэцна а ца Ӏаш, Тита, шен а боккха лаам хиларна, шен деган лаамца дӀавогӀу шу долчу. 18Хаза кхаъ дӀакхайкхор бахьанехь, массо а динан тобанашкахь хестош волу кхин а цхьа динан ваша дӀавоуьйту оха цуьнца. 19Цул сов, и дика гӀуллакх дарна тӀехь тхуна улловаккха хаьржина ву иза динан тобанашна юкъара. Тхаьш гӀо дан кийча хилар гойтуш, Везачу Элан сийлаллина кхочушдо оха и гӀуллакх.

20ХӀара гулдина доккха хьал бахьанехь, цхьаннан а тхаьшна тӀехтохам ца хилийта ларлуш ду тхо. 21[+]ХӀунда аьлча Везачу Элана хьалха хилла а ца Ӏаш, адамашна хьалха а оьзда дерг дан дагахь ма ду тхо.

22Тхайна юкъара кхоолгӀа динан ваша а воуьйту оха цаьрца цхьаьна. Дукхазза а массо а тайпана гӀуллакхашна тӀехь зийча, иза чӀогӀа кийча хилар зеделира тхуна. Иза хӀинца кхин а чӀогӀа лууш ву шу долчу ван, ша шух кӀорггера теша дела. 23Титех лаьцна аьлча – иза сан юххера стаг ву, шуна гӀуллакх дарехь соьца цхьаьна къахьоьгуш волу. Ткъа кхечу тхан динан вежарех аьлча – уьш Дала леррина Къобалвинчунна сийлалла яхьаш болу динан тобанашна юкъара къобалбинарш бу. 24Цундела динан тобанашна хьалха тоьшаллаш дейша шайн безамах лаьцна, оха хьакъ долуш шайх дозалла дар а гойтуш[+].

#### 9


Динан вежаршна деш долу гӀо

1Бакъдерг аьлча, аса-м шуьга яздан а ца оьшу Делан нахана гӀо дан дезарх лаьцна[+]. 2Шун доггах хилар а гуш, шух дозалла до аса македонхошна хьалха: «Стохка дуьйна а Ахаера динан тобанаш доггах хӀума яларан гӀуллакхна кийча ю» – бохуш. Шун доггах хиларо царах дукхахберш иракарахӀиттабора. 3Ткъа шу долчу аса динан вежарий бохуьйту, оха шух дина дозалла эрна а ца хуьлуьйтуш, амма, аса ма-аллара, шу кийча хилийтархьама[+]. 4Соьца шу долчу македонхой бахкар а нисделла, ткъа шу кийча ца хилар царна дӀахиънехьара, шу хӀиттина а ца Ӏаш, шух тешна Ӏаш долу тхо а юьхьӀаьржачу хӀуьттур ма дара! 5Цундела оцу динан вежаршка дехар дан деза аьлла хийтира суна, уьш сол хьалха шу долчу дӀа а баьхкина, аша хьалххехь ваӀда а деш, лур ду аьлла совгӀат цаьрга кечдайтархьама. Цу тайпана и совгӀат, ницкъаца даьккхина а доцуш, ткъа шун-шайн лаамца делларг санна кийча хир ду.

6Цу тӀе аса боху: кӀезиг дӀадуьйчо – кӀезиг ялта схьагулдийр ду, ткъа комаьршаллица дӀадуьйчо – алссам ялта схьагулдийр ду[+]. 7ХӀораммо а шен даго боххучул ло, дохко а ца волуш, дала деза аьлла а ца луш. ХӀунда аьлча самукъане а волуш луш верг Далла веза[+]. 8Делан ницкъ бу шуна мел деш долу дика алсамдалийта. Цу тайпана, массо а хӀуманна тӀехь а, гуттара а шуна мел оьшург хир ду шун, ткъа цунах алссам дуьсур ду шуна муьлхха а дика гӀуллакх дан[+]. 9[+]Делан Йозанаш тӀехь яздина ма-хиллара:

«Тоам боллуш дӀало цо мискачу нахана,
ур-атталла абаденналц а лаьтта цуьнан нийсо»[+].

10[+]ДӀадуьйш волчунна хӀу а, юуш волчунна юург а Кхочуьйтучо шуна а хӀу кхочуьйтур ду, иза алсам а доккхур ду, ткъа шун нийсонца леларехула Цо шортта ялта лур ду. 11Иштта муьлххачу а хенахь комаьрша хӀума дӀакховдо алссам хьал а лур ду шуна Цо. ТӀаккха дуккхаммо а, аша комаьршаллица дӀакховдийнарг тхоьгахула дӀа а эцна, Далла баркаллаш бохур ду[+]. 12ХӀунда аьлча аша кхочушдечу хӀокху гӀуллакхо, Делан нахана оьшург хилийтина а ца Ӏаш, Далла олу баркаллаш дуккха а тӀехдовлуьйтур ду. 13Оцу шун гӀуллакхо шух до тоьшалла бахьана долуш, Далла хастамаш бийр бу, нахана хьалха шу тешна болчу Дала леррина Къобалвинчун хазачу кхоана шу муьтӀахь хиларна а, шайн долахь дерг цаьрца а, кхиболчу массаьрца а комаьршаллица доькъуш шу хиларна а[+]. 14Шайн дегнашкахь шу дага а дохкуьйтуш, шуна тӀера доӀанаш дийр ду цара, Дала шуна дина инзаре доккха дика бахьана долуш. 15Далла баркалла олийла вай, Цуьнан дийцалур а доцу совгӀат бахьанехь!

#### 10


ПахӀала шен динан гӀуллакх лардар

1Шуна дуьхьал волчу хенахь эсала волуш, ткъа дуьхьал воцучу хенахь майра волчу аса, ПахӀала, Дала леррина Къобалвинчуьнгара долчу эсалаллица а, Цуьнгара болчу къинхетамца а кхетадо шу[+]. 2Аса дехар до шуьга, шу долчу веанчу хенахь, тӀех майралла гайта ма дезийталаш сан. Цхьаболчу, тхо кху дуьнен чуьра берш санна лелаш ду бохучарна, и сайн тӀех йолу майралла гайта ваьхьар ву со[+]. 3ХӀунда аьлча оха, массо а адам санна, кху дуьнен чохь тхаьш доллушехь, цара санна, тӀемаш ца бо. 4Тхайн тӀемашкахь оха леладо герзаш кху дуьнен чуьра герзаш дац. Мелхо а, Дала цу герзашна Шен ницкъ белла, цаьргахула тхоьга гӀепаш хӀаллакьяйтархьама. Мекара ойланаш а,[+] 5Дела вовзарна дуьхьал лакхайоккху муьлхха а куралла а йохайо оха цаьрца. Муьлххачу а ойланашна цаьрца йийсар до оха, уьш Дала леррина Къобалвинчунна муьтӀахь ярхьама. 6Дала леррина Къобалвинчунна шун муьтӀахь хилар ма-бохху кхочушхилла даьлча, тхо кийча ду, цунна дуьхьал долчу муьлххачу хӀуманна а таӀзар дан.

7Ткъа гӀуллакх билггал муха ду, шу-шаьш хьовсал! Ша Дала леррина Къобалвинчуьнца ву аьлла тешна волчунна хаа деза, тхо а шаьш санна, Цуьнца дуйла[+]. 8Нагахь аса, шун гӀуллакх дохорна а доцуш, ткъа иза тодархьама, Везачу Эло тхайна деллачу олаллех долу дозаллаш кхин а совдаьхна хилча а, тӀаккха а юьхьӀаьржачу хӀуттур вацара со[+]. 9Амма шуна ма моттийла, со кехаташца шу кхеро гӀерта аьлла. 10ХӀунда аьлча со цавезачара олу: «Цуьнан кехаташ маьӀна долуш, ницкъ болуш ду, ткъа иза ша дуьхьал волуш эгӀаза ву, цо до къамел дегаза а ду»[+]. 11И бохуш волчунна хаа деза, тхо шуна юкъахь доцчу хенахь тхайн кехаташ тӀехь оха яздеш дерг а, тхо шуна юкъахь долуш оха ден дерг а цхьаъ дуйла.

12Тхуна ца лаьа шаьш лакхара хеташ болчу цхьаболчаьрца дустадала а, царах тардала а. Цара, шаьш вовшашца а дустуш, дуьхь-дуьхьал а хӀуьттуш, шайн сонталла гойту. 13Дала тхуна билгалдаьккхинчу гӀуллакхан дозанашкахь бен дозаллаш дийр дац оха, ткъа билгалдаьккхинчу гӀуллакхан дозанашна юкъахь шу ма ду. 14Тхайна билгалдаьккхинчу дозанел тӀех ца девлира тхо, Дала леррина Къобалвинчух лаьцна болу хаза кхаъ шуьга дӀа а кхайкхош, шу долчу тхаьш кхаьчча. 15Дала тхайна деллачу дозанал тӀех а девлла, тхаьш дина доцучу гӀуллакхех дозаллаш деш дац тхо. Мелхо а, оха сатуьйсу, шун тешар чӀагӀ а луш, Дала тхаьшна тӀедиллинчул тӀех а ца довлуш, кхин а дуккха а гӀуллакхаш шуна юкъахь дан. 16ТӀаккха шу долчохь кхайкхийна ца Ӏаш, шуна генахь болчу кхечу мехкашкахь а кхайкхо йиш хир ю тхан хаза кхаъ. Цу тайпана, кхечу цхьаннан дозанашкахь динчу гӀуллакхех дозалла дийр дац оха.

17[+]Йозанашкахь ма-аьлла: «Ша дозалла дан лууш волчо – Везачу Элах дозалла дойла»[+]. 18ХӀунда аьлча ша-шех дозалла деш верг къобал ца во, амма Везачу Эло дозалла деш верг къобалво[+].

#### 11


Харцвекалш

1Со жимма сонта хиларна, сатохахьара аша суна. Билггал сатохийша суна![+] 2Дикачу агӀор йолу эмгаралла ю сан шуьца, иза Делера а ю. Ас шуна захало дийцира цхьана стагаца, иза Дала леррина Къобалвинарг ву. Цунна хьалха, цӀена йоӀстаг санна, шу дӀахӀитто лаьа суна[+]. 3[+]Амма со кхоьру, шен хӀилланца лаьхьано Ӏехийна йолу Хьава санна, Дала леррина Къобалвинчунна догцӀена а, даггара а тешаме хиларх мухха а шун хьекъалш ледийр дуй те аьлла[+]. 4ХӀунда аьлча аша самукъадаларца тӀеоьцу оха шуна хьехнарг а воцуш, кхин Ӏийса шайна хьоьхуш верг. Иштта, тхоьгара схьаэцначу Синах а, хазачу кхоах а тера доццушехь, кхин тайпана долу са а, хаза кхаъ а атта тӀеоьцу аша![+]

5ХӀунда аьлча оцу шун «лакхарчу векалел» со цхьана а хӀуманна тӀехь а оьшуш ца хета суна[+]. 6Кхоччуш хаза къамелаш ца дан там бу аса, амма кхетам тӀехь цатоам бац сан. Цунах-м оха массо а хӀуманна тӀехь шу тешийна[+].

7Хаза кхаъ айса шуна дӀакхачош, шуьгара мах а ца боккхуш, шу лакхадахархьама, со лахара а хоьтуьйтуш лелаш хилча, къа латийна хуьлий те аса[+]? 8Шуна гӀуллакх дархьама, кхечу динан тобанашкара лечкъош верг санна хуьлура со, цаьргара ахча схьа а оьцуш. 9[+]Шу долчохь тхо долуш, цхьацца хӀуманна тӀехь тхаьшна эшам хуьллушехь, шуна цхьанна а бала ца бора оха тхайх. ХӀунда аьлча суна оьшуш дерг Македонера баьхкинчу динан вежарша кхочушдора. Массо а хӀуманна тӀехь шуна сайх бала ца бан гӀиртира со, хӀинца чул тӀаьхьа гӀертар а ву[+]. 10Дала леррина Къобалвинчун бакъдерг билггал сайна чохь хиларца аса чӀагӀо йо, Аса дозалла дар Ахай-махкахь цхьаммо а соьгара дӀадоккхур дац аьлла[+]. 11ХӀун бахьана ду те цуьнан? Дуй те иза, суна шу ца деза бохург? Далла хаьа, суна шу мел деза!

12Амма хӀинццалц леллачу тайпана кхидӀа а лелар ву со, оцу вукху «векалийн», шаьш тхох тера векалш ду аьлла, дозалла дан йиш ца хилийта. 13ХӀунда аьлча уьш харцвекалш а, мекара гӀуллакхдийраш а бу. Цара шаьш Дала леррина Къобалвинчун векалш ду моттуьйту[+]. 14Иза инзарвала хӀума дац, хӀунда аьлча иблисо ша а моттуьйту ша серлонан малик ду[+]. 15Цундела доккха хӀума а дац, нагахь цуьнан гӀуллакх деш тӀаьхьахӀиттинчара шаьш Делан лаамна гӀуллакхаш до моттийтича а. Амма церан чаккхе церан гӀуллакхашка хьаьжжина хир ю[+].


Векал волчу ПахӀала хьегна баланаш

16Аса юха а боху: цхьанна а со сонта ву ма мотталаш. Ткъа шайна со иштта хеташ велахь а, со сонтаниг санна тӀеэцийша, сан жимма а сайх дозалла дан йиш хилийта[+]. 17Айса дуьйцург Везачу Элаца волуш санна ца дуьйцу аса, ткъа шен къамелах тешна Ӏаш волчу сонтачо санна дуьйцу. 18Кху дуьнен чуьра болчара санна, дукхахболчара дозалла деш хилча, аса а дийр ду дозалла[+]. 19ХӀунда аьлча аша, кхетам болуш долчу адамаша, дог дарца садетта оцу сонтачарна[+]. 20Аша са ма туху, шайх леш дича а, шайна бала бича а, шайга харж яйтича а, шайна кураллаш йича а, шайн юьхь тӀе йиттича а[+]. 21Сайн эхьана эр ду аса, цу тайпана долу гӀуллакхаш лело тхан ницкъ ца кхочура.

Нагахь цхьана хӀуманна тӀехь цхьаъ дозалла дан ваьхьаш велахь – аса сонтачо санна боху – со а ваьхьар ву дозалла дан. 22Уьш Ӏебархой буй? Со а ву. Уьш исраилхой буй? Со а ву. Уьш ИбрахӀиман хӀух буй? Со а ву[+]. 23[+]Уьш Дала леррина Къобалвинчунна гӀуллакх дийраш буй? Аса хьераваьллачо санна дуьйцу, амма со царал а сов Дала леррина Къобалвинчунна гӀуллакх дийриг ву. Цара чул а дукха къахьоьгура аса. Царал а дукха набахти чохь воллура. Царна чул а дукха шодмаш еттара суна. Уьш хуьлучул а дукхазза а Ӏожаллин кхерамехь хуьлура со[+]. 24[+]ЯхӀудхоша пхоьазза шед йиттина суна, хӀоразза а ткъе ткъайоьсназза а тухуш. 25[+]Кхузза гӀожмаш йиттина суна. Цкъа тӀе тӀулгаш кхиссина суна. Со тӀехь а волуш, хӀордкема кхузза дуьйхира, аса цхьа дей-буьйсий хӀорда чохь а даьккхира[+]. 26[+]Мосуьйттазза араваьлла леларг хилла а лелла со. ТӀедевллачу хишкахьара кхерамаш а хилла суна. Талорхошкахьара кхерамаш а хилла суна. Сайн тайпанах болчу нахехьара а кхерамаш хилла. Кхечу къаьмнашкарчу нахехьара кхерамаш беана. ГӀалахь а, яьссачу аренгахь а, хӀорда тӀехь а кхерам болуш лелла со. Динан харцвежаршкахьара кхерамаш лайна аса[+]. 27Иштта къахьоьгуш а, болх беш а хилла со. Дукхазза а наб йоцуш а, меца волуш а, хьогах волуш а, кхача боцуш а, шело ловш а, тӀеюха бедар йоцуш а хан яьккхина аса[+]. 28Кхузахь хьахийна хӀуманаш доцург, ерриге а динан тобанийн баланийн Ӏаткъам кхочу суна. 29Мила ву гӀело хьоьгуш, аса а шеца гӀело хьоьгуш воцург? Мила ву галвалийтина, со кийрахь шех вогуш а воцуш[+]?

30Айса дозалла дан дезахь, сайн гӀорасиза хиларх дозалла дийр ду аса. 31Гуттара а декъала волу Веза Эла волчу Ӏийсан Да волчу вайн Далла хаьа, со харц луьйш воцийла. 32[+]Со Дамасакхехь волчу хенахь, ХӀарти-паччахьан мехкадас Дамасакх-гӀалин Ӏуналла дора, со схьалаца дагахь. Ткъа со корехула тускар чохь пенаца охьаваийтира. Иштта кӀелхьарвелира со цуьнан карара[+].

#### 12


Дала ПахӀална хӀиттийна суьрташ а, дӀаделладаларш а

1КхидӀа дозалла дан деза сан, цунах бала цхьа а тайпана пайда бацахь а. Везачу Эло сайна хьалха хӀиттийначу суьртех а, дӀадиллинчу хӀуманех а лаьцна дуьйцур ду аса[+]. 2Суна Дала леррина Къобалвинчуьнца волу цхьа стаг вевза. Дейтта шо хьалха, (дегӀаца я синца ваьккхина ца хаьа суна, иза Далла бен хуур дац) и стаг кхоалгӀачу стигала хьалаваьккхина хилла. 3И стаг, (дегӀаца я синца делахь а, суна иза ца хаьа, цхьана Далла бен) 4ялсамане кхачийна. Цигахь цхьаьнгге а алалур доцу дешнаш хезна цунна. И дешнаш цхьаммо а ала мегар дац. 5Ишттачу стагах дозалла дойла ю сан. Ткъа сайх дозалла дойла яц сан, сайн гӀорасизаллех доцург. 6Нагахь сайна дозалла дан лиъча а, со сонта хир вац, аса бакъдерг дуьйцу дела. Амма айса сайх дозаллаш дарх юхауьйзу аса со, шух цхьанна соьгара гиначул а, соьгара хезначул а совдерг ца хетадалийтархьама.

7Делера долу даккхий дӀаделладаларш бахьана долуш со кура ца валийта, сан дегӀах цхьа кӀохцал дахийтинера: со хьийзорхьама, иблисан геланча ваийтинера![+] 8Везачу Эле кхузза дехнера аса, и кӀохцал сох дӀакъастаде аьлла. 9Ткъа Везачу Эло соьга элира: «Тоьар ду хьуна Соьгара долу дика, хӀунда аьлча Сан ницкъ хьан гӀорасизаллехула кхоччуш гучубоккху». Суна чохь Дала леррина Къобалвинчун ницкъ хилийтархьама, сайн гӀорасизаллех долу дозаллаш совдохур ду аса[+]. 10Дала леррина Къобалвинчун дуьхьа иза хиларна, со реза ву сайн гӀорасизаллина а, со дола хетарна а, халонашна а, суна тӀаьхьабовларна а, цатемашна а, хӀунда аьлча со гӀорасиза волччу хенахь сан ницкъ а хуьлу[+].


ПахӀала коринтхойн гӀайгӀа бар

11Сайх сонтаниг вира аса, амма иза аша дайтира соьга. Сох дозаллаш аша дан дезара, хӀунда аьлча со хӀумма а воцург велахь а, оцу шун «лакхарчу векалел» со цхьана а хӀуманна тӀехь а оьшуш вац[+]. 12Шуна юкъахь а хуьлуш, мел долчу собарца со векал хиларан тоьшалла дора ас: аса тамашийна гӀуллакхаш а, инзаре хӀуманаш а, нуьцкъала гӀуллакхаш а дора[+]. 13Шуна сайх бала ца бар доцург, кхечу динан тобанашца чул шуьца хӀун вон хилира со? Оцу бехкана къинтӀерадовлалаш суна[+].

14ХӀинца кхозлагӀа а шу долчу ван кийча ву со. Аса бала бийр бац шуна сайх. Шуьгара хӀумма а ца доьху аса, ткъа шу лоьху. Бераш дац шайн дена-нанна бахам бан дезаш, амма дас-нанас шайн берашна бан беза иза[+]. 15Лаа а лууш, сайн мел болу бахам а, ур-атталла со-со а дӀалур вара ас шун дуьхьа. Шуьга болу сан безам сов а болуш, соьга болу шун безам лагӀлур буй те[+]?

16Шу реза хир ду аьлла хета суна, шуьгара хӀума сайна схьа ца эцна ас. Амма цхьаболчара боху, аса иза сайн мекарлонашца а, хӀилланашца а шуьгара схьаяьккхина[+]. 17ТӀаккха шу долчу веанчу цхьанненгахула а сайна пайда ийцирий те аса шуьгара яьккхинчух? 18Аса Тите шу долчу вахар дийхира, цуьнца цхьаьна динан вежарех цхьаъ вохуьйтуш. Шуьгара хӀумма а схьаийцирий цо? Дийриг цхьана синехула деш дацара оха, цхьана новкъахула лелаш дацара тхо[+]?

19Тхо шайна хьалха бехказадуьйлу-м ца моьтту те шуна хӀинца а? ХӀан-хӀа! Дала леррина Къобалвинчуьнца а долуш, оха Далла хьалха боху шуьга. Ткъа и дерриге а, хьоменаш, шу синца чӀагӀдархьама деш ду[+]. 20Кхоьру со, шу долчу веача, сайна луур доцучу тайпана шу хилла карорна. Иштта со кхоьру, со хила луур доцучу кепехь шуна со караварх. Кхоьру со, шуна юкъахь ишттаниг карадарна: девнаш дийлар, хьагӀ хилар, дералла, шена пайда лехар, мотт беттар, харцдерг кхоллар, кураллаш хилар, низам цахилар. 21Со кхоьру, шу долчу юхавеача, сан Дала шуна хьалха со лахара хетийтарх. Хьалха къинош а летийна, ткъа хӀинца а сийсаза леларх а, хьарамлонаш лелаярх а, меттаза леларх а дӀа ца бирзина болчу дукхахболчарна тӀехь сайн велха дезарх кхоьру со[+].

#### 13


Хьехамашший, маршаллашший

1[+]Со кхозлагӀа а вогӀу шу долчу. Делан Йозанаша боху: «ХӀорра а бехкевар шина я кхаа тоьшалла дечеран багахула бен чӀагӀдийр дац»[+]. 2Со шозлагӀа веанчу хенахь, аса дӀахьедар динера къинош летош болчаьрга а, кхиболчу массаьрга а, ткъа хӀинца, со шу долчу дӀавале, ас кхин цкъа а дӀахоуьйту цаьрга: со юха дӀавеача, цхьаннах а къинхетам бийр бац аса. 3Соьгахула бохуш верг Дала леррина Къобалвинарг хиларан тоьшалла лоьху те аша? Шуьца ларош волу Иза гӀорасиза вац. Мелхо а, Цо Шен ницкъ шуна юкъахь гойту. 4ХӀунда аьлча Иза гӀорасизниг санна жӀарах дӀатоьхнехь а, амма Делан ницкъаца дийна ву. Иштта тхо а ду, Цуьнца долуш гӀорасиза делахь а, амма шун дуьхьа тхо Делан ницкъаца дехар ду Цуьнца цхьаьна[+].

5Баккъалла а тешарехула шаьш дехаш дуй те аьлла, шаьш-шайн зелаш. Шаьш-шайн талла. Я шуна ца хаьа те, Дала леррина Къобалвина Ӏийса шуьца вуйла? Я зерах чекх ца девлла те шу? 6Зерах чекх ца довлалуш тхо ца диснийла шуна хуур ду аьлла, со тешна ву. 7Оха Деле доӀанаш до, шуьга цхьана а тайпана зулам ца дайтар доьхуш. Иза оха ца доьху, тхаьш зерах чекхдевлла хилар гайтархьама, амма тхо зерах чекх ца девлла шуна моьттушехь, шуьга дика дайтархьама доьху. 8ХӀунда аьлча билггал бакъдолчунна дуьхьалдовла ницкъ бац тхан, амма цунна гӀоле хӀума дан ницкъ болуш ду. 9Тхо гӀорасиза долчу хенахь, шу ницкъ болуш хиларна даккхийдеш ду тхо. Оха Деле доӀанаш до, шун кхоччуш кхиар хилар доьхуш[+]. 10Со шу долчу вале, яздо аса шуьга, шу долчу веача, Везачу Эло сайна хӀаллакдан а доцуш, синца чӀагӀдарна деллачу олаллица со шуьца тӀех буьрса ца хилийтархьама[+].

11Чекхволуш, динан вежарий, маршалла ло ас шуьга! Кхоччуш хила гӀерталаш, сан кхайкхамашка ладогӀалаш, шайн ойланашца цхьаалла йолуш хилалаш, машарца Ӏелаш. ТӀаккха безаман а, машаран а волу Дела шуьца хир ву[+].

12Доггах[*] вовшашка маршаллаш хатта.

Делан долахь болчу массара а маршаллаш доуьйту шуьга[+].

13Веза Эла волчу, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан дика а, Делан безам а, Делан Синан тӀекаре а хуьлийла шуьца массаьрца а.

### Галатахошка

#### Галатахошка

Галатахошка


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]


Векало ПахӀала


галатахошка


яздина кехат


Дешхьалхе

Ӏийсан болу хаза кхаъ кхайкхо болийча, жуьгтий боцурш, кхечу къаьмнех болу нах а и тӀеэца хӀиттира. ТӀаккха хаттар кхолладелира: товрат-хьехамаша бохург дан дезий стага, Ӏийсах билггала тешаш верг хилархьама? ПахӀала гойту иза оьшуш ца хилар. Дала леррина Къобалвинчуьнца долчу дахаран бух а хилла дӀахӀоьттинарг тешар ду. Тешарехула массо а Далла хьалха бакъ ву. Рим-мехкан цхьа дакъа долчу Галатехь Ӏийсах тешачийн тобанашкахь бара ПахӀална дуьхьал болу нах. Цара дӀакхайкхийра, Ӏийсах тешаш болчара товрат-хьехамаш а лара беза Далла хьалха бакъхилархьама.

Харцхьехамо лебина нах бакъдолчу тешарна а, билггала долчунна а тӀеберзорхьама яздина ду ПахӀалан галатахошка долу кехат. Цо боху, ша векал хилар Делера ду, адамийн муьлххачу а Ӏедалера дац, леррина кхечу къаьмнийн нахана юкъахь кхайкхам бан дезаш ву иза. Цул тӀаьхьа цо тӀечӀагӀдо адамаш тешарехула бен Далла хьалха бакъ ца хилар. Тептаран чулацамехь ПахӀала гойту Ӏийсах тешачеран дахаран хьал Дала леррина Къобалвинчух долчу тешарх схьаболучу безамца доьзна хилар.

#### 1


ПахӀала маршалла доуьйту

1ХӀара кехат яздо шуьга аса, векал волчу ПахӀала. Цхьанна а тобано я цхьанна а адамехула къобалвина вац со. Векал а вина, со дӀахьажийнарш бу Дала къобалвина волу Ӏийса а, Иза веллачуьра денвина волу вайн Да волу Дела а[+]. 2Аса а, соьца болчу массо а динан вежарша а маршалла доуьйту шуьга, Галата-махкарчу Ӏийсах тешначу нехан тобанашка[+]. 3Вайн Да волчу Делера а, вайн Веза Эла волчу Дала леррина къобалвинчу Ӏийсагара а долу дика а, машар а хуьлда шуна. 4Вайн къинош бахьана долуш Ша дӀавелла Цо, вайн Да волчу Делан лаамца кху зуламечу заманах вай кӀелхьардахархьама[+]. 5Сийлалла хуьлийла Цуьнан массо а заманахь. Амин.


Хаза кхаъ цхьаъ бен бац

6Со цецвуьйлу шух! Дала леррина Къобалвинчун маьхза долу дика бахьана долуш Дала шу Шена тӀе ма озийна! Ткъа шу, иштта сиха Цуьнгахьара дӀа а дирзина, кхечу хьехамна тӀаьхьахӀитта дохку[+]. 7Ткъа иза-м кхин тайпа хаза кхаъ бац, амма цхьаболу нах бу шун дегнаш чу шеко а тосуш, шуна Дала леррина Къобалвинчо беана хаза кхаъ харцахьабаккха лууш[+].

8Ткъа оха шуна беанчу хазачу кхоана метта я оха а, я стигаларчу малико а кхин кхаъ бахьахь, Делан неӀалт хуьлийла царна[+]. 9Айса хьалха ма-аллара, хӀинца юха а боху ас: нагахь аша тӀеэцна болчу кхоана дуьхьал цхьаммо кхин кхаъ беанехь, Делан неӀалт хуьлийла цунна тӀехь.

10Ткъа хӀинца нахана хьалха диканиг хилар лоьху те ас я Далла хьалха дика хилар лоьху те? Адамашна хьалха диканиг хилар лоьхий те ас? Нагахь аса адамашна хьалха со дика хетар хӀинца а лехахьара, Дала леррина Къобалвинчун гӀуллакх деш верг хир вацара со[+].


Муха хилира ПахӀалах векал?

11Аса дӀахоуьйту шуьга, динан вежарий, йижарий, ас шуна кхайкхийна хаза кхаъ адамашкара боцийла. 12ХӀунда аьлча аса и хаза кхаъ адамашкара тӀеэцна а бацара, амма Дала леррина къобалвинчу Ӏийсас и кхаъ суна бовзийтина хилар бахьана долуш, ас и кхаъ тӀеийцира[+]. 13[+]Шуна хезна-кх сох лаьцна, хьалха бакъволу жуьгти хилла леллачу хенахь со муха вара. Шуна хаьа, мел къиза тӀаьхьаваьллера со Ӏийсах тешначийн Делан долахь йолчу тобанашна, уьш хӀаллак а еш[+]. 14[+]Сайн тайпанара болчу жуьгтийн нийсархошна юкъахь, сайн дайша лелийна Ӏадаташ лардар тӀехь хьалхе йоккхуш стаг вара со[+]. 15[+]Со дуьненна тӀе а валале, со къастийначу Дала, Ша суна динчу диканца,[+] 16суна хьалха Шен КӀант дӀахӀоттийра, Цунах лаьцна болу хаза кхаъ, жуьгтий боцучу, кхечу къаьмнех болчарна а кхайкхорхьама. Со ца вахара цхьанна а адамах дагавала а, 17я Ярушалайм-гӀала а ца вахара со, сол хьалха векалш хилла болчарна тӀе. Амма со Ӏаьрби-махка а вахана, тӀаккха Дамасакх-гӀала юхавирзира[+]. 18[+]Цул тӀаьхьа, кхо шо даьлча, ШамӀа-Кипа вовзархьама Ярушалайм-гӀала вахара со. И волчохь аса пхийтта де даьккхира[+]. 19Ткъа кхечу векалех, Везачу Элан ваша Якъуб воцург, цхьа а ца гира суна[+]. 20Ас шуьга яздийриг бакъ хиларх Дела теш ву[+]. 21ТӀаккха Сири-махка а, Килик-махка а вахара со. 22Ткъа Дала леррина Къобалвинчух тешаш болчу жуьгташна со юьхь тӀера ца вевзара. 23Царна хезнера, наха олуш: «Хьалха вай хӀаллакдан тӀаьхьаваьлла волу стаг ша бухенца дӀадаккха гӀиртина долу дин хӀинца кхайкхош лелаш ву», – аьлла[+]. 24ТӀаккха суна тӀера цара Далла хастамаш бора.

#### 2


Вукху векалша ПахӀал тӀелоцу

1[+]Цул тӀаьхьа дейтта шо даьлча, со юха а Бар-Наабаца, сайца Тита а вуьгуш, Ярушалайме вахара[+]. 2Со вахара, Дала, цига со ваха веза аьлла, сайна схьадиллина дела. ТӀаккха айса кхечу къаьмнашна юкъахь кхайкхош болу хаза кхаъ цигахь болчу динан вежаршна а бовзийтира аса. Амма аса иза, массо а халкъана юкъахь доцуш, шун керла векалш болчуха лелачарна юкъахь дӀабовзийтира, айса хьалха дина а, хӀинца до а гӀуллакх эрна ца хилар хаархьама[+]. 3Ур-атталла соьца волу Тита а, грекахо воллушехь, сунтван ца дийзира[+]. 4Ткъа сунтварах лаьцна дийца дийзира тхан. ХӀунда аьлча цхьаболу харцвежарий къайлаха тхуна юкъабаьхкинера, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсаца хиларна тхан йолчу паргӀатоне а хьаьвсина, юха а тхох леш дархьама[+]. 5Оха цара бохург ца дира, хазачу кхоан тӀехь долу бакъдерг шуьца хилийтархьама. 6[+]Ярушалаймера тешаш болчу наха лоруш болчара а (уьш хьалха муьлш хиллехь а, суна-м бен а дац, хӀунда аьлча Далла хьалха массо а адам цхьаъ а ду) сан хьехамна хӀумма а тӀе ца туьйхира[+]. 7Цара мелхо а чӀагӀдира, хаза кхаъ кхечу къаьмнашна кхайкхор суна тӀедиллина хилар, иза жуьгташна хьехар Кипина тӀедилларе терра[+]. 8ХӀунда аьлча Кипех жуьгтийн халкъана векал Винчо, сох а вина кхечу къаьмнашна векал. 9Дала и Шен дика суна а деллий хиъча, Ӏийсах тешаш болчу наха шайн гӀортораш лоруш болчу Якъуба а, Кипас а, Яхьъяс а соьга а, Бар-Наабе а доттагӀаллин куьг кховдийра. Цара барт бира, уьш жуьгташна хаза кхаъ кхайкхош баха беза, ткъа тхо иза кхечу къаьмнашна кхайкхош даха деза аьлла[+]. 10Деккъа цхьа дехар дира цара: мисканаш дагахь латтабар. Изза дан со а чӀогӀа гӀертара[+].


ПахӀала Кипа бехкевар

11Ткъа Кипа Антиох-гӀала веанчу хенахь, иза суна юьхь-дуьхьал волуш, со дуьхьалвелира цунна, и бехке волу дела[+]. 12ХӀунда аьлча, Якъуб волчуьра цхьаболу нах схьабахкале, Кипас яа хӀума йоура кхечу къомах сунтбаза болчу нахаца цхьаьна. Ткъа Якъуб волчуьра и сунтбина болу нах баьхкича, царах ийзалуш, иза юьстахвуьйлура[+]. 13Цуьнца цхьаьна кхиболу жуьгтий а буьйлабелира моттаргӀанаш ян. Цундела ур-атталла Бар-Нааба а дӀакхийтира моттаргӀанаш лелочарех.

14Амма, уьш хазачу кхоан тӀера бакъдолчуьнца нийсса лелаш ца хилар сайна гича, массарна хьалха аса Кипе элира: «Нагахь хьо, жуьгти воллушехь, жуьгтий санна а ца лелаш, кхечу къаьмнех берш санна лелча, ахьа муха гӀертор бу уьш жуьгтийн Ӏадаташ тӀе[+]?

15Вайшиъ дуьнен чуволуш дуьйна а жуьгти ву. Шайна тӀехь къинош долчу къаьмнашна юкъа ца вогӀу вайшиъ. 16[+]Амма вайна хууш ду, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсах тешаро бен цхьа а адам Далла хьалха бакъ ца дойла. Товрат-хьехамаш кхочушбарца цхьа а Далла хьалха бакъвийр вац. Иштта вайшиъ Дала леррина къобалвинчу Ӏийсах тешнера, товрат-хьехамаш тӀера гӀуллакхаш кхочушдарца а доцуш, амма ваьш Дала леррина къобалвинчу Ӏийсах тешарца Далла хьалха бакъхилийтархьама. ХӀунда аьлча кху дуьненара цхьа а адам товрат-хьехамаш тӀера бакъахьара гӀуллакхаш кхочушдарца кӀелхьардер дац[+]. 17Нагахь, Дала леррина Къобалвинчуьнца хиларна, Далла хьалха ваьш бакъдар лоьххушехь вайшиъ а къинош летораш санна лелча, Дала леррина Къобалвинарг вуй те вайга къилахь долу гӀуллакхаш дойтуш верг? Дера вац! 18ХӀунда аьлча, цкъа хӀаллакдинарг юха меттахӀоттош хилча, аса товрат-хьехамашна дуьхьал а ваьлла, со зуламхо хилар гойту. 19Товрат-хьехамаша со хӀаллаквина, цундела со оцу хьехамашна гергахь велла ву, Делан дуьхьа ва̄хархьама. Со а, Дала леррина Къобалвинчуьнца жӀарах дӀатоьхча санна, велла[+]. 20Бакъдерг аьлча хӀинца вехаш верг со вац, ткъа Дала леррина Къобалвинарг соьгахула вехаш ву. Со дилха долуш вехаш хиларан бахьана ду, со веза а везна, Ша сан дуьхьа дӀавелла волчу Делан КӀантах тешаш со вехаш хилар[+]. 21Сайна Дала маьхза делла дика дӀа ца тотту ас. ХӀунда аьлча бакъвар товрат-хьехамо кхочушдеш делахьара, Дала леррина Къобалвинарг валар эрна хир дара!»

#### 3


Товрат-хьехам а, тешар а

1Ва сонта галатахой! Хьан тилийна те шу? Аса хаза кхаъ хьоьхучу хенахь Дала леррина Къобалвинарг жӀарах дӀатохаран сурт ма-хӀуттура шун бӀаьргашна дуьхьал! 2Цхьа хӀума хаа лаьа суна шуьгара: товрат-хьехамашна тӀера гӀуллакхаш кхочушдарна делла те шуна Делан Са, я хаза кхаъ а хезна, шу цунах тешарна делла те Иза[+]? 3Оццул сонта ду те шу, шаьш Делан Синца долийна дахар адаман шен ницкъах тешна чекхдаккхал? 4Аша мел хьегна баланаш эрна хилла те? Со тешна ву и дерриг а эрна хилла ца хиларх![+] 5Шен Са а, шуна юкъахь дина Ӏаламаташ а, аша товрат-хьехамашна тӀера гӀуллакхаш кхочушдарна луш ду шуна Дала, Цуьнгара болу хаза кхаъ а хезна, шу цунах тешарна а доцуш?![+]

6[+]Делан Йозанаш тӀехь ИбрахӀимах лаьцна аьлла ма ду: «Иза тийшира Делах, цундела Дала иза Шена хьалха бакъвина лерира»[+]. 7[+]Иштта хаалаш, билггала ИбрахӀиман тӀаьхьенах берш Делах тешарш бу. 8[+]Делан Йозанаша, хиндерг а дуьйцуш, кхечу къаьмнийн халкъаш а церан тешарехула Дала бакъдийриг хиларх лаьцна хаам бинера ИбрахӀиме: «Дуьнен чуьра массо а халкъаш а Дала хьоьгахула декъалдийр ду», – аьлла[+]. 9Цундела тешаш берш Делах тешаш хиллачу ИбрахӀимца а декъала хуьлу.

10[+]Ткъа товрат-хьехамашна тӀера бакъахьара гӀуллакхаш кхочушдарца шаьш Далла хьалха бакъхила луурш неӀалтана кӀел бу. ХӀунда аьлча яздина ду: «Товрат-хьехамашна тӀехь яздина долу дерриге а даим а кхочушдеш воцучу хӀоранна а тӀехь неӀалт ду», – аьлла[+]. 11[+]Ткъа товрат-хьехамашна тӀера гӀуллакхаш кхочушдарца Далла хьалха цхьа а бакъвийр воцийла вайна хууш ду, хӀунда аьлча: «Делан лаамехь верг Цунах тешарца вехар ву»[+]. 12[+]Муса-пайхамаран товрат тӀехь долчу бакъахьарачу гӀуллакхийн цхьа а уьйр яц тешарца, цу тӀехь аьлла ду: «Товрат-хьехамаш кхочушбийриг цаьрца вехар ву»[+].

13[+]Мах а белла, Дала леррина Къобалвинчо кӀелхьардаьхна вай и товрат-хьехамаш кхочуш ца барна хуьлучу неӀалтах, и неӀалт Шена тӀе а лаьцна. ХӀунда аьлча Делан Йозанаш тӀехь яздина ду: «Диттах ирхъоьллинчу хӀоранна а тӀехь неӀалт ду», – аьлла[+]. 14И дерриг а кхочушхилла, Дала ИбрахӀиме лур ду аьлла долу декъалалла, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсагахула кхечу къаьмнашна а далийтархьама а, вайн Шех тешар бахьана долуш, вайна чӀагӀо еш, Ша лур ду аьлла Делан Са вайна далархьама а[+].


Товрат хьехам а, Дала дина весет а

15Динан вежарий, йижарий, аса вайн дахарехь долу цхьа масала далор ду шуна. Ур-атталла адамаша шайна юкъахь чӀагӀбина болчу бартана цхьаммо а йиш яц хӀумма а цунна я тӀетоха, я иза бохо а. 16[+]Ткъа Дала, чӀагӀо еш, элира Ша ИбрахӀимна а, цуьнан тӀаьхьенах волчунна а лун дерг. Дацара и аьлла: «тӀаьхьенах болчарна» бохург дуккханех лаьцна долуш санна, амма цхьаннах лаьцна долуш санна аьллера, «хьан тӀаьхьенах волчунна» аьлла. Иза ву Дала леррина Къобалвинарг[+]. 17[+]Ас бохург хӀара ду: диъ бӀе ткъе итт шо даьлча а, Дала беллачу товрат-хьехамаша Дала Ша кхул хьалха бина болу барт бохо йиш яц. Цундела Ша лур ду аьлла йина чӀагӀо дӀа а ца яьккхира Дала[+]. 18[+]Нагахь Дала Ша лур ду аьлларг товрат-хьехамаш кхочушбарна луш делахьара, иза Ша чӀагӀо ярна луш хир дацара. Ткъа ИбрахӀимна Дала Ша лур ду аьлларг, Шен дикалле хьаьжжина, чӀагӀо ярна делла[+].

19ТӀаккха стенна оьшу те товрат-хьехамаш? Уьш тӀетоьхна бара адамашна шаьш летош долу къинош гайтархьама. Иза хир дара ИбрахӀиман тӀаьхьенах верг ваийтталц. Ткъа цу тӀаьхьенах волчунна Дала чӀагӀо йинера, Ша декъалалла лур ду аьлла. Товрат-хьехамаш адамашна юкъа маликашкахула баийтина юкъарло лелошволчун гӀоьнца[+]. 20Ша цхьаъ волчунна юкъарло лелошверг ца оьшу. Ткъа Дела цхьаъ ву![+]


Товрат-хьехамийн Ӏалашо

21ТӀаккха товрат-хьехамаша Дала йинчу чӀагӀонашна дуьхьало йой те? Йойла а дац! ХӀунда аьлча, нагахь адамашна деллачу товрато Дела волчохь хедар доцу дахар луш делахьара, къинойх бехказадовлар товрат-хьехамаш ма-бохху кхочушбарца доьзна хир дара. 22Амма Делан Йозанаша боху массо адамаш къинойн олаллехь ду. Делан Йозанийн Ӏалашо яра Дала чӀагӀо еш лур ду аьлларг Ӏийсах тешачарна дала, церан тешар бахьана долуш[+]. 23Ткъа и тешаран зама тӀекхачале, вай оцу товрат-хьехамийн олаллехь дара, Далла хила лиъна долу и тешар довзийтталц. 24Иштта Дала леррина Къобалвинарг схьаваллалц, вайна тӀе хӀоттийна волу тӀехьожург санна, дара товрат, тӀаккха Цунах тешар бахьана долуш Далла хьалха вай бакъдархьама[+]. 25Ткъа хӀинца, и тешар деана дӀахӀоьттинчу хенахь дуьйна, вай товрат-хьехамийн олаллехь дац кхин.


Леш а доцуш, кӀентий ду вай

26Дала леррина къобалвинчу Ӏийсах тешарца шу массо а Делан кӀентий ду[+]. 27ХӀинца Дала леррина Къобалвинчун дола а довлуш, шаьш хих чекхдахийтина дела, Ӏийсан бедарш тӀеюьйхича санна, Цуьнан васт схьаэцна аша[+]. 28Бац шуна юкъахь я жуьгтий а, я кхечу къомах долу адамаш а, я лай а вац, я паргӀатниг а вац, я божарий а, я зударий а дац шу – шу массо а Дала леррина Къобалвинчуьнца цхьаьна цхьаъ ду[+]. 29[+]Нагахь шу Дала леррина Къобалвинчун делахь, тӀаккха шу ИбрахӀиман тӀаьхьенах ду. Цундела шуна а кхочур ду, Дала, чӀагӀо еш, лур ду аьлларг[+].

#### 4

1Амма аса боху шуьга: тӀаьхьенах дакъа кхочун долу кӀант пхийттара валале йолчу хенахь, ша массо а хьолан да воллушехь, цхьана а хӀуманна тӀехь лех къаста ца ло. 2Цу берана тӀехь олалла а деш, цуьнан дола а деш, тӀехьожуш хӀоттийна ялхо хуьлу, цуьнан дас билгалъяьккхина хан тӀекхаччалц. 3Иштта вай а дара, ваьш бераш долчу хенахь, кху дуьненах долчу парзийн а, Ӏадатийн а долахь. 4Ша билгалъяьккхина зама тӀекхаьчча, Дала ваийтира зудчо дуьнен тӀе ваьккхина волу Шен КӀант. Иза а вара товрат-хьехамийн долахь,[+] 5[+]цу хьехамийн долахь берш паргӀат а баьхна, вайх а Делан бераш дархьама[+].

6Ткъа хӀинца шу Делан бераш хилар гойтуш, Дала Шен КӀентан Са даийтина шун дегнаш чу, массо а Ӏийсах тешаш болчеран санна. Цу Сино Деле кхойкху: «Дада, Сан Да!» – бохуш. 7Цундела хьо хӀинца, лай а воцуш, Делан кӀант ву. Ткъа хьох, кӀант хилча, хьо Делехула Цуьнан тӀаьхьенах а ву.


ПахӀал галатахой бахьанехь гӀайгӀане ву

8ХӀетахь, Дела шайна ца вевза дела, шу баккъалла а деланаш боцучеран долахь дара[+]. 9Ткъа хӀинца, шайна Дела вевзича, цул сов Далла шу а девзича, юха а цхьа а ницкъ боцучу, ледарчу парзашна а, Ӏадаташна а тӀе а дирзина, юха а церан леш хила лаьа те шуна[+]? 10Цхьацца денош а, беттанаш а, заманаш а, шераш а лардо аша![+] 11Кхоьру со, аса шуьца мел хьегна къа эрна хиларна[+].

12Хилийша, вежарий, со санна! ХӀунда аьлча со а ма хилира, шу санна. Аша хьалха-м цкъа а цхьа а вониг ма ца дира суна. 13-14Шуна хаьа, со дуьххьара шуна хаза кхаъ кхайкхош веана волуш, со сайн дегӀаца цамгар йолуш варий. Сох дог дала меттиг яьлла йоллушехь, шу ца даьшна дӀа ца дирзира сох, амма аша со, Делан малик я Дала леррина къобалвина Ӏийса волуш санна, тӀеийцира[+][+]. 15Ткъа хӀинца стенга дахана шун хазахетар? Со тешна ву, хӀетахь, шайн йиш хиллехь, шайн бӀаьргаш схьа а даьхна, уьш суна дала а шу кийча хилла хиларх. 16Ткъа хӀинца, аса шуьга бакъдерг дийцича, сох шун мостагӀа хилла?

17Суна хаьа и шаьш хаза кхаъ бахьа болчуха̄ леларш шуна верасалла дан гӀертий. Уьш шу шайгахьа даха лууш бу. Амма цара шу дикане далор дац. Царна, шу тхох дӀа а къастийна, шун озабезам шайгахьа хила лаьа. 18Гуттар а озабезамехь хилар дика ду, со шуьца волччу хенахь бен хилла а ца Ӏаш. 19Сан бераш! Бер дуьненна чу долуш ненан хуьлу лазарш санна, сан юха а хуьлу-кх и лазам шу бахьанехь. Иза иштта хир а ду, Дала леррина Къобалвинчун вастехь шу хиллалц. 20Лаьар-кха суна, хӀинца шу долччохь а волуш, кхечу озаца шуьца дийца, хӀунда аьлча со инзар а вуьйлу шух, со кхеташ а вац-кх шух.


Кхин сурт хӀоттор: ХӀажар а, Сарат а

21Алийша соьга, товрат-хьехамийн долахь хила лууш дерш, аша ла ца дугӀу те цу тӀехь долчуьнга? 22[+]Цу тӀехь яздина ма-ду, ИбрахӀиман ши кӀант хилла аьлла. Цхьаъ гӀарбаш йолчу ХӀажара винарг ву, важа паргӀат йолчу ИбрахӀиман зудчо винарг ву[+]. 23ГӀарбаш йолчо винарг массо бераш ма-хиллара вина ву. Ткъа ша паргӀат йолчо винарг Дала чӀагӀо еш аьллачуьнца вина ву[+]. 24Иза шен кхин маьӀна долуш дустар ду. И ши зуда Дала бина ши барт санна хуьлу. Цхьаъ Синай олучу лам тӀехь бина барт бу. Цу бартаца леш беш хиларна, иза лай вина йолу ХӀажар санна хуьлу[+]. 25Ткъа Ӏаьрби-махкахь болу Синай-лам «ХӀажарца» боьзна бу. Иза хӀинца а лаьттахь йолуш йолу Ярушалайм санна лору. ХӀунда аьлча Ярушалайм а, Цуьнан бераш санна лоруш болу бахархой а лоллехь бу. 26Ткъа вайн нана санна лоруш йолу стигалшкара Ярушалайм паргӀат ю[+]. 27[+]Яздина ма-ду:

«Хазахета хьайна, бер ца хуьлуш ерг,
цкъа а бер хилла а йоцург!
Хазахетарца йоккхае, бер хуьлуш лазарша ца хьийзийнарг,
хӀунда аьлча йитинчун бераш сов ду,
майра волуш йолчун чул»[+].

28Ткъа шу, динан вежарий, Исхьакх а санна, Делан чӀагӀонца хилла бераш ду[+]. 29[+]ХӀетахь стеган лаамца дуьнен чу ваьллачо Делан Са бахьана долуш ваьлларг эккхош хилла. Иза хӀинца а ду иштта[+]. 30[+]Ткъа хӀун боху Делан Йозанаша? «Эккхае и гӀарбаш а, цуьнан кӀант а, хӀунда аьлча гӀарбашо винчу кӀанта паргӀат йолчо винчу кӀантаца тӀаьхьадисинарг доькъур дац»[+]. 31Цундела, динан вежарий, вай гӀарбашан бераш а доцуш, паргӀат йолчун бераш ду.

#### 5


ПаргӀато ларъяр

1Дала леррина Къобалвинчо вай паргӀатонехь дахийтархьама елира вайна паргӀато. Цундела чӀагӀлой Ӏе шайн паргӀатонехь, шаьш цхьаьнгге а юха а лолла ца лацийта[+].

2Аса, ПахӀала, боху шуьга: нагахь аша шаьш сунтдайтахь а, Дала леррина Къобалвинчуьнгахьара цхьа а пайда хир бац шуна[+]. 3Аса кхин а цхьа тоьшалла до хӀора ша сунтвойтуш волчуьнга, цо товрат-хьехамаш тӀера дерриге а гӀуллакхаш кхочушдан деза аьлла[+]. 4И хьехамаш кхочушбарца Далла хьалха бакъдар ду моьттуш долу шу, Дала леррина Къобалвинчух дӀа а къаьстина, Дала луш долчу диканах девлла[+]. 5Ткъа тхо сатуьйсуш ду тхешан тешарехула Далла хьалха тхаьш бакъдаре. Тхо цунах тешна а ду, Цуьнан Сино тхайна чохь дийриг бахьана долуш[+]. 6ХӀунда аьлча Дала леррина къобалвинчу Ӏийсаца тхо хӀинца цхьаъ хиларна, цхьа а маьӀна дац я сунтваран а, я сунт ца варан а. Далла хьалха маьӀна долу хӀума цхьаъ ду: безаман гӀуллакхаш хуьлуьйту тешар хилар[+].

7Шу хаза догӀуш дара. Ткъа хьан йира те шуна бакъдолчунна тӀаьхьахӀитта новкъарло[+]? 8Шу бакъдолчунна тӀера дӀадохуш болу кхетам шуьга Шена тӀекхойкхучу Делера бац. 9[+]«КӀеззигчу муьстачу бедо берриг а бод совсабо»[+]. 10Далла хьалха со тешна ву аша шайн кхетам хуьйцург ца хиларх, ткъа шун дегнаш чу шеко тосуш волчунна кхел хир ю, милла а иза велахь а[+].

11Ткъа, динан вежарий, нагахь аса хӀинца а сунтварах лаьцна кхайкхамаш беш белахьара, со хьийзо тӀаьхьабевр барий суна? Иза иштта делахьара, сан жӀарах лаьцна болчу хьехамаша цхьанна а вас йийр яцара![+] 12Шу гӀалатдохуш берш, шаьш сунтбина а ца Ӏаш, баьӀна а хилахьара!


Делан Синца дахар

13Ткъа шу, динан вежарий, Дала паргӀатоне кхайкхина ду. Амма ма битийша меттиг и паргӀато зуламна хилийта, шайн хьарам лаамаш кхочушбарца. Дейша гӀуллакхаш вовшашка безам болуш[+]. 14[+]ХӀунда аьлча товрат-хьехамийн дуьззина долу маьӀна хӀокху дешнаш чохь ду: «Хьайн уллораниг хьо санна веза»[+]. 15Амма, нагахь аша вовшашца къийсамаш а беш, шу вовшийн даа дуьйлалахь, хьовсалаш, баккъалла а шаьш а хӀаллак ца хилийта!

16Цундела боху ас шуьга, Делан Сино шаьш лела ма-дарра лела, тӀаккха шайн хьарам лаамаш кхочушбийр бац аша[+]. 17[+]Вайн хьарам лаамашна гуттара а лаьа Делан Синан лаамана дуьхьал дерг дан. Уьш гуттара а вовшашна дуьхьал хуьлу, шуьга шайна луург ца дайтархьама[+]. 18Ткъа Делан Сино шу лелош делахь, шу товрат-хьехамийн долахь дац[+].

19Вайн хьарам лаамаш вайна бевзаш бу. Уьш бу: нахаца лелар, боьха лаамаш хилар, къилахь долу хӀума дар,[+] 20цӀушна корта беттар, бозбунчалла леладар, мостагӀалла хилар, девнаш дахар, эмгаралла лелор, оьгӀазъэхар, дагазаллаш хилар, барт ца хилар, декъадалар,[+] 21цабезам хилар, малар тӀехдаккхар, лар тӀера валар, иштта кхидолу а ца оьшу хӀуманаш дар. Цунах лаьцна, айса хьалха а ма-аллара, хӀинца а боху аса шуьга, и гӀуллакхаш деш берш Делан Олалле кхочур бац[+].

22Ткъа Делан Сино кхуллуш дерг хӀара ду: безам, хазахетар, деган машар, доккха собар, вовшашца безамехь хилар, дикалла, тешаме хилар,[+] 23эсала хилар, чуьра ца валар. Ишттачу леларна дуьхьал цхьана а бакъонаша а вониг дойла дац[+]. 24Амма шаьш Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан болчара шайн хьарам лаамаш, шайн боьхачу ойланашца, жӀарах дӀатоьхна[+].

25Вайн дахар Делан Синца хилча, тӀаккха Делан Сино ма-бохху лела вай. 26Ца дер вай дозаллаш. Ца хир вай вовшашна оьгӀазъоьхуш а, вовшашка хьагӀ йолуш а[+].

#### 6

1Динан вежарий! Нагахь шух цхьаъ ларамаза къино лаьцнехь, аша, Делан Сино лелош долчара, шайн эсалчу амалца нисве иштаниг, амма, хьовсалаш, шаьш къиношка ца зейта[+]. 2Дала леррина Къобалвинчо тӀедиллинарг кхочушдархьама, дахаран мохь базбелча, вовшашна гӀо де[+]. 3Нагахь цхьаннан, ша баккъалла а волчул, ша-шех лакхара ойла елахь, цо ша-шен Ӏехаво[+]. 4ХӀораммо а дечу гӀуллакхашца ша-шен зе, тӀаккха цуьнан дозалла дан а йиш хир ю, ша кхечаьрца а ца вустуш. 5ХӀора адамна а Дала шен-шен дахаран мохь белла[+]. 6Ткъа Делан дош тӀеоьцуш волчо шен долуш дерг кховдаде и дош хьоьхуш волчуьнга[+].

7Шу Ӏеха ма лолаш! Дела-м Ӏехалур вац, хӀунда аьлча адамо ша дӀадийнарг хьокхур а ду[+]. 8Шен хьарам лаам кхочушбеш, къилахь долу хӀу тосучо хӀаллакьхиларан ялта хьокхур ду. Ткъа Делан Синан лаам кхочушбеш хӀу тосучо, Делан Сино луш долчу, хедар доцучу дахаран ялта хьокхур ду[+]. 9Дика дан кӀад ма лолаш. Нагахь вай дика дан мало ца яхь, тӀейогӀур ю и хан, ваьш динчу гӀуллакхийн кхиамаш вайна карош[+]. 10Вайн дан таро йолччуьра, дер вай вежаршна дика, къаьсттина вешан динан вежаршна[+].


ЖамӀ дар

11Гой шуна мел даккхийчу элпашца яздо ас шуьга сайн куьйгаца?![+] 12Шу сунтдан тӀетеӀош берш шайх тамаш байта лууш бу. Царна ца лаьа Дала леррина Къобалвинарг жӀарах дӀатохар бахьана долуш шаьш хьийзадайта. 13Ткъа и сунтбинарш шаьш а бац шайн дахарехь товрат-хьехамаш кхочушбеш бехаш. Ткъа царна лаьа шу сунтдан, тӀаккха и бахьана долуш дозаллаш дархьама. 14Суна-м ца лаьа цхьана а хӀуманна тӀехь дозалла дан, вайн Везачу Элан, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан, жӀарах дӀатохаран тӀехь бен! И жӀара бахьана долуш хӀара дуьне суна дӀадаьллера, ткъа со а кху дуьненна дӀаваьллера[+]. 15Я сунтвар а, я сунт ца вар а хӀумма а доцу хӀума ду, хьох юхакхоьллинарг хилар воцург![+] 16И дешнаш кхочушдеш долчу массарна а, Делан долчу Исраилан халкъана а Делан къинхетам а, машар а хуьлийла[+].

17ТӀаьххьара а: цхьаммо а бала ма бойла суна, хӀунда аьлча Ӏийсан чевнаш аса сайн дегӀаца лелош ю.

18Вайн Везачу Эло, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсас, дина маьхза долу дика хуьлийла шун синошца, сан вежарий.

Амин.

### Эпасхошка

#### Эпасхошка

Эпасхошка


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]


Векало ПахӀала


эпасхошка


яздина кехат


Дешхьалхе

Векало ПахӀала эпасхошка яздина кехат Делан Ӏалашонах лаьцна ду: «...стигалахь а, лаьтта тӀехь а мел дерг цхьаьнатухур ду, Дала леррина Къобалвинарг коьртехь а волуш» (Эпасхошка 1:10). Иштта Делан долахь мел верг Дала леррина къобалвинчу Ӏийсаца цхьаъ хиларна, дуьнен чуьра массо а адамийн цхьаалла хила мега. Кехат тӀехь яздархочо адамашка кхойкху, Делан Ӏалашонан ишттачу маьӀне хьаьжжина, кху дуьнен тӀехь леларе.

Эпасхошка яздинчу кехатан хьалхарчу декъехь (1:3 – 3:21) цхьааллех лаьцна долу хӀара хӀума иштта дуьйцуш ду: Да волчу Дала Шен халкъ муха хаьржина хилла а, Цуьнан КӀант волчу, Цо леррина къобалвинчу Ӏийсагахула уьш шайн къинойх муха паргӀатбохуш бу а, Дала дина ваӀда Шен Синца муха чӀагӀдеш ду а. Кехатан шолгӀачу декъехь (4:1 – 6:20) яздархочо дешархошка кхайкхам бо, уьш муха лела беза дуьйцуш: цхьаьна а бехаш, Дала леррина Къобалвинчуьнца долу церан цхьаалла ма-дарра дика хила деза.

Тайп-тайпана кепаш ялайо яздархочо, Делан долахь болчеран Дала леррина Къобалвинчуьнца долу цхьаалла гайтархьама: массо а тешачийн тоба «дегӀах» тера ю, шена тӀехь Дала леррина Къобалвинарг «корта» санна а волуш, иза гӀишлонах тера ю, цуьнан са болу тӀулг Дала леррина Къобалвинарг а волуш. Иза зудчух тера ю, Дала леррина Къобалвинарг цуьнан майра а волуш. Ша леррина Къобалвинчуьнгахула Дала дина доккха дика дага а доуьйтуш, яздархочо кӀорга маьӀна долу дешнаш даладо. Массо а хӀума Дала леррина Къобалвинчун безаман а, сагӀин а, гечдаран а, дикаллин а, цӀеналлин а серлонгахь гуш ду.

#### 1

1[+]Делан лаамца Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан векал волчу ПахӀала яздо, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсана тешаме а болуш, Эпасехь бехачу Делан нахе.

2Вайн Да волчу Делера а, Веза Эла волчу Дала леррина къобалвинчу Ӏийсагара а долу дика а, синпаргӀато а хуьлда шуна.


Далла хастамаш бар

3Декъала хуьлда вайн Веза Эла волчу, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан Дела а, Да а. Цо Ӏийсаца декъалдина вай стигалшкахь массо а тайпана синан декъалдаршца[+]. 4Дуьне а кхоллале, вай Ӏийсагахула къастийна дара Цо, Шена хьалха вай цӀена а, деза а хилийтархьама. Шена вай деза дела,[+] 5хаьржина Дала, Ша леррина къобалвинчу Ӏийсагахула вайх Шен бераш дархьама. Иштта яра Цуьнан Ӏалашо, иштта бара Цуьнан лаам[+]. 6Цунна везаш волчу Цуьнан КӀантехула Цо вайна деллачу сийлахьчу диканна вай хастамаш бойла Цунна. 7[+]Ӏийсас, Шен цӀий Ӏанорца мах а белла, вай паргӀат а даьхна, вайн къиношна геч а дина. Ткъа иза Дала вайна шортта деллачу дикане хьаьжжина ду[+]. 8И дика тӀех дукха делла вайна Дала мел хуьлучу хьекъалаллица а, кхетамца а. 9Шен къайлаха йолу Ӏалашо йовзийтира вайна Дала, ткъа и Ӏалашо хьалххе дуьйна билгалъяьккхина а ю, Цо леррина Къобалвинчуьнца йоьзна а ю[+]. 10Ткъа Делан Ӏалашо иштта ю: хенаш кхочуш хиллачу хенахь Цо стигалахь а, лаьтта тӀехь а мел дерг цхьаьнатухур ду, Ша леррина Къобалвинарг коьртехь а волуш[+].

11Ша леррина Къобалвинчуьнгахула Дала вай Шен долахь хилийта хаьржира. Массо а хӀума Шен лаамца а, сацамца а кхочушдеш Волчо, Шен Ӏалашоне хьаьжжина, билгалдаьккхинера иза иштта. 12Дала леррина къобалвинчу Ӏийсага хьалха дуьйна сатуьйсуш долчу вайга Делан сийлалла даздайта дина дара иза.

13Шаьш кӀелхьардовларх лаьцна болу билггал бакъболу хаза кхаъ шайна хезча, шу а Дала леррина Къобалвинчуьнца цхьаьнатуьйхира. Цунах шу тешна дела, Дала шуна тӀе Шен мухӀар туьйхира, Ша лур ду аьлла долу Шен Деза Са даларца[+]. 14Шен долахь берш кхоччуш паргӀатбаххалц, Делан Са Дала вайна лур долчунна закъалтана делла ду. Дала иза Шен сийлалла вайга хастадайтархьама дина.


ПахӀалан доӀа

15И дерриге а бахьана долуш, Веза Эла волчу Ӏийсах шун долчу тешарх а, Делан долахь болчу массаьрга а шун болчу безамах а лаьцна сайна хезначхьана,[+] 16сайн доӀанашкахь, шу дага а лоьцуш, саццаза шуна тӀера Далла баркаллаш боху аса. 17Вайн Веза Эла волчу а, Ша леррина къобалвинчу а Ӏийсан Дала, сийлаллин Дас, Шех дерг кӀоргге хаийта шуна хьекъалаллин а, довзийтаран а Са лойла. 18-19Шун дегнашна тӀера пардо дӀадоккхийла Цо, шу тӀекхайкхина долу сатийсар а, Шен нахана лур ду аьлла долчун хьал муха ду а, Шех тешаш долчу вайна чохь лела барам боцу боккха ницкъ бохург хӀун ду а шуна хаийтархьама. И боккха ницкъ[+] 20[+]Ша леррина Къобалвинчунна чохь лелийтира Дала. Иза, веллачуьра ден а вина, стигалшкахь Шена аьтту агӀор охьахаийра Цо[+]. 21Цо Иза охьахаийна, стигаларчу массо а хьаькамел а, куьйгалхойл а, ницкъел а, олахойл а лакхара а вина, муьлхха а кху заманчохь йоккхуш йолчу цӀарал лакхара вина ца Ӏаш, массо а хин йолчу заманашкахь йоккхур йолчу цӀарал лакхара а вина[+]. 22[+][+]Шадерг Цуьнан когашка а диллина, Иза Дала динан ерриге а тобанна веллера, массо а хӀуманна тӀехь коьртаниг хилийта[+]. 23Ӏийсах тешачийн ерриге а тоба – Дала леррина Къобалвинчун дегӀ ду. И тоба Цунах кхоччуш юзуш ю. Ткъа Дала леррина Къобалвинчо массо а хӀума массанхьа а Шеца дузадо[+].

#### 2


Ӏожаллина тӀера дахарна тӀе

1[+]Ткъа шу хӀетахь делла дара, шайн зуламаш а, къинош а бахьана долуш[+]. 2Цхьана хенахь, и къинош тӀехь а долуш, кху дуьненан вочу некъашна тӀедевлла а, хӀаваан ницкъийн элана тӀаьхьахӀиттина а лелаш ма дара шу. Цу эло хӀинца а муьтӀахь боцучу нехан дегнаш чохь болх бо[+]. 3Цхьана хенахь вай массо а Ӏийра оцу нахана юкъахь, вешан хьайна болчу лаамех а дуьзна. Вешан догӀмийн а, ойланийн а хьарам болу лаамаш кхочушбора вай. Кхиболу нах санна, вайн амалшка хьаьжжина, Делан оьгӀазло тӀеян дезаш дерш дара вай[+].

4Амма инзаре боккха къинхетам болуш волчу Дала, боккхачу безамца вай Шена дезарна,[+] 5къинош а летийна, делла хилла долу вай, Ша леррина Къобалвинчуьнца цхьаьна дендина. Делан доккхачу диканца кӀелхьардаьхна ду шу[+]. 6Вай Цуьнца, ден а дина, стигалшкахь охьаховшийна Дала, Ша леррина къобалвинчу Ӏийсаца вай доьзна хиларехула[+]. 7Цо иза дина, тӀейогӀун йолчу заманашна Шен диканан башха долу хьал гайтархьама. Ткъа Шен доккха дика Ша леррина къобалвинчу Ӏийсагахула вайга болчу безамехь гойтуш ду. 8Ӏийсах тешна дела, Делан доккхачу диканца кӀелхьардаьхна шу. Ткъа иза шуьгара дац. Иза Делан совгӀат ду[+]. 9Аша дика гӀуллакхаш дина хиларна делла дац иза, цундела шух цхьаммо а дозалла ма де[+]. 10Вай Дала кхоьллина тайпа ду. Ша леррина къобалвинчу Ӏийсаца вай доьзна хиларна, Дала вай кхоьллина, хьалххе дуьйна Ша вайна кечдина долу дика гӀуллакхаш вайга кхочушдайтархьама[+].


Дала леррина къобалвинчу Ӏийсаца йолу цхьаалла

11Цундела дагахь латтаде: кхечу къаьмнех[*] схьадевлла долу шу цхьана хенахь Делан нахана юкъа ца догӀура. Шух «сунтбаза нах» олура «сунтбинарш» цӀе йолчу наха, ткъа уьш сунтбар адамийн куьйгашца дина ма дара[+]. 12Цу хенахь Дала леррина Къобалвинчуьнца доьзна дацара шу. Делан долахь долчу Исраилан халкъах дӀакъастийна дара шу. Делаца бинчу бертан а, цу чу йогӀучу чӀагӀонийн а декъахь а дацара шу. КӀелхьардовларе догдохийла дацара шун. Дуьнен чохь шу Ӏеса адамаш дара[+].

13Шаьш Дала леррина къобалвинчу Ӏийсаца доьзна хилар бахьана долуш, цхьана хенахь генара хилла долу шу хӀинца Цуьнан цӀийца гергара хилла[+]. 14Ӏийса вайна юкъахь Бартбийриг ву, шина халкъах цхьаъ а дина. Боькъуш болу пен санна долу мостагӀалла вайна юкъара дӀадаьккхина Цо,[+] 15[+]Шен дегӀ сагӀина дӀадаларца. Цу тайпана, товрат тӀехь долу тӀедехкинарш а, парзаш а кхочушдар эрна дира Цо, шина халкъах Шеца доьзна долу цхьа керла халкъ кхоллархьама, царна юкъахь барт а беш[+]. 16[+]ЖӀарах дӀатохар бахьана долуш, цхьана дегӀа чохь и ши халкъ Делаца тайтира Иза, ткъа церан мостагӀалла дӀадаьккхира Цо[+]. 17[+]Ван а веана, шуна, генарчарна а, уллорачарна а, бартах болу хаза кхаъ кхайкхийра Ӏийсас,[+] 18хӀунда аьлча вайн шина а халкъан цхьаъ долчу Делан Синца Ӏийсагахула Дена тӀекхочийла долу дела.

19И бохург ду, шу хӀинца вовшашна хийра а дац, тӀедаьхкинарш а дац, ткъа Делан нехан махкахой а ду, Делан доьзалхой а ду[+]. 20Векалийн а, пайхамарийн а бух тӀехь хьалахӀиттийна ду шу. Ткъа Дала леррина къобалвина волу Ӏийса Ша са болу коьрта тӀулг бу[+]. 21Иза бахьана долуш, и ерриге а гӀишло тайна цхьаьнатухуш ю, Везачу Элана лерина долу Деза цӀа цунах хьала а хӀоттош[+]. 22Иза бахьана долуш, шу а дӀахӀиттош ду, Дела Шен Синехула Ӏаш волу меттиг хилийтархьама[+].

#### 3


ПахӀала кхечу къаьмнех болчу нахана гӀуллакх дар

1Цундела кхечу къаьмнех болчу нехан дуьхьа Дала леррина къобалвинчун тутмакх волчу аса, ПахӀала, доӀа до[+]. 2Сан шеко яц, Дала Шен доккхачу диканца шун дуьхьа суна тӀедиллинчу гӀуллакхах лаьцна шуна хезна хиларх[+]. 3И къайле суна Делера болчу хаамца йовзийтинера, лакхахь цунах лаьцна аса доцца яздина ма-хиллара[+]. 4[+]Цундела, дӀаяздинарг шаьш доьшуш, шу кхета мега, Дала леррина къобалвинчух йоьзна йолчу цу къайленах сан кхетам муха бу. 5Хьалхалерчу адамийн тӀаьхьенашна и къайле йовзийтина яцара. Амма хӀинца Дала базбинчу векалшна а, пайхамаршна а Делан Синца иза йовзийтира. 6Ткъа и къайле иштта ю: хаза кхаъ бахьана долуш, жуьгташца цхьаьна кхечу къаьмнех долчу адамашна а кхочур ду Дала лун дерг, уьш а бу цхьаъ долчу дегӀан декъехь, Ша леррина къобалвинчу Ӏийсагахула Дала йинчу чӀагӀонийн декъахой а бу уьш[+]. 7Дала суна дина дика бахьана долуш, хазачу кхоан гӀуллакхдархо хилла сох. И Делан совгӀат суна делла Цуьнан ницкъаца[+].

8Суна, Делан долахь болчарна юкъахь уггар а лахара волчунна, деллера Делан доккха совгӀат: кхечу къаьмнийн нахана Дала леррина Къобалвинчун кӀорггера довзийла доцучу хьолах лаьцна болу хаза кхаъ дӀакхайкхор а,[+] 9Дала и къайле кхочуш муха йо адамашна довзийтар а. Массо а хӀума кхоьллина волчу Дала абаденера дуьйна хьулйина яра и къайле[+]. 10И динера, динан ерриге а тобанехула стигаларчу хьаькамашна а, куьйгалхошна а массо а тайпанара долу Делан хьекъалалла хӀинца дӀадовзийтархьама[+]. 11Абаденехь дуьйна билгалдаьккхина ма-хиллара, вайн Веза Эла волчу, Ша леррина къобалвинчу Ӏийсагахула иза кхочушдина Дала. 12Ӏийсах тешарехула майрра а, доьналла долуш а Далла тӀекхочийла ду вайн[+]. 13Иштта ас Деле доьху, шун дуьхьа айса баланаш хьоьгуш хиларна, сан дог ца эшор[*]. И баланаш – шун сийлалла ду[+].


Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан безам

14Цундела со сайн голашна тӀе хӀутту стигаларчу Дена хьалха. 15Цуьнгара стигалшкахь а, лаьтта тӀехь а болу массо а доьзалша шайн-шайн амал схьаоьцу. 16Ас доӀа до, Шен сийлаллин хьоле а хьаьжна, Дала Шен Синца шун чохь болу синкхетам чӀагӀбар доьхуш[+]. 17Иштта доӀа до ас, шу Цунах теша а тешаш, Дала леррина Къобалвинарг шун дегнаш чохь, цӀахь санна, вахийтар доьхуш. Ас доӀа до, шун безаман орамаш хилар а, безам тӀехь шу чӀагӀделла хилар а доьхуш[+]. 18Дала базбинчаьрца массаьрца а цхьаьна шу а кхетийла мел шуьйра а, беха а, лекха а, кӀорга а бу Дала леррина Къобалвинчун безам. 19Адамийн кхетамал сов болу Дала леррина Къобалвинчун безам бовзийла шуна, Делан йолчу амалх шу а кхоччуш дузийтархьама[+].

20Ткъа Цунна, вайна чохь болх беш болчу ницкъаца вай мел доьхуш долчул а, я вайн дагахь мел долчул а дуккха а алсам далуш Волчунна,[+] 21Цунна хастам бу динан ерриге а тобанера а, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсаца мел волчуьнгара а массо а тӀаьхьенашкахь а, абаденналц а! Амин[+].

#### 4


ДегӀан цхьаалла

1Варелаш, аса, Везачу Элан тутмакхо, дехар до шуьга, шаьш тӀекхайкхина долчу дахаре хьаьжжина, оьзда лелалаш[+]. 2[+]Вовшашна муьтӀахь хиларца а, эсалчу амалца а, доккхачу собарца а массо а хенахь лелалаш. Даггара болчу безамца вовшашна садетталаш[+]. 3Делан Сино луш йолу цхьаалла ларъян хьовсалаш, вовшашца уьйр хуьлуьйту барт а болуш[+]. 4Массо а тешачийн цхьа дегӀ а, цхьа Делан Са а ду, цхьана сатийсаме шу тӀекхайкхина ма-хиллара[+]. 5Цхьа Веза Эла а, цхьа тешар а, цхьаъ долу хих чекхдахар а ду[+]. 6Массеран цхьа Дела а, Да а ву. Иза массарна тӀехь а ву, массаьргахула болх беш а ву, массарна чохь волуш а ву[+].

7Ткъа вайх хӀоранна Дала леррина Къобалвинчунна дала лиъначу барамца Делан доккха дика делла дара[+]. 8[+]Цундела Делан Йозанаша боху:

«Лакхенга хьала а ваьлла,
Ша йийсар биначарна хьалхахӀоьттира Иза.
Адамашна Цо совгӀаташ делира»[+].

9Ткъа «хьалаваьллера» бохург кхин хӀун ду, цкъа хьалха лаьтта тӀе охьавеанера[*] Иза бохург дацахь[+]? 10Охьавеанарг а, Шеца массо а хӀума дузархьама, массо а стигалел Лакхаваьлларг а Цхьаъ ву[+]. 11Цо Ша дӀахӀиттийнера цхьаберш векалш бина, шолгӀанаш пайхамарш бина, вуьш хаза кхаъ кхайкхорхой бина, кхинаш, Ӏуьно жа санна, динан тоба Ӏалашйийраш а, динан хьехамчаш а бина[+]. 12Делан долахь берш кечбан дина дара иза, цаьрга Далла гӀуллакх дайта а, Дала леррина Къобалвинчун дегӀ дӀахӀотто а[+]. 13Тешарехь а, Делан КӀант вовзарехь а вай массо а цхьаалла йолуш хиллалц дина дара иза, Дала леррина Къобалвинчун кхачамечу дарже хьаьжжина, вай дуьззина хиллалц[+]. 14Цу хенахь, бераш санна, кхин хир дац вай, хинкема санна а, кхин хир дац вай. Жима хинкема тулгӀенаша а, мохо а лелоре терра, вай а ду харц хьехамаша атта Ӏехош. Оцу харц хьехамаша тайп-тайпана мекарлонаш а йой, шайн мел долчу хӀилланца вай тиладолуьйту[+]. 15Амма вай, билггал бакъдерг даггара болчу безамца а дуьйцуш, массо а хӀуманна тӀехь динан коьрте кхоччуш хьалакхуьур ду. И корта – Дала леррина Къобалвинарг ву[+]. 16[+]Цуьнан дегӀ хилла лаьтташ йолу ерриге а динан тоба а Цунах хьалакхуьу. Цуьнан олаллехь йолу массо а тайпана дегӀан меженаш хьорзамашца вовшах а тосу, цхьаьна а латтайо. ХӀора межено, шен-шен похӀме хьаьжжина, болх а беш, дерриг а дегӀ безамца хьала а кхиадой, дӀахӀоттадо.


Дала леррина Къобалвинчуьнца долу керла дахар

17Цундела, Везачу Элан цӀарах боху ас шуьга: варелаш, пайденна йоцу ойланаш а еш, хӀинца чул тӀаьхьа кхечу къаьмнех болу нах санна ма Ӏелаш[+]. 18Церан кхетам боданехь а бу, Делаца долчу дахарна херабевлла а бу уьш, хӀунда аьлча церан хьекъал а дац, церан дегнаш хӀуъа а бен ца хеташ а ду[+]. 19Дерриг эхь а дайина, шайн догӀмийн боьхачу лаамашна тӀаьхьа а бевлла, шаьш лелош долу тайп-тайпана маьттаза хӀуманаш ца Ӏебаш кхочушдо цара[+].

20Амма Дала леррина Къобалвинарг иштта ца вевзинера шуна. 21Дала леррина Къобалвинчух лаьцна шуна хезнера. Цуьнца доьзна шу хиларе терра, Ӏийсах лаьцна долу билггал бакъдолчуьнца догӀуш ма-хиллара шу Ӏамийнера. 22[+]Иштта, хьалхалерчу ширачу адаман лелар дита. Стаг Ӏехош болчу лаамаша талхош ду и шира адам[+]. 23Шайн са а, хьекъал а карладаккхийта[+]. 24[+]Билггал нийса а долуш, цӀена а долуш, Делах тера кхоьллина долу керла адам а хилий, дӀахӀитта[+].

25[+]Вай вовшийн меженаш йолу дела, харцдерг дӀа а таттий, вовшашка бакъдерг дийца[+]. 26[+]Шаьш дарделлачу хенахь къинош ма летаде. Малх дӀа ма бузийта, шаьш дарделлачохь а дуьсуш[+]. 27Ма йита иблисана цхьа а меттиг[+]. 28ХӀума лечкъош хиллачо кхин ма лечкъае. Мелхо а, шен куьйгашца диканиг а деш, къахьега деза цо. ТӀаккха мискачунна кховдо хӀума а хир ю цуьнан[+]. 29Шайн багара цхьа а оьзда доцу дош ма далийта. Ткъа олу дош диканиг хилийта, оьшшучу хенахь кхиберш иракара а хӀиттош, ладугӀуш болчарна тамехь а долуш[+]. 30Делан Дезачу Синна хала ма хетийта. Дала шуна тӀе тоьхна мухӀар ма ду Иза, паргӀатдахаран денна тӀекхаччалц[+]. 31Шух доллучу массо а вонца цхьаьна шайна тӀера муьлхха а кхоьлина хилар а, дералла а, оьгӀазло а, мохь хьекхар а, вониг алар а дӀадаккха[+]. 32[+]Амма вовшашца дика а, къинхетаме а хила. Дала шуна Ша леррина Къобалвинчуьнгахула гечдаре терра, шу а вовшашна къинтӀера довла[+].

#### 5


Делах тера лела дезар

1Иштта, Далла дезна долу бераш шу хиларна, Делах тера хилалаш[+]. 2[+]Даггара болчу безамца лелалаш, вай деза а делла, вайн дуьхьа Шен са хаза хьожа йогӀучу сагӀина а, Далла тамехь долчу гӀурбанна а дӀаделла волу Дала леррина Къобалвинарг санна[+].

3Нахаца лелар а, боьха лаамаш а, бӀаьрмециг хилар а – и хӀуманаш, шу Делан долахь долу дела, ур-атталла цӀе йоккхуш а ма хуьлийла шуна юкъахь[+]. 4Иштта маьттаза къамелаш а, эрна хабарш а, эргӀада дийцар а ма хилийта. Мелхо а, Далла баркалла алар гӀоле ду шуна[+]. 5ХӀунда аьлча хӀара хаалаш: цхьа а нахаца леларг, я боьха лаамаш берг, я бӀаьрмециг верг (иза цӀушна Ӏамал йийриг ву) Дала леррина Къобалвинчун а, Делан а пачхьалкхехь хиндолчу абаде дахаран декъахь хир вац[+].

6Эрна хабарш дуьйцучаьрга цхьаьнгге а шаьш ле ма дайталаш, хӀунда аьлча уьш бахьана долуш тӀейогӀу муьтӀахь ца хуьлучу нахана Делан оьгӀазло[+].


Серлонгахь лела дезар

7Ма хилалаш ишттачу адамашца бертахь[+]. 8Цхьана хенахь шу бода санна дара, ткъа хӀинца шу, Везачу Элаца долу дела, серло ю. Цундела, серлонан бераш санна, лелалаш[+]. 9ХӀунда аьлча дикалла а, бакъахьара лелар а, билггал бакъдерг а серлоно кхиадо. 10Везачу Элана тамехь дерг хӀун ду те бохуш, зуьйш хилалаш[+]. 11Стом ца лучу боданечу гӀуллакхашна юкъа ма гӀерталаш, мелхо а, уьш гучудахалаш[+]. 12ХӀунда аьлча цара къайлаха лелош дерш дийца а эхь долуш ду. 13Ткъа нагахь и дерриг а серлонга даккхахь, церан бакъйолу амалш гучуевр ю[+]. 14Гучудолуш долу дерриге а серло хуьлу. Цундела аьлла ма ду:

«ХьалагӀатта, вижина Ӏуьллург,
беллачарна юкъара денло,
тӀаккха Дала леррина Къобалвинчо хьо серлавоккхур ву»[+].


Хьекъалца лела дезар

15Варелаш, леррина хьовсалаш шаьш муха лела. Хьекъалалла доцурш санна а доцуш, хьекъалалла долуш дерш санна хилалаш[+]. 16[+]Мел хуьлучу таронах пайда эца, хӀара зама мекара йолу дела. 17Цундела кхетам боцуш ма хилалаш. Везачу Элан лаам муха бу хаа гӀерталаш[+].

18Сийсаза лелар долуьйту чагӀар тӀех дукха ма мийлалаш, амма Делан Синах дуьззина хилалаш[+]. 19[+]Назманашна а, эшаршна а, динан иллешна а тӀера эцна долчу дешнашца вовшашка дистхила. Везачу Элана лерина назманаш а ала, эшарш а лекха, шайн дегнаш чохь Цунна хастамаш а беш[+]. 20Даим а, массо а хӀуманна а Да волчу Далла баркаллаш баха, вайн Веза Эла волчу, Дала леррина Къобалвинчу Ӏийсан цӀарах[+]. 21[•]Дала леррина Къобалвинарг шаьш ларарна, вовшашна муьтӀахь хилалаш.


Зударий а, майранаш а

22[+]Зударий, шайн майранашна, Везачу Элана санна, муьтӀахь хилалаш[+]. 23ХӀунда аьлча майра зудчун корта бу, Дала леррина Къобалвинарг Шен дегӀ долчу динан ерриге а тобанан корта хиларе терра. И тоба КӀелхьарйоккхург ма ву Иза[+]. 24Дала леррина Къобалвинчунна динан ерриге а тоба муьтӀахь хиларе терра, иштта зударий а массо а хӀуманна тӀехь шайн майранашна муьтӀахь хила беза.

25[+]Майранаш, шайн зударий безалаш, динан ерриге а тоба Дала леррина Къобалвинчунна езаре терра. Цуьнан дуьхьа Шен са а дӀаделла Цо[+]. 26Цо иза дина, Делан дашехула динан ерриге а тоба, хи чохь цӀан а йина, иза язъярхьама а,[+] 27динан ерриге а тоба цхьа а томмагӀа, я цхьа а сакхт доцуш, я кхин тайпана долу хӀума а доцуш, амма цӀена а, бехказа а йолуш, Шена хьалха сийлаллехь дӀахӀотторхьама[+]. 28Иштта, майранаш, шайн догӀмаш ма-деззара, шайн зударий безаш хилалаш. Шен зуда езачунна билггал ша-шена веза. 29ХӀунда аьлча цкъа а цхьа а хилла вац шен дегӀ ца дезаш. Мелхо а, шен дегӀ цо кхаба а кхобу, Ӏалаш а до, Дала леррина Къобалвинчо массо а тешаш болчеран тоба санна. 30Вай Цуьнан дегӀан меженаш ма ю[+]. 31[+]«Цундела стаг, шен дай-наний а дитина, шен зудчух кхетар ву. ТӀаккха цу шиннах цхьа дегӀ хир ду», – Делан Йозанаша ма-бохху[+]. 32Цхьа доккха бакъдерг хьулдина ду цу дешнаш чохь. Аса боху, уьш Дала леррина Къобалвинчуьнца а, динан ерриге а тобанца а доьзна ду. 33Амма и дешнаш шуьга а ду: шух хӀоранна а шен зуда, ша-шена ма-веззара, езаш хила еза, ткъа зудчо шен майра лара веза[+].

#### 6


Бераш а, дай-наной а

1[+]Бераш, шу Везачу Элаца хиларна, шайн дай-наношна муьтӀахь хилалаш, хӀунда аьлча иза нийса ду[+]. 2[+]«Шайн да а, нана а лара» – чӀагӀо тӀетоьхна йолчу весетех хьалхарниг ду иза: 3«хьайна дика хилийтархьама а, хьо лаьтта тӀехь дукха вахийтархьама а»[+].

4[+]Ткъа аша, дай, шайн бераш оьгӀаз ма эхийта. Мелхо а, хьалакхиабе уьш, Везачу Элан лаамехь а болуш, царна хьехамаш а беш, уьш Ӏама а беш[+].


Леш а, олахой а

5[+]Леш, адамаш долчу олахошна кхерамца а, ларамца а цӀеначу дагца муьтӀахь хила, Дала леррина Къобалвинчунна муьтӀахь шаьш ма-хиллара[+]. 6Царна муьтӀахь хила, мотт хьоькхучу адамаша санна, моттаргӀанаш а ца еш, ткъа Дала леррина Къобалвинчун леша санна, даггара Делан лаам кхочуш а беш[+]. 7Хазахетарца, Везачу Элана деш санна, гӀуллакх делаш, адамашна деш санна а доцуш. 8Лай я маьршаниг велахь а, нагахь цо диканиг дахь, цунна изза Везачу Элера юхакхочур дуйла хууш, делаш шаьш дийриг[+].

9[+]Шу а, олахой, шайн лешца иштта лелалаш. Царна кхерамаш ма тийсалаш. Хаалаш, царна тӀехь а, шайна тӀехь а цхьа Олахо вуйла стигалшкахь, ткъа Цо цхьанна а озабезам ца бо[+].


Делан герз

10Ткъа тӀаьххьара а бохург хӀара ду: чӀагӀло Везачу Элаца а, Цуьнан боккхачу ницкъаца а. 11Иблисо деш долчу вонашна дуьхьалхӀитта шайн ницкъ хилийтархьама, Делан дерриге а герзаца кечлой хила[+]. 12ХӀунда аьлча вай адаман дилхана а, цӀийна а дуьхьал беш бац тӀом, амма стигалшкахь болчу хьаькамашна а, олалла дечарна а, кху боданечу дуьненан куьйгалхошна а, харцжинашна а дуьхьал беш бу[+]. 13Цундела Делан дерриге а герз схьаэца, вон тӀедеанчу дийнахь дуьхьало ян шайн таро хилийтархьама а, массо а хӀума кхочушдича, кхидӀа а латтархьама а.

14[+]Цундела иштта дӀахӀитталаш: шайн гӀодаюкъ билггал бакъдолчуьнца дӀа а ехкий, нийсонан гӀагӀ шайна тӀе а духий,[+] 15[+]машарах лаьцна болу хаза кхаъ кхайкхо кийча хиларан мачаш шайн кога а юхий[+]. 16Цу массо а хӀуманна тӀе тешаран турс схьаэца – цӀе яьлла догуш долу иблисан пхерчий дӀадайа таро хир ю шун[+]. 17[+]КӀелхьардовларан гӀем а схьаэца. Делан Синан тур а схьаэца – иза Делан дош ду[+]. 18Муьлххачу а хенахь Делан Синан гӀоьнца доӀанаш делаш, массо а тайпана доӀа а, дехар а деш. Иза иштта дархьама, сема а хилалаш, цхьана а тайпана юха ца довлуш, Делан долахь болчарна массарна а тӀера кхидӀа доӀанаш а делаш[+]. 19Суна а дехалаш Деле, аса сайн бага мел йоьллучу хенахь хазачу кхоан къайле майрра йовзийта дешнаш суна далар доьхуш[+]. 20Цу хазачу кхоан дуьхьа набахтехь волу Ӏийсан векал ву со. Деле дехалаш, айса дийца ма-деззара, хаза кхаъ соьга майрра дӀакхайкхабайта алий[+].


Маршаллаш

21[+][•][+]Ткъа сох лаьцна а, сан гӀуллакхех лаьцна а – шадерг а вайн хьомечу вашас, Везачу Элана леринчу къахьегарехь тешамечу гӀуллакхдархочо ТихӀака дӀадуьйцур ду шуна[+]. 22Шу долчу, тхан гӀуллакхех лаьцна шуна дӀахаийта а, шун дегнаш тедархьама а, аса леррина вохуьйтуш ву иза[+].

23СинпаргӀато а, тешарца болу даггара безам а хуьлийла динан вежаршна Да волчу Делера а, Веза Эла волчу, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсагара а. 24Делан дика хуьлийла хедар боцучу безамца вайн Веза Эла волчу, Дала леррина къобалвина Ӏийса везачаьрца массаьрца а.

### Пилапхошка

#### Пилапхошка

Пилапхошка


[1]

[2]

[3]

[4]


Векало ПахӀала


пилапхошка


яздина кехат


Дешхьалхе

Векало ПахӀала пилапхошка яздина долу хӀара кехат Европин мехкашкахь ПахӀала дуьххьара дӀахӀоттийначу динан тобане яздина дара. Римхойн пачхьалкхана чубогӀучу Македон-мехкан коьртачу гӀалахь яра и тоба. И кехат векало ПахӀала ша набахти чувоьллинчу хенахь яздира. Цу хенахь иза гӀайгӀанехь вара, Ӏийсан цхьаболчу динан белхалоша шена йо дуьхьало бахьана долуш а, Пилап-гӀалахь йолчу динан тобанехь бо харц хьехамаш бахьана долуш а. Мелхо а, хӀокху кехатан чулацам доьналла долуш а, самукъане а ду. Цунах хаьа, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсах долу ПахӀалан тешар кӀорггера хилар.

Кехат яздаран коьрта Ӏалашо ПахӀална гӀо оьшучу хенахь пилапхоша шена даийтина долчу совгӀатна баркалла алар яра. Оццу хенахь ПахӀала церан дегнаш иракарахӀиттадо, уьш доьналла долуш а, Ӏийсах тешна а хилийтархьама, иза ша а, уьш а халонашкахь белахь а. Цо чӀогӀа доьху цаьрга, дегаллин а, дозаллин а метта, ойланашкахь а, леларехь а Ӏийса санна таьӀна хилахьара бохуш. Цо царна дагадоуьйту, Дала леррина Къобалвинчуьнца доьзна долу церан дахар Дала маьхза дина дика дуйла а, ткъа и дахар цара, товрат-хьехамаш кхочушбарца а доцуш, амма Ӏийсах тешарца а бен тӀе ца эцнийла а. Иштта цо дуьйцу Дала Шеца уьйр йолуш Ӏаш болчу массарна а лучу синпаргӀатонах лаьцна.

Цу кехат тӀехь ПахӀала чӀагӀдо иштта хӀуманаш: даккхийдер, тешна Ӏаш хилар, цхьаалла, динехь а, леларехь а чӀагӀделла Ӏаш хила дезар. Цул сов, кехато гойту, Пилап-гӀалахь йолу динан тоба ПахӀална чӀогӀа дукхаезаш хилар.

#### 1

1[+]Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан ялхоша, ПахӀала а, Тимапис а, яздо Пилап-гӀалахь Ӏаш болчу а, Дала леррина Къобалвинчуьнца боьзна болчу а Делан долахь болчаьрга массаьрга – шайца цхьаьна динан тобанан гӀайгӀабийраш а, динан куьйгалхойн гӀоьнчаш а болчаьрга[+]. 2Делан доккха дика а, синпаргӀато а хуьлда шуна вайн Да волчу Делера а, Веза Эла волчу, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсагара а.


ПахӀала пилапхошна тӀера дина доӀа

3Шу дага мосазза догӀу, аса хастамаш бо сайн Деле[+]. 4Шуна массарна тӀера айса мел до доӀа даим хазахетарца до аса, 5шайна хезначу дуьххьарлерчу дийнахь дуьйна кху дийне кхаччалц, хаза кхаъ дӀасабаржор тӀехь аша дакъалоцу дела[+]. 6Со теша, шуна чохь и дика гӀуллакх дан Долийначо, Дала леррина къобалвина Ӏийса вогӀун волу де тӀекхаччалц, иза кхочушдийр дуйла[+]. 7Шу сан даг чохь долу дела, шух массарах иштта ойла яр нийса ду. Дала суна делла долчу дикачу гӀуллакхехь аша массара а дакъа ма лоцу – со набахтехь волчу хенахь а, аса хаза кхаъ ларбечу а, чӀагӀбечу а хенахь а[+]. 8Дела сан Теш ву, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан безамца шуьца массаьрца а цхьаьна хила лууш со хьаьгна хиларан[+].

9Аса доьху Деле шун даггара болу безам хӀума довзарца а, кхетамалла хиларца а кхин а алсамбаккхар,[+] 10шайна гӀоле дерг хӀун ду шу кхетийтархьама. Дала леррина Къобалвинарг вогӀучу дийнахь шу цӀена а, цхьана а тайпана сакхт доцуш а хилийтар а, 11Дала леррина къобалвинчу Ӏийсагахула Далла хьалха бакъдина хилар бахьана долуш, дикачу гӀуллакхех шу дуьззина хилийтар а доьху ас Делан сийлаллина а, хастамана а.


Дала леррина Къобалвинарг – вайн дахар ду

12Динан вежарий, шуна дӀахаийта лаьа суна, аса хьоьгу халонаш бахьана долуш, хаза кхаъ дӀакхайкхорна тӀехь кхин а сов аьтто баьлла хилар. 13[+]Дала леррина Къобалвинчунна со тӀаьхьахӀоттар бахьана долуш, со набахти чохь хилар паччахьан цӀенна ха деш болчу массарна а, дуккха а болчу кхечарна а дӀахиънера[+]. 14ХӀинца со набахтехь хилар бахьана долуш, дукхахболчу динан вежарийн Везачу Элаца доьналла хилар чӀагӀделла. Хьалха хиллачул а йоккхачу майраллица, кхерам а боцуш, Делан дош кхайкхо буьйлабелла уьш[+].

15Бакъду, цхьаболчара хьагӀ а, эмгаралла а хиларца, ткъа вукхара дагахь диканиг долуш дуьйцу Дала леррина Къобалвинчух лаьцна[+]. 16Цхьаберш, со хаза кхаъ ларбан дӀахӀоттийна вуйла а хууш, даггарчу безамца лела. 17Ткъа вуьш, шайна пайда лоьхуш а, шайн дог цӀена цахиларца а, суна кхин а халонаш ян дагахь а лела, шаьш Дала леррина Къобалвинчух лаьцна дуьйцуш.

18Ткъа иза коьртаниг ду те? МоттаргӀанаш лелаяхь а, я даггара иза деш делахь а, иза мухха делахь а, Дала леррина Къобалвинарг кхайкхаво-кх цара. Иза иштта хилча а, со воккхавеш ву! Кхин а воккха а вийр ву. 19ХӀунда аьлча суна хаьа, и дерриг а шун доӀанашца а, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан Синан гӀоьнца а со паргӀатвалийта суна диканна дуйла[+]. 20Сайн кӀорггера болчу лааме а, сатийсаре а хьаьжжина, со цхьана а хӀуманна тӀехь юьхьӀаьржачу хӀуттур вац, амма сайн мел йолчу майраллица вистхуьлуш лелар ву Дала леррина Къобалвинарг, гуттара а санна, хӀинца а соьгахула лакхавалийтархьама – со вехар велахь а, я лийр велахь а[+]. 21ХӀунда аьлча Дала леррина Къобалвинарг – сан дахар ду, ткъа Ӏожалла – суна пайда хилар ду. 22Нагахь сан дахар кхидӀа а кху дуьненахь дахлахь, сан къахьегаро беркате стом лур бу. Иштта суна-м ца хаьа, айса муьлханиг харжа деза. 23Шинна а агӀор Ӏожалло а, дахаро а, къуьйлуш ву со. Аса сатуьйсу, вала а велла, Дала леррина Къобалвинчуьнца со хиларе, хӀунда аьлча иза дуккха а гӀолехь хир дара[+]. 24Ткъа со кху дуьненахь вехаш Ӏар шуна пайдехь ду. 25Оцу тӀехь сан шеко а яц, суна иза хаа а хаьа: со вуьсур а ву, шуьца вехар а ву, тешарехь кхиамаш а, даккхийдер а шун хилийтархьама. 26ТӀаккха со шу долчу юхавеача, сох дозалла дан бахьана совдер ду шун, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсаца шу доьзна а долуш.

27Иза иштта хилча, суна, шу долчу а веана, шу гича, я кхечанхьа а волуш, шух лаьцна иштта хезар ду: уьш цхьаалла а йолуш, берриш а цхьаъ санна, хазачу кхоаца цхьаьнадогӀучу тешарна къахьоьгуш бу[+]. 28Цхьана а хӀуманна тӀехь мостагӀех ма кхера: иза уьш хӀаллакьхиларан билгало ю царна, ткъа шуна – кӀелхьардовларан билгало ю. Ткъа и кӀелхьардовлар Делера хир ду. 29ХӀунда аьлча Дала леррина Къобалвинчун дуьхьа Цунах тешна а ца Ӏаш, Цуьнан дуьхьа баланаш хьега дезар а делла шуна[+]. 30[+]Шу а, со а хаза кхаъ ларбархьама цхьатерра дикачу тӀамехь ду. Шуна ма-гарра, хьалха а ас беш изза тӀом бара. Ткъа хӀинца, шуна ма-хаззара, со кхидӀа а оццу тӀамехь лаьтташ ву[+].

#### 2


Дала леррина Къобалвинарг лахвар а, вазвар а

1Дала леррина Къобалвинчуьнца хилар бахьана долуш иракарахӀуьттур дуй те шу? Цунна шу дезарх синтем хир буй те шуна? Цуьнан Синца мелла а тӀекаре дуй те шу? Вовшийн догъэцар а, вовшех къахетар а дуй те шун? 2Делахь хилийтийша сан воккхавер дуьззина, цхьатерра ойланаш а йолуш, цхьа безам а болуш, цхьа барт а болуш, цхьа Ӏалашо а йолуш[+]. 3Цхьа а хӀума шена пайда леха а, дозалла дан а ца деш, хӀораммо а, ша-ша эсала а хуьлуш, вовшийн лакхара ларалаш[+]. 4ХӀораммо а, шен-шен бен гӀайгӀа йина ца Ӏаш, кхечун а гӀайгӀа е[+]. 5Шайн дегнаш чохь Дала леррина къобалвина Ӏийса санна хилалаш.

6Делан вастехь Ша велахь а,
Цунна ца хетара,
Ша Делах тера хиларх
Ша пайда эца беза аьлла[+].
7Мелхо а, Шен возалла дӀа а тесна,
лен васт тӀе а эцна,
адамах тар а велла,
тӀехьаьжна а адам хилла Иза[+].
8Ӏожаллина тӀекхаччалц
Далла муьтӀахь а хилла,
Ша лахара вира Цо.
ЖӀара тӀехь Ша валлалц,
муьтӀахь висира Иза[+].
9Цундела Дала Иза вазвира,
уггар а лакхарчу даржехь Иза дӀа а хӀоттийна,[+]
10[+]стигалшкахь а, лаьттахь а, эхартахь а берш
Ӏийсан цӀе лоруш, гора а хӀиттина, суждане бахийтархьама а,[+]
11Да волчу Делан сийлаллина
Цо леррина къобалвина Ӏийса
Веза Эла хиларх лаьцна
хӀора адаман матте тоьшалла дайтархьама а.


Серлонаш санна, дуьнен чохь лепар

12Иштта, сан хьоменаш, гуттара а со юххехь волуш шаьш муьтӀахь ма-хиллара, со юххехь воцуш а чӀогӀачу кхерарца а, дегӀе зуз дарца а кхидӀа къахьегалаш, шайн кӀелхьардовлар кхочушхилийтархьама. 13ХӀунда аьлча Шен дикачу Ӏалашонца шуна чохь лаамаш хилар а, гӀуллакхаш дар а Хуьлуьйтург Дела ву[+].

14Дерриг а шаьш дийриг, яппарш а ца еш, къийса а ца луш, делаш, 15[+]Далла хьалха бехк буьллийла доцуш, цӀена шаьш хилийтархьама. Аьрхачу а, телхинчу а тайпанна юкъахь шайца цхьа а вониг доцуш, Делан бераш санна дахалаш. Царна юкъахь стигалан серлонаш санна лела деза шу,[+] 16дахар луш болу кхаъ царна дӀа а кховдош, Дала леррина Къобалвинарг вогӀучу дийнахь шух дозалла дан сан йиш хилийтархьама, хӀунда аьлча тӀаккха гур ду сан къовсадалар а, къахьегар а эрна ца хилар[+].

17Со вен там бу. Ткъа сан валар чагӀаран сагӀанах тардала мега. Нагахь иза шун тешамечу гӀуллакхдаран сагӀина тӀе Ӏанахь а, со воккхавеш ву – шуьца массаьрца а воккхавийр ву со[+]. 18Оцу хӀуманна а соьца цхьаьна даккхийде шу а.


Тимапин а, Эпар-Падатин а тешаме хилар

19Веза Эла волчу Ӏийсаца воьзна хиларна, дегайовхо ю сан шу долчу кестта Тимапи ваийта, шуьгара хьал-де а хиъна, сайн дог иракарахӀотторхьама[+]. 20Цуьнга кхочуш а, цо санна доггах шун гӀайгӀа бийр болуш а сан цхьа а вац. 21Массара а, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсана луург а ца лоьхуш, шайна пайдехьа дерг лоьху[+]. 22Ткъа Тимапи, зийначул тӀаьхьа, иза тешаме хилар шуна хууш ду. КӀанта шен деца ма-дарра, цо соьца гӀуллакх дина хазачу кхоан дуьхьа[+]. 23Сайх хиндерг ма-къаьсттина, иза шу долчу дӀахьажо дагахь ву со. 24Везачу Элах тешам бу сан: со а кестта шу долчу дӀавогӀур ву.

25Сан динан ваша Эпар-Падати шу долчу дӀавахийтар нийса хета суна. Хазачу кхоан дуьхьа соьца цхьаьна къа а хьоьгуш, дика тӀемало санна вара иза. Аша иза сан халонашкахь соьца гӀуллакх дан ваийтина ма вара[+]. 26Шен цамгарх лаьцна шуна хезна дела, шу массо а ган лууш, воьхна хьийзаш вара иза. 27Иза дӀакхалха там болуш вара. Дала къинхетам бира цунах. Ткъа цунах бина а ца Ӏаш, сох а бина къинхетам, сан сингаттамашна тӀе и сингаттам тӀе ца кхоьтуьйтуш. 28Цундела суна кхин а чӀогӀа лаьа иза шу долчу дӀахьажо: иза юха а ган а гина, шуна хазахетар хилийта а, сайн сингаттамаш лахбалийта а. 29Везачу Элаца шаьш хиларна даггара долчу хазахетарца тӀеэцалаш иза, и санначеран сий а делаш[+]. 30ХӀунда аьлча Дала леррина Къобалвинчун гӀуллакх бахьанехь вала гергга вара иза. Шу суна гӀуллакх дан йиш йоцуш хиларна, цо, шен дахар а ца кхоош, шун метта, суна гӀо дора.

#### 3


Далла хьалха бакъвар

1Ткъа хӀинца, сан динан вежарий, даккхийде шаьш Везачу Элаца долуш. Хьалха яздинарг шуьга кхин а цкъа яздан суна хала дац, ткъа шуна иза закъалтана хир ду[+]. 2Ларлолаш зуламаш дечарах! Уьш жӀаьлех тера бу, цара шайн бехке меттиг хадорца шаьш сакхт до![+] 3ХӀунда аьлча вай билггал сунтдинарш ду. Вай Делан Синехула Далла гӀуллакх деш а ду, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсаца доьзна хиларх дозалла деш а ду, адамийн дилханах тешна Ӏаш а дац[+]. 4Сан а ма яра, сайн дилханах а тешна, Ӏен йиш. Нагахь санна кхин цхьа стаг, шен адаман дилханах а тешна, Ӏен дагахь велахь, сан цуьнан йолчул а сов бакъо хилар билггал бакъду[+]. 5[+]ХӀунда аьлча дуьнен чу ваьллачу борхӀалгӀачу дийнахь со сунтвина а ву, Исраилан халкъах схьаваьлла а ву, Бен-Яманан тайпанах а ву, Ӏебархойх схьаваьлла Ӏебархо а ву. Товрат-хьехамаш кхочушбеш парушхо а вара со[+]. 6[+]Сайгахь болчу ницкъе хьаьжжина, Ӏийсах тешначийн тобанна дуьхьалваьллера. Товрат-хьехамаш кхочушбаро луш долчу бакъвар э хьаьжжина, ала цхьа а хӀума доцуш вара со[+]. 7Делахь а суна пайденна ду аьлла хеттарг Дала леррина Къобалвинчун дуьхьа эрна хилла лору аса. 8Цул сов, кхидолу массо а хӀума эрна хета суна, хӀунда аьлча дерригенал а деза ду сан Веза Эла волу, Дала леррина къобалвина Ӏийса вовзар. Цуьнан дуьхьа со массо а хӀуманах ваьлла. Кхидолу массо а хӀума кхелли хета суна, Дала леррина Къобалвинчуьнца уьйр йолуш со хилийтархьама а,[+] 9Цуьнца цхьаьна хилархьама а. Ас-айса, товрат-хьехамаш кхочушбарца а доцуш, ткъа Дала леррина Къобалвинчух тешарца Далла хьалха бакъвина ву со. Иштта Дала Ша со бакъвира, Ӏийсах тешарна[+]. 10Дала леррина Къобалвинарг кӀоргге вовза лаьа суна, Иза веллачуьра денвеш хилла болу ницкъ а бевзаш, Цуьнан баланашкахь дакъа а лоцуш. Цуьнан Ӏожаллехь Цунах тар а луш, Иза вовза а лаьа суна,[+] 11Иза санна, веллачуьра денваларе са а туьйсу аса.


Дала со тӀекхайкхинчу Ӏалашоне кхача гӀертар

12Аса ца боху, оцу массо а хӀумане со кхаьчна ваьлла, я со кхачам боллуш кхиъна. Мелхо а, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсас со дола ваьккхинчу Ӏалашоне кхача гӀерташ ву со[+]. 13Динан вежарий! Оцу Ӏалашоне со кхаьчна ваьлла аьлла ца хета суна. Делахь а цхьа хӀума кхочушдо ас: сайна тӀехьа дерг диц а деш, хьалха долчунна тӀекхача гӀерташ ву со. 14Иштта, сан Ӏалашо ю, къовсамехь санна, Ша леррина къобалвинчу Ӏийсагахула со стигала тӀекхайкхинчу Дала суна лун долчу совгӀатна хьалха тӀекхача[+].

15Ӏийсах тешаре хьаьжжина, вайна юкъара хьалакхиънарш массо а иштта ойланаш йолуш хила беза. Нагахь санна цхьадолчунна тӀехь шун кхин тайпана ойланаш елахь а, иза а Дала шуна дӀадоьллур ду[+]. 16Вуьшта, хӀинца ваьшна девзина долчуьнца кхидӀа а даха деза вай.

17[+]Динан вежарий! Кхиберш санна, сох масал оьцуш хилийша. Оха шуна гайтинчу масалца бехачаьрга хьовсалаш[+]. 18ХӀунда аьлча дукхахберш Дала леррина Къобалвинчун жӀаран мостагӀий санна лелаш бу. Аса сих-сиха дуьйцура шуьга царах лаьцна, ткъа хӀинца-м, бӀаьрхиш а Ӏенош, дуьйцу аса. 19Церан кхоллам – хӀаллакьхилар ду. Церан дела – гайна там бар ду. Эхьечу гӀуллакхех дозалла до цара. Цара, кху дуьненан хӀуманийн бен, ойла ца йо[+]. 20Ткъа вай стигалан дахархой ду. Вай КӀелхьардохург, Веза Эла волу, Дала леррина къобалвина Ӏийса, оцу стигалшкара схьаваре хьоьжуш а ду вай[+]. 21Вайн сий доцу догӀмаш хуьйцур ду Цо, Шен сийлахьчу дегӀах а тардина. И дийр ду Цо массо а хӀума а Шен карадерзо йиш йолчу Шен ницкъаца[+].

#### 4

1Аса доггах сатуьйсу, сан хьоме вежарий! Шу ду сан ирс а, сан толаман таж а. Иштта, хьоменаш, аса хӀинцца ма-дийццара, чӀогӀа латталаш Везачу Элаца доьзна долчу шайн дахарехь.


Шайна Ӏеминарг кхочушделаш!

2Аса доьху хьоьга, Авуди, иштта хьоьга а доьху ас, Синтахи, вовшашца бертахь хилийша. Шуьшиъ цхьатерра Везачу Элан долахь ма ву![+] 3Иштта хьоьга а, сан тешаме волу СезагӀ[*], гӀо дар доьху аса оцу зударшна. Хаза кхаъ баржош, аса бинчу балха тӀехь Кала-Ментица а, кхиболчу сан накъосташца а дакъалаьцнера цара. Церан цӀераш дахаран тептар тӀе дӀаязйина ю[+].

4Везачу Элаца а долуш, даим а даккхийде. Юха а боху аса: даккхийде![+]

5Массо а адамашна йовзийла шун эсалалла. Веза Эла гергга ву[+]. 6Цхьана а хӀуманан гӀайгӀа ма е, амма мел дечу доӀанашкахь а, дехаршкахь а, баркалла а кхайкхош, шайна оьшург Деле дӀахаийта[+]. 7ТӀаккха, шун муьлххачу а кхетамал лакхара а йолуш, Делера схьайогӀучу синпаргӀатоно шун дегнаш а, шун хьекъалш а лардийр ду, шу Дала леррина къобалвинчу Ӏийсаца доьзна долу дела[+].

8Ткъа хӀинца, динан вежарий, дика мел дерг а, хастаме дерг а дагахь латтаде. Билггал бакъдолчух, оьзда долчух, нийса долчух, цӀена долчух, тамехь долчух, дозалла дан хьакъ долчух ойланаш е. 9Соьгара шайна Ӏеминарг, дӀаэцнарг, хезнарг, гинарг кхочушделаш. ТӀаккха синпаргӀатонан хьоста долу Дела шуьца хир ву[+].


СовгӀаташна баркалла олу ПахӀала

10Везачу Элаца воьзна а волуш, дикка хазахетар хилла ву со, шун юха а сан гӀайгӀа бан аьтто баьлла дела. Бакъду, шу-м хӀинццалц а дара сан гӀайгӀа беш, амма шун аьтто ца болура иза суна хаийта. 11Сайна цхьа хӀума оьшу дела, ца боху аса иза. ХӀунда аьлча сайна хӀуъа а тӀедеача а, со Ӏемина ву сайн долчух тоам а беш Ӏен[+]. 12Суна къоьлла а евзина, хьал а девзина. Муьлххачу хенахь а, муьлххачу меттехь а сайн долчух тоам баран къайле евзина суна – со вуьзна я меца велахь а, со шортта хӀума долуш я хӀума оьшуш велахь а[+]. 13Суна ницкъ луш волу Дала леррина Къобалвинарг бахьана долуш, суна массо а хӀума лан хаьа[+].

14Делахь а аша дика гӀуллакх дина, сан баланашкахь дакъа а лаьцна[+]. 15Пилапхой, шуна хууш ду-кх, со Македон-махкара ара а ваьлла, хаза кхаъ дӀакхайкхо волавеллачу хенахь, шу доцучара цхьана а динан тобано суна хӀума ца кховдийра, аша суна гӀо ма-дарра. 16[+][+]Аша-м со Тассалник-гӀалахь волуш а, суна хӀума эшча, мосуьйттазза гӀо динера[+]. 17Сайна совгӀаташ дайтар ца лоьху аса. Мелхо а аша динчу дикачу гӀуллакхийн кехатна тӀе кхин а хӀуманаш дӀаяздина хилар лоьху ас[+]. 18[+]ХӀинца шортта хӀума ду сан. Оьшург ерриге а йолуш ю, аша мел даийтина совгӀаташ Эпар-Падатис соьга схьакхачийна. Далла доккху хаза хьожа йогӀу сагӀа санна ду и совгӀат, Дела цунна реза а ву[+]. 19Сан Дала Ша леррина къобалвинчу Ӏийсагахула Шен долчу сийлахьчу хьолаца шуна мел оьшург лур ду[+]. 20Абаденналц сийлалла хуьлда вайн Да волчу Ден! Амин.


Маршаллаш

21Маршаллаш ло Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан долахь болчу массаьрга а. Соьца болчу динан вежарша а маршаллаш доуьйту шуьга[+]. 22Делан долахь болчу массара а доуьйту шуьга маршаллаш, къаьсттина Рим-мехкан паччахьан цӀерачара[+].

23Веза Эла волчу, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан дика хуьлда шуьца массаьрца а.

### Ковлусихошка

#### Ковлусихошка

Ковлусихошка


[1]

[2]

[3]

[4]


Векало ПахӀала


ковлусихошка


яздина кехат


Дешхьалхе

Ковлуси-гӀала Асиа-махкарчу Эпас-гӀалина малхбалехь яра. Ша набахтехь волуш векало ПахӀала ковлусихошка яздина кехат цу гӀалахь йолчу динан тобанна лерина дара. И динан тоба ПахӀала дӀахӀоттийна яцара, амма ПахӀална ша жоп дала деза аьлла хетачу меттехь яра иза, хӀунда аьлча Римхойн пачхьалкхана чубогӀучу Асиа-мехкан коьртачу гӀалара Эпасера цо цига динан гӀуллакхдархой бахийтинера. ПахӀална хезнера, Ковлуси-гӀалахь йолчу динан тобанехь харцхьехамчаш хиларх а, цара дӀасабаржош болчу харц хьехамех а лаьцна. Цара хьоьхура, Дела вовзархьама а, кхоччуш кӀелхьардахийтархьама а, «стигалийн цхьаболчу хьаькамашна а, куьйгалхошна а» Ӏамал ян еза бохуш. Цул сов, оцу харцхьехамчаша бохура, стаг сунтвина хила а веза, кхачанца а, кхидолчу хӀуманашца а доьзна долу чӀогӀа Ӏадаташ наха лардан а деза.

ХӀара кехат ПахӀала яздо, динан бакъболчу кхоаца цу харцхьехамчашна дуьхьало ярхьама. Цо лучу жоьпан дух иштта ду: Дала леррина къобалвинчу Ӏийсас кхоччуш долу кӀелхьардахар дала тарло, амма оцу кхидолчу парзаша а, Ӏадаташа а Цунах стаг херавоккху. Ша леррина Къобалвинчуьнгахула хӀара дуьне кхоьллина Дала, ткъа Цуьнгахула иза юха дӀа а оьцу Цо. Цуьнца боьзна хилчий бен, дуьнен тӀехь бехачу массо а наха шаьш кӀелхьардахаре сатуьйсийла дац. Цу сийлахьчу хьехамца ПахӀала дуьйцу, Ӏийсах тешаш верг шен дахарехь муха лела веза бохуш.

ХӀара кехат ТихӀакца Ковлуси-гӀаларчу динан тобане дӀадахьийтинера ПахӀала. Ткъа ТихӀакца цхьаьна новкъаваьлларг Онисам цӀе йолу цхьа лай вара. Цунах лаьцна ПахӀала Пхьалмане кехат яздинера.

#### 1

1Делан лаамца Цо леррина къобалвинчу Ӏийсан векал волчу ПахӀала а, динан вашас Тимапис а яздо[+] 2Ковлуси-гӀалахь бехачу Дала базбинчу а, Далла тешамечу а, Дала леррина Къобалвинчуьнца боьзна а болчу динан вежаршка.

Вайн Да волчу Делера долу дика а, синпаргӀато а хуьлда шуна.


Далла хастам бар

3Шуна тӀера доӀанаш а деш, оха даим хастамаш бо вайн Веза Эла волчу, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан Да волчу Далла[+]. 4ХӀунда аьлча Дала леррина къобалвинчу Ӏийсах шун тешар хиларх а, массо а Делан долахь берш шуна безарх а лаьцна хезна тхуна. 5Шу иштта лела, стигалшкахь шайна кечдина долчуьнга шаьш сатуьйсуш долу дела. Цунах лаьцна хазачу кхоан билггал бакъдолчу дашехула хьалха а хезнера шуна[+]. 6Шу долчу кхаьчна болу и хаза кхаъ дерриг а дуьнен тӀехь шен стом луш а, дӀасабаьржаш а бу, Делан дика баккъалла а муха хуьлу шуна хезначу а, шу кхеттачу а дийнахь дуьйна, шуна юкъахь и кхаъ иштта лелаш ма-хиллара[+]. 7[+]И хаза кхаъ вайна везаш волчу Эпарпис бовзийтинера шуна. Вайца цхьаьна Далла гӀуллакх деш ву иза, ткъа шун дуьхьа иза Дала леррина Къобалвинчун тешаме ялхо а ву[+]. 8Делан Сино шуна беллачу безамах лаьцна тхоьга хаам бинарг а иза вара.

9Цундела тхайна и хаам бинчу дийнахь дуьйна, шуна тӀера даим доӀанаш деш ду тхо. Оха доьху, Делан Сино мел луш долчу хьекъалца а, кхетамца а Делан лаам бовзарх шу дузийтар[+]. 10Иза иштта хилахь, массо а хӀуманна тӀехь Делан лаамехь дерг а деш, Везачу Элана хьалха хьакъ долуш лелар ду шу. Аша деш долчу муьлххачу а дикачу гӀуллакхаша стом а лур бу, Дела вовзарна тӀехь кхиамаш а бохур бу аша[+]. 11Цуьнан нуьцкъалчу сийлалле хьаьжжина, шу чӀагӀдина хуьлийла, массо а хӀума собарца ловш шу хилийтархьама. Даккхийдерца[+] 12стигаларчу Дена хастамаш бойла аша. Серлонан олаллехь Шен долахь болчарна лур ду аьллачун декъашхой шух хилийта, шуна хьуьнар Делларг Иза ма ву. 13Вай, боданан олаллех кӀелхьара а даьхна, Шен везаш волчу КӀентан олалле даьхна Цо[+]. 14[+]Цуьнгахула вай паргӀатдахархьама мах а белла, вайн къиношна гечдина Дала[+].


Дала леррина къобалвина Ӏийса а, Цо кхочушдина гӀуллакх а

15Дала леррина Къобалвинарг –

гуш воцучу Делан гуш долу васт ду.
Цуьнан дуьххьарлера Доьзалхо ву Иза, кхоьллина мел долчу хӀуманал тоьлуш а волуш[+].
16Стигалшкахь а, лаьттахь а
гуш долу а, гуш доцу а
массо а хӀума Цо кхоьллина ду:
стигалийн паччахьаш, я олахой,
я хьаькамаш, я куьйгалхой хуьлийла уьш.
И дерриг а Цо кхоьллина а ду,
Цунна кхоьллина а ду[+].
17Иза долуш долчу дерригенал а хьалха вара,
Цо массо а долуш дерг шен-шен меттехь лоттуьйту.
18[+]Иза динан массо а тобанан Корта бу,
ткъа и тоба Цуьнан дегӀ санна ю.
Оцу тобанан дахаран хьоста ду Иза.
Беллачарна юкъара дуьххьара денвелларг а Иза ву,
массо а хӀуманна тӀехь хьалхе йоккхуш Иза хилийтархьама[+].
19ХӀунда аьлча Далла тамехь дара
Шен мел йолу амал кхоччуш Цуьнгахь хилар[+].
20[+]Далла лиира Цуьнгахула стигалахь а, лаьттахь а долу дерриг а хӀума Шеца тайта.
ЖӀара тӀехь Ӏанийначу Шен КӀентан цӀийгахула
царна а, Шена а юкъахь барт бира Цо[+].

21Аша дечу вочу гӀуллакхаша гойтура, цхьана хенахь шу а Далла херадевлла хилар. Шайн кхетамехь Делан мостагӀий дара шу[+]. 22Ткъа хӀинца, Ша леррина Къобалвинчун дегӀан даларехула, Дела шуьца тайра, Шена хьалха шу даздина а, цӀена а, ала хӀума доцуш а дӀахӀитторхьама[+]. 23Иза иштта хир а ду, нагахь санна шайн тешар тӀехь шеконаш а йоцуш, чӀагӀ а делла, шу латтахь а, шайна хезначу хазачу кхоо луш болчу сатийсамах аша шаьш дӀа ца хадийтахь а. Стигал кӀел болчу массаьрга а дӀахазийтинчу оцу хазачу кхоан ялхо хилира сох, ПахӀалах[+].


ПахӀала динан тобанна къахьегар

24Со воккхавеш ву айса шун дуьхьа хӀинца баланаш хьегарх. Аса сайн дегӀа чохь кхочушдо Дала леррина Къобалвинчунна тӀаьхьахӀиттинчара Цуьнан дегӀан дуьхьа хьега дезаш диснарг. Цуьнан дегӀ – Ӏийсах тешачу массеран а тоба ю[+]. 25Дала суна тӀедиллина шун дуьхьа оцу тобанан гӀуллакхдархо хилар. Цо со къобалвинера Шен дош шуна дуьззина довзийта[+]. 26Оцу Делан дашна чохь цхьа къайле ю. И къайле бӀешерашкахь дуьйна массо а адамийн гаранашна дӀакъевлина яра. Ткъа хӀинца иза Шен долахь болчарна дӀайовзийтина Дала[+]. 27Делан лаам бу Шен къайленан хьал мел сийлахь ду Шен долахь болчарна дӀахаийтар. Массо а къаьмнех болчеран дуьхьа ю и къайле: Дала леррина Къобалвинарг шун даг чохь ву, цундела шун сатуьйсийла ду Делан сийлалле[+]. 28Дала леррина Къобалвинарг вай дӀакхайкхаво, хӀора адам, массо а тайпана хьекъалца кхета а деш, Ӏама а деш, иза, Дала леррина Къобалвинчуьнца доьзна а долуш, дуьззина кхочуш а дина, дӀахӀотторхьама. 29Сайна чохь болх беш болчу Цуьнан ницкъаца оцу Ӏалашонна къахьоьгуш ву со[+].

#### 2

1Суна шуьга дӀахаийта лаьа, мел чӀогӀа къахьоьгу аса Лаудикехь дехачу шун дуьхьа а, юьхь-дуьхьал со шайна гина а боцучу массеран дуьхьа а. 2Аса иза до, уьш, вовшашка болу безам а болуш, цхьаьнакхетта хилийтархьама а, церан дегнаш иракарахӀитторхьама а. Суна лаьа, церан хьекъал кхачам боллуш чӀогӀа хила, Делан къайле царна йовзийтархьама. Ткъа Делан къайле Дала леррина Къобалвинарг ву[+]. 3Цунна чохь къайлаяьккхина ю кӀоргге долчу хьекъалан а, кхетаман а мел йолу хазна[+].

4Аса иза боху шуьга, цхьаннан а хазачу къамелах шу Ӏеха ца далийтархьама[+]. 5ХӀунда аьлча со, шуна гуш юххехь вацахь а, синца шуьца ву. Шун оьзда дахар а, Дала леррина Къобалвинчух шун чӀогӀа долу тешар а гуш, воккхавеш ву со[+].


Дала леррина Къобалвинчуьнца долу кхоччуш дуьзна дахар

6Дала леррина къобалвина Ӏийса шаьш Веза Эла санна тӀеэцарна, Цуьнца доьзна а долуш, дахалаш[+]. 7Шайн тешаран орамаш Цунах дӀа а тасий, Цуьнца цхьаьна хьалакхиалаш. Шайна хьехначу тешарехь чӀагӀлолаш. Баркаллех дуьззина хилалаш[+].

8Варелаш, динан вежарий, вайн дайша даьхначу Ӏадатийн а, кху дуьненах лаьцна адамийн болчу кхетаман а бух тӀехь долчу, шу ледан дуьйцучу даьссачу къамелийн йийсархой ма хилалаш. Иштта долу къамелаш Дала леррина Къобалвинчуьнца доьзна дац[+]. 9ХӀунда аьлча адаман сибат тӀеэцна волчу Цунна чохь Дела кхачам болуш Ӏаш ву[+]. 10Шу а ду кхачам боллуш дуьзна, шу Цуьнца доьзна долу дела. Стигалийн мел болчу хьаькамел а, куьйгалхойл а коьрта ву Иза[+].

11Шу Цуьнца доьзна хиларна, адамийн куьйгашца дина доцу шун сунтдар кхочушдина. Дала леррина Къобалвинчо кхочушдинчу сунтдарехула шун хьарам лаамаш дӀабаьхна[+]. 12[+]Хих чекхдовлучу хенахь Дала леррина Къобалвинчуьнца цхьаьна дӀадоьхкина долу шу Цуьнца цхьаьна денделла, Иза веллачуьра денвинчу Делан ницкъах шун долчу тешарца[+]. 13[+]Шаьш къинош летийна дела а, кхечу къаьмнех шаьш схьадевлла дела а, хьалха шу делла дара. Ткъа хӀинца Дала леррина Къобалвинчуьнца доьзна долу шу денделла, Дала вайн массо а къиношна геч а дина[+]. 14[+]Цо дӀадайина вайн декхар тӀеяздина долу йоза. Оцу кехат тӀехь вайна дуьхьал долу а, вай бехке озош долу а парзаш дара. ЖӀарах дӀа а тоьхна, Дала и кехат дӀадаьккхина[+]. 15Иза дарца жинийн хьаькамийн а, куьйгалхойн а карара олалла дӀадаьккхина Цо. Ӏийса жӀарах дӀатохарехула царна тӀехь толам а баьккхина, массарна а хьалха уьш юьхьӀаьржачу хӀиттийра Цо[+].

16[+]ХӀинца дуьйна йиънарг я мелларг бахьана долуш, къастийна долу а, я керла бутт болалуш долу а, я шоьтан деза долу а денош бахьана долуш цхьаммо а шу бехке ма дойла[+]. 17ХӀунда аьлча и дерриг а хиндолчун дегӀан ӀиндагӀ ду, ткъа долуш дерг Дала леррина Къобалвинчуьнца доьзна ду[+]. 18Харц кепара шу лахара хила а деза, аша маликашна Ӏамал ян а деза бохучо шу Ӏеха ма дойла, ша дуьйцург шена гиначу суьрташца тӀе а чӀагӀдеш. Цхьа а бахьана доцуш, адамийн кура ойла хуьлу ишттачу стеган. 19[+]ДегӀан Корта болчу Дала леррина Къобалвинчунна тӀе ца гӀерта иза. И корта бахьана долуш, пхенаша а, меженаша а латтадеш цхьаьнатесна долу и дерриг а дегӀ Делан лаамехь хьалакхуьуш ду[+].


Дала леррина Къобалвинчуьнца далар а, Делаца дахар а

20Нагахь санна Дала леррина Къобалвинчуьнца шу, дала а делла, кху дуьнен чохь долчу парзийн а, Ӏадатийн а долара схьадевлла хилча, хӀунда гӀерта шу, кху дуьненан долахь долуш санна,[+] 21«хӀокхунах ма хьакхалолаш», «хӀара ма яалаш», «кхунах куьг ма Ӏотталаш» бохучу сацамашна тӀе[+]? 22Диина даьлча, телхина дӀадер долчу хӀуманех лаьцна дуьйцу оцу хьехамашкахь. Уьш адамаша даьхна парзаш а, хьехамаш а бен дац[+]. 23ТӀехьаьжча, иштта парзаш хьекъале ду мотта тарло: цаьрца ду шайн лаамца Ӏамал яр а, харцкепара шаьш лахара хетар а, шайн догӀмашна тӀехь ницкъ бар а. Делахь а, цара шайн хьарамчу лаамашна урхалла даре хьаьжжина, цу парзийн цхьа а мах бац.

#### 3

1[+]Дала леррина Къобалвинчуьнца цхьаьна шу деллачуьра денделла хиларна, Далла аьтту агӀор Иза охьахиина волчу стигалшкахь долчух шун кхетам бузийла[+]. 2Лаьттахь долчун ойла а ца еш, стигалахь долчух дегнаш дуза. 3ХӀунда аьлча шун хьалха хиллачу дахаре хьаьжча, шу делла ду, ткъа Дала леррина Къобалвинчуьнца шун бакъдолу дахар Делан карахь дӀахьулдина ду[+]. 4Шеца шун дахар долуш волу Дала леррина Къобалвинарг кху дуьнен чу юхавеача, шу а сийлаллица Цуьнца цхьаьна догӀур ду[+].


Шира а, керла а дахар

5Иза иштта долу дела, шайна чохь лелаш болу а, кху дуьненца боьзна болу а адамийн лаамаш хӀаллакбелаш: нахаца лелар, цӀена доцург лаар, боьхачу лаамех дуьзна хилар, зуламе лаамаш хилар, сутара хилар (хӀунда аьлча сутара хилар цӀушна Ӏамал яр санна ду)[+]. 6Иштта дерг лелорна муьтӀахь ца хуьлучу нахана Делан оьгӀазло тӀейогӀур ю[+]. 7Мацах шу а ма дара иштта лелаш, шайн дахар цу хӀуманех дуьзна долчу хенахь[+].

8Ткъа хӀинца и шадерг дӀадаккха: дералла, оьгӀазалла, хьагӀ, вониг дийцар, боьха бага леяр[+]. 9[+]Вовшашка харц ма ле, хӀунда аьлча шайн шира адам цуьнан гӀуллакхашца цхьаьна аша дӀа ма тесна[+]. 10[+]Керла адам а хилий, дӀахӀитта. Ша Кхоьллинчун вастехь карладолу и адам, Дела вуьззина вовззалц[+]. 11Иза иштта хиларна, цхьа а башхо яц кхечу къомах волчу стагана я жуьгтичунна юкъахь, сунтвинчунна я сунтваза волчунна юкъахь, оьздачу халкъан волчу стагана я оьздангалла йоцучу халкъан стагана юкъахь, лена я маьршачунна юкъахь. Мелхо а, Дала леррина Къобалвинарг уггар лараме Верг а ву, Иза массаьрца а ву[+].

12[+]Дала даздинарш а, Цуьнан хьоме хаьржинарш а шаьш хиларна, къинхетамах, диканиг дарх, ша-ша лахара хетарх, эсалаллех, собар хиларх дуьзна хилалаш[+]. 13[+]Вовшех кхеташ хилалаш, нагахь санна цхьаъ вукхунна дегабаам болуш велахь, вовшашна гечделаш, Везачу Эло шайна гечдаре терра[+]. 14Даггара вовшашка болу безам дерриг а цу хӀуманашна тӀетоха. Массо а хӀума кхачаме цхьаьна доьхкург безам ма бу[+]. 15Дала елла йолу синпаргӀато хуьлийла шун дегнаш чохь олалла деш. Шух цхьа дегӀ а дина, синпаргӀатоне тӀекхайкхина Дала. Далла баркалла олуш хила[+]. 16[+]Дала леррина Къобалвинчун дош дуккха а дехийла шун даг чохь. Шайн мел долчу хьекъалца вовшашна хьехамаш а бе, вовшийн кхета а де. Шайн дегнаш чохь Далла баркаллаш а кхайкхош, назманаш а ала, эшарш а лекха, динан иллеш а ала[+]. 17Дашца я гӀуллакхца шаьш мел дийриг Веза Эла волчу Ӏийсан цӀарах делаш, Да волчу Далла Цуьнгахула баркаллаш а олуш[+].


Керлачу дахарехь юкъаметтигаш муха хила еза

18[+][•]Зударий, шайн майранашна муьтӀахь хила, хӀунда аьлча иза шун декхар ду, Везачу Элаца шу доьзна хиларна[+].

19[+]Майранаш, шу а шайн зударий безаш хила, цаьрца буьрса ма хила[+].

20[+]Бераш, массо а хӀуманна тӀехь шайн дас-нанас боххург деш хила, хӀунда аьлча иза Далла хазахетарг ду[+].

21[+]Дай, шайн бераш оьгӀаз ма эхийта, дог доьхна уьш ца хилийтархьама.

22[+]Леш, адамаш долчу шайн элашна массо а хӀуманна тӀехь муьтӀахь хила. Царна шаьш гуш долчу хенахь там бина а ца Ӏаш, Везачу Элах кхоьруш а, догцӀена а лела[+]. 23Шаьш мел дийриг а доггах де, адамашна деш санна а доцуш, Везачу Элана деш санна. 24Дагахь латтаде, Шен халкъана лур ду аьлларг Везачу Эло совгӀатна лур ду шуна. Дала леррина Къобалвинарг баккъалла а аша гӀуллакх деш волу Эла ма ву[+]. 25[+]Ткъа харцонаш лелочунна, ша лелийначу харцоне хьаьжжина, таӀзаран ял кхочур ю. Дала цхьаьнгге а озабезамаш ца бо[+].

#### 4

1[+]Элий, шайн лешца бакъо а, нийсо а лелош хилалаш. Диц ма делаш, шайна тӀехь цхьа Эла хилар: стигалшкахь волу Веза Эла.


Хьехамаш

2Сема а долуш, Далла баркалла а олуш, леррина доӀанаш делаш[+]. 3Иштта тхуна тӀера а доӀанаш де Деле, Цуьнан дош дӀакхайкхо а, Цо леррина Къобалвинчух лаьцна йолу Цуьнан къайле дӀайовзийта а тхан аьтто бар доьхуш. И къайле дӀакхайкхор бахьана долуш, ву со набахтехь[+]. 4Дехалаш Деле, и къайле дӀакхайкхо еззачу тайпана дӀакхайкхо суна хаийта алий.

5[+]Арахь болчаьрца хьекъале хилалаш. БегӀийла меттиг шайна нисъелча, хьехамаш бан пайденна хилийталаш[+]. 6Шун дистхилар а хаза хила деза, дуьйцург сингаттаме ма хилийта, хӀоранга а жоп муха дала деза а хууш[+].


Маршаллаш

7[+][•]Сох лаьцна шадерг ТихӀака дуьйцур ду шуна. Тхоьца цхьаьна Везачу Элана гӀуллакх деш волу, тешаме къахьоьгуш волу, вайн хьоме динан ваша ву иза[+]. 8Тхоьгахь хӀун хьал ду шуна хаийта а, шун дегнаш иракарахӀитто а воуьйту аса иза шу долчу[+]. 9[+]Шу долчуьра тешаме а, хьоме а волу динан ваша Онисам а ву цуьнца. Цара кхузахь долчу дерригенах а лаьцна дуьйцур ду шуна[+].

10[+]Шуьга маршаллаш доуьйту соьца цхьаьна набахтехь волчу Арестаха а, иштта Бар-Наабан шичас Марка а. (Цунах лаьцна олуш, аса тӀедиллинера шуна, нагахь иза шу долчу кхачахь, цунна хьошалла дар.)[+] 11Иштта маршаллаш доуьйту шуьга ЮшаӀа а. (Кхечу тайпана Юст олу цунах.) И кхоъ сунтбинчех ву. Уьш бен бац соьца Делан Олаллина лерина къахьоьгуш болу сунтбинарш. Сан чӀогӀа догъоьцура цара[+].

12[+]Маршалла доуьйту шуьга Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан лай волчу шун Эпарпис а. Цо даим а дакъалоцу шуна тӀера дечу доӀанашкахь, шайн тешарна тӀехь шу кхоччуш кхиийтархьама а, Делан лаамехь долчух шу дуьзна хилийтархьама а[+]. 13Лаудика-гӀалахь а, ХӀерапал-гӀалахь а долчу шуна Эпарпис чӀогӀа къахьоьгуш хиларх тоьшалла до аса. 14[+]Маршалла ду шуьга хьомечу лоьрера Лакера а, Демера а[+].

15Маршаллаш ло Лаудикехь болчу динан вежаршка а, Нумпате а, цуьнан цӀерачу динан тобане а[+]. 16ХӀара кехат шаьш долчохь дешна даьлча, Лаудикерачу динан гуламехь дӀадешийта, ткъа Лаудикехь дерг шайн гуламехь аша а деша[+]. 17[+]Арихупе иштта дӀаала: «Варелахь, Везачу Элаца волуш айхьа тӀелаьцна долу деза гӀуллакх кхочушделахь»[+].

18Аса сайн куьйгаца яздо шуьга хӀара тӀаьххьара долу маршалла. Со набахтехь хилар диц ма делаш.

Делан дика хуьлийла шуьца массаьрца а[+].

### 1 Тассалникахошка

#### 1 Тассалникахошка

1 Тассалникахошка


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


Векало ПахӀала


тассалникахошка


яздина хьалхара кехат


Дешхьалхе

Тассалник-гӀала Рим-пачхьалкхан чубогӀучу Македон-мехкан коьрта гӀала яра. Пилап-гӀалара дӀа а веана, цигахь Ӏийсах тешачийн цхьа тоба дӀахӀоттийра векало ПахӀала. Цо хьехам бора кхечу мехкашкара болчу а, жуьгтийн дин керла хӀума санна лоруш болчу а нахана. Цу хьехамна аьтто баьллера. Ткъа цхьадолчу жуьгташна и хӀума хаза ца хийтира, цундела, жимма хан яьлча, цу жуьгташа дуьхьало йира ПахӀална. И бахьана долуш, ПахӀалан Тассалник-гӀалара дӀаваха дийзира. Берия-гӀала вахара иза. ТӀаьхьо, ПахӀал Коринт-гӀала кхаьчча, цуьнан накъост волчу Тимапис Тассалник-гӀалахь йолчу Ӏийсах тешачийн тобанан хьолах лаьцна шегара хабар дира цуьнга.

Векало ПахӀала тассалникахошка яздина хьалхара кехат цигахь Ӏаш болчу Ӏийсах тешарш иракарахӀитто а, уьш тешарехь чӀагӀбан а яздина дара. Церан тешарх а, безамах а долу хабар шега кхачарна баркалла боху цо. Ша Тассалникехь волчу хенахь муха Ӏийра дагадоуьйту ПахӀала царна. Цул тӀаьхьа Дала леррина Къобалвинарг юхаварах лаьцна долчу церан хаттаршна жоп ло цо: Дала леррина Къобалвинарг юхавале велларг хедар доцучу дахарехь хир вуй, Иза юхавеанчул тӀаьхьа? Юха маца вогӀур ву Дала леррина Къобалвинарг? Иза юхаваре сатуьйсуш Ӏачу хенахь, паргӀат болх а беш, Ӏе боху цаьрга ПахӀала.

#### 1


Маршалла

1[+]ПахӀала а, Салис а, Тимапис а хӀара кехат яздо вайн Да волчу Делах а, Веза Эла волчу Ӏийсах а тешачийн Тассалник-гӀалара тобане.

Делан дика а, синпаргӀато а хуьлда шуна[+].


Тассалникахойн дахар а, Делах тешар а

2Тхайн доӀанашкахь, шу дага а лоьцуш, шуна массарна тӀера даим Далла хастам бо оха[+]. 3Шаьш Делах тешаш хиларна, аша дика гӀуллакхаш дар а, аша безамца къахьегар а, вайн Везачу Эле, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсага шу тешамца сатуьйсуш хилар а даим а вайн Да волчу Далла хьалха дагахь латтадо оха. 4Далла безна болу динан вежарий, шу Дала хаьржина хилар хаьа тхуна[+]. 5Шу долчохь тхан хаза кхаъ кхайкхор дашца бен хилла ца Ӏаш, Делан ницкъаца а, Делан Синца а, кхин а боккхачу тешамца а ма бара. Шуна шайна хаьа, шун дуьхьа шуна юкъахь тхо муха Ӏара[+]. 6[+]Делан дош тӀе а эцна, тхох а, Везачу Элах а тарделла дӀахӀитти шу а. Аша дукха баланаш лайнехь а, Делан Сино хазахетар лора шуна[+]. 7Цундела Македон-махкахь а, Ахай-махкахь а массо а Ӏийсах тешаш болчарна шух масал хилла. 8Ткъа Везачу Элан дош а, шун Делах тешарх болу хаам а шуьгара Македон-махка а, Ахай-махка а кхаьчна ца Ӏаш, массо а кхечу меттигашка а дӀасабаьржина. Цундела шух лаьцна оха дийца оьшуш кхин цхьа а хӀума дац. 9ХӀунда аьлча цара шаьш а дуьйцу тхох лаьцна. Цара дуьйцу, тхо шуна тӀе муха даьхкира а, иштта шу, цӀуйх дӀа а дирзина, Делехьа дерзарх лаьцна а, дийначу а, бакъволчу а Далла гӀуллакх дархьама[+]. 10Цара дуьйцу, Делан КӀант стигалшкара схьаваре шу муха ладоьгӀуш ду. Дала веллачуьра денвина волу а, тӀейогӀу йолчу Делан оьгӀазлонах вай кӀелхьардоху волу а Ӏийса ма ву и КӀант[+].

#### 2


ПахӀала Тассалник-гӀалахь бина болх

1Динан вежарий, шуна хаьа, тхан шуна тӀедахкар эрна ца хилар. 2[+]Ткъа, шуна ма-хаъара, хьалха Пилап-гӀалахь баланаш а лайна, сий дайина дара тхо. Тхайна луьра дуьхьало йинехь а, тхайца Дела волу дела, тхо майрра шуна хаза кхаъ кхайкхо гӀиртира[+]. 3ХӀунда аьлча тхан хьехамашкахь дацара шу тило гӀертар, я цхьа вониг шуна хила лаар, я шуна хӀилла дар[+]. 4Ткъа Дала тхан сий а дина, Шен хаза кхаъ тешарца тхоьга кховдоре терра, иштта, адамашна томана а доцуш, амма вайн дегнаш зуьйш волу Дела лоруш бо оха и хьехамаш[+]. 5ХӀунда аьлча, шуна ма-хаъара, тхо цкъа а дацара шу хестош я шуьгара тхайна пайда лоьхуш. Дела теш ву-кх![+] 6Шуна я кхечарна тхаьш ларар я тхо хестор тӀе ца дуьллу оха[+]. 7Тхаьш Дала леррина Къобалвинчун векалш хиларе терра, тхаьш лоруьйтуш дахка йиш яра тхан, делахь а, бераш кхобург шен берашца кӀеда-мерза ма-хиллара, шуна юкъахь тийна Ӏийра тхо[*]. 8Иштта тхо шух дӀаийна дела а, тхайна шу дезадаларна а шуна Делера болу хаза кхаъ кхайкхийна оха. И дина а ца Ӏаш, тхайн синош а, ца кхоош, шуна дӀадала лиира тхуна[+]. 9ХӀунда аьлча, динан вежарий, шуна дагадогӀу-кх шу долчохь оха хаза кхаъ кхайкхочу хенахь, тхайх шуна бала ца бархьама, буьйсанна а, дийнахь а оха хьегна къа а, тхуна хилла ницкъ а[+]. 10Шу а, Дела а теш ду-кх, Делах тешачу шуна хьалха цӀена а, Делан лаамехь а, ала хӀума а ца дуьтуш тхо муха Ӏара. 11Шуна хууш ду-кх, шух хӀора а, дас шен бераш санна, лелавора оха[+]. 12Шуьга дехарш а дора, шу иракара а хӀиттадора, шуна синтем а бора оха, Шен Олалле а, сийлалле а кхайкхинчу Далла хьалха шу хьакъ долуш дахийтархьама[+].

13Кхин а цхьа бахьана ду, оха гуттара а Далла хастамаш баран. Аша тхоьгара Делан дош тӀеийцира, адамийн дош санна а доцуш, амма Делан дош санна (иза иштта дан а ма ду). Делах тешначу шуна чохь хӀара дош болх беш а ду[+]. 14[+]Динан вежарий, шу ЯхӀуд-махкарчу динан тобанех тарделла. Цу тобанийн нах Делах тешаш а, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан долахь болуш а белахь а, цара шайн махкахошкахьара баланаш хьегна. Царах терра аша а изза баланаш лайна шайн цхьанатайпанах болчу нехан карах[+]. 15[+]Веза Эла волу Дала леррина къобалвина Ӏийса а, пайхамарш а яхӀудхоша байинера. Тхо а дӀалаьхкинера цара. Делан лаамехь бац уьш, массо а адамна мостагӀий хилла царах[+]. 16Цара новкъарло йо тхуна, Делан кхелах кӀелхьардовлар муха хила деза кхечу къаьмнех болчу нахе тхоьга ца дийцийтархьама. И дарца цара гуттара а шаьш летийначу къинойн барам тӀехбоккху, амма Делан оьгӀазло эххар а тӀекхаьчна царна[+].


ПахӀална тассалникахошка ван лаар

17Тхо, динан вежарий, дегнашца вовшах даьхна а доцуш, ткъа вай юьхь-дуьхьал ца хиларна йоццучу ханна вовшахдаьхна дара, цундела кхин а боккхачу деган лаамца шу ган гӀертара тхо[+]. 18Цундела тхуна шу долчу дахка лаьара. ПахӀал волу со цкъа а, шозза а гӀоьртира шу долчу ван, амма иблисо тхуна массарна а новкъарло йора[+]. 19Ткъа мила ву хӀинца тхуна дегайовхо луш верг, я тхуна хазахоьтуьйтуш верг, я тхан сийлаллин таж? Шу-м дац те уьш, тхан Веза Эла волчу Ӏийсана хьалха, Иза кху дуьнен чу юхавогӀуш, хиндерш[+]? 20Шу ду тхан сийлалла а, хазахетар а.

#### 3

1[+]Цундела шу ца гуш кхин са а ца тохаделла, тхаьш Атина-гӀалахь севцира тхо[+]. 2-3Ткъа шу долчу тхайн динан ваша Тимапи вахийтира оха. Иза Делан гӀуллакх а деш, тхоьца Дала леррина Къобалвинчух лаьцна хаза кхаъ кхайкхош къахьоьгуш ву. Аша хьоьгучу халонашкахь шун цхьаннен а ойла ца карчийтархьама, шу динехь чӀагӀдалийта а, Делах тешаран гӀуллакхна тӀехь шун дегнаш иракарахӀитто а вахийтина оха иза. Шуна шайна хаьа, иштта халонаш вай лан езийла[+][+]. 4Тхаьш шуьца долчу хенахь, вай баланаш хьоьгург хиларх лаьцна оха хьалххе дӀахаийтинера шуьга. Шуна ма-хаъара, и дерриг а шуьца хила а хилира. 5Цундела, шун Ӏийсах тешаран гӀуллакх муха ду хаа лууш, шун ойла иблисо карчорна кхоьруш, вай хьегна къа эрна хиларна сагатдеш, аса шу долчу Тимапи вахийтинера[+]. 6[+]Ткъа хӀинца Тимапи шу долчуьра схьавеана. Шун тешарх а, безамах а, шуна тхо даим а диканца дагахь латтарх а, тхуна шу санна, шуна а тхо ган лаарх а лаьцна дика хабар деана цо тхоьга[+]. 7Ткъа мел баланехь а, халонашкахь а тхаьш делахь а, Везачу Элах шу тешар бахьана долуш, динан вежарий, шух синтем хилла тхуна. 8Шу Везачу Элаца чӀагӀделла долу дела, тхо хӀинца ирсе деха. 9Шуна тӀера Далла тоъал баркаллаш муха эр дара те оха? Шу бахьана долуш Далла хьалха даккхийдеш ма ду тхо. 10Шун юьхь гархьама а, шун тешар кхочушхилийтархьама а, дийнаххьий, буьйсанний доггах доӀанаш дийр ду оха[+].

11Вайн Да волчу Дала Ша а, Вайн Веза Эла волчу Дала леррина къобалвинчу Ӏийсас а некъ боккхийла тхуна шу долчу дахка[+]. 12Ткъа тхуна шу дезаре терра, вовшашка а, массо а адамашка а болчу безамах Везачу Эло шун дегнаш дузийла[+]. 13Цо шун дегнаш безамах дузуьйтур ду, шу чӀагӀдархьама. ТӀаккха вайн Да волчу Далла хьалха шуна бехк буьллийла а доцуш, деза а долуш хир ду шу, вайн Веза Эла волу Ӏийса, массо а Шен долахь болчаьрца кху дуьнен чу схьавогӀучу хенахь. Амин[+].

#### 4


Делан лаамехь долу дахар

1Ткъа хӀинца, динан вежарий, Веза Эла волчу Ӏийсан дуьхьа, оха доккхачу дехарца доьху шуьга шаьш Далла хазахетарг дарна тӀехь оха шайга дийцинчул а, кхин а сов кхиамаш аш бахар[+]. 2Веза Эла волчу Ӏийсагара шайна оха хӀун весеташ делла, шуна хаьа. 3Боьха лаамаш кхочушбарх шайн догӀмаш лардан деза аша, хӀунда аьлча Делан лаам бу, Шен дуьхьа даз а дина, шу дӀакъасто[+]. 4Шух хӀоранна а хаа деза, цӀена а, шен сий лардеш а[*], Далла гергахь боьхачу лаамех шен дегӀ цӀена латто хӀун дан деза. 5Кхечу къаьмнех болу, Дела ца вевза нах санна, нахаца леларан боьхачу лаамех дуьзна хила ца деза шу[+]. 6Цхьана а хӀуманна тӀехь шайн вешина хьарам долу гӀуллакхаш лелош ямартло ма е, шайна са йолу агӀо лоьхуш ма хила, хӀунда аьлча иштта лелачарна массарна а Везачу Эло таӀзар до. Шуьга иза дӀахьедеш баккъалла а боху оха, хьалха тхаьш ма-дийццара. 7Дала вай боьхачу лаамийн долахь а доцуш, амма Шена хьалха цӀена лелийтархьама хаьржина[+]. 8Иштта дуьхьалваьлла леларг адамна дуьхьал ца волу, ткъа вайна Шен Деза Са лучу Далла дуьхьал волу.

9Шуна вовшийн деза Дала Ша Ӏамийна, шуьга цунах лаьцна оха цхьа а хӀума дийца оьшуш дац[+]. 10ХӀунда аьлча массо а Македон-махкара динан вежарий шуна баккъалла беза. Динан вежарий, шун вовшийн дезаш хилар кхин а чӀагӀдар тӀедуьллу оха шуна. 11Шу чӀогӀа гӀерта деза тийна даха. Шайн гӀуллакхаш а бен ма де. Оха шуьга хьалха весеташ ма-дарра, шайн куьйгашца хьанал рицкъа даккха[+]. 12Нагахь санна шу иштта лелахь, Делах ца тешачу нахе а шаьш лоруьйтур ду аша, дахарехь оьшучунна тӀехь а цхьаннан а гӀо оьшуш а хир дац шу[+].


Веза Эла кху дуьнен чу юхаварах лаьцна

13Динан вежарий, кхин болу дог диллинарш санна, шу гӀайгӀанехь ца хилийтархьама, беллачарех хуьлург шуна ца довзуьйтуш Ӏа ца лаьа суна[+]. 14Вай Ӏийса, вала а велла, денвелла хиларх теша дела, Ӏийсах тешаш белла болу нах а Дала Цуьнца стигалшка хьалабохург хиларх а теша[+].

15[+]Везачу Элан дашца боху хӀара оха шуьга, Веза Эла кху дуьнен чу схьаваллалц, дехаш дисина долу вай, беллачарел хьалха девр дац[+]. 16ХӀунда аьлча Веза Эла коьртачу маликан озаца а, Делан турба лакхарца а, Ша стигалара охьавуссур ву, ткъа Дала леррина Къобалвинчух тешаш а болуш белларш хьалха денлур бу[+]. 17Цул тӀаьхьа вай, далаза диснарш, царах дӀа а кхетта, Везачу Элана дуьхьал мархашка хьаладохур ду. ТӀаккха вай даим Везачу Элаца цхьаьна хир ду[+]. 18Иштта, хӀокху дешнех вовшашна синтем а беш Ӏе.

#### 5


Веза Эла схьаваре кечло

1Динан вежарий, хин йолчу хенах а, заманах а лаьцна оха шуьга хӀумма а яздан оьшуш дац[+]. 2Шуна шайна а билггала хаьа, буьйсанна цӀеххьана вогӀу къу санна, иштта дагахь доццучу хенахь тӀекхочур ду Везачу Элан де[+]. 3«ХӀинца машар бу, цхьа а кхерам а бац» – адамаша боххучу хенахь, берах йолчу зудчунна цӀеххьана тӀедогӀу лазарш санна, цӀеххьана тӀедогӀур ду церан хӀаллакьхилар а. Уьш кӀелхьара а бевр бац[+]. 4Ткъа шу, динан вежарий, боданехь дац, и де, къу санна, шуна тӀекхача[+]. 5Шу массо а серлонан кӀентий а, дийнан кӀентий а ду. Вай буьйсанан я боданан кӀентий дац[+]. 6Цундела вай дийшина Ӏан ца деза, боданехь болу кхиберш санна, амма сема а, кхетамехь а хила деза[+]. 7ХӀунда аьлча бийшина болчара буьйсанна наб йо, маларх там хилларш а буьйсанна беха. 8[+]Ткъа вай серлонан кӀентий долу дела, Делах тешарх а, вовшийн дезарх а гӀагӀ а дина, Дала леррина Къобалвинчо вай кӀелхьардахаре сатуьйсуш хиларх гӀем а йина, кхетамехь хила деза[+]. 9Вай Дала оьгӀазлонна а доцуш, ткъа вайн Веза Эла волчу Дала леррина къобалвинчу Ӏийсагахула вайна кӀелхьардовлар далархьама хаьржина ду[+]. 10Ӏийса вайн дуьхьа велла, вай Шеца дахийтархьама, Иза схьавогӀучу хенахь вай дийна я делла делахь а[+]. 11Цундела, хӀинццалц санна, вовшийн дог а эца, вовшашна чӀагӀдала гӀо а де.


ТӀаьххьара а долу хьехарш а, маршаллаш а

12Динан вежарий, доьху шуьга, Везачу Элан гӀуллакх дан шуна куьйгалла а деш, хьехамаш а беш, шуна юкъахь къахьоьгуш берш ларар[+]. 13Церан болх бахьана долуш уьш тӀехдика а, безамца а ларар доьху шуьга. Вовшашца бертахь Ӏелаш[+].

14Кхин а чӀогӀа доьху шуьга, динан вежарий, малончаш кхетабелаш, тийна-эсалчеран дог эцалаш, гӀийлачарна гӀо делаш, доккха собар долуш хилалаш массаьрца а[+]. 15Хьовсалаш, цхьаьнгге а цхьанна а вонна дуьхьал вон ма дайталаш, амма гуттара а вовшашна а, массарна а диканиг дан гӀорталаш[+].

16Гуттара а самукъане а хилалаш,[+] 17даим а доӀанаш деш а хилалаш,[+] 18массо а хӀуманна Далла хастам а белаш, хӀунда аьлча Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан долахь долчу шух лаьцна Делан иштта лаам болу дела[+].

19Йовш йолу цӀе санна, Делан Са дӀа ма дайталаш[+]. 20Делера болу хаамаш аьшнаш ма белаш. 21Массо а хӀума зен а зуьйш, диканиг схьалацалаш[+]. 22Муьлххачу а зуламах ларлолаш.

23Вайн синна паргӀато луш волчу Дала Ша цӀан а дина, массо а агӀор Ша санна дойла вай. Цо шун са а, дог а, дегӀ а Веза Эла волу Дала леррина къобалвина Ӏийса вогӀучу хенахь дуьззина къинойх цӀена латтадойла[+]. 24ТӀекхойкхург тешаме ву. Цо кхочушдийр ду хӀара[+].

25Динан вежарий! ДоӀанаш делаш тхуна тӀера[+].

26Массо а динан вежаршка доггах[*] маршалла ло[+].

27Везачу Элах дуй баарца доьху хӀара кехат массо а динан вежаршна[*] дешар[+].

28Вайн Везачу Эло, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсас, маьхза деш долу дика шуьца хуьлда[*].

### 2 Тассалникахошка

#### 2 Тассалникахошка

2 Тассалникахошка


[1]

[2]

[3]


Векало ПахӀала


тассалникахошка


яздина шолгӀа кехат


Дешхьалхе

Тассалник-гӀалахь йолчу тешначийн тобанехь болу нах карзахбохура Ӏийса маца вогӀур ву бохучу хаттаро. Цхьаберш тешара Веза Эла схьаваран де тӀедеана даьлла хиларх. Векало ПахӀала тассалникахошка яздинчу шолгӀачу кехат тӀехь цу харцтешарна жоп ло. ПахӀала туьду, Дала леррина Къобалвинарг юхавале, вониг а, зуламаш а тоъал кхочуш хир ду аьлла. «Вониг» олучу цхьана стага олалла дечу хенахь хир ду иза. И стаг Дала леррина Къобалвинчунна дуьхьал хир ву.

Баланаш хьоьгуш белахь а, шайн тешарехь чӀагӀбина хила беза хӀара кехат доьшурш, боху векало ПахӀала. ПахӀала а, цуьнан накъосташа а санна болх а беш, шайн дахарна оьшург латто деза цара. Иштта цара кхидӀа а диканиг дан деза.

#### 1

1[+]ПахӀала а, Салис а, Тимапис а хӀара кехат яздо Тассалник-гӀалара вайн Да волчу Делах а, Веза Эла волчу Ӏийсах а тешначийн тобане[+].

2Вайн Да волчу Делера а, Веза Эла волчу, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсагара а долу дика а, синпаргӀато а хуьлда шуна.


Ӏийса схьавеача хинйолу кхел

3Динан вежарий! Вай Далла баркалла ала деза, Ӏийсах тешарехь шу чӀагӀлуш долу дела. Иза баккъалла а иштта ду, хӀунда аьлча шуна массарна а юкъахь хӀораннан а вовшашка болу безам кхин а алсамбуьйлуш бу[+]. 4Иштта, оха тхаьш а Делан динан тобанийн гуламашкахь дозалла до собаре хиларца а, тешарца а аша массо а баланаш а, халонаш а ловш хиларх[+]. 5Цу дерригено а гойту Делан кхел нийса хилар. Делан олалла бахьана долуш аша хӀинца баланаш ловш болу дела, шу хьакъ долуш хетар ду Цуьнан олалле кхача[+]. 6Дела нийсо еш хиларна, шу сийсаздаьхначаьрга а баланаш хьоьгуьйтур бу Цо,[+] 7ткъа баланаш ловш долчу шуна тхоьца цхьаьна синтем хир бу. Иза хир ду Веза Эла волу Ӏийса Шен нуьцкъалчу маликашца а, йогучу цӀарца а стигалшкара гучуволучу хенахь[+]. 8Оцу хенахь шайна Дела вовза ца лиинчарна а, вайн Веза Эла волчу Ӏийсах болу хаза кхаъ тӀе ца эцначарна а дӀадоькхур ду Цо[+]. 9[+]ТаӀзар а дина, уьш гуттаренна а хӀаллакбина хир бу. Везачу Элах а, Цуьнан возаллин сийлаллех а дӀабаьхна хир бу уьш[+]. 10И таӀзар дийр ду Шен долахь болчу нахера сийлалла тӀеэца а, массо а Шех тешначаьрга Шен сий дайта а Ӏийса схьавеанчу оцу сийлахьчу дийнахь. Ткъа шу а царна юкъахь хир ду, оха шуна деллачу тоьшаллех шу тешна дела[+].

11Цундела шуна тӀера оха даим доӀанаш до, Ша кхайкхинчу дахарна вайн Дала шу хьакъ долуш хилийтар доьхуш. Муьлхха а дикачу ойланца шуна дан лууш дерг а, Делах тешарца аша деш долу муьлхха а гӀуллакх а Деле Шен ницкъаца кхочушдар доьху оха[+]. 12Цу тайпана вайн Веза Эла волчу Ӏийсан цӀе шуьгахула а, ткъа шу Цуьнгахула а гӀарадевр ду. Вайн Дела а, Веза Эла а волчу, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан[*] долчу диканца хир ду иза.

#### 2


ХӀаллакьхила вогӀун волу къинойн кӀант

1[+]Динан вежарий! Оха доьху шуьга вайн Веза Эла волчу Дала леррина къобалвина Ӏийса кху дуьнен тӀе схьаварах а, вай Цуьнца цхьаьнакхетийтарх а лаьцна:[+] 2шайн ойла сиха ма карчийталаш, атта синтем ма байалаш, Веза Эла вогӀу де тӀекхаьчна бохуш, цхьаммо хаам бар бахьана долуш. Цхьаммо ала мега, и хаам Делан Сино бина, я оха бина, я кехат тӀехь дӀаязбина бу аьлла. 3Цхьаьнгге а цхьана а кепара шаьш ле ма дайталаш, хӀунда аьлча адам, Ӏеса а даьлла, Далла дуьхьал эргӀаддаьлча а, хӀаллакьхиларна лерина волу а, зуламех кхачам хиллал вуьзна волу а цхьа стаг гучуваьлчий бен, и де тӀедогӀур доцу дела[+]. 4[+]«Дела» аьлла, цӀе йоккхучу а, адамаша Ӏибадат дечу а массо а хӀуманна дуьхьалвер ву и стаг, царал ша лакха а воккхуш. Делан цӀа чохь, ша дела ву бохуш, охьахуур ву иза[+]. 5Дага ца догӀу шуна, шу долчохь со волуш, аса шайга и дийцар? 6Ткъа хӀинца шуна хаьа, иза сецош дерг хӀун ду. И бахьана долуш шен хеннахь бен иза гучувоккхур вац. 7Къайлаха долу зулам хӀинцале а къахьоьгуш ду. Амма хӀинца а иза сецош волчо кхин дӀа а сецор ву, новкъара иза Дала дӀаваккхалц[+]. 8[+]ТӀаккха гучувер ву зуламех вуьзна волу и стаг. Веза Эла волчу Ӏийсас Шен багарчу Ӏаьнарца вуьйр ву иза, Шен схьаваран дозаллица иза хӀаллак а вийр ву[+]. 9[+]Зуламех вуьзна волу и стаг гучуваьлча, иблисо цуьнгахула лелочу ондачу ницкъаца массо а тамашийна харцйолу билгалонаш а, Ӏаламаташ а гойтуш лелар ву иза[+]. 10Шаьш кӀелхьардохур долу билггал долу бакъдерг безамца тӀе ца эцарна а, иза ца дезарна а хӀаллакьхуьлуш берш муьлххачу а харцонца лебеш лелар ву иза[+]. 11Цундела Дала чӀогӀа Ӏехаболуьйтур бу уьш, билггал бакъдоцучух тоьшуьйтуш[+]. 12ТӀаккха билггал бакъдолчух а ца тешна, харцдерг дезначарна Дала кхел йийр ю.


КӀелхьардахарна хаьржина

13Везачу Элана безна вежарий! Шу хьалхарнаш ду Делан Сино шу Делан дола дахарца а, билггал бакъдолчух тешарца а Дала кӀелхьардаха хаьржинарш. Цундела шуна тӀера Деле даим баркаллаш баха деза оха[+]. 14Оха кхайкхийна хаза кхаъ бахьана долуш шу Дала хаьржина, вайн Веза Эла волчу, Ша леррина къобалвинчу Ӏийсан сийлаллин декъашхой шу хилийтархьама[+]. 15Цундела, динан вежарий, чӀагӀлой Ӏелаш. Хьалха а оха шуна бина болу а, тхан кехат тӀехь язбина болу а хьехамаш лар а беш, даха[+].

16Ткъа вай дезначу, вайн Веза Эла волчу, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсас а, вайн Да волчу Дала а Шен маьхзачу диканца хаддаза иракарахӀиттор а, хиндолчу дикане сатийсар а делла вайна[+]. 17Муьлххачу а аша олуш долчунна тӀехь а, муьлхха а аша деш долчу дикачу гӀуллакхашна тӀехь а, иракара а хӀиттош, Дала чӀагӀдойла шу[+].

#### 3


Тхуна тӀера доӀанаш делаш

1Динан вежарий! Везачу Элах лаьцна кхаъ, шу долчохь ма-хиллара, сиха дӀасабаржийта а, лоруш тӀеэцийта а тхуна тӀера доӀанаш делаш[+]. 2Кхин а дехалаш мекара а, вон а нах вайх дӀакъастор, хӀунда аьлча берриш а ма бац цу кхоах тешаш[+].

3Амма тешаме ву Веза Эла. Цо чӀагӀ а дийр ду шу, мекара волчух лар а дийр ду[+]. 4Оха шайна хьоьхург аша кхочушдеш хиларх а, кхин дӀа а кхочуш дийриг хиларх а Везачу Элаца хиларна, шух лаьцна долчух шеко йоцуш тешар ду тхан. 5Делан безам бовза а, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан собар довза а шун дегнаш Везачу Эло тӀехьажадойла[+].


Массо а къахьега декхарийлахь ву

6Динан вежарий! Вайн Веза Эла волчу а, Дала леррина къобалвинчу а Ӏийсан цӀарах весет до оха, аша тхоьгара тӀеэцначу Делан хьехамашца а ца лелаш, мало йолуш волчу муьлххачу а динан веших дӀакъаста аьлла[+]. 7Шуна шайна а ма хаьа, шу, тхо ма-леллара, лела дезийла. Оха шу долчохь мало ца йора[+]. 8Цхьанна а меттехь маьхза бепиг ца дуура оха. Мелхо а, шуна цхьанна а тхайх бала ца бархьама, дийнахь а, буса а, къа а хьоьгуш, болх бора оха[+]. 9Иза-м тхайн бакъо яц аьлла а доцуш, шуна тхайгара дика масал далийта дора оха, шун а иштта лела лаам хилийтархьама[+]. 10Шу долчохь тхаьш хиллачу хенахь, оха хӀара весет динера шуьга: «Къахьега ца луучо хӀума а ма яа», – аьлла[+].

11Шу долчуьра цхьаболу нах, къинош а летош, мукъа Ӏаш бу бохуш, хеза тхуна. ХӀумма а ца деш болу уьш нехан гӀуллакхашна чу юкъагӀерта[+]. 12Ишттачарна вайн Веза Эла волчу, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан цӀарах тӀедилларца оха хьоьху, шайн куьйгашца къа а хьоьгуш, шайна догӀу рицкъа даккха а, синна паргӀат хила а.

13Ткъа аша, динан вежарий, дарх кӀорда а ца деш, диканиг де[+]. 14Нагахь санна шух цхьаъ оха яздина весеташ кхочушдеш вацахь, иза билгалваккха. Цунна эхь хетийтархьама, цуьнца юкъаметтиг ма хилийта. 15Иза мостагӀа санна ма лара, амма, шайн ваша хиларе терра, иза кхетаве[+].


Чаккхе

16Ткъа машар карахь болчу Везачу Эло Ша гуттара а массо а хӀуманна тӀехь шун дегнашна машар лойла. Хуьлийла Веза Эла шуьца массаьрца а![+]

17Аса, ПахӀала, сайн куьйгаца яздечу маршаллица чекхдоккху хӀара кехат. Соьгарчу хӀора кехатан билгало ю иза. Аса иштта яздо:[+]

18Вайн Веза Эла волчу, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсас дина маьхза долу дика хуьлийла шуьца массаьрца а.

### 1 Тимапига

#### 1 Тимапига

1 Тимапига


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]


Векало ПахӀала


Тимапига


яздина хьалхара кехат


Дешхьалхе

Асиа-махкара Тимапи Ӏийсах тешаш волу цхьа къонах вара. Цуьнан нана жуьгти яра, ткъа да грекахо вара. ПахӀал Далла гӀуллакх деш лелачу хенахь кхуьнан накъост а, гӀоьнча а хилира цунах. Векало ПахӀала Тимапига яздинчу хьалхарчу кехат тӀехь кхо коьрта гӀайгӀа бу.

Цкъа хьалха, цу кехато Ӏийсан динан тобанашкахь болчу харцхьехамна дуьхьал дӀахьедар до. Жуьгтийн а, кхечу къаьмнийн а эйина йолчу ойланашна тӀехь лаьтташ бара и харц хьехам. И нах тешара, хӀара дуьне къилахь хиларх а, къайлахчу хаарехула а, кхачанах цхьайолу хӀуманаш цаяарехула а, маре ца яхарехула а, зуда ца ялорехула а бен кӀелхьардахаре кхача ца даларх. Ӏийсах тешачийн тобанехь куьйгалла муха дан дезарх а, Ӏамал ян езарх а болу хьехамаш а бу цу кехат тӀехь язбина. Динан куьйгалхойн а, тобанан гӀоьнчийн а амал муха хила еза а дуьйцу яздархочо. Эххар а, Тимапина хьехар до, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан гӀуллакхдархо муха хила веза а, Ӏийсах тешачийн тайп-тайпанчу тобанех цо жоп дала деза аьлла а.

#### 1

1Со, ПахӀал, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан векал ву. Векал хила бакъо суна елла вайн КӀелхьардохург волчу Дала а, вайн дегайовхо волчу Дала леррина къобалвинчу Ӏийсас а[+]. 2[+]ХӀара кехат ас яздо хьоьга, Тимапига. Делах а тешна, хьо сан бакъволу кӀант санна хилла. Вайн Да волчу Делера а, вайн Веза Эла волчу, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсагара а долу дика а, къинхетам а, синпаргӀато а хуьлда хьуна[+].


Харцхьехамех лардар

3Доьху хьоьга, со Македон-махка воьдуш, аса хьайга ма-деххара, Эпасехь сацар. Цигарчу цхьаболчу нахана харц хьехамаш бар дехка деза ахь. 4Къийсаршна тӀе бен далош доцу хьалха хиллачех лаьцна туьйранаш дийцар а, хаддаза шайн хьалхалера тайпанаш хьехор а дехка царна. Оцу къийсарша тешарца евзина йолчу Делан Ӏалашонна тӀе ца балабо уьш[+]. 5ЦӀеначу даггара, эхь-бехках буьззина, шалхо йоцучу тешаро хуьлуьйту безам бу уьш дӀабехкаран Ӏалашо[+]. 6Оцу хьехамашна тӀера дӀа а бевлла, цхьаберш, даьссачу хабаршкахьа а бирзина, галбевлла[+]. 7Товрат-хьехаман Ӏелам-хьехамчаш хила лаьа царна. Делахь а уьш шаьш а ца кхета я шаьш дуьйцучух я шаьш тешарца хьоьхучух.

8Ткъа вайна-м хаьа, товрат-хьехамаш дика буйла, нагахь санна уьш лело ма-беззара лелош белахь[+]. 9И товрат-хьехамаш Делан лаамехь волчунна бина бац. Уьш зуламхошна, Ӏедална муьтӀахь боцучарна, Ӏесачарна, къинош летийначарна, дин доцучарна, Далла гергахь бехбеллачарна, сийсазчарна, шайн да а, нана а, кхидолу адамаш а дойучарна бина бу[+]. 10Иштта кхин а нахаца лелачарна а, вовшашца хьарам дерг лелочу божаршна а, дохкархьама адамаш лечкъочарна а, харц луьйчарна а, дуй къарбочарна а, нийсачу хьехамашца ца догӀуш лелочу массо а хӀуманна бина бу и товрат-хьехамаш. 11Сийлахь а, декъала а волчу Дала тешарца соьга схьабеллачу хазачу кхоаца бу и хьехамаш[+].


Делан диканна хастам бар

12Суна ницкъ беллачу вайн Веза Эла волчу, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсана баркаллаш боху ас. Со тешаме а хетта, Шена гӀуллакх дан со билгалваьккхина Цо[+]. 13[+]Ӏийса сийсазвеш, Цунах тешарш хьийзош, царна ницкъ беш лелла волчу сох къинхетам бина Дала, хьалха со ца кхеташ а, Ӏийсах ца тешаш а хилла дела[+]. 14Вайн Везачу Эло маьхза луш долу дика суна алссам тӀеӀаьнна Дала леррина къобалвинчу Ӏийсаца болчу безамца а, тешамца а цхьаьна[+]. 15«Дала леррина къобалвина Ӏийса кху дуьнен чу веана къинош летийнарш кӀелхьарбахархьама». И дош бакъ а ду, цунах цхьа а тайпана шеко йоцуш теша а деза вай. Къинош летийначарна юкъахь со массарал а хьалхара ву[+]. 16Цундела ма гечдина суна Дала леррина къобалвинчу Ӏийсас, Шегахь мел долу доккха собар суна тӀехь гайтархьама. Цунах а тешна, хедар доцу дахар тӀеоьцун болчарна массарна а масална дина ду иза. 17Хастам а, сийлалла а хуьлда массо а заманашкахь хир волчу а, цкъа а лийр воцу паччахь волчу а, гуш воцучу а, цхьаъ бен воцучу а Далла. Амин.

18Хьехам бо ас хьуна, сан кӀант Тимапи! Хьох лаьцна Делера хиллачу хаамашца а доьзна, иштта весет до ас. Ахьа оцу весеташца, дикачу тӀемалочо санна, къовсам латтабойла,[+] 19хьайн тешар а, сий а лардеш. Цхьаболчара уьш юхатеттинера, цундела церан тешар хӀаллакьхилла, бохам баьлча доьхна хинкема санна. 20Ишттачех бу ХӀуьманай а, Искандар а. Ӏеса къамелаш дан ца дезийла уьш кхетийтархьама, аса уьш иблисан кара дӀабелла[+].

#### 2


Ӏийсах тешначийн тобанашкахь Ӏибадат дар

1Иштта, уггар хьалха ас доьху хьоьга Деле доӀанаш дар а, дехарш дар а, кхайкхамаш бар а, Далла хастамаш бар а массо а адамашна а, 2паччахьашна а, массо а олалла дечарна а тӀера. Иштта доӀанаш де, вай ваьш мел хилало суьпа а, оьзда а хуьлуш, иштта тийна а, маьрша а дахар хилийтархьама[+]. 3ХӀунда аьлча вайн КӀелхьардохург волчу Далла хьалха иза дика а, Цунна тамехь дерг а ду[+]. 4Цунна лаьа массо а адамаш кӀелхьардовла а, царна билггал бакъдерг довза а[+]. 5Дела цхьаъ бен вац, иштта Далла а, адамашна а юкъахь юкъарло лелош Верг а цхьаъ бен вац. И Стаг Дала леррина Къобалвина волу Ӏийса ву[+]. 6Массо а адамийн къинойх мах а луш, Шен са дӀаделлера Цо. Иштта ду шен заманчохь Делан безамах лаьцна дина долу и тоьшалла[+]. 7[+]Кхечу къаьмнашна Ӏийсах долчу тоьшаллина векал а, хаза кхаъ кхайкхорхо а вина сох. Царна бакъдолчу тешарх лаьцна хьеха дӀахӀоттийна со. Билггал бакъдерг боху ас, аьшпаш а ца бутту ас[+].

8Цундела суна лаьа муьлххачу меттехь а доӀанаш божарша дойла. Хьалаайинчу куьйгашца доӀа деш болу уьш цӀена а, Далла тешаме а оьгӀазе а боцуш, къийсамаш ца беш а хила беза. 9[+]Иштта зударий а доӀа дечу хенахь хила беза оьзда духар дуьйхина а, эхь хеташ а, оьзда а. Уьш месаш хаза кечъярца, деших я жовхӀарех йина хӀуманашца, я беза мах болу духаршца хазбала ца беза[+]. 10Амма уьш шайн дикачу гӀуллакхашца хаза хила беза, Дела лоручу зударшца иза догӀуш ма-хиллара. 11Зуда Ӏемачу хенахь тийна а, хьоьхучунна кхоччуш муьтӀахь а хила еза[+]. 12Ца магадо ас зуда хьехамаш беш хилар. Божаршна тӀехь куьйгалла а ца деш, тийна хила еза иза[+]. 13[+]ХӀунда аьлча Дала хьалха кхоьллинарг Адам вара, тӀаккха Хьава яра[+]. 14[+]Ӏехавелларг а Адам вацара, ткъа зудчо, Ӏеха а елла, зулам динера[+]. 15Нагахь санна кхидӀа а Делах а тешаш, адамаш а дезаш, цӀена а, оьзда а и хилахь, бер дарца кӀелхьаръер ю иза.

#### 3


Ӏийсах тешачийн тобанан гӀайгӀабийриг

1Нагахь санна цхьанна динан куьйгалхо хила дагадеанехь, цунна дика гӀуллакх дан дагадеана. И дош бакъ ду[+]. 2[+]Ӏийсах тешачийн тобанан гӀайгӀабийриг цхьанна а стеган ала хӀума доцуш цӀена хила веза. Цуьнан цхьа зуда бен хила ца еза. Кхетаме а, собаре а, оьзда а, безамца хьеший тӀеоьцуш а, динах лаьцна хьеха хууш а хила веза иза[+]. 3Малар тӀехдоккхуш, девнаш дохуш хила ца веза. Амма эсала а, машаре а, ахчанна сутара воцуш а хила веза иза[+]. 4Шен цӀа дика лело а деза цо, шен бераш шена муьтӀахь хила а, нах лара а Ӏамо деза. 5Шен цӀа лело а ларош воцург лелар вуй те Ӏийсах тешначийн Делан долахь йолчу тобанан гӀайгӀа беш? 6Ӏийсах тешна дукха хан йоцучу божарех хила ца веза иза, цуьнан даг чу куралла а йоьссина, иблисана санна, иза кхел йина ца хилийтархьама. 7Арахьарчу наха дика тоьшаллаш деш хила а веза иза, шена Ӏиттарш ца яйта а, иблисан гуре ша ца лацийта а[+].


Динан куьйгалхойн гӀоьнчех лаьцна

8Динан куьйгалхойн гӀоьнчий а хила беза хьанал нах, шалха мотт а боцуш, чагӀар малар тӀех а ца доккхуш, ахчанах шайна пайда а ца лоьхуш[+]. 9Ӏийсах тешаран динах довзийтина бакъдерг цӀеначу дагца лардан хууш хила беза уьш. 10Ишттанаш а цкъа хьалха зен беза. Цул тӀаьхьа, ала хӀума доцуш уьш цӀена белахь, динан куьйгалхошна гӀо дайта мегар ду цаьрга. 11Царах терра хьанал а, мотт ца бетташ а, кхетаме а, массо а хӀуманна тӀехь тешаме а хила беза церан зударий а[+]. 12Динан куьйгалхойн гӀоьнча а цхьана зудчун майра хила веза. Шен берашна тӀехь а, шен цӀа чохь а дика куьйгалла далуш а хила веза иза. 13Далла гӀуллакх дика деш болчарна лараме дарж а хир ду, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсах тешар шеконаш йоцуш а хир ду церан.


Дала йовзийтина йоккха къайле

14ХӀара кехат яздо ас хьоьга, кестта хьо волчу ван ойла йолуш. 15Нагахь санна со хьелахь а, Делан хӀусамехь дан дезарг хьоьга хаийта боху ас. Делан хӀусам дийна волчу Делан долахь йолчу Ӏийсах тешачийн тобанан гулам бу – билггал бакъдолчун бӀогӀам а, бух а. 16Къийса ца дезаш, динах йовзийтина къайле чӀогӀа йоккха ю:

Иза адаман дегӀехь гучуваьккхина,
Делан Сино бакъвина,
маликашна Иза гина,
къаьмнашна юкъахь дӀакхайкхийна,
дуьненахь адамаш Цунах тешна,
сийлаллехь Иза хьалаваьккхина[+].

#### 4


Харцхьехамчех лаьцна

1Делан Сино кхеттош схьабоху: тӀаьхьарчу хенашкахь цхьаболу нах Ӏийсах тешарх юхабевр бу. Адамаш Ӏехош долчу харцжинашна а, жинийн хьехамашна а тӀаьхьахӀуьттур бу уьш[+]. 2Харц а луьйш, шалхо лелочу нахера бу и хьехамаш. Ткъа цу нехан эхь-бехк дайна. 3Зуда маре яхар а, стага зуда ялор а, Дала кхоьллина йолу цхьайолу хӀуманаш яар а ца магадо шалхо лелочу оцу наха. Ӏийсах а тешаш, билггал долу бакъдерг девзинчаьрга, Шена хастамаш а бойтуш, яийтархьама, елла Дала и юург[+]. 4Дала кхоьллинарг дерриг а дика ду. Цхьа а хӀума вон дац, Далла хастамаш а беш, иза тӀеоьцуш делахь,[+] 5хӀунда аьлча Делан дашца а, вайн доӀанашца а иза Далла хьалха цӀанло[+].


Дала леррина Къобалвинчун дика гӀуллакхдархо

6И дерриг а динан вежаршна а хьоьхуш, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан дика гӀуллакхдархо хир ву хьох. Вайн динан дешнех а, хьо тӀаьхьаваьллачу дикачу хьехамах а вузуш, вехар ву хьо. 7Пайда боцу туьйранаш а, даьсса хабарш а дӀататта. Мелхо а, хьо суьпа хилийта чӀогӀа къахьега деза[+]. 8ХӀунда аьлча мелла а пайда хуьлу шен дегӀ чӀагӀдархьама къахьегарх, ткъа суьпа хила Ӏамар массо а агӀор пайдехьа ду. Цуьнгахь ю хӀинцалерчу а, хиндолчу а дахарна йина чӀагӀо. 9И дош бакъ а ду, муьлххачу а агӀор тӀелаца хьакъ долуш а ду[+]. 10Ваьш суьпа хилийтархьама, вай къахьоьгуш а, болх беш а ду. ХӀунда аьлча массо а адамийн, къаьсттина Ӏийсах тешаш болчеран, КӀелхьардохург волчу дийначу Делах вай теша[+].

11ХӀара хьехамаш адамашна дӀа а кхайкхабе, хьеха а хьеха. 12Цхьа а стаг хьан къоналлех ца вешаш ма хуьлийла. Ӏийсах тешачарна массарна а хьайх дика масал гайта айхьа дуьйцучуьнца, оьзда леларца, безамца, тешам хиларца, дог цӀена хиларца[+]. 13Со хьо волчу дӀакхаччалц, нахана юкъахь Делан Йозанаш а доьшуш, Делан дош дӀа а кхайкхош, нахана хьеха а хьоьхуш, дикка хан яккха. 14Хьайгахь долу Делан Синан похӀма тергам боцуш ма дита. Делера хиллачу хаамца а, динан тобанан тхьамданаша куьйгаш тӀедахкарца а хьуна делла ду иза[+]. 15И гӀуллакхаш а деш, яккха хьайн ерриг а хан, хьан кхиамаш массарна а гуш хилийтархьама. 16Хьайн лелар а, айхьа беш болу хьехамаш а ларбе. ХӀара ас аьлла долу гӀуллакхаш даим а де, хӀунда аьлча уьш дарца ахьа хьо а кӀелхьарвоккхур ву, хьайга ладоьгӀуш берш а кӀелхьарбохур бу[+].

#### 5


Ӏийсах тешаш болчу кхечаьрца муха лела веза

1Воккхачу стагана Ӏиттарш а ца еш, цунна хьайн дена санна хьехам бе, кегийчарна а, вежаршна санна, хьеха[+]. 2Хьайн ненаца санна, лараме хила баккхийчу зударшца, хьайн йижаршца санна, лараме хила зудаберашца. Массо а агӀор догцӀена хила цаьрца.

3Бисина Ӏаш болу зударий лара – царах билггал бисина Ӏаш берш боху ас. 4Нагахь санна цхьана йисинчу зудчун бераш делахь, я берийн бераш делахь, уггар хьалха шайн доьзалш лара Ӏамо беза уьш. Шайн дена а, нанна а оьшург латто а деза цара. Далла хазахетарг ду иза[+]. 5Билггал цхьа йисина Ӏаш йолу зуда, Делах дегайовхо а йолуш, дийнахь а, буса а доӀанаш а деш, сих-сиха Деле гӀо доьхуш хуьлу. 6Ткъа шен дегӀана там лоьху йисина зуда, дийна йоллушехь, елла ю[+]. 7Царна ала хӀума ца хилийтархьама, кху хьехамех кхетабе уьш. 8Нагахь цхьаммо шайчеран, къаьсттина шайн цӀерачеран, дола деш дацахь, иза динах а ваьлла, Ӏесачу стагал а оьшуш ву.

9Кхузткъа шарал тӀехъяьлла хан а йолуш, цхьана стеган цӀарна тӀехь бен хилла а йоцуш, хила еза динан тобано дӀаязйина йолу йисина зуда. 10Шен дикачу гӀуллакхашца нахана евзина а елахь, шен бераш а кхиош, хьеший дика тӀе а оьцуш, шаьш лахара хоьтуьйтуш долу гӀуллакхаш Делан нахана а деш, хало хьоьгуш болчарна гӀо а деш, муьлхха а дика гӀуллакх дан а гӀерташ елахь, иза дӀаязъян тарло[+].

11Ткъа къона болуш бисина Ӏаш болу зударий ма харжа, хӀунда аьлча шайн дегӀан лаамаш хьалха бевлча, Дала леррина Къобалвинчунна тешаме а ца хуьлуш, царна маре баха лаа тарло. 12Иштта леларца шаьш бехкебойту цара, хьалха дина нигат дӀатеттина дела. 13Цул совнаха, мукъа хила а, хьошалгӀа эха а Ӏема уьш. Ткъа мукъа хилла а ца Ӏаш, эладитанаш а дуьйцуш, массо а хӀуманна юкъа а гӀерташ, хьашт мел доцург а дуьйцуш, лела уьш[+]. 14Цундела лаьа суна бисина къона зударий маре гӀойла а, цара бераш дойла а. Шайн цӀа а лелош, шайна дуьхьал волчунна шайх лаьцна вониг ала цхьа а бахьана ца дуьтуш, Ӏан беза уьш[+]. 15ХӀунда аьлча цхьаберш хӀинцале а иблисана тӀаьххье харц новкъа бевлла. 16Нагахь санна Ӏийсах тешачу цхьана зудчун доьзалехь йисина зуда елахь, цо кхаба еза иза. Ӏийсах тешначийн тобанна хало ян ца еза, баккъалла а бисина Ӏаш болчу зударшна оцу тобанан гӀо дан таро хилийтархьама.

17Ӏийсах тешначийн тобанна дика куьйгалла деш болу тхьамданаш шозза а лара хьакъ долуш бу. Хаза кхаъ кхайкхорна тӀехь а, хьехамаш барна тӀехь а къахьоьгурш къаьсттина лара беза[+]. 18[+]ХӀунда аьлча Делан Йозано хӀара боху: «Оруш болчу стеран бага дӀа ма къовла». Кхин а боху: «Къахьоьгург шена догӀу алапа схьаэца хьакъ долуш ву»[+]. 19[+]Динан тобанан тхьамда бехкевар шиъ я кхоъ теш волуш бен тӀе ма лаца[+]. 20Къинош летийнарш массарна хьалха бехке бе, кхечеран а даг чохь кхерам хилийтархьама[+].

21Далла а, Цо леррина къобалвинчу Ӏийсана а, хаьржинчу маликашна а хьалха, дуй а бууш, доьху ас хьоьга: хӀара хьехамаш ларбе, цхьаьнгге озабезам а ца беш, цхьаъ вукхарал лакхара а ца хеташ. 22Сихлой, цхьанна а тӀе доӀанца куьйгаш ма дахка. Кхечара леточу къиношкахь дакъа ма лаца. Хьо-хьо цӀеналлехь латтаве[+].

23ХӀинца чул тӀаьхьа, деккъа хи а малий, ма Ӏе. Хьайн лозучу зорхан дуьхьа а, хьайна сих-сиха хуьлу цамгарш дӀаялийта а жимма чагӀар мала[+].

24Цхьаболчу нехан къинош гуш хуьлу, уьш бехке хиларх массо а кхета кхел а яле. Ткъа цхьаболчеран къинош тӀаьхьо бен гучу ца довлу. 25Иштта дика гӀуллакхаш а схьагуш хуьлу, ткъа уьш, гуш дацахь а, къайлаха а ца дуьсу.

#### 6

1Лоллехь бохкучу леша а, хьакъ мадду кхоччуш лара беза шайн олахой. И дан деза Делан цӀе а, вайн хьехамаш а емал ца байта[+]. 2Шаьш санна Ӏийсах тешачу шайна тӀехь болчу олахойх ца дешаш ма хила. Мелхо а, шайн динан вежарий уьш болу дела, кхин а дика царна гӀуллакх дан деза цара. ХӀунда аьлча церан балхах беркат хуьлурш царна безаш болу Ӏийсах тешнарш бу. Иштта хьехамаш а бе, кхета а бе[+].


Харцхьехамчех а, бакъдолчу хьолах а лаьцна

3Цхьаболчара харц хьехамаш дӀасабаржабо. Вайн Веза Эла волчу, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан хьекъале долчу дешнашна реза ца хуьлу уьш. Ӏийсах тешарг муха лела веза боху хьехам а тӀе ца оьцу цара[+]. 4Ишттачарна даг чу куралла йоьссина. Царна хӀумма а ца хаьа. Къовсабаларан а, дашах лаьцна къийсаме къамелаш даран а цамгар кхетта бу уьш. Ишттачух долало хьагӀ хилар, девнаш дахар, вовшашна лер, мекара шеконаш хилар[+]. 5Хьекъалх телхинчу нахана юкъахь хуьлу и къийсарш. Билггал бакъдолчунна гена бу уьш. Динах шайна цхьа са ер ю моьтту царна[+].

6Баккъалла а, суьпа хиларх вайна йоккха са йолу, нагахь санна вайн долуш долчунна вай реза хилахь[+]. 7ХӀунда аьлча кху дуьнен чу вай цхьа а хӀума ца деана, гуш ду-кх цхьа а хӀума кху дуьнен чуьра вайга дӀадахьалург ца хилар а[+]. 8Юург а, тӀеюхург а вешан хилча, тоам бан беза вай[+]. 9Шайн хьал совдаккха луурш зуьйш ма бу. Дукха сонтачу а, зуламечу а лаамийн речӀано лоцу уьш. Оцу хӀуманаша уьш дакъаза а боху, хӀаллак а бо[+]. 10Массо а тайпана вочу хӀуманан орам – ахчанна сутара хилар ду. Ахчанна тӀаьхьа а бевлла, дукхахберш динах дӀабирзира. Цундела шаьш-шайга баккхий баланаш хьоьгуьйту цара[+].


Тимапина бо хьехамаш

11Хьо-м Делан стаг вай, Тимапи. Оцу вочу хӀуманех къахкалахь. Делан лаамехь хилар, суьпа хилар, тешар, безам, собар, эсала хилар лахалахь[+]. 12Тешарца боьзна болчу дикачу тӀамехь хьуьнарца тӀом бе, хедар доцучу дахаран ял хьайна тӀеэца гӀерта. Цу дахарна Дала хьо тӀекхайкхира, дуккха а тешашна хьалха хьайн хаза тоьшалла ахь дича[+]. 13[+]Понти Пулатана хьалха Дала леррина къобалвинчу Ӏийсас а дира хаза тоьшалла. Цунна хьалха а, массо а хӀуманна дахар луш волчу Далла хьалха а ас хьуна хӀара тӀедуьллу:[+] 14ала хӀума доцуш цӀена кхочушбе хӀара хьехам, вайн Веза Эла волу, Дала леррина къобалвина Ӏийса кху дуьнен чу схьаваллалц. 15Ӏийса кху дуьнен чу схьавар шен хан тӀекхаьчча гойтур ду Дала –

декъала а, Ша цхьаъ бен воцу Нуьцкъалхо а,
паччахьийн Паччахь а,
олахойн а Олахо а ву Иза[+].
16И цхьаъ бен вац Ӏожалла тӀейогӀур йоцург.
Цхьа а адам тӀекхочийла доцучу нуьрехь Ӏаш ву Иза.
Цхьанна а адамна Иза гина а вац,
цхьанна а адамна Иза гойла а дац.
Цунна ду сийдар а,
абаден олалла а. Амин.

17Кху заманчохь хьалдолчарна кура ца хилар тӀедилла. Тешаме доцучу церан хьоле сатуьйсучул, Деле сатийса дезарх кхетабе уьш. ХӀунда аьлча Дала дерриге а шортта ло вайна, вай, хаза а хеташ, дахийтархьама[+]. 18Хазаниг дар а, дика гӀуллакхаш шортта дар а тӀедилла царна. Комаьрша хила а, шайн хьал кхечаьрца декъа а хьеха царна[+]. 19Уьш иштта лелахь, шайна стигалахь бахам гулбийр бу цара. Ткъа и бахам хинйолчу заманахь онда бух хир бу. И бахьана долуш уьш бакъдолчу дахаре кхача тарло.

20Ва Тимапи! Дала хьайга Ӏалашдан дӀаделларг ларде. Ӏесачу хабарех а, хазачу кхоаца цхьаьна ца догӀучу хӀуманех а дӀаверза. Цхьаболчара уьш «хьекъал» олий лору, амма иза харцдерг ду[+]. 21Цхьаберш, оцу хьекъална тӀаьхьабовлар бахьана долуш, динан некъах тилабелла.

Делан дика хуьлда шуьца массаьрца а[+].

### 2 Тимапига

#### 2 Тимапига

2 Тимапига


[1]

[2]

[3]

[4]


Векало ПахӀала


Тимапига


яздина шолгӀа кехат


Дешхьалхе

Векало ПахӀала Тимапига яздинчу шолгӀачу кехат чудогӀу дешнаш дукхахьолахь ПахӀалан къона гӀоьнча волчу а, цуьнца цхьаьна динан гӀуллакх дӀакхоьхьуш волчу а Тимапига бина хьехамаш бу. Кехатан коьрта ойла собар хиларе кхайкхар ду. Тимапина хьехам бо, кхидӀа а Ӏийсах лаьцна тоьшалла дар а, хазачу кхоах а, товратах а лаьцна болу тешаме хьехам ларбар а, иштта ша хьехархо а, хаза кхаъ кхайкхорхо а хуьлуш, къахьегар а аьлла. Оццу хенахь Тимапина баланаш а, адамаш дуьхьалдовлар а го.

Яздархочо Тимапига къаьсттина хьедо «сонтачу а, кхетамбоцучу а къийсарех» къахкар, хӀунда аьлча ишттачу къамелаша диканиг ца дойту, мелхо а, цара талхабо шайга ладугӀуш болу нах.

Оцу массо а хӀуманашкахула яздархочо дагадоуьйту Тимапина шен дахаран а, Ӏалашонан а масал: шен тешар а, собар а, безам а, доьналла хилар а, баланаш а.

#### 1

1Тимапи, хӀара кехат яздо хьоьга ПахӀала. Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан векал ву со Делан лаамца. Со Дала ваийтина Ша леррина къобалвинчу Ӏийсаца цхьаьна вай долчу хенахь лур ду аьлла долу бакъдолу дахар дӀакхайкхо[+]. 2[+]Ас яздо хьоьга, сайн хьоме кӀант волчу Тимапига. Вайн Да волчу Делера а, вайн Веза Эла волчу, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсагара а долу дика а, къинхетам а, синпаргӀато а хуьлда хьуна[+].


Баркаллаш а, иракарахӀиттор а

3Дийнахь а, буса а сайн доӀанашкахь хьо дукхазза а дагавогӀуш, сан дайша ма-барра, цӀеначу дагца айса лоруш волчу Далла хастам бо ас[+]. 4Деана долу хьан бӀаьрхиш дагахьдохку суна. Хьо ган лууш кийра богу сан. Хьо а гина, сан хазахетар кхочушхуьлийла. 5[+]Хьо цӀеначу даггара Ӏийсах тешар дагадогӀу суна. Хьалха хьан бабин Лусин а, хьан ненан Эвникин а даг чохь иштта тешар лаьттара. Ткъа хӀинца хьан даг чохь а и тешар латтарх шеко яц сан[+]. 6Цундела юха а дагадоуьйту ас хьуна, сайн куьйгаш тӀедахкарехула, Дала хьайна деллачу похӀмин алу кхин а йовха ягийталахь[+]. 7ХӀунда аьлча Дала вайна кӀиллоллин са хилийта ца делла Шен Са, ткъа вайн синан ницкъ хилийта а, безам зуьйш а, вай кхетаме хилийта а делла[+].

8Цундела эхь ма хета вайн Везачу Элах лаьцна тоьшалла дан. Цуьнан дуьхьа тутмакх волу со бахьана долуш а эхь ма хета. Мелхо а, ахьа а Дала хьайна луш болчу ницкъаца хаза кхаъ дӀакхайкхоран дуьхьа соьца цхьаьна баланаш хьега[+]. 9Дала кӀелхьардаьхна вай. Цо Шена тӀекхайкхина вай, Шен долахь дерш вайх хилийтархьама. Вай дина гӀуллакхаш бахьана долуш ца дина Дала иза, амма Шен Ӏалашо а, дика а бахьана долуш дина. Хенаш а кхоллале, Ша леррина къобалвинчу Ӏийсагахула вайна делла дара Цуьнан мах боцу дика[+]. 10Ткъа и дика вайна-м Дала леррина къобалвина Ӏийса, вай КӀелхьардаьхнарг, кху дуьнен чу схьавеача, хӀинцца бен ца гайтина Дала. Вайна тӀехь долу Ӏожаллин олалла дохийна Ӏийсас. Ша дӀакхайкхийнчу хазачу кхоэхула Ӏожалла ца хуьлу бакъдолу дахар стенца хуьлу гайтира Цо[+]. 11[+]И хаза кхаъ дӀакхайкхо Ӏийсан векал а, хьехархо а дӀахӀоттийна со[+]. 12Цундела хӀара массо а баланаш дӀакхоьхьуш ву со. Амма суна эхь ца хета. Суна хаьа со Хьанах тешна. Сох а тешна, тӀедогӀур долчу оцу денна Ша соьга делларг лардан Иза ницкъ болуш хиларх со тешна ву[+]. 13Дала леррина къобалвинчу Ӏийсагахула вайн долуш долчу тешарца а, безамца а соьгара хьайна хезначу цӀеначу хьехамех масал а дай, Ӏелахь. 14Хьайх а тешна, дитина долу диканиг вайн чохь дехаш долчу Делан Синан гӀоьнца ларделахь[+].

15Хьуна хууш ма-хиллара, Асиа-махкахь берш массо а сох дӀабирзина. Царна юкъахь бу Пигал а, ХӀарми-Гена а[+]. 16Везачу Эло къинхетам бойла Анисапаран цӀийнах. Цо дукхазза а догъэцна сан. Со набахтехь хиларх эхь ца хийтира цунна[+]. 17Рим-гӀалахь ша нисвелча, леррина лехча, со халла карийра цунна. 18Везачу Эло Шегахь болу къинхетам бойла цунах вайна тӀедогӀур долчу оцу дийнахь. Эпас-гӀалахь цо суна мел дина долу дика гӀуллакхаш хьуна-м къаьсттина дика хаьа.

#### 2


Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан тешаме тӀемало

1Ткъа хьо, сан кӀант, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсаца вай хиларна, вайна делла долчу диканца доьналла долуш хилалахь. 2Дуккха а тешаш а болуш, хьайна соьгара хезна болу хьехамаш дӀалолахь тешамечу нахе, кхечарна хьеха хьуьнар долчаьрга.

3Дакъалацахьа ас хьоьгучу баланашкахь, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан дикачу тӀемалочо санна[+]. 4Цхьа а дика тӀемало шен цӀерачу гӀуллакхашна тӀера ца хуьлу, эскаре кхайкхинчу хьаькамна муьтӀахь хила лууш. 5Ткъа къийсадаларшкахь дакъалоцучунна толаман таж кхочур дац, нагахь санна иза, бакъонаш лар а еш, къовса ца веллехь[+]. 6Къахьегна волчу ахархочунна уггар хьалха дӀакхачо деза ша бинчу белхан кхачанан дакъа[+]. 7Ойла елахь аса дуьйцуш долчун. И массо а хӀума хаа кхетам лур бу хьуна Везачу Эло.

8Беллачарна юкъара денвина волу, Дауд-паччахьан тӀаьхьенах ваьлла волу Дала леррина къобалвина Ӏийса даим дагахь латтавелахь. Ас кхайкхош болчу хазачу кхоан чулацам иштта бу[+]. 9Хаза кхаъ кхайкхорхьама тӀеэцна ас хӀара бала. Ур-атталла, зуламхочунна санна, буржалш а тоьхна суна. Амма Делан дашна тохалур дац буржалш[+]. 10Цундела Дала къастийначарна хиндолчу диканан дуьхьа ловш бу аса хӀара массо а баланаш. Лаьа-кх Дала леррина къобалвинчу Ӏийсагахула луш долу кӀелхьардовлар а, даим а хиндолу сийлалла а царна а кхачийта[+]. 11Нийса аьлла ду:

«Нагахь санна вайн Ӏийсаца далар хиллехь,
Цуьнца цхьаьна дахар а хир ду вайн[+].
12[+]Нагахь санна вай баланаш ловш делахь,
Цуьнца цхьаьна паччахьалла деш а хир ду вай.
Нагахь санна вай Цунах дӀакъастахь,
тӀаккха Иза а вайх дӀакъаьстар ву[+].
13Нагахь санна вай тешаме ца хилахь а,
Иза-м хӀетте а тешаме хир ву,
хӀунда аьлча Ша-Шех дӀакъаьстийла дац Цуьнан»[+].


Хьакъ долу гӀуллакхдархо

14И хӀуманаш нахана дагадаийта. Далла хьалха дӀахьеде цаьрга, дешнаш тӀехула къийсамаш ма бе алий. ЛадоьгӀурш галбахар бен, иза цхьанна а пайденна дац[+]. 15Делан къобалдар хьайна хилийтархьама, хьайн ницкъ кхочург дерриг а делахь. Цхьанна а агӀор эхь хетийла доцу дика белхало санна хилалахь, билггал бакъдолчух лаьцна долу дош ма-дарра нийса а хьоьхуш. 16Ӏеса а, сонта а долчу хабаршна генна валалахь, хӀунда аьлча цара адамаш Далла уллора гена доху[+]. 17Ткъа иштта хьехамаш, вочу цамгаран ун санна, сихха дӀасабаьржа. И Ӏеса а, сонта а хабарш хьоьхучарна юкъахь бу ХӀуьманай а, Пилти а[+]. 18Уьш билггал бакъдолчунна тӀера дӀабевлла. Цара хьоьху, белла болу нах денло де чекхдаьлла бохуш. Иштта долчу хьехаршца цара цхьаболчу нехан тешар галдоккху[+]. 19[+]Делахь а Дала дӀахӀоттийна болу онда бух чӀогӀа лаьтташ бу. Цунна тӀе дӀаяздина хӀара дешнаш ду: «Везачу Элана бевза Шен долахь берш». Кхин а боху: «ХӀора а, ша Везачу Элан ву бохург, зуламах къахка веза»[+].

20Муьлххачу а доккхачу цӀа чохь дашо а, дато а пхьегӀаш хилла а ца Ӏаш, дечигах а, кхийра поппарх а йина йолу пхьегӀаш а хуьлу. Царах цхьаерш дезачу гӀуллакхна лерина хуьлу, вуьш ларамазчу гӀуллакхна лелош хуьлу[+]. 21Иштта массо а вон долчух цӀанвелларг а хир ву лакхарчу гӀуллакхна хаьржина, язйина йолу и пхьегӀа санна. Иштта стаг а ма хуьлу шен Олахочунна тешаме а, пайден а, массо а дикачу гӀуллакхна кийча а. 22Къоначийн сийсазчу лаамех вадалахь. ЦӀеначу даггара Везачу Эле кхойкхучаьрца лаха нийсо а, тешар а, безам а, синан паргӀато а[+]. 23Сонтачу а, кхетамбоцучу а къийсарех къахка, хӀунда аьлча хьуна хьайна а хаьа-кх уьш девне довлий[+]. 24Везачу Элан лай товш вац къийсалуш. Массаьрца а кӀеда-мерза, хьехамаш бан дика хууш, собар долуш хила веза иза. 25Шен мостагӀашна а эсала хьехамаш бан беза цо. Дала царна а дохкодовлар а, билггал бакъдерг довзар а дала тарло[+]. 26ТӀаккха и мостагӀий а, дохко а бевлла, меттабогӀур бу. Иблисо шен лааме берзийна болу уьш шаьш дӀалаьцначу цуьнан речӀанах паргӀатбевр бу[+].

#### 3


ТӀаьхьарчу деношкахь

1Хаалахь, тӀаьхьарчу деношкахь хала хенаш хир ю[+]. 2Шайн бен ойла ца еш хир ду адамаш. Уьш хир ду сутара, дозаллаш деш, кураллаш еш, вон баганаш лееш, дена а, нанна а муьтӀахь доцуш, баркалла доцуш, дин доцуш[+]. 3Вовшех къа ца хеташ, къинхетаме боцуш, вовшашна мотт бетташ, сацам боцуш, къизаллех буьзна, дика хӀума бӀаьрга дан ца дезаш хир бу уьш[+]. 4Ямартлонаш лелош, шаьш лелочун кӀоргга ойла ца еш, даг чу куралла йоьссина, сийсаза лелар Дела везарал алсам дезаш хир бу нах. 5Дин лелорехь тӀехула суьпа лелар бу уьш, амма динан бакъболу ницкъ дӀатоттур бу цара. Ишттачех къахкалахь. 6Къайлаха нехан хӀусамашна чуоьхурш а хир бу ишттачарна юкъахь. КӀеда дог долу зударий кӀелбуьтур бу цара цигахь. Къинойх а буьзна, шайн тайп-тайпанчу сийсазчу лаамашка шаьш лелабойтуш бу и зударий. 7Динах лаьцна хьехамаш даим Ӏамо гӀерташ белахь а, билггал долу бакъдерг цкъа а къобал ца дало цаьрга. 8[+]Яннай а, Ямвари а Муса-пайхамарна дуьхьал ма-валлара, уьш а дуьхьалбевлла билггал бакъдолчунна. Церан кхетам телхина бу, ткъа церан тешар зийча, уьш Ӏийсах баккъалла а тешаш ца хилар гучудолу. 9Амма уьш гена бевр бац. Церан а хьекъал цахилар гучудер ду, вукхеран санна[+].


ТӀаьххьара бина болу хьехамаш

10Ткъа хьо аса бечу хьехамашна а, сан дахаран кепана а резахилира. Сан Ӏалашонех а, сан тешарх а, сан собарх а, безамах а, доьналлах а масал ийцира ахь. 11[+]Со эккхийна волуш а, ас баланаш хьоьгуш а сан леларан тидам бора ахьа. Хьуна хьайна хаьа-кх Антиохехь а, Иконехь а, Листар-гӀалахь а суна хилларг. Мел ирча баланаш лайра аса цигахь. Делахь а Везачу Эло оцу массо а халачу баланех кӀелхьарваьккхира со[+]. 12Вуьшта а хууш ма ду, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсана тӀаьхьа а хӀоьттина, суьпа баха лууш болчара массара а баланаш хьоьгург хилар[+]. 13ХӀилланчаш а, къиза нах а кхин а вон хир бу. Цара нах лебийр бу, ткъа шаьш а лебойтур бу[+].

14Хьох лаьцна-м хӀара эр ду ас: хьайна Ӏемина долу а, хьо тешна волу а и гӀуллакх кхидӀа а дан деза ахьа. И дерриг а хьайна хьаьнгара хиъна хаьа-кх хьуна. 15Хууш ву хьо Делан Йозанаш бераллехь дуьйна хьайна девзина хилар а. Дала леррина къобалвинчу Ӏийсах тешарехула луш долчу кӀелхьарваларна тӀевалош долу хьекъалалла хьуна дала тарло оцу Йозанаша[+]. 16Делан Йозанийн муьлхха а дакъа Дала Шен Ӏаь тоьхна ду. Бакъдерг хьеха а, харцдерг гучудаккха а, гӀалаташ нисдан а, адамаш нийсачу новкъа даха а пайденна ду уьш[+]. 17Цу дерригенан Ӏалашо ю: Делан адам муьлхха а дика гӀуллакх дан кийча хилийтар[+].

#### 4

1Дала леррина къобалвина волу Ӏийса паччахьалла дан кху дуьнен чу схьавеача, дийна болчарна а, беллачарна а кхел йийр ю Цо. И иштта долу дела, Цунна а, Далла а хьалха, чӀагӀо а еш, ас хӀара весет до хьоьга:[+] 2дӀакхайкхаде Делан дош. Хьайна бегӀийла долчу а, доцучу а хенахь и дош дӀакхайкхо кийча хила. Доллучу собарца а, хьехамашца а адамийн гӀалаташ нисде, уьш галдевлча, дӀахаийта царна, уьш иракарахӀиттаде[+]. 3ХӀунда аьлча адамаша нийсачу хьехамашка ладугӀур доцу хан тӀейогӀур ю. Шайн-шайн лаамашка а хьоьжуш, шортта хьехамчаш шайна гонах гулбийр бу цара, шайн лергашна хаза лууш дер-дерг цаьрга дийцийта. 4Билггал бакъболчу хьехамах дӀа а бирзина, туьйранашкахьа боьрзур бу уьш. 5Ткъа хьо муьлххачу а хьолахь кхетаме а хила, баланаш ловш а хила. Хаза кхаъ кхайкхорхочо санна къа а хьега, Далла гӀуллакх а деш, хьайна тӀедиллинарг дерриге а чекх а даккха[+].

6Сайх лаьцна хӀара эр ду ас: сан дахар Далла хьалха сагӀа даккха дуттуш долу чагӀар санна ду – со дӀакхалха веза хан тӀееана[+]. 7Дикачун дуьхьа бечу тӀамехь ас хьуьнарца тӀом а би, и къийсам чекх а баьккхи, сайн тешар а ларди[+]. 8Делан лаамехь со ваьхна дела, хӀинца суна кийча ду толамхочунна догӀу таж. Оцу тӀедогӀун долчу дийнахь нийса Кхелахо волчу Везачу Эло лур ду суна и таж. Со воцучунна а, Ӏийса кху дуьнен чу схьаваре безамца сатийсиначарна массарна а лур ду Дала иза[+].


ПахӀала Тимапига шех лаьцна дуьйцу

9Тимапи, хӀуъа а дай, суна сихха тӀекхачахьара хьо. 10[+]ХӀара дуьне шена дезарна, сох дӀа а къаьстина, Тассалник-гӀала вахана Деми. Кери-Сака Галата-махка вахана, ткъа Тита Далмати-махка вахана[+]. 11[+]Лака воцург, кхин цхьа а вац соьца висина. Лаха а лахий, Марк а схьавалавехьа хьайца. Сан балхана тӀехь суна пайден хир ву иза[+]. 12[+]ТихӀак Эпас-гӀала вахийтина ас[+]. 13[+]Троя-гӀалахь Карпу волчохь ас йитина сан тӀеюхуш йолу йовха палаш а, сан тептарш а, къаьсттина тӀаьрсигна тӀехь яздина дерш, схьадахьа, хьо вогӀуш[+].

14[+]Дукха зуламаш дина суна цӀестан пхьар волчу Искандара. Цо мел лелийначунна Везачу Эло таӀзар дийр ду цунна[+]. 15Хьо а ларвала веза цунах. Вайн хьехамашна чӀогӀа дуьхьалваьлла иза.

16Суна дуьххьара кхел ечу хенахь соьгахьа гӀо даккха цхьа а ца веара, массара а дӀатесира со. Царна дуьхьал ма доккхийла иза Дала! 17Амма соьца Веза Эла вара. Цо ницкъ белира суна хаза кхаъ кхоччуш болчу барамехь соьгахула дӀакхайкхабайта а, массо а кхечу къаьмнех болчу нахана иза дӀахазийта а. Иштта кӀелхьарваьккхинера со лоьман багара[+]. 18Везачу Эло муьлххачу а зуламах со кӀелхьара а воккхур ву, Шен стигаларчу пачхьалкхе со дӀа а вуьгур ву. Хастам хуьлда Цунна массо а заманчохь. Амин.


ТӀаьххьара делла маршаллаш

19[+]Маршаллаш ло соьгара ПхьаьрскӀилате а, Ӏакхиле а, Анисапаран цӀерачаьрга а[+]. 20[+]Арсати Коринт-гӀалахь висира. Ткъа ТрахӀим Милет-гӀалахь витира ас, иза цомгуш волу дела[+]. 21ХӀуъа дай а, Ӏа тӀедале, схьакхача гӀортахьара хьо.

Маршаллаш доуьйту хьоьга Ӏевала а, Пудас а, иштта Ланас а, Калабдата а, массо а вежарша а.

22Веза Эла хуьлийла хьан синца.

Делан дика хуьлийла шуьца массаьрца а.

### Тите

#### Тите

Тите


[1]

[2]

[3]


Векало ПахӀала


Тите


яздина кехат


Дешхьалхе

Тита кхечу къомах схьаваьлла вара. Ӏийсах тешаш верг а хилла, хаза кхаъ кхайкхоран балхахь ПахӀалан гӀоьнча хилира цунах. Векало ПахӀала Тите яздина кехат Крит-гӀайре тӀехь волчу шен къоначу гӀоьнче дахьийтина ду. ПахӀала иза цигахь витира Ӏийсах тешначийн тобанашца боьзна болу болх дӀакхехьа. Кехат тӀехь язбина кхо коьрта хьехам бу.

Цкъа-делахь, яздархочо Титина дагадоуьйту, критахойн вон амал хиларан тидам а бина, динан тобанан куьйгалхой муха амал йолуш хила беза аьлла. ШолгӀа-делахь, Титина хьехам бо, Ӏийсах тешаш болчу нехан тайп-тайпана тобанаш муха Ӏамо еза: баккхий нах, баккхий зударий (ткъа цара къона зударий Ӏамо беза), къона божарий, леш. Эххар а яздархочо Титина дуьйцу, Ӏийсан долахь болу нах муха лела беза аьлла. Уьш машаре а, эсала а хила беза, ткъа цабезамах а, сонтачу къийсарех а, динан тоба йохош дечу къамелех а ларбала беза.

#### 1

1ХӀара кехат ду Делан лай волчу а, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан векал волчу а ПахӀалера. Со Дала къобалвина Ша хаьржина болчу нехан тешар нийса хилийта а, суьпа муха даха деза гойтуш долу билггал бакъдерг адамашна довзийта а[+]. 2И кхочушдарца Дела волчохь хедар доцучу дахаре сатийсар ло. Цкъа а харц воцучу Дала заманаш йолаялале дуьйна а хьалха вайна и дахар лур ду аьллера. 3Шена хеттачу хенахь Дала Шен дош довзийтира. Вайн КӀелхьардохург волчу Дала, сох а тешна, и дош дӀакхайкхор суна тӀедиллира[+].

4[+]Ӏийсах тешар вайшиннан цхьаъ хиларна, билггал сан кӀант волчу хьоьга яздо аса, Тита.

Вайн Да волчу Делера а, вайн КӀелхьардохург волчу Дала леррина къобалвинчу Ӏийсагара а долу дика а, синпаргӀато а хуьлийла хьуна[+].


Титас Крит-гӀайре тӀехь къахьегар

5Аса Критехь хьо витар хӀара Ӏалашо йолуш дара: цигахь даза дисина гӀуллакхаш хьоьга чекхдахийтар а, ас хьайна тӀедиллина ма-хиллара, динан тобанаш йолчу массо а гӀаланашкахь тхьамданаш дӀахӀиттабар а[+]. 6[+]Ишттанаш дӀахӀиттабелахь: шайн леларехь вониг ала хӀума доцурш, цкъа бен зуда ялоза берш. Церан бераш а Ӏийсах тешаш хила деза. Цхьаннан а йиш хилийта ца еза, церан бераш сийсаза лела, я уьш Далла муьтӀахь дац ала[+]. 7Делан болх шен карахь берг санна, шен леларехь ала вон хӀума доцуш хила веза динан тобанан гӀайгӀабийриг. Ша лакхара а ца хеташ, оьгӀазе а, сиха а воцуш, маларна тӀера а воцуш, леташ а, девне а воцуш, ахчанца шена пайда а ца лоьхуш, хила веза иза[+]. 8Безамца хьеший тӀе а оьцуш, диканиг а дезаш, собаре а волуш, оьзда а волуш, Далла тешаме а волуш, юхаозавала а хууш, хила веза тхьамда. 9Иштта оха хьехначу, теша хьакъ долчу хьехамашна тӀегӀерташ хила а веза иза. ТӀаккха нийсачу хьехамашца кхиберш иракарахӀитто а, оцу хьехамашна дуьхьал берш харцбан а йиш хир ю цуьнан.

10ХӀунда аьлча кӀезиг бац адамаш карзахдохуш къамелаш дийраш. Цара, даьсса хабарш а дуьйцуш, нах Ӏехабо. Къаьсттина Ӏийсах тешаш болчу сунтбинчех лаьцна боху ас хӀара[+]. 11Уьш совцо беза. Дийнна доьзалш хӀаллакбо цара, цаоьшург кхайкхош. Эхь а ца хеташ, шайна пайда лоьхуш до цара иза[+]. 12Царна юкъара волчу цхьана пайхамаро аьлла а ма ду хӀара: «Критахой гуттара а бу харцлуьйш а, акхаройн къизалла йолуш а, тӀингар юзу малончаш а». 13И нийса аьлла а ду-кх. Цундела мел болчу къовламца харцбе уьш, церан тешар нийса хилийтархьама[+]. 14Жуьгтийн къоман туьйранаш а, билггал долчу бакъдолчун тӀера дӀабирзинчеран хьехамаш а тергал байта ца беза цаьрга[+]. 15Цхьаболчара олу: «ЦӀена болчарна массо а хӀума цӀена ду, ткъа къинош летийначарна а, Ӏийсах ца тешачарна а цхьа а хӀума цӀена дац». Амма церан ойланаш а, дегнаш а телхина ду[+]. 16Шайна Дела вевза олу цара, амма шаьш лелош дерг бахьана долуш Цунах дӀабоьрзу уьш. Уьш хьакъ долуш бу вай царах ца даша. Уьш Далла муьтӀахь бац. Цхьана а тайпана дика гӀуллакх шайгара далийта церан хьуьнар дац[+].

#### 2


ЦӀена хьехамаш

1Ткъа ахьа билггал бакъболчу хьехамашца догӀуш дерг хьеха. 2Сема а, хьанал а, собаре хилар а, ткъа шайн тешарехь а, безамехь а, собар хиларехь а уьш цӀена хила безар а хьеха баккхийчу нахана. 3Иштта баккхий зударий а кхетабе, цӀена а, лараме а лелаш, мотт а ца бетташ, маларан дола а ца боьлхуш, кхечарна диканиг а хьоьхуш, уьш хила безарх[+]. 4Цаьрга хьехийта къоначарна шайн майранаш а, шайн бераш а дезар. 5Собаре а, цӀена а, шайн доьзалийн бала болуш а, дола деш а, дика хила безарх а, шайн майранашна муьтӀахь хила безарх а кхетабе уьш, цхьаьнгге а Делан дашах лаьцна вониг ца алийтархьама[+].

6Иштта къона божарий а кхетабе собаре хила[+] 7массо а хӀуманна тӀехь. Царна хьайгара дика масал гойтуш хилалахь. Хьайн хьехамашкахь догцӀена а, оьзда а хила[+]. 8Хьайн хьехам цӀена хилийта, тӀехтохам бан йиш а ца хуьлуьйтуш, хьайн мостагӀа, юьхьӀаьржачу а хӀоьттина, вайх лаьцна ала цхьа а вон хӀума доцуш витархьама[+].

9Лешна а хьеха шайн олахошна муьтӀахь хила безарх а, цара олахошна массо а хӀуманна тӀехь там бан безарх а, олахошна уьш дуьхьал лен ца безарх а лаьцна[+]. 10Къола а ца деш, тешаме уьш хила безар а хьеха царна, цара лелош долчу дерригено а вайн КӀелхьардохург волчу Делах лаьцна хьехамаш хазбархьама.

11ХӀунда аьлча массо а адамашна кӀелхьардохуш долу Делан дикалла гучуделира[+]. 12Ӏесалла а, дуьненан боьха лаамаш а дӀа а тесна, собаре а, догцӀена а, суьпа а лелаш кху заманчохь даха хьоьху вайна оцу дикалло[+]. 13Вай иштта лела деза, къобалдинчу сатийсаре ла а дуьйгӀуш: иза хир ду сийлахьчу Делан а, вайн КӀелхьардохург волчу Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан а[*] сийлалла схьадар[+]. 14[+]Цо вайн дуьхьа Шен дахар дӀаделла, вай муьлххачу а зуламех паргӀатдахархьама а, Шен долахь долу а, дикачунна тӀегӀиртина долу а халкъ къинойх цӀандархьама а[+].

15ХӀара хьеха дезарш а хьеха, хьайн мел долчу олаллица иракара а хӀиттабе уьш, шен-шен метта а хӀиттош, дӀанисбе, цхьа а хьох ца вешаш ца хилийта[+].

#### 3


Ӏийсах тешарш муха лела беза

1Нахана дагадаийта шаьш хьаькамашна а, куьйгаллехь болчарна а муьтӀахь хила безар а, муьлхха а дика гӀуллакх дан шаьш кийча хила безар а[+]. 2Цхьанна а ле а ца луьйш, машаре а, эсала а, массо а адамашца шаьш кӀеда-мерза хилар а гойтуш, хила беза уьш[+]. 3ХӀунда аьлча вай а ма дара цхьана хенахь сонта а, Далла муьтӀахь доцуш а, тиладелла а лелаш. Тайп-тайпанчу боьхачу лаамийн а, дегӀана там лехаран а леш а хилла, оьгӀазаллах а, дераллах а, хьогӀах а дуьзна, вовшийн а ца дезаш, дехаш дара вай[+].

4Вай КӀелхьардохург волчу вайн Делан дика а,
адамашка болу Цуьнан безам а гучубаьлча,
5вай дина долу бакъахьара гӀуллакхаш бахьанехь а доцуш,
ткъа Шен къинхетамца кӀелхьардаьхна вай.

Шен Дезачу Синехула
Цо вай цӀан а дина,
юха а кхоьллина,
карла а даьхна[+].

6Ша леррина къобалвина волчу,
вайн КӀелхьардохург волчу Ӏийсагахула
Дала шортонца тоьхна вайна
Шен Синан Ӏаь[+].
7Шен маьхза долчу диканца Цо вай бакъдина,
Ша волчохь хедар доцучу дахаре кхача сатуьйсучех
вай хилийтархьама[+].

8И дош бакъ ду.

Цундела суна а лаьа оцу тӀехь хьо латта, Делах тешнарш дика гӀуллакхаш дарна тӀехь кхиамаш баха гӀертийтархьама. Иза дика а ду, адамашна пайден а ду[+]. 9Сонтачу къийсарех а, шайн хьалхалера тайпанаш хьехош къуьйсуш дечу къамелех а, товрат-хьехамех лаьцна дечу девнех а, хабарех а ларлолахь. Уьш пайден а дац, даьсса а ду[+]. 10Цкъа а, шозза а айхьа хьехамаш бина болу нах бекъаболуьйтург Ӏадвита,[+] 11и стаг, нийсачу новкъара гал а ваьлла, къинош а летош, ша-шена кхел еш лелаш хилар хьайна хаьа дела.


ТӀаьххьара хьехамаш

12[+]Артем я ТихӀак аса хьайна тӀеваийтича, со волчу Никупола-гӀала схьаван хьажа сихо елахь, хӀунда аьлча цигахь Ӏа даккха сацам бина аса[+]. 13[+]Ӏедал девзаш волу Зину а, Апа-Леса а дика леррина новкъа ваккхалахь. Царна оьшучу цхьанна а хӀуманна тӀехь ледарло ма елахь[+]. 14Вайнаш а Ӏама беза шайн хан дикачу гӀуллакхашна яйа, дахарна оьшург тоъал хилийтархьама а, царах пайденна боцурш ца хилийтархьама а[+].

15Соьца болчара массара а хьоьга маршаллаш доуьйту. Тхо санна Делах а тешаш, тхо дезачаьрга массаьрга а маршаллаш ло тхоьгара.

Делан дика хуьлийла шуьца массаьрца а.

### Пхьалмане

#### Пхьалмане

Пхьалмане


[1]


Векало ПахӀала


Пхьалмане


яздина кехат


Дешхьалхе

Пхьалман Ӏийсах тешаш болчарах лоруш волу цхьаъ вара. Схьахетарехь, Ковлуси-гӀалахь йолчу Ӏийсах тешачийн тобанан декъашхо хилла иза. Цуьнан, Онисам цӀе а йолуш, цхьа лай хилла. И лай шен олахо волчуьра, ведда дӀавахана. Цул тӀаьхьа тутмакх волчу ПахӀална тӀенисвелла иза, ткъа цуьнгахула и лай Ӏийсах теша волавелла. ПахӀала и лай Пхьалман волчу юхавоуьйтуш ву. Пхьалмане яздинчу шен кехата тӀехь векало ПахӀала цуьнга шен леца тан боху. Цо доьху Пхьалмане цуьнан лай гечдина стаг санна а, цул сов, динан ваша санна а тӀеэцар.

#### 1

1Оха, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан дуьхьа тутмакх хиллачу ПахӀала а, динан вашас Тимапис а, яздо тхоьца цхьаьна динан гӀуллакх кхочушдеш волчу хьомечу накъосте Пхьалмане а,[+] 2[+]иштта динан йише Апияте а, тхоьца цхьаьна динан тӀемало волчу Арихупе а, Пхьалманан цӀерачу динан тобане а[+]. 3Вайн Да волчу Делера а, Веза Эла волчу, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсагара а дика а, синпаргӀато а хуьлда шуна.


Пхьалманан безам а, тешам а

4Даим сайн доӀанашкахь хьо дага а лоьцуш, Далла хастамаш бо аса[+]. 5Ӏийса-Элах хьан тешарх а, массо а Делан нахе хьан болчу безамах а лаьцна хезна суна. 6Аса доӀа до Ӏийсах тешачаьрца хьан йолу юкъаметтиг кхин а кхоччуш хилар доьхуш, Дала леррина Къобалвинчун сийдархьама вай дан мегаш мел долу дика хьуна хаа а хууш[+]. 7Динан ваша, хьан безамах боккха синтем а, хазахетар а хилла суна, хьан доггах леларо Делан нехан дегнаш дендина дела.


Онисамах лаьцна дехар

8Иза иштта долу дела, ахь дан дезарг Дала леррина Къобалвинчун цӀарах хьоьга майрра дӀахьедан йиш ю сан[+]. 9Делахь а бакъахьа хета суна хьоьга безамца дехар дар. Хьоьга доьхург къена стаг волу ПахӀал ву. Цул сов, хӀинца, Дала леррина Къобалвинчунна Ӏамал ярна, со тутмакх а ву. 10[+]Сайн кӀант айса лоручу Онисамах лаьцна дехар до ас. Со набахтехь лаьцна волуш, иза бакъдолчу дахаре ваьккхира аса[+]. 11Цхьана хенахь-м хьуна пайденна вацара Онисам[*]. Ткъа хӀинца иза хьуна а, суна а пайденна ву. 12Аса юхавоуьйту хьуна иза, хьан кара аса сайн дог дӀалуш санна. 13Хаза кхаъ кхайкхорна со лаьцна волчохь, хьан метта сайна гӀуллакх а дойтуш, иза сацо лиира суна. 14Делахь а хьан пурба доцуш хӀумма а дан ца лаьа суна. Ахь деш долу дика гӀуллакхаш, ца ваьлла дина а доцуш, ахьа хьайн лаамца дина хуьлийла лаьа суна.

15Хьанна хаьа: хьо волчуьра цуьнан цхьана ханна дӀавахар гуттаренна а иза юха хьоьга тӀелацийтархьама нисдина хила а ма тарло. 16Лай тӀеоьцуш санна а доцуш, лел лакхара а лоруш, хьоме динан ваша санна, тӀеэцахьара ахьа иза. Суна чӀогӀа дукха веза иза. Ткъа хьуна суна чул а сов везалур ву. Лай санна везалур вац иза, амма Везачу Элера волу ваша санна везалур ву[+].

17Нагахь ахь со хьайн юххера стаг лоруш велахь, со тӀеоьцуш санна, тӀеэцахьа иза а. 18Нагахь санна цо хьуна цхьа халахетар динехь, я иза хьуна декхарийлахь велахь, иза аса сайна тӀелоцу. 19Аса, ПахӀала, сайн куьйга яздо хьоьга: аса дӀатокхур ду и декхар. Ткъа хьайн дахарца хьо суна декхарийлахь хилар-м ас хьехош а дац[+]. 20Цундела, сан ваша, хьо Везачу Элаца волу дела, и гӀуллакх дар доьху ас хьоьга. Синтем бехьа сан дагна Дала леррина Къобалвинчуьнца хьо хиларна.

21И ас дехнарг ахьа дийриг хиларх со тешна волу дела, яздо аса хьоьга. Суна хаьа, аса дехначул а сов ахьа иза дийр дуйла. 22Кхин цхьа дехар а ду сан хьоьга. Хьайн хьешан чоь кечъелахь суна. Шун доӀанашна жоп а луш, со шу долчу дика дӀакхочур ву аьлла, дегайовхо ю сан.


Маршаллаш

23[+]Маршаллаш доуьйту хьоьга соьца цхьаьна Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан дуьхьа тутмакх хиллачу Эпарпис а,[+] 24[+]соьца цхьаьна динан гӀуллакх дӀакхоьхьуш болчу Марка а, Арестаха а, Демис а, Лакас а[+].

25Веза Эла волчу Дала леррина къобалвинчу Ӏийсагара долу дика хуьлийла шуьца[*].

### Ӏебархошка

#### Ӏебархошка

Ӏебархошка


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]


Ӏебархошка


яздина кехат


Дешхьалхе

Шайна еш йолу дуьхьало алсамъяларна, Ӏийсах тешарх дӀакъаста дагахь йолчу цхьана динан тобане хьажийна дара Ӏебархошка яздина кехат. Яздархочо уьш церан тешарехь иракарахӀиттабо, Дала леррина къобалвина Ӏийса бакъдолу а, тӀаьххьара а Дала гучудаьккхинарг дуй чӀагӀ а деш. Цо дуьйцуш кхо бакъдерг ду: 1) Ӏийса Делан даим вехаш волу КӀант ву. Ша лайначу баланашкахула стигаларчу Дена муьтӀахь хила Ӏемира Иза. Делан КӀант хилча, хьалхарчу бертан[18861] пайхамарел а, маликел а, Мусал шел а лакхара ву Ӏийса. 2) Дала билгалдаьккхира, Ӏийса массо а ханна динан да ву аьлла. Цундела Иза хьалха бинчу бертан динан дел лакхара ву. 3) Ӏийса бахьана долуш, Цунах тешаш верг къинах а, кхерарх а, валарх а кӀелхьарваьккхина ву. Ткъа динан коьрта да волчу Ӏийсас бакъдолу кӀелхьардаккхар ло. Ӏебархойн динан гӀиллакхаш а, дийнатийн сагӀанаш а бакъдолчун ӀиндагӀ бен дацара.

Исраилхойн исторехь хиллачу цхьаболчу цӀеяханчу нехан тешаран масалш тӀе а тухуш (11-гӀа корта), яздархочо иракарахӀиттабо дешархой, кхидӀа а тешаме хилийтархьама. Ӏийсага а хьоьжуш, тешаме хила безаш бу уьш, шайна тӀехь мел болу баланаш а, Ӏазапаш а ловш, чаккхе тӀеяллалц. Тептаран чаккхенехь цхьаболу хьехамаш а, дӀахьедарш а ду.

#### 1


Шен КӀантехула долу Делан дош

1Хьалха Дала дукхазза а, тайп-тайпана а дийцина вайн дайшка пайхамаршкахула, 2ткъа кху тӀаьхьарчу деношкахь Шен КӀантехула дийцина Цо вайна. Дерриге а кхочун долу Цуьнан КӀант ву дӀахӀоттийна. Цуьнгахула массо хӀума а кхоьллина[+]. 3КӀант Делан сийлаллин нур а, Делан билггал долу васт а ду. Шен нуьцкъалчу Дашца дерриг а латтадо Цо. Шегахула адамаш къинойх а цӀандина, стигалшкахь Веза Воккхачунна аьтту агӀор охьахиина Иза[+].


Делан КӀант маликел а лакхара ву

4Цунна тиллина цӀе маликашна тиллинчул лакхара хиллал, царал лакхара ву Иза[+]. 5[+]ХӀунда аьлча Маликех хьаьнга аьлла Дала:

«Хьо Сан КӀант ву,
тахана Хьан Да хили Сох»?

Кхин а:

«Со Цуьнан Да хир ву,
Иза Сан КӀант а хир ву?»[+]

6[+]Шен дуьххьарлера Доьзалхо дуьнен чу воккхуш, Дала элира:

«Делан массо а маликаш Цунна хьалха охьатаьӀийла»[+].

7[+]Маликех лаьцна Цо аьлла:

«Дала Ӏаьнарх Шен маликаш до,
цӀеран алунех Шен ялхой бо»[+].

8[+]КӀантах лаьцна Цо аьлла:

«Хьан олаллин гӀант, Дела, абаденналц лаьтта,
Хьан паччахьалла нийсонан паччахьалла ду.
9Хьуна бакъдерг дезна, ткъа харцо ца езна,
цундела Дала, Хьан Дала,
къобалвеш тӀедутту даьтта санна,
Хьан накъосташна чул
Хьуна алсам хазахетар делла»[+].

10[+]Кхин а аьлла Дала: «Веза Эла, Ахь юьхьанца латта кхоьллина,

Хьайн куьйгашца стигалш йина.
11Уьш дӀадевр ду, ткъа Хьо вуьсур ву.
Уьш дерриг а, бедарш санна, тишлур ду.
12ТӀеюху хӀума санна, Ахьа дӀахьарчор ду уьш,
тӀаккха уьш, бедар санна, хуьйцур ду.
Амма Хьо цкъа а хийцалур вац,
Хьан дахар чекх а дер дац»[+].

13[+]Маликех хьаьнга а, маца а аьлла Дала:

«Охьахаа Суна аьтту агӀор,
Аса Хьан мостагӀий Хьан когашка охьабахккалц»[+]?

14Далла гӀуллакх деш долу синош дац ткъа маликаш, кӀелхьардовлар кхочун долчарна гӀуллакх дан дахкийтина дац ткъа уьш[+]?

#### 2


Сийлахь кӀелхьардовлар

1Цундела ваьшна хезначунна къаьсттина чӀогӀа тидам тӀебохуьйтуш хила деза вай, тешарх хера ца довлархьама. 2Нагахь маликашкахула аьлла дош чӀогӀа а хилча, муьлххачу зуламна а, лацадогӀарна а таӀзар деш а хилча, 3таӀзарх муха девр ду вай, оццул сийлахьчу кӀелхьардовларх ца дашахь? И кӀелхьардовлар цкъа хьалха Везачу Эло дӀакхайкхийра, цул тӀаьхьа Иза хезнаболчара иза бакъ хилар вайна чӀагӀдира. 4И дерриге а тамашийначу хиламашца а, билгалонашца а, тайп-тайпанчу ницкъашца а Дала тӀе а чӀагӀдира, Шен лаамца Шен Са дӀаса а даржош[+].


КӀелхьардовларан баьчча

5Маликийн дола ца даьккхина Дала вай дуьйцуш долу хиндолу дуьне[+]. 6[+]Мелхо а, Делан Йозанашкахь цхьанхьа цхьаммо тоьшалла дина:

«Стаг мила ву, Хьан цуьнан бала кхача?
Адаман кӀант мила ву, Ахьа цуьнан гӀайгӀа бан?
7Цхьана ханна маликашна хьалха лахви Ахьа иза.
Юха, сийлаллин таж а делла, вазвина иза[*].
8Дерриг а цуьнан когашка охьадилли Ахьа».

Дерригенна а тӀехь цуьнга олалла дайтича, Дала цуьнан кара ца дерзош хӀумма а ца дитина. Ткъа цкъачунна тхуна ца го дерриг а цуьнан карахь хилар[+]. 9Амма тхуна гург Ӏийса ву. «Цхьана ханна маликашна хьалха лахвина» вара Иза, ткъа хӀинца, Ӏожалла тӀеэцарна, «сийлаллин таж а делла, вазвина ву Иза». Иза иштта лелла, Дала маьхза дина дика бахьана долуш, дерриге а адамийн дуьхьа кхалхархьама[+]. 10ХӀунда аьлча дерриг а Шен дуьхьа а, дерриг а Шегара а Долчунна товш дара, дукхахберш сийлаллина тӀебоьдучу новкъахула а буьгуш, уьш кӀелхьарбохуш волу Баьчча баланех чекхваккхар[+].

11Нах базбеш Верг а, базбеш берш а Цхьаннах схьабевлла бу, цундела Цунна эхь ца хета царах вежарий ала[+]. 12[+]Цо боху:

«Хьан цӀе Сайн вежаршна кхайкхор ю Аса,
Хьуна хастам бийр бу Аса динан гуламе баьхкинчарна хьалха»[+].

13[+]Кхин а боху Цо:

«Со Цунах дегайовхо йолуш хир ву».

Кхин а:

«ХӀара Со а, Дала Суна делла бераш а ду»[+].

14И бераш дилханах а, даьӀахкех а лаьтташ ма-хиллара, Иза а хилира уьш санна, Шен кхалхарца Ӏожаллина тӀехь ницкъ болу иблис эшорхьама а,[+] 15Ӏожаллех кхоьруш, дерриге а шайн дахарехь лоллехь баьхкинарш паргӀатбахархьама а. 16[+]ХӀунда аьлча, гуш ду-кх, маликашна гӀо ца до Цо, амма ИбрахӀиман тӀаьхьенна гӀо до. 17Цундела дерригенна а тӀехь Шен вежарех тарвала везаш вара Иза, Далла хьалха къинхетаме а, тешаме а динан коьрта да хилархьама. Иштта а хилла, адамийн къиношна гечдайта таро яра Цуьнан[+]. 18Ша, зен а зийна, баланаш хьегна дела, зуьйш болчарна гӀо далур ду Цуьнга[+].

#### 3


Ӏийса Мусал а сийлахь ву

1Иштта, вежарий, шу Делан долахь дерш а, стигалахь долчун дакъа кхочурш а ду. Цундела Делан Векал а, вайн динан коьрта Да а волу Ӏийса дагахь латтавелаш. 2[+]Ша ДӀахӀоттийначунна тешаме вара Иза, Делан цӀентӀехь Муса тешаме ма-хиллара[+]. 3Ӏийса Мусан чул а боккха ларам болуш хилла, цӀа дийриг ша дечу цӀийнан чул боккха ларам бан хьакъ ма-хиллара. 4ХӀунда аьлча муьлхха а цӀа цхьаммо деш ду, ткъа дерриг а динарг Дела ву. 5Делан дерриге а цӀийнехь тешаме ялхо санна вара Муса. Хинйолчу заман чохь эр долчух тоьшалла дора цо[+]. 6Амма Дала леррина Къобалвинарг Делан цӀентӀехь куьйгалла деш волу тешаме КӀант ву. Ткъа Цуьнан цӀа вай ду, нагахь вай доьналлица а, тешарца а ваьш сатуьйсучунна тӀехь латтахь.


Делан синтем

7[+]Цундела, Делан Сино ма-аллара:

«Тахана, нагахь шуна Цуьнан аз хазахь,
8дуьхьал ма довлалаш,
яьссачу арахь шаьш зуьйчу хенахь хамталла еш ма-хиллара.
9Шун дайша Со зийра цигахь,
шовзткъа шарахь Аса мел динарг шайна гиннашехь.
10Цундела, царна оьгӀаз а вахана, Аса элира:
„Гуттар а шайн дегнашкахь тилабелла бу уьш,
Сан некъаш ца девзина царна“.
11Цундела Сайн оьгӀазаллица Ас чӀагӀо йира,
синтем лур бу аьллачу метте кхочур бац уьш аьлла»[+].

12Иштта, хьовсалаш, вежарий, шайна юкъахь цхьаннан а мекара а, тешар доцу а дог ма хилийталаш, дийна волчу Делах шаьш дӀа ца къастийтархьама. 13Амма хӀора дийнахь, вовшашна хьехамаш а беш, динехь чӀагӀлолаш, «тахана» ала йиш мел хуьлу, хьарамчу хӀуманах Ӏеха а велла, шух цхьаннан дог юха ца далийта. 14Дала леррина Къобалвинчун декъахой ду вай, нагахь юьхьанца хилла долу шеко йоцуш хилар чекхдовллалц вайца хилахь.

15[+]Делан Йозанашкахь аьлла ду:

«Тахана, нагахь шуна Цуьнан аз хазахь,
дуьхьал ма довлалаш,
яьссачу арахь шаьш зуьйчу хенахь хамталла еш ма-хиллара»[+].

16[+]Делан аз хезнехь а, хамталла йинарш муьлш бара? Мусас Мисар-махкара массо а арабаьхначарна юкъахь бацара уьш[+]? 17Хьанна оьгӀазвахана вара Дела шовзткъа шарахь? Къинош а летийна, яьссачу арахь шайн даьӀахкаш охьаехкинчарна ваханерий те Иза оьгӀаз[+]? 18Ла ца доьгӀначарна бен, кхин хьанна дуьхьал аьлла Дала, уьш «синтем лур бу аьллачу метте кхочур бац»[+]? 19Иштта вайна го, шайн цатешар бахьана долуш, Дала лучу синтеме уьш кхочург цахилар[+].

#### 4

1Дала, Ша синтем лун болчу метте кхачор ду аьлла, йина чӀагӀо хӀинца а йолуш ю, цундела ларлойла вай шух цхьаъ тӀаьхьа ца висийта[+]. 2Исраилхошна санна, вайна а бовзийтина Делан хаза кхаъ. Амма иза хезначара цу тӀе тешар ца тоьхна, цундела царна пайда ца бина хазачу кхоо. 3[+]Цу хазачу кхоах тешна долу вай кхочур ду Дала синтем лучу метте, хӀунда аьлча Цо аьлла:

«Цундела Сайн оьгӀазаллица Ас чӀагӀо йира,
синтем лур бу аьллачу метте кхочур бац уьш аьлла».

Цо иза аьлла, дуьне кхолладеллачу хенахь дуьйна Шен болх чекхбаьлла боллушехь[+]. 4[+]Делан Йозанашкахь цхьана меттехь ворхӀалгӀачу дийнах лаьцна иштта аьлла:

«Цу дийнахь, Ша мел динчу гӀуллакхех паргӀат а ваьлла, Дала садаьӀира»[+].

5[+]Кхин а аьлла Цо хьалха хьахийначу меттехь: «Синтем лур бу аьллачу метте кхочур бац уьш»[+]. 6Иштта, цхьаберш Дала лучу синтеме кхочур бу, ткъа хаза кхаъ хьалха хезна болу вуьш цига кхочур бац, шаьш ла ца догӀарна[+]. 7[+]Цундела Дала кхин цхьа де билгалдаьккхина, ткъа цунах Цо олу «тахана». Дуккха а хан яьлча, Даудехула Цо аьллера, лакхахь аьлла ма-хиллара:

«Тахана, нагахь шуна Цуьнан аз хазахь,
дуьхьал ма довлалаш»[+].

8[+]Нагахь санна ЮшаӀа цу синтеме уьш кхачийнехьара, кхечу дийнах хӀумма а аьлла хир дацара[+]. 9Делан халкъана ворхӀалгӀачу дийнан синтем хӀетте а буьсу. 10[+]ХӀунда аьлча Дала лучу синтеме кхаьчнарг шен гӀуллакхех паргӀатваьлла, Дела Шен гӀуллакхех паргӀат ма-валлара. 11Иштта оцу синтеме кхача хьовсур вай, цхьа а, вочу масалх пайда а эцна, ла ца догӀарна Делах ца къастийта.

12Делан дош дийна а, ницкъ болуш а, шина агӀор ира долчу туьрал ира а ду. Иза вайна чукхочу, дагах ойланаш а, даьӀахкех тӀум а дӀа а къастош. Вайн лаамашна а, дагахь долчунна а кхел йо цо[+]. 13Чохь са долу хӀума цхьа а яц Делах къайлаяьлла, дерриг а ша ма-дарра схьадиллина ду Цуьнан бӀаьргашна хьалха. Цунна жоп лур ду вай[+].


Ӏийса динан сийлахь коьрта Да ву

14Стигалшка хьала а ваьлла, Дела волчохь волу динан сийлахь коьрта Да, Делан КӀант Ӏийса ву вайн, цундела ваьш лелочу динехь леррина лелийла вай[+]. 15ХӀунда аьлча вайн динан коьрта Да кхетар ву вайгара йийлинчу ледарлонех: Иза лаьтта тӀехь волчу хенахь, вай санна, массо а тайпана зуьйш хилла, Цо къа ца латийнехь а[+]. 16Ӏийса вайн динан коьрта Да волу дела, вай майрра Делан паччахьан гӀантана улло даха йиш йолуш ду, Цуьнгара къинхетам а, дика а схьаэца, оьшучу хенахь ваьшна гӀо дайтархьама[+].

#### 5

1Нахана юкъара хоржуш волу муьлхха а динан коьрта да хӀоттаво адамийн дуьхьа Далла Ӏамал ян а, къинойх тайп-тайпана сагӀанаш даха а[+]. 2Динан коьрта да хӀума ца хуучу а, галбевллачу а нахаца кӀеда хила тарло, хӀунда аьлча иза ша а ву ледарлонийн карахь[+]. 3[+]Цундела нахана а, шена а тӀера даха деза цо сагӀанаш шаьш летийначу къинойх[+]. 4[+]Цхьа а шен лаамца хӀуттур вац динан коьрта да. Дала тӀекхайкхина хила веза иза, АхӀарон санна[+].

5[+]Иштта Дала леррина Къобалвинчо а Ша тӀе ца эцна динан коьрта да хиларан бакъо. Дала аьлла Цуьнга:

«Хьо Сан КӀант ву,
тахана Хьан Да хили Сох»[+].

6[+]Делан Йозанийн кхечу меттехь Дала боху:

«Гуттаренна а динан да ву Хьо
Малки-ЦӀадакъин даржехь»[+].

7[+]Лаьтта тӀехь долчу Шен дахарехь Ӏийсас чӀогӀачу белхарца а, бӀаьрхишца а доӀанаш а, дехарш а дора Ша Ӏожаллех кӀелхьарваккха йиш Йолчуьнга. Далла дӀахезира Цуьнан доӀанаш, хӀунда аьлча Ӏийсан Деле болу ларам боккха бара[+]. 8Ша Делан КӀант хиллехь а, ерриге а лайначу халонашкахула Ӏемина Иза Далла муьтӀахь хила[+]. 9Кхачаме хилла, дӀахӀоттийна вара Иза, гуттаренна а кӀелхьардовларан хьоста хилира Цунах Цунна муьтӀахь болчарна массарна а[+]. 10Малки-ЦӀадакъин даржехь волу динан коьрта да ву аьлла, дӀакхайкхийра Иза Дала.


Динах юхаваларх ларвалар

11Кхунах лаьцна кхин дуккха а дара дийца, амма хала ду шуна иза тида, хӀунда аьлча шу хӀуманах иштта меллаша кхета[+]. 12[+]ХӀинцале а хьехамчаш хила дезаш дара шу, амма шуна юха а Ӏамо безаш бу Делан дешан дуьххьарлера хьехамаш. Шуна хӀинца а шура оьшу, чӀогӀачу кхачанан метта[+]. 13ХӀинца а шура юуш верг бакъдерг а, харцдерг а къасторан хьехам бевзаш вац, хӀунда аьлча иза бер долу дела. 14Делан дош довзарехь кхиъна болчу нахана лерина бу чӀогӀа кхача. Гуттара а шайн кхетамашца а, хьекъалца а лелаш, уьш Ӏемира дика а, вон а къасто[+].

#### 6

1-2Цундела Дала леррина Къобалвинчо хьехначух уггар аттаниг дита вай. Вайн ца деза кхин цкъа а хьехаман дух дӀахӀотто: къинах дӀакъастарх а, Делах тешарх а болу хьехам, хих чекхдовларх а, тӀе куьйгаш дахкарх а болу хьехам, веллачуьра денваларх а, гуттар а хин йолчу кхелах а болу хьехам. Тешарехь кхиинчарна лерина болчу хьехамна тӀе сихлойла вай[+][+]. 3Вай иза дийр ду, Дала вайна магийтахь.

4Йиш яц цкъа хазачу кхоан серло шайна тӀе кхеттарш, стигаларчу совгӀатан чам хиънарш, Делан Синан зовкх хьоьгуш дакъалаьцнарш,[+] 5Делан Дашо луш долу дика а, хин долчу дуьненан ницкъ а бевзинарш, 6тешарх дӀа а къаьстина, юха а Далла тӀеберзо. Уьш дохкобовларан некъа тӀе цхьаьнгге а ба̄халур бац, хӀунда аьлча цара юха а жӀарах дӀатуху Делан КӀант, массарна а хьалха Иза сийсаз а воккхуш.

7Кест-кеста шена тӀедогӀуш долу догӀа дӀа а худуш, ша лелош волчунна ялта луш долу латта Дала декъалдеш ду. 8[+]Ткъа баьӀаш а, къух а бен шена тӀехь ца кхуьу латта Дала неӀалт кхайкхорна герга ду. Чаккхенехь иза цӀаро дагор ду[+].

9Иштта оха бахахь а, сан хьоменаш, тхо тешна ду шу дикачу новкъахь хиларх – и некъ кӀелхьардовларна тӀебоьду. 10ХӀунда аьлча нийса доцург дац Делехь. Цунна дицлур дац шун гӀуллакхаш а, аша Цуьнан нахана тохара а, хӀинца а гӀодарца Цуьнга гайтина болу безам а[+]. 11Тхуна лаьара, шух хӀораммо иштта шайн тӀедирзина хилар шаьш чекхдовллалц гойтийла, шун сатийсамаш кхочушхилийтархьама[+]. 12Мало еш а доцуш, шайн тешарца а, собарца а лур ду аьлларг схьаоьцучарах шу тера хила лаьара тхуна[+].


Делан ваӀданаш хийцалург цахилар

13ИбрахӀимна Ша ваӀда дечу хенахь, Дала Шех дуй буура, Шел лакхара цхьа а воцу дела[+]. 14[+]Цо элира: «Аса хьо декъал а вийр ву, хьуна дуккха а тӀаьхье а лур ю»[+]. 15Собарца хьоьжуш а Ӏийна, Дала шена лур ду аьлларг схьаийцира ИбрахӀима. 16Наха шайл а доккхачу хӀуманах дуй боу, цу дуйно, аьлларг чӀагӀ а дой, муьлхха а къовсам дӀабоккху[+]. 17Цундела Дала а дуй биъна, Шен лаам хийцалур боцийла Ша ваӀда динарг кхочун долчарна дӀахаийта лууш[+]. 18Дала ваӀда а дина, Цо дуй а биъна. И ши хӀума хийцалур доцуш ду, Дала харцдерг дийца йиш йоцу дела. Цундела Дела волчу девдда дӀадахана долу вай чӀогӀа иракарахӀиттийна ду, Дала вайна еллачу дегайовхонна тӀехь латтархьама[+]. 19[+]И дегайовхо вайн синна онда а, тешаме а зӀе ю. Делан стигалийн цӀа чохь йолчу кирхьанна тӀехьа дӀайоьду иза[+]. 20[+]Оцу езачу меттиге вайл хьалха Ӏийса вахана, Малки-ЦӀадакъин даржехь гуттаренна а динан коьрта да а хилла[+].

#### 7


Веза Воккхачу Делан динан да Малки-ЦӀадакъа

1[+]Малки-ЦӀадакъа Шалейм-гӀалин паччахь а, Веза Воккхачу Делан динан да а вара. Паччахьашна тӀехь толам а баьккхина, цӀа вогӀуш волчу ИбрахӀимна дуьхьал а вахана, иза декъалвира Малки-ЦӀадакъас. 2Ша тӀамехь мел даьккхинчух уьтталгӀа дакъа цунна дӀаделира ИбрахӀима. Малки-ЦӀадакъин цӀе ши маьӀна долуш ю: цкъа-делахь, «нийсонан паччахь», шолгӀа-делахь «Шалейман паччахь», ткъа иза «машаран паччахь» бохург ду[+]. 3Делан Йозанаша хӀумма а ца боху цуьнан дех а, ненах а, гергарчу нахах а, цуьнан дахаран доладаларх а, чаккхенах а лаьцна. Делан КӀант санна, гуттаренна а динан коьрта да ву иза.

4Шуна го, шен тоьллачу хӀонсах уьтталгӀа дакъа ИбрахӀима делларг мел сийлахь ву. 5[+]Левин тӀаьхьенах болчу динан дайн бакъо ю халкъера цуьнан пайданах уьтталгӀа дакъа схьаэца, ИбрахӀимах схьабевлла шайн вежарий уьш боллушехь[+]. 6Малки-ЦӀадакъас, ша Левин тӀаьхьенах вацахь а, ИбрахӀимера уьтталгӀа дакъа схьа а эцна, Дала чӀагӀо йина волу иза декъалвира[+]. 7Шеко яц цхьаъ декъалвеш верг ша декъалвечул а лакхара хиларан. 8УьтталгӀа дакъа схьаоьцуш берш дуьнен чохь бехаш а, леш а болу нах бу, ткъа Малки-ЦӀадакъах – иза дийна ву аьлла. 9Ала мегар ду, уьтталгӀа дакъа схьаоьцуш волчу Левис ша а ИбрахӀимехула и уьтталгӀа дакъа делла. 10ХӀунда аьлча дуьнен чу валаза волу Леви шен ден ИбрахӀиман цӀийца вара, Малки-ЦӀадакъа цунна дуьхьалвеача.

11Левин тӀаьхьенах болчу динан дайшкахула халкъо кхачамалла схьаоьцуш хилча (ткъа цуьнга хьаьжжина, товрат-хьехамаш халкъана дӀабелла), Малки-ЦӀадакъин даржехь кхин динан да стенна оьшура, АхӀаронан даржехь а ца хуьлуш? 12Динан дайн тайпа хийцалуш хилча, Далла гӀуллакх муха дан деза дуьйцу хьехам а хийцабала безаш бу. 13Вай Вуьйцург кхечу тайпанна юкъавогӀуш ву, царах цхьа а сагӀа доккхучу кхерчана уллохь гӀуллакх деш ца хилла. 14Хууш ду, вайн Веза Эла ЯхӀудан тайпанах схьаваьлла хилар. Ткъа Мусас хӀумма а ца аьлла цу тайпанах болчу динан дайх лаьцна[+].


Малки-ЦӀадакъин даржехь волу динан да

15Иза кхин а чӀогӀа билгалдолу, Малки-ЦӀадакъин даржехь кхин динан да гучуваьлча. 16Адамийн схьадовлар муха хила деза гойтучу парзашца хилла вац Иза динан да, хедар доцучу дахаран ницкъаца хилла ву. 17[+]ХӀунда аьлча Цунах лаьцна иштта аьлла:

«Гуттаренна а динан да ву Хьо
Малки-ЦӀадакъин даржехь»[+].

18Цхьана агӀор хьалха тӀедиллина хилла парз дӀадоккху, иза ледара а, пайден доцуш а хиларна,[+] 19(Мусас беллачу товрат-хьехамо цхьа а хӀума кхачамалла йолуш ма ца дерзийна), вукху агӀор хӀинца вайна лучу дикачу сатийсамо вай Далла гергахьа кхачадо[+].

20Дала чӀагӀо ярца хилла ду и гӀуллакх. Вуьш, цхьа а чӀагӀо ца еш, динан дай хиллехь а, 21[+]Ӏийса чӀагӀо ярца хилла, Цунах лаьцна иштта олуш хилча:

«Везачу Эло чӀагӀо йина,
ткъа цунна тӀера юха ца волу Иза:
„Гуттаренна а динан да ву Хьо“»[+].

22Цунах гуш ду Ӏийса тоьллачу бертан закъалт хилар[+].

23Динан дай дуккха а хилла, хӀунда аьлча Ӏожалло кхидӀа шайн гӀуллакх ца дойтура цаьрга. 24Ткъа Ӏийса гуттар а хиларна, динан дас санна Цо Далла гӀуллакх дар а хедар доцуш ду. 25Цундела Шегахула Далла тӀевогӀург Цуьнга кхоччуш кӀелхьарваккхало, хӀунда аьлча Иза гуттар а дийна ву, Цо доӀанаш дийр ду Ша кӀелхьарбохучарах[+].

26Иштта динан коьрта да вайна оьшуш а ву: веза а, бехк боцу а, цӀена а, къинош летийначарах дӀакъастийна волу а, стигалал лакха хьалаваьккхина волу а[+]. 27[+]Динан вукху коьртачу дайн санна, хӀора дийнахь цкъа хьалха Шена тӀера, юха нахана тӀера сагӀанаш даха ца деза Цуьнан, хӀунда аьлча Цо гуттаренна а цкъа даьккхина сагӀа, Ша дӀа а велла[+]. 28Товрат-хьехамца динан коьрта дай кху дуьненан нах хӀиттабора, адамийн ледарлонаш церан елахь а. Ткъа товрат-хьехамал тӀаьхьа еанчу дуйнан чӀагӀоно динан коьрта да хӀоттийра гуттаренна а кхачаме вина волу Делан КӀант[+].

#### 8


Вайн динан коьрта Да волу Ӏийса

1[+]Вай дуьйцуш долчунна юкъахь коьртаниг хӀара ду: стигалшкахь Веза Воккхачун гӀантана аьтту агӀор Ӏаш динан коьрта Да ву вайн[+]. 2Адамо дина а доцуш, Везачу Эло динчу Делан бакъдолчу четар чохь динан коьрта Да ву Иза[+].

3Динан муьлхха а коьрта да тайп-тайпана сагӀанаш даха дезаш ву, цундела вайн динан коьртачу Ден а хила деза сагӀина схьадан хӀума[+]. 4ХӀинца Иза лаьтта тӀехь вехаш хилча, Иза динан да хир вацара, хӀунда аьлча кхузахь болуш бу, товрат-хьехамо ма-бохху, сагӀанаш дохуш болу динан дай. 5[+]Цара Далла деш долу гӀуллакх кхузарчу четар чохь бен ца хуьлу[*]. И четар стигалахь долчун кепах тера бен дац, цуьнан ӀиндагӀ бен дац. Ткъа Мусага аьлла дара, иза Делан четар дан волавелча: «Ларлолахь, хьайна лам тӀехь гайтинчун кепах тера делахь дерриг а»[+]. 6Кхечу динан дайшка деллачул а Ӏийсага делла динан гӀуллакх лакхара хиларе терра, Цуьнан юкъарлонца Делаца бина керла барт а ширачу бартал гӀолехь бу, иза тоьллачу чӀагӀонашна тӀехӀоттийна болу дела[+].

7Нагахь санна хьалха бина барт кхачамбацар доцуш хиллехьара, шолгӀаниг оьшур а бацара[+]. 8[+]Амма, нахана бехк а буьллуш, пайхамаро боху:

«ТӀекхочуш ду денош, – боху Везачу Эло, –
Аса Исраилан цӀийнаца а,
ЯхӀудан цӀийнаца а
керла барт бен долу[+].
9Церан дай, куьг а лаьцна, Мисар-махкара арабохучу хенахь,
Аса цаьрца бина барт санна хир бац иза.
ХӀунда аьлча цара и Сан барт лар ца бира,
цундела со дӀавирзина царна тӀера, – боху Везачу Эло.
10Иштта барт бийр бу Аса Исраилан халкъаца,
хӀара денош дӀадевлча, – боху Везачу Эло. –
Айса тӀедуьллург церан кортош чу дуьллур ду,
церан дегнаш тӀехь яздийр ду Аса.
Со церан Дела хир ву,
ткъа царах Сан халкъ хир ду[+].
11ХӀораммо а шен уллорачунна а,
шен вешина а хьоьхур дац:
„Веза Эла вовза“, – бохуш.
ХӀунда аьлча массарна а,
хьалдолчунна тӀера
къечунна тӀекхаччалц,
Со вевзар ву[+].
12Цаьргара даьллачу вочунна Со къинхетаме хир ву,
церан къинош кхин дагадоуьйтур дац Аса».

13Цу бартах «керланиг» а аьлла, хьалха хилларг шира хилар гайтина Цо, ткъа ширделларг кестта дӀадолу.

#### 9


Лаьтта тӀехь а, стигалахь а Далла Ӏамалъяр

1Хьалха бинчу бертан Далла Ӏамалъяран бакъонаш а, лаьтта тӀехь долу Делан цӀа а дара[+]. 2[+]Дина, дӀахӀоттийнера деза четар. Цуьнан хьалхарчу, «еза чоь» олучу декъехь стогар а, даздина баьпкаш тӀехь долу стол а яра[+]. 3[+]ШолгӀачу декъехь кирхьанна тӀехьа «уггар еза чоь» цӀе йолу чоь яра[+]. 4[+]Хаза хьожа йогӀу хӀума яго дашо кхерч а, гонах деши лаьцна бартбаран тӀорказ а дара цу чохь. ТӀорказна чохь кхачанийн буьртигаш чохь долу дашо пхьегӀа а, маргӀалш хецна хилла йолу АхӀаронан Ӏаса а, бартбаран экъанаш а яра[+]. 5[+]ТӀорказна тӀехула тӀемаш а даржийна, къинош дӀадохучу меттехь сийлаллин каруб-маликаш дара лаьтташ. ХӀинца и дерриг а ма-дарра дуьйцийла яц вайн[+]. 6[+]Цу кепара динчу четаран хьалхарчу цӀа чу Далла Ӏамал ян динан дай боьлху гуттар а. 7[+]ШолгӀачу цӀа чу шарахь цкъа динан коьрта да воьду. Цо шеца цӀий дахьа деза чувоьдуш, шена а, халкъо ца хууш летийначу къиношна а тӀера даьккхина долу[+]. 8Цу хӀуманца Делан Сино гойту Делан четар чу боьду некъ схьабиллина цахилар, хьалхара четар лаьтташ мел ду[+]. 9И четар хӀинцалерчу заманан билгало ю: совгӀаташа а, сагӀанаша а Далла Ӏибадат дечун дог цӀандан ца тарло,[+] 10уьш даарш а, маларш а кхехьарца а, дегӀан меженаш тайп-тайпана йиларца а доьзна бен цахиларна. И дерриг а парзаш, Дала массо а хӀума нисдаран зама тӀеяллалц, тӀедиллина дара[+].

11Дала леррина Къобалвинарг веара, хӀинца хуьлучу диканийн динан коьрта да а волуш. Адамаша дина а доцуш, тоьллачу а, сов кхачаме а долчу четарх чекхвелира Иза (и четар кху дуьненара дац)[+]. 12Гезарийн а, эсийн а цӀий доцуш, Шен цӀий а Ӏанийна, цкъа Делан цӀийнан уггар езачу чоьнна чу а вахана, гуттаренна а вайна паргӀатдовлар даьккхина Цо. 13[+]Нагахь эсийн а, гезарийн а цӀийно а, дагийначу шинарин чимо а, шайна уьш тӀетоьхча, товрат-хьехамаша ма-бохху, бехбинарш цӀанбеш хилча,[+] 14цхьа а къа латийна воцучу, гуттар а долуш долчу Синехула Ша Далла цхьа а томмагӀа доцучу сагӀина дӀавеллачу Дала леррина Къобалвинчун цӀийно мел чӀогӀа цӀандийр ду вай Ӏожалла тӀейоуьйтучу гӀуллакхех, дийна волчу Далла лерина вайга Ӏамал яйтархьама[+].

15Цундела Дала леррина Къобалвинарг Дала нахаца бинчу керлачу бертан Юкъарлонча ву, хьалхара барт бинчу хенахь наха летийна къинош дӀадаха Цо тӀеэцна Ӏожалла бахьана долуш, Дала лур ду аьлла дакъа нахе кхачийтархьама[+].

16Нагахь весет[*] делахь, иза диначун кхалхар а дӀагайта дезаш ду, 17хӀунда аьлча весет стаг веллачул тӀаьхьа бен лелош дац. Иза бакъо йолуш дац, нагахь весет динарг дийна велахь. 18Цундела хьалха бина барт а цӀийца чӀагӀбина бара. 19[+]Товрат-хьехам тӀера парзаш дерриг а халкъана хьалха дӀа а дешна, хица эдина долу эсийн а, гезарийн а цӀий а, цӀен тӀаргӀа а, ярийн курс а, схьа а эцна, товрат-хьехаман тептарна а, халкъана а тӀе цинцаш туьйхира Мусас[+]. 20Цо элира: «Дала кхочушбе аьллачу бертан цӀий ду хӀара»[+]. 21[+]Иштта Делан четарна а, Далла Ӏамал ечу хенахь мел лелочу пхьегӀашна а тӀе цӀийн цинцаш туьйхира цо[+]. 22[+]Товрат-хьехаме хьаьжжина, дерриг а ала мегар долуш хӀума цӀийца цӀандеш ду, цӀий ца Ӏанийча, гечдар ца хуьлу[+].


Дала леррина Къобалвинчун сагӀано къа дӀадоккху

23Стигалахь долчух тардина кхоьллинарг иштта цӀандан деза. Ткъа стигалахь дерг ша а хӀокхарал а тоьллачу сагӀанашца цӀандан деза[+]. 24ХӀунда аьлча Дала леррина Къобалвинарг билггала долчу уггар а Дезачух тардеш адамийн куьйгаша динчу Делан цӀа чу ца вахана, ткъа стигала хьалаваьлла, хӀинца вайн дуьхьа Далла хьалха хӀотта[+]. 25Дукхазза а Ша сагӀина дӀавала ца ваьлла Иза стигала хьала, хӀора шарахь а шен доцу цӀий а оьций, Делан цӀийнан уггар езачу чоьнна чу воьду динан коьрта да санна. 26Иза иштта хилча, дуьне кхоьлличхьана а дуьйна дукхазза а бала хьега дезар дара Дала леррина Къобалвинчун. Ткъа Иза тӀаьхьарчу заманахь цкъа веана Шех даьккхинчу сагӀанца адамийн къа дӀадаккха[+]. 27ХӀора адамна, цкъа вала а велла, юха кхелана хьалха хӀоттар тӀехь ма-хиллара,[+] 28[+]иштта Дала леррина Къобалвинчо а Ша цкъа сагӀина дӀавелла хилла, дуккха а адамийн къинош Шена тӀеэцархьама. Ткъа Иза шолгӀа, къинош дӀадаха а ца вогӀуш, Шега сатуьйсуш болчеран дуьхьа кӀелхьардахар тӀеэцархьама вогӀур ву[+].

#### 10


Ӏийсас даьккхина долу цхьа сагӀа гуттаренна а хилар

1Товратан хьехамаш хин долчу диканийн ӀиндагӀ ду, церан билггал долу васт а доцуш. Цундела хӀора шарахь гуттар а дохучу сагӀанашкахула цу товрат-хьехамийн Далла гергабогӀу нах кхоччуш хилийта ницкъ ца кхочу[+]. 2Кхечу тайпана хилча, цара и сагӀанаш дохур дацара, хӀунда аьлча цкъа къинах цӀан а белла, кхин шайн къинош туосалур дацара царна. 3Амма сагӀанаш дахарца хӀора шарахь а къинош дагадохкуьйту[+]. 4ХӀунда аьлча стерчийн а, бежалойн а цӀийно къинош дӀадохур дац.

5[+]Цундела дуьнен чу вогӀучу хенахь Дала леррина Къобалвинчо элира:

«СагӀанаш а, совгӀаташ а ца дийзи Хьуна,
амма Суна дегӀ кечди Ахьа[+].
6Дийнаташ дагоран а,
къинойх долу а сагӀанаш ца тайна Хьуна[+].
7ТӀаккха Ас элира: „Хьажахьа, со кийча ву,
товрат-хьехамийн тептар тӀехь суна лерина яздина ду.
Хьан лаам кхочушбан вогӀу Со, Дела“».

8Цкъа хьалха Цо боху: «Я сагӀанаш а, совгӀаташ а, я дийнаташ дагоран а, къинойх долу а сагӀанаш а Хьуна деза а ца дийзи, тан а ца тай» (товрат-хьехамаша иза тӀедуьллуш делахь а). 9Цул тӀаьхьа Цо тӀетуху: «Хьан лаам кхочушбан вогӀу Со». Хьалхарниг дӀадоккху Цо шолгӀаниг чӀагӀдархьама. 10Оцу лаамца даздина ду вай, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан дегӀ цкъа гуттаренна а сагӀина даларна[+].

11[+]Муьлхха а динан да хӀора дийнахь Далла Ӏамал еш ву, цкъа а къинош дӀадахалур доцу цхьатерра сагӀанаш мосуьйттазза а дохуш[+]. 12[+]Ткъа Иза, гуттаренна а къинойх цхьа сагӀа а даьккхина, Далла аьтту агӀор охьахиъна[*],[+] 13Шен когашка Шен мостагӀий Дала охьабахккалц, хьоьжуш[+]. 14Цкъа даьккхинчу сагӀанца Цо гуттаренна а кхачаме бина базбеш берш.

15Цунах лаьцна Делан Сино а тоьшалла до вайна кху дешнашца:

16[+]«Иштта барт бийр бу Аса цаьрца,
хӀара денош дӀадевлча, – боху Везачу Эло. –
Айса тӀедуьллург церан дегнаш чу дуьллур ду,
церан кортош тӀехь яздийр ду Аса».

17[+]ТӀаккха Цо тӀетуху: «Церан къинош а, харцонаш а кхин дага а йохкуьйтур яц Аса»[+]. 18Ткъа къиношна гечдина хилча, царах сагӀанаш даха кхин ца оьшу.


Далла гергакхача дезар

19Иштта, вежарий, Ӏийсан цӀий бахьана долуш Делан стигалахь йолчу цӀийнан уггар езачу чоьнна доьналла долуш чудаха аьтто бу вайн[+]. 20Ӏийсас, Шен дегӀ сагӀина дӀадаларца, керла некъ схьабиллина вайна цига. Дийна волу Ӏийса Ша бу и некъ, ткъа и некъ Делан цӀийнан уггар езачу чоьнна дуьхьал оьллина долчу кирхьанах чекхболуш бу[+]. 21Иштта, сийлахь динан коьрта да стигалахь долчу Делан цӀенна тӀехь хӀоттийна ву вайн. 22[+]ЦӀеначу дагаца, чӀогӀачу тешарца Далла гергахьа кхочийла вай, цинцаш тохарца вайн дегнаш бехк тӀелацарх цӀан а дина, вайн догӀмаш цӀеначу хица а дилина[+]. 23Ваьш сатуьйсург чӀогӀа лардан деза вай, хӀунда аьлча ваӀда Динарг тешаме ву[+]. 24Вовшийн терго йойла вай, безамна а, дикачу гӀуллакхашна а ваьш иракара а хӀиттош. 25Вешан гуламаш дӀатосуш ма хуьлийла вай, цхьаболчара иза ма-дарра. Цул а вовшашна гӀо дойла вай, Везачу Элан де гергакхочуш хилар шайна мел ги, алсам а деш[+].

26Вай, бакъдолчух дерг а хиъна, къинош ма-луъу летош хилча, къинах даккха сагӀа кхин ма ца дуьсу вайн[+]. 27[+]Дуьсург цхьаъ ду: хинйолу кхел а, Делан мостагӀий дӀакхоллу йолу цӀе а тӀеяре кхерамца хьежар[+]. 28[+]Муса-пайхамаран товрат-хьехамаш талхийнарг къинхетам боцуш вуьш ву, нагахь шиъ я кхоъ теш велахь[+]. 29[+]Ойла ел, мел чӀогӀа таӀзар дийр ду Делан КӀант емалвинчунна, Делаца бина барт чӀагӀбина а, ша вазвина а долчу цӀийн дозалла ца лериначунна, маьхза дика луш долу Делан Са сийсаздинчунна[+]? 30[+]Вайна хаьа, хӀара дешнаш Хьан аьлла:

«Бекхам Соьгахь бу, Ас хьакъ дерг дӀалур ду».

Кхин а:

«Везачу Эло Шен халкъана кхел йийр ю»[+].

31Мел кхераме ду дийначу Делан буйна вахар![+]

32Дагадахкийта шайн хьалхалера денош, Дала шуна серло еллачул тӀаьхьа, шу, чӀогӀа баланаш а лайна, чекхдевлира. 33ЦкъаццӀа шу а сийсаздарца я ницкъ барца нахана хьалха дӀахӀиттош хилла. ЦкъаццӀа шаьш санна ницкъ ловш цхьаьна бала хьоьгуш хилла шу. 34Чубоьхкинчу нахах къахеташ а хилла шу, шайн долахь дерг дӀадаьккхича, хазахеташ а лелла шу, хӀунда аьлча шуна хаьара стигалахь дикаха а, цкъа а дӀаер йоцу а хазна шайн юйла[+]. 35Иштта шайн доьналлех ма доха, хӀунда аьлча цунах шуна доккха совгӀат лур ду. 36Шуна собар оьшу, Делан лаам кхочуш а бина, шайна лур ду аьлларг схьаэца. 37[+]ХӀунда аьлча:

«Йиснарг кӀезиг хан бен ма яц,
тӀаккха и ван везаш верг вогӀур ма ву –
иза хьелур вац.
38Амма Аса бакъвинарг Сох тешарца вехар ву,
ткъа иза юхавалахь, Со цунна реза хир вац»[+].

39Юха а девлла, хӀаллакьхуьлучарах дац вай, тешарца кӀелхьардохучарах ду.

#### 11


Тешарх лаьцна

1Тешар сатуьйсуш долчунна тӀехь латтар а, ца гуш долчух шеко йоцуш хилар а ду[+]. 2Церан тешар хиларна, Дала хастийна хьалхалерчу заманахь баьхнарш.

3[+]Тешар хиларна, вай кхета дуьне Делан дашца кхоьллина хиларх, иштта гуш дерг цагучух схьадаьлла хиларх[+].

4[+]Тешар хиларна, Хьабула Кхаима чул тоьлла сагӀа даьккхира Далла. Цуьнан тешар бахьана долуш Дала, Хьабула деана совгӀаташ схьа а эцна, иза Шен лаамехь хиларан тоьшалла дира. Хьабул кхелхинехь а, шен тешар хиларна, къамел деш ву иза хӀинца а[+].

5[+]Тешар хиларна, валар хӀун ду ца хууш, стигала хьалаваьккхина ХӀанох: «...иза ца карийра, Дала иза дӀаэцна дела». ХӀанох дӀаэцале, Дела цунна реза ву аьлла, тоьшалла до Делан Йозанаша[+]. 6Тешар ца хилча, Дела реза войла дац. Далла тӀевогӀуш верг теша веза Иза хиларх а, Цо Ша леррина лоьхучунна совгӀат луш хиларх а.

7[+]Тешар хиларна, цу хенахь хӀинца а ган йиш йоцуш долу хӀума Дала шега хаийтича, Нохьас, Деле болчу ларамах вуьзна, хинкема дира, шен доьзал кӀелхьарбаккхархьама. И тешар хиларна, цо дуьненна кхел йира, ткъа ша Делан лаамехь верг хилира: тешарехула Шена хьалха бакъвина хиларан тӀаьхьало елла цунна Дала[+].

8[+]Тешар хиларна, Дала шена тӀедиллинарг кхочушдеш, шен дола доккхур ду аьллачу лаьтта тӀе вахара ИбрахӀим. Ша стенга воьду а ца хууш, дӀавахара иза[+]. 9[+]Шен тешар хиларна, шена лур ду аьллачу лаьтта тӀехь Ӏийна иза, тӀевеана стаг хийрачу махкахь санна. Четарш чохь Ӏийна иза, цуьнца цхьатерра ваӀданех тешна волу Исхьакх а, Якъуб а ма-Ӏарра[+]. 10Дела суртдиллархо а, гӀишлоярхо а волуш, ондачу бух тӀехь гӀала схьаяре хьоьжуш Ӏара ИбрахӀим[+].

11[+]Тешар хиларна, шен зуда Сарат доьзалхо хуьлуш яцахь а, ша ханна воккха воллушехь, да хиларан хьуьнар тӀеийцира ИбрахӀима[*], хӀунда аьлча цунна хаьара, Дала Ша аьлларг кхочушдойла[+]. 12[+]Цундела цхьа ког коша а бахана волчу стагах схьабевлла, стигалара седарчий а, хӀордан берда тӀера гӀум а санна, дукха нах[+].

13[+]Уьш берриге а, тешар а долуш, белла, лур ду аьлларш схьа а эцаза. Амма царна и хӀуманаш геннахь гина, уьш царах баккхийбеш хилла. Цара шайх лаьцна аьлла, шаьш девлла леларш а, тӀедаьхкина нах а ду лаьтта тӀехь[+]. 14Иштта шайх лаьцна бохучара шаьш чубогӀу болу мохк шаьш лоьхуш хилар гойту. 15Нагахь церан дагахь шаьш дӀатесна даймохк хиллехьара, церан хан яра цига юхадерза. 16Амма уьш тоьллачу даймахке сатесна бу – стигаларчу даймахке. Цундела, наха Ша церан Дела ву аьлча, Далла эхь ца хета: Цо царна гӀала кечйина[+].

17[+]Тешар хиларна, ИбрахӀима, ша зийча, сагӀа даккха Исхьакх валийна. Шена лур ду аьлларш тӀеэцнехь а, шен цхьаъ бен воцу кӀант сагӀина дӀавала резахилла иза[+]. 18[+]Цу кӀантах лаьцна аьлла хилла: «Исхьакхах хир ю хьан тӀаьхье». 19ИбрахӀимна дагахь дара, Делан ницкъ бу велларг а денван аьлла – ткъа цо шен кӀант веллачуьра санна схьаийцира[+].

20[+]Тешар хиларна, Исхьакха декъалвира Якъуб а, Ӏесав а, церан хиндолчуьнга хьаьжжина[+].

21[+]Тешар хиларна, ша леш, Якъуба декъалбира Юсупан кӀентий, шен Ӏасанна тӀе а вазлуш, Далла Ӏамал йора цо[+].

22[+]Тешар хиларна, Юсупа, ша лечу хенахь, исраилхой Мисарара арабевр бу аьлла а дийцира, шен даьӀахкех весет а дира[+].

23[+]Тешар хиларна, Муса вича, цуьнан дас-нанас кхаа баттахь лечкъош лелийра иза, хӀунда аьлча царна гора бер хаза хилар. Паччахьан омранах кхера ца белира уьш[+].

24[+]Тешар хиларна, ша воккха хилча, пирӀунан йоӀан кӀант ву ала дуьхьал хилира Муса[+]. 25Делан халкъаца халонаш лан резахилира иза, йоццачу ханна долу къилахь самукъадалар лелочул[+]. 26Дала леррина Къобалвинчун сийсазвар шена доккхаха хьал лерира Мусас Мисар-мехкан хазнел а. Иза шена лун долчу совгӀате хьоьжура[+].

27Тешар хиларна, Мисар-мохк дӀатесна цо, паччахьан оьгӀазаллех а ца кхоьруш, хӀунда аьлча, ца гуш Волчуьнга хьоьжуш санна, доьналла долуш вара иза[+]. 28[+]Тешар хиларна, нахе Пасахьан деза де кхочушдайтира цо, цӀийн цинцаш неӀаран гурашна тӀе а деттийтира цо, исраилхойн дуьххьара хилла бераш мулкалмоте хӀаллак ца дайта[+].

29[+]Тешар хиларна, лаьтта тӀехула санна, ЦӀечу хӀорда чухула дехьабевлира уьш. Изза дан гӀоьртина мисархой хи буха бахара[+].

30[+]Тешар хиларна, Ерихон-гӀалин пенаш охьаийгира, исраилхоша царна ворхӀ дийнахь гонаш даьхча[+]. 31[+]Тешар хиларна, Далла муьтӀахь боцучу кхечу нахаца хӀаллак ца хилира гӀалане хьовса къайлаха баьхкина исраилхой тӀелаьцна йолу, нахаца лела Рахьаб[+].

32[+]Кхин хӀун эр дара ас? Хан тоьар яц суна ГадӀанах а, Баракхах а, Шамшонах а, Яптахьах а, Даудах а, Шамъалах а, пайхамарех а лаьцна дийца[+]. 33[+]Тешар хиларна, пачхьалкхашна тӀехь толамаш а бохуш, нийсо а лелайойтуш, Дала лур ду аьлла хӀуманаш схьа а оьцуш, лоьмийн баганаш дӀа а къовлуш,[+] 34буьрса цӀе а йойуш, ирачу туьрах кӀелхьар а довлуш, гӀелделча, дегӀе ницкъ а богӀуш, тӀамехь онда а хуьлуш, мостагӀийн эскарш а лохкуш, хилла уьш[+]. 35[+]Тешар хиларна, зударша шайн делла бераш, ден а луш, схьаоьцуш хилла.

Цхьаберш, ницкъ а беш, бойуш хилла, амма цара паргӀато схьаоьцуш ца хилла, тоьллачу дахарехь шайн дендалар хилийтархьама[+]. 36[+]Кхечара сийсаздар а, еттар а, буржалш а, набахти а лайна шайна тӀехь[+]. 37[+]Царна тӀулгаш а кхуьссура, уьш херхашца хеда а бора, таррашца байа а бойура. Чудаха цӀа а доцуш, уьстагӀийн а, гезарийн а кхекхий а хьерчийна, лелла уьш, халонаш а, баланаш а, наха шайна беш болу ницкъ а ловш[+]. 38Дерриг а дуьненал лакхара болу уьш яьссачу аренашкахула, лаьмнашкахула, хьехашкахула, Ӏаннашкахула бевлла лелара[+].

39Тешар хиларна, Делера баркалла хилла царна, амма лур ду аьлларг схьа ца эцна цара. 40Дала вайна цхьа тоьлла хӀума билгалдаьккхинера, уьш вайца цхьаьна бен кхачаме ца хилийтархьама[+].

#### 12


Дела Да ву

1Цундела, гонах тешийн бӀо хиларна, ваьшна тӀера массо а новкъарло а, ваьшна гонах хьаьрчаш долу къа а дӀадоккхийла вай. Доьналла а долуш, ваьшна хьалха хуьлучу къийсаман новкъахула дӀадовдийла вай,[+] 2тешар кхоьллина а, кхочушдина а волчу Ӏийсана тӀе а хьоьжуш. Цо Шена хин долчу хазахетаран дуьхьа жӀара тӀехь валар лайра, эхь тӀе дар тергал а ца деш, нехан кхардам тидаме а ца оьцуш. Ткъа хӀинца Иза Делан паччахьан гӀантана аьтту агӀор, баьрччехь, хиъна Ӏаш ву[+].

3Къинош летийначу нахера сел чӀогӀа къизалла Лайначун ойла ел аш, шаьш доьналла доцуш ца диса а, дог эшна ца хилийта а[+]. 4Къинна дуьхьал а девлла, цӀий Ӏаннол чӀогӀа латар ца хилла шун хӀинца а[+]. 5[+]Делан кӀентий долчу шуьга, шу иракарахӀиттош, аьлла дешнаш диц-м ца делла шуна?

«Сан кӀант, Везачу Эло хьо нисварх ца вешаш ма хила,
Цо хьайна дечу таӀзарна гӀайгӀане а ма вожа[+].
6ХӀунда аьлча Шена везаш верг, таӀзар а деш, нисво Везачу Эло.
Ша тӀеоьцуш волчу кӀантана етта а етта Цо».

7Шаьш нисдеш долу таӀзар ла, хӀунда аьлча оцу таӀзар даро гойту, Далла шу кӀентий санна хетар. ХӀунда аьлча дас нисдеш долу таӀзар даза кӀант хир а вуй[+]? 8Ткъа массо а кӀантана деш долу таӀзар шуна деш дацахь, шу кӀентий дац, шу къотӀалгӀадина бераш ду. 9Нагахь вайна таӀзар деш болу дуьнен чуьра дай вай лоруш хилча, синойн Дена кхин а чӀогӀа муьтӀахь хила ца деза вай, дахар хилийтархьама? 10Вукхара шайна дика хетачу агӀор кӀезигчу ханна таӀзар дора вайна, ткъа Кхо – вайна пайда хилийта, вайга Шен возаллехь дакъа лацийта до[+]. 11Карарчу хенахь муьлххачу а таӀзаро самукъадалар ца дахьа, сингаттам бен. Делахь а тӀаьхьа цуьнгахула нисбеллачара машаре а, Делан лаамехь а долчу дахаран стом буур бу.


Хьехамаш а, лардарш а

12[+]Цундела хьалаайа шайн охьадахана куьйгаш, чӀагӀъе шайн малъелла голаш[+]. 13[+]Нийсачу новкъахула лела, астагӀа лелхарш гал ца бовлийта, мелхо а тобалийта[+].

14Массо а адамца машаре хила, ткъа Далла гергахь цӀена хила хьовса. ЦӀеналла ца хилча, цхьанна а Веза Эла гур вац[+]. 15[+]Къаьсттина тидаме хила шайна юкъара цхьаъ Делан диканах дӀа ца къастийта, «къаьхьачу орамех дӀаьвше маргӀал хьала а даьлла, цуьнга дуккха а нахана зен ца дайта»[+]. 16[+]Шуна юкъахь, боьха хӀуманаш лелош а, Ӏесаваьлла а стаг ца хилийта, Ӏесав санна, цкъа юучу хӀуманах хьалха дуьнен чу ваьллачун бакъо дӀалуш[+]. 17[+]Шуна хаьа, цул тӀаьхьа Ӏесавана лиира дас ша декъалван, амма иза дӀатесна хилира. Цуьнга хӀумма а ца хийцаделира, воьлхуш, цо дехарш дича а[+].

18[+]Шу герга ца даьхкина куьг Ӏоттал уллохь болчу а, цӀе летта богучу а ламанна а, Ӏаьржачу боданна а, чӀогӀачу махана а,[+] 19локхучу маӀан озана а, деш долчу къамелана а. И къамел хезачара дехарш дора, кхин шайга дош ма алахьара бохуш[+]. 20[+]ХӀунда аьлча цаьрга лан ца лора шайна тӀедожош дерг: «Нагахь хьайба а ломах дӀахьакхалахь, цунна тӀулгаш кхисса деза, иза хӀаллакьхиллалц»[+]. 21[+]Царна гуш дерг сел буьрса хиларна, Мусас ша а элира: «Со кхоьруш а, вегош а ву»[+].

22Амма шу тӀедахана Цийон-ламанна, дийначу Делан гӀала йолчу стигаларчу Ярушалаймана, эзарнаш маликийн[+] 23самукъанечу гуламна, стигалшкахь цӀераш дӀаязйинчу Делан дуьххьарчеран леррина болчу гуламна, массеран Кхелахо волчу Далла, кхачамалле кхаьчначу Делан лаамехь болчеран синошна,[+] 24[+]керлачу бертан Юкъарлонча волчу Ӏийсана, Хьабулан цӀийнал а дика кхаъ буьйцуш долчу, тӀехьорсучу цӀийн цинцашна[+].

25[+]Хьовсалаш, къамел Дечуьнгахьара дӀа ма дерзалаш. Нагахь, Лаьтта тӀехь къамел дечуьнга ла а доьгӀна, уьш а кӀелхьара ца бевллехь, вай муххале а кӀелхьардевр дац, стигалара къамел Дечуьнгахьара дӀадерзахь[+]. 26[+]Цу хенахь Цуьнан озо Латта дегийра, ткъа хӀинца Цо боху: «Ас кхин цкъа а, Латта дегийна ца Ӏаш, стигал а егор ю»[+]. 27«Кхин цкъа а» бохучу дешнаша гойту дегалуш дерг (и ду кхоьллинарг) дӀадаккхар, ца дегалуш дерг дисийтархьама[+].

28Цундела вай, егалур йоцу пачхьалкх тӀеоьцу ерш, Далла баркалла олуш хила деза. Баркалла а долуш, Цунна товш йолчу кепара Далла Ӏамал ян еза вай, ларамах дуьзна а, кхоьруш а долуш,[+] 29[+]хӀунда аьлча «вайн Дела массо а хӀума дӀахьулъеш йолу цӀе ю»[+].

#### 13


Дела реза муха вийр ву вай

1Шайн динан вежаршка болу безам даим латтабе[+]. 2[+]Хьаша тӀеэцар а диц ма де, цхьаболчара шаьш долчохь маликаш тӀе ма оьцура, уьш муьлш бу а ца хууш[+]. 3Дагахь латтабе набахти чохь берш, шаьш цаьрца цхьаьна долуш санна. Дагахь латтабе Ӏазапехь бохкурш, шайн догӀмашкахь шаьш баланаш хьоьгуш санна[+].

4Массара а майрачун-зудчун юкъаметтиг ларъе, шаьш дӀадуьйшу мотт сийсаз ма баккха. Дала кхел йийр ю сийсазалла лелочарна а, нахаца лелачарна а[+].

5[+]Ахчанна тӀаьхьадовлий ма лела, шайн долчух тоам бе. Дала Ша ма-аьлла:

«Ас цкъа а вуьтур вац хьо,
хьох къаьстар а вац Со»[+].

6[+]Цундела вай майрра боху:

«Веза Эла ву сан гӀоьнча,
со хӀуманах а кхоьрур вац.
ХӀун дийр дара суна стага?»[+]

7Делан дош шайна довзийтина болу шайн куьйгалхой дагахь латтабе. Церан дахаро кхиадиначуьнга хьовса, церан санна тешар хилийта[+]. 8Дала леррина къобалвина Ӏийса селхана а, тахана а, массо а хенахь а Ша Верг ву[+]. 9Тайп-тайпанчу а, хийрачу а хьехамашка ма марзло. Делан диканца шайн дегнаш чӀагӀдар гӀоле ю, хӀума яаран парзаш кхочушдарал. Уьш кхочушдечарна пайда ца хуьлу[+].

10Вайн сагӀа доккху кхерч бу, цу тӀера хӀума яа бакъо яц кху дуьненахь долчу Делан цӀа чохь гӀуллакх деш болчеран. 11[+]Къинах долчу сагӀина дайинчу дийнатийн цӀий динан коьртачу дас Делан цӀийнан уггар езачу чоьнна чу хьо, ткъа церан чархаш меттаматтал арахьа ягайо[+]. 12Иштта Ӏийсас а, Шен цӀийца нах базбархьама, гӀалин кевнал арахьа бала лайра[+]. 13Меттаматтал арахьа Иза волчу арадовлийла вай, Цуьнан сийсазвар тӀе а лоцуш[+]. 14Кхузахь вайн гуттар а лаьтташ йолу гӀала яц, вай хин йолу гӀала лоьхуш ду. 15Ӏийсагахула гуттар а Далла лерина хасторан сагӀа доккхийла вай, я, кхечу тайпана аьлча, Цуьнан цӀе хастош болу вешан бертан стом лойла вай[+]. 16Диц ма делаш диканиг дан а, вовшашна оьшург шайна юкъахь декъа а, хӀунда аьлча иштта сагӀанаш Далла тамехь ду[+].

17Шайн куьйгалхоша бохург а де, царна муьтӀахь а хила, хӀунда аьлча уьш массо а хенахь шун гӀайгӀа беш бу, Далла хьалха шайн шух жоп дала деза дела. Шаьш деш дерг хазахетарца дойла цара, даккхий синош а ца дохуш. Иза иштта ца хилахь, шуна цхьа а пайда бац.

18Тхох лаций доӀанаш де. Тхо тешна ду тхайн дегнаш цӀена хиларх, хӀунда аьлча массо а хӀуманна тӀехь хьанал хила гӀерта тхо[+]. 19Къаьсттина доьху шуьга доӀа дар, Дала со сиха шайна тӀе юхаверзорах лаций.


ДоӀанца дерзор

20Шен цӀийца гуттар а болу барт чӀагӀбина волу вайн Веза Эла Ӏийса, уьстагӀийн сийлахь Ӏу, веллачуьра денвинчу, синтем болчу Дала,[+] 21Шен лаам кхочушбархьама, муьлхха а дика хӀума лойла шуна. Дала леррина къобалвинчу Ӏийса-Элехула Шен тамехь дерг вайна чохь кхуллийла Цо. Сийлалла хуьлийла Цуьнан ерриге а хенахь. Амин.


Дерзоран дешнаш

22Ас доьху шуьга, динан вежарий, хӀокху иракарахӀотторан даше собарца ладогӀар, яздинарг башха дукха а дац. 23Цхьа кхаъ бу шуна: вайн ваша Тимапи паргӀатваьккхина. Иза кестта схьавагӀахь, цуьнца цхьаьна суна шу гур ду[+].

24Шайн массо а куьйгалхошка а, берриге Делан нахе а маршалла ло. Италерчу динан вежаршкара маршалла ду шуьга.

25Делан дика хуьлда шуьца массаьрца а.

### Довзийтинарг

#### Довзийтинарг

Довзийтинарг


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]


Дала Ӏийсагахула Яхьъя-векална


довзийтинарг


Дешхьалхе

Дала Ӏийсагахула Яхьъя-векална довзийтинарг Ӏийсан нах Ӏазапехь хиллачу хенахь яздина дара, хӀунда аьлча уьш Дала леррина къобалвина Ӏийса Веза Эла хиларх тешнера. Яздархочун коьрта Ӏалашонаш ю дешархой иракарахӀиттор а, царна дегайовхо ялар а, иштта шаьш баланаш а, Ӏазапаш а ловш долчу хенахь кхидӀа тешаме дисаре кхайкхар а.

Тептар тӀехь йоккха меттиг дӀалоцуш ду Дала довзийтина цхьадолу гӀуллакхаш а, Дала хӀиттийна цхьадолу суьрташ а. Уьш билгалонашкахь дуьйцуш ду. Ӏийсах тешна болу хӀетахьлера нах цу билгалонех кхетар бара, амма кхечарна массарна а церан маьӀна девзар дацара. Мукъаман дакъош санна, кху тептаран ойланаш тайп-тайпана суьрташ хӀиттарца мосуьйттазза карлайохуш ю. Тептаран маьӀна ма-дарра муха дан деза аьлла, тайп-тайпана хетарш делахь а, цуьнан коьрта ойла шеко йоцуш иштта ю: Веза Эла волчу, Ша леррина Къобалвинчуьнгахула Дала тӀаьххьара а Шен мостагӀашна тӀехь (царна юкъахь иблис а долуш) кхоччуш толам боккхур бу. И толам баккхар чекхдаьллачул тӀаьхьа, Шена тешаме болу нах декъалбийр бу Цо, керла стигал а, керла латта а луш.

#### 1

1Шен ялхошна кестта хила дезарг довзийтархьама, Ша леррина къобалвинчу Ӏийсагахула гучуяьккхира Дала и къайле. Цо иза Шен ялхо волчу Яхьъяга дӀахаийтира, цунна тӀе Шен малик а дахийтина[+]. 2Яхьъяс ма-дарра дийцира Делан дашах а, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсас динчу тоьшаллех а лаьцна шена мел гинарг[+]. 3Декъала ву хӀара Делера бинчу хааман дешнаш доьшург. Декъала бу, цу хааме ла а дугӀуш, хааман тептар тӀехь яздинарг лардийраш, и дерриге а кестта хир долу дела[+].


Ӏийсах тешначу динан ворхӀ тобане дахьийтина маршаллаш

4[+]Векал волчу Яхьъяс Асиа-махкарчу динан ворхӀ тобане яздо:

Делан дика а, синпаргӀато а хуьлийла шуна даим волуш волчу а, хилла волчу а, вогӀун волчу Делера а, иштта Цуьнан Ӏаршана[*] хьалха лаьтташ долчу ворхӀ синера а,[+] 5[+]билггала бакъволу теш волчу а, дуьххьара беллачарна юкъара денвелла волчу а, лаьттарчу паччахьийн Олахо волчу а Дала леррина къобалвинчу Ӏийсагара а.

Вай дукха а дезаш, вайн къинойх Шен цӀийца вай кӀелхьара а даьхна, 6[+]Цо вайх динан дайн пачхьалкх йина, Шен Да волчу Далла хьалха вайга гӀуллакх дайтархьама. Сийлалла а, нуьцкъалалла а хуьлийла Цуьнан ерриг а тӀейогӀучу заманна. Амин[+].

7[+]Хьажал, Иза мархашца охьавуссур ву,
тӀаккха массарна гур а ву Иза,
ур-атталла Цунах гоьмукъ чекхбаьккхинчарна а тӀехь.
Лаьттарчу дерриге а тукхамаша белхар дийр ду Цунах.

Иза иштта билггал хир а ма ду! Амин![+]

8[+]«Со ву массо а хӀума Долийнарг а, чекхдоккху Верг а, – боху Везачу Дала. – Со ву волуш волу а, хилла волу а, вогӀун волу а Нуьцкъалниг».


Дала леррина Къобалвинчо Ша Яхьъяна гучувоккху

9Шу а, шун ваша Яхьъя волу со а цхьатерра Ӏийсах тешарна, шуьца цхьаьна Цуьнан олаллехь болчара хьоьгучу баланашкахь дакъа лаца доьналла долуш ву со. Иштта, Делан дош дӀасадаржорна а, Ӏийсах тоьшалла дарна а, таӀзар а деш, Патмас цӀе йолчу гӀайренна тӀе вахийтинера со[+]. 10Везачу Элана леринчу дийнахь Делан Са суна тӀе доьссира, тӀаккха сайна тӀехьа чӀогӀа аз хезира суна, турби чуьра схьадолуш санна[+]. 11Цо бохура: «Хьайна гушдерг тептар тӀе дӀа а яздай, динан ворхӀе а тобанийн гуламашка дӀадахьийта. И тобанаш ю хӀокху гӀаланашкахь: Эпасехь, Симранехь, Паргамехь, Тхьайтирехь, Сардисехь, Палидалпехь, Лаудикехь».

12И суна хезнарг хьенан аз ду те аьлла, со юхахьаьжира. Со юхахьаьжча, суна гира деших бина ворхӀ стогар[+]. 13[+]Ткъа оцу ворхӀ стогарна юкъахь лаьтташ «адамийн кӀантах тера цхьаъ» вара. Цунна тӀехь еха бедар яра, ткъа цуьнан некхана гонах хьарчийна деших дина доьхка дара[+]. 14[+][+]Цуьнан коьрта тӀера месаш, тӀаргӀа а, ло а санна, кӀайн яра. Цуьнан БӀаьргаш а дара йогу алу санна[+]. 15[+]Цуьнан когаш пешахь лалийначу, къегачу цӀастанах тера бара. Чухчарин[*] гӀовгӀа санна дара Цуьнан аз[+]. 16Цуьнан аьтту куьйгахь ворхӀ седа бара. Цуьнан багара схьадолура шинна а агӀор ира долу тур. Цуьнан юьхь а, шен нуьцкъалаллин нуьрехь болу малх санна, лепаш яра[+]. 17[+]Сайна и гича, велча санна, Цуьнан когашка вуьйжира со. Ткъа Цо, суна тӀе аьтту куьг а диллина, соьга элира: «Ма кхера. Со ву Хьалхарниг а, ТӀаьххьарниг а[+]. 18Со ву дийна Верг. Со велла вара, амма хӀинца Со ерриг а тӀейогӀучу заманна дийна ву. Сан карахь ду Ӏожаллин а, эхартан а догӀанаш[+]. 19Иштта, дӀаязде хьайна гиначух а, долуш долчух а, хиндолчух а лаьцна. 20Сан аьтту куьйгахь хьуна гиначу ворхӀ седанан а, ворхӀ дашо стогаран а къайле иштта ю: ворхӀ седа – уьш Ӏийсах тешначийн динан ворхӀ тобанан маликаш ду бохург ду. Ткъа хьуна гина болу ворхӀ стогар – уьш ворхӀе а динан тобанийн гулам бу».

#### 2


Эпас-гӀаларчу динан тобане яздина кехат

1«Эпас-гӀаларчу динан тобанан малике дӀаязде:

Иштта боху, Шен аьтту куьйга ворхӀ седа схьа а лаьцна, деших бина болчу ворхӀ стогарна юккъехула лелаш Волчо:[+] 2„Девза Суна шун гӀуллакхаш. Хаьа Суна аша къахьоьгийла а, шу доьналла долуш дуйла а, мекара адамаш аша ловш доцийла а. Шаьш векалш ду бохурш а аша зийна, ткъа уьш харцлуьйш хилар а шуна хиъна[+]. 3Шу доьналла долуш ду, Сан дуьхьа аша баланаш хьийгира, амма шу ца дуьйхира. 4Делахь а, шуна дуьхьалдаккха хӀума ду Сан: аша шайн дуьххьарлера безам дӀатесна[+]. 5Иштта, шаьш мичара охьаэгна дага а даийтий, метта а дуьйлий, шаьш юьхьанца лелийна долу гӀуллакхаш леладе. Нагахь шаьш далийтинчу къинойх шу дӀа ца дерзахь, шу долчу а веана, Ас меттахбоккхур бу шун стогар. 6Делахь а цхьа дика хӀума ду шун: никласхойн гӀуллакхаш Суна цадезаре терра, шуна а уьш ца дезаш хилар.

7[+]Лергаш долчо ладугӀийла Делан Сино динан тобанашка бохучуьнга:

‘Тоьллачунна бакъо лур ю Ас Делан ялсаманина юккъехь лаьтташ долчу дахаран дитта тӀера стом баа’“»[+].


Симран-гӀаларчу динан тобане яздина кехат

8[+]Симран-гӀаларчу динан тобанан малике а дӀаязде:

«Иштта боху, хьалха вала а велла, ткъа хӀинца дийна волчу хьалхара а, тӀаьххьара а Волчо:[+] 9„Суна евза шун халонаш а, шун къоьлла а, делахь а шу-м хьал долуш ду. Иблисан гуламах болчара, шаьш Делан нах болчу жуьгтех боццушехь, царах ду бохуш, шух лаьцна дуьйцу вон хабарш а Суна хууш ду[+]. 10Шаьш лан дезар долчу цхьана а хӀуманах ма кхера. Иштта, шу зерхьама, шух цхьадерш иблисо набахти чу даладойтур ду. ТӀаккха иттех дийнахь баланаш ловр бу аша. Шаьш делла дӀадовллалц тешаш хилалаш, тӀаккха Толаман таж санна, Аса шуна хедар доцу дахар лур ду[+].

11[+]Лергаш долчо ладугӀийла Делан Сино динан тобанашка бохучуьнга:

‘Толам баьккхинчун шолгӀа валар хир дац’“»[+].


Паргам-гӀаларчу динан тобане яздина кехат

12«Паргам-гӀаларчу динан тобанан малике а дӀаязде:

Иштта боху Шен карахь шинна а агӀор ира долу тур Долчо:[+] 13„Девза Суна иблисан олаллин гӀантана гонах шу дехаш хилар. Аша Сан цӀе ларамехь а лелийна, Сох долу шун тешар дӀа а ца даьлла, ур-атталла иблис дехаш долчу шун гӀалахь Сан тешаме теш волу Антапи вийначу хенахь а. 14[+]Делахь а, шуна дуьхьалдаккха цхьацца хӀума ду Сан. БалиӀаман хьехамаш тӀелаьцна болу цхьаболу нах бу шуна юкъахь. Исраилхошка къилахь долу гӀуллакхаш леладайта Ӏамийнера цо Балакх-паччахь. Цара, цӀушна сагӀина лерина еана хӀума а йоуьйтуш, Далла хьалха сийсаза долу хӀума леладойтура исраилхошка[+]. 15Иштта, никласхойн хьехамаш ларбеш болу цхьаболу нах а бу шуна юкъахь[+]. 16Метта а дуьйлий, Соьгахьа юхадерза! Нагахь Ас бохург аша ца дахь, Со кестта вогӀур ву шу долчу. ТӀаккха Сайн багара схьадолучу туьраца летар ву Со царах[+].

17[+]Лергаш долчо ладугӀийла Делан Сино динан тобанашка бохучуьнга:

‘Толам баьккхинчунна къайлаяьккхинчу ‹манна› олучу кхачанан буьртигийн дакъа лур ду Ас. Цунна кӀайн тӀулг а лур бу Ас, тӀеязйина керла цӀе а йолуш. И цӀе цхьанна а хуур яц, иза йолчунна бен’“»[+].


Тхьайтир-гӀаларчу динан тобане яздина кехат

18[+]«Иштта Тхьайтир-гӀаларчу динан тобанан малике а дӀаязде:

Иштта боху бӀаьргаш цӀеран алу санна а, когаш къегачу цӀастанах санна а болчу Делан КӀанта[+]. 19„Суна девза шун гӀуллакхаш а, безам а, тешар а, аша гӀо дар а, шу доьналла долуш хилар а. Иштта Суна хаьа шун тӀаьххьарлера гӀуллакхаш хьалха дина долчу гӀуллакхел сов дуйла а. 20[+]Ткъа шуна дуьхьалдаккха иштта хӀума ду Сан. Делера хаам болуш ю бохучу Изабал цӀе йолчу зудчунна дан магош доцу гӀуллакхаш дан некъ ло аша. Шен хьехамашца Сан ялхой тилабо цо, цаьрга сийсаза долу хӀуманаш а леладойтуш, цӀушна сагӀина еана хӀума а йоуьйтуш[+]. 21Аса Сайна тӀеерза хан еллера цунна, амма цунна ца лаьа ша лелийначу сийсазчу гӀуллакхех дӀаерза[+]. 22ХӀинца Ас цамгарийн Ӏазап хьоьгуьйтур ду цуьнга. Цуьнца цхьаьна къилахь долу гӀуллакхаш лелийнарш а боккхачу баланехь хир бу, шаьш цуьнца лелийначу гӀуллакхашна дохко а бевлла, уьш Суна тӀе ца берзахь. 23[+]Цуьнан бераш а хӀаллакдийр ду Ас. ТӀаккха кхетар бу динан массо а тобанашкахь берш, шайн дегнаш а, ойланаш а зуьйш верг Со хиларх. Шуна хӀоранна а, шун гӀуллакхашка хьаьжжина, хьакъ дерг дӀалур ду Ас[+].

24Ткъа, кхечу наха туьдуш ма-хиллара, ‘иблисан къайленийн кӀоргенаш’ шайна евзина доцучу а, Изабалан хьехамашна тӀаьхьахӀиттина доцучу а шуьга, тхьайтирхойх кхиболчаьрга, Ас боху: ‘Лан ницкъ кхочур боцу кхийолу халонаш тӀе ца йохку Ас шуна. 25Ткъа шу, Со схьаваллалц, шайн долуш дерг лар а деш, лела’[+]. 26-28[+]Толам а боккхуш, Сан гӀуллакхаш чекхдовллалц кхочушдеш волчунна, Сан Дас Суна яларе терра,

‘кхечу къаьмнех болчарна тӀехь олалла дан бакъо лур ю Ас.
Цо аьчка гӀожаца царна тӀехь олалла дийр ду,
кхийра пхьегӀаш санна, отур а бу уьш’.

Цунна лур бу Ас Ӏуьйренан седа[+].

29Лергаш долчо ладугӀийла Делан Сино динан тобанашка бохучуьнга“»[+].

#### 3


Сардис-гӀаларчу динан тобане яздина кехат

1«Сардис-гӀаларчу динан тобанан малике а дӀаязде:

Иштта боху Шегахь Делан ворхӀ Са а, ворхӀ седа а Болчо: „Девза Суна шун гӀуллакхаш. Аша, шаьш дийна долуш санна, цӀераш лелайо, амма шу делла ду[+]. 2Сама а довлий, шайна чохь дисина долу тешар чӀагӀде, иза хӀаллакьхилале. ХӀунда аьлча Суна карийна, аша деш долу гӀуллакхаш Сан Далла хьалха кхоччуш чекхдевлла цахилар. 3[+]Шаьш тӀеэцна болу а, шайна хезна болу а хьехамаш дагахь латтабе! Уьш лар а бе, шайн къиношна дохко а довлий, Далла тӀе а дерза. Нагахь шу сама ца довлахь, къу санна, шуна ца моьттучу хенахь вогӀур ву Со[+]. 4Бакъду, шуна юкъахь масех стаг ву шайн бедарш къилахь долу гӀуллакхаш дарца бехъяза. Уьш, кӀайн духарш а дуьйхина, Соьца лелар бу, хӀунда аьлча уьш иштта лела хьакъ долуш бу[+]. 5[+]Толам баьккхинчунна тӀе кӀайн духар духур ду. Цуьнан цӀе дахаран тептар тӀера Ас дӀа а йойур яц. Иза Сан долахь хиларх тоьшалла а дийр ду Ас Сайн Дена а, Цуьнан маликашна а хьалха[+].

6Лергаш долчо ладугӀийла Делан Сино динан тобанашка бохучуьнга“»[+].


Палидалпи-гӀаларчу динан тобане яздина кехат

7[+]«Палидалпи-гӀаларчу динан тобанан малике а дӀаязде:

Иштта боху веза а, билггал бакъ а волчу Шен карахь Даудан догӀа Долчо. Цо неӀ дӀаястахь, цхьаьнгге а иза дӀакъовлалур яц. Цо неӀ дӀакъовлахь, цхьаьнгге а иза дӀаясталур яц[+]. 8„Девза Суна шун гӀуллакхаш. Хьовсал! Цхьаьнгге а дӀакъовлалур йоцу неӀ дӀайиллина Ас шуна хьалха. Шун ницкъ кӀезиг белахь а, аша Сан дош а лардина, Со дӀа а ца тесна. 9[+]Гой шуна! Аьшпаш а буттуш, шаьш боццушехь, жуьгти ду бохуш болу иблисан гуламах берш Ас шуна хьалха дӀахӀиттор бу, шун когашка уьш охьа а тоӀуьйтуш. Хуур ду царна, Суна шу дезийла[+]. 10Доьналла долуш хила аьлла, Аса шайна дина омра аша лардина дела, Аса а лардийр ду шу, лаьттахь дехаш долу адамаш зерхьама, кху дуьнен чу массанхьа а баланаш тӀебоуьйтур болчу заманах[+]. 11Кестта вогӀур ву Со. Шайн долуш дерг ларделаш, цхьаьнгге а шайгара толам баккхаран таж дӀа ца даккхийта[+]. 12[+]Толам баьккхинарш Сан Делан цӀа чохь бӀогӀам хилла дӀахӀуьттур бу, цу чуьра кхин ара а бевр бац. Царна тӀехь Сайн Делан цӀе а язйийр ю Ас, Сайн Делан гӀалин цӀе а язйийр ю. Иза Сан Делера стигалара охьайогӀуш йолчу Ярушалайм-гӀалин цӀе хир ю. Сайн керла цӀе а язйийр ю Ас царна тӀехь[+].

13Лергаш долчо ладугӀийла Делан Сино динан тобанашка бохучуьнга“»[+].


Лаудика-гӀаларчу динан тобане яздина кехат

14[+]«Лаудика-гӀаларчу динан тобанан малике а дӀаязде:

Иштта боху Ша Амин волчу, Дала кхоьллина долчун Хьоста Ша волчу, тешам а болуш, билггал бакъволчу Тешо:[+] 15„Девза Суна шун гӀуллакхаш – шу я шийла а дац, я довха а дац. Я шийла, я довха делара шу! 16Довха а, шийла а доцуш, шу мела хиларна, Ас Сайн багара а дӀадохур ду шу. 17ХӀунда аьлча аша боху: ‘Тхо дехаш а ду, хьал долуш а ду, тхуна оьшуш хӀумма а дац’. Ткъа шу ца кхета шаьш ирс дайна а, декъаза а, къен а, бӀаьрзе а, дерзина а хиларх![+] 18Ас иштта хьехам бо шуна: шаьш хьал долуш хилийтархьама, цӀергахь дахчийна деши эца шайна Соьгара. КӀайн духар а эца шайна, иза, тӀе а дуьйхина, шайн эхье меттигаш дӀахьулъярхьама! Хьакхар а эций, иза бӀаьргех хьакха, бӀаьрса даийтархьама![+] 19[+]Сайна везарг, метта а валош, таӀзарца нисво Ас. Цундела, дикане а кхийдаш, даггара Далла тӀедерза![+] 20Хьовсал! Со, неӀарах пӀелг а бетташ, лаьтташ ву. Сан аз а хезна, неӀ дӀайиллинчун цӀа чу вер ву Со. Цуьнца цхьаьна хӀума юур ю Ас, ткъа иза Соьца шуьне хуур ву[+]. 21Толам а баьккхина, Сайн Ден Ӏаршана уллохь долчу паччахьан гӀанта тӀе Со охьахааре терра, толам баьккхинчунна бакъо лур ю Ас Сайн Ӏаршана уллохь долчу паччахьан гӀанта тӀе охьахаа[+].

22Лергаш долчо ладугӀийла Делан Сино динан тобанашка бохучуьнга“»[+].

#### 4


Стигаларчу Ӏаршана гонах

1Цул тӀаьхьа со хьалахьаьжира. Стигалахь дӀаеллаелла неӀ гира суна. Хьалха а хезна долу, турбана чуьра арадолуш санна долу, аз хезира суна. Цу озо соьга бохура: «Хьалавала кхуза, кхул тӀаьхьа хила дезарг гойтур ду Ас хьуна»[+]. 2[+]Цу сохьта суна тӀе Делан Са доьссира. ТӀаккха суна гира стигалахь лаьтташ йолу Делан Ӏарш, шена тӀехь охьахиъна Верг а волуш[+]. 3Цу охьахиъна Волчун юьхьсибат, «яспис», «сардис» цӀе йолу деза тӀулгаш санна, можачу а, цӀечу а басахь лепара. Цуьнан гӀантана гонах, «изумруд» цӀе йолу тӀулг санна, лепаш стелаӀад дара[+]. 4Ӏаршана гобаьккхина кхин а ткъе диъ паччахьан гӀант дара. Царна тӀе хиъна ткъе виъ къано вара. Къаношна тӀехь кӀайн духар дара. Церан кортош тӀе диллина дашо таьжнаш дара[+]. 5[+]Цу Ӏаршах схьадетташ стелахаьштиг а дара, схьахезаш аьзнаш а дара, серладуьйлуш детташ ткъес а дара. ГӀантана хьалха богуш ворхӀ къуьда бара. Уьш Делан ворхӀ Са ду[+]. 6[+][+]Цу Ӏаршана хьалха чекх са гучу ангалих тера болу ангалин хӀорд бара.

Ткъа Ӏарш лаьттачу меттигна юккъехь а, Ӏаршана гонах а лаьтташ диъ дийнат дара. Хьалха̄ а, тӀехьа̄ а шорта бӀаьргаш дара церан[+]. 7Дийнатех цхьаъ лоьмах тера дара. ШолгӀа дийнат старгӀанах тера дара. КхозлагӀчу дийнатан, адаман санна, юьхь яра. ДоьалгӀаниг тӀемаяьллачу аьрзунах тера дара[+]. 8[+]Цу деъа а дийнатан хӀораннан а гонах ялх-ялх тӀам бара, ткъа царна чуьра схьакъегаш бӀаьргаш бара. Цара, дийнаххьий, буьйсанний, сацам а боцуш, кхойкхура:

«Веза ву, веза ву, веза ву Веза Эла,
хилла волу а, волуш волу а, вогӀун волу а
массо ницкъийн Веза Дела», – бохуш[+].

9Цу дийнаташа Ӏаршана тӀе хиъна волчу, ерриг а тӀейогӀучу заманна а вехаш Волчун сийдеш, Иза ваз а веш, баркаллаш мосазза олу а, 10и ткъе виъ къано Ӏаршана тӀехь хиъна Волчунна хьалха охьа а вужий, ерриг а тӀейогӀучу заманна вехаш Волчунна суждане воьду. Цара, шайн таьжнаш Ӏаршана хьалха охьа а дохкуш, олу:

11«Хьакъ долуш ву Хьо, тхан Веза Эла волу Дела,
сийлалла а, ларам а, ницкъ а дӀаэца.
ХӀунда аьлча Ахь кхоьллина ду дерриг а.
И дерриг а Хьан лаамца долуш а ду, кхоьллина а ду»[+].

#### 5


Тептар а, Ӏахар а

1[+]ТӀаккха Ӏаршана тӀехь охьахиъна Ӏаш Волчун аьтту куьйгахь хьарчийна тептар гира суна. Цу хьарчийначу тептаран шинна а агӀор йозанаш дара. И тептар, ворхӀ мухӀар а тоьхна, дӀакъевлина дара[+]. 2Ницкъболу малик а гира суна. Цо, чӀогӀачу озаца кхайкхам беш, хоьттура: «Мила ву, хӀокху тептар тӀера мухӀарш дӀа а даьхна, иза дӀаделла хьакъ верг?» 3Стигалахь, лаьттахь, я лаьтта бухахь[*] цхьаннан а йиш яцара и тептар дӀаделла а, я цу тӀе хьажа а. 4И тептар дӀа а диллина, иза деша а, я цу тӀе хьажа а цхьа а хьакъ цахиларна, со дуккха а вилхира. 5[+]Оцу къанойх цхьаммо элира соьга: «Ма велха! ХӀара ду ЯхӀудан тайпанах долу Лом: Даудан Орам. Цо толам баьккхина, Цуьнан йиш ю цу тептар тӀера ворхӀ мухӀар дӀадаккха а, иза дӀаделла а»[+].

6[+]ТӀаккха со дӀахьаьжча, суна гира и Ӏарш лаьттачу меттигна юккъехь, цу дийнаташна а, къаношна а юккъехь лаьтташ болу Ӏахар. Иза, сагӀина лерина бийна болуш санна, бара. Цуьнан ворхӀ маӀа а, ворхӀ бӀаьрг а бара. Дерриг а лаьтта тӀедахийтина долу Делан ворхӀ Са дара уьш[+]. 7Ӏахаро Ӏаршана тӀе хиъна Волчун аьтту куьйгара и тептар схьаийцира. 8[+]ТӀаккха, Цо и тептар караэцча, диъ дийнат а, ткъе виъ къано а Ӏахарна хьалха охьавуьйжира. Цаьргахь хӀорангахь а мерз-пондарш а, дашо боганаш а дара. И боганаш хаза хьожа йогӀучу хӀуманах дуьзна дара. Боганаш чохь дерш Делан долахь болчеран доӀанаш дара[+]. 9[+]Цара, керла эшар а локхуш, бохура:

«Хьакъ долуш ву Хьо,
и тептар схьа а эцна,
цу тӀера мухӀарш дӀадаха,
хӀунда аьлча Хьо вийна вара.
ХӀора тайпанашна а, меттанашна а, хӀора халкъана а, къомана а тӀера
Делан дуьхьа Хьайн цӀий Ӏанорца адамашна тӀера мах дӀабелира Ахьа[+].
10[+]Динан дайн пачхьалкх царах йина Ахьа,
цаьрга Хьайна гӀуллакх дайтархьама.
Ткъа цара кху Лаьтта тӀехь паччахьалла дийр ду»[+].

11[+]Суна дуккха а маликаш гира, церан аьзнаш а хезира. Уьш Ӏаршана а, цигахь долчу дийнаташна а, къаношна а гонах дара. Дагарлур доцуш, эзарнашкахь дукха дара и маликаш – эзарзза эзарнаш[+]. 12Цара, аз чӀагӀ а деш, олура:

«Бийна болу Ӏахар хьакъ долуш бу
нуьцкъалалла а, хьал а, хьекъалалла а, чӀагӀо а,
ларам а, сийлалла а, хастам а дӀаэца»[+].

13Стигалахь а, лаьттахь а, лаьттана бухахь а, хӀорда тӀехь а Дала кхоьллинчу хӀора хӀумано а – царна чохь долчу массо хӀумано а – олуш хезира суна:

«Хастам, ларам, сийлалла, олалла ерриг а тӀейогӀучу заманна хуьлийла
Ӏаршана тӀехь хиъна Волчун а, Ӏахаран а»[+].

14Ткъа цу деъа а дийнато олура: «Амин». Къаной, охьа а эгна, суждане бахара[+].

#### 6


ВорхӀ мухӀар дӀадаккхар

1ТӀаккха суна гира Ӏахаро ворхӀ мухӀарх цхьаъ дӀадоккхуш. Юха суна хезира цу деа дийнатах цхьаммо стигала къекъаш санна долчу озаца олуш: «Схьавола!»[+] 2[+]Со дӀахьаьжча, суна кӀайн дин гира. Цу тӀехь, карахь Ӏад а долуш, бере вара. Цуьнга толаман таж делира. ТӀаккха и толам боккхуш верг толам баккха вахара[+].

3Ӏахаро шолгӀа мухӀар дӀадаьккхича, суна хезира шолгӀачу дийнато олуш: «Схьавола!» 4[+]ТӀаккха расха болу кхин дин арабелира. Цу тӀе хиъна волчунна бакъо елира Лаьттара машар бохо а, адамашка вовшийн дайийта а. Оцу беречуьнга доккха тур делира[+].

5[+]Ӏахаро кхоалгӀа мухӀар дӀадаьккхича, суна хезира кхоалгӀачу дийнато олуш: «Схьавола!» Со дӀахьаьжча, суна Ӏаьржа дин гира. Цу тӀехь бере вара, цуьнан карахь терза дара. 6Деа дийнатана юкъара адаман санна долу аз хезира суна: «Цхьана дийнан алапа долччул ахча а луш, кӀен деман цхьа кана я мекхан деман кхо кана схьаоьцу. Зайтдаьтта а, чагӀар а талха ма де!»[+]

7ТӀаккха Ӏахаро доьалгӀа мухӀар дӀадаьккхича, суна хезира доьалгӀачу дийнатан озо олуш: «Схьавола!» 8[+]Со дӀахьаьжча, сира дин гира суна. Цунна тӀехиъна «Ӏожалла» цӀе йолу бере вара, шена тӀаьхьахӀоьттина эхарт а долуш. Царна бакъо елира Лаьттарчу адамийн доьалгӀа дакъа туьрах а, мацаллех а, цамгарех а далийта а, иштта Лаьттарчу акхарошка уьш даийта а[+].

9Цо пхоьалгӀа мухӀар дӀадаьккхича, сагӀа доккхучу кхерчана бухахь Делан дош кхайкхор бахьанехь а, цара до тоьшаллаш лардар бахьанехь а дайина хилла синош гира суна[+]. 10Уьш айдинчу озаца кхайкхира: «Мел Ӏийр ву те Хьо, Хьалдолу Эла, веза а, тешаме а Верг, Лаьттахь бехаш болчарна кхел ца еш а, тхан цӀий Ӏанорна царна таӀзар ца деш а?» – аьлла[+]. 11ТӀаккха царна хӀоранна а кӀайн духар делира. Цаьрга элира, кхин а кӀеззиг йолчу ханна сатоха аьлла. Иштта хила дезара, цаьрга терра Ӏийсана гӀуллакх деш болчу а, уьш санна байина хин болчу а, динан вежарийн терахь кхочушхиллалц[+].

12[+]Суна гира Ӏахаро йолхалгӀа мухӀар дӀадоккхуш. ТӀаккха чӀогӀа мохк бегийра. Малх а, Ӏаьржачу тӀергӀан духар тӀедуьйхича санна, кхоьлира. Стигалара бутт а, цӀий санна, цӀийбелира[+]. 13[+]ЦӀеххьана баьллачу чехкачу мохо инжиран дитташна тӀера хилаза долу церан стоьмаш эгош санна, стигалара седарчий а Лаьтта тӀе охьаийгира[+]. 14[+]Стигал а, хьарчийна долу тептар санна, дӀа а хьаьрчина, дӀахьулъелира. ХӀора лам а, гӀайре а меттахъяьккхира[+]. 15[+]Лаьттара паччахьаш а, церан уллоранаш а, тӀеман хьаькамаш а, хьалдерш а, нуьцкъалнаш а, массо леш а, паргӀат берш а хьехашна чохь а, чӀажашна чохь а дӀалевчкъира[+]. 16[+]Цара лаьмнашка а, тархашка а бохура: «Тхуна тӀе а эгий, дӀахьулдейша тхо Ӏарша тӀехь хиъна Волчунна гарх а, Ӏахаран таӀзарх а[+]. 17[+]Цара таӀзар даран къематде тӀедеана. Иза хьаьнга лалур ду те?»[+]

#### 7


МухӀар тӀетохарца билгалваьккхина волу цхьа бӀе шовзткъе виъ эзар стаг

1[+]Цул тӀаьхьа суна диъ малик гира. И маликаш лаьттан еа а агӀор лаьтташ дара. Цара Лаьттан еа маьӀӀера хьоькху биъ мох дӀалаьцнера, иза я лаьттана тӀе, я хӀордана тӀе, я цхьанна а диттана тӀе ца бахийтархьама[+]. 2ТӀаккха кхин а цхьа малик гира суна. Иза малхбалехьара хьаладолуш дара. Цуьнан карахь дийна волуш волчу Делан мухӀар дара. Оцу малико лаьттана а, хӀордана а зулам дан бакъо еллачу деа малике, мохь туххуш, айдинчу озаца элира: 3[+]«Вайн Далла гӀуллакх деш болчеран хьаьжнаш тӀе мухӀар тоххалц, зулам ма делаш я лаьттана, я хӀордашна, я дитташна»[+]. 4И мухӀар а тоьхна, билгалваьккхинарг маса стаг ву олуш а хезира суна. Уьш исраилхойн массо а тӀаьхьенах волу цхьа бӀе шовзткъе виъ эзар стаг вара.

5Иштта, ЯхӀудан тӀаьхьенах волчу шийтта эзар стагана тӀе а мухӀар тоьхна;
Раабанан тӀаьхьенах а – шийтта эзар стагана;
Гадин тӀаьхьенах а – шийтта эзар стагана;
6Ашаран тӀаьхьенах а – шийтта эзар стагана;
Напталан тӀаьхьенах а – шийтта эзар стагана;
Маннашан тӀаьхьенах а – шийтта эзар стагана;
7ШимӀин тӀаьхьенах а – шийтта эзар стагана;
Левин тӀаьхьенах а – шийтта эзар стагана;
Иссарханан тӀаьхьенах а – шийтта эзар стагана;
8Забулан тӀаьхьенах а – шийтта эзар стагана;
Юсупан тӀаьхьенах а – шийтта эзар стагана;
Бен-Яманан тӀаьхьенах а – шийтта эзар стагана.


Адамийн йоккха тоба

9Цул тӀаьхьа со дӀахьаьжча, лаьтташ йолу адамийн йоккха тоба гира суна. Адамаш цхьаьнгге а дагар ца даллал дукха дара. Массо а халкъех, тукхамех, къаьмнех, меттанех схьадевллачу адамийн и тоба яра Делан Ӏаршана хьалха а, Ӏахарна хьалха а лаьтташ. Царна тӀехь кӀайн обанаш а яра, церан карахь хурманийн диттийн гаьннаш а дара[+]. 10Цара айдинчу озаца бохура: «КӀелхьардовлар ду Ӏаршана тӀе хиъна Ӏаш волчу Делера а, Ӏахарера а!»[+] 11Паччахьан гӀантана гонах а, къаношна гонах а, деа дийнатна гонах а массо а маликаш дара лаьтташ. Цу Ӏаршана хьалха бертал а эгна, Далла Ӏибадат дора цара[+]. 12«Амин! Хастам а, сийлалла а, хьекъалалла а, баркалла а, ларам а, нуьцкъалалла а, чӀагӀо а хуьлийла вайн Далла ерриг а тӀейогӀучу заманна! Амин!» – бохура оцу маликаша[+].

13Шен къамел долош, къанойх цхьаммо соьга хаьттира: «И кӀайн обанаш тӀеюьйхина болу нах муьлш бу? Уьш мичара баьхкина?»

14[+]Ас цуьнга жоп делира: «Хьуна хьайна ма хаьа, эла».

ТӀаккха цо элира соьга: «Уьш, боккхачу балехь а лаьттина, схьабевлла бу. Цара шайн духарш, цӀан а дина, Ӏахаран цӀийца кӀайдина[+].

15Цундела уьш Делан олаллин гӀантана хьалха лаьтташ бу хӀинца.
Цара дийнаххьий, буьйсанний Делан цӀа чохь Далла гӀуллакх до.
Ӏарша тӀе охьахиъна Верг цаьрца цхьаьна а Ӏийр ву, Цо уьш лар а бийр бу.
16[+]ХӀинца дуьйна уьш меца а хир бац, хьогах а хир бац.
Уьш малхо а, йовхоно а кхин хьийзор бац[+].
17[+]ХӀунда аьлча и Ӏарш лаьттачу меттигна юккъехь болчу Ӏахаро бажор бу уьш.
Цо уьш дийна хи долчу шовданашка буьгур бу.
Дала Ша дӀадохур ду церан бӀаьрхиш»[+].

#### 8


ВорхӀалгӀа мухӀар тептар тӀера дӀадаккхар

1Ӏахаро ворхӀалгӀа мухӀар тептар тӀера дӀадаьккхича, цхьана эха сахьтехь тийна хилла дӀахӀоьттира стигалахь[+]. 2Далла хьалха лаьтташ долу ворхӀ малик гира суна. Церан кара локхуш йолу ворхӀ турба еллера[+].

3[+]ТӀаккха кхин а цхьа малик деара. Цуьнан карахь хаза хьожа йогӀу хӀума чуюьллу дашо яй бара. И малик сагӀа доккхучу кхерчана хьалха дӀахӀоьттира. Иштта алссам хьожа йогӀу хӀума а елира оцу малике. Иза елира, Делан долахь болчу массеран а доӀанашца цхьаьна, Делан Ӏаршана хьалха лаьтташ болчу сагӀа доккхучу дашо кхерчана тӀе Далла лерина долчу сагӀина охьайиллархьама[+]. 4ТӀаккха оцу хьожа йогӀучу хӀуманах баьлла кӀур Делан долахь болчеран доӀанашца цхьаьна маликан карара Далла хьалха хьалабахара[+]. 5[+]Малико и яй, схьа а эцна, дашочу кхерчана тӀера йогуш йолчу цӀеран кӀегийх буьзира. ТӀаккха цо уьш лаьтта охьатийсира. Царах гӀовгӀа а елира, ткъес а туьйхира, стелахаьштигаш а серладийлира, мохк а бегийра[+].


Дуьххьара локхуш йолу йиъ турба

6Шайн карахь ворхӀ турба йолу ворхӀ малик турба лакха кечделира.

7[+]Хьалхарчу малико турба лекхча, цӀийх дӀаийна йолу къора а, цӀе а Лаьтта охьакхиссира, ткъа царах Лаьттан кхоалгӀачу декъах цӀе елира. Лаьттарчу диттийн кхоалгӀа дакъа а, ерриг а сийна буц а егира[+].

8ШолгӀачу малико а турба лекхира. ТӀаккха, богуш болчу ломах тера йолу цхьа йоккха хӀума хӀорда чу а кхоьссина, хӀордийн кхоалгӀа дакъа цӀий хилла дӀахӀоьттира[+]. 9ХӀордашна чохь йолчу садолчу хӀуманийн кхоалгӀа дакъа а хӀаллакьхилира. Иштта хӀаллакьхилира хӀордкеманийн кхоалгӀа дакъа а[+].

10[+]КхоалгӀачу малико а турба лекхира. ТӀаккха стигалара боккха седа охьабуьйжира. Иза, хаьштиг санна, къегаш бара. Хийн а, шовданийн а, хьостанийн а кхоалгӀачу декъа тӀе охьабуьйжира и седа[+]. 11[+]Цу седанан цӀе «сагал-буц» ю. ТӀаккха Лаьттан хийн кхоалгӀа дакъа, сагал-буц а хилла, къахьделира. Дукхахдолу адамаш, и къаьхьа хи мелла дела, делира[+].

12[+]ДоьалгӀачу малико а турба лекхира. Цул тӀаьхьа малхан а, беттан а, седарчийн а кхоалгӀа дакъа дӀахьулделира. Цундела церан кхоалгӀа дакъош кхоьлина дӀахӀиттира. Дийнан а, буьйсанан а кхоалгӀа дакъа, серло ца луш а хилла, дӀахӀоьттира[+].

13Со дӀахьаьжча, стигална юккъехула тӀемаяьлла йоьдуш йолчу цхьана аьрзун айдина аз хезира суна. Цо бохура: «Декъаза хир ду шу, лаьттахь дехаш долу адамаш, дисинчу кхаа малико локхун йолчу турбанийн аьзнаш шайна хезча!»

#### 9


ПхоьалгӀа турба

1ПхоьалгӀачу малико а лекхира турба. ТӀаккха стигалара лаьтта охьабоьжна седа гира суна. Цу седанан караделира бух боцучу Ӏинна тӀебоьдучу некъан догӀа[+]. 2[+]Бух боцучу Ӏинна тӀебоьдучу некъан догӀа цо дӀадаьстича, цу некъа тӀера, йоккхачу пешана чуьра санна, кӀур схьатесира. Оцу баьллачу кӀуьро малх а, хӀаваъ а кхолийра. 3[+]ТӀаккха лаьтта тӀе цу кӀуьра юкъара цӀоз схьаделира. Лаьттара сту лоцучу гезгийн доллу олалла делира цу цӀазана[+]. 4[+]Цхьана а бацана, цхьана а ораматна, цхьана а диттана зен ма делаш, элира цу цӀазе. Ткъа шайн хьаьжнаш тӀе Делан мухӀарш тоьхна доцучу адамашна зен дан могуьйту шуна[+]. 5ЦӀазана тӀедиллира, адамаш дайа а ца дойуш, пхеа баттахь цаьрга хала баланаш хьегийтар. Цара хьоьгуьйту баланаш сту лоцучу гезгаша адамашка, шайн юнаш а йиттина, хьоьгуьйту баланех тера дара. 6[+]Цу деношкахь адамаша шайна Ӏожалла лоьхур ю, амма царна и карор яц. Царна делла дӀадовла луур ду, амма Ӏожалла царах йодур ю[+].

7[+]ТӀехьаьжча, и цӀоз тӀамана кечдинчу дойх тера дара. Церан кортош тӀехь дашо таьжнаш санна йолу хӀуманаш яра. Ткъа церан яххьаш адамийн яххьех тера яра[+]. 8[+]Цу цӀазан месаш а зударийн месех тера яра. Ткъа церан цергаш лоьмийн цергаш санна яра[+]. 9[+]Цу цӀазана тӀехь, аьчка долуш санна, гӀаьгӀнаш дара. Церан тӀемийн гӀовгӀа вуно дукха йолчу, тӀаме чехка хахкаелла йоьдучу говрех йоьжначу гӀудалкхийн чкъургийн даьллачу доккхачу татанах тера яра[+]. 10ЦӀазан, сту лоцучу гезгийн санна, цӀогарчий дара, цӀогарчех йохкуш юнаш яра. Пхеа баттахь адамашна зен дан белла ницкъ цу цӀазан цӀоганашкахь бара. 11Бух боцучу Ӏинан малик цу цӀазан паччахь дара. Ӏебархойн маттахь цуьнан цӀе Абаден-малик яра, ткъа грекийн маттахь Аполлиан яра (иза «хӀаллакьхуьлуьйтург» бохург ду).

12Цхьа бала дӀабаьлла. Ткъа цунна тӀаьххье тӀебогӀуш кхин а ши бала бу[+].


ЙолхалгӀа турба

13[+]ЙолхалгӀачу малико а лекхира турба. ТӀаккха Далла хьалха лаьтташ болчу деших бинчу кхерчан еа маӀа чуьра цхьа аз хезира суна[+]. 14Цо шен карахь турба йолчу йолхалгӀачу малике бохура: «Доккхачу Эпрат-хина йистехь дӀадихкина долу диъ малик дӀахеца!»[+] 15ТӀаккха и диъ малик дӀахийцира. Адамийн кхоалгӀа дакъа хӀаллакдан сахьтана а, денна а, баттана а, шарна а кечдина долу маликаш дара уьш[+]. 16Церан дошлойн эскарийн долу терахь хезира суна. Иза ши бӀе миллионан барамехь дара. 17Иштта сайна дуьхьалхӀоьттинчу суьртехь суна дой гира, тӀехь дошлой а болуш. Царна тӀехь дара цӀарула-цӀечу а, лилула-сийначу а, можачу саьмгалан а басахь долу гӀаьгӀнаш. Дойн кортош лоьмийн коьртех тера дара. Церан багара схьаюьйлура цӀе а, кӀур а, саьмгал а. 18Адамийн кхоалгӀа дакъа хӀаллакьхилира хӀокху кхаа баланан бахьанина: оцу дойн багара схьаюьйлучу цӀерах а, кӀуьрах а, саьмгалх а. 19Цу говрийн ницкъ церан батошкаххьий, цӀогарчашкаххьий боллура. Церан цӀогарчий лаьхьанех тера дара. Цу лаьхьанийн кортош дара, цаьрца зенаш дора цара.

20[+]Ткъа оцу баланех далаза дисина кхидолу адамаш, шайна Ӏибадат дархьама, шаьш куьйга йинчу хӀуманех дӀа ца дирзира. Цара Ӏамал йора жинашна а, деших а, детих а, цӀастанах а, тӀулгах а, дечигах а бинчу цӀушна а, царна хӀумма а ца гушшехь а, уьш ца лелалушшехь а[+]. 21И адамаш дӀа ца дирзира нах байаран а, жиналла лелоран а, сийсаза долу хӀума лелоран а, къоланаш даран а некъа тӀера[+].

#### 10


Тептар карахь долу малик

1ТӀаккха суна кхин а цхьа нуьцкъала малик гира, стигалара охьадуссуш долу. Иза шена тӀе марха юьйхина долуш санна дара, цуьнан коьрта тӀехула стелаӀад а дара. Юьхь, малх санна, яра. Когаш, цӀерах богу бӀогӀамаш санна, бара[+]. 2Ткъа цуьнан карахь дӀаделладелла долу хьарчийна жима тептар дара. Цу малико шен аьтту ког хӀорда тӀе биллира, аьрру ког лаьтта тӀе биллира[+]. 3Цо, лоьмо санна, чӀогӀа мохь туьйхира. Цо кхайкхинчул тӀаьхьа, ворхӀе а ткъес туьйхира, церан гӀовгӀанаша къамел а деш[+]. 4Цу ворхӀе а озо къамел дича, со дӀаяздан волавелира, амма цу хенахь суна стигалара аз хезира. Цо соьга бохура: «Оцу ворхӀе а ткъесо дийцинарг къайла а даккха, иза дӀа а ма язде»[+].

5[+]Суна хӀордана тӀехь а, лаьтта тӀехь а лаьтташ гина долчу малико, шен аьтту куьг стигала хьала а кховдийна, 6стигал а, латта а, хӀорд а, царна чохь мел долу хӀума а кхоьллина волчу, ерриг а тӀейогӀучу заманна волуш Волчун цӀарах чӀагӀо йира: «Дала кхин лур яц шуна хан. 7ВорхӀалгӀачу малико турба локхучу хенахь Делан къайлаха йолу Ӏалашо чекхъер ю, Цо Шен ялхой болчу пайхамаршка хаам бина ма-хиллара», – аьлла[+].

8[+]Стигалара суна хезначу цу озо, юха а соьца къамел а деш, элира: «Ваха а гӀой, и делладелла долу хьарчийна тептар хӀорда тӀехь а, лаьтта тӀехь а лаьтташ долчу маликан карара схьаэца».

9Аса, оцу маликана тӀе а вахана, цуьнга дийхира: «Лохьа соьга и тептар», – аьлла.

Малико соьга элира: «ДӀа а эций, и тептар даа. Хьан кийрахь иза къаьхьа хир ду, амма хьан багахь, моз санна, мерза хир ду и»[+].

10Маликан карара тептар схьа а эцна, аса и диира. Моз санна, мерза дара иза сан багахь. Ткъа аса и тептар диъча, сан кийра къахьбелира. 11Соьга элира: «Ахьа юха а Делера болу хаам бан безар бу дуккха а долчу халкъех а, къаьмнех а, меттанех а, паччахьех а лаьцна».

#### 11


Ши теш

1[+]Йохалла юстархьама Ӏасанах тера болу эрз белира сан кара. ТӀаккха соьга элира: «Хьала а гӀаттий, Делан цӀа а дуста, сагӀа доккху кхерч а буста, цу цӀа чуьра Далла Ӏамал ян догӀу адамаш а дагарде[+]. 2[+]Ткъа Делан цӀенна арахула йолу керт царна юкъа ма ялае, иза юста а ма юста, хӀунда аьлча и кхечу къаьмнашна дӀаелла ю. Цара шовзткъе шина баттахь и еза гӀала хьоьшур ю[+]. 3Аса Сайн шина тешана олалла лур ду Сайгара болу хаамаш бан. Вон тӀедеача тӀеюхуш йолу бедарш тӀе а юьйхина, цхьа эзар ши бӀе кхузткъа дийнахь Соьгара болу хаамаш дӀакхайкхор бу цара».

4[+]Дерриг а Лаьтта тӀехь олалла Дечунна хьалха лаьтташ долу ши зайт-дитт а, ши къуьда а бу и ши теш[+]. 5Нагахь цу шина тешана цхьанна зулам дан лаахь, церан багара араяьллачу цӀаро мостагӀий дӀакхоллур бу. Муьлхха а цу шинна зулам дан лиънарг цу тайпана хӀаллакван везаш ву[+]. 6[+]Цу шиннан карахь ду, Делера болу хаам шаьш дӀакхайкхочу деношкахь лаьтта тӀе догӀа ца даийтархьама, стигал дӀакъовлар. Иштта цу шиннан долахь ду хиш – церан олаллехь ду царах цӀий дар. Церан бакъо ю, шайна мосазза лии, муьлхха а тайпана долу ун Лаьттахь дӀасадаржо[+].

7[+]Уьш шайн тоьшалла дина чекхбевлча, бух боцучу Ӏин чуьра хьаладолуш долу экха тасалур ду царах. Цу экхано, толам а баьккхина, и шиъ вуьйр ву[+]. 8[+]Церан декъий сийлахьчу гӀалин коьртачу урамехь дуьтур ду. Кица далош аьлча, цу гӀаланах кхин тайпана Седам а, Мисар а олу. Цигахь церан Веза Эла жӀарах дӀатоьхна хилла[+]. 9ТӀаккха кхаа дийнаххьий, эха дийнаххьий массо а халкъашна а, тайпанашна а, меттанашна а, къаьмнашна а юкъара дукхах долчу адамашна и декъий гур ду. И ши дакъа къубба чу дуьллуьйтур дац[+]. 10Лаьттахь дехаш долу адамаш, цу хиллачух даккхий а деш, самукъадаьлла хир ду. Наха вовшашка совгӀаташ а кхийдор ду, оцу шина пайхамаро лаьттахь дехаш долу адамаш дукха хьийзина хилла дела. 11[+]Ткъа кхо дей, ах дей дӀадаьлча, цу шинна чу Делера йолу дахаран Ӏаь юьйлира. ТӀаккха и шиъ шайн когаш тӀе хьалахӀоьттира. Ткъа цаьрга хьоьжуш берш чӀогӀа кхерабелира[+]. 12[+]Шина пайхамарна стигалара чӀогӀа аз хезира. Цо бохура: «Хьаладовла кхуза!» ТӀаккха и шиъ мархица стигала хьалавелира. Ткъа церан мостагӀий цаьрга хьоьжуш бара[+]. 13[+]Цу сохьта чӀогӀа мохк бегийра. ГӀалин уьтталгӀа дакъа доьхна дӀадахара. Мохк бегочу хенахь ворхӀ эзар адам делира. Ткъа бисинчара, чӀогӀа кхера а белла, стигаларчу Далла хастамаш бира[+].

14ТӀебеана болу шолгӀа бала а дӀабелира, амма кестта тӀебогӀуш кхоалгӀа бала а бу[+].


ВорхӀалгӀа турба

15[+]ВорхӀалгӀачу малико а Шен карара турба лекхира. ТӀаккха стигалахь чӀогӀа аьзнаш девлира. Цара бохура: «Дерриг а дуьнен тӀера пачхьалкх хӀинца дуьйна вайн Везачу Элан а, Цо леррина Къобалвинчун а карахь ю. Цо ерриг а тӀейогӀучу заманна паччахьалла дийр ду»[+]. 16Далла хьалха долчу паччахьан гӀанташна тӀе хиъна Ӏаш волчу ткъе веа къаночо, шайн кортош лаьтта кхаччалц охьа а таӀийна, Далла Ӏибадат дора[+]. 17Цара бохура:

«Ва массо а ницкъийн Веза Дела,
Хьуна бу хастам, волуш волу а,
хилла волу а Веза Эла,
Ахьа, Хьайн доккха олалла тӀе а лаьцна,
паччахьалла дан доладарна[+].
18[+]Къаьмнаш дарделла дӀахӀиттира,
амма хӀинца Хьан оьгӀазло а тӀееана,
Ахь беллачарна тӀехь кхел ен хан а тӀекхаьчна.
Ахьа Хьайн ялхой болчу пайхамаршна а,
Хьан долахь болчарна а, Хьо лоруш болчарна а,
лараме боцучарна а, цӀеяхана болчарна а
хьакъ дерг дӀало хан а тӀееана.
Латта хӀаллакдеш берш хӀаллакбо хан а тӀееана!»[+]

19[+]Стигалшкара Делан цӀа дӀаделладелира. Цу чохь Цуьнца бинчу бертан деза тӀорказ дара гуш. ТӀаккха ткъес а туьйхира, аьзнаш а девлира, стигал а къийкъира, мохк а бегийра, йоккха къора а туьйхира[+].

#### 12


Зуда а, саьрмик а

1Стигалахь цхьа йоккха билгало дӀахӀоьттира. Цигахь малхах дина духар тӀехь долу зуда яра. Цуьнан когаш кӀел бутт бара. Ткъа коьрта тӀехь шийтта седа болу таж дара[+]. 2И зуда берах яра. Бер дан хьийзочу лазаршна, цо мохь хьоькхура.

3[+]Кхин а цхьана билгалонан сурт а хӀоьттира стигалахь. Боккха цӀен саьрмик гучубелира. Цуьнан ворхӀ корта а бара, итт маӀа а яра, хӀора коьрта тӀехь таж а дара[+]. 4[+]Стигалахь долчу седарчийн кхоалгӀа дакъа, шен цӀоганца дӀа а гулдина, лаьтта охьатесира цо. И саьрмик бер дан дезаш йолчу зудчунна хьалха лаьтташ бара, и бер, дуьнен чу ма-делли, дӀакхаллархьама[+]. 5[+]Оцу зудчо кӀант вира. Иза аьчка гӀожаца массо а халкъашна тӀехь олалла дан билгалваьккхинера. ЦӀеххьана и бер Далла хьалха, Цуьнан Ӏаршана тӀе дӀадигира[+]. 6Ткъа и зуда яьссачу аренга дӀаедира. Цигахь, цхьа эзар ши бӀе кхузткъа дийнахь цу зудчун дола дайтархьама, Дала цунна меттиг кечйинера[+].

7[+]Стигалахь тӀом болабелира. Микаал-малико а, цуьнан маликаша а саьрмикна дуьхьал тӀом бира. Ткъа саьрмик а, цуьнан тиладелла маликаш а царна дуьхьалдевлира[+]. 8Саьрмик а, цуьнан тиладелла маликаш а цу къовсамехь дуьхьал ца латтаделира. Стигалшкахь кхин меттиг яцара царна. 9[+]И боккха саьрмик Лаьтта охьатесира. Иза массарна а бевзаш болу шира лаьхьа бара. Цунах иблис а, Делан мостагӀа а олу. Цо дерриг а дуьне Ӏехадо. Цуьнца цхьаьна цуьнан маликаш а лаьтта охьатийсира[+].

10[+]ТӀаккха стигалахь чӀогӀа аз хезира суна. Цу озо бохура:

«ХӀинца Дала вай кӀелхьардахар а, Цуьнан нуьцкъалалла а, паччахьалла а тӀекхаьчна.
Цо леррина Къобалвинчун олалла а тӀедеана!
ХӀунда аьлча, дийнаххьий, буьйсанний вайн Далла хьалха
вайн динан вежарий бехке а ийзош,
уьш бехкебийриг Лаьтта охьатесна[+].
11Вайн динан вежарша Ӏахаран цӀийца а,
шайн тоьшаллин дашца а иза эшийна.
Шаьш делла дӀадовллалц шайн са а ца кхоийна цара[+].
12Иштта, яккхийелаш стигалш а,
стигалш тӀехь дехаш дерш а!
Декъаза ду-кх лаьтта тӀехь а,
хӀорда чохь а дехаш дерш!
ХӀунда аьлча, шен йисина хан кӀеззиг юйла а хууш,
дарделла долу иблис шу долчу лаьтта доьссина!»[+]

13Ша лаьтта охьатеснийла а гина, и саьрмик кӀант винчу зудчунна тӀаьхьабелира. 14[+]Ткъа зудчунна йоккхачу аьрзун ши тӀам белира, яьссачу аренга шена кечйинчу метте иза тӀема ялийтархьама. Цигахь, саьрмикна уллора дӀа а яьккхина, зама а, заманаш а, ахзама а чекхъяллалц, цуьнан дола дийр долуш дара[+]. 15ТӀаккха зудчунна тӀаьхьабаьллачу саьрмико шен багара хи туьйхира, цуьнга и зуда дӀаяхьийтархьама. 16Амма Лаьтто гӀо дира цу зудчунна. Саьрмико багара схьатесна долу и хи, дӀасадаханчу лаьттан кийрано дӀахуьйдира. 17Саьрмик чӀогӀа дарбелира цу зудчунна. Иза цу зудчун тӀаьхьенах болчу кхечаьрца тӀом бан бахара. Уьш бара, Делан весеташ кхочуш а деш, Ӏийсах лаьцна долу тоьшалла лардеш берш[+].

#### 13

1[+]ХӀордан гӀамар тӀехь хӀоьттина Ӏара и саьрмик[*].


ХӀорда чуьра схьадаьлла экха

Суна хӀорда чуьра схьадолуш долу цхьа экха гира. Цуьнан ворхӀ корта а бара, итт маӀа а яра. МаӀаш тӀехь итт таж дара. Цуьнан кортош тӀехь Дела сийсазвеш йолу цӀераш яра[+]. 2[+]И суна гина долу экха цӀокъбергах тера дара. Цуьнан когаш чен когех тера бара. Ткъа цуьнан бага лоьман баганах тера яра. Саьрмико шен ницкъ а, шен олаллин меттиг а, доккха олалла а делира цу экханна[+]. 3ТӀаккха суна гира цуьнан кортойх цхьанна йина иза лийр долуш санна йолу Ӏожаллин чов, амма и чов дӀайирзира. Дерриг а дуьне, цец а даьлла, цу экханна тӀаьхьаделира. 4Адамаша цу саьрмикна Ӏибадат дора, цо шен олалла цу экханна делла дела. Наха, цу экханна Ӏибадат а деш, олура: «Кху экхане кхочуш мила ву? Мила ву цуьнца къовсалур волуш?»

5[+]Кура а, Ӏеса а къамелаш ден бага елира цу экханна. Шовзткъе шина баттахь иштта Ӏан бакъо елира цунна[+]. 6Дела а, Делан цӀе а, Дела веха меттиг а, стигалахь бехаш берш а, сийсаз а беш, Ӏеса къамелаш дан долийра цо. 7[+]Цунна бакъо елира Делан нахаца тӀом бан а, царна тӀехь толам баккха а. Иштта массо а тайпанашна а, халкъашна а, меттанашна а, къаьмнашна а тӀехь олалла дан бакъо елира цунна[+]. 8[+]Бийначу Ӏахаран карахь долчу дахаран тептар тӀе шайн цӀераш дуьне кхуллуш дуьйна а дӀаяздина доцу массо а адамаш цу экханна Ӏамал еш хир ду[+].

9Лергаш долчо ладугӀийла хӀокхуьнга[+].

10[+]Адамна йийсар динарг
ша а вуьгур ву йийсаре.
Туьраца стаг вийнарг
ша а лийр ву туьрах.

Цу тӀехь оьшу Делан долахь болчарна доьналла а, тешар а[+].


Лаьттан кийрара схьадолу экха

11Иштта суна гира лаьттан кийрара схьадолу кхин а цхьа экха. Цуьнан, Ӏахаран санна, ши маӀа яра. Цо, саьрмико санна, къамел дора. 12Хьалхарчу экханна хьалха ша долчу хенахь, цу экханан ерриге а бакъонаш лелайора цо. Цу шолгӀачу экхано дерриг а Лаьтте а, цу тӀехь дехачу адамашка, а Ӏожаллин чов а хилла, амма тоделлачу хьалхарчу экханна Ӏибадат дайтира. 13Цо инзаре тамашийна билгалонаш гайтира. Ур-атталла стигалара лаьтта тӀе цӀе а охьайоуьйтура цо адамашна хьалха[+]. 14ШолгӀачу экхано вукху экханна хьалха Ӏаламаташ лело бакъо елира. Уьш лелорца цо лаьттахь деха адамаш Ӏехадора. Лаьттахь бехаш болчу массарна а цо тӀедуьллура, туьрах Ӏожаллин чов а хилла, амма денделлачу хьалхарчу экханан дина сурт шайна тӀедиллийтар[+]. 15ШолгӀачу экханна бакъо елира цу хьалхарчу экханан суьрта чу са дилла а, къамел дайтархьама а, хӀора оцу экханан суьртана хьалха Ӏибадат цадийриг вен бакъо хилийтархьама а[+]. 16ШолгӀачу экхано массо а адамийн – лараме воцчун а, цӀеяханчун а, хьалдолчун а, мискачун а, паргӀат волчун а, лай волчун а – аьтту куьйга тӀе я хьаьжа тӀе мухӀар таӀор тӀедиллира. 17Цу экханан мухӀар таӀийна воцучу цхьаннан а йиш ца хилла хӀумма а я эца а, я йохка а. Ткъа оцу мухӀар тӀехь цу экханан цӀе я цуьнан цӀеран терахь дара.

18Цу тӀехь хьекъалалла оьшу. Хьекъал шен долчо цу экханан терахь, талла а теллина, билгалдаккха. ХӀунда аьлча иза адамийн терахьца догӀуш ду. Цуьнан терахь ду ялх бӀе кхузткъе ялх.

#### 14


Ӏахар а, Цуьнан халкъ а

1[+]Со дӀахьаьжча, суна Цийон-лам тӀехь лаьтташ болу и Ӏахар гира. Цуьнца цхьаьна лаьтташ цхьа бӀе шовзткъе виъ эзар стаг вара. Церан хьаьжнашна тӀехь Цуьнан цӀе а, Цуьнан Ден цӀе а дӀаязйина яра[+]. 2Суна стигалара аз хезира. Цуьнан гӀовгӀа чухчарин гӀовгӀанах а, чӀогӀа къекъачу стигалан гӀовгӀанах а тера яра. Шайн дечиг-пондаршна тӀехь эшарш лоькхучу пондарчийн аз а хезира суна[+]. 3Цу нехан тобано стигаларчу Ӏаршана а, деа дийнатна а, къаношна а хьалха керла йиш лоькхура. Ткъа лаьттара, мах а белла, кӀелхьарваьккхинчу, цхьа бӀе шовзткъе виъ эзар стаге бен, кхин цхьаьнгге а и йиш ца Ӏамалора[+]. 4Уьш, зудчух куьг тохаза, кӀантстегарий бара. Уьш бара, Ӏахар стенгга бодахь а, Иза воьддучу дӀабоьлхуш берш. Мах а белла, адамашна юкъара паргӀатбаьхна бара уьш, Далла а, Ӏахарна а ялтин хьалхара стоьмаш санна дӀабалархьама[+]. 5[+]Церан багара цхьа а харцдерг ца долура, уьш бехк буьллийла доцуш бара[+].


Кхо малик

6ТӀаккха суна стигална юккъехула тӀемадаьлла доьду кхин а цхьа малик гира. Цуьнгахь даим болу хаза кхаъ бара, иза Лаьттахь бехаш болчу массарна а баийтина бара, хӀора къомана а, тайпанна а, маттана а, халкъана а дӀакхайкхорхьама. 7Цу малико, мохь туххуш, бохура: «Делах кхералаш! Цунна хастамаш белаш! ХӀунда аьлча Цо кхел ен хан тӀекхаьчна. Стигал а, латта а, хӀорд а, хин хьостанаш а Кхоьллинчунна Ӏамал елаш».

8[+]Кхин а цхьа малик цуьнан лорах дӀадахара. Цо бохура: «Ма хӀаллакьхили иза! ХӀаллак а хилла, дӀаели йоккха Бавел-гӀала. Ша сийсаза леларна, Дела дарвеш волу чагӀар малийна цо массо а халкъашна»[+].

9КхоалгӀа малик а дахара церан лорах. Цо, мохь туххуш, бохура: «Нагахь цхьаммо оцу экханна я цуьнан суьртана Ӏибадат а дахь, я шен хьаьжа тӀе, я шен куьйга тӀе цу экханан мухӀар а таӀадайтахь,[+] 10[+]Делан оьгӀазлонан кеда чу, э а ца деш, доьттина долу Делан дераллин чагӀар мер ду цо. Иштта волу стаг Делан маликашна а, Ӏахарна а хьалха цӀергахь а, саьмгал чохь а хьийзор ву[+]. 11[+]Уьш хьийзош йолчу цӀеран кӀур массо а заманахь хьалаоьхур бу. Цу тайпана я дийнахь, я буьйсанна синтем хир бац, оцу экханна а, цуьнан суьртана а Ӏибадат а деш, цуьнан цӀеран мухӀар тӀеэцначийн»[+].

12Кхузахь, Делан хьехамаш лар а беш, Ӏийсана тешаме дуьсуш долчу Делан адамашна доьналла долуш хилар оьшу[+].

13ТӀаккха суна стигалара аз хезира. Цо соьга бохура: «ДӀаязде: „ХӀинца дуьйна декъал бу, Везачу Элах тешар а долуш, леш берш“».

«Билггал бакъ ма ду, – боху Делан Сино, – Шаьш дечу гӀуллакхех садоӀур ду цара. Церан гӀуллакхаш а царна тӀаьххье дӀагӀур ду»[+].


Лаьттахь ялта хьокху хан тӀеяр

14[+]Со дӀахьаьжча, суна кӀайн марха гира. Цу мархина тӀехь «адамийн кӀантах тера волу цхьаъ» вара охьахиъна. Цуьнан коьрта тӀехь деших дина таж дара. Ткъа карахь ира марс бара[+]. 15[+]Делан цӀа чуьра кхин а цхьа малик араделира. Цо мархина тӀе охьахиъна волчуьнга айдинчу озаца, мохь туххуш, элира: «Хьайн марс схьа а эций, ялта хьакха! ХӀунда аьлча лаьттахь ялта кхиъна а даьлла, марс хьокху хан тӀе а кхаьчна»[+].

16ТӀаккха стигаларчу мархина тӀехиъна волчо, лаьттана тӀехула шен марс хьала а айина, лаьттара ялта хьаькхира[+].

17Стигалахь долчу Делан цӀа чуьра кхин а цхьа малик араделира. Цуьнгахь а ира марс бара.

18Ткъа сагӀа доккхучу кхерчана уллора цӀарна тӀехь олалла деш долу кхин а цхьа малик тӀедеара. Цо куьйгахь ира марс болчуьнга айдинчу озаца, мохь туххуш, элира: «Хьайн ира марс схьа а эций, лаьттарчу кемсийн таьллангашна тӀера кемсийн хорханаш схьаяха, хӀунда аьлча и кемсаш хилла яьлла». 19ТӀаккха малико шен ира марс лаьтта тӀехула хьалаайира. Лаьттара кемсаш, хеда а йина, Делан дераллин муттдоккхургана чу тесира цо[+]. 20[+]ГӀалина арахьа лаьттачу муттдоккхурга чохь и кемсаш Ӏаьвдира. ТӀаккха цу чуьра цӀий охьадахара, говрийн дуьрстанашна тӀе кхаччалц хьала а долуш. Иза кхо бӀе чаккхарма хиллал гонах дӀасадаьржира.

#### 15


Шайгахь тӀаьххьара ворхӀ бала болу маликаш

1ТӀаккха стигалахь кхин а цхьа тамашийна билгало гира суна. Иза йоккха а, инзаре а яра. Шайгахь тӀаьххьара бисина ворхӀ бала болу ворхӀ малик а дара цигахь. Уьш тӀаьххьара баланаш бара, хӀунда аьлча цаьрца чекхйолура Делан дералла[+].

2ТӀаккха цӀерах дӀаийна долчу ангалин болуш санна, хӀорд гира суна. Ткъа оцу экханна а, цуьнан суьртана а тӀехь – шен цӀеран терахь долчу цхьанна тӀехь – толам баьккхинарш цу ангалин хӀордана йистехь лаьтташ бара. Церан карахь Дала делла мерз-пондарш дара[+]. 3[+]Цара Далла гӀуллакх деш хиллачу Муса-пайхамаран а, Ӏахаран а илли олура:

«Даккхий а, инзаре а ду Хьан гӀуллакхаш,
массо а ницкъийн Веза Дела!
Нийса а, билггал бакъ а ду Хьан некъаш,
дуьненан къаьмнийн Паччахь![*][+]
4[+]Мила кхоьрур вацара Хьох, ва Веза Эла?
Хьан цӀе а хьан язйийр яцара?
ХӀунда аьлча Хьо цхьаъ ву веза!
Массо а халкъаша, тӀе а даьхкина,
Хьуна хьалха Ӏибадат дийр ду.
ХӀунда аьлча Ахь нийсонца лелош долу гӀуллакхаш
тхуна гучу ма девлла»[+].

5[+]Цул тӀаьхьа со дӀахьаьжира. ТӀаккха стигалахь долчу тоьшаллин Четаран уггар а еза чоь дӀаеллаелира[+]. 6Цу чоьнна чуьра, тӀаьххьара хир болу ворхӀ бала а бахьаш, ворхӀ малик араделира. Царна тӀехь яра дуткъачу кӀадих йина цӀена а, къегаш йолу а бедарш. Некхана гонах дашо доьхкарш а дара[+]. 7Цул тӀаьхьа деа дийнатах цхьаммо оцу маликийн кара ворхӀ дашо бога делира. Ерриг а тӀейогӀучу заманна а вехаш волчу Делан дераллех дуьзна дара и боганаш[+]. 8[+]ТӀаккха Делан сийлаллин а, нуьцкъалаллин а кӀуьрах дуьзира и Делан цӀа. Ткъа оцу ворхӀ малико беана ворхӀ бала дӀабаллалц, цхьанна а стеган цу цӀа чу ваха йиш яцара[+].

#### 16


Делан дераллин боганаш

1Суна Делан цӀа чуьра аз хезира. Цо ворхӀ малике бохура: «ГӀой, Делан оьгӀазлонан ворхӀе а боган чохь дерг лаьтта тӀе охьадотта»[+].

2[+]Хьалхарчу малико, дахана, шен боган чохь дерг лаьтта тӀе охьадоьттира. ТӀаккха шайна тӀехь экханан мухӀар а долуш, цуьнан суьртана Ӏибадат деш долчу адамашна тӀехь чӀогӀа дера а, ирча а ноткъа оьху даьӀнаш даьржира[+].

3ШолгӀачу малико шен боган чохь дерг хӀорда чу охьадоьттира. ТӀаккха хӀорд, деллачу адамийн цӀийх а тарлуш, цӀий хилла дӀахӀоьттира. Ткъа хӀорда чуьра массо а дийна мел долу хӀума делира[+].

4[+]КхоалгӀачу малико шен боган чохь дерг хиш чу а, хин хьостанаш чу а охьадоьттира. Царах цӀий хилира[+]. 5ТӀаккха хиш карахь долчу малико олуш суна хезира:

«Нийса ву Хьо волуш волу а, хилла волу а Везаниг,
Ахь йина кхелаш иштта хиларна[+].
6Хьан долахь болчеран а, Хьан пайхамарийн а цу наха цӀий Ӏанорна,
Ахь цаьрга цӀий малийти.
Царна и дан хьакъ а ду»[+].

7СагӀа доккхучу кхерчана уллора а аз хезира суна. Цо бохура:

«ХӀаъ, массо а ницкъийн Веза Дела,
билггал бакъ а, нийса а ю Хьан кхелаш»[+].

8ДоьалгӀачу малико шен боган чохь дерг малхана тӀе охьадоьттира. Ткъа малхан караделира адамаш цӀергахь марцар. 9Нуьцкъалчу йовхоно адамаш дагадора. Ткъа и баланаш тӀебахкийта бакъо йолуш волчу Делан цӀе емалйора цара. Шайн къинойх дӀа а ца къаьстира уьш, Далла хастамаш а ца бира цара[+].

10[+]ПхоьалгӀачу малико шен бога экханан олаллин гӀанта тӀе охьаӀанийра. ТӀаккха церан пачхьалкх, Ӏаьржа бода а хӀоьттина, кхоьлира. Адамаша, лазаршна са ца тохадаларна, шайн меттанаш Ӏуьйшура[+]. 11Шайн лазарш а, даьӀнаш долу чевнаш а бахьанехь адамаша стигаларчу Далла сардамаш доьхура. Амма шаьш лелийначу гӀуллакхех дӀа ца боьрзура уьш.

12[+]ЙолхалгӀачу малико шен бога Эпрат цӀе йолчу доккхачу хи чу охьадоьттира. ТӀаккха, малхбалехьарчу паччахьашна некъ кечбархьама, и хи лекъира[+]. 13ТӀаккха суна гира саьрмикан багара а, экханан багара а, харцпайхамаран багара а арадолу, бецан пхьидех тера долу кхо харц жин[+]. 14Уьш жинийн синош дара. Цара тамашийна хӀуманаш дора. И жинаш дерриг а дуьнен чуьра паччахьашна тӀе дахара, массо а ницкъийн Делан сийлахьчу дийнахь уьш тӀаме схьагулбархьама[+].

15[+]«ЛадогӀалаш! Со, къу санна, цӀеххьана вогӀур ву. Декъала бу, шаьш берзина ца хилийтархьама а, шайн бехке меттигаш гучу ца яхархьама а, тӀеюху бедарш куьйга кӀел а латтош, сема берш»[+].

16[+]Иштта, и паччахьаш Ӏебархойн маттахь ХӀар-Магдон олучу метте дӀагулбира оцу жинаша.

17ВорхӀалгӀачу малико шен боганна чуьрниг хӀаваэ охьадоьттира. ТӀаккха стигалшкарчу Делан цӀа чуьра Ӏаршана тӀера чӀогӀа аз хезира. Цо элира: «Кхочушхили!» 18[+]ТӀаккха ткъес туьйхира, стигал къийкъира, гӀовгӀанаш евлира, чӀогӀа мохк бегийра. Адамаш лаьттахь дехаш долчу хенахь дуьйна, цкъа а ца хиллачу кепара чӀогӀа мохк бегийра[+]. 19[+]Йоккха гӀала кхаа декъе екъаелира. Ткъа кхечу къаьмнийн гӀаланаш хӀаллакьхилира. Йоккха Бавел-гӀала Шена дагахь йолу дела, Дала таӀзар дира цунна. Дала Шен кеда чуьра Шен оьгӀазечу дераллин чагӀар дӀамалийтира цуьнга[+]. 20[+]ХӀора гӀайре а дӀаелира, ткъа лаьмнех кхин хӀумма а ца дисира[+]. 21[+]Стигалара охьа адамашна тӀе хӀора буьртиг ши мазал хир йолу къора туьйхира. ТӀаккха адамаша оцу къорано хӀоттийна бала бахьана долуш Далла сардамаш доьхкира, хӀунда аьлча и бала инзаре боккха бара[+].

#### 17


ЧӀогӀа сийсаза лела зуда

1[+]ТӀаккха шайн карахь ворхӀ бога долчу ворхӀ маликах цхьаъ суна тӀедеара. Цо соьга элира: «ТӀехилал! Ас хьуна гойтур ду, дуккха а долчу хишна тӀе а хиъна, чӀогӀа сийсаза лелаш йолчунна дийр долу таӀзар[+]. 2[+]Лаьттара паччахьаш а сийсаза лелара цуьнца цхьаьна. Лаьттахь бехарш а, цуьнан сийсаза леларан чагӀар а муьйлуш, бехаш бара»[+].

3[+]Делан Са суна тӀе доьссича, цу малико со яьссачу аренга вигира. Цигахь суна зуда гира. Иза цӀечу экханна тӀехиъна яра. Цу экханна тӀехь массанхьа а Дела сийсазвеш йолу цӀераш а яра, цуьнан ворхӀ корта а, итт маӀа а яра[+]. 4[+]Зудчунна тӀехь таьӀна цӀечу басахь а, цӀарула-цӀечу басахь а духар дара. Деших йина хӀуманаш, деза тӀулгаш, жовхӀарш дара цунна тӀехь. Цуьнан карахь дашо кад бара. И кад вас еш долчу гӀуллакхех а, нахаца леларан боьхачу гӀуллакхех а буьзна бара. 5Зудчун хьаьжа тӀе язйина къайлаха маьӀна долу цӀе яра: «Йоккха Бавел-гӀала сийсаза лелачеран а, лаьттарчу вас еш долчу гӀуллакхийн а нана ю», – аьлла. 6ТӀаккха суна гира Делан долахь болчеран а, Ӏийсана тешаме хилар бахьанехь байинчеран а цӀийно и зуда яхийна хилар.

Иза гича, со чӀогӀа инзарваьллера[+]. 7Малико соьга элира: «Хьо инзар хӀунда вуьйлу? Оцу зудчун а, иза шена тӀехь лелош долчу ворхӀ корта а, итт маӀа а йолчу экханан а къайле юьйцур ю ас хьуна. 8[+]Хьуна гина долу и экха цкъа мацах дийна дара, ткъа хӀинца делла. Амма иза кхин цкъа а, бух боцучу Ӏин чуьра хьала а даьлла, шен хӀаллакьхиларна тӀедогӀур ду. ТӀаккха, хӀара дуьне кхуллуш дуьйна а шайн цӀераш дахаран тептар тӀе дӀаязйина а йоцуш, лаьттахь бехарш, и экха шайна гича, цецбевр бу. ХӀунда аьлча иза цкъа дийна а хилла, тӀаккха делла, амма юха, ден а делла, схьадогӀур ду[+].

9Кхузахь хьекъалх буьзна кхетам оьшу. ВорхӀ корта – иза зуда тӀехиъна болу ворхӀ гу бу. 10Иштта уьш ворхӀ паччахь ву бохург а ду. Царах пхиъ велла. Цхьаъ хӀинца а дийна ву. Ткъа тӀаьххьарниг хӀинца а схьаваза ву. Иза схьавеача, кӀезигчу хенахь бен паччахьалла дан ца деза цуьнан. 11Ткъа мацах дийна а хилла, хӀинца делла долу экха – иза оцу ворхӀаннах цхьаъ волу борхӀалгӀа паччахь ву. Иза шен хӀаллакьхиларна тӀевогӀур ву.

12[+]Хьуна гуш йолу итт маӀа – уьш хӀинца а олалла дан волавалаза волу итт паччахь ву. Царна хӀоранна а цхьацца сахьтехь экханца цхьаьна, паччахьо санна, олалла дан бакъо лур ю[+]. 13Оцу итте а паччахьан цхьатерра Ӏалашонаш хир ю. Цара шайн ницкъ а, олалла а экханна дӀалур ду. 14Цара Ӏахарца тӀом бийр бу. Ткъа Ӏахаро царна тӀехь толам боккхур бу, хӀунда аьлча Иза ву олахойн Олахо а, паччахьийн Паччахь а. Ткъа Цуьнца берш бу Цо кхайкхинарш а, къастийнарш а, тешаме берш а»[+].

15Малико соьга элира: «Шена тӀехь и нахаца лелаш ерг а йолуш, хьуна гина долу и хиш – уьш халкъаш а, тобанаш а, къаьмнаш а, меттанаш а бохург ду. 16Хьуна гиначу итте а маӀана а, экханна а бӀаьрга ян а езар яц и нахаца леларг. Цуьнан долахь мел дерг схьа а даьккхина, цара иза ерзина йоккхур ю. Цара цуьнан дегӀ а дуур ду, и цӀергахь ягор а ю[+]. 17ХӀунда аьлча Дала оцу итт маӀан даг чу Шен Ӏалашо кхочушъяр чудиллина. Иштта цара вовшашца барт бийр бу шайн паччахьалла экханан дола дӀадала. Иза иштта хир ду, Делан дешнаш кхочушхиллалц.

18Ткъа хьуна гина йолу зуда – иза лаьттарчу паччахьашна тӀехь олалла деш йолу йоккха гӀала ю».

#### 18


Бавел-гӀалин хӀаллакьхилар

1Цул тӀаьхьа суна гира стигалара охьадогӀу кхин а цхьа малик. Цуьнан долахь доккха олалла дара. Оцу маликан нуьро латта къагийра[+]. 2[+]Цо айдинчу озаца, мохь тоьхна, элира: «Ма хӀаллакьхили иза! ХӀаллак а хилла, дӀаели-кх йоккха Бавел-гӀала. Жинашна Ӏан меттиг а, муьлххачу а харц жинна дӀалачкъа меттиг а хили цунах. Муьлххачу а хьарамчу олхазаран бен а, муьлххачу а хьарамчу а, маьттазчу а экханан бен а хили цунах[+]. 3[+]ХӀунда аьлча ша сийсаза леларна, Дела дарвеш долу чагӀар малийна цо массо а халкъашна. Дуьнен чуьра паччахьаш а сийсазбевли цуьнца цхьаьна. Иштта дуьнен чуьра совдегарш а хьал долуш хилла дӀахӀиттира, цуьнан сов баккхий боьха лаамаш бахьана долуш»[+].

4[+]ТӀаккха стигалара кхечу цхьана озо олуш хезира суна:

«Сан халкъ, арадала оцу гӀали чуьра,
цигахь къинош леточарна юкъахь дакъалоцуш хьо ца хилийта,
хьуна хьайна а, царна санна, цамгарийн ун ца кхетийтархьама[+].
5[+]Цуьнан къинош стигала хьалакхаччал ду.
Ткъа цуьнан харцонаш Далла дагахь ю[+].
6[+]Цо кхечарна динчу гӀуллакхашка хьажжий, дӀадекхалаш цунна!
Цо шайна динчунна дуьхьал шозза а дӀадекхалаш цунна.
Цо шайна чагӀар кечдинчу кедахь
цул шозза дукха чагӀар кечде аша цунна[+].
7[+]Хьолана юкъа а яхана, шен сийлалла хьала а даьккхина, иза Ӏийна хиларе терра,
аша а оццул баланехь а, гӀайгӀанехь а хилийта иза.
ХӀунда аьлча цо шен дагахь боху: „Со паччахь хилла Ӏаш ю.
Со йисина Ӏаш ерг яц.
Со цкъа а хир яц гӀайгӀане!“[+]
8Цундела цхьана дийнахь богӀур бу цунна тӀе цуьнан баланаш:
ялар а, гӀайгӀане хилар а, мацалла а.
И гӀала цӀергахь йогур ю,
хӀунда аьлча ницкъ болуш ву цунна кхел йо Веза Дела»[+].

9[+]ТӀаккха, и гӀала йогуш, цунах хьалабаьлла кӀур шайна гича, цу гӀалахь сийсаза лелла болу а, хьал лакхадаьлла болу а дуьнен чуьра паччахьаш, цунна тийжа а тийжаш, боьлхур бу[+]. 10Цу гӀалина тӀедеанчу Ӏазапна, даг чу кхерамаш а тесна, генна дӀа а хӀиттина, цара эр ду:

«Къа ду хьан, йоккха гӀала!
Къа ду нуьцкъалчу Бавел-гӀалин!
ХӀунда аьлча нийсса цхьана сахьтехь
хьуна кхел йина-кх!»

11[+]Оцу гӀалина хилларг бахьанехь боьлхуш а, гӀайгӀанехь а хир бу дерриг а дуьнен чуьра совдегарш а. ХӀунда аьлча церан юхкуш йолу хӀуманаш хӀинца цхьаммо а оьцуш яц. 12[+]Уьш яра дашо а, дато а хӀуманаш а, деза тӀулгаш а, жовхӀарш а, дуткъачу кӀадих йина хӀуманаш а, таьӀна-цӀен долу кӀадеш а, дареш а, цӀарула-цӀен бос болу кӀадеш а. Иштта духкуш дара цара массо а тайпана хаза хьожа йогӀу дечиг а, пийлан кӀомсарех йина йолу тайп-тайпана хӀуманаш а, уггар а дезачу дечигах йина йолу массо а тайпана хӀуманаш а, цӀаста а, эчиг а, шагатӀулг а, 13хаза хьожа йогӀу даьтта а, хаза хьожа йогӀу кӀур хьалабохуьйтург а, деза хьакхарш а, чагӀар а, зайтдаьтта а, дама а, ялта а, бежанаш а, уьстагӀий а, дой а, гӀудалкхаш а. Иштта леш а, йийсар динарш а бара цара бухкуш. 14Цара эр ду: «Хьайн дола яха хьо хьегна мехала хӀуманаш ерриш а хьан долара дӀаевлла. Дерриге а сийлалла а, возалла а дайна, йиси хьо. Уьш кхин хир дац хьан». 15[+]И массо а хӀуманаш а юхкуш, мах лелош хилла болу, цунах хьал лакхадаьлла совдегарш, цуьнан баланех кхера а белла, гено дӀахӀуьттур бу. Боьлхуш а, гӀайгӀанехь а болуш, 16цара эр ду:

«Къа ду хьан, ва йоккха гӀала!
Дуткъачу а, таьӀна-цӀечу а, цӀарула-цӀечу а
кӀадийн бедарш тӀеюьйхира ахь.
Дешин хӀуманашца а, дезачу тӀулгашца а,
жовхӀаршца а
кечйора хьо.
17[+]Цхьана сахьтехь хӀаллакьхили-кх оццул дукха хилла долу хьал!»

Массо а хӀордкеманаш долахь берш а, хӀордкеманашна тӀехь болу некъахой а, кемалелорхой а, берриг а хӀордаца доьзна йохкаэцар лелош берш а генна дӀахӀиттира[+]. 18[+]Цара, йогучу гӀалин цӀерах хьалаболу кӀур а гина, элира: «Муьлха гӀала яра те цу йоккхачу гӀаланах тера?!»[+] 19[+]ТӀаккха шайн кортош тӀе ченаш тийсира цара. ГӀайгӀане а эгна, белха а боьлхуш, цара, мохь а бетташ, бохура:

«Къа ду хьан, ва йоккха гӀала!
ХӀордана тӀехь долу массо а хӀордкеманаш шайн долахь долчара
оцу гӀалин деза а, мехала а мел долчу хӀуманах шайн хьал совдаьккхира.
Ткъа хӀинца-м иза цхьана сахьтехь йоьхна дӀахӀоьтти»[+].

20[+]Яккхийелаш шу, стигалш! Даккхийделаш шу, Делан долахь дерш а, векалш а, пайхамарш а! ХӀунда аьлча Дала кхел йина цунна, цо шуна мел дина вон бахьанехь[+].

21[+]Цхьана нуьцкъалчу малико, хьеран боккхачу тӀулгах тера болу тӀулг схьа а эцна, хӀорда чу кхоьссира. Цо элира:

«Ишттачу ницкъаца хӀаллакйийр ю
сел йоккха йолу Бавел-гӀала,
иза кхин юха хир а йоцуш![+]
22[+]Кхин цкъа а хезар дац хьуна чохь
мерз-пондар лоькхучеран а, иллеш олучеран а аьзнаш,
шедагаш а, маӀаш а локхучеран а аьзнаш.
Цхьана а тайпана пхьераш кхин хир бац хьуна чохь.
Болх беш хьийзаш йолчу кохьаран гӀовгӀа а хезар яц хьуна чохь[+].
23Къуьданан серло а кхин хир яц хьуна чохь.
Кхин цкъа а хезар дац хьуна чохь нускалийн а, уьш балош болчеран а аьзнаш.
Хьан совдегарш бара кху дуьненахь уггар а хьалдерш.
Хьуна чохь болчу бозбунчаша Ӏехийнера массо а халкъаш»[+].

24[+]Кху гӀалахь карийнера байинчу пайхамарийн а, Делан нехан а, массо а кху лаьттахь байинчеран а цӀий![+]

#### 19

1Цул тӀаьхьа, йоккхачу тобано олуш санна, стигалара чӀогӀа аз хезира суна. Цо бохура:

«Далла бу хастам![*]
Вайн Делехь ду кӀелхьардовлар а, сийлалла а, нуьцкъалалла а[+].
2[+]Цуьнан кхелаш билггал бакъ а,
нийсо йолуш а ю.
Цо кхел йира оцу чӀогӀа сийсаза лелаш йолчунна,
оцу йоккхачу гӀалина.
Цо шен сийсаза леларца дуьне а бехдинера.
Цо Делан ялхой болчеран цӀий Ӏанорна,
Дала цунна догӀуш долу таӀзар дира»[+].

3[+]ШозлагӀа а олуш хезира суна:

«Хастам бу Далла!
Ерриг а тӀейогӀучу заманна а хир бу цу гӀалина тӀехула хьалатуьйсуш кӀур»[+].

4ТӀаккха ткъе виъ къано а, диъ дийнат а Ӏаршана тӀехиъна Ӏаш волчу Далла хьалха суждане дахара. Цара бохура: «Амин! Хастам бу Далла!»[+]


Ӏахаро зуда ялор

5[+]ТӀаккха оцу Ӏаршара схьадолу кхин а аз хезира. Цо бохура:

«Хастамаш бе вайн Далла
массо а Цуьнан ялхой болчара а,
Цунах кхоьруш болчу
лараме боцучара а, цӀеяханчара а»[+].

6[+]Суна хезира йоккхачу тобанна чуьра долуш санна долу аз а. Чухчарин гӀовгӀанах я чӀогӀачу стигалан къекъарх тера дара и аз. Цо бохура:

«Хастам бу Далла!
ХӀунда аьлча массо а ницкъийн Веза Дела
паччахьалла дан волавелла[+].
7Даккхийдерца, самукъадаьлла хир ду вай.
Далла хастамаш беш, Цуьнан сийлалла ойур ю вай.
ХӀунда аьлча Ӏахаро зуда яло хан тӀекхаьчна,
ткъа Цо ялош ерг кечъелла[+].
8Цо цӀена а, лепаш долчу а дуткъачу кӀадинан коч тӀеюьйхина».

(Ткъа и дуткъа кӀади – Делан долахь болчара Цуьнан лаамехь дина долу гӀуллакхаш бохург ду.)[+]

9[+]Малико соьга элира: «ДӀаязде: „Декъала бу Ӏахаро зуда ялорна дӀахӀоттийначу тойне кхайкхинарш“». Кхин а цо элира: «ХӀорш билггал бакъдолу Делан дешнаш ду».

10Со цуьнан когашка вуьйжира, цунна хьалха Ӏибадат дан дагахь, амма малико соьга элира: «Варелахь, и ма делахь! Со а ду Далла гӀуллакх деш дерг, хьо а, Ӏийсах лаьцна долу тоьшалла лардеш болу хьан вежарий а санна. Далла бен ма де Ӏибадат! ХӀунда аьлча Делера болчу хаамийн дух Ӏийсах лаьцна долу тоьшалла ду»[+].


КӀайчу дин тӀехь волу дошло

11[+]Суна гира дӀаеллаелла стигал. Цигахь лаьтташ кӀайн дин бара. Цу тӀе хиъна Волчух тешаме Верг а, билггал волу бакъ Верг а олу. Цо кхел яр а, тӀом бар а нийсонца леладо[+]. 12[+]Цуьнан бӀаьргаш йогуш йолчу цӀерах тера ду. Ткъа Цуьнан коьрта тӀехь дуккха а таьжнаш ду. Цунна тӀехь язйина, Цунна Шена бен, кхин цхьанна а хууш йоцу цӀе ю[+]. 13ЦӀийно тӀадийна оба яра Цунна тӀехь. Беречун цӀе «Делан Дош» ю[+]. 14Цунна тӀаьхьахӀиттина догӀуш дара стигалан эскарш. Церан дошлой кӀайчу дойшна тӀехь бара, ткъа царна тӀехь яра цӀеначу дуткъачу лепаш долчу кӀадих йина бедарш. 15[+]Цуьнан багара ира тур схьадолура, халкъашна тӀехь толам баккхархьама. Аьчка гӀожаца Цо олалла дийр ду царна тӀехь. Массо а ницкъийн Делан оьгӀазечу дераллин муттдоккхургана чохь Цо кемсаш хьоьшур ю[+]. 16Цуьнан духар тӀехь а, хаьн тӀехь а язйина иштта цӀе ю: «Паччахьийн а Паччахь, олахойн а Олахо»[+].

17[+]ТӀаккха суна гира малхехь лаьтташ долу цхьа малик. Цо, аз а айдина, мохь туьйхира стигална юккъехула тӀемадаьлла доьдучу массо а олхазаршка: «ТӀема а довлий, схьагулло Делан доккхачу тойне[+]. 18Аша дӀадаа паччахьийн а, тӀеман коьртачу хьаькамийн а, тӀемалойн а дилха а, иштта дойн а, церан дошлойн а, паргӀат болчу массеран а, леш болчеран а, лараме боцучеран а, цӀеяхначийн а дилха а»[+].

19ТӀаккха суна гира экха а, дуьнен чуьра паччахьаш а шайн эскаршца цхьаьна. Уьш гулделлера оцу дин тӀе хиъна Волчунна а, Цуьнан эскарна а дуьхьал тӀом бан[+]. 20[+]Амма экха а, цунна хьалха тамашийна билгалонаш еш хилла волу харцпайхамар а схьалецира. Оцу шен гӀуллакхашца цо Ӏехийнера экханан мухӀар шайна тӀедиллийтинарш а, экханан суьртана Ӏибадат дийраш а. Экха а, харцпайхамар а, ший а дийна доллушехь, чохь саьмгал долчу а, цӀе яьлла богучу а Ӏома чу тесира[+]. 21Ткъа бисина болу кхиберш дин тӀе хиъна Волчун багара схьадолучу туьраца байира. Дерриге а олхазарша шаьш дуззалц церан дилха диира[+].

#### 20


Цхьана эзар шарахь лаьттар долу паччахьалла

1Стигалшкара охьадуссу малик гира суна. Цуьнан карахь бух боцучу Ӏинан догӀа а дара, стомма зӀе а яра[+]. 2[+]Шех иблис а, Делан мостагӀа а олу, шира лаьхьа болу саьрмик, схьа а лаьцна, цхьана эзар шарна зӀенашца дӀабихкира малико[+]. 3Цу саьрмике тӀедогӀу долчу цхьана эзар шарахь адамаш ца Ӏехадайтархьама, малико, иза бух боцучу Ӏин чу а тесна, и Ӏин дӀакъевлира, неӀарна мухӀар а тухуш. И эзар шо чекхдаьлча, цхьа кӀеззигчу ханна иза арахеца безар бу[+].

4[+]Цул тӀаьхьа суна гира паччахьан гӀанташ. Царна тӀе охьахиъна болчеран караделлера кхел яр. Делан дош дӀасадаржорна а, Ӏийсах тоьшалла дарна а тӀера кортош даьхна болчеран синош а гира суна. Я экханна а, я цуьнан суьртана а Ӏибадат ца динера цара. Цу экханан мухӀар а тӀе ца диллийтинера цара я шайн хьаьжнаш тӀе а, я куьйгаш тӀе а. Цара, беллачуьра ден а белла, Дала леррина Къобалвинчуьнца цхьаьна эзар шарахь паччахьалла дира[+]. 5(Ткъа белла болу биснарш и эзар шо чекхдаллалц денбелла бацара.) Нах беллачуьра дуьххьара денбалар ду иза. 6Декъала а, Дала даздина а ду-кх оцу нах беллачуьра дуьххьара денбаларехь дакъалоцу долу адамаш. ШолгӀачу даларан олаллехь дац уьш. И нах Делан а, Дала леррина Къобалвинчун а динан дай хир бу. Цара цхьана эзар шарахь Цуьнца паччахьалла дийр ду[+].


Иблисана тӀехь толам баккхар

7И эзар шо чекхдаьлча, иблис чудоьллинчуьра дӀахоьцур ду. Дуьненан еа а йистехь долу халкъаш, ГӀогӀ а, МагӀогӀ а, Ӏехадеш арадер ду и. Цо тӀаме схьагулдийр ду, хӀордан берда тӀера гӀум санна, дукха долу адамаш. 8[+]Уьш дуьне мел ду дӀадахара. Делан долахь болчеран меттаматтана го бира цара – иза Далла езна йолу гӀала ю[+]. 9Амма стигалара цӀе йоьссира, цу цӀеро мостагӀийн эскарш дӀакхаьллира[+]. 10Ткъа уьш Ӏехош хилла долу и иблис цӀе яьлла богучу саьмгалан Ӏам чу тесира. Цу Ӏам чохь экха а дара, харцпайхамар а вара. Цара дийнахь а, буса а Ӏазап хьоьгур ду ерриг а тӀейогӀучу заманахь[+].


Адамашна тӀаьххьара кхел яр

11[+]Цул тӀаьхьа суна гира йоккха кӀайн басахь йолу Ӏарш а, цигахь хиъна Верг а. И волчуьра стигал а, латта а къайладелира, царна кхин меттиг ца йисира[+]. 12ТӀаккха суна гира лараме боцу а, цӀеяхана хилла болу а белларш. Уьш Ӏаршана хьалха лаьтташ бара. Масех тептар схьадиллира. ТӀаккха кхин а цхьа тептар схьадиллира – иза дахаран тептар дара. Цу тептаршна тӀе дӀаяздина долчу адамийн гӀуллакхашка хьаьжжина, кхел йора оцу беллачарна[+]. 13ХӀордо а схьабелира шена чохь болу белларш. Шайна чохь болу белларш схьабелира Ӏожалло а, эхарто а. Царна хӀоранна а, шайн-шайн гӀуллакхашка хьаьжжина, кхел йира[+]. 14Ӏожалла а, эхарт а цӀе яьлла богучу Ӏам чу тесира. (И Ӏам шозлагӀа валар ду.) 15Дахаран тептар тӀе дӀаязвина мел воцург цӀе яьлла богучу Ӏам чу тесира[+].

#### 21


Керла стигал а, керла латта а

1[+]Керла стигал а, керла латта а гира суна, хӀунда аьлча хьалха хилла йолу стигал а, латта а хӀинца дӀадаьллера. ХӀорд а кхин бацара[+]. 2[+]ТӀаккха суна гира Делан гӀала. Шен майрачунна кечдина долу нускалх тера йолу, Дела волчуьра стигалара охьайогӀу керла Ярушалайм-гӀала яра иза[+]. 3[+]Стигаларчу Ӏаршара айдина долу аз хезира суна. Цо бохура: «ХӀинца Дела Ӏаш волу меттиг адамашна юкъахь ю! Дела цаьрца Ӏийр ву, ткъа царах Цуьнан халкъ хир ду. Церан Дела Ша и адамаш долчохь Ӏийр ву[+]. 4[+]Дала церан хӀора бӀаьрхи а дӀадоккхур ду. ХӀинца дуьйна кхин валар, я белхар, я тийжар, я лазар хир дац, хӀунда аьлча хьалхалера хӀуманаш дӀадевлла»[+].

5Ӏаршана тӀе хиъна Волчо элира: «ХӀинца Ас массо а хӀума керла кхуллур ду». ТӀаккха Цо элира: «ДӀаязде иза, хӀунда аьлча хӀара дешнаш тешаме а, билггал бакъ а ду»[+]. 6[+]Кхин а Цо соьга элира: «Со ву массо а хӀума Долийнарг а, чекхдоккхун Верг а, церан Хьалхе а, Чаккхе а. Хьогах волчунна Ас бакъо лур ю дахаран хи долчу шовдан чуьра маьхза хи мала[+]. 7[+]Толам баьккхинчунна и дерриг а дуьсур ду, ткъа Со цуьнан Дела а хир ву, иза Сан кӀант а хир ву[+]. 8Ткъа кӀиллойн а, Ӏийсах тешар доцучеран а, вон болчеран а, адам дийначеран а, сийсаза лелачийн а, бозбунчийн а, харцделанашна Ӏамал еш болчеран а, массо а харцлуьйчеран а дакъа хир ду цӀарах а, саьмгалх а богучу Ӏам чохь. Иза шозлагӀа валар ду»[+].


Керла Ярушалайм

9ТӀаккха тӀаьхьарчу заманан баланех дуьзна долу ворхӀ бога шайн карахь долчу маликех цхьаъ суна тӀедеара. Цо соьга элира: «Схьавола, Ӏахаро далон долу нускал гойтур ду ас хьуна»[+]. 10[+]Суна тӀе Делан Са доьссича, малико со боккхачу, лекхачу лам тӀе ваьккхира. Цигахь цо суна гайтира стигалара Дела волчуьра охьайогӀу еза Ярушалайм-гӀала[+]. 11Делан сийлалла яра цу гӀалина чохь. Къегаш болчу яспис олучу безачу тӀулгах а, чекх са гуш долчу цӀеначу ангалих а тера дара цуьнан лепар[+]. 12[+]Цу Ярушалайм-гӀалина гонах боккха а, лекха а пен бара. Цуьнан шийтта ков а дара. Кевнашкахь лаьтташ шийтта малик дара. Ткъа цу кевнашна тӀе дӀаязйина Исраилан халкъан шийтте а тайпанийн цӀераш яра. 13Царах кхо ков малхбалехьа агӀор дара, кхин кхоъ – къилбаседехьа, важа кхоъ – къилбехьа, дисина кхоъ малхбузехьа агӀор дара[+]. 14ГӀалин и пенаш шийтта тӀулган бух тӀехь лаьтташ дара. Цу баххаш тӀе дӀаязйина Ӏахаран шийтта векалан цӀераш яра[+]. 15[+]Цу гӀалин а, цуьнан кевнийн а, пенийн а йохалла а, шоралла а, лакхалла а юста лерина дашо гӀаж яра соьца къамел деш волчуьнгахь[+]. 16И гӀала биъ са болуш дӀахӀоттийнера. Цуьнан йохалла а, шоралла а цхьатерра яра. Оцу гӀожаца цо и гӀала юьстира. Иза бӀозза шийтта эзар сажа хилира. Ткъа цуьнан йохаллин а, шораллин а, лакхаллин а барам цхьатерра бара[+]. 17ТӀаккха пенийн лакхалла а юьстира малико. Адамаша бустучу барамехь юстура малико. Пенаш цхьа бӀе шовзткъе диъ дол лекха дара. 18И пенаш яспис олучу дезачу тӀулгех дина дара. ГӀала ша а цӀеначу деших йина яра. И деши, ангали санна, чекх са гуш дара. 19ГӀалин пенийн баххаш массо а тайпанарчу дезачу тӀулгашца кечдина дара. Цхьана пенан бух яспис олучу, шолгӀаниг – саппир олучу, кхоалгӀаниг – халкидон, боьалгӀаниг – изумруд,[+] 20пхоьалгӀаниг – сардоникс, йолхалгӀаниг – сардис, ворхӀалгӀаниг – хризолит, борхӀалгӀаниг – вирил, уьссалгӀаниг – топаз, уьтталгӀаниг – хризопрас, цхьайтталгӀаниг – яцинт, шийтталгӀаниг – аметист олучу дезачу тӀулгех бинера. 21ГӀалин шийтта ков шийтта жовхӀар дара. ХӀора ков цхьацца жовхӀарх дина дара. ГӀалин коьртачу урамера некъ цӀеначу деших бинера. Урамаш чекх са гуш долчу ангалих тера дара.

22Цу гӀалахь Делан цӀа ца гира суна, хӀунда аьлча Далла Ӏибадат дечу цӀийнан метта массо а ницкъийн Веза Дела а, Ӏахар а Шаьш бу цу гӀалахь[+]. 23[+]Оцу гӀалина иза серлаялийтархьама я малх, я бутт ца оьшу, хӀунда аьлча Делан сийлаллин нуьро серлайоккху иза. Ӏахар а цуьнан къуьда бу[+]. 24[+]Цу серлонгахь дуьненан халкъаш а лелар ду, дуьненарчу паччахьаша а шайн хьал дахьар ду цу гӀали чу[+]. 25[+]Оцу гӀалин кевнаш дийнахь дӀа а ца къовлу, цигахь буьйса хир йоцу дела[+]. 26Халкъийн хьал а, хазна а цу гӀали чу яхьар ю. 27[+]Цхьа а боьха хӀума а, иштта сийсаза долу гӀуллакхаш дийраш а, харцдерг лелош берш а чубевр бац цу гӀалина. Ӏахарехь долчу дахаран тептар тӀехь цӀераш язйина берш бен, цхьа а гӀур вац цу чу[+].

#### 22

1[+]ТӀаккха малико суна гайтира шена чохь дахаран хи долу шовда. ЦӀеначу ангалих тера цӀена хи дара иза. Делан а, Ӏахаран а Ӏаршера схьадолура и шовда[+]. 2[+]Иза гӀалин коьртачу урамна юккъехула чекхдолура. Оцу чекхдолучу хин шинна а агӀор лаьтташ дара дахаран дитташ. Цара цхьана шарахь шуьйттазза стом ло – хӀора баттахь цкъа а луш. Ткъа дитташ тӀера гӀаш халкъашна дарбана делла[+]. 3[+]Шайна неӀалт кхайкхийнчарах кхин хӀумма а хир дац цигахь.

Эццахь Делан а, Ӏахаран а Ӏарш хир ду, ткъа Цуьнан ялхой а хир бу Цунна Ӏамал еш. 4Цигахь Делан юьхь а гур ю царна. Цуьнан цӀе а хир ю церан хьаьжнашна тӀехь[+]. 5[+]Буьйса а кхин хир яц цигахь. Кхин оьшур яц цигахь я стогаран, я малхан серло, хӀунда аьлча Везачу Дала Ша лур ю царна серло. Цара, паччахьаша санна, олалла дийр ду ерриг а тӀейогӀучу заманахь[+].


Ӏийса схьавар

6Малико соьга элира: «ХӀара дешнаш тешаме а, билггал бакъ а ду. Шен Сине пайхамарш иракарахӀуьттуьйтучу Везачу Дала Шен малик дахийтира кестта хила деза хӀуманаш Шен ялхошна гайта»[+].

7«Хаалаш, Со кестта вогӀур ву. Декъала ву кху тептар тӀехь дӀаяздина долу Делера болчу хааман дешнаш лардеш верг!»[+]

8Со, Яхьъя, и дерриге а хезнарг а, гинарг а ву. И хӀуманаш хезна а, гина а ваьллачул тӀаьхьа, уьш сайна гайтинчу маликан когашка вуьйжира со, цунна Ӏибадат дархьама[+]. 9Амма малико соьга элира: «Варелахь, и ма делахь, хӀунда аьлча хьо а, хьан динан вежарий болу пайхамарш а, кху тептар тӀехь дерг мел лардийриг а санна, со а ду Цуьнан ялхо. Далла бен ма де Ӏибадат!»

10Малико кхин а элира соьга: «Кху тептар тӀехь язбина болу Делера хаам къайла ма баккхалахь, хӀунда аьлча и дерриг а хир долу хан тӀекхочуш ю[+]. 11[+]Харцдерг лелочара кхидӀа а леладойла изза. Боьха лаамаш кхочушбийраш кхин а бехлойла. Делан лаамехь берш кхидӀа а лелийла бакъонца. Далла гергахь цӀена берш кхидӀа а цӀена лелийла»[+].

12[+]Ӏийсас боху: «Со кестта вогӀур ву. Сан ял а Соьца ю, хӀоранна а, ша динчу гӀуллакхашка хьаьжжина, хьакъ дерг дӀадалархьама[+]. 13[+]Со ву массо а хӀума Долийнарг а, чекхдоккхун Верг а, церан Хьалхе а, Чаккхе а, Дуьххьарлераниг а, ТӀаьххьарлераниг а»[+].

14[+]Декъала бу шайн духарш цӀандинарш. Цундела церан бакъо хир ю, кевнехула чекх а бевлла, гӀалин чу бовла а, дахаран диттана тӀера стом баа а[+]. 15ГӀалина арахь буьсур бу жӀаьлех тера леларш а, бозбунчаш а, сийсаза леларш а, стаг вийнарш а, цӀушна Ӏамал йийраш а, массо а харцонаш ян а лууш, уьш йийраш[+].

16[+]«Аса, Ӏийсас, Сайн малик дахийтина динан тобанашкахь долчу шуьга оцу хӀуманех лаьцна хаам байта. Со ву Даудан Орам а, ТӀаьхье а, Ӏуьйренан сирла Седа а»[+].

17[+]Делан Сино а, нускало а доьху: «Схьаволахь!» – бохуш.

И хезаш волчо а олийла: «Схьаволахь!»

Ша хьогах верг а схьавогӀийла! Мала лууш волчо маьхза схьаоьцийла дахаран хи[+].


Чаккхе

18[+]Кху тептар тӀехь дӀаяздина долу Делера болчу хаамийн дешнаш хезаш волчу хӀоранга а Аса дӀахьедар до: «Нагахь цхьаммо кху дешнашна тӀе цхьа хӀума тӀетохахь, Дала цу тептар тӀехь бийцина болу массо а баланаш тӀебоуьйтур бу цунна[+]. 19Нагахь кху тептар тӀехь дӀаяздина долчу Делера болчу хаамийн дешнех цхьа хӀума тӀера дӀадаккхахь, Дала кху тептар тӀехь дийцина долчу дахаран диттехь а, иштта йийцинчу езачу гӀалина чохь а дакъалацар дӀадоккхур ду цуьнан».

20Кху дерригенах а тоьшалла деш Волчо боху: «И бакъ ду, Со кестта вогӀур ву».

Амин. Волахьа, Веза Эла волу Ӏийса![+]

21Веза Эла волчу Ӏийсан дика хуьлийла шуьца даим а.

+ 1:1 Яй 1:1

+ 1:3 2 Коринтхошка 4:6.

+ 1:6-8 2 Кипин 3:5.

+ 1:26 1 Коринтхошка 11:7.

+ 1:27 Маттай 19:4; Марк 10:6.

+ 1:27 Мат 19:4, Мрк 10:6

+ 2:2 Ӏебархошка 4:4, 10.

+ 2:7 1 Коринтхошка 15:45.

+ 2:7 1 Ко 15:45

+ 2:9 Довзийтинарг 2:7; 22:2, 14.

+ 2:9 Дол 3:22, Довз 2:7, Довз 22:2

+ 2:11 Шам 15:7

+ 2:14 Дан 10:4, Дол 10:11-12

+ 2:21 Дол 15:12, Шам 26:12

* 2:23 Адам – Ӏебархойн маттахь «зуда» бохург «стаг» бохучуьнца цхьаьна доьзна ду.

+ 2:24 Маттай 19:5; Марк 10:7, 8; 1 Коринтхошка 6:16; Эпасхошка 5:31.

+ 2:24 Мат 19:5, Мрк 10:7, 1 Ко 6:16, Эпа 5:31

+ 3:1 Довзийтинарг 12:9; 20:2.

+ 3:1 Мат 10:16

+ 3:3 Дол 2:17

+ 3:6 Рим 5:12, 1 Ко 15:21-22

+ 3:13 2 Коринтхошка 11:3; 1 Тимапига 2:14.

+ 3:15 Довзийтинарг 12:17.

+ 3:15 Рим 16:20

+ 3:16 Эпа 5:21, Ков 3:18

+ 3:17,[18] Ӏебархошка 6:8.

* 3:17 Адаме – кхузахь деша мега «адаме» я «Адаме».

+ 3:19 Уст 3:10, Уст 3:20

+ 3:22 Довзийтинарг 22:14.

+ 3:22 Дол 2:9, Довз 2:7, Довз 22:2

+ 4:4 Ӏебархошка 11:4.

+ 4:7 Дол 3:16

+ 4:8 Маттай 23:35; Лака 11:51; 1 Яхьъяс 3:12.

+ 4:10 Ӏебархошка 12:24.

+ 4:15 Ӏам 26:21, Заб 78:12

* 4:16 Нада – Ӏебархойн маттахь «Нада» «волавелла лелар» бохург ду.

+ 5:1,[2] Доладалар 1:27, 28.

+ 5:2 Маттай 19:4; Марк 10:6.

+ 5:2 Дол 1:27

+ 5:3 1 Ко 15:49

+ 5:24 Ӏебархошка 11:5; Довзийтинарг 14.

+ 5:24 ТӀаьххь 2:11, Ӏеб 11:5

+ 5:29 Дол 3:17

+ 6:1-4 Аюб 1:6; 2:1.

+ 6:2 Аюб 1:6, Аюб 2:1, Заб 88:7

+ 6:3 Заб 77:39, Заб 89:10

+ 6:4 Лелар 13:33.

+ 6:4 Лел 13:34

+ 6:5-8 Маттай 24:37; Лака 17:26; 1 Кипин 3:20.

+ 6:5 Киц 6:18, Мат 12:34

+ 6:6 Шам 15:10-11

+ 6:9 2 Кипин 2:5.

+ 6:9 Аюб 1:1

* 6:15 Дол – куьйган гоьлана тӀера пӀелгийн буьхьигаш тӀе кхаччалц барам.

* 6:16 Я иштта: Кеманан пенашна тӀехула тхевнна тӀе кхаччалц йолу меттиг цхьа дол барамехь йиллина а йита.

+ 6:22 Ӏебархошка 11:7.

+ 7:7 Маттай 24:38, 39; Лака 17:27.

+ 7:11 2 Кипин 3:6.

+ 8:4 ТӀаьххь 19:37, Ярм 51:27

+ 8:17 Дол 1:22

+ 8:20 Аюб 1:5

+ 8:21 Ара 29:18, Ӏам 1:9, Дол 6:5

+ 9:1 Доладалар 1:28.

+ 9:1 Дол 1:22

+ 9:3 Дол 1:29

+ 9:4 Ӏамалъяр 7:26, 27; 17:10-14; 19:26; Карлабаьккхинарг 12:16, 23; 15:23.

+ 9:4 Ӏам 3:17, Ӏам 7:26, Ӏам 17:10-11, Ӏам 17:14, Кар 12:23-24, Век 15:20, Век 15:29

+ 9:6 Арадаккхар 20:13; Доладалар 1:26.

+ 9:6 Лел 35:33, Дол 1:26-27

+ 9:7 Доладалар 1:28.

+ 9:21 Киц 20:1

+ 9:22 Киц 30:17

+ 10:4 Юн 1:3

* 10:5 ГӀайренаш – схьахетарехь, Дуьненаюккъерачу хӀордахь.

+ 10:7 Дол 2:11

* 10:9 Таллархо – я иштта: турпалхо.

+ 10:11 Дол 2:14

+ 10:21 Лел 24:24

+ 10:29 Дол 2:11

+ 11:2 Дол 10:10, Дан 3:1

+ 11:8 Кар 32:8

+ 12:1 Векалийн 7:2, 3; Ӏебархошка 11:8.

+ 12:1 Век 7:4

+ 12:3 Галатахошка 3:8.

+ 12:3 Дол 18:18, Дол 22:18, Дол 26:4, Дол 28:14, Гал 3:8

+ 12:7 Векалийн 7:5; Галатахошка 3:16.

+ 12:10 Дол 41:54

+ 12:13 Доладалар 20:2; 26:7.

+ 12:13 Дол 20:2, Дол 20:12

+ 13:8 Заб 132:1

+ 13:10 Доладалар 2:10.

+ 13:10 Дол 2:10, Дол 19:24

+ 13:13 Дол 18:20

+ 13:15 Векалийн 7:5.

+ 13:15 Юш 21:43

+ 13:16 Сул 3:8

+ 14:3 Юш 10:5

+ 14:5 Кар 2:10-12

+ 14:7 Лел 13:27, 2 Ше 20:3

+ 14:8 Кар 29:23

+ 14:14 Куьйг 18:29

+ 14:17 Дад 18:18

+ 14:18-20 Ӏебархошка 7:1-10.

+ 14:18 Заб 75:3

+ 14:20 Дол 28:22, Ӏам 27:30, Ӏеб 7:1-2

+ 15:1 Дад 22:3, Заб 3:4

+ 15:5 Римхошка 4:18; Ӏебархошка 11:12.

+ 15:5 Дол 22:17, Кар 1:10, Кар 10:22, Рим 4:18

+ 15:6 Римхошка 4:3; Галатахошка 3:6; Якъуба 2:23.

+ 15:6 Рим 4:3, Гал 3:6, Якъ 2:23

+ 15:8 Куьйг 6:17, Лак 1:18

+ 15:10 Ӏам 1:17, Ярм 34:18-19

+ 15:12 Аюб 4:13, 14.

+ 15:12 Дол 2:21, Шам 26:12, Аюб 33:15

+ 15:13 Арадаккхар 1:1-14; Векалийн 7:6.

+ 15:13 Ара 1:11, Ара 12:40, Век 7:6

+ 15:14 Арадаккхар 12:40, 41; Векалийн 7:7.

+ 15:14 Ара 11:3, Век 7:7

+ 15:16 Кар 9:4, Сул 21:26

+ 15:18 Векалийн 7:5.

+ 15:18 Ара 23:31, Лел 34:1-12, Юш 21:43, Сул 4:21, 2 Ше 9:26

+ 16:5 Дол 18:25, Дол 31:53, Шам 24:13, Шам 24:16, Куьйг 11:27

+ 16:7 Ара 15:22

+ 16:15 Галатахошка 4:22.

+ 17:5 Римхошка 4:17.

* 17:5 ИбрахӀим – «дукхахболчеран да».

+ 17:5 Рим 4:17

+ 17:7 Лака 1:55.

+ 17:8 Векалийн 7:5.

+ 17:10 Векалийн 7:8; Римхошка 4:11.

+ 17:12 Ӏам 12:3

* 17:15 Сарат – зуда-эла.

* 17:20 ИсмаьӀал – Далла хеза.

+ 18:2а Ӏебархошка 13:2.

+ 18:5 Куьйг 6:18-19

+ 18:10 Римхошка 9:9.

+ 18:10 Рим 9:19

+ 18:12 1 Кипин 3:6.

+ 18:12 1 Ки 3:6

+ 18:14 Лака 1:37.

+ 18:14 Аюб 42:2, Ярм 32:17, Мат 19:26, Лак 1:37, ТӀаьххь 4:16

+ 18:17 Ӏамос 3:7

+ 18:18 Дол 12:3

+ 18:20 Дол 13:13

+ 18:25 Дол 16:5, Аюб 34:10, Заб 91:16

+ 18:26 Еш 65:8

+ 19:2 Аюб 31:32

+ 19:5-8 Куьйгалхой 19:22-24.

+ 19:5 Куьйг 19:22-24

+ 19:11 Дауд 6:18.

+ 19:11 ТӀаьххь 6:18

+ 19:16 2 Кипин 2:7.

+ 19:24,[25] Маттай 10:15; 11:23, 24; Лака 10:12; 17:29; 2 Кипин 2:6.

+ 19:24 Аюб 18:15, Заб 10:6, Яхь 20:16, Яхь 38:22, Лак 17:29

+ 19:26 Лака 17:32.

+ 20:2 Доладалар 12:13; 26:7.

+ 20:2 Дол 12:10-20

+ 20:7 1 Ше 16:22, Заб 104:15, Аюб 42:8, Якъ 5:16

* 20:17 ГӀарбаш – зуда-лай.

+ 20:17 Якъ 5:16

+ 21:2 Ӏебархошка 11:11.

+ 21:3 Дол 17:19

+ 21:4 Доладалар 17:12; Векалийн 7:8.

+ 21:4 Дол 17:12-13

+ 21:9 Гал 4:29

+ 21:10 Галатахошка 4:29, 30.

+ 21:10 Яй 8:35, Гал 4:30

+ 21:12 Римхошка 9:7; Ӏебархошка 11:18.

+ 21:12 Рим 9:7

* 21:14 ПӀаьлдиг – тӀаьрсиган тӀоьрмиг.

+ 21:21 Лел 10:12, Сул 11:18

+ 21:22 Доладалар 26:26.

+ 21:31 Дол 26:33

+ 22:1-13 Ӏебархошка 11:17-19.

+ 22:1 Заб 10:5, Век 9:10

+ 22:2 2 Шерашкахь 3:1.

+ 22:2 2 Ше 3:1

+ 22:9 Якъуба 2:21.

+ 22:16,[17] Ӏебархошка 6:13, 14.

+ 22:17 Ӏебархошка 11:12.

+ 22:17 Дол 15:5, Сул 4:20, Ярм 33:22, Ӏеб 6:13-14

+ 22:18 Векалийн 3:25.

+ 22:18 Дол 12:3, Дол 26:4, Век 3:25

+ 22:23 Дол 24:24

+ 23:2 Юш 14:15, Куьйг 1:10

+ 23:4 Ӏебархошка 11:9, 13; Векалийн 7:16.

* 24:2 Кога кӀел куьг а диллий – цу гӀиллакхехь ша дийр ду аьлларг дан дезара.

+ 25:4 1 Ше 1:32-33

+ 25:10 Доладалар 23:3-16.

+ 25:10 Дол 23:16-20

+ 25:15 1 Ше 1:29-31

+ 25:18 Шам 15:7

+ 25:23 Римхошка 9:12.

+ 25:23 Лел 24:18, Дад 8:14, 1 Ше 8:13, Рим 9:12

+ 25:31 Кар 21:17

+ 25:33 Ӏебархошка 12:16.

+ 25:34 Ӏеб 12:16

+ 26:1 Дол 12:10, Дол 20:2

+ 26:3,[4] Доладалар 22:16-18.

+ 26:3 Дол 22:16-18, Юш 21:43

+ 26:4 Ара 32:13, Дол 12:3, Дол 22:18, Век 3:25

+ 26:7 Доладалар 12:13; 20:2.

+ 26:7 Дол 12:13, Дол 20:1-2

+ 26:15 Дол 21:30

+ 26:26 Доладалар 21:22.

+ 26:29 Киц 16:7

+ 26:34 Дол 36:2-3

+ 27:3 Дол 25:27-28

+ 27:27-29 Ӏебархошка 11:20.

+ 27:28 Кар 33:13

+ 27:29 Доладалар 12:3.

+ 27:36 Доладалар 25:29-34.

+ 27:36 Дол 25:33

+ 27:38 Ӏебархошка 12:17.

+ 27:39,[40] Ӏебархошка 11:20.

+ 27:40 Доладалар 36:8.

+ 27:40 Дад 8:14, ТӀаьххь 8:20-22

+ 27:46 Дол 26:35

+ 28:2 Дол 22:23, Дол 24:29-30

+ 28:4 Доладалар 17:4-8.

+ 28:4 Юш 21:43

+ 28:9 Дол 25:13, Дол 36:3

+ 28:12 Яхьъя 1:51.

+ 28:13 Доладалар 13:14, 15.

+ 28:13 Юш 21:43

+ 28:14 Доладалар 12:3; 22:18.

+ 28:14 Дол 12:3, Дол 13:16, Дол 22:18, Дол 26:4

+ 28:18 Дол 35:14, Юш 4:1-10, Шам 7:12

+ 28:19 Дол 35:6, Дол 35:15, Дол 48:3

+ 28:20 Лел 21:2, Куьйг 11:30, Шам 1:11, Дад 15:8

+ 28:22 Дол 14:20, Ӏам 27:30

+ 29:27 Куьйг 14:12

+ 29:30 Ӏам 18:18

+ 29:31 Шам 1:19-20

* 30:14 Дудаъ – дийцарехь, цу орамаша зударшна бер хилийта гӀо дора.

+ 30:15 Ӏам 18:18

+ 31:13 Доладалар 28:18-22.

+ 31:13 Дол 28:20-22

+ 31:30 Куьйг 18:24

+ 31:45 Дол 28:18, Дол 35:14, Юш 24:26-27

+ 31:53 Дол 16:5

+ 32:9 Дол 31:3

+ 32:12 Доладалар 22:17.

+ 32:12 Дол 28:14-15

+ 32:24-26 ХӀушаӀ 12:3, 4.

+ 32:28 Доладалар 35:10.

* 32:28 Исраил – иза «Делах латар» бохучух тера ду.

+ 32:28 Дол 35:10

+ 32:29 Куьйгалхой 13:17, 18.

+ 32:29 Куьйг 13:18

+ 32:30 Ара 24:10, Ара 33:20, Яй 1:18

+ 33:18 Дол 12:6

+ 33:19 Яхьъя 4:5.

+ 33:19 Юш 24:32, Аюб 42:11

+ 34:7 Куьйг 20:6, Дад 13:12

+ 34:8 Кар 22:28

+ 34:12 Шам 18:25

+ 34:14 Юш 5:9

+ 35:1 Доладалар 28:11-17.

+ 35:1 Дол 28:10-22

+ 35:4 Юш 24:26, Куьйг 9:6

+ 35:7 Дол 28:19

+ 35:8 Дол 24:59

+ 35:10 Доладалар 32:28.

+ 35:10 Дол 32:28

+ 35:11,[12] Доладалар 17:4-8.

+ 35:11 Дол 17:6

+ 35:14,[15] Доладалар 28:18, 19.

+ 35:14 Дол 28:18, Дол 31:45

+ 35:15 Дол 28:19

+ 35:17 Шам 4:20

+ 35:19 Рут 1:2, Мик 5:2

+ 35:22 Доладалар 49:4.

+ 35:22 Дол 49:4, Ӏам 20:11

+ 35:27 Доладалар 13:18.

+ 35:27 Юш 14:15, Куьйг 1:10, Дол 13:18, Дол 23:2

+ 35:29 Дол 25:8

• 36:1 1 Ше 1:35-37

+ 36:1 Дол 25:30

+ 36:2 Доладалар 26:34.

+ 36:3 Доладалар 28:9.

+ 36:3 Дол 26:34, Дол 28:9

+ 36:12 Ара 17:8

• 36:20 1 Ше 1:38-42

+ 36:20 Дол 14:6, Кар 2:12

• 36:31 1 Ше 1:43-51

+ 36:33 Еш 34:6, Еш 63:1

+ 36:34 Дол 36:15, Аюб 2:11, Яхь 25:13

+ 36:40 1 Ше 1:51-54

+ 37:11 Векалийн 7:9.

+ 37:13 Дол 33:18

+ 37:14 Шам 17:18

+ 37:17 ТӀаьххь 6:13

+ 37:24 Ярм 38:6, Зак 9:11

+ 37:27 Дол 25:12-16

+ 37:28 Векалийн 7:9.

+ 37:34 Аюб 1:20

+ 38:8 Кар 25:5-6

* 38:21 ЦӀуйн дуьхьа нахаца лелаш йолу еза зуда – и санна йолчу зудчуьнца лелар цӀунна гӀуллакх дар лорура. КанаӀанхошна гергахь иза наха лоруш зуда яра. Цундела ЯхӀуда цунах «еза» олу.

+ 38:24 Ӏам 21:9

+ 38:26 Ӏам 18:15

+ 39:1 Дол 37:36

+ 39:2 Векалийн 7:9.

+ 39:9 Ара 20:14

+ 39:15 Ара 20:16

+ 39:21: Векалийн 7:10.

+ 39:21 Дан 1:10

+ 40:5 Нахь 1:11

+ 40:8 Дан 2:28

+ 40:20 Мрк 6:21

+ 40:22 Эси 7:10

+ 41:8 Даниал 2:2, 27.

+ 41:8 Дан 2:1-2

+ 41:12 Дан 1:17

+ 41:16 Дан 2:30

+ 41:30 ТӀаьххь 8:1

+ 41:38 Дан 4:5, Дан 5:11

+ 41:40 Векалийн 7:10.

+ 41:40 Эси 10:3

+ 41:42 Даниал 5:29.

+ 41:42 Эси 3:10, Эси 8:2

+ 41:45 Дол 46:20, Еш 19:18, Яхь 30:17

+ 41:54 Векалийн 7:11.

+ 41:54 Дол 12:10

+ 41:55 Яхьъя 2:5.

+ 42:2 Векалийн 7:12.

+ 42:6 Киц 11:26

+ 42:9 Доладалар 37:5-10.

+ 42:9 Дол 37:5-11

+ 42:22 Доладалар 37:21, 22.

+ 42:22 Дол 37:21-22

* 43:6 Исраила – и ву Якъуб.

+ 43:32 Дол 46:34

* 44:5 Сан элан дато кад хӀунда лачкъийна аш? – и дешнаш цхьана ширачу гочдар чохь ду, амма Ӏебархойн маттахь уьш дац.

+ 44:20 Дол 37:3

+ 45:1 Векалийн 7:13.

+ 45:9-11 Векалийн 7:14.

* 46:1 Исраил – и ву Якъуб.

+ 46:1 Дол 26:33

+ 46:4 Дол 50:13

+ 46:6 Векалийн 7:15.

• 46:8 1 Ше 2:1-5

+ 46:8 Ара 6:14-16

+ 46:9 Ара 6:14, Лел 26:5-6, 1 Ше 5:3

+ 46:10 Лел 26:13

+ 46:11 Лел 3:17, Лел 26:57

+ 46:12 Дол 38, Лел 26:19

+ 46:13 Лел 26:23-24, 1 Ше 7:1

+ 46:14 Лел 26:26

+ 46:16 Лел 26:15

+ 46:17 Лел 26:44-46, 1 Ше 7:30-40

+ 46:20 Доладалар 41:50-52.

+ 46:20 Дол 41:45, Еш 19:18, Яхь 30:17, Лел 26:28-37

+ 46:21 Лел 26:38-41, 1 Ше 7:6-12, 1 Ше 8:1-5

+ 46:23 Лел 26:42

+ 46:24 Лел 26:48-49, 1 Ше 7:13

+ 46:27 Векалийн 7:14.

+ 46:27 Ара 1:5

+ 46:34 Дол 43:32, Ара 8:26

+ 47:9 Аюб 14:1, Заб 89:10

+ 47:11 Ара 1:11, Ара 12:37

+ 47:29,[30] Доладалар 49:29-32; 50:6.

* 47:29 Кога кӀел куьг а диллий – цу гӀиллакхехь ша дийр ду аьлларг дан дезара.

+ 47:30 Дол 50:13

* 47:31 Грекийн гочдар тӀехь: Исраила, Ӏасанна тӀе а таьӀаш, Далла Ӏамал йора.

+ 47:31 Сул 1:47

+ 48:3,[4] Доладалар 28:13, 14.

+ 48:4 Дол 28:12-15, Дол 35:9-12

+ 48:5 Юш 14:4

+ 48:7 Доладалар 35:16-19.

+ 48:7 Дол 35:19, Рут 1:2

+ 48:19 Лел 1:33, Лел 1:35, Кар 33:17, Юш 17:14

+ 48:20 Ӏебархошка 11:21.

• 49:1 Кар 33:1-24

+ 49:4 Дол 35:22, Ӏам 18:7, Яхь 22:10

+ 49:5 Дол 34:25-29

+ 49:7 Лел 35:2, Юш 19:9

+ 49:8 1 Ше 28:4

+ 49:9 Лелар 24:9; Довзийтинарг 5:5.

+ 49:9 Довз 5:5, Лел 23:24, Лел 24:9

* 49:10 Я иштта: цуьнан сий дайтталц а...

+ 49:10 Лел 24:17

+ 49:13 Юш 19:10-16

+ 49:16 Дол 30:6

+ 49:17 Куьйг 18:27

+ 49:18 Заб 118:166

+ 49:24 Заб 22:1

+ 49:26 Кар 33:15, Хьаб 3:6, Кар 33:13-17

+ 49:27 Куьйг 20:21, Куьйг 20:25

+ 49:30 Доладалар 23:3-20.

+ 49:31 а: Доладалар 25:9,[10]; б: Доладалар 35:29.

+ 49:31 Дол 23:16-19, Дол 35:29

+ 49:33 Векалийн 7:15.

+ 50:5 Доладалар 47:29-31.

+ 50:13 Векалийн 7:16.

+ 50:13 Дол 23:16

+ 50:23 Лел 32:39

+ 50:24 Ара 3:16-17

+ 50:25 Арадаккхар 13:19; Ӏебархошка 11:22.

+ 50:25 Ара 13:19

+ 1:1-4 Доладалар 46:8-27.

+ 1:4 Дол 35:23-26

+ 1:5 Дол 46:27

+ 1:7 Векалийн 7:17.

+ 1:8 Векалийн 7:18.

* 1:8 ПирӀун – Мисар-мехкан паччахь.

+ 1:8 Век 7:18

+ 1:10 Векалийн 7:19.

+ 1:11 Дол 15:13, Дол 47:11

+ 1:22 Векалийн 7:19.

+ 2:1 Ара 6:20, Лел 26:59

+ 2:2 Векалийн 7:20; Ӏебархошка 11:23.

+ 2:10 Векалийн 7:21.

* 2:10 Муса – хӀокху цӀеран маьӀна Ӏебархойн маттахь «схьаваьккхинарг» бохург делахь а, мисархойн маттахь иза, схьахетарехь, «кӀант» бохург ду.

+ 2:11-14 Векалийн 7:23-28.

+ 2:11 Ӏебархошка 11:24.

+ 2:15 Векалийн 7:29; Ӏебархошка 11:27.

+ 2:18 Лел 10:29

+ 2:24 Доладалар 15:13, 14.

+ 2:24 Дол 15:14, Дол 46:4

+ 2:25 Куьйг 2:18, Шам 9:16

* 3:1 Итар – РаӀал аьлла, кхин цӀе а яра цуьнан.

+ 3:1 Сул 19:8

+ 3:2-10 Векалийн 7:30-34.

* 3:4 Веза Эла – кхузахь Везачу Элан Малик а, Веза Эла а цхьаъ ду.

+ 3:5 Юш 5:15

+ 3:6 Век 7:32

+ 3:8 Кар 26:15

+ 3:9 Шам 2:24-25

+ 3:12 Юш 1:5, Куьйг 6:16

+ 3:13 Арадаккхар 6:2, 3.

+ 3:14 Довзийтинарг 1:4, 8.

+ 3:14 Яй 8:58

* 3:15 Веза Эла – ма-дарра аьлча, Ӏебархойн маттахь долу хӀара ши дош «Ша волуш Верг» боху маьӀна долуш ду.

* 3:15 Абадехь – даима.

+ 3:20 Ара 12:31

+ 3:21,[22] Арадаккхар 12:35, 36.

+ 3:21 Дол 15:14

+ 4:10 Ярм 1:6

+ 4:11 Киц 20:12

+ 4:19 Ара 2:15

+ 4:21 Юш 11:20

+ 4:22 Ярм 31:9, ХӀуш 11:1

+ 4:23 Арадаккхар 12:29.

* 4:25 Мусан когех – я иштта: цуьнан когех.

* 4:26 Мусана – я иштта: цунна.

* 4:31 Суждана бахара – цхьанна хьалха кӀоргга, лаьтта кхаччалц охьатаӀар.

+ 5:2 Аюб 21:15

+ 5:22 Юш 7:7

+ 6:2,[3] Доладалар 17:1; 28:3; 35:11; Арадаккхар 3:13-15.

+ 6:3 Дол 17:1

+ 6:7 Яхь 20:5

+ 6:8 Дол 15:18, Дол 26:3, Дол 35:12

+ 6:14 Дол 46:8-11

+ 6:15 Дол 46:10, Лел 26:12-13

+ 6:16-19 Лелар 3:17-20; 26:57, 58; 1 Шерашкахь 6:16-19.

+ 6:16 Лел 3:17, 1 Ше 6:16

+ 6:19 Лел 26:57-58

+ 6:20 Лел 26:59

+ 6:21 Лел 16:1-35

+ 6:22 Ӏам 10:4

+ 6:23 Лел 1:7, Лел 2:3, Лел 26:60-61

+ 6:24 Лел 26:11, 1 Ше 6:22-23

+ 6:25 Лел 25:7

+ 7:3 Векалийн 7:36.

+ 7:17 Довзийтинарг 16:4.

+ 8:8 Ара 9:28, Ара 10:17

+ 8:19 Лака 11:20.

* 8:23 Кхечу тептарш тӀехь яздина ду – Сан халкъ хьайчух шен кӀелхьардаларца къаьсташ хир ду.

+ 8:26 Дол 43:32, Дол 46:34

+ 9:10 Довзийтинарг 16:2.

+ 9:12 Заб 104:25

+ 9:16 Римхошка 9:17.

+ 9:16 Рим 9:17

+ 9:23 Юш 10:11, Довз 11:19, Довз 16:21

+ 9:24 Довзийтинарг 8:7; 16:21.

+ 9:27 2 Ше 12:6

+ 9:28 Ара 8:8, Ара 10:17

+ 9:29 Ара 19:5, Кар 10:14, Заб 23:1

+ 10:4 Ӏамос 7:1, Довз 9:3

+ 10:14,[15] Довзийтинарг 9:2, 3.

+ 10:16 Лак 15:18

+ 10:17 Ара 8:8, Ара 9:28

* 10:19 Эрзан хӀорд – таханлерчу дийнахь иза, схьахетарехь, ЦӀен хӀорд бу.

+ 10:22 Забур 105:28; Довзийтинарг 16:10.

* 10:25 Ахь-айхьа яла еза тхуна бакъо тхайн Везачу Далла сагӀа даккха – я иштта: Ахь-айхьа ло тхуна сагӀина яла езарг, тхайн Везачу Далла оха сагӀа доккхуш.

+ 11:7 Мал 3:18

+ 12:1-13 Ӏамалъяр 23:5; Лелар 9:1-5; 28:16; Карлабаьккхинарг 16:1, 2.

• 12:1 Ӏам 23:5-8, Лел 28:16-25, Кар 16:1-8

+ 12:6 Лел 9:10-11

* 12:11 Пасахь – иза Ӏебархойн маттахь «тӀехвалар» бохург ду.

+ 12:12 Лел 33:4

+ 12:14-20 Арадаккхар 23:15; 34:18; Ӏамалъяр 23:6-8; Лелар 28:17-25; Карлабаьккхинарг 16:3-8.

+ 12:22 Ӏам 14:6, Лел 19:6, Лел 19:18, Заб 50:9

+ 12:23 Ӏебархошка 11:28.

+ 12:26 Ара 13:14, Кар 6:20, Юш 4:6

+ 12:35,[36] Арадаккхар 3:21, 22.

+ 12:35 Ара 11:2

+ 12:36 Дол 15:14

+ 12:37 Лел 11:21, Лел 33:5

+ 12:40 Доладалар 15:13; Галатахошка 3:17.

+ 12:40 Дол 15:13, Век 7:6, Гал 3:17

+ 12:46 Лелар 9:12; Яхьъя 19:36.

+ 12:46 Лел 9:12, Яй 19:36

+ 12:49 Ӏам 19:34, Ӏам 24:22, Лел 9:14, Лел 15:15-16, Кар 10:19

+ 13:2 Лелар 3:13; Лака 2:23.

+ 13:2 Ара 22:29, Ара 34:19, Ӏам 27:26, Лел 3:13, Лел 8:16, Лел 18:15-17, Кар 15:19, Лак 2:23

+ 13:7 Ӏам 23:5-8

+ 13:9 Кар 6:8, Кар 11:18

+ 13:12 Арадаккхар 34:19, 20; Лака 2:23.

+ 13:14 Ара 12:26, Кар 6:20

+ 13:17 Лел 14:1-4

* 13:18 Эрзан хӀорд – таханлерчу дийнахь, схьахетарехь: ЦӀен хӀорд бу.

+ 13:19 Доладалар 50:25; ЮшаӀ 24:32.

+ 13:19 Дол 50:25

+ 13:20 Лел 33:6

+ 13:21 Ара 40:34, Лел 9:15, Лел 10:34, Кар 1:33

+ 14:2 Лел 33:7

+ 14:8 Лел 33:3

+ 14:14 Кар 1:30, Кар 3:22, Юш 23:3, Юш 23:10, Нахь 4:20

+ 14:21 Юш 3:16, ТӀаьххь 2:8

+ 14:22 1 Коринтхошка 10:1, 2; Ӏебархошка 11:29.

+ 14:29 Юш 3:13-17

+ 15:1 Довзийтинарг 15:3.

+ 15:1 Еш 12:5, Заб 75:7

+ 15:2 Забур 117:14; ЕшаӀ-ЯхӀу 12:2.

+ 15:2 Заб 117:13, Еш 12:2

* 15:3 ЯхӀува – цу дешан маьӀна «Волуш Верг» бохург ду. Хьовса 3:14.

+ 15:3 Заб 23:8

+ 15:6 Заб 117:15

+ 15:8 Заб 77:13, Дад 22:16

+ 15:11 Кар 3:24, Кар 33:26, Шам 2:2, Дад 7:22, Сул 8:23, 2 Ше 6:14, Заб 85:8, Заб 88:7-9, Еш 45:5-6, Ярм 10:6

+ 15:15 Лел 14:14, Лел 22:2-4, Юш 2:9

+ 15:17 Заб 77:54

+ 15:18 Заб 9:37, Заб 28:10, Заб 145:10

+ 15:20 Ара 2:4-8, Лел 12, Лел 20:1, Лел 26:59, Кар 24:9, Мик 6:4, Куьйг 11:34, Куьйг 21:21, Шам 18:6

+ 15:21 Заб 75:7

+ 15:22 Дол 16:7, Лел 33:8

+ 15:26 Заб 102:3

+ 15:27 Лел 33:9

+ 16:1 Лел 33:1

+ 16:3 Лел 14:2, Лел 20:3, Лел 11:4-5

+ 16:4 Яхьъя 6:31.

+ 16:7 Лел 16:11

+ 16:13 Лел 11:31, Лел 11:7-9

+ 16:15 1 Коринтхошка 10:3.

* 16:16 Ӏовмар – иза хӀума узучу хенахь цуьнан бараман цӀе ю, масала, кийла а, литр а санна.

+ 16:16 Ара 16:36

+ 16:18 2 Коринтхошка 8:15.

+ 16:18 2 Ко 8:15

+ 16:23 Арадаккхар 20:8-11.

+ 16:23 Ара 20:8-11

+ 16:31 Лелар 11:7, 8.

+ 16:33 Ӏебархошка 9:4.

+ 16:35 Якъуба 5:12.

+ 16:35 Лел 14:33, Кар 8:2, Юш 5:12

+ 17:1-7 Лелар 20:2-13.

+ 17:1 Лел 33:12, Лел 33:14

+ 17:2 Лел 20:3-5

+ 17:4 Лел 14:10

+ 17:6 Лел 20:7-11

+ 17:8 Дол 36:12, Лел 13:30, Лел 24:20, Кар 25:17-18, Шам 15:2

+ 17:14 Карлабаьккхинарг 25:17-19; Шамъал 15:2-9.

+ 17:14 Шам 15:7-8

+ 18:1 Ара 3:1

+ 18:2,[3] Арадаккхар 2:21, 22.

+ 18:3 Векалийн 7:29.

+ 18:11 1 Ше 16:25

+ 18:18 Лел 11:14, Кар 1:12

+ 18:21 Кар 16:18, Ӏезар 7:25

+ 18:25 Кар 1:15

+ 18:26 Кар 1:17

+ 19:2 Лел 33:15

+ 19:4 Кар 32:11

+ 19:5,[6] 1 Кипин 2:9.

+ 19:5 Карлабаьккхинарг 4:20; 7:6; 14:2; 26:18; Тите 2:14.

+ 19:5 Кар 7:6, Кар 14:2, Кар 26:18, Заб 134:4, Мал 3:17, Ара 9:29, Кар 10:14

+ 19:6 Довзийтинарг 1:6; 5:10.

+ 19:6 Кар 14:21, Ярм 2:3, 1 Ки 2:5, 1 Ки 2:9, Довз 1:6, Довз 5:10, Довз 20:6

+ 19:8 Ара 24:3

+ 19:10 Лел 11:18

+ 19:12,[13] Ӏебархошка 12:18-20.

+ 19:13 Ӏеб 12:20

+ 19:16 Довзийтинарг 4:5.

+ 19:16-18 Карлабаьккхинарг 4:11, 12.

* 19:18 Грекийн гочдар тӀехь: Ломах, пешара санна, кӀур хьалаоьхура, ткъа нах синтем байна меттахбуьйлура.

+ 19:21 Шам 6:19

+ 19:22 Ӏам 10:1-3

• 20:1 Кар 5:6-21

+ 20:2 Ӏам 26:13

+ 20:3 Кар 32:39, ТӀаьххь 17:35, Заб 80:10

+ 20:4,[5] Арадаккхар 34:17; Ӏамалъяр 19:4; 26:1; Карлабаьккхинарг 4:15-18; 27:15.

+ 20:4 Ӏам 19:4, Ӏам 26:1, Кар 27:15

+ 20:5,[6] Арадаккхар 34:6, 7; Лелар 14:18; Карлабаьккхинарг 7:9, 10.

+ 20:5 Ара 34:14, Кар 4:24, Кар 6:15, Юш 24:19, Нахьум 1:2, Ара 34:7, Лел 14:18

+ 20:6 Кар 5:10, Кар 7:9

+ 20:7 Ӏамалъяр 19:12.

+ 20:7 Ӏам 19:12, Ӏам 24:10-16

+ 20:8 Арадаккхар 16:23-30; 31:12-14.

+ 20:8 Дол 2:2, Ара 31:14-17, Ӏам 19:30, Ӏам 23:3, Ӏам 26:2, Лел 15:32-36, Мрк 2:27-28, Лак 13:14

+ 20:9,[10] Арадаккхар 23:12; 31:15; 34:21; 35:2; Ӏамалъяр 23:3.

+ 20:11 Доладалар 2:1-3; Арадаккхар 31:17.

+ 20:12 а: Карлабаьккхинарг 27:16; Маттай 15:4; 19:19; Марк 7:10; 10:19; Лака 18:20; Эпасхошка 6:2; б: Эпасхошка 6:3.

+ 20:12 Ӏам 19:3, Кар 27:16, Мат 15:4, Мат 19:19, Мрк 7:10, Мрк 10:19, Лак 18:20, Эпа 6:2

+ 20:13 Доладалар 9:6; Ӏамалъяр 24:17; Маттай 5:21; 19:18; Марк 10:19; Лака 18:20; Римхошка 13:9; Якъуба 2:11.

+ 20:13 Дол 9:6, Ӏам 24:17, Мат 5:21, Мат 19:18, Мрк 10:19, Лак 18:20, Рим 13:9, Якъ 2:11

+ 20:14 Ӏамалъяр 20:10; Маттай 5:27; 19:18; Марк 10:19; Лака 18:20; Римхошка 13:9; Якъуба 2:11.

+ 20:14 Ӏам 18:20, Ӏам 20:10, Кар 22:22, Киц 6:32, Мат 5:27, Рим 13:9

+ 20:15 Ӏамалъяр 19:11; Маттай 19:18; Марк 10:19; Лака 18:20; Римхошка 13:9.

+ 20:15 Ӏам 19:11, Мат 19:18, Рим 13:9

+ 20:16 Арадаккхар 23:1; Маттай 19:18; Марк 10:19; Лака 18:20.

+ 20:16 Ара 23:1, Кар 19:16-20, Киц 19:5, Мат 19:18

+ 20:17 Римхошка 7:7; 13:9.

+ 20:17 Ярм 5:8, Мат 5:28, Лак 12:15, Рим 7:7, Рим 13:9

+ 20:18,[19] Ӏебархошка 12:18, 19.

+ 20:19 Кар 5:27, Ӏеб 12:19

+ 20:25 Карлабаьккхинарг 27:5-7; ЮшаӀ 8:31.

+ 20:25 Кар 27:5-6, Юш 8:31

+ 21:2-6 Ӏамалъяр 25:39-46.

+ 21:2 Ӏам 25:39-40, Кар 15:12, Ярм 34:14

+ 21:6 Кар 15:16-17

+ 21:10 1 Ко 7:3

+ 21:12 Ӏамалъяр 24:17.

+ 21:12 Дол 9:6, Ӏам 24:17, Лел 35:31

+ 21:13 Лелар 35:10-34; Карлабаьккхинарг 19:1-13; ЮшаӀ 20:1-9.

+ 21:13 Кар 19:4-5, Лел 35:11, Лел 35:22, Юш 20:3

+ 21:14 Сул 2:28-34

+ 21:16 Карлабаьккхинарг 24:7.

+ 21:16 Кар 24:7

+ 21:17 Ӏамалъяр 20:9; Маттай 15:4; Марк 7:10.

+ 21:17 Ӏам 20:9, Киц 20:20, Мат 15:4, Мрк 7:10

+ 21:24 Ӏамалъяр 24:19, 20; Карлабаьккхинарг 19:21; Маттай 5:38.

+ 21:25 Ӏам 24:19-20, Кар 19:21, Мат 5:38

+ 21:28 Дол 9:5

+ 21:30 Лел 35:31

+ 21:34 Ӏам 24:18

+ 22:1 Дад 12:6

+ 22:4 Киц 6:31

+ 22:11 Сул 8:31, 2 Ше 6:20, Ӏеб 6:16

+ 22:16,[17] Карлабаьккхинарг 22:28, 29.

+ 22:16 Кар 22:28-29

+ 22:18 Карлабаьккхинарг 18:10, 11.

+ 22:18 Ӏам 19:31, Ӏам 20:27, Кар 18:10-12

+ 22:19 Ӏамалъяр 18:23; 20:15, 16; Карлабаьккхинарг 27:21.

+ 22:19 Ӏам 18:23, Ӏам 20:15, Кар 27:21

+ 22:20 Карлабаьккхинарг 17:2-7.

+ 22:21,[22] Арадаккхар 23:9; Ӏамалъяр 19:33, 34; Карлабаьккхинарг 24:17, 18; 27:19.

+ 22:21 Ара 23:9, Ӏам 19:33, Кар 24:17

+ 22:22 Кар 27:19, Еш 1:17

+ 22:24 Заб 108:9

+ 22:25 Ӏамалъяр 25:35-38; Карлабаьккхинарг 15:7-11; 23:19, 20.

+ 22:25 Ӏам 25:35-37, Кар 23:19, Нахь 5:7

+ 22:26,[27] Карлабаьккхинарг 24:10-13.

+ 22:26 Кар 24:13

+ 22:28 Векалийн 23:5.

+ 22:28 Сул 21:10, Век 23:5

+ 22:29 Ара 13:2, Ара 13:11-16

+ 22:30 Ӏам 22:27

+ 22:31 Ӏамалъяр 17:15.

+ 22:31 Ӏам 7:24, Ӏам 22:8

+ 23:1 Арадаккхар 20:16; Ӏамалъяр 19:11, 12; Карлабаьккхинарг 5:20.

+ 23:1 Ара 20:16

+ 23:3 Ӏамалъяр 19:15.

+ 23:3 Ӏам 19:15

+ 23:4,[5] Карлабаьккхинарг 22:1-4.

+ 23:4 Кар 22:1

+ 23:6-8 Ӏамалъяр 19:15; Карлабаьккхинарг 16:19.

+ 23:6 Ара 22:21-22, Киц 22:22

+ 23:7 Ӏам 19:16, Кар 27:25, Сул 21:1-11, Киц 17:15, Киц 24:24, Еш 5:23

+ 23:8 Кар 16:19, Шам 8:3

+ 23:9 Арадаккхар 22:21; Ӏамалъяр 19:33, 34; Карлабаьккхинарг 24:17, 18; 27:19.

+ 23:9 Ара 22:21

+ 23:10,[11] Ӏамалъяр 25:1-7.

+ 23:11 Ӏам 25:2-7

+ 23:12 Арадаккхар 20:9-11; 31:15; 34:21; 35:2; Ӏамалъяр 23:3; Карлабаьккхинарг 5:13, 14.

+ 23:12 Ара 20:9-10

+ 23:13 Юш 23:7, Заб 15:4, ХӀуш 2:17, Зак 13:2

+ 23:14 Лел 28:16-31, Кар 16:1-17

+ 23:15 Арадаккхар 12:14-20; Ӏамалъяр 23:6-8; Лелар 28:17-25.

+ 23:15 Ара 12:15, Ара 34:20

+ 23:16 а: Ӏамалъяр 23:15-21; Лелар 28:26-31; б: Ӏамалъяр 23:39-43.

+ 23:16 Ара 34:22, Кар 16:9, Ӏам 23:33-43, Лел 29:12-39, Кар 16:13-15, Кар 31:10-11

+ 23:17 Ара 34:23

+ 23:19 Карлабаьккхинарг 26:2; Арадаккхар 34:26; Карлабаьккхинарг 14:21.

+ 23:19 Ара 34:26, Кар 26:2, Ара 34:26, Ӏам 22:28, Кар 14:21, Кар 22:6

+ 23:20 Ара 14:9, Мал 3:1, Мат 11:10, Мрк 1:2, Лак 7:27

+ 23:22 Дол 12:3, Кар 30:7

+ 23:23 Ара 33:2, Кар 7:1, Юш 3:10

+ 23:24 Ара 20:5, Лел 33:52

+ 23:25 Кар 7:15

+ 23:26 Кар 7:14

+ 23:27 Кар 2:25, Кар 28:7, Юш 2:9

+ 23:28 Кар 7:20, Юш 24:12

+ 23:29 Кар 7:22

+ 23:31 Дол 15:18, Лел 34:1-12, Кар 11:24, Юш 1:4, Заб 71:8

+ 23:33 Ара 34:12, Кар 7:16, Юш 23:12-13, Куьйг 2:3, Заб 105:36

+ 24:1 Ара 6:23, Лел 11:16

+ 24:3 Ара 19:8

+ 24:8 а: Маттай 26:28; Марк 14:24; Лака 22:20; 1 Коринтхошка 11:25; Ӏебархошка 10:29; б: Ӏебархошка 9:19, 20.

+ 24:8 Зак 9:11, Мрк 14:24, Ӏеб 9:20

+ 24:10 Дол 32:30, Ара 33:20, Яй 1:18, Яхь 1:26

+ 24:12 Сул 19:11, Ара 31:18

+ 24:13 Лел 11:28, Лел 14:6, Лел 27:18

+ 24:17 Ара 24:1, Кар 4:24, Ӏеб 12:29

+ 24:18 Карлабаьккхинарг 9:9.

+ 24:18 Ара 34:28, Сул 19:8

• 25:1 Ара 35:4-9

+ 25:8 Ӏам 26:11-12, Сул 6:13, Яхь 37:27

• 25:10 Ара 37:1-9

+ 25:10 Кар 10:1

+ 25:17 Ӏебархошка 9:5.

+ 25:21 Сул 8:9

+ 25:22 Ӏам 16:2, Лел 7:89, Лел 17:4

• 25:23 Ара 37:10-16

+ 25:30 Ӏамалъяр 24:5-8.

+ 25:30 Ӏам 24:5-9

• 25:31 Ара 37:17-24

+ 25:40 Векалийн 7:44; Ӏебархошка 8:5.

+ 25:40 1 Ше 28:19

• 26:1 Ара 36:8-19

+ 26:14 Ара 25:5

• 26:15 Ара 36:20-34

• 26:31 Ара 36:35-38

+ 26:31 Ӏам 16:2, 2 Ше 3:14, Мат 27:51, Ӏеб 9:3

+ 26:33 Ӏебархошка 6:19; 9:3-5.

+ 26:33 Сул 6:16, 2 Ше 3:8, Мрк 15:38

• 27:1 Ара 38:1-7

+ 27:2 Сул 1:50, Сул 2:28

+ 27:3 Сул 7:40, 2 Ше 4:11

• 27:9 Ара 38:9-20

• 27:20 Ӏам 24:1-4

+ 27:21 Ара 33:7

• 28:6 Ара 39:1-7

• 28:15 Ара 39:8-21

+ 28:17 Яхь 28:13, Довз 21:19-20

+ 28:30 Лелар 27:21; Карлабаьккхинарг 33:8; Ӏезар 2:63; Нахьми-ЯхӀу 7:65.

* 28:30 Урим а, Тумим а – Делан лаам хаархьама, динан дас лелош болу ши тӀулг. Билггал цаьрца деш дерг хууш дац.

+ 28:30 Ӏам 8:8, Лел 27:21, Кар 33:8, Шам 28:6, Ӏезар 2:63, Нахь 7:65

• 28:31 Ара 39:22-31

+ 28:36 Зак 14:20

+ 28:38 Лел 18:1

+ 28:39 Ӏам 16:4, Яхь 44:18

• 29:1 Ӏам 8

+ 29:2 Ӏам 2:4

+ 29:7 Ара 30:30

* 29:9 Царна – иштта ду грекахойн гочдар тӀехь. Ӏебархойн маттахь: АхӀаронна а, цуьнан кӀенташна а.

+ 29:12 Ара 27:2

+ 29:13 Ӏам 3:3-4

+ 29:14 Ӏам 4:11-12, Ӏам 16:27

+ 29:18 Эпасхошка 5:2; Пилапхошка 4:18.

+ 29:18 Ӏам 1:9

+ 29:25 Ара 29:18

+ 29:29 Лел 20:26

+ 29:33 Ӏам 22:10

+ 29:36 Ара 30:26

+ 29:37 Ара 30:29, Ӏам 6:18

• 29:38 Лел 28:1-8

+ 29:41 Ара 29:18

+ 29:45 Ара 25:8

• 30:1 Ара 37:25-28

+ 30:2 Ара 27:2

+ 30:6 Сул 6:22

+ 30:9 Ӏам 10:1

+ 30:10 Ӏам 16:34

+ 30:12 Ара 38:25, Лел 1:2-4, Дад 24:15

+ 30:13 Арадаккхар 38:25, 26; Маттай 17:24.

* 30:13 Гер – цхьа гер 0,6 грамм озаран барам бу.

+ 30:13 Ӏам 27:25, Лел 3:47, Лел 18:16, Яхь 45:12, Нахь 10:32

+ 30:16 Лел 31:54

• 30:17 Ара 40:30-32

+ 30:18 Арадаккхар 38:8.

+ 30:18 Ара 38:8

+ 30:22-38 Арадаккхар 37:29.

* 30:23 Шийтта герка – ма-дарра аьлча, Ӏебархойн маттахь дӀаяздина ду: пхи бӀе шекхал. Ткъа цхьа шекхал итт грамм барамал яра.

+ 30:25 Ара 37:29

+ 30:28 Ӏам 8:10-11

+ 30:29 Ара 29:37, Ӏам 6:18

+ 30:30 Ара 29:7, Ӏам 8:10

+ 30:35 Ара 37:29

• 31:1 Ара 35:30-35

+ 31:3 Сул 7:14

• 31:12 Ара 20:8-11

+ 31:14 Ара 35:2, Лел 15:32-36

+ 31:15 Арадаккхар 20:8-11; 23:12; 34:21; 35:2; Ӏамалъяр 23:3; Карлабаьккхинарг 5:12-14.

+ 31:17 Арадаккхар 20:11.

+ 31:17 Дол 2:22, Ара 20:8-11

+ 31:18 Ара 24:12

+ 32:1 Векалийн 7:40.

• 32:1 Кар 9:11-19

* 32:1 Дела ве тхуна – я иштта: цхьаболу деланаш бе тхуна.

+ 32:1 Ара 24:18, Век 7:40

+ 32:2 Куьйг 8:24-27

+ 32:4 Векалийн 7:41.

* 32:4 Хьан дела ву хӀара – я иштта: хьан деланаш бу хӀорш.

+ 32:4 Сул 12:28

+ 32:6 1 Коринтхошка 10:7.

+ 32:6 1 Ко 10:7

* 32:8 Хьан дела ву хӀара – я иштта: хьан деланаш бу хӀорш.

+ 32:9 Кар 10:16

+ 32:10 Лел 14:12

+ 32:11-14 Лелар 14:13-19.

+ 32:11 Дан 9:15

+ 32:13 Доладалар 22:16, 17; Доладалар 17:8.

+ 32:13 Дол 22:16-17, Дол 26:4

+ 32:14 Лел 14:20, Дад 24:16, Ярм 18:8, Юн 3:10

+ 32:20 Кар 9:21

* 32:23 Дела ве тхуна – я иштта: цхьаболу деланаш бе тхуна.

+ 32:25 Киц 29:18

+ 32:27 Кар 13:6-9

* 32:31 Дела а вина – я иштта: деланаш а бина.

+ 32:32 Довзийтинарг 3:5.

+ 32:33 Яхь 18:4, Яхь 18:20

+ 33:1 а: Доладалар 12:7; б: Доладалар 26:3; в: Доладалар 28:13.

+ 33:2 Ара 23:23

+ 33:3 Ара 3:8

+ 33:5 Лел 16:21

+ 33:7 Ара 27:21

+ 33:16 Ара 19:5, Лел 23:9

+ 33:19 Римхошка 9:15.

+ 33:19 Рим 9:15

+ 33:20 Дол 32:30, Еш 6:5, Яй 1:18

• 34:1 Кар 10:1-4

+ 34:2 Сул 19:11

+ 34:3 Ара 19:12-13

+ 34:6,[7] Арадаккхар 20:5, 6; Лелар 14:18; Карлабаьккхинарг 5:9, 10; 7:9, 10.

+ 34:6 Лел 14:17-18, 2 Ше 30:9, Нахь 9:17, Заб 85:15, Заб 102:8, Заб 110:4, Заб 111:4, Заб 114:5, Заб 144:8, Юал 2:13, Юн 4:3

+ 34:7 Ара 20:5-6, Кар 5:9

+ 34:12 Ара 23:33

+ 34:13 Карлабаьккхинарг 16:21.

+ 34:13 Ара 23:24, Кар 7:5

+ 34:14 Ара 20:5

+ 34:15 Лел 25:2

+ 34:16 Кар 7:3-4, Куьйг 3:6, Сул 11:2-4, Сул 16:31

+ 34:17 Арадаккхар 20:4; Ӏамалъяр 19:4; Карлабаьккхинарг 5:8; 27:15.

+ 34:17 Ара 20:4

+ 34:18 Арадаккхар 12:14-20; Ӏамалъяр 23:6-8; Лелар 28:16-25.

+ 34:18 Ара 12:14, Ӏам 23:6

+ 34:19 Арадаккхар 13:2.

+ 34:19 Ара 13:2, Ара 13:11-16

+ 34:20 Арадаккхар 13:13.

+ 34:20 Ара 23:15

+ 34:21 Арадаккхар 20:9, 10; 23:12; 31:15; 35:2; Ӏамалъяр 23:3; Карлабаьккхинарг 5:13, 14.

+ 34:21 Ара 20:8-11

+ 34:22 а: Ӏамалъяр 23:15-21; Лелар 28:26-31; б: Ӏамалъяр 23:39-43.

+ 34:23 Ара 23:17

+ 34:25 Арадаккхар 12:10.

+ 34:25 Ара 23:18, Кар 16:4

+ 34:26 а: Карлабаьккхинарг 26:2; б: Карлабаьккхинарг 14:21.

+ 34:26 Ара 23:19, Ӏам 22:28, Кар 14:21

+ 34:28 Ара 24:18

+ 34:29-35 2 Коринтхошка 3:7-16.

+ 34:29 2 Ко 3:7-18

+ 34:34 2 Ко 3:16

+ 34:35 2 Ко 3:7-18

+ 35:2 Арадаккхар 20:8-11; 23:12; 31:15; 34:21; Ӏамалъяр 23:3; Карлабаьккхинарг 5:12-14.

+ 35:2 Ара 20:8-11, Ара 31:14

• 35:4 Ара 25:1-7

+ 35:7 Ара 25:5

+ 35:23 Ара 25:5

• 35:30 Ара 31:1-6

• 36:8 Ара 26

+ 36:19 Ара 25:5

• 37:1 Ара 25:10-20

+ 37:1 Кар 10:3

• 37:10 Ара 25:23-29

• 37:17 Ара 25:31-39

* 37:24 Пунт – иза ялхитта кийла ю.

• 37:25 Ара 30:1-5

+ 37:29 Арадаккхар 30:22-38.

+ 37:29 Ара 30:22-25, Ара 30:34-38

• 38:1 Ара 27:1-8

+ 38:8 Арадаккхар 30:18.

+ 38:8 Ара 30:18

• 38:9 Ара 27:9-19

+ 38:21 Век 7:44, Довз 15:5

* 38:24 Шовзткъе берхӀитта пунт а, ворхӀ бӀе ткъе итт шекхал а – вайн лелачу барамехь иза цхьа эзар кийла ю.

+ 38:25,[26] Арадаккхар 30:11-16.

* 38:25 Ши бӀе пунт, цхьа эзар ворхӀ бӀе кхузткъе пхийтта деза шекхал – вайн лелачу барамехь иза кхо эзар йиъ бӀе шовзткъе итт кийла ю.

+ 38:25 Ара 30:12

+ 38:26 Маттай 17:24.

+ 38:26 Лел 1:46, Лел 2:32, Лел 26:51

* 38:29 Цхьа бӀе шовзткъа пунт а, ши эзар диъ бӀе шекхал а – вайн лелачу барамехь иза ши эзар йиъ бӀе ткъе пхи кийла ю.

• 39:1 Ара 28:6-43

+ 39:34 Ара 25:5

+ 40:20 Сул 8:9

+ 40:34 Сулим 8:10, 11; ЕшаӀ-ЯхӀу 6:4; Яхьазкхиал 43:4, 5; Довзийтинарг 15:8.

+ 40:34 Ара 13:21, Довз 15:8

+ 40:36 Лел 9:17-22

+ 1:2 Ӏам 6:8-13

+ 1:9 Ара 29:18

+ 1:13 Ӏам 1:9

+ 1:14 Ӏам 5:7, Ӏам 12:8, Ӏам 14:4, Ӏам 15:14, Ӏам 15:29, Лел 6:10

+ 1:17 Дол 15:10, Ӏам 1:9

+ 2:1 Ӏам 6:14-18, Лел 15:4-9

+ 2:2 Ӏам 1:9

+ 2:3 Ӏам 7:10, Ӏам 10:13

+ 2:4 Ара 29:2

+ 2:5 Ӏам 6:21

+ 2:9 Ӏам 1:9

+ 2:11 Ӏам 6:17

+ 2:12 Ара 23:19

+ 2:13 Лел 18:19, 2 Ше 13:5

+ 2:14 Ӏам 23:14

+ 2:16 Ӏам 2:1, Ӏам 1:9

+ 3:1 Ӏам 7:11-21, Ӏам 7:29-34

+ 3:5 Ӏам 1:9

+ 3:11 Ӏам 1:9, Ӏам 21:6, Лел 28:2, Яхь 44:7

+ 3:16 Ӏам 1:9, Ӏам 7:23

+ 3:17 Дол 9:4, Ӏам 7:26, Ӏам 17:10, Кар 12:23-24, Век 15:20, Век 15:29

+ 4:2 Ӏам 5:15, Лел 15:22-29

+ 4:7 Ара 30:1-2

+ 4:11 Ара 29:14, Ӏам 6:11, Ӏам 9:11, Ӏам 16:27, Лел 19:3, Лел 19:5

+ 4:13 Лел 15:24-25

+ 4:17 Лел 19:4

+ 4:27-31 Лелар 15:27, 28.

+ 4:27 Лел 15:27

+ 4:31 Ӏам 1:9

+ 5:2 Ӏам 11

+ 5:3 Ӏам 12

+ 5:4 Куьйг 11:30, Куьйг 11:35, Шам 14:24, Шам 14:29, Уст 5:4

+ 5:7 Ӏам 1:14, Ӏам 12:8

+ 5:11 Лел 5:15

+ 5:13 Ӏам 2:3

+ 5:15 Ӏам 4:2, Ӏам 4:27, Лел 15:22-29

+ 5:16 Ӏам 6:5, Ӏам 22:14, Ӏам 27:13, Ӏам 27:15, Ӏам 27:27, Ӏам 27:31, Лел 5:7

+ 6:1-7 Лелар 5:5-8.

+ 6:2 Ара 23:4, Ӏам 19:11

+ 6:5 Лел 5:7

+ 6:9 Ӏам 1:2-17

+ 6:10 Ара 28:39-43

+ 6:11 Ӏам 4:2

+ 6:12 Нахь 10:34

+ 6:14 Ӏам 2

+ 6:17 Ӏам 2:11

+ 6:18 Ара 29:37, Ӏам 6:18

+ 6:21 Ӏам 2:5, Ӏам 1:9

+ 6:22 Ара 29:23-25

+ 6:25 Ӏам 4

+ 6:28 Ӏам 11:32, Ӏам 15:12

+ 6:30 Ӏам 16:27

+ 7:1 Ӏам 5:14

+ 7:7 Ӏам 14:13

+ 7:9 Ӏам 2:4-5

+ 7:10 Ӏам 2:3

+ 7:11 Ӏам 3

+ 7:12 Ӏам 2:4, Лел 6:15

+ 7:15 Ӏам 22:29-30

+ 7:16 Ӏам 19:5-8

+ 7:20 Ӏам 22:3

+ 7:23 Ӏам 3:16-17

+ 7:24 Ӏам 17:15

+ 7:26,[27] Доладалар 9:4; Ӏамалъяр 17:10-14; 19:26; Карлабаьккхинарг 12:16, 23; 15:23.

+ 7:26 Дол 9:4, Ӏам 3:17, Ӏам 7:26, Ӏам 17:10-11, Ӏам 17:14, Кар 12:23-24, Век 15:20, Век 15:29

* 7:30 Шатайпа сагӀа – и сагӀа Везачу Элана хьалха дӀасадего дезаш дара, иза Цунна шатайпа совгӀат хиларан билгало йолуш санна.

+ 7:31 Лел 6:20

• 8:1 Ара 29:1-36

+ 8:8 Ара 28:30

+ 8:9 Ара 28:36

+ 8:10 Ара 30:26-29, Лел 7:1

+ 8:12 Ара 30:30

+ 8:15 Ара 27:2

+ 8:16 Ӏам 3:3-4

+ 8:17 Ӏам 4:11-12

+ 8:21 Ӏам 1:9

+ 8:23 Ӏам 14:14-17

+ 9:7 Ӏебархошка 7:27.

+ 9:11 Ӏам 4:11-12, Лел 19:5

+ 9:18 Ӏамалъяр 3:1-11.

+ 9:22 Лелар 6:22-26.

+ 9:23 Лел 6:22-27

+ 9:24 Куьйг 6:21, Сул 18:38, 1 Ше 21:26, 2 Ше 7:1

+ 10:1 Ара 6:23, Ара 30:9

+ 10:2 Лел 11:1, Лел 16:35, Лел 3:4, Лел 26:61

+ 10:3 Ара 19:22

+ 10:4 Ара 6:18, Ара 6:22

+ 10:6 Ӏам 21:10

+ 10:7 Ӏам 21:10

+ 10:9 Яхь 44:21

+ 10:10 Ӏам 11:47

+ 10:12,[13] Ӏамалъяр 6:14-18.

+ 10:13 Ӏам 2:3

+ 10:14,[15] Ӏамалъяр 7:30-34.

+ 10:16 Ӏам 9:3, Ӏам 9:15

+ 10:17 Ӏамалъяр 6:24-26.

+ 10:18 Ӏам 6:26

• 11:1 Кар 14:3-20

+ 11:2 Мрк 7:19, Век 10:12-15, Рим 14:14

* 11:19 Зуя – иза чӀерий лоьцургийн тайпанах долу олхазар хила тарло.

+ 11:22 Мрк 1:6

+ 11:25 Ӏам 13:6, Ӏам 13:34, Ӏам 14:8, Ӏам 14:9, Ӏам 14:47, Ӏам 15:5, Ӏам 16:26, Ӏам 16:28, Ӏам 17:15, Лел 19:10, Лел 31:24

+ 11:32 Ӏам 15:12, Лел 19:15

+ 11:33 Ӏам 6:28, Ӏам 15:12

+ 11:39 Ӏам 17:15, Ӏам 22:8, Кар 14:21

+ 11:44 Ӏамалъяр 19:2; 1 Кипин 1:16.

+ 11:44 Ӏам 19:2, Ӏам 20:7, Ӏам 20:26, Ӏам 21:8, 1 Ки 1:16, Ӏеб 12:10

+ 11:47 Ӏам 10:10, Яхь 44:23

+ 12:2 Ӏам 15:19

+ 12:3 Доладалар 17:12; Лака 2:21.

+ 12:3 Дол 17:12

+ 12:4 Лак 2:22

+ 12:8 Лака 2:24.

+ 12:8 Ӏам 1:14, Лак 2:24

+ 13:3 Лел 12:10, ТӀаьххь 5:1, ТӀаьххь 15:5, 2 Ше 26:20

+ 13:6 Ӏам 11:25

+ 13:34 Ӏам 11:25, Ӏам 13:6

+ 13:46 Лел 5:2, Лел 12:14, Лак 17:12

+ 14:2 Маттай 8:4; Марк 1:44; Лака 5:14; 17:14.

+ 14:2 Мат 8:4, Мрк 1:44, Лак 5:14, Лак 17:14

+ 14:4 Ӏам 1:14, Лел 19:6, Ара 12:22

+ 14:7 ТӀаьххь 5:10, Ӏам 16:22

+ 14:8 Ӏам 11:25

+ 14:13 Ӏам 7:7

+ 14:14 Ӏам 8:23

+ 14:25 Ӏам 8:23

+ 14:47 Ӏам 11:25

+ 14:49 Ӏам 14:4

+ 14:56 Ӏам 10:10

+ 15:5 Ӏам 11:25

+ 15:12 Ӏам 6:28, Ӏам 11:32

+ 15:14 Ӏам 1:14

+ 15:16 Кар 23:10

+ 15:19 Ӏам 12:2

+ 15:24 Ӏам 18:19

+ 15:25 Ӏам 11:47, Мат 9:20, Мрк 5:25, Лак 8:43

+ 15:29 Ӏам 1:14

+ 15:31 Лел 5:3, Лел 19:13, Лел 19:20, Ярм 7:30, Яхь 5:11, Яхь 23:38

+ 16:1 Ӏам 10:2

+ 16:2 Ӏебархошка 6:19.

+ 16:2 Ара 26:31, Ара 30:10, Мат 27:51, Ӏеб 6:19, Ӏеб 9:3, Ара 25:22

+ 16:3 Ӏебархошка 9:7.

+ 16:4 Ара 28:39-43, Яхь 44:18

* 16:8 Ӏазизал – оцу дешан гочдар билггал хууш дац. Иза цхьана яьссачу аренгарчу жинан цӀе хила тарло я иза «дӀахоьцу бож» хила тарло.

+ 16:13 Ара 25:21-22

+ 16:15 Ӏебархошка 9:12.

+ 16:18 Ара 30:10

+ 16:22 Ӏам 14:7

+ 16:23 Яхьазкхиал 44:19.

+ 16:23 Ӏам 6:11

+ 16:26 Ӏам 11:25

+ 16:27 Ӏебархошка 13:11.

+ 16:27 Ара 29:14, Ӏам 4:11-12, Ӏам 6:30, Ӏам 9:11, Лел 19:5, Ӏеб 13:11

+ 16:29-34 Ӏамалъяр 23:26-32; Лелар 29:7-11.

+ 16:29 Ӏам 23:27-32, Лел 29:7-11

+ 16:32 Ара 29:30

+ 17:5 Кар 12:15-20

+ 17:6 Дол 8:21, Ӏам 1:9

+ 17:7 2 Ше 11:15

+ 17:9 Кар 12:20

+ 17:10 Доладалар 9:4; Ӏамалъяр 7:26, 27; 19:26; Карлабаьккхинарг 12:16, 23; 15:23.

+ 17:10 Дол 9:4-6, Ӏам 3:17

+ 17:11 Ӏебархошка 9:22.

+ 17:11 Ӏеб 9:22

+ 17:13 Кар 12:16, Кар 12:24

+ 17:15 Ӏам 11:25, Ӏам 11:40

• 18:1 Ӏам 20:11-22

+ 18:3 Яхь 20:7-8, Яхь 23:8

+ 18:5 Нахьми-ЯхӀу 9:29; Яхьазкхиал 18:9; 20:11-13; Лака 10:28; Римхошка 10:5; Галатахошка 3:12.

+ 18:5 Кар 4:1, Кар 32:47, Нахь 9:29, Киц 4:4, Яхь 18:9, Яхь 20:11, Рим 8:13, Рим 10:5, Гал 3:12

+ 18:8 Ӏамалъяр 20:11; Карлабаьккхинарг 22:30; 27:20.

+ 18:8 Кар 22:30

+ 18:9 Ӏамалъяр 20:17; Карлабаьккхинарг 27:22.

+ 18:9 Кар 27:22, Дад 13:12

+ 18:12-14 Ӏамалъяр 20:19, 20.

+ 18:15 Ӏамалъяр 20:12.

+ 18:15 Дол 38:26

+ 18:16 Ӏамалъяр 20:21.

+ 18:16 Мат 14:4, Мрк 6:18

+ 18:17 Ӏамалъяр 20:14; Карлабаьккхинарг 27:23.

+ 18:17 Кар 27:23

+ 18:18 Дол 29:30, Дол 30:15

+ 18:19 Ӏамалъяр 20:18.

+ 18:19 Ӏам 15:24

+ 18:20 Ӏамалъяр 20:10.

+ 18:20 Ара 20:14

+ 18:21 Ӏамалъяр 20:1-5.

+ 18:22 Ӏамалъяр 20:13.

+ 18:22 Дол 19:5, Куьйг 19:22, Рим 1:27

+ 18:23 Арадаккхар 22:19; Ӏамалъяр 20:15, 16; Карлабаьккхинарг 27:21.

+ 18:23 Ара 22:19

+ 18:25 Лел 35:34, Ярм 2:7, Яхь 36:17

+ 19:2 Ӏамалъяр 11:44, 45; 1 Кипин 1:16.

+ 19:2 Ӏам 11:44, Юш 24:19, 1 Ки 1:16

+ 19:3 а: Арадаккхар 20:12; Карлабаьккхинарг 5:16; б: Арадаккхар 20:8; Карлабаьккхинарг 5:12.

+ 19:3 Ара 20:8-12

+ 19:4 а: Ӏамалъяр 26:1; б: Арадаккхар 20:23; 34:17; Карлабаьккхинарг 27:15.

+ 19:4 Ара 20:3-5, Кар 5:8

+ 19:5 Ӏам 7:16-18

+ 19:9,[10] Ӏамалъяр 27:15; Карлабаьккхинарг 24:19-22.

+ 19:9 Ӏам 23:22, Кар 24:19, Рут 2:1-2

+ 19:10 Рут 2:1, Рут 2:15

+ 19:11 а: Арадаккхар 20:15; Карлабаьккхинарг 5:19; б: Арадаккхар 20:16; Карлабаьккхинарг 5:20.

+ 19:11 Ара 20:15, Ӏам 6:2-3, Эпа 4:25, Ков 3:9

+ 19:12 Арадаккхар 20:7; Карлабаьккхинарг 5:11; Маттай 5:33.

+ 19:12 Ара 20:7, Кар 5:11, Мал 3:5

+ 19:13 Карлабаьккхинарг 24:14, 15.

+ 19:13 Кар 24:14-15, Рим 13:8

+ 19:14 Карлабаьккхинарг 27:18.

+ 19:15 Арадаккхар 23:6-8; Карлабаьккхинарг 16:19.

+ 19:15 Ара 23:2-3, Кар 1:17

+ 19:16 Ара 23:1, Ара 23:7, Кар 27:25, Сул 21:1-11

+ 19:17 Маттай 18:15.

+ 19:17 Мат 18:15, Лак 17:3

+ 19:18 Маттай 5:43; 19:19; 22:39; Марк 12:31; Лака 10:27; Римхошка 13:9; Галатахошка 5:14; Якъуба 2:8.

+ 19:18 Киц 20:22, Шам 20:17, Мат 5:43, Мат 19:19, Мат 22:39, Мрк 12:31, Лак 10:27, Якъ 2:8, Рим 13:9, Гал 5:14

+ 19:19 Карлабаьккхинарг 22:9-11.

+ 19:19 Кар 22:9

+ 19:26 а: Доладалар 9:4; Ӏамалъяр 7:26, 27; 17:10-14; Карлабаьккхинарг 12:16, 23; 15:23; б: Карлабаьккхинарг 18:10.

+ 19:26 Дол 9:4, Ӏам 3:17, Ӏам 7:26, Ӏам 17:10, Кар 12:23-24, Век 15:20, Век 15:29, Кар 18:10

+ 19:27,[28] Ӏамалъяр 21:5; Карлабаьккхинарг 14:1.

+ 19:27 Ӏам 21:5

+ 19:28 Ӏам 21:5, Кар 14:1

+ 19:29 Карлабаьккхинарг 23:17.

+ 19:29 Кар 23:17

+ 19:30 Ӏамалъяр 26:2.

+ 19:30 Ӏам 26:2

+ 19:31 Карлабаьккхинарг 18:11; Шамъал 28:3; Дауд 23:4; ЕшаӀ-ЯхӀу 8:19.

+ 19:31 Ара 22:18, Кар 18:11, Шам 28:7

+ 19:32 Киц 20:29

+ 19:33,[34] Арадаккхар 22:21; Карлабаьккхинарг 24:17, 18; 27:19.

+ 19:33 Ара 22:21

+ 19:34 Ара 12:49, Ӏам 24:22, Лел 15:16, Кар 10:19

+ 19:35,[36] Карлабаьккхинарг 25:13-16; Кицанаш 20:10; Яхьазкхиал 45:10.

+ 19:36 Кар 25:13, Киц 11:1, Киц 20:10, Яхь 45:10

+ 20:2 Ӏам 18:21

+ 20:3 Ӏам 17:10, Яхь 5:11

+ 20:4 Кар 17:2-5

+ 20:6 Ӏам 19:31

+ 20:7 Ӏам 11:44

+ 20:9 Арадаккхар 21:17; Маттай 15:4; Марк 7:10.

+ 20:9 Ара 21:17

+ 20:10 Арадаккхар 20:14; Ӏамалъяр 18:20; Карлабаьккхинарг 5:18.

+ 20:10 Ара 20:14, Ӏам 18:20, Кар 22:22, Яй 8:5

+ 20:11 Ӏамалъяр 18:8; Карлабаьккхинарг 22:30; 27:20.

+ 20:11 Ӏам 18:7-16, Кар 22:30, Дол 35:22

+ 20:12 Ӏамалъяр 18:15.

+ 20:12 Дол 38:26

+ 20:13 Ӏамалъяр 18:22.

+ 20:13 Ӏам 18:22, Рим 1:27

+ 20:14 Ӏамалъяр 18:17; Карлабаьккхинарг 27:23.

+ 20:14 Ӏам 18:17, Кар 27:23

+ 20:15,[16] Арадаккхар 22:19; Ӏамалъяр 18:23; Карлабаьккхинарг 27:21.

+ 20:15 Ара 22:19

+ 20:17 Ӏамалъяр 18:9; Карлабаьккхинарг 27:22.

+ 20:17 Ӏам 18:9, Дад 13:12

+ 20:18 Ӏамалъяр 18:19.

+ 20:18 Ӏам 15:24, Ӏам 18:19

+ 20:19,[20] Ӏамалъяр 18:12-14.

+ 20:19 Ӏам 18:12-13

+ 20:20 Ӏам 18:14

+ 20:21 Ӏамалъяр 18:16.

+ 20:21 Ӏам 18:16, Мат 14:4, Мрк 6:18

+ 20:24 Ара 3:17

+ 20:25 Ӏам 11:2-47, Кар 14:4-20

+ 20:26 Ӏам 11:44

+ 20:27 Ӏам 19:31, Ара 22:18

+ 21:1 Яхь 44:25

* 21:4 Я иштта: Зуда ялорехула я маре яхарехула цуьнца гергара хиллачу стагах а хьакхавелла, ша бехван ца веза динан дас, сийсазвина ца хилийта.

+ 21:5 Ӏамалъяр 19:27, 28; Карлабаьккхинарг 14:1.

+ 21:5 Ӏам 19:27

+ 21:6 Ӏам 3:11

+ 21:7 Яхь 44:22

+ 21:8 Ӏам 11:44

+ 21:9 Дол 38:24

+ 21:10 Ӏам 10:6, Яхь 24:17

+ 21:11 Лел 19:14

+ 21:12 Ӏам 10:7

+ 21:14 Яхь 44:22

+ 21:18 Кар 23:1

+ 22:3 Ӏам 7:20-21

+ 22:4 Ӏам 13:3, Ӏам 15:2, Лел 19:11

+ 22:8 Ара 22:31, Ӏам 11:40, Ӏам 17:15

+ 22:10 Ара 29:33

+ 22:11 Лел 18:11

+ 22:14 Ӏам 6:5

+ 22:20 Карлабаьккхинарг 17:1.

+ 22:20 Кар 15:21, Кар 17:1, Мал 1:8, Мал 1:14

+ 22:27 Ара 22:30

+ 22:28 Ара 23:19, Кар 22:6

+ 22:29 Ӏам 7:12

+ 22:30 Ӏам 7:12-15

+ 22:33 Лел 15:41

+ 23:3 Арадаккхар 20:8-10; 23:12; 31:15; 34:21; 35:2; Карлабаьккхинарг 5:12-14.

+ 23:3 Ара 20:8, Ара 35:2

+ 23:5 Арадаккхар 12:1-13; Карлабаьккхинарг 16:1, 2.

+ 23:5 Ара 12:1-13

+ 23:6-8 Арадаккхар 12:14-20; 23:15; 34:18; Карлабаьккхинарг 16:3-8.

+ 23:8 Ара 12:14-20, Ара 13:3-7

+ 23:10 Ара 23:19, Ара 34:26, Лел 15:20, Кар 26:2

* 23:13 ХӀин – цхьа хӀин еа литаран барам бара.

+ 23:15-21 Арадаккхар 23:16; 34:22; Карлабаьккхинарг 16:9-12.

+ 23:15 Ара 23:16, Ара 34:22, Кар 16:9

+ 23:22 Ӏамалъяр 19:9, 10; Карлабаьккхинарг 24:19-22.

+ 23:22 Ӏам 19:9, Кар 24:19, Рут 2:1, Рут 2:15

+ 23:24 Лел 29:1-6

+ 23:26-32 Ӏамалъяр 16:29-34.

+ 23:27 Ӏам 16:29-31, Лел 29:7-11

+ 23:33-36 Карлабаьккхинарг 16:13-15.

+ 23:34 Лел 29:12-39, Кар 16:13-15

+ 23:39 Ара 23:16

+ 23:40 Нахь 8:14-16

+ 24:2 Ара 25:31, Ара 27:20-21

+ 24:5,[6] Арадаккхар 25:30.

+ 24:6 Ара 25:30

+ 24:9 Маттай 12:4; Марк 2:26; Лака 6:4.

+ 24:9 Шам 21:6, Мат 12:4

+ 24:12 Лел 15:34

+ 24:14 Лел 15:35-36

+ 24:15 Ара 20:7, Кар 5:11

+ 24:16 Сул 21:10

+ 24:17 Арадаккхар 21:12.

+ 24:17 Дол 9:6, Ара 21:12, Лел 35:31

+ 24:18 Ара 21:33, Ара 21:34

+ 24:19 Ара 21:23-25, Кар 19:21, Куьйг 1:7, Мат 5:38

+ 24:20 Арадаккхар 21:23-25; Карлабаьккхинарг 19:21; Маттай 5:38.

+ 24:22 Лелар 15:16.

+ 24:22 Ара 12:49, Ӏам 19:34, Лел 15:16, Кар 10:19

+ 25:1-7 Арадаккхар 23:10, 11.

• 25:1 Ара 23:10-11

+ 25:3 Ӏам 26:34-35

* 25:8 МеттахӀотторан шо – лаьтте садоӀуьйту шо.

+ 25:9 Ӏам 23:27

+ 25:15 Ӏам 27:17-24

+ 25:21 Кар 28:8

+ 25:23 1 Ше 29:15

+ 25:25 Рут 3:9, Рут 4:3-6, Лел 27:11, Ярм 32:7

+ 25:28 Ӏам 27:19-21

+ 25:32 Лел 35:2, Юш 21:1-40

+ 25:35 Карлабаьккхинарг 15:7, 8.

+ 25:35 1 Я 3:17

+ 25:36 Ара 22:25-27, Кар 15:7-8

+ 25:37 Арадаккхар 22:25; Карлабаьккхинарг 23:19, 20.

+ 25:39-46 Арадаккхар 21:2-6; Карлабаьккхинарг 15:12-18.

+ 25:39 ТӀаьххь 4:1, Нахь 5:5, Мат 18:25, Кар 24:14

+ 25:40 Ара 21:2, Кар 15:12

+ 25:42 1 Ко 7:23

+ 25:43 Эпа 6:9

+ 25:47 Нахь 5:5

+ 25:48 Нахь 5:8

+ 25:54 Ара 21:2, Кар 15:12

+ 26:1 а: Ӏамалъяр 19:4; б: Арадаккхар 20:4; Карлабаьккхинарг 5:8; 16:21, 22; 27:1.

• 26:1 Кар 11:13-15, Кар 28:1-14

+ 26:1 Ара 20:4-5, Ара 23:24

+ 26:2 Ӏам 19:30

+ 26:3-5 Карлабаьккхинарг 11:13-15; 28:1-14.

+ 26:4 Кар 11:14, Кар 28:12, Яхь 34:27, Заб 66:7, Заб 84:13

+ 26:6 Ярм 30:10, Ярм 46:27, Яхь 39:26, Мик 4:4, Яхь 34:25

+ 26:8 Кар 32:30, Юш 23:10, 2 Ше 24:24, Еш 30:17

+ 26:11 Яхь 37:26

+ 26:12 2 Коринтхошка 6:16.

+ 26:12 Ярм 30:22, Яхь 11:20, Зак 13:9, Довз 21:3

+ 26:13 Ара 20:2, Кар 5:6

+ 26:14-33 Карлабаьккхинарг 28:15-68.

• 26:14 Кар 28:15-68

+ 26:16 Кар 28:22, Сул 8:37, 2 Ше 6:28, Куьйг 6:4, Ярм 5:17, Мик 6:15

+ 26:17 Куьйг 2:14, Сул 8:33, Юш 7:4, Киц 28:1

+ 26:21 Дол 4:15, Заб 78:12

+ 26:22 Кар 32:24

+ 26:26 Еш 3:1, Яхь 4:16, Яхь 5:16, Яхь 14:13, Еш 9:20, Мик 6:14, Хьаг 1:6

+ 26:29 Кар 28:53, ТӀаьххь 6:29, Тийж 4:10, Ярм 19:9, Яхь 5:10

+ 26:30 ТӀаьххь 23:20, 2 Ше 34:5, Яхь 6:5

+ 26:31 ТӀаьххь 25:9

+ 26:32 Кар 29:24, Сул 9:8, Ярм 18:16

+ 26:33 Кар 4:27, Кар 28:64, Нахь 1:8, Ярм 9:16, Яхь 12:15, Зак 7:14

+ 26:34 Ара 23:10-11, Ӏам 25:2-7, 2 Ше 36:21

+ 26:37 Ярм 46:16, Юш 7:12, Куьйг 2:14

+ 26:40 Сул 8:47, 2 Ше 6:37, Нахь 9:2, Дан 9:4-5

+ 26:42 а: Доладалар 28:13,[14]; б: Доладалар 26:3,[4]; в: Доладалар 17:7, 8.

+ 27:2 Лел 30, Куьйг 11:30, Шам 1:11, Шам 1:28

+ 27:13 Ӏам 6:5

+ 27:17 Ӏам 25:15

+ 27:20 Ӏам 25:28

+ 27:21 Лел 18:14

* 27:25 Гер – цхьа гер 0,6 грамм озаран барам бу.

+ 27:25 Ара 30:13

+ 27:26 Ара 13:2, Ара 13:11-16

+ 27:27 Ӏам 6:5

+ 27:28 Лелар 18:14.

+ 27:29 Лел 21:2, Куьйг 11:35

+ 27:30-33 Лелар 18:21; Карлабаьккхинарг 14:22-29.

+ 27:30 Лел 18:21, Кар 14:22

+ 27:31 Ӏам 6:5

+ 1:1-46 Лелар 26:1-51.

+ 1:1 Ара 19:1, Ара 25:22

+ 1:2 Ара 30:12-14, Ара 38:26, Лел 26:2, Дад 24:1, 1 Ше 21:2

+ 1:5 Лел 7:30

+ 1:6 Лел 7:36

+ 1:7 Ара 6:23, Рут 4:20, 1 Ше 2:10

+ 1:8 Лел 7:18

+ 1:9 Лел 7:24

+ 1:10 Лел 7:48

+ 1:11 Лел 7:60

+ 1:12 Лел 7:66

+ 1:13 Лел 7:72

+ 1:14 Лел 7:42

+ 1:15 Лел 7:78

+ 1:21 Лел 26:7

+ 1:23 Лел 26:14

+ 1:25 Лел 26:18

+ 1:27 Лел 26:22

+ 1:29 Лел 26:25

+ 1:31 Лел 1:27

+ 1:33 Лел 26:37

+ 1:35 Лел 26:34

+ 1:37 Лел 26:41

+ 1:39 Лел 26:43

+ 1:41 Лел 26:47

+ 1:43 Лел 26:50

+ 1:46 Ара 38:26, Лел 26:51

+ 1:53 Лел 8:19, Лел 16:46, Лел 18:5, 1 Ше 9:27

+ 2:3 Лел 1:7

+ 2:9 Лел 10:14

+ 2:16 Лел 10:18-20

+ 2:17 Лел 10:17, Лел 10:21

+ 2:24 Лел 10:22-24

+ 2:31 Лел 10:25-27

+ 2:32 Ара 38:26, Лел 1:46, Лел 26:51

+ 2:33 Лел 1:47-53

+ 3:2 Лелар 26:60.

+ 3:2 Ара 6:23

+ 3:4 Ӏамалъяр 10:1, 2; Лелар 26:61.

+ 3:4 Ӏам 10:2, 1 Ше 24:2

+ 3:6 Лел 18:2

+ 3:9 Лел 8:19, Лел 18:6

+ 3:10 Лел 16:40, 2 Ше 26:18

+ 3:13 Арадаккхар 13:2.

+ 3:13 Ара 13:2, Ара 13:11-16

+ 3:17 Дол 46:11, Ара 6:16-19, Ара 10:2

+ 3:18 1 Ше 6:17, 1 Ше 23:7

+ 3:19 1 Ше 6:2, 1 Ше 6:18, 1 Ше 23:12

+ 3:20 1 Ше 6:19, 1 Ше 23:21

+ 3:23 Лел 1:53

+ 3:25 Лел 4:24-26

+ 3:27 1 Ше 26:23

+ 3:31 Лел 4:4, Лел 4:15

+ 3:32 Лел 4:16

+ 3:36 Лел 4:31-32

+ 3:39 Лел 26:62

* 3:47 Гер – цхьа гер 0,6 грамм озаран барам бу.

+ 3:47 Ара 13:13, Лел 18:15-16, Ара 30:13

+ 4:3 Лел 8:24-25, 1 Ше 23:3, 1 Ше 23:24, 1 Ше 23:27

+ 4:6 Ара 25:5

+ 4:15 Дад 6:6-7, 1 Ше 13:9-10

+ 4:16 Лел 3:32

+ 4:20 Шам 6:19

+ 4:24 Лел 3:25-26

+ 4:31 Лел 3:36-37

+ 5:2 Ӏам 13:3, Ӏам 15:2, Ӏам 13:46

+ 5:3 Ӏам 15:31

+ 5:5-8 Ӏамалъяр 6:1-7.

+ 5:6 Ӏам 6:2-3

+ 5:7 Ӏам 5:5, Ӏам 6:5

+ 5:13 Ара 20:14, Ӏам 18:20

+ 5:15 Ӏам 5:11

* 5:21 Хьан гӀогӀаш а толхуьйтийла, хьан кийра а боьстуьйтийла – схьахетарехь, цуьнан маьӀна иштта ду: хьан кхин цкъа а доьзалхо хир вац, ткъа хьо хӀинца доьзалхочух елахь, хьан бер, дуьнен чу а ца долуш, лийр ду.

+ 5:22 Заб 108:18

* 6:2 Назархо – ма-дарра аьлча, иза «ша къобалвинарг» ву.

+ 6:2 Куьйг 13:5, Ӏамос 2:11-12

+ 6:3 Лака 1:15.

+ 6:5 Яхь 44:20

+ 6:6 Ӏам 21:11

+ 6:10 Ӏам 1:14, Ӏам 5:7

+ 6:13-21 Векалийн 21:23, 24.

+ 6:14 Ӏам 3:6, Ӏам 4:32

+ 6:15 Ӏам 2:4

+ 6:19 Ара 29:23-24

+ 6:20 Ӏам 7:31

+ 6:23 Ӏам 9:23, Кар 21:5, 1 Ше 23:13

+ 6:24 Заб 120:8, Заб 133:3

+ 6:25 Заб 4:7, Заб 30:17, Заб 66:2, Заб 79:4, Заб 79:8, Заб 79:20, Заб 118:135

+ 7:1 Ара 40:17, Ӏам 8:10

+ 7:7 Лел 4:25

+ 7:8 Лел 4:31

+ 7:9 Лел 3:31

+ 7:12 Ара 6:23, Лел 1:7

* 7:13 Деза шекхал – цхьа деза шекхал шийтта грамм барамал дара.

+ 7:14 Ара 30:34-35

+ 7:15 Ӏам 1:2-3

+ 7:16 Ӏам 4:23-24

+ 7:17 Ӏам 3:1

+ 7:18 Лел 1:8

+ 7:24 Лел 1:9

+ 7:30 Лел 1:5

+ 7:36 Лел 1:6

+ 7:42 Лел 1:14

+ 7:48 Лел 1:10, 1 Ше 7:26-27

+ 7:54 Лел 1:10

+ 7:60 Лел 1:11

+ 7:66 Лел 1:12

+ 7:72 Лел 1:13

+ 7:78 Лел 1:15

+ 7:89 Ара 25:22

+ 8:1-4 Арадаккхар 25:31-40; 37:17-24.

+ 8:7 Лел 19:9, Лел 19:17

+ 8:8 Ӏам 2:1

+ 8:14 Лел 3:45

+ 8:16 Ара 13:2, Ара 13:11-16

+ 8:17 Арадаккхар 13:2.

+ 8:19 Лел 3:9, Лел 1:53

+ 8:24 Лел 4:3, 1 Ше 23:24, 1 Ше 23:27

+ 9:1-5 Арадаккхар 12:1-13.

+ 9:2 Ара 12:1, Ӏам 23:5

+ 9:6 Ӏам 21:1, Лел 5:2

+ 9:11 Ара 12:6, 2 Ше 30:2

+ 9:12 Арадаккхар 12:46; Яхьъя 19:36.

+ 9:12 Ара 12:46, Яй 19:36

+ 9:14 Ара 12:48-49

+ 9:15 Ара 13:21, Ара 40:17

+ 9:17 Ара 40:36

+ 10:3 Юал 2:15

+ 10:5 Лел 2:3-9

* 10:6 Грекийн гочдар тӀехь тӀетоьхна ду: КхозлагӀа турба лекхча, хӀорд болчу агӀор болу исраилхой гӀовтта беза. ЙоьазлагӀа и лекхча, къилбаседехьа берш гӀовтта беза.

+ 10:6 Лел 2:10-16

+ 10:8 1 Ше 15:24

+ 10:9 Лел 31:6, 2 Ше 13:12, 2 Ше 13:14

+ 10:10 Лел 29:1, Заб 80:4, Лел 28:11-15

+ 10:12 Дол 21:21

+ 10:14 Лел 2:9, Лел 1:7-9

+ 10:17 Лел 2:17

+ 10:18 Лел 2:10-16

+ 10:21 Лел 4:4-15, Лел 7:9

+ 10:22 Лел 2:18-24

+ 10:25 Лел 2:25-31

+ 10:29 Ара 2:18, Дол 12:7, Дол 32:12

+ 10:32 Куьйг 1:16

+ 10:34 Ара 13:21

+ 10:35 Забур 67:2.

+ 10:35 Заб 67:2, Еш 33:10

+ 11:1 Ӏам 10:2, Лел 16:35

+ 11:2 Якъ 5:16

+ 11:4 Ара 12:38, 1 Ко 10:6

+ 11:6 Лел 21:5

+ 11:7,[8] Арадаккхар 16:31.

* 11:8 Мохк – шена чохь хӀума отуш йолу пхьегӀа.

+ 11:8 Ара 16:13, Ара 16:15-31

+ 11:9 Арадаккхар 16:13-15.

+ 11:14 Ара 18:18, Кар 1:9

+ 11:15 Юн 4:3

+ 11:16 Ара 24:1, Кар 1:15

+ 11:17 ТӀаьххь 2:9, Нахь 9:20

+ 11:18 Ара 19:10

+ 11:21 Ара 12:37

+ 11:23 Еш 50:2, Еш 59:1, Лел 23:19, Яхь 12:25

* 11:31 Лаьтта... охьахевшира – я иштта: Меттаматтана гонах Ӏохкура уьш, ерриг а аре дӀа а лаьцна. Муьлххачу а агӀор дийнахь некъ баллал дукха, цхьана шина – даларан барамехь дара уьш.

+ 11:31 Ара 16:13

+ 11:35 Лел 33:17

+ 12:6 Дол 46:2, Дан 8:2

+ 12:7 Ӏебархошка 3:2.

+ 12:7 Ӏеб 3:2, Ӏеб 3:5

+ 12:8 Ара 33:11, Ара 33:19

+ 12:10 Ӏам 13:3

+ 12:14 Лелар 5:2, 3.

+ 12:14 Ӏам 13:46, Лел 5:2

• 13:1 Кар 1:19-25

+ 13:1 Лел 10:12, Дол 21:21

+ 13:3 Юш 3:12

+ 13:4 Лел 32:8, Кар 1:22

+ 13:7 Лел 13:31

+ 13:17 Лел 11:28, Лел 14:6

* 13:23 Ӏаьнакхан тӀаьхьенах – уьш даккхий догӀмаш долу, наьрташ санна, адамаш дара.

+ 13:23 Юш 15:14, Куьйг 1:10, Заб 77:12, Заб 77:43, Еш 19:11, Еш 30:4

+ 13:24 Лел 32:9, Кар 1:24-25

* 13:25 Ашкул – Ӏебархойн маттахь иза «кемсийн хорха» бохург ду.

+ 13:30 Ара 17:8

+ 13:31 Лел 13:7, Лел 14:6, Лел 26:65, Лел 32:12, Лел 34:19, Кар 1:36, Юш 14:6-15, Юш 15:13-19, Куьйг 1:12-15, 1 Ше 2:9, 1 Ше 2:18

+ 13:32 Юш 14:8

+ 13:33 Яхь 36:12

+ 13:34 Доладалар 6:4.

+ 13:34 Дол 6:4, Еш 40:22

• 14:1 Кар 1:26-32

+ 14:2 Ара 16:3, Лел 20:3

+ 14:4 Нахь 9:17

+ 14:5 Лел 16:4, Лел 16:22, Лел 16:45, Лел 20:6, Юш 7:6

+ 14:6 Ара 24:13, Лел 11:28, Лел 13:31, Мрк 14:63, Век 14:14

+ 14:9 Ӏебархошка 3:16.

+ 14:9 Рим 8:31

+ 14:10 Ара 17:4

+ 14:12 Ара 32:10

+ 14:13-19 Арадаккхар 32:11-14.

+ 14:14 Ара 15:14-15

+ 14:16 Кар 9:28

+ 14:17 Ара 34:6, Ара 20:5, Кар 5:9

+ 14:18 Арадаккхар 20:5, 6; 34:6, 7; Карлабаьккхинарг 5:9, 10; 7:9, 10.

• 14:20 Кар 1:34-40

+ 14:21-23 Ӏебархошка 3:18.

+ 14:21 Заб 71:19, Еш 6:3, Еш 11:9, Хьаб 2:14

+ 14:23 Кар 12:9-10, Заб 94:11

+ 14:24 Лел 13:30, Лел 14:6, Юш 14:10

+ 14:29 Ӏебархошка 3:17.

+ 14:29 Ӏеб 3:17, Лел 1:2-3

+ 14:30 Лел 26:64-65

+ 14:33 Векалийн 7:36.

+ 14:33 Кар 1:3, Кар 8:2

+ 14:34 Яхь 4:5-6

+ 14:38 Лел 26:65

• 14:39 Кар 1:40-46

+ 14:43 Лел 13:30

+ 14:45 Лел 21:3, Куьйг 1:17

+ 15:3 Ара 29:18, Ӏам 1:2-3, Ӏам 22:21, Ара 23:14

* 15:4 ХӀин – цхьа хӀин еа литаран барам бара.

+ 15:8 Ӏам 3:1

+ 15:10 Ӏам 1:9

+ 15:15 Ара 12:49, Ӏам 19:34, Ӏам 24:22, Кар 10:19

+ 15:16 Ӏамалъяр 24:22.

+ 15:19 Юш 5:11-12

+ 15:22 Ӏам 4:2, Ӏам 4:27, Ӏам 5:15

+ 15:24 Ӏам 4:13

+ 15:27,[28] Ӏамалъяр 4:27-31.

+ 15:27 Ӏам 4:27-28

+ 15:29 Лел 15:15

+ 15:30 Ӏеб 10:26

+ 15:32 Ара 35:3

+ 15:34 Ӏам 24:12

+ 15:35 Ара 31:14, Ӏам 24:14-16

+ 15:38 Карлабаьккхинарг 22:12.

+ 15:38 Кар 22:12, Мат 23:5

+ 15:40 Ӏам 11:44

+ 15:41 Ӏам 22:33

• 16:1 Заб 105:16-18

+ 16:1 Ара 6:16, Ара 6:18, Ара 6:21

+ 16:3 Ара 19:6

+ 16:4 Лел 14:5

+ 16:5 2 Ти 2:19

+ 16:7 Ӏам 10:1

+ 16:9 Лел 8:14

+ 16:11 Ара 16:7-8

+ 16:13 Ара 2:14

+ 16:15 Шам 12:3

+ 16:21 Ара 33:5

+ 16:22 Лел 14:5, Лел 27:16, Аюб 12:10, Уст 12:7, Зак 12:1, Век 17:28, Дол 18:23

+ 16:26 2 Ти 2:19

+ 16:29 Сул 22:28

+ 16:30 Заб 54:16

+ 16:33 Киц 1:12

+ 16:35 Ӏам 10:2, Лел 11:1

+ 16:40 Лел 3:10, 2 Ше 26:18

+ 16:45 Ара 33:5, Лел 14:5

+ 16:46 Ӏам 16:12, Лел 1:53

+ 16:48 Лел 25:8, Дад 24:25

+ 17:4 Ара 25:22

+ 17:8-10 Ӏебархошка 9:4.

+ 17:8 Ӏеб 9:4

+ 18:1 Ара 28:38

+ 18:2 Лел 3:6-10

+ 18:5 Лел 1:53

+ 18:7 Ара 26:31, Ӏам 16:2, Лел 1:51

+ 18:8 Ӏам 7:32, Лел 5:9, Ара 29:28

+ 18:11 Ӏам 22:2, Ӏам 22:3, Ӏам 22:11-13

+ 18:12 Кар 18:4

+ 18:13 Ара 23:19

+ 18:14 Ӏамалъяр 27:28.

+ 18:14 Ӏам 27:21, Ӏам 27:28

+ 18:15 Ара 13:2, Ара 13:11-16, Лел 3:46-47

+ 18:16 Ара 30:13

+ 18:17 Ара 13:2, Ара 13:11-16

+ 18:18 Ара 29:26-28

+ 18:19 Ӏам 2:13, 2 Ше 13:5

+ 18:20 Кар 10:9, Кар 12:12, Кар 14:27, Кар 18:1-2, Юш 13:33, Юш 14:3, Юш 18:7, Яхь 44:28

+ 18:21 Ӏамалъяр 27:30-33; Карлабаьккхинарг 14:22-29.

+ 18:21 Ӏам 27:30, Кар 14:22

+ 18:26 Нахь 10:38

+ 19:2 Кар 21:3, Шам 6:7

+ 19:4 Ӏам 4:16-17

+ 19:5 Ара 29:14, Ӏам 4:11-12, Ӏам 9:11

+ 19:6 Ара 12:22, Ӏам 14:4

+ 19:7 Ӏам 11:25

+ 19:9 Ӏебархошка 9:13.

+ 19:9 Лел 8:7

+ 19:10 Ӏам 11:25

+ 19:12 Лел 31:19

+ 19:13 Ӏам 15:31

+ 19:15 Ӏам 11:32

+ 19:18 Ара 12:22

+ 19:19 Ӏам 11:25

+ 19:20 Ӏам 15:31

+ 19:22 Хьаг 2:13

+ 20:1 Ара 15:20

+ 20:2-13 Арадаккхар 17:1-7.

+ 20:2 Ара 17:1-7

+ 20:3 Ара 16:3, Лел 14:2

+ 20:6 Лел 14:5

+ 20:10 Заб 105:33

+ 20:12 Лел 27:14, Кар 31:2

+ 20:14 Дол 25:24-26, Кар 2:4

+ 20:15 Дол 46:6-7, Ара 1:11

+ 20:16 Ара 2:23, Ара 3:7, Ара 14:19

+ 20:17 Лел 21:22, Кар 2:27

+ 20:19 Кар 2:28

+ 20:21 Куьйг 11:16-17

+ 20:22 Лел 33:37

+ 20:24 Лел 20:12

+ 20:26 Ара 28:2, Ара 29:29

+ 20:28 Арадаккхар 29:29; Лелар 33:38; Карлабаьккхинарг 10:6.

+ 20:28 Лел 33:38-39, Кар 10:6

+ 20:29 Кар 34:8

+ 21:1 Лелар 33:40.

+ 21:1 Лел 33:40

+ 21:2 Ӏам 27:29, Кар 7:2, Куьйг 11:30-31, Дол 28:20

+ 21:4 Карлабаьккхинарг 2:1.

* 21:4 ЦӀечу хӀорда – Ӏебархойн маттахь: Эрзийн хӀорда.

+ 21:4 Куьйг 11:18

+ 21:5,[6] 1 Коринтхошка 10:9.

+ 21:5 Арадаккхар 16:1-35.

* 21:5 И декъаза кхача – цара буьйцург Мисар-махкара шаьш арадаьхначу хенахь Везачу Эло шайна белла, «манна» цӀе йолу кхача бу.

+ 21:5 Лел 11:4-6, Лел 11:20

+ 21:9 ТӀаьххьарнаш 18:4; Яхьъя 3:14.

+ 21:9 ТӀаьххь 18:4, Яй 3:14

+ 21:10 Лел 33:43

+ 21:11 Лел 33:44

+ 21:12 Кар 2:13

+ 21:13 Лел 22:36, Куьйг 11:18

+ 21:15 Кар 2:9, Кар 2:18, Кар 2:29, Еш 15:1

• 21:21 Кар 2:24, Куьйг 11:19-22

+ 21:22 Лел 20:17, Лел 20:19

+ 21:24 Кар 3:16, Юш 12:2, Куьйг 11:13

+ 21:28,[29] Ярми-ЯхӀу 48:45, 46.

+ 21:28 Ярм 48:45-46

+ 21:29 Куьйг 11:24, Рут 1:15, Сул 11:7, ТӀаьххь 23:13, Ярм 48:7

+ 21:30 Лел 32:3, Юш 13:17, Еш 15:2, Ярм 48:18, 1 Ше 19:7, Еш 15:2

+ 21:32 Лел 32:1, Юш 13:25, Дад 24:5, Ярм 48:32

+ 21:33 Юш 13:12

+ 21:34 Кар 3:1-2

+ 22:2 Куьйг 11:25, Ара 15:15, Аюб 40:10

+ 22:5 Лелар 31:8; 2 Кипин 2:15, 16.

* 22:5 Ӏамавхойн махкахь – я иштта: шен махкахь.

+ 22:5 Кар 23:4

+ 22:6 Юш 24:9, Нахь 13:2, Мик 6:5

+ 22:18 Сул 13:8, Сул 22:14

+ 22:23 Юш 5:13

+ 22:36 Лел 21:13, Лел 21:15

+ 22:38 Ӏамос 3:8

+ 23:1 Аюб 42:8, 1 Ше 15:26

+ 23:8 Киц 26:2

+ 23:9 Кар 33:28, Ара 33:16

+ 23:10 Дол 13:16

+ 23:19 ХӀуш 11:9, Шам 15:29, 2 Ти 2:13, Тит 1:1-2, Мал 3:6

+ 23:22 Лел 24:8

+ 23:23 Заб 43:1

+ 23:24 Дол 49:9, Дол 49:27

+ 24:2 Лел 11:25, Куьйг 3:10, Шам 10:10, Шам 16:13, Шам 19:20, 2 Ше 15:1, 2 Ше 20:14, 2 Ше 24:20

* 24:7 Чийлик – иза ведар ду.

+ 24:8 Лел 23:22

+ 24:9 а: Доладалар 49:9; б: Доладалар 12:3.

+ 24:9 Дол 49:9, Дол 12:3, Дол 27:29

+ 24:10 Кар 23:5

+ 24:17 Мат 2:2, Довз 22:16, Дол 49:10, Ярм 48:45

+ 24:18 Дад 8:14

+ 24:20 Дол 36:12, Ара 17:8

+ 24:21 Дол 15:19, Куьйг 1:16, Куьйг 4:11, Куьйг 5:24, Шам 15:6, Шам 27:10, Шам 30:29, 1 Ше 2:55, 1 Ше 21:28-29, Ярм 49:16

+ 24:24 Дан 11:30, Дол 10:21, Дол 10:25

+ 25:1 Лел 33:49, Юш 2:1, Юш 3:1

+ 25:2 Ара 34:15

+ 25:3 Лел 31:16, Юш 22:17, Заб 105:28-29, ХӀуш 9:10

+ 25:4 Кар 4:3, Кар 21:22

+ 25:7 Ара 6:25

+ 25:8 Заб 105:30, Лел 16:48, Дад 24:25

+ 25:12 Еш 54:10, Яхь 34:25, Яхь 37:26, ХӀуш 2:18

+ 25:13 1 Ше 6:4-15

+ 25:15 Лел 31:8

+ 25:17 Лел 31:2, Лел 31:7

+ 26:1-51 Лелар 1:1-46.

+ 26:2 Ара 30:12-14, Ара 38:26, Лел 1:2, Лел 1:3, Дад 24:1, 1 Ше 21:2

+ 26:5 Ара 6:14, 1 Ше 5:1-3

+ 26:6 Дол 46:8-9

+ 26:7 Лел 1:21

+ 26:9 Лел 16:1-2

+ 26:10 Лел 16:31-35

+ 26:11 Ара 6:24

+ 26:12 Дол 46:10, Ара 6:15, 1 Ше 4:24

+ 26:14 Лел 1:23

+ 26:15 Дол 46:16

+ 26:18 Лел 1:25

+ 26:19 Дол 38, Дол 46:12, 1 Ше 2:3-5

+ 26:22 Лел 1:27

+ 26:23 Дол 46:13, 1 Ше 7:1

+ 26:25 Лел 1:29

+ 26:26 Дол 46:14

+ 26:27 Лел 1:31

+ 26:28 Дол 46:20

+ 26:29 1 Ше 7:14-19

+ 26:33 Лел 27:1-7

+ 26:34 Лел 1:35

+ 26:35 1 Ше 7:20-27

+ 26:37 Лел 1:33

+ 26:38 Дол 46:21, 1 Ше 7:6-12, 1 Ше 8:1-5

+ 26:41 Лел 1:37

+ 26:42 Дол 46:23

+ 26:43 Лел 1:39

+ 26:44 Дол 46:17, 1 Ше 7:30-40

+ 26:47 Лел 1:41

+ 26:48 Дол 46:24, 1 Ше 7:13

+ 26:50 Лел 1:43

+ 26:51 Лел 1:46

+ 26:52-56 Лелар 34:13.

+ 26:53 Юш 11:23

+ 26:54 Лел 33:54

• 26:57 Ара 6:16-25, 1 Ше 6:1-3, 1 Ше 6:16-30

+ 26:60 Лелар 3:2.

+ 26:60 Ара 6:23-25

+ 26:61 Ӏамалъяр 10:1, 2; Лелар 3:4.

+ 26:61 Ӏам 10:2

+ 26:62 Лел 3:39

+ 26:65 Лелар 14:26-35.

+ 26:65 Лел 14:28-30

• 27:1 Лел 36:1-12

+ 27:1 Лел 26:33, Юш 17:3-4

+ 27:3 Лел 16:1-35, Лел 16:49

+ 27:4 Аюб 42:15

+ 27:7 Лелар 36:2.

+ 27:11 Рут 4:3-6, Ярм 32:6-9

+ 27:12-14 Карлабаьккхинарг 3:23-27; 32:48-52.

+ 27:12 Кар 3:27, Кар 32:49

+ 27:13 Лел 20:24

+ 27:14 Лел 20:12-13

+ 27:16 Лел 16:22

+ 27:17 Сулим 22:17; Яхьазкхиал 34:5; Маттай 9:36; Марк 6:34.

+ 27:17 Сул 22:17, Яхь 34:5, Зак 10:2, Мат 9:36, Мрк 6:34

+ 27:18 Арадаккхар 24:13.

+ 27:18 Ара 24:13

+ 27:19 Кар 3:28, Кар 31:14

+ 27:20 Юш 1:16-18

+ 27:21 Арадаккхар 28:30; Шамъал 14:41; 28:6.

+ 27:23 Карлабаьккхинарг 31:23.

• 28:1 Ара 29:38-42

+ 28:2 Ӏам 3:11, Ӏам 21:6, Ӏам 1:9

+ 28:10 Яхь 46:4-5

+ 28:11 Лел 10:10

+ 28:16 Арадаккхар 12:1-13; Карлабаьккхинарг 16:1, 2.

• 28:16 Ара 13:3-7, Ӏам 23:5-8, Кар 16:1-8

+ 28:16 Ара 12:1-13

+ 28:17-25 Арадаккхар 12:14-20; 23:15; 34:18; Карлабаьккхинарг 16:3-8.

+ 28:17 Ара 23:15

+ 28:26-31 Арадаккхар 23:16; 34:22; Карлабаьккхинарг 16:9-12.

• 28:26 Кар 16:9-12

+ 29:1 Ӏам 23:23-25

+ 29:7-11 Ӏамалъяр 16:29-34.

+ 29:7 Ӏам 16:29-31, Ӏам 23:27-32

+ 29:12-38 Ӏамалъяр 23:34; Карлабаьккхинарг 16:13-15.

• 29:12 Ӏам 23:33-43, Кар 16:13-15

+ 29:12 Ӏезар 3:4

+ 29:39 Ӏам 7:16

+ 30:3 Карлабаьккхинарг 23:21-23; Маттай 5:33.

+ 30:3 Ӏам 5:4, Кар 23:21, Заб 49:14, Уст 5:3

+ 31:2 Лел 25:17

+ 31:6 Лел 10:9

+ 31:8 Лел 25:15, Юш 13:21

+ 31:15 Шам 15:3

+ 31:16 Лелар 25:1-9.

+ 31:16 Лел 25:1-5

+ 31:17 Куьйг 21:11

+ 31:18 Кар 21:10-14

+ 31:19 Лел 19:12, Лел 19:22

+ 31:24 Ӏам 11:25, Лел 19:10

+ 31:27 Юш 22:8, Шам 30:24

+ 31:50 Ара 30:12

+ 31:53 Кар 20:14

+ 31:54 Ара 30:16

+ 32:1 Лел 21:32

+ 32:4 Лел 21:24, Лел 21:35

+ 32:8,[9] Лелар 13:18-34.

+ 32:8 Лел 13:3-4, Лел 13:21-33

+ 32:10-13 Лелар 14:26-35.

+ 32:10 Кар 1:34-36

+ 32:11 Лел 14:29

+ 32:12 Лел 14:6

+ 32:13 Лел 14:33-35

+ 32:17 Юш 4:12-13

+ 32:18 Юш 22:4

+ 32:19 Юш 13:8

+ 32:28-32 Якъуба 1:12-15.

+ 32:39 Дол 50:23, 1 Ше 7:14-15

+ 32:40 Юш 13:31, Юш 17:1

+ 32:41 Кар 3:14-15, Сул 4:13, 1 Ше 2:21-23

+ 33:3 Ара 14:8

+ 33:4 Ара 12:12, Ара 12:29

+ 33:5 Ара 12:37

+ 33:6 Ара 13:20

+ 33:7 Ара 14:2

+ 33:8 Ара 15:22-23

+ 33:9 Ара 15:27

+ 33:11 Ара 16:1

+ 33:14 Ара 17:1

+ 33:15 Ара 19:2

+ 33:16 Лел 11:34

+ 33:17 Лел 11:35

+ 33:31 Кар 10:6

+ 33:33 Кар 10:7

+ 33:35 Кар 2:8

+ 33:36 Лел 20:1, Лел 27:14

+ 33:37 Лел 20:22

+ 33:38 Лелар 20:22-28; Карлабаьккхинарг 10:6; 32:50.

+ 33:38 Лел 20:28, Кар 10:6

+ 33:40 Лелар 21:1.

+ 33:40 Лел 21:1

+ 33:43 Лел 21:10

+ 33:44 Лел 21:11

+ 33:47 Кар 32:49

+ 33:48 Лел 22:1

+ 33:49 Лел 25:1

+ 33:52 Ара 23:24, Кар 7:5

+ 33:54 Лелар 26:54-56.

+ 33:54 Лел 26:54

• 34:1 Яхь 47:13-21

+ 34:3 Юш 15:1-4

+ 34:7 Лел 33:37-39

+ 34:8 ТӀаьххь 14:25

+ 34:11 ТӀаьххь 23:33, Ярм 39:5

+ 34:12 Дол 15:18, Ара 23:31, Кар 11:24, Юш 1:4

+ 34:13 Лелар 26:52-56.

+ 34:13-15 ЮшаӀ 14:1-5.

+ 34:17 Юш 14:1, Юш 19:51

+ 34:19 Лел 14:6

+ 35:1-8 ЮшаӀ 21:1-42.

• 35:1 Юш 21:1-42

+ 35:6 Кар 4:41-43, Юш 20:7-8

+ 35:9-28 Карлабаьккхинарг 19:2-4; ЮшаӀ 20:1-9.

• 35:9 Кар 4:41-43, Кар 19:1-13, Юш 20

+ 35:11 Ара 21:13

+ 35:22 Ара 21:13

+ 35:25 Ара 29:7

+ 35:30 Карлабаьккхинарг 17:6; 19:15.

+ 35:30 Кар 17:6, Кар 19:15

+ 35:31 Дол 8:22, Ара 21:12, Ара 21:30

+ 35:33 Заб 105:38, Дол 9:6

+ 35:34 Ӏам 18:25

• 36:1 Лел 27:1-7, Юш 17:3-6

+ 36:2 Лелар 27:7.

+ 36:4 Ӏам 25:10

+ 36:7 Сул 21:1-16, Яхь 45:9, Яхь 46:18

+ 36:8 1 Ше 23:22

+ 1:2 Ара 3:1, Ара 17:6, Ара 33:6, Лел 13:26, Лел 32:8

+ 1:3 Лел 14:33

+ 1:4 Лелар 21:21-35.

+ 1:4 Лел 21:21-35

+ 1:6 Ара 19:1, Лел 10:11-12

+ 1:7 Лел 13:30

+ 1:8 Дол 12:7, Дол 26:3, Дол 28:13

+ 1:9 Ара 18:18, Лел 11:14

+ 1:10 Дол 15:5

+ 1:11 Дад 24:3

+ 1:15 Ара 18:25, Лел 11:16

+ 1:16 Ӏам 19:15, Кар 16:18-19, Киц 31:9

+ 1:17 Ара 23:2-3, Ӏам 19:15, Ара 18:22, Ара 18:26

• 1:19 Лел 13, Лел 14

+ 1:21 Кар 31:8, Юш 1:9

+ 1:26 Карлабаьккхинарг 9:23; Ӏебархошка 3:16.

+ 1:30 Ара 14:14

+ 1:31 Векалийн 13:18.

+ 1:31 Ара 19:4, Кар 32:11, Еш 46:3

+ 1:32 Ӏебархошка 3:19.

+ 1:33 Ара 13:21

+ 1:34,[35] Ӏебархошка 3:18.

• 1:34 Лел 14:20-45

+ 1:36 Лел 14:6-9, Лел 14:24

+ 1:37 Лел 20:12, Лел 27:14

+ 1:38 Ара 24:13, Лел 27:18-20

+ 1:46 Лел 20:1, Куьйг 11:17

+ 2:1 Лелар 21:4.

+ 2:1 Лел 14:25, Лел 21:4

+ 2:4 Доладалар 36:8.

+ 2:5 Дол 36:8

+ 2:7 Лел 14:33

+ 2:8 Сул 9:26

+ 2:9 Доладалар 19:37.

+ 2:9 Куьйг 11:15

+ 2:10 Лел 13:23, Кар 1:28

+ 2:11 Дол 14:5, Кар 2:11, Кар 2:20, Юш 12:4, Юш 13:12, Дад 21:16, 1 Ше 20:4, Дол 14:5-6

+ 2:12 Дол 36:20-30

+ 2:13 Лел 21:12

+ 2:14 Лелар 14:28-35.

+ 2:14 Лел 14:29-35, Лел 26:64-65

+ 2:19 Доладалар 19:38.

+ 2:19 Куьйг 11:15

+ 2:20 Дол 14:5-6

+ 2:22 Дол 36:20-30

+ 2:23 Юш 13:3-4

• 2:24 Лел 21:21-26

+ 2:25 Ара 15:14-16, Ара 23:27

+ 2:27 Лел 20:17-19

+ 2:36 Юш 13:9

• 3:1 Лел 21:31-35

+ 3:2 Лел 21:33-34

+ 3:4 Сул 4:13

+ 3:6 Кар 7:2

+ 3:9 Кар 4:48, Юш 11:3, Юш 12:5, Заб 28:6, 1 Ше 5:23, Илли 4:8, Яхь 27:5

+ 3:11 Дол 14:5, Кар 2:11, Кар 2:20, Дад 11:1, Дад 12:26

+ 3:12 Лел 32:33, Юш 13:8

+ 3:14 Куьйг 10:4

+ 3:15 Лел 32:39-41, 1 Ше 2:22

+ 3:16 Лел 21:24, Юш 12:2

+ 3:17 Лел 34:11, Юш 3:16

+ 3:18-20 ЮшаӀ 1:12-15.

+ 3:19 Лел 32:17-26, Юш 1:14

+ 3:20 Юш 1:15, Юш 22:4

+ 3:21 Кар 7:19, Юш 10:25

+ 3:22 Ара 14:14

+ 3:23-27 Лелар 27:12-14; Карлабаьккхинарг 32:48-52.

+ 3:24 Ара 15:11

+ 3:26 Лел 20:12, Кар 1:37

+ 3:27 Лел 20:12, Лел 27:12-13, Кар 31:2, Кар 32:52, Кар 34:4

+ 3:28 Лел 27:18-19, Кар 1:38

+ 3:29 Лел 25:5

+ 4:1 Ӏам 18:5

+ 4:2 Довзийтинарг 22:18, 19.

+ 4:2 Кар 12:32, Киц 30:6, Довз 22:18

+ 4:3 Лелар 25:1-9.

+ 4:3 Лел 25:1-9

+ 4:6 Заб 118:98, Аюб 28:28, Заб 110:10

+ 4:7 Дад 7:23, Заб 118:151, Заб 144:18

+ 4:8 Рим 3:2, Рим 7:12

+ 4:9 Кар 6:7, Кар 11:19, Кар 32:46, Заб 77:4, Юал 1:3

+ 4:10 Ара 19:9, Ара 19:16

+ 4:11,[12] Арадаккхар 19:16-18; Ӏебархошка 12:18, 19.

+ 4:11 Ара 20:21, Ӏеб 12:18

+ 4:13 Арадаккхар 31:18; 34:28; Карлабаьккхинарг 9:10.

+ 4:13 Ара 20:1-17, Кар 5:6-21, Ара 24:12, Ара 31:18

+ 4:14 Арадаккхар 21:1.

+ 4:16 Арадаккхар 20:4; Ӏамалъяр 26:1; Карлабаьккхинарг 5:8; 27:15.

+ 4:16 Ара 20:4-5, Рим 1:23

+ 4:17,[18] Римхошка 1:23.

+ 4:19 Аюб 31:26-28, ТӀаьххь 17:16, ТӀаьххь 21:3, Ярм 8:2

+ 4:20 Арадаккхар 19:5; Карлабаьккхинарг 7:6; 14:2; 26:18; Тите 2:14; 1 Кипин 2:9.

+ 4:20 Сул 8:51, Ярм 11:4

+ 4:21 Лелар 20:12.

+ 4:21 Кар 1:37, Кар 3:26

+ 4:24 Ӏебархошка 12:29.

+ 4:24 Ара 20:5, Ара 24:17, Кар 9:3, Еш 30:27, Ӏамос 5:6, Ӏеб 12:29

+ 4:26 Кар 32:1, Заб 49:4

+ 4:27,[28] Карлабаьккхинарг 28:36.

+ 4:27 Ӏам 26:33, Кар 28:64

+ 4:28 Кар 28:36, Заб 113:13-14, Ярм 16:13

+ 4:29 Ярми-ЯхӀу 29:13.

+ 4:29 Ярм 29:13-14

+ 4:32 Аюб 20:4

+ 4:33 Ара 19:21

+ 4:35 Марк 12:32.

+ 4:35 Шам 2:2, Еш 45:5, Мрк 12:32, 1 Ко 8:4

+ 4:36 Ара 24:17

+ 4:39 Юш 2:11, Ара 15:11, Сул 8:23, Сул 8:60

+ 4:41-43 ЮшаӀ 20:8, 9.

• 4:41 Лел 35:9-34, Кар 19:1-13, Юш 20

+ 4:47 Лел 21:21-35

* 4:48 Цхьана ширачу гочдар тӀехь: Сириюн-лам. Ӏебархойн тептар тӀехь: Сиюн-лам.

+ 4:48 Кар 3:9

+ 4:49 Кар 3:17

• 5:1 Ара 20:1-17

+ 5:4 Ара 33:11

+ 5:5 Ара 20:18, Ара 20:21, Ара 24:2

+ 5:6 Ӏам 26:13

+ 5:7 ТӀаьххь 17:35

+ 5:8,[9] Ӏамалъяр 26:1; Карлабаьккхинарг 4:15-18; 27:15.

+ 5:8 Ӏам 19:4, Ӏам 26:1, Кар 27:15

+ 5:9,[10] Арадаккхар 34:6, 7; Лелар 14:18; Карлабаьккхинарг 7:9, 10.

+ 5:9 Ара 34:14, Кар 4:24, Кар 6:15, Юш 24:19, Нахьум 1:2, Ара 34:7, Лел 14:18

+ 5:10 Кар 7:9

+ 5:11 Ӏамалъяр 19:12.

+ 5:11 Ӏам 19:12, Ӏам 24:10-16

+ 5:12 Арадаккхар 16:23-30; 31:12-14.

+ 5:12 Ара 31:14-17, Ӏам 19:30, Ӏам 23:3, Ӏам 26:2, Лел 15:32-36, Мрк 2:27-28, Лак 13:14

+ 5:13,[14] Арадаккхар 23:12; 31:15; 34:21; 35:2; Ӏамалъяр 23:3.

+ 5:16 а: Карлабаьккхинарг 27:16; Маттай 15:4; 19:19; Марк 7:10; 10:19; Лака 18:20; Эпасхошка 6:2; б: Эпасхошка 6:3.

+ 5:16 Ӏам 19:3, Кар 27:16, Мат 15:4, Мат 19:19, Мрк 7:10, Мрк 10:19, Лак 18:20, Эпа 6:2

+ 5:17 Доладалар 9:6; Ӏамалъяр 24:17; Маттай 5:21; 19:18; Марк 10:19; Лака 18:20; Эпасхошка 6:3; Римхошка 13:9; Якъуба 2:11.

+ 5:17 Дол 9:6, Ӏам 24:17, Мат 5:21, Мат 19:18, Мрк 10:19, Лак 18:20, Рим 13:9, Якъ 2:11

+ 5:18 Ӏамалъяр 20:10; Маттай 5:27; 19:18; Марк 10:19; Лака 18:20; Римхошка 13:9; Эпасхошка 6:3; Римхошка 13:9; Якъуба 2:11.

+ 5:18 Ӏам 18:20, Ӏам 20:10, Кар 22:22, Киц 6:32, Мат 5:27, Рим 13:9

+ 5:19 Ӏамалъяр 19:11; Маттай 19:18; Марк 10:19; Лака 18:20; Римхошка 13:9.

+ 5:19 Ӏам 19:11, Мат 19:18, Рим 13:9

+ 5:20 Арадаккхар 23:1; Маттай 19:18; Марк 10:19; Лака 18:20.

+ 5:20 Ара 23:1, Кар 19:16-20, Киц 19:5, Киц 19:9, Киц 21:28, Киц 24:28, Киц 25:18, Мат 19:18

+ 5:21 Римхошка 7:7; 13:9.

+ 5:21 Ярм 5:8, Мат 5:28, Лак 12:15, Рим 7:7, Рим 13:9

+ 5:22-27 Ӏебархошка 12:18, 19.

+ 5:22 Ара 31:18

+ 5:25 Ара 19:21

+ 5:27 Ара 20:18-19

+ 5:28 Кар 18:17

+ 5:32 Юш 1:7, ТӀаьххь 22:2

+ 5:33 Кар 10:13

+ 6:2 Уст 12:13

+ 6:3 Дол 15:5, Дол 22:17

+ 6:4 Марк 12:29.

* 6:4 Вайн Веза Дела – цхьа Веза Эла ву – я иштта: вайн Дела – Веза Эла ву, Веза Эла бен вац. Я иштта: вайн Веза Дела бен кхин цхьа а Дела вац.

+ 6:4 Мрк 12:29, Зак 14:9

+ 6:5 Маттай 22:37; Марк 12:30; Лака 10:27.

+ 6:5 Кар 11:13, Мат 22:37, Мрк 12:30, Лак 10:27

+ 6:6-9 Карлабаьккхинарг 11:18-20.

+ 6:7 Кар 4:9, Заб 118:13

+ 6:8 Ара 13:9, Ара 13:16, Кар 11:18

+ 6:9 Кар 11:20

+ 6:10 а: Доладалар 12:7; б: Доладалар 26:3; в: Доладалар 28:13.

+ 6:10 Юш 24:13

+ 6:13 Маттай 4:10; Лака 4:8.

+ 6:13 ТӀаьххь 17:36, Мат 4:10, Лак 4:8, Кар 10:20, Юш 2:12, Ярм 4:2

+ 6:15 Ара 20:5

+ 6:16 а: Маттай 4:7; Лака 4:12; б: Арадаккхар 17:1-7.

+ 6:16 Ара 17:2, Мат 4:7, Лак 4:12

+ 6:19 Ара 23:28-30

+ 6:20 Ара 12:26

+ 6:21 Ара 20:2

+ 6:22 Заб 134:8

+ 6:25 Кар 24:13

+ 7:1 Векалийн 13:19.

+ 7:1 Ара 23:23

+ 7:2 Лел 21:2, Кар 3:6, Кар 20:16-17, Юш 6:20

+ 7:3 2 Ко 6:14, Ара 34:15-16, Юш 23:12-13, Куьйг 3:6, Сул 11:2-4

+ 7:4 Кар 6:15

+ 7:5 Карлабаьккхинарг 12:3.

+ 7:5 Ара 23:24, Ара 34:13

+ 7:6 Арадаккхар 19:5; Карлабаьккхинарг 4:20; 14:2; 26:18; Тите 2:14; 1 Кипин 2:9.

+ 7:6 1 Ки 2:9, Ара 19:5-6

+ 7:7 1 Ше 16:19

+ 7:8 Ярм 31:3, ХӀуш 11:1, Мал 1:2

+ 7:9,[10] Арадаккхар 20:5, 6; 34:6, 7; Лелар 14:18; Карлабаьккхинарг 5:9, 10.

+ 7:9 Ара 20:6, Кар 5:10

+ 7:10 Аюб 34:11, Еш 59:18, Нахьум 1:2

+ 7:12-16 Карлабаьккхинарг 11:13-17.

+ 7:12 Дол 17:2, Дол 26:3

+ 7:14 Ара 23:26

+ 7:15 Ара 9:15, Ара 15:26, Ара 23:25

+ 7:16 Ара 23:33

+ 7:19 Кар 3:21, Юш 10:25

+ 7:20 Ара 23:28, Юш 24:12

+ 7:21 Нахь 4:14

+ 7:22 Ара 23:29

+ 7:24 Юш 10:24, Юш 11:12, Юш 1:5

+ 7:25 Юш 7:20-21

+ 8:2 Ара 16:35, Ӏамос 2:10, Ара 15:25

+ 8:3 Маттай 4:4; Лака 4:4.

+ 8:3 Ара 16:14-15, Ара 16:31, Мат 4:4, Лак 4:4

+ 8:4 Кар 29:5, Нахь 9:21

+ 8:5 Киц 3:12, Ӏеб 12:7

+ 8:7 Кар 11:11

+ 8:11-16 ХӀушаӀ 13:5, 6.

+ 8:14 Киц 30:9, Заб 77:11, Заб 105:21, ХӀуш 13:6

+ 8:15 Лел 21:6, ХӀуш 13:5, Ара 17:6, Лел 20:11

+ 8:16 Ара 16:5, Ара 16:31

+ 8:17 Куьйг 7:2

+ 8:20 Дан 9:11

+ 9:2 Лел 13:23, Кар 1:28

+ 9:3 Ара 20:5, Ара 24:17, Кар 4:24, Ӏеб 12:29, Ара 23:29-31

+ 9:4 Дол 15:16

+ 9:5 Дол 50:24

+ 9:6 ТӀаьххь 17:14, 2 Ше 30:8

+ 9:8 Ара 32:4, Ара 32:10

+ 9:9 Арадаккхар 24:18.

+ 9:9 Ара 24:18, Мат 4:2

+ 9:10 Ара 31:18

+ 9:12 Ара 32:7-10

+ 9:14 Заб 9:6, Лел 14:12

+ 9:18 Ара 34:28, Ара 32:11-14

+ 9:19 Ӏебархошка 12:21.

+ 9:21 Ара 32:20

+ 9:22 а: Лелар 11:3; б: Арадаккхар 17:7; в: Лелар 11:34.

+ 9:22 Ара 17:7, Лел 11:3, Лел 11:34

+ 9:23 а: Лелар 13:18; б: Карлабаьккхинарг 1:21; в: Лелар 13:32; Карлабаьккхинарг 1:26; Ӏебархошка 3:16.

+ 9:23 Лел 13:3, Лел 14:1

+ 9:26 Ара 32:11-13

+ 9:28 Лел 14:16

+ 9:29 Нахь 1:10

• 10:1 Ара 34:1-4

+ 10:1 Ара 25:10

+ 10:2 Ара 25:16, Ара 25:21

+ 10:3 Ара 37:1-9

+ 10:4 Ара 20:1-17, Кар 5:6-21, Ара 34:28-29

+ 10:5 Ара 40:20, Сул 8:9

+ 10:6 Лелар 20:28; 33:38.

+ 10:6 Лел 33:30-31, Лел 20:28, Лел 33:38

+ 10:7 Лел 33:33

+ 10:8 Лелар 3:5-8.

+ 10:8 Лел 8:14

+ 10:9 Лел 18:20

+ 10:10 Арадаккхар 34:28.

+ 10:10 Ара 34:28

+ 10:11 Ара 33:1

+ 10:12 Мик 6:8, Юш 24:14, Шам 12:24

+ 10:13 Кар 5:33

+ 10:14 Ара 9:29, Нахь 9:6

+ 10:15 Рим 11:28

+ 10:16 Кар 30:6, Ярм 4:4, Рим 2:29, Ара 32:9

+ 10:17 1 Тимапига 6:15; Довзийтинарг 17:14; 19:16; Векалийн 10:34; Римхошка 2:11; Галатахошка 2:6; Эпасхошка 6:9.

+ 10:17 Юш 22:22, Заб 49:1, Заб 135:2, Дан 2:47, Дан 11:36, 1 Ти 6:15, Довз 17:14, Довз 19:16, Век 10:34, Рим 2:11, Гал 2:6, Эпа 6:9, Ков 3:25, 1 Ки 1:17, 2 Ше 19:7

+ 10:18 Заб 67:5, Заб 145:9

+ 10:19 Ара 22:21, Ӏам 19:34

+ 10:20 Кар 6:13, Кар 30:20

+ 10:22 а: Доладалар 46:27; б: Доладалар 15:5; 22:17.

+ 10:22 Дол 46:27, Ара 1:5, Дол 15:5, Дол 22:17

+ 11:3 Арадаккхар 7:8–12:13.

+ 11:4 Арадаккхар 14:28.

+ 11:4 Ара 14:27-28

+ 11:5 Заб 77:14-40

+ 11:6 Лелар 16:31, 32.

+ 11:6 Лел 16:31-33

+ 11:9 Дол 50:24, Ара 3:8

+ 11:11 Кар 8:7

+ 11:12 Сул 9:3

+ 11:13-17 Ӏамалъяр 26:3-5; Карлабаьккхинарг 7:12-16; 28:1-14.

+ 11:13 Кар 6:5, Юш 22:5

+ 11:14 Ӏам 26:4, Ярм 5:24, Юал 2:23

+ 11:15 Заб 103:14

+ 11:17 Сул 8:35, Сул 17:1, 2 Ше 6:26

+ 11:18-20 Карлабаьккхинарг 6:6-9.

+ 11:18 Ара 13:9, Ара 13:16, Кар 6:8

+ 11:19 Кар 4:9

+ 11:20 Кар 6:9

+ 11:24,[25] ЮшаӀ 1:3-5.

+ 11:24 Юш 1:3, Дол 15:18, Ара 23:31, Лел 34:1-12, Юш 1:4

+ 11:25 Кар 7:24

+ 11:26 Кар 30:1, Кар 30:15

+ 11:27 Ӏам 26:1-13, Кар 28:2-14

+ 11:28 Ӏам 26:14-45, Кар 28:15-45

+ 11:29 Карлабаьккхинарг 27:11-14; ЮшаӀ 8:33-35.

+ 11:29 Кар 27:12-13, Юш 8:33

+ 11:30 Дол 12:6

+ 12:2 ТӀаьххь 16:4

+ 12:3 Карлабаьккхинарг 7:5.

+ 12:3 Ара 23:24, Ара 34:13, Кар 7:5, Куьйг 2:2, Сул 14:23

+ 12:5 Сул 18:29

+ 12:7 Кар 27:7

+ 12:8 Куьйг 17:6, Куьйг 21:25

+ 12:9 Заб 94:11

+ 12:10 Юш 23:1

+ 12:11 Сул 8:29

+ 12:12 Лел 18:20, Кар 10:9

+ 12:16 Доладалар 9:4; Ӏамалъяр 7:26, 27; 17:10-14; 19:26; Карлабаьккхинарг 15:23.

+ 12:16 Ӏам 3:17, Ӏам 7:26, Ӏам 17:13

+ 12:19 Кар 14:27, Нахь 13:10

+ 12:23,[24] Ӏамалъяр 17:10-14.

+ 12:23 Дол 9:4, Ӏам 3:17, Ӏам 7:26, Ӏам 17:13

+ 12:30 ТӀаьххь 17:15

+ 12:31 ТӀаьххь 17:31, Ярм 7:31, Ярм 19:5

+ 12:32 Карлабаьккхинарг 4:2; Довзийтинарг 22:18, 19.

+ 12:32 Кар 4:2, Довз 22:18

+ 13:1 Ярм 23:25, Ярм 23:32, Зак 10:2

+ 13:2 Мрк 13:22, 2 Та 2:9, Довз 13:13, Довз 16:14

+ 13:5 Кар 18:20

+ 13:8 Киц 1:10

+ 13:9 Ара 32:27-28, Кар 17:7

+ 13:10 Кар 17:5

+ 13:13 Куьйг 19:22, Куьйг 20:13, Шам 2:12, Шам 10:27, Шам 25:17, Дад 16:7, Дад 20:1, Сул 21:10, Сул 21:13

+ 13:16 Юш 8:28

+ 13:17 Юш 7:20-21

+ 14:1 Ӏамалъяр 19:28; 21:5.

+ 14:1 Мат 5:9, Яй 1:12, 1 Я 3:1, 1 Я 5:1, Рим 8:14, Ӏам 19:27-28, Ӏам 21:5

+ 14:2 Арадаккхар 19:5, 6; Карлабаьккхинарг 4:20; 7:6; 26:18; Тите 2:14; 1 Кипин 2:9.

+ 14:2 Ара 19:5

• 14:3 Ӏам 11

* 14:18 Зуя – иза чӀерий лоьцургийн тайпанах долу олхазар хила тарло.

+ 14:21 Арадаккхар 23:19; 34:26.

+ 14:21 Ӏам 7:24, Ӏам 11:39-40, Ара 19:6, Ара 23:19, Ара 34:26

+ 14:22-29 Ӏамалъяр 27:30-33; Лелар 18:21.

+ 14:22 Ӏам 27:30, Лел 18:21

+ 14:27 Кар 12:19, Лел 18:20, Кар 10:9

+ 14:28 Кар 26:12

+ 15:1 Кар 31:10, Нахь 10:31

+ 15:3 Кар 23:20

+ 15:6 Кар 28:12, Сул 4:21, Ӏезар 4:20

+ 15:7,[8] Ӏамалъяр 25:35.

+ 15:8 Ӏам 25:35-36, Заб 36:26, Мат 5:42, Якъ 2:15, 1 Я 3:17

+ 15:11 Маттай 26:11; Марк 14:7; Яхьъя 12:8.

+ 15:11 Мат 26:11

+ 15:12-18 Ӏамалъяр 25:39-46.

+ 15:12 Ара 21:2

+ 15:17 Ара 21:5-6

+ 15:19 Арадаккхар 13:12.

+ 15:19 Ара 13:2, Ара 13:11-16

+ 15:21 Ӏам 22:20

+ 15:23 Доладалар 9:4; Ӏамалъяр 7:26, 27; 17:10-14; 19:26; Карлабаьккхинарг 12:16, 23.

+ 15:23 Ӏам 17:13, Кар 12:23-24

+ 16:1-8 Арадаккхар 12:1-20; Ӏамалъяр 23:5-8; Лелар 28:16-25.

• 16:1 Ара 12:1-39, Ара 13:3-10, Ара 23:14-17, Ӏам 23:4-22, Ӏам 23:33-43, Лел 28:16-31, Лел 29:12-39

* 16:1 Абиб – Ӏебархойн календарца хьалхара бутт бара. Вайн календарца март-апрель беттанашкахь нисло иза.

+ 16:3 Ара 12:11

+ 16:4 Ара 34:25

+ 16:9-12 Ӏамалъяр 23:15-21; Лелар 28:26-31.

+ 16:9 Ара 34:22

+ 16:12 Кар 5:15

+ 16:13-15 Ӏамалъяр 23:33-36, 39-43; Лелар 29:12-38.

+ 16:13 Ара 23:16

+ 16:18 Ара 18:21, Ӏезар 7:25, Лел 11:16, Кар 1:16-17

+ 16:19 Арадаккхар 23:6-8; Ӏамалъяр 19:15.

+ 16:19 Ара 23:2-3, Ӏам 19:15, Ара 23:8, Шам 8:3, Киц 17:8, Уст 7:7

+ 16:21 Арадаккхар 34:13.

+ 16:21 Ара 34:13, Кар 7:5

+ 16:22 Ӏамалъяр 26:1.

+ 17:1 Ӏам 22:20

+ 17:3 Арадаккхар 22:20.

+ 17:5 Кар 13:10

+ 17:6 Лелар 35:30; Карлабаьккхинарг 19:15; Маттай 18:16; 2 Коринтхошка 13:1; 1 Тимапига 5:19; Ӏебархошка 10:28.

+ 17:6 Лел 35:30, Кар 19:15

+ 17:7 1 Коринтхошка 5:13.

+ 17:7 Кар 13:9

+ 17:9 Кар 19:17

+ 17:14 Шамъал 8:5.

+ 17:14 Шам 8:5

+ 17:15 Шам 9:16

+ 17:16 2 Шерашкахь 1:16; 9:28.

+ 17:16 Юш 11:6, Дад 8:4, 1 Ше 18:4, Сул 10:28, 2 Ше 1:16, 2 Ше 9:28

+ 17:17 а: Шамъал 11:1-8; б: Шамъал 10:14-22, 27; 2 Шерашкахь 1:15; 9:27.

+ 17:17 Сул 11:1-4, Нахь 13:26, Киц 31:3, Сул 10:14, Сул 10:27, 2 Ше 1:15, 2 Ше 9:27

+ 17:19 Юш 1:8

+ 18:2 Лелар 18:20.

+ 18:2 Лел 18:20, Кар 10:9, Юш 13:14

+ 18:3 Ӏам 7:30-34

+ 18:4 Лел 18:12

+ 18:6 Лел 35:2, Куьйг 17:7

+ 18:9 Ӏам 18:26-30, Кар 12:29-31

+ 18:10 а: Ӏамалъяр 19:26; б: Арадаккхар 22:18.

+ 18:10 Ӏам 18:21, ТӀаьххь 16:3, ТӀаьххь 17:17, ТӀаьххь 23:10, 2 Ше 33:6, Ярм 32:35

+ 18:11 Ӏамалъяр 19:31.

+ 18:11 Ара 22:18, Ӏам 19:26, Ӏам 19:31

+ 18:13 Маттай 5:48.

+ 18:15 Векалийн 3:22; 7:37.

+ 18:15 Мрк 9:8, Яй 1:21, Век 3:22, Век 7:37

+ 18:16 Ара 20:19, Кар 5:27

+ 18:17 Кар 5:28

+ 18:18 Яй 4:25

+ 18:19 Векалийн 3:23.

+ 18:20 Кар 13:5, Ярм 14:15, Ярм 23:30, Яхь 13:8

+ 19:1-13 ЮшаӀ 20:1-9.

• 19:1 Лел 35:9-34, Кар 4:41-43, Юш 20

+ 19:5 Ара 21:13

+ 19:10 Киц 6:17

+ 19:11 Кар 27:24

+ 19:13 Кар 21:9

+ 19:14 Карлабаьккхинарг 27:17.

+ 19:14 Кар 27:17, Аюб 24:2, Киц 22:28, Киц 23:10, ХӀуш 5:10

+ 19:15 Лелар 35:30; Карлабаьккхинарг 17:6; Маттай 18:16; Яхьъя 8:17; 2 Коринтхошка 13:1; 1 Тимапига 5:19; Ӏебархошка 10:28.

+ 19:15 Лел 35:30, Кар 17:6, Мат 18:16, 2 Ко 13:1, 1 Ти 5:19, Ӏеб 10:28

+ 19:16 Ара 20:16

+ 19:17 Кар 17:9, Кар 25:1

+ 19:19 Киц 19:5

+ 19:21 Арадаккхар 21:23-25; Ӏамалъяр 24:19, 20; Маттай 5:38.

+ 19:21 Ара 21:23-25, Ӏам 24:19-20, Мат 5:38

+ 20:1 2 Ше 13:12, 2 Ше 20:15-17

+ 20:7 Кар 24:5

+ 20:8 Куьйг 7:3

+ 20:14 Лел 31:7, Лел 31:9, Юш 8:2

+ 20:17 Кар 7:2, Юш 10:40-41

+ 20:19 ТӀаьххь 3:19

+ 21:3 Лел 19:2, Шам 6:7

+ 21:5 Лел 6:22-27

+ 21:8 Юн 1:14

+ 21:9 Кар 19:13

+ 21:12 1 Ко 11:6

+ 21:15 Дол 29:30, Дол 29:33

+ 21:17 ТӀаьххь 2:9

+ 21:18 Ара 20:12, Кар 5:16

+ 21:20 Киц 23:20-21

+ 21:22 Лел 25:4

+ 21:23 Галатахошка 3:13.

+ 21:23 Юш 8:29, Юш 10:26-27, Яй 19:31, Гал 3:13

+ 22:1-4 Арадаккхар 23:4, 5.

+ 22:1 Ара 23:4

+ 22:6 Ара 23:19, Ӏам 22:28

+ 22:9-11 Ӏамалъяр 19:19.

+ 22:9 Ӏам 19:19

+ 22:12 Лелар 15:37-41.

+ 22:12 Лел 15:38

+ 22:22 Ара 20:14, Ӏам 20:10, Яй 8:5

+ 22:28,[29] Арадаккхар 22:16, 17.

+ 22:29 Дол 34:8, Ара 22:16-17, Дад 13:1-22

+ 22:30 Ӏамалъяр 18:8; 20:11; Карлабаьккхинарг 27:20.

+ 22:30 Ӏам 18:8, Кар 27:20

+ 23:1 Ӏам 21:18-20, Еш 56:4-5

+ 23:3-5 Нахьми-ЯхӀу 13:1, 2.

+ 23:3 Нахь 13:1-2, Тийж 1:10

+ 23:4 Лелар 22:1-6.

+ 23:4 Лел 22:5-6

+ 23:5 Лелар 23:7–24:9.

+ 23:5 Лел 24:10, Киц 26:2

+ 23:7 Дол 25:24-26, Дол 36:8, Лел 20:14, Ара 22:21, Ара 23:9

+ 23:10 Ӏам 15:1-5

+ 23:14 Ӏам 26:12

+ 23:17 Ӏамалъяр 19:29.

+ 23:17 Ӏам 19:29, Сул 14:24, Сул 15:12, Сул 22:46, ТӀаьххь 23:7, ХӀуш 4:14

+ 23:19,[20] Арадаккхар 22:25; Ӏамалъяр 25:36, 37; Карлабаьккхинарг 15:7-11.

+ 23:20 Ара 22:25, Кар 15:3

+ 23:21 Лелар 30:2-17; Маттай 5:33.

+ 23:21 Лел 30:3, Уст 5:3

+ 23:25 Мрк 2:23, Рут 2:2

+ 24:1 Маттай 5:31; 19:7; Марк 10:4.

+ 24:1 Мал 2:16, Мат 5:31, Мат 19:7, Мрк 10:4

+ 24:4 Ярм 3:1

+ 24:5 Кар 20:7, Киц 5:18

+ 24:7 Арадаккхар 21:16.

+ 24:7 Ара 21:16

+ 24:8 Ӏамалъяр 13:1–14:54.

+ 24:8 Ӏам 13:2

+ 24:9 Лелар 12:10.

+ 24:9 Лел 12:10-15

+ 24:10-13 Арадаккхар 22:26, 27.

+ 24:13 Ара 22:26-27, Кар 6:25, Заб 111:9

+ 24:14,[15] Ӏамалъяр 19:13.

+ 24:14 Ӏам 25:39

+ 24:15 Ӏам 19:13, Якъ 5:4

+ 24:16 Дауд 14:6; 2 Шерашкахь 25:4; Яхьазкхиал 18:20.

+ 24:16 ТӀаьххь 14:6, 2 Ше 25:4, Ярм 31:29-30, Яхь 18:20

+ 24:17,[18] Арадаккхар 23:9; Ӏамалъяр 19:33, 34; Карлабаьккхинарг 27:19.

+ 24:17 Ара 22:21

+ 24:19-21 Ӏамалъяр 19:9, 10; 23:22.

+ 24:19 Ӏам 19:9, Ӏам 23:22, Рут 2:1-2

+ 25:1 Кар 19:17

+ 25:3 2 Коринтхошка 11:24.

+ 25:3 2 Ко 11:24

+ 25:4 1 Коринтхошка 9:9; 1 Тимапига 5:18.

+ 25:4 1 Ко 9:9, 1 Ти 5:18

+ 25:5,[6] Маттай 22:24; Марк 12:19; Лака 20:28.

+ 25:5 Мат 22:24, Мрк 12:19, Лак 20:28

+ 25:6 Дол 38:8, Рут 4:10

+ 25:7-10 Рути 4:7, 8.

+ 25:9 Рут 4:7

+ 25:13-16 Ӏамалъяр 19:35, 36.

+ 25:14 Ӏам 19:36

+ 25:17-19 Арадаккхар 17:8-14; Шамъал 15:2-9.

+ 25:17 Ара 17:8

+ 25:19 Шам 15:2-8

+ 26:2 Арадаккхар 23:19.

+ 26:2 Ара 23:19, Ара 34:26, Ӏам 23:10

+ 26:5 Дол 46:27, Ара 1:7

+ 26:6 Ара 1:11, Ара 1:14

+ 26:7 Ара 2:23-25, Ара 3:9

+ 26:8 Ара 12:51

+ 26:9 Ара 3:8

+ 26:12 Карлабаьккхинарг 14:28, 29.

+ 26:12 Ӏам 27:30, Кар 14:28-29

+ 26:14 Ӏам 7:20, Ӏам 21:1, Ӏам 21:11, ХӀуш 9:4

+ 26:15 2 Ше 30:27, Заб 32:14, Еш 63:15, Ара 3:8

+ 26:18 Арадаккхар 19:5; Карлабаьккхинарг 4:20; 7:6; 14:2; Тите 2:14; 1 Кипин 2:9.

+ 26:18 Ара 19:5

+ 26:19 Кар 28:1, Ара 19:6

+ 27:2-8 ЮшаӀ 8:30-32.

+ 27:2 Юш 4:1-3

+ 27:5,[6] Арадаккхар 20:25.

+ 27:5 Ара 20:25, Юш 8:30, Сул 6:7

+ 27:7 Кар 12:7

+ 27:8 Еш 8:1, Еш 30:8, Хьаб 2:2

+ 27:9 Кар 26:18

+ 27:12 Карлабаьккхинарг 11:29; ЮшаӀ 8:33-35.

+ 27:12 Кар 11:29, Юш 8:33

+ 27:15 Арадаккхар 20:4; 34:17; Ӏамалъяр 19:4; 26:1; Карлабаьккхинарг 4:15-18; 5:8.

+ 27:15 Ара 20:4-5, Ара 34:17, Кар 5:8

+ 27:16 Арадаккхар 20:12; Карлабаьккхинарг 5:16.

+ 27:16 Ара 20:12, Ара 21:17, Ӏам 19:3

+ 27:17 Карлабаьккхинарг 19:14.

+ 27:17 Кар 19:14

+ 27:18 Ӏамалъяр 19:14.

+ 27:18 Ӏам 19:14

+ 27:19 Арадаккхар 22:21; 23:9; Ӏамалъяр 19:33, 34; Карлабаьккхинарг 24:17, 18.

+ 27:19 Ара 22:21-22

+ 27:20 Ӏамалъяр 18:8; 20:11; Карлабаьккхинарг 22:30.

+ 27:20 Ӏам 18:8, Кар 22:30

+ 27:21 Арадаккхар 22:19; Ӏамалъяр 18:23; 20:15.

+ 27:21 Ара 22:19, Ӏам 18:23

+ 27:22 Ӏамалъяр 18:9; 20:17.

+ 27:22 Ӏам 18:9, Дад 13:12

+ 27:23 Ӏамалъяр 18:17; 20:14.

+ 27:23 Ӏам 18:17, Ӏам 20:14

+ 27:24 Кар 19:11

+ 27:25 Ара 23:7, Кар 16:19

+ 27:26 Галатахошка 3:10.

+ 27:26 Заб 118:21, Ярм 11:3, Гал 3:10

+ 28:1-14 Карлабаьккхинарг 11:13-17.

• 28:1 Ӏам 26:1-13, Кар 11:13-15

+ 28:1 Кар 26:19

+ 28:6 Заб 120:7

+ 28:7 Ара 23:27

+ 28:8 Ӏам 25:20-21

+ 28:9 Ара 19:6

+ 28:12 Кар 11:14, Кар 15:6

• 28:15 Ӏам 26:14-45

+ 28:15 Дан 9:11, Зак 1:6, Мал 2:2

+ 28:22 Ӏам 26:16, Сул 8:37, 2 Ше 6:28, Ӏамос 4:9, Хьаг 2:17

+ 28:24 Ярм 3:3, Ӏамос 4:7

+ 28:25 Юш 7:4

+ 28:26 Шам 17:44, Шам 17:46, Заб 78:2, Ярм 16:4, Ярм 19:7, Ярм 34:20, Еш 17:2, Ярм 7:33

+ 28:27 Ара 9:10

+ 28:29 Аюб 5:14, Аюб 12:25, Еш 59:10, Цап 1:17

+ 28:30 Кар 20:5-7, Ярм 8:10, Ӏамос 5:11, Цап 1:13

+ 28:32 2 Ше 29:9

+ 28:33 Куьйг 6:4

+ 28:35 Аюб 2:7

+ 28:36 ТӀаьххь 17:3-4, ТӀаьххь 24:15, ТӀаьххь 25:7, 2 Ше 33:11, Кар 4:28

+ 28:37 Сул 9:7, 2 Ше 7:20, Ярм 24:9, Яхь 5:15

+ 28:38 Мик 6:15, Хьаг 1:6, Юал 1:4

+ 28:39 Цап 1:13

+ 28:41 Тийж 1:5

+ 28:47 Нахь 9:35

+ 28:48 Ярм 27:2

+ 28:49 Еш 5:26, Ярм 5:15, Ярм 48:40, Ярм 49:22, Яхь 17:3, ХӀуш 8:1, Хьаб 1:8

+ 28:51 Нахь 9:37, Ярм 5:17

+ 28:52 ТӀаьххь 17:5, ТӀаьххь 25:1

+ 28:53 Ӏам 26:29, ТӀаьххь 6:29, Тийж 4:10, Ярм 19:9, Яхь 5:10

+ 28:57 ТӀаьххьарнаш 6:28, 29; Тийжамаш 4:10.

+ 28:57 ТӀаьххь 6:29, Тийж 4:10, Яхь 5:10

+ 28:60 Ара 9:1-12

+ 28:62 Дол 15:5, Кар 10:22

+ 28:63 Ярм 32:41

+ 28:64 Ӏам 26:33, Кар 4:27, Нахь 1:8, Ярм 9:16, Яхь 12:15, Зак 7:14

+ 28:67 Аюб 7:4

+ 28:68 Кар 17:16, ХӀуш 8:13, ХӀуш 9:3

+ 29:1 Ара 19:1-6

+ 29:4 Еш 6:9-10, Ярм 5:21, Рим 11:8

+ 29:5 Кар 8:4, Нахь 9:21

+ 29:6 Ара 15:25, Ара 16:4, Ара 17:6

+ 29:7 а: Лелар 21:21-30; б: Лелар 21:31-35.

+ 29:7 Лел 21:21-35

+ 29:8 Лелар 32:33.

+ 29:8 Лел 32:33

+ 29:9 Сул 2:3

+ 29:11 Юш 9:21

+ 29:13 Ара 6:7

+ 29:18 Ӏебархошка 12:15.

+ 29:18 Ӏеб 12:15

+ 29:20 Кар 9:14, Заб 9:6

+ 29:23 Доладалар 19:24, 25.

+ 29:23 Куьйг 9:45, Дол 14:2, Дол 19:24, Еш 13:19, ХӀуш 11:8, Цап 2:9

+ 29:24 Ӏам 26:32, Сул 9:8, 2 Ше 7:21, Ярм 22:8-9

+ 29:25 ТӀаьххь 17:15

+ 29:27 Ӏам 26:14-39, Кар 28:15-68, Зак 5:3

+ 29:28 Сул 14:14

+ 29:29 Киц 25:2

+ 30:1 Кар 11:26, Ӏам 26:40

+ 30:2 Шам 7:3, Сул 8:48, Еш 55:7, ХӀуш 6:1

+ 30:3 Ярм 32:37, Яхь 34:13, Яхь 36:24

+ 30:4 Нахь 1:9

+ 30:6 Кар 10:16, Ярм 4:4, Ярм 31:33

+ 30:7 Дол 12:3, Ара 23:22

+ 30:12-14 Римхошка 10:6-8.

+ 30:12 Рим 10:6

+ 30:15 Кар 11:26, Ярм 21:8

+ 30:20 а: Доладалар 12:7; б: Доладалар 26:3; в: Доладалар 28:13.

+ 30:20 Кар 10:20

+ 31:2 Лелар 20:12.

+ 31:2 Кар 34:7, Лел 20:12, Лел 27:12-13, Кар 3:27

+ 31:3 Кар 1:38

+ 31:4 Лелар 21:21-35.

+ 31:4 Лел 21:21-35

+ 31:5 Кар 7:2

+ 31:6 Юш 1:5, Сул 6:13

+ 31:7 Юш 1:6

+ 31:8 ЮшаӀ 1:5; Ӏебархошка 13:5.

+ 31:10 а: Карлабаьккхинарг 15:12; б: Карлабаьккхинарг 16:13-15.

+ 31:10 Кар 15:1, Ара 23:16

+ 31:11 ТӀаьххь 23:2, Нахь 8:3

+ 31:12 Юш 8:33, Юш 8:35

+ 31:14 Кар 34:5, Лел 27:19

+ 31:15 Ара 33:9, Лел 12:5

+ 31:16 Ара 34:15, Куьйг 2:12-13, Куьйг 2:20, Ярм 11:10

+ 31:17 Лел 14:42, Куьйг 6:13

+ 31:19 Кар 32:1-43

+ 31:20 Ара 3:8

+ 31:23 Лелар 27:23; ЮшаӀ 1:6.

+ 31:23 Юш 1:6

+ 31:24 Юш 24:25-26

+ 31:26 ТӀаьххь 22:8, 2 Ше 34:14

+ 31:29 Куьйг 2:12-13, Куьйг 2:19, ТӀаьххь 22:17, 2 Ше 34:22

+ 32:1 Еш 1:2, Мик 1:2

+ 32:2 Еш 55:10-11, Заб 71:6

+ 32:4 Мат 5:48, Дад 22:31, Заб 17:31, Аюб 34:10, Рим 9:14

* 32:5 Ткъа уьш телхина лелара Цунна хьалха, Цуьнан берашна ца догӀучу тайпана. Цундела цара къа латийна Цунна дуьхьал, иза аьрха а, телхина а гара ма ду – я иштта: Ткъа аша къинош летийна Цунна дуьхьал, шу, исраилхой, телхина а, гамделла а гара ду! Аша далийтина зуламаш бахьана долуш, Делан бераш дац шу кхин!

+ 32:6 Ярм 5:21, Еш 63:16, Еш 64:8, Яй 8:41, Еш 44:2, Еш 51:13

+ 32:7 Заб 76:6, Аюб 8:8

+ 32:8 Векалийн 17:26.

* 32:8 Цхьана ширачу гочдар тӀехь: стигалийн гуламан терахье хьаьжжина. Ӏебархойн тептар тӀехь: исраилхойн терахье хьаьжжина.

+ 32:8 Дол 11:8, Век 17:26

+ 32:9 Ара 19:5, Зак 2:12

+ 32:10 Заб 16:8, Яхь 16:5-6, ХӀуш 13:5, Зак 2:8

+ 32:11 Ара 19:4, Еш 31:5

+ 32:13 Еш 58:14, Аюб 29:6

* 32:15 Сан хьоме халкъ – Ӏебархойн тептар тӀехь, ма-дарра аьлча, «Яшурон» дӀаяздина ду. Иза Исраилан халкъан кхин цӀе ю, ткъа иза «бакъахьараниг» маьӀна долуш ду.

+ 32:15 Нахь 9:25, Заб 88:27, Заб 94:1

+ 32:16 Куьйг 5:8, Заб 77:58

+ 32:17 1 Коринтхошка 10:20.

+ 32:17 Заб 105:37, 1 Ко 10:20

+ 32:18 Еш 17:10, Ярм 2:32

+ 32:21 а: 1 Коринтхошка 10:22; б: Римхошка 10:19.

+ 32:21 2 Ше 13:9, Ярм 5:7, Рим 10:19

+ 32:22 Ярм 15:14, Ярм 17:4

+ 32:23 Аюб 6:4, Заб 7:13, Заб 37:3, Тийж 3:12, Яхь 5:16

+ 32:24 Ӏам 26:22, Ярм 8:17, Яхь 5:17

+ 32:25 Тийж 1:20, Яхь 7:15

+ 32:27 Заб 12:5, Еш 10:13

+ 32:28 Еш 27:11, Ярм 4:22

+ 32:30 Ӏам 26:8, Юш 23:10, Куьйг 15:15

+ 32:31 Шам 2:2

+ 32:32 Дол 18:20

+ 32:33 Заб 57:5-6

+ 32:35 Римхошка 12:19; Ӏебархошка 10:30.

+ 32:35 Рим 12:19, Ӏеб 10:30

+ 32:36 Забур 134:14.

+ 32:36 Заб 134:14, Ӏеб 10:30, Сул 14:10, Сул 21:21, ТӀаьххь 9:8, ТӀаьххь 14:26

+ 32:37 Куьйг 10:14, Ярм 2:28

+ 32:39 Ара 20:3, Шам 2:6, ТӀаьххь 5:7, Аюб 5:18, Заб 102:3, Заб 146:3, ХӀуш 6:1, Аюб 10:7, Еш 43:13

+ 32:41 Заб 7:13, Еш 27:1, Еш 34:5, Еш 66:16, Яхь 21:3, Яхь 21:9-10, Кар 32:41, Еш 1:24

+ 32:42 Ярм 46:10

+ 32:43 Римхошка 15:10; Довзийтинарг 19:2; Ӏебархошка 1:6.

* 32:43 Грекийн гочдар тӀехь: Яккхийе, стигалш, Везачу Элаца цхьаьна! Цунна хьалха охьатаьӀийла стигалшкахь мел берш! Даккхийде, къаьмнаш, Цуьнан халкъаца цхьаьна! ЧӀагӀлойла Делан долу массо а маликаш! Ӏебархойн тептар тӀехь: Даккхийде, къаьмнаш, Цуьнан халкъаца цхьаьна!

+ 32:43 Рим 15:10, Дол 4:10-12, Заб 78:10, Довз 6:10, Довз 19:2

+ 32:46 Кар 4:9

+ 32:47 Ӏам 18:5

+ 32:48-52 Лелар 27:12-14; Карлабаьккхинарг 3:23-27.

+ 32:49 Лел 27:12

+ 32:50 Лел 33:38

+ 32:51 Лел 20:12, Лел 27:14

+ 32:52 Кар 3:27

• 33:1 Дол 49:1-28

+ 33:1 Ӏезар 3:2, Заб 89:1

* 33:2 Цуьнан аьтту куьйгахь стелахаьштиг дара – я иштта: аьтту куьйгахь цӀеран Ӏедал дахьаш вара.

+ 33:2 Заб 49:2, Заб 79:2, Заб 93:1, Хьаб 3:3, Дан 7:10, Зак 14:5, Век 7:53, Гал 3:19, Ара 19:18

+ 33:4 Яй 1:17, Яй 7:19

* 33:5 Шен хьоме халкъ – Ӏебархойн тептар тӀехь, ма-дарра аьлча, «Яшурон» дӀаяздина ду. Иза Исраилан халкъан кхин цӀе ю, ткъа иза «бакъахьараниг» боху маьӀна долуш ду.

+ 33:5 Кар 32:15, Еш 44:2

+ 33:8 а: Арадаккхар 28:30; б: Арадаккхар 17:7; в: Лелар 20:13.

* 33:8 Цхьана ширачу гочдар тӀехь: левихошна дӀабелла. Ӏебархойн тептар тӀехь и дешнаш дац.

+ 33:8 Ара 17:7, Лел 20:13

+ 33:9 Ара 32:26-29, Кар 17:9-11, 2 Ше 17:9, Ӏезар 7:10, Ара 30:7-8

+ 33:13 Дол 27:28

+ 33:15 Дол 49:26, Хьаб 3:6

+ 33:16 Ара 3:2-4

+ 33:17 Сул 22:11, Дол 48:19

+ 33:19 Заб 4:6

+ 33:20 1 Ше 12:8

+ 33:21 Лел 32:1-5, Лел 32:16-19

+ 33:22 Юш 19:47, Куьйг 18:27

+ 33:23 Юш 19:32-39

+ 33:26 Кар 32:15, Кар 33:5, Еш 44:2, Ара 15:11

+ 33:27 Заб 54:20, Заб 89:3, Заб 92:2, Хьаб 1:12, Заб 89:1, Заб 90:9

+ 33:28 Лел 23:9

+ 33:29 Дад 7:23, Дол 15:1, Заб 32:20, Дад 22:45

+ 34:3 Куьйг 1:16, Куьйг 3:13, Дол 14:2, Дол 19:22, Дол 13:12

+ 34:4 а: Доладалар 12:7; б: Доладалар 26:3; в: Доладалар 28:13.

+ 34:4 Дол 12:7, Дол 50:24, Кар 3:27

+ 34:6 ЯхӀ 1:9

+ 34:7 Кар 31:2

+ 34:8 Лел 20:29

+ 34:9 Лел 27:18, Лел 27:23, Еш 11:2

+ 34:10 Арадаккхар 33:11.

+ 34:10 Ара 33:11

+ 1:1 Ара 24:13, Лел 27:18-20, Кар 1:38

+ 1:2 Кар 34:5

+ 1:3-5 Карлабаьккхинарг 11:24, 25.

+ 1:3 Кар 11:24

+ 1:4 Дол 15:18, Лел 34:1-12, Кар 11:24

+ 1:5 Карлабаьккхинарг 31:6, 8; Ӏебархошка 13:5.

+ 1:5 Кар 7:24, Ара 3:12, Куьйг 6:16, Кар 31:5-8, Ӏеб 13:5

+ 1:6 Карлабаьккхинарг 31:6, 7, 23.

+ 1:6 Кар 31:6-7, Кар 31:23

+ 1:7 Кар 5:32

+ 1:8 Кар 17:18-19, Заб 1:2

+ 1:9 Кар 1:21, Кар 31:8

+ 1:10 Кар 16:18

+ 1:12-15 Лелар 32:28-32; Карлабаьккхинарг 3:18-20.

+ 1:14 Лел 32:17-26, Кар 3:18

+ 1:15 Лел 32:29, Кар 3:20, Юш 22:1-9

+ 2:1 Ӏебархошка 11:31; Якъуба 2:25.

+ 2:1 Мат 1:5, Якъ 2:25, Ӏеб 11:31

+ 2:5 Дад 17:18-20

+ 2:7 Куьйг 3:28, Куьйг 7:24

+ 2:9 Ара 15:14-16, Ара 23:27

+ 2:10 а: Арадаккхар 14:21; б: Лелар 21:21-35.

+ 2:10 Ара 14:21, Лел 21:21-35

+ 2:11 Кар 4:39, Сул 8:23

+ 2:12 Кар 6:13

+ 2:14 Куьйг 1:24-25

+ 2:15 Шам 19:12, Век 9:25

+ 3:1 Лел 25:1

+ 3:3 Кар 31:9

+ 3:6 Ӏам 20:7, Лел 11:18

+ 3:10 Ара 23:23

+ 3:11 Мик 4:13, Зак 4:14, Зак 6:5

+ 3:12 Лел 13:3

+ 3:13 Заб 113:3

+ 3:15 1 Ше 12:15

+ 3:16 Кар 3:17

+ 3:17 Ара 14:21, Ара 14:29, ТӀаьххь 2:8

+ 4:3 Кар 27:2, Сул 18:31

+ 4:6 Дол 28:18, Дол 35:14, Шам 7:12, Ара 12:26

+ 4:12 Лел 32:17, Лел 32:20

+ 4:23 Ара 14:21

+ 4:24 Сул 8:42-43

+ 5:4 Лел 14:29, Лел 26:64-65

+ 5:6 Лелар 14:28-35.

+ 5:6 Лел 14:33-34, Ара 3:8, Лел 14:23, Лел 14:28-29

+ 5:7 Лел 14:31, Кар 1:39

* 5:9 Галгал – иза Ӏебархойн маттахь «дӀадаьккхина» бохучух тера ду олучу хенахь.

+ 5:9 Дол 34:14

+ 5:10 Арадаккхар 12:1-13.

+ 5:10 Ара 12:6, Лел 9:5

+ 5:12 Арадаккхар 16:35.

+ 5:12 Ара 16:35

+ 5:13 Лел 22:23

+ 5:15 Ара 3:5

+ 6:4 Куьйг 7:16-18

+ 6:16 Ӏам 27:28, Кар 20:17, Юш 2:1-6

+ 6:17 Юш 7:12

+ 6:19 Ӏебархошка 11:30.

+ 6:19 Ӏеб 11:30

+ 6:20 Кар 7:2

+ 6:22 Ӏеб 11:31

+ 6:24 Ӏебархошка 11:31.

+ 6:24 Мат 1:5, Якъ 2:25, Ӏеб 11:32

+ 6:25 Сулим 16:34.

+ 6:25 Сул 16:34

+ 7:1 Юш 22:20, 1 Ше 2:6-7

+ 7:4 Ӏам 26:17, Кар 28:25

+ 7:6 Лел 14:5, Шам 4:12, Нахь 9:1, Тийж 2:10

+ 7:7 Ара 5:22, ТӀаьххь 3:10

+ 7:9 Заб 82:4

+ 7:12 Ӏам 26:37, Куьйг 2:14, Юш 6:17

+ 7:14 Шам 10:19, Шам 10:21

+ 7:17 Лел 26:19-20

+ 7:19 Яй 9:24

+ 7:20 Дад 12:13

+ 7:21 Дол 10:10, Дол 11:2, Кар 7:25-26, Кар 13:17

+ 7:26 Юш 7:26, Дад 18:17

+ 8:1 Юш 6:1

+ 8:2 Юш 6:20, Кар 20:14

+ 8:4 Куьйг 20:29

+ 8:5 Юш 7:4-5, Куьйг 20:32

* 8:14 Ӏариба-тогӀи – иза Йордан-хин тогӀи ю.

+ 8:19 Куьйг 20:37

+ 8:22 Кар 7:2

+ 8:23 Шам 15:8-9

+ 8:28 Кар 13:16

+ 8:29 Юш 10:26, Кар 21:22-23, Юш 7:26, Дад 18:17

+ 8:30-32 Карлабаьккхинарг 27:2-8.

+ 8:30 Кар 27:2, Кар 27:5-6

+ 8:31 Арадаккхар 20:25.

+ 8:31 Ара 20:25

+ 8:33-35 Карлабаьккхинарг 11:29; 27:11-14.

+ 8:33 Кар 11:29, Кар 27:12-13

+ 8:34 Кар 28

+ 8:35 Кар 31:12

+ 9:2 Дол 14:1-3, Юш 10:5, Юш 11:5

+ 9:3 Юш 6:20, Юш 8:28

+ 9:6 Юш 5:10

+ 9:7 Арадаккхар 23:32; 34:12; Карлабаьккхинарг 7:2.

+ 9:9 Кар 20:11, Кар 20:15

+ 9:10 Лелар 21:21-35.

+ 9:10 Лел 21:21-35

+ 9:14 Лел 27:21

+ 9:15 Юш 11:19

+ 9:17 Юш 18:25-28

+ 9:21 Кар 29:11

+ 9:24 Кар 7:1-2, Ара 15:14

+ 9:25 Ярм 26:14

+ 10:1 Юш 6:20, Юш 8:29, Юш 9:15

+ 10:2 Кар 11:25

+ 10:5 Дол 14:1-3, Юш 9:2, Юш 11:5

+ 10:8 Юш 1:5, Юш 21:44

+ 10:10 Куьйг 4:15, Шам 7:10, Еш 28:21

+ 10:11 Ара 9:23, Еш 30:30, Довз 11:19, Довз 16:21, Дад 18:8

+ 10:13 Дауд 1:18.

+ 10:13 Хьаб 3:11

+ 10:14 ТӀаьххь 20:10-11, Еш 38:8

+ 10:24 Кар 7:24

+ 10:25 Кар 3:21, Кар 7:19

+ 10:26 Юш 8:29

+ 10:27 Кар 21:22-23

+ 10:28 Юш 6:20

+ 10:38 Юш 15:15, Куьйг 1:11

+ 10:40 Кар 20:16-17

+ 11:4 Куьйг 7:12, Шам 13:5

+ 11:5 Дол 14:1-3, Юш 9:1-2

+ 11:6 Кар 17:16, Дад 8:4, 1 Ше 18:4

+ 11:12 Кар 7:24, Кар 20:16-17

+ 11:15 Ара 34:11-12, Кар 7:2

+ 11:19 Юш 9:7, Юш 9:15

+ 11:20 Карлабаьккхинарг 7:16.

+ 11:20 Ара 4:21, Кар 7:16, Кар 20:16-17, Шам 2:25

+ 11:21 Лел 13:23, Кар 1:28, Кар 2:10, Кар 9:2

+ 11:22 Шам 17:4

+ 11:23 Лел 26:53, Юш 14:15

+ 12:1-5 Лелар 21:21-35; Карлабаьккхинарг 2:26–3:11.

+ 12:2 Лел 21:24

+ 12:4 Кар 2:11, Кар 3:11, Юш 13:12, Лел 21:33-35

+ 12:6 Лелар 32:33; Карлабаьккхинарг 3:12.

+ 12:6 Лел 32:33, Кар 29:8

+ 13:3 Кар 2:23

+ 13:5 Сул 15:18, Заб 82:8, Яхь 27:9

+ 13:6 Лелар 33:54.

+ 13:8 Лелар 32:33; Карлабаьккхинарг 3:12.

+ 13:8 Лел 32:33, Кар 3:12

+ 13:9 Кар 2:35

+ 13:12 Юш 12:4

+ 13:13 1 Ше 2:23

+ 13:14 Карлабаьккхинарг 18:1.

+ 13:14 Кар 18:1-2

+ 13:21 Лел 25:15, Лел 31:8

+ 13:22 Лел 31:16

+ 13:30 1 Ше 2:23

+ 13:31 Лел 32:41

+ 13:33 Лелар 18:20; Карлабаьккхинарг 18:2.

+ 13:33 Лел 18:20, Кар 10:9

+ 14:1 Лел 34:17

+ 14:2 Лелар 26:52-56; 34:13.

+ 14:2 Лел 26:53-55, Лел 34:13

+ 14:3,[4] Лелар 32:33; 34:14, 15; Карлабаьккхинарг 3:12-17.

+ 14:3 Лел 18:20, Кар 10:9

+ 14:4 Дол 48:5, Лел 35:2

+ 14:6 Лелар 14:30.

+ 14:6 Лел 13:31, Лел 14:6

+ 14:7 Лелар 13:2-31.

+ 14:8 Лел 13:32, Кар 1:28

+ 14:9 Лелар 14:24.

+ 14:9 Лел 14:6-9, Лел 14:24

+ 14:12 Лел 13:23, Кар 1:28, Кар 2:10, Кар 9:2, Юш 11:21

+ 14:15 Дол 23:2, Дол 35:27, Куьйг 1:10, Юш 15:13, Юш 11:23

+ 15:4 Лел 34:3-5

+ 15:6 Юш 18:17

+ 15:13,[14] Куьйгалхой 1:20.

+ 15:13 Лел 13:31, Юш 14:15, Юш 21:11

+ 15:14 Лел 13:23, Куьйг 1:10, Куьйг 1:20

+ 15:15 Юш 10:38, Куьйг 1:11

+ 15:16 Куьйг 1:12-15, Шам 17:25

* 15:18 Майрачун цӀен тӀе дӀайоьдучу дийнахь Ӏотниал тешийра цо, шен дега Килабе латта деха деза аьлла – Грекийн гочдар тӀехь: Майрачун цӀен тӀе иза дӀайоьдучу дийнахь Ӏотниала тӀедиллира цунна, Килабе аре еха аьлла.

+ 15:19 Куьйг 1:10-15

+ 15:63 Куьйгалхой 1:21; Дауд 5:6; 1 Шерашкахь 11:4.

+ 15:63 Куьйг 1:8, Куьйг 1:21, Дад 5:6

+ 16:2 Дад 15:32, Дад 17:5

+ 16:10 Куьйгалхой 1:29.

+ 16:10 Куьйг 1:29, Сул 9:16

+ 17:1 Дол 41:51, 1 Ше 7:14, Лел 32:40

+ 17:2 Лел 26:30-32

+ 17:3 Лел 26:33, Лел 27:1-7, Лел 36:1-12

+ 17:4 Лелар 27:1-7.

+ 17:12,[13] Куьйгалхой 1:27, 28.

+ 17:12 Куьйг 1:27-28

+ 17:14 Дол 48:19

+ 17:16 Куьйг 1:19

+ 18:1 Куьйг 18:31

+ 18:7 Лел 18:20, Кар 10:9, Юш 13:8

+ 18:17 Юш 15:6

+ 18:28 Юш 9:17

+ 19:2-8 1 Шерашкахь 4:28-33.

+ 19:2 1 Ше 4:28-33

+ 19:9 Дол 49:7

+ 19:16 Дол 49:13

* 19:34 Ӏебархойн тептар тӀехь иштта ду: Малхбалехь, Йорданна йистехь, ЯхӀудан лаьтта тӀе а кхочура иза.

+ 19:46 Куьйг 1:34

+ 19:47 Куьйгалхой 18:27-29.

+ 19:47 Куьйг 18:27

+ 19:50 Юш 24:30, Куьйг 2:9

+ 20:1-9 Лелар 35:9-34; Карлабаьккхинарг 4:41-43; 19:1-13.

• 20:1 Лел 35:6, Лел 35:9-34, Кар 4:41-43, Кар 19:1-13

+ 20:1 Ара 21:13

• 21:1 Лел 35:1-8, 1 Ше 6:54-81

+ 21:2 Лелар 35:1-8.

+ 21:4 Ара 6:16-19, Лел 3:17-20

+ 21:11 Юш 14:15, Юш 15:13

+ 21:43 Дол 13:15, Дол 15:18, Дол 26:3, Дол 28:13

+ 21:44 Юш 10:8, Юш 23:10

+ 21:45 Сул 8:56

+ 22:2 Лелар 32:20-32; ЮшаӀ 1:12-15.

+ 22:2 Лел 32:18-22, Кар 3:20, Юш 1:12-15

+ 22:4 Юш 11:23

+ 22:5 Кар 6:5, Кар 6:17, Кар 11:22

+ 22:7 Юш 17:5

+ 22:8 Лел 31:27, Шам 30:24

+ 22:13 Лел 25:7-13

+ 22:16 Карлабаьккхинарг 12:13, 14.

+ 22:16 Кар 13:12-15

+ 22:17 Лелар 25:1-9.

+ 22:17 Лел 25:1-5

+ 22:20 Юш 7:1, Юш 7:5

+ 22:22 Кар 10:17, Сул 8:39

+ 22:31 Ӏам 26:11-12

+ 22:34 Дол 31:48

+ 23:1 Кар 12:10

+ 23:3 Ара 14:14

+ 23:4 Юш 13:1-7

+ 23:5 Лел 33:53

+ 23:6 Кар 5:32, Кар 28:14

+ 23:7 Ара 23:13

+ 23:8 Кар 10:10

+ 23:9 Юш 10:8, Юш 21:44

+ 23:10 а: Карлабаьккхинарг 32:30; б: Карлабаьккхинарг 3:22.

+ 23:10 Ӏам 26:8, Кар 32:30, Куьйг 15:15, Ара 14:14

+ 23:12 Ара 34:15-16, Кар 7:3, Куьйг 2:21, Ара 23:33, Кар 7:4

+ 23:14 Сул 2:2, Юш 21:45, Сул 8:56

+ 23:15 Ӏам 26:14-39, Кар 28:15-68

+ 24:2 Доладалар 11:27.

+ 24:2 Дол 11:27-32

+ 24:3 а: Доладалар 12:1-9; б: Доладалар 21:1-3.

+ 24:3 Дол 12:1-5, Дол 21:2-3

+ 24:4 а: Доладалар 25:24-26; б: Доладалар 36:8; Карлабаьккхинарг 2:5; в: Доладалар 46:1-7.

+ 24:4 Дол 25:24-26, Дол 36:8, Дол 46:5-7

+ 24:5 Арадаккхар 3:1–12:42.

+ 24:5 Ара 3:10, Ара 4:14, Ара 7, Ара 12:51

+ 24:6,[7] Арадаккхар 14:1-31.

+ 24:6 Ара 14:9

+ 24:7 Ара 14:20, Ара 14:28, Лел 14:33-34, Юш 5:6

+ 24:8 Лелар 21:21-35.

+ 24:9,[10] Лелар 22:1–24:25.

+ 24:9 Лел 22:5-6, Кар 23:4

+ 24:10 Лел 24:10, Кар 23:5

+ 24:11 а: ЮшаӀ 3:14-17; б: ЮшаӀ 6:1-21.

+ 24:11 Юш 3:17, Юш 6:1, Юш 10:10, Юш 11:8

+ 24:12 Арадаккхар 23:28; Карлабаьккхинарг 7:20.

+ 24:12 Лел 21:21-35, Заб 43:4

+ 24:13 Карлабаьккхинарг 6:10, 11.

+ 24:13 Кар 6:10, Кар 6:11

+ 24:14 Кар 10:12, Шам 12:24

+ 24:15 Сул 18:21

+ 24:19 Ӏам 19:2, Ара 20:5

+ 24:20 Шам 12:25

+ 24:26 Кар 31:24, Дол 35:4, Куьйг 9:6

+ 24:27 Дол 31:44-45

+ 24:28 Куьйг 2:6

• 24:29 Куьйг 2:7-9

+ 24:30 Юш 19:50, Куьйг 2:9

+ 24:32 Доладалар 33:19; 50:24, 25; Арадаккхар 13:19; Яхьъя 4:5; Векалийн 7:16.

+ 24:32 Дол 33:19, Дол 48:22, Дол 50:25

+ 1:1 Юш 24:29, Куьйг 20:18

+ 1:5 Шам 11:8

+ 1:7 Ӏам 24:19

+ 1:8 Юш 15:63, Дад 5:6

+ 1:10 Юш 14:15, Лел 13:23, Юш 15:14

+ 1:11 Юш 10:38, Юш 15:15

+ 1:12 Лел 13:31, Юш 15:13-19

* 1:14 Ӏотниал волчу а яхана, иза тешийра цо, шен дега Килабе латта деха деза аьлла – Грекийн гочдар тӀехь: Ӏотниал волчу яхача, иза шен дега Килабе латта деха деза аьлла, тешийра цо.

* 1:16 Хурма-диттийн гӀала – иза Ерихон-гӀала ю.

+ 1:16 Лел 24:21, Лел 10:29-32

+ 1:19 Юш 17:16, Юш 17:18

+ 1:20 Лел 14:24, Юш 14:13, Куьйг 1:10, Лел 13:34, Кар 2:10

+ 1:21 Дауд 5:6; 1 Шерашкахь 11:4.

+ 1:21 Юш 15:63

+ 1:23 Дол 28:19

+ 1:24 Юш 2:14

+ 1:27 Юш 17:11-13

+ 1:29 Юш 16:10, Сул 9:16

+ 1:31 Юш 19:24-30

+ 1:33 Юш 19:32-39

+ 1:34 Юш 19:46

+ 1:36 Лел 34:4, Юш 15:3

+ 2:1 Дол 17:7

+ 2:2 Арадаккхар 34:12, 13; Карлабаьккхинарг 7:2-5.

+ 2:2 Кар 7:2, Кар 12:3

+ 2:3 Ара 23:33

• 2:6 Юш 24:28-31

+ 2:9 Юш 19:50

+ 2:10 Аюб 18:21, Ярм 9:3, 2 Та 1:8

+ 2:11 Куьйг 3:7, Куьйг 4:1, Куьйг 6:1, Куьйг 10:6, Куьйг 13:1

+ 2:12 Кар 31:16-17

+ 2:13 Шам 7:4

+ 2:14 Ӏам 26:37, Юш 7:12

+ 2:15 Ӏам 26:14-46, Кар 28:15-68

+ 2:17 Ара 34:15, Кар 31:16

+ 2:18 Ара 2:23-25

+ 2:21 Юш 23:12-13

+ 3:1 Юш 13:2-6

+ 3:6 Ара 34:16

+ 3:7 Куьйг 2:11

+ 3:9 ТӀаьххь 13:5, Куьйг 1:13

* 3:10 Арам-мохк – иза хӀинцалерачу Сири-мехкан цхьа дакъа хилла.

+ 3:10 Лел 24:2, Куьйг 6:34, Куьйг 11:29, Куьйг 13:25, Куьйг 14:6, Куьйг 14:19, Куьйг 15:14

* 3:12 ӀегӀлон – и цӀе «берстина етт» бохург ду.

+ 3:15 Куьйг 20:16

+ 3:27 Куьйг 6:34, Шам 13:3

+ 3:28 Юш 2:7, Куьйг 7:24

+ 3:31 Куьйг 5:6, Шам 13:19

+ 4:1 Куьйг 2:11

+ 4:2 Юш 11:10, Шам 12:9

+ 4:6 Юш 19:37, Ӏеб 11:32, Ярм 46:18

+ 4:7 Сул 18:40

+ 4:11 Лел 10:29, Лел 24:21, Куьйг 1:16, Юш 19:33

+ 4:15 Юш 10:10

+ 5:4 Кар 33:2, Дад 22:8, Заб 17:8, Заб 67:9, Заб 76:18, Заб 96:4

+ 5:5 Арадаккхар 19:18.

+ 5:5 Ара 19:18

+ 5:6 Куьйг 3:31, Куьйг 4:17

+ 5:8 Кар 32:16, Шам 13:19, Шам 13:22

+ 5:12 Заб 56:9

+ 5:14 Лел 32:39

+ 5:17 Юш 13:24-28

+ 5:18 Куьйг 4:10

+ 5:19 Юш 17:11

+ 5:21 Куьйг 4:7

+ 5:24 Куьйг 4:17

+ 5:25 Куьйг 4:19

+ 5:26 Куьйг 4:21

+ 5:31 Заб 36:6

+ 6:1 Куьйг 2:11, Дол 25:1, Лел 25:17-18

+ 6:4 Ӏам 26:16, Кар 28:31-33

+ 6:9 Шам 10:18

+ 6:11 Юш 17:2

+ 6:13 Кар 31:17

+ 6:15 Шам 9:21, Шам 18:18

+ 6:16 Ара 3:12, Юш 1:5

+ 6:17 ТӀаьххь 20:8, Заб 85:17

+ 6:18 Дол 18:3-8

+ 6:20 Куьйг 13:19

+ 6:21 Ӏам 9:24, Сул 18:38

+ 6:22 Дол 32:30

+ 6:33 Юш 17:16, ХӀуш 1:5

+ 6:34 Лел 24:2, Куьйг 3:10, Куьйг 3:27, Шам 13:3

+ 7:2 Кар 8:17

+ 7:3 Карлабаьккхинарг 20:8.

+ 7:3 Кар 20:8

+ 7:12 Юш 11:4, Шам 13:5

+ 7:16 Шам 11:11, Аюб 1:17

+ 7:18 Юш 6:4

+ 7:22 Шам 14:20, 2 Ше 20:22-23

+ 7:24 Юш 2:7, Куьйг 3:28

+ 7:25 Заб 82:12

+ 8:1 Куьйг 12:1

+ 8:3-5 Забур 82:12.

+ 8:3 Киц 15:1

+ 8:5 Дол 33:17

+ 8:6 Шам 25:11

+ 8:8 Дол 32:30

+ 8:11 Лел 32:35, Лел 32:42

+ 8:17 Сул 12:25

+ 8:21 Заб 82:12, Еш 3:18

+ 8:22 Шам 8:5

+ 8:24 Ара 32:1-4, Дол 25:12-18

* 8:26 Цхьа эзар ворхӀ бӀе шекхалан барам – иза 19.5 кийланан барам бу.

+ 8:27 Кар 7:16

+ 8:31 Куьйг 9:1

+ 9:4 Куьйг 8:33

+ 9:5 ТӀаьххь 11:1

+ 9:6 Дол 35:4, Юш 24:26, Сул 12:1

+ 9:7 Кар 11:29, Кар 27:12, Юш 8:33

+ 9:8 ТӀаьххь 14:9

+ 9:13 Заб 103:15

+ 9:15 Яхь 31:3

+ 9:21 Лел 21:16

+ 9:23 Шам 16:14

+ 9:28 Дол 34

+ 9:29 Дад 15:4

+ 9:45 Сул 12:25, Кар 29:29

+ 9:48 Заб 67:15

+ 9:53 Дауд 11:21.

+ 9:53 Дад 11:21

+ 9:54 Шам 31:4

+ 10:4 Кар 3:14

+ 10:6 Куьйг 2:11, Сул 11:5, Дад 23:13

+ 10:10 Шам 7:6

+ 10:14 Кар 32:37

+ 11:1 Ӏеб 11:32

+ 11:3 Дад 10:6, Дад 10:8, Шам 22:2

+ 11:8 Куьйг 10:18

+ 11:10 Ярм 42:5

+ 11:13 Лел 21:24-26

+ 11:15 Кар 2:9, Кар 2:19

+ 11:16 Лел 13:27, Лел 14:25

+ 11:17 Лелар 20:14-21.

+ 11:17 Лел 20:14-21, Кар 1:46

+ 11:18 Лелар 21:4.

+ 11:18 Лел 21:4, Лел 21:13

+ 11:19-22 Лелар 21:21-24.

+ 11:20 Лел 21:21-23, Кар 2:26-37

+ 11:24 Лел 21:29

+ 11:25 Лелар 22:1-6.

+ 11:25 Лел 22:2, Мик 6:5

+ 11:27 Дол 16:5

+ 11:29 Лел 24:2, Куьйг 3:10

+ 11:30 Дол 28:20

+ 11:31 Лел 21:2

+ 11:33 Яхь 27:17

+ 11:35 Лелар 30:3.

+ 11:35 Ӏам 5:4, Лел 30:3

+ 12:1 Куьйг 8:1

+ 13:1 Куьйг 2:11

+ 13:2 Юш 19:41

+ 13:3 Куьйг 6:12, Лак 1:28, Лак 1:31

+ 13:5 Лелар 6:1-5.

+ 13:5 Лел 6:1-21, Шам 1:11

+ 13:15 Куьйг 6:18

+ 13:18 Дол 32:29

+ 13:19 Куьйг 6:20

+ 13:22 Дол 32:30

+ 13:24 Шам 2:21

+ 13:25 Лел 24:2, Куьйг 3:10

+ 14:1 Юш 15:10, Юш 19:43, Дол 38:12

+ 14:2 Дол 34:4

+ 14:3 Дол 24:3, Дол 24:4

+ 14:6 Лел 24:2, Куьйг 3:10

+ 14:12 Дол 29:27

* 14:15 ДоьалгӀачу – иштта грекийн гочдаре хьаьжжина ду. Ӏебархойн маттахь: ВорхӀалгӀачу.

+ 14:15 Куьйг 16:5

+ 14:16 Куьйг 16:15

+ 14:19 Лел 24:2, Куьйг 3:10

+ 15:14 Лел 24:2, Куьйг 3:10

+ 15:15 Лел 6:6, Кар 32:30, Юш 23:10

+ 16:1 Юш 15:47

+ 16:5 Куьйг 14:15

+ 16:11 Куьйг 15:13

+ 16:15 Куьйг 14:16

+ 16:17 Лел 6:2, Лел 6:5, Куьйг 13:5

+ 16:23 Шам 5:2, 1 Ше 10:10

* 17:1 Мика – цуьнан юьззина цӀе Мика-ЯхӀу хилла.

+ 17:2 Ӏам 5:1

+ 17:3 Ара 20:4

+ 17:4 Еш 46:6

+ 17:5 Сул 13:33

+ 17:6 Куьйгалхой 21:25.

+ 17:6 Кар 12:8, Куьйг 18:1, Куьйг 19:1, Куьйг 21:25

+ 17:7 Рут 1:1, Шам 17:12, Мик 5:2, Мат 2:1

+ 18:1 Куьйг 17:6, Куьйг 19:1, Куьйг 21:25, Куьйг 1:34-36

+ 18:2 Куьйг 13:25, Куьйг 16:31

+ 18:5 Лел 27:21, ХӀуш 4:12

* 18:7 Цхьаьнцца а – я иштта: Арамца.

+ 18:7 Юш 19:47

+ 18:12 Юш 15:60

+ 18:24 Дол 31:30

+ 18:27 Дол 49:17, Юш 19:47

+ 18:28 Дад 10:6

+ 18:30 Ара 2:22, Ара 18:3, ТӀаьххь 17:6

+ 18:31 Юш 18:1

+ 19:1 Куьйг 17:6, Куьйг 18:1, Куьйг 21:25

+ 19:10 Юш 15:8, Юш 15:63, Юш 18:28

* 19:18 ЦӀа догӀуш ду – Ӏебархойн маттахь: Везачу Элан цӀа догӀуш ду.

+ 19:20 Дол 19:2, Аюб 31:32

+ 19:22-24 Доладалар 19:5-8.

+ 19:22 Кар 13:13, Дол 19:5-9

+ 19:29 Шамъал 11:7.

+ 19:29 Шам 11:7

+ 20:1 Шам 3:20, Дад 3:10, Дад 24:2, Шам 7:5, Шам 11:7

+ 20:6 Дол 34:7

+ 20:13 Кар 13:13

+ 20:15 Лел 1:37, Лел 26:41

+ 20:16 Куьйг 3:15

+ 20:17 Шам 11:8, Дад 24:9

+ 20:18 Куьйг 1:1-2

+ 20:21 Дол 49:27

+ 20:27 Ара 6:15, Лел 25:7-13, Юш 22:13

+ 20:29 Юш 8:4

+ 20:32 Юш 8:5

+ 20:37 Юш 8:19

+ 20:45 Юш 15:32

+ 21:1 Куьйг 20:1

+ 21:6 Шам 9:21

+ 21:8 Шам 11:1

* 21:11 Амма йоӀстагалла дохоза долу зудабераш дийна дита – иштта грекийн маттахь долчу гочдарехь ду.

+ 21:11 Лел 31:17

+ 21:12 Юш 18:1

+ 21:13 Куьйг 20:47, Кар 20:10

+ 21:21 Ара 15:20, Куьйг 11:34

+ 21:25 Куьйгалхой 17:6.

+ 21:25 Кар 12:8, Куьйг 17:6, Куьйг 18:1, Куьйг 19:1

+ 1:1 Куьйг 2:16

+ 1:13 Аюб 19:21

+ 1:15 Лел 21:29

+ 1:17 Дад 15:21, Шам 3:17, Шам 25:22, Дад 19:13, Сул 2:23

+ 1:22 Дад 21:9

+ 2:1 Ӏам 19:9, Кар 24:19

+ 2:2 Ӏамалъяр 19:9, 10; Карлабаьккхинарг 24:19.

+ 2:4 Заб 128:8

* 2:7 Товрат-хьехамашца мискачу нехан бакъо яра маьрсхоша дитина мекхан кенаш лехьо.

+ 2:10 Шам 25:23

+ 2:12 Заб 16:8, Шам 24:20

+ 2:13 Шам 1:18

+ 2:15 Ӏам 19:10, Ӏам 23:22, Кар 24:19

+ 2:20 Ӏамалъяр 25:25.

+ 3:9 Яхь 16:8

+ 3:11 Киц 31:10

+ 3:12 Рути 2:20.

+ 4:1 Дад 15:2, Дад 18:4, Дад 19:8

+ 4:4 Ӏам 25:25, Лел 27:11, Ярм 35:4

+ 4:5 Кар 25:5

+ 4:7,[8] Карлабаьккхинарг 25:9.

+ 4:7 Кар 25:9

+ 4:10 Карлабаьккхинарг 25:5, 6.

+ 4:10 Кар 25:6

+ 4:11 Доладалар 29:31.

+ 4:11 Дол 29:31, Рут 1:2

+ 4:12 Доладалар 38:27-30.

+ 4:12 Дол 38:27-29, 1 Ше 2:4-12

+ 4:13 Дол 29:31

+ 4:15 Шам 1:8

• 4:18 1 Ше 2:4-15, Мат 1:3-6

+ 4:18 Дол 38:29

+ 4:20 Лел 1:7

* 1:1 Раматайм-Цупам – 19-чу аято гойту и гӀала Рама хилар.

* 1:3 Жуьгтийн маттахь – ЯхӀвехӀ-Цабаот.

+ 1:3 Ара 23:15, Кар 12:5-7

+ 1:4 Кар 12:17-18

* 1:5 Я иштта: Хьанат цунна чӀогӀа дукхаезаш хиллехь а, цо цунна цхьа дакъа бен ца лора, хӀунда аьлча Везачу Эло Хьанатна доьзалхой ца беллера.

+ 1:8 Рут 4:15

+ 1:9 Шам 12:7, Шам 15:20

+ 1:11 Лелар 6:5.

+ 1:11 Дол 28:20

* 1:15 Йий – кӀенах даьккхина вахош долу малар.

+ 1:18 Рут 2:13

* 1:24 Ӏебархойн маттахь: кхо старгӀа. Грекийн гочдар тӀехь: кхо шо кхаьчна долу бежана.

+ 2:1-10 Лака 1:46-55.

+ 2:1 Лак 1:46-55, Заб 33:3

+ 2:2 Ара 15:11, Кар 32:31

+ 2:4 Заб 36:15, Заб 75:4

+ 2:5 Заб 67:7, Заб 112:9, Еш 54:1, Ярм 15:9

+ 2:6 Кар 32:39

+ 2:7 Аюб 5:11, Заб 74:8

* 2:8 Шерет – бахам бекъар.

+ 2:8 Заб 106:41, Заб 112:7, Аюб 36:7, Заб 112:7-8, Аюб 38:6, Киц 8:29, Заб 23:2, Заб 101:26, Заб 103:5

+ 2:9 Заб 90:11, Киц 2:8, Киц 4:19, Ярм 23:12

+ 2:10 Шам 7:10, Заб 17:14, Заб 95:13

+ 2:12 Кар 13:13

+ 2:16 Ӏам 3:16-17, Ӏам 7:25

+ 2:21 Куьйг 13:24

+ 2:22 Ара 38:8

+ 2:25 Юш 11:20

+ 2:26 Лака 2:52.

+ 2:26 Лак 2:52

+ 2:27 Сул 13:1, Ара 4:14, Ара 4:27

+ 2:28 а: Арадаккхар 28:1-4; б: Ӏамалъяр 7:35, 36.

+ 2:28 Ара 28:1, Лел 18:8-19

+ 2:30 Ара 27:21, Киц 4:8, Ярм 8:9-10

+ 2:31 Сул 2:27

+ 2:34 Шамъал 4:11.

+ 2:34 Шам 4:11

+ 2:35 Сул 2:35

+ 3:1 Заб 73:9, Киц 29:18, Ӏамос 8:11

+ 3:11 ТӀаьххь 21:12, Ярм 19:3

+ 3:17 Рут 1:17

+ 3:18 Дад 10:12, Дад 15:26

+ 3:19 Шам 9:6

+ 3:20 Куьйг 20:1

+ 4:3 Юш 18:1

+ 4:4 Арадаккхар 25:22.

+ 4:4 Ара 25:22

+ 4:9 Куьйг 13:1

+ 4:11 Шам 2:34

+ 4:12 Юш 7:6, Нахь 9:1

+ 4:15 Сул 14:4

+ 4:20 Дол 35:17

+ 4:22 Заб 77:61

+ 5:1 Юш 13:3

+ 5:2 Куьйг 16:23

+ 5:3 Еш 46:1

+ 5:4 Еш 21:9, Ярм 50:2, Мик 1:7

+ 5:5 Цап 1:9

+ 6:3 Ӏам 5:15, Ӏам 5:16

+ 6:6 Ара 8:15, Ара 8:32, Ара 12:31

+ 6:7 Лел 19:2, Кар 21:3

+ 6:17 Юш 13:3

* 6:19 Кхузткъе итт стаг. Грекийн меттан гочдар тӀехь – пхи эзар кхузткъе итт стаг.

+ 6:19 Ара 19:21, Лел 4:20

+ 6:21 Юш 18:14

+ 7:1 Дауд 6:2-4; 1 Шерашкахь 13:5-7.

+ 7:1 Дад 6:3, 1 Ше 13:7

+ 7:3 Кар 30:1-10, Сул 8:48, Еш 55:7, ХӀуш 6:1, Юал 2:12

+ 7:4 Куьйг 2:13

+ 7:5 Куьйг 20:1

+ 7:6 Дад 14:14, Дад 23:16, Тийж 2:19, Куьйг 10:10

+ 7:9 Заб 98:6

+ 7:10 Шам 2:10, Юш 10:10, Заб 17:15

+ 7:12 Дол 28:18, Дол 35:14, Юш 4:1-10

+ 8:3 Ара 23:8, Кар 16:19

+ 8:5 Карлабаьккхинарг 17:14.

+ 8:5 Кар 17:14, Куьйг 8:5

+ 8:11 Кар 17:16-20, Шам 14:52

+ 8:14 Сул 21:1-16

* 8:16 Кегий нах – цхьана ширачу тептар тӀехь: бежанаш.

+ 8:18 Киц 1:28, Еш 1:15, Мик 3:4

+ 9:1 Шам 14:51, 1 Ше 8:33, 1 Ше 9:39

+ 9:4 ТӀаьххь 4:42

+ 9:6 Шам 3:19

+ 9:12 Сул 3:2

+ 9:16 Ара 2:24-25, Ара 3:9

* 9:20 Я иштта: Исраилан махкахь уггар лууш дерг хьаьнга дала деза те?

+ 9:21 Куьйг 20:46, Куьйг 21:6, Куьйг 6:15

* 9:24 Ширачу гочдаршкахь: Шамъала Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: цо.

* 9:25 Грекийн гочдар тӀехь: Тхов тӀехь мотт а биллина, Шаул дӀавижира.

+ 10:1 Шам 9:16, Шам 16:13, Дад 2:4, Сул 1:34, ТӀаьххь 9:3

+ 10:2 Дол 35:19

+ 10:10 Лел 24:2

+ 10:12 Шамъал 19:23, 24.

+ 10:12 Шам 19:24

+ 10:18 Куьйг 6:9

+ 10:19 Юш 7:14

+ 10:24 Дад 16:16, Сул 1:25, Сул 1:31, Сул 1:39, ТӀаьххь 11:12, 2 Ше 23:11

+ 10:25 Кар 17:14-20

+ 10:27 Кар 13:13

* 10:27 Дуьра ХӀорд болчохь карийначу тептарш тӀехь – Нахьаша, Ӏамминан кӀентийн паччахьо, баккхий бохамаш бохура Гадин а, Раабанан а бахархошна. Цо хӀораннан а аьтту бӀаьрг а баьккхина, цхьаьнгге а царна гӀо ца дойтура. Цо иштта Йордан-хи йистехь малхбалехьа йолчу агӀор вехаш волчу хӀора исраилхочун а баьккхира аьтту бӀаьрг. Цундела ворхӀ эзар исраилхо Ӏамминхой болчуьра ГалӀадерчу Явеш-гӀала ведда дӀавахара. Бутт баьлча...

+ 11:1 Куьйг 21:8, Шам 31:11-13

+ 11:2 Зак 11:17

+ 11:4 Куьйг 2:4, Куьйг 21:2

+ 11:6 Лел 24:2, Шам 10:10

+ 11:7 Куьйг 19:29, Куьйг 20:1

+ 11:8 Куьйг 1:5, Куьйг 20:17, Шам 15:4, Дад 24:9

+ 11:11 Куьйг 7:16

+ 11:14 Шам 10:8

+ 12:1 Шам 8:5, Шам 10:24

+ 12:3 Кар 16:19, Лел 16:15

+ 12:6 Арадаккхар 6:26.

+ 12:8 Арадаккхар 2:23.

+ 12:8 Дол 46:6-7, Ара 2:23, Ара 12:36, Ара 12:51

+ 12:9 а: Куьйгалхой 4:2; б: Куьйгалхой 13:1; в: Куьйгалхой 3:12.

+ 12:9 Куьйг 3:12, Куьйг 4:2, Куьйг 10:7, Куьйг 13:1

+ 12:10 Куьйгалхой 10:10-15.

+ 12:10 Куьйг 10:10

+ 12:11 а: Куьйгалхой 7:1; б: Куьйгалхой 6:32; в: Куьйгалхой 4:6; г: Куьйгалхой 11:29; э: Шамъал 3:20.

* 12:11 ГадӀаний – Ӏебархойн маттахь ма-дарра аьлча: Яруб-БаӀал.

* 12:11 Бедан – цхьадолчу ширачу гочдарш тӀехь дӀаяздина ду: Баракх.

+ 12:11 Куьйг 6:32, Куьйг 11:1, Шам 7:10

+ 12:12 Шамъал 8:19.

+ 12:12 Шам 11:1, Шам 8:19

+ 12:15 Ӏам 26:14-15, Кар 28:15

+ 12:21 Кар 11:16, 1 Ко 8:4

+ 12:22 Заб 93:14, Рим 11:2

+ 12:23 Сул 8:36, 2 Ше 6:27

+ 12:24 Кар 10:12, Юш 24:14

+ 12:25 Юш 24:20

* 13:1 Грекийн гочдар тӀехь иштта дӀаяздина ду: «Ша паччахь хӀоттийначу хенахь Шаулан ткъе итт шо дара. Иза шовзткъе шина шарахь Исраилан паччахь лаьттина».

+ 13:3 Куьйг 3:27, Куьйг 6:34

+ 13:5 Юш 11:4, Куьйг 7:12

+ 13:6 Куьйг 6:2, Аюб 30:6

+ 13:8 Шамъал 10:8.

+ 13:8 Шам 10:8

+ 13:13 Дад 24:10, 1 Ше 21:8

+ 13:14 Векалийн 13:22.

+ 13:14 Заб 88:20-21, Век 13:22

* 13:15 ...шен новкъахула дӀавахара. ТӀаьхьабисинарш Шаул шен эскар долчу дӀавоьдучу хенахь цуьнца дӀабахара – хӀара дакъа Грекийн гочдар тӀера схьаэцна ду.

+ 14:3 Ара 28:6, Шам 2:18, Шам 22:1, Шам 1:3

+ 14:6 Куьйг 7:4, Куьйг 7:7

+ 14:11 Шам 13:6

* 14:18 «Схьадал Делан деза тӀорказ». Цу хенахь Делан деза тӀорказ исраилхошца дара – Грекийн гочдар чохь дӀаяздина ду: «Схьаял Делан еза ийпад», – хӀунда аьлча цу дийнахь и ийпад исраилхошна хьалха АхьъяхӀус йоьхна яра.

+ 14:18 Лел 27:21

+ 14:20 Куьйг 7:22, 2 Ше 20:22-23

+ 14:29 Ӏам 5:4

+ 14:31 Юш 10:12

+ 14:33 Доладалар 9:4; Ӏамалъяр 7:26, 27; 17:10-14; 19:26; Карлабаьккхинарг 12:16, 23; 15:23.

+ 14:33 Дол 9:4, Ӏам 3:17, Ӏам 7:26, Ӏам 17:10, Кар 12:23-24

+ 14:37 Шам 28:6

+ 14:41 Лелар 27:21; Шамъал 28:6.

* 14:41 Грекийн гочдар тӀехь яздина ду: Цул тӀаьхьа Шаула Исраилан Дела волчу Везачу Эле элира: «Хьан ялхо волчунна тахана жоп хӀунда ца делира Ахь? Исраилан Дела волу Веза Эла, сан, я сан кӀентан ЯхӀунатин бехк белахь, жоп ло безачу Урим-тӀулгехула. Нагахь санна Хьан Исраилан халкъ бехке делахь, безачу Тумим-тӀулгехула жоп ло».

+ 14:42 Юн 1:7

* 14:43 Ткъа и хӀума бахьана долуш со вала везаш вуй? – я иштта: Со кхузахь ву. Со вала кечвелла ву!

+ 14:45 Дад 14:11, Сул 1:52, Лак 21:18, Век 27:34

+ 14:47 Дад 8:3, Дад 10:6

+ 14:48 Шам 15:3, Шам 15:7

+ 14:49 Шам 31:2, 1 Ше 8:33, 1 Ше 9:39, 1 Ше 10:1, Шам 18:17-28, Шам 19:11-17, Дад 3:13-16, Дад 6:16-23

+ 14:50 Дад 2:8

+ 14:51 Шам 9:1, 1 Ше 8:33, 1 Ше 9:39

+ 14:52 Шам 8:11

+ 15:1 Шамъал 10:1.

+ 15:1 Шам 9:16, Шам 10:1

+ 15:2 Арадаккхар 17:8-14; Карлабаьккхинарг 25:17-19.

+ 15:2 Ара 17:8-16, Кар 25:17-19

+ 15:4 Шам 11:8

+ 15:6 Лел 24:21, Куьйг 1:16

+ 15:7 Дол 2:11, Дол 25:18

+ 15:8 Юш 8:23, Ара 17:14, Лел 24:7

+ 15:10 Дол 6:6

+ 15:12 Юш 15:55

+ 15:22 Уст 4:17, Заб 39:7-8, Заб 49:8-14, Киц 21:3, Еш 1:11-17, Ярм 7:22-23, Мик 6:6-8, Ӏеб 10:6

+ 15:23 Шам 13:14

+ 15:27,[28] Шамъал 28:17; Сулим 11:30, 31.

+ 15:27 Сул 11:30-31

+ 15:28 Шам 13:14, Шам 28:17

+ 15:29 Лел 23:19, Тит 1:2

* 15:32 «Шек а ца волуш» – Грекийн маттера гочдича: «Кхерарна а вегош».

+ 15:35 Шам 19:24

+ 16:1 Шам 9:16, Шам 10:1

+ 16:5 Аюб 1:5

+ 16:6 Шам 17:13, 1 Ше 2:13-15, 2 Ше 11:19

+ 16:7 Сул 8:39, Киц 21:2, Ярм 11:20

+ 16:9 Дад 13:3, Дад 21:21, 1 Ше 2:13, 1 Ше 20:7

+ 16:13 Шам 10:1, Лел 24:2

+ 16:14 Куьйг 9:23

+ 16:17 ТӀаьххь 3:15

+ 17:1 Юш 15:35

* 17:4 Ялх дол – Грекийн гочдар тӀехь: диъ дол.

+ 17:4 Юш 11:22

+ 17:7 Дад 21:19, 1 Ше 20:5

+ 17:8 Шам 8:17

+ 17:13 Шам 16:6-10, 1 Ше 2:13-15

+ 17:18 Дол 37:14

+ 17:25 Юш 15:16, Шам 18:17-19

+ 17:44 Кар 28:26

+ 17:45 Заб 19:8

+ 17:46 Сул 18:36

+ 17:47 Заб 43:7, 2 Ше 20:15, ХӀуш 1:7

+ 17:50 Дауд 21:19.

+ 17:50 Дад 23:21

* 17:52 ТогӀи чу вуллучу – Грекийн гочдар тӀехь: Гати-гӀала чу вуллучу.

+ 17:52 Юш 15:36

+ 17:54 Дад 5:6

+ 17:55 Шам 14:51, Дад 2:8

+ 18:1 Шам 20:17, Дад 1:26

+ 18:6 Ара 15:20

+ 18:7 Шамъал 21:11; 29:5.

+ 18:7 Шам 21:11, Шам 29:5

+ 18:10 Шам 16:14

+ 18:14 Дад 7:9

+ 18:17 Шам 14:49, Шам 17:25, Шам 25:28

+ 18:18 Куьйг 6:15, Шам 9:21, Дад 7:18

+ 18:19 Дад 21:8

* 18:25 Чкъоьрнаш – исраилхошна гонах долчу къаьмнашна юкъахь пӀелаштамхой бен сунтбаза бацара.

+ 18:25 Дол 34:12, Дад 3:14

+ 19:5 Шам 17:48-49

+ 19:9 Шам 16:14, Шам 18:10

+ 19:11 Забур 58:1.

+ 19:11 Заб 58:1, Шам 14:49, Шам 18:20-28, Дад 6:16-23

+ 19:12 Юш 2:15, Век 9:25

+ 19:18 Шам 7:17

+ 19:20 Лел 11:25, Лел 24:2

+ 19:23 Лел 24:2

+ 19:24 Шамъал 10:11, 12.

+ 19:24 Еш 20:2, Шам 10:11-12

+ 20:1 Шам 7:17

+ 20:5 Лелар 28:11.

+ 20:8 Дад 14:32

+ 20:15 Дауд 9:1.

+ 20:15 Дад 9:1, Дад 21:7

+ 20:17 Ӏам 19:18, Шам 18:1, Дад 1:26

+ 20:25 Шам 14:50-51

+ 20:26 Ӏам 7:21, Ӏам 11:24-28, Ӏам 15:1-4

+ 21:1-6 Маттай 12:3, 4; Марк 2:25, 26; Лака 6:3.

+ 21:1 Еш 10:32

+ 21:6 Ӏамалъяр 24:5-9.

+ 21:6 Ӏам 24:9, Мат 12:3, Мрк 2:25, Лак 6:3

+ 21:7 Шам 22:9, Заб 51:2

+ 21:9 Шамъал 17:51.

+ 21:9 Ара 28:6, Шам 2:18, Шам 17:51

+ 21:10 Шам 27:2, Сул 2:39

+ 21:11 Шамъал 18:7; 29:5.

+ 21:11 Шам 18:7, Шам 29:5

+ 21:12 Забур 55:1.

+ 21:13 Забур 33:1.

+ 21:13 Заб 33:1

+ 22:1 Забур 56:1; Забур 141:1.

+ 22:1 Дад 23:13, 1 Ше 11:15, Заб 56:1, Заб 141:1

+ 22:2 Куьйг 11:3

+ 22:5 Дад 24:11, 1 Ше 21:9, 1 Ше 29:29

+ 22:8 Шам 18:3

+ 22:9,[10] Шамъал 21:7-9; Забур 51:1.

+ 22:9 Шам 21:7, Заб 51:2

+ 22:10 Шам 21:6, Шам 21:9

+ 22:18 Ара 28:6, Шам 2:18

* 22:19 Цо – я иштта: Шаула.

+ 22:20 Шам 23:6

+ 22:23 Сул 2:26

+ 23:1 Юш 15:44

+ 23:6 Шам 22:20, Ара 28:6, Шам 2:18

+ 23:9 Шам 30:7

+ 23:13 Шам 22:2, Шам 25:13, Шам 27:2

+ 23:14 Юш 15:24, Заб 62:1

+ 23:17 Шам 24:21

+ 23:18 Шамъал 18:3.

+ 23:18 Шам 18:3, Шам 20:8

+ 23:19 Забур 53:1.

+ 23:19 Шам 26:1, Заб 53:1-2

+ 23:24 Юш 15:55

• 24:1 Шам 26

+ 24:1 Юш 15:62

+ 24:4 Забур 56:1; Забур 141:1.

+ 24:6 Дад 24:10

+ 24:7 Шамъал 26:11.

+ 24:7 Шам 26:9, Дад 1:14

+ 24:8 Заб 7:5

+ 24:12 Заб 58:4

+ 24:13 Дол 16:5

+ 24:15 Шамъал 26:20.

+ 24:20 Рут 2:12

+ 24:21 Шам 23:17

+ 25:1 Шам 7:17, Дол 21:21, Лел 10:2

+ 25:3 Лел 13:31, Юш 14:14, 1 Ше 2:18-24

+ 25:11 Куьйг 8:6, Еш 32:6

+ 25:17 Кар 13:13

* 25:22 Сан мостагӀашна – Грекийн гочдар тӀехь: суна.

+ 25:22 Шам 3:17

+ 25:23 Рут 2:10

+ 25:24 Дад 14:9

+ 25:26 Дад 18:32, Дан 4:16

+ 25:28 Шам 18:17

+ 25:43 Шам 27:3, Шам 30:5, Дад 2:2, Дад 3:2, 1 Ше 3:1

+ 25:44 Дауд 3:14-16.

+ 25:44 Дад 3:14-15

+ 26:1 Забур 53:1.

• 26:1 Шам 24:1-22

+ 26:1 Шам 23:19, Заб 53:1-2

+ 26:2 Юш 15:24, Заб 62:1

+ 26:5 Шам 14:50, Шам 17:55

+ 26:6 Дад 2:18

+ 26:9 Шам 24:7, Заб 7:5

+ 26:10 Шам 31:6

+ 26:12 Дол 2:21, Дол 15:12

+ 26:21 Шам 15:24

+ 26:23 Дад 22:21, Заб 17:21

+ 27:2 Шам 23:13, Шам 21:10, Сул 2:39

+ 27:3 Шам 25:43

+ 27:6 Юш 15:31

+ 27:8 Юш 13:2, Шам 15:7

+ 27:10 Юш 15:31-32, Куьйг 1:16, Шам 30:29

+ 28:3 Ӏамалъяр 20:27; Карлабаьккхинарг 18:10, 11.

+ 28:3 Шам 25:1, Ара 22:18, Ӏам 19:31, Кар 18:10-12

+ 28:4 Юш 19:17, Шам 31:1

+ 28:6 Лелар 27:21.

+ 28:6 Шам 14:37, Дад 22:42, Заб 17:42

+ 28:7 Юш 17:11

+ 28:14 Шам 2:19, Шам 15:27

+ 28:15 Шам 18:12

+ 28:17 Шамъал 15:28.

+ 28:17 Шам 15:28

+ 28:18 Шамъал 15:3-9.

+ 28:18 Шам 15:29

+ 28:19 Шам 31:2, Шам 31:4

+ 29:5 Шамъал 18:7; 21:11.

+ 29:5 Шам 18:7, Шам 21:11

+ 29:9 Дад 14:17, Дад 14:20, Дад 19:27, Гал 4:14

+ 30:1 Шам 27:6-7

+ 30:5 Шамъал 25:42, 43.

+ 30:5 Шам 25:43

+ 30:7 Шамъал 22:20-23.

+ 30:7 Шам 22:20, Шам 23:6, Ара 28:6, Шам 2:18, Шам 23:9

+ 30:9 Шам 23:13

+ 30:14 Дад 8:18, Дад 15:18, Дад 20:7, Дад 20:23, Сул 1:38, 1 Ше 18:17, Юш 14:14, Шам 27:10, 1 Ше 2:18-24

+ 30:15 Кар 23:15-16

+ 30:17 1 Ше 4:43

+ 30:24 Лел 31:27, Юш 22:8

+ 30:29 Куьйг 1:16, Шам 27:10

• 31:1 1 Ше 10:1-12

+ 31:1 Шам 28:4

+ 31:2 Шам 14:49, 1 Ше 8:33, 1 Ше 9:39, 1 Ше 10:1

+ 31:4 Куьйг 9:54, Дад 1:10

+ 31:9 Дад 1:20

+ 31:10 Куьйг 2:13, Юш 17:11

+ 31:11 Шам 11:1-11, Дад 21:10

+ 31:12 Дад 21:12, 2 Ше 16:14, 2 Ше 21:19

+ 1:1 Шам 31:4, Шам 30:17-20

+ 1:6-10 Шамъал 31:1-6; 1 Шерашкахь 10:1-6.

+ 1:6 Шам 31:1-4, 1 Ше 10:1-6

+ 1:9 Куьйг 9:54

+ 1:11 Дад 13:31

+ 1:14 Шам 24:7

+ 1:18 ЮшаӀ 10:13.

* 1:18 СекхаӀад цӀе йолу и назма – я иштта: секхаӀад лелор.

+ 1:20 Мик 1:10, Юш 13:3, Шам 31:9

+ 1:21 Шам 31:1

+ 1:26 Шам 18:1, Шам 20:17

+ 2:1 Юш 14:13-15

+ 2:2 Шамъал 25:42, 43.

+ 2:2 Шам 25:43

+ 2:3 Шам 27:2-3

+ 2:4 Шамъал 31:11-13.

+ 2:4 Шам 16:13, Шам 31:11-13

+ 2:8 Шам 14:50-51, Юш 13:26

+ 2:11 Дад 5:5, Сул 2:11, 1 Ше 3:4

+ 2:13 Ярм 41:12

+ 2:18 Шам 26:6, Дад 3:30, Дад 3:39, Дад 16:9-10, Дад 19:22, Дад 23:18, 1 Ше 2:16

• 3:1 1 Ше 3:1-4

+ 3:2 Шам 25:43

+ 3:3 Дад 13:37

+ 3:4 Сул 1:5

* 3:7 ГӀарбаш-зуда – зудчун бакъо йолу гӀарбаш.

+ 3:7 Дад 21:8, Дад 21:10

+ 3:9 Шам 15:28, Шам 16:13, Шам 28:17

+ 3:10 Шамъал 15:28.

+ 3:10 Куьйг 20:1

+ 3:13 Шам 14:49

+ 3:14 Шамъал 18:27.

+ 3:14 Шам 18:25

+ 3:15 Шам 25:44

+ 3:27 Дад 20:10, Дад 2:23

+ 3:29 Ӏам 14:2, Ӏам 15:2

+ 3:30 Шам 26:6, Дад 2:18, Дад 2:23

+ 3:39 Ярм 38:5, Дад 2:18, Дад 16:9-10, Дад 19:22

+ 4:2 Юш 18:25

+ 4:3 Нахь 11:33

+ 4:4 Дауд 9:3.

+ 4:4 Дад 9:3, Дад 9:6

* 4:6 Цхьана ширачу гочдар тӀехь: Ткъа кевнера кӀа цӀандеш йолчу ялхочунна наб кхеттера. Рахбий, БаӀний Иш-Бошатан цӀа чу велира. Ӏебархойн тептар тӀехь дӀаяздина ду: Рахбий, БаӀний, шаьшшиъ кӀа оьшуш веача санна, цуьнан цӀа чу велира.

+ 4:9 Сул 1:29

+ 4:10 Дауд 1:1-16.

+ 4:10 Дад 1:1-16

• 5:1 1 Ше 11:1-3

+ 5:2 Шам 18:13, Заб 77:71

+ 5:4,[5] Сулим 2:11; 1 Шерашкахь 3:4; 29:27.

+ 5:4 Сул 2:11, 1 Ше 29:27

+ 5:5 Дад 2:11

+ 5:6 Куьйгалхой 1:21.

• 5:6 1 Ше 11:4-9

+ 5:6 Юш 15:63, Куьйг 1:8, Куьйг 1:21

+ 5:9 Сул 9:15, Сул 9:24, Сул 11:27, 2 Ше 32:5

+ 5:10 Эси 9:4

• 5:11 1 Ше 14:1-7

+ 5:11 Сул 5:1

+ 5:14 1 Ше 3:5-8

• 5:17 1 Ше 14:8-17

+ 5:18 Еш 17:5, Дад 23:13

+ 5:20 Еш 28:21

+ 5:24 ТӀаьххь 7:6

• 6:1 1 Ше 13:6-14, 1 Ше 15:25-29, 1 Ше 16:1-3

+ 6:2 Арадаккхар 25:22.

+ 6:2 Юш 15:9, Юш 15:60, Ара 25:22

+ 6:3 Шамъал 7:1, 2.

+ 6:3 Шам 7:1

+ 6:6 Лел 4:15

+ 6:11 1 Шерашкахь 26:4, 5.

+ 6:11 1 Ше 26:4-5

+ 6:14 Заб 150:4

+ 6:16 Шам 14:49, Шам 18:20-28, Шам 19:11-17

+ 6:17 1 Ше 15:1

+ 6:18 Сул 8:14

+ 6:19,[20] 1 Шерашкахь 16:43.

+ 6:21 Шам 15:28

• 7:1 1 Ше 17:1-15

+ 7:2 Дад 12:1, Сул 1:8, 1 Ше 29:29, 2 Ше 9:29, 2 Ше 29:25, Заб 50:2

+ 7:8 Шам 16:11-13, Заб 77:70

+ 7:9 Шам 18:14

+ 7:10 Куьйг 2:14-16, Шам 12:11

+ 7:12 Забур 88:4, 5; 131:11; Яхьъя 7:42; Векалийн 2:30.

+ 7:12 Сул 2:10

+ 7:13 Сул 8:19

+ 7:14 Забур 88:27, 28; 2 Коринтхошка 6:18; Ӏебархошка 1:5.

+ 7:14 Заб 88:27-28, 2 Ко 6:18, Ӏеб 1:5, Заб 88:31-33

+ 7:16 Забур 88:37, 38.

+ 7:16 Заб 88:5, Заб 88:30, Заб 88:36-37, Заб 131:12, Яй 7:42

• 7:18 1 Ше 17:16-27

+ 7:22 Ара 15:11

+ 7:23 Карлабаьккхинарг 4:34.

+ 7:23 Кар 4:7, Кар 26:19, Кар 33:29

• 8:1 1 Ше 18:1-13

+ 8:3 Шам 14:47, Сул 11:24

+ 8:4 Юш 11:6

+ 8:7 ТӀаьххь 11:10, 2 Ше 23:9

+ 8:11 Сул 7:51

* 8:12 Грекийн гочдар тӀехь: эдомхошкара. Ӏебархойн тептар тӀехь: арамхошкара.

+ 8:13 Забур 59:1.

* 8:13 Эдомхо – иштта ду цхьадолчу ширачу тептарш тӀехь. Амма Ӏебархойн тептар тӀехь: арамхо.

+ 8:13 ТӀаьххь 14:7

+ 8:14 Дол 25:23, Дол 27:40, Лел 24:18

• 8:15 Дад 20:23-26, 1 Ше 18:14-17

+ 8:15 Сул 10:9

+ 8:16 Дад 2:13, 1 Ше 11:6, Сул 4:3

+ 8:17 Дад 15:24, Дад 20:25, 1 Ше 24:3

* 8:18 Кератхой, палетхой – кхечу мехкашкара болу, паччахь ларвеш болу тӀемалой.

* 8:18 «1 Шерашкахь» 18:17 а хьаьжна: паччахьан хьехамчаш. Ӏебархойн тептар тӀехь: динан дай.

+ 8:18 Дад 23:20, Сул 2:35, Сул 4:4

+ 9:1 Шамъал 20:15-17.

+ 9:1 Шам 18:3, Шам 20:15

+ 9:2 Дад 16:1-4, Дад 19:17

+ 9:3 Дауд 4:4.

+ 9:3 Дад 4:4

+ 9:4 Дад 17:27

+ 9:6 Дад 16:4, Дад 19:24, 1 Ше 8:34, 1 Ше 9:40

+ 9:10 Дад 19:17

+ 9:12 1 Ше 8:34

• 10:1 1 Ше 19

+ 10:1 Шам 11:1

+ 10:6 Куьйг 18:28, Дад 8:3, Куьйг 11:3

+ 10:10 1 Ше 18:12

+ 10:12 Шам 3:18

+ 10:16 Сул 11:23

+ 11:1 1 Шерашкахь 20:1.

+ 11:1 Сул 20:22, 2 Ше 36:10, 1 Ше 20:1, Кар 3:11

+ 11:3 Дад 23:34, Дад 23:39, 1 Ше 3:5

+ 11:4 Ӏам 15:19

+ 11:14 Сул 21:8

+ 11:21 Куьйгалхой 9:53.

+ 11:21 Куьйг 9:53

+ 12:1 Забур 50:1.

+ 12:1 Дад 7:2, Заб 50:2

+ 12:6 Ара 22:1

+ 12:7 Шам 16:13

+ 12:9 Лел 15:31

+ 12:11,[12] Дауд 16:22.

+ 12:11 Дад 16:21-22

+ 12:13 Юш 7:20, Дад 24:10, Заб 31:5, Заб 50:6

+ 12:16 Дад 13:31

+ 12:22 Юн 3:9

+ 12:24 1 Ше 22:9

• 12:26 1 Ше 20:1-3

+ 12:26 Кар 3:11

* 12:30 Церан паччахьан коьртара – я иштта: МилкӀом-цӀун коьртара.

+ 13:3 Шам 16:9, 1 Ше 2:13, Дад 13:3

+ 13:12 Дол 34:7, Ӏам 18:9

* 13:18 Еха бедарш – я иштта: хаза кечйина бедарш.

* 13:27 ТӀаккха Абушалама паччахьна лерина санна долу пхьор кечдира – иштта цхьадолчу ширачу тептарш тӀехь тӀетоьхна ду.

+ 13:31 Дад 1:11, Дад 12:16

+ 13:32 Дад 13:3

* 13:34 ТӀаккха кӀанта, ваха а вахана, паччахье элира: «Суна гира Хьоронаймера некъа тӀехула лам тӀера охьабогӀу дукха нах» – иштта Грекийн меттан тептар тӀехь тӀетоьхна ду.

+ 13:37 Дауд 3:3.

+ 13:37 Дад 3:3, 1 Ше 3:2

+ 14:2 1 Ше 2:24, 2 Ше 11:6, 2 Ше 20:20, Нахь 3:5, Ярм 6:1, Ӏамос 1:1

+ 14:4 ТӀаьххь 6:26

+ 14:9 Шам 25:24

+ 14:11 Лел 35:19, Кар 19:12, Шам 14:45, Сул 1:52, Лак 21:18, Век 27:34

+ 14:14 Шам 7:6, Дад 23:16

+ 14:17 Дауд 19:27.

+ 14:17 Шам 29:9, Дад 19:27

+ 14:20 Шам 29:9, Дад 19:27

+ 14:23 Дад 13:38

* 14:26 Ши бӀе шекхал – иза ши кийла ю.

+ 14:27 Дад 13:1

+ 14:32 Шам 20:8

+ 15:1 Сул 1:5

+ 15:2 Рут 4:1, Дад 18:4, Дад 19:8

+ 15:4 Куьйг 9:29

* 15:7 Грекийн гочдар тӀехь: диъ шо. Ӏебархойн тептар тӀехь: шовзткъа шо.

* 15:8 Хьевронехь – иштта цхьадолчу грекийн гочдарш тӀехь тӀетоьхна ду.

+ 15:8 Дол 28:20

+ 15:12 Юш 15:51, 1 Ше 27:33, Заб 3:2

+ 15:13 Дад 12:11

+ 15:14 Заб 3:1

+ 15:16 Дад 16:21-22, Дад 20:3

* 15:18 Кератхой, палетхой – кхечу мехкашкара болу, паччахь ларвеш болу тӀемалой.

+ 15:18 Шам 30:14, Дад 8:18

* 15:20 Грекийн гочдар тӀехь: Веза Эла хьоьца баккъалла тешаме хуьлда. Ӏебархойн тептар тӀехь: Баккъалла болу тешам хуьлда хьоьца.

+ 15:21 Рут 1:17

+ 15:23 Сул 15:13, ТӀаьххь 23:4

+ 15:24 Дад 8:17, Шам 22:20, Дад 8:17, Дад 20:25

+ 15:26 Шам 3:18

* 15:27 Ӏебархойн тептар тӀехь: Хьо Делера дерг гуш верг ма ву. Грекийн гочдар тӀехь: Хьажал!

+ 15:27 Сул 1:42

+ 15:30 Зак 14:4, Мрк 1:11, Век 1:12, Эси 6:7

+ 15:31 Дад 16:23, Дад 17:14

+ 15:32 Юш 16:2

+ 15:33 Дад 19:35

+ 15:34 Дад 17:5-14

+ 15:36 Дад 17:17

+ 15:37 1 Ше 27:33

+ 16:1 Дауд 9:9, 10.

+ 16:1 Дад 9:2-13

+ 16:2 Дад 17:29

+ 16:3 Дауд 19:25-27.

+ 16:3 Дад 9, Дад 19:27

+ 16:9 Дад 2:18

+ 16:10 Дад 3:39, Дад 19:22

* 16:12 Цхьадолчу тептарш тӀехь: сан бала. Ӏебархойн тептар тӀехь: суна дина вониг.

+ 16:16 Дад 15:34, Шам 10:24

+ 16:21 Дад 15:16, Дад 20:3

+ 16:22 Дауд 12:11, 12.

+ 16:22 Дад 12:11-12

* 17:3 Ӏебархойн тептар тӀехь: Аса массо а адам... Ӏийр ду. Грекийн гочдар тӀехь: Нускал шен майрачунна тӀе ма-дерззара, аса массо а адам хьуна тӀедерзор ду. Хьуна цхьа са бен ден ма ца лаьа, ткъа важа нах кхерам боцуш хир бу.

+ 17:5 Дад 15:32

+ 17:8 Киц 17:12, ХӀуш 13:8

+ 17:11 Куьйг 20:1

+ 17:14 Дад 15:31, Дад 15:34

+ 17:17 Дад 15:36, Юш 15:7, Юш 18:16

+ 17:19 Юш 2:1-6

+ 17:23 Дад 15:12, Мат 27:5

+ 17:24 Юш 13:26

* 17:25 Ӏебархойн тептар тӀехь: Исраилара. Цхьана грекийн гочдар тӀехь: ИсмаьӀалара.

+ 17:25 Дад 19:13, Дад 20:9-10, 1 Ше 2:17

+ 17:27 Дад 12:26, Дад 12:29, Дад 9:4, Дад 19:31-32, Сул 2:7, Ӏезар 2:61, Нахь 7:63

+ 17:29 Дад 16:2

+ 18:2 Дад 15:19-22

+ 18:8 Юш 10:11

+ 18:17 Юш 7:26, Юш 8:29

+ 18:18 Дол 14:17, Дад 14:27

+ 18:27 Сул 1:42

+ 18:32 Шам 25:26, Дан 4:16

+ 19:8 Рут 4:1, Дад 15:2, Дад 18:4

+ 19:9 Дад 5:20

+ 19:11 Дад 15:29

+ 19:13 Дад 17:25, Дад 8:16, Рут 1:17

+ 19:15 Юш 4:19

+ 19:16 Дауд 16:5-13.

+ 19:16 Дад 16:5

+ 19:17 Дад 9:2-13, Дад 16:1-4

+ 19:19 Дад 16:5-13

+ 19:21 Ара 22:28, Дад 16:9

+ 19:22 Дад 3:39, Дад 16:10

+ 19:23 Сул 2:8, Сул 2:36-46

+ 19:24 Дауд 9:1-13; 16:1-4.

+ 19:24 Дад 9

+ 19:27 Дад 16:3, Шам 29:9, Дад 14:17, Дад 14:20

+ 19:28 Дад 9:7

+ 19:31 Дауд 17:27-29.

+ 19:32 Дад 17:27-29

+ 19:35 Дад 15:33

+ 19:37 Сул 2:7

+ 19:43 Еш 11:13

+ 20:1 Сулим 12:16; 2 Шерашкахь 10:16.

+ 20:1 Кар 13:13, Сул 12:16, 2 Ше 10:16

+ 20:3 Дауд 16:22.

+ 20:3 Дад 15:16, Дад 16:21-22

+ 20:4 Дад 17:25, Дад 19:13

* 20:7 Кератхой, палетхой – кхечу мехкашкара болу, паччахь ларвеш болу тӀемалой.

+ 20:7 Шам 30:14, Дад 8:18

+ 20:10 Дад 3:27

* 20:14 Ӏебархойн тептар тӀехь: берихойн. Грекийн гочдар тӀехь: бихрихойн.

+ 20:14 ТӀаьххь 15:29

• 20:23 Дад 8:15-18, 1 Ше 18:14-17

+ 20:23 Шам 30:14

+ 20:24 Сул 4:6, Сул 5:14, Сул 12:18

+ 20:25 Дад 15:24, Дад 19:11

+ 21:2 Юш 9:15

+ 21:6 Шам 10:26

+ 21:7 Шамъал 20:15-17; Дауд 9:1-7.

+ 21:7 Шам 20:15

+ 21:8 Шамъал 18:19.

+ 21:8 Дад 3:7, Шам 18:19

+ 21:9 Рут 1:22

+ 21:12 Шамъал 31:8-13.

+ 21:12 Шам 31

+ 21:14 Юш 18:28

* 21:16 Кхо бӀе шекхал – иза кхоъ ах кийланан барамехь ю.

+ 21:16 Кар 2:11, Кар 2:20-21

+ 21:17 Сулим 11:36; Забур 131:17.

+ 21:17 Сул 11:36, Сул 15:4, ТӀаьххь 8:19, 2 Ше 21:7, Заб 131:17

+ 21:18 1 Ше 20:4-8, Кар 2:11

+ 21:19 Шам 17:7

+ 21:21 Шам 16:9, Дад 13:3, 1 Ше 2:13

+ 21:22 Юш 11:22

• 22:1 Заб 17

+ 22:3 Заб 30:3-4, Заб 70:3, Заб 90:2, Заб 143:2, Дол 15:1

+ 22:4 1 Ше 16:25, Заб 47:2, Заб 95:4, Заб 144:3

+ 22:5 Заб 41:7, Заб 92:4, Юн 2:4

+ 22:6 Заб 114:3-4

+ 22:7 Заб 119:1, Юн 2:8

+ 22:8 Куьйг 5:5, Заб 76:18, Заб 96:4

+ 22:9 Заб 20:9, Еш 30:33, Яхь 20:48

+ 22:10 Заб 143:5, Еш 64:1, Нахьум 1:3

+ 22:11 Заб 103:3

+ 22:12 Ара 20:21, Заб 96:2

+ 22:14 Шам 2:10, Аюб 37:4, Заб 67:34

+ 22:15 Хьаб 3:11, Зак 9:14, Шам 7:10

+ 22:16 Ара 15:8, Заб 105:9

+ 22:17 Заб 143:7

+ 22:18 Заб 141:6

+ 22:20 Заб 30:8, Заб 117:5

+ 22:21 Шам 26:23, Аюб 22:30

+ 22:24 Дол 6:9, Аюб 1:1

+ 22:28 Заб 100:5

+ 22:29 Аюб 29:3, Заб 118:105

+ 22:31 Кар 32:4, Мат 5:48, Заб 11:7, Киц 30:5, Дол 15:1

+ 22:32 ТӀаьххь 5:15, Еш 45:5, Дан 2:47

+ 22:34 Кар 32:13, Еш 58:14, Хьаб 3:19

+ 22:35 Заб 143:1

+ 22:40 Заб 43:6

+ 22:41 Ара 23:27

+ 22:42 Шам 28:6, Аюб 27:9, Киц 15:29

+ 22:43 Мик 7:10, Зак 10:5

+ 22:44 Еш 55:5

+ 22:45 Кар 33:29

+ 22:46 Мик 7:17

+ 22:48 Заб 46:3

+ 22:49 Заб 139:2

+ 22:50 Рим 15:9

+ 22:51 Заб 143:10, Дад 7:16

+ 23:2 Век 2:30, 2 Ки 1:21

+ 23:3 Кар 32:4, Дад 22:3, 2 Ше 19:7, 2 Ше 19:9, Киц 16:12

+ 23:5 Дад 7:15-16, Заб 88:30

• 23:8 1 Ше 11:11-41, 1 Ше 27:1-15

+ 23:13 Шам 22:1, Дад 5:18

+ 23:16 Шам 7:6

+ 23:18 Дад 2:18

* 23:20 ГӀараваьллачу шина баьччанан – я иштта: Ариалан шина кӀентан.

+ 23:20 Юш 15:21, Дад 8:18

+ 23:21 Шам 17:50

+ 23:24 Дад 2:18-23

+ 23:34 Дад 15:12, Дад 11:3

+ 23:39 Дад 11:3-17

• 24:1 1 Ше 21:1-6

+ 24:1 Лел 1:2-4

+ 24:2 Куьйг 20:1

+ 24:3 Кар 1:11

+ 24:5 Кар 2:36, Лел 21:32

+ 24:7 Юш 11:3

+ 24:9 Куьйг 20:17, Шам 11:8

• 24:10 1 Ше 21:7-17

+ 24:10 Шам 24:6, Дад 12:13, Шам 13:13

+ 24:11 Шам 22:5

* 24:13 Ӏебархойн тептар тӀехь: ворхӀ шарахь. Грекийн гочдар тӀехь: кхаа шарахь.

+ 24:14 Заб 118:156

+ 24:15 Ара 30:12, Куьйг 20:1

+ 24:16 ТӀаьххь 19:35, 2 Ше 32:21, Еш 37:36, Век 12:23, Юн 3:10

• 24:18 1 Ше 21:18-27

+ 24:21 Лел 16:47-48

+ 24:22 Сул 19:21

+ 24:25 2 Ше 3:1, Лел 16:48, Лел 25:8

+ 1:2 Уст 4:11

+ 1:3 Юш 19:18

+ 1:5 Дауд 3:4.

+ 1:5 Дад 3:4, Дад 15:1

+ 1:6 1 Ше 3:2

+ 1:7 Дад 2:18, Дад 8:16, Шам 22:20, Шам 23:6

+ 1:8 Дад 20:25, Дад 8:18, Дад 7:2, Дад 23:8-39

* 1:9 Зохьелат тӀулг – я иштта: лаьхьанан тӀулг.

+ 1:9 Дад 17:17

+ 1:10 Дад 12:24

+ 1:11 Дауд 12:24.

+ 1:13 1 Ше 22:9

* 1:25 ТӀемалойн хьаькамаш – цхьана тишачу гочдар тӀехь дӀаяздина ду: сан эскаран хьаькам Йоаба.

+ 1:25 Шам 10:24

+ 1:29 Дад 4:9

+ 1:31 Нахь 2:3, Дан 2:4

* 1:33 Сан бӀарзанна тӀе а хаавай – иза хилла цу хенахь паччахь хиларан билгало.

+ 1:33 Эси 6:7-8, 2 Ше 32:30

+ 1:34 Шам 10:1, Дад 15:10, ТӀаьххь 9:13

* 1:38 Кератхой, палетхой – кхечу мехкашкара болу, паччахь ларвеш болу тӀемалой.

+ 1:38 Шам 30:14, Дад 8:18

* 1:39 И хьакхар Сулиман коьрта тӀе доьттира – и дарца Сулим паччахь хиларна къобалвар гойтура.

+ 1:42 Дад 15:27, Дад 18:27

+ 1:44 Шам 30:14, Дад 8:18

+ 1:46 1 Ше 29:23

+ 1:47 Дол 47:30

* 1:50 СагӀа доккхучу кхерчан маӀаш – и маӀаш схьалаьцна волу хӀора а стаг ша верах кӀелхьарволура.

+ 1:50 Ара 27:2, Сул 2:28

+ 1:52 Шам 14:45, Дад 14:11, Лак 21:18, Век 27:34

+ 2:2 Юш 23:14

+ 2:3 Кар 29:9

+ 2:4 Дад 7:16, Сул 9:5, 2 Ше 7:18

+ 2:5 а: Дауд 3:27; б: Дауд 20:10.

+ 2:5 Дад 18:5, Дад 18:14, Дад 3:27, Дад 20:10

+ 2:7 Дауд 17:27-29.

+ 2:7 Дад 19:37-38, Дад 17:27-29

+ 2:8 Дауд 16:5-13; 19:16-23.

* 2:8 Сардамаш – цу заманахь Муса-пайхамаран тептарш тӀехь болчу хьехамаша паччахьашна сардам боллар ца магадора.

+ 2:8 Дад 16:5-13, Дад 19:23

+ 2:10 Нахь 3:16, Век 2:29

+ 2:11 Дауд 5:4, 5; 1 Шерашкахь 3:4.

+ 2:11 Дад 2:11, Дад 5:4-5, 1 Ше 3:4, 1 Ше 29:27

+ 2:12 1 Шерашкахь 29:23.

+ 2:12 1 Ше 29:23

+ 2:15 1 Ше 22:9-10, 1 Ше 28:5-7

+ 2:17 Сулим 1:3, 4.

+ 2:17 Сул 1:1-4

+ 2:22 Дад 16:21-22

+ 2:24 Дад 7:11-13, 1 Ше 22:10

+ 2:25 Дад 8:18

+ 2:26 а: Дауд 15:24; б: Шамъал 22:20-23.

* 2:26 Ӏанатот-гӀала – иза Ярушалайм-гӀалина гена йоццуш меттиг ю.

+ 2:26 Шам 22:20, Дад 15:24, Юш 21:18, Ярм 1:1, Шам 23:6

+ 2:27 Шамъал 2:27-36.

* 2:27 Ӏелех... аьлларг – Абу-ЯтӀари Ӏелин цӀийнах вара.

+ 2:27 Шам 2:27-36, Шам 3:12-14

+ 2:28 Дад 17:25, Дад 18:14-15, Ара 27:2, Сул 1:50

+ 2:31 Ара 21:14, Лел 35:33

+ 2:32 Дад 3:27, Дад 20:10

+ 2:35 Сул 4:4, 1 Ше 29:22

+ 2:36 Дад 16:5-13

+ 2:37 Дад 15:23

+ 2:39 Шам 21:10, Шам 27:2

+ 2:43 Уст 8:2

+ 2:44 Дад 16:5-13

+ 2:45 Киц 25:5

• 3:1 2 Ше 1:7-12

+ 3:1 Сул 7:8, Сул 9:16, 2 Ше 8:11, Сул 7:1, Сул 6:38, Сул 9:15, Сул 2:10

+ 3:3 Сул 22:43

+ 3:4 1 Ше 16:39

+ 3:5 Сул 9:2

+ 3:7 1 Ше 22:5, 1 Ше 29:1

+ 3:8 Дол 13:16

+ 3:9 Киц 2:3-6, Якъ 1:5

+ 3:12 Сул 4:29-31, Сул 5:12, Сул 10:23, Уст 1:16

+ 3:13 Сул 10:14-29, 1 Ше 29:12

+ 3:14 Заб 90:16

+ 3:15 Дол 40:20, Эси 1:3, Эси 2:18, Дан 5:1, Мрк 6:21

+ 3:28 Киц 16:10

+ 4:2 1 Ше 6:9

+ 4:3 Дад 8:16, 1 Ше 18:15

+ 4:4 Сул 2:35, Дад 8:18, Дад 20:25, 1 Ше 18:16

+ 4:5 1 Ше 27:33

+ 4:6 Дад 20:24, Сул 5:14, Сул 12:18

+ 4:11 Юш 11:2

+ 4:12 Юш 17:11, Юш 19:18

+ 4:13 Сул 22:3, Лел 32:41, Кар 3:4

+ 4:19 Кар 3:8-10

+ 4:20 Дол 22:17

+ 4:21 Доладалар 15:18; 2 Шерашкахь 9:26.

+ 4:21 Дол 15:18, 2 Ше 9:26, Заб 71:8, Заб 67:29, Заб 71:10

+ 4:24 1 Ше 22:9

+ 4:25 Мик 4:4, Зак 3:10

+ 4:26 Сулим 10:26; 2 Шерашкахь 1:14; 9:25.

* 4:26а Йиъ эзар – иштта грекийн гочдаро олу. Ӏебархойн маттахь дӀаяздина ду: шовзткъа эзар.

* 4:26б Шийтта эзар дин – я иштта: шийтта эзар дошло.

+ 4:26 Сул 10:26, 2 Ше 1:14, 2 Ше 9:25

+ 4:30 Сул 3:12

+ 4:31 Забур 89:1.

+ 4:31 1 Ше 2:6, Заб 88:1

+ 4:32 Кицанаш 1:1; 10:1; 25:1; Илли 1:1.

+ 4:32 Киц 1:1, Уст 12:9, Илли 1:1

+ 4:34 Сул 10:1, 2 Ше 9:23

• 5:1 2 Ше 2:3-18

+ 5:1 Дад 5:11, 1 Ше 15:1

+ 5:3 1 Ше 22:8, 1 Ше 28:3

+ 5:4 1 Ше 22:9

+ 5:5 Дауд 7:12, 13; 1 Шерашкахь 17:11, 12.

+ 5:5 Дад 7:13, 1 Ше 17:12, 1 Ше 22:10, 1 Ше 28:6

+ 5:12 Сул 3:12

+ 5:13 Сул 9:15, 2 Ше 8:9

+ 5:14 Сулим 12:18.

+ 5:14 Сул 4:6

+ 5:17 1 Ше 22:2

+ 5:18 Юш 13:5

• 6:1 2 Ше 3

+ 6:4 Яхь 40:16, Яхь 41:16, Яхь 41:26

+ 6:5 Яхь 41:6

+ 6:7 Кар 27:5

* 6:8 ГӀат – тӀекӀел динчу цӀийнан чоьнаш.

+ 6:12 Дад 7:13, Дад 7:16

+ 6:13 Ара 25:8, Кар 31:6

+ 6:16 Арадаккхар 26:33, 34.

+ 6:16 Сул 6:33

+ 6:18 Сул 7:24

+ 6:22 Арадаккхар 30:1-3.

+ 6:22 Ара 30:1, Ара 30:3, Ара 30:6

+ 6:23-28 Арадаккхар 25:18-20.

+ 6:23 Ара 25:18-20

+ 6:34 Яхь 41:24

+ 6:36 Сул 7:12, Ӏезар 6:4

+ 7:1 Сул 9:10, 2 Ше 8:1

+ 7:2 Сул 10:17-21

+ 7:6 Яхь 41:25

+ 7:7 Заб 121:5

+ 7:8 Сулим 3:1.

+ 7:8 Сул 3:1, 2 Ше 8:11

+ 7:12 Сул 6:36

• 7:13 2 Ше 3:15-17, 2 Ше 4:2-5, 2 Ше 4:11-22

* 7:13 Хьирам – Ӏебархойн маттахь кхузахь «Хьурам» ду. Иза Хьираман кхин цӀе ю.

+ 7:13 2 Ше 2:13-14

+ 7:14 Ара 31:3-5, Ара 35:31

+ 7:15 ТӀаьххь 25:16-17, Ярм 52:21-23

+ 7:23 ТӀаьххь 16:17

+ 7:24 Сул 6:18

+ 7:38 Арадаккхар 30:17-21.

+ 7:40 Ара 27:3, Ара 38:3

+ 7:46 Юш 3:16, Юш 13:27

+ 7:47 ТӀаьххь 25:16, Ярм 52:20

+ 7:48 а: Арадаккхар 30:1-3; б: Арадаккхар 25:23-30.

+ 7:48 Ара 37:25-29, Ара 25:30, Ара 37:10-16

+ 7:49 Арадаккхар 25:31-40.

+ 7:49 Ара 25:31-40

+ 7:50 Ара 27:3

+ 7:51 Дауд 8:11; 1 Шерашкахь 18:11.

+ 7:51 Дад 8:11-12, 1 Ше 18:11

+ 8:1 Дауд 6:12-16; 1 Шерашкахь 15:25-29.

• 8:1 2 Ше 5:2-14

+ 8:1 Дад 5:7-9

+ 8:2 Ӏамалъяр 23:34.

* 8:2 Дезачу деношкахь – схьахетарехь, адамаш кхалораш кӀелахь Ӏаш долу деза денош ду уьш.

+ 8:2 Ӏам 23:34

+ 8:6 Ара 25:22, Ара 26:33-34

+ 8:7 Сул 6:27, 2 Ше 3:10-13, 2 Ше 5:8, Ара 25:13-15

+ 8:9 Карлабаьккхинарг 10:5.

+ 8:9 Ара 16:33-34, Лел 17:10, Ара 25:21, Ара 40:20, Кар 10:5

+ 8:10,[11] Арадаккхар 40:34, 35.

+ 8:10 Ара 40:34-35, Еш 6:4, Довз 15:8

+ 8:12 Забур 17:12; 96:2.

* 8:12 ...малх кхоьллина, стигалахь иза къагийта – и дешнаш ду цхьана ширачу гочдар чохь, ткъа Ӏебархойн маттахь уьш дац.

+ 8:12 Заб 17:12, Заб 96:2

• 8:14 2 Ше 6:3-11

+ 8:14 Дад 6:18

+ 8:16 Дауд 7:4-11; 1 Шерашкахь 17:3-10.

* 8:16 ...Дауд-паччахь хаьржина Ас... – Грекийн гочдар тӀехь: ...Ярушалайм-гӀала а хаьржина Ас, Дауд-паччахь а хаьржина Ас...

+ 8:16 Дад 7:6-8, 1 Ше 17:5-7

+ 8:17,[18] Дауд 7:1-3; 1 Шерашкахь 17:1, 2.

+ 8:17 Дад 7:2, 1 Ше 17:1, 1 Ше 22:7

+ 8:19 Дауд 7:12, 13; 1 Шерашкахь 17:11, 12.

+ 8:19 Дад 7:12-13

+ 8:20 1 Ше 28:5

• 8:22 2 Ше 6:12-42

+ 8:22 Ӏезар 9:5

+ 8:23 Ара 15:11

+ 8:25 Сулим 2:4.

+ 8:25 Дад 7:16, Сул 2:4

+ 8:26 2 Ше 1:9, 2 Ше 6:17

+ 8:27 2 Шерашкахь 2:6.

+ 8:27 2 Ше 2:6, Еш 66:1, Век 7:48, Век 17:24

+ 8:29 Карлабаьккхинарг 12:11.

+ 8:29 Кар 12:11

+ 8:31 Ара 22:11

+ 8:33 Ӏам 26:17

+ 8:35 Кар 11:17, Сул 17:1, Хьаг 1:10

+ 8:36 Шам 12:23

+ 8:37 Ӏам 26:16, Кар 28:22, Ӏамос 4:9, Хьаг 2:17

+ 8:39 1 Ше 28:9, Век 1:24

+ 8:41 Заб 101:16

+ 8:46 Киц 20:9, Уст 7:20, Якъ 3:2, 1 Я 1:8-10, Рим 3:23

+ 8:47 Ӏам 26:40, Нахь 9:2, Дан 9:4-5

+ 8:48 Ярм 29:12-14

+ 8:50 Заб 105:46

+ 8:51 Кар 4:20, Ярм 11:4

+ 8:53 Ара 19:5, Кар 14:2

+ 8:54 Дад 6:18

+ 8:56 Карлабаьккхинарг 12:10.

+ 8:56 Юш 21:45, Юш 23:14

+ 8:58 Заб 118:36

+ 8:60 Кар 4:35, Кар 4:39

• 8:62 2 Ше 7:4-10

+ 8:64 2 Ше 4:1

+ 8:65 Ӏам 23:34

• 9:1 2 Ше 7:11-22

+ 9:2 Сулим 3:5; 2 Шерашкахь 1:7.

+ 9:2 Сул 3:5

+ 9:3 Кар 11:12

+ 9:4 Заб 77:72

+ 9:5 Сулим 2:4; 8:25.

+ 9:5 Сул 2:4

+ 9:7 Кар 4:26, Кар 28:37

+ 9:8 ТӀаьххьарнаш 25:9; 2 Шерашкахь 36:19.

+ 9:8 Ӏам 26:32, Кар 29:24, Ярм 22:8, Ярм 52:13

• 9:10 2 Ше 8

+ 9:10 Сул 6:38, Сул 7:1

+ 9:15 Сул 5:13, Сул 7:1, Сул 7:51, Дад 5:9

+ 9:16 Юш 16:10, Сул 3:1, Сул 7:8

+ 9:17 Юш 10:10-11

+ 9:19 Сул 4:26, Сул 10:26, 2 Ше 1:14, 2 Ше 9:25

+ 9:22 Ӏам 25:9, Сул 5:13

+ 9:24 Сул 3:1, Сул 7:8, Дад 5:9

+ 9:25 Арадаккхар 23:17; 34:23; Карлабаьккхинарг 16:16.

+ 9:26 Кар 2:8, Сул 22:48

+ 9:27 Сул 10:11

+ 9:28 Дол 10:29, 1 Ше 29:4, Аюб 22:24, Аюб 28:16, Заб 44:10, Еш 13:12

+ 10:1-10 Маттай 12:42; Лака 11:31.

• 10:1 2 Ше 9:1-12

+ 10:1 Заб 71:10, Заб 71:15, Еш 60:6, Ярм 6:20, Яхь 27:22, Яхь 38:13, Юал 3:8, Сул 4:34

+ 10:2 Мат 12:42, Лак 11:31

+ 10:9 2 Ше 2:11, Дад 8:15

+ 10:11 Сул 9:27-28

• 10:14 2 Ше 9:12-28

* 10:16 Шекхал – цхьа шекхал итт грамм барамехь ду.

+ 10:17 Сул 14:26, Сул 7:2

+ 10:21 Сул 7:2

+ 10:22 Еш 23:1, Юн 1:3

+ 10:23 Сул 3:12-13, 2 Ше 1:12

+ 10:24 Сул 4:34, Сул 10:1, 2 Ше 9:1

+ 10:26 Сулим 4:26.

+ 10:26 Сул 4:26, 2 Ше 1:14-17, Сул 9:19

+ 10:27 Карлабаьккхинарг 17:17.

+ 10:28 Карлабаьккхинарг 17:16.

* 10:28 Килик – Ӏебархойн маттахь: Кхавей.

+ 10:28 Кар 17:16, 2 Ше 1:14-16

+ 11:1 Карлабаьккхинарг 17:17.

+ 11:2 Арадаккхар 34:16; Карлабаьккхинарг 7:3, 4.

+ 11:2 Ара 34:16, Кар 7:3-4

+ 11:4 Сул 15:4, Нахь 13:26

* 11:5а Ӏаштарт – иза Хьалхарчу Азехь даьхначу къаьмнийн хьийкъина ялта даларан а, безаман а дела ю бохург ду.

* 11:5б МилкӀом – иза канаӀанхойн дела ву бохург ву. Цунна сагӀина дийна бераш дохьура, къаьсттина – Ӏамминхоша.

+ 11:5 Куьйг 2:13

+ 11:7 Лел 21:29, ТӀаьххь 23:13

+ 11:9 Сул 3:5, Сул 9:2

+ 11:10 Сул 9:6

+ 11:11 Сул 11:31

+ 11:13 Кар 12:5, Кар 12:11

+ 11:15 Дад 8:13, 1 Ше 18:13

+ 11:18 Лел 10:12

+ 11:23 Дад 10:16

+ 11:24 Дад 8:3, Дад 10:18

+ 11:27 Дад 5:9, Сул 9:24

+ 11:29 Сул 12:15, Сул 14:2, Сул 15:29, 2 Ше 9:29

+ 11:30 Шам 15:27

+ 11:31 Сул 11:11

+ 11:33 Лел 21:29, Куьйг 2:13, ТӀаьххь 23:13

+ 11:36 Дад 21:17, ТӀаьххь 8:20

+ 11:38 Дад 7:16

+ 11:40 Сул 14:25, 2 Ше 12:2

• 11:41 2 Ше 9:29-31

• 12:1 2 Ше 10:1

+ 12:1 Куьйг 9:6

+ 12:2 Сул 11:26, Сул 11:40

+ 12:4 Сул 4:7, Сул 4:22, Сул 9:15

+ 12:13 Киц 15:1

+ 12:15 Сул 11:31

+ 12:16 Дауд 20:1.

+ 12:16 Дад 20:1

+ 12:18 Сул 4:6, Сул 5:14

+ 12:20 ХӀуш 8:4

+ 12:22 2 Ше 12:5, 2 Ше 12:15

+ 12:25 Куьйг 9:45, Куьйг 8:17

+ 12:27 Кар 12:5-6

+ 12:28 Арадаккхар 32:4.

+ 12:28 ТӀаьххь 10:29, ТӀаьххь 17:16, 2 Ше 11:15, 2 Ше 13:8, ХӀуш 8:5-6, ХӀуш 10:5, ХӀуш 13:2, Ара 32:4

+ 12:32,[33] Ӏамалъяр 23:33, 34.

+ 13:1 ТӀаьххь 23:17

+ 13:2 ТӀаьххьарнаш 23:15, 16.

+ 13:2 ТӀаьххь 23:15-16, Ӏамос 3:14

+ 13:6 Мрк 3:5, Якъ 5:16

+ 13:8 Лел 22:18

* 13:11 КӀенташа – иштта ду цхьадолчу ширачу гочдарш тӀехь. Ӏебархойн маттахь: кӀанта.

+ 13:24 Сул 20:36

+ 13:34 Сул 14:10

+ 14:2 Юш 18:1, Сул 11:29-31

+ 14:3 Шам 9:7-8

+ 14:7 Сул 16:2

+ 14:8 Сул 11:31

+ 14:9 Сул 12:28, Яхь 23:35

+ 14:10 Сулим 15:29.

+ 14:10 Кар 32:36, Сул 15:29, Сул 21:21, ТӀаьххь 9:8

+ 14:11 Сул 16:4, Сул 21:24

+ 14:13 2 Ше 19:3

+ 14:14 Сул 15:27-30

+ 14:15 Кар 29:28

+ 14:19 2 Ше 13:2-20

• 14:21 2 Ше 12:1-2, 2 Ше 12:9-16

+ 14:23 ТӀаьххьарнаш 17:9, 10.

+ 14:24 Карлабаьккхинарг 23:17.

+ 14:24 Кар 23:17

+ 14:25 2 Шерашкахь 12:2-8.

+ 14:25 Сул 11:40

+ 14:26 Сулим 10:16, 17; 2 Шерашкахь 9:15, 16.

+ 14:26 Сул 10:17

• 15:1 2 Ше 13:1

+ 15:3 Сул 11:4

+ 15:4 Сулим 11:36.

+ 15:4 Дад 21:17, Сул 11:36

+ 15:5 Дауд 11:1-27.

+ 15:5 Дад 11:3-17

+ 15:6 2 Шерашкахь 13:3-21.

• 15:9 2 Ше 14:2-5, 2 Ше 15:16

+ 15:12 2 Шерашкахь 15:8-15.

+ 15:12 Кар 23:17, Сул 14:24

+ 15:13 ТӀаьххь 23:4, ТӀаьххь 23:6, ТӀаьххь 23:12

+ 15:15 Сул 7:51

* 15:18 Арам-мохк – иза хӀинцалерчу Сири-мехкан цхьа дакъа хилла.

+ 15:18 Сул 14:26, ТӀаьххь 12:18

+ 15:21 Илли 6:4

+ 15:24 Сул 22:2

+ 15:25 Сул 14:20

+ 15:27 Юш 19:44, Юш 21:23-24

+ 15:29 Сулим 14:10.

+ 15:29 Сул 14:10-11, Сул 14:14, Сул 21:21

+ 16:1 2 Ше 19:2, 2 Ше 20:34

+ 16:2 Сул 14:7

+ 16:3 Сул 15:29, Сул 16:12

+ 16:4 Сул 14:11, Сул 21:24

+ 16:9 ТӀаьххь 9:31

+ 16:12 Сул 16:3

+ 16:15 Юш 19:44, Юш 21:23, Сул 15:27

+ 16:25 Мик 6:16

+ 16:30 Сул 21:25

+ 16:31 Довз 2:20, Ара 34:16, ХӀуш 2:13

+ 16:32 ТӀаьххь 10:21

+ 16:34 ЮшаӀ 6:25.

+ 16:34 Юш 6:26

+ 17:1 Якъуба 5:17.

+ 17:1 Хьаг 1:11

+ 17:9 Лака 4:25, 26.

+ 17:9 Ӏаб 1:20, Лак 4:26

+ 17:21 ТӀаьххьарнаш 4:34, 35.

+ 17:21 ТӀаьххь 4:34-35, Век 20:10

+ 18:4 ТӀаьххь 9:7

+ 18:12 ТӀаьххь 2:16, Яхь 3:12, Яхь 8:3, Век 8:39

+ 18:20 Юш 19:26

+ 18:21 ТӀаьххь 17:41, Юш 24:15

+ 18:22 Сул 19:10, Сул 19:14, Сул 19:18

+ 18:29 ТӀаьххь 4:31

+ 18:31 Доладалар 32:28; 35:10.

+ 18:31 Дол 32:28, Дол 35:10, ТӀаьххь 17:34

+ 18:36 Шам 17:46

+ 18:38 Ӏам 9:24, Куьйг 6:21, 1 Ше 21:26, 2 Ше 7:1

+ 18:39 Заб 99:3

+ 18:40 Куьйг 4:7, ТӀаьххь 10:25

+ 18:42-45 Якъуба 5:18.

+ 18:45 Якъ 5:18

+ 18:46 ТӀаьххь 3:15, Яхь 1:3, Яхь 3:14, Юш 19:18

+ 19:3 Дол 21:31

+ 19:4 Юнус 4:3.

+ 19:4 Аюб 6:9, Юн 4:3, Юн 4:8

+ 19:8 Ара 24:18, Ара 34:28, Кар 9:9, Ара 3:1

+ 19:10,[14] Римхошка 11:3.

+ 19:10 Сул 18:4, Рим 11:3

+ 19:11 Ара 24:12, Ара 34:2, Еш 29:6, Ярм 23:19, Ярм 30:23, Яхь 1:4

+ 19:12 Ара 3:2, Аюб 4:16

+ 19:14 Сул 18:22

+ 19:15 ТӀаьххьарнаш 8:7-13.

+ 19:15 ТӀаьххь 8:13-15

+ 19:16 ТӀаьххьарнаш 9:1-6.

+ 19:16 ТӀаьххь 9:1-6, ТӀаьххь 2:9-15

+ 19:17 ТӀаьххь 2:24, ХӀуш 6:5

+ 19:18 Римхошка 11:4.

+ 19:18 Рим 11:4

+ 19:20 Лак 9:61-62

+ 19:21 Дад 24:22

+ 20:1 Сул 15:18, ТӀаьххь 6:24, ТӀаьххь 8:7, Сул 16:24

+ 20:7 ТӀаьххь 5:7

+ 20:22 Дад 11:1, 2 Ше 36:10

+ 20:26 Шам 29:1

+ 20:34 Сул 15:20

+ 20:36 Сулим 13:24.

+ 20:36 Сул 13:24

+ 20:39 ТӀаьххь 10:24

+ 20:40 Аюб 9:20, Аюб 15:6, Лак 9:22

+ 21:2 Шам 8:14

+ 21:3 Лел 36:7, Яхь 46:18

+ 21:4 Сул 20:43

+ 21:8 Дад 11:14

+ 21:10 Ара 22:28, Ӏам 24:16

+ 21:17 Сул 17:1

+ 21:19 Сул 22:38, ТӀаьххь 9:24-26

+ 21:21 ТӀаьххь 9:8, ТӀаьххь 10:7

+ 21:22 Сул 15:29, Сул 16:11

+ 21:23 ТӀаьххьарнаш 9:36.

+ 21:23 ТӀаьххь 9:10, ТӀаьххь 9:36

+ 21:24 Сул 14:10, Сул 16:4

+ 21:25 Сул 16:31, Довз 2:20

+ 21:26 Дол 15:16, ТӀаьххь 21:11

+ 21:29 ТӀаьххь 9:25, ТӀаьххь 10:1-7

• 22:1 2 Ше 18:2-34

+ 22:2 Сул 15:24

+ 22:3 Кар 4:43, Юш 21:38-39

+ 22:4 ТӀаьххь 3:7

+ 22:6 Сул 18:19

+ 22:7 ТӀаьххь 3:11

+ 22:11 Кар 33:17, Мик 4:13, Зак 1:18-19

+ 22:14 Лел 22:18, Лел 24:13

+ 22:17 Лелар 27:17; Маттай 9:36; Марк 6:34.

+ 22:17 Лел 27:17, Яхь 34:5

+ 22:19 Аюб 1:6; ЕшаӀ-ЯхӀу 6:1.

+ 22:19 Еш 6:1, Дан 7:9, Довз 4:2

+ 22:23 Ярм 20:7, Яхь 14:9

+ 22:25 Сул 20:30

+ 22:27 2 Ше 16:10

+ 22:28 Лел 16:29, Мик 1:2

+ 22:30 ТӀаьххь 5:22

+ 22:34 2 Ше 35:23

+ 22:38 Сул 21:19

+ 22:39 Ӏамос 3:15

• 22:41 2 Ше 20:31

+ 22:41 Сул 15:24

+ 22:43 Сул 3:3, Сул 15:14

+ 22:44 2 Ше 18:1

+ 22:46 Кар 23:17, Сул 15:12

+ 22:47 Дад 8:14, ТӀаьххь 8:20

+ 22:48 Сул 9:28, 1 Ше 29:4, Аюб 22:24, Аюб 28:16, Заб 44:8, Еш 13:12, Кар 2:8

+ 1:1 Сул 22:37, Дад 8:2, ТӀаьххь 3:5

* 1:2 БаӀал-Забуба – иза «Мозийн Эла» бохург ду.

+ 1:2 Век 20:9, Юш 13:3, Мат 10:25, Мат 12:24, Мрк 3:22, Лак 11:15, ТӀаьххь 8:8

+ 1:3 Сул 17:1, Сул 21:17

+ 1:8 Маттай 3:4; Марк 1:6.

* 1:8 Дукха чоьш – я иштта: тӀаргӀанах йина бедарш.

+ 1:8 Зак 13:4, Мат 3:4, Мрк 1:6

+ 1:10,[12] Лака 9:54.

+ 1:10 Аюб 1:16, Лак 9:54

* 1:17 Цуьнан ваша Йорам – ма-дарра аьлча, тептар тӀехь «ваша» дӀаяздина дац. Амма цхьадолчу ширачу гочдаршна тӀехь иза тӀетоьхна ду.

+ 2:1 Дол 5:24, Сул 19:19-21, Юш 5:9

+ 2:4 Сул 16:34

+ 2:8 Ара 14:21, Ара 14:29, Юш 3:16

+ 2:9 Карлабаьккхинарг 21:17.

+ 2:9 Лел 11:17, Лел 11:25, Кар 21:17

+ 2:12 Сулим 13:14.

+ 2:12 ТӀаьххь 6:17, ТӀаьххь 13:14

+ 2:16 Сул 18:12, Яхь 3:12, Яхь 8:3, Век 8:39

+ 2:23 Аюб 19:18

+ 2:25 Юш 19:26, Сул 18:20

+ 3:2 Сул 16:31, ТӀаьххь 10:26

+ 3:3 Сул 12:28-32

+ 3:5 ТӀаьххь 1:1

+ 3:7 Сул 22:4

* 3:9 Кира – дӀасакхоьхьу мохь.

+ 3:9 Сул 22:47

+ 3:10 Юш 7:7

+ 3:11 Сул 22:7

+ 3:13 Сул 18:19, Сул 22:6

+ 3:15 Шам 10:5, Шам 16:17, Сул 18:46

+ 3:19 Кар 20:19

+ 3:20 Ара 29:39-40

+ 3:25 Еш 16:7

+ 3:27 Мик 6:7

+ 4:1 Ӏам 25:39-41, Нахь 5:5, Мат 18:25

+ 4:8 Юш 19:18

+ 4:12 ТӀаьххь 5:20-27, ТӀаьххь 8:4-5

+ 4:16 Доладалар 18:4.

+ 4:16 Дол 18:14

+ 4:23 Лел 28:11

+ 4:27 Мат 28:9, Дол 18:17, Ӏамос 3:7

+ 4:29 Сул 18:46, Ара 7:19, Ара 14:26, Лак 10:4

+ 4:31 Сул 18:29, Яй 11:11

+ 4:33 Якъ 5:16

+ 4:34,[35] Сулим 17:21.

+ 4:34 Сул 17:21, Век 20:10

+ 4:37 Ӏеб 11:35

+ 4:38 Юш 5:9, ТӀаьххь 2:1

+ 4:42 Шам 9:4, Мат 14:16-21, Мат 15:32-38, Мрк 6:37-44, Мрк 8:4-9, Лак 9:13-17, Яй 6:5-13

+ 5:1-14 Лака 4:27.

* 5:1 Арам-мохк – иза хӀинцалерчу Сири-мехкан цхьа дакъа хилла.

+ 5:1 Лак 4:27, Ӏам 13:3

+ 5:7 Кар 32:39, Сул 20:7

+ 5:10 Ӏам 14:7

+ 5:15 Дан 2:47

+ 5:16 Дан 5:17

+ 5:20 ТӀаьххь 4:12, ТӀаьххь 8:4-5

+ 5:27 Ара 4:6, Лел 12:10

+ 6:13 Дол 37:17

+ 6:16 2 Ше 32:7

+ 6:17 Заб 67:18, Зак 1:8, Зак 6:1

+ 6:18 Дол 19:11

+ 6:22 2 Ше 28:15, Киц 25:21, Рим 12:20

+ 6:24 Сул 15:18, Сул 20:1, ТӀаьххь 8:27

* 6:25 Кхокхийн боьхалла – схьахетарехь, иза цхьана хасстоьман цӀе яра.

+ 6:26 Дад 14:4

+ 6:29 Карлабаьккхинарг 28:57; Тийжамаш 4:10.

+ 6:29 Ӏам 26:29, Кар 28:57, Тийж 4:10

+ 7:2 Мал 3:10, ТӀаьххь 7:17

+ 7:6 Дад 5:24, ТӀаьххь 6:17

+ 7:7 Заб 47:6

+ 7:17 ТӀаьххь 7:2

+ 8:1 ТӀаьххь 4:35-37, Дол 41:27

+ 8:4 ТӀаьххь 4:12, ТӀаьххь 5:20-27

+ 8:7 ТӀаьххь 6:24

+ 8:8 Сул 19:15, Сул 19:17, Шам 9:7, ТӀаьххь 1:2

+ 8:12 ТӀаьххь 10:32, ТӀаьххь 12:17, ТӀаьххь 13:22, Ӏамос 1:3-4, Заб 136:9, Еш 13:16, ХӀуш 14:1, Нахьум 3:10, ХӀуш 14:1, Ӏамос 1:13

+ 8:13 Сулим 19:15.

+ 8:13 Сул 19:15, Сул 19:17

• 8:16 2 Ше 21:4-20

+ 8:18 Сул 12:28-30, Сул 16:31-33

+ 8:19 Сулим 11:36.

+ 8:19 Дад 21:17, Сул 11:36

+ 8:20 Доладалар 27:40.

+ 8:20 Дол 27:40, Сул 22:47

• 8:25 2 Ше 22:1-6

+ 8:26 ТӀаьххь 11:1

+ 8:28 ТӀаьххь 8:15, Сул 22:3

+ 9:1 ТӀаьххь 8:28

+ 9:2 Сул 19:16

+ 9:3 Шам 10:1

+ 9:6 Сулим 19:16.

+ 9:7 Сул 18:4

+ 9:8 Кар 32:36

+ 9:9 Сул 14:10, Сул 15:29, Сул 16:11, Сул 21:21-22

+ 9:10 Сулим 21:23.

+ 9:10 Сул 21:23, ТӀаьххь 9:36

+ 9:11 Ярм 29:26, ХӀуш 9:7

+ 9:13 Мат 21:8, Мрк 11:8, Дад 15:10, Сул 1:34

+ 9:14 ТӀаьххь 8:28-29

+ 9:21 2 Ше 22:7, Сул 21:1

+ 9:26 Сулим 21:19.

+ 9:26 Сул 21:19

* 9:27 ...цунна чов йира цара – иштта ширачу гочдар тӀехь ду. Ӏебархойн тептар тӀехь и дешнаш дац.

+ 9:27 2 Ше 22:9

+ 9:28 ТӀаьххь 23:30

* 9:31 Зимари – иза исраилхойн тӀеман хьаькам вара, исраилхойн паччахь вийна волу. ДӀадеша Сулим 16:8-12.

+ 9:31 Сул 16:9-13

+ 9:34 Сул 16:31

+ 9:36 Сулим 21:23.

+ 9:36 Сул 21:23, ТӀаьххь 9:10

+ 10:1 Сул 16:24

+ 10:7 Сул 21:21, ТӀаьххь 9:8

+ 10:10 Сул 21:19, Сул 21:21, Сул 21:29

+ 10:11 ХӀушаӀ 1:4.

+ 10:14 2 Ше 22:8

+ 10:15 1 Ше 2:55, Ярм 35:8

+ 10:17 Сул 21:19, Сул 21:21, Сул 21:29

+ 10:18 Сул 16:31-32

+ 10:19 Сул 18:19, Сул 22:6

+ 10:21 Сул 16:32

+ 10:24 Сул 20:39

+ 10:25 Сул 18:40

+ 10:26 ТӀаьххь 3:2

+ 10:27 ТӀаьххь 23:14

+ 10:29 Сулим 12:28-30.

+ 10:29 Сул 12:28

+ 10:30 ТӀаьххь 15:12

+ 10:32 ТӀаьххь 8:12

+ 10:33 Кар 2:36

• 11:1 2 Ше 22:10

+ 11:1 ТӀаьххь 8:26, ТӀаьххь 9:27, Куьйг 9:5

+ 11:5 1 Ше 9:25

+ 11:10 Дад 8:7, 1 Ше 18:7

+ 11:12 Кар 17:18-19, Шам 10:24

+ 11:14 ТӀаьххь 23:3, 2 Ше 6:13, 2 Ше 34:31

+ 11:16 Нахь 3:28, Ярм 31:40

+ 11:18 ТӀаьххь 10:27

• 12:1 2 Ше 24

+ 12:3 Сул 15:14, Сул 22:43

+ 12:4 Арадаккхар 30:11-16.

+ 12:9 Мрк 12:41, Лак 21:1

+ 12:15 Сулим 22:7.

+ 12:15 ТӀаьххь 22:7

+ 12:16 Ӏамалъяр 7:7.

+ 12:16 Ӏам 4:24, Ӏам 5:15, Ӏам 7:7, Лел 18:19

+ 12:17 ТӀаьххь 8:12

+ 12:18 Сул 15:18

+ 12:20 2 Ше 24:23-26

+ 13:1 ТӀаьххь 11:2

+ 13:2 Сул 12:28, Сул 14:16

+ 13:3 Куьйг 2:14, ТӀаьххь 8:12

+ 13:4 Ара 3:7, Ара 3:9

+ 13:5 Куьйг 3:9

+ 13:6 Сул 16:33

+ 13:11 Сул 12:28, Сул 14:16

+ 13:12 ТӀаьххь 14:8-15

+ 13:14 Сулим 2:12.

+ 13:14 ТӀаьххь 2:12, ТӀаьххь 6:17

+ 13:17 Сул 20:26

+ 13:22 ТӀаьххь 8:12

+ 13:25 ТӀаьххь 13:19

• 14:1 2 Ше 25:1-4, 2 Ше 25:17-24

+ 14:1 ТӀаьххь 12:21

+ 14:4 ТӀаьххь 12:3

+ 14:5 ТӀаьххь 12:20

+ 14:6 Карлабаьккхинарг 24:16.

+ 14:6 Кар 24:16

+ 14:7 Дад 8:13, Еш 16:1, Юш 15:38

+ 14:9 Куьйг 9:8-15

+ 14:11 Юш 15:10

+ 14:13 Нахь 8:16, Ярм 31:38, Зак 14:10

+ 14:14 Сул 7:51, ТӀаьххь 12:18

+ 14:15 ТӀаьххь 13:12

• 14:17 2 Ше 25:25-28

+ 14:19 Юш 10:3

* 14:21 Ӏебархойн тептар тӀехь: Ӏазар-ЯхӀу. Цуьнан кхин а Ӏузи-ЯхӀу цӀе а ю.

+ 14:22 Кар 2:8, Сул 9:26

+ 14:24 Сул 12:28, Сул 14:16

+ 14:25 Юнус 1:1.

+ 14:25 Лел 34:8, Сул 8:65, Юш 9:13, Юн 1:1

+ 14:26 Кар 32:36, ТӀаьххь 9:8, Ара 3:7, ТӀаьххь 13:23

+ 14:28 2 Ше 8:3

• 15:1 2 Ше 26:1-4, 2 Ше 26:21-23

* 15:1 Ӏузи-ЯхӀу – Ӏебархойн тептар тӀехь: Ӏазар-ЯхӀу. Иза Ӏузи-ЯхӀун кхин цӀе ю. Оцу тептар тӀехь цхьадолчу аяташкахь цунах Ӏазар-ЯхӀу олу, ткъа кхечу аяташкахь цунах Ӏузи-ЯхӀу олу.

+ 15:1 ТӀаьххь 14:21

+ 15:3 2 Ше 25:2

+ 15:4 Сул 15:14, Сул 22:43

+ 15:5 Ӏам 13:3, Ӏам 13:46

+ 15:7 ЕшаӀ-ЯхӀу 6:1.

+ 15:9 Сул 12:28, Сул 14:16

* 15:10 Халкъана хьалха цунна чов а еш – цхьадолчу грекийн ширачу гочдарш тӀехь: ИбалӀам-гӀалахь цунна чов а еш.

+ 15:12 ТӀаьххь 10:30

+ 15:14 Сул 14:17

+ 15:18 Сул 12:28, Сул 14:16

* 15:19 ПӀула – цуьнан кхин цӀе яра: ТигӀлат-Палиасар.

+ 15:19 1 Ше 5:26, ХӀуш 5:13

* 15:20 Шовзткъе итт шекхал дети – иза ах кийланал цхьажимма сов ду.

+ 15:24 Сул 12:28, Сул 14:16

+ 15:28 Сул 12:28, Сул 14:16

• 15:32 2 Ше 27

+ 15:32 ТӀаьххь 15:7

+ 15:34 2 Ше 26:4

+ 15:35 Сул 15:14, Сул 22:43, 2 Ше 23:20

+ 15:37 ТӀаьххь 16:5, Еш 7:1

• 16:1 2 Ше 28

+ 16:3 Карлабаьккхинарг 12:31.

+ 16:3 Сул 12:28-30, Ӏам 18:21, Кар 18:10

+ 16:4 Кар 12:2

+ 16:5 ЕшаӀ-ЯхӀу 7:1.

+ 16:5 ТӀаьххь 15:37, Еш 7:1

+ 16:6 Кар 2:8, ТӀаьххь 14:22

+ 16:7 ТӀаьххь 15:19, ТӀаьххь 15:29

+ 16:8 ТӀаьххь 12:18

+ 16:9 Еш 22:6, Ӏамос 1:5, Ӏамос 9:7

+ 16:10 Еш 8:2

+ 16:14 Арадаккхар 27:1, 2; 2 Шерашкахь 4:1.

+ 16:14 Ара 27:1, 2 Ше 4:1

+ 16:15 Ара 29:39-41

+ 16:17 Сулим 7:23-39; 2 Шерашкахь 4:2-6.

+ 16:17 Сул 7:27-39, Сул 7:23-26

+ 16:18 Ярм 2:18, Яхь 16:28, Яхь 23:12

+ 16:20 ЕшаӀ-ЯхӀу 14:28.

+ 17:1 ТӀаьххь 15:30

+ 17:3 Кар 28:36

* 17:4 Мисар-мехкан Су-паччахьна тӀе – я иштта: Сайс-гӀалахь волчу Мисар-мехкан паччахьна тӀе.

+ 17:5 Кар 28:52, ТӀаьххь 18:9-12, Ӏамос 3:11

+ 17:6 1 Ше 5:26

+ 17:7 Ӏам 25:38, Ара 20:2

+ 17:8 Ӏам 18:3, Кар 18:9

+ 17:9 ТӀаьххь 18:8

+ 17:10 Сулим 14:23.

+ 17:10 Ара 23:24

+ 17:12 Ара 20:4-5

+ 17:13 Нахь 9:30, Ярм 18:11, Ярм 36:3

+ 17:14 Кар 9:6, 2 Ше 30:8

+ 17:15 Кар 29:25, Ярм 2:5, Рим 1:21, Кар 12:30

+ 17:16 Сулим 12:28.

+ 17:16 Сул 12:28, Сул 14:15, Сул 16:33, Кар 4:19, ТӀаьххь 21:3, ТӀаьххь 23:5

+ 17:17 Карлабаьккхинарг 18:10.

+ 17:17 Ӏам 18:21, Кар 18:10

+ 17:19 Ярм 3:8

+ 17:20 ТӀаьххь 13:3, ТӀаьххь 15:29

+ 17:21 Сул 11:11, Сул 11:31, Сул 12:20, Сул 12:28-30

+ 17:24 Ӏезар 4:2, Ӏезар 4:10

+ 17:28 Сул 12:29

+ 17:31 Кар 12:31

+ 17:32 Сул 12:29

+ 17:33 Цап 1:5

+ 17:34 Доладалар 32:28; 35:10.

+ 17:34 Дол 32:28, Дол 35:10

+ 17:35 Арадаккхар 20:5; Карлабаьккхинарг 5:9.

+ 17:35 Кар 5:9, Куьйг 6:10

+ 17:36 Карлабаьккхинарг 6:13.

+ 17:36 Кар 6:13

+ 17:37 Ара 20:5

+ 17:41 Сул 18:21

• 18:1 2 Ше 29:1-2

+ 18:4 Лелар 21:9.

+ 18:4 Кар 16:21-22, 2 Ше 31:1, Лел 21:8-9

+ 18:5 ТӀаьххь 23:25

+ 18:8 ТӀаьххь 17:9

+ 18:9 ТӀаьххь 17:3-7, Ӏамос 3:11

+ 18:11 1 Ше 5:26

+ 18:12 ХӀуш 14:1

• 18:13 2 Ше 32:1-19, Еш 36

+ 18:14 Юш 15:39

+ 18:15 Сул 15:18, ТӀаьххь 12:18

+ 18:17 Юш 15:39, Еш 7:3

+ 18:18 Еш 22:20, Еш 22:15, Еш 37:2

+ 18:21 Яхь 29:6, Еш 30:2

+ 18:22 ТӀаьххь 18:4, 2 Ше 31:1

+ 18:26 Ӏезар 4:7, Дан 2:4

+ 18:31 Сул 4:25

+ 18:32 Кар 8:7-10

+ 18:34 ТӀаьххь 17:24, Еш 10:9

+ 18:35 Дан 3:15, ТӀаьххь 19:12, Еш 10:11

• 19:1 2 Ше 32:20-22, Еш 37

+ 19:2 Еш 22:15, Еш 22:20, Еш 36:3

+ 19:3 ХӀуш 13:13

+ 19:4 Дад 16:12

+ 19:6 Еш 10:24

+ 19:8 Юш 10:29-30

+ 19:12 Дол 11:31

+ 19:13 ТӀаьххь 18:33-34

+ 19:15 Арадаккхар 25:22.

+ 19:15 Кар 6:4, Сул 18:39, Нахь 9:6, Заб 85:10, Еш 44:6

+ 19:16 Заб 30:3, Заб 70:2, 2 Ше 6:40, Дан 9:18

+ 19:18 Ярм 16:20, 2 Ше 32:19

+ 19:19 Заб 82:19

+ 19:23 Заб 19:8

+ 19:25 Еш 45:7

+ 19:26 Заб 128:6

+ 19:27 Заб 138:1-2

+ 19:28 Яхь 29:4, Яхь 38:4, Ӏамос 4:2, Хьаб 1:15

+ 19:29 Еш 7:11

+ 19:30 Еш 27:6

+ 19:31 Еш 9:7

+ 19:32 Дад 20:15

+ 19:35 Дад 24:16, 1 Ше 21:15, Нахьум 3:3

+ 19:36 Дол 10:11, Юн 1:2

+ 19:37 Дол 8:4, Ярм 51:27, Ӏезар 4:2

• 20:1 2 Ше 32:24-26, Еш 38:1-8

+ 20:3 ТӀаьххь 18:3

+ 20:5 Заб 38:13, Заб 55:9

+ 20:6 ТӀаьххь 19:34

+ 20:8 Куьйг 6:17

+ 20:11 Юш 10:13

• 20:12 2 Ше 32:31, Еш 39

* 20:13 ЧӀоь-цӀа – иза тӀаьхьалонна йолу хӀума дӀаюьллуш долу цӀа ду.

+ 20:13 2 Ше 32:27

+ 20:17 ТӀаьххьарнаш 24:13; 2 Шерашкахь 36:10.

+ 20:17 ТӀаьххь 24:13, 2 Ше 36:10, Ярм 20:5, Ярм 27:19-21, Мик 4:10

+ 20:18 ТӀаьххьарнаш 24:14, 15; Даниал 1:1-7.

+ 20:18 ТӀаьххь 24:12, ТӀаьххь 25:7, 2 Ше 33:11

+ 20:20 Нахь 2:14, 2 Ше 32:27-33

• 21:1 2 Ше 33:1-9

+ 21:2 Ярми-ЯхӀу 15:4.

+ 21:3 ТӀаьххь 18:4, Сул 16:32-33, Кар 16:21, Кар 4:19, ТӀаьххь 17:16, ТӀаьххь 23:5, Ярм 8:2

+ 21:4 Дауд 7:13.

+ 21:4 Кар 12:11, Сул 18:29, Ярм 7:30, Ярм 32:34

+ 21:5 Сул 6:36, Сул 7:12

+ 21:6 Ӏам 18:21, Кар 18:10, Ӏам 19:26, Ӏам 19:31

+ 21:7,[8] Сулим 9:3-5; 2 Шерашкахь 7:12-18.

+ 21:8 Сул 9:3, 2 Ше 7:12

+ 21:11 Ярм 15:4, Дол 15:16, Сул 21:26

+ 21:12 Шам 3:11, Ярм 19:3

+ 21:13 Сул 21:21, ТӀаьххь 17:6

+ 21:16 ТӀаьххь 24:4

+ 21:17 2 Ше 33:18

+ 21:18 ТӀаьххь 21:26, Яй 19:41, 2 Ше 33:20

• 21:19 2 Ше 33:21-25

+ 21:21 ТӀаьххь 21:2-7

+ 21:26 ТӀаьххь 21:18

+ 22:1 Ярми-ЯхӀу 3:6.

• 22:1 2 Ше 34:1-13

+ 22:1 Юш 15:39

+ 22:2 Кар 5:32

+ 22:4 ТӀаьххь 12:9-15

+ 22:7 ТӀаьххьарнаш 12:15.

+ 22:7 ТӀаьххь 12:15

• 22:8 2 Ше 34:14-28

+ 22:8 Ара 24:7, Кар 31:24-26

+ 22:12 Ярм 26:24, Ярм 39:14, Ярм 40:5

+ 22:13 Кар 29:27

+ 22:14 Лак 2:36, Век 21:9, 1 Ко 11:5, Цап 1:10

+ 22:17 Кар 31:29

+ 22:19 Ӏам 26:31, Ярм 44:22, Еш 57:15

+ 22:20 ТӀаьххь 23:24, Еш 57:1-2

• 23:1 2 Ше 34:29-32

+ 23:2 Кар 31:11

+ 23:3 ТӀаьххь 11:14, 2 Ше 15:12, 2 Ше 29:10, 2 Ше 34:31

+ 23:4-6 Сулим 21:3; 2 Шерашкахь 33:3.

+ 23:4 ТӀаьххь 21:3, Сул 15:13

+ 23:5 ТӀаьххь 17:16, ТӀаьххь 21:3

+ 23:6 Кар 16:21

+ 23:7 Кар 23:17, Сул 14:24

+ 23:9 Яхь 44:10-14

+ 23:10 а: Ярми-ЯхӀу 7:31; 19:1-6; 32:35; б: Ӏамалъяр 18:21.

+ 23:10 Юш 15:8, Ярм 7:31-32, Ярм 19:6, Ӏам 18:21, Кар 18:10

+ 23:12 ТӀаьххьарнаш 21:5; 2 Шерашкахь 33:5.

+ 23:12 ТӀаьххь 21:4-5

+ 23:13 Сулим 11:7.

* 23:13а ХӀаллакдаран лам – иза «Зайт-диттийн ломан» кхин цӀе ю, иза емалъеш олуш йолу.

* 23:13б МилкӀом-цӀу – я иштта: Мулка-цӀу.

+ 23:13 Лел 21:29, Сул 11:5-7

+ 23:14 Ара 23:24, ТӀаьххь 10:27

+ 23:15 Сулим 12:33.

+ 23:15 Сул 12:28

+ 23:16 Сулим 13:2.

* 23:16 Иштта кхочушхилира... къубба гира – иштта тӀетоьхна ду ширачу грекийн гочдар тӀехь. Ӏебархойн тептар тӀехь цу дешнийн метта иштта дӀаяздина ду: Везачу Эло Делан стагехула хир ду ма-аллара, кхочушдира Юши-ЯхӀу-паччахьо и дерриг а.

+ 23:16 Ӏам 26:30, Сул 13:2

+ 23:17 Сулим 13:30-32.

+ 23:17 Сул 13:30-31

+ 23:20 Ара 22:20, Ӏам 26:30, Сул 13:2

• 23:21 2 Ше 35:1-19

+ 23:21 Ара 12:3-11, Кар 16:2-8

+ 23:24 Ӏам 19:31, Ӏам 20:27, Кар 18:10-12

+ 23:25 ТӀаьххь 18:5

+ 23:26 ТӀаьххь 21:11, Ярм 15:4

+ 23:27 ТӀаьххь 21:4

• 23:28 2 Ше 35:20-27

+ 23:29 Ярм 46:2, Юш 17:11

+ 23:30 ТӀаьххь 9:28, Шам 10:1

• 23:31 2 Ше 36:1-4

+ 23:31 ТӀаьххь 24:18

+ 23:33 Лел 34:11, Ярм 39:5

+ 23:34 Ярми-ЯхӀу 22:11, 12.

+ 23:34 ТӀаьххь 24:17, Дан 1:7, Ярм 22:12

+ 23:36 Ярми-ЯхӀу 22:18, 19; 26:1-6; 35:1-19.

• 23:36 2 Ше 36:5-8

+ 24:1 Ярми-ЯхӀу 25:1-38; Даниал 1:1, 2.

+ 24:1 Ярм 25:1, Дан 1:1

+ 24:2 ТӀаьххь 20:17, ТӀаьххь 21:12-14, ТӀаьххь 23:27

+ 24:3 ТӀаьххь 21:2-7, ТӀаьххь 21:16, ТӀаьххь 21:23-26

• 24:8 2 Ше 36:9-10

+ 24:12 Ярми-ЯхӀу 22:24-30; 24:1-10; 29:1, 2.

+ 24:12 ТӀаьххь 20:18, Ярм 24:1-2, Яхь 17:12-13

+ 24:13 ТӀаьххь 20:17, Ярм 20:5, Дан 1:2

+ 24:15 Яхьазкхиал 17:12.

+ 24:15 Кар 28:36, Ярм 24:1, Яхь 17:12

+ 24:17 Ярми-ЯхӀу 37:1; Яхьазкхиал 17:13.

+ 24:17 ТӀаьххь 23:34, Ярм 37:1, Дан 1:7

+ 24:18 Ярми-ЯхӀу 27:1-22; 28:1-17.

• 24:18 2 Ше 36:11-21, Ярм 39:1-10, Ярм 52:1-27

+ 24:18 ТӀаьххь 23:31

+ 24:20 Яхьазкхиал 17:15.

+ 24:20 Яхь 17:15

+ 25:1 Ярми-ЯхӀу 21:1-10; 34:1-5; Яхьазкхиал 24:2.

+ 25:1 Кар 28:52

+ 25:4 Яхьазкхиал 33:21.

+ 25:6 Лел 34:11, ТӀаьххь 23:33, Ярм 21:7, Яхь 23:24

+ 25:7 Яхьазкхиал 12:13.

+ 25:7 Цап 1:8, Кар 28:36, ТӀаьххь 20:18

+ 25:8 Ярм 32:1, Ярм 39:9, Ярм 40:1

+ 25:9 Сулим 9:8.

+ 25:9 Ӏам 26:31, Яхь 16:41

+ 25:10 Нахь 1:3

+ 25:13 а: Сулим 7:15-26; 2 Шерашкахь 3:15-17; б: Сулим 7:23-26; 2 Шерашкахь 4:2-5.

+ 25:13 Сул 7:15-37, 2 Ше 4:1-15, Ярм 27:19

+ 25:14 Сулим 7:45; 2 Шерашкахь 4:16.

+ 25:14 Сул 7:45, Сул 7:50

+ 25:16 Сул 7:47

+ 25:17 Сул 7:15-22

+ 25:18 1 Ше 6:14, Ӏезар 7:1, Ярм 21:1, Ярм 29:25, Ярм 37:3

+ 25:22-24 Ярми-ЯхӀу 40:7-9.

• 25:22 Ярм 40:7-9, Ярм 41:1-3

+ 25:22 ТӀаьххь 22:12, Ярм 26:24, Ярм 39:14, Ярм 40:5, Ярм 40:7

+ 25:23 Юш 18:26

+ 25:25 Ярми-ЯхӀу 41:1-3.

+ 25:25 Ярм 36:13

+ 25:26 Ярми-ЯхӀу 43:5-7.

+ 25:26 Ярм 43:4-7

• 25:27 Ярм 52:31-34

+ 25:27 ТӀаьххь 24:12, ТӀаьххь 24:15, Ярм 27:7

• 1:1 Дол 5, Дол 10, Дол 11:10-26

* 1:6 Грекийн гочдар тӀехь: РипӀат. Ӏебархойн тептар тӀехь: Дипати.

* 1:19 ПалагӀ – Ӏебархойн маттахь цуьнан маьӀна ду «декъадалар».

+ 1:27 Дол 17:5, Лак 3:34-36

• 1:28 Дол 25:1-4, Дол 25:12-16, Дол 36:1-19

+ 1:28 Дол 16:15-16, Дол 21:2-3

+ 1:34 Дол 25:25-26, Дол 32:28

• 1:38 Дол 36:20-30

• 1:43 Дол 36:31-39

+ 1:44 Еш 34:6, Еш 63:1

+ 1:45 Дол 36:15, Аюб 2:11, Яхь 25:13

+ 1:51 Дол 36:40-43

+ 2:1 Дол 29:32-35, Дол 30:6-20, Ара 1:1-4

+ 2:3 Дол 38, Дол 46:12, Лел 26:19-20

+ 2:4 Рут 4:12, Мат 1:3

+ 2:5 Рут 4:18

+ 2:6 Сул 4:31, Заб 88:1

+ 2:7 ЮшаӀ 7:1.

* 2:7 Ахари – и цӀе «бала» бохург ду. ЮшаӀан тептар тӀехь иза Ӏахан цӀе тиллина ду.

+ 2:7 Юш 7:1, Юш 7:25

• 2:9 Рут 4:18-22, Мат 1:3-6

+ 2:10 Лел 1:7, Лел 2:3

+ 2:13 Шам 16:6-9, Шам 17:13, 1 Ше 20:7

+ 2:16 Дад 2:18

+ 2:17 Дад 19:13, Дад 20:9-10, Дад 17:25

+ 2:20 Ара 31:2

+ 2:21 Лел 26:29, Лел 32:39

+ 2:22 Лел 32:41

+ 2:23 Юш 13:13, Юш 13:30

+ 2:24 Дад 14:2, 1 Ше 4:5

+ 2:25 1 Ше 2:9

+ 2:49 Юш 15:31, Юш 15:17

+ 2:50 1 Ше 2:19

+ 2:53 1 Ше 4:2

+ 2:55 ТӀаьххь 10:15, Ярм 35:2, Ярм 35:8, Лел 24:21, Куьйг 1:16

• 3:1 Дад 3:1-5, Дад 5:14-16

+ 3:1 Шам 25:43, Дад 13:1

+ 3:2 Дад 13:37, Дад 15:10, Сул 1:5-6

+ 3:4 Дауд 5:4, 5; Шамъал 2:11; 1 Шерашкахь 29:27.

+ 3:4 Дад 2:11, Дад 5:4-5

+ 3:5 Дауд 11:3.

+ 3:5 1 Ше 14:4-7, Дад 11:3

+ 3:9 Дад 13:1

+ 3:10 2 Ше 9:31, 2 Ше 13:1, 2 Ше 14:1, 2 Ше 17:1

+ 3:11 2 Ше 21:1, 2 Ше 22:1, 2 Ше 24:1

+ 3:12 2 Ше 25:1, ТӀаьххь 15:1, 2 Ше 26:1, 2 Ше 27:1

+ 3:13 2 Ше 28:1, 2 Ше 29:1, 2 Ше 33:1

+ 3:14 2 Ше 33:21, 2 Ше 34:1

+ 3:15 2 Ше 36:11, 2 Ше 36:1, Ярм 22:11

+ 3:16 ТӀаьххь 24:8-15, 2 Ше 36:9-10

+ 3:19 Ӏезар 2:2, Ӏезар 3:2, Нахь 12:1, Хьаг 1:1, Хьаг 2:20-23, Зак 4:6-10

+ 3:22 Нахь 3:29, Ӏезар 8:2

+ 4:1 Дол 46:12, 1 Ше 2:4-7

+ 4:2 1 Ше 2:53

+ 4:4 1 Ше 2:50-51

+ 4:5 1 Ше 2:24

* 4:9 ЯӀабац – и цӀе Ӏебархойн маттахь «лазар» олучу дашах тера ду.

* 4:13 Цхьадолчу ширачу гочдарш тӀехь: МаӀунутай. Ӏебархойн тептар тӀехь и цӀе яц.

+ 4:13 Юш 15:17, Куьйг 1:13, Куьйг 3:9

+ 4:15 Лел 13:6, Лел 13:31

+ 4:21 Дол 38:5, Лел 26:20

+ 4:24 Лел 26:12-14

+ 4:28-33 ЮшаӀ 19:2-8.

+ 4:28 Юш 19:1-9

+ 4:41 2 Ше 29:1, 2 Ше 20:1, 2 Ше 26:7

+ 4:42 Дол 36:8

+ 4:43 Шам 15:8, Шам 30:17

+ 5:1 Доладалар 35:22; 49:3, 4.

+ 5:1 Дол 29:32, Дол 35:22, Дол 49:3-4, Дол 48:15-22

+ 5:2 Доладалар 49:8-10.

+ 5:2 Дол 49:8-10, Мик 5:2

+ 5:3 Дол 46:9, Ара 6:14, Лел 26:5-6

+ 5:6 Дауд 15:29.

* 5:6 ТилгӀат-Пилнасар – иза ТигӀлат-Палиасаран кхин цӀе ю.

+ 5:6 2 Ше 28:20

+ 5:7 Лел 32:38

+ 5:9 Юш 22:9

+ 5:10 1 Ше 5:19, 1 Ше 27:31, Заб 82:7

+ 5:11 Кар 3:10, Юш 12:5, Юш 13:11

+ 5:16 Илли 2:1, Век 9:35

+ 5:17 2 Ше 27:1, ТӀаьххь 14:23

+ 5:22 ТӀаьххь 15:29, ТӀаьххь 17:6

+ 5:23 Кар 3:9, Илли 4:8, Яхь 27:5

+ 5:26 а: Дауд 15:19; б: Дауд 15:29; в: Дауд 17:6.

+ 5:26 ТӀаьххь 15:19, ТӀаьххь 15:29, ТӀаьххь 17:6, ТӀаьххь 18:11

• 6:1 Ӏезар 7:1-5

+ 6:1 Дол 46:11, Ара 6:16, Лел 26:57

+ 6:2 Ара 6:18

+ 6:3 Лел 26:59, Ӏам 10:1, Ӏам 10:12

+ 6:4 Лел 25:7

+ 6:8 Дад 8:17, Сул 2:35

+ 6:9 Сул 4:2

+ 6:12 1 Ше 9:11, Нахь 11:11

+ 6:14 ТӀаьххь 25:18, Ӏезар 7:1, Ярм 52:24

+ 6:15 2 Ше 36:20

+ 6:16-19 Арадаккхар 6:16-19.

+ 6:16 Дол 46:11, Ара 6:16, Лел 26:57

+ 6:18 Ара 6:18

+ 6:19 Ара 6:19, 1 Ше 23:21

+ 6:23 Ара 6:24

+ 6:31 1 Ше 16:1-6

+ 6:32 2 Ше 5:2

+ 6:33 1 Ше 15:17, 1 Ше 25:1

+ 6:39 1 Ше 15:17, 1 Ше 25:1, 2 Ше 5:12

+ 6:44 1 Ше 15:17, 1 Ше 25:1, 2 Ше 5:12

+ 6:49 Ара 30:7, Ӏам 1:7, Ӏам 4:20

+ 6:50 1 Ше 6:4-8

• 6:54 Лел 35:1-8, Юш 21:1-42

+ 6:54 Ара 6:16-19, Лел 3:17-20

+ 6:56 Юш 14:13

+ 7:1 Дол 46:13, Лел 26:23

+ 7:5 Лел 1:29

+ 7:6 Дол 46:21, Лел 26:38, 1 Ше 8:1-5

+ 7:13 Дол 46:24-25, Лел 26:48-49, Дол 30:7-8

+ 7:14 Лел 26:31, Дол 50:23, Лел 32:39

+ 7:15 Лел 26:33, Лел 27:1

+ 7:19 Лел 26:32, Юш 17:2

+ 7:20 Лел 26:35-37

+ 7:24 Юш 16:3, Юш 16:5

+ 7:26 Лел 1:10, Лел 7:48

+ 7:27 Лел 13:9, Лел 13:17

+ 7:29 Юш 17:11

+ 7:30 Дол 46:17-18, Лел 26:44-46

+ 8:2 Дол 46:21, Лел 26:38-41, 1 Ше 7:6-12

* 8:3 Гери, АбихӀуд – я иштта: Ахьудан да волу Гери.

+ 8:12 Ӏезар 2:33

• 8:29 1 Ше 9:35-44

* 8:29 Грекийн гочдар тӀехь: ЯӀиал. Ӏебархойн тептар тӀехь и цӀе яц.

* 8:30 Грекийн гочдар тӀехь: Нер. Ӏебархойн тептар тӀехь и цӀе яц.

* 8:33 ЭшбаӀал – цунах кхин а Иш-Бошат олу «Дауд» цӀе йолчу тептар тӀехь.

+ 8:33 Шам 9:1, Шам 14:51, Шам 14:49, Шам 31:2, 1 Ше 10:2

* 8:34 Мариб-БаӀал – цунах кхин а Мапи-Бошат олу «Дауд» цӀе йолчу тептар тӀехь.

+ 8:34 Шам 14:49, Шам 31:2, 1 Ше 9:40, 1 Ше 10:2, Дад 9:12

• 9:1 Нахь 11:1-22

+ 9:1 2 Ше 36:20

+ 9:2,[3] Ӏезар 2:27; Нахьми-ЯхӀу 7:73.

+ 9:2 Ӏезар 2:70, Нахь 7:73

+ 9:4 1 Ше 2:5-6, Дол 38:29, Дол 38:5, Дол 38:30

+ 9:17 Ӏезар 2:42, Нахь 7:45

+ 9:20 Лел 25:7-13

+ 9:21 1 Ше 26:2

+ 9:22 2 Ше 8:14

+ 9:25 ТӀаьххь 11:5

+ 9:27 Лел 1:53

+ 9:30 Ара 30:23-25

+ 9:32 Ӏам 24:5-9

+ 9:33 Нахь 10:39, Заб 133:1

• 9:35 1 Ше 8:29-38

* 9:39 ЭшбаӀал – цунах кхин а Иш-Бошат олу «Дауд» цӀе йолчу тептар тӀехь.

+ 9:39 Шам 9:1, Шам 14:51

* 9:40 Мариб-БаӀал – цунах кхин а Мапи-Бошат олу «Дауд» цӀе йолчу тептар тӀехь.

• 10:1 Шам 31

+ 10:1 Шам 28:4

+ 10:2 Шам 14:49, 1 Ше 8:33, 1 Ше 9:39

+ 10:4 Куьйг 9:54, Дад 1:10

+ 10:9 Дад 1:20

+ 10:10 Куьйг 16:23, Шам 5:2

+ 10:11 Шам 11:1-11, Дад 21:10

+ 10:12 Дад 21:12

+ 10:13 а: Шамъал 13:8-14; 15:1-24; б: Ӏамалъяр 19:31; 20:6; Шамъал 28:7, 8.

+ 10:13 Шам 13:13, Шам 15:23, Шам 28:7

• 11:1 Дад 5:1-3, Дад 5:6-10

+ 11:2 Шам 18:13, Заб 77:71

+ 11:3 Шам 16:13

+ 11:4 ЮшаӀ 15:63; Куьйгалхой 1:21.

+ 11:4 Юш 15:63, Куьйг 1:8, Куьйг 1:21

+ 11:6 Дад 8:16

+ 11:8 Сул 9:15, Сул 9:24, Сул 11:27, 2 Ше 32:5

+ 11:9 Эси 9:4

• 11:10 Дад 23:8-39, 1 Ше 27:1-15

+ 11:15 Шам 22:1, Дад 5:18

+ 11:18 Шам 7:6

+ 11:20 Дад 2:18

* 11:22 ГӀараваьлла ши баьчча – я иштта: Ариалан ши кӀант.

+ 11:22 Юш 15:21, Дад 8:18

+ 11:23 Шам 17:50

+ 11:26 Дад 2:18-23

+ 11:41 Дад 11:3-17

+ 12:1 Шам 27:6

+ 12:2 Куьйг 3:15, Куьйг 20:16

+ 12:8 Кар 33:20

+ 12:15 Юш 3:15

+ 12:19 Шам 29:2-9

+ 12:23 Шам 15:28, Шам 16:13, Шам 28:17

+ 12:28 Дад 8:17

• 13:1 Дад 6:1-11

+ 13:5 Шамъал 7:1, 2.

+ 13:6 Арадаккхар 25:22.

+ 13:6 Юш 15:9, Юш 15:60, Шам 7:1-2, Ара 25:22

+ 13:9 Лел 4:15

+ 13:14 1 Шерашкахь 26:4, 5.

+ 13:14 1 Ше 26:4-5

• 14:1 Дад 5:11-16

+ 14:1 Сул 5:1

+ 14:4 1 Ше 3:5-8

* 14:7 БаӀал-ЯдаӀ – иза ЭлидаӀан кхин цӀе ю. Хьажал 3:8.

• 14:8 Дад 5:17-25

+ 14:9 Дад 23:13

+ 14:11 Еш 28:21

+ 14:15 ТӀаьххь 7:6

+ 14:17 Ара 15:14-16, Ара 23:27, Кар 2:25

+ 15:2 Карлабаьккхинарг 10:8.

+ 15:4 1 Ше 6:16-30

+ 15:11 Дад 20:25

+ 15:13 1 Ше 13:7-11

+ 15:15 Арадаккхар 25:14.

+ 15:15 Ара 25:14, Лел 7:9

+ 15:16 2 Ше 5:12, Заб 150:3-5

+ 15:17 1 Ше 6:33, 1 Ше 6:39, 1 Ше 6:44

+ 15:19 Сул 4:31, Заб 88:1

+ 15:24 Лел 10:8

• 15:25 Дад 6:12-19

+ 15:26 Лел 23:1, Аюб 42:8

+ 15:29 Шам 14:49, Шам 18:20-28, Шам 19:11-17, Заб 150:4

+ 16:1 1 Ше 15:1

+ 16:4 1 Ше 6:31

+ 16:5 1 Ше 6:39

• 16:7 Заб 104:1-15, Заб 95, Заб 105:1, Заб 105:47-48

+ 16:8 Еш 12:4

+ 16:9 Ярм 21:2

+ 16:11 Заб 23:6, Заб 26:8

+ 16:12 Заб 76:12-13

+ 16:14 Еш 26:9

+ 16:15 Кар 7:9

+ 16:16 Дол 17:2, Дол 26:3

+ 16:17,[18] Доладалар 28:13.

* 16:17 Исраил – и ву Якъуб.

+ 16:18 Дол 35:11-12

+ 16:19 Кар 7:7, Кар 26:5

+ 16:21,[22] Доладалар 20:3-7.

+ 16:21 Дол 12:17, Дол 20:3

+ 16:22 Дол 20:7

+ 16:24 Заб 9:2

+ 16:25 Дад 22:4, Заб 17:4, Заб 144:3, Ара 18:11

+ 16:26 Еш 44:24, Ярм 10:12

+ 16:28 Заб 28:1

+ 16:31 Еш 44:23, Еш 49:13, Заб 92:1

+ 16:32 Заб 97:7

+ 16:33 Заб 9:9

+ 16:34 2 Шерашкахь 5:13; 7:3; Ӏезар 3:11; Забур 100:5; 106:1; 107:1; 118:1; 136:1; Ярми-ЯхӀу 33:11.

+ 16:34 2 Ше 5:13, 2 Ше 20:21, Ӏезар 3:11, Заб 105:1

+ 16:36 Заб 40:14

+ 16:37 1 Ше 16:5

+ 16:39 1 Ше 15:11, Сул 3:4

+ 16:40 Ара 29:38

+ 16:41 1 Ше 6:33

+ 16:42 1 Ше 25:1, Заб 38:1

+ 16:43 Дауд 6:19, 20.

• 16:43 Дад 6:19

+ 17:1 Дад 7:1, Дад 12:1

+ 17:7 Шам 16:11-13, Заб 77:70

+ 17:8 Шам 18:14

+ 17:9 Куьйг 2:14-16, Шам 12:11

+ 17:11 Сул 2:10

+ 17:12 Сул 8:19

+ 17:13 2 Коринтхошка 6:18; Ӏебархошка 1:5.

+ 17:13 Заб 88:27, 2 Ко 6:18, Ӏеб 1:5

+ 17:14 Заб 88:5, Заб 88:30, Заб 88:36-37, Заб 131:12, Яй 7:42

• 17:16 Дад 7:18-29

+ 17:20 Ара 15:11

+ 17:21 Кар 4:7, Кар 26:19, Кар 33:29

• 18:1 Дад 8:1-14

+ 18:3 Шам 14:47

+ 18:4 Юш 11:6

+ 18:7 ТӀаьххь 11:10, 2 Ше 23:9

+ 18:8 Сулим 7:40-47; 2 Шерашкахь 4:11-18.

+ 18:8 Сул 7:15-47

+ 18:11 Сул 7:51

+ 18:12 Забур 60.

+ 18:13 Дол 25:23, Дол 27:40, Лел 24:18

• 18:14 Дад 8:15-18, Дад 20:23-26

+ 18:15 Дад 2:13, 1 Ше 11:6, Сул 4:3

+ 18:16 Дад 15:24, Дад 20:25, 1 Ше 24:3

* 18:17 Кератхой, палетхой – кхечу мехкашкара болу, паччахь ларвеш болу тӀемалой.

+ 18:17 Дад 23:20, Сул 2:35, Сул 4:4

• 19:1 Дад 10

+ 19:1 Шам 11:1

+ 19:6 Дад 8:3

+ 19:7 Лел 21:30, Юш 13:9, Юш 13:16

+ 19:11 1 Ше 18:12

+ 19:13 Шам 3:18

+ 19:16 Сул 11:23

+ 20:1 Дауд 11:1.

• 20:1 Дад 11:1, Дад 12:26-31, Дад 21:18-22

+ 20:1 Дад 11:1, Кар 3:11

* 20:2 Церан паччахьан коьртара – я иштта: МилкӀом-цӀун коьртара.

+ 20:4 Кар 2:11

+ 20:5 Шамъал 17:4-7.

+ 20:5 Шам 17:7

+ 20:7 Шам 16:9, Дад 13:3, 1 Ше 2:13

+ 20:8 Юш 11:22

• 21:1 Дад 24:1-9

+ 21:1 Аюб 1:6, Зак 3:1, Мат 4:3, 1 Ко 7:5, 1 Та 3:5, Довз 12:9-10

+ 21:2 Куьйг 20:1, Лел 1:2-4

+ 21:3 Кар 1:11

+ 21:5 Куьйг 20:17, Шам 11:8

+ 21:6 1 Ше 27:24

• 21:7 Дад 24:10-17

+ 21:8 Дад 12:13, Шам 13:13

+ 21:9 Шам 22:5

+ 21:13 Заб 118:156

+ 21:14 Ара 30:12

* 21:15 Кхийолчу аяташкахь (Дауд 24:16) санна: Аравна. Ӏебархойн тептар тӀехь: Орнан.

+ 21:15 ТӀаьххь 19:35, 2 Ше 32:21, Еш 37:36, Век 12:23, Юн 3:9

• 21:18 Дад 24:18-25

+ 21:22 Лел 16:47-48

+ 21:23 Сул 19:21

+ 21:26 2 Ше 3:1, Ӏам 9:24, Куьйг 6:21, Сул 18:38

+ 21:29 1 Ше 16:39, 2 Ше 1:3

+ 22:1 2 Ше 3:1

+ 22:2 Сул 5:17

+ 22:3 Сул 7:47

+ 22:4 Сул 5:6

+ 22:5 1 Ше 29:1

+ 22:7-10 Дауд 7:1-16; 1 Шерашкахь 17:1-14.

+ 22:7 Дад 7:2, Сул 8:17, 1 Ше 17:1

+ 22:8 Сул 5:3, 1 Ше 28:3

* 22:9 Сулим – Ӏебархойн маттахь иза «синтем» бохург ду.

+ 22:9 Сул 5:4, Сул 4:24

+ 22:10 Дад 7:13-14

+ 22:13 ЮшаӀ 1:6-9.

+ 22:13 Юш 1:6, 1 Ше 28:20

+ 22:18 1 Ше 23:25

+ 23:1 1 Ше 29:28

+ 23:3 Лел 4:3

+ 23:5 2 Ше 29:26, Нахь 12:36

+ 23:6 Ара 6:16, Лел 26:57

+ 23:7 1 Ше 26:21-22

+ 23:8 1 Ше 29:8

+ 23:12 Ара 6:18, 1 Ше 6:18

+ 23:13 Арадаккхар 28:1.

+ 23:13 Ара 6:20, Ара 28:1, Лел 6:22-27

+ 23:14 Кар 33:1

+ 23:15 Ара 18:3-5

+ 23:16 1 Ше 26:24

+ 23:17 1 Ше 26:25

+ 23:19 1 Ше 24:23

+ 23:20 1 Ше 24:24

+ 23:21 Ара 6:19, 1 Ше 23:21

+ 23:22 Лел 36:8

+ 23:23 1 Ше 24:30

+ 23:24 Лел 4:3, Лел 8:24-25, 2 Ше 31:17, Ӏезар 3:8

+ 23:25 1 Ше 22:18

+ 23:26 Карлабаьккхинарг 10:8.

+ 23:28-32 Лелар 3:5-9.

+ 23:28 Лел 3:6-9

+ 23:31 Лел 28:9-15

+ 24:1 Ара 6:23

+ 24:2 Ӏамалъяр 10:1, 2.

+ 24:2 Ӏам 10:2, Лел 3:4

+ 24:3 Дад 8:17

+ 24:7 Ӏезар 2:36, Нахь 7:39

+ 24:10 Лак 1:5

+ 24:20 1 Ше 23:13-23

+ 24:23 1 Ше 26:31

+ 24:31 1 Ше 25:8, 1 Ше 26:13, Нахь 11:1

+ 25:1 1 Ше 6:33, 1 Ше 6:39, 1 Ше 15:17, 1 Ше 16:42

+ 25:8 1 Ше 26:13

+ 26:2 1 Ше 9:21

+ 26:4,[5] Дауд 6:11; Арадаккхар 13:14.

+ 26:4 1 Ше 15:18, 1 Ше 15:21, 1 Ше 15:24

+ 26:5 Дад 6:11, 1 Ше 13:14

+ 26:8 1 Ше 16:38

+ 26:13 1 Ше 25:8

+ 26:15 Нахь 12:25

+ 26:21 1 Ше 23:7-8

+ 26:24 1 Ше 23:16

+ 26:25 1 Ше 23:16

+ 26:26 Дад 8:11

+ 26:29 Нахь 11:16

+ 26:30 1 Ше 27:17

+ 26:31 1 Ше 24:23, Юш 21:39, 1 Ше 6:81

• 27:1 Дад 23:8-39, 1 Ше 11:10-47

+ 27:3 Лел 26:19-20

+ 27:5 Дад 8:18

+ 27:7 Дад 2:18-23

+ 27:11 Дад 21:18, 1 Ше 20:4

+ 27:15 Юш 15:17, Куьйг 1:13, Куьйг 3:9, 1 Ше 4:13

+ 27:17 1 Ше 26:30, 1 Ше 24:3

+ 27:23 Доладалар 15:5; 22:17; 26:4.

+ 27:23 Дол 15:5

+ 27:24 Дауд 24:15; 1 Шерашкахь 21:1-14.

+ 27:24 1 Ше 21:6-7

+ 27:31 1 Ше 5:10, Заб 82:7

+ 27:33 Дад 15:12, Дад 16:20, Дад 15:37, Дад 17:7, Сул 4:5

+ 27:34 1 Ше 11:6

+ 28:1 1 Ше 23:2

+ 28:2-7 Дауд 7:1-16; 1 Шерашкахь 17:1-14.

+ 28:2 Еш 60:13, Еш 66:1, Яхь 43:7, Дад 7:1, 1 Ше 17:1

+ 28:3 Дад 7:5, Сул 5:3, 1 Ше 22:8

+ 28:4 Шам 16:12-13, 1 Ше 17:27, Дол 49:8, Заб 77:68, 1 Ше 5:2

+ 28:5 1 Ше 3:1-9, 1 Ше 14:3-7, 1 Ше 22:9, 2 Ше 1:8, 2 Ше 6:10

+ 28:6 Дад 7:13-14

+ 28:9 1 Ше 29:17, Киц 17:3, Сул 8:39, 2 Ше 6:30, Век 1:24, 2 Ше 15:2, Еш 55:6, Ярм 29:13

+ 28:13 1 Ше 23:6, 1 Ше 24:6

+ 28:18 Ара 25:20, Заб 17:11, Заб 98:1

+ 28:19 Ара 25:40

+ 28:20 Юш 1:6, 1 Ше 22:13

+ 29:1,[2] 1 Шерашкахь 22:5.

+ 29:1 Сул 3:7, 1 Ше 22:5

+ 29:4 Дол 10:29, Сул 9:28, Аюб 22:24

+ 29:5 Ара 25:2

+ 29:8 1 Ше 23:7-8

+ 29:9 2 Ко 9:7

+ 29:11 Маттай 6:13.

+ 29:11 Заб 23:1, Заб 88:12

+ 29:12 Сул 3:13, 2 Ше 20:6

+ 29:15 Ӏам 25:23, Заб 38:13, Заб 118:19, Аюб 14:2, Заб 101:12, Заб 143:4

+ 29:16 Хьаг 2:8

+ 29:17 1 Ше 28:9, Киц 17:3

+ 29:19 1 Ше 22:14

+ 29:22 Сул 1:39, Сул 2:35

+ 29:23 Шамъал 2:12.

+ 29:23 Сул 2:12

+ 29:25 2 Ше 1:1, Сул 3:13, 2 Ше 1:12

+ 29:27 Дауд 5:4, 5; 1 Шерашкахь 3:4.

+ 29:27 Дад 2:11, Дад 5:4-5, Сул 2:11

+ 29:29 Шам 16:13, Дад 7:2, Шам 22:5

• 1:1 Сул 3:4-14

+ 1:1 1 Ше 29:25

+ 1:3 1 Ше 16:39, 1 Ше 21:29

+ 1:4 Дауд 6:1-17; Арадаккхар 13:5-14; 15:25–16:1.

+ 1:4 1 Ше 13:5-6, Дад 6:17, 1 Ше 15:1

+ 1:5 Арадаккхар 38:1-7.

+ 1:5 Ара 31:2, Ара 27:1, Ара 38:1

+ 1:8 1 Ше 28:5

+ 1:9 Доладалар 13:16; 28:14.

+ 1:9 Сул 8:26, 2 Ше 6:17, Дол 13:16, Дол 28:14

+ 1:12 Сул 4:29-31, Сул 5:12, Сул 10:23, Уст 1:16

+ 1:14 Сулим 4:26.

• 1:14 Сул 10:26-29

* 1:14а Дой гулдира – я иштта: дошлой гулбира.

* 1:14б Шийтта эзар дин а бара – я иштта: шийтта эзар дошло а вара.

+ 1:14 Сул 4:26, Сул 9:19

+ 1:16 Карлабаьккхинарг 17:16.

* 1:16 Килик – Ӏебархойн маттахь: Кхавей.

+ 1:16 Кар 17:16

* 1:17 Шекхал – цхьа шекхал итт грамм барамехь ду.

• 2:1 Сул 5

* 2:3 Хьирам – Ӏебархойн маттахь кхузахь «Хьурам» ю. Иза Хьираман кхин цӀе ю.

+ 2:3 1 Ше 14:1

+ 2:5 Заб 134:5

+ 2:6 Сулим 8:27; 2 Шерашкахь 6:18.

+ 2:6 Сул 8:27, 2 Ше 6:18, Еш 66:1

+ 2:7 1 Ше 22:15

+ 2:11 Сул 10:9

* 2:13 Хьирам-Аби-ЯхӀу – иза Хьираман кхин цӀе ю.

+ 2:13 Сул 7:13-14

+ 2:16 Юш 19:46

+ 2:17 1 Ше 22:2

+ 3:1 Доладалар 22:22.

• 3:1 Сул 6, Сул 7:15-21

+ 3:1 Дол 22:2, 1 Ше 22:1

+ 3:8 Арадаккхар 26:33, 34.

* 3:9 Шекхал – цхьа шекхал итт грамм барамал яра.

+ 3:10-13 Арадаккхар 25:18-20.

+ 3:10 Ара 25:18-20

+ 3:14 Арадаккхар 26:31.

+ 3:14 Ара 26:31

+ 3:15 ТӀаьххь 25:16-17, Ярм 52:21-23

+ 4:1 Арадаккхар 27:1, 2.

• 4:1 Сул 7:23-51

+ 4:1 2 Ше 7:7, 2 Ше 8:12

+ 4:2 ТӀаьххь 16:17

+ 4:6 Арадаккхар 30:17-21.

+ 4:6 Яхь 40:38

+ 4:7 Арадаккхар 25:31-40.

+ 4:7 Ара 25:31-39

+ 4:8 Арадаккхар 25:23-30.

* 4:16 Хьирам-Аби-ЯхӀу – иза Хьираман кхин цӀе ю.

+ 5:1 Дауд 8:11; 1 Шерашкахь 18:11.

+ 5:2 Дауд 6:12-15; 1 Шерашкахь 15:25-28.

• 5:2 Сул 8:1-13

+ 5:2 Дад 6:12

* 5:3 Дезачу деношкахь – схьахетарехь, адамаш кхалораш чохь Ӏаш долу деза денош ду уьш.

+ 5:8 Ара 25:22, Ара 26:33-34, 2 Ше 3:10-13, Ара 25:13-15

+ 5:10 Карлабаьккхинарг 10:5.

+ 5:10 Ара 16:33-34, Лел 17:10, Ара 25:21, Ара 40:20, Кар 10:5

+ 5:11 1 Ше 24:1-9

+ 5:12 1 Ше 6:33, 1 Ше 6:39, 1 Ше 25:1, 1 Ше 15:16, Заб 150:3-5

+ 5:13,[14] Арадаккхар 40:34, 35.

+ 5:13 1 Ше 16:42, 1 Ше 16:34, Ӏезар 3:11, Заб 105:1

+ 5:14 Ара 40:34-35

+ 6:1 Заб 17:12, Заб 96:2

• 6:3 Сул 8:14-21

+ 6:3 Дад 6:18

+ 6:4-9 Дауд 7:1-13; 1 Шерашкахь 17:1-12.

+ 6:6 Дад 7:6-8, 1 Ше 17:5-7

+ 6:7 Дад 7:2, 1 Ше 17:1, 1 Ше 22:7

+ 6:9 Дад 7:12-13

+ 6:10 1 Ше 28:5

• 6:12 Сул 8:22-53

+ 6:12 Ӏезар 9:5

+ 6:14 Ара 15:11

+ 6:16 Сулим 2:4.

+ 6:16 Дад 7:16, Сул 2:4

+ 6:17 2 Ше 1:9

+ 6:18 2 Шерашкахь 2:6.

+ 6:18 2 Ше 2:6, Еш 66:1

+ 6:20 Карлабаьккхинарг 12:11.

+ 6:20 Кар 12:11

+ 6:22 Ара 22:11

+ 6:24 Ӏам 26:17

+ 6:26 Кар 11:17, Сул 17:1

+ 6:27 Шам 12:23

+ 6:28 Ӏам 26:16, Кар 28:22, Ӏамос 4:9, Хьаг 2:17

+ 6:30 1 Ше 28:9, Заб 43:20, Киц 15:11, Век 1:24

+ 6:32 Заб 101:16

+ 6:36 Киц 20:9, Уст 7:20, Якъ 3:2, 1 Я 1:8-10, Рим 3:23

+ 6:37 Ӏам 26:40, Нахь 9:2, Дан 9:4-5

+ 6:38 Ярм 29:12-14

+ 6:40 Нахь 1:6, Нахь 1:11, Заб 129:2

+ 6:41,[42] Забур 131:8-10.

+ 6:41 Аюб 29:14, Заб 131:8-9

+ 6:42 Заб 131:10

+ 7:1 Ӏамалъяр 9:23, 24.

• 7:1 Сул 8:62-66

+ 7:1 Ӏам 9:24, Куьйг 6:21, Сул 18:38, 1 Ше 21:26, Ара 40:34-35, 2 Ше 5:14

+ 7:3 Арадаккхар 16:34; 2 Шерашкахь 5:13; Ӏезар 3:11; Забур 100:5; 106:1; 107:1; 118:1; 136:1; Ярми-ЯхӀу 33:11; 1 Шерашкахь 16:34; Забур 99:5; 105:1; 106:1; 117:1; 135:1.

+ 7:3 Ӏезар 3:11, Заб 105:1

+ 7:7 2 Ше 4:1

+ 7:8 Ӏам 23:34

• 7:11 Сул 9:1-9

+ 7:12 Сул 3:5

+ 7:13 2 Ше 6:26, 2 Ше 6:28

+ 7:14 2 Ше 12:7

+ 7:15 2 Ше 6:40

+ 7:16 Кар 11:12

+ 7:18 Шамъал 2:4; Сулим 2:4.

+ 7:18 Сул 2:4

+ 7:20 Кар 4:26, Кар 28:37

+ 7:21 Ӏам 26:32, Кар 29:24, Ярм 22:8, Ярм 52:13

• 8:1 Сул 9:10-28

+ 8:1 Сул 6:38, Сул 7:1

+ 8:5 Юш 16:3, Юш 16:5, Кар 3:5

+ 8:9 Ӏам 25:9, Сул 5:13

+ 8:11 Сул 3:1, Сул 7:8

+ 8:12 2 Ше 4:1, 2 Ше 7:7

+ 8:13 а: Лелар 28:9,[10]; б: Лелар 28:11-15; в: Арадаккхар 23:14-17; 34:22, 23; Лелар 28:16–29:39; Карлабаьккхинарг 16:16.

+ 8:13 Кар 16:1-17

+ 8:14 1 Ше 24:6, 1 Ше 25:1, 1 Ше 9:22

+ 8:17 Кар 2:8, ТӀаьххь 14:22

+ 8:18 Дол 10:29, 1 Ше 29:4, Аюб 22:24, Аюб 28:16, Заб 44:10, Еш 13:12

+ 9:1-9 Маттай 12:42; Лака 11:31.

• 9:1 Сул 10:1-13

+ 9:1 Заб 71:10, Заб 71:15, Еш 60:6, Ярм 6:20, Яхь 27:22, Яхь 38:13, Юал 3:8, Сул 4:34, Мат 12:42, Лак 11:31

+ 9:8 2 Ше 2:11, Дад 8:15

+ 9:10 Сул 9:27-28

• 9:13 Сул 10:14-29

* 9:15 Шекхал – цхьа шекхал итт грамм барамехь ду.

+ 9:16 Сул 14:26, Сул 7:2

+ 9:21 Сул 22:48

+ 9:22 Сул 3:12-13, 2 Ше 1:12

+ 9:23 Сул 4:34, Сул 10:1, 2 Ше 9:1

+ 9:25 Сулим 4:26.

* 9:25а Грекийн гочдар тӀехь: Йиъ эзар. Ӏебархойн тептар тӀехь: шовзткъа эзар.

* 9:25б Шийтта эзар дин – я иштта: шийтта эзар дошло.

+ 9:25 Сул 4:26, 2 Ше 1:14-17, Сул 9:19, Сул 4:26

+ 9:26 Доладалар 15:18; Сулим 4:21.

+ 9:26 Сул 4:21

+ 9:28 Карлабаьккхинарг 17:16.

+ 9:28 Кар 17:16, 2 Ше 1:14-16

• 9:29 Сул 11:41-43

• 10:1 Сул 12:1-23

+ 10:1 Куьйг 9:6

+ 10:2 Сул 11:26, Сул 11:40

+ 10:4 Сул 4:7, Сул 4:22, Сул 9:15

+ 10:15 Сул 11:31

+ 10:16 Дауд 20:1.

+ 10:16 Дад 20:1

+ 10:18 Сул 4:6, Сул 5:14

+ 11:2 2 Ше 12:5, 2 Ше 12:15

+ 11:5 2 Ше 8:5

+ 11:14 Лел 35:2-3

+ 11:15 Сулим 12:31.

+ 11:15 Сул 12:31, Сул 13:33, Ӏам 17:7, Сул 12:28

+ 11:18 Шам 16:6, Шам 17:13

+ 11:22 Кар 21:15-17

• 12:1 Сул 14:22-28

+ 12:2 Сул 11:40

+ 12:4 2 Ше 11:5-12

+ 12:5 Сул 12:22, 2 Ше 11:2

+ 12:6 Ара 9:27

+ 12:9 Сулим 10:16, 17; 2 Шерашкахь 9:15, 16.

+ 12:9 Сул 10:17

+ 12:12 2 Ше 19:3

• 12:13 Сул 14:29-31

+ 12:15 Сул 12:22, 2 Ше 11:2, 2 Ше 12:5, 2 Ше 9:29, 2 Ше 13:22

• 13:1 Сул 15:1-24

+ 13:5 Дад 7:12-13

+ 13:6 Сул 11:26

+ 13:8 Сул 12:28

+ 13:9 2 Ше 11:14, Ярм 5:7, Ярм 16:20

+ 13:12 Лел 10:9

+ 13:20 Сул 14:20

+ 13:22 2 Ше 9:29, 2 Ше 12:15

• 14:2 Сул 15:9-12

+ 14:3 Ара 23:24, Ара 34:13

+ 14:6 2 Ше 11:5, 2 Ше 15:15, 2 Ше 20:30

+ 14:9 Юш 15:44, 2 Ше 11:8

+ 14:14 Дол 10:19, Дол 20:1, Дол 26:1, 2 Ше 17:10, 2 Ше 20:29

+ 15:1 Лел 24:2, 2 Ше 20:14, 2 Ше 24:20

+ 15:2 1 Ше 28:9, Еш 55:6, Ярм 29:13

+ 15:6 Мрк 13:8

+ 15:7 Юш 1:6-7

* 15:8 Ӏебархойн тептар тӀехь: И дешнаш а, Ӏудад-пайхамарехула Дала бина хаам а шена дӀахезча...Цхьадолчу ширачу гочдарш тӀехь: Пайхамар волчу Ӏудадан кӀанта Ӏазар-ЯхӀус аьлла и дешнаш а, цуьнга Дала бина хаам а шена дӀахезча...

+ 15:9 2 Ше 11:16

+ 15:11 2 Ше 14:15

+ 15:12 ТӀаьххь 23:3, 2 Ше 29:10, 2 Ше 34:31

+ 15:13 Кар 13:6-9

+ 15:15 2 Ше 14:6, 2 Ше 20:30

+ 15:16 Сул 15:13-15, ТӀаьххь 23:4, ТӀаьххь 23:6, ТӀаьххь 23:12

• 16:1 Сул 15:17-22

* 16:2 Арам-мохк – иза хӀинцалерчу Сири-мехкан цхьа дакъа хилла.

+ 16:2 Сул 14:26, ТӀаьххь 12:18

+ 16:7 Еш 31:1, Ярм 17:5

+ 16:8 2 Ше 12:3, 2 Ше 14:9

+ 16:9 Киц 5:21, Ярм 16:17, Ярм 32:19, Зак 4:10, Сул 15:32

+ 16:10 2 Ше 18:26

+ 17:2 2 Ше 11:5

+ 17:4 Сул 12:28

+ 17:10 2 Ше 14:14, 2 Ше 20:29

• 18:1 Сул 22:4-35

+ 18:1 2 Ше 21:6

+ 18:2 Кар 4:43, Юш 21:38-39

+ 18:3 ТӀаьххь 3:7

+ 18:5 Сул 18:19

+ 18:6 ТӀаьххь 3:11

+ 18:10 Кар 33:17, Зак 1:18-19

+ 18:13 Лел 22:18, Лел 24:13

+ 18:16 Лелар 27:17; Яхьазкхиал 34:5; Маттай 9:36; Марк 6:34.

+ 18:16 Лел 27:17, Яхь 34:5

+ 18:18 Еш 6:1, Дан 7:9, Довз 4:2

+ 18:24 Сул 20:30

+ 18:26 2 Ше 16:10

+ 18:27 Лел 16:29, Мик 1:2

+ 18:33 2 Ше 35:23

+ 19:2 Сул 16:1, 2 Ше 20:34

+ 19:3 2 Ше 12:12

+ 19:5 Кар 16:18

+ 19:6 Рим 13:4

+ 19:7 Кар 1:17

* 19:8 Грекийн гочдар тӀехь: ...гӀалин бахархойн къовсамехь йолчу кхеле а озорна долчу гӀуллакхашка дӀахӀиттийра ЯхӀушаптис. Ӏебархойн тептар тӀехь: ...адамийн къовсамехь йолчу кхеле а озорна долчу гӀуллакхашка дӀахӀиттийра ЯхӀушаптис. Ткъа шаьш Ярушалайме юхабирзира уьш.

+ 19:8 Заб 121:5

+ 19:9 Дад 23:3

+ 19:10 Кар 17:8-9, Яхь 3:17, Яхь 33:7

* 20:1 Ӏебархойн тептар тӀехь: Ӏамминхой. Грекийн гочдар тӀехь: маӀунхой.

* 20:2 Ӏебархойн тептар тӀехь: Арам-махкара. Грекийн гочдар тӀехь: Эдом-махкара.

+ 20:2 Дол 14:7

+ 20:3 Ӏезар 8:21, Ярм 36:9, Юн 3:5

+ 20:6 1 Ше 29:12

+ 20:7 ЕшаӀ-ЯхӀу 41:8; Якъуба 2:23.

+ 20:7 Еш 41:8, Якъ 2:23

+ 20:9 Сул 8:33, Сул 8:37, 2 Ше 6:28, 2 Ше 6:34

+ 20:10 Карлабаьккхинарг 2:4-19.

+ 20:10 Кар 2:5, Кар 2:9, Кар 2:19, Лел 20:21

+ 20:12 Заб 24:15, Заб 122:1-2, Заб 140:8

+ 20:14 2 Ше 15:1

+ 20:15-17 Карлабаьккхинарг 20:1-4.

+ 20:17 Арадаккхар 14:13, 14.

+ 20:17 Кар 20:1-4

+ 20:19 Ара 6:16, 1 Ше 6:16-18, 1 Ше 9:19

+ 20:20 Дад 14:2

+ 20:21 1 Ше 16:34, 2 Ше 5:13, Ӏезар 3:11, Заб 105:1

+ 20:23 Куьйг 7:22, Шам 14:20, 2 Ше 20:22-23

+ 20:29 2 Ше 14:14, 2 Ше 17:10

+ 20:30 2 Ше 14:6, 2 Ше 15:15

• 20:31 Сул 22:41-50

+ 20:34 Сул 16:1, 2 Ше 19:2

* 21:2 Исраилхойн паччахь – билггал аьлча, ЯхӀушапти яхӀудхойн паччахь вара. ХӀокху тептаран цхьайолчу меттигашкахь «яхӀудхой» бохучу дешан метта юкъара долу «исраилхой» боху дош леладо.

• 21:4 ТӀаьххь 8:16-24

+ 21:6 Сул 12:28-30, 2 Ше 18:1

+ 21:7 Сулим 11:36.

+ 21:7 Дад 21:17, Сул 11:36

+ 21:8 Доладалар 27:40.

+ 21:8 Дол 27:40, Сул 22:47

+ 21:12 Сул 17:1, 2 Ше 14:2-5, 2 Ше 17:3-4

+ 21:13 Сул 12:28-30, Сул 16:31-33

+ 21:16 2 Ше 17:11

+ 21:19 2 Ше 16:14

• 22:1 ТӀаьххь 8:25

* 22:2 Грекийн гочдар тӀехь: ткъе ши шо. Ӏебархойн тептар тӀехь: шовзткъе ши шо. ДӀадеша тептар «ТӀаьххьарнаш» 8:26.

+ 22:2 ТӀаьххь 11:1, 2 Ше 22:10

+ 22:4 Сул 16:31-33

+ 22:5 ТӀаьххь 8:15, Сул 22:3

* 22:6 Ӏебархойн тептар тӀехь: Ӏазар-ЯхӀу. Грекийн гочдар тӀехь: Ахьаз-ЯхӀу.

+ 22:8 ТӀаьххь 10:11-14

+ 22:9 2 Ше 17:4

• 22:10 ТӀаьххь 11:1-20

+ 22:10 2 Ше 22:2, Куьйг 9:5

+ 23:3 Дауд 7:12.

+ 23:3 Дад 7:12-13

+ 23:4 1 Ше 9:25

+ 23:11 Кар 17:18-19, Шам 10:24

+ 23:13 ТӀаьххь 23:3, 2 Ше 6:13

+ 23:15 Нахь 3:28, Ярм 31:40

+ 23:17 ТӀаьххь 10:27

+ 23:18 Лел 28:2, 1 Ше 23:6, 1 Ше 24:6

+ 23:19 Ӏам 11

• 24:1 ТӀаьххь 12:1-15

+ 24:6 Арадаккхар 30:11-16.

+ 24:6 Ара 30:11-16

+ 24:10 Мрк 12:41, Лак 21:1

• 24:17 ТӀаьххь 12:17-21

+ 24:18 Кар 16:21-22

+ 24:19 Ярм 25:4

+ 24:20,[21] Маттай 23:35; Лака 11:51.

+ 24:20 Лел 24:2, 2 Ше 15:1

+ 24:21 Мат 23:35, Лак 11:51

+ 24:22 Дол 9:5

+ 24:24 Ӏам 26:8, Еш 30:17

* 24:25 Грекийн гочдар тӀехь: ЯхӀу-ЯдаӀан кӀант верна. Ӏебархойн тептар тӀехь: ЯхӀу-ЯдаӀан кӀентий берна.

• 25:1 ТӀаьххь 14:1-22

+ 25:3 2 Ше 24:25-26

+ 25:4 Карлабаьккхинарг 24:16.

+ 25:4 Кар 24:16

+ 25:5 Лел 1:3

+ 25:11 Дад 8:13

+ 25:12 Заб 140:6

+ 25:14 2 Ше 28:23

+ 25:18 Куьйг 9:8-15

+ 25:21 Юш 15:10

+ 25:23 Нахь 8:16, Ярм 31:38, Зак 14:10

+ 25:24 Сул 7:51, ТӀаьххь 12:18, 1 Ше 26:15

+ 25:27 Юш 10:3

• 26:1 ТӀаьххь 15:1-7

* 26:1 Ӏузи-ЯхӀу – кхечу тептарш тӀехь иза кхин а Ӏазар-ЯхӀу цӀе йолуш ву.

+ 26:2 Кар 2:8, Сул 9:26

+ 26:4 2 Ше 25:2

+ 26:5 2 Ше 24:2

+ 26:7 1 Ше 4:41, 2 Ше 20:1

+ 26:8 2 Ше 17:11

+ 26:9 ТӀаьххь 14:13, Нахь 2:13, Нахь 3:13, Нахь 3:19-20

+ 26:18 Арадаккхар 30:7, 8; Лелар 3:10.

+ 26:18 Лел 3:10, Лел 16:40, Лел 18:7

+ 26:20 Лел 12:10

+ 26:21 Ӏам 13:46

+ 26:22 Еш 1:1, Еш 6:1

+ 26:23 ЕшаӀ-ЯхӀу 6:1.

• 27:1 ТӀаьххь 15:32-38

* 27:2 Ӏузи-ЯхӀу – кхечу тептарш тӀехь иза кхин а Ӏазар-ЯхӀу цӀе йолуш ву.

+ 27:2 2 Ше 26:4, 2 Ше 26:16

+ 27:3 2 Ше 33:14, Нахь 3:26, Нахь 11:21

• 28:1 ТӀаьххь 16

+ 28:3 Ӏам 18:21, Кар 18:10

+ 28:4 Кар 12:2

+ 28:5,[6] ТӀаьххьарнаш 16:5; ЕшаӀ-ЯхӀу 7:1.

+ 28:5 Еш 7:1

+ 28:9 Ӏезар 9:6, Довз 18:5

+ 28:15 ТӀаьххь 6:22, Киц 25:21, Рим 12:20, Кар 34:3, Куьйг 1:16

* 28:16 Цхьана Ӏебархойн тептар тӀехь а, грекийн гочдар тӀехь а: Ашур-мехкан паччахьна тӀе. Вукху Ӏебархойн тептаршна тӀехь: Ашур-мехкан паччахьашна тӀе.

+ 28:17 Ӏамос 1:11

+ 28:18 Ӏамос 1:6

+ 28:20 ТӀаьххь 15:29

+ 28:27 ЕшаӀ-ЯхӀу 14:28.

* 28:27 Ӏебархойн тептар тӀехь: Яхьизакх-ЯхӀу. Иза «Хьузакх-ЯхӀун» кхин цӀе ю.

• 29:1 ТӀаьххь 18:1-3

* 29:1 Ӏебархойн тептар тӀехь: Яхьизакх-ЯхӀу. Иза «Хьузакх-ЯхӀун» кхин цӀе ю.

+ 29:7 2 Ше 28:24

+ 29:10 ТӀаьххь 23:3, 2 Ше 15:12, 2 Ше 34:31

+ 29:11 Ӏам 8:14

+ 29:12 Лел 3:17

+ 29:13 1 Ше 15:8, 1 Ше 6:39

+ 29:14 1 Ше 16:41-42

+ 29:16 Дад 15:23

+ 29:19 2 Ше 28:24

+ 29:22 Ӏам 8:15

+ 29:23 Ӏам 4:15

+ 29:25 Дад 12:1, 1 Ше 21:9, 2 Ше 8:14, 1 Ше 25:6

+ 29:26 1 Ше 23:5

+ 30:2,[3] Лелар 9:9-11.

+ 30:2 Лел 9:9-11

+ 30:3 2 Ше 29:34

+ 30:5 Куьйг 20:1

+ 30:6 Ярм 4:1, Юал 2:12

+ 30:7 Яхь 20:18

+ 30:8 Ара 32:9, ТӀаьххь 17:14

+ 30:9 Ара 34:6

+ 30:14 2 Ше 28:24

+ 30:16 Кар 33:1

+ 30:18 Ара 12:43-49

+ 30:21 Ара 12:15, Ара 13:6

+ 30:26 2 Ше 7:8-10

+ 30:27 Лел 6:23-27, Кар 26:15

+ 31:1 Кар 16:21-22

+ 31:2 1 Ше 23:6, 1 Ше 24:6

+ 31:3 Лелар 28:1–29:39.

+ 31:3 Лел 28

+ 31:4,[5] Лелар 18:12, 13, 21.

+ 31:4 Лел 18:8-24

+ 31:5 Нахь 13:12

+ 31:6 Ӏам 27:30, Кар 14:22

+ 31:10 Мал 3:10

+ 31:11 Нахь 10:39

+ 31:15 Юш 21:9-19

+ 31:17 Лел 4:3, Лел 8:24-25, 1 Ше 23:24, Ӏезар 3:8

+ 31:20 ТӀаьххь 18:3, ТӀаьххь 20:3

• 32:1 ТӀаьххь 18:13, Еш 36:1

+ 32:5 2 Ше 25:23, Дад 5:9

+ 32:7 Кар 31:6, ТӀаьххь 6:16

+ 32:8 2 Ше 15:2, 2 Ше 20:17

+ 32:12 ТӀаьххь 18:4, 2 Ше 31:1

+ 32:13 Дан 3:15

+ 32:15 Еш 10:11

+ 32:21 Дад 24:16, 1 Ше 21:15

* 32:24 Тамашийна билгало – цунах лаьцна кхин а дукха яздина ду «ТӀаьххьарнаш» цӀе йолчу тептар тӀехь (20:8-11).

+ 32:24 ТӀаьххь 20:11, Еш 38:8

+ 32:25 Заб 115:3, 2 Ше 26:16

+ 32:26 Ярм 26:19

+ 32:30 ТӀаьххь 20:20

• 33:1 ТӀаьххь 21:1-9

+ 33:2 Ярми-ЯхӀу 15:4.

+ 33:3 2 Ше 31:1, Кар 16:21, Кар 4:19, ТӀаьххь 17:16, ТӀаьххь 23:5

+ 33:4 2 Шерашкахь 6:6.

+ 33:4 Кар 12:11, Сул 18:29, Ярм 7:30, Ярм 32:34

+ 33:5 Сул 6:36, Сул 7:12

+ 33:6 Ӏам 18:21, Кар 18:10, Ӏам 19:31

+ 33:7,[8] Сулим 9:3-5; 2 Шерашкахь 7:12-18.

+ 33:8 Сул 9:3, 2 Ше 7:12

+ 33:11 Кар 28:36

+ 33:13 Дан 4:33

+ 33:14 Сул 1:33, Нахь 3:3, Нахь 12:39, Цап 1:10

• 33:21 ТӀаьххь 21:19-26

+ 33:22 ТӀаьххь 21:2-7, 2 Ше 33:3-6

+ 33:23 2 Ше 33:12

+ 34:1 Ярми-ЯхӀу 3:6.

• 34:1 ТӀаьххь 22:1-7

+ 34:2 Кар 5:32

+ 34:3 Ара 23:24, Ара 34:13, Кар 7:5, 2 Ше 14:3

+ 34:4 ТӀаьххьарнаш 21:3; 2 Шерашкахь 33:3.

+ 34:4 Кар 16:21, ТӀаьххь 23:6

+ 34:5 Сулим 13:2.

+ 34:5 Ӏам 26:30, Сул 13:2, ТӀаьххь 23:20

+ 34:12 1 Ше 23:5

• 34:14 ТӀаьххь 22:8-20

+ 34:14 Ара 24:7, Кар 31:24-26

+ 34:20 Ярм 26:24, Ярм 39:14, Ярм 40:5

+ 34:21 Кар 29:27

+ 34:22 Цап 1:10

+ 34:25 Кар 31:29

+ 34:27 Еш 57:15

+ 34:28 Еш 57:1-2

• 34:29 ТӀаьххь 23:1-3

+ 34:30 Кар 31:11

+ 34:31 ТӀаьххь 11:14, ТӀаьххь 23:3, 2 Ше 15:12, 2 Ше 29:10

+ 34:33 2 Ше 28:3, 2 Ше 33:2

• 35:1 ТӀаьххь 23:21-23

+ 35:1 Ара 12:3-11, Кар 16:2-8

+ 35:3 2 Ше 17:9

+ 35:4 2 Шерашкахь 8:14.

+ 35:4 1 Ше 23, 2 Ше 8:14

+ 35:7 2 Ше 31:3

+ 35:10 2 Ше 30:16, Ӏезар 6:18

+ 35:13 Арадаккхар 12:8, 9.

+ 35:13 Ара 12:8-9, Кар 16:7

+ 35:15 1 Шерашкахь 25:1.

+ 35:15 1 Ше 25:1, 1 Ше 26:1-19

+ 35:17 Арадаккхар 12:1-20.

+ 35:17 Ара 12:1-20

• 35:20 ТӀаьххь 23:28-30

+ 35:20 Ярм 46:2

+ 35:22 2 Ше 18:29

+ 35:23 2 Ше 18:33

+ 35:24 ТӀаьххь 9:28, ТӀаьххь 22:20

• 36:1 ТӀаьххь 23:30-35

+ 36:4 Ярми-ЯхӀу 22:11, 12.

+ 36:4 Ярм 22:11-12

+ 36:5 Ярми-ЯхӀу 22:18, 19; 26:1-6; 35:1-19.

• 36:5 ТӀаьххь 23:36

+ 36:6 Ярми-ЯхӀу 25:1-38; 36:1-32; 45:1-5; Даниал 1:1, 2.

+ 36:6 Ярм 25:1, Дан 1:1

+ 36:7 Дан 1:2, Дан 5:2

• 36:9 ТӀаьххь 24:8-17

+ 36:10 а: Ярми-ЯхӀу 22:24-30; 24:1-10; 29:1, 2; Яхьазкхиал 17:12; б: Ярми-ЯхӀу 37:1; Яхьазкхиал 17:13.

+ 36:10 Ярм 24:1-2, Яхь 17:12-13

+ 36:11 Ярми-ЯхӀу 27:1-22; 28:1-17.

• 36:11 ТӀаьххь 24:18-20, Ярм 52:1-2

+ 36:12 Ярм 21:3-7, Ярм 27:12-22, Ярм 32:1-5, Ярм 38:17-26

+ 36:13 Яхьазкхиал 17:15.

+ 36:13 Яхь 17:15

+ 36:14 Ӏам 15:31, Ярм 7:30, Яхь 5:11

• 36:15 ТӀаьххь 25:1-21, Ярм 39:1-10, Ярм 52:1-30

+ 36:15 Ярм 7:13, Ярм 25:3

+ 36:16 Ярм 5:13, Зак 1:4

+ 36:17 Ярми-ЯхӀу 21:1-10; 34:1-5.

+ 36:17 Кар 28:49-50

+ 36:19 Сулим 9:8.

+ 36:21 Ярми-ЯхӀу 25:11; 29:10.

+ 36:21 Ӏам 26:33-35, Ярм 25:11

• 36:22 Ӏезар 1:1-4

+ 36:22 Ярм 29:10, Еш 44:28, Еш 45:1, Дан 6:28, Ӏезар 5:13

+ 36:23 ЕшаӀ-ЯхӀу 44:28.

+ 36:23 Еш 41:2, Еш 44:28

+ 1:1 Ярми-ЯхӀу 25:11; 29:10.

• 1:1 2 Ше 36:22-23

+ 1:1 Ярм 29:10, Еш 44:28, Еш 45:1, Дан 6:28, Ӏезар 5:13

+ 1:2 ЕшаӀ-ЯхӀу 44:28.

+ 1:2 Еш 44:28

+ 1:7 ТӀаьххь 24:13, 2 Ше 36:7

+ 1:8 Ӏезар 5:14

• 2:1 Нахь 7:6-73

+ 2:1 ТӀаьххь 24:14-16, ТӀаьххь 25:11, 2 Ше 36:20

+ 2:2 Ӏезар 3:2, Нахь 12:1, Нахь 10:14-26

+ 2:3 Ӏезар 8:3, Ӏезар 10:25

+ 2:34 Нахь 3:2

+ 2:35 Нахь 3:3

+ 2:36 1 Ше 24:7

+ 2:37 Ӏезар 10:20

+ 2:38 1 Ше 9:12, Ӏезар 10:22

+ 2:39 Ӏезар 10:21

+ 2:40 Нахь 10:9

+ 2:41 Ӏезар 10:24, 1 Ше 6:39

+ 2:42 1 Ше 9:17

+ 2:43 1 Ше 9:2, Нахь 11:3

+ 2:55 Нахь 11:3

+ 2:61 Дад 17:27, Дад 19:31

+ 2:63 Лелар 27:21.

+ 2:63 Ӏам 22:2

* 2:69 Кхузткъе цхьаъ эзар дарик олу деши ахча – иза пхи бӀе кийланан барам бу.

* 2:69 Пхи эзар мин дети ахча – иза кхо эзар кийланан барам бу.

+ 2:70 Арадаккхар 9:2; Нахьми-ЯхӀу 11:3.

* 2:70 Шайн-шайн гӀаланашкахь – цхьана ширачу гочдар тӀехь: Ярушалаймехь а, цунна гонах а.

+ 3:1 Нахь 8:1

+ 3:2 Арадаккхар 27:1.

+ 3:2 Нахь 12:1, Зак 3, 1 Ше 3:17, 1 Ше 3:19, Нахь 12:1, Хьаг 1:1, Хьаг 2:20-23, Зак 4:6-10, Ара 27:1, Кар 33:1, Заб 89:1, Кар 12:5-6

+ 3:3 Лелар 28:1-8.

+ 3:3 Ӏезар 4:4, Ара 29:38

+ 3:4 Лелар 29:12-38.

* 3:4 Кхалорийн деза денош – и дезде хӀора шеран ворхӀалгӀачу баттахь, ялта кхиарна баркалла кхайкхош, дӀахӀоттош хилла, ворхӀ дийнахь лаьтташ а хилла.

+ 3:4 Лел 29:12-38

+ 3:5 Лелар 28:11–29:39.

+ 3:5 Лел 28:1-15, Лел 29:39

+ 3:7 2 Ше 2:16

+ 3:8 1 Ше 23:24, 2 Ше 31:17

* 3:9 ХӀудав-ЯхӀух – я иштта: ЯхӀудах. Хьажа аят 2:40.

+ 3:9 Нахь 10:9

+ 3:10 1 Шерашкахь 25:1.

+ 3:10 Зак 4:9, 1 Ше 16:4-6, 1 Ше 25:1-2

+ 3:11 1 Шерашкахь 16:34; 2 Шерашкахь 5:13; 7:3; Забур 99:5; 105:1; 106:1; 117:1; 135:1; Ярми-ЯхӀу 33:11.

+ 3:11 1 Ше 16:34, 2 Ше 5:13, Заб 105:1

+ 3:12 Хьаг 2:3

+ 4:2 Ӏезар 3:2, ТӀаьххь 19:37, Еш 37:38, ТӀаьххь 17:24-41

+ 4:3 Ӏезар 1:1-3

+ 4:4 Ӏезар 3:3

* 4:5 Дари-Ваша – оцу гӀуллакхех лаьцна ткъе доьалгӀачу аятана тӀера кхидӀа дуьйцуш ду. ЯлхалгӀачу аятана тӀера ткъе кхоалгӀачу аятана тӀекхаччалц дуьйцуш дерг бӀе шо сов хан яьллачул тӀаьхьа ду.

+ 4:5 Ӏезар 4:24, Хьаг 1:1

+ 4:6 Эсират 1:1 (грекахойн).

+ 4:6 Эси 1:1, Дан 9:1

* 4:7 БорхӀалгӀачу аятана тӀера дуьйна, йолхалгӀачу коьртан берхӀитталгӀачу аятана тӀекхаччалц Ӏебархойн меттан метта хӀара тептар арамхойн маттахь яздина ду. Арамхойн мотт парсихойн пачхьалкхан мотт бара.

+ 4:7 Ӏезар 7:1, Нахь 2:1, ТӀаьххь 18:26, Еш 36:11, Дан 2:4

+ 4:13 Ӏезар 4:20, Ӏезар 7:24, Эси 3:8, Век 16:20

* 4:14 Паччахьан цӀен тӀера алапаш тхуна луш долу дела – ма-дарра аьлча: паччахьан цӀен тӀера туьха дууш тхо долу дела.

+ 4:20 Сул 4:21, Заб 71:8, Кар 15:6

+ 4:24 Хьагай 1:1; Закри-ЯхӀу 1:1.

+ 4:24 Ӏезар 4:5

+ 5:1 Хьагай 1:1; Закри-ЯхӀу 1:1.

+ 5:1 Хьаг 1:1, Зак 1:1

+ 5:2 Хьагай 1:12; Закри-ЯхӀу 4:6-9.

+ 5:2 Ӏезар 3:2, Зак 3:1, Ӏезар 6:14, Хьаг 1:11, Зак 4:6

+ 5:3 Ӏезар 6:6, Ӏезар 6:13

+ 5:5 Заб 32:18

+ 5:11 Сул 6:1

+ 5:12 2 Шерашкахь 36:17-20; Ярми-ЯхӀу 52:12-15.

+ 5:12 2 Ше 36:16-17, ТӀаьххь 25:8-11

+ 5:13 Ӏезар 1:2-11.

+ 5:13 Ӏезар 1:2

+ 5:14 Ӏезар 1:7, Ӏезар 1:8

+ 5:15 Ӏезар 6:5

+ 5:16 Ӏезар 3:8, Ӏезар 3:10

+ 5:17 Ӏезар 6:1-2

+ 6:2 ТӀаьххь 17:6

+ 6:4 Сул 6:36

+ 6:5 Ӏезар 1:7, Ӏезар 5:14-15

+ 6:6 Ӏезар 5:3

+ 6:8 Ӏезар 7:13, Ӏезар 7:21

+ 6:10 Ярм 29:7, 1 Ти 2:2

+ 6:11 Дан 2:5, Дан 3:29

+ 6:13 Ӏезар 5:3

+ 6:14 а: Хьагай 1:1; б: Закри-ЯхӀу 1:1.

+ 6:14 Ӏезар 5:1-2, Хьаг 1:11, Зак 4:6, Ӏезар 1:2, Ӏезар 6:12, Ӏезар 4:7, Ӏезар 7:13

+ 6:15 Эси 3:7

+ 6:16 Сул 8:63-65, 2 Ше 7:5-8

+ 6:18 Лел 3:6, Лел 8:9-11, 1 Ше 24, 2 Ше 35:5

+ 6:19 Арадаккхар 12:1-20.

+ 6:19 Ара 12:1-13

+ 6:20 Ӏам 21:6, 2 Ше 30:15

+ 6:21 Нахь 9:2, Нахь 10:28, Нахь 13:3

* 6:22 Ашур-мехкан паччахь – схьахетарехь, вуьйцуш верг парсихойн паччахь ву. Исраилан халкъан шира мостагӀий болчу ашурхойн мохк парсихойн паччахьо схьабаьккхина бара оцу хенахь.

+ 6:22 Ара 12:15, Ара 13:6

+ 7:1 Нахь 2:1, ТӀаьххь 25:18, Ярм 52:24

+ 7:2 Дад 8:17, Дад 15:24

+ 7:5 Лел 25:7-13, Юш 24:33, Лел 20:28, 1 Ше 6:4-14, 1 Ше 6:50-53

+ 7:6 Нахь 8:1, Нахь 12:26

+ 7:10 Кар 17:9-11, Кар 33:10

* 7:12-26 ШуьйтталгӀачу аятана тӀера дуьйна, ткъе йолхалгӀачу аятана тӀекхаччалц хӀара тептар арамхойн маттахь яздина ду.

+ 7:12 Яхь 26:7, Дан 2:37, Довз 17:14

+ 7:13 Ӏезар 6:8

+ 7:14 Эси 1:14

+ 7:15 2 Ше 6:2

+ 7:17 Кар 12:5-6

+ 7:24 Ӏезар 4:13, Ӏезар 4:20

+ 7:25 Ара 18:21, Кар 16:18

+ 8:2 Ӏезар 7:5, Ара 6:23, Лел 3:4, Ӏам 10:6, 1 Ше 24:3-4, 1 Ше 3:22, Нахь 10:4

+ 8:3 Ӏезар 2:3, Нахь 7:8

+ 8:4 Ӏезар 10:30

+ 8:10 Ӏезар 10:29

+ 8:11 Ӏезар 10:28

+ 8:16 Ӏезар 10:15

+ 8:18 1 Ше 6:19, Нахь 12:24

+ 8:19 Нахь 12:24, 1 Ше 6:16

+ 8:20 Ӏезар 2:43, Ӏезар 7:7

+ 8:21 Заб 5:9, Ӏам 16:28, 2 Ше 20:3

+ 8:24 Ӏезар 8:18-19

+ 8:25 Ӏезар 7:15-16

+ 8:32 Нахь 2:11

+ 8:33 Нахь 3:4, Нахь 3:21, Нахь 11:16

+ 8:35 Ӏезар 2:1

+ 8:36 Ӏезар 7:21, Нахь 2:7

+ 9:2 Ара 34:15-16, Кар 7:3-4, Нахь 13:23, Кар 7:6, Заб 105:35

+ 9:4 Еш 66:2, Еш 66:5

+ 9:5 Сул 8:22

+ 9:6 Заб 37:5, 2 Ше 28:9, Довз 18:5

+ 9:7 Заб 105:6, Дан 9:5-6

+ 9:8 Заб 12:4, Заб 18:9

+ 9:9 Нахь 9:36

+ 9:12 Арадаккхар 34:11-16; Карлабаьккхинарг 7:1-5.

+ 9:13 Заб 102:10

+ 9:15 Нахь 9:33

+ 10:1 Нахь 1:6, Дан 9:20

+ 10:3 2 Ше 34:31, Нахь 9:38, Кар 7:3

+ 10:5 Нахь 5:12

+ 10:6 Нахь 3:1, Нахь 12:22, Эси 4:16

+ 10:15 Ӏезар 8:16, Нахь 11:16

+ 10:18 Ӏезар 3:2

+ 10:19 Ӏам 6:6

+ 10:20 Ӏезар 2:37

+ 10:21 Ӏезар 2:39

+ 10:22 Ӏезар 10:38

+ 10:24 Ӏезар 2:41

+ 10:25 Ӏезар 2:3, Нахь 7:8

+ 10:28 Ӏезар 8:11

+ 10:29 Ӏезар 8:10

+ 10:30 Ӏезар 8:4

* 10:44 Царах цхьаболчеран цу зударша дина бераш а дара – я иштта: Цу наха, шайн зударех дӀа а къаьстина, уьш а, цара дина бераш а шайна юххера дӀадехира.

+ 1:1 Нахь 10:1, Нахь 2:1, Зак 7:1, Эси 1:2, Дан 8:2

+ 1:2 Нахь 7:2

+ 1:3 Нахь 2:17, Заб 43:14, Заб 78:4, ТӀаьххь 25:9-10

+ 1:5 Нахь 9:32, Дан 9:4

+ 1:6 2 Ше 6:40, Заб 129:2, Ӏезар 10:1, Дан 9:18, Дан 9:20

+ 1:7 Кар 28:15, Дан 9:5

+ 1:8 Ӏамалъяр 26:33.

+ 1:8 Ӏам 26:33, Кар 28:64

+ 1:9 Карлабаьккхинарг 30:1-5.

+ 1:9 Ӏам 26:40-42, Кар 30:1-4

+ 1:10 Кар 9:29

+ 1:11 Дол 40:5

+ 2:1 Эси 3:7, Ӏезар 4:7, Ӏезар 7:1, Нахь 1:1

+ 2:2 Киц 15:13

+ 2:3 2 Шерашкахь 36:19; Ярми-ЯхӀу 52:12-14.

+ 2:3 Сул 1:31, Хьаг 1:4, ТӀаьххь 25:9-10

+ 2:7 Ӏезар 8:36

+ 2:8 Ӏезар 7:6

+ 2:10 Нахь 2:19, Нахь 4:1, Нахь 6:1, Нахь 13:28, Нахь 13:4, Эси 10:3

+ 2:11 Ӏезар 8:32

+ 2:13 2 Ше 26:9, Нахь 3:13, Нахь 3:13, Нахь 3:14

+ 2:14 Нахь 3:15, Нахь 12:37, ТӀаьххь 20:20

+ 2:15 2 Ше 26:9, Нахь 3:13

+ 2:17 ТӀаьххь 25:9-10, Нахь 1:3, Заб 43:14, Заб 78:4

+ 2:19 Нахь 2:10, Нахь 6:6

+ 3:1 Ӏезар 10:6, Нахь 3:30, Нахь 12:39, Яй 5:2, Ярм 31:38, Зак 14:10

+ 3:2 Ӏезар 2:34

+ 3:3 Нахь 12:39, 2 Ше 33:14, Цап 1:10, Ӏезар 2:35

+ 3:4 Ӏезар 8:33

+ 3:5 Дад 14:2, 2 Ше 11:6, Ӏамос 1:1

* 3:6 Ишана цӀе йолу ков – я иштта: Шира ков.

+ 3:8 Нахь 12:38

+ 3:11 Нахь 12:38

+ 3:13 2 Ше 26:9, Нахь 2:13, Нахь 2:15, Нахь 2:13

+ 3:14 Ярм 6:1

+ 3:15 Нахь 2:14, Нахь 12:37, ТӀаьххь 25:4, Ярм 52:7, Нахь 12:37

+ 3:16 Сул 2:10, Век 2:29

+ 3:20 Ӏезар 10:6, Нахь 3:1

+ 3:21 Нахь 3:4

+ 3:25 Ярм 32:2

+ 3:26 Нахь 8:1, Нахь 8:3, Нахь 8:16, Нахь 12:37

+ 3:27 Нахь 3:5

+ 3:28 2 Ше 23:15

+ 3:29 1 Ше 3:22

+ 3:30 Нахь 3:4

+ 3:32 Нахь 3:1, Нахь 12:39, Яй 5:2

+ 4:1 Нахь 2:10, Нахь 2:19, Нахь 6:1, Нахь 13:28

+ 4:2 ТӀаьххь 17:24

+ 4:3 Нахь 2:10, Нахь 2:19, Нахь 13:4

+ 4:4 Заб 122:3, Заб 78:12

+ 4:5 Заб 68:28, Ярм 18:23

+ 4:8 Заб 82:3-5

+ 4:14 Кар 1:29, Кар 7:21, Кар 10:17

+ 4:20 Ара 14:14

+ 5:1 Ӏам 25:35, Ӏам 25:37, Кар 15:7

+ 5:5 Ӏам 25:39-41, ТӀаьххь 4:1, Мат 18:25

+ 5:7 Арадаккхар 22:25; Ӏамалъяр 25:35-37; Карлабаьккхинарг 23:19, 20.

+ 5:7 Ара 22:25, Ӏам 25:36

+ 5:8 Ӏам 25:48-49

+ 5:9 Нахь 4:4, Ӏам 25:36

+ 5:12 Ӏезар 10:5

+ 5:13 Век 18:6

+ 5:14 Нахь 2:1, Нахь 13:6

+ 5:19 Нахь 13:14, Нахь 13:22, Нахь 13:31

+ 6:1 Нахь 2:10, Нахь 2:19, Нахь 4:1, Нахь 13:28

+ 6:2 1 Ше 8:12

* 6:5 МухӀар тохаза долу кехат – цу кепара дуккха а нахана хуур бара цу кехатан чулацам.

+ 6:6 Нахь 2:19

* 6:11 Я иштта: Со санна волу стаг, Делан цӀа чу а вахана, дийна муха вуьсур вара?

+ 6:14 Нахь 13:29

+ 6:18 Нахь 3:4, Нахь 3:30

+ 7:2 Нахь 1:2

+ 7:3 Заб 147:3

• 7:4 Ӏезар 2

+ 7:6 ТӀаьххь 24:14-16, ТӀаьххь 25:11, 2 Ше 36:23

+ 7:7 Ӏезар 3:2, Нахь 12:1

+ 7:8 Ӏезар 8:3, Ӏезар 10:25

+ 7:36 Нахь 3:2

+ 7:38 Нахь 3:3

+ 7:39 1 Ше 24:7

+ 7:40 Ӏезар 10:20

+ 7:41 1 Ше 9:12, Ӏезар 10:22

+ 7:42 Ӏезар 10:21

+ 7:44 Ӏезар 10:24, 1 Ше 6:41

+ 7:45 1 Ше 9:17

+ 7:46 1 Ше 9:2, Нахь 11:3

+ 7:57 Нахь 11:3

+ 7:63 Дад 17:27, Дад 19:31

+ 7:65 Арадаккхар 28:30; Карлабаьккхинарг 33:8.

+ 7:65 Ӏам 22:2

+ 7:73 Арадаккхар 9:2; Нахьми-ЯхӀу 11:3.

+ 8:1 Нахь 3:26, Нахь 12:37, Ӏезар 3:1, Ӏезар 7:6

+ 8:3 Кар 31:11

+ 8:6 Заб 133:2, Тийж 3:41

* 8:8 Царна гочдора – товрат-хьехамаш Ӏебархойн маттахь язбина бара, ткъа жуьгтий Бавел-махкахь йийсарехь болуш, цара арамхойн мотт Ӏамийнера. Цундела товрат-хьехамаш гочбан безара.

+ 8:12 Эси 9:19, Эси 9:22

+ 8:14,[15] Ӏамалъяр 23:33-36, 39-43; Карлабаьккхинарг 16:13-15.

+ 8:14 Ӏам 23:33-43, Кар 16:13-15

+ 8:16 Нахь 3:26, ТӀаьххь 14:13, Нахь 12:39

+ 8:18 Кар 31:11, Ӏам 23:36, Лел 29:35

+ 9:1 Нахь 8:2, Юш 7:6, Шам 4:12

+ 9:2 Ӏезар 6:21, Нахь 10:28, Нахь 13:3, Ӏам 26:40, Сул 8:47, 2 Ше 6:37, Дан 9:4

+ 9:6 ТӀаьххь 19:15, Кар 10:14

+ 9:7 а: Доладалар 11:31; 12:1; б: Доладалар 17:5.

+ 9:7 Дол 11:31, Дол 17:5

+ 9:8 Доладалар 15:18-21.

+ 9:8 Дол 15:6, Дол 15:18, Юш 21:45, Юш 23:14, Сул 8:56

+ 9:9 а: Арадаккхар 3:7; б: Арадаккхар 14:10-12.

+ 9:9 Ара 3:7, Ара 14:10

+ 9:10 Арадаккхар 7:8–12:32.

+ 9:10 Ара 7

+ 9:11 а: Арадаккхар 14:21-29; б: Арадаккхар 15:4, 5.

+ 9:11 Ара 14:21-29

+ 9:12 Арадаккхар 13:21, 22.

+ 9:12 Ара 13:21

+ 9:13,[14] Арадаккхар 19:18–23:33.

+ 9:13 Ара 19:18-20, Ара 20:1-17

+ 9:14 Ара 16:23, Ара 20:8-11

+ 9:15 а: Арадаккхар 16:4-15; б: Арадаккхар 17:1-7; в: Карлабаьккхинарг 1:21.

+ 9:15 Ара 16:4, Ара 16:15, Ара 17:1-7, Кар 1:8

+ 9:16,[17] Лелар 14:1-4; Карлабаьккхинарг 1:26-33.

+ 9:17 Арадаккхар 34:6; Лелар 14:18.

+ 9:17 Лел 14:1-4, Ара 34:6

+ 9:18 Арадаккхар 32:1-4.

+ 9:18 Ара 32:4

+ 9:19-21 Карлабаьккхинарг 8:2-4.

+ 9:19 Заб 105:45, Лел 9:17-23

+ 9:20 Лел 11:17, Кар 8:3, Лел 20:11

+ 9:21 Ара 16:35, Кар 8:4, Кар 29:5

+ 9:22 Лелар 21:21-35.

+ 9:22 Лел 21:21-35

+ 9:23 а: Доладалар 15:5; 22:17; б: ЮшаӀ 3:14-17.

+ 9:23 Дол 15:5, Дол 22:17, Кар 10:22

+ 9:24 ЮшаӀ 11:23.

+ 9:24 Юш 11:23, Заб 43:3-4

+ 9:25 Карлабаьккхинарг 6:10, 11.

+ 9:25 Кар 6:10-11, Кар 32:15

+ 9:26-28 Куьйгалхой 2:11-16.

+ 9:26 Куьйг 2:11-12, Заб 49:17, Сул 18:4, 2 Ше 24:21, Ярм 2:30, Мат 23:37, Век 7:52

+ 9:27 Куьйг 2:14, Заб 105:45, Куьйг 2:16, Куьйг 3:9, ТӀаьххь 13:5

+ 9:28 Куьйг 3:12, Куьйг 4:1, Куьйг 6:1, Заб 105:43

+ 9:29 Ӏамалъяр 18:5.

+ 9:29 Ӏам 18:5

+ 9:30 Сулим 17:13-18; 2 Шерашкахь 36:15, 16.

+ 9:30 ТӀаьххь 17:13

+ 9:31 Заб 105:45, Ара 34:6

+ 9:32 Сулим 15:19, 29; 17:3-6; Ӏезар 4:2, 10.

+ 9:32 Нахь 1:5, Дан 9:4, ТӀаьххь 17:3-4

+ 9:33 Ӏезар 9:15, Дан 9:14

+ 9:34 Дан 9:6

+ 9:35 Кар 28:47

+ 9:36 Ӏезар 9:9

+ 9:37 Кар 28:33, Кар 28:51

+ 9:38 Ӏезар 10:3

+ 10:1 Нахь 12:2-21, Нахь 1:1, Нахь 8:9

+ 10:4 Ӏезар 8:2

+ 10:9 Ӏезар 3:9, Ӏезар 2:40

+ 10:14 Ӏезар 2:3-35

+ 10:28 Ӏезар 6:21, Нахь 9:2, Нахь 13:3

+ 10:30 Арадаккхар 34:16; Карлабаьккхинарг 7:3.

+ 10:30 Ара 34:16, Кар 7:3

+ 10:31 а: Арадаккхар 23:10, 11; Ӏамалъяр 25:1-7; б: Карлабаьккхинарг 15:1, 2.

+ 10:31 Ара 23:10-11, Ӏам 25:2-7, Кар 15:1

+ 10:32 Арадаккхар 30:11-16.

* 10:32 Цхьана шекхалан кхоалгӀа дакъа – иза 4 грамм хиллал ду.

+ 10:32 Ара 30:12-13

+ 10:33 Ара 25:30, Ӏам 24:5-9

+ 10:34 Нахь 13:31, Ӏам 6:12

+ 10:35 Арадаккхар 23:19; 34:26; Карлабаьккхинарг 26:2.

+ 10:35 Ара 23:19, Ара 34:26, Кар 26:2

+ 10:36 Арадаккхар 13:2.

+ 10:36 Ара 13:2

+ 10:37 Лелар 18:21.

+ 10:37 1 Ше 9:26, 2 Ше 31:11, Кар 18:4, Лел 18:21

+ 10:38 Лелар 18:26.

+ 10:38 Лел 18:26

+ 10:39 2 Ше 31:11, 1 Ше 9:33, Нахь 13:11

• 11:1 1 Ше 9:1-22

+ 11:1 Еш 48:2, Дан 9:24, Мат 4:5, Мат 27:53, 1 Ше 24:31, 1 Ше 25:8, 1 Ше 26:13

+ 11:3,[4] Нахьми-ЯхӀу 7:73.

+ 11:3 Ӏезар 2:43, Нахь 7:46, Ӏезар 2:55, Нахь 7:57

+ 11:4 Дол 38:29

+ 11:5 Дол 38:5, Лел 26:20, 1 Ше 4:21

+ 11:11 1 Ше 6:12-13, 1 Ше 9:11

+ 11:16 Ӏезар 10:15, Ӏезар 8:33, 1 Ше 26:29

+ 11:17 1 Ше 6:39, Нахь 12:8, 1 Ше 16:41-42

+ 11:19 Ӏезар 2:42, Нахь 7:45

+ 11:21 2 Ше 27:3, Нахь 3:26

+ 11:22 1 Ше 6:39

+ 11:24 Лел 26:13, Лел 26:19

+ 12:1 1 Ше 3:19, Ӏезар 3:2, Хьаг 1:1, Хьаг 2:20-23, Зак 4:6-10, Нахь 10:2-8

+ 12:8 Нахь 11:17

+ 12:10 Ӏезар 3:2, Зак 3:1

+ 12:16 Зак 1:1

+ 12:22 Ӏезар 10:6

+ 12:24 Ӏезар 8:19, Ӏезар 8:18, Ӏезар 2:40, 1 Ше 25:1

+ 12:25 1 Ше 26:15

+ 12:26 Нахь 12:10

+ 12:27 1 Ше 15:16

+ 12:30 Нахь 13:22

* 12:31 Пенна тӀе хьала а баьхна – оцу хенахь гӀалин пенаш стомма а, шуьйра а дара. Цундела царна тӀехула лела мегара. Церан лекха дакъа некъ санна дара.

+ 12:31 Нахь 2:13, Нахь 3:13

+ 12:35 1 Ше 6:39

+ 12:36 1 Ше 23:5, 2 Ше 29:26

+ 12:37 Нахь 2:14, Нахь 3:15, Нахь 3:26, Нахь 8:1, Нахь 8:3, Нахь 8:16

+ 12:38 Нахь 3:11, Нахь 3:8

+ 12:39 Нахь 8:16, Нахь 3:3, 2 Ше 33:14, Цап 1:10, Нахь 3:1, Нахь 3:1, Яй 5:2, Нахь 3:25

+ 12:45 а: Арадаккхар 25:1-8; б: Арадаккхар 26:12.

+ 12:46 1 Ше 25:1, 1 Ше 26:12

+ 12:47 Лел 18:21-28

+ 13:1,[2] Карлабаьккхинарг 23:3-5.

+ 13:1 Нахь 8:3, Кар 23:3-4

+ 13:2 Лелар 22:1-6.

+ 13:2 Лел 22:5-6, Кар 23:3-6

+ 13:3 Ӏезар 6:21, Нахь 9:2, Нахь 10:28

+ 13:4 Нахь 12:44, Нахь 2:10, Нахь 2:19, Лел 18:21, Лел 18:24

+ 13:6 Нахь 5:14

+ 13:9 2 Ше 29:15-16

+ 13:10 Карлабаьккхинарг 12:19.

+ 13:10 Кар 12:19

+ 13:11 Нахь 10:39

+ 13:12 Малъаки 3:10.

+ 13:12 2 Ше 31:5

+ 13:14 Нахь 5:19, Нахь 13:22, Нахь 13:31

+ 13:15 Арадаккхар 20:8-10; Карлабаьккхинарг 5:12-14; Ярми-ЯхӀу 17:21, 22.

+ 13:15 Ара 20:8-10, Ярм 17:21

+ 13:22 Нахь 12:30, Нахь 5:19, Нахь 13:14, Нахь 13:31

+ 13:23-25 Арадаккхар 34:11-16; Карлабаьккхинарг 7:1-5.

+ 13:23 Ӏезар 9:2, Ӏезар 10:5, Мал 2:11

+ 13:25 Ара 34:15-16, Кар 7:3-4

+ 13:26 а: Дауд 12:24,[25]; б: Сулим 11:1-8.

+ 13:26 Кар 17:17, Сул 11:2-4

+ 13:27 Ӏезар 10:2

+ 13:28 Нахьми-ЯхӀу 4:1.

+ 13:28 Нахь 2:10, Нахь 4:1, Нахь 6:1

+ 13:29 Нахь 6:14

+ 13:31 Нахь 10:34, Нахь 5:19, Нахь 13:14, Нахь 13:22

+ 1:1 Ӏезар 4:6.

* 1:1 Инди – кхузахь Инди аьлла цӀе йоккхуш йолу меттиг хӀинцалера Пакистан лоруш ю.

* 1:1 Хуша-мохк – Хуша аьлла долу латтанаш Нил хин лакхахьара охьадогӀийла йолчохь Ӏохкуш долу латтанаш ду. Царна юккъе догӀуш ду Мисар-мехкан къилбехьа Ӏохкуш долу латтанаш а, хӀинцалера Судан олучу пачхьалкхана чудогӀуш долу латтанаш а, иштта хӀинцалерачу Эфиопина къилбаседехьа долу латтанаш а.

+ 1:1 Эси 8:9, Эси 9:30

+ 1:2 Нахь 1:1

* 1:6 Лахьорч – хӀорда чохь хуьлучу садолчу хӀуманан цӀа.

+ 1:10 Эси 7:9

+ 1:14 Ӏезар 7:14

+ 1:19 Эси 8:8, Дан 6:8

+ 1:20 Эпа 5:33

+ 2:1 Эси 1:19-20

+ 2:6 2 Шерашкахь 36:10.

+ 2:6 ТӀаьххь 24:14-15, 2 Ше 36:10, Ярм 24:1, Ярм 29:1-2

+ 2:15 Эси 9:29

+ 2:23 Эси 6:2, Эси 10:2

* 3:1 АгӀагхо – АгӀаг Ӏамалекхахойн паччахь хилла, ткъа Ӏамалекхахой хьалхарчу заманахь дуьйна жуьгташца мостагӀаллехь Ӏаш бара.

+ 3:7 Нахь 2:1, Эси 9:24, Эси 9:26, Ӏезар 6:15

+ 3:8 Ӏезар 4:12, Век 16:20

+ 3:10 Дол 41:42, Эси 8:2

+ 3:12 Эси 8:9

+ 3:13 Эси 8:10, Ӏезар 6:15

+ 3:15 Эси 8:14

+ 4:3 Дан 9:3

+ 4:7 Эси 3:9

+ 4:8 Эси 3:14

+ 4:11 Дан 2:9

+ 4:16 Ӏезар 10:6

+ 5:1 Эси 4:16

+ 5:2 Эси 4:11

+ 5:3 Эси 7:2, Мрк 6:23

+ 5:8 Эси 7:3

+ 5:9 Эси 3:1

+ 5:10 Эси 6:13

+ 5:11 Эси 9:7-10, Эси 3:1

+ 5:14 Эси 6:4, Эси 7:9-10

+ 6:1 Эси 2:23, Эси 10:2

+ 6:2 Эсират 2:21,[22] (Грекийн).

+ 6:2 Эси 2:21-22

+ 6:4 Эси 5:14, Эси 7:9-10

+ 6:7 Сул 1:33

+ 6:12 Дад 15:30

+ 6:13 Эси 5:10

+ 7:1 Эси 5:3, Мрк 6:23

+ 7:3 Эси 5:8

* 7:4 Я иштта: ...хӀунда аьлча бахьана дац цу бохамца паччахь зен.

+ 7:4 Эси 3:9

+ 7:6 Эси 3:10

+ 7:9 Эси 1:10, Эси 5:14, Эси 6:4, Заб 7:16, Киц 11:5, Дан 6:24

+ 7:10 Дол 40:22

+ 8:2 Дол 41:42, Эси 3:10

+ 8:3 Эси 3:1

+ 8:4 Эси 5:2

+ 8:8 Эси 3:12

+ 8:9 Эси 1:1, Эси 3:12, Эси 1:22

+ 8:10 Дол 41:42, Эси 3:10, Эси 3:13

+ 8:12 Ӏезар 6:15

+ 8:14 Эси 3:15

+ 8:15 Киц 11:10

+ 8:16 Заб 96:11

+ 9:1 Ӏезар 6:15, Эси 3:13

+ 9:4 Дад 5:10, 1 Ше 11:9

+ 9:12 Эси 5:6, Эси 7:2

+ 9:19 Нахь 8:12

+ 9:24 Эсират 3:7 (Грекийн).

+ 9:24 Эси 3:7

+ 9:27 Еш 56:3, Зак 2:11

+ 9:29 Эси 2:15

+ 9:30 Эси 1:1, Эси 8:9

+ 9:31 Эси 4:3

+ 10:2 Эси 2:23, Эси 6:1-2

+ 10:3 Дол 41:40, Нахь 2:10

+ 1:1 Дол 22:21, Ярм 25:20, Тийж 4:21, Яхь 14:14, Яхь 14:20, Якъ 5:11, Дол 6:9, Заб 17:22-24

+ 1:3 Куьйг 6:3

+ 1:5 Шам 16:5, Дол 8:20

+ 1:6 Доладалар 6:2.

* 1:6 ШайтӀа – иза иблисан кхин цӀе ю.

+ 1:6 Аюб 2:1, Аюб 38:7

+ 1:7 1 Ки 5:8

+ 1:9-11 Довзийтинарг 12:10.

+ 1:10 Заб 127:2

+ 1:11 Рут 1:13, Аюб 19:21

* 1:15 Шебахой – иза къилбера еана йолу талорхойн жӀуга яра.

+ 1:15 Сул 10:1

+ 1:16 ТӀаьххь 1:10

+ 1:17 Куьйг 7:16, Шам 11:11, ТӀаьххь 24:2

+ 1:20 Дол 37:29, Дол 37:34

+ 1:21 Дол 3:19, Уст 3:10, Уст 5:14, 1 Ти 6:7, Заб 112:2

+ 2:1 Аюб 1:6

+ 2:7 Ара 9:9, Кар 28:35

+ 2:8 Яхь 27:30, Юн 3:6

+ 2:10 Заб 38:2

+ 2:11 Киц 17:17, Дол 36:15, Ярм 49:7, Дол 25:2

+ 2:12 Дол 37:29, Яхь 27:30

+ 2:13 Тийж 2:10, Яхь 3:15

+ 3:1-19 Ярми-ЯхӀу 20:14-18.

+ 3:3 Ярм 20:14-18

+ 3:11 Аюб 10:18-19

+ 3:16 Заб 57:8, Уст 6:3

+ 3:20 Ярм 20:18

+ 3:21 Довзийтинарг 9:6.

+ 3:21 Ярм 8:3, Довз 9:6

+ 3:22 Уст 3:20

+ 3:23 Аюб 19:8

+ 3:25 Киц 10:24, Еш 66:4

+ 4:3 Еш 35:3

+ 4:6 Аюб 1:1

+ 4:7 Заб 33:10-11, Заб 36:25, Киц 10:3

+ 4:8 Киц 22:8, Гал 6:7-8

+ 4:9 Ара 15:8, Заб 17:16, Аюб 15:30, Еш 30:33

+ 4:13 Аюб 33:15.

+ 4:13 Дол 15:12, Аюб 33:15

+ 4:14 Заб 118:120

+ 4:16 Сул 19:12

* 4:17 Адаман йиш юй Далла хьалха бакъахьара хила? – я иштта: Делал бакъахьара хир дуй адам?

* 4:17 Цуьнан йиш юй ша Кхоьллинчунна хьалха цӀена хила? – я иштта: Ша кхоьллинчул а цӀена хир дуй иза?

+ 4:17 Аюб 9:2, Аюб 25:4, Заб 142:2, Уст 7:20

+ 4:18 Аюб 15:15

+ 4:21 Аюб 36:12

+ 5:1 Аюб 15:15, Заб 88:6, Зак 14:5

+ 5:2 Киц 29:11

+ 5:9 Аюб 9:10, Аюб 37:5

+ 5:10 Заб 64:10, Заб 146:8

+ 5:11 Шам 2:7

+ 5:13 1 Коринтхошка 3:19.

+ 5:13 Аюб 18:7, 1 Ко 3:19

+ 5:14 Кар 28:29, Аюб 12:25, Еш 59:10

+ 5:15 Заб 34:10

+ 5:16 Заб 62:12, Заб 106:42

+ 5:17 Кицанаш 3:11, 12; Ӏебархошка 12:5, 6.

+ 5:17 Заб 93:12, Киц 3:11

+ 5:18 ХӀушаӀ 6:1.

+ 5:18 Кар 32:39, Еш 30:26, ХӀуш 6:1

+ 5:19 Заб 33:20, Киц 6:16, Киц 30:18

+ 5:20 Сул 17:6, Заб 32:19, Заб 36:19

+ 5:21 Заб 30:21

+ 5:25 Заб 71:16

+ 5:26 Дол 15:15, Дол 25:8

+ 6:3 Киц 27:3

+ 6:4 Кар 32:23, Заб 37:3, Тийж 3:13

+ 6:9 Сул 19:4, Юн 4:3

+ 6:15 Заб 40:10, Ярм 15:18

+ 6:19 Дол 25:15, Еш 21:14, Ярм 25:23, Сул 10:1

+ 6:26 Аюб 15:2

+ 7:1 Аюб 14:6, Аюб 14:14

+ 7:2 Ӏам 19:13

+ 7:4 Кар 28:67

+ 7:6 Аюб 9:25, Еш 38:12, Аюб 17:11

+ 7:8 Аюб 20:9

+ 7:10 Заб 36:10, Заб 102:16

+ 7:16 Аюб 9:21, Аюб 10:1, Аюб 10:20, Уст 1:2, Заб 38:6-7, Заб 61:10, Заб 143:4

+ 7:17 Забур 8:5; 143:3.

+ 7:17 Заб 8:5, Заб 143:3

+ 7:18 Заб 10:5

+ 7:19 Аюб 14:6, Заб 38:14

+ 7:20 Аюб 16:12, Тийж 3:12

+ 8:1 Аюб 2:11

+ 8:3 Аюб 34:12

+ 8:6 Киц 3:33

+ 8:8 Кар 32:7

+ 8:9 Заб 101:12, Уст 6:12

+ 8:12 Заб 128:6

+ 8:13 Заб 9:18, Аюб 27:8, Киц 10:28, Киц 11:7

+ 8:14 Еш 59:6

+ 8:15 Аюб 27:18

+ 8:18 Аюб 7:10

+ 8:21 Заб 125:2

+ 8:22 Заб 108:29

+ 9:2 Аюб 4:17.

+ 9:2 Аюб 4:17, Аюб 15:14, Аюб 25:4

+ 9:3 Аюб 10:2

+ 9:6 Еш 2:19, Еш 13:13, Хьаг 2:6

+ 9:8 Аюб 26:7, Заб 103:2, Еш 40:22, Ярм 10:12, Ярм 51:15

+ 9:9 Аюб 38:31; Ӏамос 5:8.

+ 9:9 Аюб 38:31-32, Ӏамос 5:8

+ 9:10 Аюб 5:9

+ 9:13 Аюб 26:12, Заб 88:11, Еш 51:9

+ 9:15 1 Ко 4:4

+ 9:19 Ярм 49:19, Ярм 50:44

+ 9:20 Аюб 15:6

+ 9:21 Аюб 1:1, Аюб 1:8, Аюб 7:16, Аюб 10:1

+ 9:22 Уст 9:2, Яхь 21:3

+ 9:24 Аюб 12:17

+ 9:25 Аюб 7:6

+ 9:30 Ярм 2:22

+ 9:32 Аюб 33:13, Аюб 39:32, Уст 6:10, Еш 45:9, Рим 9:20

* 9:33 Цхьадолчу ширачу гочдарш тӀехь: Тхуна юкъахь юкъалеларг велахьара. Ӏебархойн тептар тӀехь: Тхуна юкъахь юкъалеларг вац.

+ 10:1 Аюб 7:16, Аюб 9:21

+ 10:2 Аюб 9:3

+ 10:4 Шам 16:7

+ 10:7 Аюб 2:3, Кар 32:39, Еш 43:13

+ 10:8 Заб 118:71

+ 10:9 Аюб 4:19, Аюб 33:6, Еш 64:8

+ 10:10 Заб 138:13

+ 10:17 Аюб 19:12

+ 10:18 Аюб 3:11-12, Ярм 20:14-18

+ 10:20 Аюб 14:1, Аюб 7:16

+ 10:21 Заб 87:7, Заб 87:13, Заб 38:14

+ 11:1 Аюб 2:11

+ 11:4 Аюб 10:7

+ 11:8 Заб 138:8

+ 11:10 Аюб 9:12, Аюб 12:14

+ 11:13 Заб 142:6

+ 11:14 Аюб 22:23

+ 11:17 Аюб 22:28, Киц 4:18, Еш 60:3, Дан 12:3

+ 11:19 Киц 3:24

+ 12:4 Заб 90:14, Аюб 16:10, Аюб 17:2, Аюб 30:1

+ 12:6 Аюб 21:7

+ 12:10 Лел 16:22, Дан 5:23, Век 17:28

+ 12:11 Аюб 34:3

+ 12:12 Аюб 32:7

+ 12:14 Уст 7:13, Аюб 11:10

+ 12:17 Аюб 9:24

+ 12:18 Дан 2:21, Дан 5:20

+ 12:21 Заб 106:40, Еш 40:23

+ 12:22 Дан 2:22, Уст 12:14, 1 Ко 4:5

+ 12:23 Еш 9:3, Еш 26:15

+ 12:24 Заб 106:40

+ 12:25 Кар 28:29, Аюб 5:14, Заб 106:27

+ 13:3 Аюб 23:4

+ 13:5 Киц 17:28

+ 13:9 Гал 6:7

* 13:15 Цо со билггал вийна дӀавоккхур ву, со сатуьйсийла йоцуш ву – я иштта: Цо со вийна дӀаваккхахь а, Цуьнга сатуьйсуш Ӏийр ву со.

+ 13:19 Еш 50:8

+ 13:21 Заб 38:11, Аюб 33:7

+ 13:22 Аюб 14:15

+ 13:24 Аюб 19:11, Аюб 33:10

+ 13:25 Заб 82:14

+ 13:26 Заб 24:7

+ 13:27 Аюб 33:11.

+ 13:27 Аюб 33:11

+ 13:28 Еш 50:9, Якъ 5:2

+ 14:1 Аюб 15:14, Аюб 25:4, Дол 47:9

+ 14:2 1 Ше 29:15, Заб 101:12, Заб 143:4, Уст 6:12, Уст 8:13

+ 14:4 Аюб 15:14

+ 14:6 Аюб 7:19, Аюб 7:1-2

+ 14:11 Еш 19:5

+ 14:12 Заб 88:30

+ 14:13 Аюб 21:13

+ 14:14 Еш 26:19, Аюб 7:1

+ 14:15 Аюб 13:22

+ 14:16 Аюб 31:4, Аюб 34:21

+ 14:21 Уст 9:5

+ 15:1 Аюб 2:11

+ 15:2 Аюб 16:3, Аюб 6:26

+ 15:6 Аюб 9:20, Лак 19:22

+ 15:7 Киц 8:25, Заб 89:3

+ 15:8 Ярм 23:18

+ 15:9 Аюб 12:3, Аюб 13:2

+ 15:14-16 Аюб 25:4-6.

+ 15:14 Аюб 4:17, Аюб 9:2, Аюб 14:1, Аюб 25:4-6, Заб 50:7

+ 15:15 Аюб 4:18, Аюб 5:1, Заб 88:6, Зак 14:5

+ 15:16 Аюб 34:7, Киц 19:28, Аюб 25:6

+ 15:18 Заб 77:4

* 15:23 Грекийн гочдар тӀехь: Иза дӀасаоьхуш лела, ломъаьрзуна кхача а хуьлий. Ӏебархойн тептар тӀехь: Иза дӀасаоьхуш лела, шена кхача а лоьхуш.

+ 15:27 Заб 72:7

+ 15:30 Аюб 4:9

+ 15:32 Аюб 22:16, Заб 54:24

+ 15:34 Аюб 20:26, Заб 20:10

+ 15:35 Заб 7:15, Еш 59:4, Якъ 1:15

+ 16:3 Аюб 15:2

+ 16:7 Аюб 1:15-19

+ 16:9 Заб 34:15, Заб 36:12

+ 16:10 Аюб 12:4, Аюб 17:2, Аюб 30:1, Еш 50:6

+ 16:12 Аюб 7:20

+ 16:13 Аюб 20:25

+ 16:19 Аюб 19:25.

+ 16:19 Заб 88:38

+ 17:2 Аюб 12:4, Аюб 16:10, Аюб 30:1

+ 17:3 Заб 118:122, Киц 22:26

+ 17:6 Кар 28:37, Аюб 30:9

+ 17:11 Аюб 7:6

+ 17:12 Еш 5:20

+ 17:13 Уст 12:5

+ 18:1 Аюб 2:11, Аюб 8:1

+ 18:3 Заб 72:22

+ 18:5,[6] Аюб 21:17.

+ 18:5 Аюб 21:17, Киц 13:9, Киц 24:20

+ 18:7 Аюб 5:13

+ 18:8 Заб 9:16, Заб 139:6

+ 18:11 Аюб 15:21, Аюб 20:25, Аюб 27:20

+ 18:15 Дол 19:24, Заб 10:6, Яхь 38:22

+ 18:17 Аюб 24:20, Заб 33:17, Киц 10:7

+ 18:19 Заб 20:11

+ 18:21 Куьйг 2:10, Ярм 9:3, 2 Та 1:8

+ 19:7 Аюб 24:12, Хьаб 1:2

+ 19:8 Аюб 3:23, Тийж 3:9

+ 19:9 Заб 88:40

+ 19:11 Аюб 13:24, Аюб 33:10

+ 19:12 Аюб 10:17, Аюб 30:12, Тийж 3:5

+ 19:13 Заб 30:12, Заб 37:11, Заб 68:9, Заб 87:9

+ 19:17 Аюб 2:9

+ 19:18 ТӀаьххь 2:23

+ 19:21 Рут 1:13, Аюб 1:11

+ 19:23 Еш 30:8

+ 19:24 Ярм 17:1

+ 19:25 Киц 23:11, Еш 43:14

+ 19:26 Заб 16:15, 1 Я 3:2

+ 19:29 Уст 12:14

+ 20:1 Аюб 2:11, Аюб 11:1

+ 20:4 Дол 2:7, Кар 4:32

+ 20:6 Еш 14:13-14

+ 20:7 Заб 82:11

+ 20:8 Еш 29:7

+ 20:9 Аюб 7:8, Аюб 7:10

+ 20:12 Заб 9:28

+ 20:25 Аюб 16:13

+ 20:26 Аюб 15:34, Заб 20:10, Ӏеб 12:29

+ 20:29 Аюб 27:13, Аюб 31:2

+ 21:3 Аюб 16:20

+ 21:5 Киц 30:32, Мик 7:16

+ 21:7 Аюб 12:6, Заб 72:3-4, Уст 8:14, Ярм 12:1, Мал 3:15

+ 21:14 Аюб 22:17

+ 21:15 Ара 5:2

+ 21:16 Аюб 22:18, Заб 1:1

+ 21:17 Аюб 18:5-6, Киц 13:9, Киц 24:20

+ 21:18 Заб 1:4, Заб 82:14, Киц 10:25

+ 21:19 Ара 20:5

+ 21:20 Заб 74:8, Еш 51:17, Ярм 25:15, Ӏаб 1:16, Довз 14:10

+ 21:22 Еш 40:14, Рим 11:35, 1 Ко 2:16, Аюб 4:18, Аюб 15:15

+ 21:30 Киц 16:4

+ 21:31 Кар 7:10

+ 22:1 Аюб 2:11, Аюб 4:1, Аюб 15:1

+ 22:2,[3] Аюб 35:6-8.

+ 22:3 Аюб 35:7

+ 22:6 Ара 22:6, Кар 24:13

+ 22:7 Аюб 31:17

+ 22:9 Аюб 31:21, Еш 10:2, Яхь 22:7

+ 22:10 Аюб 18:8

+ 22:11 Юн 2:4

+ 22:12 Аюб 35:5

+ 22:13 Заб 72:11, Заб 93:7

+ 22:16 Аюб 15:32

+ 22:17 Аюб 21:14

+ 22:18 Аюб 21:16

+ 22:19 Заб 51:8, Заб 57:11

+ 22:22 Киц 2:6

+ 22:23 Аюб 11:14

+ 22:24 Дол 10:29, Сул 9:28, 1 Ше 29:4

+ 22:26 Заб 36:4, Еш 58:14

+ 22:27 Заб 49:14, Уст 5:3

+ 22:28 Аюб 11:17, Киц 4:18, Еш 60:3, Дан 12:3

+ 22:30 Якъ 5:15

+ 23:4 Аюб 13:3, Аюб 16:21

+ 23:10 Заб 138:3, Заб 65:10, 1 Ки 1:7

+ 23:13 Киц 19:21, Еш 14:26, Дан 4:32

+ 24:2 Кар 19:14, Киц 22:28, Киц 23:10

+ 24:4 Ӏамос 2:7, Киц 28:28

+ 24:7 Ара 22:26-27

+ 24:12 Хьаб 1:2

+ 24:13 Яй 3:19-20

+ 24:15 Киц 7:9

+ 24:20 Аюб 18:17

+ 24:24 Заб 36:10

+ 25:1 Аюб 2:11, Аюб 8:1, Аюб 18:1

+ 25:3 Мат 5:45

+ 25:4 Аюб 4:17, Аюб 9:2, Аюб 15:14, Заб 142:2

+ 25:6 Аюб 15:16, Заб 21:6, Еш 41:14

+ 26:6 Заб 138:8, Киц 15:11

+ 26:7 Аюб 9:8

+ 26:8 Киц 30:4

+ 26:10 Дол 1:9, Дол 1:10, Киц 8:29

+ 26:11 Заб 103:7

+ 26:12 Аюб 9:13, Заб 88:11, Еш 51:9

+ 26:13 Еш 27:1

+ 27:2 Аюб 34:5

+ 27:3 Аюб 33:4

+ 27:8 Аюб 8:13

+ 27:9 Заб 17:42, Заб 65:18, Киц 1:28, Киц 28:9, Яй 9:31

* 27:13-23 Цхьадолчу гочдаршка хьаьжжина, 13-чу аята тӀера 23-чу аята тӀекхаччалц Цупаран къамел ду.

+ 27:13 Аюб 20:29

+ 27:14 Еш 1:22

+ 27:15 Заб 77:64

+ 27:16 Зак 9:3

+ 27:17 Заб 38:7, Киц 13:22

+ 27:18 Аюб 8:15

+ 27:19 Заб 48:18

+ 27:21 Аюб 30:22

+ 27:23 Тийж 2:15

* 28:11 Цара хиш арадовлу кортош а лоьху – я иштта: Цара лаьтта бухара хиш сеца а до.

+ 28:12 Киц 16:16, Уст 7:24

+ 28:13 Заб 26:13, Еш 53:8, Яхь 26:20

+ 28:15 Киц 3:14-15

+ 28:16 Дол 10:29, Сул 9:28, 1 Ше 29:4, Аюб 22:24

+ 28:18 Киц 8:11

+ 28:26 Аюб 38:25

+ 28:27 Киц 8:22

+ 28:28 Забур 110:10; Кицанаш 1:7; 9:10.

+ 28:28 Заб 110:10, Киц 1:7, Киц 9:10, Киц 3:7, Киц 14:16

+ 29:3 Дад 22:29, Заб 17:29, Заб 118:105

+ 29:5 Аюб 1:2

+ 29:6 Дол 49:12

+ 29:10 Заб 136:6

+ 29:12 Заб 81:5, Киц 31:8

+ 29:14 Заб 131:9

+ 29:16 Киц 14:21, Киц 29:7

+ 29:17 Заб 3:7, Заб 13:4, Заб 57:7, Киц 30:14

+ 29:23 Заб 118:129

+ 30:1 Аюб 12:4, Аюб 16:10, Аюб 17:2

+ 30:9 Кар 28:37, Аюб 17:6

+ 30:10 Заб 87:9

+ 30:12 Аюб 19:12

+ 30:15 Аюб 18:11

+ 30:22 Аюб 27:21

+ 30:26 Ярм 8:15, Ярм 14:19

+ 30:30 Тийж 4:8, Заб 101:3

+ 31:1 Киц 6:25, Мат 5:28

+ 31:2 Аюб 20:29

+ 31:4 2 Ше 16:9, Киц 15:3, Зак 4:10

+ 31:6 Дан 5:27

+ 31:8 Ӏам 26:16

+ 31:9 Аюб 24:15

+ 31:10 Кар 28:30, Ярм 8:10

+ 31:12 Киц 6:27-29

+ 31:15 Киц 22:2

+ 31:17 Аюб 22:7

+ 31:18 Якъ 1:27

+ 31:20 Аюб 29:13

+ 31:21 Аюб 22:9

+ 31:24 Мрк 10:22, Мрк 10:24

+ 31:25 Заб 61:11

+ 31:27 Кар 4:19

+ 31:29 Киц 24:17-18

+ 31:30 Мат 5:44, Рим 12:14

+ 31:32 Куьйг 19:20-21

+ 31:33 Аюб 28:13

+ 31:35 Аюб 13:22

+ 31:40 Дол 3:18

+ 32:2 Дол 22:21

+ 32:4 Аюб 15:10

+ 32:7 Аюб 12:12

+ 32:8 Аюб 33:4, Заб 118:100

+ 32:20 Заб 38:4, Ярм 6:11, Ярм 20:10

+ 33:4 Дол 2:7, Аюб 27:3, Аюб 32:8, Заб 103:30, Век 17:25

+ 33:6 Аюб 4:19, Аюб 10:9, Еш 64:8

+ 33:7 Аюб 13:21

+ 33:9 Аюб 9:21, Аюб 10:7, Аюб 12:4, Аюб 16:17, Аюб 27:5-6, Аюб 32:1

+ 33:10 Аюб 13:24, Аюб 19:11

+ 33:11 Аюб 13:27.

+ 33:11 Аюб 13:27, Аюб 14:16

+ 33:13 Аюб 9:32, Аюб 39:32

+ 33:15 Аюб 4:13.

+ 33:15 Лел 12:6, Аюб 4:13

+ 33:16 Аюб 36:10

+ 33:19 Аюб 30:17

+ 33:20 Заб 101:5, Заб 106:18

+ 33:23 Заб 33:8

+ 33:24 Заб 48:8

+ 33:25 ТӀаьххь 5:14

+ 33:26 Заб 16:15

+ 33:28 Заб 15:10, Еш 38:17

+ 33:30 Заб 55:14

+ 34:3 Аюб 12:11

+ 34:5 Аюб 27:2, Аюб 33:9

+ 34:7 Аюб 15:16, Киц 19:28

+ 34:8 Заб 1:1

+ 34:9 Аюб 9:22, Аюб 21:16

+ 34:10 Дол 18:25, Заб 91:16

+ 34:11 Забур 61:13.

+ 34:11 Киц 24:12, Заб 61:13

+ 34:12 Аюб 8:3

+ 34:15 Дол 3:19, Заб 89:4, Заб 103:29, Уст 3:20, Уст 12:7

+ 34:19 Аюб 31:15, Киц 22:2

+ 34:20 Дан 8:25

+ 34:21 Аюб 14:16, Аюб 31:4

+ 34:22 Заб 138:12

+ 34:24 Заб 2:9

+ 34:28 Аюб 35:9

+ 34:35 Аюб 35:15

+ 34:37 Аюб 27:23, Тийж 2:15

+ 35:3 Аюб 9:22, Аюб 21:16

+ 35:5 Аюб 22:12

+ 35:6-8 Аюб 22:2, 3.

+ 35:7 Аюб 22:2-3

+ 35:9 Ара 2:23, Аюб 34:28, Уст 4:1, Уст 5:7

+ 35:10 Заб 41:9

+ 35:12 Аюб 27:9

+ 35:14 Аюб 9:11, Аюб 23:9

+ 35:16 Аюб 34:35, Аюб 34:37, Аюб 38:2, Аюб 42:3

+ 36:4 Аюб 37:16

+ 36:6 Аюб 34:28

+ 36:7 Заб 33:16, Шам 2:8

+ 36:8 Заб 106:10

+ 36:10 Аюб 33:16

+ 36:12 Еш 1:19-20, Аюб 4:21

+ 36:16 Заб 4:2

+ 36:19 Заб 48:8, Киц 11:4

+ 36:26 Заб 101:28

+ 36:27 Киц 3:20

+ 36:32 Хьаб 3:4

+ 37:3 Аюб 36:30, Аюб 36:32

+ 37:4 Дад 22:14, Заб 17:14, Заб 28:3-4

+ 37:5 Аюб 5:9

+ 37:6 Заб 148:8

+ 37:8 Заб 103:22

+ 37:10 Аюб 38:29-30

+ 37:12 Заб 148:8

+ 37:13 Ара 9:18, Сул 18:45

+ 37:16 Аюб 36:4

+ 37:18 Еш 44:24

+ 37:19 Еш 60:2

+ 37:24 Киц 15:33

+ 38:1 Аюб 40:1, Зак 9:14

+ 38:2 Аюб 35:16, Аюб 42:3

+ 38:3 Аюб 40:2

+ 38:4 Заб 103:5, Киц 8:29

+ 38:6 Шам 2:8

+ 38:7 Дол 6:2, Аюб 1:6, Аюб 2:1

+ 38:8-11 Ярми-ЯхӀу 5:22.

+ 38:8 Дол 1:9, Заб 32:7, Заб 103:9, Ярм 5:22

+ 38:15 Аюб 18:5

+ 38:22 Заб 134:7

+ 38:23 Юш 10:11, Еш 30:30

+ 38:25 Аюб 28:26

+ 38:26 Заб 106:35, Еш 35:6, Еш 41:18

+ 38:28 Аюб 5:10

+ 38:29 Аюб 37:10, Заб 147:5

+ 38:30 Аюб 37:10

+ 38:31 Аюб 9:9; Ӏамос 5:8.

+ 38:31 Аюб 9:9, Ӏамос 5:8

+ 38:32 Аюб 9:9

+ 38:33 Ярм 31:35

+ 38:39 Заб 103:21

+ 38:40 Заб 16:11

+ 38:41 Заб 146:9

+ 39:1 Заб 103:18

+ 39:16 Тийж 4:3

+ 39:20 Ярм 8:16

+ 39:24 Ярм 4:19, Ӏамос 3:6

+ 39:30 Маттай 24:28; Лака 17:37.

+ 39:32 Аюб 9:32, Аюб 33:13

+ 39:34 Аюб 42:6

+ 40:1 Аюб 38:1

+ 40:2 Аюб 38:3

+ 40:3 Аюб 32:2

+ 40:4 Аюб 37:4

+ 40:9 Заб 97:1, Еш 59:16

+ 40:10 Лел 22:4

+ 40:20 Забур 73:14; 103:26; ЕшаӀ-ЯхӀу 27:1.

+ 40:23 Юш 9:15, Юш 9:27

* 40:26 Чаьнчакх – иза даккхий чӀерий лоьцуш, царна тухуш болу ира цхьамза бу.

+ 41:1 Аюб 3:8, Аюб 40:20, Заб 73:14, Заб 103:26, Еш 27:1

+ 41:3 Ара 9:29, Заб 23:1

+ 42:2 Дол 18:14, Ярм 32:17, Мат 19:26

+ 42:3 Аюб 38:2.

+ 42:3 Аюб 38:2

+ 42:4 Аюб 38:3.

+ 42:4 Аюб 38:3, Аюб 40:2

+ 42:6 Аюб 2:8

+ 42:7 Аюб 2:11

+ 42:8 Лел 23:1, 1 Ше 15:26, Дол 20:7, Якъ 5:16

+ 42:9 Аюб 2:11

+ 42:10 Аюб 1:1-3.

+ 42:10 Еш 40:2, Еш 61:7

+ 42:11 Аюб 19:13

+ 42:13 Аюб 1:2

* 42:14 Ямимат – иза «кхокха» бохург ду.

* 42:14 КъациӀат – иза «духӀи» бохург ду.

* 42:14 Къарин-ХӀапух – иза «хаздаран гӀутакх» бохург ду.

+ 42:15 Лел 27:1-8

+ 42:16 Дол 50:23

+ 1:1 Аюб 21:16, Киц 1:15, Киц 4:14, Киц 24:1, Заб 25:4-5, Киц 3:34, Киц 21:24

+ 1:2 Юш 1:8, Заб 118:47-48, Заб 118:97

+ 1:3 Ярми-ЯхӀу 17:8.

+ 1:3 Ярм 17:8, Яхь 47:12

+ 1:4 Аюб 21:18, Заб 34:5

+ 1:6 Заб 36:18

+ 2:1,[2] Векалийн 4:25, 26.

+ 2:1 Век 4:25-26

+ 2:2 Заб 17:51, Заб 19:7, Заб 88:20-21

+ 2:4 Заб 10:4, Заб 36:13, Заб 58:9, Киц 1:26

+ 2:6 Заб 109:2, Довз 14:1

+ 2:7 Векалийн 13:33; Ӏебархошка 1:5; 5:5.

+ 2:7 Век 13:33, Ӏеб 1:5, Ӏеб 5:5, Дад 7:14

+ 2:9 Довзийтинарг 2:26, 27; 12:5; 19:15.

+ 2:9 Довз 2:27, Довз 12:5, Довз 19:15, Еш 30:14, Ярм 19:11

+ 2:11 Ӏеб 12:28, Пил 4:4

+ 2:12 Заб 33:8

+ 3:1 Дауд 15:13–17:22.

+ 3:1 Дад 15:14-17

+ 3:2 Дад 15:12

+ 3:3 Заб 70:11

+ 3:4 Дол 15:1, Заб 26:6

+ 3:5 Заб 2:6, Заб 33:4

+ 3:6 Заб 4:8

+ 3:7 Заб 26:3

+ 3:8 Аюб 16:10, Аюб 29:17, Заб 57:7

+ 3:9 Заб 36:39, Еш 43:11, Юн 2:10

+ 4:1 Хьаб 3:19

+ 4:2 Аюб 36:16

+ 4:4 Ара 11:7

+ 4:5 Эпасхошка 4:26.

+ 4:6 Кар 33:19, Заб 50:21

+ 4:7 Лел 6:25, Заб 30:17, Заб 43:4, Заб 66:2

+ 4:9 Заб 3:6

+ 5:3 Заб 83:4

+ 5:4 Заб 87:10, Заб 118:147

+ 5:6 Заб 10:5

+ 5:7 Заб 54:24

+ 5:8 Сул 8:29, Заб 10:4

+ 5:10 Римхошка 3:13.

+ 5:10 Ярм 5:16, Заб 11:2, Рим 3:13

+ 5:13 Заб 113:21-22, Заб 102:4

+ 6:1 Забур 37:2.

+ 6:1 1 Ше 15:20-21

+ 6:2 Заб 37:2

+ 6:4 Заб 89:13

+ 6:6 Заб 29:10, Заб 87:11, Заб 113:25, Уст 9:10, Еш 38:18

+ 6:8 Заб 30:10

+ 6:9 Маттай 7:23; Лака 13:27.

+ 6:9 Аюб 21:16, Заб 118:115, Мат 7:23

+ 6:11 Заб 39:13

* 7:1 Тийжаме назма – Ӏебархойн маттахь: шигаюн. Цу дешан маьӀна билггала хууш дац.

+ 7:2 Заб 10:1, Заб 63:11, Заб 30:16

+ 7:3 Аюб 10:16

+ 7:5 Заб 54:21, Шам 24:8, Шам 26:9

+ 7:8 Еш 33:10

+ 7:9 Заб 25:1, Заб 34:24, Заб 42:1

+ 7:10 Довзийтинарг 2:23.

+ 7:10 Аюб 23:10, Заб 10:5

+ 7:11 Дол 15:1

+ 7:12 Нахьум 1:5

+ 7:13 Кар 32:41, Кар 32:23

+ 7:14 Заб 20:13, Заб 63:8

+ 7:15 Аюб 15:35, Еш 59:4, Якъ 1:15

+ 7:16 Эси 7:9, Киц 11:5, Киц 26:27, Киц 28:10, Уст 10:8, Дан 6:24

+ 7:18 Заб 9:3

+ 8:1 Заб 80:1, Заб 83:1

+ 8:2 Заб 148:13, Еш 12:4, Заб 112:4, Мат 21:16

+ 8:3 Маттай 21:16.

* 8:3 ГӀап дӀахӀоттийра Ахьа – Грекийн гочдар тӀехь: хастамаш байтира Ахьа.

+ 8:5 Аюб 7:17, 18; Забур 143:3; Ӏебархошка 2:6-8.

+ 8:5 Аюб 7:17, Заб 143:3, Ӏеб 2:6-8

+ 8:7 1 Коринтхошка 15:27; Эпасхошка 1:22; Ӏебархошка 2:8.

+ 8:7 Дол 1:26, Дол 1:28, Заб 109:1, 1 Ко 15:27, Эпа 1:22

* 9:1 Назма 9 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 9:22-39 – 10:1-18.

+ 9:2 Заб 25:7, Заб 39:6, Заб 95:3

+ 9:3 Заб 7:18

+ 9:5 Заб 139:13, Заб 28:10

+ 9:6 Кар 9:14, Кар 29:20

+ 9:8 Заб 101:13, Заб 144:13, Тийж 5:19

+ 9:9 Шам 2:10, Заб 57:12, Заб 66:5, Заб 95:13, Заб 97:9, Заб 109:6, Еш 2:4, Еш 3:13, Юал 3:12

+ 9:10 Дад 22:3

+ 9:11 Заб 90:14

+ 9:14 Заб 106:18

+ 9:15 Еш 25:9

+ 9:16 Заб 7:16, Аюб 18:8, Киц 29:5, Киц 29:6

+ 9:17 Ара 7:5, Ара 14:4

+ 9:18 Аюб 8:13

+ 9:22 Заб 21:1

+ 9:25 Заб 13:1, Заб 52:1

+ 9:27 Заб 29:7

+ 9:28 Римхошка 3:14.

+ 9:28 Рим 3:14, Аюб 20:12

+ 9:29 Заб 16:11, Заб 36:32, Киц 24:15

+ 9:30 Аюб 38:40, Заб 58:4, Мик 7:2

+ 9:32 Еш 29:15, Яхь 8:12, Яхь 9:9

+ 9:35 Кар 10:18, ХӀуш 14:4

+ 9:36 Заб 36:17

+ 9:37 Ара 15:18, Заб 28:10, Заб 145:10

+ 9:39 Заб 81:3

* 10:1 Назма 10 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 11.

+ 10:1 Заб 7:2

+ 10:2 Заб 63:4

+ 10:3 Заб 81:5

+ 10:4 Мик 1:2, Юн 2:8, Хьаб 2:20, Заб 2:4, Еш 66:1, Аюб 7:18, Аюб 23:10

+ 10:5 Дол 22:1

+ 10:6 Дол 19:24, Аюб 18:15, Заб 74:9

+ 10:7 Заб 32:5, Заб 61:8, Заб 98:4

* 11:1 Назма 11 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 12.

+ 11:2 Еш 57:1, Мик 7:2

+ 11:3 Заб 5:10, Заб 40:6, Заб 143:8

+ 11:7 Заб 17:31, Заб 118:140, Киц 30:5

* 12:1 Корта 12 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 13.

+ 12:2 Заб 88:47, Тийж 5:20, Аюб 13:24, Хьаб 1:2

+ 12:4 Ӏезар 9:8, Заб 18:9

+ 12:5 Кар 32:27

+ 12:6 Заб 114:7

* 13:1 Назма 13 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 14.

• 13:1 Заб 52

+ 13:1 Заб 9:25, Мик 7:2, Рим 3:10-12

+ 13:2 Дол 11:5, Кар 26:15, Заб 32:14, Заб 101:19

+ 13:3 Аюб 15:16

+ 13:4 Киц 30:14, Ярм 10:25, Яхь 34:3, Мик 3:3

+ 14:1-3 Римхошка 3:10-12.

* 14:1 Корта 14 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 15.

+ 14:1 Заб 23:3-4, Еш 33:14-16

+ 14:2 Заб 105:3

+ 14:3 Ӏам 19:16

+ 14:4 Куьйг 11:35

+ 14:5 Ӏам 25:36, Яхь 18:8, Ара 23:5

* 15:1 Назма 15 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 16.

+ 15:2 Заб 72:25

+ 15:4 Ара 23:13, Юш 23:7, ХӀуш 2:17, Зак 13:2

+ 15:5 Лел 18:20, Ярм 10:16, Ярм 51:19, Тийж 3:24

+ 15:8 Заб 108:31, Век 2:25-28

+ 15:10 Векалийн 13:35.

+ 15:10 Аюб 33:28, Заб 29:4, Заб 48:16, Заб 85:13, Еш 38:17, Век 2:27

+ 15:8-11 Векалийн 2:25-28.

+ 15:11 Мат 7:14

* 16:1 Назма 16 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 17.

+ 16:1 Заб 85:1, Заб 141:1

+ 16:3 Аюб 23:10, Заб 65:10

+ 16:5 Аюб 23:11

+ 16:7 Заб 30:22

+ 16:8 Кар 32:10, Зак 2:8, Рут 2:12, Заб 35:8, Заб 56:2, Заб 62:8, Заб 90:4

+ 16:10 Заб 118:70

+ 16:12 Аюб 38:40, Заб 9:29

+ 16:15 Аюб 19:26, Аюб 33:26

* 17:1 Корта 17 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 18.

• 17:1 Дад 22

+ 17:2 Кар 6:5, Заб 114:1

+ 17:3 Заб 18:15, Заб 30:3-4, Заб 70:3, Заб 90:2, Заб 143:2, Дол 15:1

+ 17:4 1 Ше 16:25, Заб 47:2, Заб 95:4, Заб 144:3

+ 17:5 Заб 41:7, Заб 92:4, Юн 2:4

+ 17:6 Заб 114:3

+ 17:7 Юн 2:8

+ 17:8 Куьйг 5:5, Заб 76:18, Заб 96:4

+ 17:9 Заб 20:9, Еш 30:33, Яхь 20:48

+ 17:10 Заб 143:5, Еш 64:1, Нахьум 1:3

+ 17:11 Заб 103:3

+ 17:12 Ара 20:21, Заб 96:2

+ 17:13 Юш 10:11, Еш 30:30

+ 17:14 Шам 2:10, Аюб 37:4-5, Заб 67:34, Заб 76:18-19

+ 17:15 Хьаб 3:11, Зак 9:14, Шам 7:10

+ 17:16 Ара 15:8, Заб 105:9

+ 17:17 Заб 143:7

+ 17:18 Заб 141:6

+ 17:20 Заб 30:8, Заб 117:5

+ 17:21 Шам 26:23, Аюб 22:30

+ 17:24 Дол 6:9, Аюб 1:1

+ 17:28 Заб 100:5

+ 17:29 Дад 21:17, ТӀаьххь 8:20, Заб 131:17

+ 17:31 Кар 32:4, Мат 5:48, Заб 11:7, Киц 30:5, Дол 15:1

+ 17:32 ТӀаьххь 5:15, Еш 45:5, Дан 2:47

+ 17:34 Хьабукъа 3:19.

+ 17:34 Кар 32:13, Еш 58:14, Хьаб 3:19

+ 17:35 Заб 143:1

+ 17:38 Ара 23:27

+ 17:41 Ара 23:27

+ 17:42 Аюб 27:9, Киц 15:29

+ 17:43 Мик 7:10, Зак 10:5

+ 17:44 Еш 55:5

+ 17:45 Кар 33:29

+ 17:46 Мик 7:17

+ 17:48 Заб 46:3

+ 17:50 Римхошка 15:9.

+ 17:50 Рим 15:9

+ 17:51 Заб 143:10, Дад 7:16

* 18:1 Назма 18 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 19.

+ 18:2 Заб 49:6, Заб 88:6, Заб 96:6

+ 18:5 Римхошка 10:18.

+ 18:5 Рим 10:18

+ 18:6 Юал 2:16, Уст 1:5

+ 18:8 Кар 4:7, Заб 22:3, Заб 118:130

+ 18:9 Рим 7:12, Заб 12:4

+ 18:10 Заб 118:142, Заб 118:151, Заб 118:160

+ 18:11 Киц 3:14, Киц 8:10, Киц 24:13

* 18:14 Лаам болуш леточу къинойх – я иштта: Кураллех.

+ 18:14 Лел 15:30, Рим 6:12, Рим 6:14

+ 18:15 Заб 17:3

* 19:1 Корта 19 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 20.

+ 19:2 Заб 68:30, Киц 18:10

+ 19:3 Заб 127:5, Заб 133:3

+ 19:5 Заб 20:3

+ 19:8 Заб 32:17, Еш 31:1, Еш 36:9, Шам 17:45, Киц 21:31

* 20:1 Корта 20 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 21.

+ 20:2 Заб 27:7

+ 20:3 Заб 19:5

+ 20:5 ТӀаьххь 20:6, Заб 60:6, Заб 90:16

+ 20:8 Заб 15:8

+ 20:10 Заб 17:9, Мал 4:1, Аюб 15:34, Аюб 20:26, Заб 96:3, Ӏеб 10:27

+ 20:11 Аюб 18:19

+ 20:13 Заб 17:15

* 21:1 Корта 21 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 22.

+ 21:2 Маттай 27:46; Марк 15:34.

+ 21:2 Мат 27:46, Мрк 15:34, Заб 9:22, Тийж 3:8

+ 21:3 Заб 87:2

+ 21:6 Куьйг 3:9

+ 21:7 Аюб 25:6, Еш 41:14, Еш 49:7, Еш 53:3

+ 21:8 Маттай 27:39; Марк 15:29; Лака 23:35.

+ 21:8 Заб 90:14, Мат 27:39-43, Мрк 15:29-32, Лак 23:35-37

+ 21:9 Маттай 27:43.

+ 21:10 Заб 71:6

+ 21:12 Заб 106:12

+ 21:13 Заб 117:10-12, Ярм 50:27, Ӏамос 4:1

+ 21:15 Заб 118:28

+ 21:17 Заб 58:7

+ 21:18 Лак 23:35

+ 21:19 Маттай 27:35; Марк 15:24; Лака 23:34; Яхьъя 19:24.

+ 21:19 Яй 19:24

+ 21:21 Заб 34:17, Пил 3:2

+ 21:22 2 Ти 4:17

+ 21:23 Ӏебархошка 2:12.

+ 21:23 Ӏеб 2:12

+ 21:24 Заб 134:20

+ 21:26 Заб 34:18, Ӏам 7:16

+ 21:28 Заб 95:7, Цап 2:11

+ 21:29 Дан 7:14, Дан 7:27, Ӏаб 1:21, Зак 14:9, Лак 1:33, 1 Ко 15:24, Довз 11:15

+ 21:31 Заб 101:19

+ 21:32 Заб 77:6, Заб 101:19

* 22:1 Корта 22 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 23.

+ 22:1 Заб 79:2, Уст 12:11, Еш 40:11, Яхь 34:11, Яй 10:11, Пил 4:19

+ 22:2 Довзийтинарг 7:17.

+ 22:2 Яхь 34:14, Яй 10:9

+ 22:3 Заб 18:8, Киц 4:11, Киц 8:20

+ 22:4 Заб 137:7, Киц 10:9, Еш 43:2, Мик 7:14

+ 22:5 Заб 91:11, Киц 27:9, Уст 9:8, Лак 7:46

+ 23:1 1 Коринтхошка 10:26.

* 23:1 Корта 23 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 24.

+ 23:1 Ара 9:29, Аюб 41:3, Заб 49:12, Заб 88:11

+ 23:2 Шам 2:8, Заб 101:26, Заб 103:5, Киц 8:29

+ 23:3 Заб 14, Еш 33:14-16

+ 23:4 Маттай 5:8.

+ 23:4 Заб 50:12, Мат 5:8

+ 23:7 Заб 117:19-20, Еш 26:2

+ 23:8 Ара 15:3

+ 23:10 Мал 1:14

* 24:1 Корта 24 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 25.

* 24:1 ХӀара назма абатан кепехь ю, абат кхачаме хиларе терра, цхьана тайпанан кхачамалла а гойтуш.

+ 24:1 Заб 85:4, Заб 142:8

+ 24:3 Еш 49:23

+ 24:4 Заб 26:11, Заб 85:11

+ 24:5 Заб 25:3

+ 24:6 Заб 102:17

+ 24:7 Аюб 13:26, Заб 118:9, Ярм 3:25, Заб 50:3

+ 24:11 Ярм 14:7, Заб 78:9, Дан 9:19

+ 24:13 Заб 36:22, Киц 2:21, Еш 60:21

+ 24:15 2 Ше 20:12, Заб 122:1-2, Заб 140:8

+ 24:22 Заб 43:27, Заб 129:8

* 25:1 Корта 25 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 26.

+ 25:1 Заб 7:9

+ 25:2 1 Ше 28:9, 1 Ше 29:17, Заб 138:23, Киц 17:3, Ярм 17:10

+ 25:3 Заб 24:5

+ 25:5 Заб 1:1, Заб 138:21

+ 25:6 Кар 21:6, Заб 72:13, Мат 27:24

+ 25:7 Заб 9:2

+ 25:9 Заб 27:3

+ 25:10 Ара 23:8

* 26:1 Корта 26 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 27.

+ 26:1 Еш 60:20, Мик 7:8

+ 26:3 Заб 3:7, Заб 22:4

+ 26:4 Заб 22:6, Заб 60:5, Заб 64:5

+ 26:6 Заб 3:4, Эпа 5:19

+ 26:8 Заб 104:4

+ 26:10 Еш 49:15

+ 26:11 Заб 24:4

+ 26:12 Заб 40:3, Ара 20:16, Киц 6:19

+ 26:13 Еш 53:8, Яхь 26:20, Яхь 32:23

+ 26:14 Юш 1:6, Заб 30:25, Еш 8:17

* 27:1 Корта 27 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 28.

+ 27:1 Заб 82:2, Заб 108:1, Заб 87:5, Заб 142:7, Киц 1:12

+ 27:2 Заб 133:2

+ 27:3 Киц 26:23, Ярм 9:8, Заб 25:9

+ 27:4 Довзийтинарг 22:12.

+ 27:5 Еш 5:12

+ 27:7 Дол 15:1, Заб 20:2

+ 27:9 Еш 40:11, Еш 46:3

* 28:1 Корта 28 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 29.

+ 28:1,[2] Забур 95:7-9.

* 28:1 Грекийн гочдар тӀехь тӀетоьхна ду: Кхалоран дезачу денойн тӀаьхьарчу ханна.

+ 28:1 Дол 6:2, Аюб 1:6, Аюб 2:1, Заб 88:7, 1 Ше 16:28, Заб 95:7

+ 28:3 Аюб 37:4, Яхь 1:24

+ 28:5 Куьйг 9:15, Заб 103:16, Яхь 31:3

* 28:6 Хьермон-лам – ма-дарра аьлча: Сириюн. Иза Хьермон-ломан шира цӀе ю цӀаданхойн маттахь. Хьовса: Карладаккхар 3:9.

+ 28:6 Кар 3:9, Заб 113:4, Заб 113:6

+ 28:8 Лел 13:27

* 28:9 Я иштта: Нежнаш дега а до, дитташ дерзина а доху Везачу Элан озо.

+ 28:10 Дол 6:17, Ара 15:18, Заб 9:5, Заб 9:37

+ 28:11 Заб 67:36

* 29:1 Корта 29 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 30.

+ 29:2 Заб 34:19

+ 29:4 Аюб 33:28, Заб 15:10, Заб 48:16, Заб 85:13, Еш 38:17

+ 29:6 Еш 57:16, Ярм 3:5, Тийж 3:31, Мик 7:18, Заб 125:5

+ 29:7 Заб 9:26

+ 29:10 Заб 6:6, Еш 38:18

+ 29:12 Ярм 31:13

* 30:1 Корта 30 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 31.

• 30:1 Заб 70:1-3

+ 30:2 Дан 9:16

+ 30:3 Заб 17:3

+ 30:6 Лака 23:46.

+ 30:6 Лак 23:46

+ 30:7 Кар 32:21

+ 30:9 Заб 17:20

+ 30:10 Заб 6:8

* 30:11 Ӏебархойн тептар тӀехь: аса къинош леторна. Грекийн гочдар тӀехь: Ӏазапехь со хиларна.

+ 30:12 Аюб 19:13, Заб 30:12, Заб 37:11, Заб 68:9, Заб 87:9

+ 30:13 Уст 9:5

+ 30:14 Ярми-ЯхӀу 20:3.

+ 30:14 Ярм 6:25, Ярм 46:5

+ 30:16 Заб 7:2

+ 30:17 Лел 6:25, Заб 4:7

+ 30:22 Заб 16:7

+ 30:24 Заб 96:10

+ 30:25 Юш 1:6, Заб 26:14

+ 31:1,[2] Римхошка 4:7, 8.

* 31:1 Корта 31 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 32.

+ 31:2 Яй 1:47, Рим 4:7-8

+ 31:5 Заб 37:19, Заб 50:5, 1 Я 1:9

+ 31:7 Заб 118:114

+ 31:9 Киц 26:3, Якъ 3:3

+ 31:11 Заб 67:4

* 32:1 Корта 32 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 33.

+ 32:2 Заб 70:22

+ 32:3 Заб 39:4, Заб 95:1, Заб 97:1, Заб 143:9, Заб 149:1, Еш 42:10, Довз 5:9

+ 32:5 Заб 32:5, Заб 61:8, Заб 118:64

+ 32:6 Дол 1:6-7, Заб 148:5, Яй 1:3, Ӏеб 11:3

+ 32:7 Дол 1:9, Аюб 38:8-11, Заб 103:9, Ярм 5:22

+ 32:9 Дол 1:3

+ 32:10 Еш 19:3

+ 32:11 Киц 19:21, Еш 46:10

+ 32:12 Кар 7:6, Заб 143:15

+ 32:13 Аюб 7:18, Аюб 23:10, Заб 10:4

+ 32:14 Кар 26:15, Еш 63:15

+ 32:16 Ӏамос 2:14

+ 32:17 Заб 19:8, Киц 21:31

+ 32:18 Заб 146:11

+ 32:19 Сул 17:6, Аюб 5:20

+ 32:20 Дол 15:1, Кар 33:29

* 33:1 Корта 33 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 34.

* 33:1 ХӀара назма абатан кепехь ю. Хьовса: Забур 24.

+ 33:1 Шам 21:12-13

+ 33:2 Шамъал 21:13-15.

+ 33:3 Шам 2:1

+ 33:5 Заб 3:5

+ 33:7 Заб 17:1

+ 33:8 Аюб 33:23, Дан 6:22

+ 33:9 1 Кипин 2:3.

+ 33:9 1 Ки 2:3, Заб 2:12

+ 33:10 Заб 36:25, Киц 10:3

+ 33:11 Аюб 4:10-11

+ 33:13-17 1 Кипин 3:10-12.

+ 33:13 1 Ки 3:10-12

+ 33:14 Киц 13:3

+ 33:15 Заб 36:27, Еш 1:16-17, 3 Я 1:11

+ 33:16 Аюб 36:7, Киц 15:29

+ 33:17 Аюб 18:17, Киц 10:7

+ 33:19 Заб 50:19

+ 33:20 Аюб 5:19, 2 Ти 3:11

+ 33:21 Яхьъя 19:36.

+ 33:21 Яй 19:36

* 34:1 Корта 34 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 35.

+ 34:1 Еш 49:25

+ 34:4 Заб 39:15, Ярм 17:18, Заб 68:23-26, Заб 108:6-15

+ 34:5 Аюб 21:18, Заб 1:4

+ 34:6 Заб 72:18, Ярм 23:12

+ 34:7 Заб 56:7, Заб 118:85, Ярм 18:20

+ 34:8 Еш 47:11

+ 34:9 Лак 1:47

+ 34:10 Ара 15:11, Заб 70:19, Заб 85:8, Заб 88:7-9, Заб 112:5, Аюб 5:15

+ 34:12 Заб 37:20, Заб 108:5, Киц 17:13, Ярм 18:20

+ 34:13 Лел 29:7

+ 34:16 Аюб 16:9, Заб 36:12

+ 34:17 Хьаб 1:13, Заб 21:21

+ 34:18 Заб 21:26

+ 34:19 Забур 68:5; Яхьъя 15:25.

+ 34:19 Заб 68:5, Яй 15:25, Заб 29:2

+ 34:21 Тийж 2:16

+ 34:22 Заб 9:22, Заб 37:22

+ 34:23 Заб 43:24, Заб 77:65

+ 34:24 Заб 7:9

+ 34:25 Заб 39:16, Заб 69:4, Тийж 2:16

+ 34:28 Заб 70:8

* 35:1 Корта 35 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 36.

+ 35:2 Римхошка 3:18.

+ 35:2 Рим 3:18

+ 35:5 Киц 4:16, Мик 2:1

+ 35:6 Заб 56:11, Заб 70:19, Заб 107:5, Тийж 3:23

+ 35:7 Рим 11:33, Заб 103:14, Заб 144:16

+ 35:8 Заб 62:4, Заб 16:8

+ 35:10 Киц 10:11, Киц 13:14, Ярм 2:13, Яй 4:10, Яй 1:9, 1 Ки 2:9, Довз 22:5

+ 35:11 Ярм 22:16, Гал 4:9

+ 35:13 Заб 1:5

* 36:1 Корта 36 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 37.

* 36:1 ХӀара назма абатан кепехь ю. Хьовса: Забур 24.

+ 36:1 Киц 3:31, Киц 23:17, Киц 24:19

+ 36:2 Аюб 14:2, Заб 89:6

+ 36:4 Аюб 22:26, Еш 58:14

+ 36:5 Киц 3:5, Киц 16:3

+ 36:6 Куьйг 5:31, Еш 58:8

+ 36:9 Заб 24:13

+ 36:10 Аюб 7:10, Аюб 24:24

+ 36:11 Маттай 5:5.

+ 36:11 Киц 2:21, Мат 5:5

+ 36:12 Аюб 16:9, Заб 34:16

+ 36:13 Заб 2:4

+ 36:15 Шам 2:4

+ 36:16 Киц 16:8

+ 36:17 Заб 9:36

+ 36:18 Заб 1:6

+ 36:19 Сул 17:6, Аюб 5:20, Заб 32:19

+ 36:20 Заб 67:3, Заб 101:4, ХӀуш 13:3

+ 36:23 Еш 26:7

+ 36:24 Киц 24:16, Мик 7:8

+ 36:25 Аюб 4:7, Заб 33:10-11, Киц 10:3

+ 36:26 Кар 15:8, Заб 111:5

+ 36:27 Заб 33:15

+ 36:28 Заб 96:10, Еш 14:20

+ 36:30 Киц 10:31, Киц 15:28

+ 36:31 Кар 6:6, Заб 39:9, Заб 118:11, Еш 51:7, Ярм 31:33

+ 36:32 Заб 9:29

+ 36:34 Заб 90:8, Заб 91:12, Киц 29:16

* 36:36 Грекийн гочдар тӀехь: Амма со тӀехваьлча. Ӏебархойн тептар тӀехь: Амма цхьаъ тӀехваьлча.

+ 36:38 Заб 72:17

+ 36:39 Заб 3:9, Еш 43:11, Юн 2:10

+ 36:40 Заб 10:1

* 37:1 Корта 37 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 38.

+ 37:1 Заб 69:1

+ 37:2 Заб 6:2

+ 37:3 Кар 32:23, Аюб 6:4, Тийж 3:13

+ 37:4 Еш 1:6

+ 37:5 Ӏезар 9:6

+ 37:12 Аюб 19:13-14, Заб 87:18

+ 37:14 Еш 53:7

+ 37:16 Заб 38:8

+ 37:19 Заб 31:5

+ 37:21 Заб 34:12, Киц 17:13, Ярм 18:20

+ 37:22 Заб 9:22, Заб 34:22

* 38:1 Корта 38 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 39.

+ 38:1 1 Ше 16:41, 1 Ше 25:1, Заб 61:1, Заб 76:1

+ 38:2 Аюб 2:10

+ 38:4 Аюб 32:20, Ярм 6:11, Ярм 20:9

+ 38:5 Заб 89:12

* 38:6 Шенаш – нанапӀелганий, цӀазапӀелганий юккъера меттиг.

+ 38:6 Заб 88:48, Заб 90:5, Аюб 7:16, Заб 61:10, Заб 93:10-11, Заб 143:4, Уст 1:2

+ 38:7 Аюб 27:16-17, Заб 48:11, Уст 2:18

+ 38:8 Заб 37:16

+ 38:11 Аюб 13:21

+ 38:13 ТӀаьххь 20:5, Заб 55:9, 1 Ше 29:15, Заб 118:19, Заб 118:54

+ 38:14 Аюб 7:19, Аюб 10:21-22

* 39:1 Корта 39 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 40.

+ 39:3 Заб 68:3, Ярм 38:6

+ 39:4 Заб 32:3, Заб 51:8

* 39:5 ЦӀушка дехарш деш воцу а, харцделанашна Ӏамал ечарах дӀакхетта воцу а стаг – я иштта: курачарна а, аьшпаш буттучарна а тӀе дехаре ца воьдург.

+ 39:6 Заб 9:2, Заб 70:16

+ 39:7-9 Ӏебархошка 10:5-7.

+ 39:7 Заб 50:18, Шам 15:22, Еш 50:4, Ӏеб 10:5-7

+ 39:9 Заб 36:31, Заб 118:11

+ 39:12-18 Забур 69.

+ 39:13 Заб 68:4

+ 39:15 Заб 34:4, Ярм 17:18, Заб 6:11

+ 39:16 Заб 34:25

+ 39:18 Заб 85:1, Заб 108:22

* 40:1 Корта 40 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 41.

+ 40:2 Киц 14:21, Киц 29:7, Заб 36:18

+ 40:3 Заб 26:12

+ 40:4 Еш 38:1-8

+ 40:7 Заб 11:3

+ 40:10 Маттай 26:23; Марк 14:18; Лака 22:21; Яхьъя 13:18.

+ 40:10 Яй 13:18

+ 40:14 Забур 105:48.

+ 40:14 1 Ше 16:36, Заб 71:18, Заб 88:53, Заб 105:48

* 41:1 Корта 41 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 42.

+ 41:1 2 Ше 20:19

+ 41:2 Заб 62:1, Заб 83:2

+ 41:4 Заб 78:10, Заб 113:10, Юал 2:17, Мик 7:10, Заб 79:6, Заб 101:10, Тийж 2:18

+ 41:5 Яхь 46:10

+ 41:6 Заб 42:5

+ 41:7 Кар 3:9, Заб 17:5, Заб 87:8, Юн 2:4

+ 41:9 Заб 62:7, Век 16:25

+ 41:10 Заб 17:3, Заб 42:2

* 42:1 Корта 42 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 43.

+ 42:1 Заб 7:9

+ 42:2 Заб 43:10, Заб 41:10

+ 42:3 Заб 2:6

+ 42:5 Заб 41:6

* 43:1 Корта 43 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 44.

+ 43:2 Лел 23:23, Кар 32:7, Заб 77:3

+ 43:3 Кар 7:1

+ 43:4 Юш 24:12, Лел 6:25, Заб 4:7

* 43:5 Якъубан халкъ – иза Исраилан халкъ ду.

* 43:5 Ӏебархойн тептар тӀехь: Ва Дела, Хьо сан Паччахь ма ву! Якъубана толамаш бахар лохьа! Грекийн гочдар тӀехь: Хьо-м сан Паччахь а, сан Дела ву, Якъубан халкъ кӀелхьардаккха омра деш волу.

+ 43:5 Заб 73:12

+ 43:7 Шам 17:47, Заб 32:16-17

+ 43:10 Заб 42:2, Заб 88:39

+ 43:11 Ӏам 26:17, Кар 28:25, Юш 7:4

+ 43:12 Ӏам 26:33

+ 43:14 Заб 78:4, Дан 9:16, Мик 6:16

+ 43:15 Кар 28:37

+ 43:20 Аюб 30:29

+ 43:22 1 Ше 28:9, 2 Ше 6:30, Киц 15:11, Век 1:24

+ 43:23 Римхошка 8:36.

+ 43:23 Рим 8:36

+ 43:24 Заб 34:23, Заб 77:65

+ 43:27 Заб 24:20

* 44:1 Корта 44 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 45.

+ 44:1 Заб 68:1

+ 44:4 Ара 32:27, Илли 3:8

+ 44:7,[8] Ӏебархошка 1:8, 9.

+ 44:7 Ӏеб 1:8-9

+ 44:9 Киц 7:17

+ 44:10 Дол 10:29, Сул 9:28, 1 Ше 29:4, Аюб 22:24

+ 44:15 Илли 1:3

* 45:1 Корта 45 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 46.

+ 45:1 1 Ше 15:20-21

+ 45:2 Заб 7:2, Кар 4:7, Нахьум 1:7

+ 45:4 Заб 92:3

+ 45:5 Заб 64:10

+ 45:6 Еш 12:6

+ 45:7 Заб 2:1, Ӏамос 1:2, Ӏамос 9:5

+ 45:9 Заб 65:5

+ 45:10 Еш 2:4, Мик 4:3, Шам 2:4, Заб 75:4, Яхь 39:3

* 46:1 Корта 46 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 47.

+ 46:2 Заб 94:1

+ 46:3 Кар 7:21, Заб 65:3, Заб 75:12, Мал 1:14

+ 46:4 Дад 22:48

+ 46:8 Дан 7:14, Дан 7:27, Ӏаб 1:21, Зак 14:9, Лак 1:33, 1 Ко 15:24, Довз 11:15

+ 46:10 Заб 88:19

* 47:1 Корта 47 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 48.

+ 47:2 1 Ше 16:25, Заб 17:4

+ 47:3 Маттай 5:35.

+ 47:3 Тийж 2:15

+ 47:5 Дол 14:1, Дад 10:6

+ 47:7 Еш 13:8

+ 47:8 Сул 22:48, Яхь 27:26

+ 47:10 Заб 25:3

+ 47:11 Заб 112:3

+ 47:12 Заб 96:8

* 47:15 Урханча – некъ гойтург, хьалхаваьлларг.

* 48:1 Корта 48 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 49.

+ 48:2 Мик 1:2, Еш 34:1

+ 48:5 Заб 77:2

+ 48:7 Киц 11:28

+ 48:8 Аюб 33:24, Аюб 36:18, Мат 16:26, Мрк 8:37

+ 48:10 Заб 88:49

+ 48:11 Уст 2:14-16, Уст 3:19, Уст 9:2, Заб 38:7, Уст 2:18

+ 48:13 Уст 3:18

+ 48:16 Заб 15:10, Заб 29:4

+ 48:18 Аюб 27:19, 1 Ти 6:7

+ 48:20 Аюб 33:30

+ 48:21 Уст 3:19

* 49:1 Корта 49 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 50.

+ 49:1 1 Ше 6:39, 1 Ше 15:17, 1 Ше 25:1, 2 Ше 5:12, Кар 10:17, Заб 112:3

+ 49:2 Кар 33:2, Заб 79:2, Заб 93:1

+ 49:3 Ара 19:16, Ӏам 10:2, Лел 16:35, Сул 19:11-12

+ 49:4 Кар 4:26, Кар 32:1, Еш 1:2

+ 49:6 Заб 18:2, Заб 96:6, Заб 57:12

+ 49:7 Заб 80:9

+ 49:8 Шам 15:22, Заб 39:7

+ 49:10 Еш 40:16

+ 49:12 Ара 9:29, Аюб 41:3, Заб 23:1, Век 17:25

+ 49:14 Заб 106:22, Ӏеб 13:15, Лел 30:3, Уст 5:3, Юн 2:10

+ 49:15 Заб 80:8

+ 49:19 Заб 51:4

+ 49:21 Уст 8:11, Еш 57:11

+ 49:22 Заб 9:18

* 50:1 Корта 50 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 51.

+ 50:2 Дауд 12:1-15.

+ 50:2 Дад 12:1

+ 50:3 Заб 24:7, Еш 43:25

+ 50:4 Ӏам 16:30, 1 Я 1:7, 1 Я 1:9

+ 50:5 Заб 31:5, Рим 7:18

+ 50:6 Римхошка 3:4.

+ 50:6 Дад 12:13, Рим 3:4

+ 50:7 Аюб 14:4, Аюб 15:14, Заб 57:4

+ 50:9 Еш 1:18

+ 50:12 Мат 5:12, Тийж 5:21

+ 50:16 Дад 11:17, Дад 12:9

+ 50:18 Заб 39:7

+ 50:19 Заб 33:19

+ 50:20 Заб 68:36, Заб 146:2

+ 50:21 Заб 4:6

* 51:1 Корта 51 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 52.

+ 51:2 Шамъал 22:9, 10.

+ 51:2 Шам 22:9

+ 51:4 Заб 49:19

+ 51:7 Заб 26:13

+ 51:8 Заб 39:3, Аюб 22:19

+ 51:9 Заб 48:7

+ 51:10 Ярм 11:16

* 52:1 Корта 52 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 53.

• 52:1 Заб 13

+ 52:2-4 Римхошка 3:10-12.

+ 52:2 Заб 9:25, Мик 7:2, Рим 3:10-12

+ 52:3 Дол 11:5, Кар 26:15, Заб 32:14, Заб 101:19

+ 52:4 Аюб 15:16

+ 52:5 Киц 30:14, Ярм 10:25, Яхь 34:3, Мик 3:3

+ 52:6 Ӏам 26:17, Киц 28:1

* 53:1 Корта 53 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 54.

+ 53:1 Шам 23:19, Шам 26:1

+ 53:2 Шамъал 23:19; 26:1.

+ 53:5 Заб 85:14

+ 53:7 Заб 142:12

+ 53:9 Заб 58:10, Заб 91:12, Заб 111:8, Заб 117:7

* 54:1 Корта 54 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 55.

+ 54:3 Заб 63:1

+ 54:8 Ярм 9:2

+ 54:10 Ярм 6:7, Яхь 7:23

+ 54:15 Заб 41:5

+ 54:16 Лел 16:30-33, Заб 123:3, Киц 1:12

+ 54:20 Кар 33:27, Заб 89:3, Заб 92:2, Хьаб 1:12

+ 54:21 Заб 7:5

+ 54:22 Киц 5:3

+ 54:23 1 Кипин 5:7.

+ 54:23 Заб 36:5, Еш 46:4, Мат 11:28-30

+ 54:24 Довз 20:3, Заб 5:7, Киц 10:27

* 55:1 Корта 55 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 56.

+ 55:1 Сулим 21:13-15.

+ 55:1 Шам 21:13

+ 55:5 Заб 117:6, Еш 51:7, Еш 51:12, Мат 10:28

+ 55:7 Заб 70:10

+ 55:9 Заб 38:13, Ара 32:32, Заб 68:29, Заб 138:16, Мал 3:16

+ 55:13 Ӏам 5:4, Лел 30:3, Кар 23:21, Заб 49:14, Заб 115:8

+ 55:14 Заб 114:8, Аюб 33:30

* 56:1 Корта 56 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 57.

• 56:1 Заб 107:2-6

+ 56:1 Шамъал 22:1; 24:4.

+ 56:1 Заб 57:1, Заб 58:1, Заб 74:1, Шам 22:1, Шам 24:3, Заб 141:1

+ 56:2 Рут 2:12, Заб 16:8

+ 56:4 Заб 143:5-7

+ 56:5 Заб 57:7, Дан 6:16, Киц 12:18, Киц 30:14

+ 56:7 Заб 7:16

+ 56:8 Заб 111:7-8

+ 56:9 Куьйг 5:12, 1 Ше 15:16

+ 56:11 Заб 35:5

* 57:1 Корта 57 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 58.

+ 57:1 Заб 56:1, Заб 58:1, Заб 74:1

+ 57:4 Заб 50:7

+ 57:5 Кар 32:33, Заб 139:4, Ярм 8:17

+ 57:7 Аюб 29:17, Заб 3:8, Заб 56:5

+ 57:9 Аюб 3:16, Уст 6:3

+ 57:11 Аюб 22:19, Заб 67:24

+ 57:12 Заб 9:9

* 58:1 Корта 58 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 59.

+ 58:1 Шамъал 19:11.

+ 58:1 Заб 56:1, Заб 57:1, Заб 74:1, Шам 19:11

+ 58:2 Заб 19:1

+ 58:4 Заб 9:30, Шам 24:12

+ 58:7 Заб 21:17

+ 58:9 Заб 2:4, Заб 36:13

+ 58:10 Заб 9:10

+ 58:11 Заб 20:4, Заб 53:9

+ 58:12 Дол 15:1

+ 58:13 Киц 12:13

+ 58:15 Заб 21:17

+ 58:17 Заб 17:3

* 59:1 Корта 59 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 60.

• 59:1 Заб 107:7-14

+ 59:1 Заб 79:1

* 59:2 Арам-НахӀараим-мохк – иза Месопотама-махкахь къилбаседе-малхбузехьа лаьтташ бара.

* 59:2 Цоба-мохк – иза Сири-махкахь бара, Дамасакх-гӀалина къилбаседехьа.

+ 59:2 Дад 8:3, Дад 8:13

+ 59:3 Дауд 8:13; 1 Шерашкахь 18:12.

+ 59:3 Заб 79:3

+ 59:5 Еш 51:17

+ 59:8 Дол 12:6, Дол 33:18, Дол 33:17

+ 59:13 Заб 145:3, Ярм 17:5

* 60:1 Корта 60 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 61.

+ 60:4 Киц 18:10

+ 60:5 Заб 14:1, Рут 2:12, Заб 16:8

+ 60:7 ТӀаьххь 20:6, Заб 20:5

+ 60:9 Лел 30:3, Уст 5:3, Юн 2:10

* 61:1 Корта 61 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 62.

+ 61:1 1 Ше 16:41, 1 Ше 25:1, Заб 38:1, Заб 76:1

+ 61:3 Заб 17:3, Заб 29:7

+ 61:5 Киц 26:23, Ярм 9:8

+ 61:10 Аюб 7:16, Заб 38:6, Заб 143:4, Уст 1:2, Аюб 31:6, Еш 40:17, Дан 4:32, Дан 5:27

+ 61:11 Аюб 31:25, Лак 12:15

+ 61:12 Довз 19:1

+ 61:13 Аюб 34:11; Ярми-ЯхӀу 17:10; Маттай 16:27; Римхошка 2:6; Довзийтинарг 2:23.

+ 61:13 Ара 34:6, Заб 85:5, Аюб 34:11, Киц 24:12

* 62:1 Корта 62 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 63.

+ 62:1 Шамъал 23:14.

+ 62:1 Шам 23:14, Дад 16:14, Дад 17:2, Дад 17:29

+ 62:2 Еш 26:9, Заб 41:2, Заб 142:6

+ 62:4 Заб 35:8

+ 62:5 Заб 103:33

+ 62:7 Заб 41:9, Заб 149:5, Век 16:25

+ 62:8 Рут 2:12, Заб 16:8

+ 62:10 Лел 16:32-33

+ 62:12 Кар 6:13, Аюб 5:16, Заб 106:42

* 63:1 Корта 63 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 64.

+ 63:2 Заб 54:3-4

+ 63:3 Ярм 18:18

+ 63:4 Заб 10:2, Заб 56:4, Киц 12:18, Киц 30:14

+ 63:5 Киц 1:11, Ярм 5:26

+ 63:6 Аюб 22:13, Заб 72:11

+ 63:8 Заб 7:13-14, Заб 17:15

+ 63:9 Киц 12:13, Киц 18:7, Уст 10:12

+ 63:11 Заб 7:2, Заб 10:1

* 64:1 Корта 64 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 65.

+ 64:2 Лел 30:3, Уст 5:3, Юн 2:10

+ 64:3 Заб 85:9

+ 64:4 Еш 6:7

+ 64:5 Заб 23:4, Заб 26:4

+ 64:6 Заб 21:28

+ 64:8 Заб 88:10, Заб 106:29, Юн 1:15, Мат 8:26, Еш 17:12-13

+ 64:10 Ӏам 26:4, Аюб 5:10, Заб 45:5

+ 64:13 Еш 30:23, Юал 2:22

* 65:1 Корта 65 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 66.

+ 65:1 Заб 97:4, Заб 99:1

+ 65:3 Заб 46:3, Кар 33:29

+ 65:4 Заб 85:9

+ 65:5 Заб 45:9

+ 65:6 а: Арадаккхар 14:21; б: ЮшаӀ 3:14-17.

+ 65:6 Ара 14:21-22, Юш 3:14-17

+ 65:10 Аюб 23:10, Еш 1:25, Еш 48:10, Зак 13:9, Мал 3:3, 1 Ки 1:7

+ 65:11 Яхь 17:20, ХӀуш 7:12

+ 65:12 Еш 43:2

+ 65:13 Лел 30:3, Уст 5:3, Юн 2:10

+ 65:16 Мрк 5:19

+ 65:18 Киц 15:8, Киц 28:9, Еш 59:2

* 66:1 Корта 66 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 67.

+ 66:2 Лел 6:25, Заб 4:6

+ 66:3 Тит 2:11

+ 66:5 Заб 9:9

+ 66:7 Ӏам 26:4, Заб 84:13

* 67:1 Корта 67 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 68.

+ 67:2 Лел 10:35, Еш 33:10, Лел 10:35

+ 67:3 Заб 36:20, ХӀуш 13:3, Заб 96:5, Мик 1:4

+ 67:4 Заб 31:11

+ 67:5 Еш 40:3

+ 67:6 ХӀуш 14:4, Кар 10:18

+ 67:7 Шам 2:5, Заб 112:9, Еш 61:1

+ 67:8 Ара 13:21

+ 67:9 Арадаккхар 19:18.

+ 67:9 Ара 19:18, Куьйг 5:4

+ 67:13 Заб 109:5

+ 67:15 Куьйг 9:48

+ 67:17 Ара 19:18, Заб 131:13-14

+ 67:18 ТӀаьххь 6:17, Еш 66:15, Хьаб 3:8

+ 67:19 Эпасхошка 4:8.

+ 67:19 Эпа 4:8

+ 67:20 Заб 54:23, Еш 46:4, Мат 11:28

+ 67:22 Заб 109:6

+ 67:23 Ӏамос 9:3

+ 67:24 Заб 57:11

+ 67:28 Шам 9:21

* 67:29 Уггар ширачу тептарш тӀехь: Хьан Дала хьуна ницкъ къобалбина.

+ 67:29 Заб 75:12

* 67:31 Эрзана юкъара экха – иза, схьахетарехь, Мисар-махкахь лоруш йолу бегемот цӀе йолу дийнат ду.

+ 67:31 Заб 21:13

+ 67:32 Еш 11:11, Еш 45:14

+ 67:33 Заб 101:22-23

+ 67:34 Заб 17:11, Заб 103:3, Дад 22:14, Аюб 37:4, Заб 17:14, Заб 28:3

+ 67:36 Заб 28:11

* 68:1 Корта 68 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 69.

+ 68:1 Заб 44:1

+ 68:2 Тийж 3:54, Юн 2:4, Юн 2:6

+ 68:3 Аюб 22:11, Заб 17:5, Заб 39:3, Заб 41:7

+ 68:4 Заб 118:82, Еш 38:14

+ 68:5 Забур 34:19; Яхьъя 15:25.

+ 68:5 Заб 34:19, Яй 15:25, Заб 39:13

+ 68:8 Ярм 15:15

+ 68:9 Аюб 19:13-14

+ 68:10 а: Яхьъя 2:17; б: Римхошка 15:3.

+ 68:10 Яй 2:17, Рим 15:3

+ 68:15 Ярм 38:6, Заб 143:7

+ 68:17 Заб 62:4, Заб 108:21

+ 68:22 Маттай 27:48; Марк 15:36; Лака 23:26; Яхьъя 19:28, 29.

+ 68:22 Мат 27:34, Яй 19:28-29

+ 68:23,[24] Римхошка 11:9, 10.

+ 68:23 Заб 34:4-8, Заб 108:6-15

+ 68:24 Рим 11:9-10

+ 68:26 Векалийн 1:20.

+ 68:26 Век 1:20

+ 68:28 Нахь 4:5

+ 68:29 Арадаккхар 32:32; Довзийтинарг 3:5; 13:8; 17:8.

+ 68:29 Ара 32:32, Заб 55:9, Мал 3:16, Довз 3:5

+ 68:30 Заб 19:2

+ 68:32 Заб 49:13

+ 68:35 Заб 95:11

+ 68:36 Заб 68:36, Заб 146:2

+ 68:37 Заб 101:29

* 69:1 Корта 69 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 70.

• 69:1 Заб 39:13-17

+ 69:1 Заб 37:1

+ 69:3 Заб 34:4, Ярм 17:18, Заб 6:11

+ 69:4 Заб 34:25

+ 69:6 Заб 85:1, Заб 108:22

* 70:1 Корта 70 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 71.

• 70:1 Заб 30:1-4

+ 70:2 Дан 9:16

+ 70:3 Заб 17:3

+ 70:4 Заб 139:2, Заб 139:5

+ 70:5 Ярм 14:8, Ярм 17:7

+ 70:6 Заб 21:10-11

+ 70:8 Заб 34:28

+ 70:10 Заб 55:7

+ 70:11 Заб 3:3

+ 70:13 Заб 34:4, Заб 39:15, Ярм 17:18

+ 70:15 Заб 39:6

+ 70:19 Заб 35:6, Тийж 3:23, Ара 15:11, Заб 34:10

+ 70:20 ХӀуш 6:2

+ 70:22 Заб 32:2

* 71:1 Корта 71 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 72.

+ 71:1 Заб 126:1, Еш 16:5, Еш 32:1

+ 71:2 Еш 9:7, Еш 11:4, Еш 32:1

+ 71:4 Киц 29:14

* 71:5 Ӏебархойн тептар тӀехь: Нах Хьуна хьалха ларамах буьзна хуьлийла. Грекийн гочдар тӀехь: Паччахь вехаш хуьлийла.

+ 71:5 Заб 88:37-38

+ 71:6 Кар 32:2

+ 71:7 Заб 91:13

+ 71:8 Закри-ЯхӀу 9:10.

+ 71:8 Ара 23:31, Сул 4:21, Заб 88:26, Мик 5:4, Зак 9:10

+ 71:9 Еш 49:23, Мик 7:17

* 71:10 Шеба-мохк – иза Ӏаьрбийн махкахь къилбехьа бара.

* 71:10 Себа-мохк – иза ЦӀечу хӀордана малхбузехьа бара.

+ 71:10 Дол 10:4, Юн 1:3, Сул 10:1, Еш 43:3, Еш 45:14

+ 71:11 Еш 49:23

+ 71:12 Киц 31:8

+ 71:14 Заб 115:6

+ 71:15 Сул 10:10

+ 71:16 Аюб 5:25

+ 71:17 Заб 103:31, Дол 12:3

+ 71:18 Заб 135:4

+ 71:19 Лел 14:21, Еш 6:3, Еш 11:9, Хьаб 2:14, Заб 40:14

* 72:1 Корта 72 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 73.

+ 72:1 Заб 31:2, Яй 1:47

+ 72:3 Аюб 21:7, Заб 36:1, Киц 3:31

* 72:4 Я иштта: Цара баланаш а ца хьоьгу, уьш могуш а, ницкъ болуш а хуьлу.

+ 72:11 Аюб 22:13

+ 72:13 Кар 21:6, Аюб 34:9, Заб 25:6

+ 72:17 Заб 36:38

+ 72:18 Заб 34:6, Ярм 23:12

+ 72:22 Аюб 18:3, Уст 3:18

+ 72:25 Заб 15:2

+ 72:26 Заб 15:5, Тийж 3:24

+ 72:28 Якъ 4:8, Заб 117:17

* 73:1 Корта 73 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 74.

+ 73:1 Заб 78:13, Заб 94:7, Заб 99:3, Яхь 34:31, Зак 9:16

+ 73:2 Ара 3:1-2, Ара 19:18

+ 73:4 Тийж 2:7

+ 73:6 Сул 6:18, ТӀаьххь 25:13-17

+ 73:8 Заб 82:5

+ 73:9 Шам 3:1, Киц 29:18, Ӏамос 8:11

+ 73:11 Тийж 2:3

+ 73:12 Заб 43:5

+ 73:13 Арадаккхар 14:21.

+ 73:13 Аюб 3:8, Аюб 40:20, Аюб 41:1, Заб 103:26, Еш 27:1

+ 73:14 Аюб 40:20; Забур 103:26; ЕшаӀ-ЯхӀу 27:1.

+ 73:15 Ара 17:5-6, Лел 20:11, Юш 3:13

+ 73:16 Заб 103:19, Ярм 33:25

+ 73:17 Дол 8:22

+ 73:19 Илли 2:14

+ 73:20 Ӏам 26:44, Заб 105:45

+ 73:23 Заб 64:7

* 74:1 Корта 74 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 75.

+ 74:1 Заб 56:1, Заб 57:1, Заб 58:1

+ 74:3 Дан 8:19, Хьаб 2:3

+ 74:4 Еш 24:19-20, Аюб 9:7

+ 74:8 Шам 2:7

+ 74:9 Еш 51:17, Ярм 25:15, Яхь 23:32-34, Ӏаб 1:16, Зак 12:2, Довз 14:10

+ 74:11 Заб 100:8

* 75:1 Корта 75 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 76.

+ 75:3 Заб 47:3-4

+ 75:4 Шам 2:4, Заб 45:10, Яхь 39:3

+ 75:6 Ярм 51:39

+ 75:7 Ара 15:1, Ара 15:21

+ 75:8 Юал 2:11, Нахьум 1:6, Довз 6:17

+ 75:12 Лел 30:3, Уст 5:3, Юн 2:10, Заб 46:2-3, Заб 67:29, Мал 1:14

* 76:1 Корта 76 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 77.

+ 76:1 1 Ше 16:41, 1 Ше 25:1, Заб 38:1, Заб 61:1

+ 76:3 Заб 85:7

+ 76:6 Кар 32:7, Заб 142:5

+ 76:12 Заб 104:5-6

+ 76:14 Ара 15:11

+ 76:17 Заб 113:3, Хьаб 3:10

+ 76:18 Заб 17:14, Заб 143:6

+ 76:19 Заб 96:4

+ 76:20 Хьаб 3:15

+ 76:21 Ара 12:50-51, Уст 12:12, Еш 63:11, ХӀуш 12:13

* 77:1 Корта 77 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 78.

+ 77:2 Маттай 13:35.

+ 77:2 Заб 48:5, Мат 13:35

+ 77:3 Лел 23:23, Кар 32:7, Заб 43:2

+ 77:4 Аюб 15:18, Кар 4:9, Кар 6:7, Кар 11:19, Кар 32:46

+ 77:5 Кар 31:12-13

+ 77:6 Заб 101:19

+ 77:8 Ара 32:9, Ярм 5:23, ТӀаьххь 17:14, Зак 1:4

+ 77:11 Кар 8:14, Заб 105:13, ХӀуш 13:6

+ 77:12 Арадаккхар 7:8–12:32.

+ 77:12 Лел 13:23, Ара 7, Мик 7:15

+ 77:13 Арадаккхар 14:21, 22.

+ 77:13 Ара 14:21-22, Ара 15:8

+ 77:14 Арадаккхар 13:21, 22.

+ 77:14 Ара 13:21-22

+ 77:15 Ара 17:6, Лел 20:11

+ 77:15,[16] Арадаккхар 17:1-7; Лелар 20:2-13.

+ 77:18-31 Арадаккхар 16:2-15; Лелар 11:4-23, 31-35.

+ 77:18 Ара 17:7, Лел 20:13, Лел 11:4-6

+ 77:21 Лел 11:1

+ 77:23 Дол 7:11

+ 77:24 Яхьъя 6:31.

+ 77:24 Ара 16:4, Ара 16:14-31

+ 77:27 Ара 16:13, Лел 11:31

+ 77:29 Лел 11:20

+ 77:31 Лел 11:33-34

+ 77:32 Лел 14:11

+ 77:33 Заб 38:6

+ 77:35 Кар 32:4

+ 77:36 Еш 29:13, ХӀуш 7:13-14

+ 77:37 Векалийн 8:21.

+ 77:37 Яхь 20:16

+ 77:38 Ара 34:6, Лел 14:20

+ 77:39 Дол 6:3

+ 77:40 Еш 63:10

+ 77:43 Ара 7:3, Заб 104:27-36

+ 77:44 Арадаккхар 7:17-21.

+ 77:44 Ара 7:17-24

+ 77:45 а: Арадаккхар 8:20-24; б: Арадаккхар 8:1-6.

+ 77:45 Ара 8:2-14, Ара 8:21-24

+ 77:46 Арадаккхар 10:12-15.

+ 77:46 Ара 10:12-15

+ 77:47,[48] Арадаккхар 9:22-25.

+ 77:47 Ара 9:23-25

+ 77:48 Ара 9:19-21

+ 77:49 Ара 12:13, Ара 12:23

+ 77:51 Арадаккхар 12:29.

+ 77:51 Ара 12:29, Заб 134:8

+ 77:52 Арадаккхар 13:17-22.

+ 77:52 Заб 76:21

+ 77:53 Арадаккхар 14:26-28.

+ 77:53 Ара 14:27-28, Ара 15:10

+ 77:54 Арадаккхар 15:17; ЮшаӀ 3:14-17.

+ 77:54 Ара 15:17

+ 77:55 ЮшаӀ 11:16-23.

+ 77:55 Юш 23:4, Заб 134:12

+ 77:56 Куьйгалхой 2:11-15.

+ 77:56 Куьйг 2:11-12

+ 77:57 ХӀуш 7:16

+ 77:58 Кар 31:29, Кар 32:16

+ 77:60 ЮшаӀ 18:1; Ярми-ЯхӀу 7:12-14; 26:6.

+ 77:60 Юш 18:1, Куьйг 18:30

+ 77:61 Шамъал 4:4-22.

+ 77:62 Шам 4:10

+ 77:64 Шам 4:11, Аюб 27:15

+ 77:65 Заб 34:23, Заб 43:24, Еш 42:13

+ 77:68 Дол 49:8, 1 Ше 5:2, 1 Ше 28:4, Заб 86:2

+ 77:70,[71] Шамъал 16:11, 12; Дауд 7:8; 1 Шерашкахь 17:7.

+ 77:70 Шам 16:12-13

+ 77:71 Дад 5:2

+ 77:72 Сул 9:4

+ 78:1 ТӀаьххьарнаш 25:8-10; 2 Шерашкахь 36:17-19; Ярми-ЯхӀу 52:12-14.

* 78:1 Корта 78 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 79.

+ 78:1 Тийж 1:10

+ 78:2 Кар 28:26

+ 78:3 Ярм 14:16, Цап 1:17

+ 78:4 Заб 43:14, Дан 9:16, Мик 6:16

+ 78:5 Заб 84:6, Заб 88:47

+ 78:6 Ярм 10:25, Довз 16:1

+ 78:7 Заб 13:4

+ 78:8 Еш 64:9

+ 78:9 Заб 24:11, Ярм 14:7, Лак 18:13

+ 78:10 Заб 41:4, Заб 113:10, Юал 2:17, Мик 7:10, Кар 32:43

+ 78:11 Заб 101:21

+ 78:12 Дол 4:15, Ӏам 26:21

+ 78:13 Заб 73:1, Яхь 34:31, Зак 9:16

* 79:1 Корта 79 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 80.

+ 79:1 Заб 59:1

+ 79:2 Арадаккхар 25:22.

+ 79:2 Заб 76:21, Уст 12:12, Шам 4:4, Дад 6:2, Заб 98:1, Кар 33:2, Заб 49:2

* 79:3 Эпрайм а, Маннаш а – Юсупан ши кӀант вара. Ткъа Юсуп а, Бен-Яман а – Рахьалан ши кӀант вара, ткъа Рахьал – Якъубан цунна зударех дукхаезаш ерг яра.

+ 79:3 Лел 2:18-24

+ 79:4 Заб 59:3, Лел 6:25

+ 79:5 Заб 88:47, Зак 1:12

+ 79:6 Заб 41:4, Заб 101:10

+ 79:8 Лел 6:25

+ 79:9 Еш 5:1, Ярм 2:21, Мат 21:33, Кар 7:1

+ 79:12 Заб 71:8

+ 79:13 Заб 88:41, Тийж 2:2

+ 79:15 Еш 63:15

+ 79:17 ТӀаьххь 25:9

+ 79:20 Лел 6:25

* 80:1 Корта 80 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 81.

+ 80:1 Заб 8:1, Заб 83:1

+ 80:4 Лелар 10:10.

+ 80:4 Ӏам 23:24, Лел 10:10

+ 80:6 Ара 11:4, Кар 28:49, Ярм 5:15

+ 80:7 Ара 1:11

+ 80:8 Арадаккхар 17:7; Лелар 20:13.

+ 80:8 Заб 49:15, Ара 17:1-7, Лел 20:2-13

+ 80:9 Заб 49:7

+ 80:10 Арадаккхар 20:2, 3; Карлабаьккхинарг 5:6, 7.

+ 80:10 Ара 20:2-3

+ 80:13 Яхь 20:25

+ 80:14 Кар 5:29, Еш 48:18

+ 80:17 Кар 32:13-14

* 81:1 Корта 81 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 82.

+ 81:1 Еш 3:13

+ 81:2 Ӏам 19:15, Кар 1:17, Киц 18:5

+ 81:3 Заб 9:39, Ярм 22:3

+ 81:4 Аюб 29:12, Киц 24:11

+ 81:5 Заб 10:3

+ 81:6 Яхьъя 10:34.

+ 81:6 Яй 10:34

+ 81:7 Заб 48:13, Яхь 31:14

* 82:1 Корта 82 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 83.

+ 82:2 Заб 27:1

+ 82:4 Нахь 4:8

+ 82:5 Заб 73:8, Юш 7:9

+ 82:7 Дол 25:12-16, 1 Ше 5:10

+ 82:8 Юш 13:5, Сул 15:18, Яхь 27:9

+ 82:9 ТӀаьххь 15:19

+ 82:10 а: Куьйгалхой 7:1-23; б: Куьйгалхой 4:6-22.

+ 82:10 Куьйг 4:13-15, Куьйг 7:19-25

+ 82:11 Юш 17:11, Шам 28:7, Аюб 20:7

+ 82:12 а: Куьйгалхой 7:25; б: Куьйгалхой 8:12.

+ 82:12 Куьйг 7:25, Куьйг 8:21

+ 82:14 Аюб 13:25, Аюб 21:18

+ 82:15 Еш 10:16-17

+ 82:16 Сул 19:11, Аюб 9:17, Аюб 38:1

+ 82:19 Ара 6:3

* 83:1 Корта 83 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 84.

+ 83:1 Заб 8:1, Заб 80:1

+ 83:3 Заб 41:2, Заб 62:1

+ 83:4 Заб 5:3

+ 83:5 Заб 22:6, Заб 64:5

+ 83:6 Заб 121:1

+ 83:10 Дол 15:1

+ 83:12 Дол 15:1, Мал 4:2, Лак 1:78

+ 83:13 Киц 16:20

* 84:1 Корта 84 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 85.

+ 84:3 Заб 31:1

+ 84:4 Ара 32:12

+ 84:6 Заб 78:5

+ 84:13 Ӏам 26:4, Заб 66:6

+ 84:14 Еш 58:8

* 85:1 Корта 85 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 86.

+ 85:1 Заб 16:1, Заб 141:1, Заб 39:18

+ 85:4 Заб 24:1

+ 85:5 Ара 34:6, Заб 144:8

+ 85:7 Заб 76:3

+ 85:8 Ара 15:11, Заб 34:10, Заб 95:4, Заб 96:9, Ярм 10:6

+ 85:9 Довзийтинарг 15:4.

+ 85:9 Заб 65:4, Довз 15:4

+ 85:10 Кар 6:4, Еш 37:16

+ 85:11 Заб 24:4

+ 85:13 Аюб 33:28, Заб 15:10, Еш 38:17

+ 85:14 Заб 53:5

+ 85:15 Ара 34:6

+ 85:16 Заб 115:7

+ 85:17 Куьйг 6:17

* 86:1 Корта 86 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 87.

+ 86:2 Заб 47:2, Еш 28:16, Заб 77:68

+ 86:3 Заб 45:5-6

* 86:4 Мисар – ма-дарра аьлча: «Рахьаб». Мисаран байташ тӀехь лелош йолу цӀе ю иза.

+ 86:5 Заб 47:9

+ 86:7 Заб 35:9, Яхь 47:1

* 87:1 Корта 87 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 88.

+ 87:1 Сул 4:31, 1 Ше 2:6

+ 87:2 Заб 21:3, Лак 18:7

+ 87:4 Заб 15:10

+ 87:5 Заб 27:1, Заб 142:7, Киц 1:12

+ 87:6 Еш 26:14

+ 87:7 Аюб 10:21-22, Заб 142:3, Тийж 3:6

+ 87:8 Заб 41:7-8

+ 87:9 Аюб 19:13, Заб 30:12, Аюб 30:10

+ 87:11 Заб 6:6, Еш 38:18

+ 87:13 Аюб 10:21-22, Уст 9:5

+ 87:14 Заб 5:4

+ 87:17 Аюб 6:4

+ 87:18 Заб 21:17

+ 87:19 Аюб 19:13-14, Заб 37:12

+ 88:1 Сулим 4:31.

* 88:1 Корта 88 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 89.

+ 88:1 Сул 4:31, 1 Ше 2:6

+ 88:2 Заб 100:1

+ 88:5 Дауд 7:12-16; 1 Шерашкахь 17:11-14; Забур 131:11; Векалийн 2:30.

+ 88:5 Дад 7:16, Заб 131:11-12

+ 88:6 Заб 18:1, Аюб 5:1, Аюб 15:15, Зак 14:5

+ 88:7 Ара 15:11, Дол 6:2, Аюб 1:6

+ 88:9 Заб 34:10

+ 88:10 Аюб 38:11, Заб 64:8, Юн 1:15

+ 88:11 Аюб 9:13, Аюб 26:12, Еш 51:9

+ 88:12 1 Ше 29:11, Заб 23:1

+ 88:13 Кар 3:9, Куьйг 4:6

+ 88:15 Заб 96:2

+ 88:16 Лел 6:25, Заб 4:7

+ 88:19 Заб 46:10

+ 88:20 Шам 13:14, Шам 16:13, Век 13:22

+ 88:21 а: Шамъал 13:14; Векалийн 13:22; б: Шамъал 16:12.

+ 88:24 Заб 2:9

* 88:26 ХӀордана тӀе – кхузахь: Дуьненаюккъера хӀорд. Хишна тӀехула кхузахь: Эпрат-хи.

+ 88:26 Заб 71:8

+ 88:27 Кар 32:15, Заб 94:1

+ 88:28 Довзийтинарг 1:5.

+ 88:28 Дад 7:14, Сул 10:22

+ 88:29 Еш 55:3

+ 88:30 Аюб 14:12

+ 88:33 Дад 7:14

+ 88:34 Ярм 33:21

+ 88:36 Ӏамос 4:2, Ӏеб 6:17-18

+ 88:38 Аюб 16:19

+ 88:39 Заб 43:10

+ 88:40 Аюб 19:9, Ярм 13:18, Тийж 5:16

+ 88:41 Тийж 2:2

+ 88:46 Дад 24:15

+ 88:47 Заб 12:1, Заб 78:5, Хьаб 1:2, Зак 1:12, Заб 12:2, Заб 78:5

+ 88:48 Аюб 7:7

+ 88:49 Заб 48:10

+ 88:53 Заб 40:14

* 89:1 Корта 89 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 90.

+ 89:1 Заб 33:1, Ӏезар 3:2

+ 89:2 Кар 33:27

+ 89:3 Киц 8:25, Кар 33:27, Заб 92:2, Хьаб 1:12

+ 89:4 Дол 3:19, Аюб 34:15, Заб 102:14, Уст 3:20, Уст 12:7

+ 89:5 2 Кипин 3:8.

+ 89:5 2 Ки 3:8, Заб 38:6

+ 89:6 Заб 36:2, Еш 40:6-8

+ 89:8 Ярм 16:17

+ 89:10 Дол 6:3, Дол 47:9

+ 89:12 Уст 7:2

+ 89:17 Заб 127:2

* 90:1 Корта 90 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 91.

+ 90:1 Заб 31:7, Заб 120:5

+ 90:2 Заб 17:3

+ 90:3 Заб 123:7, Киц 6:5

+ 90:4 Заб 16:8, Заб 35:5

+ 90:5 Илли 3:8, Аюб 5:19-23, Киц 3:23, Киц 3:25

+ 90:8 Заб 36:34, Заб 91:12, Киц 29:16

+ 90:9 Кар 33:27, Заб 17:3

+ 90:10 Киц 12:21

+ 90:11 Маттай 4:6; Лака 4:10.

+ 90:12 Маттай 4:6; Лака 4:11.

+ 90:12 Киц 3:23, Мат 4:6, Лак 4:10-11

+ 90:13 Лака 10:19.

+ 90:13 Мрк 16:18, Лак 10:19

+ 90:14 Заб 21:8-9, Киц 8:17, Заб 9:11

+ 90:15 Аюб 12:4, Ярм 33:3

+ 90:16 Заб 20:5

* 91:1 Корта 91 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 92.

+ 91:2 Заб 146:1

+ 91:6 Заб 110:2, Довз 15:3

+ 91:9 Заб 92:4

+ 91:11 Заб 22:5, Киц 27:9, Уст 9:8

+ 91:12 Заб 36:34, Заб 59:10, Заб 90:8, Киц 29:16

+ 91:13 Заб 71:7, Киц 11:28, Еш 65:22, Киц 11:28

+ 91:14 Заб 134:2

+ 91:16 Заб 17:2, Дол 18:25, Аюб 34:10

* 92:1 Корта 92 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 93.

+ 92:1 1 Ше 16:31, Заб 95:10, Заб 96:1, Заб 98:1, Заб 103:1

+ 92:2 Кар 33:27, Заб 54:20, Заб 89:3, Хьаб 1:12

+ 92:3 Хьаб 3:10

+ 92:4 Заб 91:9

* 93:1 Корта 93 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 94.

+ 93:1 Кар 32:35, Кар 32:43, Еш 35:4, Кар 33:2, Заб 49:2

+ 93:2 Еш 33:10

+ 93:3 Довз 6:10

+ 93:5 Еш 3:15

+ 93:6 Еш 10:2

+ 93:7 Аюб 22:13, Цап 1:12, Мал 3:14

+ 93:9 Киц 20:12

+ 93:10 Аюб 7:16, Заб 38:6, Уст 1:2, 1 Ко 3:20

+ 93:11 1 Коринтхошка 3:20.

+ 93:12 Аюб 5:17, Киц 3:11-12

+ 93:14 Шам 12:22, Рим 11:2

+ 93:17 Заб 123:1-3

+ 93:21 Ара 23:7, Киц 17:15, Еш 5:23

+ 93:22 Заб 17:3

* 94:1 Корта 94 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 95.

+ 94:1 Кар 32:15, Заб 88:27

+ 94:3 Шам 5:3, 2 Ше 2:5, Заб 85:8, Заб 134:5

+ 94:5 Дол 1:9-10

+ 94:6 2 Ше 6:13, Дан 6:10

+ 94:7-11 Ӏебархошка 3:7-11 94:7,[8] Ӏебархошка 3:15; 4:7.

+ 94:7 Заб 73:1, Яхь 34:31, Зак 9:16, Ӏеб 3:7-11

+ 94:8,[9] Арадаккхар 17:1-7; Лелар 20:2-13.

+ 94:11 а: Лелар 14:20-23; Карлабаьккхинарг 1:34-36; Ӏебархошка 4:3,[5]; б: Карлабаьккхинарг 12:9, 10.

+ 94:11 Лел 14:22-23, Кар 1:35, Кар 12:9, Яхь 20:15

* 95:1 Корта 95 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 96.

• 95:1 1 Ше 16:23-33

+ 95:1 Заб 32:3, Еш 42:10

+ 95:2 Заб 99:4

+ 95:3 Заб 9:2

+ 95:4 Дад 22:4, Заб 17:4, Заб 144:3, Ара 18:11

+ 95:5 Еш 44:24, Ярм 10:12

+ 95:7-9 Забур 28:1, 2.

+ 95:7 Заб 28:1

+ 95:9 Заб 113:7

+ 95:10 Заб 92:1, Заб 96:1, Заб 98:1

+ 95:11 Еш 44:23, Еш 49:13, Заб 97:7

+ 95:13 Заб 9:9

* 96:1 Корта 96 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 97.

+ 96:1 Заб 92:1, Заб 95:10, Заб 98:1

+ 96:2 Ара 19:9, Ара 20:21, Заб 17:12, Заб 88:15

+ 96:3 Заб 20:10

+ 96:4 Заб 76:19

+ 96:5 Юш 3:11, Мик 4:13, Зак 4:14, Зак 6:5, Заб 67:3, Мик 1:4, Нахьум 1:5

+ 96:6 Заб 18:2, Заб 49:6

+ 96:7 Еш 42:17, Ярм 10:14, Ӏеб 1:6

+ 96:8 Заб 47:12

+ 96:9 Шам 5:3, 2 Ше 2:5, Заб 85:8

+ 96:10 Киц 8:13, Ӏамос 5:15, Рим 12:9, Заб 30:24, Заб 36:28

+ 96:11 Заб 26:1, Заб 111:4, Киц 4:18, Мик 7:8

+ 96:12 Заб 31:11

* 97:1 Корта 97 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 98.

+ 97:1 Заб 32:3, Еш 42:10, Еш 59:16

+ 97:3 Еш 52:10

+ 97:4 Заб 65:1, Заб 99:1

+ 97:6 Лел 10:10

+ 97:7 Заб 95:11

+ 97:8 Еш 55:12

+ 97:9 Заб 95:13, Заб 109:6, Еш 2:4, Еш 3:13, Юал 3:12

* 98:1 Корта 98 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 99.

+ 98:1 Арадаккхар 25:22.

+ 98:1 Заб 92:1, Заб 95:10, Заб 96:1, Заб 79:2

+ 98:2 Заб 112:4

+ 98:4 Заб 10:7

+ 98:6 Ара 32:11-14, Лел 16:48, Шам 7:9-10

+ 98:7 Арадаккхар 33:9.

+ 98:7 Ара 33:9

+ 98:8 Лел 14:20, Лел 20:12

+ 98:9 Заб 2:6

* 99:1 Корта 99 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 100.

+ 99:1 Заб 65:1, Заб 97:4

+ 99:3 Сул 18:39, Заб 73:1, Яхь 34:31, Зак 9:16

+ 99:4 Заб 95:2

+ 99:5 1 Шерашкахь 16:34; 2 Шерашкахь 5:13; 7:3; Ӏезар 3:11; Забур 105:1; 106:1; 117:1; 135:1; Ярми-ЯхӀу 33:11.

+ 99:5 Заб 105:1

* 100:1 Корта 100 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 101.

+ 100:1 Заб 88:2

+ 100:2 Заб 118:1, Сул 9:4

+ 100:5 Ара 20:16, Киц 19:5, Киц 6:17, Киц 30:13

+ 100:8 Заб 74:11

* 101:1 Корта 101 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 102.

+ 101:1 Заб 141:2

+ 101:4 Заб 36:20, Аюб 30:30, Тийж 1:13

+ 101:5 Заб 36:2, Аюб 33:20, Заб 106:18

+ 101:7 Цап 2:14

+ 101:9 Еш 65:15, Ярм 29:22

+ 101:10 Заб 41:4, Заб 79:6

+ 101:12 1 Ше 29:15, Аюб 8:9, Аюб 14:2, Заб 108:23, Заб 143:4

+ 101:13 Заб 9:8, Тийж 5:19, Заб 134:13

+ 101:14 Лел 10:35, Еш 33:10, Ярм 29:20, Дан 9:2

+ 101:15 Нахь 4:2

+ 101:16 Сул 8:41

+ 101:17 Еш 60:1

+ 101:19 Заб 21:31, Заб 77:6

+ 101:20 Дол 11:5, Кар 26:15, Заб 13:2

+ 101:21 Заб 78:11

+ 101:22 Заб 67:33

+ 101:25 Хьаб 1:12

+ 101:26-28 Ӏебархошка 1:10-12.

+ 101:26 Шам 2:8

+ 101:27 Еш 51:6, Довз 20:11

+ 101:28 Аюб 36:26, Мал 3:6, Ӏеб 1:10-12, Ӏеб 13:8

+ 101:29 Заб 68:37, Заб 111:2

* 102:1 Корта 102 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 103.

+ 102:1 Заб 103:1, Заб 145:1

+ 102:3 Ара 15:26, Ара 34:7

+ 102:4 Заб 5:13

+ 102:5 Еш 40:31

+ 102:8 Якъуба 5:11.

+ 102:8 Ара 34:6

+ 102:9 Еш 57:16, Ярм 3:5, Тийж 3:31, Мик 7:18

+ 102:10 Ӏезар 9:13, Яхь 20:44

+ 102:11 Заб 35:6, Еш 55:9

+ 102:12 Еш 43:25

+ 102:13 Мал 3:17

+ 102:14 Дол 2:7

+ 102:15 Аюб 14:11, Заб 89:6

+ 102:16 Аюб 7:10, Аюб 24:24, Заб 36:10

+ 102:17 Заб 24:6

+ 102:18 Ара 20:6, Кар 7:9

+ 102:19 Заб 10:4, Заб 92:2

+ 102:20 Заб 148:2

* 103:1 Корта 103 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 104.

+ 103:1 Заб 102:1, Дад 7:22, Заб 92:1

+ 103:2 Аюб 9:8, Ярм 10:12, Ярм 51:15

+ 103:3 Ӏамос 9:6, Заб 17:11

+ 103:4 Ӏебархошка 1:7.

+ 103:4 Зак 6:5, Яхь 1:13, Ӏеб 1:7

+ 103:5 Шам 2:8, Заб 23:2, Киц 8:29, Заб 118:90, Уст 1:4

+ 103:7 Аюб 26:11, Заб 17:16, Еш 50:2

+ 103:9 Дол 1:9, Аюб 38:8-11, Заб 32:7, Ярм 5:22

+ 103:14 Кар 11:14-15, Заб 146:8-9

+ 103:15 Куьйг 9:13, Киц 31:6, Уст 10:19, Век 14:17

+ 103:18 Аюб 39:1

+ 103:19 Дол 1:14, Заб 73:16, Ярм 33:25

+ 103:20 Еш 45:7

+ 103:21 Аюб 38:39, Юал 1:20

+ 103:22 Аюб 37:8

+ 103:24 Киц 3:19

+ 103:26 Аюб 40:20; Забур 73:14; ЕшаӀ-ЯхӀу 27:1.

+ 103:27 Заб 135:25

+ 103:28 Заб 144:16

+ 103:29 Дол 3:19, Аюб 34:15, Заб 89:4, Заб 145:4, Уст 3:20, Уст 12:7

+ 103:30 Аюб 33:4

+ 103:31 Заб 71:17

+ 103:32 Заб 143:5

+ 103:33 Заб 62:5, Заб 145:2

* 104:1 Корта 104 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 105.

• 104:1 1 Ше 16:8-22

+ 104:1 Еш 12:4

+ 104:2 Ярм 21:2

+ 104:4 Заб 23:6, Заб 26:8

+ 104:5 Заб 76:12-13

+ 104:7 Еш 26:9

+ 104:8 Кар 7:9, Ӏам 26:42

+ 104:9 а: Доладалар 12:7; 17:8; б: Доладалар 26:3.

+ 104:9 Дол 17:2, Дол 26:3

+ 104:10,[11] Доладалар 28:13.

* 104:10 Исраил – и ву Якъуб.

+ 104:11 Дол 35:11-12

+ 104:12 Кар 7:7, Кар 26:5

+ 104:14,[15] Доладалар 20:3-7.

+ 104:14 Дол 12:17, Дол 20:3

+ 104:15 Дол 20:7

+ 104:16 Доладалар 41:53-57.

+ 104:16 Дол 41:54

+ 104:17 Доладалар 37:28; 45:5.

+ 104:17 Дол 37:28, Дол 45:5

+ 104:18,[19] Доладалар 39:20–40:23.

+ 104:19 Дол 37:7, Дол 41:54

+ 104:20 Доладалар 41:14.

+ 104:20 Дол 41:14

+ 104:21 Доладалар 41:39-41.

+ 104:21 Дол 41:40

+ 104:23 а: Доладалар 46:6; б: Доладалар 47:11.

* 104:23 Исраил: – и ву Якъуб.

+ 104:23 Дол 46:6

+ 104:24,[25] Арадаккхар 1:7-14.

+ 104:24 Ара 1:7, Кар 26:5

+ 104:25 Ара 9:12

+ 104:26 Арадаккхар 3:1–4:17.

+ 104:26 Ара 3:10, Ара 4:14

+ 104:27 Ара 7:3, Заб 77:43-51

+ 104:28 Арадаккхар 10:21-23.

* 104:28 Грекийн гочдар тӀехь: Цуьнан дешнашна дуьхьал уьш бевлла дела. Ӏебархойн тептар тӀехь: Цуьнан дешнашна дуьхьал Муса а, АхӀарон а ца ваьлла дела.

+ 104:28 Ара 10:21-23

+ 104:29 Арадаккхар 7:17-21.

+ 104:29 Ара 7:17-24

+ 104:30 Арадаккхар 8:1-6.

+ 104:30 Ара 8:2-14

+ 104:31 а: Арадаккхар 8:20-24; б: Арадаккхар 8:16, 17.

+ 104:31 Ара 8:16-24

+ 104:32,[33] Арадаккхар 9:22-25.

+ 104:32 Ара 9:23-25

+ 104:34,[35] Арадаккхар 10:12-15.

+ 104:34 Ара 10:12-15

+ 104:36 Арадаккхар 12:29.

+ 104:36 Ара 12:29

+ 104:37,[38] Арадаккхар 12:33-36.

+ 104:37 Ара 12:35-36

+ 104:38 Ара 12:33

+ 104:39 Арадаккхар 13:21, 22.

+ 104:39 Ара 13:21-22

+ 104:40 Арадаккхар 16:2-15.

+ 104:40 Ара 16:4, Ара 16:14-31

+ 104:41 Арадаккхар 17:1-7; Лелар 20:2-13.

+ 104:41 Ара 17:6, Лел 20:11

+ 104:42 Дол 15:14

+ 104:43 Дол 15

+ 104:44 ЮшаӀ 11:16-23.

+ 104:44 Юш 24:13

+ 105:1 1 Шерашкахь 16:34; 2 Шерашкахь 5:13; 7:3; Ӏезар 3:11; Забур 99:5; 106:1; 117:1; 135:1; Ярми-ЯхӀу 33:11.

* 105:1 Корта 105 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 106.

+ 105:1 1 Ше 16:34, 2 Ше 5:13, 2 Ше 20:21, Ӏезар 3:11, Ярм 33:11

+ 105:3 Заб 14:2

+ 105:6 Ӏезар 9:7, Ярм 3:25

+ 105:7 Арадаккхар 14:10-12.

+ 105:7 Ара 14:11

+ 105:8 Ара 9:16, Ара 14:18

+ 105:9-12 Арадаккхар 14:21-31.

+ 105:9 Ара 15:8, Заб 17:16, Ара 14:21-22

+ 105:10 Лак 1:71

+ 105:11 Ара 14:28

+ 105:12 Арадаккхар 15:1-21.

+ 105:12 Ара 14:31

+ 105:13 Кар 8:14, Заб 77:11, ХӀуш 13:6

+ 105:14,[15] Лелар 11:4-34.

+ 105:14 Лел 11:4

+ 105:15 Лел 11:20, Заб 77:29

+ 105:16-18 Лелар 16:1-35.

+ 105:16 Лел 16:1-3

+ 105:17 Лел 16:31-32, Лел 11:6

+ 105:18 Лел 16:35

+ 105:19-23 Арадаккхар 32:1-14.

+ 105:19 Ара 32:4, Кар 9:8

+ 105:20 Ярм 2:11, Рим 1:23

+ 105:21 Кар 8:12-14, Заб 77:11, Киц 3:12, ХӀуш 13:6

+ 105:23 Ара 32:10, Кар 9:14

+ 105:24-26 Лелар 14:1-35.

+ 105:24 Лел 14:2-4

+ 105:27 Ӏамалъяр 26:33.

* 105:27 Цхьана ширачу гочдар тӀехь: церан тӀаьхьенаш кхечу къаьмнашкахула дӀасаяржо. Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: церан тӀаьхьенаш кхечу къаьмнашна юкъахь йожийта.

+ 105:27 Лел 14:30

+ 105:28-31 Лелар 25:1-13.

+ 105:28 Лел 25:1-5, ХӀуш 9:10

+ 105:30 Лел 25:7-8

+ 105:31 Дол 15:6, Лел 25:10-13

+ 105:32,[33] Лелар 20:2-13.

+ 105:32 Ара 17:7, Лел 20:13

+ 105:33 Лел 20:10

+ 105:34-36 Куьйгалхой 2:1-3; 3:5, 6.

+ 105:34 Куьйг 1:21, Куьйг 1:27-36

+ 105:35 Куьйг 3:5-6, ХӀуш 7:8

+ 105:36 Ара 23:33, Куьйг 2:3, Куьйг 2:13

+ 105:37 ТӀаьххьарнаш 17:17.

+ 105:37 Кар 32:17

+ 105:38 Лелар 35:33.

+ 105:38 Лел 35:33

+ 105:40-46 Куьйгалхой 2:14-18.

+ 105:41 Куьйг 2:14

+ 105:42 Куьйг 4:3

+ 105:43 Куьйг 2:16

+ 105:44 Куьйг 3:9, Куьйг 4:3

+ 105:45 Ӏам 26:42, Заб 73:20, Тийж 3:32

+ 105:46 Ӏезар 1:1

+ 105:47,[48] 1 Шерашкахь 16:35, 36.

+ 105:48 1 Ше 16:35-36, Заб 40:14

+ 106:1 1 Шерашкахь 16:34; 2 Шерашкахь 5:13; 7:3; Ӏезар 3:11; Забур 99:5; 105:1; 117:1; 135:1; Ярми-ЯхӀу 33:11.

* 106:1 Корта 106 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 107.

+ 106:1 Заб 105:1

+ 106:2 Заб 105:10, Кар 30:3, Еш 11:12, Ярм 32:37, Яхь 11:17, Цап 3:20

* 106:3 Схьахетарехь: къилбехьара. Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: хӀордера.

+ 106:9 Лак 1:53

+ 106:10 Аюб 36:7, Еш 9:2, Еш 42:7, Еш 49:9

+ 106:11 Киц 1:25

+ 106:12 Заб 21:12

+ 106:16 Еш 45:2

+ 106:18 Аюб 33:20, Заб 9:14

+ 106:20 ТӀаьххь 20:5

+ 106:22 Заб 49:14, Ӏеб 13:15

+ 106:25 Юн 1:4

+ 106:27 Аюб 12:25, Еш 24:20

+ 106:29 Заб 64:8, Заб 88:10, Юн 1:15, Мат 8:26

+ 106:33 Еш 50:2

+ 106:34 Дол 19:24-28, Ярм 4:26

+ 106:35 Аюб 38:26, Еш 35:6, Еш 41:18

+ 106:38 Дол 12:2, Ара 1:7, Аюб 42:10

+ 106:40 Аюб 12:21, Аюб 12:24

+ 106:41 Шам 2:8, Заб 112:7

+ 106:42 Аюб 22:19, Заб 118:74, Аюб 5:16, Заб 62:12

+ 106:43 Дан 12:10, ХӀуш 14:10

* 107:1 Корта 107 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 108.

• 107:1 Заб 56:8-12, Заб 59:7-14

+ 107:2 Заб 111:7-8

+ 107:3 1 Ше 15:16

+ 107:5 Заб 35:5

+ 107:8 Дол 12:6, Дол 33:18, Дол 33:17

+ 107:13 Заб 145:3, Ярм 17:5

* 108:1 Корта 108 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 109.

+ 108:1 Заб 27:1

+ 108:2 Заб 51:4

+ 108:3 Заб 34:19

+ 108:5 Заб 34:12, Киц 17:13, Ярм 18:20

+ 108:6 Заб 34:4-8, Заб 68:23-26

+ 108:7 Киц 28:10

+ 108:8 Векалийн 1:20.

+ 108:8 Век 1:20

+ 108:9 Ара 22:24

+ 108:10 Ярм 18:21

+ 108:13 Аюб 18:19, Заб 20:11

+ 108:14 Ара 20:5

+ 108:15 Тийж 1:22, Аюб 18:17, Киц 10:7

+ 108:18 Лел 5:22

+ 108:21 Заб 68:17

+ 108:22 Заб 39:8

+ 108:23 Заб 101:12, Ара 10:19

+ 108:25 Маттай 27:39; Марк 15:29.

+ 108:29 Аюб 8:22

+ 108:31 Заб 15:8

+ 109:1 Маттай 22:44; Марк 12:36; Лака 20:42, 43; Векалийн 2:34, 35; 1 Коринтхошка 15:25; Эпасхошка 1:20-22; Ковлусихошка 3:1; Ӏебархошка 1:13; 8:1; 10:12, 13.

* 109:1 Корта 109 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 110.

+ 109:1 Мат 22:44, Мрк 12:36, Лак 20:42-43, Век 2:34-35, Заб 8:7, Мрк 16:19, Ӏеб 1:13, Ӏеб 10:13

+ 109:2 Заб 2:6, Заб 71:8

+ 109:4 Ӏебархошка 5:6; 6:20; 7:17, 21.

+ 109:4 Ӏеб 6:17-18, Дол 14:18-20, Ӏеб 5:6, Ӏеб 7:17, Ӏеб 7:21

+ 109:5 Заб 67:13

+ 109:6 Заб 9:9, Юал 3:12, Заб 67:22

* 110:1 Корта 110 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 111.

* 110:1 ХӀара назма абатан кепехь ю. Хьовса: Забур 24.

+ 110:1 Заб 149:1, Заб 137:1

+ 110:2 Заб 91:6

+ 110:3 Заб 111:3

+ 110:4 Ара 34:6

+ 110:5 Заб 104:8

+ 110:9 Лак 1:68, Заб 98:3, Лак 1:49

+ 110:10 Аюб 28:28; Кицанаш 1:7; 9:10.

+ 110:10 Аюб 28:28, Киц 1:7, Киц 9:10, Кар 4:6

* 111:1 Корта 111 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 112.

* 111:1 ХӀара назма абатан кепехь ю. Хьовса: Забур 24.

+ 111:1 Заб 1:2, Заб 127:1

+ 111:2 Киц 11:21

+ 111:3 Заб 110:3

+ 111:4 Заб 26:1, Заб 96:11, Мик 7:8

+ 111:5 Заб 36:26

+ 111:6 Киц 10:7

+ 111:7 Заб 56:8, Заб 107:2

+ 111:8 Заб 53:9

+ 111:9 2 Коринтхошка 9:9.

+ 111:9 Киц 11:24-25, Кар 24:13, 2 Ко 9:9

+ 111:10 Аюб 16:9

* 112:1 Корта 112 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 113.

+ 112:2 Аюб 1:21, Заб 113:26

+ 112:3 Заб 47:11, Заб 49:1, Мик 1:11

+ 112:4 Заб 98:2, Заб 148:13, Заб 8:1

+ 112:5 Заб 34:10

+ 112:6 Заб 10:4

+ 112:7 Шам 2:8, Заб 106:41

+ 112:9 Шам 2:5, Заб 67:7

+ 113:1 Арадаккхар 12:51.

* 113:1 Корта 113:1-8 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: Корта 114.

+ 113:1 Ара 12:37

+ 113:3 а: Арадаккхар 14:21; б: Якъуба 3:16.

+ 113:3 Ара 14:21-22, Заб 76:17, Юш 3:13

+ 113:4 Заб 28:6

+ 113:7 Заб 95:9

+ 113:8 Арадаккхар 17:1-7; Лелар 20:2-13.

+ 113:8 Ара 17:6, Лел 20:11, Заб 77:15

* 113:9 Корта 113:9-26 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: Корта 115.

+ 113:10 Заб 41:4, Заб 78:10, Юал 2:17, Мик 7:10

+ 113:11 Заб 2:4, Заб 10:4, Еш 66:1, Заб 134:6

+ 113:12-16 Забур 134:15-18; Довзийтинарг 9:20.

+ 113:12 Заб 134:15-18

+ 113:13 Кар 4:28

+ 113:15 Еш 46:7, Ярм 10:5

+ 113:16 Еш 44:9

+ 113:18 Дол 15:1

+ 113:21 Довзийтинарг 11:18; 19:5.

+ 113:22 Еш 65:23

+ 113:25 Заб 6:6, Уст 9:10, Еш 38:18

+ 113:26 Заб 112:2

* 114:1 Корта 114 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 116:1-9.

+ 114:1 Кар 6:5, Заб 17:2

+ 114:3 Заб 17:5-6

+ 114:5 Ара 34:6

+ 114:7 Заб 12:6

+ 114:8 Заб 55:14

+ 114:9 Заб 26:13

+ 115:1 2 Коринтхошка 4:13.

* 115:1 Корта 115 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 116:10-19.

* 115:1 Ӏебархойн тептар тӀехь: Со тешара, Аса аьллехь а. Грекийн гочдар тӀехь: Со тешаш хиларна, со вистхилира.

+ 115:1 2 Ко 4:13

+ 115:2 Заб 61:8

+ 115:3 2 Ше 32:25

+ 115:5 Лел 30:3, Заб 49:14, Уст 5:3, Юн 2:10

+ 115:6 Заб 71:14

+ 115:7 Заб 85:16

+ 115:8 Заб 49:14, Заб 55:13

+ 116:1 Римхошка 15:11.

* 116:1 Корта 116 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 117.

+ 116:1 Рим 15:11

* 116:2 Везачу Элана бу хастам – Ӏебархойн маттахь ма-хиллара аьлча: ХӀалалу-ЯхӀу.

+ 116:2 Заб 35:6, Еш 55:9

+ 117:1 Арадаккхар 16:34; 2 Шерашкахь 5:13; 7:3; Ӏезар 3:11; Забур 99:5; 105:1; 106:1; 135:1; Ярми-ЯхӀу 33:11.

* 117:1 Корта 117 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 118.

+ 117:1 Заб 105:1

+ 117:5 Заб 17:20, Заб 30:8

+ 117:6 Ӏебархошка 13:6.

+ 117:6 Заб 55:5, Заб 55:12, Еш 51:7, Еш 51:12, Ӏеб 13:6

+ 117:7 Заб 53:9

+ 117:8 Заб 145:3, Ярм 17:5

+ 117:10 Заб 21:13

+ 117:14 Арадаккхар 15:2; ЕшаӀ-ЯхӀу 12:2.

+ 117:14 Ара 15:2, Еш 12:2

+ 117:15 Ара 15:6

+ 117:17 Заб 72:28, Заб 106:22

+ 117:19 Заб 23:7, Еш 26:2

+ 117:20 Довз 21:27

+ 117:22 Лака 20:17; Векалийн 4:11; 1 Кипин 2:7.

+ 117:22,[23] Маттай 21:42; Марк 12:10, 11.

+ 117:22 Еш 28:16, Зак 10:4, Мат 21:42, Мрк 12:10, Лак 20:17, Век 4:11, Эпа 2:20, 1 Ки 2:7

+ 117:25 Маттай 21:9; Марк 11:9; Яхьъя 12:13.

+ 117:26 Маттай 21:9; 23:39; Марк 11:9; Лака 13:35; 19:38; Яхьъя 12:13.

+ 117:26 Мат 21:9, Мат 23:39, Мрк 11:9, Лак 13:35, Лак 19:38

* 117:27 Ӏебархойн меттан тептар иштта а кхета мега: Даздаран сагӀин дийнат дӀадехка тӀийрагашца сагӀа доккхучу кхерчан маӀашна уллохь.

+ 117:27 Дад 21:17, ТӀаьххь 8:20, Заб 17:29

+ 117:29 Заб 105:1

* 118:1 Корта 118 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 119.

* 118:1 ХӀара назма абатан кепехь ю. Хьовса: Забур 24.

+ 118:1 Заб 100:2, Заб 100:6

+ 118:3 1 Я 3:9, 1 Я 5:18

+ 118:6 Заб 118:80

+ 118:8 Заб 37:22

+ 118:9 Аюб 13:26, Заб 24:7, Ярм 3:25

+ 118:10 2 Ше 15:2

+ 118:11 Аюб 23:12, Заб 36:3, Заб 39:9

+ 118:12 Заб 26:11

+ 118:13 Кар 6:7

+ 118:14 Киц 3:14-15

+ 118:15 Заб 24:4

+ 118:19 1 Ше 29:15, Заб 38:13

+ 118:20 Заб 41:2

+ 118:21 Кар 27:26, Ярм 11:3

+ 118:23 Заб 118:161, Дан 6:4, Дан 6:10

+ 118:28 Заб 21:15

+ 118:34 Заб 118:69

+ 118:36 Киц 23:4

+ 118:42 Киц 27:11

+ 118:46 Мат 10:18, Век 26:1

+ 118:47 Заб 1:2

+ 118:51 Ярм 20:7, Тийж 3:14

+ 118:53 Нахь 13:25

+ 118:54 1 Ше 29:15, Заб 38:13

+ 118:57 Заб 15:5

+ 118:61 Аюб 18:8-10, Заб 139:6, Ярм 18:22

+ 118:62 Заб 41:9, Век 16:25

+ 118:64 Заб 32:5

+ 118:68 Заб 105:1, Мрк 10:18

+ 118:69 Заб 118:34

+ 118:70 Заб 16:10

+ 118:71 Рим 8:28

+ 118:72 Заб 18:11

+ 118:73 Аюб 10:8, Аюб 31:15

+ 118:74 Заб 106:42

+ 118:80 Заб 118:6

+ 118:82 Заб 68:4, Тийж 4:17

+ 118:84 Довз 6:10

+ 118:85 Заб 7:16, Ярм 18:20

+ 118:89 Еш 40:8

+ 118:90 Заб 103:5, Уст 1:4

+ 118:91 Ярм 33:25

+ 118:98 Кар 4:6

+ 118:100 Аюб 32:7-9

+ 118:101 Киц 1:15

+ 118:103 Заб 18:10, Довз 10:9-10

+ 118:105 Киц 6:23, 2 Ки 1:19

+ 118:106 Нахь 10:29

+ 118:110 Аюб 18:8-10, Заб 139:6, Ярм 18:22

+ 118:111 Кар 33:4, Ярм 15:16

+ 118:114 Заб 31:7, Дол 15:1

+ 118:115 Аюб 21:16, Заб 6:9, Мат 7:23

+ 118:120 Аюб 4:14

+ 118:122 Аюб 17:3

+ 118:123 Заб 118:82, Тийж 4:17

+ 118:127 Заб 18:11, Киц 8:10

+ 118:130 Заб 18:8

+ 118:131 Аюб 29:23

+ 118:135 Лел 6:25

+ 118:136 Ярм 9:1, Яхь 9:4

+ 118:140 Заб 11:7, Заб 17:31, Киц 30:5

+ 118:142 Заб 18:10

+ 118:147 Заб 5:5

+ 118:151 Кар 4:7, Заб 144:18

+ 118:154 Тийж 3:58

+ 118:156 Дад 24:14

+ 118:157 Заб 3:2

+ 118:158 Заб 138:20

+ 118:160 Яй 17:17

+ 118:161 Шам 26:18, Заб 118:23

+ 118:162 Шам 30:20, Ярм 15:16

+ 118:166 Дол 49:18

+ 118:168 Аюб 23:10, Заб 138:3, Киц 5:21, Ӏеб 4:13

+ 118:176 Еш 53:6, Ярм 50:6, 1 Ки 2:25

* 119:1 Корта 119 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 120.

+ 119:2 Киц 6:17

+ 119:4 Заб 139:11, Киц 25:22

* 119:5 Машахахой... къедархой – Машахара а, Къедарара а нах диндоцу акха нах санна лоруш бара.

+ 119:5 Дол 10:2, Яхь 27:13, Илли 1:4, Ярм 49:28-29

* 120:1 Корта 120 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 121.

+ 120:1 Заб 119:1

+ 120:2 Заб 123:8

+ 120:3 Киц 3:23, Киц 3:26

+ 120:5 Заб 90:1

+ 120:8 Лел 6:24, Кар 28:6

* 121:1 Корта 121 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 122.

+ 121:1 Заб 119:1, Еш 2:3, Зак 8:21

+ 121:4 Кар 16:16, Заб 119:1

+ 121:5 Сул 7:7, 2 Ше 19:8

+ 121:6 Ярм 31:23

+ 121:9 Нахь 2:10, Эси 10:3

* 122:1 Корта 122 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 123.

+ 122:1 Заб 119:1, Заб 10:4, 2 Ше 20:12, Заб 24:15

+ 122:3 Нахь 4:4

+ 122:4 Ярм 20:7, Тийж 3:14

* 123:1 Корта 123 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 124.

+ 123:1 Заб 119:1, Заб 128:1, Заб 93:17

+ 123:3 Лел 16:30-33, Заб 54:16, Киц 1:12

+ 123:4 Аюб 22:11, Заб 68:3

+ 123:7 Заб 90:3

+ 123:8 Заб 120:2

* 124:1 Корта 124 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 125.

+ 124:1 Заб 119:1

+ 124:5 Киц 2:15, Заб 127:5, Гал 6:16

* 125:1 Корта 125 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 126.

+ 125:1 Заб 119:1

+ 125:2 Аюб 8:21

+ 125:3 Юал 2:21

+ 125:6 Заб 29:6

* 126:1 Корта 126 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 127.

+ 126:1 Заб 119:1, Заб 71:1

* 126:2 И дерриг а Везачу Эло Шена везачунна ло, и вижина Ӏуьллушехь – Грекийн маттера гочдар: цу хенахь Шена везачунна Везачу Эло наб ло.

+ 126:2 Уст 8:16, Дол 3:17

+ 126:3 Дол 33:5

* 127:1 Корта 127 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 128.

+ 127:1 Заб 119:1, Заб 111:1

+ 127:2 Заб 89:17

+ 127:3 Заб 143:12

* 127:5 Цийон-лам – иза шена тӀехь Ярушалайм-гӀала дӀахӀоттийна болу жуьгтийн сийлахь-беза лам бу.

+ 127:5 Заб 19:3, Заб 133:3

+ 127:6 Заб 124:5, Гал 6:16

* 128:1 Корта 128 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 129.

+ 128:1 Заб 119:1, Заб 128:1

+ 128:3 Мик 3:12

+ 128:5 Заб 34:4

+ 128:6 ТӀаьххь 19:26, Аюб 8:12

+ 128:8 Рут 2:4, Заб 117:26

* 129:1 Корта 129 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 130.

+ 129:1 Заб 119:1, Тийж 3:55

+ 129:2 Нахь 1:6, Нахь 1:11, 2 Ше 6:40

+ 129:4 Аюб 37:24, Еш 55:7

+ 129:7 Заб 130:3

+ 129:8 Маттай 1:21; Тите 2:14.

+ 129:8 Заб 24:22

* 130:1 Корта 130 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 131.

+ 130:1 Заб 119:1

+ 130:3 Заб 129:7

* 131:1 Корта 131 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 132.

+ 131:1 Заб 119:1

+ 131:3 1 Ше 22:7, Век 7:46

+ 131:6-10 2 Шерашкахь 6:41, 42.

+ 131:7 Заб 98:5

+ 131:8 Заб 77:61, 2 Ше 6:41

+ 131:9 Аюб 29:14

+ 131:10 2 Ше 6:42

+ 131:11 Дауд 7:12-16; 1 Шерашкахь 17:11-14; Забур 88:4, 5; Векалийн 2:30.

+ 131:11 Заб 88:34-35, Заб 109:4, Дад 7:12

+ 131:12 Сул 8:25

+ 131:13 Ара 19:18, Заб 67:17, Заб 77:68

+ 131:15 Заб 147:3, Рут 1:6

+ 131:17 Сулим 11:36.

+ 131:17 Дад 21:17, ТӀаьххь 8:20, Заб 17:29

* 132:1 Корта 132 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 133.

+ 132:1 Заб 119:1, Дол 13:8

+ 132:2 Ара 29:7, Ӏам 8:12

+ 132:3 Кар 3:9, Ӏам 25:21, Кар 28:8

* 133:1 Корта 133 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 134.

+ 133:1 Заб 119:1, 1 Ше 9:33

+ 133:2 Заб 27:2

+ 133:3 Лел 6:24, Заб 19:3, Заб 127:5

* 134:1 Корта 134 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 135.

+ 134:2 Заб 91:14

+ 134:4 Ара 19:5, Кар 7:6

+ 134:5 2 Ше 2:5, Заб 85:8, Заб 94:3

+ 134:6 Заб 113:11

+ 134:7 Аюб 38:22, Ярм 10:13, Ярм 51:16

+ 134:8 Ара 12:29, Заб 77:51

+ 134:9 Кар 6:22

+ 134:10 Заб 135:17-20

+ 134:11 Лел 21:21-35, Юш 12:7-24

+ 134:12 Кар 29:8, Юш 23:4, Заб 77:55

+ 134:13 Заб 101:13

+ 134:14 Кар 32:36

+ 134:15-18 Забур 113:12-16; Довзийтинарг 9:20.

+ 134:15 Заб 113:12-16

+ 134:16 Кар 4:28

+ 134:17 Ярм 10:14, Хьаб 2:19

+ 134:18 Еш 44:9

+ 134:20 Заб 21:24

+ 134:21 Заб 131:13

+ 135:1 1 Шерашкахь 16:34; 2 Шерашкахь 5:13; 7:3; Ӏезар 3:11; Забур 99:5; 105:1; 106:1; 117:1; Ярми-ЯхӀу 33:11.

* 135:1 Корта 135 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 136.

+ 135:1 Заб 105:1

+ 135:2 Кар 10:17

+ 135:4 Заб 71:18

+ 135:5 Доладалар 1:1.

+ 135:5 Киц 3:19, Ярм 10:12

+ 135:6 Доладалар 1:2.

+ 135:6 Еш 44:24

+ 135:7-9 Доладалар 1:16.

+ 135:7 Дол 1:16-18

+ 135:10 Арадаккхар 12:29.

+ 135:10 Ара 12:29, Заб 77:51

+ 135:11 Арадаккхар 12:51.

+ 135:11 Ара 12:51

+ 135:13-15 Арадаккхар 14:21-29.

+ 135:13 Ара 14:21-22, Заб 77:13

+ 135:15 Ара 14:27

+ 135:16 Ара 15:22

+ 135:17 Заб 134:10-12

+ 135:19 Лелар 21:21-30.

+ 135:19 Лел 21:21-26

+ 135:20 Лелар 21:31-35.

+ 135:20 Лел 21:33-35

+ 135:24 Заб 105:10

+ 135:25 Заб 103:27

* 136:1 Корта 136 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 137.

+ 136:1 Яхь 1:1, Яхь 3:15, Яхь 10:15

+ 136:5 Дан 6:10

+ 136:6 Аюб 29:10, Яхь 3:26

+ 136:7 Еш 34:5, Ярм 49:7-22, Яхь 25:12-14, Яхь 35, Ӏамос 1:11-12, Ӏаб 1:1-16, Мал 1:3-4

+ 136:8 Довзийтинарг 18:6.

+ 136:8 Еш 21:9, Еш 47:1, Ярм 50:1, Довз 18:6

+ 136:9 ТӀаьххь 8:12, Еш 13:16, Нахьум 3:10

* 137:1 Корта 137 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 138.

+ 137:1 Заб 110:1, Шам 5:3, 2 Ше 2:5, Заб 85:8

+ 137:2 Заб 27:2

+ 137:7 Заб 70:20

+ 137:8 Заб 105:1

* 138:1 Корта 138 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 139.

+ 138:1 Ярм 12:3

+ 138:2 ТӀаьххь 19:27

+ 138:3 Аюб 23:10, Киц 5:21, Ӏеб 4:13

+ 138:6 Рим 11:33

+ 138:7 Ярм 23:23-24, Юн 1:3

+ 138:8 Аюб 11:8, Аюб 26:6, Ӏамос 9:2

+ 138:12 Аюб 34:21-22

+ 138:13 Аюб 10:10-11

+ 138:15 Уст 11:5

+ 138:16 Ара 32:32, Заб 55:9, Мал 3:16

+ 138:17 Заб 91:6

+ 138:19 Аюб 4:9, Еш 11:4, 2 Та 2:8

+ 138:21 Заб 25:5, Заб 118:158

+ 138:23 Заб 25:2

* 139:1 Корта 139 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 140.

+ 139:2 Заб 70:4

+ 139:4 Римхошка 3:13.

+ 139:4 Заб 57:5-6, Рим 3:13

+ 139:5 Заб 140:9

+ 139:6 Аюб 18:8-10, Ярм 18:22

+ 139:11 Заб 10:6, Заб 119:4, Киц 25:22

+ 139:13 Заб 9:5

* 140:1 Корта 140 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 141.

+ 140:2 Довзийтинарг 5:8.

+ 140:2 Ара 30:7, Довз 5:8, Довз 8:3-4, Ара 29:41

+ 140:3 Заб 33:13, Киц 13:3, Уст 12:4

+ 140:5 Киц 25:12, Киц 27:6

+ 140:6 2 Ше 25:12

+ 140:7 Еш 5:14

+ 140:8 2 Ше 20:12, Заб 24:15, Заб 122:1-2

+ 140:9 Заб 139:5

+ 140:10 Заб 7:16

* 141:1 Корта 141 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 142.

+ 141:1 Шам 22:1, Шам 24:3, Заб 56:1

+ 141:2 Заб 101:1

+ 141:3 Заб 142:4, Заб 139:6

+ 141:5 Заб 26:13

+ 141:6 Заб 17:18

+ 141:7 Еш 42:7

* 142:1 Корта 142 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 143.

+ 142:2 Римхошка 3:20; Галатахошка 2:16.

+ 142:2 Аюб 4:17, Аюб 9:2, Уст 7:20, Рим 3:20, Гал 2:16

+ 142:3 Заб 87:7, Тийж 3:6

+ 142:5 Кар 32:7, Заб 76:6

+ 142:6 Заб 41:2, Заб 62:2

+ 142:7 Заб 27:1, Киц 1:12

+ 142:8 Заб 24:1

+ 142:10 Нахь 9:20

+ 142:11 Ярм 14:17

+ 142:12 Заб 53:7

* 143:1 Корта 143 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 144.

+ 143:1 Заб 17:3, Заб 17:35

+ 143:2 Дол 15:1, Заб 17:3

+ 143:3 Аюб 7:17, 18; Забур 8:5.

+ 143:3 Аюб 7:17, Заб 8:5

+ 143:4 Аюб 7:16, Заб 38:6-7, Заб 61:10, Уст 1:2, 1 Ше 29:15, Аюб 14:2, Заб 101:12

+ 143:5 Дад 22:10, Заб 17:10, Еш 64:1, Заб 103:32

+ 143:6 Заб 76:18

+ 143:7 Заб 68:15

+ 143:8 Заб 11:3

+ 143:9 Заб 32:3, Еш 42:10

+ 143:10 Заб 17:51

+ 143:12 Заб 127:3

+ 143:14 Еш 3:25, Ярм 14:2

+ 143:15 Заб 32:12

* 144:1 Корта 144 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 145.

* 144:1 ХӀара назма абатан кепехь ю. Хьовса: Забур 24.

+ 144:3 Дад 22:4, Заб 17:4, Заб 47:2, Аюб 5:9, Аюб 9:10

+ 144:6 Заб 77:4

+ 144:8 Ара 34:6, Заб 85:5

+ 144:13 Заб 9:37, Заб 101:13, Тийж 5:19

+ 144:14 Заб 145:8, Лак 13:11-13

+ 144:15 Заб 103:27

+ 144:16 Заб 103:14, Заб 103:28

+ 144:18 Кар 4:7

+ 144:19 Киц 10:24

* 145:1 Корта 145 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 146.

+ 145:1 Заб 102:1, Заб 103:1

+ 145:2 Заб 103:33

+ 145:3 Заб 117:8, Ярм 17:5

+ 145:4 Заб 103:29, Еш 2:22

+ 145:6 Векалийн 4:24; 14:15.

+ 145:7 Заб 102:6, Заб 106:9, Еш 61:1

+ 145:8 Мат 9:28-30, Заб 144:14, Лак 13:11-13

+ 145:9 Ара 22:21, Кар 10:18

+ 145:10 Ара 15:18, Заб 9:35

* 146:1 Корта 146 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 147:1-11.

+ 146:1 Заб 91:2

+ 146:2 Заб 50:20, Заб 68:36, Кар 30:3, Ярм 32:37, Яхь 34:13

+ 146:3 Кар 32:39

+ 146:4 Еш 40:26

+ 146:5 Еш 40:28

+ 146:7 1 Ше 15:16

+ 146:8 Кар 11:14, Аюб 5:10

+ 146:9 Аюб 38:41

+ 146:10 Заб 32:17

+ 146:11 Заб 32:18

* 147:1 Корта 147 (Грекийн) – Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: 147:12-20.

+ 147:2 Нахь 7:3

+ 147:3 Заб 131:15

+ 147:5 Аюб 37:6, Аюб 38:29

+ 147:9 Кар 7:6, Ӏамос 3:2, Кар 4:8

+ 148:1 Мат 21:9, Лак 2:14, Лак 19:38

+ 148:2 Заб 102:20

+ 148:4 Кар 10:14, Дол 1:7

+ 148:5 Заб 32:6, Ӏеб 11:3

+ 148:6 Аюб 14:15, Заб 103:9

+ 148:7 Дол 1:21

+ 148:8 Аюб 37:6

+ 148:13 Заб 8:2-3, Заб 112:4

+ 149:1 Заб 32:3, Еш 42:10, Заб 110:1

+ 149:5 Заб 62:7

+ 149:9 Еш 65:6

+ 150:1 1 Ше 15:16, 2 Ше 5:12, Дол 1:6-8

+ 150:3 Заб 97:6, Заб 32:2, Заб 70:22

+ 150:4 Ара 15:20

+ 150:5 1 Ше 15:19

+ 1:1 Сулим 4:32.

+ 1:1 Сул 4:31, Киц 10:1, Киц 25:1, Уст 12:9

+ 1:3 Киц 2:9

+ 1:4 Киц 8:5

+ 1:7 Аюб 28:28; Забур 110:10; Кицанаш 9:10.

+ 1:7 Аюб 28:28, Заб 110:10, Киц 8:13, Киц 9:10, Киц 16:6

+ 1:8 Киц 6:20

+ 1:9 Киц 4:9

+ 1:10 Кар 13:8, Киц 16:29

+ 1:11 Заб 9:30, Заб 63:5, Ярм 5:26

+ 1:12 Лел 16:32-33, Заб 123:3, Заб 27:1

+ 1:15 Заб 1:1, Киц 4:14, Киц 24:1

+ 1:16 Киц 6:18, Еш 59:7, Рим 3:15

+ 1:19 Киц 15:27

+ 1:20,[21] Кицанаш 8:1-3.

+ 1:20 Киц 8:1, Киц 9:3

+ 1:22 Киц 8:5, Заб 1:1, Киц 21:24

+ 1:24 Еш 65:12, Еш 66:4, Ярм 7:13

+ 1:25 Заб 106:11

+ 1:26 Заб 2:4

+ 1:28 Шам 8:18, Аюб 27:8-9, Еш 1:15, Ярм 11:11, Яхь 8:18, Мик 3:4

+ 1:31 Ярм 6:19

+ 2:1 Киц 1:8

+ 2:4 Киц 3:14

+ 2:5 Киц 1:7

+ 2:6 Сул 3:9-12, Якъ 1:5

+ 2:7 Киц 30:5

+ 2:8 Шам 2:9, Заб 90:11

+ 2:9 Киц 1:3

+ 2:14 Киц 10:23, Киц 15:21, Ярм 11:15

+ 2:15 Заб 124:5, Киц 14:2

+ 2:16 Киц 6:24, Киц 7:5, Киц 23:27

+ 2:18 Киц 5:5, Киц 7:27

+ 2:21 Заб 36:11, Мат 5:5

+ 2:22 Киц 10:30

+ 3:1 Киц 1:8

+ 3:2 Киц 3:16, Киц 4:10, Киц 9:11, Киц 10:27

+ 3:3 Киц 6:21, Киц 7:3

+ 3:4 Лака 2:52.

+ 3:5 Заб 36:5

+ 3:6 Киц 11:5

+ 3:7 Римхошка 12:16.

+ 3:7 Киц 12:15, Ярм 9:23, Аюб 28:28

+ 3:9 Ара 23:19, Ара 34:26, Кар 26:2

+ 3:10 Кар 28:8, Мал 3:10

+ 3:11 Аюб 5:17.

+ 3:11,[12] Ӏебархошка 12:5, 6.

+ 3:11 Заб 93:12, Аюб 5:17

+ 3:12 Довзийтинарг 3:19.

+ 3:12 Кар 8:5, 1 Ко 11:32, Ӏеб 12:6, Довз 3:19

+ 3:14 Аюб 28:15, Киц 8:19, Киц 16:16

+ 3:15 Аюб 28:18, Киц 8:11

+ 3:16 Киц 3:2, Киц 4:10, Киц 9:11, Киц 10:27, Киц 8:18, Киц 22:4

+ 3:18 Дол 2:9, Дол 3:22, Киц 11:30, Киц 13:12, Киц 15:4

+ 3:19 Заб 103:24, Киц 8:27, Ярм 10:12, Заб 135:5

+ 3:20 Дол 7:11, Аюб 36:27

+ 3:23 Киц 10:9, Заб 90:12, Киц 4:12

+ 3:24 Аюб 11:19

+ 3:25 Заб 90:5

+ 3:27 Гал 6:10

+ 3:28 Ӏам 19:13, Кар 24:14-15

+ 3:31 Заб 36:1, Киц 23:17, Киц 24:1, Киц 24:19

+ 3:33 Зак 5:4, Мал 2:2, Аюб 8:6, Киц 14:11

+ 3:34 Якъуба 4:6; 1 Кипин 5:5.

+ 3:34 Заб 1:1, Якъ 4:6, 1 Ки 5:5

+ 4:1 Киц 1:8

+ 4:4 1 Ше 28:9, Ӏам 18:5, Еш 55:3

+ 4:8 Шам 2:30

+ 4:9 Киц 1:9

+ 4:10 Киц 3:2, Киц 3:16, Киц 9:11, Киц 10:27

+ 4:12 Киц 3:23

+ 4:13 Киц 3:18

+ 4:14 Заб 1:1, Киц 1:15

+ 4:16 Заб 35:5, Мик 2:1

+ 4:18 Аюб 11:17, Аюб 22:28, Заб 96:11, Еш 60:3, Дан 12:3, Мат 13:43

+ 4:19 Шам 2:9, Ярм 23:12, Яй 12:35

+ 4:22 Киц 14:30

+ 4:24 Киц 6:12

+ 4:26 Ӏебархошка 12:13.

+ 4:26 Ӏеб 12:13

+ 4:27 Кар 5:32, Кар 28:14

+ 5:1 Киц 4:20

+ 5:2 Мал 2:7

+ 5:3 Киц 2:16, Заб 54:22

+ 5:4 Уст 7:26

+ 5:5 Киц 2:18, Киц 7:27

+ 5:15 Илли 4:15

+ 5:18 Кар 24:5

+ 5:21 2 Ше 16:9, Заб 138:3, Заб 118:168, Ярм 16:17, Ярм 32:19

+ 6:1 Аюб 17:3

+ 6:5 Заб 90:3

+ 6:6 Киц 10:26, Киц 18:9

+ 6:8 Киц 30:25

+ 6:9 Киц 19:15

+ 6:10,[11] Кицанаш 24:33, 34.

+ 6:11 Киц 13:4, Киц 24:33-34, Уст 4:5

+ 6:12 Киц 16:27

+ 6:13 Киц 10:19

+ 6:15 Еш 30:13

+ 6:16 Аюб 5:19, Киц 30:18

+ 6:17 Заб 100:5, Киц 16:5, Киц 21:4, Киц 12:22, Киц 17:7, Заб 119:2, Кар 19:10

+ 6:18 Дол 6:5, Киц 15:26, Киц 1:16, Еш 59:7, Рим 3:15

+ 6:19 Ара 20:16, Заб 26:12

+ 6:20 Киц 1:8

+ 6:21 Киц 3:3

+ 6:23 Заб 118:105, Киц 10:17

+ 6:24 Киц 2:16

+ 6:25 Мат 5:28

+ 6:31 Ара 22:4

+ 6:32 Ара 20:14

+ 6:34 Киц 27:4, Илли 8:6

+ 7:1 Киц 2:1

+ 7:2 Ӏам 18:5, Киц 4:4

+ 7:3 Киц 3:3

+ 7:5 Киц 2:16

+ 7:7 Киц 1:4

+ 7:9 Аюб 24:15

+ 7:10 Дол 38:14-15

+ 7:12 Киц 23:28

+ 7:17 Заб 44:9

+ 7:21 Киц 5:3, Киц 6:24

+ 7:22 Уст 9:12

+ 7:27 Киц 2:18, Киц 5:5

+ 8:1-3 Кицанаш 1:20, 21.

+ 8:1 Киц 1:20-21, Киц 9:3

+ 8:5 Киц 1:4, Киц 1:22

+ 8:10 Заб 18:11, Заб 118:127, Киц 3:14

+ 8:11 Киц 3:15

+ 8:13 Киц 1:7, Киц 9:10, Киц 16:6, Заб 96:10, Киц 4:24, Киц 6:17

+ 8:14 Уст 7:19

+ 8:17 Заб 90:14, Яй 14:21, Мат 7:8

+ 8:18 Киц 3:16, Киц 22:4

+ 8:19 Киц 3:14, Киц 16:16

+ 8:22 Довзийтинарг 3:14.

+ 8:22 Аюб 28:27, Довз 3:14

+ 8:25 Аюб 15:7, Заб 89:3

+ 8:27 Киц 3:19

+ 8:28 Дол 1:6

+ 8:29 Дол 1:9, Дол 1:10, Аюб 26:10, Шам 2:8, Заб 23:2, Заб 101:26, Заб 103:5

+ 8:32 Заб 118:1, Заб 127:1

+ 8:35 Киц 3:18, Киц 4:22, Киц 18:22

+ 9:2 Илли 8:2

+ 9:3 Киц 1:20, Киц 8:1

+ 9:5 Яй 7:37

+ 9:8 Заб 140:5

+ 9:9 Мат 13:12, Мрк 4:25

+ 9:10 Аюб 28:28; Забур 110:10; Кицанаш 1:7.

+ 9:10 Аюб 28:28, Заб 110:10, Киц 1:7

+ 9:11 Киц 3:2, Киц 3:16, Киц 4:10, Киц 10:27

+ 9:13 Киц 7:11

+ 9:17 Киц 5:15, Киц 20:17

+ 10:1 Киц 1:1, Киц 25:1, Киц 15:20, Киц 29:3, Киц 17:21, Киц 17:25

+ 10:2 Киц 11:4, Киц 11:6

+ 10:3 Аюб 4:7, Заб 33:10-11, Заб 36:25, Киц 13:25

+ 10:4 Киц 21:5

+ 10:7 Аюб 18:17, Заб 33:17

+ 10:9 Заб 22:4, Киц 3:23, Киц 28:18

+ 10:10 Киц 6:13

+ 10:11 Заб 35:10, Киц 13:14, Киц 14:27, Киц 16:22

+ 10:12 Якъуба 5:20; 1 Кипин 4:8.

+ 10:12 Якъ 5:20, 1 Ки 4:8

+ 10:13 Киц 19:29, Киц 26:3

+ 10:14 Киц 18:7

+ 10:15 Киц 18:11

+ 10:16 Киц 11:19

+ 10:17 Киц 6:23

+ 10:19 Мат 12:36, Киц 17:27, Уст 5:2

+ 10:21 ХӀуш 4:6

* 10:22 Ткъа къахьегаро цунна хӀумма а тӀе ца туху – я иштта: ткъа цунна тӀе бала ца туху Цо.

+ 10:23 Киц 2:14, Ярм 11:15

+ 10:24 Аюб 3:25, Еш 66:4, Заб 144:19

+ 10:25 Аюб 21:19, Мат 7:27, Киц 12:3

+ 10:26 Киц 6:6

+ 10:27 Киц 3:2, Киц 3:16, Киц 4:10, Киц 9:11, Заб 54:24

+ 10:28 Аюб 8:13, Киц 11:7

+ 10:30 Киц 2:21-22

+ 10:31 Заб 36:30, Киц 15:28

+ 11:1 Ӏам 19:36, Кар 25:13, Киц 16:11, Киц 20:10, Киц 20:23, Яхь 45:10

+ 11:2 Киц 16:18, Киц 18:12, Киц 29:23

+ 11:3 Киц 13:6

+ 11:4 Аюб 36:19, Яхь 7:19, Цап 1:18, Киц 10:2

+ 11:5 Киц 3:6, Эси 7:9, Заб 7:16, Дан 6:24

+ 11:6 Киц 13:6

+ 11:7 Аюб 8:13, Киц 10:28

+ 11:8 Киц 21:18

+ 11:10 Эси 8:15, Киц 29:2

+ 11:11 Киц 29:8

+ 11:13 Киц 20:19

+ 11:14 Киц 15:22, Киц 20:18, Киц 24:6

+ 11:18 ХӀуш 10:12, Гал 6:8

+ 11:19 Киц 10:16

+ 11:20 Заб 118:1

+ 11:21 Киц 16:5, Заб 111:2

+ 11:24 Киц 13:7, 2 Ко 9:6

+ 11:25 Заб 111:9

+ 11:26 Дол 42:6

+ 11:27 Эси 7:9, Заб 7:16, Киц 26:27, Дан 6:24

+ 11:28 Заб 48:7, Заб 91:13

+ 11:30 Дол 2:9, Дол 3:22, Киц 3:18, Киц 13:12, Киц 15:4

+ 11:31 1 Кипин 4:18.

+ 11:31 1 Ки 4:18

+ 12:1 Киц 15:10

+ 12:3 Киц 10:25

+ 12:4 Рут 3:11, Киц 18:22, Киц 31:10, Киц 14:30

+ 12:5 Мат 12:35

+ 12:6 Заб 9:30, Заб 63:5, Ярм 5:26, Киц 14:3

+ 12:10 Кар 25:4

+ 12:11 Киц 28:19

+ 12:13 Заб 58:13, Киц 18:7, Киц 21:23

+ 12:14 Киц 13:2, Киц 18:20, Еш 3:10, Ярм 22:15

+ 12:15 Киц 3:7

+ 12:16 Киц 29:11

+ 12:17 Киц 14:5

+ 12:18 Заб 56:5, Киц 4:22

+ 12:19 Киц 19:9

+ 12:21 Заб 90:10

+ 12:22 Киц 6:17

+ 12:23 Киц 13:16

+ 13:1 Киц 1:22, Заб 1:1

+ 13:2 Киц 12:14, Киц 18:20

+ 13:3 Киц 12:13, Киц 21:23

+ 13:4 Киц 6:9-11, Киц 21:25

+ 13:6 Киц 11:6, Киц 11:3, Киц 19:3

+ 13:7 Киц 11:24

+ 13:9 Аюб 18:5-6, Аюб 21:17

+ 13:10 Киц 28:25

+ 13:12 Дол 2:9, Дол 3:22, Киц 3:18, Киц 11:30, Киц 15:4

+ 13:14 Заб 35:10, Киц 10:11

+ 13:16 Уст 10:3

+ 13:17 Киц 25:13

+ 13:18 Киц 15:31-32, Уст 7:5

+ 13:22 Аюб 27:16, Киц 28:8

+ 13:24 Киц 19:18, Киц 22:15, Киц 23:13, Киц 29:17

+ 13:25 Киц 10:3

+ 14:2 Киц 2:15

+ 14:3 Киц 12:6

+ 14:5 Ара 23:1, Киц 12:17

+ 14:6 Киц 15:14

+ 14:11 Киц 3:33

+ 14:12 Кицанаш 16:25.

+ 14:12 Киц 16:25

+ 14:13 Уст 2:2, Лак 6:25

* 14:17 Ӏебархойн тептар тӀехь: ткъа мекара стаг нахана ца веза. Грекийн гочдар тӀехь: амма хьекъал дерг собаре хуьлу.

+ 14:19 Дол 42:6, Шам 2:36

+ 14:20 Киц 19:7, Киц 19:4

+ 14:21 Заб 40:2, Киц 29:7

+ 14:23 Киц 21:5

+ 14:27 Заб 35:10, Киц 10:11, Киц 13:14

+ 14:29 Киц 15:18, Киц 16:32, Киц 19:11, Уст 7:8-9

+ 14:30 Киц 4:22, Киц 12:4

+ 14:31 Киц 17:5

* 14:33 Ӏебархойн тептар тӀехь: цо сонтачарна юкъахь а ша гойту. Грекийн гочдар тӀехь: ткъа сонтачарна юкъахь цо ша ца гойту.

+ 15:1 Куьйг 8:1-3, Сул 12:13-17

+ 15:2 Уст 10:13-14

+ 15:3 2 Ше 16:9, Аюб 31:4, Зак 4:10

+ 15:4 Дол 2:9, Дол 3:22, Киц 3:18, Киц 11:30, Киц 13:12

+ 15:8 Киц 21:27, Киц 28:9, Еш 1:11, Еш 66:3, Ярм 6:20, Уст 4:17

+ 15:10 Киц 12:1

+ 15:11 Киц 27:20, Аюб 26:6, 1 Ше 28:9, 2 Ше 6:30, Заб 43:20, Век 1:24

+ 15:12 Ӏамос 5:10

+ 15:13 Киц 17:22, Нахь 2:2, Киц 18:14

+ 15:14 Киц 14:6

+ 15:16 Киц 16:8, Уст 4:6

+ 15:17 Киц 17:1

+ 15:18 Киц 28:25, Киц 29:22, Киц 14:29

+ 15:19 Киц 19:24, Киц 22:5, Киц 22:13

+ 15:20 Киц 10:1, Киц 29:3

+ 15:21 Киц 2:14, Киц 10:23, Ярм 11:15

+ 15:22 Киц 11:14, Киц 20:18, Киц 24:6

+ 15:23 Киц 25:11

+ 15:24 Ков 3:1-2

+ 15:25 Заб 67:6

+ 15:26 Киц 6:18, Киц 16:24

+ 15:27 Киц 1:19, Киц 23:4, 1 Ти 6:9, Киц 17:23

+ 15:28 Заб 36:30, Киц 10:31

+ 15:29 Заб 17:42, Заб 33:16

+ 15:30 Киц 25:25

+ 15:32 Киц 13:18, Уст 7:5

+ 15:33 Киц 18:12, Киц 29:23

+ 16:1 Киц 16:9, Киц 19:21, Мат 10:19, Лак 12:12

+ 16:2 Киц 21:2, Киц 24:12

+ 16:3 Заб 36:5

+ 16:4 Аюб 21:30, Рим 9:22

+ 16:5 Киц 6:17, Киц 11:21, Киц 28:20

+ 16:6 Дан 4:24

+ 16:7 Дол 26:28

+ 16:8 Заб 36:16, Киц 15:16

+ 16:9 Киц 16:1, Киц 19:21, Киц 20:24

+ 16:10 Сул 3:28

+ 16:11 Ӏам 19:36, Кар 25:13, Киц 11:1, Киц 20:10, Киц 20:23, Яхь 45:10

+ 16:12 Дад 23:3, Киц 25:5, Киц 29:14

+ 16:13 Киц 22:11

+ 16:14 Киц 19:12, Киц 20:2

+ 16:15 Заб 71:6

+ 16:16 Киц 3:14, Киц 8:19

+ 16:18 Киц 11:2, Киц 18:12, Киц 29:23

+ 16:20 Киц 19:8, Заб 83:13

+ 16:22 Заб 35:10, Киц 10:11, Киц 13:14, Киц 14:27

+ 16:24 Киц 15:26

+ 16:25 Кицанаш 14:12.

+ 16:25 Киц 14:12

+ 16:26 Уст 6:7

+ 16:27 Киц 6:12, Якъ 3:6

+ 16:28 Киц 26:20

+ 16:29 Киц 1:10

+ 16:31 Киц 20:29

+ 16:32 Киц 14:29

+ 16:33 Век 1:26

+ 17:1 Киц 15:17

+ 17:2 Киц 19:26

+ 17:3 Киц 27:21, 1 Ше 28:9, 1 Ше 29:17, Заб 25:2, Ярм 17:10

+ 17:5 Киц 14:31, Аюб 19:29, Киц 24:18

+ 17:6 Заб 127:6

+ 17:7 Киц 6:17

+ 17:8 Кар 16:19, Киц 18:16, Киц 21:14

+ 17:12 Дад 17:8, ХӀуш 13:8

+ 17:13 Заб 34:12, Ярм 18:20

+ 17:14 Киц 20:3, Киц 25:8, 1 Та 4:11

+ 17:15 Ара 23:7, Киц 24:24, Еш 5:23, Заб 93:21

+ 17:17 Киц 18:24, Киц 27:10

+ 17:19 Киц 29:23

+ 17:21 Киц 10:1, Киц 19:13

+ 17:22 Киц 15:13

+ 17:23 Киц 15:27, Мик 7:3

+ 17:25 Киц 10:1

+ 17:27 Киц 10:19, Уст 5:2

+ 17:28 Аюб 13:5

+ 18:4 Киц 20:5

+ 18:5 Киц 24:24, Кар 1:17

+ 18:6 Киц 10:13, Киц 19:29, Киц 26:3

+ 18:7 Киц 10:14, Заб 63:8, Киц 12:13, Уст 10:12

+ 18:8 Киц 26:22

+ 18:10 Ара 34:5-7, Заб 19:2, Заб 60:4

+ 18:11 Киц 10:15

+ 18:12 Киц 11:2, Киц 16:18, Киц 15:33, Киц 29:23

+ 18:14 Киц 15:13

+ 18:16 Киц 17:8

+ 18:20 Киц 12:14, Киц 13:2

+ 18:22 Киц 12:4, Киц 19:14, Киц 8:35

+ 18:24 Киц 17:17

+ 19:1 Киц 28:6

+ 19:2 Киц 21:5, Киц 28:20

+ 19:3 Киц 13:6

+ 19:4 Киц 14:20

+ 19:5 Ара 20:16, Кар 19:19, Киц 21:28, Киц 24:28, Киц 25:18

+ 19:6 Киц 29:26

+ 19:7 Киц 14:20

+ 19:8 Киц 16:20

+ 19:9 Ара 20:16

+ 19:10 Киц 26:1, Уст 10:7

+ 19:11 Киц 14:29

+ 19:12 Киц 16:14, Киц 20:2, Киц 28:15

+ 19:13 Киц 17:21, Киц 21:9, Киц 27:15

+ 19:14 Киц 12:4, Киц 18:22

+ 19:15 Киц 6:9, Киц 20:4, Киц 20:13

+ 19:16 Киц 13:13

+ 19:17 Кар 15:7-8, Киц 22:9, Киц 28:27, Уст 11:1, Мат 5:7

+ 19:18 Киц 13:24

+ 19:21 Аюб 23:13, Киц 16:1, Киц 16:9, Еш 14:27

+ 19:23 Киц 10:16, Киц 11:19

+ 19:24 Киц 15:19, Киц 22:13, Киц 26:15

+ 19:25 Киц 21:11

+ 19:26 Ара 20:12

+ 19:28 Аюб 15:16

+ 19:29 Киц 10:13, Киц 18:6, Киц 26:3

+ 20:1 Дол 9:21, Киц 23:29-32, Киц 31:4, Эпа 5:18

+ 20:2 Киц 16:14, Киц 19:12

+ 20:4 Киц 19:15

+ 20:5 Киц 18:4

+ 20:9 Сул 8:46, 2 Ше 6:36, Уст 7:20, Якъ 1:21, 1 Я 1:8-10, Рим 3:23

+ 20:10 Ӏам 19:36, Кар 25:13, Киц 11:1, Киц 16:11, Киц 20:23, Яхь 45:10

+ 20:12 Ара 4:11, Заб 93:9

+ 20:13 Киц 19:15

+ 20:16 Киц 22:26-27, Киц 27:13

+ 20:17 Киц 9:17

+ 20:18 Киц 11:14, Киц 15:22, Киц 24:6

+ 20:19 Киц 11:13

+ 20:20 Ара 21:17, Киц 30:11, Киц 30:17

+ 20:21 Киц 13:11

+ 20:22 Ӏам 19:18, Киц 24:29, Рим 12:19, Заб 26:14

+ 20:23 Ӏам 19:36, Кар 25:13, Киц 11:1, Киц 16:11, Киц 20:10, Яхь 45:10

+ 20:24 Киц 16:1, Киц 16:9, Киц 19:21

+ 20:25 Уст 5:4

+ 20:27 1 Ко 2:11

+ 20:29 Ӏам 19:32, Киц 16:31

+ 21:1 Ӏезар 6:22

+ 21:2 Киц 16:2, Киц 24:12, Лак 16:15

+ 21:3 Шам 15:22, Мик 6:6-8

+ 21:4 Киц 6:17

+ 21:5 Киц 14:23, Киц 10:4

+ 21:6 Киц 20:21

+ 21:9 Киц 19:13, Киц 21:9, Киц 25:24, Киц 27:15

+ 21:11 Киц 19:25

+ 21:13 1 Я 3:17

+ 21:14 Киц 17:8

+ 21:16 Заб 48:14-15

+ 21:18 Киц 11:8

+ 21:19 Киц 19:13, Киц 25:24, Киц 27:15

+ 21:22 Уст 7:19, Уст 9:16, Уст 9:18

+ 21:23 Киц 12:13, Киц 13:3

+ 21:24 Заб 1:1, Киц 1:22

+ 21:25 Киц 13:4

+ 21:26 Кар 15:7-8, Мат 5:42

+ 21:27 Киц 15:8, Еш 66:3

+ 21:28 Ара 20:16, Киц 19:5

+ 21:30 Еш 44:25, 1 Ко 1:20, 1 Ко 3:19

+ 21:31 Заб 19:7-8, Заб 32:17, Еш 31:1

+ 22:1 Уст 7:1

+ 22:2 Аюб 31:15, Киц 29:13

+ 22:3 Киц 27:12

+ 22:4 Киц 3:16, Киц 8:18

+ 22:5 Киц 15:19

+ 22:6 Эпа 6:4

+ 22:8 Аюб 4:8, Гал 6:7

+ 22:9 Киц 19:17

+ 22:10 Киц 26:20

+ 22:11 Киц 16:13

+ 22:13 Киц 15:19, Киц 19:24, Киц 26:13

+ 22:14 Киц 2:16, Киц 23:27, Уст 7:26

+ 22:15 Киц 13:24

+ 22:16 Киц 28:22

+ 22:17 Киц 5:1, Киц 24:23

+ 22:22 Ара 23:6, Зак 7:10

+ 22:23 Киц 23:11

+ 22:27 Киц 20:16

+ 22:28 Кар 19:14, Аюб 24:2, Киц 23:10

+ 23:4 Киц 28:20, Мат 6:19, 1 Ти 6:9-10, Ӏеб 13:5

+ 23:5 Киц 27:24, 1 Ти 6:17

+ 23:10 Кар 19:14, Аюб 24:2, Киц 22:28

+ 23:11 Киц 19:25, Киц 22:23

+ 23:13 Киц 13:24, Киц 19:18, Киц 22:15

+ 23:17 Заб 36:1, Киц 3:31, Киц 24:1

+ 23:18 Киц 24:14

+ 23:20 Киц 20:1, Еш 5:11-12, Эпа 5:18

+ 23:22 Ара 20:12, Киц 1:8

+ 23:27 Киц 22:14, Киц 2:16, Уст 7:26

+ 23:28 Киц 7:12

+ 23:30 Еш 5:11, Еш 5:22

+ 23:31 Киц 20:1

+ 23:35 Еш 56:12

+ 24:1 Заб 1:1, Заб 36:1, Киц 1:15, Киц 3:31, Киц 4:14, Киц 23:17, Киц 24:19

+ 24:2 Заб 9:28

+ 24:4 Лак 16:11

+ 24:5 Киц 21:22

+ 24:6 Киц 11:14, Киц 15:22, Киц 20:18

+ 24:9 Заб 1:1, Киц 3:34, Киц 21:24

+ 24:10 Ӏеб 12:3

+ 24:11 Заб 81:4, Еш 58:6

+ 24:12 Киц 16:2, Киц 21:2, Аюб 34:11, Заб 61:13, Рим 2:6

+ 24:13 Заб 18:11

+ 24:14 Киц 23:18

+ 24:15 Заб 9:29

+ 24:16 Заб 36:24

+ 24:17 Аюб 31:29, Мик 7:8

+ 24:18 Киц 17:5

+ 24:19 Ярм 12:1, Заб 36:1, Киц 23:17, Киц 24:1

+ 24:20 Аюб 18:5-6, Аюб 21:17, Киц 13:9

+ 24:21 1 Ки 2:17

+ 24:23 Ӏам 19:15, Кар 1:17, Кар 16:19, Киц 18:5, Киц 28:21

+ 24:24 Ара 23:7, Киц 17:15, Еш 5:23

+ 24:28 Ара 20:16, Киц 19:5, Киц 25:18

+ 24:29 Киц 20:22

+ 24:33,[34] Кицанаш 6:10, 11.

+ 24:34 Киц 6:10-11, Уст 4:5

+ 25:1 Киц 1:1, Киц 10:1, ТӀаьххь 18:5-7

+ 25:2 Кар 29:29

+ 25:5 Сул 2:44-45, Киц 16:12

+ 25:6,[7] Лака 14:8-10.

+ 25:6 Лак 14:8-11

+ 25:11 Киц 15:23

+ 25:12 Заб 140:5

+ 25:13 Киц 13:17

+ 25:14 ЯхӀ 1:12

+ 25:16 Киц 27:7

+ 25:18 Ара 20:16, Киц 12:18, Киц 19:5, Киц 24:28

+ 25:21,[22] Римхошка 12:20.

+ 25:21 ТӀаьххь 6:22, 2 Ше 28:15, Мат 5:44

+ 25:22 Заб 139:11, Рим 12:20

+ 25:24 Киц 19:13, Киц 21:9, Киц 21:19

+ 25:25 Киц 15:30

+ 26:1 Киц 17:7, Киц 19:10, Киц 26:8

+ 26:2 Лел 23:8, Кар 23:5

+ 26:3 Заб 31:9, Заб 31:9, Киц 10:13, Киц 19:29

+ 26:5 Мат 21:24-27

+ 26:8 Киц 26:1

+ 26:11 2 Кипин 2:22.

+ 26:11 2 Ки 2:22

+ 26:12 Киц 28:11, Киц 29:20

+ 26:13 Киц 22:13

+ 26:15 Киц 15:19, Киц 19:24

+ 26:20 Киц 16:28, Киц 22:10

+ 26:22 Киц 18:8

+ 26:23 Заб 28:3, Ярм 9:8, Мат 23:27

+ 26:25 Ярм 12:6

+ 26:27 Эси 7:9, Заб 7:16, Уст 10:8, Дан 6:24

+ 27:1 Якъуба 4:13-16.

+ 27:1 Лак 12:19-20, Якъ 4:13-14

+ 27:3 Аюб 6:3

+ 27:4 Киц 6:34

+ 27:5 Киц 28:23

+ 27:6 Заб 140:5

+ 27:7 Киц 25:16

+ 27:10 Киц 17:17

+ 27:11 Заб 118:42

+ 27:12 Киц 22:3

+ 27:13 Киц 20:16

+ 27:15 Киц 19:13, Киц 21:9, Киц 25:24

+ 27:18 1 Ко 9:7

+ 27:20 Киц 15:11, Хьаб 2:5, Уст 1:8, Уст 4:8

+ 27:21 Киц 17:3

+ 27:24 Киц 23:5, 1 Ти 6:17

+ 28:1 Ӏам 26:17, ТӀаьххь 7:7, Ӏам 26:8, Шам 17:32

+ 28:2 Сул 16:8-28, ТӀаьххь 15:8-15

+ 28:3 Мат 18:30

+ 28:6 Киц 19:1

+ 28:8 Ара 22:25, Киц 13:22

+ 28:9 Заб 65:18, Киц 15:8

+ 28:10 Заб 7:16, Киц 26:27

+ 28:11 Киц 26:12

+ 28:12 Киц 11:10, Аюб 24:4, Киц 28:28, Киц 29:2

+ 28:13 Аюб 31:33, 1 Я 1:9

+ 28:15 Киц 19:12

+ 28:17 Дол 4:12, Дол 9:6

+ 28:18 Киц 10:9

+ 28:19 Киц 12:11

+ 28:20 Киц 19:2, Киц 21:5, Киц 23:4

+ 28:21 Киц 18:5, Киц 24:23, Яхь 13:19

+ 28:22 Киц 22:16

+ 28:23 Киц 29:5, Киц 27:5

+ 28:24 Ара 20:12

+ 28:25 Киц 13:10, Киц 15:18

+ 28:27 Кар 15:7-8, Киц 19:17

+ 28:28 Киц 28:12

+ 29:1 Киц 1:25, Киц 6:15

+ 29:2 Киц 11:10, Киц 28:12, Киц 28:28

+ 29:3 Киц 10:1, Киц 15:20, Лак 15:13, Лак 15:30

+ 29:5 Киц 28:23

+ 29:6 Заб 9:16

+ 29:7 Заб 40:2

+ 29:8 Киц 11:11

+ 29:10 Дол 4:5, Дол 4:8

+ 29:11 Аюб 5:2, Киц 12:16

+ 29:13 Киц 22:2

+ 29:14 Заб 71:4, Киц 16:12

+ 29:15 Киц 10:1, Киц 17:25

+ 29:16 Заб 36:34, Заб 90:8, Заб 91:12

+ 29:17 Киц 13:24

+ 29:18 Шам 3:1, Заб 73:9, Ӏамос 8:11, Ара 32:25

+ 29:20 Киц 26:12

+ 29:22 Киц 15:18

+ 29:23 Киц 11:2, Киц 16:18, Киц 18:12, Киц 15:33, Киц 18:12

+ 29:24 Ӏам 5:1, Куьйг 17:2

+ 29:25 Лак 12:4

+ 29:26 Киц 19:6

+ 30:4 Яй 3:13, Аюб 28:26, Еш 40:12

+ 30:5 Заб 11:7, Заб 17:31, Заб 3:3, Киц 2:7

+ 30:6 Кар 4:2, Кар 12:32, Довз 22:18

+ 30:8 Мат 6:11, 1 Ти 6:8

+ 30:9 Кар 8:12-14, Кар 31:20, Заб 77:11, Заб 105:21, ХӀуш 13:6

+ 30:10 Уст 7:21

+ 30:11 Ара 21:17, Киц 20:20

+ 30:12 Киц 16:2

+ 30:13 Заб 100:5

+ 30:14 Аюб 29:17, Заб 13:4

+ 30:17 Дол 9:22, Киц 20:20

+ 30:18 Киц 6:16

+ 30:22 Киц 19:10

+ 30:25 Киц 6:6-8

+ 30:27 Юал 2:7

+ 30:32 Аюб 21:5, Мик 7:16

+ 31:3 Кар 17:17, Сул 11:1-4, Киц 7:26

+ 31:4 Киц 20:1, Уст 10:17, Эпа 5:18

+ 31:6 Заб 103:15

+ 31:8 Аюб 29:12, Аюб 29:15

+ 31:9 Ӏам 19:15, Кар 1:16, Кар 16:18-19

* 31:10 ХӀокху коьртан 10-31 аяташ абатан кепехь ду, абат кхачаме хиларе терра, цхьана тайпанан кхачамалла а гойтуш.

+ 31:10 Рут 3:11, Киц 12:4, Киц 3:15

* 31:15 «...шен гӀарбашашна дан деза омра а до» – я иштта: «...шен гӀарбашашна дала деззарг дӀа а ло».

+ 31:15 Киц 20:13

+ 31:20 Кар 15:7-8, Киц 22:9

+ 31:31 Киц 11:16

+ 1:1 Уст 1:12, Уст 7:27, Уст 12:8-10

+ 1:2 Аюб 7:6, Заб 38:6-7, Заб 143:4, Уст 8:8, Рим 8:20

+ 1:3 Уст 2:11, Уст 3:9, Уст 5:15

+ 1:4 Заб 103:5, Заб 118:90

+ 1:5 Заб 18:6

+ 1:7 Заб 103:8-9

+ 1:8 Киц 27:20

+ 1:9 Уст 3:15

+ 1:11 Уст 2:16

+ 1:13 Уст 2:26, Уст 3:10

+ 1:15 Уст 7:13

+ 1:16 Сулим 4:29-31.

+ 1:16 Сул 3:12, Сул 4:29, Уст 2:9

+ 1:18 Уст 12:12

+ 2:2 Киц 14:13

+ 2:4-8 Сулим 10:23-27; 2 Шерашкахь 9:22-27.

+ 2:4 Сул 7:1, Илли 8:11

+ 2:5 Илли 4:16

+ 2:7 Сулим 4:23.

+ 2:8 Сулим 10:10, 14-22.

* 2:8 ГӀарбаш-зуда – зудчун бакъо йолу гӀарбаш.

+ 2:8 Сул 9:28, Сул 10:10, Сул 10:14, Сул 11:3

+ 2:9 1 Шерашкахь 29:25.

+ 2:9 Сул 3:12, 1 Ше 29:25, Уст 1:16

+ 2:11 Уст 1:3, Уст 3:9, Уст 5:15

+ 2:14 Заб 48:11, Уст 3:19, Уст 9:2

+ 2:16 Уст 1:11

+ 2:18 Заб 38:7, Заб 48:11

+ 2:23 Аюб 5:7; 14:1.

+ 2:23 Аюб 14:1

+ 2:24 Устаз 3:13; 5:17; 9:7; ЕшаӀ-ЯхӀу 56:12; Лака 12:19; 1 Коринтхошка 15:32.

+ 2:24 Уст 3:12-13, Уст 5:18, Уст 8:15, Уст 5:18

+ 2:26 Аюб 32:8; Кицанаш 2:6.

+ 2:26 Уст 1:13

+ 3:2 Ӏеб 9:27

+ 3:4 Рим 12:15

+ 3:7 Дол 37:29, Ӏамос 5:13

+ 3:9 Уст 1:3, Уст 2:11, Уст 5:15

+ 3:10 Дол 3:19, Уст 1:13, Уст 2:26

+ 3:11 Уст 8:17

+ 3:12 Уст 2:24

+ 3:13 Уст 2:24, Уст 5:19

+ 3:15 Уст 1:9

+ 3:17 Мат 16:27, 2 Ко 5:10

+ 3:18 Заб 48:13, Заб 48:21, Заб 72:22

+ 3:19 Заб 48:11, Уст 2:14, Уст 9:2

+ 3:20 Дол 3:19, Уст 12:7

+ 3:22 Уст 2:24

+ 4:1 Уст 9:11, Тийж 1:2, Аюб 35:9, Уст 5:7

+ 4:2 Аюб 3:22, Уст 7:1

+ 4:3 Аюб 3:16, Уст 6:3

+ 4:5 Киц 6:10-11, Киц 24:33-34

+ 4:6 Киц 15:16

+ 4:8 Уст 1:8

+ 4:11 Сул 1:2

+ 4:14 Дол 41:14, Дол 41:41-43

+ 4:17 Еш 1:12, Шам 15:22, Киц 15:8

+ 5:1 Мат 6:7

+ 5:2 Киц 10:19

+ 5:3 Забур 65:13, 14.

+ 5:3 Заб 49:14

+ 5:4 Ӏам 5:4, Лел 30:3, Кар 23:21, Киц 20:25

+ 5:5 Век 5:4

+ 5:6 Уст 12:13

+ 5:7 Аюб 35:9, Уст 3:16, Уст 4:1

+ 5:12 Уст 6:1

+ 5:14 Аюб 1:21; Забур 48:18; 1 Тимапига 6:7.

+ 5:14 Аюб 1:21

+ 5:15 Уст 1:3, Уст 2:11, Уст 3:9

+ 5:18 Уст 2:24

+ 6:1 Уст 5:12

+ 6:2 Заб 16:14, Заб 72:7, Лак 12:20

+ 6:3 Еш 14:20, Ярм 8:2, Аюб 3:16, Уст 4:3

+ 6:7 Киц 16:26

+ 6:8 Уст 2:15

+ 6:10 Уст 1:10, Уст 3:15, Аюб 9:32, Еш 45:9, Рим 9:20

+ 6:11 Уст 5:2

+ 6:12 Аюб 8:9, Аюб 14:2

+ 7:1 Кицанаш 22:1.

+ 7:1 Киц 22:1, Уст 4:2

+ 7:2 Заб 89:12

+ 7:3 Мат 5:4, Лак 6:21, 2 Ко 7:10

+ 7:5 Киц 15:31-32

+ 7:7 Кар 16:19, Киц 17:8

+ 7:8 Киц 14:29

+ 7:9 Якъуба 1:19.

+ 7:13 Аюб 12:14, Уст 1:15

+ 7:15 Уст 8:14

+ 7:17 Киц 10:27

+ 7:19 Киц 21:22, Уст 9:16, Уст 9:18

+ 7:20 Сул 8:46, 2 Ше 6:36, Заб 142:2, Киц 20:9, Якъ 3:2, 1 Я 1:8-10, Рим 3:10

+ 7:21 Киц 30:10

+ 7:24 Аюб 28:12

+ 7:25 Уст 1:17

+ 7:26 Киц 5:4, Киц 22:14, Киц 23:27

+ 7:29 Дол 1:27, Дол 3:6-7

+ 8:2 Сул 2:43

+ 8:3 Уст 10:4

+ 8:4 Аюб 9:12, Дан 4:32

+ 8:9 Уст 3:16, Уст 4:1

* 8:10 Ӏебархойн маттахь долчу тептаран маьӀна кхузахь шалха ду. Цу меттехь деша мега: Ткъа гӀаларчу бахархошна церан харцонаш йицлора.

+ 8:13 Аюб 14:2, Уст 6:12

+ 8:14 Уст 7:15

+ 8:15 Уст 2:24

+ 8:16 Заб 126:2

+ 8:17 Уст 3:11

+ 9:2 Аюб 9:22, Заб 48:11, Уст 2:14, Уст 3:19, Аюб 9:22

+ 9:5 Аюб 14:21, Заб 30:13, Заб 87:13, Еш 26:14

+ 9:7 Уст 2:24

+ 9:10 Заб 6:6, Еш 38:18

+ 9:12 Киц 7:23

+ 9:16 Уст 7:19

+ 9:18 Юш 7:1

+ 10:4 Уст 8:3

+ 10:7 Киц 19:10

+ 10:8 Забур 7:16; Кицанаш 26:27.

+ 10:8 Заб 7:16, Киц 26:27

+ 10:9 Кар 19:5

+ 10:11 Ярм 8:17

+ 10:12 Заб 63:8, Киц 18:7

+ 10:14 Киц 15:2

+ 10:17 Киц 31:4

+ 10:19 Куьйг 9:13, Заб 103:15, Уст 7:12

+ 10:20 Ара 22:28

+ 11:5 Заб 138:15

+ 11:9 Уст 2:10, Уст 9:7, Аюб 31:7, Уст 12:14, 2 Ко 5:10

+ 12:1 Дад 19:35

+ 12:2 Еш 5:30

+ 12:4 Заб 140:3, Ярм 25:10

* 12:5 Миндал олучу дитто Ӏай шен заза хоьцу, ткъа цуьнан заза кӀайн хуьлу. Цхьаболчарна хета, цу дитто Ӏай заза хецар Ӏожаллица доьзна ду. Вукхарна хета, цу диттан кӀайн заза хилар къанваларан кӀайчу месашца доьзна ду.

+ 12:5 Аюб 17:13, Еш 14:18

+ 12:6 Еш 30:14

+ 12:7 Дол 2:7, Дол 3:19, Заб 89:4, Уст 3:20, Лел 16:22, Аюб 34:14-15

+ 12:8 Уст 1:2

+ 12:9 Сул 4:31, Киц 1:1

* 12:11 Цхьана жаӀуьно – цхьаболчарна хета, иза Дела я Сулим-паччахь хила тарло аьлла.

+ 12:11 Заб 22:1, Заб 79:2, Яй 10:11

+ 12:12 Уст 1:18

+ 12:13 Кар 6:2, Уст 5:6

+ 12:14 1 Ко 4:5, Уст 11:9, 2 Ко 5:10, Рим 2:15-16

+ 1:1 Сул 4:32, Илли 4:10

+ 1:2 Уст 7:1

+ 1:3 Заб 118:32, Заб 44:14-15

+ 1:4 Илли 2:14, Илли 4:3, Илли 6:4, Заб 119:5, Еш 60:7

+ 1:6 Заб 22:1, Заб 79:2, Уст 12:11, Яй 10:11

+ 1:7 Илли 5:9, Илли 6:1

+ 1:8 2 Ше 1:16-17

+ 1:10 Яхь 16:11-14

+ 1:11 Илли 4:13-14

+ 1:12 Заб 44:9, Яй 19:39

+ 1:13 Юш 15:62, Илли 4:13

+ 1:14 Илли 4:1, Илли 5:12

+ 1:16 Еш 37:24

+ 2:1 1 Ше 5:16, Век 9:35

+ 2:3 Еш 25:4, Еш 32:2

+ 2:5 Илли 5:8

+ 2:6 Кар 33:27, Илли 8:3

+ 2:7 Илли 3:5, Илли 5:8, Илли 8:4

+ 2:9 Дад 2:18, Илли 8:14

+ 2:12 Дад 23:4

+ 2:14 Заб 73:19, Ярм 48:28

+ 2:16 Илли 7:11, Илли 6:3

* 2:17 ЦӀа юхаверзахьа – я иштта: хьийза хӀинца.

+ 2:17 Илли 4:6

+ 3:1 Еш 26:9, Илли 5:6

+ 3:3 Илли 5:7

+ 3:4 Илли 8:2

+ 3:5 Илли 5:8, Илли 8:4

+ 3:6 Илли 8:5, Илли 4:6, Илли 4:14

+ 3:8 Заб 44:4, Заб 90:5

+ 4:1 Илли 6:7, Илли 1:14, Илли 5:12, Мик 7:14, Илли 6:5

+ 4:2 Илли 6:6

+ 4:3 Илли 6:7

+ 4:5 Илли 7:4

+ 4:6 Илли 2:17, Илли 3:6

+ 4:8 Кар 3:9

+ 4:9 Илли 5:1, Илли 5:2

+ 4:10 Илли 1:1

+ 4:11 Киц 24:13

+ 4:13 Илли 1:11, Илли 1:13

+ 4:15 Киц 5:15-18

+ 4:16 Уст 2:5

+ 5:1 Илли 4:9, Илли 4:14, Киц 9:5

+ 5:2 Довз 3:20

* 5:6 Сан са малделира, иза дӀавахарна – я иштта: Иза вистхиллачу хенахь сан са малделлера.

+ 5:6 Киц 1:28

+ 5:7 Илли 3:3

+ 5:8 Илли 2:5, Илли 2:7, Илли 3:5, Илли 8:4

+ 5:9 Илли 1:7, Илли 6:1

+ 5:12 Илли 1:14, Илли 4:1

+ 6:1 Илли 1:7, Илли 5:9

+ 6:2 Илли 4:16, Илли 5:1

+ 6:3 Илли 7:10, Илли 2:16

+ 6:5 Мик 7:14, Илли 4:1

+ 6:6 Илли 4:2

+ 6:7 Илли 4:3

+ 6:11 Илли 7:13

* 6:12 Сан са хазахетарх дуьзна дара! Хьайн деза даьтта лохьа суна, элийн сан халкъан ва йоӀ! – я иштта: Сан са хазахетарх дуьзна дара, элана уллохь гӀудалкха тӀе хиъна Ӏаш со воьдучу хенахь. Я иштта: Самукъадаларца со вегош вара, паччахьан гӀудалкха чохь воьдуш санна.

* 7:1 Кхоччуш исбаьхьаниг – я иштта: Шуламера йоӀ.

+ 7:4 Илли 4:5

+ 7:11 Илли 2:16

+ 7:13 Илли 6:11

* 7:14 Безаман зезаг – Ӏебархойн маттахь иза «дудаъ» ду. Оцу ораматах мерза хьожа йогӀу зезагаш хуьлу. Дийцарехь, цара нехан безам хилийта гӀо дора.

+ 8:2 Илли 3:4, Киц 9:2, Илли 5:1

+ 8:3 Илли 2:6

+ 8:4 Илли 2:7, Илли 3:5, Илли 5:8

+ 8:5 Илли 3:6

+ 8:6 Ярм 22:24, Хьаг 2:23, Рим 8:35, Киц 6:34, Кар 4:24

+ 8:11 Уст 2:4

+ 8:12 Киц 27:18

+ 8:14 Илли 2:9, Илли 2:17

+ 1:1 а: ТӀаьххьарнаш 15:1-7; 2 Шерашкахь 26:1-23; б: ТӀаьххьарнаш 15:32-38; 2 Шерашкахь 27:1-9; в: ТӀаьххьарнаш 16:1-20; 2 Шерашкахь 28:1-27; г: ТӀаьххьарнаш 18:1–20:21; 2 Шерашкахь 29:1–32:33.

+ 1:1 ХӀуш 1:1, Ӏамос 1:1, Мик 1:1

+ 1:2 Кар 32:1, Ярм 22:29

+ 1:3 Ярм 5:4, Ярм 8:7

+ 1:6 Заб 37:4, Лак 10:34

+ 1:7 Кар 28:51

* 1:8 Цийонан йоӀ – иза ю Ярушалайм-гӀала. И гӀала Цийон цӀе йолчу лам тӀехь лаьтташ ю.

+ 1:9 Доладалар 19:24; Римхошка 9:29.

+ 1:9 Дол 19:24, Рим 9:29

+ 1:10 Дол 18:20, Ярм 23:14, Яхь 16:46

+ 1:11-14 Ӏамос 5:21, 22.

+ 1:11 Шам 15:22, Киц 15:8, ХӀуш 6:6

+ 1:12 Ара 23:17, Ара 34:23, Уст 4:17

+ 1:13 Ярм 6:20, Ӏамос 5:21-22, Мал 1:10, Лел 28:1-15

+ 1:15 Ярм 4:31, Тийж 1:17, Шам 8:18, Киц 1:28, Ярм 11:11, Мик 3:4, Киц 6:17, Еш 59:3

+ 1:16 Заб 50:4, Ярм 4:14, Якъ 4:8

+ 1:17 Ара 22:22, Ярм 21:12, Ярм 22:3, Мик 6:8, Зак 7:9-10, Якъ 1:27

+ 1:18 Заб 50:9, Еш 44:22

+ 1:19 Кар 30:16

+ 1:20 Аюб 27:14

+ 1:21 Ӏам 17:7, Яхь 16:15, Яхь 23:3

+ 1:22 Ярм 6:30, Яхь 22:19-20

+ 1:23 Мик 3:11, Мик 7:3, Ярм 5:28, Зак 7:10

+ 1:24 Кар 32:41, Ярм 46:10

+ 1:25 Яхь 22:18, Зак 13:9, Мал 3:2-3

+ 1:26 Зак 8:3

+ 1:28 Заб 1:6

+ 1:29 Еш 65:3, Еш 66:17

+ 1:30 Ярм 8:13

+ 1:31 Еш 66:24

• 2:1 Мик 4:1-3

+ 2:3 Еш 56:7, Еш 60:3, Еш 66:20, Мал 1:11, Еш 27:13, Ярм 31:6, Зак 8:20-22

+ 2:4 Юал 3:10; Мика-ЯхӀу 4:3.

+ 2:4 Юал 3:10, Яхь 39:9, ХӀуш 2:18, Зак 9:10

+ 2:5 Еш 60:1, 1 Я 1:7, Эпа 5:8

+ 2:7 Еш 39:2, Кар 17:16-17

+ 2:8 Ярм 2:28, Еш 44:9-17

+ 2:10 Довзийтинарг 6:15; 2 Тассалникахошка 1:9.

+ 2:10 Цап 2:3, 2 Та 1:9

+ 2:11 Еш 5:15-16

+ 2:13 Яхь 27:6, Яхь 31:3, Зак 11:1-2

+ 2:16 Заб 47:8, Яхь 27:25

+ 2:19 Аюб 9:6, Еш 13:13, Хьаг 2:6, Довз 6:15

+ 2:20 Еш 30:22, Еш 31:7

+ 2:22 Заб 145:3-4

+ 3:1 Ӏам 26:26, Яхь 4:16

+ 3:5 Мик 7:3-6

+ 3:9 Дол 13:13, Дол 18:20

+ 3:10 Киц 12:14, Ярм 22:15

+ 3:13 Заб 9:9, Заб 81:1, Еш 2:4, Юал 3:12

+ 3:14 ХӀуш 4:1, Мик 6:2, Ӏамос 3:10

+ 3:15 Заб 93:5

+ 3:16 Еш 32:9, Ӏамос 6:1, Цап 1:12

+ 3:18 Куьйг 8:21

* 3:23 ХӀост – бежана довзийта билгало яр.

+ 3:25 Ярм 14:2, Аюб 2:3

+ 4:2 Ярм 23:5, Ярм 33:15, Зак 3:8, Зак 6:12

+ 4:3 Ӏаб 1:17

+ 4:4 Яхь 36:25, Юал 3:21

+ 4:5 Арадаккхар 13:21; 24:16.

+ 4:5 Ара 13:21, Зак 2:5

+ 4:6 Еш 25:4

+ 5:1,[2] Маттай 21:33; Марк 12:1; Лака 20:9.

+ 5:1 Заб 79:9, Ярм 2:21, ХӀуш 9:10, Мат 21:33, Яй 15:1

+ 5:5 Ярм 5:10, Ярм 39:8

+ 5:6 Еш 7:23-24, Сул 17:1

+ 5:7 Заб 79:9

+ 5:8 Мик 2:2

* 5:10 Мазал – хӀуманан йозаллин барам. Цхьа мазал шина гирданан барам бу.

+ 5:11 Киц 23:20-21

+ 5:12 Заб 27:5

+ 5:13 Еш 1:3, ХӀуш 4:6

+ 5:14 Заб 140:7

+ 5:15 Еш 2:11, Еш 2:17

+ 5:19 Ярм 17:15, Яхь 12:22, 2 Ки 3:4

+ 5:20 Аюб 17:12, Мал 2:17

+ 5:21 Киц 3:7

+ 5:23 Ара 23:7, Киц 17:15, Киц 24:24

+ 5:24 Еш 47:14

+ 5:25 Ярм 4:24, Еш 9:12, Еш 9:17, Еш 9:21, Еш 10:4

+ 5:26 Кар 28:49, Еш 11:10, Еш 11:12

+ 5:28 Ярм 4:13

+ 5:29 Ярм 2:15, Нахьум 2:11

+ 5:30 Уст 12:2, Еш 8:22, Ярм 4:23, Тийж 3:2

+ 6:1 ТӀаьххьарнаш 15:7; 2 Шерашкахь 26:23.

+ 6:1 2 Ше 26:23, Сул 22:19, Дан 7:9, Довз 4:2

* 6:2 Сирап-маликаш – ялх тӀам болу стигалшкара хӀума.

+ 6:2 Яхь 1:11, Довз 4:8

+ 6:3 Довзийтинарг 4:8.

+ 6:3 Лел 14:21, Заб 71:19, Еш 11:9, Хьаб 2:14, Довз 4:8

+ 6:4 Довзийтинарг 15:8.

+ 6:4 Сул 8:10, Довз 15:8

+ 6:7 Ярм 1:9, Дан 10:16

+ 6:9,[10] Маттай 13:14, 15; Марк 4:12; Лака 8:10; Яхьъя 12:40; Векалийн 28:26, 27.

+ 6:9 Кар 29:4, Ярм 5:21, Мат 13:14-15, Мрк 4:12, Век 28:26-27

+ 6:10 Ярм 5:21, Яй 12:40

+ 6:13 Кар 7:6

+ 7:1 ТӀаьххьарнаш 16:5; 2 Шерашкахь 28:5, 6.

* 7:1 Арам-мохк – иза хӀинцалерчу Сири-мехкан цхьа дакъа хилла.

+ 7:1 ТӀаьххь 16:1, ТӀаьххь 15:37, ТӀаьххь 16:5, 2 Ше 28:5

* 7:2 Эпраймхой – къилбаседера пачхьалкх йолчу Исраил-мехкан уггар доккха тайпа Эпрайман тайпа дара.

* 7:3 Шиар-Яшаб – и цӀе «нахах бисинарш бен юхабоьрзур бац» маьӀна долуш ю (Деша 10:20-22).

+ 7:3 ТӀаьххь 18:17, Еш 36:2

+ 7:7 Еш 8:10

+ 7:14 Маттай 1:23.

* 7:14 Ӏимануал – кху цӀеран маьӀна «Дела тхоьца ву» бохург ду.

+ 7:14 Еш 37:30, Еш 38:7, Мат 1:23

+ 7:17 Сул 12:16-17

* 7:18 Мозий... накхармозий – уьш эскарш ду бохург ду.

+ 7:18 Еш 5:26

+ 7:20 ТӀаьххь 18:13, Еш 36:1

+ 7:24 Еш 5:6, Еш 32:13

* 8:1 МахӀир-Шалал-Хьаш-Баз – иза «хӀонсе сихвалар, къолане марзвалар» бохург ду.

+ 8:1 Кар 27:8, Еш 30:8, Хьаб 2:2

+ 8:2 ТӀаьххь 16:10

+ 8:4 Еш 7:8-9

+ 8:6 Еш 7:1, Еш 7:4

+ 8:7 Еш 7:20

+ 8:8 Еш 30:28, Дан 11:10

+ 8:10 Еш 7:7

+ 8:12,[13] 1 Кипин 3:14, 15.

+ 8:12 1 Ки 3:14

+ 8:14,[15] 1 Кипин 2:8.

+ 8:14 Яхь 11:16, Еш 28:16, 1 Ки 2:8

+ 8:16 Еш 29:11, Дан 12:4, Довз 5:1, Довз 10:4, Довз 22:10

+ 8:17 Ӏебархошка 2:13.

+ 8:17 Еш 26:14

+ 8:18 Ӏебархошка 2:13.

+ 8:18 Ӏеб 2:13, Еш 20:3

+ 8:19 Ӏам 19:31, Еш 19:13, Шам 28:11-14

+ 8:20 Еш 60:2

+ 8:21 Ара 22:28

+ 8:22 Еш 5:30, Нахьум 1:8

+ 9:1 Маттай 4:15.

+ 9:1 ТӀаьххь 15:29, 2 Ше 16:4

+ 9:2 Маттай 4:16; Лака 1:79.

+ 9:2 Еш 42:6-7, Еш 49:6, Мат 4:15-16, Лак 1:79

+ 9:3 Еш 26:15

+ 9:4 Куьйг 7:19-25, Еш 10:26

+ 9:5 Еш 2:4, Яхь 39:9, ХӀуш 2:18, Мик 4:3

+ 9:6 Еш 26:12, Мик 5:5

+ 9:7 Лака 1:32, 33.

+ 9:7 Заб 88:4, Лак 1:32, Дад 7:13, ТӀаьххь 19:31, Еш 37:32

+ 9:11 Еш 7:1, Еш 8:6

+ 9:12 ТӀаьххь 16:6, 2 Ше 28:18, Еш 5:25, Еш 10:4

+ 9:13 Ярм 2:30

+ 9:14 Кар 28:13, Еш 19:15

+ 9:15 Мик 3:5

+ 9:17 Еш 5:25

+ 9:19 Еш 24:6

+ 9:20 Ӏам 26:26

+ 9:21 Еш 5:25

+ 10:1 Ярм 8:8

+ 10:2 Ара 22:31, Ара 23:6, Ӏамос 2:7, Аюб 22:9, Заб 93:6, Яхь 22:7

+ 10:4 Еш 5:25, Еш 9:12

+ 10:5-34 ЕшаӀ-ЯхӀу 14:24-27; Нахьум 1:1–3:19; Цапни-ЯхӀу 2:13-15.

+ 10:5 Хьаб 1:12

+ 10:6 Еш 9:17

+ 10:7 Мик 4:12

+ 10:9 Ӏамос 6:2

+ 10:11 ТӀаьххь 18:33-35, Еш 36:18-20, Еш 37:12

+ 10:12 ТӀаьххь 19:35-37, Еш 37:36-38

+ 10:13 Кар 32:27

+ 10:16 Заб 105:15

+ 10:17 Еш 27:4, Еш 33:12

+ 10:22,[23] Римхошка 9:27.

+ 10:22 Дол 22:17

+ 10:23 Еш 28:22, Рим 9:27-28

+ 10:24 ТӀаьххь 19:6, Еш 37:6

+ 10:26 Куьйг 7:22, Куьйг 7:25, Еш 9:4, Ара 14:27-30

+ 10:27 Нахьум 1:13

+ 10:28 Шам 14:2

+ 10:29 Шам 13:23, Шам 7:17, Шам 11:4

+ 10:30 Шам 25:44, Юш 21:18, Ярм 1:1

+ 10:32 Шам 21:1

+ 10:33 Еш 10:18, Яхь 31:3, Ӏамос 2:9

+ 11:1 Довзийтинарг 5:5; 22:16.

* 11:1 Юшай – иза Дауд-паччахьан да хилла.

+ 11:2 Еш 42:1, Еш 61:1, Мат 3:16

+ 11:4 2 Тассалникахошка 2:8.

+ 11:4 Заб 71:2, Заб 71:4, Аюб 4:9, Заб 138:19, 2 Та 2:8, Довз 2:16

+ 11:5 Эпасхошка 6:14.

+ 11:6-9 ЕшаӀ-ЯхӀу 65:25.

+ 11:6 Еш 65:25

+ 11:9 Хьабукъа 2:14.

+ 11:9 Еш 65:25, Лел 14:21, Заб 71:19, Хьаб 2:14

+ 11:10 Римхошка 15:12.

+ 11:10 Кар 28:49, Еш 5:26, Еш 49:22, Еш 62:11, Довз 5:5, Довз 22:16, Рим 15:12

* 11:11 Хуша-мохк – Хуша аьлла долу латта Нил-хин лакхахьара охьадогӀийла йолчохь Ӏуьллуш долу латта дара. Цунна чудогӀуш дара Мисар-мехкан къилбехь Ӏуьллуш долу латта а, хӀинцалера Судан олучу пачхьалкхана чудогӀуш долу латта а, иштта хӀинцалерчу Эфиопина къилбаседехьа долу латта а.

+ 11:11 ХӀуш 11:11, Мик 7:12, Зак 7:10

+ 11:12 Кар 30:3, Ярм 32:37, Яхь 11:17, Цап 3:20

+ 11:13 Дад 19:41-43, Ярм 3:18, Яхь 37:16-17, ХӀуш 1:11

+ 11:14 Ярм 49:28

+ 11:15 Довзийтинарг 16:12.

+ 11:15 Еш 7:20, Довз 16:12

+ 11:16 Ара 14:29, Еш 19:23

+ 12:1 Еш 11:11

+ 12:2 Арадаккхар 15:2; Забур 117:14.

+ 12:2 Ара 15:2, Заб 117:13

+ 12:4 1 Ше 16:8, Заб 104:1, Заб 8:2-3

+ 12:5 Ара 15:1

+ 12:6 Цап 3:14, Зак 2:10, Зак 9:9, Заб 45:6, ХӀуш 11:9

+ 13:1–14:23 ЕшаӀ-ЯхӀу 47:1-15; Ярми-ЯхӀу 50:1–51:64.

+ 13:1 Еш 21:1, Еш 47:1, Ярм 50:1

+ 13:2 Еш 5:6

+ 13:5 Ярм 50:24

+ 13:6 Юал 1:15.

+ 13:6 Яхь 30:3, Юал 1:15, Ӏаб 1:15, Цап 1:7

+ 13:7 Яхь 7:17

+ 13:8 Еш 42:14, Ярм 4:31, Ярм 30:6, Мик 4:9-10

+ 13:9 Еш 24:1

+ 13:10 Яхьазкхиал 32:7; Маттай 24:29; Марк 13:24, 25; Лака 21:25; Довзийтинарг 6:12, 13; 8:12.

+ 13:10 Еш 24:23, Яхь 32:7-8, Юал 2:31, Мат 24:29, Довз 6:12

+ 13:11 Еш 2:11

+ 13:12 Дол 10:29, Сул 9:28, 1 Ше 29:4, Аюб 22:24, Заб 44:8

+ 13:13 Аюб 9:6, Хьаг 2:6

+ 13:14 Ярм 50:16

+ 13:16 ТӀаьххь 8:12, Заб 136:9, Нахьум 3:10, Тийж 5:11, Зак 14:2

* 13:17 Мадайхой – уьш Бавел-махкана къилбаседе-малхбалерачу къомах бу. ТӀаьхьо и къам парсихойн пачхьалкхана чудогӀура.

+ 13:17 Еш 21:12, Ярм 51:11, Ярм 51:28, Дан 5:31

+ 13:18 Ярм 50:29

+ 13:19 Доладалар 19:24.

+ 13:19 Дол 19:24, Кар 29:23, Ярм 49:18, Цап 2:9

+ 13:20 Ярм 51:37, Ярм 3:2

+ 13:21 ЕшаӀ-ЯхӀу 34:14; Цапни-ЯхӀу 2:14; Довзийтинарг 18:2.

+ 13:21 Аюб 30:29, Еш 34:13, Ярм 50:39, Мик 1:8

+ 14:1 Зак 1:17, Яхь 47:22, Эпа 2:12-14

+ 14:2 Еш 49:22, Еш 66:20

+ 14:4 Хьаб 2:6

+ 14:8 Яхь 31:16-17

+ 14:12 Довзийтинарг 8:10; 9:1.

+ 14:12 Довз 9:1, Довз 12:8-9

+ 14:13-15 Маттай 11:23; Лака 10:15.

+ 14:13 Ярм 51:53

+ 14:14 Яхь 28:2, 2 Та 2:4

+ 14:15 Аюб 20:6-7, Тийж 2:1, Мат 11:23

+ 14:17 Ярм 50:33

+ 14:20 Заб 36:28

+ 14:23 Еш 34:11

+ 14:24-27 ЕшаӀ-ЯхӀу 10:5-34; Нахьум 1:1–3:19; Цапни-ЯхӀу 2:13-15.

+ 14:25 Еш 10:5, Еш 37:36, Нахьум 3:7, Цап 2:13, Еш 10:27, Нахьум 1:13

+ 14:27 Аюб 9:13, Аюб 23:13, Дан 4:32

+ 14:28 ТӀаьххьарнаш 16:20; 2 Шерашкахь 28:27.

+ 14:28 ТӀаьххь 16:20

+ 14:29-31 Ярми-ЯхӀу 47:1-7; Яхьазкхиал 25:15-17; Юал 3:4-8; Ӏамос 1:6-8; Цапни-ЯхӀу 2:4-7; Закри-ЯхӀу 9:5-7.

+ 14:32 Цап 3:12

+ 15:1–16:14 ЕшаӀ-ЯхӀу 25:10-12; Ярми-ЯхӀу 48:1-47; Яхьазкхиал 25:8-11; Ӏамос 2:1-3; Цапни-ЯхӀу 2:8-11.

+ 15:1 Еш 25:10, Ярм 48:1, Яхь 25:8, Ӏамос 2:1, Цап 2:8, Лел 21:15, Кар 2:9, Кар 2:18, Кар 2:29

+ 15:2 Лел 21:30, Лел 32:38, Яхь 7:18

+ 15:4 Лел 32:37, Ярм 48:34

+ 15:5 Ярм 48:5

+ 16:1 ТӀаьххь 14:7

+ 16:2 Куьйг 11:18

+ 16:5 Еш 32:1

+ 16:6 Ярм 48:29

+ 16:7 ТӀаьххь 3:25, Ярм 48:31-34

+ 16:8 Лел 21:32

+ 16:9 Лел 32:37, Ярм 48:34

+ 16:11 Ярм 4:19

+ 16:14 Еш 21:16, Еш 21:16, Ярм 48:13

+ 17:1-3 Ярми-ЯхӀу 49:23-27; Ӏамос 1:3-5; Закри-ЯхӀу 9:1.

+ 17:1 Еш 7:8-9, Ярм 49:23, Ӏамос 1:3, Зак 9:1

+ 17:2 Кар 28:26, Ярм 7:33

+ 17:5 Дад 5:18

+ 17:6 Еш 24:13, Мик 7:1

+ 17:8 Еш 27:9, Мик 5:13

+ 17:9 Мик 5:11

+ 17:10 Кар 32:18, Заб 105:21, Ярм 2:32

+ 17:12 Заб 64:8

+ 18:1-7 Цапни-ЯхӀу 2:12.

+ 18:3 Еш 5:26

+ 18:4 Заб 10:4

+ 19:1-25 Ярми-ЯхӀу 46:2-26; Яхьазкхиал 29:1–32:32.

+ 19:1 Ярм 46:2, Яхь 29:2, Юал 3:19, Заб 17:10, Заб 103:3, Ара 12:12, Лел 33:4

+ 19:2 Куьйг 7:22

+ 19:3 Заб 32:10, Еш 8:19

+ 19:4 Ярм 46:13, Яхь 29:19

+ 19:5 Аюб 14:11

+ 19:6 Яхь 30:12

+ 19:11 Лел 13:23, Заб 77:12, Заб 77:43

+ 19:12 Сул 4:30

+ 19:13 Яхь 30:13

+ 19:14 Ярм 48:26

+ 19:15 Еш 9:14-15

+ 19:16 Ярм 50:37, Ярм 51:30, Нахьум 3:13

* 19:18 Цхьадолчу ширачу тептарш тӀехь: маьлхан гӀала. Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: хӀаллакьхиларан гӀала.

+ 19:18 Цап 3:9

+ 19:19 Дол 28:18-19

+ 19:21 Юн 1:16, Зак 14:16-18

+ 19:22 Ярм 46:26, Яхь 29:13

+ 19:23 Еш 11:16

+ 19:24 Дол 12:2-3

+ 20:1 Шам 5:1

+ 20:2 Шам 19:24, Мик 1:8, Мик 1:11

* 20:3 Хуша-мохк – Хуша аьлла долу латта Нил-хин лакхахьара охьадогӀийла йолчохь Ӏуьллуш долу латта дара. Цунна чудогӀуш дара Мисар-мехкан къилбехь Ӏуьллуш долу латта а, хӀинцалера Судан олучу пачхьалкхана чудогӀуш долу латта а, иштта хӀинцалерчу Эфиопин къилбаседехьа долу латта а.

+ 20:3 Еш 8:18

+ 20:4 Нахьум 3:10

+ 21:1 Еш 13:1, Еш 47:1, Ярм 50:1, Ярм 51:42, Ярм 51:1

+ 21:2 Еш 24:16, Еш 33:1, Дол 14:1, Ярм 49:34, Яхь 32:24, Дан 8:2, Еш 13:17, Дан 5:31

+ 21:3 Еш 13:8

+ 21:6 Ярм 6:17, Яхь 3:17, Яхь 33:2, ХӀуш 9:8

+ 21:8 Хьаб 2:1

+ 21:9 Довзийтинарг 14:8; 18:2.

+ 21:9 Шам 5:4, Ярм 50:2, Ярм 51:8

+ 21:10 Ярм 51:33, Ӏамос 1:3

* 21:11 Тийналлин мохк – иза «Эдом-махках» хиндерг дӀайоьллу цӀе ю.

+ 21:14 Дол 25:15, Аюб 6:19, Ярм 25:23

+ 21:16 Еш 16:14

+ 22:2 Еш 32:13, Тийж 4:9

+ 22:4 Ярм 9:1, Мик 1:8

+ 22:6 Еш 21:2, ТӀаьххь 16:9, Ӏамос 1:5, Ӏамос 9:7

+ 22:9 Дад 5:7

+ 22:12 Мик 1:16, Дад 3:31

+ 22:13 1 Коринтхошка 15:32.

+ 22:13 Еш 56:12, 1 Ко 15:32

+ 22:15 ТӀаьххь 18:18, Еш 36:3, Еш 37:2

+ 22:16 2 Ше 16:14

+ 22:20 ТӀаьххь 18:18, ТӀаьххь 19:2

+ 22:22 Довзийтинарг 3:7.

+ 22:22 Мат 16:18, Довз 3:7-8

+ 23:1-18 Яхьазкхиал 26:1–28:19; Юал 3:4-8; Ӏамос 1:9, 10; Закри-ЯхӀу 9:1-4; Маттай 11:21, 22; Лака 10:13, 14.

+ 23:1 Ярм 47:4, Яхь 26:2, Юал 3:4, Ӏамос 1:9, Зак 9:2, Сул 10:22, Юн 1:3

+ 23:2 Дол 10:15, Юш 19:28

+ 23:3 Яхь 27:3-36

+ 23:11 Ара 14:21

+ 23:13 Еш 47:1

+ 23:15 Ярм 25:11, Ярм 25:22

+ 23:17 Довз 17:1-2

+ 24:1 Еш 13:9

+ 24:2 ХӀуш 4:9

+ 24:4 Ярм 4:28, ХӀуш 4:3, Юал 1:10

+ 24:5 Лел 35:33

+ 24:6 Кар 29:27, Зак 5:3, Еш 9:19

+ 24:7 Юал 1:10

+ 24:8 Ярм 7:34, Ярм 16:9, Яхь 26:13, ХӀуш 2:11

+ 24:11 Юал 1:12

+ 24:13 Еш 17:6, Мик 7:1

+ 24:16 Еш 21:2, Еш 33:1

+ 24:17 Ярм 48:43-44, Тийж 3:47

+ 24:18 Ӏамос 5:19, Дол 7:11, Заб 17:8

+ 24:20 Аюб 12:25, Заб 106:27, Еш 29:9

+ 24:23 Заб 92:1, Еш 13:10

+ 25:1 Ара 15:2

+ 25:2 Ярм 9:11

+ 25:4 Еш 4:6, Юал 3:16

+ 25:6 Еш 2:2-3

+ 25:8 а: 1 Коринтхошка 15:54; б: Довзийтинарг 7:17; 21:4.

+ 25:8 1 Ко 15:54-55, Довз 7:17, Довз 21:4

+ 25:9 Заб 9:15

+ 25:10-12 ЕшаӀ-ЯхӀу 15:1–16:14; Ярми-ЯхӀу 48:1-47; Яхьазкхиал 25:8-11; Ӏамос 2:1-3; Цапни-ЯхӀу 2:8-11.

+ 25:10 Еш 15:1, Ярм 48:1, Яхь 25:8, Ӏамос 2:1, Цап 2:8

+ 26:2 Заб 23:7, Заб 117:19-20

+ 26:4 Кар 32:18, Еш 17:10, Еш 44:8

+ 26:7 Заб 36:23

+ 26:9 Заб 62:2, 1 Ше 16:14, Заб 104:7

+ 26:11 Ӏебархошка 10:27.

+ 26:11 Мик 7:16, Заб 20:10, Ӏеб 10:27

+ 26:12 Еш 9:6, Мик 5:5

+ 26:13 Ара 1:11, Куьйг 3:8

+ 26:14 Уст 9:5

+ 26:15 Еш 9:3

+ 26:17 Еш 13:8, Яй 16:21

* 26:18 Я иштта: дуьнен тӀе керла нах а ца баьхна.

* 26:19 Ахь иза лаьттахь болчу беллачарна тӀе дожадо – Ӏебархойн тептар иштта а кхета мега: ткъа Ахь лаьтте белларш денбойту.

+ 26:19 Яхь 37:12, Дан 12:2

+ 26:20 Еш 2:10, Цап 2:3

+ 26:21 Мик 1:3

+ 27:1 Аюб 40:20; Забур 73:14; 103:26.

+ 27:1 Кар 32:41

+ 27:2 Еш 5:7

+ 27:4 Еш 27:4

+ 27:6 Еш 37:31, ХӀуш 14:6

+ 27:8 Ара 15:8, Аюб 4:9, Еш 11:4

+ 27:9 ТӀаьххь 18:4, Еш 17:8

+ 27:10 Еш 17:9, Мик 5:11

+ 27:11 Кар 32:28

+ 27:13 Мат 24:31, 1 Та 4:16, Довз 11:15, Еш 11:11, Мик 7:12

* 28:1 Эпраймхойн кочар – иза Шамран-гӀала ю, Исраилан къилбаседерачу пачхьалкхан паччахье йолу.

+ 28:2 Еш 28:17, Яхь 13:11, Яхь 38:22

+ 28:6 Сул 3:28

+ 28:7 ХӀуш 4:11

+ 28:10 Ярм 6:10

+ 28:11,[12] 1 Коринтхошка 14:21.

+ 28:11 Кар 28:49, Еш 33:19, 1 Ко 14:21

+ 28:13 Еш 8:14-15

+ 28:14 Киц 3:34, Киц 21:24

+ 28:16 Забур 117:22, 23; Римхошка 9:33; 10:11; 1 Кипин 2:6.

+ 28:16 Заб 86:2, Заб 117:22, Зак 3:9, Рим 9:33, Рим 10:11, 1 Ки 2:6

+ 28:17 Еш 28:2, Яхь 38:22

+ 28:21 а: Дауд 5:20; 1 Шерашкахь 14:11; б: ЮшаӀ 10:10-12.

+ 28:21 Юш 10:10, Дад 5:20

+ 28:22 Еш 10:23

+ 28:29 Ярм 32:19, Рим 11:33

+ 29:1 Дад 5:9

* 29:2 СагӀа доккхучу кхерчан юкъ – Ӏебархойн маттахь иза «Ариал» цӀеран маьӀна ду.

+ 29:3 ТӀаьххь 25:1, Яхь 4:2

+ 29:6 Ара 19:16-18, Сул 19:11-12

+ 29:7 Аюб 20:8

+ 29:9 Еш 24:20

+ 29:10 Римхошка 11:8.

+ 29:10 Рим 11:8

+ 29:11 Еш 8:16, Дан 12:4, Довз 5:1, Довз 10:4, Довз 22:10

+ 29:13 Маттай 15:8, 9; Марк 7:6, 7.

+ 29:13 Заб 77:36, Ярм 12:2, Мат 15:9, Мрк 7:7, Ков 2:22

+ 29:14 1 Коринтхошка 1:19.

+ 29:14 1 Ко 1:19

+ 29:15 Яхь 8:12, Яхь 9:9

+ 29:16 ЕшаӀ-ЯхӀу 45:9; Римхошка 9:20.

+ 29:16 Еш 29:16, Ярм 18:6, Рим 9:20-24

+ 29:18 Еш 32:2, Еш 35:5

+ 29:19 Еш 61:1

+ 29:21 Ӏамос 5:10

+ 29:22 Еш 51:2

+ 30:2 Еш 31:1, Еш 36:6, Ярм 2:18

+ 30:3 ТӀаьххь 18:21, Еш 22:20

+ 30:4 Лел 13:23, Еш 19:11

+ 30:5 Ярм 2:36

+ 30:7 Еш 36:6, Ярм 46:17

+ 30:8 Кар 27:8, Аюб 19:23, Еш 8:1, Хьаб 2:2

+ 30:10 Ярм 11:21, Ӏамос 2:11, Мик 2:6, Яхь 13:8-9

+ 30:13 Киц 6:15

+ 30:14 Заб 2:9, Уст 12:6, Ярм 19:11

+ 30:17 Ӏам 26:8, 2 Ше 24:24

+ 30:18 2 Ки 3:9

+ 30:22 Еш 2:20, Еш 31:7

+ 30:23 Заб 64:13-14

+ 30:25 Юал 3:18

+ 30:26 Еш 60:19-20, Кар 32:39, Аюб 5:18

+ 30:27 Кар 4:24

+ 30:28 Еш 8:8, Дан 11:10

+ 30:29 Еш 26:4

+ 30:30 Юш 10:11, Заб 17:13

+ 30:33 Яхь 24:9, Аюб 4:9, Аюб 15:30, Заб 17:8, Яхь 20:48

+ 31:1 Еш 30:2, Ярм 2:18, Заб 19:8, Киц 21:31

+ 31:3 Ярм 17:5

+ 31:4 ХӀуш 11:10, Ӏамос 3:8

+ 31:5 Кар 32:11

+ 31:7 Еш 2:20, Еш 30:22

+ 31:8 Еш 37:36

+ 31:9 Заб 20:10

+ 32:1 Заб 71:1, Еш 16:5

+ 32:2 Еш 4:6, Еш 25:4

+ 32:3 Еш 29:18, Еш 35:5

+ 32:6 Шам 25:11

+ 32:9 Еш 3:16, Ӏамос 6:1, Цап 1:12

+ 32:13 Еш 5:6, Еш 7:24, Еш 22:2

+ 32:15 Яхь 39:29, Юал 2:28

+ 32:19 Еш 28:2, Еш 28:17

+ 33:1 Еш 21:2, Еш 24:16, Ярм 30:16

+ 33:4 Юал 2:9

+ 33:5 Еш 2:17

+ 33:7 Еш 36:22

* 33:8 Цхьана ширачу тептар тӀехь: цуьнан тешаш а емалбина бу. Ӏебархойн тептар тӀехь: гӀаланаш емалйина ю.

+ 33:8 Ӏам 26:22

+ 33:9 Ярм 4:28, ХӀуш 4:3, Юал 1:10, Нахьум 1:4

+ 33:10 Заб 67:2

+ 33:12 Еш 10:17

+ 33:14 Ӏеб 10:31

+ 33:15 Заб 14, Заб 23:3-4

+ 33:19 Кар 28:49, Еш 28:11

+ 34:1 Заб 48:1, Мик 1:2

+ 34:3 Юал 2:20

+ 34:4 Маттай 24:29; Марк 13:25; Лака 21:26; Довзийтинарг 6:13, 14.

+ 34:4 Юал 2:10, Юал 3:15, Мат 24:29, Довз 6:13-14

+ 34:5-17 ЕшаӀ-ЯхӀу 63:1-6; Ярми-ЯхӀу 49:7-22; Яхьазкхиал 25:12-14; 35:1-15; Ӏамос 1:11, 12; Ӏабди-ЯхӀу 1:1-14; Малъаки 1:2-5.

+ 34:5 Кар 32:41, Ярм 49:7-22, Яхь 25:12-14, Яхь 35, Ӏамос 1:11-12, Ӏаб 1:1-16, Мал 1:3-4

+ 34:6 Дол 36:33, 1 Ше 1:44, Еш 63:1, Цап 1:7, Яхь 39:17

+ 34:7 Лел 23:22, Заб 21:13

+ 34:8 Еш 61:2, Еш 63:4

+ 34:9 Кар 29:23

+ 34:10 Довзийтинарг 14:11; 19:3.

+ 34:10 Еш 66:24, Ярм 17:27, Яхь 20:48, Довз 14:11, Довз 19:3

+ 34:11 Еш 14:23, Еш 13:21-22, Цап 2:14

+ 34:13 Еш 32:13, Аюб 30:29, Еш 13:21, Мик 1:8

+ 34:14 Довз 18:2

+ 34:15 Кар 14:13

+ 35:2 Еш 55:12, Еш 40:5

+ 35:3 Ӏебархошка 12:12.

+ 35:3 Аюб 4:3, Ӏеб 12:12

+ 35:4 Кар 32:35, Кар 32:43, Заб 93:1

+ 35:5,[6] Маттай 11:5; Лака 7:22.

+ 35:5 Еш 29:18, Еш 32:2, Еш 42:18, Мат 11:5

+ 35:6 Век 3:8, Век 14:10, Еш 41:18, Еш 49:10

+ 35:8 Еш 40:3, Еш 52:1

+ 35:10 Еш 51:11, Еш 60:20

• 36:1 ТӀаьххь 18:13-37, 2 Ше 32:1-19

+ 36:2 Юш 15:39, Еш 7:3

+ 36:3 Еш 22:20, Еш 22:15, Еш 37:2

+ 36:6 Яхьазкхиал 29:6, 7.

+ 36:6 Яхь 29:6, Еш 30:2

+ 36:7 ТӀаьххь 18:4, 2 Ше 31:1

+ 36:11 Ӏезар 4:7, Дан 2:4

+ 36:16 Сул 4:25

+ 36:17 Кар 8:7-10

+ 36:19 ТӀаьххь 17:24, Еш 10:9

+ 36:20 Дан 3:15, ТӀаьххь 19:12, Еш 10:11

• 37:1 ТӀаьххь 19, 2 Ше 32:20-22

+ 37:2 Еш 22:15, Еш 36:3

+ 37:3 ХӀуш 13:13

+ 37:4 Дад 16:12

+ 37:6 Еш 10:24

+ 37:8 Юш 10:29-30

+ 37:12 Дол 11:31

+ 37:13 ТӀаьххь 18:33-34

+ 37:16 Арадаккхар 25:22.

+ 37:16 Ара 25:22, Кар 6:4, Сул 18:39, Нахь 9:6, Заб 85:10, Еш 44:6

+ 37:17 Заб 30:3, Заб 70:2, 2 Ше 6:40, Дан 9:18

+ 37:19 Ярм 16:20, 2 Ше 32:19

+ 37:20 Заб 82:19

+ 37:24 Заб 19:8

+ 37:26 Еш 45:7

+ 37:27 Заб 128:6

+ 37:28 Заб 138:2

+ 37:29 Яхь 29:4, Яхь 38:4, Ӏамос 4:2, Хьаб 1:15

+ 37:30 Еш 7:11

+ 37:31 Еш 27:6

+ 37:32 Еш 9:7

+ 37:33 Дад 20:15

+ 37:36 Дад 24:16, 1 Ше 21:15, Нахьум 3:3

+ 37:37 Дол 10:11, Юн 1:2

+ 37:38 Дол 8:4, Ярм 51:27, Ӏезар 4:2

• 38:1 ТӀаьххь 20:1-11, 2 Ше 32:24-26

+ 38:3 ТӀаьххь 18:3

+ 38:5 Заб 38:13

+ 38:6 Еш 37:35

+ 38:8 Юш 10:13

+ 38:11 Заб 26:13, Еш 53:8, Яхь 26:20

+ 38:12 Аюб 7:6

+ 38:13 Тийж 3:4

+ 38:14 Яхь 7:16, Нахьум 2:7, Заб 68:4

+ 38:17 Заб 15:10, Аюб 33:28, Мик 7:19

+ 38:18 Заб 6:6, Уст 9:10

+ 38:19 Кар 4:9, Кар 6:7, Заб 77:4

• 39:1 ТӀаьххь 20:12-19, 2 Ше 32:31

* 39:2 ЧӀоь-цӀа – иза тӀаьхьалонна йолу хӀума дӀаюьллуш долу цӀа ду.

+ 39:2 2 Ше 32:27

+ 39:6 ТӀаьххь 24:13, 2 Ше 36:10, Ярм 20:5, Ярм 27:19-21, Мик 4:10

+ 39:7 Даниал 1:1-7; ТӀаьххьарнаш 24:10-16; 2 Шерашкахь 36:10.

+ 39:7 ТӀаьххь 24:12, ТӀаьххь 25:7, 2 Ше 33:11

+ 40:1 Еш 49:13, Зак 1:17

+ 40:2 ХӀуш 2:14, Аюб 42:10, Ярм 16:18

+ 40:3 Маттай 3:3; Марк 1:3; Яхьъя 1:23.

+ 40:3-5 Лака 3:4-6.

+ 40:3 Еш 35:8, Заб 67:5, Мат 3:3, Мрк 1:3, Лак 3:4-6, Яй 1:23

+ 40:5 Еш 35:2

+ 40:6-8 Якъуба 1:10, 11; 1 Кипин 1:24, 25.

+ 40:8 Заб 118:89, 1 Ки 1:24-25, Якъ 1:11

+ 40:10 ЕшаӀ-ЯхӀу 62:11; Довзийтинарг 22:12.

+ 40:10 Еш 62:11, Довз 22:12

+ 40:11 Яхьазкхиал 34:15; Яхьъя 10:11.

+ 40:11 Заб 22:1, Ярм 31:10, Яхь 34:15, Мик 5:4, Яй 10:11

+ 40:12 Киц 30:4

+ 40:13 Римхошка 11:34; 1 Коринтхошка 2:16.

+ 40:13 Рим 11:34, 1 Ко 2:16

+ 40:14 Аюб 21:22

+ 40:16 Заб 49:10

+ 40:17 Заб 61:10, Дан 4:32

+ 40:18,[19] Векалийн 17:29.

+ 40:18 Еш 46:5, Век 17:29

+ 40:20 Еш 44:9, Еш 46:7, Ярм 10:3-5

+ 40:22 Лел 13:34, Аюб 9:8, Аюб 26:7, Заб 103:2, Ярм 10:12, Ярм 51:15

+ 40:23 Аюб 12:21, Заб 106:40

+ 40:26 Заб 146:4

+ 40:27 Еш 49:14

+ 40:28 Заб 146:5

+ 40:29 2 Ко 12:10

+ 40:31 Заб 102:5

+ 41:1 Еш 43:9

+ 41:2 2 Ше 36:23

+ 41:4 Еш 44:6, Еш 48:12, Довз 1:17

+ 41:7 Еш 40:19

+ 41:8 2 Шерашкахь 20:7; Якъуба 2:23.

+ 41:8 Еш 42:19, Еш 43:10, Еш 44:1, Ярм 30:10, 2 Ше 20:7, Якъ 2:23

+ 41:14 Аюб 25:6, Заб 21:7

+ 41:18 Еш 35:6

+ 41:19 Еш 55:13

+ 41:24 Ярм 10:5, 1 Ко 8:4

+ 41:25 Еш 41:2, Ярм 1:15, Ярм 50:3

+ 41:26 Еш 46:10, Еш 48:14

+ 41:27 Еш 40:9, Еш 52:7

+ 42:1 Маттай 3:17; 17:5; Марк 1:11; Лака 3:22; 9:35.

+ 42:1-4 Маттай 12:18-21.

+ 42:1 Еш 41:8, Еш 43:10, Еш 52:13, Еш 53:11, Мат 3:17, Мат 17:5, Мрк 1:11, Лак 3:22, Еш 11:2, Еш 61:1, Мат 12:17-21

+ 42:5 Векалийн 17:24, 25.

+ 42:5 Зак 12:1

+ 42:6 ЕшаӀ-ЯхӀу 49:6; Лака 2:32; Векалийн 13:47; 26:23.

+ 42:6 Еш 45:13, Еш 42:6, Еш 49:6, Лак 2:3, Лак 2:30-32, Век 13:47

+ 42:7 Еш 9:2, Еш 35:5, Еш 49:9, Еш 61:1

+ 42:8 Еш 48:11

+ 42:10 Заб 32:3

+ 42:11 Еш 21:16

+ 42:13 Заб 77:65

+ 42:14 Еш 13:8

+ 42:15 Еш 50:2

+ 42:16 Еш 40:4

+ 42:17 Заб 96:7, Еш 45:16, Еш 44:11, Ярм 10:14

+ 42:18 Еш 35:5

+ 42:19 Еш 41:8

+ 42:20 Ярм 6:10, Яхь 12:2

+ 42:22 Ярм 50:33

+ 42:25 ХӀуш 7:9

+ 43:1 Еш 45:3

+ 43:2 Заб 65:12, Дан 3:25

+ 43:3 Заб 71:10, Еш 45:14

+ 43:5 ХӀуш 11:11, Мик 7:12, Зак 8:7

+ 43:8 Еш 42:18-19

+ 43:9 Еш 41:1

+ 43:10 Еш 41:8, Ярм 30:10

+ 43:11 Еш 45:21, ХӀуш 13:4

+ 43:13 Кар 32:39, Аюб 10:7

+ 43:16 Ара 14:21, Еш 51:10

+ 43:19 Еш 48:6, 2 Ко 5:17, Довз 21:5, Еш 35:6-8

+ 43:20 Ара 17:1-7

+ 43:22 Мик 6:3

+ 43:24 Мал 2:17

+ 43:25 Заб 50:3, Ярм 31:34

+ 43:26 Еш 1:18

+ 43:27 Дол 3:6, Ярм 5:31

+ 44:1 Еш 41:8, Ярм 30:10

* 44:2 Сан хьоме халкъ – Ӏебархойн тептар тӀехь ма-дарра аьлча «Яшурон» дӀаяздина ду. Иза Исраилан халкъан кхин цӀе ю, ткъа иза «бакъахьараниг» маьӀна долуш ду.

+ 44:3 Яхь 39:29, Юал 2:28, Яй 7:38

+ 44:6 ЕшаӀ-ЯхӀу 48:12; Довзийтинарг 1:17; 2:8; 22:13.

+ 44:6 Еш 41:4, Еш 48:12, Довз 1:8, Довз 1:17, Кар 6:4, Сул 18:39, Нахь 9:6, Заб 85:10

+ 44:8 Кар 32:18, Еш 26:4

+ 44:9 Еш 41:24, Еш 41:29

+ 44:10 Ярм 10:3-5, Хьаб 2:18

+ 44:11 Еш 42:17, Еш 45:16

+ 44:18 Еш 45:20

+ 44:20 ХӀуш 12:1

+ 44:21 Еш 41:8

+ 44:22 Еш 1:18

+ 44:23 Заб 95:11, Еш 49:13, Еш 48:20

+ 44:24 Аюб 37:18, Заб 135:5, Еш 42:5

+ 44:25 1 Коринтхошка 1:20.

+ 44:25 1 Ко 1:20, 1 Ко 3:19

+ 44:26 2 Ше 36:22-23

+ 44:27 Еш 11:15, Еш 51:10, Ярм 50:38, Ярм 51:36

+ 44:28 2 Шерашкахь 36:23; Ӏезар 1:2.

+ 44:28 2 Ше 36:22, Ӏезар 1:1, Еш 45:1, Дан 6:28, Век 13:22

+ 45:1 Нахьум 2:6

+ 45:2 Заб 106:16

+ 45:3 Еш 43:1

+ 45:4 Еш 41:8

+ 45:5 Кар 4:35

+ 45:6 Ара 15:11

+ 45:7 Тийж 3:38, ТӀаьххь 19:25, Еш 37:26

+ 45:9 ЕшаӀ-ЯхӀу 29:16; Римхошка 9:20.

+ 45:9 Еш 29:16, Ярм 18:6, Рим 9:20-24, Аюб 9:32, Уст 6:10

+ 45:12 Еш 44:24, Ярм 27:5

+ 45:13 Еш 42:6, Еш 44:28

+ 45:14 Заб 71:10, Еш 43:3, Зак 8:23, 1 Ко 14:25

+ 45:16 Еш 42:17, Еш 44:11

+ 45:17 Еш 54:4

+ 45:19 Ярм 29:13-14

+ 45:20 Еш 44:17-18

+ 45:21 Еш 43:11, ХӀуш 13:4

+ 45:23 Римхошка 14:11; Пилапхошка 2:10, 11.

+ 45:23 Рим 14:11, Пил 2:10-11

+ 46:1 Ярм 50:2, Ярм 51:44, Шам 5:3

+ 46:2 Ярм 48:7

+ 46:3 Кар 1:31

+ 46:4 Заб 67:20

+ 46:5 Еш 40:18, Век 17:29

+ 46:6 Куьйг 17:4, Еш 44:15

+ 46:7 Заб 113:15

+ 46:10 Еш 41:26

+ 46:11 Еш 41:2, Ярм 12:9

+ 46:13 Еш 51:5, Еш 56:1

+ 47:1-15 ЕшаӀ-ЯхӀу 13:1–14:23; Ярми-ЯхӀу 50:1–51:64.

+ 47:1 Ӏамос 5:2, Еш 13:1, Еш 21:1, Ярм 50:1

+ 47:2 Куьйг 16:21

+ 47:3 Ярм 13:26, Нахьум 3:5

+ 47:6 Зак 1:15

+ 47:7 Довз 18:7

+ 47:8,[9] Довзийтинарг 18:7, 8.

+ 47:8 Цап 2:15

+ 47:11 Заб 34:8

+ 47:14 Еш 5:24, Нахьум 1:10, Мал 4:1

+ 48:1 Нахь 11:1, Ярм 7:4, Мик 1:5

+ 48:3 Еш 41:26

+ 48:4 Ара 32:9

+ 48:5 Ярм 44:17

+ 48:6 Еш 43:19, Ярм 33:3

+ 48:10 Аюб 23:10, Заб 65:10, Еш 1:25, Зак 13:9, Мал 3:3

+ 48:11 Яхь 20:9, Еш 42:8

+ 48:12 ЕшаӀ-ЯхӀу 44:6; Довзийтинарг 1:17; 22:13.

+ 48:12 Еш 41:4, Еш 44:6, Довз 1:8, Довз 1:17

+ 48:13 Аюб 9:8, Заб 103:2, Еш 42:5, Ярм 10:12, Ярм 51:15, Зак 12:1

+ 48:14 Еш 41:26, Еш 41:2, Еш 46:10

+ 48:15 Еш 45:1-3

+ 48:16 Еш 61:1

+ 48:18 Заб 80:14, Лак 19:42

+ 48:19 Дол 22:17

+ 48:20 Довзийтинарг 18:4.

+ 48:20 Еш 52:11, Ярм 50:8, Зак 2:6-7, Довз 18:4, Еш 44:23

+ 48:21 Ара 17:6, Лел 20:11

+ 48:22 ЕшаӀ-ЯхӀу 57:21.

+ 49:1 Ярми-ЯхӀу 1:5.

+ 49:1 Ярм 1:4-5, Гал 1:15-16, Мат 1:21, Лак 1:31

+ 49:2 Ӏебархошка 4:12; Довзийтинарг 1:16.

+ 49:2 Еш 11:4

+ 49:3 Яй 17:10

+ 49:6 а: ЕшаӀ-ЯхӀу 42:6; Лака 2:32; Векалийн 26:23; б: Векалийн 13:47.

+ 49:6 Еш 42:6, Ярм 1:5, Век 13:47, Век 26:23

+ 49:7 Заб 21:7, Еш 53:3

+ 49:8 2 Коринтхошка 6:2.

+ 49:8 2 Ко 6:2, Еш 42:6

+ 49:9 Еш 42:7, Еш 61:1

+ 49:10 Довзийтинарг 7:16, 17.

+ 49:10 Довз 7:16-17, Еш 35:6

+ 49:12 Еш 43:5

+ 49:13 Заб 95:11, Еш 44:23, Еш 40:1

+ 49:14 Еш 40:27

+ 49:15 Заб 26:10

+ 49:18 Еш 60:4, Ярм 22:24, Яхь 5:11, Яхь 16:48, Цап 2:9, Рим 14:11

+ 49:19 Ярм 31:27, Зак 2:4

+ 49:20 Зак 10:10

+ 49:22 Еш 11:10, Еш 14:2

+ 49:23 Заб 71:9, Мик 7:17, Заб 24:3

+ 49:24 Мрк 3:27

+ 49:25 Заб 34:1

+ 49:26 Довз 16:6

+ 50:1 Кар 24:1, Ярм 3:8

+ 50:2 Ярм 35:17, Лел 11:23, Еш 59:1, Ара 14:21-22, Заб 103:7, Заб 105:2, Заб 106:33, Еш 42:15

+ 50:3 Ярм 4:28, Довз 6:12, Довз 6:12

+ 50:4 Заб 39:7

+ 50:6 Маттай 26:67; Марк 14:65.

+ 50:6 Еш 53:6, Мат 26:67, Мрк 14:65, Мрк 15:19

+ 50:7 Ярм 1:18, Яхь 3:9

+ 50:8,[9] Римхошка 8:33, 34.

+ 50:8 Рим 8:33, Аюб 13:19

+ 50:9 Аюб 13:28, Еш 51:8

+ 51:2 Дол 12:2, Яхь 33:24

+ 51:3 Еш 40:1, Еш 52:9, Дол 2:8, Яхь 28:13, Яхь 36:35

+ 51:4 Еш 42:6, Еш 49:6

+ 51:5 Еш 46:13, Еш 60:9

+ 51:6 Заб 101:26-27, Мрк 13:31

+ 51:7 Кар 6:6, Заб 36:28, Ярм 31:33, Мат 10:28

+ 51:8 Еш 50:9

+ 51:9 Аюб 9:13, Аюб 26:12, Заб 88:11, Еш 30:7

+ 51:10 Ара 14:21, Заб 105:9, Еш 43:16-17

+ 51:11 Еш 35:10

+ 51:12 Еш 40:1, Еш 66:13, Заб 55:5, Заб 117:6, Мат 10:28

+ 51:13 Еш 40:12, Еш 48:14

+ 51:15 Ярм 31:35

+ 51:17 Довзийтинарг 14:10; 16:19.

+ 51:17 Еш 52:1, Заб 74:8, Ярм 25:15, Ӏаб 1:16, Зак 12:2, Довз 14:10

+ 51:19 Ярм 15:5, Нахьум 3:7

+ 51:22 Ярм 25:17, Нахьум 3:11

+ 52:1 Довзийтинарг 21:2, 27.

+ 52:1 Еш 51:17, Нахь 11:1, Еш 48:2, Мат 4:5, Мат 27:53, Еш 35:8, Юал 3:17, Нахьум 1:15, Довз 21:27

+ 52:5 Римхошка 2:24.

+ 52:5 Рим 2:24

+ 52:7 Нахьум 1:15; Римхошка 10:15; Эпасхошка 6:15.

+ 52:7 Еш 41:27, Нахьум 1:15, Рим 10:15

+ 52:9 Еш 40:1, Еш 51:3

+ 52:10 Заб 97:3, Лак 3:6

+ 52:11 2 Коринтхошка 6:17.

+ 52:11 Еш 48:20, Зак 2:7, Ӏезар 1:7-11

+ 52:12 Еш 58:8, Мик 2:13

+ 52:13 Еш 42:1

+ 52:15 Римхошка 15:21.

+ 52:15 Еш 49:23, Рим 15:21, 1 Ко 2:9

+ 53:1 Римхошка 10:16; Яхьъя 12:38.

+ 53:1 Яй 12:38, Рим 10:16

+ 53:2 Еш 11:1

+ 53:3 Еш 49:7

+ 53:4 Маттай 8:17.

+ 53:4 Мат 8:17

+ 53:5 1 Кипин 2:24.

+ 53:5 1 Ки 2:24-25

+ 53:6 1 Кипин 2:25.

+ 53:6 Заб 118:176, Ярм 50:6

+ 53:7,[8] Векалийн 8:32, 33.

+ 53:7 Ярм 11:19, Еш 37:14, Век 8:32-33

+ 53:8 Заб 26:13, Еш 38:11, Яхь 26:20, Яхь 32:23

+ 53:9 1 Кипин 2:22.

+ 53:9 1 Ки 2:22, Мрк 15:46

+ 53:11 Еш 42:1, Еш 52:13, Рим 5:16

+ 53:12 Марк 15:28; Лака 22:37.

+ 54:1 Галатахошка 4:27.

+ 54:1 Шам 2:5, Гал 4:27

+ 54:4 Еш 45:17, Цап 3:11

+ 54:5 Ярм 3:14, ХӀуш 2:7

+ 54:6 Еш 62:4

+ 54:7 Ярм 51:5

+ 54:8 Заб 88:29-30, Еш 55:3

+ 54:9 Доладалар 9:8-17.

+ 54:9 Дол 8:21, Дол 9:11

+ 54:10 Лел 25:12-13, Яхь 34:25, Яхь 37:26, ХӀуш 2:18

+ 54:11,[12] Довзийтинарг 21:18-21.

+ 54:13 Яхьъя 6:45.

+ 54:13 Ярм 31:33-34, Яй 6:45, 1 Ко 2:13, 1 Та 4:9

+ 54:17 Заб 4:2

+ 55:1 Довзийтинарг 21:6; 22:17.

+ 55:1 Еш 44:3, Яй 7:37

+ 55:2 Яй 6:27

+ 55:3 Векалийн 13:34.

+ 55:3 Еш 61:8, Ярм 32:40, Яхь 16:60, Заб 88:29-30, Еш 54:6, Век 13:34

+ 55:5 Дад 22:44

+ 55:6 1 Ше 28:9, 2 Ше 15:2, Ярм 29:13, Ӏамос 5:4, Ӏамос 5:6, Цап 2:3

+ 55:9 Заб 102:11

+ 55:10 2 Коринтхошка 9:10.

+ 55:11 Кар 32:2, Яхь 12:25

+ 55:12 Заб 97:8, Еш 35:2

+ 55:13 Еш 41:19

+ 56:1 Еш 46:13, Еш 51:5

+ 56:2 Ара 20:8

+ 56:3 Ара 12:38, Кар 23:8, Эси 9:27, Еш 14:1, Зак 2:11

+ 56:7 Маттай 21:13; Марк 11:17; Лака 19:46.

+ 56:7 Еш 2:2-3, Еш 60:3, Еш 66:20, Мал 1:11, Мат 21:13, Мрк 11:17, Лак 19:46

+ 56:8 Еш 11:12, Яй 10:16

+ 56:9 Ярм 12:9, Яхь 39:17, Довз 19:17-18

+ 56:10 Ярм 6:17

+ 56:11 Яхь 34:2

+ 56:12 Киц 23:35, Еш 22:13

+ 57:2 Дан 12:13

+ 57:3 Мрк 8:38

+ 57:5 Яхь 16:20-21

+ 57:8 Яхь 16:25, Яхь 23:17

+ 57:11 Заб 49:21

+ 57:13 Ярм 11:12

+ 57:15 ТӀаьххь 22:19, 2 Ше 34:27

+ 57:16 Заб 102:9

+ 57:17 Ярм 6:13

+ 57:18 Ярм 3:22, Еш 40:1

+ 57:19 Эпасхошка 2:17.

+ 57:19 Рим 2:10, Эпа 2:17

+ 57:21 ЕшаӀ-ЯхӀу 48:22.

+ 57:21 Еш 48:22

+ 58:1 Мик 1:5, Мик 3:8

+ 58:3 Ӏам 16:29, Лел 29:7, Мал 3:14

+ 58:5 Ӏам 16:29, Зак 7:5, Мат 6:16

+ 58:6 Лак 4:18, Заб 81:4, Киц 24:11

+ 58:7 Маттай 25:34.

+ 58:7 Мат 25:35, Лак 3:11, Якъ 2:15-16

+ 58:8 Заб 36:6, Заб 84:14, Еш 52:12

+ 58:11 Ярм 31:12, Яй 7:38

+ 58:12 Аюб 3:14, Еш 61:4

+ 58:13 Нахь 13:15-21

+ 58:14 Аюб 22:26, Заб 36:4, Кар 32:13

+ 59:1 Лел 11:23, Еш 50:2

+ 59:2 ХӀуш 5:4, Заб 65:18, Киц 15:8, Киц 28:9

+ 59:3 Еш 1:15, Киц 6:17

+ 59:4 Аюб 15:35, Заб 7:15, Якъ 1:15

+ 59:6 Аюб 8:14

+ 59:7,[8] Римхошка 3:15-17.

+ 59:7 Киц 1:16, Киц 6:18, Еш 59:7, Рим 3:15-17

+ 59:10 Кар 28:29, Аюб 5:14, Цап 1:17

+ 59:11 Яхь 7:16, Нахьум 2:7

+ 59:16 ЕшаӀ-ЯхӀу 63:5.

+ 59:16 Ярм 5:1, Яхь 22:30, Заб 97:1, Еш 63:5

+ 59:17 Эпасхошка 6:14, 17; 1 Тассалникахошка 5:8.

+ 59:17 Эпа 6:14, Эпа 6:17, 1 Та 5:8

+ 59:18 Кар 7:10, Ярм 51:56

+ 59:20 Римхошка 11:26.

+ 59:20 Рим 11:26-27

+ 59:21 Ярм 31:31

+ 60:1 Заб 101:17, Мал 4:2, 1 Я 1:7

+ 60:2 Аюб 37:19

+ 60:3 Еш 2:2-3, Еш 56:7, Еш 66:20, Мал 1:11, Аюб 11:17, Аюб 22:28, Киц 4:18, Дан 12:3, Довз 21:24

+ 60:4 Еш 49:18, Еш 66:20

+ 60:5 Еш 61:6

+ 60:6 Сул 10:1, 2 Ше 9:1, Мат 2:11

+ 60:7 Заб 119:5, Илли 1:4, Еш 21:16, Дол 25:13

+ 60:8 ХӀуш 11:11

+ 60:9 Еш 51:5, Сул 10:22, Еш 23:1, Юн 1:3

+ 60:10 Зак 6:15

+ 60:11 Довзийтинарг 21:25, 26.

+ 60:11 Довз 21:25

+ 60:12 Зак 14:17-19

+ 60:14 Довзийтинарг 3:9.

+ 60:14 Еш 49:23, Яхь 48:35

+ 60:16 Еш 66:12, Дол 49:24

+ 60:18 Еш 11:9

+ 60:19 Довзийтинарг 21:23; 22:5.

+ 60:19 Еш 30:26, Довз 21:23, Довз 22:5

+ 60:20 Заб 26:1, Еш 35:10, Еш 65:19, Довз 21:4

+ 60:21 Заб 36:9, Яхь 37:25, Мат 15:13

+ 61:1,[2] Лака 4:18, 19.

+ 61:1 Еш 11:2, Лак 4:18-19, Лак 7:22, Еш 29:19, Ӏам 25:8-15, Еш 42:7, Еш 49:9

+ 61:2 Маттай 5:4.

+ 61:2 Ӏам 25:10, Еш 34:8, Еш 63:4, Мат 5:4

+ 61:3 Мат 15:13

+ 61:4 Аюб 3:14, Еш 58:12, Ӏамос 9:14

+ 61:6 Ара 19:6, 1 Ки 2:9, Еш 60:5

+ 61:7 Аюб 42:10, Еш 40:2, Зак 9:12

+ 61:8 Заб 10:7, Еш 55:3, Ярм 32:40, Яхь 16:60

+ 61:9 Еш 65:23

+ 61:10 Довзийтинарг 21:2.

+ 61:10 Зак 3:4, Ярм 2:32, Довз 21:2

+ 62:2 Довз 2:17, Довз 3:12

+ 62:3 Зак 9:16

+ 62:4 Еш 54:6, ХӀуш 1:10, ХӀуш 2:23

+ 62:5 Ярм 32:41, Цап 3:17

+ 62:8 Кар 28:33, Ярм 5:17

+ 62:10 Еш 11:10, Еш 49:22

+ 62:11 ЕшаӀ-ЯхӀу 40:10; Довзийтинарг 22:12.

+ 62:11 Еш 40:10, Довз 22:12

+ 63:1-6 ЕшаӀ-ЯхӀу 34:5-17; Ярми-ЯхӀу 49:7-22; Яхьазкхиал 25:12-14; 35:1-15; Ӏамос 1:11, 12; Ӏабди-ЯхӀу 1:1-14; Малъаки 1:2-5.

+ 63:1 Дол 36:33, 1 Ше 1:44, Еш 34:6

+ 63:3 а: Довзийтинарг 14:20; 19:15; б: Довзийтинарг 19:13.

+ 63:3 Юал 3:13, Довз 19:15

+ 63:4 Еш 34:8, Еш 61:2

+ 63:5 ЕшаӀ-ЯхӀу 59:16.

+ 63:5 Еш 59:16

+ 63:6 Еш 51:22

+ 63:9 Куьйг 10:16, Ара 14:9, Ара 23:20

+ 63:10 Заб 77:40, Век 7:51, Эпа 4:30

+ 63:11 Ара 12:50-51, Заб 76:21, ХӀуш 12:13

+ 63:12 Арадаккхар 14:21.

+ 63:12 Ара 14:21

+ 63:15 Дол 11:5, Кар 26:15, Заб 13:2, Заб 32:14

+ 63:16 Кар 32:6, Еш 64:8, Яй 8:41

+ 63:19 Ярм 14:8

+ 64:1 Дад 22:10, Заб 17:10, Заб 143:5

+ 64:4 1 Коринтхошка 2:9.

+ 64:4 1 Ко 2:9

+ 64:5 Век 10:35

+ 64:6 Заб 1:4, Заб 89:6

+ 64:7 Еш 43:22, ХӀуш 7:7

+ 64:8 Кар 32:6, Еш 63:16, Яй 8:41, Аюб 10:9, Аюб 33:6, Еш 45:9, Ярм 18:6, Рим 9:20-24

+ 64:11 ТӀаьххь 25:9, Хьаг 1:9, Хьаг 2:3

+ 65:1 Римхошка 10:20.

+ 65:2 Римхошка 10:21.

+ 65:2 Рим 10:20

+ 65:3 Еш 1:29, Еш 66:17

+ 65:4 Ӏам 11:7

+ 65:6 Заб 149:9, Ара 20:5

+ 65:8 Дол 18:26, Мрк 13:20

+ 65:10 ЮшаӀ 7:24-26.

+ 65:10 Еш 33:9, Еш 35:2, Юш 7:24, Цап 2:6

* 65:11 Гада – иза аьттонан харцдела ву.

* 65:11 Мени – иза кхолламан харцдела ву.

+ 65:12 Киц 1:24, Еш 66:4, Ярм 7:13

+ 65:13 Еш 55:1, Лак 6:25

+ 65:14 Лак 6:25

+ 65:15 Ярм 29:22, Еш 62:2, Довз 2:17, Довз 3:12

+ 65:16 Ярм 4:2

+ 65:17 ЕшаӀ-ЯхӀу 66:22; 2 Кипин 3:13; Довзийтинарг 21:1.

+ 65:17 Еш 66:22, 2 Ки 3:13, Довз 21:1, 1 Ко 2:9

+ 65:19 Довзийтинарг 21:4.

+ 65:19 Еш 35:10, Еш 60:20, Довз 21:4

+ 65:21 Ярм 31:5, Яхь 28:26

+ 65:22 Заб 21:13

+ 65:23 Кар 28:41, Заб 113:22, Еш 61:9

+ 65:24 Дан 9:21

+ 65:25 ЕшаӀ-ЯхӀу 11:6-9.

+ 65:25 Еш 11:6, Дол 3:14, Еш 11:9

+ 66:1,[2] Векалийн 7:49, 50.

+ 66:1 Яхь 43:7, Мат 5:35, Сул 8:27, 2 Ше 2:6, Век 7:49-50

+ 66:2 Ӏезар 9:4

+ 66:3 Еш 1:11

+ 66:4 Аюб 3:25, Киц 10:24, Киц 1:24, Еш 65:12, Ярм 7:13

+ 66:7 Довзийтинарг 12:5.

+ 66:7 Еш 13:8, Довз 12:5

+ 66:12 Еш 60:16

+ 66:13 Еш 40:1, Еш 51:12

+ 66:15 2 Ки 3:7, 2 Та 1:8, Заб 67:18, Хьаб 3:8

+ 66:16 Кар 32:41, Ярм 25:33

+ 66:17 Еш 1:29, Еш 65:3, Ӏам 11:7, Ӏам 11:29

+ 66:18 Еш 2:2, Зак 14:16

+ 66:20 Еш 14:2, Еш 49:22, Еш 60:4, Еш 2:2-3, Еш 56:7, Еш 60:3, Мал 1:11

+ 66:21 Ара 19:6, Еш 61:6

+ 66:22 ЕшаӀ-ЯхӀу 65:17; 2 Кипин 3:13; Довзийтинарг 21:1.

+ 66:22 Еш 65:17

+ 66:24 Марк 9:48.

+ 66:24 Еш 1:31, Мат 18:9, Мрк 9:47

+ 1:1 Юш 21:18, Сул 2:26

+ 1:2 ТӀаьххьарнаш 22:3–23:27; 2 Шерашкахь 34:8–35:19.

+ 1:2 ТӀаьххь 22:1, Ярм 3:6, Ярм 25:3, Цап 1:1

+ 1:3 а: ТӀаьххьарнаш 23:36–24:7; 2 Шерашкахь 36:5-8; б: ТӀаьххьарнаш 24:18–25:21; 2 Шерашкахь 36:11-21.

+ 1:3 ТӀаьххь 23:36, ТӀаьххь 24:18, Ярм 39:2, ТӀаьххь 25:8-11

+ 1:4 Еш 49:1, Гал 1:15, Еш 49:6, Век 9:15

+ 1:6 Ара 4:10

+ 1:8 Яхь 2:6, Яхь 3:11, Мат 10:28, Ярм 15:20

+ 1:9 Еш 6:7, Дан 10:16, Ярм 5:14

+ 1:10 Ярм 18:7, Ярм 31:28

+ 1:11 Ӏамос 7:8, Ӏамос 8:2

+ 1:13 Зак 6:6

+ 1:14 Ярм 4:6, Ярм 6:1, Ярм 10:22, Ярм 13:20, Ярм 47:2, Яхь 26:7

+ 1:15 Ярм 25:9

+ 1:17 Сул 18:46

+ 1:18 Еш 50:7, Ярм 6:27, Ярм 15:20, Яхь 3:8-9

+ 2:2 Ярм 3:4, Яхь 16:8, Кар 2:7

+ 2:3 Ара 19:6, Ара 28:36, Кар 7:6, Якъ 1:18, Довз 14:4

+ 2:5 Мик 6:3, ТӀаьххь 17:15, Рим 1:21

+ 2:6 Кар 8:15

+ 2:7 Кар 8:7, Кар 11:11, Ӏам 18:25, Лел 35:33, Яхь 36:17

+ 2:8 Ярм 23:13

+ 2:9 Ара 20:5-6

+ 2:10 Еш 21:16-17

+ 2:11 Еш 37:19, Ярм 16:20, Заб 105:20, Рим 1:23

+ 2:13 Заб 35:10, Ярм 17:13, Яй 4:10

+ 2:15 Еш 5:29, Ярм 4:7, Нахьум 2:11, Ярм 9:11, Ярм 46:19

+ 2:18 Еш 30:2, Еш 31:1, Ярм 2:18, Яхь 16:28, Яхь 23:12

+ 2:20 Ярм 30:8, Яхь 34:27, Яхь 6:13, Яхь 16:15-16, ХӀуш 4:13

+ 2:21 Еш 5:1, Заб 79:9, Мат 21:33

+ 2:22 Аюб 9:30, Яхь 24:12

+ 2:24 ХӀуш 8:9

+ 2:25 Кар 32:16, Ярм 3:13, Ярм 18:12

+ 2:26 Ярм 32:32

+ 2:27 Куьйг 10:10

+ 2:28 Кар 32:37, Ярм 11:12-13

+ 2:30 Еш 9:13, Ярм 5:3, Сул 18:4, 2 Ше 24:21, Мат 23:37, Век 7:52

+ 2:32 Еш 61:10, Кар 32:18, Еш 17:10, Ярм 3:21, ХӀуш 8:14

+ 2:33 Ярм 22:20, Ярм 30:14

+ 2:34 ТӀаьххь 21:16, ТӀаьххь 24:4, Ярм 19:4

+ 2:36 Еш 30:3-5

+ 3:1 Кар 24:1-4

+ 3:2 Еш 13:20, Яхь 16:25

+ 3:3 Кар 28:24, Ӏамос 4:7

+ 3:5 Заб 102:9, Тийж 3:31

+ 3:6 ТӀаьххьарнаш 22:1–23:30; 2 Шерашкахь 34:1–35:27.

+ 3:6 ТӀаьххь 22:1, Ярм 1:2, Яхь 6:13, Яхь 16:15-16, ХӀуш 4:13

+ 3:8 Кар 24:1, Еш 50:1, ТӀаьххь 17:19, Яхь 23:11

+ 3:9 Ара 34:15

+ 3:10 Яхь 23:4

+ 3:11 Яхь 16:51

+ 3:12 Заб 102:9

+ 3:13 Яхь 6:13, Яхь 16:15-16, ХӀуш 4:13

+ 3:15 Ярм 23:4

+ 3:16 Ара 25:10

+ 3:18 Еш 11:13, Ярм 50:4, Яхь 37:19, ХӀуш 1:11

+ 3:20 ХӀуш 3:1

+ 3:21 Кар 32:18, Еш 17:10, Ярм 2:32

+ 3:22 Еш 57:18, Ярм 30:17

+ 3:25 Ӏезар 9:6-7, Заб 105:6

+ 4:1 2 Ше 30:6, Юал 2:12

+ 4:2 Кар 6:13, Ярм 5:2, Ярм 9:24

+ 4:3 ХӀушаӀ 10:12.

+ 4:3 ХӀуш 10:12, Мат 13:7, Мрк 4:7, Ӏеб 6:8

+ 4:4 Кар 10:16, Кар 30:6, Рим 2:29, Ярм 21:11

+ 4:5 ХӀуш 5:8, ХӀуш 8:1

+ 4:6 Ярм 1:14, Яхь 26:7

+ 4:7 Еш 5:29, Ярм 2:15, Нахьум 2:11

+ 4:8 Еш 22:12, Юал 1:13

+ 4:10 Ярм 14:13, Яхь 14:9

+ 4:12 Ярм 51:1, ХӀуш 4:19, ХӀуш 13:15

+ 4:13 Яхь 38:9, Еш 5:28, Тийж 4:19, Хьаб 1:8

+ 4:14 Заб 50:4, Еш 1:16, Якъ 4:8

+ 4:17 ТӀаьххь 25:1-4

+ 4:18 Ярм 2:17

+ 4:19 Еш 16:11

+ 4:20 Яхь 7:26, Ярм 10:20

+ 4:22 Кар 32:28

+ 4:23 Дол 1:2, Еш 5:30

+ 4:24 Яхь 38:20, Нахьум 1:5

+ 4:25 Ярм 9:10

+ 4:26 Заб 106:34

+ 4:27 Ярм 5:10

+ 4:28 Еш 24:4, ХӀуш 4:3, Юал 1:10, Еш 50:3

+ 4:30 Тийж 1:19, Яхь 23:22, Яхь 23:40

* 4:31 Цийонан йоӀ – иза Ярушалайм-гӀала ю.

+ 4:31 Еш 13:8, Ярм 6:24, Ярм 13:21, Ярм 22:23, Мик 4:9-10, Еш 1:15, Тийж 1:17

+ 5:1 Еш 59:16, Яхь 22:30, Дол 18:26

+ 5:2 Кар 6:13, Ярм 4:2

+ 5:3 Ярм 2:30, Ӏамос 4:6, Хьаг 2:17

+ 5:4 Ярм 8:7

+ 5:5 Ярм 2:20

+ 5:6 Еш 5:29, Ярм 2:15, ХӀуш 13:7-8, Нахьум 2:11

+ 5:7 Кар 32:21, 2 Ше 13:9, Ара 23:13, Юш 23:6

+ 5:8 Ара 20:14, Ара 20:17, Яхь 22:11

+ 5:9 Ярм 9:9

+ 5:10 Ярм 4:27

+ 5:12 Еш 28:15, Ярм 6:14, Ярм 14:13

+ 5:13 2 Ше 36:16, Зак 1:4

+ 5:14 Ярм 1:9, Довз 11:5

+ 5:15 Хьаб 1:6, Кар 28:49

+ 5:16 Заб 5:10

+ 5:17 Ӏам 26:16, Кар 28:51

+ 5:19 Ярм 13:22, Ярм 16:10, Ярм 22:8

+ 5:21 ЕшаӀ-ЯхӀу 6:9, 10; Яхьазкхиал 12:2; Марк 8:18.

+ 5:21 Кар 32:6, Кар 29:4, Еш 6:9, Мрк 8:18

+ 5:22 Аюб 38:8-11.

+ 5:22 Ярм 10:7, Довз 15:4, Дол 1:9, Аюб 38:8-11, Заб 32:7, Заб 103:9

+ 5:23 Ара 32:9, Заб 77:8

+ 5:24 Кар 11:14

+ 5:26 Заб 63:5, Киц 1:11, Киц 12:6

+ 5:28 Еш 1:23

+ 5:29 Ярм 5:9, Ярм 9:9

+ 5:31 Ярм 6:13, Ярм 14:14, Ярм 29:9, Тийж 2:14, Яхь 13:6

+ 6:1 Дад 14:2, Нахь 3:14, Ярм 1:14, Яхь 26:7

* 6:2 Цийонан йоӀ – иза Ярушалайм-гӀала ю.

+ 6:4 Юал 3:9

+ 6:6 Кар 20:19-20, Цап 3:1

+ 6:7 Заб 54:10, Яхь 7:23

+ 6:10 Еш 28:10, Еш 42:20, Яхь 12:2, Яй 8:43

+ 6:11 Ярм 20:9

+ 6:12 Кар 28:30

+ 6:13 Еш 57:17, Ярм 5:31, Ярм 23:11, Мик 3:11

+ 6:14 Яхьазкхиал 13:10.

+ 6:14 Ярм 23:17, Яхь 13:10, Мик 3:5

+ 6:12-15 Ярми-ЯхӀу 8:10-12.

+ 6:15 Цап 2:1, Ярм 8:10-12

+ 6:16 Ярм 18:15, Мат 11:29

+ 6:17 Ярм 44:16

+ 6:19 Киц 1:31

+ 6:20 Сул 10:1, 2 Ше 9:1, Еш 1:13, Ӏамос 5:21, Мал 1:10

+ 6:21 Яхь 3:20, Яхь 18:24

+ 6:22 Ярм 1:13, Ярм 50:41-43

+ 6:24 Еш 13:8, Ярм 4:31, Мик 4:9-10

+ 6:25 Заб 30:14, Ярм 20:3, Ярм 20:10, Ярм 46:5

+ 6:26 Ӏамос 8:10, Зак 12:10, Ярм 48:8

+ 6:27 Ярм 9:7, Ярм 1:18

* 6:29 Левси – пхьалгӀи чохь алу марсайоккхуш мох туху гӀирс. кховса: левсино болх бар – «левси кховсу».

+ 6:30 Еш 1:22, Еш 1:25, Яхь 22:19-20

+ 7:2 Ярм 19:14, Ярм 26:2

+ 7:3 Ярм 18:11, Ярм 26:13

+ 7:4 Еш 48:1, Мик 3:11

+ 7:5 Ярм 22:3

+ 7:7 Ярм 25:5

+ 7:9 Ярм 5:2, ХӀуш 4:2

+ 7:11 Маттай 21:13; Марк 11:17; Лака 19:46.

+ 7:11 Мат 21:13, Мрк 11:17, Лак 19:46

+ 7:12-14 ЮшаӀ 18:1; Забур 77:60; Ярми-ЯхӀу 26:6.

+ 7:13 Киц 1:24, Еш 65:12, Еш 66:4

+ 7:15 ТӀаьххь 17:6, ТӀаьххь 17:23

+ 7:16 Ара 32:10, Кар 9:14, Ярм 11:14, Ярм 14:11

+ 7:18 Ярми-ЯхӀу 44:17-19.

* 7:18 Стигалан зуда-паччахьна – иза ю Иштар цӀе йолу бавелхойн харцдела.

+ 7:20 2 Ше 34:25

+ 7:21 ХӀуш 8:13

+ 7:22 Шам 15:22

+ 7:23 Ӏам 26:12, Ярм 11:4, Кар 4:40, Кар 5:33, Кар 18:17

+ 7:24 Заб 80:11-12

+ 7:25 2 Ше 36:15

+ 7:26 Ярм 16:12

+ 7:30 ТӀаьххь 21:4-5, Ярм 32:34-35, Ӏам 15:31, 2 Ше 36:14, Яхь 5:11

+ 7:31 а: ТӀаьххьарнаш 23:10; Ярми-ЯхӀу 32:35; б: Ӏамалъяр 18:21.

+ 7:31 Юш 15:8, ТӀаьххь 23:10, Ярм 19:2, Кар 12:31

+ 7:33 Кар 28:26, Еш 17:2

+ 7:34 Ярми-ЯхӀу 16:9; 25:10; Довзийтинарг 18:23.

+ 7:34 Довз 18:23, Ӏам 26:31, Ярм 16:9, Ярм 25:10

+ 8:2 Кар 4:19, Яхь 8:16, Ярм 9:22, Ярм 16:4, Ярм 25:33

+ 8:3 Аюб 3:21, Довз 9:6

+ 8:7 Ярм 5:4

+ 8:8 Еш 10:1

+ 8:10 Кар 28:30

+ 8:11 Яхьазкхиал 13:10.

+ 8:11 Яхь 13:10, Мик 3:5

+ 8:10-12 Ярми-ЯхӀу 6:12-15.

+ 8:12 Цап 2:1, Ярм 6:12-15

+ 8:13 Еш 1:30

+ 8:14 Ярм 9:15, Ярм 23:15, Тийж 3:15

+ 8:15 Аюб 30:26, Ярм 14:19

+ 8:16 Аюб 39:20-25

+ 8:17 Лел 21:6, Кар 32:24, Заб 57:5-6, Уст 10:11

+ 8:19 Мик 4:9, Кар 32:21

+ 8:21 Ярм 14:17

+ 8:22 Ярм 46:11

+ 9:1 Ярм 13:17, Тийж 1:2, Тийж 1:16

+ 9:2 Заб 54:8

+ 9:3 Заб 63:4, Куьйг 2:10, Аюб 18:21, ХӀуш 4:1, 2 Та 1:8

+ 9:4 Ярм 12:6, Мик 7:5

* 9:5 Грекийн гочдар тӀехь: Къинош а летош, уьш Суна тӀе ца берзало. ГӀело а йина, цара кхин а гӀело йо. Ӏеха а вина, цара кхин а Ӏехаво. Ткъа Со къобалварх уьш дӀакъехка. Ӏебархойн тептар тӀехь: Къинош а летош, цара шаьш кӀадбо. Хьо Ӏехорна юкъахь Ӏаш ву. Ткъа шаьш Ӏеха а деш, цара Со къобал ца во.

+ 9:7 Ярм 6:27

+ 9:8 Заб 27:3, Заб 61:5, Киц 26:23, Мик 6:12

+ 9:9 Ярм 5:9, Ярм 5:29

+ 9:10 Юал 1:19-20, Ярм 4:25

+ 9:11 Еш 25:2, Ярм 2:15, Ярм 34:22, Ярм 46:19

+ 9:15 Ярм 8:14, Ярм 23:15, Довз 8:11

+ 9:16 Ӏам 26:33, Кар 28:64, Ярм 49:37

+ 9:17 Ӏамос 5:16

+ 9:18 Ярм 14:17

+ 9:22 Ярм 8:2

+ 9:23 Киц 3:5, Киц 21:30

+ 9:24 1 Коринтхошка 1:31; 2 Коринтхошка 10:17.

+ 9:24 Якъ 1:9, 1 Ко 1:31, 2 Ко 10:17

+ 9:26 Ярм 49:32, Кар 10:16, Ярм 4:4

+ 10:4 Еш 40:19-20, Еш 41:7

+ 10:5 Заб 113:12-15, Еш 46:7, Еш 41:23-24

+ 10:6 Ара 15:11, Заб 85:8

+ 10:7 Довзийтинарг 15:4.

+ 10:7 Ярм 5:22, Довз 15:4

+ 10:9 Сул 10:22

+ 10:11 Заб 95:5

+ 10:12 Аюб 9:8, Заб 103:2, Заб 135:5, Киц 3:19

+ 10:13 Аюб 38:22, Заб 134:7, Ярм 51:16

+ 10:14 Заб 96:7, Еш 42:17, Заб 134:17, Хьаб 2:18-19, Рим 1:25

+ 10:16 Лел 18:20, Заб 15:5, Кар 32:9, Ярм 51:15-19

+ 10:19 Ярм 14:17, Ярм 30:12

+ 10:20 Ярм 4:20

+ 10:21 Яхь 34:2, Яхь 34:5-6

+ 10:22 Ярм 1:14, Яхь 26:7

+ 10:23 Киц 16:1, Киц 20:24, Дан 5:23

+ 10:24 Заб 6:2, Заб 37:2

+ 10:25 Ярм 10:25, Довз 16:1, Заб 13:4, Заб 78:6-7

+ 11:3 Кар 27:26

+ 11:4 Кар 4:20, Сул 8:51, Ӏам 26:12, Ярм 7:22

+ 11:5 Ара 3:8, Дол 17:2, Дол 26:3

+ 11:8 Ӏам 26:14-45, Кар 28:15-65

+ 11:9 Яхь 22:25

+ 11:10 Кар 31:16

+ 11:11 Шам 8:18, Киц 1:28, Еш 1:15, Яхь 8:18, Мик 3:4

+ 11:12 Еш 57:13, Ярм 2:28

+ 11:13 Ярм 2:28

+ 11:14 Ярм 7:16, Ярм 14:11

+ 11:15 Киц 2:14, Киц 10:23, Киц 15:21, Еш 1:11-12

+ 11:16 Заб 51:10, Рим 11:17

+ 11:17 Еш 5:2, Ярм 2:21

+ 11:19 Еш 53:7

+ 11:20 Шам 16:7, Ярм 17:10, Ярм 20:12, Довз 2:23, Ярм 15:15, Ярм 20:12

+ 11:21 Еш 30:10, Ӏамос 2:11, Мик 2:6, Юш 21:18, Ярм 1:1

+ 12:1 Ӏезар 9:15, Дан 9:7, Яй 17:25, Довз 16:5, Аюб 12:6, Аюб 21:7, Заб 72:3, Заб 91:8, Киц 24:19, Хьаб 1:13, Мал 3:15

+ 12:2 Еш 29:13

+ 12:3 Заб 16:3, Заб 138:1

+ 12:4 Еш 40:24, Ярм 9:10, Ярм 23:10, Юал 1:10, Рим 8:22, Ярм 4:25, ХӀуш 4:3

+ 12:6 Ярм 9:4, Киц 26:25

+ 12:9 Еш 46:11, Еш 56:9, Яхь 39:17, Довз 19:17-18

+ 12:10 Еш 5:1-2

+ 12:13 Кар 28:38, Мик 6:15

+ 12:14 Яхь 25

+ 12:15 Ярм 48:47, Ярм 49:6

+ 12:16 Ярм 4:2

+ 13:1 Ара 28:39, Ӏам 16:4

+ 13:13 Еш 51:17

+ 13:14 Зак 11:6

+ 13:16 Еш 5:30, Еш 8:22, Ӏамос 8:9, Яй 11:10, Яй 12:35

+ 13:17 Ярм 9:1, Зак 10:3, Зак 13:7

+ 13:18 ТӀаьххь 24:12, Ярм 22:26, Аюб 19:9, Ярм 13:18, Тийж 5:16

+ 13:20 Ярм 1:14, Ярм 6:22

+ 13:21 Еш 13:8, Ярм 4:31, Мик 4:9-10

+ 13:22 Ярм 5:19

+ 13:24 Заб 1:4, Заб 82:14

+ 13:25 Аюб 20:29

+ 13:26 Еш 47:3, Нахьум 3:5, Хьаб 2:16

+ 13:27 Ярм 5:8, Еш 1:16

+ 14:2 Еш 3:25

+ 14:4 Ярм 3:3, Юал 1:11

+ 14:7 Заб 24:11, Заб 78:9

+ 14:8 Заб 70:5, Ярм 17:13

+ 14:10 ХӀуш 8:13, ХӀуш 9:9

+ 14:11 Ярм 7:16, Ярм 11:14

+ 14:12 Киц 1:28, Еш 1:15, Мик 3:4, Ярм 6:20, Кар 32:24, Ярм 16:4, Ярм 24:10, Ярм 32:24, Яхь 5:17, Яхь 14:21

+ 14:13 Еш 28:15, Ярм 5:12

+ 14:14 Ярм 5:31, Яхь 13:6, Мрк 13:6

+ 14:15 Кар 18:20

+ 14:16 Заб 78:3

+ 14:17 Ярм 13:17, Ярм 8:21

+ 14:18 Яхь 7:15

+ 14:19 Тийж 5:22, Ярм 8:15

+ 14:20 Заб 105:6, Дан 9:5, Дан 9:8

+ 14:21 Ӏам 26:42

+ 14:22 Ӏам 26:4, Яхь 34:26, Зак 10:1

+ 15:1 а: Арадаккхар 32:11-14; Лелар 14:13-19; б: Шамъал 7:5-9.

+ 15:1 Ара 32:11-14, Шам 7:10, Заб 98:6

+ 15:2 Довзийтинарг 13:10.

+ 15:2 Ярм 43:11, Зак 11:9, Довз 13:10

+ 15:3 Ӏам 26:16-22, Довз 6:8

+ 15:4 ТӀаьххьарнаш 21:1-16; 2 Шерашкахь 33:1-9.

+ 15:4 ТӀаьххь 21:3-7, ТӀаьххь 21:11, Ярм 34:17

+ 15:5 Еш 51:19, Нахьум 3:7

+ 15:9 Шам 2:5, Ӏамос 8:9

+ 15:10 Аюб 3:3, Ярм 20:14, Ара 22:25

+ 15:13 Ярм 17:2

+ 15:14 Ярм 16:13, Кар 32:22

+ 15:15 Ярм 11:20, Заб 68:8

+ 15:16 Яхь 3:1-3, Довз 10:9-10, Заб 118:111, Заб 118:162

+ 15:17 Тийж 3:28

+ 15:18 Ярм 30:12, Аюб 6:15

+ 15:20 Еш 50:7, Ярм 1:18, Яхь 3:8-9, Ярм 1:8

+ 16:4 Ярм 8:2, Ярм 25:33, Ярм 14:12, Яхь 5:17, Яхь 14:21, Кар 28:26

+ 16:5 Яхь 24:16

+ 16:6 Ӏам 19:28, Кар 14:1

+ 16:9 Ярми-ЯхӀу 7:34; 25:10; Довзийтинарг 18:23.

+ 16:9 Еш 24:8, Ярм 7:34, Яхь 26:13, ХӀуш 2:11, Ӏамос 8:10, Довз 18:23

+ 16:10 Ярм 5:19

+ 16:11 Кар 29:24-26, Ярм 22:9

+ 16:12 Ярм 7:26

+ 16:13 Кар 4:28, Кар 28:36

+ 16:15 Ярм 23:7-8

+ 16:16 Хьаб 1:14-15

+ 16:17 2 Ше 16:9, Заб 89:8, Киц 5:21, Ярм 32:19

+ 16:18 Еш 40:2, Довз 18:6

+ 16:19 Заб 27:7, Заб 31:3, Ярм 17:17, Ӏамос 2:4

+ 16:20 Еш 37:19, 1 Ко 8:4

+ 17:1 Аюб 19:24, Ара 27:2

+ 17:2 Кар 16:21, Ярм 15:13

+ 17:4 Кар 32:22

+ 17:5 Заб 117:8, Заб 145:3, Еш 31:3

+ 17:6 Ярм 48:6

+ 17:7 Заб 70:5

+ 17:8 Забур 1:3.

+ 17:8 Заб 1:3

+ 17:10 а: Довзийтинарг 2:23; б: Забур 61:13.

+ 17:10 1 Ше 28:9, 1 Ше 29:17, Заб 25:2, Киц 17:3, Ярм 32:19

+ 17:11 Заб 38:7

+ 17:13 Заб 70:5, Ярм 14:18, Заб 35:10, Ярм 2:13, Яй 4:10

+ 17:15 Еш 5:19

* 17:16 Грекийн гочдар тӀехь: Царна вониг дан Аса Хьо сихвина вацара. Ӏебархойн тептар тӀехь: Хьох дӀа а ваьлла, Со Хьан Ӏу хиллачуьра сихвелла вацара.

+ 17:17 Ярм 16:19

+ 17:18 Заб 34:4, Заб 39:15

+ 17:21 Нахьми-ЯхӀу 13:15-22.

+ 17:21 Нахь 13:15

+ 17:22 Арадаккхар 20:8-10; Карлабаьккхинарг 5:12-14.

+ 17:22 Ара 20:8

+ 17:25 Ярм 22:4

+ 17:26 Ӏам 7:12, 2 Ше 33:16

+ 17:27 Яхь 20:48, ХӀуш 8:14, Ӏамос 2:5

+ 18:1 Зак 11:13

+ 18:3 Мат 27:9-10

+ 18:6 Аюб 10:9, Аюб 33:6, Еш 29:16, Еш 45:9, Еш 64:8, Рим 9:20-24

+ 18:7 Ярм 1:10, Ярм 31:28, Ярм 42:10

+ 18:8 Ара 32:14, Дад 24:16, Яхь 18:21, Юн 3:10

+ 18:10 Шам 2:30

+ 18:11 Ярм 36:3, Юн 3:8, Ярм 7:3, Ярм 26:13

+ 18:12 Ярм 2:25

+ 18:15 Ярм 2:31, Ярм 6:16

+ 18:16 Ярм 25:9, Ӏам 26:32

+ 18:17 ХӀуш 13:15

+ 18:18 Ярм 11:19

+ 18:20 Заб 34:12, Киц 17:13, Заб 118:85

+ 18:21 Заб 108:9-10

+ 18:22 Заб 139:6

+ 18:23 Заб 63:3, Нахь 4:5, Заб 68:28

+ 19:1 Ярм 18:2

+ 19:2 ТӀаьххьарнаш 23:10; Ярми-ЯхӀу 7:30-32; 32:34, 35.

+ 19:2 Юш 15:8, ТӀаьххь 23:10, Ярм 7:31-32

+ 19:3 Шам 3:11, ТӀаьххь 21:12

+ 19:4 ТӀаьххь 21:16, ТӀаьххь 24:4, Ярм 2:34

+ 19:5 Ӏамалъяр 18:21.

+ 19:5 Ӏам 18:21, Кар 12:31

+ 19:7 Кар 28:26, Ярм 7:33

+ 19:8 Цап 2:15

+ 19:9 Ӏам 26:29, Кар 28:53, Тийж 2:20, Тийж 4:10, Яхь 5:10

+ 19:11 Заб 2:9, Еш 30:14, Ярм 7:32

+ 19:13 Кар 4:19, Ярм 32:29, Цап 1:5

+ 19:14 Ярм 7:2, Ярм 26:2

+ 20:2 Ярм 29:26

+ 20:3 Забур 30:14.

* 20:3 Ӏебархойн маттахь цуьнан цӀе «Магур-Масибуба» хилира, амма оцу цӀеран маьӀна «Массанхьа а долу къемат» ду.

+ 20:3 Ярм 6:25

+ 20:5 ТӀаьххь 24:13-14

+ 20:6 Ярм 14:14

+ 20:7 Яхь 14:9, Заб 118:50, Тийж 3:14

+ 20:9 Аюб 32:20, Заб 38:3, Ярм 6:11

+ 20:10 Ярм 6:25, Ярм 46:5

+ 20:11 Ярм 1:8, Ярм 23:40

+ 20:12 Шам 16:7, Ярм 11:20, Довз 2:23, Ярм 15:15

+ 20:13 Заб 108:30-31

+ 20:14-18 Аюб 3:1-19.

+ 20:14 Аюб 3:3, Ярм 15:10

+ 20:16 Дол 19:24-25

+ 20:17 Аюб 3:10-11

+ 20:18 Аюб 3:20

+ 21:1 Ярм 38:1, ТӀаьххь 25:18, Ярм 29:25, Ярм 37:3, Ярм 52:24

+ 21:2 ТӀаьххьарнаш 25:1-11; 2 Шерашкахь 36:17-21.

* 21:2 Ӏебархойн тептар тӀехь: Набухди-Рецар. Иза Набухди-Нецар-паччахьан кхин цӀе ю.

+ 21:2 ТӀаьххь 25:1, Заб 104:2

* 21:4 Хашадхошца – уьш Бавел-гӀалина къилбехьа болчу махкахь Ӏаш хилла, ткъа Набухди-Нецар царах схьаваьлла. Ярми-ЯхӀу-пайхамаран тептар тӀехь бавелхошна юх-юха хашадхой олуш ду.

+ 21:5 Яхь 20:33

+ 21:7 Ярм 37:17, Ярм 39:5, Ярм 52:9, Кар 28:50, Яхь 5:11

+ 21:8 Кар 30:15

+ 21:9 Ярм 38:2, Ярм 39:18, Ярм 45:5

+ 21:10 2 Ше 36:19

+ 21:11 Еш 1:17, Мик 6:8, Зак 7:9-10, Ярм 4:4

+ 21:13 Ярм 49:4

+ 21:14 Яхь 20:47

+ 22:3 Еш 1:17, Ярм 7:5-6, Ярм 21:12

+ 22:4 Ярм 17:25

+ 22:5 Маттай 23:28; Лака 13:35.

+ 22:5 Ярм 44:6, Ярм 49:13

+ 22:7 Еш 37:24, Ярм 6:6

+ 22:8 Ӏам 26:32, Сул 9:8, 2 Ше 7:21

+ 22:9 Кар 29:24-26, Ярм 16:11

+ 22:10 2 Ше 35:24-25

+ 22:11 ТӀаьххьарнаш 23:31-34; 2 Шерашкахь 36:1-4.

* 22:11 Шалум – цуьнан кхин цӀе «Юахьаз» ю.

+ 22:12 ТӀаьххь 23:34

+ 22:13 Ӏам 19:13, Кар 24:15, Хьаб 2:12

+ 22:15 ТӀаьххь 23:25, Еш 3:10

+ 22:16 Киц 31:9

+ 22:18 ТӀаьххьарнаш 23:36–24:6; 2 Шерашкахь 36:5-7.

+ 22:18 ТӀаьххь 23:36

+ 22:19 Ярм 36:30

+ 22:20 Лел 27:12, Кар 32:49

+ 22:23 Ярм 4:31

+ 22:24 ТӀаьххьарнаш 24:8-15; 2 Шерашкахь 36:9, 10.

+ 22:24 Еш 49:18, Яхь 5:11, Цап 2:9, Рим 14:11, Эси 8:8, Илли 8:6, Хьаг 2:23, ТӀаьххь 24:8-12, Ярм 24:1

+ 22:26 ТӀаьххь 24:12, Ярм 13:18

+ 22:28 Ярм 48:38

+ 22:29 Еш 1:2

+ 22:30 Ярм 36:30

+ 23:1 Яхь 34:1-10, Зак 11:16-17

+ 23:3 Кар 30:3, Ярм 32:37, Яхь 34:13

+ 23:4 Ярм 3:15

+ 23:5,[6] Ярми-ЯхӀу 33:14-16.

+ 23:5 ХӀуш 3:5, Яхь 34:23

+ 23:6 Ярм 32:37, Яхь 28:26, Ярм 33:14-16

+ 23:8 Ярм 16:14-15

+ 23:11 Ярм 6:13, Ярм 7:30, Ярм 32:34, Цап 3:4

+ 23:12 Заб 34:6, Заб 72:18, Киц 4:19

+ 23:13 Ярм 2:8

+ 23:14 Доладалар 18:20; Яхьазкхиал 16:49.

+ 23:14 Ярм 29:23, Яхь 13:22, Дол 18:20, Дол 19:24, Еш 1:10, Яхь 16:46

+ 23:15 Ярм 8:14, Ярм 9:15, Довз 8:11

+ 23:16 Яхь 13:2

+ 23:17 Ярм 6:14, Яхь 13:10, Мик 3:5

+ 23:18 Аюб 15:8

+ 23:19 Сул 19:11, Яхь 1:4

+ 23:20 Ярм 30:23-24

+ 23:21 Ярм 5:31, Ярм 14:14, Яхь 13:6

+ 23:23 Заб 138:7-12

+ 23:24 Еш 66:1

+ 23:25 Кар 13:1, Зак 10:2

+ 23:27 Куьйг 3:27

+ 23:30 Кар 18:20, Ярм 14:15, Яхь 13:8

+ 23:32 Мик 3:5

+ 23:40 Ярм 20:11

+ 24:1 ТӀаьххьарнаш 24:12-16; 2 Шерашкахь 36:10.

+ 24:1 Ӏамос 8:1, Мик 7:1, ТӀаьххь 24:12-15, Яхь 17:12

+ 24:2 Ярм 29:16

+ 24:6 Ярм 31:28, Ярм 42:10

+ 24:7 Кар 30:6, Ярм 32:39

+ 24:8 Ярм 21:1

+ 24:9 Кар 28:37

+ 24:10 Ярм 14:12, Яхь 5:17, Яхь 14:21

+ 25:1 ТӀаьххьарнаш 24:1; 2 Шерашкахь 36:5-7; Даниал 1:1, 2.

+ 25:1 ТӀаьххь 24:1, Ярм 36:1, Дан 1:1

+ 25:3 Ярм 1:2, Ярм 7:13, Ярм 26:5

+ 25:4 2 Ше 24:19

+ 25:5 Ярм 7:7

+ 25:6 Ара 20:3-4

+ 25:9 Ярм 1:15, Ярм 27:6, Ярм 43:10, Ярм 18:16

+ 25:10 а: Ярми-ЯхӀу 7:34; 16:9; б: Довзийтинарг 18:22, 23.

+ 25:10 Уст 12:4, Ярм 7:34

+ 25:11 2 Шерашкахь 36:21; Ярми-ЯхӀу 29:10; Даниал 9:2.

+ 25:11 Ярм 29:10, Дан 9:2, Зак 1:12, Зак 7:5

+ 25:13 Ярм 46

+ 25:14 Ярм 27:7, Ярм 50:9, Ярм 51:28

+ 25:15 Заб 74:8, Еш 51:17, Ӏаб 1:16, Довз 14:10

+ 25:16 Ярм 47:6

+ 25:17 Еш 51:22, Нахьум 3:11

+ 25:19 Ярм 46:25

+ 25:20 Дол 22:21, Аюб 1:1, Тийж 4:21, Ярм 47:1

+ 25:21 Ярм 48

+ 25:22 Еш 23:1, Ярм 27:3, Ярм 47:4

+ 25:23 Дол 22:21, Еш 21:13, Ярм 49:8

+ 25:25 Ярм 49:34-39

* 25:26 Шейшак – иза абатан элпашца къайлаяьккхина йолу Бавел-мехкан кхин цӀе ю.

+ 25:27 Яхь 38:21

+ 25:28 Ярм 49:12

+ 25:29 1 Ки 4:17, Яхь 38:22

+ 25:30 Юал 3:16, Ӏамос 1:2

+ 25:32 Ярм 23:19, Ярм 30:23

+ 25:33 Еш 66:16, Ярм 8:2, Ярм 16:4

+ 25:34 Ярм 4:8

+ 26:1 ТӀаьххьарнаш 23:36–24:6; 2 Шерашкахь 36:5-7.

+ 26:1 ТӀаьххь 23:36

+ 26:2 Ярм 7:2, Ярм 19:14, Кар 4:2, Довз 22:18

+ 26:3 Ярм 18:8, Ярм 36:3, Юн 3:10

+ 26:4 Ӏам 26:14, Кар 28:15

+ 26:5 Ярм 25:3-4

+ 26:6 ЮшаӀ 18:1; Забур 77:60; Ярми-ЯхӀу 7:12-14.

+ 26:10 Ярм 36:10

+ 26:13 Ярм 7:3, Ярм 18:11, Кар 30:2-3, Юн 3:10

+ 26:14 Юш 9:25

+ 26:17 Век 5:34

+ 26:18 Мика-ЯхӀу 3:12.

+ 26:18 Мик 3:12

+ 26:19 2 Ше 32:26, Ара 32:14

+ 26:20 Юш 9:17, Шам 7:1

+ 26:21 ТӀаьххь 23:36

+ 26:22 Ярм 36:12, Ярм 36:25

+ 26:24 ТӀаьххь 22:12

+ 27:1 ТӀаьххьарнаш 24:18-20; 2 Шерашкахь 36:11-13.

* 27:1 Ӏебархойн тептар тӀехь: ЯхӀу-Якхам. Цхьадолчу тептарш тӀехь: ЦӀадукъ-ЯхӀу.

+ 27:1 ТӀаьххь 24:18

+ 27:2 Ярм 28:10

+ 27:3 Ярм 25:21-22

+ 27:5 Еш 45:12, Дан 4:14

+ 27:6 Еш 44:28, Еш 45:1, Ярм 25:9, Ярм 43:10, Дан 2:38, Дан 4:19

+ 27:7 Ярм 52:31, Ярм 25:12-14

+ 27:8 Ярм 28:10, Яхь 34:27, Ярм 14:20

+ 27:9 Ярм 29:8

+ 27:10 Ярм 5:31

+ 27:12 Ярм 38:17

+ 27:13 Ярм 14:12

+ 27:16 Ярм 28:3

+ 27:19 ТӀаьххь 24:14-15

+ 27:22 ТӀаьххь 25:13, Ӏезар 1:7, Ярм 29:10

+ 28:1 ТӀаьххьарнаш 24:18-20; 2 Шерашкахь 36:11-13.

+ 28:1 ТӀаьххь 24:18, Юш 9:3, Юш 21:17

+ 28:2 Кар 28:48, Ярм 27:8

+ 28:3 Ярм 27:16

+ 28:9 Ярм 6:14, Кар 18:22

+ 28:10 Ярм 27:2

+ 28:14 Ярм 27:6

+ 28:15 Ярм 29:31-32

+ 29:1,[2] ТӀаьххьарнаш 24:12-16; 2 Шерашкахь 36:10.

+ 29:1 Яхь 8:1

+ 29:2 ТӀаьххь 24:12, Ярм 24:1

+ 29:7 Ӏезар 6:10, 1 Ти 2:1-2

+ 29:8 Ярм 27:9, Ярм 27:15

+ 29:9 Ярм 5:31

+ 29:10 2 Шерашкахь 36:21; Ярми-ЯхӀу 25:11; Даниал 9:2.

+ 29:10 Ярм 25:11-12, Дан 9:2, Зак 1:12, 2 Ше 36:22, Ӏезар 1:1

+ 29:12 Сул 8:48, 2 Ше 6:38, Дан 9:3

+ 29:13 Карлабаьккхинарг 4:29.

+ 29:13 1 Ше 28:9, 2 Ше 15:2, Еш 55:6

+ 29:14 Кар 4:29, Кар 30:3

+ 29:16 Ярм 24:3, Ярм 24:8

+ 29:18 Ярм 14:12, Ярм 15:4, Ярм 18:16

+ 29:19 2 Ше 24:19, Ярм 25:4

+ 29:21 Ярм 5:31

+ 29:22 Еш 65:15

+ 29:23 Ярм 23:14

+ 29:24 ТӀаьххь 25:18, Ярм 21:1

+ 29:26 ТӀаьххь 9:11, ХӀуш 9:7, Ярм 20:2

+ 29:31 Ярм 28:15-16

+ 30:2 Ярм 36:2, Хьаб 2:2, Зак 5:1

+ 30:3 Кар 30:3, Ярм 29:14, Ярм 12:15, Яхь 20:42

+ 30:6 Еш 13:8, Юал 2:6, Нахьум 2:10

+ 30:7 Юал 2:11, Цап 1:14, Дан 12:1

+ 30:8 Ярм 2:20, Ярм 27:8, Яхь 34:27

+ 30:9 Яхь 23:5, Яхь 34:23-24, Яхь 37:24

+ 30:10,[11] Ярми-ЯхӀу 46:27, 28.

+ 30:10 Еш 41:8, Ӏам 26:6, Ярм 46:27, Яхь 39:26, Мик 4:4

+ 30:11 Ярм 46:27-28

+ 30:12 Ярм 15:18

+ 30:16 Еш 33:1

+ 30:17 Ярм 3:22, Ярм 33:6, ХӀуш 6:1

+ 30:19 Яхь 36:10

+ 30:22 Ӏам 26:12

+ 30:23 Сул 19:11, Яхь 1:4

+ 30:24 Ярм 23:19-20

+ 31:3 Кар 7:8, Мал 1:2

+ 31:4 Ара 15:20

+ 31:5 Еш 65:21

+ 31:6 Еш 2:3

+ 31:8 Ярм 3:18

+ 31:9 Ярм 50:4, Ара 4:22, ХӀуш 11:1, Мал 1:6

+ 31:10 Еш 40:11

+ 31:11 Ара 13:13, Ӏам 25:49, Еш 49:24

+ 31:12 Еш 58:11

+ 31:13 Заб 29:12

+ 31:15 а: Доладалар 35:16-19; б: Маттай 2:18.

* 31:15 Рахьал – иза Якъубан зударех цунна дукхаезаш ерг яра. Цунах Юсупан а, Бен-Яманан а тайпанаш схьадевллера. Кхузахь Рахьал дерриг а Исраилан халкъ санна ю.

+ 31:15 Мат 2:18

* 31:18 Эпрайман халкъ – ХӀушаӀ-пайхамаран тептар тӀехь санна, иза Исраилан къилбаседера пачхьалкх бохург ду. Оцу пачхьалкха чу Исраилан халкъах итт тайпа догӀура, ткъа Эпрайман тайпа царах цхьаъ дара.

+ 31:18 Тийж 5:21

+ 31:20 Ара 4:22, ХӀуш 11:1, Мал 1:6

+ 31:22 Ярм 49:4

* 31:23 Беза лам – иза Ярушалайм-гӀалахь болу Цийон-лам бу.

+ 31:23 Ярм 29:14, Заб 121:6

+ 31:27 Еш 49:19, Яхь 36:11, Зак 2:4, Зак 10:8

+ 31:28 Ярм 1:10, Ярм 18:7, Ярм 24:6, Ярм 42:10

+ 31:29 Яхьазкхиал 18:2.

+ 31:29 Тийж 5:7, Яхь 18:2-4

+ 31:30 Кар 24:16

+ 31:31-34 Ӏебархошка 8:8-12.

+ 31:31 Лак 22:20, 2 Ко 3:6

+ 31:32 Ярм 3:14

+ 31:33 Ӏебархошка 10:16.

+ 31:33 Ярм 32:40, Яхь 37:26, Кар 6:6, Еш 51:7, Рим 2:15-16, Ӏам 26:12

+ 31:34 Ӏебархошка 10:17.

+ 31:34 ХӀуш 2:20, Еш 43:25, Ӏеб 8:8-12, Ӏеб 10:16-17

+ 31:35 Дол 1:16, Аюб 38:33, Еш 51:15

+ 31:36 Ярм 33:20-26

+ 31:37 Ярм 33:26, Рим 11:1

+ 31:38 Нахь 3:1, ТӀаьххь 14:13

+ 31:40 Ярм 7:31-32, 2 Ше 23:15, Нахь 3:28

+ 32:1 ТӀаьххьарнаш 25:1-7.

+ 32:1 ТӀаьххь 24:18

+ 32:2 ТӀаьххь 25:1, Нахь 3:25

+ 32:5 Ярм 21:10, Ярм 34:3, Ярм 38:3

+ 32:7 Ярм 22:11, Юш 21:18, Ярм 1:1, Ӏам 25:25, Лел 27:11

+ 32:8 Ӏам 25:25, Лел 27:11, Рут 4:4

* 32:9 Шекхал – иза ши бӀе грамм гергга ю.

+ 32:12 Ярм 36:4, Ярм 43:3, Ярм 45:1

+ 32:17 Дол 18:14, Аюб 42:2, Мат 19:26

+ 32:18 Ара 20:5, Ара 34:7, Кар 5:9

+ 32:19 2 Ше 16:9, Ярм 16:17, Ярм 17:10

+ 32:20 Заб 134:9

+ 32:21 Ара 6:6, Кар 4:34

+ 32:22 Ара 3:8, Кар 26:15

+ 32:23 Дан 9:10-14

+ 32:24 Ярм 14:12, Яхь 5:17

+ 32:26 Дол 18:14

+ 32:28 ТӀаьххьарнаш 25:1-11; 2 Шерашкахь 36:17-21.

+ 32:29 2 Ше 36:19, Ярм 21:10, Ярм 19:13, Цап 1:5

+ 32:30 Ярм 3:25

+ 32:32 Ярм 2:26

+ 32:34 ТӀаьххьарнаш 23:10; Ярми-ЯхӀу 7:30, 31; 19:1-6.

+ 32:34 ТӀаьххь 21:4-5, Ярм 7:30-31, Ярм 23:11

+ 32:35 а: ТӀаьххьарнаш 23:10; Ярми-ЯхӀу 7:31; б: Ӏамалъяр 18:21.

+ 32:35 Ӏам 18:21, Кар 18:10, Кар 12:31

+ 32:36 Ярм 21:10

+ 32:37 Кар 30:3, Еш 11:12, Яхь 11:17, Цап 3:20, Ярм 23:6, Яхь 28:26

+ 32:38 Ӏам 26:12

+ 32:39 Яхь 11:19

+ 32:40 Еш 55:3, Ярм 31:33, Яхь 16:60

+ 32:41 Еш 62:5, Цап 3:17, Кар 28:63

+ 32:42 Зак 8:15

+ 32:44 Ярм 29:14

+ 33:1 Ярм 32:2

+ 33:3 Еш 48:6

+ 33:4 Кар 31:17

+ 33:6 Ярм 3:22, Ярм 30:17, ХӀуш 6:1

+ 33:7 Ярм 29:14

+ 33:8 Ӏам 16:30, Яхь 36:25, Зак 13:1

+ 33:10 Ярм 32:43

+ 33:11 1 Шерашкахь 16:34; 2 Шерашкахь 5:13; 7:3; Ӏезар 3:11; Забур 99:5; 105:1; 106:1; 117:1; 135:1.

+ 33:11 Ярм 7:34, Ярм 16:9, Заб 105:1

+ 33:14-16 Ярми-ЯхӀу 23:5, 6.

+ 33:15 ХӀуш 3:5, Яхь 34:23

+ 33:16 Ярм 32:37, Яхь 28:26, Ярм 23:5-6

+ 33:17 Дауд 7:12-16; Сулим 2:4; 1 Шерашкахь 17:11-14.

+ 33:17 Дад 7:16

+ 33:18 Лелар 3:5-10.

+ 33:19 Дол 8:22

+ 33:21 Заб 88:34

+ 33:22 Дол 15:5, Дол 22:17, Сул 4:20

+ 33:25 Заб 73:17, Заб 103:19

+ 33:26 Ярм 31:37, Ярм 29:14

+ 34:1 ТӀаьххьарнаш 25:1-11; 2 Шерашкахь 36:17-21.

+ 34:1 ТӀаьххь 25:1, Ярм 39:1, Ярм 52:4

+ 34:2 ТӀаьххь 24:18, Ярм 32:1, Ярм 21:10

+ 34:3 Ярм 32:3-5

+ 34:5 Ярм 38:20, Ярм 39:7, 2 Ше 16:14

+ 34:7 Юш 10:3, Юш 10:10

+ 34:9 Ӏам 25:39-46

+ 34:13 Ара 20:2, Ӏам 26:13

+ 34:14 Арадаккхар 21:2; Карлабаьккхинарг 15:12.

+ 34:14 Ара 21:2, Кар 15:12

+ 34:17 Ярм 14:12, Ярм 15:4

+ 34:20 Кар 28:26, Ярм 7:33

+ 34:21 Ярм 37:5, Ярм 37:11

+ 34:22 Ярм 37:8, Ярм 4:7

+ 35:1 ТӀаьххьарнаш 23:36–24:6; 2 Шерашкахь 36:5-7.

+ 35:1 ТӀаьххь 23:36, Ярм 25:1

+ 35:2 1 Ше 2:55, 1 Ше 9:26, 1 Ше 9:33

+ 35:6 ТӀаьххь 10:15, ТӀаьххь 10:23

+ 35:11 ТӀаьххь 24:1, Ярм 46:2

+ 35:15 Ара 20:3, Ярм 18:11, Ярм 25:5

+ 35:17 Еш 50:2

+ 36:1 ТӀаьххьарнаш 24:1; 2 Шерашкахь 36:5-7; Даниал 1:1, 2.

+ 36:1 ТӀаьххь 24:1, Ярм 25:1, Ярм 45:1

+ 36:2 Ярм 30:1, Хьаб 2:2, Зак 5:1, Ярм 1:2

+ 36:3 Яхь 12:3, Ярм 18:11, Ярм 26:3, Юн 3:10

+ 36:4 Ярм 32:12

+ 36:9 Ӏезар 8:21, 2 Ше 20:3, Юн 3:5

+ 36:10 Ярм 26:10, 1 Ше 9:26, 1 Ше 9:33

+ 36:12 Ярм 26:22

+ 36:22 Ӏамос 3:15

+ 36:24 Юш 7:6

+ 36:26 Ярм 26:20-23

+ 36:29 Ярм 26:9

+ 36:30 Ярм 22:30, ТӀаьххь 22:19

+ 37:1 ТӀаьххьарнаш 24:17; 2 Шерашкахь 36:10.

+ 37:1 ТӀаьххь 24:17, Яхь 17:13

+ 37:2 2 Ше 36:12

+ 37:3 Ярм 38:1, Ярм 21:1

+ 37:4 Ярм 32:2

+ 37:5 Ярм 34:21

+ 37:6 Тийж 4:17

+ 37:8 Ярм 34:22

+ 37:13 Зак 14:10, Ярм 38:19

+ 37:15 Ярм 38:6

+ 37:17 Ярм 21:7

+ 37:19 Ярм 28:2

+ 37:21 Ярм 32:2, Ярм 38:9, Ярм 52:6

+ 38:1 Ярм 37:3, Ярм 21:1

+ 38:2 Кар 30:15, Ярм 21:9

+ 38:3 Ярм 32:3

+ 38:4 Ярм 26:11, Ярм 37:15

+ 38:5 Дад 3:39

+ 38:6 Дол 37:24, Зак 9:11, Заб 68:15

+ 38:7 Ярм 39:16, Век 8:27, Ярм 37:13

+ 38:9 Ярм 52:6

+ 38:17 Ярм 27:12

+ 38:18 Ярм 21:10

+ 38:19 Ярм 37:13

+ 38:20 Ярм 34:5

+ 38:22 Ярм 38:6

+ 38:23 Ярм 39:6

+ 38:26 Ярм 37:20

+ 38:28 Яхьазкхиал 33:21.

• 39:1 ТӀаьххь 25:1-21, Ярм 52:4-16

+ 39:1 Кар 28:52

+ 39:2 Ярм 1:3

* 39:4 Ӏариба-тогӀи – иза Йордан-хин тогӀи ю.

+ 39:5 Юш 5:10, Лел 34:11, ТӀаьххь 23:33, Ярм 21:7

+ 39:7 Ярм 34:4-5

+ 39:8 Ярм 21:10, Яхь 16:41, Нахь 1:3

+ 39:9 Ярм 40:1, Ярм 52:12

+ 39:14 ТӀаьххь 22:12, Ярм 26:24, Ярм 40:5

+ 39:15 Ярм 32:2, Ярм 33:1

+ 39:16 Ярм 38:7

+ 39:17 Ярм 22:25

+ 39:18 Ярм 21:9

+ 40:1 Ярм 39:11, Юш 18:25, Ярм 31:15

+ 40:2 Кар 29:24-28

+ 40:3 Ярм 44:23, Дан 9:10-12

+ 40:5 ТӀаьххь 22:12

+ 40:6 Юш 18:26

+ 40:7-9 ТӀаьххьарнаш 25:22-24.

• 40:7 ТӀаьххь 25:22-26

+ 40:7 ТӀаьххь 22:12, Ярм 39:14, Ярм 40:5

+ 40:8 Юш 18:26

+ 40:13 Ярм 40:8, Ярм 42:1, Ярм 43:2

+ 41:1-3 ТӀаьххьарнаш 25:25.

+ 41:1 Юш 18:26, Ярм 40:14

+ 41:2 ТӀаьххь 25:25

+ 41:5 Юш 17:7, Юш 18:1, Сул 16:24

+ 41:9 Сул 15:16

+ 41:11 Ярм 40:15

+ 41:12 Дад 2:13

+ 41:15 Ярм 40:14

* 42:1 Язан-ЯхӀу – цуьнан «Ӏазар-ЯхӀу» боху кхин а цӀе йолуш яра (дешахьа 43:2).

+ 42:1 Ярм 40:13

+ 42:2 Шам 7:8, Шам 12:19

+ 42:5 Дол 31:50, Куьйг 11:10

+ 42:6 Ярм 7:23

+ 42:10 Ярм 24:6, Ярм 31:28

+ 42:14 Ярм 4:19, Ярм 43:7

+ 42:16 Яхь 11:8

+ 43:2 Ярм 40:13, Ярм 42:1, Ярм 42:19

+ 43:3 Ярм 32:12

+ 43:5-7 ТӀаьххьарнаш 25:26.

+ 43:6 Ярм 39:10, Ярм 40:7, Ярм 40:5

+ 43:7 Ярм 2:16

+ 43:10 Еш 44:28, Еш 45:1, Ярм 25:9, Ярм 27:6

+ 43:11 Ярм 44:13, Ярм 15:2, Зак 11:9, Довз 13:10

+ 43:12 Ярм 46:25, Яхь 30:13

+ 44:1 Ярм 43:8, Ярм 46:14

+ 44:3 Кар 16:14, Ярм 19:4

+ 44:4 2 Ше 36:15-16

+ 44:9 Сул 11:8, ТӀаьххь 11:1

+ 44:12 Ярм 42:15-17

+ 44:13 Ярм 43:11

+ 44:16 Ярм 6:17, Ярм 42:13-14

+ 44:17 Ярм 19:13

+ 44:22 Яхь 8:6, ТӀаьххь 22:19

+ 44:23 Ярм 40:3

+ 44:27 Ярм 31:28

+ 44:28 Яхь 6:8

+ 44:30 ТӀаьххьарнаш 25:1-7.

+ 44:30 Ярм 46:17, Яхь 30:21

+ 45:1 ТӀаьххьарнаш 24:1; 2 Шерашкахь 36:5-7; Даниал 1:1, 2.

+ 45:1 Ярм 32:12, ТӀаьххь 24:1, Ярм 36:1, Ярм 36:23

+ 45:2 Ярм 36:26

+ 45:5 Ярм 21:9, Ярм 39:18

+ 46:1 Ярм 25:13

+ 46:2-26 ЕшаӀ-ЯхӀу 19:1-25; Яхьазкхиал 29:1–32:32.

+ 46:2 Еш 19:1, Яхь 29:1, Юал 3:19, ТӀаьххь 23:29, 2 Ше 35:20, Ярм 25:1, Ярм 36:1, Ярм 45:1

+ 46:5 Ярм 6:25, Ярм 20:10

+ 46:10 Еш 13:19, Юал 1:15, Цап 1:7, Еш 1:24, Кар 32:42, Ярм 46:2

+ 46:11 Ярм 8:22, Яхь 30:21

+ 46:12 Нахьум 2:5

+ 46:13 Ярми-ЯхӀу 43:10-13.

+ 46:14 Ярм 2:16, Ярм 44:1, Яхь 30:13

+ 46:16 Ӏам 26:37

+ 46:17 Еш 30:7

+ 46:18 Ярм 4:2, Куьйг 4:6, Сул 18:42, Ярм 48:15

+ 46:19 Яхь 29:12, Яхь 30:23, Ярм 2:15, Ярм 9:11, Ярм 44:1

+ 46:20 ХӀуш 10:11

+ 46:24 Ярм 1:14-15

+ 46:25 Яхь 30:14, Нахьум 3:8, Ярм 25:19

+ 46:26 Еш 19:22, Яхь 29:13

+ 46:27,[28] Ярми-ЯхӀу 30:10, 11.

+ 46:27 Еш 41:8, Ярм 30:10, Ӏам 26:6, Яхь 39:26, Мик 4:4

+ 46:28 Ярм 30:10-11

+ 47:1-7 ЕшаӀ-ЯхӀу 14:29-31; Яхьазкхиал 25:15-17; Юал 3:4-8; Ӏамос 1:6-8; Цапни-ЯхӀу 2:4-7; Закри-ЯхӀу 9:5-7.

+ 47:1 Еш 14:29, Ярм 25:20, Яхь 25:15, Юал 3:4, Ӏамос 1:6, Цап 2:4, Зак 9:5

+ 47:2 Ярм 1:14, Яхь 26:7

+ 47:4 Еш 23:1, Яхь 26:2, Юал 3:4, Ӏамос 1:9, Зак 9:4, Дол 10:14, Ӏамос 9:7

+ 47:6 Кар 32:41, Ярм 25:16

+ 47:7 Яхь 14:17

+ 48:1-47 ЕшаӀ-ЯхӀу 15:1–16:14; 25:10-12; Яхьазкхиал 25:8-11; Ӏамос 2:1-3; Цапни-ЯхӀу 2:8-11.

+ 48:1 Еш 15:1, Еш 25:10, Ярм 25:21, Яхь 25:8, Ӏамос 2:1, Цап 2:8, Лел 32:3, Лел 32:37-38

+ 48:5 Еш 15:5

+ 48:6 Ярм 17:6

+ 48:7 Лел 21:29, Ярм 49:3-4

+ 48:8 Ярм 6:26

+ 48:11 Цап 1:12

+ 48:13 Еш 16:14

+ 48:15 Ярм 46:18

+ 48:18 Лел 21:30

+ 48:19 Кар 2:35, Юш 13:9

+ 48:26 Ярм 25:27, Ярм 51:39, Еш 19:14

+ 48:27 Цап 2:8

+ 48:28 Илли 2:14

+ 48:29 Еш 16:6

+ 48:31 Еш 16:7-10

+ 48:32 Лел 21:32

+ 48:34 Лел 32:37, Еш 15:4

+ 48:37 Ярм 47:5

+ 48:38 Ярм 22:28

+ 48:40 Кар 28:49, Ярм 49:22, Яхь 17:3

+ 48:41 Ярм 49:22

+ 48:43 Еш 24:17-18

+ 48:44 Ӏамос 5:19

+ 48:45 Лел 24:17

+ 48:46 Лел 21:28-29

+ 48:47 Ярм 12:15, Ярм 49:6, Ярм 49:39

+ 49:1-6 Яхьазкхиал 21:28-32; 25:1-7; Ӏамос 1:13-15; Цапни-ЯхӀу 2:8-11.

+ 49:1 Яхь 21:28, Яхь 25:1, Ӏамос 1:13, Цап 2:8, Сул 11:5, Сул 11:33

+ 49:2 Кар 3:11, Дад 12:26

+ 49:3 Ярм 48:2, Ярм 48:6-7, Ӏамос 1:15

+ 49:4 Ярм 31:22, Ярм 21:13

+ 49:6 Ярм 12:15, Ярм 48:47, Ярм 49:39

+ 49:7-22 ЕшаӀ-ЯхӀу 34:5-17; 63:1-6; Яхьазкхиал 25:12-14; 35:1-15; Ӏамос 1:11, 12; Ӏабди-ЯхӀу 1:1-14; Малъаки 1:2-5.

• 49:7 Ӏаб 1:1-9

+ 49:7 Еш 34:5, Яхь 25:12-14, Яхь 35, Ӏамос 1:11-12, Ӏаб 1:1-16, Мал 1:3-4, Дол 36:15, Аюб 2:11

+ 49:8 Дол 25:3, Ярм 25:23

+ 49:12 Ярм 25:28-29

+ 49:13 Ярм 22:5, Ярм 48:24

+ 49:16 Лел 24:21, Хьаб 2:9

+ 49:17 Яхь 35:3, Яхь 35:7, Яхь 35:9

+ 49:18 Доладалар 19:24, 25.

+ 49:18 Дол 19:24, Кар 29:23, Цап 2:9, Ярм 50:40

+ 49:19 Ярм 12:5, Аюб 9:19, Ярм 50:44-46

+ 49:20 Еш 14:24

+ 49:22 Кар 28:49, Яхь 17:3, Ярм 48:40-41

+ 49:23-27 ЕшаӀ-ЯхӀу 17:1-3; Ӏамос 1:3-5; Закри-ЯхӀу 9:1.

+ 49:23 Еш 17:1, Ӏамос 1:3, Зак 9:1, ТӀаьххь 18:34

+ 49:24 Ярм 48:41

+ 49:26 Ярм 50:30

+ 49:27 Сул 15:18, ТӀаьххь 6:24, Ярм 17:27, Ӏамос 1:4

+ 49:28 Заб 119:5, Еш 21:16, Еш 60:7, Еш 11:14

+ 49:29 Аюб 15:21, Ярм 6:25

+ 49:31 Куьйг 18:9-10, Яхь 38:11

+ 49:32 Ярм 9:26

+ 49:33 Ярм 9:11

+ 49:34 ТӀаьххь 24:18, Дол 14:1, Еш 21:2, Яхь 32:24, Дан 8:2, Ярм 25:25

+ 49:36 Дан 7:2, Довз 7:1

+ 49:37 Ярм 9:16

+ 49:39 Ярм 12:15, Ярм 48:47, Ярм 49:6

+ 50:1–51:64 ЕшаӀ-ЯхӀу 13:1–14:23; 47:1-15.

+ 50:1 Еш 13:1, Еш 21:1, Еш 47:1

+ 50:2 Еш 46:1, Ярм 51:44, Шам 5:4, Еш 21:9

+ 50:3 Ярм 1:15, Ярм 51:62

+ 50:4 Еш 11:13, Ярм 3:18, Яхь 37:19, ХӀуш 1:11, Ярм 31:9, ХӀуш 3:5

+ 50:5 Ярм 32:40

+ 50:6 Заб 118:176, Еш 53:6, Зак 10:2, 1 Ки 2:25, Яхь 34:2

+ 50:8 Довзийтинарг 18:4.

+ 50:8 Еш 48:20, Ярм 51:6, Ярм 51:45, Зак 2:6-7, Довз 18:4

+ 50:9 Ярм 25:12-14

+ 50:13 Ярм 18:16

+ 50:14 Еш 21:2

+ 50:15 Ярм 51:58, Заб 136:8, Довз 18:6

+ 50:16 Еш 13:14

+ 50:17 Еш 53:6, Зак 10:2, ТӀаьххь 17:6, ТӀаьххь 25:1

+ 50:18 Еш 10:12, Еш 14:25

+ 50:19 Яхь 34:13, Мик 7:14

+ 50:20 Еш 33:24

+ 50:21 Яхь 23:23

+ 50:22 Ярм 51:54

+ 50:23 Ярм 51:20

+ 50:25 Еш 13:5

+ 50:28 Ярм 51:11

+ 50:29 Довзийтинарг 18:6.

+ 50:29 Еш 13:18, Яхь 35:15, Ӏаб 1:15, Хьаб 2:8

+ 50:30 Ярм 49:26

+ 50:32 Ярм 17:27

+ 50:33 Еш 14:17, Еш 42:22

+ 50:37 Еш 19:16, Ярм 51:30, Нахьум 3:13

+ 50:38 Еш 44:27

+ 50:39 Довзийтинарг 18:2.

+ 50:39 Аюб 30:29, Еш 13:21, Еш 34:13, Мик 1:8

+ 50:40 Доладалар 19:24, 25.

+ 50:40 Дол 19:24, Кар 29:23, Цап 2:9, Ярм 49:19

+ 50:41 Ярм 1:15, Ярм 6:22-24

+ 50:43 Еш 13:8, Ярм 4:31, Мик 4:9-10

+ 50:44 Ярм 12:5, Аюб 9:19, Ярм 49:19-21

+ 50:45 Еш 14:24

* 51:1 Лев-Кхамайн-мехкан– иза абатан элпашца къайлаяьккхина йолу «хашадхойн» кхин цӀе ю.

+ 51:1 Ярм 4:11, ХӀуш 4:19, ХӀуш 13:15

+ 51:4 Ярм 49:26

+ 51:5 Еш 54:7

+ 51:6 Ярм 50:8, Дол 19:15

+ 51:7 Довзийтинарг 17:2-4; 18:3.

+ 51:7 Довз 14:8, Довз 17:2, Тийж 4:21, Хьаб 2:15

+ 51:8 Довз 14:8, Довз 18:9

+ 51:9 Довзийтинарг 18:5.

+ 51:11 Еш 13:17, Дан 5:31, Ярм 50:28

+ 51:13 Довзийтинарг 17:1.

+ 51:13 Довз 17:1

+ 51:14 Ӏамос 6:8

+ 51:15 Аюб 9:8, Заб 103:2

+ 51:16 Аюб 38:22, Заб 134:7, Ярм 51:16

+ 51:17 Еш 42:17, Заб 134:17, Хьаб 2:18-19

+ 51:19 Лел 18:20, Заб 15:5, Кар 32:9, Ярм 10:12-16

+ 51:20 Ярм 50:23

+ 51:27 Ярм 4:5, ХӀуш 5:8, ХӀуш 8:1, Дол 8:4, ТӀаьххь 19:37

+ 51:28 Еш 13:17, Ярм 25:14

+ 51:29 Ярм 50:45

+ 51:30 Еш 19:16, Нахьум 3:13, Ӏамос 1:5

+ 51:33 Еш 21:10

+ 51:34 Заб 73:13-14

+ 51:36 Еш 44:27

+ 51:37 Еш 13:20-22

+ 51:38 Нахьум 2:11-12

* 51:41 Шейшак – иза абатан элпашца къайлаяьккхина йолу Бавел-мехкан кхин цӀе ю.

+ 51:43 Ярм 50:12, Ярм 50:40

+ 51:44 Еш 46:1, Ярм 50:2

+ 51:45 Ярм 50:8

+ 51:47 Ярм 50:2

+ 51:48 Довзийтинарг 18:20.

+ 51:48 Довз 18:20

+ 51:49 Довзийтинарг 18:24.

+ 51:51 Тийж 1:10

+ 51:52 Яхь 26:15

+ 51:53 Еш 14:13

+ 51:54 Ярм 50:22

+ 51:56 Еш 59:18

+ 51:58 Ярм 50:15, Хьаб 2:13

+ 51:59 Ярм 28:1

+ 51:62 Ярм 50:3

+ 51:63,[64] Довзийтинарг 18:21.

+ 51:63 Довз 18:21

• 52:1 ТӀаьххь 24:18, 2 Ше 36:11-21

+ 52:1 ТӀаьххь 23:31

+ 52:3 Яхь 17:15

+ 52:4 Яхьазкхиал 24:2.

+ 52:4 Кар 28:52

+ 52:7 Яхьазкхиал 33:21.

+ 52:9 Лел 34:11, ТӀаьххь 23:33, Ярм 21:7, Яхь 23:24

+ 52:10 Цап 1:8

+ 52:11 Яхьазкхиал 12:13.

+ 52:11 Кар 28:36, ТӀаьххь 20:18

+ 52:12 Ярм 32:1, Ярм 39:9, Ярм 40:1

+ 52:13 Сулим 9:8.

+ 52:13 Ӏам 26:31, Яхь 16:41

+ 52:14 Нахь 1:3

+ 52:17-23 Сулим 7:15-47.

+ 52:17 Сул 7:15-37, 2 Ше 4:1-15, Ярм 27:19

+ 52:18 Сул 7:45, Сул 7:50

+ 52:20 Сул 7:47

+ 52:21 Сул 7:15-22

+ 52:24 1 Ше 6:14, Ӏезар 7:1, Ярм 21:1, Ярм 29:25, Ярм 37:3

+ 52:28 ТӀаьххь 24:12-14

• 52:31 ТӀаьххь 25:27-30

+ 52:31 ТӀаьххь 24:12, ТӀаьххь 24:15, Ярм 27:7

* 1:1 ХӀокху тептаран кортош 1–4 абатан кепехь ду, абат кхачаме хиларе терра, цхьана тайпанан кхачамалла а гойтуш.

+ 1:2 Ярм 9:1, Уст 4:1, Еш 51:19, Нахьум 3:7, Яхь 23:22-26

+ 1:3 Ярм 52:27

* 1:4 Цийон – иза Ярушалайм-гӀалахь цхьа лам бу. Цу лома тӀехь Делан цӀа дара лаьтташ.

+ 1:5 Ярм 30:14-15, Дан 9:16, Кар 28:41, 2 Ше 36:20

* 1:6 Цийонан йоӀ – иза ю Ярушалайм-гӀала. И гӀала Цийон цӀе йолчу лам тӀехь лаьтташ ю.

+ 1:7 Ӏаб 1:12-13

+ 1:8 Яхь 16:37, Яхь 23:29, ХӀуш 2:10

+ 1:9 Тийж 1:2

+ 1:10 Ярм 51:51, Кар 23:3-4

+ 1:11 Ярм 38:9, Ярм 52:6, Тийж 2:12, Тийж 4:4

+ 1:13 Аюб 30:30, Заб 101:3, Яхь 17:20, ХӀуш 7:12

+ 1:14 Еш 10:27, Нахьум 1:13

+ 1:16 Ярм 9:1, Ярм 13:17

+ 1:17 Еш 1:15, Ярм 4:31

+ 1:18 Ярм 12:1

+ 1:19 Ярм 3:1-2, Ярм 4:30

+ 1:20 Кар 32:25, Яхь 7:15

+ 1:22 Заб 108:15

* 2:1 Когийн кӀело – иза Ярушалайм-гӀала я цигахь лаьтташ долу Делан цӀа ду.

+ 2:1 Еш 14:15

+ 2:2 Заб 88:41

+ 2:3 Заб 73:11, Заб 78:5, Заб 88:47

+ 2:4 Тийж 3:12

* 2:7 Жирга – дегаза; тамехь доцург; даго тӀе ца лоцу хӀума.

+ 2:9 Ярм 51:30, Ӏамос 1:5, Шам 3:1

+ 2:10 Юш 7:6, Шам 4:12, Нахь 9:1, Аюб 2:8, Аюб 2:13, Яхь 3:15, Яхь 7:18

+ 2:12 Ярм 38:9, Ярм 52:6, Тийж 1:11, Тийж 4:4

+ 2:14 Ярм 5:31, Яхь 13:6

+ 2:15 Аюб 27:23, Аюб 34:37, Заб 47:3

+ 2:16 Тийж 3:46, Заб 34:25, Заб 34:21

+ 2:17 Ӏам 26:14, Кар 28:15, Тийж 2:17

+ 2:18 Заб 41:4

+ 2:19 Шам 7:6, Дад 14:14, Дад 23:16

+ 2:20 Ӏам 26:29, Кар 28:53, Тийж 4:10, Ярм 19:9, Яхь 5:10

+ 3:1 Ярм 20:18

+ 3:2 Еш 5:30

+ 3:4 Еш 38:13

+ 3:5 Аюб 19:12

+ 3:6 Заб 87:7, Заб 142:3

+ 3:8 Заб 21:2

+ 3:9 Аюб 19:8

+ 3:10 ХӀуш 13:8

+ 3:12 Тийж 2:4, Кар 32:23, Аюб 16:12-13

+ 3:13 Кар 32:23, Аюб 6:4, Заб 37:3

+ 3:14 Аюб 30:9, Ярм 20:7

+ 3:15 Ярм 8:14, Ярм 9:15, Ярм 23:15

* 3:22 Я иштта: Заманашкахь чекх ца болучу Везачу Элан безам бахьана долуш вай дӀа ца кхаьллина.

+ 3:23 Заб 35:6

+ 3:24 Заб 15:5, Заб 72:26

+ 3:28 Ярм 15:17

+ 3:30 Еш 50:6, Мат 5:39

+ 3:31 Еш 57:16, Ярм 3:5, Мик 7:18

+ 3:32 Заб 105:45

+ 3:37 Век 5:38

+ 3:38 Аюб 2:10, Еш 45:7, Ӏамос 3:6

+ 3:41 Нахь 8:6, Заб 133:2

+ 3:42 Дан 9:5

+ 3:46 Тийж 2:16

+ 3:47 Еш 24:17, Ярм 48:43

+ 3:48 Ярм 13:17, Тийж 1:16

+ 3:49 Дол 11:5, Заб 13:2, Заб 32:14, Еш 63:15

+ 3:52 Заб 10:1

+ 3:53 Ярм 38:6

+ 3:54 Заб 68:2, Юн 2:4, Юн 2:6

+ 3:55 Заб 129:1

+ 3:58 Заб 118:154

+ 3:60 Ярм 11:19

+ 4:1 Тийж 2:19

+ 4:2 Заб 2:9, Ярм 19:11

+ 4:4 Ярм 38:9, Ярм 52:6, Тийж 1:11, Тийж 2:12

+ 4:6 Доладалар 19:24.

+ 4:6 Дол 19:24

+ 4:8 Аюб 30:30

+ 4:9 Еш 22:2

+ 4:10 Карлабаьккхинарг 28:57; Яхьазкхиал 5:10.

+ 4:10 Ӏам 26:29, Кар 28:57, ТӀаьххь 6:29, ТӀаьххь 25:3, Ярм 19:9, Яхь 5:10

+ 4:11 Кар 32:22, Ярм 17:27

+ 4:13 Ярм 5:31, Ярм 23:21

+ 4:14 Лел 19:16

+ 4:16 Тийж 5:12

+ 4:17 Заб 118:82, Заб 118:123

+ 4:18 Яхь 7:2-3, Ӏамос 8:2

+ 4:19 Ярм 4:13, Хьаб 1:8

+ 4:20 Яхь 19:4

+ 4:21 Дол 22:21, Аюб 1:1, Ярм 25:20, Ярм 25:15, Ярм 51:7, Хьаб 2:15

+ 4:22 Еш 40:2, Ӏаб 1:10

+ 5:2 Заб 78:1

+ 5:6 ХӀуш 12:1

+ 5:7 Ярм 31:29, Яхь 18:1

+ 5:11 Еш 13:6, Зак 14:2

+ 5:12 Тийж 4:16

+ 5:13 Куьйг 16:21

+ 5:15 Ярм 16:9, ХӀуш 2:11, Ӏамос 8:10

+ 5:16 Заб 88:40, Ярм 13:18

+ 5:19 Заб 9:8, Заб 101:13, Заб 144:13

+ 5:20 Заб 12:2

+ 5:21 Ярм 31:18, Заб 50:12

+ 5:22 Ярм 14:19

+ 1:1 Довзийтинарг 19:11.

• 1:1 Яхь 10:7-20

+ 1:1 Яхь 3:15, Яхь 10:15, Яхь 43:3, Век 7:56, Век 10:11, Довз 19:11, Яхь 8:3, Яхь 40:2

+ 1:2 ТӀаьххьарнаш 24:10-16; 2 Шерашкахь 36:9, 10.

+ 1:2 ТӀаьххь 24:15

* 1:3 Хашадхойн мохк – иза Бавел-мохк бу.

+ 1:3 Сул 18:46, Яхь 3:14, Яхь 3:22, Яхь 8:1, Яхь 33:22, Яхь 37:1, Яхь 40:1, Довз 1:10

+ 1:4 Сул 19:11, Ярм 23:19, Ярм 30:23

+ 1:5 Довзийтинарг 4:6.

+ 1:5 Яхь 8:2, Довз 4:6-8

+ 1:7 Яхь 1:7, Яхь 40:3, Дан 10:6

+ 1:10 Яхьазкхиал 10:14; Довзийтинарг 4:7.

+ 1:10 Довз 4:7

* 1:11 Церан шишша тӀам – иштта ду цхьадолчу ширачу гочдарш тӀехь. Ӏебархойн тептар тӀехь: Церан яххьаш а, церан тӀемаш а.

+ 1:11 Еш 6:2

+ 1:13 Довзийтинарг 4:5.

+ 1:13 Заб 103:4

+ 1:15-21 Яхьазкхиал 10:9-13.

+ 1:16 Дан 10:6

+ 1:18 Довзийтинарг 4:8.

+ 1:18 Довз 4:8

+ 1:22 Довзийтинарг 4:6.

+ 1:22 Дол 1:7-8, Яхь 10:1, Довз 4:6

+ 1:24 Довзийтинарг 1:4-15; 19:6.

+ 1:24 Яхь 43:2, Довз 1:15

+ 1:26 Яхьазкхиал 10:1; Довзийтинарг 4:2, 3.

+ 1:26 Ара 24:10, Яхь 10:1, Дан 7:13

+ 1:27 Яхьазкхиал 8:2.

+ 1:27 Яхь 8:2, Дол 9:13, Довз 4:3, Довз 10:1

+ 2:1 Дан 8:17

+ 2:2 Яхь 3:24

+ 2:3 Яхь 20:21

+ 2:5 Яхь 3:11, Яхь 33:33, Зак 2:9, Зак 4:9, Зак 6:15

+ 2:6 Ярм 1:8, Яхь 3:11, Мик 7:4

+ 2:9,[10] Довзийтинарг 5:1.

+ 2:9 Яхь 8:3, Дан 10:10, Зак 5:1, Довз 10:2

+ 2:10 Довз 5:1

+ 3:1-3 Довзийтинарг 10:9, 10.

+ 3:1 Ярм 15:16, Довз 10:9-10

+ 3:8 Ярм 1:18

+ 3:9 Зак 7:12, Еш 50:7, Ярм 1:18

+ 3:11 Яхь 2:5, Яхь 2:7

+ 3:12 ТӀаьххь 2:16, Яхь 8:3, Яхь 11:1, Яхь 11:24, Яхь 43:5, Век 8:39

+ 3:13 Яхь 1:11, Яхь 1:15, Яхь 1:24

+ 3:14 Сул 18:46, Яхь 1:3

+ 3:15 Яхь 1:1, Яхь 10:15, Яхь 43:3, Аюб 2:13, Тийж 2:10

• 3:16 Яхь 33:1-9

+ 3:17 Еш 21:6, Ярм 6:17, ХӀуш 9:8, Хьаб 2:1, 2 Ше 19:10

+ 3:19 Яхь 33:9

+ 3:20 Ярм 6:21, Яхь 18:24

+ 3:22 Сул 18:46, Яхь 1:3, Яхь 8:4, Яхь 37:1

+ 3:23 Яхь 2:1-2

+ 3:25 Яхь 4:8

+ 3:26 Аюб 29:10, Заб 136:6

+ 3:27 Яхь 24:27

+ 4:2 ТӀаьххь 25:1, Яхь 17:17

+ 4:6 Лел 14:34

+ 4:8 ТӀаьххь 25:1-3, Ярм 39:1-2, Ярм 52:4-6, Яхь 3:25

* 4:10 Шекхал – цхьа шекхал итт грамм барамал яра.

+ 4:13 Дан 1:8, ХӀуш 9:3

+ 4:14 Ӏам 11:2, Кар 14:3, Век 10:14, Ара 22:31, Ӏам 11:39, Ӏам 22:8

+ 4:16 Ӏам 26:26, Еш 3:1, Яхь 5:16, Яхь 14:13, Яхь 12:19

+ 5:2 Яхь 4:8, Яхь 5:12

+ 5:3 Ярм 40:6, Ярм 52:16

+ 5:6 Яхь 16:47-48

+ 5:8 Яхь 13:8

+ 5:9 Дан 9:12

+ 5:10 Тийжамаш 4:10.

+ 5:10 Ӏам 26:29, Кар 28:57, Тийж 4:10, Ярм 19:9, Ӏам 26:33, Кар 4:27, Кар 28:64, Нахь 1:8, Ярм 9:16, Яхь 12:14-15, Зак 2:6, Зак 7:14

+ 5:11 Ӏам 15:31, 2 Ше 36:14, Ярм 7:30, Яхь 8:5-6, Еш 49:18, Цап 2:9, Яхь 7:4, Яхь 8:18, Яхь 9:10

+ 5:12 Яхь 5:2

+ 5:13 Яхь 16:42

+ 5:15 Кар 28:37

+ 5:16 Кар 32:23, Ӏам 26:26, Яхь 4:16

+ 5:17 Довзийтинарг 6:8.

+ 5:17 Кар 32:24, Яхь 14:21, Довз 6:8

+ 6:2 Яхь 21:2-3, Яхь 36:1

+ 6:4 2 Ше 14:5

+ 6:5 Ӏам 26:30, ТӀаьххь 23:16

+ 6:8 Яхь 12:16, Яхь 14:22

+ 6:9 Ара 34:15, Яхь 16:61, Яхь 20:43, Яхь 36:31

+ 6:11 Яхь 5:12

+ 6:13 Ярм 2:20, ХӀуш 4:13

+ 7:2 Тийж 4:18, Ӏамос 8:2

+ 7:4 Яхь 5:11, Яхь 7:9, Яхь 8:18, Яхь 9:10

+ 7:7 Цап 1:14-15

+ 7:9 Яхь 5:11

+ 7:13 Ӏам 25:13-14

+ 7:15 Кар 32:25, Тийж 1:21, Яхь 5:12, Яхь 6:11, Ярм 14:18

+ 7:16 Еш 38:14, Нахьум 2:7

+ 7:17 Еш 13:7, Яхь 21:7

+ 7:18 Еш 15:2-3

+ 7:19 Киц 11:4, Цап 1:18

+ 7:23 Заб 54:10, Ярм 6:7

+ 7:24 Хьаб 1:7

+ 7:26 Ярм 4:20

+ 8:1 Яхь 14:1, Яхь 20:1, Сул 18:46, Яхь 1:3

+ 8:2 Яхьазкхиал 1:27.

+ 8:2 Яхь 1:5, Яхь 1:27-28

+ 8:3 Яхь 2:9, Сул 18:12, Яхь 3:12, Яхь 1:1, Яхь 11:1, Яхь 40:2, Сул 18:12, Яхь 3:12, Век 8:39

+ 8:4 Яхьазкхиал 1:28.

+ 8:4 Яхь 37:1

+ 8:8 Яхь 12:5

+ 8:10 Ара 20:4-5, Кар 4:16-18

+ 8:12 Заб 9:32, Еш 29:15, Яхь 9:9

+ 8:16 Яхь 40:28, Сул 6:3, Юал 2:17, Ярм 8:2

* 8:17 Мерана тӀе гаьннаш – иза Дела оьгӀазвохуьйту Ӏадат дара.

+ 8:18 Яхь 5:11, Яхь 7:4, Яхь 9:10, Шам 8:18, Аюб 27:8-9, Еш 1:15, Мик 3:4

+ 9:2 ТӀаьххь 15:35, 2 Ше 23:20, Дан 10:5, Довз 1:13

+ 9:4 Довзийтинарг 7:3; 9:4; 14:1.

+ 9:4 Заб 118:136, Довз 7:3-4

+ 9:5 Яхь 5:11

+ 9:6 Кар 28:49-50, 2 Ше 36:17, Ара 12:13

+ 9:8 Яхь 11:13

+ 9:9 Яхь 7:23, Заб 9:32, Еш 29:15, Яхь 8:12

+ 9:10 Яхь 5:11, Яхь 7:4, Яхь 8:18, ХӀуш 13:14, Яхь 11:21

+ 10:1 Яхьазкхиал 1:26; Довзийтинарг 4:2.

• 10:1 Яхь 1:4-28

+ 10:2 Довзийтинарг 8:5.

+ 10:2 Яхь 9:2

+ 10:3 Сул 8:10

+ 10:9-13 Яхьазкхиал 1:15-21.

+ 10:12 Довзийтинарг 4:8.

+ 10:12 Довз 4:6

+ 10:14 Яхьазкхиал 1:10; Довзийтинарг 4:7.

+ 10:15 Яхь 1:1, Яхь 3:15, Яхь 43:3

+ 10:19 Яхь 11:22

+ 11:1 Сул 18:12, Яхь 3:12, Яхь 10:19, Яхь 8:16

* 11:3 Я иштта: Вай кестта юха а вайна цӀенош дийр ду.

+ 11:6 Яхь 7:23, Яхь 24:7

+ 11:8 Ярм 42:16

+ 11:13 Яхь 9:8

+ 11:16 Еш 8:14, Довз 21:22

+ 11:17 Кар 30:3, Еш 11:12, Ярм 32:37, Цап 3:20

+ 11:19,[20] Яхьазкхиал 36:26-28.

+ 11:19 Ярм 32:39, Яхь 18:31, Яхь 36:26

+ 11:20 Ӏам 26:12, Яхь 14:11, Зак 13:9

+ 11:21 Яхь 9:10

+ 11:22,[23] Яхьазкхиал 43:2-5.

+ 11:22 Яхь 10:19

+ 11:23 Зак 14:4

+ 11:24 Сул 18:12, Яхь 3:12

+ 12:2 ЕшаӀ-ЯхӀу 6:9, 10; Ярми-ЯхӀу 5:21; Марк 8:18.

+ 12:2 Еш 42:18-20, Ярм 5:21, Мат 13:13, Мрк 8:18

+ 12:3 Ярм 36:3

+ 12:5 Яхь 8:8

+ 12:9 Яхь 21:7, Яхь 24:19, Яхь 37:18

* 12:10 Я иштта: хӀара хаам бу Ярушалайман баьччанна а, цигахь долчу дерриг Исраилан къомана а.

+ 12:10 2 Ше 36:11-13, Яхь 21:25

+ 12:13 ТӀаьххьарнаш 25:7; Ярми-ЯхӀу 52:11.

+ 12:13 Яхь 17:20, Яхь 19:8, Яхь 32:3, ХӀуш 7:12

+ 12:14 Ӏам 26:33, Яхь 5:10

+ 12:15 Яхь 6:7

+ 12:16 Яхь 6:8, Яхь 14:22

+ 12:19 Яхь 4:16

+ 12:22 Еш 5:19, 2 Ки 3:4, Яхь 16:44, Яхь 18:2

+ 12:24 Яхь 13:23, Мик 3:6

+ 12:25 Еш 55:11

+ 12:27 Дан 10:14

+ 13:2 Ярм 23:16, Ярм 23:26

+ 13:5 Яхь 22:30

+ 13:6 Ярм 5:31, Ярм 14:14, Ярм 23:21, Яхь 22:28

+ 13:8 Ярм 23:30, Яхь 5:8

+ 13:9 Яхь 20:38, Яхь 6:7

+ 13:10 Ярми-ЯхӀу 6:14; 8:11.

+ 13:10 Ярм 6:14, Ярм 8:11, Мик 3:5

+ 13:11 Еш 28:2, Еш 28:17, Яхь 38:22

+ 13:14 Яхь 6:7

+ 13:19 Киц 28:21

+ 13:22 Ярм 23:14, Яхь 18:21

+ 13:23 Яхь 12:24, Мик 3:6

+ 14:1 Яхь 8:1, Яхь 20:1

+ 14:3 ТӀаьххь 3:13, Яхь 20:3, Яхь 20:31

+ 14:6 Яхь 18:30

+ 14:8 Кар 28:37, Яхь 5:15, Яхь 6:7

+ 14:9 Сул 22:22-23, Ярм 20:7

+ 14:11 Ӏам 26:12, Яхь 11:20, Зак 13:9

+ 14:13 Ӏам 26:25-26, Еш 3:1, Яхь 4:16, Яхь 5:16-17

+ 14:14 Дол 6:9, Аюб 1:1, Дан 1:6, Дан 6:4

+ 14:16 Яхь 5:11

+ 14:17 Яхь 29:8

+ 14:21 Довзийтинарг 6:8.

+ 14:21 Ярм 14:12, Яхь 5:17, Довз 6:8

+ 14:22 Яхь 6:8, Яхь 12:16

+ 15:2 Яхь 17:6

+ 15:6 Ярм 4:12, Ярм 51:1, Яхь 19:10, ХӀуш 4:19

+ 16:2 Яхь 20:4, Яхь 22:2

* 16:3 Эмархо... хьетахо – исраилхошна и къаьмнаш дегаза а, цӀушна Ӏамал еш а хета.

+ 16:3 Дол 15:16, Кар 7:1, Куьйг 1:26

+ 16:6 Кар 32:10

+ 16:8 Рут 3:9, Ара 19:5

+ 16:12 Дол 24:22

+ 16:13 Кар 32:13-14

+ 16:15 Ӏам 17:7, Еш 1:21, Яхь 23:3, Ярм 2:20, ХӀуш 1:2

+ 16:17 Яхь 7:20, Яхь 23:40-41

+ 16:19 ХӀуш 2:8

+ 16:21 Яхь 20:26, Яхь 23:37

+ 16:25 Ярм 3:2

+ 16:26 Яхь 20:7, Яхь 23:19

+ 16:28 ТӀаьххь 16:7-18, Ярм 2:18, Яхь 23:12

+ 16:29 Яхь 23:14-17

+ 16:32 ХӀуш 3:1

+ 16:33 ХӀуш 8:9

+ 16:37 Яхь 23:22, Тийж 1:8, Яхь 23:29, ХӀуш 2:10

+ 16:38 Ӏам 20:10, Кар 22:22, Яхь 23:45

+ 16:39 Яхь 23:26, ХӀуш 2:3

+ 16:40 Яхь 23:47

+ 16:41 ТӀаьххь 25:9, Ярм 39:8, Ярм 52:13, Яхь 23:27

+ 16:42 Яхь 5:13

+ 16:44 Яхь 12:22, Яхь 18:2

+ 16:45 Яхь 16:3

+ 16:46 Дол 18:20, Еш 1:10, Ярм 23:14

+ 16:47 Яхь 5:6-7

+ 16:48 Яхь 5:11

+ 16:49 Дол 13:10

+ 16:50 Дол 13:13, Дол 18:20

+ 16:51 Ярм 3:11

+ 16:53 Яхь 29:14, Яхь 39:25

* 16:57 Ӏебархойн тептар тӀехь: арамхойн. Цхьадолчу тептарш тӀехь: эдомхойн.

+ 16:60 Ӏам 26:42, Еш 55:3, Ярм 32:40

+ 16:61 Яхь 6:9, Яхь 20:43, Яхь 36:31

+ 16:62 Яхь 6:7

+ 17:3 Кар 28:49, Ярм 48:40, Ярм 49:22

+ 17:5 Кар 8:7

+ 17:6 Яхь 15:2-3

+ 17:10 Яхь 19:12

+ 17:12-15 ТӀаьххьарнаш 24:15-20; 2 Шерашкахь 36:10-13.

+ 17:12 ТӀаьххь 24:12-15, Ярм 24:1-2

+ 17:13 ТӀаьххь 24:17, Ярм 37:1

+ 17:15 ТӀаьххь 24:20, 2 Ше 36:13

+ 17:16 Яхь 5:11

+ 17:17 ТӀаьххь 25:1, Яхь 4:2, Ярм 37:5

+ 17:20 Яхь 12:13, Яхь 17:20, Яхь 32:3, ХӀуш 7:12

+ 17:21 Яхь 5:10

+ 17:23 Яхь 20:40, Яхь 31:6, Дан 4:9, Мат 13:32, Мрк 4:32

+ 17:24 Яхь 20:47

• 18:1 Яхь 33:10-20

+ 18:2 Ярми-ЯхӀу 31:29.

+ 18:2 Ярм 31:29, Тийж 5:7, Яхь 12:22, Яхь 16:44

+ 18:3 Яхь 5:11

+ 18:4 Ара 32:33, Кар 24:16

+ 18:6 Яхь 22:9, Ара 20:14, Ӏам 18:19

+ 18:7 Ара 22:26

+ 18:8 Ара 22:25, Заб 14:5

+ 18:9 Ӏамалъяр 18:5.

+ 18:9 Ӏам 18:5, Яхь 20:11, Рим 10:5, Гал 3:12

+ 18:13 Ӏам 20:9, Ӏам 20:11, Яхь 33:4

+ 18:19 Ара 20:5

+ 18:20 Карлабаьккхинарг 24:16.

+ 18:20 Кар 24:16, ТӀаьххь 14:6, Рим 2:9, Еш 3:10-11

+ 18:23 2 Ки 3:9, 1 Ти 2:4, 1 Ти 2:6

+ 18:24 Яхь 3:20

+ 18:30 Яхь 14:6

+ 18:31 Яхь 11:19, Яхь 36:26

+ 19:2 Дол 49:9

+ 19:4 Тийж 4:20

+ 19:5 ТӀаьххь 23:34, ТӀаьххь 23:36

+ 19:8 Яхь 12:13, Яхь 17:20, Яхь 32:3, ХӀуш 7:12

+ 19:10 Яхь 15:2, Яхь 15:6

+ 19:12 Ярм 4:12, Ярм 51:1, Яхь 17:10, ХӀуш 4:19

+ 20:1 Яхь 8:1, Яхь 14:1

+ 20:3 ТӀаьххь 3:13, Яхь 14:3, Яхь 20:31, Яхь 5:11

+ 20:4 Яхь 22:2, Яхь 23:36, Яхь 16:2, Яхь 22:2

+ 20:5,[6] Арадаккхар 6:2-8.

+ 20:5 Ара 6:7

+ 20:6 Ара 3:8

+ 20:7 Ӏам 18:3, Яхь 16:26, Яхь 23:19

+ 20:9 Заб 105:8, Еш 48:11

+ 20:10 Ара 13:18, Ара 13:20

+ 20:11,[13] Ӏамалъяр 18:5.

+ 20:11 Ӏам 18:5, Яхь 18:9

+ 20:12 Арадаккхар 31:13-17.

+ 20:12 Яхь 37:28, Яхь 38:23, Ара 20:8-11

+ 20:13 Ӏам 19:30, Ӏам 26:2, Яхь 22:8, Яхь 23:38, Ара 32:10-14, Лел 14:12-20

+ 20:15 Лелар 14:26-35.

+ 20:15 Лел 14:28-30, Заб 94:11

+ 20:16 Заб 77:37

+ 20:18 2 Ше 30:7, Юш 24:14

+ 20:19 Кар 5:32-33

+ 20:20 Ара 20:8

+ 20:21 Яхь 2:3

+ 20:23 Ӏамалъяр 26:33.

+ 20:23 Кар 28:64

+ 20:25 Заб 80:13

+ 20:26 Яхь 16:20-21, Яхь 6:7

+ 20:28 Яхь 6:13

+ 20:31 Яхь 16:20-21, ТӀаьххь 3:13, Яхь 14:3, Яхь 20:3, Яхь 5:11

+ 20:32 Кар 4:28, ТӀаьххь 19:18

+ 20:33 Ярм 21:5

+ 20:34 Ярм 31:8

+ 20:35 ХӀуш 2:14

+ 20:36 Лел 14:20-23, Лел 14:28-30

+ 20:38 Яхь 13:9

+ 20:39 Яхь 39:7, Яхь 43:7

* 20:40 Исраилан лам – иза Цийон-лам бу, Делан цӀа шена тӀехь лаьтташ болу.

+ 20:40 Еш 56:7, Яхь 17:23

+ 20:41 Яхь 11:17, Яхь 28:25, Яхь 36:23, Яхь 39:27

+ 20:42 Ара 6:8

+ 20:43 Яхь 6:9, Яхь 16:61, Яхь 36:31

+ 20:44 Заб 102:10

+ 20:47 Ярм 21:14, Яхь 17:24, Лак 23:31, Яхь 21:4

+ 20:48 Еш 34:9-10, Ярм 17:27

+ 20:49 Яхь 17:2, Яхь 24:3

+ 21:2 Яхь 6:2

+ 21:3 Кар 32:41, Ярм 47:6, Аюб 9:22, Уст 9:2

+ 21:4 Яхь 20:47

+ 21:7 Яхь 12:9, Яхь 7:17

+ 21:9 Кар 32:41

+ 21:20 Кар 3:11, Дад 12:26, Яхь 25:4-5

+ 21:22 ТӀаьххь 25:1, Ярм 39:1, Ярм 52:4, Яхь 4:2

+ 21:25 2 Ше 36:13, Яхь 12:10, Яхь 35:5, Лак 1:52

+ 21:28-32 Ярми-ЯхӀу 49:1-6; Яхьазкхиал 25:1-7; Ӏамос 1:3-15; Цапни-ЯхӀу 2:8-11.

+ 21:28 Ярм 49:1-6, Ӏамос 1:13-15, Цап 2:8

+ 21:29 Яхь 13:6

+ 21:30 Дол 19:30-37

+ 21:32 Яхь 25:10

+ 22:2 Яхь 20:4, Яхь 23:36, Яхь 16:2, Яхь 20:4

+ 22:4 Яхь 5:14

+ 22:7 а: Арадаккхар 20:12; Карлабаьккхинарг 5:16; б: Арадаккхар 22:21, 22; Карлабаьккхинарг 24:17.

+ 22:7 Ара 20:12, Ара 22:21, Кар 24:17, Еш 10:2

+ 22:8 Ӏамалъяр 19:30; 26:2.

+ 22:8 Яхь 20:13, Яхь 23:38

+ 22:9 Ӏам 19:16, Яхь 18:6

+ 22:10,[11] Ӏамалъяр 18:7-20.

+ 22:10 Дол 35:22, Дол 49:4, Кар 22:30, Кар 27:20

+ 22:11 Ара 20:14, Ара 20:17, Ярм 5:8, Ӏам 18:7-16

+ 22:12 Арадаккхар 23:8; Карлабаьккхинарг 16:19; Арадаккхар 22:25; Ӏамалъяр 25:36, 37; Карлабаьккхинарг 23:19.

+ 22:12 Кар 27:25, Ара 22:25, Ӏам 25:36

+ 22:15 Яхь 5:10

+ 22:18 Еш 1:25, Зак 13:9, Мал 3:3

+ 22:24 Сул 8:35

+ 22:25 Ярм 11:9, Яхь 19:3

+ 22:26 Ӏамалъяр 10:10.

+ 22:26 Ярм 23:11, Цап 3:4, Ӏам 10:10, Ӏам 11:47, Мал 2:8, Ярм 17:27

+ 22:27 Цап 3:3

+ 22:28 Яхь 13:6, Яхь 13:10

+ 22:30 Заб 105:23, Яхь 13:5

+ 22:31 Яхь 9:10

+ 23:3 Ӏам 17:7, Еш 1:21, Яхь 16:15

* 23:4а УхӀулат – Ӏебархойн маттахь «цуьнан деза четар» бохург ду.

* 23:4б УхӀулибат – Ӏебархойн маттахь «цунна чохь долу сан деза четар» бохург ду.

+ 23:5 ХӀуш 2:5

+ 23:9 ТӀаьххь 17:5-6

+ 23:11 ТӀаьххь 17:19, Ярм 3:8, Ярм 3:11

+ 23:12 Ярм 2:18, Яхь 16:28

+ 23:14 Нахьум 2:3, Яхь 16:29

+ 23:17 Еш 57:8

+ 23:19 Яхь 16:26, Яхь 20:7

+ 23:22 Яхь 16:37

+ 23:23 Ярм 50:21

+ 23:24 ТӀаьххь 25:6

+ 23:26 Яхь 16:39

+ 23:27 Яхь 16:41

+ 23:30 Ара 34:15

+ 23:31 Еш 51:17

+ 23:34 Заб 74:9

+ 23:35 Сул 14:9

+ 23:36 Яхь 20:4, Яхь 22:2

+ 23:37 Яхь 16:38, Яхь 16:20-21, Яхь 20:26

+ 23:38 Ӏам 15:31, 2 Ше 36:14, Яхь 5:11, Ярм 7:30, Яхь 20:13, Яхь 22:8

+ 23:39 Яхь 23:11

+ 23:40 Ярм 4:30, Яхь 16:17-18, ХӀуш 2:13

+ 23:45 Яхь 16:38

+ 23:47 Яхь 16:40, 2 Ше 36:17-19

+ 23:48 Яхь 16:41

+ 23:49 Яхь 6:7

+ 24:2 ТӀаьххьарнаш 25:1; Ярми-ЯхӀу 52:4.

+ 24:2 ТӀаьххь 25:1, Ярм 39:1, Ярм 52:4

+ 24:3 Яхь 11:3, Яхь 11:7

+ 24:6 Яхь 22:2, Нахьум 3:1

+ 24:7 Ӏам 17:13, Кар 12:16, Кар 12:24

+ 24:9 Нахьум 3:1, Еш 30:33

+ 24:12 Ярм 2:22

+ 24:14 Яхь 5:11

+ 24:16 Ярм 16:5

+ 24:17 Ӏам 10:6, Ӏам 21:10, Кар 26:14

+ 24:19 Яхь 12:9, Яхь 21:7

+ 24:21 2 Ше 36:17, Яхь 23:47

+ 24:23 Яхь 4:17, Яхь 33:10

+ 24:24 Яхь 6:7

+ 24:26 Яхь 33:21-22

+ 24:27 Яхь 3:26-27

+ 25:1-7 Ярми-ЯхӀу 49:1-6; Яхьазкхиал 21:28-32; Ӏамос 1:13-15; Цапни-ЯхӀу 2:8-11.

+ 25:2 Ярм 49:1-6, Яхь 21:28, Ӏамос 1:13-15, Цап 2:8

+ 25:3 Цап 2:8

+ 25:5 Дад 11:1, Дад 12:26, Яхь 21:20

+ 25:7 Яхь 6:14

+ 25:8-11 ЕшаӀ-ЯхӀу 15:1–16:14; 25:10-12; Ярми-ЯхӀу 48:1-47; Ӏамос 2:1-3; Цапни-ЯхӀу 2:8-11.

+ 25:9 Еш 15:1, Еш 25:10, Ярм 48:1, Ӏамос 2:1-3, Цап 2:8, Юш 13:17-19

+ 25:10 Яхь 21:32

+ 25:12-14 ЕшаӀ-ЯхӀу 34:5-17; 63:1-6; Ярми-ЯхӀу 49:7-22; Яхьазкхиал 35:1-15; Ӏамос 1:11, 12; Ӏабди-ЯхӀу 1:1-14; Малъаки 1:2-5.

+ 25:12 2 Ше 28:17

+ 25:13 Еш 34:5, Ярм 49:7-22, Яхь 32:29, Яхь 35, Ӏамос 1:11-12, Ӏаб 1:1-16, Мал 1:3-4, Дол 36:34, Аюб 2:11, Еш 21:13

+ 25:15-17 ЕшаӀ-ЯхӀу 14:29-31; Ярми-ЯхӀу 47:1-7; Юал 3:4-8; Ӏамос 1:6-8; Цапни-ЯхӀу 2:4-7; Закри-ЯхӀу 9:5-7.

+ 25:16 Шам 30:14, Дад 8:18, Еш 14:29, Юал 3:4, Ӏамос 1:6, Цап 2:4

+ 26:1–28:19 ЕшаӀ-ЯхӀу 23:1-18; Юал 3:4-8; Ӏамос 1:9, 10; Закри-ЯхӀу 9:1-4; Маттай 11:21, 22; Лака 10:13, 14.

+ 26:2 Еш 23:1, Ярм 47:4, Юал 3:4, Ӏамос 1:9, Зак 9:4

+ 26:5 Яхь 47:10

+ 26:6 Яхь 6:7

+ 26:7 ТӀаьххь 24:1, Ярм 25:1, Дан 1:1, Ӏезар 7:12, Дан 2:37, Довз 17:14

+ 26:8 Яхь 4:2

+ 26:9 Яхь 21:22

+ 26:13 Довзийтинарг 18:22.

+ 26:13 Еш 24:8, Ярм 7:34, Ярм 16:9, Довз 18:22

+ 26:14 Яхь 47:10

+ 26:15 Ярм 51:52

+ 26:16-18 Довзийтинарг 18:9, 10.

+ 26:16 Юн 3:6, Яхь 27:35, Яхь 32:10

+ 26:17 Яхь 27:2

+ 26:20 Яхь 31:14, Яхь 32:23, Заб 26:13

+ 26:21 Довзийтинарг 18:21.

+ 26:21 Яхь 27:36, Яхь 28:19

+ 27:2 Яхь 26:17, Яхь 28:12

+ 27:5 Кар 3:9, 1 Ше 5:23

+ 27:6 Еш 2:13, Зак 11:2

+ 27:8 Дол 10:18

+ 27:9 Юш 13:5, Сул 15:18, Заб 82:8

+ 27:10 Яхь 30:5, Яхь 38:5

+ 27:12 Сул 10:22, Яхь 38:13

* 27:13 Яван – таханлерчу хенахь иза Грекийн мохк бу.

+ 27:13 Дол 10:2, Яхь 32:26, Яхь 38:2, Яхь 39:1

+ 27:14 Дол 10:3, Яхь 38:6

+ 27:15 Дол 10:7, Еш 21:13

+ 27:17 Куьйг 11:33

+ 27:18 Еш 7:8

+ 27:19 Ара 30:24

+ 27:21 Заб 119:5, Илли 1:4, Еш 60:7

+ 27:22 Сул 10:1, 2 Ше 9:1

+ 27:23 Дол 11:31, Ӏамос 1:5

+ 27:25-36 Довзийтинарг 18:11-19.

+ 27:25 Заб 47:8, Еш 2:16

+ 27:26 Заб 47:8

+ 27:29 Довз 18:17

+ 27:30 Аюб 2:8, Тийж 2:10, Довз 18:19

+ 27:32 Довз 18:18

+ 27:33 Довз 18:3

+ 27:35 Яхь 26:16, Яхь 32:10

+ 27:36 Ярм 18:16, Яхь 26:21, Яхь 28:19

+ 28:2 Яхь 26:2, Яхь 27:2, Еш 14:14, 2 Та 2:4

+ 28:3 Яхь 14:14, Дан 1:17

+ 28:4 Зак 9:3

+ 28:7 Яхь 31:12, Хьаб 1:7

+ 28:10 Яхь 31:18, Яхь 32:19

+ 28:12 Яхь 26:17, Яхь 27:2-3

+ 28:13 Дол 2:8-9, Еш 51:3, Яхь 31:8-9, Ара 28:17-20

+ 28:14 Дол 3:24

+ 28:19 Яхь 26:21, Яхь 27:36

+ 28:20-26 Юал 3:4-8; Закри-ЯхӀу 9:1, 2; Маттай 11:21, 22; Лака 10:13, 14.

+ 28:21 Еш 23:2, Юал 3:4

+ 28:23 Яхь 5:17

+ 28:24 Лел 33:55, Юш 23:13, Яхь 6:7

+ 28:25 Яхь 11:17, Яхь 20:41

+ 28:26 Ярм 23:6, Ярм 32:37, Еш 65:21, Ӏамос 9:14, Мик 4:4

+ 29:1–32:32 ЕшаӀ-ЯхӀу 19:1-25; Ярми-ЯхӀу 46:2-26.

+ 29:2 Еш 19:1, Ярм 46:2, Яхь 30:4, Яхь 31:2, Яхь 32:2, Юал 3:19

+ 29:3 Заб 73:13-14, Еш 27:1, Еш 51:9, Яхь 32:2

+ 29:4 Яхь 38:4, Ӏамос 4:2, Хьаб 1:15, ТӀаьххь 19:28, Еш 37:29

+ 29:5 Кар 28:26, Шам 17:44

+ 29:6 ЕшаӀ-ЯхӀу 36:6.

+ 29:6 Яхь 6:7, ТӀаьххь 18:21, Еш 36:7

+ 29:8 Яхь 14:17

+ 29:10 Яхь 30:6

+ 29:12 Яхь 30:7, Яхь 30:23, Яхь 30:26

+ 29:13 Ярм 46:26

+ 29:14 Яхь 16:53

+ 29:16 Яхь 6:7

+ 29:19 Ярм 46:13, Ярм 46:26, Яхь 30:10

+ 30:3 Еш 13:6, Юал 1:15, Ӏаб 1:15, Цап 1:7

+ 30:4 Яхь 29:8

+ 30:5 Яхь 27:10, Яхь 38:5

+ 30:6 Яхь 29:10

+ 30:7 Яхь 29:12

+ 30:8 Яхь 6:7

+ 30:10 Ярм 46:26, Яхь 29:19

+ 30:12 Еш 19:6

+ 30:13 Ярм 43:12, Ярм 46:25, Еш 19:13

+ 30:14 Яхь 29:14, Лел 13:23, Ярм 46:25, Ӏамос 6:2

+ 30:17 Дол 41:45, Дол 46:20, Еш 19:18

+ 30:18 Ярм 2:16

+ 30:19 Яхь 6:7

+ 30:21 Ярм 46:11

+ 30:23 Яхь 29:12

+ 31:2 Яхь 29:2, Яхь 30:4, Яхь 32:2

* 31:3 Цхьана ширачу гочдар тӀехь: мархашна юкъахь. Ӏебархойн тептар тӀехь: стоммачу гаьннашна юкъахь.

+ 31:3 Куьйг 9:15, Дан 4:7-9

+ 31:6 Яхь 17:23, Дан 4:9, Мат 13:32, Мрк 4:32

+ 31:8 Доладалар 2:9.

+ 31:8 Дол 2:8, Еш 51:3, Яхь 28:13

+ 31:10 Дан 4:27, Дан 5:20

+ 31:12 Яхь 28:7, Хьаб 1:7

+ 31:13 Яхь 32:4

+ 31:14 Яхь 26:20, Яхь 32:18

+ 31:16 Еш 14:8-9

+ 31:18 Яхь 28:10, Яхь 32:19

+ 32:2 Яхь 29:2, Яхь 30:4, Яхь 31:2, Яхь 29:3

+ 32:3 Яхь 12:13, Яхь 17:20, Яхь 19:8, ХӀуш 7:12

+ 32:4 Яхь 31:13

+ 32:7 Еш 13:10, Юал 2:31, Довз 6:12

+ 32:8 Ара 10:22, Еш 5:3

+ 32:10 Яхь 26:16

+ 32:11 Ярм 46:26

+ 32:12 Яхь 28:7

+ 32:15 Яхь 6:7

+ 32:18 Яхь 26:20, Яхь 31:14

+ 32:19 Яхь 28:10, Яхь 31:18

+ 32:21 Яхь 28:10, Яхь 31:18, Еш 14:9-10

+ 32:22 Яхь 31:15

+ 32:23 Нахьум 1:14, Заб 26:13, Яхь 26:20

+ 32:24 Дол 14:1, Еш 21:2, Ярм 49:34, Дан 8:2

+ 32:26 Дол 10:2, Яхь 27:13, Яхь 38:2, Яхь 39:1

* 32:27 Грекийн гочдар тӀехь: сунтбаза болчаьрца. Ӏебархойн тептар тӀехь: ширачу заманахь болчаьрца.

* 32:27 Турсаш – иштта, схьахетарехь, деша деза тептар. Делахь а Ӏебархойн маттахь: къинош.

+ 32:28 Яхь 28:10

+ 32:29 Яхь 25:12-14

+ 32:30 Еш 23:2

• 33:1 Яхь 3:16-21

+ 33:2 Еш 21:6, Ярм 6:17, ХӀуш 9:8, Хьаб 2:1

+ 33:3 ХӀуш 5:8, Юал 2:1, Ӏамос 3:6

+ 33:4 Ӏам 20:9, Ӏам 20:11, Яхь 18:13

+ 33:7 2 Ше 19:10

+ 33:9 1 Ти 4:16

• 33:10 Яхь 18

+ 33:10 Яхь 4:17, Яхь 24:23

+ 33:11 Яхь 16:48, 2 Ки 3:9, 1 Ти 2:4, 1 Ти 2:6

+ 33:13 Яхь 3:20

+ 33:15 Ара 22:26, Ӏам 6:2-5

+ 33:21 ТӀаьххьарнаш 25:3-10; Ярми-ЯхӀу 39:2-8; 52:4-14.

* 33:22 Дагадаийта – Яхьазкхиалан бат хьалха Везачу Эло дӀакъевлина яра (24:27).

+ 33:22 Сул 18:46, Яхь 1:3, Яхь 24:26-27

+ 33:24 Еш 51:2

+ 33:25 Дол 9:4, Ӏам 3:17, Яхь 22:3

+ 33:27 Яхь 5:11, Кар 28:26

+ 33:29 Яхь 6:7

+ 33:31 Яхь 8:1, Яхь 14:1, Яхь 20:1

+ 33:33 Яхь 2:5, Зак 2:9, Зак 4:9, Зак 6:15

+ 34:2 Ярм 23:1-4, Ярм 50:6, Зак 11:16-17

* 34:3 Грекийн гочдар тӀехь: шура молу. Ӏебархойн тептар тӀехь: мохь йоу.

+ 34:3 Заб 13:4, Мик 3:3, Зак 11:5

+ 34:5 Лелар 27:17; Сулим 22:17; Маттай 9:36; Марк 6:34.

+ 34:5 Лел 27:17, Сул 22:17, Мат 9:36, Мрк 6:34

+ 34:8 Яхь 5:11

+ 34:9 Яхь 13:8, Яхь 13:21

+ 34:11 Еш 40:11, Мик 5:4, Яй 10:11

+ 34:12 Яхь 30:3

+ 34:13 Кар 30:3, Яхь 11:17

+ 34:14 Заб 22:2

+ 34:16 Мик 4:6-7

+ 34:17 Зак 10:3, Мат 25:32-33

+ 34:21 Кар 33:17, Дан 8:4

+ 34:23 Довзийтинарг 7:17.

+ 34:23 Яхь 37:24, Яй 10:16, Ярм 23:5, Ярм 30:9, ХӀуш 3:5, Мик 5:4

+ 34:24 Яхьазкхиал 37:24.

+ 34:24 Ӏам 26:12

+ 34:25 Еш 54:10, Яхь 37:26, ХӀуш 2:18, Ӏам 26:6

+ 34:26 Ӏам 26:4, Ярм 14:22, Зак 10:1, Мал 3:10

+ 34:27 Ярм 2:20, Ярм 27:8, Ярм 30:8

+ 34:31 Заб 73:1, Заб 99:3, Зак 9:16, Яй 10:14

+ 35:1-15 ЕшаӀ-ЯхӀу 34:5-17; 63:1-6; Ярми-ЯхӀу 49:7-22; Яхьазкхиал 25:12-14; Ӏамос 1:11, 12; Ӏабди-ЯхӀу 1:1-14; Малъаки 1:2-5.

+ 35:2 Дол 32:3

+ 35:3 Еш 34:5, Ярм 49:7-22, Яхь 25:12-14, Ӏаб 1:1-16, Мал 1:3-4

+ 35:4 Яхь 6:7

+ 35:5 Яхь 21:25, Ӏамос 1:11

+ 35:6 Яхь 5:11, Дол 9:6

* 35:10 И ший а къам а, ший а мохк а – кхузахь дуьйцурш Исраилан а, ЯхӀудан а къаьмнаш а, мехкаш а ду.

+ 35:11 Яхь 5:11

+ 35:12 Заб 136:7

+ 35:15 Ярм 50:29, Ӏаб 1:15, Хьаб 2:8

+ 36:1 Яхь 6:2-3, Кар 32:13, Еш 58:14

+ 36:4 Мик 6:2

+ 36:5 Яхь 35:15

+ 36:10 Ярм 30:19

+ 36:11 Дол 1:28, Еш 49:19, Ярм 31:27, Зак 2:4, Зак 10:8, Аюб 42:12

+ 36:12 Яхь 5:17

+ 36:13 Лел 13:33

+ 36:17 Ӏам 18:25, Ярм 2:7

+ 36:18 Яхь 5:11, Яхь 22:3

+ 36:19 Ӏам 26:33, Яхь 5:10

+ 36:21 Заб 105:8, Еш 48:11, Яхь 20:9

+ 36:23 Яхь 20:41

+ 36:24 Кар 30:3, Яхь 11:17

+ 36:25 Еш 4:4, Юал 3:21, Ӏам 16:30, Ярм 33:8, Зак 13:1

+ 36:26-28 Яхьазкхиал 11:19, 20.

+ 36:26 Яхь 11:19, Яхь 18:31

+ 36:27 Яхь 37:14

+ 36:28 Ӏам 26:12, Яхь 11:20

+ 36:29 Яхь 37:23, Яхь 34:29

+ 36:30 Ӏам 26:4

+ 36:31 Яхь 6:9, Яхь 16:61, Яхь 20:43

+ 36:35 Дол 2:8, Еш 51:3, Яхь 28:13, Яхь 31:8-9

+ 36:37 Яхь 34:31

+ 36:38 2 Ше 35:7, Яхь 6:7

+ 37:1 Сул 18:46, Яхь 1:3, Яхь 3:22, Яхь 8:4

+ 37:3 1 Ко 15:35

+ 37:5 Дол 2:7

+ 37:10 Довзийтинарг 11:11.

+ 37:10 Довз 11:11

+ 37:12 Еш 26:19, Дан 12:2, Яй 5:21

+ 37:14 Яхь 36:27

+ 37:18 Яхь 12:9, Яхь 21:7, Яхь 24:19

+ 37:19 Еш 11:13, Ярм 3:18, Ярм 50:4, ХӀуш 1:11

+ 37:21 Кар 30:3, Яхь 11:17

+ 37:23 Яхь 14:11, Яхь 36:25, Ӏам 26:12, Яхь 11:20

+ 37:24 Яхьазкхиал 34:24.

+ 37:24 Ярм 30:10, Ярм 23:5, Яхь 34:23-24, Яй 10:16

+ 37:25 Юал 3:20

+ 37:26 Яхь 34:25, ХӀуш 2:18

+ 37:27 2 Коринтхошка 6:16; Довзийтинарг 21:3.

+ 37:27 Зак 2:10-11, Довз 21:3, Ӏам 26:11-12, Яхь 11:20

+ 37:28 Яхь 6:7, Яхь 20:12

+ 38:2 Довзийтинарг 20:8.

* 38:2 Машахан а, Тубалан а коьрта эла – я иштта: Рошан а, Машахан а, Тубалан а эла.

+ 38:2 Дол 10:2, Яхь 27:13, Яхь 32:26, Яхь 39:1

* 38:3 Машахан а, Тубалан а коьрта эла – я иштта: Рошан а, Машахан а, Тубалан а эла.

+ 38:4 ТӀаьххь 19:28, Яхь 29:4, Ӏамос 4:2, Хьаб 1:15

+ 38:5 Яхь 27:10

+ 38:6 Дол 10:3, Яхь 27:14

+ 38:8 Яхь 34:28

+ 38:9 Ярм 4:13

+ 38:11 Куьйг 18:9-10, Ярм 49:31

+ 38:13 Сул 10:1, Яхь 27:15, Яхь 27:22

+ 38:16 Яхь 20:41

+ 38:17 Ярм 6:22-23

* 38:18 ГӀогӀ – иза, схьахетарехь, къоман цӀе ю.

+ 38:19 Ӏамос 1:1, Хьаг 2:6, Довз 16:18

+ 38:20 Ярм 4:24, Нахьум 1:5

+ 38:21 Ярм 25:27, Ярм 25:29

+ 38:22 Яхь 5:17, Яхь 14:16, Дол 19:24, Аюб 18:15, Заб 10:6, Яхь 13:11, Яхь 13:13

+ 38:23 Яхь 20:12, Яхь 6:7

* 39:1 Машахан а, Тубалан а коьрта эла – я иштта: Рошан а, Машахан а, Тубалан а эла.

+ 39:1 Дол 10:2, Яхь 27:13, Яхь 32:26, Яхь 38:2

+ 39:2 Яхь 38:6, Яхь 38:15

+ 39:3 Заб 75:3

+ 39:4 Кар 28:26

+ 39:6 Яхь 28:18, Яхь 30:8, Довз 20:9

+ 39:7 Яхь 20:39, Яхь 43:7

+ 39:9 Еш 2:4, Еш 9:5, ХӀуш 2:18, Мик 4:3

+ 39:10 Зак 2:9

* 39:11 Беллачийн ТогӀи – я иштта: Чекхбевллачийн ТогӀи.

+ 39:17-20 Довзийтинарг 19:17, 18.

+ 39:17 Еш 34:6, Цап 1:7, Довз 19:17-18

+ 39:18 Ӏамос 4:1

+ 39:22 Юал 2:27

+ 39:23 Кар 29:24-28

+ 39:25 Ярм 30:3, Яхь 20:9

+ 39:26 Ӏам 26:6, Ярм 30:10, Ярм 46:27, Мик 4:4

+ 39:27 Яхь 20:41

+ 39:29 Еш 32:15, Еш 44:3, Юал 2:28

• 40:1 Сул 6, 2 Ше 3

+ 40:1 Яхь 33:21, Сул 18:46, Яхь 1:3

+ 40:2 Довзийтинарг 21:10.

+ 40:2 Яхь 1:1, Яхь 8:3, Довз 21:10

+ 40:3 Довзийтинарг 11:1; 21:15.

+ 40:3 Яхь 1:7, Яхь 47:3, Зак 2:1, Довз 11:1, Довз 21:15

+ 40:4 Яхь 44:5

+ 40:5–42:20 Сулим 6:1-38; 2 Шерашкахь 3:1-9.

+ 40:5 Яхь 42:20

* 40:6 Ӏебархойн тептар тӀехь тӀетоьхна ду: Цуьнан шоралла цхьана гӀожан барамехь яра.

+ 40:6 Яхь 43:1

+ 40:16 Сул 6:4, Яхь 41:16, Яхь 41:26, Яхь 41:18

+ 40:17 Яхь 41:6, Яхь 42:1

+ 40:28 Яхь 8:16

* 40:37 Уче – иштта ду грекийн гочдар тӀехь. Делахь а, Ӏебархойн тептар тӀехь иштта ду: гӀорторан пен.

+ 40:38 2 Ше 4:6

+ 40:39 Ӏам 1:3, Ӏам 4:2-3, Ӏам 5:1-6

+ 40:44 1 Ше 6:31-32

+ 40:46 Сул 2:35, Яхь 43:19

+ 40:47 Яхь 41:13-15

* 40:48 Ков дейтта дол шуьйра дара – иштта ду ширачу грекийн гочдар тӀехь, амма Ӏебархойн тептар тӀехь и дешнаш дац.

+ 40:49 Сул 6:3

* 41:1 Иштта яра хӀора гӀорторан пенан шоралла – иштта дӀаяздина ду ширачу грекийн гочдар тӀехь. Ӏебархойн тептар тӀехь иштта дӀаяздина ду: четаран шоралла.

+ 41:2 Сул 6:17

* 41:3 Ширачу грекийн гочдар тӀехь: цуьнан шина агӀонгахь долу гӀорторан пенаш ворхӀ-ворхӀ дол дара. Ӏебархойн тептар тӀехь: чуволучун шоралла ворхӀ дол яра.

+ 41:4 Сул 6:20, 2 Ше 3:8

+ 41:5 Сул 6:5, Сул 6:8

+ 41:6 Яхь 40:17, Сул 6:6

+ 41:13 Яхь 40:47

+ 41:16 Сул 6:4, Яхь 40:16

+ 41:18 Сул 6:29, Сул 7:36, Яхь 40:16

+ 41:19 Яхь 1:10, Яхь 10:14

+ 41:21 Ара 25:23-30

+ 41:24 Сул 6:34

+ 41:25 Сул 7:6

+ 41:26 Сул 6:4

+ 42:1 Яхь 40:17

* 42:4 Ширачу грекийн гочдар тӀехь: бӀе дол. Ӏебархойн тептар тӀехь: цхьа дол.

* 42:10 Грекийн гочдар тӀехь: къилбехьа. Ӏебархойн тептар тӀехь: малхбалехьа.

+ 42:13 Лел 18:9

+ 42:14 Ӏам 6:11, Яхь 44:19

+ 42:20 Яхь 40:5

+ 43:1 Яхь 40:6

+ 43:2 Яхьазкхиал 10:3, 4, 18, 19; 11:22, 23; Довзийтинарг 1:15.

+ 43:2 Яхь 10:18, Яхь 11:22-23, Яхь 1:24, Довз 1:15, Довз 18:1

+ 43:3 Яхь 1:1, Яхь 3:15, Яхь 10:15, Яхь 2:1

+ 43:5 Яхь 3:12, Яхь 8:16

* 43:7 Шайн паччахьийн декъий дӀадохкарца а – я иштта: шайн беллачу паччахьашна зиярташ дарца а.

+ 43:7 1 Ше 28:2, Еш 60:13, Еш 66:1, Яхь 20:39, Яхь 39:7

+ 43:10 Яхь 40:4

+ 43:13-17 Арадаккхар 27:1, 2; 2 Шерашкахь 4:1.

+ 43:13 Ара 27:1-8

+ 43:15 Ара 27:2, Сул 1:50, Сул 2:28

+ 43:17 Ара 20:26

+ 43:18-27 Арадаккхар 29:35-37.

+ 43:18 Ӏам 1:5

+ 43:19 Сул 2:35, Яхь 40:46, Яхь 45:18

+ 43:20 Ара 29:12, Ӏам 8:15, Яхь 45:19

+ 43:21 Ара 29:14

+ 43:24 Ӏам 2:13

+ 43:25 Ара 29:35, Ӏам 8:33

+ 43:27 Ӏам 1:3, Ӏам 3:1

+ 44:4 Яхь 1:28

+ 44:5 Яхь 40:4

+ 44:6 Яхь 45:9

+ 44:7 Век 21:28, Ӏам 3:11

+ 44:15 Сул 2:35, Яхь 40:46

+ 44:16 Яхь 41:21

+ 44:17,[18] Арадаккхар 28:39-43; Ӏамалъяр 16:4.

+ 44:18 Ара 28:39-43, Ӏам 16:4

+ 44:19 Ӏамалъяр 16:23.

* 44:19 Адам езачу хӀуманех хьакхалахь, цунна зе дийр дара.

+ 44:19 Ӏам 6:11, Ӏам 16:23, Яхь 42:14

+ 44:20 Ӏамалъяр 21:5.

+ 44:20 Ӏам 21:5, Лел 6:5

+ 44:21 Ӏамалъяр 10:9.

+ 44:21 Ӏам 10:9

+ 44:22 Ӏамалъяр 21:7, 13, 14.

+ 44:22 Ӏам 21:7, Ӏам 21:13

+ 44:23 Ӏамалъяр 10:10.

+ 44:23 Ӏам 10:10, Ӏам 11:47

+ 44:24 Кар 17:9, Кар 19:17

+ 44:25 Ӏамалъяр 21:1-4.

+ 44:25 Ӏам 21:1-3

+ 44:26 Лел 19:11-12

+ 44:27 Ӏам 4:3

+ 44:28 Лелар 18:20.

+ 44:28 Лел 18:20, Кар 10:9

+ 44:29,[30] Лелар 18:8-19.

+ 44:29 Ӏам 27:21, Лел 18:14

+ 44:30 Ара 23:19, Ара 34:26, Кар 26:2, Лел 15:20, Мал 3:10

+ 44:31 Ӏамалъяр 22:8.

+ 44:31 Ара 22:31, Ӏам 11:39, Ӏам 22:8, Яхь 4:14

* 45:1 Грекийн гочдар тӀехь: ткъа эзар дол. Ӏебархойн тептар тӀехь: итт эзар дол.

+ 45:1 Яхь 47:21

+ 45:2 Яхь 48:9-10

+ 45:4 Яхь 48:11-12

* 45:5 Иштта ду грекийн гочдар тӀехь. Ӏебархойн тептар тӀехь иштта дӀаяздина ду: Церан долахь ткъа чоь хир ю.

+ 45:5 Яхь 48:13

+ 45:6 Яхь 48:15

+ 45:7 Яхь 48:21

+ 45:9 Яхь 44:6, Лел 36:7, Сул 21:1-16

+ 45:10 Ӏамалъяр 19:36.

+ 45:10 Ӏам 19:36, Кар 25:13, Киц 11:1

* 45:11 Хьумар – цхьа хьумар ши бӀе ткъа литр озаран барам бу.

* 45:12 Гер – цхьа гер 0.6 грамм озаран барам бу.

* 45:12 Мин – цхьа мин 500 грамм озаран барам бу.

+ 45:12 Ара 30:13

+ 45:17 Лел 28:9-15

+ 45:18 Ӏам 16:16

+ 45:19 Ара 12:7, Ара 29:12, Ӏам 8:15, Яхь 43:20

+ 45:21 Арадаккхар 12:1-20; Лелар 28:16-25.

+ 45:21 Ӏам 23:5-6

+ 45:23 Ӏам 23:8, Лел 28:15

* 45:24 ХӀин – цхьа хӀин йиъ литр барамехь бара.

+ 45:24 Ӏам 2:1

+ 45:25 Ӏамалъяр 23:33-36; Лелар 29:12-38.

+ 45:25 Ӏам 23:34

+ 46:2 Яхь 44:3

+ 46:4 Лел 28:9-10, Яхь 45:17

+ 46:6 Лел 28:11-15

+ 46:9 Ара 23:14-17, Кар 16:16

+ 46:12 Ӏам 7:16, Ӏам 22:23

+ 46:13 Ара 29:38, Лел 28:3

+ 46:17 Ӏамалъяр 25:10.

+ 46:17 Ӏам 25:10

+ 46:18 Лел 36:7, Сул 21:1-16

* 46:20 Халкъ даздина ца хилийтархьама – нагахь санна, динан да а воцуш, адам оцу даздинчу сагӀанашца цхьаьна нисделча, цунна зе хир дара.

+ 47:1 Закри-ЯхӀу 14:8; Яхьъя 7:38; Довзийтинарг 22:1.

+ 47:1 Юал 3:18, Зак 14:8, Довз 22:1

+ 47:3 Яхь 40:3

+ 47:8 Кар 3:17, Юш 3:16

+ 47:10 Юш 15:62, Еш 15:8, Яхь 26:5

+ 47:12 Довзийтинарг 22:2.

+ 47:12 Дол 2:9, Довз 22:2

• 47:13 Лел 34:1-15

+ 47:14 Дол 12:7

* 47:15,[16] Ширачу грекийн гочдар тӀехь: ...Хьаматан Ӏин тӀе дӀакхочу. Цигара дӀа Цедад-гӀала... Ӏебархойн тептар тӀехь: ...Цедадан Ӏин тӀе дӀакхочу. Цигара дӀа Хьамат-гӀала...

+ 47:19 Яхь 48:28

+ 47:22 Еш 14:1

+ 48:1 Лел 2:25-31, Юш 19:40

+ 48:2 Юш 19:24

+ 48:3 Юш 19:32

+ 48:4 Юш 16:1, Юш 16:5

+ 48:5 Юш 17:7

+ 48:6 Юш 13:15

+ 48:7 Юш 15:1

+ 48:8 Яхь 45:1-6

* 48:9 Ширачу грекийн гочдар тӀехь: ткъа эзар дол. Ӏебархойн тептар тӀехь: итт эзар дол.

+ 48:9 Яхь 45:2-3

+ 48:11 Сул 2:35, Яхь 40:46, Яхь 44:10

+ 48:13 Яхь 45:4

+ 48:15 Яхь 45:6

+ 48:16 Довз 21:16

+ 48:21 Яхь 45:7

+ 48:23 Юш 18:11

+ 48:24 Юш 19:1

+ 48:25 Юш 19:17

+ 48:26 Юш 19:10

+ 48:27 Юш 13:24

+ 48:28 Яхь 47:19

+ 48:30-34 Довзийтинарг 21:12, 13.

+ 48:30 Довз 21:13

+ 48:35 Еш 60:14, Юал 3:21

+ 1:1 2 Шерашкахь 36:5-7.

+ 1:1 ТӀаьххь 24:1, Ярм 25:1, 2 Ше 36:5-7

+ 1:2-4 Сулим 20:17, 18; 2 Шерашкахь 36:10; ЕшаӀ-ЯхӀу 39:7, 8.

+ 1:2 ТӀаьххь 24:13, 2 Ше 36:10

+ 1:6 Яхь 14:14, Яхь 14:20

+ 1:7 ТӀаьххь 23:34, ТӀаьххь 24:17

+ 1:8 Яхь 4:13, ХӀуш 9:3

+ 1:9 Дол 39:21

+ 1:12 Рим 14:2

+ 1:17 Дол 41:12

+ 1:20 Дол 41:8, Дол 41:24

+ 1:21 Дан 6:28, Дан 10:1

+ 2:1 Дол 41:8

* 2:4 ХӀара тептар кхузара дӀа ворхӀалгӀа корта чекхбаллалц яздина дара арамхойн маттахь.

+ 2:4 Сул 1:31, Дан 3:9, Дан 5:10, Дан 6:6, Дан 6:21

+ 2:5 Ӏезар 6:11, Дан 3:29

+ 2:6 Дан 5:7, Дан 5:16

+ 2:9 Эси 4:11

+ 2:12 Дан 3:13, Дан 3:19

+ 2:17 Дан 1:6

+ 2:21 Аюб 12:18, Дан 5:20

+ 2:22 Аюб 12:22, Уст 12:14, 1 Ко 4:5

+ 2:28 Дол 40:8, Дан 10:14

+ 2:30 Дол 41:16

+ 2:37 Ӏезар 7:12, Яхь 26:7, Довз 17:14

+ 2:38 Ярм 27:6

+ 2:39 Зак 6:1

+ 2:40 Дан 7:7, Дан 7:23

+ 2:44 Хьаг 2:22, Ӏеб 12:28

+ 2:46 Век 10:25, Век 16:29, Век 14:13

+ 2:47 Кар 10:17, ТӀаьххь 5:15

+ 3:1 Дол 11:2

+ 3:6 Довз 13:15

+ 3:8 Дан 6:12-13

+ 3:9 Сул 1:31

+ 3:12 Дан 2:49

+ 3:13 Дан 2:12

+ 3:15 ТӀаьххь 18:35

+ 3:19 Дан 2:12

* 3:25 Маликачух – я иштта: «деланийн кӀантах», я: «Делан кӀантах».

+ 3:25 Еш 43:2

+ 3:26 Век 16:17

+ 3:29 Ӏезар 6:11, Дан 2:5

+ 3:31 Дан 6:25, 1 Ки 1:2, 2 Ки 1:2

+ 3:33 Дан 2:44

+ 4:2 Дан 2:1, Дан 7:15

+ 4:4 Дан 2:2, Дан 2:10-11

* 4:5 Безачу деланийн са – я иштта: Везачу Делан Са.

+ 4:5 Дан 1:7, Дол 41:38, Дан 5:11, Дан 5:14

* 4:6 Безачу деланийн – я иштта: Везачу Делан.

+ 4:7 Куьйг 9:15, Яхь 31:3-7, Мрк 4:32

+ 4:14 Ярм 27:5

* 4:15 Безачу деланийн – я иштта: Везачу Делан.

+ 4:15 Дол 41:8

+ 4:16 Шам 25:26, Дад 18:32

+ 4:19 Ярм 27:6

+ 4:24 Киц 16:6, Век 8:22, 2 Ти 2:25

+ 4:31 Дан 2:44, Дан 6:26

+ 4:32 Заб 61:10, Еш 40:17, Аюб 23:13, Еш 14:27

+ 4:33 2 Ше 33:13

+ 5:1 Дан 7:1, Дан 8:1, Дол 40:20, Эси 1:3, Эси 2:18, Мрк 6:21

+ 5:2 Дан 1:2

+ 5:4 Заб 113:12-15

+ 5:6 Нахьум 2:10

+ 5:7 Дан 2:2, Дан 4:6

+ 5:8 Дол 41:8

+ 5:10 Сул 1:31, Дан 2:4

* 5:11а Безачу деланийн са – я иштта: Везачу Делан Са.

* 5:11б Деланашкара – я иштта: Делера.

+ 5:11 Дол 41:38, Дан 4:5, Дан 2:48

+ 5:12 Дан 1:7, Дан 4:5, Дан 1:17

* 5:14 Безачу деланийн са – я иштта: Везачу Делан Са.

+ 5:17 ТӀаьххь 5:16

+ 5:20 Дан 4:27-30

+ 5:21 Дан 4:31

+ 5:23 Аюб 12:10, Ярм 10:23, Век 12:23, Довз 16:9

* 5:25 Маней, маней, такхел, упарсин – и бохург ду: Дагардар, дагардар, озар, екъар.

+ 5:27 Аюб 31:6, Заб 61:10

+ 5:31 Ярм 51:11, Дан 9:1

+ 6:3 Дол 41:40, Эси 10:3

+ 6:4 Яхь 14:14

+ 6:6 Сул 1:31, Дан 2:4

+ 6:8 Эси 1:19, Эси 8:8

+ 6:10 Заб 136:5-6, Сул 8:48, 2 Ше 6:38, Заб 118:23

+ 6:13 Дан 3:8

+ 6:17 Мат 27:66, Довз 20:3

+ 6:21 Сул 1:31, Дан 2:4

+ 6:23 Дан 3:25

+ 6:24 Кар 19:19, Эси 7:9, Заб 7:16, Киц 11:5

+ 6:25 Дан 3:31

+ 6:26 Дан 4:31

+ 6:27 Дан 3:33

+ 6:28 2 Ше 36:22, Ӏезар 1:1, Еш 44:28, Еш 45:1

* 7:1 Бавел-мехкан – иза хашадхойн мохк бу.

+ 7:1 Дан 5:1, Дан 8:1

+ 7:2 Ярм 49:36, Довз 7:1

+ 7:3 Довзийтинарг 13:1; 17:8.

+ 7:3 Довз 13:1-2

+ 7:4-6 Довзийтинарг 13:2.

+ 7:6 Довз 13:2

+ 7:7 Довзийтинарг 12:3; 13:1.

+ 7:7 Довз 12:3, Довз 17:3, Довз 17:12

+ 7:8 Довзийтинарг 13:5, 6.

+ 7:8 Дан 8:9, Довз 9:7, Довз 13:5

+ 7:9 а: Довзийтинарг 20:4; б: Довзийтинарг 1:14.

+ 7:9 Довз 20:4, Сул 22:19, Еш 6:1, Довз 4:2, Довз 1:14

+ 7:10 а: Довзийтинарг 5:11; б: Довзийтинарг 20:12.

+ 7:10 Кар 33:2, Довз 5:11, Довз 20:12

+ 7:11 Довз 19:20

+ 7:13 Маттай 24:30; 26:64; Марк 13:26; 14:62; Лака 21:27; Довзийтинарг 1:7, 13; 14:14.

+ 7:13 Яхь 1:26, Довз 1:13, Мат 26:64, Мрк 14:62, Довз 1:7, Довз 14:14

+ 7:14 Довзийтинарг 11:15.

+ 7:14 Заб 109:1-2, Еш 9:6, Мат 28:18, Дан 7:27, Ӏаб 1:21, Зак 14:9, Лак 1:33, 1 Ко 15:24, Довз 11:15

+ 7:15 Дан 4:2

+ 7:18 Довзийтинарг 22:5.

+ 7:18 Мат 25:34

+ 7:21 Довзийтинарг 13:7.

+ 7:21 Дан 8:24, Довз 13:7

+ 7:22 Довзийтинарг 20:4.

* 7:22 ...Дала кхел яр дӀаделира Шен нехан кара – я иштта: ...Дала Шен нахана уьш бехказабоху кхел йира.

+ 7:23 Дан 2:43

+ 7:24 Довзийтинарг 17:12.

+ 7:25 Довзийтинарг 12:14; 13:5, 6.

+ 7:27 а: Довзийтинарг 20:4; б: Довзийтинарг 22:5.

* 7:27а Делан паччахьалла – я иштта: Цу къоман паччахьалла.

* 7:27б Цунна – я иштта: цунна.

+ 7:27 Дан 7:14

+ 7:28 Лак 2:19, Лак 2:51

+ 8:1 Дан 5:1, Дан 7:1

+ 8:2 Нахь 1:1, Эси 1:2

+ 8:7 Дан 11:11

+ 8:8 Дан 7:3

+ 8:9 Дан 7:8

+ 8:10 Довзийтинарг 12:4.

+ 8:10 Довз 12:4

+ 8:11 Ара 29:38-42, Дан 11:31, Дан 12:11

+ 8:13 Дан 12:6

+ 8:16 Лака 1:19, 26.

+ 8:16 Дан 9:21, Лак 1:19, Лак 1:26

+ 8:17 Довз 1:17, Яхь 2:1

+ 8:18 Дан 10:9, Зак 4:1

+ 8:19 Дан 11:36

+ 8:21 Дан 11:3

+ 8:24 Дан 7:21, Довз 13:7

+ 8:25 Аюб 34:20

+ 8:26 Дан 10:14

* 9:1 Хашадхойн пачхьалкх – иза Бавел-мохк бу.

+ 9:1 Дан 5:31, Дан 6:1, Дан 11:1

+ 9:2 Ярми-ЯхӀу 25:11; 29:10.

+ 9:2 Ярм 25:11, Ярм 29:10, Зак 1:12, Зак 7:5

+ 9:3 Эси 4:3

+ 9:4 Ӏам 26:40, Сул 8:47, 2 Ше 6:37, Нахь 9:2, Нахь 1:5, Нахь 9:32, Кар 7:9

+ 9:5 Ӏезар 9:6-7, Нахь 1:7

+ 9:6 Нахь 9:34

+ 9:9 Нахь 9:17

+ 9:11 Кар 8:19-20, Кар 28:15

+ 9:12 Яхь 5:9

+ 9:13 Ӏам 26:14-45, Кар 28:15-68

+ 9:14 Нахь 9:33

+ 9:15 Ара 32:11

+ 9:16 Заб 30:2, Заб 70:2, Заб 43:14, Заб 78:4, Мик 6:16

+ 9:17 Лел 6:25

+ 9:18 ТӀаьххь 19:16, Нахь 1:6

+ 9:19 Заб 78:9, Лак 18:13, Заб 24:10, Заб 78:9

+ 9:20 Нахь 1:6

+ 9:21 Лака 1:19, 26.

+ 9:21 Еш 65:24, Дан 8:16, Лак 1:19, Лак 1:26, Ара 29:39

+ 9:23 Дан 10:11, Дан 10:19

* 9:24 Уггар Дезаниг къобалдайта а – я иштта: уггар Везаниг къобалвайта а.

+ 9:24 Нахь 11:1, Еш 48:2, Мат 4:5, Мат 27:53

* 9:26 Цунна дуьхьалдаккха хӀумма а дацахь а – я иштта: цуьнан хӀумма а хир дац.

+ 9:26 Мат 24:6-14

+ 9:27 Даниал 11:31; 12:11; Маттай 24:15; Марк 13:14.

+ 9:27 Дан 11:31, Дан 12:11, Мат 24:15, Мрк 13:14

+ 10:1 2 Ше 36:22, Ӏезар 1:1, Еш 44:28, Еш 45:1, Дан 1:7, Дан 4:5

+ 10:4 Дол 2:14

+ 10:5,[6] Довзийтинарг 1:13-15; 2:18; 19:12.

+ 10:5 Яхь 9:2, Довз 1:13

+ 10:6 Яхь 1:14, Яхь 1:16, Мат 28:3, Довз 1:14, Довз 19:12, Яхь 1:7, Довз 1:15

+ 10:7 Век 9:7

+ 10:9 Дан 8:18, Зак 4:1, Яй 18:6, Довз 1:17

+ 10:10 Яхь 2:9, Яхь 8:3

+ 10:11 Дан 9:23, Дан 10:19

* 10:12 Веана со – я иштта: деана со.

+ 10:12 Дан 9:23

+ 10:13,[21] Довзийтинарг 12:7.

* 10:13 Хьевелла – я иштта: хьеделла.

+ 10:13 Дан 10:21, Дан 12:1, ЯхӀ 1:9, Довз 12:7

+ 10:14 Дан 2:28, Дан 8:26, Хьаб 2:3

+ 10:16 Еш 6:7, Ярм 1:9

+ 10:19 Дан 9:23, Дан 10:11

+ 10:20 Дан 12:1

+ 11:1 Дан 5:31, Дан 6:1, Дан 9:1

+ 11:2 Дан 10:21

+ 11:3 Дан 7:6, Дан 8:5, Дан 8:21

* 11:5 Къилбе-мохк – борхӀалгӀачу аятара кхета мега, иза Мисар-мохк буй.

* 11:6 Цуьнан да – цхьадолчу ширачу гочдарш тӀехь: цуьнан кӀант.

+ 11:10 Еш 8:8, Еш 30:28

+ 11:11 Дан 8:7

+ 11:15 Яхь 4:2

+ 11:16 Дан 8:9

+ 11:19 Яхь 26:21

* 11:22 Бертан баьчча – цу дешнийн маьӀна хила тарло: динан коьрта да.

* 11:30 Хитам-махкара – Грекийн гочдар тӀехь: римхойн.

+ 11:31 Даниал 9:27; 12:11; Маттай 24:15; Марк 13:14.

+ 11:31 Дан 8:11, Дан 9:27, Мат 24:15, Мрк 13:14

+ 11:33 Дан 12:3, Дан 12:10

+ 11:36 а: 2 Тассалникахошка 2:3,[4]; б: Довзийтинарг 13:5, 6.

+ 11:36 2 Та 2:4, Кар 10:17, Дан 2:47, Довз 13:5, Дан 8:19

+ 11:41 Еш 11:14

+ 11:43 2 Ше 12:3, Яхь 30:4, Нахьум 3:9

* 11:45 ХӀордана а... ламанна а юкъахь – я иштта: Шина хӀордана юкъахь... ломана уллохь.

+ 12:1 а: Довзийтинарг 12:7; б: Маттай 24:21; Марк 13:19; Довзийтинарг 7:14; 12:7.

+ 12:1 Дан 10:13, ЯхӀ 1:9, Довз 12:7, Ярм 30:7, Мат 24:21, Мрк 13:19, Довз 16:18, Ара 32:32, Ара 32:33, Дан 10:21, Довз 20:12

+ 12:2 ЕшаӀ-ЯхӀу 26:19; Маттай 25:46; Яхьъя 5:29.

+ 12:2 Еш 26:19, Яхь 37:12, Мат 25:46, Яй 5:28-29, Век 24:15

+ 12:3 Дан 11:33, Дан 12:10, Мат 13:43, Аюб 11:17, Аюб 22:28, Киц 4:18, Еш 60:3

+ 12:4 Довзийтинарг 22:10.

+ 12:4 Еш 8:16, Еш 29:11, Довз 5:1, Довз 10:4, Довз 22:10

* 12:6 ...волчу стаге – я иштта: ...долчу малике.

+ 12:6 Дан 10:5, Дан 8:13

+ 12:7 а: Довзийтинарг 10:5; б: Довзийтинарг 12:14.

* 12:7 Заманан а, заманийн а, заманан эханан чаккхенгахь а – схьахетарехь, и ду: кхо шой, ах шой.

+ 12:10 Довзийтинарг 22:11.

+ 12:10 Дан 11:35, Довз 22:11, Дан 11:33, Дан 12:3, Заб 106:43, ХӀуш 14:10

+ 12:11 Даниал 9:27; 11:31; Маттай 24:15; Марк 13:14.

+ 12:11 Дан 8:11, Дан 9:27, Дан 11:31

+ 12:13 Еш 57:2

+ 1:1 а: Сулим 15:1-7; 2 Шерашкахь 26:1-23; б: Сулим 15:32-38; 2 Шерашкахь 27:1-8; в: Сулим 16:1-20; 2 Шерашкахь 28:1-27; г: Сулим 18:1–20:21; 2 Шерашкахь 29:1–32:33; э: Сулим 14:23-29.

+ 1:1 ТӀаьххь 14:23, ТӀаьххь 15:1, ТӀаьххь 16:1, ТӀаьххь 18:1, Еш 1:1, Ӏамос 1:1, Мик 1:1

+ 1:2 ХӀуш 2:4, Яхь 16:15

+ 1:4 Сулим 10:11.

+ 1:4 ТӀаьххь 10:11

+ 1:5 Юш 17:16, Куьйг 6:33

+ 1:6 1 Ки 2:10

+ 1:7 Шам 17:47, Зак 4:6

+ 1:10 Римхошка 9:26.

+ 1:10 Дол 22:17, Еш 62:4, Рим 9:26

* 1:11 ИзраӀал – – иза «Дала дӀадоь» бохург ду.

+ 1:11 Еш 11:13, Ярм 3:18, Ярм 50:4, Яхь 37:19

+ 2:1 ХӀуш 1:6, ХӀуш 1:9

+ 2:2 Еш 50:1

+ 2:3 Яхь 16:39

+ 2:4 ХӀуш 1:6, ХӀуш 1:2

+ 2:7 Еш 54:5, Ярм 3:14

+ 2:8 Яхь 16:19

+ 2:10 Тийж 1:8, Яхь 16:37, Яхь 23:29

+ 2:11 Лел 28:9-15, Еш 24:8, Ярм 7:34, Ярм 16:9, Ӏамос 8:10

+ 2:12 ХӀуш 9:1, Мик 1:7

+ 2:13 Сул 16:31-32, ХӀуш 11:2, Яхь 23:40

+ 2:14 Яхь 20:35, Еш 40:2

* 2:16 БаӀал – Ӏебархойн маттахь иза «олахо» бохуш ду.

+ 2:17 Ара 23:13, Зак 13:2

+ 2:18 Еш 54:10, Яхь 34:25, Яхь 37:26, Еш 2:4, Яхь 39:9, Мик 4:3

+ 2:19 2 Ко 11:2

+ 2:20 Ярм 31:34

+ 2:23 Римхошка 9:25; 1 Кипин 2:10.

+ 2:23 ХӀуш 1:10, ХӀуш 1:6, 1 Ки 2:10, ХӀуш 1:9, Рим 9:25

+ 3:2 Ӏам 27:16

+ 3:5 Ярм 50:4, Ярм 23:5, Ярм 33:15, Яхь 34:23

+ 4:1 Еш 3:14, Мик 6:2

+ 4:3 Еш 24:4, Ярм 4:28, Юал 1:10, Юал 1:18, Цап 1:3

+ 4:6 Киц 10:21, Еш 5:13

+ 4:8 Ӏам 10:17

+ 4:9 Еш 24:2

+ 4:10 Ӏам 26:26, Мик 6:14, Хьаг 1:6

+ 4:11 Киц 20:1

+ 4:12 Куьйг 18:5, ХӀуш 5:4

+ 4:13 Яхь 6:13

* 4:14 Нахаца лелаш йолу «еза» зуда – и санна йолчу зудчуьнца лелар цӀунна гӀуллакх дар лорура. Кхечу къаьмнашна гергахь иза наха лоруш зуда яра. Цундела цунах «еза» олу.

+ 4:14 Кар 23:17

* 4:15 Байт-Аван-гӀала – иза «цӀушна Ӏамалъяран цӀа» бохург ду. Бакъду, иза Бетал-гӀала яра. Ткъа иза «Делан цӀа» бохург ду.

+ 4:15 ХӀуш 9:15, ХӀуш 12:11, Ӏамос 4:4, Ӏамос 5:5

* 4:17 Эпрайман халкъ – кхузахь а, дерриг а ХӀушаӀ-пайхамаран тептар тӀехь а иза Исраилан къилбаседера пачхьалкх бохург ду.

+ 4:19 Ярм 4:11-12, Ярм 51:1, ХӀуш 13:15

+ 5:1 Куьйг 4:6

+ 5:2 Лел 25:2

+ 5:4 Еш 59:2, ХӀуш 4:12

+ 5:5 ХӀуш 7:10

+ 5:6 Еш 1:11, ХӀуш 6:6

+ 5:8 Ярм 4:5, ХӀуш 8:1, ХӀуш 9:9, ХӀуш 4:15, ХӀуш 10:5, Юал 2:1, Ӏамос 3:6

+ 5:10 Кар 19:14

+ 5:13 ТӀаьххь 15:19, ХӀуш 7:11, ХӀуш 8:9, ХӀуш 12:1, Мик 1:9, Нахьум 3:19

+ 5:14 ХӀуш 13:7

+ 5:15 Ӏам 26:40-42

+ 6:1 Кар 30:1-10, Шам 7:3, Сул 8:48, Юал 2:12, Кар 32:39, Аюб 5:18, Заб 102:3, Заб 146:3, Ярм 30:17

+ 6:2 Заб 70:20

+ 6:4 ХӀуш 13:3

+ 6:5 Ярм 23:29, Сул 19:17

+ 6:6 Маттай 9:13; 12:7.

+ 6:6 Мат 9:13, Мат 12:7

* 6:7 Адам-гӀала йолчохь санна – я иштта: Адамо санна.

+ 6:8 ХӀуш 12:11

* 6:9 Шехеме – Шехем-гӀала Далла гӀуллакх деш болу левихой беха меттиг яра.

+ 6:9 Юш 24:1

+ 6:11 Юал 3:13

+ 7:7 ТӀаьххь 15:10, ТӀаьххь 15:14, ТӀаьххь 15:25, ТӀаьххь 15:30

+ 7:8 Заб 105:35

+ 7:9 Еш 42:25

+ 7:10 ХӀуш 5:5

+ 7:11 ТӀаьххь 17:3-4, ХӀуш 5:13

* 7:12 Грекийн гочдар тӀехь: Цара динчу зуламе хьаьжжина Аса таӀзар дийр ду царна.

+ 7:12 Яхь 12:13

+ 7:14 Заб 77:36-37

+ 7:16 Заб 77:57

+ 8:1 Ярм 4:5, ХӀуш 5:8, Кар 28:49

+ 8:2 Мат 7:21-23

+ 8:4 Сул 12:20, ХӀуш 7:7

+ 8:5 Сул 12:28, ХӀуш 10:5, ХӀуш 13:2

+ 8:7 ХӀуш 10:13

+ 8:8 ТӀаьххь 17:6

+ 8:9 ХӀуш 5:13, ХӀуш 7:11, Ярм 2:24, Яхь 16:33-34

+ 8:13 Ярм 7:21, Ярм 14:10, Кар 28:68

+ 8:14 Кар 32:18, Еш 17:10, Ярм 3:21, Ярм 17:27, Ӏамос 2:5

+ 9:1 ХӀуш 2:5

+ 9:3 Кар 28:68, ХӀуш 8:13, Яхь 4:13, Дан 1:8

+ 9:4 Кар 26:14, Лел 19:11-22

+ 9:7 Лака 21:22.

+ 9:7 ТӀаьххь 9:11, Ярм 29:26

+ 9:8 Яхь 3:17, Яхь 33:7

+ 9:9 Куьйгалхой 19:1-30.

* 9:9 ГебаӀ-гӀалахь Бен-Яманан тайпанах болчу цхьаболчу исраилхоша левихойн гӀарбаш-зуда хьийзийра. Иза бахьана долуш исраилхой вовшашца тӀом бан буьйлабелира. Цундела дуккха а бен-яманхой белира. ДӀадеша «Куьйгалхой» цӀе йолчу тептаран 19–21 кортош.

+ 9:9 Куьйг 19:22, ХӀуш 10:9, Ярм 14:10, ХӀуш 8:13

+ 9:10 Лелар 25:1-5.

+ 9:10 Заб 79:9, Еш 5:1, Мат 21:33, Лел 25:1-5, Заб 105:28

+ 9:13 ХӀуш 14:1

+ 9:15 ХӀуш 4:15, ХӀуш 12:11, Ӏамос 4:4, Ӏамос 5:5

+ 9:17 Кар 28:64-65

+ 10:1 Заб 79:9, Еш 5:1, Мат 21:33

* 10:5 Эса-цӀу – ма-дарра аьлча, тептар тӀехь «эсий» ду. Дукхадолчу ширачу гочдаршна тӀехь «эса» ду.

+ 10:5 Сул 12:28, ХӀуш 4:15, ХӀуш 8:5, ХӀуш 13:2

+ 10:8 Лака 23:30; Довзийтинарг 6:16.

+ 10:8 Лак 23:30, Довз 6:16

+ 10:9 Куьйгалхой 19:1-30.

+ 10:9 Куьйг 19:22, ХӀуш 9:9

* 10:11 Исраил – ма-дарра аьлча, тептар тӀехь «Якъуб» дӀаяздина ду. Иза Исраилан кхин цӀе ю.

+ 10:11 Ярм 46:20

+ 10:12 Ярми-ЯхӀу 4:3.

+ 10:12 Киц 11:19, Гал 6:8, Ярм 4:3

+ 10:13 ХӀуш 8:7

+ 10:14 ТӀаьххь 17:3-4, Еш 13:16

+ 11:1 Арадаккхар 4:22; Маттай 2:15.

+ 11:1 Кар 7:8, Ара 4:22, Ярм 31:9, Мал 1:6, Мат 2:15

* 11:2 Ӏебархойн маттахь: Уьш. Грекийн гочдар тӀехь: Со.

+ 11:3 Ара 15:26

+ 11:4 Яй 6:44, Яй 12:32, Ара 16:14-31

+ 11:8 Карлабаьккхинарг 29:23.

+ 11:9 Лел 23:19, Еш 12:6

+ 11:10 Еш 31:4, Еш 11:11, Мик 7:12, Зак 8:7

+ 11:11 Еш 60:8, Зак 10:10

+ 12:1 Еш 44:20, ХӀуш 5:13

+ 12:3 Доладалар 25:26.

+ 12:3,[4] Доладалар 32:24-26.

+ 12:3 Дол 32:24-32

+ 12:4 Доладалар 28:10-22.

* 12:4 Грекийн гочдар тӀехь: цуьнга. Ӏебархойн тептар тӀехь: тхоьга.

+ 12:4 Дол 28:12, Дол 28:19, Дол 35:9, Дол 35:15

+ 12:5 Ара 3:15

+ 12:6 Мик 6:8

+ 12:7 Ӏамос 8:5, Мик 6:11

+ 12:8 Зак 11:5, Довз 3:17

+ 12:9 Ӏамалъяр 23:42, 43.

+ 12:11 ХӀуш 6:8, ХӀуш 4:15, Ӏамос 4:4, Ӏамос 5:5

+ 12:12 Доладалар 29:1-20.

+ 12:12 Дол 28:5, Дол 29:20

+ 12:13 Арадаккхар 12:50, 51.

+ 12:13 Ара 12:50-51, Заб 76:21

+ 12:14 ТӀаьххь 17:17

+ 13:1 ХӀуш 11:2

+ 13:2 Сул 12:28, ХӀуш 8:5, ХӀуш 10:5

+ 13:3 ХӀуш 6:4, Заб 1:4, Заб 36:20

+ 13:4 Ара 20:3, Еш 43:11, Еш 45:21

+ 13:5,[6] Карлабаьккхинарг 8:11-17.

* 13:5 Шуна уллохь хилларг – Грекийн гочдар тӀехь: шу кхаьбнарг.

+ 13:5 Кар 8:15, Кар 32:10

+ 13:6 Кар 8:12-14, Кар 31:20, Заб 77:11, Заб 105:21, Киц 30:9

+ 13:7 Ярм 5:6, ХӀуш 5:14

+ 13:8 Дад 17:8, Киц 17:12, Тийж 3:10

* 13:9 Иштта грекийн гочдар тӀехь ду. Ӏебархойн тептар тӀехь: Цо хӀаллакдийр ду хьо, Исраилан халкъ, хьан гӀо Соьгахь ма ду.

+ 13:10 Шамъал 8:5, 6.

+ 13:10 Шам 8:5, Шам 8:19

+ 13:11 а: Шамъал 10:17-24; б: Шамъал 15:26.

+ 13:11 Шам 8:22, Шам 15:23

+ 13:13 ТӀаьххь 19:3

+ 13:14 1 Коринтхошка 15:55.

+ 13:14 Заб 48:16, Еш 25:8, Еш 26:19, Яхь 37:12, Яхь 9:10, 1 Ко 15:55

+ 13:15 Ярм 4:12, Ярм 51:1, Яхь 19:12, ХӀуш 4:19

+ 14:1 ТӀаьххь 18:12, ТӀаьххь 8:12, ХӀуш 9:13, Ӏамос 1:13

+ 14:2 ХӀуш 6:1, ХӀуш 12:6

+ 14:3 Ӏеб 13:15

+ 14:4 ХӀуш 5:13, Заб 9:35

+ 14:6 Еш 27:6

+ 14:10 Заб 106:43, Дан 12:10

+ 1:3 Кар 4:9, Заб 77:4

+ 1:4 Кар 28:38, Кар 28:42

+ 1:5 Еш 24:11

+ 1:6 Довзийтинарг 9:8.

+ 1:6 Довз 9:8

+ 1:10 Еш 24:4, Ярм 4:28, ХӀуш 4:3, Еш 24:7

+ 1:11 Ярм 14:4

+ 1:12 Еш 24:11

+ 1:13 Ярм 4:8, Юал 1:9, Юал 2:14

+ 1:14 Юал 2:15-16

+ 1:15 ЕшаӀ-ЯхӀу 13:6.

+ 1:15 Еш 13:6, Ӏаб 1:15, Цап 1:7

+ 1:16 Кар 12:6-7

+ 1:19 Ярм 9:10

+ 1:20 Заб 103:21

+ 2:1 ХӀуш 5:8, Ӏамос 3:6

+ 2:2 Ӏамос 5:18, Ӏамос 5:20, Цап 1:15, Юал 1:6

+ 2:3 Юал 1:19, Дол 2:8

+ 2:4,[5] Довзийтинарг 9:7-9.

+ 2:4 Довз 9:7, Довз 9:9

+ 2:6 Нахьум 2:10

+ 2:7 Киц 30:27

+ 2:9 Еш 33:4

+ 2:10 Довзийтинарг 8:12.

+ 2:10 Юал 3:15, Довз 8:12

+ 2:11 Довзийтинарг 6:17.

+ 2:11 Мал 3:2, Довз 6:17

+ 2:12 Кар 30:1-10, Шам 7:3, Сул 8:48, Еш 55:7, Ярм 4:1, ХӀуш 6:1, ХӀуш 12:6

+ 2:13 Ара 34:6

+ 2:14 Дад 12:22, Ӏамос 7:3, Ӏамос 7:6, Юн 1:6, Юн 3:9, Юал 1:9, Юал 1:13

+ 2:15 Юал 2:1, Лел 10:3

+ 2:16 Юал 1:14

+ 2:17 Сул 6:3, Яхь 8:16, Заб 41:4, Заб 78:10, Заб 113:10, Мик 7:10

+ 2:18 Зак 1:14, Зак 8:2

+ 2:20 Зак 14:8, Еш 34:3

+ 2:21 Заб 125:2-3

+ 2:22 Юал 1:18

+ 2:23 Хьаб 3:18, Зак 10:7, Ӏам 26:4, Кар 11:14, Ярм 5:24

+ 2:25 Юал 1:4

• 2:27 Век 2:17-21

+ 2:27 Ара 20:2, Яхь 39:18

+ 2:28-32 Векалийн 2:17-21.

+ 2:28 Еш 32:15, Еш 44:3, Яхь 39:29

+ 2:30 Мат 24:30, Лак 21:11, Довз 8:7

+ 2:31 Маттай 24:29; Марк 13:24, 25; Лака 21:25; Довзийтинарг 6:12, 13.

+ 2:31 Еш 13:10, Яхь 32:7-8, Довз 6:12

+ 2:32 Римхошка 10:13.

+ 2:32 Рим 10:13, Ӏаб 1:17

+ 3:1 Ярм 30:3

* 3:2 ЯхӀушапти – Ӏебархойн маттахь иза «кхелъяр» бохург ду.

+ 3:2 Цап 3:8, Зак 14:2, Еш 66:16

+ 3:3 Ӏаб 1:11, Нахьум 3:10

+ 3:4-8 ЕшаӀ-ЯхӀу 14:29-31; Ярми-ЯхӀу 47:1-7; Яхьазкхиал 25:15-17; Ӏамос 1:6-8; Цапни-ЯхӀу 2:4-7; Закри-ЯхӀу 9:5-7.

+ 3:4 Еш 23:1, Ярм 47:4, Яхь 28:21, Ӏамос 1:9

+ 3:5 2 Ше 21:16-17

+ 3:8 Сул 10:1, 2 Ше 9:1

+ 3:10 ЕшаӀ-ЯхӀу 2:4; Мика-ЯхӀу 4:3.

+ 3:10 Еш 2:4, Мик 4:3

+ 3:12 Заб 95:13, Заб 97:9, Заб 109:6, Еш 2:4, Еш 3:13, Мат 25:32

+ 3:13 а: Довзийтинарг 14:14-16; б: Довзийтинарг 14:19, 20; 19:15.

+ 3:13 ХӀуш 6:11, Мат 13:39, Мрк 4:29, Довз 14:15, Довз 14:19, Довз 19:15

+ 3:14 Юал 1:15

+ 3:15 Юал 2:10

+ 3:16 Ӏамос 1:2.

+ 3:16 Ярм 25:30, Ӏамос 1:2, Еш 25:4

+ 3:17 Еш 52:1, Нахьум 1:15

+ 3:18 Ӏамос 9:13, Еш 30:25, Яхь 47:1, Зак 14:8, Лел 25:1

+ 3:19 Еш 19:1, Яхь 29:2, Еш 34:5, Ярм 49:10, Яхь 35:3, Ӏамос 1:11, Ӏаб 1:10, Мал 1:3

+ 3:20 Яхь 37:25

+ 3:21 Еш 4:4, Яхь 36:25

+ 1:1 а: ТӀаьххьарнаш 15:1-7; 2 Шерашкахь 26:1-23; б: ТӀаьххьарнаш 14:23-29.

+ 1:1 Дад 14:2, 2 Ше 11:6, Нахь 3:5, ТӀаьххь 14:23, ТӀаьххь 15:1, 2 Ше 26:1, Еш 1:1, ХӀуш 1:1, Зак 14:5

+ 1:2 Юал 3:16.

+ 1:2 Ярм 25:30, Юал 3:16, Юш 19:26, Сул 18:19

+ 1:3-5 ЕшаӀ-ЯхӀу 17:1-3; Ярми-ЯхӀу 49:23-27; Закри-ЯхӀу 9:1.

+ 1:3 Еш 17:1, Ярм 49:23, ТӀаьххь 10:32-33, Еш 21:10

+ 1:4 ТӀаьххь 8:12, ТӀаьххь 13:22, Ярм 49:27

+ 1:5 Ярм 51:30, ХӀуш 4:15, Яхь 27:23, ТӀаьххь 16:9, Еш 22:6, Ӏамос 9:7

+ 1:6-8 ЕшаӀ-ЯхӀу 14:29-31; Ярми-ЯхӀу 47:1-7; Яхьазкхиал 25:15-17; Юал 3:4-8; Цапни-ЯхӀу 2:4-7; Закри-ЯхӀу 9:5-7.

+ 1:6 Ярм 47:1, Ярм 47:5, 2 Ше 28:18, Юал 3:6

+ 1:8 Шам 5:1, Ӏамос 3:9, Цап 2:4, Зак 9:5

+ 1:9,[10] ЕшаӀ-ЯхӀу 23:1-18; Яхьазкхиал 26:1–28:19; Юал 3:4-8; Закри-ЯхӀу 9:1-4; Маттай 11:21, 22; Лака 10:13, 14.

+ 1:9 Еш 23:1, Ярм 47:4, Яхь 26:2, Юал 3:4, Зак 9:4, Сул 5:1

+ 1:11,[12] ЕшаӀ-ЯхӀу 34:5-17; 63:1-6; Ярми-ЯхӀу 49:7-22; Яхьазкхиал 25:12-14; 35:1-15; Ӏабди-ЯхӀу 1:1-14; Малъаки 1:2-5.

+ 1:11 Еш 34:5, Еш 63:1, Ярм 49:7-22, Яхь 25:12-14, Ӏаб 1:1-16, Мал 1:3-4, 2 Ше 28:17, Яхь 35:5

+ 1:13-15 Ярми-ЯхӀу 49:1-6; Яхьазкхиал 21:28-32; 25:1-7; Цапни-ЯхӀу 2:8-11.

+ 1:13 Ярм 49:1, Яхь 21:28, Яхь 25:2, Цап 2:8, ТӀаьххь 8:12, ХӀуш 14:1

+ 1:14 Кар 3:11, Дад 12:26

+ 1:15 Ярм 49:3

+ 2:1-3 ЕшаӀ-ЯхӀу 15:1–16:14; 25:10-12; Ярми-ЯхӀу 48:1-47; Яхьазкхиал 25:8-11; Цапни-ЯхӀу 2:8-11.

+ 2:1 Еш 15:1, Еш 25:10, Ярм 48:1, Яхь 25:8, Цап 2:8

+ 2:2 Ярм 48:24

+ 2:4 Ӏам 26:14-15, Ярм 16:19-20

+ 2:5 Ярм 17:27, ХӀуш 8:14

+ 2:6 Ӏам 25:39, ТӀаьххь 4:1, Ӏамос 8:6

+ 2:7 Аюб 24:4, Еш 10:2, Ӏам 18:8, Кар 22:30

+ 2:9 Карлабаьккхинарг 3:8-11.

+ 2:9 Лел 13:33-34, Юш 24:8

+ 2:10 Ара 12:51, Кар 8:2

+ 2:11 Лелар 6:1-8.

* 2:11 Назархой – уьш Далла лерина нах бу. Цара чӀагӀо йора чагӀар ца мала а, кемсаш ца яа а. Коьртара месаш дӀа а ца лоргура цара.

+ 2:11 Лел 6:2, Еш 30:10, Ярм 11:21, Ӏамос 7:13, Мик 2:6

+ 2:14 Заб 32:16-17

+ 3:1 Ара 12:51

+ 3:2 Кар 7:6, Кар 10:15

+ 3:6 Яхь 33:4, ХӀуш 5:8, Юал 2:1, Тийж 3:38, Мик 1:12

+ 3:7 Дол 18:17

+ 3:8 Еш 31:4, Лел 22:38

+ 3:9 Сул 21:1

+ 3:10 Еш 3:14, Мик 6:10-12

+ 3:11 Кар 28:52, ТӀаьххь 17:5-6, ТӀаьххь 18:9-12

+ 3:14 ТӀаьххьарнаш 23:15.

* 3:14 СагӀа доккхучу кхерчийн маӀаш исраилхоша шаьш кӀелхьарбовлархьама схьалоцуш хилла.

+ 3:14 Ара 27:2, Сул 13:1-3, ТӀаьххь 23:15

+ 3:15 Ярм 36:22, Сул 22:39

+ 4:1 Заб 21:12, Яхь 39:18

+ 4:2 Заб 88:36, ТӀаьххь 19:28, Яхь 29:4, Яхь 38:4, Хьаб 1:15

+ 4:3 Яхь 12:5, Яхь 12:12

+ 4:4 Ӏамос 5:5, Лел 28:3-4

+ 4:5 Ӏам 7:13, Ӏам 22:18, Мат 23:13

+ 4:6 Ярм 5:3, Хьаг 2:17

+ 4:7 Ярм 3:3

+ 4:9 Ӏам 26:16, Кар 28:22, Хьаг 2:17, Сул 8:37, 2 Ше 6:28, Юал 1:4

+ 4:10 Ара 9:3, Кар 28:27, Кар 28:60

+ 4:11 Доладалар 19:24.

+ 4:11 Дол 19:24, Зак 3:2

+ 4:13 Мик 1:3

+ 5:2 Еш 47:1

+ 5:4 Еш 55:6, Цап 2:3

+ 5:5 ХӀуш 4:15, ХӀуш 9:15, ХӀуш 12:11, Ӏамос 4:4, Ӏамос 8:14

+ 5:6 Кар 4:24, Ӏеб 12:29

+ 5:8 Аюб 9:9; 38:31.

+ 5:8 Аюб 9:9, Аюб 38:31, Ӏамос 4:13

+ 5:10 Киц 15:12

+ 5:11 Кар 28:30, Кар 28:39, Мик 6:15, Цап 1:13

+ 5:12 Ара 23:8, Еш 29:21

+ 5:15 Заб 96:10, Рим 12:9

+ 5:16 Ярм 9:17

+ 5:17 Ара 12:12

+ 5:18 Юал 1:15, Юал 2:2, Цап 1:15

+ 5:21,[22] ЕшаӀ-ЯхӀу 1:11-14.

+ 5:21 Еш 1:11-14, Ярм 6:20, Мал 1:10, Ӏам 3

+ 5:25-27 Векалийн 7:42, 43.

+ 5:25 Век 7:42-43

+ 5:27 ТӀаьххь 17:6

+ 6:1 Еш 32:9, Цап 1:12

+ 6:2 Еш 10:9, Нахьум 3:8

+ 6:8 Ярм 51:14

* 6:13 Ладебар-гӀала – и цӀе Ӏебархойн маттахь «хӀумма а доцург» бохучух тера ду.

* 6:13 Кхарнайм-гӀала – оцу жимачу гӀалин цӀе «маӀаш» боху маьӀна долуш ю, ткъа иза ницкъан билгало ю.

+ 7:1 Ара 10:4, Юал 1:4

+ 7:3 Юал 2:13-14, Юн 1:6, Юн 3:9

+ 7:8 Ярм 1:11, Ярм 1:13, Ӏамос 8:2

+ 7:9 ТӀаьххь 15:8-12

+ 7:10 Сул 12:32

+ 7:11 Ӏамос 6:7

+ 7:12 Мик 3:5

+ 7:13 Ӏамос 2:12, Сул 12:29-33

+ 7:14 Ӏамос 1:1

+ 7:16 Еш 30:10, Мик 2:6

+ 8:1 Ярм 24:1, Мик 7:1

+ 8:2 Ярм 1:11, Ярм 1:13, Ӏамос 7:8, Тийж 4:18, Яхь 7:2-3

+ 8:5 Лел 28:11, Нахь 13:15-16, Ӏам 19:36, Мик 6:10

+ 8:6 Ӏам 25:39, ТӀаьххь 4:1, Ӏамос 2:6

+ 8:8 Ӏамос 9:5

+ 8:9 Ярм 15:9, Мик 3:6, Лак 23:44

+ 8:10 Ярм 16:9, Тийж 5:15, ХӀуш 2:11, Ярм 6:26, Зак 12:10

+ 8:11 Шам 3:1, Заб 73:9

+ 8:14 Сул 12:29-30

+ 9:1 Куьйг 16:26-30

+ 9:2 Заб 138:8-10

+ 9:3 Заб 67:23

+ 9:5 Заб 45:7, Ӏамос 8:8

+ 9:6 Заб 103:3, Ӏамос 4:13

+ 9:7 Ярм 47:4, ТӀаьххь 16:9, Еш 22:6, Ӏамос 1:5

+ 9:9 Лак 22:31

+ 9:10 Ӏамос 6:3

+ 9:11,[12] Векалийн 15:16-18.

+ 9:11 Век 15:16-18

+ 9:13 Юал 3:18

+ 9:14 Аюб 3:14, Еш 58:12, Еш 61:4, Ярм 31:5

• 1:1 Ярм 49:7-22

+ 1:1 Еш 34:5, Ярм 49:7-22, Яхь 25:12-14, Яхь 35, Ӏамос 1:11-12, Мал 1:3-4

+ 1:4 Лел 24:21, Хьаб 2:9

* 1:6 Ӏесав – исраилхой Якъубах схьабевллера, ткъа эдомхойн да волу Ӏесав Якъубан ваша вара.

+ 1:9 Дол 36:5, Аюб 2:11, Ӏамос 1:12

+ 1:11 ТӀаьххь 25:13-17, Юал 3:3, Нахьум 3:10, Заб 136:7

+ 1:12 Мик 4:11, Мик 7:8

+ 1:13 Киц 17:5, Яхь 35:10

+ 1:15 Еш 13:6, Юал 1:15, Цап 1:7, Ярм 50:29, Яхь 35:15, Хьаб 2:8

+ 1:16 Ярм 25:27-28, Заб 74:8, Еш 51:17, Ярм 25:15, Зак 12:2, Довз 14:10

+ 1:17 Еш 4:3, Юал 2:32

+ 1:18 Зак 12:6

* 1:20 Сапрад – и гӀала хӀинцалерчу Туркойн махкахь ю.

+ 1:20 Сул 17:9

+ 1:21 Дан 7:14, Дан 7:27, Зак 14:9, Лак 1:33, 1 Ко 15:24, Довз 11:15

+ 1:1 Сулим 14:25.

+ 1:1 ТӀаьххь 14:25

+ 1:2 Нахьум 1:1, Цап 2:13

+ 1:3 Сул 10:22, Еш 23:1, Юш 19:46

+ 1:4 Заб 106:25

+ 1:5 Век 27:18

+ 1:6 Юал 2:13-14, Ӏамос 7:3, Ӏамос 7:6, Юн 3:9

+ 1:7 Шам 14:41-42

+ 1:9 Заб 94:5, Заб 145:6

+ 1:14 Кар 21:8

+ 1:15 Заб 64:8

+ 1:16 Еш 19:21

+ 2:1 Маттай 12:40.

+ 2:1 Мат 12:40, Мат 16:4

+ 2:3 Заб 3:5, Заб 17:7, Заб 117:5

+ 2:4 Заб 87:7, Аюб 22:11, Заб 17:5, Заб 41:7, Заб 68:3

+ 2:6 Заб 17:5

+ 2:8 Заб 17:7

+ 2:9 Заб 31:7

+ 2:10 Заб 49:14, Заб 3:9

+ 3:2 Юн 1:1-2

+ 3:4,[5] Маттай 12:41; Лака 11:32.

* 3:5 Вон тӀедеача юхуш йолу бедарш – и бедарш хилла таьӀначу шогачу кӀадинах тегна.

+ 3:5 2 Ше 20:3, Ӏезар 8:21, Ярм 36:9

+ 3:6 Аюб 2:8, Яхь 27:30

+ 3:8 Ярм 18:8-11, Ярм 36:3

+ 3:9 Дад 12:22, Юал 2:13-14, Ӏамос 7:3, Ӏамос 7:6, Юн 1:6

+ 3:10 Ара 32:14, Дад 24:16, Ярм 18:8

+ 4:2: Арадаккхар 34:6.

+ 4:2 Ара 34:6

+ 4:3 Сулим 19:4.

+ 4:3 Лел 11:15, Сул 19:4, Аюб 6:9

* 4:6 Орамат – иза ду касторка, цуьнан стоьмаш чохь даьтта хуьлу, шуьйра гӀаш хуьлу.

+ 1:1 а: ТӀаьххьарнаш 15:32-38; 2 Шерашкахь 27:1-7; б: ТӀаьххьарнаш 16:1-20; 2 Шерашкахь 28:1-27; в: ТӀаьххьарнаш 18:1–20:21; 2 Шерашкахь 29:1–32:33.

+ 1:1 ТӀаьххь 16:1, ТӀаьххь 18:1, Еш 1:1, ХӀуш 1:1, Еш 7:9, Ярм 23:13-14

+ 1:2 Сул 22:28, Заб 48:2, Еш 34:1, Заб 10:4, Юн 2:8, Хьаб 2:20

+ 1:3 Еш 26:21, Ӏамос 4:13

+ 1:4 Заб 96:5

+ 1:7 Шам 5:4, ХӀуш 2:12, ХӀуш 9:1

+ 1:8 Еш 22:4, Ярм 9:1, Еш 20:2, Аюб 30:29, Еш 13:21, Еш 34:13, Ярм 50:39

+ 1:9 ХӀуш 5:13, Нахьум 3:19

* 1:10 Гати... Байт-Ӏапру – кхузахь ирони ю. Оцу аяташкахь пайхамаро дуьйцу цхьайолчу гӀаланех а, яртех а лаьцна. Церан шатайпа цӀераш яра, ткъа и цӀераш шайн-шайн маьӀнаш долуш ю.

+ 1:10 Дад 1:20

+ 1:12 Ӏамос 3:6

+ 1:13 ТӀаьххь 18:14

+ 1:14 Юш 15:44

+ 1:15 Шам 22:1

+ 1:16 Еш 22:12

+ 2:1 Заб 35:5, Мик 2:1

+ 2:2 Еш 5:8

+ 2:6 Еш 30:10, Ярм 11:21, Ӏамос 2:12

+ 2:10 Ӏам 18:25

+ 2:13 Еш 52:12

+ 3:1 Заб 81:2-4

+ 3:3 Заб 13:4, Яхь 34:3

+ 3:4 Шам 8:18, Киц 1:28, Еш 1:15, Ярм 11:11

+ 3:5 Ярм 23:32, Ярм 6:14, Ярм 8:11, Яхь 13:10

+ 3:6 Яхь 12:24, Яхь 13:23, Ӏамос 8:9

+ 3:7 Зак 13:4

+ 3:8 Еш 58:1, Мик 1:5

+ 3:10 Яхь 22:27, Хьаб 2:12

+ 3:11 Еш 1:23, Ярм 6:13, Еш 48:1, Ярм 7:4

+ 3:12 Ярми-ЯхӀу 26:18.

+ 3:12 Заб 128:3, Ярм 26:18

• 4:1 Еш 2:2-4

+ 4:2 Еш 56:7, Еш 60:3, Еш 66:20, Мал 1:11, Еш 27:13, Ярм 31:6, Зак 8:20-22

+ 4:3 ЕшаӀ-ЯхӀу 2:4; Юал 3:10.

+ 4:3 Юал 3:10, Яхь 39:9, ХӀуш 2:18, Зак 9:10

+ 4:4 Закри-ЯхӀу 3:10.

+ 4:4 Сул 4:25, Ӏам 26:6, Ярм 30:10, Ярм 46:27, Яхь 39:26

+ 4:5 Век 14:16

+ 4:6 Цап 3:19

+ 4:9 Ярм 8:19, Еш 13:8, Ярм 6:24, Ярм 50:43

+ 4:10 Еш 39:6

+ 4:12 Еш 10:7

+ 4:13 Сул 22:11, Юш 3:11, Заб 96:5, Зак 4:14, Зак 6:5

+ 5:2 Маттай 2:6; Яхьъя 7:42.

+ 5:2 1 Ше 5:2, Мат 2:6, Яй 7:42

+ 5:4 Еш 40:11, Цап 3:13, Заб 71:8

* 5:5 Вай царна дуьхьал тӀом бан вешан нуьцкъала тхьамданаш бохуьйтур бу – ма-дарра аьлча, тептар тӀехь иштта дӀаяздина ду: вай цунна ворхӀ Ӏу а, бархӀ тхьамда а дуьхьалвоккхур ву. Цу терахьаша Ӏебархойн маттахь гойту хӀума дийнна а, нуьцкъала а хилар.

+ 5:5 Еш 9:6, Еш 26:12

+ 5:6 Доладалар 10:8-11.

+ 5:10 Хьаг 2:22, Зак 9:10

+ 5:11 Еш 17:9, Еш 27:10

+ 5:12 Кар 18:10

+ 5:13 Еш 17:8, Зак 13:2

+ 5:14 Ара 34:13, Кар 16:21

+ 6:2 Яхь 36:4, Еш 3:14, ХӀуш 4:1

+ 6:3 Еш 43:22

+ 6:4 а: Арадаккхар 12:50,[51]; б: Арадаккхар 4:10-16; в: Арадаккхар 15:20.

+ 6:4 Ара 12:51, Ара 15:20, Лел 12:2

+ 6:5 а: Лелар 22:2–24:25; б: Якъуба 3:1–4:19.

+ 6:5 Лел 22:5-6, Лел 23:7-10, Куьйг 11:25

+ 6:6 Шам 15:22

+ 6:7 Ара 13:2, ТӀаьххь 3:27

+ 6:8 Кар 10:12, Еш 1:17, Ярм 21:12, Зак 7:9-10, Ӏеб 13:16

* 6:9 Ва къам а, гӀалахь гулбинарш а, ладогӀа! – я иштта: ЛадогӀа гӀоже а, иза ДӀахӀоттийначуьнга а.

+ 6:10 Ӏамос 3:10, Ӏамос 8:5

+ 6:11 Ӏам 19:35-36, ХӀуш 12:7

+ 6:12 Ӏамос 3:10, Ярм 9:8

+ 6:14 Ӏам 26:26, ХӀуш 4:10, Хьаг 1:6

+ 6:15 Ӏам 26:16, Кар 28:38-40, Ӏамос 5:11, Цап 1:13, Хьаг 1:6

+ 6:16 а: Сулим 16:23-28; б: Сулим 16:29-34; 21:25, 26.

+ 6:16 Сул 16:25-33, Заб 43:14, Заб 78:4, Дан 9:16

+ 7:1 Еш 24:13, Ярм 24:1, ХӀуш 9:10, Ӏамос 8:1-2, Мрк 11:13

+ 7:2 Заб 11:1, Заб 13:1-3, Заб 9:29-30

+ 7:3 Киц 17:23, Еш 1:23

+ 7:4 Яхь 2:6

+ 7:5 Ярм 9:4

+ 7:6 Маттай 10:35, 36; Лака 12:53.

+ 7:6 Мат 10:35-36, Лак 12:53

+ 7:7 Тийж 3:25, Тийж 3:26

+ 7:8 Ӏаб 1:12, Мик 4:11, Заб 36:24, Киц 24:16-18, Заб 26:1, Заб 111:4

+ 7:9 Еш 58:8

+ 7:10 Заб 41:4, Заб 78:10, Заб 113:10, Юал 2:17, Дад 22:43, Заб 17:42, Зак 10:5

+ 7:12 Еш 11:11-12, Еш 43:5, ХӀуш 11:11, Зак 8:7, Зак 10:10

+ 7:14 Заб 22:4, Ярм 50:19

+ 7:15 Заб 77:12, Еш 11:16

+ 7:16 Еш 26:11, Аюб 21:5, Киц 30:32

+ 7:17 Дол 3:14, Заб 71:9, Еш 49:23, Дад 22:46, Заб 17:46

+ 7:18 Ара 15:11, Заб 102:9, Ара 34:6-7

+ 7:19 Еш 38:17

+ 7:20 Дол 17:2, Дол 26:3, Заб 104:9

+ 1:1–3:19 ЕшаӀ-ЯхӀу 10:5-34; 14:24-27; Цапни-ЯхӀу 2:13-15.

+ 1:1 Юн 1:2, Хьаб 1:1

+ 1:2 Ара 20:5, Кар 7:10, Еш 59:18

+ 1:3 Ара 34:6-7, Заб 17:10

+ 1:4 Ара 14:21-22, Заб 105:9, Еш 33:9

+ 1:5 Заб 96:5, Ярм 4:24, Яхь 38:20

+ 1:6 Заб 75:8, Мал 3:2, Яхь 38:20

+ 1:7 Заб 45:2

* 1:8 Ӏебархойн тептар тӀехь: Цо кхоччуш дӀайоккхур ю Нунав-гӀала. Грекийн гочдар тӀехь: Шена дуьхьалбевлларш кхоччуш чаккхенга балор бу Цо.

+ 1:8 Еш 8:22

+ 1:10 Мик 7:4, Юал 2:5

+ 1:13 Еш 10:27, Еш 14:25

+ 1:14 Яхь 32:23

+ 1:15 ЕшаӀ-ЯхӀу 52:7.

+ 1:15 Еш 52:7, Лел 30:3, Еш 52:1, Юал 3:17

+ 2:2 Заб 79:9, Еш 5:1, Мат 21:33

+ 2:3 Яхь 23:14

+ 2:5 Ярм 46:12

+ 2:6 Еш 45:1

+ 2:7 Еш 38:14, Яхь 7:16

+ 2:10 Цап 2:13, Юал 2:6

+ 2:11 Еш 5:29, Ярм 2:15

+ 2:12 Ярм 51:38

+ 2:13 Нахьум 3:5, ТӀаьххь 19:9-10

+ 3:1 Яхь 24:8

+ 3:3 ТӀаьххь 19:36

+ 3:4 Довз 17:1-2, Довз 18:3

+ 3:5 Нахьум 2:13, Ярм 13:22, Ярм 13:26, Хьаб 2:16

+ 3:7 Еш 10:5, Еш 14:25, Цап 2:13, Еш 51:19, Ярм 15:5, Тийж 1:2

* 3:8 Ну-Амин-гӀаланал – хьалхалерчу заманахь иза Мисар-мехкан коьрта гӀала хилла.

+ 3:8 Ярм 46:25, Яхь 30:14, Ӏамос 6:2

+ 3:9 2 Ше 12:3

+ 3:10 Еш 20:4, ТӀаьххь 8:12, Еш 13:16, Юал 3:3, Ӏаб 1:11

+ 3:11 Ярм 25:17

+ 3:13 Еш 19:16, Ярм 51:30

+ 3:19 ХӀуш 5:13, Мик 1:9, Аюб 27:23, Тийж 2:15

+ 1:1 Нахьум 1:1

+ 1:2 Заб 12:1, Заб 88:47, Аюб 24:12

+ 1:4 Мик 7:3

+ 1:5 Векалийн 13:41.

+ 1:5 Век 13:41

+ 1:6 ТӀаьххьарнаш 24:2.

+ 1:6 Ярм 5:15-17, Яхь 28:7, Яхь 31:12

+ 1:8 Ярм 4:13, Кар 28:49

* 1:12 Ӏебархойн тептар тӀехь: Веза Эла, Хьо вац ткъа ширачу заманашкара дуьйна волу сан Дела, сан Везаниг? Тхо лийр дац! Ӏебархойн кхечу тептар тӀехь: Веза Эла, Хьо вац ткъа ширачу заманашкара дуьйна верг? Сан Дела, сан Везаниг, Хьо-м цкъа а лийр ма вац!

+ 1:12 Кар 33:27, Заб 89:3, Заб 92:2, Еш 10:5-6

+ 1:13 Заб 34:17, Аюб 12:6, Ярм 12:1

+ 1:15 ТӀаьххь 19:28, Ӏамос 4:2, Ярм 16:16

* 2:1 Ӏебархойн тептар тӀехь: ас-айса сайн латкъамах лаьцна хӀун ала деза хьажархьама а. Цхьана ширачу гочдар тӀехь: сан латкъамна Цо соьга лун долу жоп хаархьама а.

+ 2:1 Еш 21:8, Ярм 6:17, Яхь 3:17, Яхь 33:2, ХӀуш 9:8

+ 2:2 Кар 27:8, Еш 8:1, Еш 30:8

+ 2:3 Ӏебархошка 10:37.

+ 2:3 Дан 10:14, Цап 3:8, 2 Ки 3:9, Ӏеб 10:37

+ 2:4 Римхошка 1:17; Галатахошка 3:11; Ӏебархошка 10:38.

+ 2:4 Рим 1:17, Гал 3:11, Ӏеб 10:38

+ 2:5 Киц 27:20, Ярм 27:7

+ 2:6 Еш 14:4

+ 2:8 Ярм 50:29, Яхь 35:15, Ӏаб 1:15

+ 2:9 Ярм 49:16

+ 2:11 Лак 19:40

+ 2:12 Ярм 22:13, Мик 3:10

+ 2:13 Ярм 51:58

+ 2:14 ЕшаӀ-ЯхӀу 11:9.

+ 2:14 Лел 14:21, Заб 71:19, Еш 6:3, Еш 11:9

+ 2:15 Ярм 51:7

+ 2:16 Ярм 13:26, Нахьум 3:5, Тийж 4:21

+ 2:18 Зак 10:2, Еш 44:10-11

+ 2:19 Заб 134:17, Ярм 10:14

+ 2:20 Заб 10:4, Мик 1:2, Цап 1:7

* 3:1 Тийжаме назма – Ӏебархойн маттахь: «шиг-юнут». Цу дешан маьӀна билггала хууш дац.

+ 3:4 Аюб 36:32, Яхь 1:27

+ 3:6 Дол 49:26, Кар 33:15

+ 3:7 Куьйг 7:21

+ 3:8 Еш 66:15

* 3:9 Грекийн гочдар тӀехь: Хьайн ботт пхерчашца а юзу. Ӏебархойн тептар тӀехь: гаранашна дина ваӀданаш чӀогӀа дешнаш ду.

+ 3:10 Ара 19:18, Заб 76:17, Заб 92:3

+ 3:11 Юш 10:12-13

+ 3:15 Заб 76:20

+ 3:16 Аюб 4:14, Заб 118:120

+ 3:18 Заб 12:6, Заб 20:2, Заб 34:9, Юал 2:23, Зак 10:7

+ 3:19 Дауд 22:34; Забур 17:34.

+ 3:19 Дад 22:34, Заб 17:34, Заб 4:1, Заб 60:1

+ 1:1 ТӀаьххьарнаш 22:1–23:30; 2 Шерашкахь 34:1–35:27.

+ 1:1 ТӀаьххь 22:1, Ярм 1:2

+ 1:3 ХӀуш 4:3

+ 1:4 ТӀаьххь 23:4

* 1:5 Шайн паччахьах чӀагӀонаш йийраш – я иштта: оцу тайпана МилкӀом-харцдалла тешаме хила чӀагӀо йийраш.

+ 1:5 Ярм 19:13, Сул 11:5, Сул 11:33, ТӀаьххь 17:33

+ 1:7 Хьаб 2:20, Еш 13:6, Ярм 46:10, Юал 1:15, Еш 34:6, Яхь 39:17

+ 1:8 ТӀаьххь 24:12, ТӀаьххь 25:7

* 1:9 Шайн олахочун цӀа – я иштта: шайн харцделан цӀа.

+ 1:10 Нахь 3:3, Нахь 12:39, 2 Ше 33:14, ТӀаьххь 22:14

+ 1:12 Ярм 48:11, Заб 93:7, Мал 3:14

+ 1:13 Кар 28:30, Кар 28:39, Ӏамос 5:11, Мик 6:15

+ 1:15 Яхь 7:7, Юал 2:2, Ӏамос 5:18

+ 1:17 Еш 59:10, Заб 78:3

+ 1:18 Киц 11:4, Яхь 7:19, Цап 3:8

+ 2:1 Ярм 6:15, Цап 3:5

+ 2:3 Еш 55:6, Ӏамос 5:4, Ӏамос 5:6, Еш 2:10, Еш 26:20

+ 2:4-7 ЕшаӀ-ЯхӀу 14:29-31; Ярми-ЯхӀу 47:1-7; Яхьазкхиал 25:15-17; Юал 3:4-8; Ӏамос 1:6-8; Закри-ЯхӀу 9:5-7.

* 2:5 Кератхой – иза «пӀелаштамхойн» кхин цӀе ю.

+ 2:5 Шам 30:14, Дад 8:18, Ярм 47:7, Яхь 25:16

+ 2:6 Еш 65:10

+ 2:8-11 а: ЕшаӀ-ЯхӀу 15:1–16:14; 25:10-12; Ярми-ЯхӀу 48:1-47; Яхьазкхиал 25:8-11; Ӏамос 1:13-15; б: Ярми-ЯхӀу 49:1-6; Яхьазкхиал 21:28-32; 25:1-7.

+ 2:8 Еш 15:1, Еш 25:10, Ярм 48:1, Яхь 25:8, Ӏамос 2:1-3, Ярм 49:1, Яхь 21:28, Яхь 25:2, Ӏамос 1:13-15

+ 2:9 Доладалар 19:24.

+ 2:9 Еш 49:18, Яхь 16:48, Дол 19:24, Кар 29:23, Еш 13:19, Ярм 49:18

+ 2:10 Еш 16:6, Ярм 48:29

+ 2:11 Заб 21:28

+ 2:12 ЕшаӀ-ЯхӀу 18:1-7.

+ 2:12 Еш 18

+ 2:13-15 ЕшаӀ-ЯхӀу 10:5-34; 14:24-27; Нахьум 1:1–3:19.

+ 2:13 Еш 10:5, Еш 14:25, Нахьум 2:10, Нахьум 3:7

+ 2:14 Еш 13:21-22, Еш 34:11, Еш 34:14

+ 2:15 Еш 47:8, Ярм 19:8

+ 3:1 Ярм 6:6

+ 3:3 Яхь 22:27

+ 3:4 Ярм 23:11

+ 3:5 Цап 2:1

* 3:8 Грекийн гочдар тӀехь: царна дуьхьал тоьшалла дан. Ӏебархойн тептар тӀехь: царах хӀонс яккха.

+ 3:8 Хьаб 2:3, Юал 3:2, Зак 14:2, Цап 1:18

+ 3:9 Еш 6:7, Еш 19:18

+ 3:11 Еш 54:4

+ 3:12 Еш 14:32

+ 3:13 Довзийтинарг 14:5.

+ 3:13 Довз 14:5, Мик 5:4

* 3:14 Цийонан йоӀ – иза ю Ярушалайм-гӀала. И гӀала Цийон цӀе йолчу лам тӀехь лаьтташ ю.

+ 3:14 Зак 2:10, Зак 9:9

+ 3:15 Лак 1:75

* 3:17 Грекийн гочдар тӀехь: Шен безамца шу карладохур ду Цо. Ӏебархойн тептар тӀехь: Шен безамца шух лаьцна вистхир вац Иза.

+ 3:17 Еш 62:5, Ярм 32:41

+ 3:19 Мик 4:6-7

+ 3:20 Кар 30:3, Еш 11:12, Ярм 32:37, Яхь 11:17

+ 1:1 Ӏезар 4:24–5:2; 6:14.

+ 1:1 Ӏезар 4:24, Зак 1:1, Ӏезар 5:1, Ӏезар 6:14, 1 Ше 3:19, Ӏезар 3:2, Нахь 12:1, Хьаг 2:20-23, Зак 4:6-10, 1 Ше 6:15

+ 1:4 Нахь 2:3, Заб 131:3-5

+ 1:6 Кар 28:38, Ӏам 26:16, ХӀуш 4:10, Мик 6:15

+ 1:10 Сул 8:35

+ 1:11 Сул 17:1

+ 1:12 Ӏезар 5:2

+ 1:13 Юш 1:5, Юш 1:9, Хьаг 2:4

+ 2:1 Ӏам 23:34

+ 2:2 Хьаг 1:1, Хьаг 2:20-23

+ 2:3 Ӏезар 3:12.

+ 2:3 Ӏезар 3:12, Зак 4:10

+ 2:4 Хьаг 1:13

+ 2:5 Арадаккхар 29:45, 46.

+ 2:5 Ара 29:45

+ 2:6 Ӏебархошка 12:26.

+ 2:6 Аюб 9:6, Еш 2:19, Еш 13:13, Ӏеб 12:26

+ 2:8 1 Ше 29:16

+ 2:13 Лелар 19:11-22.

+ 2:13 Ӏам 22:4-6, Лел 19:22

+ 2:14 Еш 64:6

+ 2:17 Ӏам 26:16, Кар 28:22, Сул 8:37, 2 Ше 6:28, Ӏамос 4:9, Ярм 5:3, Ӏамос 4:6

+ 2:18 Ӏезар 3:10, Зак 8:9

+ 2:19 Зак 8:12

+ 2:21 Хьаг 1:1, Хьаг 2:2

+ 2:22 Дан 2:44, Зак 12:9, Мик 5:10, Зак 14:13

+ 2:23 Илли 8:6, Ярм 22:24

+ 1:1 Ӏезар 4:24–5:1; 6:14.

+ 1:1 Ӏезар 4:24, Хьаг 1:1, Нахь 12:16, Ӏезар 5:1, Ӏезар 6:14, Мат 23:35

+ 1:3 Еш 31:6, Мал 3:7

+ 1:4 Заб 77:8, 2 Ше 36:15-16, Ярм 5:13, Дан 9:6

+ 1:6 Кар 28:2, Тийж 2:17

+ 1:8 а: Довзийтинарг 6:4; б: Довзийтинарг 6:2.

+ 1:8 Довз 6:4, ТӀаьххь 6:17, Зак 6:2-7

+ 1:12 Заб 79:5, Заб 88:47, Ярм 25:11, Ярм 29:10, Дан 9:2, Зак 7:5

+ 1:14 Юал 2:18, Зак 8:2

+ 1:15 Еш 47:6

+ 1:16 Ӏезар 6:14, Зак 2:2

+ 1:17 Еш 40:1, Еш 14:1, Зак 2:12

+ 1:19 Сул 22:11

+ 2:1 Яхь 40:3

+ 2:2 Зак 1:16

+ 2:4 Еш 49:19, Ярм 31:27

+ 2:5 Еш 4:5

+ 2:6 Еш 48:20, Яхь 5:10, Яхь 17:21

+ 2:7 Еш 52:11

+ 2:8 Кар 32:10, Заб 16:8

+ 2:9 Яхь 39:10, Зак 2:11, Зак 4:9, Зак 6:15, Яхь 2:5, Яхь 33:33

* 2:10 Цийон-ломан йоӀ – иза ю Ярушалайм-гӀала. И гӀала Цийон цӀе йолчу лам тӀехь лаьтташ ю.

+ 2:10 Еш 12:6, Цап 3:14, Зак 9:9, Яхь 37:27

+ 2:11 Эси 9:27, Еш 56:3, Зак 8:22

+ 2:12 Кар 32:9, Зак 1:17

+ 3:1 а: Ӏезар 5:2; б: Довзийтинарг 12:10.

* 3:1 ШайтӀа – иза иблисан кхин цӀе ю.

+ 3:1 Ӏезар 3:2, Ӏезар 5:2, Нахь 12:1, 1 Ше 21:1, Аюб 1:6, Довз 12:9-10

+ 3:2 ЯхӀуда 1:9.

+ 3:2 ЯхӀ 1:9, Ӏамос 4:11

+ 3:4 Лак 15:22, Еш 61:10, Довз 7:14, Довз 19:8

+ 3:5 Ара 29:6

+ 3:8 Ярми-ЯхӀу 23:5; 33:15; Закри-ЯхӀу 6:12.

+ 3:9 Еш 28:16

+ 3:10 Мика-ЯхӀу 4:4.

+ 3:10 Сул 4:25

+ 4:1 Дан 8:18, Дан 10:9

+ 4:2 Ара 25:31, Ара 25:37, Довз 1:12, Довз 4:5

+ 4:3 Довзийтинарг 11:4.

+ 4:3 Довз 11:4

+ 4:6 Ӏезар 5:2.

* 4:6 Цо элира – йолхалгӀачу аята тӀера уьтталгӀачу аятан хьалхарчу декъе кхаччалц аяташкахь дуьйцуш дерг коьртачу къамелана юкъадалийна ду.

+ 4:6 1 Ше 3:19, Ӏезар 3:2, Ӏезар 5:2, Нахь 12:1, Хьаг 1:1, Хьаг 2:20-23, Ӏезар 5:2, ХӀуш 1:7

+ 4:7 Еш 28:16

+ 4:9 Ӏезар 3:10, Зак 2:9, Зак 6:15, Яхь 33:33

+ 4:10 Довзийтинарг 5:6.

+ 4:10 Ӏезар 3:12, Хьаг 2:3, 2 Ше 16:9, Киц 5:21, Киц 15:3

+ 4:11 Довзийтинарг 11:4.

+ 4:14 Юш 3:11, Мик 4:13, Зак 6:5

+ 5:1 Яхь 2:9

+ 5:3 Кар 29:27, Еш 24:6, Ара 20:7, Ара 20:15, Ара 20:16

+ 5:4 Кар 28:15, Киц 3:33, Мал 2:2, Ӏам 19:12, Мал 3:5

* 5:6 Грекийн гочдар тӀехь: зулам. Ӏебархойн тептар тӀехь: сибат.

* 5:11 ШанӀар-мохк – иза Бавел-мехкан шира цӀе ю. Цунах лаьцна хьахадо «Доладалар» цӀе йолчу тептар тӀехь 11:2.

+ 6:1 Дан 2:39, ТӀаьххь 6:17, Довз 6:4

+ 6:2 а: Довзийтинарг 6:4; б: Довзийтинарг 6:5.

+ 6:3 Довзийтинарг 6:2.

+ 6:3 Зак 1:8, Довз 6:2-4

+ 6:5 Довзийтинарг 7:1.

+ 6:5 Юш 3:11, Мик 4:13, Зак 4:14

+ 6:11 Зак 3:1

+ 6:12 Ярми-ЯхӀу 23:5; 33:15; Закри-ЯхӀу 3:8.

+ 6:12 Зак 3:8, Зак 4:7, Зак 4:9

* 6:14 Цхьана ширачу гочдар тӀехь: Хьелдай. Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: Хьелам.

+ 6:15 Еш 60:10, Зак 2:9, Зак 4:9, Яхь 33:33

+ 7:1 Зак 1:1, Зак 1:7, Нахь 1:1

* 7:2 Бетал-Шар-Эцара дӀаваийтинера РегӀам-Малик а, цуьнан нах а – я иштта: Бетал-гӀаларчу наха бахийтинера Шар-Эцар а, РегӀам-Малик а, цуьнан нах а.

+ 7:5 Ярм 25:11, Ярм 29:10, Дан 9:2, Зак 1:12, Еш 58:5

+ 7:9 Еш 1:17, Ярм 21:12, Мик 6:8

+ 7:10 Ара 22:21-22, Кар 27:19, Киц 22:22, Зак 8:17

+ 7:12 Яхь 3:9

+ 7:13 Киц 1:24-28, Еш 1:15, Ярм 11:11

+ 7:14 Ӏам 26:33

+ 8:2 Юал 2:18, Зак 1:14

+ 8:3 Зак 2:10, Еш 1:26

+ 8:7 Еш 43:5, ХӀуш 11:11, Мик 7:12

+ 8:8 Ярм 31:33, Зак 13:9

+ 8:9 Ӏезар 3:10, Хьаг 2:18

+ 8:12 Ӏам 26:4, Хьаг 2:19

+ 8:15 Ярм 32:42

+ 8:16 Эпасхошка 4:25.

+ 8:16 Эпа 4:25

+ 8:17 Зак 7:10, Зак 5:4

+ 8:21 Заб 121:1, Еш 2:3

+ 8:22 Зак 2:11

+ 8:23 Еш 45:14, 1 Ко 14:25

+ 9:1-4 ЕшаӀ-ЯхӀу 23:1-18; Яхьазкхиал 26:1–28:26; Юал 3:4-8; Ӏамос 1:9, 10; Маттай 11:21, 22; Лака 10:13, 14.

* 9:1 Я иштта: Исраилан массо а тайпанийн санна, массо а адамийн бӀаьргаш Везачу Элана тӀебирзина бу.

+ 9:1 Еш 17:1, Ярм 49:23, Ӏамос 1:3, 2 Ше 16:9, Киц 15:3, Зак 4:10

+ 9:3 Аюб 27:16, Яхь 28:4

+ 9:4 Еш 23:1, Ярм 47:4, Яхь 26:2, Юал 3:4, Ӏамос 1:9

+ 9:5-7 ЕшаӀ-ЯхӀу 14:29-31; Ярми-ЯхӀу 47:1-7; Яхьазкхиал 25:15-17; Юал 3:4-8; Ӏамос 1:6-8; Цапни-ЯхӀу 2:4-7.

* 9:7 Явсайхой – Ярушалайм-гӀалин дуьххьарлера бахархой бара уьш. Дауд-паччахьо и гӀала схьалаьцначул тӀаьхьа, уьш цунна муьтӀахь бинарш хилира.

+ 9:7 Ӏам 3:17

+ 9:9 Маттай 21:5; Яхьъя 12:15.

+ 9:9 Цап 3:14, Зак 2:10, Мат 21:5, Яй 12:15

+ 9:10 Забур 71:8.

* 9:10 Эпрайм-мохк – иза Исраилан къилбаседера пачхьалкх ю.

+ 9:10 Еш 2:4, Мик 5:10, Хьаг 2:22, Заб 71:8, Мик 5:4

+ 9:11 Арадаккхар 24:8.

+ 9:11 Ара 24:8, Ӏеб 13:20, Дол 37:24, Еш 42:7, Еш 51:14, Еш 61:1, Ярм 38:6

+ 9:12 Еш 61:7

+ 9:13 Дол 10:4

+ 9:14 Дад 22:15, Заб 17:15, Хьаб 3:11, Аюб 38:1

+ 9:16 Заб 99:3, Еш 62:3

+ 10:1 Ӏам 26:4, Ярм 14:22, Яхь 34:26

+ 10:2 Маттай 9:36; Марк 6:34.

+ 10:2 Ярм 10:14, Хьаб 2:18, Кар 13:1, Ярм 23:25, Лел 27:17, Сул 22:17, Еш 53:6, Ярм 50:6, Яхь 34:5, Мат 9:36, Мрк 6:34

* 10:3 Ӏуй... бежалой – кхузахь уьш кхечу къаьмнийн куьйгалхой бу.

+ 10:3 Яхь 34:17

+ 10:4 Заб 117:22

+ 10:5 Дад 22:43, Заб 17:42, Мик 7:10

+ 10:7 Юал 2:23, Хьаб 3:18

+ 10:8 Еш 49:19, Яхь 36:11

+ 10:10 Еш 11:11-12, Еш 27:13, ХӀуш 11:11, Мик 7:12, Еш 49:20

+ 10:11 Яхь 30:13

+ 11:1 Еш 2:13

+ 11:2 Еш 2:13, Яхь 27:6

+ 11:3 Ярм 25:34, Яхь 19:1-3

+ 11:5 ХӀуш 12:8, Довз 3:17, Яхь 34:3

+ 11:6 Ярм 13:14

+ 11:9 Ярм 15:2

+ 11:12,[13] Маттай 27:9, 10.

+ 11:12 Маттай 26:15.

+ 11:12 Ара 21:32, Мат 26:15

* 11:13 Ӏебархойн тептар тӀехь: Уьш пхьерана дӀало. Цхьана ширачу гочдар тӀехь: Уьш Делан цӀийнан хазнина дӀало.

+ 11:13 Мат 27:9-10

+ 11:16 Яхь 34:3-4

+ 11:17 Ярм 23:1, Яй 10:13, Шам 11:2

+ 12:1 Аюб 9:8, Заб 103:2, Ярм 10:12, Ярм 51:15, Еш 42:5, Еш 48:13

+ 12:2 Заб 74:8, Еш 51:17, Еш 51:22-23, Ярм 25:15, Ӏаб 1:16, Довз 14:10

+ 12:4 Кар 28:28

+ 12:6 Ӏаб 1:18

+ 12:10 Яхьъя 19:37; Довзийтинарг 1:7.

+ 12:10-14 Маттай 24:20; Довзийтинарг 1:7.

+ 12:10 Яй 19:37, Довз 1:7, Ярм 6:26, Ӏамос 8:10

+ 12:11 2 Ше 35:22

+ 13:1 Ӏам 16:30, Яхь 36:25

+ 13:2 Ара 23:13, ХӀуш 2:17, Мик 5:13

+ 13:3 Кар 13:1-11

+ 13:4 Мик 3:7, ТӀаьххь 1:6

* 13:5 Цхьадолчу гочдарш тӀехь: лаьтта тӀехь болх беш ву. Ӏебархойн меттан тептар тӀехь: цхьаммо сох лай вина.

+ 13:7 Маттай 26:31; Марк 14:27.

+ 13:7 Мат 26:31, Мрк 14:27

+ 13:9 Аюб 23:10, Заб 65:10, Еш 1:25, Еш 48:10, Яхь 22:18, Мал 3:3, Ӏам 26:12, Яхь 11:20

+ 14:1 Еш 13:6, Юал 1:15, Ӏаб 1:15, Цап 1:7

+ 14:2 Юал 3:2, Цап 3:8, Тийж 5:11, Еш 13:16, Мат 24:40-41

+ 14:4 Дад 15:30, Мрк 11:1, Век 1:12, Яхь 11:23

+ 14:5 Ӏамос 1:1, Кар 33:2, Мрк 8:38, 1 Та 3:13, ЯхӀ 1:14

* 14:6 Серло а, шело а, йис а хир яц – я иштта: серло хир яц – шело а, йис а бен хир яц.

+ 14:7 Мрк 13:32, Довз 21:25

+ 14:8 Яхьазкхиал 47:1; Яхьъя 7:38; Довзийтинарг 22:1.

+ 14:8 Яхь 47:1, Довз 22:1, Юал 2:20

+ 14:9 Заб 46:8, Дан 7:14, Дан 7:27, Ӏаб 1:21, Лак 1:33, 1 Ко 15:24, Довз 11:15, Кар 6:4, Эпа 4:5

+ 14:10 Юш 15:32, Юш 18:24, Ярм 37:13, Ярм 38:7, ТӀаьххь 14:13, Нахь 3:1, Ярм 31:38

+ 14:11 Довзийтинарг 22:3.

+ 14:13 Хьаг 2:22

* 14:14 Я иштта: ЯхӀудан халкъо а Ярушалайм-гӀалахь мостагӀашна дуьхьал тӀом латтор бу.

+ 14:16 Ӏамалъяр 23:39-43.

+ 14:16 Ӏам 23:34, Ӏам 23:39-43, Еш 2:2, Еш 66:18

+ 14:17 Сул 17:1, Еш 60:12

+ 14:20 Ара 28:36

+ 14:21 Мрк 11:15, Яй 2:14-15

+ 1:2-5 ЕшаӀ-ЯхӀу 34:5-17; 63:1-6; Ярми-ЯхӀу 49:7-22; Яхьазкхиал 25:12-14; 35:1-15; Ӏамос 1:11,[12]; Ӏабди-ЯхӀу.

+ 1:2 Кар 7:8, Ярм 31:3

+ 1:3 Рим 9:13, Еш 34:5, Ярм 49:10, Яхь 35:3, Юал 3:19, Ӏамос 1:11, Ӏаб 1:1

+ 1:4 Еш 34:5, Еш 63:1, Ярм 49:7-22, Яхь 25:12-14, Яхь 35, Ӏамос 1:11-12, Ӏаб 1:1-16

+ 1:6 Ара 4:22, Ярм 31:9, ХӀуш 11:1, Мал 2:1

+ 1:7 Ӏам 3:11

+ 1:8 Карлабаьккхинарг 15:21.

+ 1:8 Ӏам 22:20, Ӏам 22:22, Кар 15:21

+ 1:10 Еш 1:11-13, Ярм 6:20, Ӏамос 5:21

+ 1:11 Заб 112:3, Еш 2:2-3, Еш 56:7, Еш 60:3, Еш 66:19

+ 1:14 Ара 12:5, Заб 23:10, Заб 46:2-3, Заб 75:12

+ 2:1 Мал 1:6

+ 2:2 Кар 28:15, Киц 3:33, Зак 5:4, Кар 28:15-20

+ 2:3 Ара 29:14

+ 2:4 Лелар 3:11-13.

+ 2:4 Лел 3:12

+ 2:5 Лелар 25:12.

+ 2:6 Ӏам 10:11, Кар 33:10

+ 2:7 Киц 5:2, Кар 17:9

+ 2:8 Яхь 22:26

+ 2:9 Кар 1:17, Кар 16:19

* 2:10 Цхьа да вац ткъа вайн? – я иштта: Вайн массеран да вац ткъа ИбрахӀим?

+ 2:10 Эпа 4:6

+ 2:11 Ӏезар 9:2, Нахь 13:23

* 2:15 Шегахь оьздангалла йолчу цхьаммо а и саннарг ца лелийна, хӀунда аьлча Делан халкъана юкъахь хиндолу бераш хӀоранна а хила ма лаьа – я иштта: Аша боху: «Шена чохь оьздангаллин са долчу а, вайн дас ИбрахӀима а изза ца дина ткъа?» Иза цо дина, амма ИбрахӀимна лууш дерг хӀун дара? Делан халкъана юкъахь долу бераш шен хилийта лууш вацара ткъа ИбрахӀим?

* 2:16 «ХӀунда аьлча майра а, зуда а дӀасакъастар ца деза Суна», – боху Исраилан халкъан Везачу Дала – я иштта: Амма аша боху: «„Нагахь санна хьайн зуда хьуна езаш яцахь, цунах дӀакъаста мегар ду“, – боху Исраилан халкъан Везачу Дала».

+ 2:16 Мат 19:6, Мрк 10:9, Лак 16:18, 1 Ко 7:10-11

+ 2:17 Еш 43:24, Еш 5:20, Аюб 23

+ 3:1 Маттай 11:10; Марк 1:2; Лака 1:76; 7:27.

+ 3:1 Ара 23:20, Мат 11:10, Мрк 1:2, Лак 1:76, Лак 7:27

+ 3:2 Юал 2:11; Довзийтинарг 6:17.

+ 3:2 Заб 75:8, Юал 2:11, Нахьум 1:6, Довз 6:17

+ 3:3 Еш 1:25, Яхь 22:18, Зак 13:9

+ 3:5 Ӏам 19:31, Ара 20:14, Ара 20:16, Ӏам 19:12, Ӏам 19:13, Кар 24:17

+ 3:6 Лел 23:19, Заб 101:27-28, Якъ 1:17, Век 7:51, Еш 31:6, Зак 1:3

+ 3:9 Мал 2:2

+ 3:10 Ӏамалъяр 27:30; Лелар 18:21-24; Карлабаьккхинарг 12:6; 14:22-29; Нахьми-ЯхӀу 13:12.

+ 3:10 Ӏам 26:4, ТӀаьххь 7:2, Ярм 14:22, Яхь 34:26, Зак 10:1, 2 Ше 31:10, Киц 3:9-10

+ 3:14 Аюб 9:22, Аюб 35:3, Еш 58:3, Цап 1:12

+ 3:15 Аюб 21:14-15, Аюб 22:17, Заб 72:3-4, Ярм 12:1

+ 3:16 Ара 32:32, Заб 55:9, Заб 68:29

+ 3:17 Ара 19:5, 1 Ки 2:9, Заб 102:13

+ 3:18 Ара 11:7

+ 4:1 Мат 3:12, Ӏеб 6:8, Еш 47:14

+ 4:2 Заб 83:12, Лак 1:78

+ 4:4 Ара 20:3-17, Кар 4:10

+ 4:5 Маттай 11:14; 17:10-13; Марк 9:11-13; Лака 1:17; Яхьъя 1:21.

+ 4:5 Мал 3:1, Мат 11:14, Мат 17:10, Мрк 9:11, Яй 1:21

+ 4:6 Лак 1:17

• 1:1 Лак 3:23-28

+ 1:1 Дол 22:18, Дад 7:12-13

+ 1:2 Дол 21:3, Дол 25:6, Дол 29:35

+ 1:3 Дол 38, Лел 26:21, 1 Ше 2:9

+ 1:4 Рут 4:18-22

+ 1:5 Юш 2:1, Юш 6:24

+ 1:6 Шам 17:12, Еш 11:1, Дад 11:3, Дад 12:24

+ 1:7 1 Ше 3:10-14

+ 1:8 2 Ше 26:1

+ 1:11 2 Шерашкахь 36:10; Ярми-ЯхӀу 27:20.

+ 1:11 1 Ше 3:16, 2 Ше 36:1, ТӀаьххь 24:14-15

+ 1:12 1 Ше 3:17-19, Ӏезар 3:2, Хьаг 1:1

+ 1:16 Лак 1:27

+ 1:18 Лака 1:27.

• 1:18 Лак 2:1-7

+ 1:18 Лак 1:27, Лак 1:35

+ 1:19 Кар 22:23-24, Кар 24:1

+ 1:21 Лака 1:31.

* 1:21 Ӏийса – иза «Везачу Эло кӀелхьарвоккху» бохург ду.

+ 1:21 Еш 49:1, Лак 1:31, Век 4:12, Век 13:38

+ 1:22 Еш 7:14, Мат 2:14, Мат 4:14, Мат 21:4, Мат 26:56, Мрк 14:49, Яй 19:36, Еш 8:8, Еш 8:10

+ 1:23 ЕшаӀ-ЯхӀу 7:14 (Грекийн).

+ 1:25 Лака 2:21.

+ 2:1 Лак 1:5, Лак 2:4-7, Яй 7:42

* 2:2 Къеггина схьакхетта болу Цуьнан седа – я иштта: малхбалехьа йолчу агӀонгахь болу Цуьнан седа.

+ 2:2 Ярм 23:5, Лел 24:17

+ 2:6 Мика-ЯхӀу 5:2.

+ 2:6 Дад 5:2, Мик 5:2

* 2:9 Я иштта: Царна малхбалехьа йолчу агӀонгахь гина болу седа.

+ 2:11 Ара 30:23, Илли 3:6, Еш 60:6, Яй 19:39

+ 2:12 Дол 20:6

+ 2:15 ХӀушаӀ 11:1.

+ 2:15 ХӀуш 11:1, Мат 1:22

+ 2:17 Мат 27:9

+ 2:18 Ярми-ЯхӀу 31:15.

+ 2:18 Ярм 31:15

+ 2:23 Марк 1:24; Лака 2:39; Яхьъя 1:45.

+ 2:23 Лак 1:26, Лак 2:39, Яй 1:45

• 3:1 Мрк 1:1-8, Лак 3:1-9, Лак 3:15-17, Яй 1:19-28

+ 3:1 Лак 1:80, Яй 1:6

+ 3:2 Маттай 4:17; Марк 1:15.

+ 3:2 Мрк 1:15

+ 3:3 ЕшаӀ-ЯхӀу 40:3 (Грекийн).

+ 3:3 Еш 40:3

+ 3:4 Сулим 1:8.

+ 3:4 ТӀаьххь 1:8, Ӏам 11:22, Шам 14:26

+ 3:6 Век 19:18

+ 3:7 Маттай 12:34; 23:33.

+ 3:7 Мат 12:34, Мат 23:33, Рим 5:9, 1 Та 1:10

+ 3:9 Яхьъя 8:33.

+ 3:9 Яй 8:33

+ 3:10 Маттай 7:19.

+ 3:10 Мат 7:19

+ 3:11 Яй 1:15, Юал 2:28, Век 2:3

+ 3:12 Еш 30:24, Мал 4:1, Мат 13:30, Ӏеб 6:8

• 3:13 Мрк 1:9-11, Лак 3:21-22

+ 3:16 Век 7:56, Еш 11:2, Яй 1:32-33

+ 3:17 Доладалар 22:2; Забур 2:7; ЕшаӀ-ЯхӀу 42:1; Маттай 12:18; 17:5; Марк 1:11; Лака 9:35.

+ 3:17 Мрк 9:7, Яй 12:28, Еш 42:1, Мат 17:5, 2 Ки 1:17

+ 4:1 Ӏебархошка 2:18; 4:15.

• 4:1 Мрк 1:12-13, Лак 4:1-13

+ 4:2 Кар 9:9, Сул 19:8, Мат 21:18

+ 4:3 1 Ше 21:1, 1 Та 3:5

+ 4:4 Карлабаьккхинарг 8:3.

+ 4:4 Кар 8:3

+ 4:5 Нахь 11:2, Еш 48:2, Еш 52:1

+ 4:6 Забур 90:11, 12.

+ 4:6 Заб 90:11-12, Яй 7:4

+ 4:7 Карлабаьккхинарг 6:16.

+ 4:7 Кар 6:16

+ 4:10 Карлабаьккхинарг 6:13.

+ 4:10 Мат 16:23, Кар 6:13

+ 4:11 Лак 22:43

+ 4:12 Маттай 14:3; Марк 6:17; Лака 3:19, 20.

• 4:12 Мрк 1:14-15, Лак 4:14-15

+ 4:12 Мат 14:3

+ 4:13 Яхьъя 2:12.

+ 4:13 Мат 2:23, Юш 19:32-34, Мрк 1:21

+ 4:14 Мат 1:23

+ 4:15,[16] ЕшаӀ-ЯхӀу 9:1, 2.

+ 4:16 Еш 9:1-2

+ 4:17 Маттай 3:2.

• 4:18 Мрк 1:16-20, Лак 5:1-11

+ 4:18 Яй 1:40-42

+ 4:19 Мат 13:47

+ 4:20 Мат 19:27

+ 4:23 Маттай 9:35; Марк 1:39.

• 4:23 Лак 6:17-19

+ 4:23 Мрк 1:39

+ 4:24 Лак 2:2

+ 4:25 Мрк 5:20, Мрк 7:31

• 5:3 Лак 6:20-23

+ 5:3 Цап 3:12

+ 5:4 ЕшаӀ-ЯхӀу 61:2.

+ 5:4 Уст 7:3, Еш 61:2-3, 2 Ко 7:10, Довз 21:4

+ 5:5 Забур 36:11.

+ 5:5 Заб 36:11, Киц 2:21

+ 5:6 ЕшаӀ-ЯхӀу 55:1, 2.

+ 5:6 Заб 41:2, Еш 55:1, Яй 7:37

+ 5:7 Киц 19:17, Лак 6:36

+ 5:8 Забур 23:3, 4.

+ 5:8 Заб 23:4, Заб 50:12, 1 Я 3:2, Ӏеб 12:14, Довз 22:4

+ 5:9 Якъ 3:18, 2 Ти 2:22, Яй 1:12, 1 Я 3:1, 1 Я 5:1, Рим 8:14

+ 5:10 1 Кипин 3:14.

+ 5:11 1 Кипин 4:14.

+ 5:11 Якъ 1:2, 1 Ки 4:14

+ 5:12 2 Шерашкахь 36:16; Векалийн 7:52.

+ 5:12 Век 5:41, Якъ 1:2, Рим 5:3, 2 Ко 12:10, Ӏеб 10:34

+ 5:13 Марк 9:50; Лака 14:34, 35.

• 5:13 Мрк 9:50, Лак 14:34-35

+ 5:14 Яхьъя 8:12; 9:5.

+ 5:14 Эпа 5:8

+ 5:15 Марк 4:21; Лака 8:16; 11:33.

+ 5:15 Мрк 4:21, Лак 8:16, Лак 11:33

+ 5:16 1 Кипин 2:12.

+ 5:16 1 Ки 2:12, 2 Ко 9:13

+ 5:17 Рим 3:31, Рим 10:4

+ 5:18 Лака 16:17.

+ 5:18 Лак 16:17

+ 5:19 Мат 11:11, Мат 18:4

+ 5:20 Яй 3:5

+ 5:21 Арадаккхар 20:13; Карлабаьккхинарг 5:17.

+ 5:21 Ара 20:13

+ 5:22 1 Я 3:15

+ 5:25 Киц 25:8, Лак 12:58-59

+ 5:27 Арадаккхар 20:14; Карлабаьккхинарг 5:18.

+ 5:27 Ара 20:14

+ 5:28 Аюб 31:1, Киц 6:25

+ 5:29 Маттай 18:9; Марк 9:47.

+ 5:30 Маттай 18:8; Марк 9:43.

+ 5:30 Мат 18:8-9, Мрк 9:43-44

+ 5:31 Карлабаьккхинарг 24:1-4; Маттай 19:7; Марк 10:4.

• 5:31 Мат 19:9, Мрк 10:11-12, Лак 16:18

+ 5:31 Кар 24:1-3

+ 5:32 Маттай 19:9; Марк 10:11, 12; Лака 16:18; 1 Коринтхошка 7:10, 11.

+ 5:32 Рим 7:3, 1 Ко 7:10-11

+ 5:33 Ӏамалъяр 19:12; Лелар 30:3; Карлабаьккхинарг 23:21.

+ 5:33 Лел 30:3, Кар 23:21

+ 5:34 Якъуба 5:12; ЕшаӀ-ЯхӀу 66:1; Маттай 23:22.

+ 5:34 Еш 66:1, Век 7:49

+ 5:35 ЕшаӀ-ЯхӀу 66:1; Забур 47:3.

+ 5:35 Заб 98:5, Заб 47:3

+ 5:37 Якъ 5:12

+ 5:38 Арадаккхар 21:24; Ӏамалъяр 24:20; Карлабаьккхинарг 19:21.

• 5:38 Лак 6:27-36

+ 5:38 Ара 21:23-25, Ӏам 24:19-20, Кар 19:21

+ 5:39 Тийж 3:30, 1 Ки 2:23, Рим 12:17, 1 Ко 6:7

+ 5:42 Кар 15:7-8, Киц 21:26

+ 5:43 Ӏам 19:18

+ 5:44 Рим 12:20, Лак 23:34, Век 7:60, 1 Ки 3:9, Рим 12:14

+ 5:45 Аюб 25:3, Век 14:17

+ 5:48 Ӏамалъяр 19:2; Карлабаьккхинарг 18:13.

+ 5:48 Ӏам 19:2, Кар 18:13, Кар 32:4, Заб 17:31, Мат 19:21, Якъ 1:4, Эпа 5:1, Ков 1:28

+ 6:1 Маттай 23:5.

+ 6:1 1 Я 2:29

+ 6:2 Лак 6:24

+ 6:5 Лака 18:10-14.

• 6:5 Лак 11:2-4

+ 6:5 Лак 18:11

+ 6:6 ТӀаьххь 4:33

+ 6:7 Сул 18:26, Уст 5:1

+ 6:10 Мат 26:42

+ 6:11 Киц 30:8

* 6:13 Цхьадолчу керла дӀаяздинчу тептаршкахь тӀетоьхна ду: ХӀунда аьлча массо ханна а Хьан ю Пачхьалкх а, нуьцкъалалла а, сийлалла а. Амин.

+ 6:13 Мат 26:41, Яй 17:15, 2 Та 3:3

+ 6:14,[15] Марк 11:25, 26.

+ 6:14 Мрк 11:25-26, Эпа 4:32, Ков 3:13

+ 6:15 Мат 18:35, Якъ 2:13

+ 6:16 Еш 58:5

+ 6:19 Якъуба 5:2, 3.

• 6:19 Лак 11:34-36, Лак 12:22-34

+ 6:19 Киц 23:4, 1 Ти 3:3, 1 Ти 6:9, Ӏеб 13:5, Якъ 5:2-3

+ 6:20 Мат 19:21, 1 Ки 1:4

+ 6:24 Лак 16:13

+ 6:25 Пил 4:6, 1 Ки 5:7

+ 6:26 Мат 10:31, Мат 12:12

+ 6:29 Сулим 10:4-7; 2 Шерашкахь 9:3-6.

+ 6:29 Сул 10:4-7

+ 6:30 Мат 8:26, Мат 14:31, Мат 16:8

+ 6:33 Заб 36:4

• 7:1 Лак 6:37-38, Лак 6:41-42

+ 7:1 Рим 14:10, 1 Ко 4:5, Якъ 4:12

+ 7:2 Марк 4:24.

+ 7:2 Мрк 4:24, Рим 2:1

+ 7:6 Мат 15:26

• 7:7 Лак 11:9-13

+ 7:8 Киц 8:17, Мат 18:19, Мат 21:22, Мрк 11:24, Яй 14:13-14, 1 Я 3:22, 1 Я 5:14

+ 7:11 Дол 6:5, Мат 12:34

+ 7:12 Лака 6:31.

+ 7:12 Лак 6:31, Мат 22:40, Гал 5:14

• 7:13 Лак 13:24

+ 7:14 Заб 15:11

• 7:15 Лак 6:43-44, Лак 13:25-27

+ 7:15 Кар 13:1-3, Ярм 14:14, Ярм 23:16, Мат 24:11, Мрк 13:22, Век 13:6, 2 Ки 2:1, 1 Я 4:1, Век 20:29

+ 7:16 Якъ 2:18

+ 7:17 Мат 12:33-35

+ 7:19 Маттай 3:10; Лака 3:9.

+ 7:19 Мат 3:10

+ 7:20 Маттай 12:33.

+ 7:21 ХӀуш 8:2

+ 7:22 Мат 25:11, Лак 6:46, Яй 13:13, Мрк 9:38, Лак 9:49

+ 7:23 Забур 6:9.

+ 7:23 Заб 6:9, Мат 25:41

• 7:24 Лак 6:47-49

+ 7:27 Киц 10:25

+ 7:28,[29] Марк 1:22; Лака 4:32.

+ 7:29 Мрк 1:22, Лак 4:32

• 8:1 Мрк 1:40-45, Лак 5:12-16

+ 8:2 Ӏам 13:3, Лел 12:10, ТӀаьххь 5:1, 2 Ше 26:20, Мрк 9:22

+ 8:4 Ӏамалъяр 14:1-32.

+ 8:4 Мат 9:30, Мат 17:9, Мрк 1:34, Ӏам 14:1-32, Лак 17:14

• 8:5 Лак 7:1-10

+ 8:8 Заб 106:20

+ 8:10 Век 10:2

+ 8:11 Лака 13:29.

+ 8:11 Лак 13:29, Лак 16:23, Эпа 3:6

+ 8:12 Маттай 22:13; 25:30; Лака 13:28.

+ 8:12 Мат 13:42, Мат 22:13, Мат 22:30, Мат 24:51, Мат 25:13, Лак 13:28

+ 8:13 Мат 9:29, Яй 4:53

• 8:14 Мрк 1:29-34, Лак 4:38-41

+ 8:14 1 Ко 9:5

+ 8:15 Мрк 5:41, Мрк 9:27, Век 3:7, Век 9:41

+ 8:17 ЕшаӀ-ЯхӀу 53:4.

+ 8:17 Еш 53:4

• 8:18 Лак 9:57-62

+ 8:18 Мрк 4:35, Лак 8:22

• 8:23 Мрк 4:35-41, Лак 8:22-25

+ 8:26 Мат 6:30, Заб 64:8, Заб 88:10, Заб 103:7

• 8:28 Мрк 5:1-20, Лак 8:26-39

+ 8:29 Мрк 1:23-24, Лак 4:34

+ 8:34 Лак 5:8, Век 16:39

• 9:1 Мрк 2:1-12, Лак 5:17-26

+ 9:1 Мат 4:13

+ 9:2 Мрк 6:55, Мат 8:10, Мрк 10:52, Лак 7:48

+ 9:3 Ӏам 24:16, Мат 26:65, Яй 10:33

• 9:9 Мрк 2:13-17, Лак 5:27-32

+ 9:10,[11] Лака 15:1, 2.

+ 9:11 Мат 11:19, Лак 15:2

+ 9:13 Маттай 12:7; ХӀушаӀ 6:6.

+ 9:13 ХӀуш 6:6, Лак 15:7, 1 Ти 1:15

• 9:14 Мрк 2:18-22, Лак 5:33-39

+ 9:14 Мат 11:2, Мат 14:12, Лак 11:1, Яй 1:35, Лак 18:12

+ 9:15 Мат 25:1-13, Яй 3:29, Довз 19:7, Довз 21:2, Мрк 14:7, Лак 17:22, Яй 16:20

• 9:18 Мрк 5:21-43, Лак 8:40-56

+ 9:20 Ӏам 15:25

+ 9:21 Мрк 3:10

+ 9:22 Мрк 10:52, Лак 7:50, Эпа 2:8

+ 9:24 Яй 11:11

+ 9:25 Век 9:40, Мрк 1:31, Мрк 9:27, Век 3:7, Век 9:41

* 9:27 Даудан КӀант – жуьгтийн халкъана хууш дара Дала леррина Къобалвинарг Дауд-паччахьан тӀаьхьенах хир вуйла. Цундела цуьнан наггахь, Даудан КӀант олий, цӀе йоккхура.

+ 9:27 Дад 7:12-16, Мат 22:42, Лак 1:32, Мат 20:29-34

+ 9:29 Мат 8:13

+ 9:30 Мат 8:4, Мат 12:16, Мат 17:9, Мрк 1:44

+ 9:31 Мрк 1:45, Мрк 7:36

+ 9:34 Маттай 10:25; 12:24; Марк 3:22; Лака 11:15.

+ 9:34 Мат 10:25, Мат 12:24

+ 9:35 Маттай 4:23; Марк 1:39; Лака 4:44.

+ 9:36 Лелар 27:17; Шамъал 22:17; 2 Шерашкахь 18:16; Яхьазкхиал 34:5; Марк 6:34.

+ 9:36 Мрк 8:2, Лел 27:17, Сул 22:17, Яхь 34:5, Зак 10:2, Мрк 6:34

+ 9:37,[38] Лака 10:2.

+ 9:38 Лак 10:2, Яй 4:35

• 10:1 Мрк 3:13-19, Мрк 6:7-13, Лак 6:12-16, Лак 9:1-6, Лак 10:1-12

+ 10:6 Заб 118:176, Еш 53:6, Ярм 50:6, Зак 10:2, Мат 15:24, 1 Ки 2:25

+ 10:7 Мат 3:2, Мат 4:17

+ 10:8 Ӏам 13:3, Мат 8:2, Век 20:35

+ 10:10 1 Коринтхошка 9:14; 1 Тимапига 5:18.

+ 10:10 1 Ти 5:18

+ 10:14 Векалийн 13:51.

+ 10:14 Век 13:51

+ 10:15 Маттай 11:24; Доладалар 19:24-28.

+ 10:7-15 Лака 10:4-12.

+ 10:15 Дол 18:20, Дол 19:24, Ярм 23:14, Яхь 16:48

+ 10:16 Лака 10:3.

• 10:16 Мрк 13:9-13, Лак 12:2-12, Лак 21:12-17

+ 10:16 Лак 10:3, Дол 3:1

+ 10:17-20 Марк 13:9-11; Лака 12:11, 12; 21:12-15.

+ 10:18 Век 17:6, Век 18:12, Век 24:1, Век 25:6, Заб 118:46

+ 10:20 Киц 16:1

+ 10:21 Марк 13:12; Лака 21:16.

+ 10:21 Мат 24:10

+ 10:22 Маттай 24:9; Марк 13:13; Лака 21:17; Маттай 24:13.

+ 10:22 Мат 24:9, Яй 15:18, Якъ 5:11, Гал 6:9, Довз 2:10

+ 10:23 Век 8:1, Век 14:6

+ 10:24 Лака 6:40; Яхьъя 13:16; 15:20.

+ 10:24 Лак 6:40, Яй 13:16

+ 10:25 Маттай 9:34; 12:24; Марк 3:22; Лака 11:15.

+ 10:25 ТӀаьххь 1:2, Мат 9:34, Мат 12:24

+ 10:26 Марк 4:22; Лака 8:17.

+ 10:26 Мрк 4:21, Лак 8:17, Лак 12:2

+ 10:28 Заб 55:5, Заб 117:6, Киц 29:25, Еш 51:7, Еш 51:12

+ 10:31 Мат 6:26, Мат 12:12

+ 10:32 Рим 10:9, Довз 3:5

+ 10:33 2 Тимапига 2:12.

+ 10:33 Мат 25:12, 1 Я 2:23, 2 Ти 2:12

• 10:34 Лак 12:51-53, Лак 14:26-27

+ 10:34 Век 14:4

+ 10:35,[36] Мика-ЯхӀу 7:6.

+ 10:36 Мик 7:6

+ 10:38 Маттай 16:24; Марк 8:34; Лака 9:23.

* 10:38 Баланийн мохь – бакъду, грекийн маттахь иштта яздина ду: жӀаран бӀогӀам.

+ 10:38 Мат 16:24-25, Мрк 8:34-35, Лак 9:23

+ 10:39 Маттай 16:25; Марк 8:35; Лака 9:24; 17:33; Яхьъя 12:25.

+ 10:39 Яй 12:25

+ 10:40 Лака 10:16; Яхьъя 13:20; Марк 9:37; Лака 9:48.

+ 10:40 Мат 25:40, Лак 10:16, Яй 12:44, Яй 13:20, Гал 4:14

+ 10:41 Сул 17:10-15, ТӀаьххь 4:8

+ 10:42 Мрк 9:41, Ӏеб 6:10

• 11:1 Лак 7:18-35

+ 11:2 Мат 14:3, Лак 3:19-20, Яй 3:24, Яй 4:25, Яй 6:14, Яй 11:27

+ 11:5 ЕшаӀ-ЯхӀу 35:5, 6; ЕшаӀ-ЯхӀу 61:1.

+ 11:5 Еш 35:5, Еш 61:1

+ 11:6 Яй 6:61, Яй 16:1

+ 11:7 Мат 3:1

+ 11:9 Мат 14:5, Мат 21:26

+ 11:10 Малъаки 3:1.

+ 11:10 Ара 23:20, Мал 3:1, Мрк 1:2

+ 11:11 Лак 1:15

+ 11:12,[13] Лака 16:16.

* 11:12 ...стигалийн Олалла, яккхий гӀулчаш йохуш, дӀадоьдуш ду, ницкъ беш берш иза сацо гӀерташ белахь а – цуьнан кхин маьӀна а хила таро ю: ...стигалийн Олаллина дуьхьал луьра тӀелатарш ду, ткъа ницкъ бийраш Иза эшо гӀерташ бу.

+ 11:12 Лак 16:16

+ 11:14 Малъаки 4:5; Маттай 17:10-13; Марк 9:11-13.

+ 11:14 Мал 4:5, Мат 17:12-13, Лак 1:17

+ 11:15 Довз 2:7

+ 11:18 Мат 3:4, Лак 1:15

+ 11:19 Яй 2:1, Яй 12:2, Мат 9:10-11

• 11:20 Лак 10:13-15

+ 11:21 ЕшаӀ-ЯхӀу 23:1-18; Яхьазкхиал 26:1–28:26; Юал 3:4-8; Ӏамос 1:9, 10; Закри-ЯхӀу 9:2-4.

+ 11:21 Мрк 6:45, Мрк 8:21, Мрк 3:7

+ 11:22 Еш 23:1, Ярм 47:4, Яхь 26:2, Юал 3:4, Ӏамос 1:9, Зак 9:2, Мат 15:21

+ 11:23 ЕшаӀ-ЯхӀу 14:13-15; Доладалар 19:24-28.

+ 11:23 Еш 14:13, Еш 14:15

+ 11:24 Маттай 10:15; Лака 10:12.

+ 11:24 Яхь 16:48

• 11:25 Лак 10:21-22

+ 11:25 Аюб 37:24, Еш 29:14

+ 11:27 Яхьъя 3:35; Яхьъя 1:18; 10:15.

+ 11:27 Яй 13:3, Яй 17:2, Яй 6:46, Яй 7:29, Яй 8:19, Яй 10:15

+ 11:28 Заб 54:23, Заб 67:20, Яй 7:37

+ 11:29 Ярми-ЯхӀу 6:16.

+ 11:29 Ярм 28:10-14, ХӀуш 10:11, Зак 9:9, Ярм 6:16

+ 11:30 1 Я 5:3

+ 12:1 Карлабаьккхинарг 23:25.

• 12:1 Мрк 2:23-28, Лак 6:1-5

+ 12:1 Кар 23:25

+ 12:2 Ара 20:8-10, Лел 15:32-36

+ 12:3,[4] Шамъал 21:1-6.

+ 12:3 Шам 21:1-6

+ 12:4 Ӏамалъяр 24:9.

+ 12:4 Ара 25:30, Ӏам 24:5-9

+ 12:5 Лелар 28:9, 10.

+ 12:5 Лел 28:9

+ 12:6 Мат 12:41

+ 12:7 Маттай 9:13; ХӀушаӀ 6:6.

+ 12:7 ХӀуш 6:6

• 12:9 Мрк 3:1-6, Лак 6:6-11

+ 12:10 Лак 11:54, Лак 20:20

+ 12:11 Лака 14:5.

+ 12:12 Мат 6:26, Мат 10:31

+ 12:13 Сул 13:6

+ 12:16 Мат 8:4, Мат 9:30

+ 12:17 Еш 42:1-4

+ 12:18-21 ЕшаӀ-ЯхӀу 42:1-4 (Грекийн).

• 12:22 Мрк 3:20-30, Лак 11:14-23

+ 12:23 Маттай 9:27.

+ 12:23 Дад 7:12-16, Мат 9:27

+ 12:24 Маттай 9:34; 10:25.

+ 12:24 ТӀаьххь 1:2, Мат 9:34, Мат 10:25

+ 12:27 Мрк 9:38, Век 19:13

+ 12:29 Еш 49:24-25

+ 12:30 Марк 9:40.

+ 12:30 Мрк 9:40

+ 12:31 Мрк 3:29, Лак 12:10

+ 12:32 Лака 12:10.

+ 12:33 Маттай 7:20; Лака 6:44.

+ 12:33 Мат 7:17-20, Лак 6:43-45

+ 12:34 Маттай 3:7; 23:33; Лака 3:7; Маттай 15:18; Лака 6:45.

+ 12:34 Мат 3:7, Мат 23:33, Дол 6:5, Мат 7:11, Мат 15:18, Якъ 3:6

+ 12:35 Киц 12:5

+ 12:36 Киц 10:19, Рим 14:12

+ 12:37 Мат 5:22, Якъ 3:2-12

+ 12:38 Маттай 16:1; Марк 8:11; Лака 11:16.

• 12:38 Мрк 8:11-12, Лак 11:29-32

+ 12:38 1 Ко 1:22

+ 12:39 Маттай 16:4; Марк 8:12.

+ 12:39 Мат 16:4

+ 12:40 Юнус 2:1.

+ 12:40 Юн 2:1

+ 12:41 Юнус 3:5.

+ 12:41 Рим 2:27, Юн 3:5, Мат 12:6

+ 12:42 Сулим 10:1-10; 2 Шерашкахь 9:1-12.

+ 12:42 Сул 10:1-13

• 12:43 Лак 11:24-26

+ 12:45 2 Ки 2:20

• 12:46 Мрк 3:31-35, Лак 8:19-21

+ 12:46 Мат 13:55, Яй 2:12, Яй 7:3, Век 1:14, 1 Ко 9:5, Гал 1:19

+ 12:50 Яй 15:14, Ӏеб 2:11

• 13:1 Мрк 4:1-9, Лак 8:4-8

+ 13:2 Лака 5:1-3.

+ 13:7 Ярм 4:3

+ 13:9 Мат 11:15

• 13:10 Мрк 4:10-12, Лак 8:9-10

+ 13:11 Мат 19:11

+ 13:12 Маттай 25:29; Марк 4:25; Лака 8:18; 19:26.

+ 13:12 Киц 9:9, Мат 25:29

+ 13:13 Еш 42:20, Ярм 5:21

+ 13:14,[15] ЕшаӀ-ЯхӀу 6:9,[10] (Грекийн).

+ 13:15 Еш 6:9-10, Яй 12:40, Век 28:26-27

+ 13:16,[17] Лака 10:23, 24.

+ 13:16 Лак 10:23-24

+ 13:17 Ӏеб 11:13, 1 Ки 1:10-12

• 13:18 Мрк 4:13-20, Лак 8:11-15

+ 13:21 Гал 1:6, Ӏеб 6:4

+ 13:22 Мат 6:25, Мрк 10:23, 1 Ти 6:10

+ 13:23 Яй 15:5

+ 13:30 Мат 3:12

• 13:31 Мрк 4:30-34, Лак 13:18-21

+ 13:32 Мат 17:20, Лак 17:6, Яхь 17:23, Яхь 31:6, Дан 4:9

+ 13:33 1 Ко 5:6, Гал 5:9

+ 13:35 Забур 77:2.

+ 13:35 Заб 77:2

+ 13:38 Яй 8:44

+ 13:39 Юал 3:13, Довз 14:15-16

+ 13:41 Мат 24:31

+ 13:42 Дан 3:6, Яй 15:6, Довз 20:15, Мат 8:12

+ 13:43 Киц 4:18, Дан 12:3, Мат 11:15

+ 13:47 Мат 4:19

+ 13:48 Яй 21:11

+ 13:49 Мат 25:32

+ 13:50 Дан 3:6, Мат 8:12

• 13:53 Мрк 6:1-6, Лак 4:16-30

+ 13:54 Мат 2:23, Лак 2:39, Лак 4:23, Мрк 1:21

+ 13:55 Яй 6:42, Мат 12:46

+ 13:57 Яхьъя 4:44.

+ 13:57 Мат 11:6, Яй 4:44

• 14:1 Мрк 6:14-29, Лак 9:7-9

+ 14:2 Мат 16:14

+ 14:3,[4] Лака 3:19, 20.

+ 14:3 Мат 4:12, Мат 11:2, Лак 3:19-20, Яй 3:24

+ 14:4 Ӏамалъяр 18:16; 20:21.

+ 14:4 Ӏам 18:16, Ӏам 20:21

+ 14:5 Мат 11:9, Мат 21:26

+ 14:7 Эси 5:3, Эси 7:2

+ 14:12 Мат 9:14

• 14:13 Мрк 6:30-44, Лак 9:10-17, Яй 6:1-14

+ 14:16 ТӀаьххь 4:42-44

+ 14:21 Мат 15:38

• 14:22 Мрк 6:45-56, Яй 6:15-21

+ 14:23 Мрк 1:35, Лак 4:42, Лак 5:16

+ 14:26 Лак 24:37

+ 14:31 Мат 6:30

+ 14:33 Заб 2:7, Лак 1:35

+ 14:34 Лел 34:11, Мрк 6:53, Лак 5:1

• 15:1 Мрк 7:1-23

+ 15:2 Лак 11:38

+ 15:3 Гал 1:14

+ 15:4 Арадаккхар 20:12; Карлабаьккхинарг 5:16; Арадаккхар 21:17; Ӏамалъяр 20:9.

+ 15:4 Ара 20:12, Ара 21:17

+ 15:7 Мат 23:13, Век 28:25

+ 15:8,[9] ЕшаӀ-ЯхӀу 29:13 (Грекийн).

+ 15:9 Еш 29:13, Ков 2:22

+ 15:11 Век 10:15

+ 15:13 Еш 60:21, Еш 61:3, ЯхӀ 1:12

+ 15:14 Лака 6:39.

+ 15:14 Мат 23:16, Лак 6:39

+ 15:18 Маттай 12:34.

+ 15:18 Мат 12:34, Якъ 3:6

+ 15:19 Гал 5:19-21, 1 Ко 6:9-10

• 15:21 Мрк 7:24-30

+ 15:21 Юш 19:28-29, Еш 23

+ 15:22 Дад 7:12-16, Мат 9:27, Лак 1:32

+ 15:24 Заб 118:176, Еш 53:6, Ярм 50:6, Зак 10:2, Мат 10:6, 1 Ки 2:25

+ 15:26 Мат 7:6

• 15:29 Мрк 7:31

+ 15:30 Еш 35:5-6

+ 15:32 Мат 9:36

+ 15:33 ТӀаьххь 4:42-44

+ 15:38 Мат 14:21

+ 16:1 Маттай 12:38; Лака 11:16.

• 16:1 Мрк 8:11-13, Лак 12:54-56

+ 16:1 Мат 3:7, 1 Ко 1:22

+ 16:4 Маттай 12:39; Лака 11:29.

+ 16:4 Юн 2:1, Мат 12:39

• 16:5 Мрк 8:14-21

+ 16:6 Лака 12:1.

+ 16:6 Лак 12:1, 1 Ко 5:7-8

+ 16:8 Мат 6:30

+ 16:9 Маттай 14:17-21.

+ 16:9 Мат 14:13-21

+ 16:10 Маттай 15:34-38.

+ 16:10 Мат 15:36-37

• 16:13 Мрк 8:27-30, Лак 9:18-21

+ 16:14 Маттай 14:1, 2; Марк 6:14, 15; Лака 9:7, 8.

+ 16:14 Мат 14:2, Сул 17:1, Мал 4:5, Ярм 1:1

+ 16:16 Яхьъя 6:68, 69.

+ 16:16 Заб 2:7

+ 16:17 1 Ко 2:13

+ 16:18 Мрк 3:16, Яй 1:42, Эпа 2:20

+ 16:19 Маттай 18:18; Яхьъя 20:23.

+ 16:19 Еш 22:22

+ 16:20 Мат 9:30

• 16:21 Мрк 8:31, Лак 9:22-27

+ 16:21 Лак 17:25, Мрк 9:31, Мрк 10:34, Яй 2:19

+ 16:23 Мат 4:10, Пил 3:19

+ 16:24 Маттай 10:38; Лака 14:27.

* 16:24 Баланийн мохь – бакъду, грекийн маттахь иштта яздина ду: жӀаран бӀогӀам.

+ 16:24 Мат 10:38-39

+ 16:25 Маттай 10:39; Лака 17:33; Яхьъя 12:25.

+ 16:25 Мат 19:29

+ 16:26 Заб 48:8

+ 16:27 Маттай 25:31; Забур 61:13; Римхошка 2:6.

+ 16:27 Кар 33:2, Дан 7:13, Зак 14:5, Мат 24:30, Мат 25:31, 1 Та 4:16, Уст 3:17, Довз 2:23

+ 16:28 Мат 24:34, Яй 21:22

• 17:1 Мрк 9:2-13, Лак 9:28-36

+ 17:1 Мрк 5:37, Мрк 14:33

+ 17:2 Дан 7:9, Довз 1:16

+ 17:3 Мал 4:5

+ 17:5 Доладалар 22:2; Забур 2:7; ЕшаӀ-ЯхӀу 42:1; Маттай 3:17; 12:18; Марк 1:11; Лака 3:22; 2 Кипин 1:17, 18.

+ 17:5 Еш 42:1, Мат 3:17, Кар 18:15, 2 Ки 1:17

+ 17:9 Мат 8:4, Мат 9:30, Мрк 1:44

+ 17:10 Малъаки 4:5.

+ 17:11 Мал 4:5

+ 17:12 Маттай 11:14.

+ 17:12 Еш 53:7

+ 17:13 Мат 11:14, Лак 1:17

• 17:14 Мрк 9:14-29, Лак 9:37-43

+ 17:18 Мрк 1:26, Век 8:7

+ 17:20 Маттай 21:21; Марк 11:23; 1 Коринтхошка 13:2.

* 17:20 Цхьадолчу тептарш тӀехь аят 21 тӀетоьхна ду: Ткъа хӀара тайпа долу хӀуманаш доӀанций, мархиций дӀадаккхалур ду.

+ 17:20 Мат 13:31, Лак 17:6, Мрк 11:23

• 17:22 Мрк 9:30-32, Лак 9:43-45

+ 17:23 Мат 16:21, Мат 20:19

+ 17:24 Арадаккхар 30:13; 38:26.

* 17:24 Делан цӀенна гӀуллакхна ял – шарахь цкъа хӀора стагана шиъ драхма ахча дала дезара Делан цӀенна гӀуллакхна.

+ 17:24 Мрк 9:33, Ара 30:13, Ара 38:26, Мат 22:17

+ 17:27 Рим 13:7

+ 18:1 Лака 22:24.

• 18:1 Мрк 9:33-37, Мрк 9:42-48, Лак 9:46-48, Лак 17:1-2

+ 18:3 Марк 10:15; Лака 18:17.

+ 18:3 1 Ко 14:20, Мат 19:16

+ 18:5 Мат 10:40, Лак 10:16, Яй 13:20

+ 18:7 Мат 26:24

+ 18:8 Маттай 5:30.

+ 18:8 Мат 5:30, Мат 25:41, Довз 20:10

+ 18:9 Маттай 5:29.

+ 18:9 Еш 66:24, Мат 5:29

• 18:10 Лак 15:3-7

* 18:10 Цхьадолчу тептарш тӀехь Лакин тептар (19:10) тӀера схьаэцна долу аят 11 тӀетоьхна ду: Адамийн КӀант дайнарг каро а, кӀелхьардаккха а веана ма ву.

+ 18:14 Яй 6:39

+ 18:15 Лака 17:3.

• 18:15 Лак 17:3

+ 18:15 Ӏам 19:17, Якъ 5:19, Гал 6:1

+ 18:16 Карлабаьккхинарг 19:15.

+ 18:16 Кар 19:15, 2 Ко 13:1

+ 18:17 Мат 5:46-47, Тит 3:10

+ 18:18 Маттай 16:19; Яхьъя 20:23.

+ 18:19 Мат 7:7-8

+ 18:21,[22] Лака 17:3, 4.

+ 18:21 Лак 17:4

+ 18:22 Доладалар 4:24.

+ 18:25 Ӏам 25:39-41, ТӀаьххь 4:1, Нахь 5:5

+ 18:30 Киц 28:3

+ 18:35 Мат 6:15, Якъ 2:13

• 19:1 Мрк 10:1-12

+ 19:4 Доладалар 1:27; 5:2.

+ 19:4 Дол 1:27

+ 19:5 Доладалар 2:24.

+ 19:5 Дол 2:24, Эпа 5:31

+ 19:6 1 Ко 6:16, Мал 2:16, 1 Ко 7:10

+ 19:7 Карлабаьккхинарг 24:1-4; Маттай 5:31.

+ 19:7 Кар 24:1

+ 19:9 Маттай 5:32; 1 Коринтхошка 7:10, 11.

+ 19:9 Мат 5:32, 1 Ко 7:10

* 19:11 Цу аятан важа маьӀна иштта мегар дара: Шена Дала деллачо бен тӀелоцур дац Сан дешнаш.

+ 19:11 Мрк 4:11, 1 Ко 7:7, 1 Ти 5:14

• 19:13 Мрк 10:13-16, Лак 18:15-17

+ 19:14 Мат 18:3

• 19:16 Мрк 10:17-31, Лак 18:18-30

+ 19:16 Лак 10:25

+ 19:17 Заб 105:1, Заб 118:68, Ӏам 18:5, Нахь 9:29, Яхь 20:11, Рим 10:5, Гал 3:12

+ 19:18 Арадаккхар 20:13; Карлабаьккхинарг 5:17; Арадаккхар 20:14; Карлабаьккхинарг 5:18; Арадаккхар 20:15; Карлабаьккхинарг 5:19; Арадаккхар 20:16; Карлабаьккхинарг 5:20.

+ 19:19 Арадаккхар 20:12; Карлабаьккхинарг 5:16; Ӏамалъяр 19:18.

+ 19:19 Ара 20:12-16, Ӏам 19:18

+ 19:20 Пил 3:6

+ 19:21 Мат 5:48, Лак 12:33, Мат 6:20, 1 Ки 1:4

+ 19:23 Заб 48:7-8

+ 19:26 Дол 18:14, Аюб 42:2, Ярм 32:17, Мрк 14:36

+ 19:27 Мат 4:20-22

+ 19:28 Маттай 25:31; Лака 22:30.

+ 19:28 Мат 16:27, Мат 25:31, Дан 7:9, Лак 22:30, 1 Ко 6:2, Довз 3:21

+ 19:29 Мат 16:25

+ 19:30 Маттай 20:16; Лака 13:30.

+ 19:30 Мат 20:16, Лак 13:30

* 20:2 Динари – цхьана дийнахь болх бича луш долу дато ахча.

+ 20:8 Ӏамалъяр 19:13; Карлабаьккхинарг 24:15.

+ 20:8 Ӏам 19:13, Кар 24:15

+ 20:16 Маттай 19:30; Марк 10:31; Лака 13:30.

+ 20:16 Мат 19:30, Лак 13:30

• 20:17 Мрк 10:32-34, Лак 18:31-34

+ 20:19 Мат 16:21, Мат 17:23

• 20:20 Мрк 10:35-45

+ 20:20 Мат 10:2, Мрк 1:19

+ 20:21 Мат 19:28

+ 20:22 Мат 26:39, Яй 18:11

+ 20:25,[26] Лака 22:25, 26.

+ 20:26,[27] Маттай 23:11; Марк 9:35; Лака 22:26.

+ 20:26 1 Ки 5:3, Мат 23:11, Мрк 9:35

+ 20:28 Яй 13:4-5, Еш 53:10-11, Яй 11:51, 1 Ки 1:18-19, Рим 4:25, Гал 1:4, 1 Ти 2:6, Тит 2:14

• 20:29 Мрк 10:46-52, Лак 18:35-43

+ 20:29 Юш 6:1, Сул 16:34

+ 20:30 Дад 7:12-16, Мат 9:27-31

+ 20:34 Лак 7:13

• 21:1 Мрк 11:1-11, Лак 19:28-38, Яй 12:12-19

+ 21:1 Дад 15:30, Зак 14:4, Век 1:12

+ 21:4 Еш 62:11, Зак 9:9, Яй 12:15, Мат 1:23, Мат 26:56, Яй 19:36

+ 21:5 Закри-ЯхӀу 9:9.

+ 21:8 ТӀаьххь 9:13

+ 21:9 Забур 117:25, 26.

* 21:9 ХӀашанна – иза «кӀелхьардаха хӀинца!» бохург ду, ткъа цу меттехь «Далла бу хастам» бохучух терра ду.

+ 21:9 Дад 7:12-16, Мат 9:27, Заб 117:25-26, Заб 148:1, Мат 23:39

+ 21:11 Лак 7:16

• 21:12 Мрк 11:15-19, Лак 19:45-48, Яй 2:13-22

+ 21:12 Ӏам 1:14, Ӏам 5:7, Ӏам 12:8, Лак 2:24

+ 21:13 ЕшаӀ-ЯхӀу 56:7; Ярми-ЯхӀу 7:11.

+ 21:13 Еш 56:7, Ярм 7:11

+ 21:15 Дад 7:12-16, Мат 9:27

+ 21:16 Забур 8:3 (Грекийн).

+ 21:16 Лак 19:39, Заб 8:2-3

+ 21:17 Лак 19:29, Лак 24:50, Яй 11:18

• 21:18 Мрк 11:12-14, Мрк 11:20-24

+ 21:18 Мат 4:2

+ 21:19 Ярм 24:8, Ярм 29:16-17, ХӀуш 9:10, Мик 7:1, Мат 24:32, Лак 13:6

+ 21:21 Маттай 17:20; 1 Коринтхошка 13:2.

+ 21:21 Мат 17:20, Якъ 1:6, 1 Ко 13:2

+ 21:22 Мат 7:8, Мат 17:20, 1 Ко 13:2

• 21:23 Мрк 11:27-33, Лак 20:1-8

+ 21:23 Век 4:7

+ 21:25 Мат 3:6, Лак 7:30

+ 21:26 Мат 11:9, Мат 14:5

+ 21:32 Лака 3:12; 7:29, 30.

+ 21:32 Лак 7:29

+ 21:33 ЕшаӀ-ЯхӀу 5:1, 2.

• 21:33 Мрк 12:1-12, Лак 20:9-19

+ 21:33 Заб 79:9, Еш 5:1, Илли 8:11, Мрк 13:34

+ 21:35 Мат 22:6, Мат 23:34, Ӏеб 11:36-37

+ 21:37 Мат 3:17, Ӏеб 1:1

+ 21:38 Ӏеб 1:2

+ 21:39 Ӏеб 13:12

+ 21:41 Век 13:46

+ 21:42 Забур 117:22, 23.

+ 21:42 Заб 117:22-23, Век 4:11, 1 Ки 2:7

+ 21:44 Еш 8:14-15, Еш 28:16

+ 21:46 Мрк 11:18, Мрк 11:32

• 22:1 Лак 14:15-24

+ 22:1 Мат 13:34

+ 22:2 Мат 25:10, Довз 19:7, Довз 21:2

+ 22:6 Мат 21:35, Мат 23:34, Ӏеб 11:36-37

+ 22:7 Мат 21:41

+ 22:8 Мат 10:11, Век 13:46, Довз 3:4

+ 22:13 Маттай 8:12; 25:30; Лака 13:28.

+ 22:13 Мат 8:12

• 22:15 Мрк 12:13-17, Лак 20:20-26

+ 22:15 Лак 11:54

+ 22:16 Кар 10:17, Ков 3:25

+ 22:17 Мат 17:24-25

+ 22:18 Мрк 7:6, Лак 12:1

+ 22:21 Рим 13:7

+ 22:23 Векалийн 23:8.

• 22:23 Мрк 12:18-27, Лак 20:27-40

+ 22:23 Век 4:1, Век 23:8

+ 22:24 Карлабаьккхинарг 25:5.

+ 22:24 Дол 38:8, Кар 25:5

* 22:25 ...цуьнан зуда шозлагӀа волчу вешина йисира – иштта хӀетахьлерчу Ӏедалехь хилла.

+ 22:32 Арадаккхар 3:6.

+ 22:32 Ара 3:2, Ара 3:6

• 22:34 Мрк 12:28-34, Лак 10:25-28

+ 22:37 Карлабаьккхинарг 6:5.

+ 22:37 Кар 6:5, Кар 11:13, Юш 22:5

+ 22:39 Ӏамалъяр 19:18.

+ 22:39 Ӏам 19:18, Мат 19:19

+ 22:35-40 Лака 10:25-28.

+ 22:40 Мат 7:12, Гал 5:14

• 22:41 Мрк 12:35-37, Лак 20:41-44

+ 22:42 Дад 7:12-16, Мат 9:27

+ 22:44 Забур 109:1.

+ 22:44 Заб 109:1, Век 2:34-35

+ 22:46 Лак 20:40

• 23:1 Мрк 12:38-40, Лак 11:37-52, Лак 20:45-47

+ 23:3 Рим 2:17-23

+ 23:5 Маттай 6:1; Карлабаьккхинарг 6:8; Лелар 15:38.

+ 23:5 Ара 13:9, Кар 6:8, Кар 11:18, Лел 15:38

+ 23:6 Лак 14:7-8

+ 23:8 Якъ 3:1, Лак 22:32, Пхьал 1:16

+ 23:9 Ара 4:22, Ярм 31:9, ХӀуш 11:1, Мал 1:6

+ 23:11 Маттай 20:26, 27; Марк 9:35; 10:43, 44; Лака 22:26.

+ 23:11 Мат 20:26, Мрк 9:35, Мрк 10:43

+ 23:12 Лака 14:11; 18:14.

+ 23:12 Лак 14:11, Лак 18:14

+ 23:13,[14] Марк 12:40; Лака 20:47.

* 23:13 Цхьадолчу тептарш тӀехь 14-гӀа аят тӀетоьхна ду: Къа ду шун, Ӏелам нах а, парушхой а! Шалхалла шайца ерш! Бисина Ӏаш болчу зударийн цӀенош аша шайна дерзадо, шаьш гайтархьама деха доӀанаш а до аша. Амма луьра таӀзар хир ду шуна.

+ 23:13 Мат 15:7

+ 23:16 Мат 15:14

+ 23:17 Ара 30:29

+ 23:19 Ара 29:37

+ 23:21 Заб 25:8, Заб 131:14

+ 23:22 ЕшаӀ-ЯхӀу 66:1; Маттай 5:34.

+ 23:22 Еш 66:1

+ 23:23 Ӏамалъяр 27:30.

+ 23:23 Кар 14:22, Заб 32:5, Мик 6:8, Зак 7:9

* 23:24 Эмкал – хӀара хьайба товрат-хьехамаш тӀехь хьарам лоруш ду.

+ 23:27 Векалийн 23:3.

+ 23:27 Век 23:1, Киц 26:23

+ 23:30 Век 7:52

+ 23:33 Маттай 3:7; 12:34; Лака 3:7.

+ 23:33 Мат 3:7, Мат 12:34

+ 23:34 Мат 21:35, Мат 22:6, Ӏеб 11:36-37, Мат 10:17, Мрк 13:9, Лак 21:12

+ 23:35 Доладалар 4:8; 2 Шерашкахь 24:20, 21.

+ 23:35 Дол 4:8, 1 Я 3:12, Ӏеб 11:4, 2 Ше 24:21, Зак 1:1, Нахь 9:26, Довз 18:24

• 23:37 Лак 13:34-35

+ 23:37 2 Ше 24:21, Нахь 9:26, Век 7:52, Кар 32:11-12, Рут 2:12, Заб 146:2

+ 23:38 Ярми-ЯхӀу 22:5.

+ 23:39 Забур 117:26.

+ 23:39 Заб 117:26, Мат 21:9

• 24:1 Мрк 13:1-13, Лак 21:5-19

+ 24:2 Лак 19:44

+ 24:4 1 Я 3:7, Ков 2:8, 2 Та 2:3

+ 24:5 Ярм 14:14

+ 24:6 Ярм 51:46

+ 24:7 2 Ше 15:6, Довз 6:4, Век 11:28, Довз 6:8, Довз 6:12

+ 24:9 Маттай 10:22.

+ 24:9 Мат 10:22, Яй 15:18

+ 24:10 Мат 10:21

+ 24:11 Мат 7:15

+ 24:13 Маттай 10:22.

+ 24:13 Якъ 5:11, Довз 2:10

+ 24:14 Мат 28:19, Рим 10:18, Ков 1:6, Ков 1:23

+ 24:15 Даниал 9:27; 11:31; 12:11.

• 24:15 Мрк 13:14-23, Лак 21:20-24

+ 24:15 Дан 9:27, Дан 11:31, Дан 12:11

+ 24:17,[18] Лака 17:31.

+ 24:17 Лак 17:31

+ 24:19 Лак 23:29

+ 24:21 Даниал 12:1; Довзийтинарг 7:14.

+ 24:21 Ярм 30:7, Дан 12:1, Довз 16:18

+ 24:22 Еш 65:8, Лак 18:7

+ 24:23 Лак 17:23

+ 24:24 Кар 13:1, 2 Та 2:9, Довз 13:13, Довз 16:14

+ 24:25 Яй 13:19, Яй 14:29

+ 24:26,[27] Лака 17:23, 24.

+ 24:27 Лак 17:24

+ 24:28 Лака 17:37.

* 24:28 ХьаргӀанаш – грекийн маттахь: ломъаьрзунаш.

+ 24:28 Лак 17:37

+ 24:29 ЕшаӀ-ЯхӀу 13:10; Юал 2:10, 31; 3:15; Довзийтинарг 6:12; Яхьазкхиал 32:7; Юал 2:10; 3:15; ЕшаӀ-ЯхӀу 34:4; Довзийтинарг 6:13.

• 24:29 Мрк 13:24-27, Лак 21:25-28

+ 24:29 Ӏамос 8:9, Еш 13:10, Еш 13:13, Еш 34:4, Юал 2:31, Хьаг 2:6, Век 2:20, Довз 6:13

+ 24:30 Даниал 7:13; Закри-ЯхӀу 12:10-14; Довзийтинарг 1:7.

+ 24:30 Дан 7:13, Мат 16:27, Зак 12:10-12

+ 24:31 Еш 27:13, 1 Ко 15:52, 1 Та 4:16, Довз 11:15, Мат 13:41, 2 Та 2:1

• 24:32 Мрк 13:28-31, Лак 21:29-33

+ 24:34 Мат 16:28

+ 24:35 Заб 101:26-27, Еш 51:6, 2 Ки 3:10

• 24:36 Мрк 13:32-37, Лак 12:38-40, Лак 17:26-30, Лак 17:34-36

+ 24:36 Зак 14:7

+ 24:37 Доладалар 6:5-8.

+ 24:37 Дол 6:5

+ 24:39 Доладалар 7:6-24.

+ 24:39 Дол 7:21

+ 24:40 Зак 14:2

+ 24:42 Мат 25:13

+ 24:43,[44] Лака 12:39, 40.

+ 24:43 2 Ки 3:10, 1 Та 5:2

+ 24:44 Довз 3:3, Довз 16:15

• 24:45 Лак 12:42-48

+ 24:46 Мат 25:21, Яй 13:17

+ 24:48 Мат 25:5

+ 24:51 Мат 8:12

+ 25:1 Лака 12:35.

+ 25:1 Мат 9:15, Яй 3:29, Довз 19:7, Довз 21:2

+ 25:5 Мат 24:48

+ 25:10 Мат 22:2

+ 25:11,[12] Лака 13:25.

+ 25:11 Мат 7:22, Лак 6:46, Лак 13:25

+ 25:12 Мат 10:33

+ 25:13 1 Ко 16:13, Мат 24:36, Мат 24:42

+ 25:14-30 Лака 19:11-27.

• 25:14 Лак 19:12-27

+ 25:19 Рим 14:12

+ 25:21 Лак 16:10, Ӏеб 12:2

+ 25:26 Киц 20:4

+ 25:29 Маттай 13:12; Марк 4:25; Лака 8:18.

+ 25:29 Мат 13:12

+ 25:30 Маттай 8:12; 22:13; Лака 13:28.

+ 25:30 Мат 8:12

+ 25:31 Маттай 16:27; Маттай 19:28.

+ 25:31 Дан 7:13, Мат 16:27, Мат 19:28

+ 25:32 Юал 3:12, 2 Ко 5:10, Яхь 34:17, Мат 13:49

+ 25:34 Дан 7:18, Довз 21:7

+ 25:35 Еш 58:7, Лак 3:11, Якъ 2:15-16

+ 25:36 2 Ти 1:16-18

+ 25:40 Мат 10:40

+ 25:41 Заб 6:9, Мат 7:23, Мрк 9:43-44, ЯхӀ 1:7, Довз 20:10

+ 25:45 Лак 10:16

+ 25:46 Даниал 12:2.

+ 25:46 Дан 12:2

• 26:1 Мрк 14:1-2, Лак 22:1-2, Яй 11:45-53

+ 26:2 Арадаккхар 12:1-27.

+ 26:2 Ара 12:1-30

• 26:6 Мрк 14:3-9, Лак 7:36-50, Яй 12:1-8

+ 26:6 Мат 21:17, Яй 11:1, Яй 11:18, Ӏам 13:3

+ 26:7 Лака 7:37, 38.

+ 26:11 Карлабаьккхинарг 15:11.

+ 26:11 Кар 15:11, Мат 9:15, Яй 7:33

+ 26:12 Яй 19:40

+ 26:13 Мат 24:14

• 26:14 Мрк 14:10-11, Лак 22:3-6

+ 26:14 Яй 13:2, Век 1:16

+ 26:15 Закри-ЯхӀу 11:12.

+ 26:15 Ара 21:32, Зак 11:12

• 26:17 Мрк 14:12-21, Лак 22:7-14, Лак 22:21-23, Яй 13:21-30

+ 26:21 Заб 40:10, Яй 13:18

+ 26:23 Забур 40:10.

+ 26:24 Еш 53, Мат 18:7

• 26:26 Мрк 14:22-26, Лак 22:15-20, 1 Ко 11:23-25

+ 26:26 Яй 6:51, 1 Ко 10:16, Ӏеб 10:10

+ 26:28 Арадаккхар 24:8; Ярми-ЯхӀу 31:31-34.

+ 26:28 Ара 24:8

+ 26:30 Лак 22:39

+ 26:31 Закри-ЯхӀу 13:7.

• 26:31 Мрк 14:27-31, Лак 22:31-34, Яй 13:36-38

+ 26:31 Зак 13:7, Яй 16:32

+ 26:32 Маттай 28:16.

+ 26:32 Мат 28:7

+ 26:35 Яй 11:16, Яй 21:19

• 26:36 Мрк 14:32-42, Лак 22:39-46

+ 26:37 Мрк 5:37, Мрк 9:2

+ 26:38 Яй 12:27

+ 26:39 Ӏеб 5:7, Мрк 10:38, Яй 18:11, Яй 5:30, Яй 6:38, Гал 1:4

+ 26:41 Мат 6:13, 1 Ки 4:7

+ 26:42 Мат 6:10

+ 26:45 Яй 2:4, Мат 16:21, Мат 17:22, Мат 20:18

• 26:47 Мрк 14:43-50, Лак 22:47-53, Яй 18:3-12

+ 26:47 Век 1:16

* 26:50 Айхьа кхуза веана долу гӀуллакх кхочушде – я иштта: хьо стенна деана?

+ 26:51 Лак 22:38

+ 26:52 Доладалар 9:6; Довзийтинарг 13:10.

+ 26:52 Довз 13:10

+ 26:55 Лака 19:47; 21:37.

+ 26:55 Мат 21:23, Лак 21:37

+ 26:56 Мат 1:22-23, Мат 21:4, Яй 19:36, Мат 26:31, Яй 16:32

• 26:57 Мрк 14:53-65, Лак 22:54-55, Лак 22:63-71, Яй 18:13-14, Яй 18:19-24

+ 26:60 Заб 26:12, Заб 34:11

+ 26:61 Яхьъя 2:19.

+ 26:61 Мрк 15:29, Яй 2:19

+ 26:62 Мат 27:13

+ 26:63 Заб 2:7

+ 26:64 Даниал 7:13.

+ 26:64 Заб 109:1, Дан 7:13, Мат 16:27, Мат 24:30, Ӏеб 1:13

+ 26:65,[66] Ӏамалъяр 24:16.

+ 26:65 Лел 14:6, Век 14:14, Мат 9:3, Яй 10:36

+ 26:66 Ӏам 24:16

+ 26:67 ЕшаӀ-ЯхӀу 50:6.

+ 26:67 Еш 50:6

• 26:69 Мрк 14:66-72, Лак 22:56-62, Яй 18:15-18, Яй 18:25-27

+ 26:75 Мат 26:34

• 27:1 Мрк 15:1, Лак 23:1-2, Яй 18:28-32

+ 27:2 Лак 3:1, Лак 13:1, Век 3:13, 1 Ти 6:13

+ 27:3-8 Векалийн 1:18, 19.

• 27:3 Век 1:18-19

+ 27:5 Дад 17:23

+ 27:6 ТӀаьххь 12:9, Мрк 12:41, Яй 8:20

+ 27:9,[10] Закри-ЯхӀу 11:12, 13.

+ 27:9 Мат 2:17

+ 27:10 Ярм 18:3, Ярм 32:7-9, Зак 11:12-13

• 27:11 Мрк 15:2-5, Лак 23:3-5, Яй 18:33-38

+ 27:11 Мат 2:2

+ 27:13 Мат 26:62

• 27:15 Мрк 15:6-15, Лак 23:13-25, Яй 18:39

+ 27:18 Яй 12:19

+ 27:20 Век 3:14

+ 27:23 Лак 23:41, Ӏеб 4:15

+ 27:24 Карлабаьккхинарг 21:6-9.

+ 27:24 Кар 21:6, Заб 25:6, Заб 72:13

+ 27:25 1 Та 2:16

+ 27:26 Мат 20:19

• 27:27 Мрк 15:16-20, Яй 19:2-3

+ 27:30 Еш 50:6, Мат 20:19

• 27:32 Мрк 15:21-32, Лак 23:26-43, Яй 19:17-27

+ 27:34 Забур 68:22.

+ 27:34 Заб 68:22

+ 27:35 Забур 21:19.

+ 27:35 Заб 21:19

+ 27:39 Забур 21:8; 108:25.

+ 27:39 Заб 21:7, Заб 108:25

+ 27:40 Маттай 26:61; Яхьъя 2:19.

+ 27:40 Мрк 14:58, Яй 2:19, Мат 4:3-6

+ 27:42 Яй 10:18, Яй 1:49, Яй 12:13, Яй 20:29

+ 27:43 Забур 21:9.

• 27:45 Мрк 15:33-41, Лак 23:44-49, Яй 19:28-30

+ 27:46 Забур 21:2.

+ 27:46 Век 3:1, Заб 21:2

+ 27:48 Забур 68:22.

+ 27:48 Заб 68:22

+ 27:51 Арадаккхар 26:31-33.

+ 27:51 Ара 26:33, Ӏам 16:2

+ 27:52 Еш 26:19, Яхь 37:12, Дан 12:2, Яй 5:21, Яй 5:25

+ 27:53 Нахь 11:2, Еш 48:2, Еш 52:1

+ 27:55,[56] Лака 8:2, 3.

+ 27:56 Лак 8:2, Мат 20:20

• 27:57 Мрк 15:42-47, Лак 23:50-56, Яй 19:38-42

+ 27:60 Еш 53:9

+ 27:63 Маттай 16:21; 17:23; 20:19; Марк 8:31; 9:31; 10:33, 34; Лака 9:22; 18:31-33.

+ 27:63 Мат 16:21, Мат 17:23, Мат 20:19

+ 27:66 Дан 6:17, Довз 20:3

• 28:1 Мрк 16:1-8, Лак 24:1-12, Яй 20:1-10

+ 28:1 Лак 8:2, Мат 27:61

+ 28:2 Мат 27:60

+ 28:3 Яхь 1:14, Дан 7:9, Дан 10:6, Мрк 9:3, Век 1:10

+ 28:4 Довз 1:17

+ 28:7 Мат 26:32

+ 28:9 Яй 20:19, Яй 20:21, ТӀаьххь 4:27, Мат 28:17, Лак 24:52

+ 28:10 Мат 12:50, Яй 20:17, Рим 8:29, Ӏеб 2:11

+ 28:16 Маттай 26:32; Марк 14:28.

• 28:16 Мрк 16:14-18, Лак 24:36-49, Яй 20:19-23

+ 28:17 Яй 20:25

+ 28:18 Еш 9:6, Дан 7:13-14, Мат 11:27, Яй 17:2

+ 28:19 Векалийн 1:8.

+ 28:19 2 Ко 13:13, Яй 4:1-2, Век 8:13, Ков 1:23

+ 28:20 Яй 14:15, Мат 13:39

• 1:1 Мат 3:1-12, Лак 3:1-9, Яй 1:19-28

+ 1:1 Заб 2:7

+ 1:2 Малъаки 3:1.

+ 1:2 Ара 23:20, Мал 3:1, Мат 11:10, Лак 7:27

+ 1:3 ЕшаӀ-ЯхӀу 40:3 (Грекийн).

+ 1:3 Еш 40:3

+ 1:4 Лак 1:80, Яй 1:6

+ 1:5 Век 19:18

+ 1:6 Сулим 1:8.

+ 1:6 ТӀаьххь 1:8, Ӏам 11:22, Шам 14:26

+ 1:8 Юал 2:28

• 1:9 Мат 3:13, Лак 3:21-22, Лак 4:1-13

+ 1:9 Мат 2:23, Лак 2:39

+ 1:10 Век 7:56, Еш 11:2, Яй 1:32-33

+ 1:11 Доладалар 22:2; Забур 2:7; ЕшаӀ-ЯхӀу 42:1; Маттай 3:17; 12:18; Марк 9:7; Лака 3:22.

+ 1:11 Мрк 9:7, Яй 12:28, Еш 42:1, Мрк 9:7, 2 Ки 1:17

+ 1:13 1 Ше 21:1, 1 Та 3:5, Лак 22:43

• 1:14 Мат 4:18-22, Лак 5:1-11

+ 1:14 Юш 21:39, Сул 9:11, Еш 9:1

+ 1:15 Маттай 3:2.

+ 1:15 Гал 4:4, Мат 3:2

+ 1:16 Лел 34:11, Мат 14:34, Мрк 6:53, Яй 1:40-42

+ 1:17 Мат 13:47

+ 1:18 Мрк 10:28

• 1:21 Лак 4:31-41

+ 1:21 Мат 4:13

+ 1:22 Маттай 7:28, 29.

+ 1:22 Мат 7:28-29

+ 1:24 Мрк 5:7, Век 19:15, Яй 6:69

+ 1:26 Мрк 9:20, Век 8:7

+ 1:27 Век 17:19

+ 1:30 1 Ко 9:5

+ 1:31 Мрк 5:41, Мрк 9:27, Век 3:7, Век 9:41

+ 1:34 Мат 12:16, Мрк 3:12

• 1:35 Лак 4:42-44

+ 1:35 Мат 14:23, Лак 5:16

+ 1:38 Еш 61:1

+ 1:39 Маттай 4:23; 9:35.

• 1:40 Мат 8:1-4, Лак 5:12-16

+ 1:40 Ӏам 13:3, Лел 12:10, ТӀаьххь 5:1, 2 Ше 26:20, Мрк 9:22

+ 1:42 Лак 17:14

+ 1:43 Мат 9:30

+ 1:44 Ӏамалъяр 14:1-32.

+ 1:44 Ӏам 14:1-32, Лак 17:14

+ 1:45 Мрк 7:36

• 2:1 Мат 9:1-8, Лак 5:17-26

+ 2:1 Мат 4:13, Мрк 1:21

+ 2:4 Мрк 6:55

+ 2:5 Мат 8:10, Мрк 10:52, Лак 7:48

+ 2:7 Мрк 14:64, Заб 31:5, Еш 43:25

• 2:13 Мат 9:9-13, Лак 5:27-32

+ 2:16 Лак 15:2

+ 2:17 Лак 15:7, 1 Ти 1:15

• 2:18 Мат 9:14-17, Мат 12:1-8, Лак 5:33

+ 2:18 Мат 11:2, Лак 11:1, Яй 1:35, Лак 18:12

+ 2:19 Мат 25:1-13, Яй 3:29, Довз 19:7, Довз 21:2

+ 2:20 Мрк 14:7, Лак 17:22

+ 2:23 Карлабаьккхинарг 23:25.

+ 2:23 Кар 23:25

+ 2:24 Ара 20:8-10, Лел 15:32-36

+ 2:25 Шам 21:1-6

+ 2:25,[26] Шамъал 21:1-6.

+ 2:26 Шам 22:20, Дад 8:17, Ара 25:30, Ӏам 24:5-9

+ 2:27 Ара 23:12, Кар 5:14

• 3:1 Мат 12:9-14, Лак 6:6-11

+ 3:1 Мрк 1:21

+ 3:2 Лак 14:1, Лак 20:20

+ 3:4 Лак 14:3

+ 3:5 Эпа 4:18, Сул 13:6

+ 3:7 Еш 34:5, Яхь 35:15, Мат 11:21

+ 3:9,[10] Марк 4:1; Лака 5:1-3.

+ 3:10 Мрк 5:28

+ 3:11 Мат 14:33, Мрк 1:24

+ 3:12 Мат 12:16, Мрк 1:34

• 3:13 Мат 10:1-4, Лак 6:12-16

+ 3:16 Мат 16:18, Яй 1:42

* 3:17 Ткъесан кӀентий – кхечу тайпана аьлча: карзахе кӀентий.

+ 3:17 Мрк 1:19

+ 3:18 Мат 9:9

+ 3:19 Мрк 14:10, Мрк 14:44

• 3:20 Мат 12:22-32, Лак 11:14-23, Лак 12:10

+ 3:20 Мрк 6:31

+ 3:21 2 Ко 5:13

+ 3:22 Маттай 9:34; 10:25.

+ 3:22 ТӀаьххь 1:2, Мат 9:34, Мат 10:25

+ 3:27 Еш 49:24-25

+ 3:29 Лака 12:10.

+ 3:29 Лак 12:10, 1 Я 5:16, Ӏеб 10:26, Ӏеб 10:29

• 3:31 Мат 12:46-50, Лак 8:19-21

+ 3:31 Мрк 6:3, Яй 2:12, Яй 7:3, Век 1:14, 1 Ко 9:5, Гал 1:19

+ 3:35 Яй 15:14, Ӏеб 2:11

+ 4:1 Лака 5:1-3.

• 4:1 Мат 13:1-23, Лак 8:4-15

+ 4:7 Ярм 4:3

+ 4:9 Мат 11:15, Довз 2:7

• 4:10 Мат 13:18-23, Лак 8:11-15

+ 4:11 Мат 19:11, 1 Ко 5:12-13

+ 4:12 ЕшаӀ-ЯхӀу 6:9,[10] (Грекийн).

+ 4:12 Еш 6:9-10, Еш 42:20, Яй 12:40, Век 28:26-27

+ 4:14 Еш 55:10-11, Век 8:4

+ 4:17 Гал 1:6, Ӏеб 6:4

+ 4:19 Мат 6:25, Мрк 10:23, 1 Ти 6:10

+ 4:20 Яй 15:5

+ 4:21 Маттай 5:15; Лака 11:33.

• 4:21 Лак 8:16-18

+ 4:21 Мат 5:15, Лак 11:33

+ 4:22 Маттай 10:26; Лака 12:2.

+ 4:22 Мат 10:26, Лак 12:2

+ 4:23 Мат 11:15, Мрк 4:9

+ 4:24 Маттай 7:2; Лака 6:38.

+ 4:24 Мат 7:2

+ 4:25 Маттай 13:12; 25:29; Лака 19:26.

+ 4:25 Киц 9:9

+ 4:29 Юал 3:13.

+ 4:29 Юал 3:13, Мат 13:38, Довз 14:15

• 4:30 Мат 13:31-35, Лак 13:18-19

+ 4:31 Мат 17:20, Лак 17:6

+ 4:32 Яхь 17:3, Яхь 31:6, Дан 4:9

• 4:35 Мат 8:23-27, Лак 8:22-25

+ 4:35 Мат 8:18, Лак 8:22

+ 4:37 Век 27:14

+ 4:39 Заб 64:8, Заб 88:10, Заб 103:7

• 5:1 Мат 8:28-34, Лак 8:26-39

+ 5:7 Мрк 1:24

+ 5:17 Лак 5:8, Век 16:39

+ 5:19 Заб 65:16

+ 5:20 Мат 4:25, Мрк 7:31

• 5:21 Мат 9:18-26, Лак 8:40-56

+ 5:22 Лак 13:14, Век 13:15, Век 18:8

+ 5:25 Ӏам 15:25

+ 5:28 Мрк 3:10

+ 5:30 Лак 5:17, Лак 6:19

+ 5:34 Мрк 10:52

+ 5:37 Мрк 9:2, Мрк 14:33

+ 5:39 Яй 11:11

+ 5:41 Мрк 1:31, Мрк 9:27, Век 3:7, Век 9:41, Лак 7:14

+ 5:43 Мрк 1:44, Мрк 9:9

• 6:1 Мат 13:53-58, Лак 4:16-30

+ 6:1 Мат 2:23, Лак 2:39, Лак 4:23

+ 6:2 Мрк 1:21

+ 6:3 Мат 11:6

+ 6:4 Яхьъя 4:44.

+ 6:4 Яй 4:44

• 6:7 Мат 10:1, Мат 10:5-15, Лак 9:1-6

+ 6:7 Мрк 3:13-18

+ 6:8-11 Лака 10:4-11.

+ 6:11 Век 13:51

+ 6:12 Мрк 1:15

+ 6:13 Якъуба 5:14.

+ 6:13 Якъ 5:14

+ 6:14,[15] Маттай 16:14; Марк 8:28; Лака 9:19.

• 6:14 Мат 14:1-12, Лак 9:7-9

+ 6:14 Мрк 8:28

+ 6:15 Мат 21:11

+ 6:17,[18] Лака 3:19, 20.

+ 6:17 Ӏам 18:16, Ӏам 20:21, Мат 11:2, Лак 3:19-20, Яй 3:24

+ 6:21 Дол 40:20, Эси 1:3

+ 6:23 Эси 5:3, Эси 7:2

+ 6:29 Мрк 2:18

• 6:30 Мат 14:13-21, Лак 9:10-17, Яй 6:1-14

+ 6:30 Мрк 6:7

+ 6:31 Мрк 3:20

+ 6:34 Лелар 27:17; Сулим 22:17; 2 Шерашкахь 18:16; Яхьазкхиал 34:5; Маттай 9:36.

+ 6:34 Лел 27:17, Сул 22:17, Яхь 34:5, Зак 10:2, Мат 9:36

+ 6:37 ТӀаьххь 4:42-44

• 6:45 Мат 14:22-36, Яй 6:15-21

+ 6:45 Мат 11:21, Мрк 8:22

+ 6:46 Лак 6:12, Лак 9:28

+ 6:49 Лак 24:37

+ 6:52 Мрк 6:41, Мрк 8:17, Яй 12:40, 2 Ко 3:14

+ 6:53 Лел 34:11, Мат 14:34, Лак 5:1

+ 6:55 Мрк 2:4, Век 5:15

+ 6:56 Мрк 5:27

• 7:1 Мат 15:1-20

+ 7:3 Гал 1:14

+ 7:4 Ӏеб 9:10

+ 7:5 Лак 11:38

+ 7:6,[7] ЕшаӀ-ЯхӀу 29:13 (Грекийн).

+ 7:6 Мат 23:13

+ 7:7 Еш 29:13, Ков 2:22

+ 7:10 а: Арадаккхар 20:12; Карлабаьккхинарг 5:16; б: Арадаккхар 21:17; Ӏамалъяр 20:9.

+ 7:10 Ара 20:12, Ара 21:17

* 7:15 Цхьадолчу грекийн тептарш тӀехь аят 16 тӀетоьхна ду: «Лергаш долчунна дӀахезийла».

+ 7:15 Век 10:15, Тит 1:15

+ 7:19 Век 10:15, Век 11:9, Тит 1:15

+ 7:20 Мат 12:34, Якъ 3:6

+ 7:21 Гал 5:19-21, 1 Ко 6:9-10

• 7:24 Мат 15:21-28

+ 7:24 Юш 19:28-29, Еш 23

+ 7:26 Век 21:2-3

+ 7:27 Мат 7:6

+ 7:31 Мрк 8:24, Мрк 5:20, Мрк 1:9

+ 7:32 Еш 35:5-6

+ 7:33 Мрк 8:23, Яй 9:6

+ 7:36 Мрк 1:44-45

• 8:1 Мат 15:32-39

+ 8:2 Мат 9:36

+ 8:4 ТӀаьххь 4:42-44

+ 8:11 Маттай 12:38; Лака 11:16.

• 8:11 Мат 16:1-4

+ 8:11 Лак 11:16, 1 Ко 1:22

+ 8:12 Маттай 12:39; Лака 11:29.

• 8:14 Мат 16:5-12

+ 8:15 Лака 12:1.

+ 8:15 Лак 12:1, 1 Ко 5:7-8

+ 8:17 Мрк 6:52, Мрк 7:18

+ 8:18 Ярми-ЯхӀу 5:21; Яхьазкхиал 12:2; Марк 4:12.

+ 8:18 Ярм 5:21

+ 8:19 Мрк 6:41-43

+ 8:20 Мрк 8:8

+ 8:22 Мрк 6:45

+ 8:23 Мрк 7:33, Яй 9:6

• 8:27 Мат 16:13-20, Лак 9:18-21

+ 8:28 Марк 6:14, 15; Лака 9:7, 8.

+ 8:28 Мрк 6:14, Сул 17:1, Мал 4:5

+ 8:29 Яхьъя 6:68, 69.

+ 8:29 Мрк 14:61-62, Яй 11:27

+ 8:30 Мат 9:30

• 8:31 Мат 16:21-28, Лак 9:22-27

+ 8:31 Лак 17:25, Мрк 9:31, Мрк 10:34, Яй 2:19

+ 8:32 Яй 16:25

+ 8:33 Мат 4:10, Пил 3:19

+ 8:34 Маттай 10:38; Лака 14:27.

* 8:34 Баланийн мохь – бакъду, грекийн маттахь иштта яздина ду: жӀаран бӀогӀам.

+ 8:34 Мат 10:38-39

+ 8:35 Маттай 10:39; Лака 17:33; Яхьъя 12:25.

+ 8:35 Мрк 10:29

+ 8:36 Лак 12:20

+ 8:37 Заб 48:8-9

+ 8:38 Еш 57:3, Рим 1:16, 2 Ти 1:8, Кар 33:2, Дан 7:13, Зак 14:5

+ 9:1 Мрк 13:30, Яй 21:22

+ 9:2-7 2 Кипин 1:17, 18.

• 9:2 Мат 17:1-13, Лак 9:28-36

+ 9:2 Мрк 5:37, Мрк 14:33

+ 9:3 Дан 7:9

+ 9:4 Мал 4:5

+ 9:7 Маттай 3:17; Марк 1:11; Лака 3:22.

+ 9:7 Кар 18:15, 2 Ки 1:17

+ 9:9 Мрк 1:44, Мрк 5:43

+ 9:11 Малъаки 4:5; Маттай 11:14.

+ 9:12 Еш 53:7

+ 9:13 Мат 11:14, Лак 1:17

• 9:14 Мат 17:14-20, Лак 9:37-43

+ 9:17 Лак 11:14

+ 9:20 Мрк 1:26

+ 9:22 Мрк 1:40

+ 9:23 Мат 17:20-21

+ 9:26 Мрк 1:26

+ 9:27 Мрк 1:31, Мрк 5:41, Век 3:7, Век 9:41

* 9:29 ДоӀанца бен – цхьадолчу тептарш тӀехь тӀетоьхна ду: доӀанца а, марханца а бен.

• 9:30 Мат 17:22-23, Лак 9:43-45

+ 9:31 Мрк 8:31, Мрк 10:32-34

+ 9:32 Мрк 6:52

• 9:33 Мат 18:1-9, Лак 9:46-50, Лак 22:24-30

+ 9:33 Мат 17:24

+ 9:34 Лака 22:24.

+ 9:35 Маттай 20:26, 27; 23:11; Марк 10:43, 44; Лака 22:26.

+ 9:35 Мрк 10:43-44

+ 9:36 Мрк 10:16

+ 9:37 Маттай 10:40; Лака 10:16; Яхьъя 13:20.

+ 9:37 Мат 10:40, Лак 10:16, Яй 13:20

+ 9:38 Мат 7:22, Мат 12:27, Век 19:13, Лел 11:28

+ 9:40 Маттай 12:30; Лака 11:23.

+ 9:40 Мат 12:30, Лак 11:23

+ 9:41 Маттай 10:42.

+ 9:41 Мат 10:42

+ 9:42 Лак 17:2

+ 9:43 Маттай 5:30.

* 9:43 Цхьадолу тептарш тӀехь аят 44 тӀетоьхна ду: нӀаьно гуттар а дегӀ а къийзош, цкъа а цӀе дӀа а ца йовш.

+ 9:43 Мат 5:30, Мат 25:41, Довз 20:10

* 9:45 Цхьадолу тептарш тӀехь аят 46 тӀетоьхна ду: нӀаьно гуттар а дегӀ а къийзош, цкъа а цӀе дӀа а ца йовш.

+ 9:47 Маттай 5:29.

+ 9:47 Еш 66:24

+ 9:48 ЕшаӀ-ЯхӀу 66:24.

+ 9:50 Маттай 5:13; Лака 14:34, 35.

+ 9:50 Мат 5:13, Лак 14:34, Яхь 43:24, Рим 12:18, 2 Ко 13:11, 1 Та 5:13

• 10:1 Мат 19:1-12

+ 10:4 Карлабаьккхинарг 24:1-4; Маттай 5:31.

+ 10:4 Кар 24:1-3

+ 10:6 Доладалар 1:27; 5:2.

+ 10:6 Дол 1:27

+ 10:7,[8] Доладалар 2:24.

+ 10:7 Дол 2:24, 1 Ко 6:16, Эпа 5:31, 1 Ко 6:16

+ 10:9 Мал 2:16, 1 Ко 7:10

+ 10:11,[12] Маттай 5:32; 1 Коринтхошка 7:10, 11.

+ 10:12 Мат 5:32

• 10:13 Мат 19:13-15, Лак 18:15-17

+ 10:15 Маттай 18:3.

+ 10:15 Мат 18:3

+ 10:16 Мрк 9:36

• 10:17 Мат 19:16-30, Лак 18:18-30

+ 10:17 Лак 10:25

+ 10:18 Заб 105:1, Заб 118:68

+ 10:19 а: Арадаккхар 20:13; Карлабаьккхинарг 5:17; б: Арадаккхар 20:14; Карлабаьккхинарг 5:18; ц: Арадаккхар 20:15; Карлабаьккхинарг 5:19; д: Арадаккхар 20:16; Карлабаьккхинарг 5:20; э: Арадаккхар 20:12; Карлабаьккхинарг 5:16.

+ 10:19 Ара 20:12-16, Кар 24:14, 1 Ко 6:8

+ 10:20 Пил 3:6

+ 10:21 Лак 12:33

+ 10:23 Заб 48:7-8, Мрк 4:19

+ 10:27 Дол 18:14, Аюб 42:2, Ярм 32:17, Мрк 14:36, Лак 1:37

+ 10:28 Мрк 1:18-20

+ 10:29 Мрк 8:35, Лак 14:26

+ 10:30 2 Ко 12:10

+ 10:31 Маттай 20:16; Лака 13:30.

+ 10:31 Мат 20:16, Лак 13:30

• 10:32 Мат 20:17-19, Лак 18:31-34

+ 10:34 Мрк 8:31, Мрк 9:31

• 10:35 Мат 20:20-28

+ 10:35 Мрк 1:19

+ 10:37 Мат 19:28

+ 10:38 Лака 12:50.

+ 10:38 Мрк 14:36, Яй 18:11, Лак 12:50

+ 10:39 Век 12:2, Довз 1:9

+ 10:42,[43] Лака 22:25, 26.

+ 10:43,[44] Маттай 23:11; Марк 9:35; Лака 22:26.

+ 10:43 1 Ки 5:3, Мат 23:11, Мрк 9:35

+ 10:45 Яй 13:4-5, Еш 53:10-11, Яй 11:51, Рим 4:25, Гал 1:4, 1 Ти 2:6, Тит 2:14, 1 Ки 1:18-19

• 10:46 Мат 20:29-34, Лак 18:35-43

+ 10:46 Юш 6:1, Сул 16:34

+ 10:47 Дад 7:12-16, Лак 1:32

+ 10:52 Мрк 5:34, Лак 7:50, Лак 17:19

• 11:1 Мат 21:1-11, Лак 19:28-40, Яй 12:12-19

+ 11:1 Дад 15:30, Зак 14:4, Век 1:12, Мат 21:17, Лак 24:50, Яй 11:18

+ 11:8 ТӀаьххь 9:13

+ 11:9 Забур 117:25, 26.

* 11:9 ХӀашанна! – арамхойн маттахь «КӀелхьара даха Ахьа тхо хӀинца!» бохург ду.

+ 11:10 Заб 117:25-26, Заб 148:1, Мат 23:39

• 11:12 Мат 21:18-19

+ 11:12 Мат 4:2

+ 11:13 Ярм 24:8, Ярм 29:16-17, ХӀуш 9:10, Мик 7:1, Мрк 13:28, Лак 13:6

• 11:15 Мат 21:12-17, Лак 19:45-48, Яй 2:13-22

+ 11:15 Ӏам 1:14, Ӏам 5:7, Ӏам 12:8, Лак 2:24

+ 11:17 а: ЕшаӀ-ЯхӀу 56:7; б: Ярми-ЯхӀу 7:11.

+ 11:17 Еш 56:7, Ярм 7:11

+ 11:18 Мат 21:46

+ 11:19 Лак 21:37

• 11:20 Мат 21:19-22

+ 11:23 Маттай 17:20; 1 Коринтхошка 13:2.

+ 11:23 Мат 7:7, Мат 17:20, 1 Ко 13:2

+ 11:24 Мат 7:7, Якъ 1:6

+ 11:25,[26] Маттай 6:14, 15.

* 11:25 Цхьадолчу тептарш тӀехь аят 26 тӀетоьхна ду: «Нагахь санна аш геч ца дахь, шун Стигаларчу Дас а гечдийр дац шун къиношна».

+ 11:25 Мат 6:14, Ков 3:13

• 11:27 Мат 21:23-27, Лак 20:1-8

+ 11:28 Век 4:7

+ 11:30 Мрк 1:4

+ 11:31 Лак 7:30

+ 11:32 Мат 11:9, Мат 14:5

+ 12:1 ЕшаӀ-ЯхӀу 5:1, 2.

• 12:1 Мат 21:33-46, Лак 20:9-19

+ 12:1 Заб 79:9, Еш 5:1, Илли 8:11, Мрк 13:34

+ 12:5 Мат 22:6, Мат 23:34, Ӏеб 11:36-37, Ӏеб 11:36-37

+ 12:6 Мат 3:17, Ӏеб 1:1

+ 12:7 Ӏеб 1:2, Сул 21:19

+ 12:8 Ӏеб 13:12

+ 12:9 Век 13:46

+ 12:10,[11] Забур 117:22, 23.

+ 12:11 Заб 117:22-23, Век 4:11, 1 Ки 2:7

+ 12:12 Мрк 11:18, Мрк 11:32

• 12:13 Мат 22:15-22, Лак 20:20-26

+ 12:13 Лак 11:54

+ 12:14 Мат 17:24-25

+ 12:15 Мрк 7:6, Лак 12:1

+ 12:17 Рим 13:7

+ 12:18 Векалийн 23:8.

• 12:18 Мат 22:23-33, Лак 20:27-40

+ 12:18 Мат 3:7, Век 23:8

+ 12:19 Карлабаьккхинарг 25:5.

+ 12:19 Дол 38:8, Кар 25:5-6

+ 12:26 Арадаккхар 3:6.

+ 12:26 Ара 3:2, Ара 3:6

• 12:28 Мат 22:34-40, Лак 10:25-28

+ 12:29,[30] Карлабаьккхинарг 6:4, 5.

+ 12:30 Кар 6:4-5, Кар 11:13, Юш 22:5

+ 12:31 Ӏамалъяр 19:18.

+ 12:31 Ӏам 19:18, Мат 19:19

+ 12:32 Карлабаьккхинарг 4:35.

+ 12:32 Кар 4:35, Кар 6:4

+ 12:33 ХӀушаӀ 6:6.

+ 12:33 Сул 15:22, ХӀуш 6:6, Мик 6:6-8

+ 12:28-34 Лака 10:25-28.

+ 12:34 Лак 20:40

• 12:35 Мат 22:41-46, Лак 20:41-44

+ 12:35 Дад 7:12-16, Мрк 10:47, Лак 1:32

+ 12:36 Забур 109:1.

+ 12:36 Заб 109:1, Век 2:34-35

+ 12:37 Мрк 6:20

• 12:38 Мат 23:1-36, Лак 20:45-47

+ 12:39 Лак 11:43

• 12:41 Лак 21:1-4

+ 12:41 ТӀаьххь 12:9, Мат 27:6

+ 12:44 2 Ко 8:1-3, 2 Ко 8:12

• 13:1 Мат 24:1-14, Лак 21:5-19

+ 13:2 Лак 19:44

+ 13:5 1 Я 3:7, Ков 2:8, 2 Та 2:3

+ 13:6 Ярм 14:14

+ 13:7 Ярм 51:46

+ 13:8 2 Ше 15:6, Довз 6:4, Век 11:28, Довз 6:8, Довз 6:12

+ 13:9-11 Маттай 10:17-20; Лака 12:11, 12.

+ 13:9 Заб 118:46, Век 17:6, Век 18:12, Век 24:1, Век 25:6

+ 13:10 Мат 28:19, Рим 10:18, Ков 1:6

+ 13:11 Век 4:8

+ 13:12 Мат 10:35-36

+ 13:13 Маттай 10:22.

+ 13:13 Мат 10:22, Яй 15:18, Якъ 5:11, Довз 2:10

+ 13:14 Даниал 9:27; 11:31; 12:11.

• 13:14 Мат 24:15-28, Лак 21:20-24

+ 13:14 Дан 9:27, Дан 11:31, Дан 12:11

+ 13:15,[16] Лака 17:31.

+ 13:15 Лак 17:31

+ 13:17 Лак 23:29

+ 13:19 Даниал 12:1; Довзийтинарг 7:14.

+ 13:19 Ярм 30:7, Дан 12:1, Довз 16:18

+ 13:20 Еш 65:8, Лак 18:7

+ 13:21 Лак 17:23

+ 13:22 Кар 13:1, 2 Та 2:9, Довз 13:13, Довз 16:14

+ 13:23 Яй 13:19, Яй 14:29

+ 13:24 а: ЕшаӀ-ЯхӀу 13:10; Юал 2:10, 31; 3:15; Довзийтинарг 6:12; б: Яхьазкхиал 32:7.

• 13:24 Мат 24:29-31, Лак 21:25-28

+ 13:24 Ӏамос 8:9

+ 13:25 а: ЕшаӀ-ЯхӀу 34:4; Довзийтинарг 6:13; б: Юал 2:10.

+ 13:25 Еш 13:10, Еш 24:23, Еш 34:4, Яхь 32:7, Юал 2:31, Век 2:20, Довз 6:13

+ 13:26 Даниал 7:13; Довзийтинарг 1:7.

+ 13:26 Дан 7:13, Мат 16:27

+ 13:27 Мат 13:41

• 13:28 Мат 24:32-35, Лак 21:29-33

+ 13:30 Мрк 9:1

+ 13:31 Заб 101:26-27, Еш 51:6, 2 Ки 3:10

+ 13:32 Маттай 24:36.

• 13:32 Мат 24:36-44, Лак 17:26-30, Лак 17:34-36

+ 13:32 Зак 14:7

+ 13:33 Эпа 6:18, 1 Та 5:6, Мат 25:13

+ 13:34 Лака 12:36-38.

+ 13:34 Мрк 12:1

+ 13:35 Мат 25:13, 2 Ки 3:10, 1 Та 5:2

+ 13:36 Мат 25:1-13

+ 14:1 Арадаккхар 12:1-27.

• 14:1 Мат 26:1-5, Лак 22:1-2, Яй 11:45-53

+ 14:1 Ара 12:1-30, Яй 11:53

+ 14:3 Лака 7:37, 38.

• 14:3 Мат 26:6-13, Лак 7:36-50, Яй 12:1-8

+ 14:3 Мат 21:17, Яй 11:1, Яй 11:18, Ӏам 13:3

+ 14:7 Карлабаьккхинарг 15:11.

+ 14:7 Кар 15:11, Мрк 2:20, Яй 7:33

+ 14:8 Яй 19:40

+ 14:9 Мат 24:14

• 14:10 Мат 26:14-16, Лак 22:3-6

+ 14:10 Яй 13:2, Век 1:16

• 14:12 Мат 26:17-30, Лак 22:7-23, Яй 13:21-30

+ 14:12 Ара 12:6, 1 Ко 5:7

+ 14:18 Забур 40:10.

+ 14:18 Заб 40:10, Яй 13:18

* 14:19 Цхьадолчу тептарш тӀехь кхин дӀаяздина ду: Вукхо а элира: «Со-м вац хир ву иза?».

+ 14:21 Еш 53, Мат 18:7

• 14:22 Мат 26:26-30, Лак 22:15-20, 1 Ко 11:23-25

+ 14:22 Яй 6:51, 1 Ко 10:16

+ 14:24 а: Арадаккхар 24:8; б: Ярми-ЯхӀу 31:31-34.

+ 14:24 Ара 24:8

+ 14:26 Лак 22:39

+ 14:27 Закри-ЯхӀу 13:7.

• 14:27 Мат 26:31-35, Лак 22:31-34, Яй 13:36-38

+ 14:27 Зак 13:7, Яй 16:32

+ 14:28 Маттай 28:16.

+ 14:28 Мрк 16:7

• 14:32 Мат 26:36-46, Лак 22:39-46

+ 14:33 Мрк 5:37, Мрк 9:2

+ 14:34 Яй 12:27

+ 14:35 Ӏеб 5:7

+ 14:36 Мрк 10:27, Мрк 10:38, Яй 18:11, Яй 5:30, Яй 6:38

+ 14:38 Мат 6:13, 1 Ки 4:7

+ 14:41 Яй 2:4, Мрк 9:31, Мрк 10:33

• 14:43 Мат 26:47-56, Лак 22:47-53, Яй 18:3-12

+ 14:43 Век 1:16

+ 14:47 Лак 22:38

+ 14:49 Лака 19:47; 21:37.

+ 14:49 Мрк 11:27, Мат 1:22-23, Мат 21:4, Яй 19:36

+ 14:50 Мрк 14:27, Яй 16:32

• 14:53 Мат 26:57-68, Лак 22:54-55, Лак 22:63-71, Яй 18:13-14, Яй 18:19-24

+ 14:56 Заб 26:12, Заб 34:11, Кар 17:6, Кар 19:15

+ 14:58 Яхьъя 2:19.

+ 14:58 2 Ко 5:1, Мрк 15:29, Яй 2:19

+ 14:60 Мрк 15:4-5

+ 14:61 Еш 53:7, Заб 2:7

+ 14:62 Даниал 7:13.

+ 14:62 Заб 109:1, Дан 7:13, Мат 16:27, Мат 24:30, Ӏеб 1:13

+ 14:63 Лел 14:6, Век 14:14

+ 14:64 Ӏамалъяр 24:16.

+ 14:64 Мрк 2:7, Яй 10:36, Ӏам 24:16

+ 14:65 Еш 50:6, Мрк 10:34

• 14:66 Мат 26:69-75, Лак 22:56-62, Яй 18:15-18, Яй 18:25-27

+ 14:72 Мрк 14:30

• 15:1 Мат 27:1-2, Мат 27:11-14, Лак 23:1-5, Яй 18:28-38

+ 15:1 Лак 3:1, Лак 13:1, Век 3:13, Век 4:27, 1 Ти 6:13

+ 15:2 Мат 2:2

+ 15:4 Мрк 14:60-61

+ 15:5 Еш 53:7

• 15:6 Мат 27:15-26, Лак 23:13-25, Яй 18:39

+ 15:10 Яй 12:19, Век 5:17

+ 15:11 Век 3:14

+ 15:14 Лак 23:41, Ӏеб 4:15

+ 15:15 Мрк 10:34

• 15:16 Мат 27:27-31, Яй 19:2-3

+ 15:19 Еш 50:6, Мрк 10:34, Мрк 14:65

+ 15:21 Римхошка 16:13.

• 15:21 Мат 27:32-44, Лак 23:26-43, Яй 19:17-27

+ 15:21 Рим 16:13

+ 15:24 Забур 21:19.

+ 15:24 Заб 21:19

+ 15:28 ЕшаӀ-ЯхӀу 53:12.

* 15:27 Цхьадолчу тептарш тӀехь аят 28 тӀетоьхна ду: Кхочуш хилира Делан Йозанаш тӀехь яздина: «ТӀаккха зуламхо санна юкъатухур ву Иза», – бохург.

+ 15:29 а: Забур 21:8; 108:25; б: Марк 14:58; Яхьъя 2:19.

+ 15:29 Заб 21:7, Заб 108:25, Мрк 14:58, Яй 2:19

+ 15:31 Яй 10:18

+ 15:32 Яй 1:49, Яй 12:13, Яй 20:29

• 15:33 Мат 27:45-56, Лак 23:44-49, Яй 19:28-30

+ 15:34 Забур 21:2.

+ 15:34 Заб 21:2

+ 15:36 Забур 68:22.

+ 15:36 Заб 68:22

+ 15:38 Арадаккхар 26:31-33.

+ 15:38 Ара 26:33, Ӏам 16:2

+ 15:40,[41] Лака 8:2, 3.

+ 15:40 Лак 8:2

• 15:42 Мат 27:57-61, Лак 23:50-56, Яй 19:38-42

+ 15:46 Еш 53:9

• 16:1 Мат 28:1-8, Лак 24:1-12, Яй 20:1-10

+ 16:1 Мрк 15:40

+ 16:3 Мрк 15:46

+ 16:7 Маттай 26:32; Марк 14:28.

+ 16:7 Мрк 14:28

* 16:9-20 Уггар ширачу тептарш тӀехь 9-20 яздина дац.

• 16:9 Мат 28:9-10, Мат 28:16-20, Лак 24:13-49, Яй 20:11-23

+ 16:9 Лак 8:2

+ 16:11 Лак 24:11

+ 16:15 Векалийн 1:8.

+ 16:15 Век 1:8, Ков 1:23

+ 16:16 Век 16:31, Рим 10:9, 1 Ки 3:21, Яй 3:18

+ 16:17 Лак 10:17, Век 5:16, Век 8:7, Век 16:18, Век 19:12, Век 2:4, Век 10:46, 1 Ко 12:10, 1 Ко 14:2

+ 16:18 Заб 90:13, Лак 10:19, Век 28:3-5, Век 9:12, Век 28:8

+ 16:19 Векалийн 1:9-11.

+ 16:19 Лак 24:51, Век 1:9, 1 Ти 3:16, Заб 109:1, Век 7:55-56, 1 Ки 3:22, Рим 8:34, Эпа 1:20, Ков 3:1, Ӏеб 1:3, Ӏеб 8:1, Ӏеб 12:2, Довз 3:21

+ 16:20 Век 5:12

+ 1:3 Век 1:1

+ 1:5 1 Шерашкахь 24:10.

+ 1:5 Мат 2:1, 1 Ше 24:10, Ара 28:1

+ 1:6 Пил 3:6

+ 1:7 Шам 1:2

+ 1:8 1 Ше 24:19

+ 1:9 Ара 30:7-8

+ 1:10 Заб 140:2

+ 1:11 Ара 30:1-10

+ 1:13 Век 10:4

+ 1:15 Лелар 6:3.

+ 1:15 Лак 7:28, Лел 6:2-3, Лак 7:33, Еш 49:1, Ярм 1:4-5, Гал 1:15

+ 1:17 Малъаки 4:5, 6.

+ 1:17 Мал 4:5, Мат 11:14, Мат 17:12-13, Мал 4:6, Мал 3:1, Мрк 1:2

+ 1:18 Дол 15:8, Куьйг 6:17

+ 1:19 Даниал 8:16; 9:21.

+ 1:19 Дан 8:16, Дан 9:21

+ 1:25 Дол 30:23

+ 1:26 Дан 8:16, Дан 9:21, Мат 2:23, Яй 1:45, Мат 1:16

+ 1:27 Маттай 1:18.

+ 1:28 Куьйг 13:3

+ 1:31 Маттай 1:21.

+ 1:31 Еш 49:1, Мат 1:20

+ 1:32,[33] Дауд 7:12, 13, 16; ЕшаӀ-ЯхӀу 9:7.

+ 1:32 Дад 7:13, Заб 88:4, Еш 9:7, Мрк 11:10

+ 1:33 Дан 7:14, Дан 7:27, Ӏаб 1:21, Зак 14:9, 1 Ко 15:24, Довз 11:15

+ 1:35 Мат 18:20, Заб 2:7, Мат 14:33

+ 1:37 Доладалар 18:14.

+ 1:37 Дол 18:14, Аюб 42:2, Ярм 32:17, Мрк 10:27

+ 1:46 Шам 2:1-10

+ 1:47 Заб 34:9, Еш 61:10, Хьаб 3:18

+ 1:48 Шамъал 1:11.

+ 1:48 Шам 1:11, Лак 11:27

+ 1:49 Заб 98:3, Заб 110:9

+ 1:50 Кар 5:10, Кар 7:9

+ 1:51 Еш 51:9

+ 1:52 Аюб 5:11; 12:19.

+ 1:52 Аюб 5:11, Заб 146:6, Яхь 21:26

+ 1:53 Заб 106:9

+ 1:46-55 Шамъал 2:1-10.

+ 1:54 Дол 17:19, Рим 4:13, Гал 3:16, Ӏеб 2:16

+ 1:59 Ӏамалъяр 12:3.

+ 1:59 Дол 17:12, Ӏам 12:3

+ 1:68 Заб 110:9, Заб 129:8

+ 1:69 Век 3:21, Рим 1:2, Тит 1:1-2

+ 1:71 Заб 105:10

+ 1:72 Ӏам 26:42, Заб 104:8

+ 1:73 Дол 22:16-18, Дол 26:3, Ӏеб 6:13, Цап 3:15

+ 1:76 Малъаки 3:1.

+ 1:76 Лак 7:26, Лак 20:6, Мал 3:1, Мат 3:3, Мрк 1:2-3

+ 1:77 Лак 3:3

+ 1:78 Заб 83:12, Мал 4:2

+ 1:79 ЕшаӀ-ЯхӀу 9:2.

+ 1:79 Заб 106:10, Еш 9:2, Еш 42:7, Еш 49:9, Мат 4:16

+ 1:80 Лак 3:2

• 2:1 Мат 1:18-25

+ 2:1 Лел 1:2, 1 Ше 21:1, Век 5:37

+ 2:4 Лак 1:26-27, Шам 17:58

+ 2:9 Век 12:7

+ 2:11 Мат 1:21, Еш 9:6

+ 2:12 Шам 2:34, ТӀаьххь 19:29

+ 2:13 Довз 5:11

+ 2:14 Заб 148:1, Лак 19:38

+ 2:19 Дан 7:28, Лак 2:51

+ 2:21 а: Ӏамалъяр 12:3; б: Лака 1:31.

+ 2:21 Дол 17:12-13, Ӏам 12:3

+ 2:22 Ӏам 12:4

+ 2:23 Арадаккхар 13:2, 12.

+ 2:23 Ара 13:2

+ 2:22-24 Ӏамалъяр 12:6-8.

+ 2:24 Ӏам 12:8

+ 2:25 Еш 40:1, Еш 57:18

+ 2:30 Еш 42:6, Еш 49:6, Яй 8:12

+ 2:32 ЕшаӀ-ЯхӀу 42:6; 49:6; 52:10.

+ 2:35 Яй 19:25

+ 2:37 Век 13:2, Век 14:23

+ 2:39 Маттай 2:23.

+ 2:39 Мат 2:23, Лак 1:26-27

+ 2:41 Арадаккхар 12:1-27; Карлабаьккхинарг 16:1-8.

* 2:41 Пасахь – жуьгтийн дезачу денош юкъахь лоруш долу цхьа де ду иза. И де Дала уьш Мисар-махкахь леш болчуьра кӀелхьарбахар дагадоуьйту де ду.

+ 2:41 Кар 16:1

+ 2:43 Ӏам 23:8

+ 2:50 Лак 9:45, Лак 18:34

+ 2:51 Дан 7:28, Лак 2:19

+ 2:52 Шамъал 2:26; Кицанаш 3:4.

+ 2:52 Шам 2:26

• 3:1 Мат 3:1-12, Мрк 1:1-8, Яй 1:19-28

+ 3:1 Лак 13:1, Лак 23:1, Лак 9:7

+ 3:2 Мат 26:3, Яй 11:49, Лак 1:63, Лак 1:80, Яй 1:6-7

+ 3:4-6 ЕшаӀ-ЯхӀу 40:3-5 (Грекийн).

+ 3:6 Еш 40:3-5, Еш 52:10

+ 3:7 Маттай 12:34; 23:33.

+ 3:7 Мат 12:34, Мат 23:33

+ 3:8 Яхьъя 8:33.

+ 3:8 Лак 16:24, Яй 8:33

+ 3:9 Маттай 7:19.

+ 3:9 Лак 13:9, Мат 7:19

+ 3:10 Век 2:37, Век 16:30

+ 3:11 Еш 58:7, Мат 25:35, Якъ 2:15-16

+ 3:12 Лака 7:29.

+ 3:14 Лак 19:8

+ 3:15 Яй 1:19-20

+ 3:16 Юал 2:28

+ 3:17 Еш 30:24, Мал 4:1, Мат 13:30

+ 3:19,[20] Маттай 14:3, 4; Марк 6:17, 18.

+ 3:20 Мат 11:2, Мат 14:1-12, Мрк 6:17-18, Яй 3:24

• 3:21 Мат 3:13-17, Мрк 1:9-11

+ 3:21 Век 7:56

+ 3:22 Доладалар 22:2; Забур 2:7; ЕшаӀ-ЯхӀу 42:1; Маттай 3:17; Марк 1:11; Лака 9:35.

+ 3:22 Еш 11:2, Яй 1:32-33, Мрк 9:7, Яй 12:28, Еш 42:1, Лак 9:35, 2 Ки 1:17

• 3:23 Мат 1:1-17

+ 3:23 Лел 4:3

+ 3:27 1 Ше 3:17-19, Ӏезар 3:2, Хьаг 1:1

+ 3:31 Дад 5:14

+ 3:32 Шам 17:12, Еш 11:1, Рут 4:18-22

+ 3:33 Дол 38, Лел 26:21

+ 3:34 1 Ше 1:17-27

+ 3:38 Дол 5

• 4:1 Мат 4:1-11, Мрк 1:12-13

+ 4:2 1 Ше 21:1, 1 Та 3:5, Кар 9:9, Сул 19:8, Мат 21:18

+ 4:4 Карлабаьккхинарг 8:3.

+ 4:4 Кар 8:3

+ 4:6 1 Я 5:19, Довз 13:2

+ 4:8 Карлабаьккхинарг 6:13.

+ 4:8 Кар 6:13

+ 4:10,[11] Забур 90:11, 12.

+ 4:10 Заб 90:11-12

+ 4:12 Карлабаьккхинарг 6:16.

+ 4:12 Кар 6:16

• 4:14 Мат 13:53-58, Мрк 6:1-6

+ 4:15 Мрк 1:21

+ 4:16 Мат 2:23, Лак 2:39

+ 4:18,[19] ЕшаӀ-ЯхӀу 61:1,[2] (Грекийн).

+ 4:18 Еш 11:2, Еш 58:6, Ӏам 25:10, Еш 61:1-2

+ 4:23 Мат 11:23, Мрк 2:1-12, Яй 4:46-53

+ 4:24 Яхьъя 4:44.

+ 4:24 Яй 4:44

+ 4:25 Сулим 17:1.

+ 4:25 Сул 17:1, Сул 18:2, Якъ 5:17

+ 4:26 Сулим 17:8-16.

+ 4:26 Сул 17:9

+ 4:27 Сулим 5:1-14.

+ 4:27 Ӏам 13:3, Лел 12:10, 2 Ше 26:20, ТӀаьххь 5:1-14

+ 4:30 Яй 8:59, Яй 10:39

• 4:31 Мрк 1:21-28

+ 4:31 Мат 4:13

+ 4:32 Маттай 7:28, 29.

+ 4:32 Мат 7:28-29

+ 4:34 Мат 8:29, Мрк 1:23-24, Лак 8:28, Век 19:15

+ 4:35 Лак 9:42, Век 8:7

• 4:38 Мат 8:14-17, Мрк 1:29-34

+ 4:38 1 Ко 9:5

+ 4:41 Заб 2:7, Мат 12:16, Мрк 3:12

• 4:42 Мрк 1:35-39

+ 4:42 Лак 5:16

+ 4:43 Еш 61:1

+ 5:1-3 Маттай 13:1, 2; Марк 3:9, 10; 4:1.

• 5:1 Мат 4:18-22, Мрк 1:16-20

+ 5:1 Лел 34:11, Мат 14:34, Мрк 6:53

+ 5:4 Яй 21:6

+ 5:5 Яхьъя 21:3.

+ 5:6 Яхьъя 21:6.

+ 5:8 Еш 6:5

+ 5:10 Мат 13:47

• 5:12 Мат 8:1-4, Мрк 1:40-45

+ 5:12 Ӏам 13:3, Лел 12:10, ТӀаьххь 5:1, 2 Ше 26:20, Мрк 9:22

+ 5:14 Ӏамалъяр 14:1-32.

+ 5:14 Мат 9:30, Мат 17:9, Мрк 1:34, Ӏам 14:1-32, Лак 17:14

+ 5:16 Мат 14:23, Лак 4:42

• 5:17 Мат 9:1-8, Мрк 2:1-12

+ 5:17 Лак 6:19, Лак 8:46

+ 5:20 Мат 8:10, Мрк 10:52, Лак 7:48

+ 5:21 Мат 26:65, Заб 31:5, Еш 43:25

• 5:27 Мат 9:9-17, Мрк 2:13-22

+ 5:29 Лак 19:6

+ 5:30 Лака 15:1, 2.

+ 5:30 Лак 15:2

+ 5:32 Лак 15:7, 1 Ти 1:15

• 5:33 Мат 9:14-17, Мрк 2:18-22

+ 5:33 Мат 11:2, Лак 11:1, Яй 1:35, Лак 18:12

+ 5:34 Мат 25:1-13, Яй 3:29, Довз 19:7, Довз 21:2

+ 5:35 Мрк 14:7, Лак 17:22

+ 6:1 Карлабаьккхинарг 23:25.

• 6:1 Мат 12:1-14, Мрк 2:23

+ 6:1 Кар 23:25

+ 6:2 Ара 20:8-10, Лел 15:32-36

+ 6:3 Шам 21:6

+ 6:3,[4] Шамъал 21:1-6.

+ 6:4 Ара 25:30, Ӏам 24:5-9

+ 6:6 Мрк 1:21

+ 6:7 Лак 14:1, Лак 20:20

+ 6:9 Лак 14:3

+ 6:10 Сул 13:6

• 6:12 Мат 10:1-4, Мрк 3:13-19

+ 6:14 Мат 16:18, Яй 1:42

+ 6:15 Мат 9:9

+ 6:16 Лак 22:47

• 6:17 Мат 4:23

+ 6:19 Лак 5:17, Лак 8:46

+ 6:20 Цап 3:12

+ 6:21 Заб 41:2, Еш 55:1, Яй 7:37, Уст 7:3, 2 Ко 7:10

+ 6:22 1 Кипин 4:14.

+ 6:22 1 Ки 4:14

+ 6:23 2 Шерашкахь 36:16; Векалийн 7:52.

+ 6:23 Век 5:41, Якъ 1:2, 2 Ко 12:10

+ 6:24 Ӏамос 6:1, Мат 6:2, Якъ 5:1

+ 6:25 Еш 65:13, Киц 14:13, Еш 65:14

+ 6:26 Еш 30:10, Мик 2:11

• 6:27 Мат 5:38-48

+ 6:28 Лак 23:34, Век 7:60, 1 Ки 3:9

+ 6:29 Тийж 3:30, 1 Ки 2:23, 1 Ко 6:7

+ 6:30 Кар 15:7-8, Киц 21:26

+ 6:31 Маттай 7:12.

+ 6:31 Мат 7:12

+ 6:35 Заб 36:26

+ 6:36 Мат 5:7

• 6:37 Мат 7:1-5

+ 6:37 Рим 14:10, 1 Ко 4:5, Рим 2:1, Рим 14:10, Якъ 2:13

+ 6:38 2 Ко 9:6, Мрк 4:24, Рим 2:1

+ 6:39 Маттай 15:14.

+ 6:39 Мат 15:14

+ 6:40 Маттай 10:24, 25; Яхьъя 13:16; 15:20.

+ 6:40 Мат 10:24, Яй 13:16

• 6:43 Мат 7:17-20, Мат 12:33-35

+ 6:44 Маттай 12:33.

+ 6:45 Маттай 12:34.

+ 6:45 Киц 12:5, Мат 15:18, Якъ 3:6

• 6:46 Мат 7:24-27

+ 6:46 ХӀуш 8:2, Мат 7:22, Мат 25:11, Яй 13:13

+ 6:48 Киц 10:25, Киц 12:3

• 7:1 Мат 8:5-13

+ 7:4 Век 10:2

+ 7:7 Заб 106:20

+ 7:13 Мат 20:34

+ 7:14 Лак 8:54

+ 7:15 Сул 17:23, ТӀаьххь 4:36

+ 7:16 Кар 18:15, Мат 21:11

• 7:18 Мат 11:2-19

+ 7:19 Яй 4:25, Яй 6:14, Яй 11:27

+ 7:22 а: ЕшаӀ-ЯхӀу 35:5,[6]; б: ЕшаӀ-ЯхӀу 61:1.

+ 7:22 Еш 35:5, Еш 61:1

+ 7:23 Яй 6:61, Яй 16:1

+ 7:24 Лак 3:2

+ 7:26 Мат 14:5, Мат 21:26

+ 7:27 Малъаки 3:1.

+ 7:27 Ара 23:20, Мал 3:1, Мрк 1:2

+ 7:28 Лак 1:15

+ 7:29,[30] Маттай 21:32; Лака 3:12.

* 7:29,[30] И аяташ тептар яздархочун дешнаш хила мегаш ду. Цунах лаьцна билггал хууш дац.

+ 7:29 Лак 3:12

+ 7:33 Мат 3:4, Лак 1:15

+ 7:34 Яй 2:1, Яй 12:2, Лак 5:30

• 7:36 Мат 26:6-13, Мрк 14:3-9, Яй 12:1-8

+ 7:37,[38] Маттай 26:7; Марк 14:3; Яхьъя 12:3.

+ 7:39 Лак 15:2

+ 7:41 Мат 18:28

+ 7:42 Мат 6:14, Мрк 11:25-26, Эпа 4:32, Ков 3:13

+ 7:46 Заб 22:5

+ 7:48 Лак 5:20

+ 7:50 Лак 8:48, Лак 17:19, Лак 18:42, Эпа 2:8

+ 8:1 Лак 4:43

+ 8:2,[3] Маттай 27:55, 56; Марк 15:40, 41; Лака 23:49.

+ 8:2 Лак 23:49, Мат 27:56, Мрк 16:9, Лак 24:10, Яй 19:25

+ 8:3 Лак 24:10

• 8:4 Мат 13:1-9, Мрк 4:1-9

+ 8:7 Ярм 4:3

+ 8:8 Мат 11:15, Довз 2:7

• 8:9 Мат 13:10-23, Мрк 4:10-25

+ 8:10 ЕшаӀ-ЯхӀу 6:9 (Грекийн).

+ 8:10 Мат 19:11, Еш 6:9, Еш 42:20, Ярм 5:21

+ 8:11 Еш 55:10-11, Век 8:4

+ 8:13 Гал 1:6, Ӏеб 6:4

+ 8:14 Мат 6:25, Мрк 10:23, 1 Ти 6:10

+ 8:15 Яй 15:5

+ 8:16 Маттай 5:15; Лака 11:33.

+ 8:16 Мат 5:15, Лак 11:33

+ 8:17 Маттай 10:26; Лака 12:2.

+ 8:17 Мат 10:26, Лак 12:2

+ 8:18 Маттай 25:29; Лака 19:26.

+ 8:18 Киц 9:9

• 8:19 Мат 12:46-50, Мрк 3:31-35

+ 8:19 Мрк 6:3, Яй 2:12, Яй 7:3, Век 1:14, 1 Ко 9:5, Гал 1:19

+ 8:21 Яй 15:14, Ӏеб 2:11

• 8:22 Мат 8:23-27, Мрк 4:35-41

+ 8:22 Мат 8:18, Мрк 4:35

+ 8:24 Заб 64:8, Заб 88:10, Заб 103:7

• 8:26 Мат 8:28-34, Мрк 5:1-20

+ 8:28 Лак 4:34

+ 8:35 Лак 10:39

+ 8:37 Лак 5:8, Век 16:39

+ 8:39 Заб 65:16

• 8:40 Мат 9:18-26, Мрк 5:21-43

+ 8:41 Лак 13:14, Век 13:15, Век 18:8

+ 8:43 Ӏам 15:25

+ 8:44 Мрк 3:10

+ 8:46 Лак 5:17, Лак 6:19

+ 8:48 Лак 7:50, Эпа 2:8

+ 8:51 Мрк 14:33, Лак 9:28

+ 8:52 Яй 11:11

+ 8:54 Мрк 1:31, Мрк 9:27, Век 3:7, Век 9:41, Лак 7:14

+ 8:56 Мрк 1:44, Мрк 9:9

• 9:1 Мат 10:5-15, Мрк 6:7-13

+ 9:1 Лак 6:12-16

+ 9:3-5 Лака 10:4-11.

+ 9:5 Век 13:51

+ 9:6 Мрк 1:15

+ 9:7,[8] Маттай 16:14; Марк 8:28; Лака 9:19.

• 9:7 Мат 14:1-12, Мрк 6:14-29

+ 9:7 Лак 3:1, Лак 9:19

+ 9:8 Сул 17:1, Мал 4:5

+ 9:9 Лак 3:19-20, Лак 23:8

• 9:10 Мат 14:13-21, Мрк 6:30-44, Яй 6:1-14

+ 9:10 Лак 9:2

+ 9:13 ТӀаьххь 4:42-44

• 9:18 Мат 16:13-19, Мрк 8:27-29

+ 9:19 Маттай 14:1, 2; Марк 6:14, 15; Лака 9:7, 8.

+ 9:19 Лак 9:7, Сул 17:1, Мал 4:5

+ 9:20 Яхьъя 6:68, 69.

+ 9:20 Лак 22:67, Яй 11:27

• 9:21 Мат 16:20-28, Мрк 8:30

+ 9:22 Лак 17:25, Лак 18:33, Лак 24:7, Яй 2:19

+ 9:23 Маттай 10:38; Лака 14:27.

* 9:23 Баланийн мохь – грекийн маттахь, цхьабакъду, яздина ду: жӀаран бӀогӀам.

+ 9:23 Мат 10:38-39, Лак 14:27

+ 9:24 Маттай 10:39; Лака 17:33; Яхьъя 12:25.

+ 9:25 Лак 12:20

+ 9:26 Рим 1:16, 2 Ти 1:8, Кар 33:2, Дан 7:13, Зак 14:5

+ 9:27 Лак 21:32, Яй 21:22

• 9:28 Мат 17:1-8, Мрк 9:2-8

+ 9:28 Мрк 14:33, Лак 8:51

+ 9:29 Дан 7:9

+ 9:30 Мал 4:5

+ 9:28-35 2 Кипин 1:17, 18.

+ 9:35 Еш 42:1, Лак 23:35, Кар 18:15, 2 Ки 1:17

• 9:37 Мат 17:14-18, Мрк 9:14-27

+ 9:42 Лак 4:35

• 9:43 Мат 17:22-23, Мрк 9:30-32

+ 9:44 Лак 9:22, Лак 18:32-33

+ 9:45 Лак 2:50, Лак 18:34

+ 9:46 Лака 22:24.

• 9:46 Мат 18:1-5, Мрк 9:33-40

+ 9:48 Маттай 10:40; Лака 10:16; Яхьъя 13:20.

+ 9:48 Мат 10:40, Лак 10:16, Яй 13:20

+ 9:49 Мат 7:22, Мат 12:27, Век 19:13, Лел 11:28

+ 9:50 Лак 11:23

+ 9:51 Лак 24:51, Век 1:9

+ 9:52 Мат 10:5

* 9:53 Ярушалайм-гӀала жуьгтийн коьрта гӀала яра, ткъа шамранхошна а, жуьгташна а вовшийн ца безара.

+ 9:54 Сулим 1:9-16.

+ 9:54 ТӀаьххь 1:10, Довз 13:13

• 9:57 Мат 8:19-22

+ 9:61 Сулим 19:20.

+ 9:61 Сул 19:20

• 10:1 Мат 10:7-16

+ 10:2 Маттай 9:37, 38.

+ 10:2 Мат 9:37-38, Яй 4:35

+ 10:3 Маттай 10:16.

+ 10:3 Мат 10:16

+ 10:4 ТӀаьххь 4:29

+ 10:7 1 Коринтхошка 9:14; 1 Тимапига 5:18.

+ 10:7 Гал 6:6, 1 Ти 5:18

+ 10:8 1 Ко 10:27

+ 10:9 Мрк 1:15

+ 10:10,[11] Векалийн 13:51.

+ 10:4-11 Маттай 10:7-14; Марк 6:8-11; Лака 9:3-5.

+ 10:11 Век 13:51

+ 10:12 а: Доладалар 19:24-28; Маттай 11:24; б: Маттай 10:15.

+ 10:12 Дол 18:20, Дол 19:24, Ярм 23:14, Яхь 16:48

+ 10:13 ЕшаӀ-ЯхӀу 23:1-18; Яхьазкхиал 26:1–28:26; Юал 3:4-8; Ӏамос 1:9, 10; Закри-ЯхӀу 9:2-4.

• 10:13 Мат 11:20-24

+ 10:13 Мрк 6:45, Мрк 8:21, Мрк 3:7

+ 10:14 Еш 23:1, Ярм 47:4, Яхь 26:2, Юал 3:4, Ӏамос 1:9, Зак 9:2

+ 10:15 ЕшаӀ-ЯхӀу 14:13-15.

+ 10:15 Еш 14:13, Еш 14:15

+ 10:16 Маттай 10:40; Марк 9:37; Лака 9:48; Яхьъя 13:20.

+ 10:16 Мат 10:40, Мат 25:45, Яй 13:20, Гал 4:14

+ 10:17 Мрк 16:17, Век 5:16, Век 8:7, Век 16:18, Век 19:12

+ 10:18 Еш 14:12, Довз 9:1, Довз 12:8-9

+ 10:19 Забур 90:13.

+ 10:19 Заб 90:13, Мрк 16:18, Век 28:3-5

+ 10:20 Ара 32:32, Заб 68:29, Ӏеб 12:23, Довз 3:5

• 10:21 Мат 11:25-27, Мат 13:16-17

+ 10:21 Аюб 37:24, Еш 29:14

+ 10:22 а: Яхьъя 3:35; б: Яхьъя 10:15.

+ 10:22 Яй 6:46, Яй 7:29, Яй 8:19, Яй 10:15

+ 10:23 Мат 13:16-17

+ 10:24 Ӏеб 11:13, 1 Ки 1:10-12

+ 10:25-28 Маттай 22:35-40; Марк 12:28-34.

+ 10:25 Лак 18:18

+ 10:27 а: Карлабаьккхинарг 6:5; б: Ӏамалъяр 19:18.

+ 10:27 Кар 6:5, Кар 11:13, Юш 22:5, Ӏам 19:18, Мат 22:37, Мрк 12:30

+ 10:28 Ӏамалъяр 18:5.

+ 10:28 Ӏам 18:5, Рим 10:5, Гал 3:12

* 10:32 Левихой – – уьш Исраилан халкъан цхьа тайпа ду. Царна бен пурба ца делла Делан цӀа долчохь динан гӀуллакхаш дан.

+ 10:32 Лел 8:19

+ 10:33,[34] 2 Шерашкахь 28:15.

+ 10:33 ТӀаьххь 17:34, Яй 4:9, Яй 8:48

+ 10:34 Еш 1:6

+ 10:38,[39] Яхьъя 11:1.

+ 10:38 Яй 11:1, Яй 12:2

+ 10:39 Лак 8:35

+ 10:41 Лак 12:25

+ 10:42 Заб 15:5

• 11:1 Мат 6:9-15, Мат 7:7-11

+ 11:1 Мат 11:2, Мрк 2:18, Яй 1:35

+ 11:3 Киц 30:8

+ 11:4 Мат 26:41

+ 11:10 Киц 8:17, Мат 18:19, Мат 21:22, Мрк 11:24, Яй 14:13-14, 1 Я 3:22, 1 Я 5:14

+ 11:13 Дол 6:5, Мат 12:34, Век 2:38

• 11:14 Мат 12:22-30, Мат 12:43-45, Мрк 3:20-27

+ 11:15 Маттай 9:34; 10:25.

+ 11:15 ТӀаьххь 1:2, Мат 9:34, Мат 10:25

+ 11:16 Маттай 12:38; 16:1; Марк 8:11.

+ 11:16 Мрк 8:11, 1 Ко 1:22

+ 11:19 Лак 9:49, Век 19:13

+ 11:22 Еш 49:24-25

+ 11:23 Марк 9:40.

+ 11:23 Лак 9:50

+ 11:26 2 Ки 2:20

+ 11:27 Лак 1:48

+ 11:28 Яй 13:17, Якъ 1:22, Рим 2:13

+ 11:29 Маттай 16:4; Марк 8:12.

• 11:29 Мат 12:38-42, Мат 16:1-4, Мрк 8:11-13

+ 11:30 Юнус 3:4.

+ 11:31 Сулим 10:1-10; 2 Шерашкахь 9:1-12.

+ 11:31 Сул 10:1-13, Мат 12:6

+ 11:32 Юнус 3:5.

+ 11:32 Юн 3:5

+ 11:33 Маттай 5:15; Марк 4:21; Лака 8:16.

• 11:33 Мат 6:22-23

+ 11:33 Мат 5:15, Мрк 4:21, Лак 8:16

• 11:37 Мат 23:1-36, Мрк 12:38-40, Лак 20:45-47

+ 11:38 Мрк 7:3-5

+ 11:42 Ӏамалъяр 27:30.

+ 11:42 Лак 18:12

+ 11:43 Лак 14:7, Лак 20:46

+ 11:44 Киц 26:23

+ 11:48 Век 7:51-52

+ 11:49 Мат 21:35

+ 11:50 Нахь 9:26, Довз 18:24, Дол 4:8, 1 Я 3:12, Ӏеб 11:4, 2 Ше 24:21

+ 11:51 а: Доладалар 4:8; б: 2 Шерашкахь 24:20, 21.

+ 11:54 Лак 20:20

+ 12:1 Маттай 16:6; Марк 8:15.

+ 12:1 Мат 16:6, Мрк 8:15, 1 Ко 5:7-8

+ 12:2 Марк 4:22; Лака 8:17.

+ 12:2 Мат 10:26, Мрк 4:22, Лак 8:17

• 12:4 Мат 10:17-20, Мат 10:28-33

+ 12:4 Заб 55:5, Заб 117:6, Киц 29:25, Еш 51:7, Еш 51:12

+ 12:5 Ӏеб 10:31

+ 12:7 Мат 6:26, Мат 12:12

+ 12:8 Рим 10:9, Довз 3:5

+ 12:9 Мат 25:12, 1 Я 2:23, 2 Ти 2:12

+ 12:10 Маттай 12:32; Марк 3:29.

+ 12:10 Мат 12:31-32, Мрк 3:29

+ 12:11,[12] Маттай 10:19, 20; Марк 13:11; Лака 21:14, 15.

+ 12:12 Киц 16:1

• 12:13 Мат 6:19-21, Мат 6:25-34

+ 12:15 1 Ти 6:6-10, Ара 20:17, Заб 61:11

+ 12:19 Еш 22:13

+ 12:20 Заб 38:7, Уст 2:18, Уст 6:2

+ 12:21 1 Ти 6:18

+ 12:22 Пил 4:6, 1 Ки 5:7

+ 12:24 Мат 10:31, Мат 12:12

+ 12:27 Сулим 10:4-7; 2 Шерашкахь 9:3-6.

+ 12:27 Сул 10:4-7

+ 12:28 Мат 8:26, Мат 14:31, Мат 16:8

+ 12:31 Заб 36:4

+ 12:32 Еш 40:11, Яй 10:16, Лак 22:29

+ 12:33 Мат 19:21, Лак 18:22

+ 12:35 Маттай 25:1-13.

• 12:35 Мат 24:45-51

+ 12:36 Марк 13:34-36.

+ 12:36 Довз 3:20

+ 12:39,[40] Маттай 24:43, 44.

+ 12:39 2 Ки 3:10, 1 Та 5:2

+ 12:43 Мат 25:21, Яй 13:17

+ 12:45 Мат 25:5

+ 12:48 Ӏам 5:17

• 12:49 Мат 10:34-36

+ 12:50 Марк 10:38.

+ 12:50 Мрк 10:38

+ 12:51 Век 14:4

+ 12:53 Мика-ЯхӀу 7:6.

+ 12:53 Мик 7:6

• 12:54 Мат 5:25-26, Мат 16:2-3

+ 12:58 Киц 25:8

+ 13:1 Лак 3:1, Лак 23:1

+ 13:2 Аюб 4:7

+ 13:4 Еш 8:6, Яй 9:7, Яй 9:11

+ 13:6 Еш 5:2, Мат 21:19, Мрк 11:13

+ 13:7 Мат 7:19, Лак 3:9

+ 13:10 Мат 4:23, Мрк 6:2

+ 13:13 Заб 144:14, Заб 145:8

+ 13:14 Арадаккхар 20:9, 10; Карлабаьккхинарг 5:13, 14.

+ 13:14 Лак 8:41, Век 13:15, Век 18:8, Ара 20:9

+ 13:15 Лак 14:5

+ 13:17 1 Ки 3:16

• 13:18 Мат 13:31-33, Мрк 4:30-32

+ 13:19 Мат 17:20, Лак 17:6, Яхь 17:23, Яхь 31:6, Дан 4:9

+ 13:21 1 Ко 5:6, Гал 5:9

• 13:22 Мат 7:13-14, Мат 7:21-23

+ 13:25 Мат 25:11-12

+ 13:27 Забур 6:9.

+ 13:27 Заб 6:9

+ 13:28 Маттай 22:13; 25:30.

+ 13:28,[29] Маттай 8:11, 12.

+ 13:28 Мат 8:12

+ 13:29 Мат 8:11, Эпа 3:6

+ 13:30 Маттай 19:30; 20:16; Марк 10:31.

+ 13:30 Мат 19:30, Мат 20:16, Мрк 10:31

• 13:31 Мат 23:37-39

+ 13:31 Лак 3:1, Лак 9:7

+ 13:34 2 Ше 24:21, Нахь 9:26, Век 7:52, Кар 32:11-12, Рут 2:12, Заб 146:2

+ 13:35 Забур 117:26.

+ 13:35 Заб 117:26, Лак 19:38

+ 14:1 Лак 6:7, Лак 20:20

+ 14:3 Мат 12:10, Мрк 3:4

+ 14:5 Маттай 12:11.

+ 14:5 Лак 13:15

+ 14:7 Лак 11:43

+ 14:8-10 Кицанаш 25:6, 7.

+ 14:8 Киц 25:6-7

+ 14:11 Маттай 23:12; Лака 18:14.

+ 14:11 Мат 23:12, Лак 18:14

+ 14:14 1 Ко 15:23, 1 Та 4:16

• 14:15 Мат 22:1-10

+ 14:15 Довз 19:9

+ 14:20 Кар 24:5

• 14:25 Мат 10:37-38

+ 14:26 Маттай 10:37.

+ 14:26 Яй 12:25

+ 14:27 Маттай 10:38; 16:24; Марк 8:34; Лака 9:23.

* 14:27 Баланийн мохь – бакъду, грекийн маттахь иштта яздина ду: жӀаран бӀогӀам.

+ 14:27 Мат 16:24, Лак 9:23

+ 14:34 Мат 5:13, Мрк 9:50

+ 14:35 Мат 11:15, Лак 8:8, Довз 2:7

+ 15:1,[2] Лака 5:29, 30.

• 15:1 Мат 18:12-14

+ 15:2 Лак 5:30, Лак 19:7

+ 15:4 Яхь 34:6, Яхь 34:11

+ 15:6 1 Ки 2:25

+ 15:7 Лак 5:31-32

+ 15:12 Кар 21:17

+ 15:18 Ара 10:16

+ 15:22 Зак 3:4

+ 15:24 Рим 11:15, Эпа 2:1, Эпа 2:5, Ков 2:13

+ 15:30 Киц 29:3

+ 16:8 Яй 12:36, 1 Та 5:5

+ 16:10 Мат 25:21, Лак 19:17

+ 16:11 Киц 24:4

+ 16:13 Маттай 6:24.

+ 16:13 Мат 6:24

• 16:14 Мат 11:12-13

+ 16:14 1 Ти 6:10

+ 16:15 Шам 16:7, Сул 8:39, Киц 21:2, Ярм 11:20

+ 16:16 Маттай 11:12, 13.

+ 16:16 Мат 3:2, Лак 4:43, Мат 11:12-13

+ 16:17 Маттай 5:18.

+ 16:17 Мат 5:18

+ 16:18 Маттай 5:32; 1 Коринтхошка 7:10, 11.

+ 16:18 Мал 2:16, Мат 5:32, Мат 19:19

+ 16:22 Мат 18:10, Век 12:15

+ 16:23 Мат 11:23, Мат 8:11

+ 16:24 Лак 3:8

+ 16:29 Век 26:22, Век 28:23

+ 16:31 Мат 28:11-15, Яй 12:10-11

• 17:1 Мат 18:6-7, Мат 18:21-22

+ 17:1 Лак 22:22

+ 17:2 Мрк 9:42

+ 17:3 Маттай 18:15.

+ 17:3 Ӏам 19:17, Мат 18:15

+ 17:4 Мат 6:14

+ 17:5 Мрк 9:24

+ 17:6 Мат 17:20, Лак 13:19

+ 17:12 Ӏам 13:3, Лак 5:11, Ӏам 13:46

+ 17:14 Ӏамалъяр 14:1-32.

+ 17:14 Ӏам 14:1-32, Мат 8:4, Мрк 1:44, Лак 5:14

+ 17:16 Лак 5:12, ТӀаьххь 17:34, Яй 4:9

+ 17:19 Мрк 10:52, Лак 7:50, Эпа 2:8

• 17:20 Мат 24:23-28, Мат 24:37-41

+ 17:20 Лак 19:11, Век 1:6

+ 17:22 Лак 5:35, Яй 8:56

+ 17:23 Мрк 13:21, Лак 21:28

+ 17:25 Лак 9:22

+ 17:26 Доладалар 6:5-8.

+ 17:26 Дол 6:5

+ 17:27 Доладалар 7:6-24.

+ 17:27 Дол 6:14, Дол 7:21

+ 17:28,[29] Доладалар 18:20–19:25.

+ 17:29 Дол 19:16, Дол 19:24, 2 Ки 2:6-8

+ 17:31 Маттай 24:17, 18; Марк 13:15, 16.

+ 17:31 Мрк 13:15

+ 17:32 Доладалар 19:26.

+ 17:32 Дол 19:26

+ 17:33 Маттай 10:39; 16:25; Марк 8:35; Лака 9:24; Яхьъя 12:25.

+ 17:33 Мат 10:39

* 17:35 Цхьадолчу тептарш тӀехь – Маттай 24:40 – кхузахь, 36-гӀа аят санна, тӀетоьхна ду: Шиъ аренгахь болх беш хир ву. Царах цхьаъ схьаоьцур ву, ткъа важа вуьтур ву.

+ 18:1 Лак 21:36, Рим 12:12, Эпа 6:18, Ков 4:2, 1 Та 5:17

+ 18:7 Заб 21:3, Заб 87:2, Довз 6:10, Мрк 13:20, Рим 8:33, Ков 3:12, Тит 1:1

+ 18:8 Ӏеб 10:37

+ 18:9 Лак 16:15

+ 18:10 Век 3:1

+ 18:11 Мат 6:5

+ 18:12 Лак 5:33, Лак 11:42

+ 18:13 Заб 78:9, Дан 9:19

+ 18:14 Маттай 23:12; Лака 14:11.

+ 18:14 Мат 23:12, Лак 14:11

• 18:15 Мат 19:13-15, Мрк 10:13-16

+ 18:17 Мат 18:3

• 18:18 Мат 19:16-30, Мрк 10:17-31

+ 18:18 Лак 10:25

+ 18:19 Заб 105:1, Заб 118:68

+ 18:20 а: Арадаккхар 20:14; Карлабаьккхинарг 5:18; б: Арадаккхар 20:13; Карлабаьккхинарг 5:17; ц: Арадаккхар 20:15; Карлабаьккхинарг 5:19; д: Арадаккхар 20:16; Карлабаьккхинарг 5:20; э: Арадаккхар 20:12; Карлабаьккхинарг 5:16.

+ 18:20 Ара 20:12-16

+ 18:21 Пил 3:6

+ 18:22 Лак 12:33

+ 18:24 Заб 48:7-8

+ 18:27 Дол 18:14, Аюб 42:2, Ярм 32:17, Мрк 14:36

+ 18:28 Лак 5:11

+ 18:29 Лак 14:26

• 18:31 Мат 20:17-19, Мрк 10:32-34

+ 18:33 Лак 9:22, Лак 24:7, Яй 2:19

+ 18:34 Лак 2:50, Лак 9:45

• 18:35 Мат 20:29-34, Мрк 10:46-52

+ 18:35 Юш 6:1, Сул 16:34

+ 18:38 Дад 7:12-16, Мат 22:42, Лак 1:32

+ 18:42 Лак 7:50, Эпа 2:8

+ 19:1 Юш 6:1, Сул 16:34

+ 19:7 Лак 5:30, Лак 15:2

+ 19:8 Ара 22:1, Дад 12:6, Лак 3:14

+ 19:9 Лак 3:8, Яй 8:33, Яй 8:39

+ 19:10 Маттай 18:11.

• 19:11 Мат 25:14-30

+ 19:11 Лак 17:20, Век 1:6

+ 19:14 Яй 15:8

+ 19:17 Лак 16:10

+ 19:22 Аюб 9:20, Аюб 15:6, Сул 20:40

+ 19:26 Маттай 13:12; Марк 4:25; Лака 8:18.

+ 19:26 Мат 13:12

+ 19:11-27 Маттай 25:14-30.

+ 19:27 Мат 22:7, Лак 20:16

• 19:28 Мат 21:1-11, Мрк 11:1-11, Яй 12:12-19

+ 19:29 Дад 15:30, Зак 14:4, Век 1:12

+ 19:36 ТӀаьххь 9:13

+ 19:38 Забур 117:26.

+ 19:38 Заб 117:25-26, Заб 148:1

+ 19:39 Мат 21:15-16

+ 19:40 Хьаб 2:11

+ 19:41 Яй 11:35

+ 19:42 Заб 80:14, Еш 48:18

+ 19:43 Еш 29:3, Ярм 6:6, Яхь 4:2, Яхь 26:8

+ 19:44 Заб 136:9, Лак 21:6

• 19:45 Мат 21:12-17, Мрк 11:15-19, Яй 2:13-22

+ 19:46 ЕшаӀ-ЯхӀу 56:7; Ярми-ЯхӀу 7:11.

+ 19:46 Еш 56:7, Ярм 7:11

+ 19:47 Лака 21:37.

• 20:1 Мат 21:23-27, Мрк 11:27-33

+ 20:2 Век 4:7

+ 20:4 Лак 3:3

+ 20:5 Лак 7:30

+ 20:6 Лак 7:26, Лак 9:8

+ 20:9 ЕшаӀ-ЯхӀу 5:1.

• 20:9 Мат 21:33-46, Мрк 12:1-12

+ 20:9 Заб 79:9, Еш 5:1, Илли 8:11, Мрк 13:34

+ 20:12 Лак 11:48-49

+ 20:13 Мат 3:17, Ӏеб 1:1

+ 20:14 Ӏеб 1:2

+ 20:15 Ӏеб 13:12

+ 20:16 Век 13:46

+ 20:17 Забур 117:22.

+ 20:17 Заб 117:22

+ 20:18 Еш 8:14-15, Еш 28:16

• 20:19 Мат 22:15-22, Мрк 12:13-17

+ 20:20 Лак 6:7, Лак 14:1, Лак 11:54

+ 20:22 Мат 17:24-25

+ 20:23 Мрк 7:6, Лак 12:1

+ 20:25 Рим 13:7

+ 20:27 Векалийн 23:8.

• 20:27 Мат 22:23-33, Мрк 12:18-27

+ 20:27 Век 23:8

+ 20:28 Карлабаьккхинарг 25:5.

+ 20:28 Кар 25:5

+ 20:35 2 Та 1:5

+ 20:37 Арадаккхар 3:6.

+ 20:37 Ара 3:2, Ара 3:6

+ 20:40 Мат 22:46

• 20:41 Мат 22:41-46, Мрк 12:35-40

+ 20:41 Дад 7:12-16, Лак 1:32, Лак 18:38

+ 20:42,[43] Забур 109:1.

+ 20:42 Заб 109:1, Век 2:34-35

+ 20:46 Лак 11:43

• 21:1 Мрк 12:41-44

+ 21:1 ТӀаьххь 12:9, Мат 27:6, Яй 8:20

+ 21:4 2 Ко 8:1-3, 2 Ко 8:12

• 21:5 Мат 24:1-14, Мрк 13:1-13

+ 21:6 Лак 19:44

+ 21:8 1 Я 3:7, Ков 2:8, 2 Та 2:3, Ярм 14:14

+ 21:10 2 Ше 15:6, Довз 6:4

+ 21:11 Век 11:28, Довз 6:8, Довз 6:12

+ 21:12 Век 4:3, Век 17:6, Век 18:12, Век 24:1, Век 25:6

+ 21:14,[15] Лака 12:11, 12.

+ 21:15 Век 6:10

+ 21:18 Шам 14:45, Дад 14:11, Век 27:34

• 21:20 Мат 24:15-21, Мрк 13:14-19

+ 21:22 ХӀушаӀ 9:7.

+ 21:23 Мат 27:25, 1 Та 2:16

+ 21:24 Довз 11:2

+ 21:25 ЕшаӀ-ЯхӀу 13:10; Яхьазкхиал 32:7; Юал 2:31; Довзийтинарг 6:12, 13.

• 21:25 Мат 24:29-31, Мрк 13:24-27

+ 21:27 Даниал 7:13; Довзийтинарг 1:7.

+ 21:27 Дан 7:13

• 21:29 Мат 24:32-35, Мрк 13:28-31

+ 21:32 Лак 9:27

+ 21:33 Заб 101:26-27, Еш 51:6, 2 Ки 3:10

+ 21:34 Еш 24:17

+ 21:36 Мат 25:13, 1 Та 5:6, Лак 18:1, Рим 12:12, Эпа 6:18, Ков 4:2, 1 Та 5:17

+ 21:37 Лака 19:47.

+ 21:37 Мат 21:23, Мат 26:55

+ 22:1 Арадаккхар 12:1-27.

• 22:1 Мат 26:1-5, Мат 26:14-16, Мрк 14:1-2, Мрк 14:10-11, Яй 11:45-53

+ 22:1 Ара 12:1-30

+ 22:3 Яй 13:2

+ 22:6 Век 1:16

• 22:7 Мат 26:17-25, Мрк 14:12-21, Яй 13:21-30

+ 22:7 Ара 12:6, 1 Ко 5:7

• 22:14 Мат 26:26-30, Мрк 14:22-26, 1 Ко 11:23-25

+ 22:16 Довз 19:9

+ 22:19 Яй 6:51, 1 Ко 10:16, 1 Ко 11:24

+ 22:20 Ярми-ЯхӀу 31:31-34.

+ 22:20 Ара 24:8, Ярм 31:31

+ 22:21 Забур 40:10.

+ 22:21 Заб 40:10, Яй 13:18

+ 22:22 Век 2:23

+ 22:24 Маттай 18:1; Марк 9:34; Лака 9:46.

• 22:24 Мат 18:1-5, Мрк 9:33-37, Лак 9:46-50

+ 22:26 Маттай 23:11; Марк 9:35.

+ 22:25,[26] Маттай 20:25-27; Марк 10:42-44.

+ 22:26 Мат 20:26, Мрк 10:43-44

+ 22:27 Яхьъя 13:12-15.

+ 22:27 Мат 20:28, Яй 13:4-5

+ 22:28 Ӏеб 2:18

+ 22:29 Лак 12:32

+ 22:30 Маттай 19:28.

+ 22:30 Мат 19:28, Довз 3:21

• 22:31 Мат 26:31-35, Мрк 14:27-31, Яй 13:36-38

+ 22:31 Аюб 1:6-12, Ӏамос 9:9

+ 22:32 Яй 17:9

+ 22:33 Яй 21:19, Век 12:4

+ 22:35 Маттай 10:9, 10; Марк 6:8, 9; Лака 9:3; 10:4.

+ 22:35 Лак 9:3, Лак 10:4

+ 22:37 ЕшаӀ-ЯхӀу 53:12.

+ 22:37 Еш 53:12

• 22:39 Мат 26:36-46, Мрк 14:32-42

+ 22:40 Мат 6:13

+ 22:42 Мрк 10:38, Яй 18:11, Ӏеб 5:7, Мат 6:10

+ 22:43 Мат 4:11, Мрк 1:13

• 22:47 Мат 26:47-56, Мрк 14:43-50, Яй 18:3-11

+ 22:47 Век 1:16

+ 22:49 Лак 22:38

+ 22:53 Лака 19:47; 21:37.

+ 22:53 Лак 20:1, Эпа 6:12

• 22:54 Мат 26:57-58, Мат 26:69-75, Мрк 14:53-54, Мрк 14:66-72, Яй 18:12-18, Яй 18:25-27

+ 22:61 Лак 22:34

• 22:63 Мат 26:67-68, Мрк 14:65

+ 22:63 Еш 50:6

• 22:66 Мат 26:59-66, Мрк 14:55-64, Яй 18:19-24

+ 22:69 Заб 109:1, Мрк 16:19, Век 7:56, Ӏеб 1:3

+ 22:71 Мат 9:3, Яй 10:36

• 23:1 Мат 27:1-2, Мат 27:11-14, Мрк 15:1-5, Яй 18:28-30

+ 23:1 Лак 3:1, Лак 13:1, Век 3:13, Век 4:27, 1 Ти 6:13

+ 23:2 Век 17:7, Лак 20:25

+ 23:3 Мат 2:2

+ 23:4 Яй 18:38, Яй 19:4, Ӏеб 4:15

+ 23:7 Лак 3:1, Лак 9:7

+ 23:8 Лак 9:9

• 23:13 Мат 27:15-26, Мрк 15:6-15, Яй 18:39

* 23:16 Цхьадолчу тептаршна тӀетоьхна ду Маркан тептар тӀера (15:6) 17-гӀа аят: ХӀора Пасахьан дезачу дийнахь чубоьхкинчарах цхьаъ арахеца везаш вара Пулат.

• 23:26 Мат 27:32-44, Мрк 15:21-32, Яй 19:17-27

+ 23:29 Мрк 13:17, Лак 21:23

+ 23:30 ХӀушаӀ 10:8; Довзийтинарг 6:16.

+ 23:30 ХӀуш 10:8, Довз 6:16

+ 23:31 Яхь 20:47

+ 23:34 Забур 21:19.

+ 23:34 Век 7:60, Заб 21:19

+ 23:35 Забур 21:8.

+ 23:35 Еш 42:1, Лак 9:35, Яй 10:18

+ 23:36 Забур 68:22.

+ 23:41 Лак 23:4, Ӏеб 4:15

• 23:44 Мат 27:45-56, Мрк 15:33-41, Яй 19:28-30

+ 23:44 Ӏамос 8:9

+ 23:45 Арадаккхар 26:31-33.

+ 23:45 Ара 26:33, Ӏам 16:2

+ 23:46 Забур 30:6.

+ 23:46 Заб 30:6, Век 7:59

+ 23:48 Лак 18:13

+ 23:49 Лака 8:2, 3.

+ 23:49 Лак 8:2

• 23:50 Мат 27:57-61, Мрк 15:42-47, Яй 19:38-42

+ 23:53 Еш 53:9

+ 23:56 Арадаккхар 20:10; Карлабаьккхинарг 5:14.

+ 23:56 Ара 20:10, Кар 5:14

• 24:1 Мат 28:1-10, Мрк 16:1-8, Яй 20:1-10

+ 24:4 Яй 20:12

+ 24:6,[7] Маттай 16:21; 17:22, 23; 20:18, 19; Марк 8:31; 9:31; 10:33, 34; Лака 9:22; 18:31-33.

+ 24:7 Лак 9:22, Лак 18:33, Яй 2:19

+ 24:8 Яй 2:22

+ 24:10 Мрк 15:40, Лак 8:2-3

+ 24:11 Мрк 16:11

• 24:13 Мрк 16:12-13

+ 24:16 Яй 20:14

+ 24:18 Яй 19:25

+ 24:20 Век 2:23

+ 24:26 1 Ки 1:11

+ 24:27 Дол 3:15, Дол 12:3, Дол 22:8, Лел 21:9, Лел 24:17, Кар 18:15, Дад 7:12-14, Заб 15:10, Еш 7:14, Еш 9:2, Еш 11:1, Еш 50:6, Еш 53, Ярм 23:5-6, Дан 7:13, Дан 9:24-27, Мик 5:2, Зак 9:9, Зак 12:10, Зак 13:7, Век 8:35

+ 24:30 Лак 9:16

+ 24:34 1 Ко 15:5

• 24:36 Мат 28:16-20, Мрк 16:14-18, Яй 20:19-23, Век 1:6-8

+ 24:37 Мат 14:26, Мрк 6:49

+ 24:39 1 Я 1:1

+ 24:41 Яй 21:5

+ 24:45 Век 16:14

+ 24:46 Лак 24:27

+ 24:48 Век 1:8

+ 24:49 Векалийн 1:4.

+ 24:49 Яй 14:26, Век 1:8, Век 1:4, Век 2:4

+ 24:50,[51] Векалийн 1:9-11.

• 24:50 Мрк 16:19-20, Век 1:9-11

+ 24:50 Мат 21:17, Лак 19:29, Яй 11:18, Век 1:9

+ 24:52 Мат 28:9

+ 24:53 Век 2:46, Век 3:1, Век 5:21

+ 1:1 Дол 1:1, Довз 19:13, Яй 20:28, 1 Я 5:20, Пил 2:6

+ 1:3 Заб 32:6, 1 Ко 8:6, Ков 1:16, Ӏеб 1:2

+ 1:4 Яй 5:26, Яй 11:25, 1 Я 1:2, 1 Я 5:11, Яй 8:12, Яй 9:5, Яй 12:46

+ 1:6 Маттай 3:1; Марк 1:4; Лака 3:1, 2.

+ 1:6 Мат 3:1, Мрк 1:4, Лак 1:80, Лак 3:2

+ 1:7 Яй 3:26, Яй 5:33, Яй 10:41, Яй 20:31, Век 19:4

* 1:9 Я иштта: И бакъйолу серло яра, муьлхха а дуьнен чу догӀу адам серла а доккхуш.

+ 1:9 Заб 35:10, Еш 49:6, 1 Ки 2:9

+ 1:11 Яй 5:43

+ 1:12 Мат 5:9, 1 Я 3:1, 1 Я 5:1, Рим 8:14

+ 1:13 Яй 3:3, Якъ 1:18

+ 1:14 1 Я 4:2, 2 Я 1:7, 1 Ти 3:16, Ӏеб 2:14

* 1:15 Яхьъя – нах хих чекхбахийта Дала ваийтина Яхьъя ву иза. Делера болу хаза кхаъ дӀаязбинарг изза цӀе йолу кхин стаг ву.

+ 1:15 Мат 3:11

+ 1:17 Кар 33:4, Яй 7:19, Яй 14:6

* 1:18 Ткъа Шен Деца волчу, цхьаъ бен воцчу КӀанта – кхечу тептарш тӀехь: Ткъа Дела верриг а волу, Цуьнгахьа а волу, Цуьнан цхьаъ бен воцчу КӀанта.

+ 1:18 Ара 33:20, Яй 6:46, 1 Я 4:12, Ков 1:15, 1 Ти 6:16

• 1:19 Мат 3:1-12, Мрк 1:2-8, Лак 3:15-17

+ 1:20 Век 13:25

+ 1:21 а: Малъаки 4:5; б: Карлабаьккхинарг 18:15, 18.

+ 1:21 Мал 4:5, Мат 17:12-13, Лак 1:17, Кар 18:15, Кар 18:18-19

+ 1:23 ЕшаӀ-ЯхӀу 40:3 (Грекийн).

+ 1:23 Еш 40:3

+ 1:29 Ара 12:3, Ӏам 1:10, Еш 53:7, 1 Ки 1:19, 1 Я 2:2, 1 Я 4:10

+ 1:31 Лак 1:17

+ 1:32 Еш 11:2, Мат 3:16, Мрк 1:10, Лак 3:22

+ 1:33 Юал 2:28, Век 1:5

+ 1:35 Мат 11:2, Мрк 2:18, Лак 11:1

+ 1:36 Яй 1:29

+ 1:38 Яй 18:4, Яй 18:7

* 1:39 ДоьалгӀа сахьт – Грекийн маттахь: уьтталгӀа сахьт. Цу заман чохь хан ялх сахьт даьллачу хенахь дуьйна лорура.

+ 1:40 Мат 4:18-20, Мрк 1:16-20, Лак 5:2-11

+ 1:41 Яй 4:25

+ 1:42 Мат 16:18, Мрк 3:16, Гал 1:18, 1 Ко 1:12

+ 1:44 Яй 12:21

+ 1:45 Яй 21:2, Кар 18:15, Лак 24:27, Мат 2:23, Лак 2:39

+ 1:47 Доладалар 32:28.

+ 1:47 Заб 31:2, Рим 9:6

+ 1:49 Заб 2:7, Мат 27:11, Мат 27:42, Яй 11:27

+ 1:51 Доладалар 28:12.

+ 1:51 Дол 28:12, Дан 7:13

+ 2:1 Яй 4:46, Яй 21:2

+ 2:4 Мрк 14:41, Яй 7:6, Яй 7:30, Яй 8:20, Яй 13:1

+ 2:6 Яй 3:25

+ 2:12 Маттай 4:13.

+ 2:12 Мрк 3:31, Мрк 6:3, Яй 7:3, Век 1:14, 1 Ко 9:5, Гал 1:19

+ 2:13 Арадаккхар 12:1-27.

• 2:13 Мат 21:12-13, Мрк 11:15-17, Лак 19:45-46

+ 2:13 Кар 16:1, Кар 16:16, Яй 6:4, Яй 11:55

+ 2:16 Лак 2:49

+ 2:17 Забур 68:10.

+ 2:17 Заб 68:10

+ 2:18 Яй 4:48, Яй 6:30, 1 Ко 1:22

+ 2:19 Маттай 26:61; 27:40; Марк 14:58; 15:29.

+ 2:19 Мрк 8:31, Мрк 14:58, Мрк 15:29, Яй 10:18

+ 2:22 Лак 24:8, Яй 12:16

+ 2:23 Яй 11:45

+ 3:1 Яй 7:50, Яй 19:39

+ 3:5 Мрк 16:16, Век 2:38, Мат 5:20, 1 Ко 15:50

+ 3:13 Киц 30:4, Яй 6:38, 1 Ко 15:47, Эпа 4:9

+ 3:14 Лелар 21:9.

+ 3:14 Лел 21:9, Яй 8:28, Яй 12:32

+ 3:16 Рим 5:8, Эпа 2:4, 1 Я 3:1, 1 Я 4:10

+ 3:17 Яй 8:15, Яй 12:47

+ 3:18 Мрк 16:16

+ 3:19 Яй 1:4, Яй 8:12, Яй 7:7

+ 3:20 Эпа 5:13

+ 3:22 Яй 4:1-2

+ 3:24 Маттай 14:3; Марк 6:17; Лака 3:19, 20.

+ 3:24 Мат 11:2, Мрк 6:17-18, Лак 3:19-20

+ 3:25 Яй 2:6

+ 3:26 Яй 1:7, Яй 5:33

+ 3:27 1 Ко 4:7

+ 3:28 Яхьъя 1:20.

+ 3:28 Мал 3:1, Мрк 1:2, Яй 1:20

+ 3:29 Мат 9:15, Мат 25:1-13, Довз 19:7, Довз 21:2, Мат 9:15, Мрк 2:19

+ 3:33 Яй 8:26

+ 3:35 Маттай 11:27; Лака 10:22.

+ 3:35 Мат 3:17, Мат 17:5, Яй 5:20

* 3:36 Ткъе уьтталгӀачу аятан чаккхенан метта ма-дарра къамел кхузахь чекхдала мегара.

+ 3:36 Яй 5:24, Яй 6:40, 1 Я 5:12-13

+ 4:2 Яй 3:22

+ 4:3 Яй 2:11-12

+ 4:4 Лак 9:52-53

+ 4:5 Доладалар 33:19.

+ 4:5 Дол 33:19, Дол 48:22

+ 4:9 Ӏезар 4:1-5; Нахьми-ЯхӀу 4:1, 2.

* 4:9 Я иштта: Шамранхоша лелийна пхьегӀаш жуьгташна лело дегаза хетара.

+ 4:10 Заб 35:10, Ярм 2:13, Ярм 17:13

+ 4:14 Еш 55:1, Яй 7:38

+ 4:19 Яй 9:20

+ 4:20 Дол 12:6-7, Дол 33:18, Кар 11:29, Кар 27:12, Куьйг 9:7, Кар 12:5

+ 4:22 ТӀаьххь 17:28-34, Заб 147:8-9, Век 13:23, Рим 3:1-2

+ 4:23 Рим 8:15, Эпа 6:18, Заб 144:18

+ 4:24 2 Ко 3:17

+ 4:25 Яй 1:41, Мат 11:2, Кар 18:18

+ 4:26 Яй 9:37

+ 4:34 Кар 8:3, Яй 5:30, Яй 6:38, Яй 9:4, Яй 14:31

+ 4:35 Мат 9:38, Лак 10:2

+ 4:36 1 Ко 3:6-9

+ 4:42 Яй 1:29, 1 Я 4:14

+ 4:44 Маттай 13:57; Марк 6:4; Лака 4:24.

+ 4:44 Мат 13:57, Мрк 6:4, Лак 4:24

+ 4:45 Яхьъя 2:23.

+ 4:45 Яй 2:23

+ 4:46 Яхьъя 2:1-11.

+ 4:46 Яй 2:1, Яй 21:2, Яй 2:12

+ 4:48 Яй 2:18, Яй 6:30, 1 Ко 1:22

+ 4:53 Мат 8:13, Век 16:34, Век 18:8

+ 4:54 Яй 2:11

* 5:2 Бет-Хьасда – кхечу тептарш тӀехь цу Ӏомана иштта цӀерш йогӀу: Байт-Затхьа, Бет-Саида.

+ 5:2 Нахь 3:1, Нахь 12:39

* 5:3,[4] Цхьадолчу тептарш тӀехь яздина ду аяташ 3б, 4: Уьш и хи, дӀа-схьа а даьржина, меттахдаларе ладоьгӀуш Ӏаш бара. ХӀунда аьлча Делан малико, наг-наггахь Ӏома чу а долий, и хи, дӀа-схьа а даржадой, меттахдоккхура. Оццу хенахь, Ӏомана хьалха чуваьлларг, муьлххачу а цамгаро а и хьийзош велахь а, толуш хилла.

+ 5:8 Мат 9:6-7, Мрк 2:11, Лак 5:24

+ 5:10 Нахьми-ЯхӀу 13:19; Ярми-ЯхӀу 17:21.

+ 5:10 Ара 20:10, Ярм 17:21

+ 5:16 Яй 15:20

+ 5:18 Яй 7:1, Пил 2:6

+ 5:20 Мат 3:17, Мат 17:5, Яй 3:35, Яй 10:17, Яй 15:9, Яй 17:26

+ 5:21 Еш 26:19, Яхь 37:5, Яхь 37:12, Дан 12:2, Рим 8:11, 1 Ко 15:45

+ 5:22 Яй 17:2, Век 10:42

+ 5:23 Мат 10:40, Лак 10:16, Яй 13:20, Яй 15:23

+ 5:24 Яй 3:36, Яй 6:40, Яй 20:31, 1 Я 5:9-13, 1 Я 3:14

+ 5:25 Мат 27:52-53, Эпа 2:1, Эпа 2:5

+ 5:26 Яй 1:4, Яй 11:25, 1 Я 1:2, 1 Я 5:11

+ 5:27 Дан 7:13

+ 5:28 Еш 26:19, Яхь 37:12, Яй 11:25, Яй 11:43

+ 5:29 Даниал 12:2.

+ 5:29 Дан 12:2

+ 5:30 Мрк 14:36, Яй 6:38, Яй 8:16

+ 5:31 Яй 8:13

+ 5:33 Яхьъя 1:19-27; 3:27-30.

+ 5:33 Яй 1:7, Яй 3:26, Яй 10:41

+ 5:35 Мат 5:16, 2 Ки 1:19

+ 5:36 Яй 8:18, Яй 10:25, 1 Я 5:9

+ 5:37 Маттай 3:17; Марк 1:11; Лака 3:22.

+ 5:39 Лак 24:27

+ 5:41 1 Та 2:6

+ 5:43 Яй 10:25, Яй 12:12, Яй 1:11, Яй 3:11-12

+ 5:44 Яй 12:43

+ 5:46 Лел 21:9, Кар 28:15

• 6:1 Мат 14:13-21, Мрк 6:30-44, Лак 9:10-17

+ 6:4 Ара 12:1-30, Кар 16:1, Кар 16:16, Яй 2:13, Яй 11:55

+ 6:5 Яй 1:44, ТӀаьххь 4:42-44

+ 6:8 Яй 1:40, Яй 1:44

+ 6:11 Мат 15:36

+ 6:14 Мат 11:2-3, Яй 4:25, Яй 11:27

• 6:16 Мат 14:22-27, Мрк 6:45-52

+ 6:27 Еш 55:2

+ 6:29 1 Я 3:23

+ 6:30 Мат 12:38, Яй 2:18, Яй 4:48, 1 Ко 1:22

+ 6:31 Арадаккхар 16:4, 15; Забур 77:24.

+ 6:31 Ара 16:15, Лел 11:7-9, Нахь 9:15, Заб 77:24

+ 6:34 Яй 4:15

+ 6:35 Яй 4:14, Яй 7:37

+ 6:37 Яй 17:6

+ 6:38 Яй 3:13, 1 Ко 15:47, Мрк 14:36, Яй 5:30

+ 6:39 Мат 18:14, Яй 10:28-29

+ 6:40 Яй 3:35, Яй 5:24, 1 Я 5:12-13

+ 6:42 Мат 13:55

+ 6:44 ХӀуш 11:4, Яй 12:32

+ 6:45 ЕшаӀ-ЯхӀу 54:13.

+ 6:45 Еш 54:13

+ 6:46 Ара 33:20, Мат 11:27, Яй 1:18

+ 6:51 Яй 3:13, Мат 26:26-28

+ 6:53 Мрк 14:22-24, 1 Ко 10:16, 1 Ко 11:27

+ 6:56 Яй 15:4-5, 1 Я 3:24

+ 6:62 Мрк 16:19, Лак 24:51, Век 1:9

+ 6:63 2 Ко 3:6

+ 6:64 Яй 13:11

+ 6:68,[69] Маттай 16:16; Марк 8:29; Лака 9:20.

+ 6:69 Мрк 1:24

+ 6:70 Яй 13:2, Яй 13:27

+ 6:71 Яй 18:2-3

+ 7:1 Яй 5:18, Яй 8:37, Яй 11:53

+ 7:2 Ӏамалъяр 23:34; Карлабаьккхинарг 16:13.

* 7:2 Кхалорийн деза денош – Уьшялта чудерзорна лерина Далла хастам баран деза денош ду. Цу дезачу деношкахь адамаш кхалораш чохь Ӏаш дара.

+ 7:2 Ӏам 23:34, Кар 16:13-15

+ 7:3 Мрк 3:31, Мрк 6:3, Яй 2:12, Век 1:14, 1 Ко 9:5, Гал 1:19

+ 7:6 Мрк 14:41, Яй 2:4, Яй 8:20, Яй 13:1

+ 7:7 Яй 15:18, Яй 3:19

* 7:8 Со ца воьду цига – кхечу тептарш тӀехь: Со цкъа ца воьду цига.

+ 7:13 Яй 19:38

+ 7:16 Яй 8:28, Яй 12:49, Яй 14:10

+ 7:18 Яй 5:41, Яй 8:50

+ 7:19 Кар 33:4, Яй 1:17

+ 7:20 Мрк 3:22, Яй 8:48, Яй 10:20

+ 7:22 а: Ӏамалъяр 12:3; б: Доладалар 17:10.

+ 7:23 Яхьъя 5:9.

+ 7:23 Мат 12:2, Яй 5:16

+ 7:24 Яй 8:15

+ 7:27 Яй 8:14, Яй 9:29, Яй 19:9

+ 7:29 Мат 11:27, Яй 8:55

+ 7:30 Яй 10:39, Мрк 14:41, Яй 2:4, Яй 7:6, Яй 8:20, Яй 13:1

+ 7:31 Яй 8:30

+ 7:33 Мрк 14:7, Яй 14:19, Яй 16:5

+ 7:34 Яй 8:21-22, Яй 13:33

+ 7:37 Ӏамалъяр 23:36.

+ 7:37 Ӏам 23:36, Лел 29:35, Нахь 8:18, Мат 11:28, Заб 41:2, Еш 55:1, Мат 5:6, Яй 4:14, Яй 6:35

+ 7:38 Яхьазкхиал 47:1; Закри-ЯхӀу 14:8.

+ 7:38 Заб 35:10, Еш 58:11, Ярм 2:13, Ярм 17:13, Зак 14:8

+ 7:39 Еш 44:3, Юал 2:28, Век 2:4

+ 7:40 Карлабаьккхинарг 18:15-18; Яхьъя 1:21.

+ 7:40 Кар 18:15, Кар 18:18-19, Яй 1:21

+ 7:42 Дауд 7:12; Мика-ЯхӀу 5:2.

+ 7:42 Дад 7:12, Дад 7:16, Шам 16:1, Мик 5:2, Мат 2:1, Лак 2:4-7

+ 7:43 Яй 9:16, Яй 10:19

+ 7:48 1 Ко 1:20, 1 Ко 2:8

+ 7:50 Яхьъя 3:1, 2.

+ 7:50 Яй 3:1, Яй 19:39

+ 7:51 Лел 35:30, Кар 17:6, Кар 19:15

+ 7:52 ТӀаьххь 14:25

* 7:53–8:11 Уггар ширачу тептарш тӀехь и аяташ дац. Цхьаццадолчу тептарш тӀехь и дийцар кхечу меттигашкахь далош ду.

+ 8:5 Ӏамалъяр 20:10; Карлабаьккхинарг 22:22-24.

+ 8:5 Ӏам 20:10, Кар 22:22-24, Яхь 16:38

+ 8:6 Лак 11:54, Лак 20:20

+ 8:7 Кар 17:7, Рим 2:1, Рим 2:22

+ 8:11 Яй 5:14

+ 8:12 Маттай 5:14; Яхьъя 9:5.

+ 8:12 Еш 42:6, Еш 49:6, Лак 2:30, Яй 1:4, Яй 1:9, Яй 12:35

+ 8:13 Яхьъя 5:31.

+ 8:13 Яй 5:31

+ 8:14 Яй 13:3, Яй 16:28, Яй 7:27

+ 8:15 Яй 3:17, Яй 7:24, Яй 12:47

+ 8:16 Яй 5:30, Яй 16:32

+ 8:17 Карлабаьккхинарг 19:15.

+ 8:17 Лел 35:30, Кар 17:6, Кар 19:15

+ 8:18 Яй 5:36, 1 Я 5:9

+ 8:19 Мат 11:27, Яй 16:3

+ 8:20 Мрк 14:41, Яй 2:4, Яй 7:6, Яй 13:1

+ 8:21 Яхь 3:18, Яхь 33:8, Яй 7:34-35, Яй 13:33

+ 8:23 1 Я 4:5, Яй 17:14

+ 8:26 Яй 15:15, Яй 3:33

+ 8:28 Лел 21:9, Яй 3:14, Яй 12:32, Яй 5:30, Яй 7:16

+ 8:29 Яй 4:34, Яй 6:38

+ 8:30 Яй 7:31

+ 8:32 Якъ 2:12, 1 Ки 2:16, Рим 6:18, 1 Ко 7:22, 2 Ко 3:17, Гал 5:1

+ 8:33 Маттай 3:9; Лака 3:8.

+ 8:33 Мат 3:9

+ 8:34 2 Ки 2:19, Рим 6:16-20, Тит 3:3

+ 8:35 Дол 21:10, Гал 4:30

+ 8:37 Яй 5:18, Яй 7:1, Яй 11:53

+ 8:39 Лак 19:9

+ 8:41 Кар 32:6, Еш 63:16, Еш 64:8

+ 8:43 Ярм 6:10

+ 8:44 1 Я 3:8, 1 Я 3:10, 1 Я 3:12, Дол 3:4, 2 Ко 11:3, Довз 12:9

+ 8:48 Мрк 3:22, Яй 7:20

+ 8:49 Яй 5:23

+ 8:50 Яй 5:41, Яй 7:18

+ 8:51 Яй 5:24, Яй 11:26

+ 8:54 Ӏеб 5:5, Яй 17:1, Век 3:13, 2 Ки 1:17

+ 8:55 Яй 7:28-29

+ 8:56 Мат 13:17, Лак 17:22

+ 8:59 Яй 10:31

+ 9:2 Ара 20:5, Яхь 18:19

+ 9:4 Яй 4:34, Яй 11:9, Яй 12:35

+ 9:5 Маттай 5:14; Яхьъя 8:12.

+ 9:5 Яй 1:4, Яй 8:12, Яй 12:46

+ 9:6 Мрк 7:33, Мрк 8:23

+ 9:7 Еш 8:6, Лак 13:4

+ 9:14 Яй 5:9

+ 9:16 Ара 20:8-10, Лел 15:32-36, Яй 7:43, Яй 10:19

+ 9:17 Яй 4:19, Яй 6:14

+ 9:22 Яй 7:13, Яй 12:42, Яй 16:2

+ 9:24 Юш 7:19

+ 9:29 Яй 7:27, Яй 8:14

+ 9:31 Аюб 27:9, Заб 65:18, Киц 15:8, Киц 28:9, Еш 59:2

+ 9:37 Яй 4:26

+ 9:40 Рим 2:19

+ 9:41 Яй 15:22, Якъ 4:17

+ 10:6 Мрк 6:52, Мрк 8:17

+ 10:9 Заб 22:2, Яхь 34:14

+ 10:11 Заб 22:1, Заб 79:2, Еш 40:11, Яхь 34:11-15, Яхь 34:31, Уст 12:12, Ӏеб 13:20, Яй 15:13, 1 Я 3:16

+ 10:12 Мат 7:15, Век 20:29

+ 10:13 Зак 11:16-17

+ 10:15 Маттай 11:27; Лака 10:22.

+ 10:15 Мат 11:27

+ 10:16 Еш 56:8, Яй 11:52, Еш 40:11, Яхь 34:23, Яхь 37:24, Лак 12:32

+ 10:17 Мат 3:17, Яй 5:20

+ 10:18 Яй 2:19

+ 10:19 Яй 7:43, Яй 9:16

+ 10:20 Мрк 3:22, Яй 7:20, Яй 8:48, ХӀуш 9:7

+ 10:21 Ара 4:11, Заб 145:8

* 10:22 Карладаккхар – Сири-мехкан паччахьо Ярушалаймерчу Делан цӀа чохь цӀун сурт дӀахӀоттийнера. ТӀаьхьа исраилхоша и цӀу Делан цӀа чуьра аракхоьссинера. И деза де Делан цӀа, цӀан а дина, карладаккхар дагалоцуш хӀоттийна дара.

+ 10:23 Век 3:11, Век 5:12

+ 10:24 Мат 26:63, Яй 1:24-25, Яй 1:41

+ 10:25 Яй 5:36

+ 10:28 Яй 3:16, Яй 17:12

+ 10:30 Яй 17:11

+ 10:31 Яй 8:59

+ 10:33 Ӏамалъяр 24:16.

+ 10:33 Ӏам 24:16, Мат 9:3

+ 10:34 Забур 81:6.

+ 10:34 Заб 81:6

+ 10:36 Яй 3:17, Заб 2:7, Мрк 2:7, Мрк 14:64

+ 10:38 Яй 14:10

+ 10:39 Лак 4:30, Яй 7:30

+ 10:40 Яхьъя 1:28.

+ 10:40 Яй 1:28

+ 10:41 Яй 1:7, Яй 3:26, Яй 5:33

+ 10:42 Яй 7:31

+ 11:1 Лака 10:38, 39.

+ 11:1 Лак 10:38-39

+ 11:2 Яхьъя 12:3.

+ 11:2 Яй 12:3

+ 11:8 Яй 8:59, Яй 10:31

+ 11:9 Яй 9:4, Яй 12:35

+ 11:10 Ярм 13:16

+ 11:11 Мат 9:24, Мрк 5:39, ТӀаьххь 4:31

+ 11:16 Мат 10:3, Мрк 3:18, Лак 6:15, Яй 14:5, Яй 20:24, Яй 21:2, Век 1:13, Яй 13:37

+ 11:24 Лак 14:14, Яй 5:29, Яй 6:39

+ 11:25 Яй 1:4, Яй 5:26, 1 Я 1:2, 1 Я 5:11

+ 11:26 Яй 5:24, Яй 8:51

+ 11:27 Заб 2:7, Мат 11:2, Яй 1:49, Мат 16:16, Мрк 8:29

+ 11:35 Лак 19:41

+ 11:37 Яй 9:6-7

+ 11:38 Мат 27:60

+ 11:41 Яй 17:1

+ 11:42 Яй 3:17

+ 11:43 Яй 5:28

+ 11:44 Яй 5:28

• 11:45 Мат 26:1-5, Мрк 14:1-22, Лак 22:1-2

+ 11:45 Яй 2:23

+ 11:50 Яй 18:14

+ 11:51 Еш 53:10-11, Мрк 10:45

+ 11:52 Еш 49:6, Яй 10:16, 1 Я 2:2

+ 11:53 Мрк 14:1, Яй 5:18, Яй 7:1, Яй 8:37

+ 11:55 Ара 12:1-30, Кар 16:1, Кар 16:16, Яй 2:13, Яй 6:4, 2 Ше 30:17-18

+ 11:57 Яй 7:11

• 12:1 Мат 26:6-13, Мрк 14:3-9, Лак 7:36-50

+ 12:1 Ара 12:1-30, Яй 11:55, Мат 21:17, Яй 11:1, Яй 11:18

+ 12:2 Лак 10:38

+ 12:3 Лака 7:37, 38.

+ 12:3 Яй 11:2

+ 12:6 Яй 13:29

* 12:7 Шена ца хуъушехь... цо и даьтта – я иштта: Бухадиснарг Со дӀавуллучу денна Ӏалашдойла цо.

+ 12:8 Карлабаьккхинарг 15:11.

+ 12:8 Кар 15:11

+ 12:9 Яй 11:44

• 12:12 Мат 21:4-9, Мрк 11:7-10, Лак 19:35-38

+ 12:13 Забур 117:25, 26.

* 12:13 ХӀашанна! – иза «кӀелхьардаха!» бохург ду, ткъа цу меттехь «Далла бу хастам!» бохучух терра ду.

+ 12:13 Заб 117:25-26

+ 12:15 Закри-ЯхӀу 9:9.

* 12:15 Цийонан йоӀ – Ярушалайм-гӀалара бахархой.

+ 12:15 Зак 9:9, Мат 21:4-5

+ 12:16 Яй 2:22

+ 12:19 Яй 11:47-48

+ 12:21 Яй 1:44

+ 12:23 Яй 2:4, Яй 17:1

+ 12:24 1 Ко 15:36

+ 12:25 Маттай 10:39; 16:25; Марк 8:35; Лака 9:24; 17:33.

+ 12:25 Мат 10:39, Лак 14:26

+ 12:27 Мрк 14:34, Яй 13:21

+ 12:28 Мрк 1:11, Мрк 9:7

+ 12:29 Век 23:9

+ 12:30 Яй 11:42

+ 12:31 Яй 16:11, 2 Ко 4:4, Ков 2:15

+ 12:32 Лел 21:9, Яй 3:14, Яй 8:28, ХӀуш 11:4, Яй 6:44

+ 12:33 Яй 18:32

+ 12:34 Забур 109:4; ЕшаӀ-ЯхӀу 9:7; Яхьазкхиал 37:25; Даниал 7:14.

+ 12:34 Заб 88:5, Заб 109:4, Еш 9:7

+ 12:35 Еш 2:5, Яй 1:4, Яй 8:12, Эпа 5:8, Киц 4:19, Ярм 13:16, Яй 9:4, Яй 11:9, 1 Я 1:6

+ 12:36 Лак 16:8, 1 Та 5:5

+ 12:38 ЕшаӀ-ЯхӀу 53:1 (Грекийн).

+ 12:38 Еш 53:1, Рим 10:16

+ 12:40 ЕшаӀ-ЯхӀу 6:10 (Грекийн).

+ 12:40 Еш 6:10, Мат 13:15, Мрк 4:12, Век 28:27

+ 12:41 Еш 6:1

+ 12:42 Яй 3:1, Яй 9:22, Яй 16:2

+ 12:43 Яй 5:44

+ 12:44 Мат 10:40, Яй 13:20, Яй 14:1

+ 12:45 Яй 14:9

+ 12:46 Яй 1:4, Яй 8:12, Яй 9:5

+ 12:47 Яй 3:17, Яй 4:42, Яй 8:15

+ 12:48 Кар 18:19

+ 13:1 Ара 12:1-30, Яй 12:1, Мрк 14:41, Яй 2:4, Яй 7:6, Яй 8:20

+ 13:2 Яй 6:70

+ 13:3 Мат 11:27, Яй 17:2, Яй 8:14, Яй 16:28

+ 13:5 Мат 20:28, Лак 22:27

+ 13:8 1 Ко 6:11, Эпа 5:26, Тит 3:5, Ӏеб 10:22

+ 13:10 Яй 15:3

+ 13:11 Яй 6:64, Яй 18:2

+ 13:12-15 Лака 22:27.

+ 13:13 Мат 7:22, Мат 23:8, Лак 6:46, Пил 2:11

+ 13:14 1 Ти 5:10

+ 13:15 1 Ки 2:21

+ 13:16 Маттай 10:24; Лака 6:40; Яхьъя 15:20.

+ 13:16 Лак 6:40, Яй 15:20

+ 13:17 Мат 24:46, Лак 11:28, Якъ 1:22, Рим 2:13

+ 13:18 Забур 40:10.

• 13:18 Мат 26:21-25, Мрк 14:18-21, Лак 22:21-23

+ 13:18 Яй 6:70, Заб 40:10

+ 13:19 Мрк 13:23, Яй 14:29, Яй 16:4

+ 13:20 Маттай 10:40; Марк 9:37; Лака 9:48; 10:16.

+ 13:20 Мат 10:40, Лак 10:16, Яй 12:44

+ 13:21 Мрк 14:34, Яй 12:27

+ 13:23 Яй 19:26, Яй 20:2, Яй 21:7, Яй 21:20

+ 13:29 Яй 12:6

+ 13:31 1 Ки 4:11

+ 13:32 Яй 17:1, Яй 17:5

+ 13:33 Яхьъя 7:34.

+ 13:33 Яй 7:34, Яй 8:21

+ 13:34 Яхьъя 15:12, 17; 1 Яхьъяс 3:23; 2 Яхьъяс 1:5.

+ 13:34 1 Я 2:7-8, 1 Я 3:11, 2 Я 1:5, Ӏам 19:18, Яй 15:12

• 13:36 Мат 26:31-35, Мрк 14:27-31, Лак 22:31-34

+ 13:37 Яй 11:16, Яй 21:19

+ 13:38 Яй 18:27

+ 14:1 Яй 12:44

* 14:2 Со шуна меттиг кечъян воьду... дацара шуьга – я иштта: Уьш яцахьара, эр дарий Ас шуьга: «Шуна меттиг кечъян воьду Со»?

+ 14:3 Яй 14:1, 1 Та 4:17

+ 14:5 Яй 11:16

+ 14:6 Яй 1:17, Яй 11:25, Ӏеб 10:20

+ 14:8 Яй 1:43, Яй 12:21

+ 14:9 Яй 12:45

+ 14:10 Яй 10:38

+ 14:11 Яй 5:36

+ 14:12 Яй 8:14, Яй 13:3, Яй 16:28

+ 14:14 Мат 7:7-8, Мрк 11:24, Яй 15:16, Яй 16:23, 1 Я 3:22

+ 14:15 Мат 28:20, 1 Я 5:3, 2 Я 1:6, Рим 13:10

+ 14:16 Яй 15:26, Яй 16:13

+ 14:17 1 Ко 2:14, Век 2:4

* 14:19 Кхин тайпа гочдан мега: Амма шуна гур ву Со, хӀунда аьлча Соьца дахар ду, шу а дехар ду.

+ 14:19 Яй 7:33

+ 14:21 Киц 8:17, Яй 16:27

+ 14:22 Лак 6:16, Век 1:13

+ 14:23 Довз 3:20

+ 14:26 Яй 15:26, Яй 16:13, 1 Ко 2:10, 1 Я 2:20, Лак 24:49

+ 14:27 Пил 4:7, Ков 3:15

+ 14:28 Яй 14:1-2, 1 Ко 11:3, 1 Ко 15:24

+ 14:29 Мрк 13:23, Яй 13:19

+ 14:30 Яй 12:31, Эпа 2:2

+ 15:1 Еш 5:1

+ 15:2 Ярм 2:21, Мат 3:10, Мат 7:19

+ 15:3 Яй 13:10

+ 15:4 1 Я 2:6

+ 15:5 Рим 11:17, Яй 6:56, 1 Я 3:24, Мрк 4:20

+ 15:6 Мат 13:42

+ 15:7 Яй 14:14

+ 15:9 Мат 3:17, Яй 5:20

+ 15:11 Яй 3:29, Яй 16:24, Яй 17:13, 1 Я 1:4, 2 Я 1:12

+ 15:12 Яхьъя 13:34; 15:17; 1 Яхьъяс 3:23; 2 Яхьъяс 1:5.

+ 15:12 Яй 13:34

+ 15:13 Яй 10:11, 1 Я 3:16, Рим 5:7-8, Эпа 5:2

+ 15:14 Мрк 3:35

+ 15:15 Яй 3:32, Яй 8:26

+ 15:16 Мат 7:7-8, Мрк 11:24, Яй 14:14, Яй 16:23

+ 15:17 1 Я 2:7, 1 Я 3:11, 2 Я 1:5

+ 15:18 Мрк 13:13, Яй 7:7, 1 Я 3:13

+ 15:19 Яй 8:23, Яй 17:14

+ 15:20 Маттай 10:24; Лака 6:40; Яхьъя 13:16.

+ 15:20 Мат 10:24, Лак 6:40, Яй 13:16, Яй 5:16, 1 Ко 4:12, 2 Ко 4:9, 1 Та 2:15, 2 Ти 3:12

+ 15:22 Яй 9:41

+ 15:23 Яй 5:23

+ 15:24 Яй 7:31, Яй 10:37

+ 15:25 Забур 34:19; 68:5.

+ 15:25 Заб 34:19, Заб 68:5

+ 15:26 Яй 14:17, Яй 16:13, Век 5:32, 1 Я 5:6-8

+ 15:27 Лак 24:48, Яй 19:35, Век 1:8

+ 16:2 Яй 9:22, Яй 12:42, Век 8:1, Век 9:1, Век 26:9

+ 16:3 Яй 18:19

+ 16:4 Мрк 13:23, Яй 13:19, Яй 14:29

+ 16:5 Яй 7:33, Яй 14:12

+ 16:7 Яй 15:26

+ 16:9 Яй 8:24

+ 16:11 Яй 12:31, Ков 2:15

+ 16:13 Яй 14:17, Яй 15:26, 1 Я 2:20, 1 Ко 2:10

+ 16:15 Яй 17:10

+ 16:16 Яй 7:33

+ 16:20 Мат 9:15

+ 16:21 Еш 26:17

+ 16:22 2 Ко 6:10

+ 16:23 Мат 7:7-8, Мрк 11:24, Яй 14:14, Яй 15:16

+ 16:24 Яй 3:29, Яй 15:11, Яй 17:13, 2 Я 1:12

+ 16:25 Мрк 8:32

+ 16:27 Яй 14:21

+ 16:28 Яй 8:14, Яй 13:3

+ 16:30 Яй 2:24-25

+ 16:32 Мат 26:31, Мрк 14:27, Яй 8:16

+ 16:33 Яй 14:27, Ков 3:15, Рим 8:37, Довз 3:21

+ 17:1 Яй 11:41, Яй 2:4, Яй 12:23, Яй 8:54, Яй 13:32

+ 17:2 Мат 28:18, Яй 5:22, Яй 13:3

+ 17:5 Яй 1:1-2

+ 17:8 Яй 6:69

+ 17:9 Лак 22:32

+ 17:10 Яй 16:15, Еш 49:3

* 17:11 Хьайн цӀеран олаллица – цхьадолчу тӀаьхьа арадевллачу тептарш тӀехь: Хьайн дуьхьа.

+ 17:11 Яй 10:30

+ 17:12 Забур 40:10; Яхьъя 13:18.

+ 17:12 2 Та 3:3, Яй 13:2, Яй 10:28

+ 17:13 Яй 3:29, Яй 15:11, Яй 16:24, 2 Я 1:12

+ 17:14 Яй 8:23, Яй 15:19

+ 17:15 Мат 6:13

+ 17:17 Заб 118:160

+ 17:18 Яй 20:21

+ 17:22 Рим 8:30

+ 17:24 Яй 14:3

+ 17:25 Ярм 12:1, Яй 8:55, Яй 10:15

+ 17:26 Мат 3:17, Яй 5:20

• 18:1 Мат 26:47-56, Мрк 14:43-50, Лак 22:47-53

+ 18:1 Мат 26:36

+ 18:2 Лак 22:39

+ 18:3 Век 1:16

+ 18:4 Яй 13:1, Яй 1:38, Яй 20:15

+ 18:9 Яй 17:12

+ 18:10 Лак 22:38

+ 18:11 Маттай 26:39; Марк 14:36; Лака 22:42.

+ 18:11 Мрк 10:38, Мрк 14:36

• 18:12 Мат 26:57-58, Мрк 14:53-54, Лак 22:54

+ 18:13 Лак 3:2, Век 4:6

+ 18:14 Яхьъя 11:49, 50.

+ 18:14 Яй 11:50

• 18:16 Мат 26:69-70, Мрк 14:66-68, Лак 22:55-57

• 18:19 Мат 26:59-66, Мрк 14:55-64, Лак 22:66-71

+ 18:20 Яй 7:26

+ 18:22 Сул 12:24, Век 23:2, Век 23:4

+ 18:26 Яй 18:10

+ 18:27 Мат 26:64, Мрк 14:72, Лак 22:60, Яй 13:38

• 18:28 Мат 27:1-2, Мат 27:11-14, Мрк 15:1-5, Лак 23:1-5

+ 18:28 Век 10:28, Кар 16:1

+ 18:29 Лак 3:1, Лак 13:1, Век 3:13, Век 4:27, 1 Ти 6:13

+ 18:32 Яхьъя 3:14; 12:32.

+ 18:32 Мрк 10:33, Яй 12:33

+ 18:33 Мат 2:2

+ 18:36 Яй 8:23, Яй 17:14

+ 18:37 Яй 3:11, 1 Я 4:6

+ 18:38 Лак 23:41, Ӏеб 4:15

+ 18:39 Мрк 15:6-7

• 19:1 Мат 27:15-31, Мрк 15:6-20, Лак 23:13-25

* 19:2а Кочар – паччахьан таж санна.

* 19:2б ЦӀен бос болу оба – иштта обанаш паччахьаша тӀеюхуш хилла.

+ 19:4 Лак 23:41, Ӏеб 4:15

+ 19:7 Яй 10:36, Ӏам 24:16

+ 19:9 Еш 53:7, Век 8:32-33

+ 19:11 Яй 18:2, Яй 18:14

+ 19:12 Век 3:13

+ 19:15 Заб 92:1

• 19:17 Мат 27:32-44, Мрк 15:21-32, Лак 23:26-43

+ 19:20 Ӏеб 13:12

+ 19:24 Забур 21:19.

+ 19:24 Заб 21:19

+ 19:25 Лак 24:18, Лак 8:2

+ 19:26 Яй 13:23

+ 19:28 Забур 68:22; 21:16.

• 19:28 Мат 27:45-56, Мрк 15:33-41, Лак 23:44-49

+ 19:28 Заб 68:22

+ 19:31 Кар 21:23, Юш 8:29, Юш 10:26-27

+ 19:34 1 Я 5:6

* 19:35 Цхьадолчу тептарш тӀехь: шу а цунах тешаш хилархьама.

+ 19:35 Яй 15:27, Век 1:8, 1 Я 1:1-3, Довз 1:2

+ 19:36 Арадаккхар 12:46; Лелар 9:12; Забур 33:21.

+ 19:36 Ара 12:46, Лел 9:12, Заб 33:21, Мат 1:23, Мат 21:4, Мат 26:56

+ 19:37 Закри-ЯхӀу 12:10; Довзийтинарг 1:7.

+ 19:37 Зак 12:10

• 19:38 Мат 27:57-61, Мрк 15:42-47, Лак 23:50-56

+ 19:38 Яй 7:13

+ 19:39 Яхьъя 3:1, 2.

+ 19:39 Яй 3:1, Яй 7:50, Мат 2:11

+ 19:40 Яй 11:44

+ 19:41 ТӀаьххь 21:18, ТӀаьххь 21:26

• 20:1 Мат 28:1-10, Мрк 16:1-8, Лак 24:1-12

+ 20:1 Лак 8:2

+ 20:2 Яй 13:23

+ 20:9 Заб 15:10, Лак 24:27

• 20:11 Мрк 16:9-11

+ 20:12 Лак 24:4, Век 1:10

+ 20:14 Лак 24:16, Лак 24:31, Яй 21:4

+ 20:15 Яй 1:38, Яй 18:4

+ 20:17 Мат 28:10, Рим 8:29, Ӏеб 2:11

• 20:19 Мат 28:16-20, Мрк 16:14-18, Лак 24:36-49

+ 20:21 Яй 17:18

+ 20:22 Дол 2:7

+ 20:23 Маттай 16:19; 18:18.

+ 20:23 Мат 16:19, Мат 18:18

+ 20:24 Яй 11:16

+ 20:28 Яй 1:1, 1 Я 5:20, Пил 2:6

+ 20:29 Мрк 15:32, 1 Ки 1:8

+ 20:30 Яй 21:25

* 20:31 Шу тешийтархьама – цхьадолчу тептарш тӀехь: шу тешаш хилархьама.

+ 20:31 Заб 2:7, Мат 14:33, Лак 1:35, Яй 1:7, Век 19:4, Яй 3:14-15, 1 Я 5:13

* 21:1 Тхьабара-хӀорд – и бу Галилай-Ӏам.

+ 21:1 Яй 6:1

+ 21:2 Яй 11:16, Яй 14:5, Яй 20:24, Яй 1:45, Яй 2:1, Мат 4:21, Лак 5:10

+ 21:3 Лака 5:5.

+ 21:4 Лак 24:16, Лак 24:31, Яй 20:14

+ 21:5 Лак 24:41

+ 21:6 Лака 5:6.

+ 21:6 Лак 5:4

+ 21:7 Яй 13:23

+ 21:14 Яй 20:19, Яй 20:26

+ 21:16 Век 20:28, 1 Ки 5:1

+ 21:19 Яй 13:37, 2 Ки 1:14

+ 21:20 Яхьъя 13:25.

+ 21:20 Яй 13:23, Яй 13:25

* 21:22 Со юхаваллалц – ма-дарра аьлча: Со схьаваллалц.

+ 21:22 Мат 16:27, Мрк 9:1

+ 21:24 Яй 15:27, 3 Я 1:12

+ 21:25 Яй 20:30

+ 1:1 Лака 1:1-4.

+ 1:1 Лак 1:3, Мрк 16:19, Лак 24:51

+ 1:3 Мат 28:17, Мрк 16:14, Лак 24:15-49, Яй 20:19-29, 1 Ко 15:5-7

+ 1:4 Лака 24:49.

+ 1:4 Лак 24:49

+ 1:5 Маттай 3:11; Марк 1:8; Лака 3:16; Яхьъя 1:33.

+ 1:5 Лак 3:3, Юал 2:28

+ 1:6 Ӏамос 9:11, Мик 4:8, Лак 17:20, Лак 19:11

+ 1:7 1 Та 5:1

+ 1:8 Маттай 28:19; Марк 16:15; Лака 24:47, 48.

+ 1:8 Век 8:1, Век 8:14, Лак 24:48-49, Мрк 16:15

+ 1:9 Марк 16:19; Лака 24:50, 51.

+ 1:9 Мрк 16:19

+ 1:10 Дан 7:9, Дан 10:6, Мрк 9:3, Яй 20:12

+ 1:11 Мат 16:27

+ 1:12 Дад 15:30, Зак 14:4

+ 1:13 Маттай 10:2-4; Марк 3:16-19; Лака 6:14-16.

* 1:13 Грекийн тептар тӀехь: ШамӀа-зилатхо. Зилатхо: Риман Ӏедална дуьхьал къийсам латтош йолчу жуьгтийн динан тобанан декъашхо.

+ 1:13 Мат 10:2-4, Мрк 3:17-18, Лак 6:14-16

+ 1:14 Мрк 3:31, Мрк 6:3, Яй 2:12, Яй 7:3, 1 Ко 9:5, Гал 1:19

+ 1:16 Лак 22:47, Лак 22:37, Лак 24:44

+ 1:17 Яй 6:71, Яй 13:21

+ 1:18,[19] Маттай 27:3-8.

+ 1:19 Мат 27:8

+ 1:20 а: Забур 68:26; б: Забур 108:8.

+ 1:20 Заб 68:26, Заб 108:8

+ 1:22 а: Маттай 3:16; Марк 1:9; Лака 3:21; б: Марк 16:19; Лака 24:51.

+ 1:22 Лак 3:3, Лак 24:48

+ 1:23 Век 18:7, Ков 4:11

+ 1:24 Сул 8:39, 1 Ше 28:9, 2 Ше 6:30, Век 15:8

+ 1:26 Киц 16:33

+ 2:1 Ӏамалъяр 23:15-21; Карлабаьккхинарг 16:9-11.

+ 2:1 Ара 23:16, Ара 34:22, Ӏам 23:15, Кар 16:9, Век 20:16

+ 2:3 Мат 3:11

+ 2:4 Век 4:31, Век 13:52, Лак 24:49, Век 1:4-5

+ 2:11 Век 6:5, Век 13:43

+ 2:13 1 Ко 14:23

+ 2:16 Юал 2:28-32

+ 2:17-21 Юал 2:28-32 (Грекийн).

+ 2:17 Еш 32:15, Еш 44:3, Яхь 39:29

+ 2:19 Мат 24:30, Лак 21:11, Довз 8:7

+ 2:20 Еш 13:10, Яхь 32:7-8, Довз 6:12

+ 2:21 Рим 10:13

+ 2:22 Яй 3:2

+ 2:23 Маттай 27:35; Марк 15:24; Лака 23:33; Яхьъя 19:18.

+ 2:23 Лак 22:22, Лак 23:33

+ 2:24 Маттай 28:5, 6; Марк 16:6; Лака 24:5.

+ 2:24 Лак 24:5-6, Рим 8:11

+ 2:25-28 Забур 15:8-11 (Грекийн).

+ 2:25 Заб 15:8-11

+ 2:27 Аюб 33:28, Заб 29:4, Заб 48:16, Заб 85:13, Еш 38:17

+ 2:28 Мат 7:14, Заб 15:8-11, Век 13:35

+ 2:29 Сул 2:10, Нахь 3:16, Век 13:36

+ 2:30 Забур 131:11; Дауд 7:12, 13.

+ 2:30 Дад 23:2, Дад 7:12-16, Заб 131:11

+ 2:31 Заб 15:10

+ 2:33 Заб 109:1, Мрк 16:19, Век 7:55-56, Рим 8:34, Ӏеб 1:3

+ 2:34,[35] Забур 109:1.

+ 2:34 Заб 109:1, Лак 20:42-43

+ 2:37 Лак 3:10, Век 16:30

+ 2:38 Мрк 1:4, Век 10:48, Лак 11:13, Век 8:15

+ 2:39 Эпа 2:13

+ 2:44 Векалийн 4:32-35.

+ 2:44 Век 4:32-37

+ 3:2 Век 14:8

+ 3:6 2 Ко 6:10

+ 3:7 Мрк 1:31, Мрк 5:41, Мрк 9:27, Век 9:41

+ 3:8 Еш 35:6, Век 14:10

+ 3:11 Яй 10:23, Век 5:12

+ 3:13 Арадаккхар 3:15.

+ 3:13 Ара 3:6, Яй 8:54, Яй 17:1, 2 Ки 1:17, Лак 23:14, Яй 19:12

+ 3:14 Маттай 27:15-23; Марк 15:6-14; Лака 23:13-23; Яхьъя 19:12-15.

+ 3:14 Лак 23:18

+ 3:17 Век 13:27, 1 Ти 1:13

+ 3:21 Лак 1:69-70, Рим 1:2

+ 3:22 Карлабаьккхинарг 18:15,[18] (Грекийн).

+ 3:22 Кар 18:15-16, Мат 17:5, Век 7:37

+ 3:23 Карлабаьккхинарг 18:19.

+ 3:23 Ӏам 23:29, Кар 18:19

+ 3:24 Шам 3:19-20

+ 3:25 Доладалар 22:18.

+ 3:25 Дол 22:18, Дол 26:4

+ 4:1 Мат 22:23, Век 23:8

+ 4:3 Лак 21:12

+ 4:6 Мат 26:3, Лак 3:2, Яй 18:13

+ 4:7 Лак 20:2

+ 4:8 Мрк 13:11, Век 6:10, Век 13:9

+ 4:9 Век 3:6-8

+ 4:11 Забур 117:22.

+ 4:11 Заб 117:22, Лак 20:17, 1 Ки 2:7

+ 4:12 Мат 1:21

+ 4:14 Век 3:11

+ 4:19 Век 5:29

+ 4:21 Лак 20:6, Лак 22:2, Век 5:26

+ 4:24 Арадаккхар 20:11; Нахьми-ЯхӀу 9:6; Забур 146:6.

+ 4:24 Ара 20:11

+ 4:25,[26] Забур 2:1,[2] (Грекийн).

+ 4:26 Заб 2:1-2

+ 4:27 а: Лака 23:7-11; б: Маттай 27:1, 2; Марк 15:1; Лака 23:1; Яхьъя 18:28, 29.

+ 4:27 Лак 23:1, Лак 23:11, Век 3:13

+ 4:29 Эпа 6:19

+ 4:31 Век 2:4, Век 13:52

+ 4:32 Векалийн 2:44, 45.

+ 4:32 Век 2:44

+ 4:34 2 Ко 8:14

+ 4:36 Век 9:27, Век 13:2, Век 15:36, Гал 2:9

+ 5:4 Уст 5:4-5

+ 5:12 Мрк 16:20, Яй 10:23, Век 3:11

+ 5:15 Мрк 6:55, Век 19:11-12

+ 5:17 Век 4:1, Век 23:8, Мрк 15:10, Век 13:45

+ 5:18 Лак 21:12, Век 4:3

+ 5:19 Век 12:7-10, Век 16:26

+ 5:26 Лак 20:6, Лак 22:2, Век 4:21

+ 5:27 Мат 10:17, Мат 26:59

+ 5:28 Маттай 27:25.

+ 5:28 Век 4:17-18, Мат 27:25

+ 5:29 Век 4:19

+ 5:32 Лак 24:48, Яй 15:26

+ 5:33 Век 7:54

+ 5:34 Век 22:3, Ярм 26:17

+ 5:37 Лел 1:2, 1 Ше 21:1, Лак 2:2

+ 5:38 Тийж 3:37

+ 5:39 Еш 8:9-10

+ 5:41 Мат 5:12, 1 Ки 4:13-14, 2 Ко 12:10

+ 6:1 Век 9:29

+ 6:3 1 Ти 3:8

+ 6:5 Век 8:5, Век 21:8, Век 2:11, Век 13:43

+ 6:6 1 Ти 4:14, 1 Ти 5:22, 2 Ти 1:6

+ 6:7 Век 12:24, Век 19:20

+ 6:10 Век 4:8, Лак 21:15

+ 6:11 Сул 21:10, Мат 26:59

+ 6:13 Век 21:28

+ 6:14 Мат 26:61, Яй 2:19-22, Мат 5:17

+ 7:2,[3] Доладалар 12:1.

+ 7:2 Дол 11:31, Дол 12:4

+ 7:3 Дол 12:1

+ 7:4 а: Доладалар 11:31; б: Доладалар 12:4.

+ 7:4 Дол 11:32

+ 7:5 Доладалар 12:7; 13:15; 15:18; 17:8.

+ 7:5 Дол 15:3, Дол 18:10, Дол 12:7, Дол 13:15, Дол 15:18

+ 7:6,[7] Доладалар 15:13, 14.

+ 7:6 Дол 15:13, Ара 12:40

+ 7:7 Арадаккхар 3:12.

+ 7:7 Дол 15:14, Ара 3:12

+ 7:8 а: Доладалар 17:10-14; б: Доладалар 21:2-4; ц: Доладалар 25:26; д: Доладалар 29:31–35:18.

+ 7:8 Дол 17:9-14, Дол 21:2-4, Дол 25:26, Дол 29:31-35, Дол 30:5-24

+ 7:9 а: Доладалар 37:11; б: Доладалар 37:28; ц: Доладалар 39:2, 21.

+ 7:9 Дол 37:11, Дол 37:28, Дол 39:2

+ 7:10 Доладалар 41:39-41.

+ 7:10 Дол 41:37-43

+ 7:11 Доладалар 42:1, 2.

+ 7:12 Дол 42:1-5

+ 7:13 а: Доладалар 45:1; б: Доладалар 45:16.

+ 7:13 Дол 43:1-15, Дол 45:1-4

+ 7:14 а: Доладалар 45:9, 10, 17,[18]; б: Доладалар 46:27 (Грекийн).

+ 7:14 Дол 45:9-10, Дол 46:27

+ 7:15 а: Доладалар 46:1-7; б: Доладалар 49:33.

+ 7:15 Дол 46:5, Дол 46:28, Дол 49:33, Ара 1:6

+ 7:16 Доладалар 23:3-16; 33:19; 50:7-13.

+ 7:16 Дол 50:25, Юш 24:32

+ 7:17,[18] Арадаккхар 1:7, 8.

+ 7:17 Ара 1:7, Ара 1:12

+ 7:18 Ара 1:8

+ 7:19 а: Арадаккхар 1:10,[11]; б: Арадаккхар 1:22.

+ 7:19 Ара 1:10-11, Ара 1:16

+ 7:20 Арадаккхар 2:2.

+ 7:20 Ара 2:2-3, Ӏеб 11:23

+ 7:21 Арадаккхар 2:3-10.

+ 7:21 Ара 2:3-10

+ 7:23-29 Арадаккхар 2:11-15.

+ 7:24 Ара 2:11-12

+ 7:28 Ара 2:13-14

+ 7:29 Арадаккхар 18:3, 4.

+ 7:29 Ара 2:15, Ара 2:22, Ара 18:3-5

+ 7:30-34 Арадаккхар 3:1-10.

+ 7:30 Ара 3:2

+ 7:32 Ара 3:6

+ 7:33 Юш 5:15

+ 7:34 Ара 3:5, Ара 3:8-10

+ 7:35 Арадаккхар 2:14.

+ 7:35 Ара 2:14

+ 7:36 а: Арадаккхар 7:3; б: Арадаккхар 14:21; ц: Лелар 14:33.

+ 7:36 Ара 14:27-31, Кар 1:3, Кар 8:2

+ 7:37 Карлабаьккхинарг 18:15, 18.

+ 7:37 Кар 18:15, Век 3:22

+ 7:38 Арадаккхар 19:1–20:17; Карлабаьккхинарг 5:1-33.

+ 7:38 Ара 19:3, Кар 5:27

+ 7:39 Ара 16:3, Лел 11:4-6

+ 7:40 Арадаккхар 32:1.

+ 7:40 Ара 32:1, Ара 32:23

+ 7:41 Арадаккхар 32:2-6.

* 7:41 ЦӀу – тӀулгах, дечгах я кхечу хӀуманах дина, наха Дела ву бохуш, корта бетта сурт.

+ 7:41 Ара 32:4-6, Еш 2:8

+ 7:42,[43] Ӏамос 5:25-27 (Грекийн).

+ 7:42 Кар 4:19, Заб 80:13

+ 7:43 Сул 11:5-7, ТӀаьххь 23:13, Ӏамос 5:25-27

+ 7:44 Арадаккхар 25:9, 40.

+ 7:44 Ара 38:21, Довз 15:5, Ара 25:40

+ 7:45 Якъуба 3:14-17.

+ 7:45 Юш 3:14-17, Юш 3:10

+ 7:46 Дауд 7:1-16; 1 Шерашкахь 17:1-14.

+ 7:46 Заб 88:20-21, Дад 7:1-2, Сул 8:17

+ 7:47 Сулим 6:1-38; 2 Шерашкахь 3:1-17.

+ 7:47 Сул 6

+ 7:48 Сул 8:27, Век 17:24

+ 7:49,[50] ЕшаӀ-ЯхӀу 66:1, 2.

+ 7:50 Еш 66:1-2

+ 7:51 ЕшаӀ-ЯхӀу 63:10.

+ 7:51 Ара 32:9, Кар 10:16, Кар 10:16, Ярм 4:4, Ярм 9:26, Еш 63:10, Мал 3:6

+ 7:52 Сул 18:4, 2 Ше 24:21, Ярм 2:30, Мат 23:37

+ 7:53 Кар 33:2, Гал 3:19, Ӏеб 2:2

+ 7:54 Век 5:33

+ 7:55 Ара 24:16, Еш 6:1, Заб 109:1, Мрк 16:19

+ 7:56 Мрк 1:10, Заб 109:1, Дан 7:13, Мрк 16:19, Век 7:56, Ӏеб 1:3

+ 7:58 Ӏам 24:14-16, Лел 15:35-36, Сул 21:13, Век 8:1, Век 22:20

+ 7:59 Заб 30:6, Лак 23:46

+ 7:60 Лак 22:41, Лак 23:34

+ 8:1 Век 22:20, Яй 16:2, Мат 10:23

+ 8:3 Векалийн 22:4, 5; 26:9-11.

+ 8:3 Гал 1:13, 1 Ко 15:9, Пил 3:6

+ 8:4 Мрк 4:14, Век 11:19

+ 8:5 Век 6:5, Век 21:8

+ 8:7 Лак 4:35, Мрк 16:17-18

+ 8:13 Мат 28:19, Век 16:33, Век 18:8

+ 8:14 Век 1:8

+ 8:15 Век 2:38

+ 8:16 Мат 28:19, Век 19:5, Век 10:44, Век 11:15

+ 8:17 Век 9:17, Век 19:6

+ 8:22 Дан 4:24, 2 Ти 2:25

+ 8:24 Ара 8:8

+ 8:25 Яй 4:39

+ 8:26 Век 5:19, Век 10:4, Век 11:13, Век 12:7, Век 27:23

+ 8:27 Ярм 38:7

+ 8:29 Век 10:19

+ 8:31 Рим 10:14

+ 8:32,[33] ЕшаӀ-ЯхӀу 53:7,[8] (Грекийн).

+ 8:33 Еш 53:7-8

+ 8:35 Лак 24:27

* 8:36 Цхьадолу тӀаьхьарчу тептарш тӀехь 37-гӀа аят тӀетоьхна ду: Пилапа элира цуьнга: «Даггара хьо тешахь, мегар ду хьуна». ВаьӀначо элира: «Со теша, Ӏийса, Дала леррина Къобалвинарг – Делан КӀант хилар».

+ 8:39 ТӀаьххь 2:16, Яхь 3:12, Яхь 8:3

+ 8:40 Юш 13:3

+ 9:1 Век 8:3, Яй 16:2

+ 9:3 Век 22:6-11, Век 26:12-18

+ 9:7 Дан 10:7

+ 9:10 Век 22:12, Дол 22:1

+ 9:11 Век 21:39, Век 22:3

+ 9:15 Рим 1:5, Гал 1:15-16, 1 Ти 2:7, Ярм 1:4-5

+ 9:16 Век 20:23, 1 Та 3:3

+ 9:17 Век 8:17, Век 19:6

+ 9:19 Гал 1:17

+ 9:21 Гал 1:13, Гал 1:23

+ 9:22 1 Ти 1:12, Век 18:28

+ 9:23 Век 20:3, Век 23:30

+ 9:25 Юш 2:15, Шам 19:12, 2 Ко 11:32

+ 9:27 Век 4:36, Век 13:2, Век 15:36, Гал 2:9, 1 Ко 9:6, Гал 1:18-19

+ 9:29 Век 6:1

+ 9:30 Век 11:25

+ 9:34 Век 3:6

+ 9:36 Юш 19:46, Яй 13:14, 1 Ти 2:10, 1 Ти 5:10

+ 9:40 Мат 9:25, Век 28:8, Якъ 5:16

+ 9:41 Мрк 1:31, Мрк 5:41, Мрк 9:27, Век 3:7

+ 10:2 Мат 8:10, Лак 7:4-5

+ 10:3 Век 3:1

+ 10:4 Век 8:26, Довз 8:4

+ 10:6 Век 9:43

+ 10:9 Век 11:5-14

+ 10:14 Ӏам 11:2, Кар 14:3, Яхь 4:14

+ 10:15 Мрк 7:15-16, Рим 14:14, 1 Ти 4:4, Тит 1:15

+ 10:19 Век 8:29

+ 10:22 Лак 7:4-5

+ 10:25 Дан 2:46, Век 16:29

+ 10:26 Довз 19:10, Довз 22:8-9

+ 10:28 Яй 4:9, Яй 18:28

+ 10:34 Карлабаьккхинарг 10:17.

+ 10:34 Кар 10:17, Рим 2:11, Рим 10:12

+ 10:35 Еш 64:5, Рим 10:12

+ 10:36 Еш 52:7

+ 10:37 Мрк 1:14

+ 10:38 Мат 3:16, Яй 1:32-33, Мат 4:24, Лак 13:16

+ 10:42 Яй 5:22, Век 17:31, 1 Ки 4:5, 2 Ти 4:1

+ 10:43 Лак 24:27, Рим 3:21

+ 10:46 Мрк 16:17, 1 Ко 12:10

+ 10:47 Век 2:4

+ 10:48 Век 2:38

+ 11:2 Век 15:1, Гал 2:12

+ 11:3 Лак 15:2, Гал 2:12

+ 11:5 Век 10:9-32

+ 11:9 Мрк 7:19, Век 10:15

+ 11:12 Век 15:9

+ 11:13 Век 8:26

+ 11:15 Век 10:44

+ 11:16 Векалийн 1:5.

+ 11:16 Век 1:5

+ 11:17 Век 2:38

+ 11:19 Векалийн 8:1-4.

+ 11:19 Век 8:1

+ 11:22 Век 4:36, Век 9:27, Век 13:1

+ 11:24 Век 6:5

+ 11:25 Век 9:30

+ 11:27 Век 13:1, Век 15:32

+ 11:28 Векалийн 21:10.

+ 11:28 Век 21:10, Мат 24:7, Век 18:2

+ 12:2 Лак 5:10, Мрк 10:39

+ 12:3 Ара 12:15

+ 12:4 Арадаккхар 12:1-27.

+ 12:4 Лак 22:33

+ 12:5 2 Ко 1:11, Эпа 6:18

+ 12:7 Век 8:26, Век 16:26

+ 12:10 Век 5:19, Век 16:26

+ 12:11 Заб 33:7, Заб 90:11, 2 Ко 1:10

+ 12:12 Век 13:5, Век 15:37, 1 Ки 5:13, Ков 4:10, 2 Ти 4:11, Пхьал 1:24

+ 12:15 Мат 18:10-11, Ӏеб 1:14

+ 12:17 Век 15:13, Век 21:18, Якъ 1:1, Гал 1:19, Гал 2:9

+ 12:23 Дан 5:23, Довз 16:9, Дад 24:16, ТӀаьххь 19:35

+ 12:24 Век 6:7, Век 19:20

+ 12:25 Век 11:29-30, Век 12:12

+ 13:1 Век 11:27, Век 4:36, Век 11:22, Лак 3:1

+ 13:2 Лак 2:37, Рим 1:1, Гал 1:15

+ 13:5 Век 12:12, Век 15:37, Ков 4:10

+ 13:6 Мат 7:15

+ 13:9 Век 4:8, Век 6:10

+ 13:13 Век 15:38

+ 13:15 Лак 8:41, Век 18:8

+ 13:17 а: Арадаккхар 1:7; б: Арадаккхар 12:51.

+ 13:17 Ара 1:7, Ара 12:51

+ 13:18 Лелар 14:34; Карлабаьккхинарг 1:31.

+ 13:18 Ара 16:35, Заб 94:10, Кар 9:7

+ 13:19 а: Карлабаьккхинарг 7:1; б: ЮшаӀ 14:1.

+ 13:19 Кар 7:1, Юш 14:1, Куьйг 2:16, Куьйг 3:9, Шам 12:11

+ 13:20 а: Куьйгалхой 2:16; б: Шамъал 3:20.

+ 13:21 а: Шамъал 8:5; б: Шамъал 10:21.

+ 13:21 Шам 8:5, Шам 9:1, Шам 10:1, Шам 13:1

+ 13:22 а: Шамъал 13:14; б: Шамъал 16:12; Забур 88:21.

+ 13:22 Шам 15:23, Шам 13:14, Заб 88:20-21, Еш 44:28

+ 13:24 Марк 1:4; Лака 3:3.

+ 13:24 Лак 3:3

+ 13:25 а: Яхьъя 1:20; б: Маттай 3:11; Марк 1:7; Лака 3:16; Яхьъя 1:27.

+ 13:25 Лак 3:16, Яй 1:20, Яй 1:27

+ 13:27 Век 3:17, Лак 24:26-27

+ 13:28 Маттай 27:22, 23; Марк 15:13, 14; Лака 23:21-23; Яхьъя 19:15.

+ 13:28 Лак 23:23

+ 13:29 Маттай 27:57-61; Марк 15:42-47; Лака 23:50-56; Яхьъя 19:38-42.

+ 13:29 Лак 23:53

+ 13:30 Лак 24:6

+ 13:31 Векалийн 1:3.

+ 13:31 Век 1:3, Лак 24:48

+ 13:32 Заб 2:7, Ӏеб 1:5, Ӏеб 5:5

+ 13:33 Забур 2:7.

+ 13:34 ЕшаӀ-ЯхӀу 55:3 (Грекийн).

+ 13:34 Рим 6:9, Еш 55:3

+ 13:35 Забур 15:10.

+ 13:35 Заб 15:10, Век 2:27

+ 13:36 Сул 2:10, Век 2:29

+ 13:38 Мат 1:21, 1 Я 2:12

+ 13:39 Рим 3:20, Гал 2:16, Гал 3:11, Еш 53:11, Рим 3:28

+ 13:40 Хьаб 1:5

+ 13:41 Хьабукъа 1:5 (Грекийн).

+ 13:43 Век 2:11, Век 6:5

+ 13:45 Век 5:17

+ 13:46 Век 4:30, Эпа 6:19, Мат 10:11, Мат 22:8, Довз 3:4, Мрк 12:9, Век 18:6

+ 13:47 ЕшаӀ-ЯхӀу 42:6; 49:6.

+ 13:47 Еш 49:6, Век 26:23

+ 13:50 1 Та 2:15

+ 13:51 Маттай 10:14; Марк 6:11; Лака 9:5; 10:11.

+ 13:51 Мат 10:14, Мрк 6:11, Лак 9:5

+ 13:52 Век 2:4, Век 4:31

+ 14:1 Век 13:5

+ 14:3 Век 4:30, Эпа 6:19

+ 14:4 Мат 10:34, Лак 12:51

+ 14:6 Мат 10:23

+ 14:8 Век 3:2

+ 14:9 Мат 9:2

+ 14:10 Еш 35:6, Век 3:8

+ 14:11 Век 28:6

+ 14:13 Дан 2:46

+ 14:14 Лел 14:6, Мрк 14:63

+ 14:15 Арадаккхар 20:11; Забур 146:6.

+ 14:15 Ара 20:11, 1 Та 1:9

+ 14:16 Мик 4:5

+ 14:17 Ӏам 26:4, Мат 5:45, Заб 103:15

+ 14:19 2 Ко 11:25

+ 14:22 Ков 1:23, Яй 15:20, 1 Ки 2:21, 1 Ки 5:9, 1 Та 3:3, 2 Ти 3:12

+ 14:23 Век 13:2, Век 20:32

+ 14:26 Век 13:3

+ 15:1 Ӏамалъяр 12:3.

+ 15:1 Ӏам 12:3

+ 15:2 Гал 5:2

+ 15:7 Векалийн 10:1-43.

+ 15:7 Век 10:20

+ 15:8 Векалийн 10:44; Векалийн 2:4.

+ 15:8 Сул 8:39, 1 Ше 28:9, 2 Ше 6:30, Век 1:24, Век 10:44, Век 10:47

+ 15:9 Век 11:12, Заб 50:12

+ 15:10 Гал 5:1

+ 15:11 Эпа 2:8, Тит 2:11, Тит 3:7

+ 15:13 Век 12:17, Якъ 1:1, Гал 1:19, Гал 2:9

+ 15:16-18 Ӏамос 9:11,[12] (Грекийн).

+ 15:17 Ӏамос 9:11-12

+ 15:20 а: Арадаккхар 34:15-17; б: Ӏамалъяр 18:6-23; ц: Ӏамалъяр 17:10-16.

+ 15:20 Дан 1:8, 1 Ко 8:1, 1 Ко 10:19-20, Довз 2:14, Ӏам 3:17, Ӏам 17:14, Кар 12:23-24

+ 15:22 1 Ки 5:12, 2 Ко 1:19, 2 Та 1:1

+ 15:24 Гал 1:7, Гал 5:10

+ 15:28 Век 15:20

+ 15:32 Век 11:27

* 15:33 Цхьадолчу тептарш тӀехь 34-гӀа аят тӀетоьхна ду: Амма Салина цигахь саца лиира, ткъа ЯхӀуд Ярушалайме юхавеара.

+ 15:35 Век 13:1

+ 15:37 Век 12:12, Век 13:5, Ков 4:10

+ 15:38 Векалийн 13:13.

+ 15:38 Век 13:13

+ 15:40 Век 15:32

+ 16:1 Рим 16:21, 1 Ко 4:17, Пил 2:19, Ков 1:1, 1 Та 3:2, 2 Та 1:1, 1 Ти 1:2, 2 Ти 1:2

+ 16:3 1 Ко 9:20, Гал 2:3

+ 16:4 Век 15:28-29

+ 16:5 Век 6:7

+ 16:6 Век 18:23

+ 16:7 Пил 1:19

+ 16:8 Век 20:5, 2 Ко 2:12, 2 Ти 4:13

+ 16:12 Пил 1:1

+ 16:14 Лак 24:45

+ 16:15 Век 11:14, Век 16:33-34

+ 16:17 Дан 3:26

+ 16:18 Мрк 9:38

+ 16:21 Ӏезар 4:13, Эси 3:8

+ 16:22 2 Ко 6:4-5, 2 Ко 11:23-25

+ 16:24 Ярм 20:2, Ярм 29:26, 1 Та 2:2

+ 16:25 Заб 41:9, Заб 118:62

+ 16:26 Век 4:31, Век 5:19, Век 12:7, Век 12:10

+ 16:27 Сул 20:39, Век 12:19

+ 16:29 Дан 2:46, Век 10:25

+ 16:30 Лак 3:10, Век 2:37

+ 16:31 Мрк 16:16, Рим 10:9

+ 16:33 Век 11:14, Век 16:15

+ 16:34 Яй 4:53, Век 18:8

* 16:37 Риман вахархо – Рим-пачхьалкхо схьабаьхначу мехкашкахь массарна а луш яцара и цӀе. И цӀе я ахча делла, я дегара тӀаьхьене луш яра. Цу цӀаро дуккха а бакъонаш лора иза йолчунна.

+ 16:37 Век 22:25

+ 16:39 Мат 8:34

+ 16:40 Век 16:14

+ 17:1 Пил 4:16

+ 17:2 Век 13:5, Век 14:1

+ 17:3 Лак 24:26-27

+ 17:5 1 Та 2:14-16

+ 17:7 Лак 23:2

* 17:9 Я иштта: дош.

+ 17:16 2 Ки 2:8

* 17:18 Веллачуьра денваларх – Грекийн маттахь «веллачуьра денвалар» олу дешнаш «зуда-дела» аьлла, кхета там бу.

+ 17:19 Мрк 1:27

+ 17:24,[25] Сулим 8:27; ЕшаӀ-ЯхӀу 42:5; Векалийн 7:48.

+ 17:24 Еш 42:5, Мат 11:25, Сул 8:27, Век 7:48

+ 17:25 Заб 49:8-12, Дол 2:7, Аюб 33:4

+ 17:26 Дол 3:20, Кар 32:8

+ 17:28 Лел 16:22, Аюб 12:10

+ 17:29 Еш 40:18-19, Еш 46:5

+ 17:30 1 Ки 1:14, Рим 3:25-26, Эпа 4:18

+ 17:31 Мат 12:36, Яй 5:22, Век 10:42, 1 Ки 4:5

+ 18:2 Рим 16:3, 1 Ко 16:19, 2 Ти 4:19, Век 11:28

+ 18:4 Век 13:5

+ 18:5 1 Та 3:6

+ 18:6 Яхь 18:13, Яхь 33:4, Век 13:46

+ 18:8 Лак 8:41, Век 13:15, 1 Ко 1:14, Яй 4:53, Век 16:34

+ 18:15 Век 23:29

+ 18:18 Лелар 6:18.

+ 18:18 Век 18:2, Рим 16:1, Лел 6:5, Лел 6:9

+ 18:19 Век 19:1, Век 20:16

+ 18:21 Якъ 4:15

+ 18:23 Век 16:6

+ 18:24 Век 19:1, 1 Ко 1:12, 1 Ко 3:5, 1 Ко 4:6, 1 Ко 16:12, Тит 3:13

+ 18:25 Лак 3:3, Век 19:3

+ 18:26 Век 4:30, Эпа 6:19

+ 18:27 1 Ко 16:3, 2 Ко 3:1

+ 18:28 Век 9:22

+ 19:1 Век 18:21

+ 19:3 Век 18:25

+ 19:4 Маттай 3:11; Марк 1:4, 7, 8; Лака 3:4, 16; Яхьъя 1:26, 27.

+ 19:4 Лак 3:3, Яй 1:7

+ 19:5 Мат 28:19, Век 8:16

+ 19:6 Век 8:17, Век 9:17, Век 10:46

+ 19:8 Век 4:30, Эпа 6:19

+ 19:12 Век 5:15

+ 19:13 Мат 12:27, Мрк 9:38, Лак 9:49

+ 19:15 Лак 4:34, Якъ 2:19

+ 19:18 Мрк 1:5, Якъ 5:16

+ 19:20 Век 6:7, Век 12:24

+ 19:21 Рим 15:26, 1 Ко 16:5, Рим 15:23-24

+ 19:22 Век 16:1

+ 19:26 Еш 44:10-20, Ярм 10:3-6

+ 19:29 Век 19:29, Ков 4:10, Пхьал 1:24

+ 20:1 Век 19:21

+ 20:3 Век 9:23, Век 23:30

+ 20:4 Век 19:29, Эпа 6:21, Ков 4:7, 2 Ти 4:12, 2 Ти 4:20, Тит 3:12

+ 20:5 Век 16:8

* 20:6 Тхо – кхидӀа дуьйцуш яздархо дакъалоцуш ву, цундела дийцар хьалхарчу юьхьера ду.

+ 20:6 Ара 12:15, Век 12:3

+ 20:7 1 Ко 16:2, Довз 1:10

+ 20:9 ТӀаьххь 1:2

+ 20:10 Сул 17:21, ТӀаьххь 4:34

+ 20:16 Ара 23:16, Ара 34:22, Ӏам 23:15, Кар 16:9, Век 2:1

+ 20:18 Век 18:19, 1 Та 1:5

+ 20:23 Век 9:16, Век 21:33

+ 20:24 2 Тимапига 4:7.

+ 20:24 2 Ти 4:7

+ 20:26 Кар 8:19

+ 20:28 Яй 21:16-17, 1 Ки 5:2, 1 Ки 1:18-19

+ 20:29 Мат 7:15, Яй 10:12

+ 20:30 2 Ки 2:1, 2 Ко 11:13, 1 Ти 4:1

+ 20:31 Мрк 14:38

+ 20:32 Век 14:23, 1 Ки 1:4

+ 20:33 Шам 12:3, 2 Ко 7:2

+ 20:34 Век 18:3

+ 20:35 Мат 10:8

+ 20:36 Век 21:5

+ 21:4 Век 20:23

+ 21:5 Век 20:36

+ 21:8 Векалийн 6:5; 8:5.

+ 21:8 Век 6:5, Век 8:5

+ 21:9 ТӀаьххь 22:14, Лак 2:36, Век 2:17-18

+ 21:10 Векалийн 11:28.

+ 21:10 Век 11:28

+ 21:11 Сул 11:30, Ярм 27:2

+ 21:12 Мат 16:21-23

+ 21:13 Век 20:24, Пил 2:17

+ 21:18 Век 12:17, Якъ 1:1

+ 21:20 Рим 10:2

+ 21:21 Рим 2:28-29, 1 Ко 7:19

+ 21:23,[24] Лелар 6:13-21.

+ 21:23 Лел 6:2-5, Лел 6:13

+ 21:24 Век 18:18

+ 21:25 Векалийн 15:29.

+ 21:25 Век 15:29

+ 21:26 Лел 6:9-12

+ 21:28 Век 6:13, Яхь 44:7

+ 21:29 Векалийн 20:4.

+ 21:29 Век 20:4

+ 21:33 Век 20:23, Век 21:11

+ 21:34 Век 19:32

+ 21:39 Век 9:11, Век 22:3

+ 22:3 Векалийн 5:34-39.

+ 22:3 Век 9:11, Век 21:39, Век 5:34, Пил 3:6

+ 22:4,[5] Векалийн 8:3; 26:9-11.

+ 22:4 Век 8:3

+ 22:5 Век 9:1-2

+ 22:6 Век 9:3-6, Век 26:12-18

+ 22:12 Век 9:17

+ 22:15 Век 9:15

+ 22:16 Век 9:18

+ 22:17 Век 9:26

+ 22:20 Векалийн 7:58.

+ 22:20 Век 7:58

+ 22:25 Век 16:37

+ 23:1 1 Ко 4:4, 2 Ко 1:12, 2 Ти 1:3, Ӏеб 13:18

+ 23:2 Век 24:1, Сул 12:24

+ 23:3 Маттай 23:27, 28.

+ 23:3 Кар 25:1-2

+ 23:4 Яй 18:22

+ 23:5 Арадаккхар 22:28.

+ 23:5 Ара 22:28

+ 23:6 Векалийн 26:5; Пилапхошка 3:5.

+ 23:6 Век 4:1, Пил 3:5, 1 Ко 15:13

+ 23:8 Маттай 22:23; Марк 12:18; Лака 20:27.

+ 23:8 Мат 22:23, Лак 20:27

* 23:9 Цхьадолчу тептарш тӀехь тӀетоьхна ду: «Далла дуьхьал хир дац вай».

+ 23:9 Яй 12:29

+ 23:11 Век 27:23

+ 23:24 Век 24:3, Век 25:14

+ 23:27 Век 21:32-33, Век 22:27

+ 23:28 Век 22:30

+ 23:29 Век 18:15

+ 23:30 Век 9:23, Век 20:3

+ 23:34 Век 21:39

+ 24:1 Век 23:2

+ 24:5 Лак 23:2

* 24:6б-8а Цхьадолчу тептарш тӀехь тӀетоьхна ду: Тхо тхайн Ӏедалца кхунна кхел ян лууш дара. 7 Амма тӀеман коьрта хьаькам волчу Лосас, ван а веана, нуьцкъаха тхан карара схьа а ваьккхина, хьо волчу хьажийра хӀара. 8 ХӀара бехке веш долчу тхуна а тӀедожийра цо хьуна тӀедахкар.

+ 24:6 Век 21:27-29

+ 24:15 Дан 12:2, Довз 20:6, Довз 20:13

+ 24:16 Век 23:1, Ӏеб 13:18

+ 24:17,[18] Векалийн 21:17-28.

+ 24:17 Рим 15:25-28, 1 Ко 16:1, Гал 2:10

+ 24:18 Век 21:26

+ 24:21 Векалийн 23:6.

+ 24:21 Век 23:6

+ 24:25 Век 17:32

+ 25:3 Век 23:12

+ 25:10 Рим 13:1

+ 25:12 Век 23:11

+ 25:19 Век 18:15, Век 23:29

+ 25:24 Век 22:22

+ 25:25 Лак 23:14, Век 23:29

+ 26:1 Заб 118:46, Мат 10:18, Век 9:15

+ 26:4 Гал 1:13

+ 26:5 Векалийн 23:6; Пилапхошка 3:5.

+ 26:5 Век 23:6, Пил 3:5

+ 26:7 Мат 19:28, Якъ 1:1

+ 26:8 1 Ко 5:12

+ 26:9-11 Векалийн 8:3; 22:4, 5.

+ 26:9 Яй 16:2, 1 Ти 1:13

+ 26:10 Век 8:3

+ 26:11 Век 9:1

+ 26:12 Век 9:3-6, Век 22:6-11

+ 26:18 Еш 35:5, Еш 42:7, Ӏеб 2:14-15

+ 26:20 Векалийн 9:20, 28, 29.

+ 26:20 Век 9:20

+ 26:21 Век 21:27, Век 21:30

+ 26:23 а: 1 Коринтхошка 15:20; б: ЕшаӀ-ЯхӀу 42:6; 49:6.

+ 26:23 1 Ко 15:20, Ков 1:18, Довз 1:5, Еш 42:6, Еш 49:6, Век 13:47

+ 26:29 Век 21:33

+ 26:31 Век 23:29

+ 26:32 Век 25:12

+ 27:1 Век 25:12

+ 27:2 Век 19:29

+ 27:6 Век 28:11

+ 27:14 Мрк 4:37

+ 27:18 Юн 1:5

+ 27:23 Век 8:26

+ 27:24 Век 23:11

+ 27:26 Век 28:1

+ 27:34 Шам 14:45, Дад 14:11, Сул 1:52, Лак 21:18

+ 27:35 Мат 15:36

+ 27:43 Век 27:3

+ 28:5 Заб 90:13, Мрк 16:18, Лак 10:19

+ 28:6 Век 14:11

+ 28:8 Век 9:40, Якъ 5:16

* 28:11 Диоскураш – Зевс-цӀунан шала вина ши кӀант.

+ 28:11 Век 27:6

+ 28:18 Век 23:29, Век 26:31-32

+ 28:19: Векалийн 25:11.

+ 28:23 Лак 24:27

+ 28:25 Мат 15:7

+ 28:26, 27: ЕшаӀ-ЯхӀу 6:9,[10] (Грекийн).

+ 28:27 Еш 6:9-10, Мат 13:15, Мрк 4:12, Яй 12:40

* 28:28 Цхьадолчу тӀаьхьарчу тептарш тӀехь 29-гӀа аят тӀетоьхна ду: Цо и аьлча, чӀогӀа къийса а къуьйсуш, дӀабахара жуьгтий.

+ 28:28 Еш 40:5, Лак 3:6

+ 28:31 Век 4:29, Эпа 6:19

+ 1:1 Маттай 13:55; Марк 6:3; Векалийн 15:13; Галатахошка 1:19.

* 1:1 Шийтта тайпане – Якъуба боху, Ӏийсах тешнарш мостагӀаша массанхьа дӀасадаржийна хиллачу Исраилан халкъан шийтта тайпанах тера бу.

+ 1:1 Мат 13:55, Век 12:17, Век 15:13, Век 21:18, Гал 1:19, Гал 2:9, Лак 22:30, Яй 7:35, Век 26:7, 1 Ки 1:1

+ 1:2 Мат 5:11-12, 1 Ки 1:6-7

+ 1:3 Рим 5:3

+ 1:4 2 Ки 1:6, Мат 5:48

+ 1:5 Сул 3:9-12, Киц 2:3-6

+ 1:6 Мат 21:21, Мрк 11:24

+ 1:7 Якъ 4:8

+ 1:9 Ярм 9:23-24, 1 Ко 1:31, 2 Ко 10:17

+ 1:10,[11] ЕшаӀ-ЯхӀу 40:6,[7] (Грекийн).

+ 1:11 Еш 40:7, 1 Ки 1:24

+ 1:12 Мат 10:22, Мрк 13:13, Якъ 5:11, 2 Ти 4:8, Довз 2:10

+ 1:15 Аюб 15:35, Заб 7:15, Еш 59:4, Рим 5:12, Рим 6:23

+ 1:16 Мрк 13:5, 1 Я 3:7, Ков 2:8, 2 Та 2:3

+ 1:17 Дол 1:16, Мал 3:6, 1 Я 1:5

* 1:18 Лараме – кхузахь Якъуба Ӏийсах тешаш берш дуьххьара схьаэцначу ялтех тарбо, хьалха жуьгташа Везачу Элана сагӀина луш долу ялта санна.

+ 1:18 Ярм 2:3, 2 Та 2:13, Довз 14:4, Яй 1:13

+ 1:19 Киц 10:19, Киц 14:29, Уст 7:9

+ 1:21 Ков 3:8

+ 1:22 Лак 11:28, Яй 13:17, 1 Я 3:18, Рим 2:13

+ 1:25 Якъ 2:12, Лак 11:28

+ 1:26 Заб 38:2, Якъ 3:2-3

+ 1:27 Аюб 31:17-18, Еш 1:17, Мат 25:36, 2 Ки 3:14, 1 Я 5:18, 1 Ти 5:22

+ 2:1 Кар 1:17, Кар 16:19, Мат 22:16, Лак 20:21, Рим 2:11

+ 2:5 1 Ко 1:27-28, 2 Ко 8:9, Довз 2:9

+ 2:8 Ӏамалъяр 19:18.

+ 2:8 Ӏам 19:18

+ 2:9 Ара 23:2-3, Ӏам 19:15, Кар 1:17

+ 2:10 Мат 5:19, Гал 3:10

+ 2:11 а: Арадаккхар 20:14; Карлабаьккхинарг 5:18; б: Арадаккхар 20:13; Карлабаьккхинарг 5:17.

+ 2:11 Ара 20:13-14

+ 2:12 Якъ 1:25

+ 2:13 Мат 6:15, Мат 18:35, Лак 6:37

+ 2:16 Кар 15:7, Киц 21:13, Еш 58:7, Мат 25:35, Лак 3:11, 1 Я 3:17-18

+ 2:18 Мат 7:16, Гал 5:6

+ 2:19 Кар 6:4, Мат 8:29, Мрк 1:24, Мрк 5:7, Век 16:17, Век 19:15

+ 2:21 Доладалар 22:1-14.

+ 2:21 Дол 22

+ 2:22 Ӏеб 11:17-18

+ 2:23 а: Доладалар 15:6; б: 2 Шерашкахь 20:7; ЕшаӀ-ЯхӀу 41:8.

+ 2:23 Дол 15:6, Рим 4:3, Гал 3:6, 2 Ше 20:7, Еш 41:8

+ 2:25 Якъуба 2:1-21.

+ 2:25 Юш 2:1, Юш 2:16, Юш 6:24

+ 3:1 Мат 23:8

+ 3:2 Сул 8:46, 2 Ше 6:36, Киц 20:9, Уст 7:20, 1 Я 1:8-10, Рим 3:23, Заб 38:2, Якъ 1:26

+ 3:3 Заб 31:9, Киц 26:3

+ 3:6 Мат 12:34, Мат 15:18, Киц 16:27

+ 3:8 Заб 119:2, Заб 139:4

+ 3:9 Доладалар 1:26.

+ 3:9 Дол 1:26

+ 3:13 Якъ 2:18

+ 3:15 1 Ти 4:1, Довз 2:24

+ 3:18 Мат 5:9, Гал 6:8

+ 4:1 1 Ки 2:11

+ 4:3 Киц 10:3

+ 4:4 Ярм 3:8, Ярм 31:22, Яхь 16:32, ХӀуш 5:7, Яй 15:19, 1 Я 2:15, Рим 8:7

+ 4:5 1 Ко 6:19

+ 4:6 Кицанаш 3:34 (Грекийн).

+ 4:6 Киц 3:34, 1 Ки 5:5

+ 4:7 1 Ки 5:8-9, Эпа 4:27

+ 4:8 2 Ше 15:2, Заб 72:28, Якъ 1:7-8, Заб 50:4, Еш 1:16, Ярм 4:14

+ 4:10 Еш 57:15

+ 4:11 Рим 14:4, Рим 14:10

+ 4:12 Якъ 5:9, Лак 12:5, Мат 7:1

+ 4:14 Киц 27:1, Лак 12:18-20, Заб 101:4

+ 4:15 Век 18:21

+ 4:17 Яй 9:41

+ 5:1 Ӏамос 6:1, Лак 6:24

+ 5:2,[3] Маттай 6:19.

+ 5:2 Аюб 13:28, Еш 50:9, Мат 6:19-20

+ 5:3 Рим 2:5

+ 5:4 Карлабаьккхинарг 24:14, 15.

+ 5:4 Ӏам 19:13, Кар 24:14-15, Кар 24:15, Еш 5:9

+ 5:5 Ярм 12:3

+ 5:7 Кар 11:14

+ 5:8 1 Ки 4:7

+ 5:9 Мат 7:1, Якъ 4:12

+ 5:10 Мат 5:12, Мат 23:34, Век 7:52, Ӏеб 11:32-38

+ 5:11 а: Аюб 1:21, 22; 2:10; б: Забур 102:8.

+ 5:11 Мат 10:22, Мрк 13:13, Якъ 1:12, Довз 2:10, Аюб 1:21-22, Аюб 2:10, Аюб 42:10, Ара 34:6

+ 5:12 Маттай 5:34-37.

+ 5:12 Мат 5:34-37

+ 5:13 1 Ко 14:15, Эпа 5:19

+ 5:14 Марк 6:13.

+ 5:14 Мрк 6:13

+ 5:15 Аюб 22:30

+ 5:16 Мрк 1:5, Век 19:18, Дол 20:17, Лел 11:2, Сул 13:6, ТӀаьххь 4:33-34, Аюб 42:8, Век 9:40, Век 28:8

+ 5:17 Сулим 17:1; 18:1.

+ 5:17 Сул 17:1, Сул 18:1, Лак 4:25

+ 5:18 Сулим 18:42-45.

+ 5:18 Сул 18:42-45

+ 5:19 Гал 6:1

+ 5:20 Кицанаш 10:12; 1 Кипин 4:8.

+ 5:20 Киц 10:12, 1 Ки 4:8

+ 1:1 Мат 4:18-21, Яй 1:40-42, Якъ 1:1

+ 1:2 Ӏеб 12:24, Дан 3:31, 2 Ки 1:2, ЯхӀ 1:2

+ 1:3 2 Ко 1:3, Эпа 1:3, 1 Ки 3:21, Яй 3:3, Тит 3:5

+ 1:4 Мат 6:20, Мат 19:21, Ков 1:5

+ 1:5 Эпа 2:8

+ 1:6 Мат 5:11-12, Якъ 1:2-3

+ 1:7 Аюб 23:10, Заб 65:10, 1 Ко 3:13, Рим 2:10

+ 1:8 Яй 20:29

+ 1:10 2 Ки 1:19

+ 1:11 Рим 8:9, Лак 24:26

+ 1:12 Век 2:2-4

+ 1:13 Мрк 13:33-34, Эпа 6:18, 1 Та 5:6

+ 1:14 Век 17:30, Эпа 4:18-19, Рим 12:2, Тит 3:3

+ 1:15 1 Я 3:3, 2 Ки 3:11

+ 1:16 Ӏамалъяр 11:44, 45; 19:2.

+ 1:16 Ӏам 11:44, Ӏам 19:2

+ 1:17 Кар 10:17, Ара 4:22, Ярм 31:9, 2 Ко 6:18

+ 1:18 Ара 12:3, Ӏам 1:10, Еш 53:7, Яй 1:29, Век 20:28, Ӏеб 9:14

+ 1:20 Ӏеб 1:2

+ 1:22 Яй 13:34, Рим 12:9, Ӏеб 13:1

+ 1:23 Яй 1:13, Ӏеб 4:12

+ 1:24,[25] ЕшаӀ-ЯхӀу 40:6-8 (Грекийн).

+ 1:25 Еш 40:6-8, Якъ 1:10-11

+ 2:1 Эпа 4:31, Ков 3:8

+ 2:2 Мат 18:3, 1 Ко 3:2, Ӏеб 5:13

+ 2:3 Забур 33:9.

+ 2:3 Заб 33:9

+ 2:4 1 Ко 10:4

+ 2:5 Эпа 2:20-22, Ара 19:6

+ 2:6 ЕшаӀ-ЯхӀу 28:16 (Грекийн).

+ 2:6 Еш 28:16, Рим 9:33, Рим 10:11

+ 2:7 Забур 117:22.

+ 2:7 Заб 117:22, Мрк 12:11, Век 4:11

+ 2:8 ЕшаӀ-ЯхӀу 8:14, 15.

+ 2:8 Еш 8:14, Рим 9:33

+ 2:9 а: Арадаккхар 19:5, 6; ЕшаӀ-ЯхӀу 43:20; б: Арадаккхар 19:5; Карлабаьккхинарг 4:20; 7:6; 14:2; Тите 2:14; ц: ЕшаӀ-ЯхӀу 43:21; д: ЕшаӀ-ЯхӀу 9:2; ЕшаӀ-ЯхӀу 43:20 (Грекийн).

+ 2:9 Кар 10:15, Ара 19:6, Кар 7:6, Довз 1:6, Довз 5:10, Заб 35:10, Яй 1:9

+ 2:10 ХӀушаӀ 2:23.

+ 2:10 ХӀуш 1:6, ХӀуш 1:9, ХӀуш 2:23, Рим 9:25

+ 2:11 Ӏам 25:23, Якъ 4:1, Рим 7:23, Рим 13:14, Гал 5:24

+ 2:12 Мат 5:16, 2 Ко 9:13, Гал 1:24

+ 2:13 Рим 13:1, Тит 3:1

+ 2:14 Рим 13:3-4

+ 2:16 Яй 8:32, Якъ 1:25, Якъ 2:12, Рим 6:18, 1 Ко 7:22, 2 Ко 3:17, Гал 5:1, Гал 5:13, 1 Ко 7:22

+ 2:17 Киц 24:21, Рим 13:7

+ 2:18 Эпа 6:5, Ков 3:22, 1 Ти 6:1, Тит 2:9

+ 2:19 1 Ки 3:14, 1 Ки 3:17, 1 Ки 4:16

+ 2:21 Век 14:22, Яй 13:15

+ 2:22 ЕшаӀ-ЯхӀу 53:9.

+ 2:22 Еш 53:9

+ 2:23 ЕшаӀ-ЯхӀу 53:7.

+ 2:23 Мат 5:39, Еш 53:7, Лак 23:46

+ 2:24,[25] ЕшаӀ-ЯхӀу 53:5,[6] (Грекийн).

+ 2:24 Рим 6:2, Гал 2:19, Гал 5:24, Еш 53:4-5

+ 2:25 Заб 118:176, Еш 53:6, Ярм 50:6, Яхь 34:6, Яхь 34:11, Лак 15:6

+ 3:1 Эпасхошка 5:22; Ковлусихошка 3:18.

+ 3:1 Дол 3:16, 1 Ко 14:34, Эпа 5:22, Ков 3:18, Тит 2:5

+ 3:3 1 Тимапига 2:9.

+ 3:4 1 Ти 2:9

+ 3:6 Доладалар 18:12.

+ 3:6 Дол 18:12

+ 3:7 Эпасхошка 5:25; Ковлусихошка 3:19.

+ 3:7 Эпа 5:25, Ков 3:19

+ 3:8 Рим 12:16

+ 3:9 Ӏам 19:18, 1 Та 5:15, Рим 12:17, Мат 5:44, Рим 12:14, 1 Ко 4:12

+ 3:10-12 Забур 33:13-17 (Грекийн).

+ 3:12 Заб 33:13-17

+ 3:14,[15] ЕшаӀ-ЯхӀу 8:12, 13.

+ 3:14 Мат 5:10, 1 Ки 2:19-20, 1 Ки 4:14-16, Еш 8:12

+ 3:15 Еш 8:13, Ков 4:6

+ 3:16 1 Ки 2:12, Лак 13:17

+ 3:17 1 Ки 2:20

+ 3:18 1 Ки 2:21, 1 Ки 4:1, Ӏеб 9:26-28

+ 3:19 Дол 6:3-14, Дол 7:17, 2 Ки 2:5

+ 3:20 Доладалар 6:1–7:24.

* 3:21 Я иштта: иза тӀера мода дӀаяккхар дац, амма тхайн дегнаш цӀена хилийтар Деле дехар ду.

+ 3:21 Рим 6:4, Мрк 16:16, 1 Ки 1:3

+ 3:22 Лак 24:51, Век 1:9, Заб 109:1, Мрк 16:19, Рим 8:34, Рим 8:38, 1 Ко 15:24, Эпа 1:21

+ 4:1 1 Ки 3:18, Рим 6:2, Рим 6:7, Гал 5:24, Ков 3:3

+ 4:2 Рим 6:14, Рим 14:7-8, 2 Ко 5:15, Тит 2:12

+ 4:4 Эпа 4:17-19, 1 Ки 2:12, 1 Ки 3:16

+ 4:5 Яй 5:22, Век 10:42, 1 Ки 4:5

+ 4:7 Якъ 5:8, 1 Ко 7:29, 1 Ко 7:31, Мрк 14:38

+ 4:8 Кицанаш 10:12.

+ 4:8 Киц 10:12, Якъ 5:20

+ 4:9 Ӏеб 13:2

+ 4:10 Рим 12:6-8, 1 Ко 7:7, Лак 12:42-43

+ 4:11 Яй 13:31, 1 Ко 10:31, ЯхӀ 1:24-25, Довз 1:6, Довз 5:13

+ 4:12 1 Ки 1:7

+ 4:13 Век 5:41, Пил 3:11

+ 4:14 Заб 88:51-52, Мат 5:11

+ 4:16 1 Ки 2:19-20

+ 4:17 Рим 2:9, Ярм 25:29

+ 4:18 Кицанаш 11:31 (Грекийн).

+ 4:18 Киц 11:31

+ 4:19 Заб 30:6, Лак 23:46

+ 5:1 Лак 24:48, Рим 8:17

+ 5:2 Яхьъя 21:15-17.

+ 5:2 Яй 21:16-17, Век 20:28, 1 Ти 3:8, Тит 1:7

+ 5:3 Мат 20:25-26, Пил 3:17, 2 Та 3:9, 1 Ти 4:12, Тит 2:7

+ 5:4 Заб 22:1, Заб 79:2, Еш 40:11, Яхь 34:11-15, Уст 12:12, Яй 10:11, Ӏеб 13:20, 1 Ко 9:25

+ 5:5 Кицанаш 3:34 (Грекийн).

+ 5:5 Киц 3:34, Якъ 4:6

+ 5:6 Маттай 23:12; Лака 14:11; 18:14.

+ 5:7 Забур 54:23.

+ 5:7 Заб 36:5, Мат 6:25, Пил 4:6

+ 5:8 Мрк 13:33-34, 1 Ки 5:8, Эпа 6:18, 1 Та 5:6, Аюб 1:6, Аюб 2:2, 2 Ко 2:11, Эпа 6:11

+ 5:9 Якъ 4:7, Век 14:22, 1 Та 3:3

+ 5:10 2 Ти 2:10

+ 5:11 1 Ки 4:11

+ 5:12 Векалийн 15:22, 40.

+ 5:12 Век 15:22, Век 15:40, 1 Та 1:1, 2 Та 1:1

+ 5:13 Векалийн 12:12, 25; 13:13; 15:37-39; Ковлусихошка 4:10; Пхьалмане 1:24.

* 5:13 Бавел-гӀалара – иза, схьахетарехь, Рим-гӀала ю, хӀунда аьлча Кипин лачкъийна дара ша волу меттиг.

+ 5:13 Век 12:12, Век 13:5, Век 15:37

* 5:14 Доггах – ма-дарра аьлча: Вежарийн безамца болу барт а луш.

+ 5:14 Рим 16:16

+ 1:1 Мат 4:18-21, Яй 1:40-42, Тит 2:13

+ 1:2 Дан 3:31, 1 Ки 1:2, ЯхӀ 1:2

+ 1:4 2 Ки 2:18

+ 1:6 Якъ 1:3-4

+ 1:7 1 Я 4:16, 1 Ко 13:13, Ӏеб 13:1

+ 1:8 Тит 3:14

+ 1:9 1 Я 1:7, Эпа 5:26, Ӏеб 9:14

+ 1:10 1 Та 1:4

+ 1:11 Ков 1:13

+ 1:12 ЯхӀ 1:5

+ 1:14 Яй 21:18-19, 2 Ти 4:6

+ 1:16 1 Та 2:19, 1 Та 4:16, Лак 9:32, Яй 1:14

+ 1:17,[18] Маттай 17:1-5; Марк 9:2-7; Лака 9:28-35.

+ 1:17 Мат 3:17, Мат 17:5, Мрк 1:11, Мрк 9:7, Лак 9:35, Яй 8:54, Яй 17:1, Век 3:13

+ 1:19 1 Ки 1:10, Заб 118:105, Яй 5:35, 2 Ко 4:6

* 1:20 Делера болу хаам шена ма-хеттара бийцалург ца хилар – я иштта: Делера болу хаам пайхамарера ша схьабаьлла цахилар.

+ 1:21 2 Ти 3:16, Дад 17:13, Нахь 9:30

+ 2:1 Кар 13:1-3, Ярм 14:14, Ярм 23:16, Мат 7:15, Век 20:30, 2 Ко 11:13, 1 Ти 4:1, ЯхӀ 1:4, 1 Ко 6:20, 1 Ко 7:23

+ 2:3 Рим 16:18, Ков 2:4

+ 2:4 ЯхӀ 1:6

+ 2:5 Доладалар 6:1–7:24.

+ 2:5 Дол 7:17, 1 Ки 3:19-20, Дол 7:23

+ 2:6 Доладалар 19:24.

+ 2:6 Дол 19:24

+ 2:7 Доладалар 19:1-16.

+ 2:7 Дол 19:16

+ 2:8 Заб 118:136, Век 17:16

+ 2:9 1 Ко 10:13, Довз 3:10

+ 2:10 ЯхӀ 1:16, ЯхӀ 1:8-9

+ 2:12 ЯхӀ 1:10

+ 2:15,[16] Лелар 22:4-35.

+ 2:15 Лел 22:5, Лел 25:1-2, Лел 31:16, Кар 23:3-6, ЯхӀ 1:11, Довз 2:14

+ 2:16 Лел 22:21-30

+ 2:17 ЯхӀ 1:12-13

+ 2:18 2 Ки 1:4

+ 2:19 Гал 5:13, Яй 8:34, Рим 6:16-20, Тит 3:3

+ 2:20 Мат 12:45, Лак 11:26

+ 2:21 Рим 7:12

+ 2:22 Кицанаш 26:11.

+ 2:22 Киц 26:11

+ 3:1 2 Ки 1:13

+ 3:2 ЯхӀ 1:17-18

+ 3:3 Довзийтинарг 1:18.

+ 3:4 Еш 5:19, Ярм 17:15, Яхь 12:22

+ 3:5 Доладалар 1:6-9.

+ 3:5 Дол 1:9, Заб 23:2, Заб 135:6

+ 3:6 Доладалар 7:11.

+ 3:6 Дол 7:11, Дол 7:21

+ 3:8 Забур 89:5.

+ 3:8 Заб 89:5

+ 3:9 Хьаб 2:3, Еш 30:18, Яхь 18:23, Яхь 33:11, Рим 2:4, 1 Ти 2:4, 1 Ти 2:6

+ 3:10 Маттай 24:43; Лака 12:39; 1 Тассалникахошка 5:2; Довзийтинарг 16:15.

* 3:10 Даьгна, дӀадер ду – цхьадолчу тептарш тӀехь: [Далла хьалха] карор ду.

+ 3:10 Мат 24:43, Лак 12:39, 1 Та 5:2, Заб 101:26-27, Еш 34:4, Еш 51:6, Мрк 13:31

+ 3:11 1 Ки 1:15

+ 3:12 ЯхӀ 1:21

+ 3:13 ЕшаӀ-ЯхӀу 65:17; 66:22; Довзийтинарг 21:1.

+ 3:13 Еш 65:17, Еш 66:2, Довз 21:1, Еш 60:21, Довз 21:27

+ 3:14 Якъ 1:27, 1 Я 5:18, 1 Ти 5:22

+ 3:15 Рим 2:4, Довз 2:21

+ 3:16 Ӏеб 5:10

+ 3:18 Эпа 4:15, Ков 1:10, Ков 2:19, Рим 11:36

+ 1:1 Яхьъя 1:1.

+ 1:1 Лак 24:39, Яй 1:14, Яй 20:27, 2 Ки 1:16

+ 1:2 Яхьъя 1:14.

+ 1:2 Яй 1:4, Яй 5:26, Яй 11:25, 1 Я 5:11, Яй 15:27, Яй 1:1, Яй 1:18

+ 1:3 Яй 17:21, 1 Ко 1:9

* 1:4 Вайн – цхьадолчу тептарш тӀехь: шун.

+ 1:4 Яй 15:11

+ 1:5 Яй 1:4, Яй 8:12, Якъ 1:17

+ 1:6 Яй 12:35, 2 Ко 6:16

+ 1:7 Еш 2:5, Еш 60:1, Эпа 1:7, Ӏеб 9:14

+ 1:8 Сул 8:46, 2 Ше 6:36, Киц 20:9, Уст 7:20, Якъ 3:2, Рим 3:23

+ 1:9 Заб 31:5, Заб 50:4, Киц 28:13

+ 1:10 1 Я 5:10, Яй 5:38, Яй 8:37

+ 2:1 Яй 14:26, Рим 8:34, Ӏеб 7:25

+ 2:2 Яй 1:29, Яй 11:52, 1 Я 4:10, Рим 3:25-26

+ 2:3 Яй 14:15, Яй 15:10, 1 Я 5:3

+ 2:4 Тит 1:16

+ 2:5 1 Я 4:12

+ 2:7 Яхьъя 13:34.

+ 2:7 Яй 13:34, Ӏам 19:18, 2 Я 1:5

+ 2:8 Яй 13:34, Яй 1:9, Яй 8:12, Рим 13:12, Эпа 5:8, 1 Та 5:5

+ 2:9 1 Я 4:20

+ 2:10 Яй 11:10

+ 2:12 Век 10:43, Век 13:38

+ 2:13 Эпа 6:11, Яй 14:7

+ 2:15 Якъ 4:4

+ 2:17 1 Ко 7:31

+ 2:18 Мат 24:5, 1 Я 4:3, 2 Я 1:7, 1 Ти 4:1, 2 Ти 3:1

+ 2:19 Кар 13:13, Век 20:30, 1 Ко 11:19

+ 2:20 Яй 14:26, Яй 16:13, 1 Ко 2:10

+ 2:22 1 Я 4:3

+ 2:23 Мат 10:33

+ 2:24 1 Я 3:11

+ 2:26 Мрк 13:5, 1 Я 3:7, Ков 2:8, 2 Та 2:3

+ 2:27 Ярм 31:34, Ӏеб 8:11

+ 2:28 1 Я 3:2, 1 Та 2:19

+ 2:29 Мат 6:1, 3 Я 1:11

+ 3:1 Яхьъя 1:12.

+ 3:1 Яй 3:16, Рим 5:8, Эпа 2:4, Мат 5:9, Яй 1:12, 1 Я 5:1, Рим 8:14, Яй 16:3, Яй 17:25

+ 3:2 Рим 8:15-16, Гал 3:26, Эпа 1:5, Рим 8:29, 2 Ко 3:18, Пил 3:21, Аюб 19:26, Заб 16:15, 1 Ко 13:12, Довз 22:4

+ 3:3 2 Ко 7:1

+ 3:5 Яхьъя 1:29.

* 3:5 Къинош – цхьадолчу тептарш тӀехь: вайн къинош.

+ 3:5 Яй 1:29, Ӏеб 9:26, 1 Ки 2:22, 2 Ко 5:21, Ӏеб 4:15

+ 3:6 3 Я 1:11

+ 3:7 Мрк 13:5, 1 Я 2:26, Ков 2:8, 2 Та 2:3

+ 3:8 Яй 8:44, Ӏеб 2:14

+ 3:9 Заб 118:3, 1 Я 5:18

+ 3:10 1 Я 4:8, 1 Я 4:20

+ 3:11 Яхьъя 13:34.

+ 3:11 Ӏам 19:18, Яй 13:34, 1 Я 1:5, 1 Я 2:24, 2 Я 1:5

+ 3:12 Доладалар 4:8.

+ 3:12 Яй 8:44, Дол 4:3-8, ЯхӀ 1:11, Ӏеб 11:4

+ 3:13 Мрк 13:13, Яй 7:7, Яй 15:18

+ 3:14 Яхьъя 5:24.

+ 3:14 Яй 5:24

+ 3:15 Мат 5:22, Довз 21:8

+ 3:16 Яй 10:11, Яй 15:13

+ 3:17 Кар 15:7, Киц 21:13, Якъ 2:15-16

+ 3:18 Якъ 1:22, Рим 2:13

+ 3:21 1 Я 2:28

+ 3:22 Мат 7:7-8, Яй 14:13-14

+ 3:23 Яхьъя 13:34; 15:12, 17.

+ 3:23 Яй 6:29

+ 3:24 Яй 6:56, Яй 15:4-5, Рим 8:9, Рим 8:16

+ 4:1 1 Ко 14:29, 1 Та 5:20-21, Довз 2:2, Кар 13:1-3, Ярм 14:14, Ярм 23:16, Ярм 29:8, Мат 7:15, Мрк 13:22, 2 Ки 2:1

+ 4:2 Яй 1:14, 1 Ти 3:16, Ӏеб 2:14, 1 Ко 12:3

+ 4:3 1 Я 2:18, 1 Я 2:22, 2 Я 1:7

+ 4:5 Яй 3:31, Яй 8:23, Яй 15:19

+ 4:6 Яй 18:37, Яй 14:17, 1 Ти 4:1

+ 4:7 1 Ко 13, 1 Я 3:10-11

+ 4:9 Яй 3:16

+ 4:10 Яй 1:29, 1 Я 4:10, Яй 3:16, Рим 5:8

+ 4:12 Яхьъя 1:18.

+ 4:12 Ара 33:20, Яй 1:18, 1 Ти 6:16, 1 Я 2:5

+ 4:13 1 Я 3:24

+ 4:14 Яй 3:17

+ 4:15 Мат 14:33, 1 Я 5:5

+ 4:17 1 Я 2:28, 1 Я 3:21

+ 4:20 1 Я 2:9, 1 Я 3:10

+ 4:21 Ӏам 19:18, Мат 19:19, Мат 22:39, Мрк 12:31

+ 5:1 Яй 1:12

+ 5:2 1 Я 2:5, 1 Я 3:24, 1 Я 4:13

+ 5:3 Яхьъя 14:15.

+ 5:3 Яй 14:15, 2 Я 1:6, Мат 11:30

+ 5:4 Яй 16:33, Эпа 6:16

+ 5:5 Мат 14:33, 1 Я 4:15

+ 5:6 Яй 14:17, Яй 15:26

+ 5:9 Яй 5:36

+ 5:10 1 Я 1:10, Мат 3:17

+ 5:11 Яхьъя 3:36.

+ 5:11 Яй 1:4, Яй 5:26, Яй 11:25, 1 Я 1:2

+ 5:13 Яй 20:31

+ 5:14 Мат 7:7-8, Яй 14:13-14, 1 Я 3:22

+ 5:16 Мат 12:31-32, Мрк 3:29, Ӏеб 6:4-6, Ӏеб 10:26

+ 5:18 Заб 118:3, 1 Я 3:9

+ 5:19 Лак 4:6, Гал 1:4

+ 5:20 Яй 1:1, Яй 20:28

+ 5:21 1 Ко 10:7, 1 Ко 10:14

+ 1:1 1 Я 3:1, Яй 8:32

+ 1:3 1 Ти 1:2, 2 Ти 1:2

+ 1:4 3 Я 1:4

+ 1:5 Яхьъя 13:34; 15:12, 17.

+ 1:5 Ӏам 19:18, Яй 13:34, Яй 15:12, 1 Я 3:11

+ 1:6 Яй 14:15, 1 Я 5:3

+ 1:7 Яй 1:14, 1 Я 4:2, 1 Ти 3:16, Ӏеб 2:14, 1 Я 2:18, 1 Я 4:3

+ 1:8 1 Ко 3:8

+ 1:9 1 Я 2:23

+ 1:10 Рим 16:17, 1 Та 5:22

+ 1:12 Яй 15:11, Яй 16:24, Яй 17:13, 3 Я 1:13-14

+ 1:1 Векалийн 19:29; Римхошка 16:23; 1 Коринтхошка 1:14.

+ 1:1 1 Я 3:18, 2 Я 1:1

+ 1:4 2 Я 1:4

+ 1:5 Гал 6:10, Ӏеб 13:1

+ 1:8 1 Ти 5:18

+ 1:11 Заб 33:15, Заб 36:27, Еш 1:16-17, 1 Я 2:29, 1 Я 3:6

+ 1:12 Яй 21:24

+ 1:13 2 Я 1:12

+ 1:1 Маттай 13:55; Марк 6:3.

+ 1:1 Век 12:17, Якъ 1:1, Мат 13:55

+ 1:2 Дан 3:31, 1 Ки 1:2, 2 Ки 1:2

+ 1:3 1 Ти 6:12, 2 Ти 4:7

+ 1:4 2 Ки 2:1

+ а: Арадаккхар 12:51; б: Лелар 14:29, 30.

+ 1:5 Лел 14:36-37, Лел 26:64, 2 Ки 1:12, Ӏеб 3:17

+ 1:6 2 Ки 2:4

+ 1:7 Доладалар 19:1-24.

+ 1:7 2 Ки 2:6, Дол 18:20, Дол 19:24, Кар 29:23, Мат 25:41

+ 1:8 2 Ки 2:10

+ а: Даниал 10:13, 21; 12:1; Довзийтинарг 12:7; б: Карлабаьккхинарг 34:6; ц: Закри-ЯхӀу 3:2.

+ 1:9 Дан 10:13, Дан 12:1, 1 Та 4:16, Довз 12:7, Кар 34:6, Зак 3:2

+ 1:10 2 Ки 2:12

+ а: Доладалар 4:3-8; б: Лелар 22:1-35; ц: Лелар 16:1-35.

+ 1:11 Дол 4:3-8, 1 Я 3:12, Ӏеб 11:4, Лел 22:5, Лел 25:1-2, Лел 31:16, Кар 23:3-6, 2 Ки 2:15, Лел 16:31-35

+ 1:12 2 Ки 2:17, Мат 15:13

+ 1:13 Еш 57:20

+ 1:14 Доладалар 5:18, 21-24.

+ 1:14 Дол 5:21-24, Кар 33:2, Дан 7:10, Зак 14:5, Век 7:53, Гал 3:19, 1 Та 3:13, Ӏеб 12:22

+ 1:16 2 Ки 2:10

+ 1:17 2 Ки 3:2-3

+ 1:18 2 Кипин 3:3.

+ 1:19 Рим 8:9

+ 1:20 Эпа 6:18

+ 1:21 2 Ки 3:12

+ 1:23 Ӏамос 4:11, Зак 3:2, Довз 3:4

+ 1:24 Пил 2:15, Ков 1:22, 1 Ки 4:11, Рим 11:36, Довз 1:6, Довз 5:13

+ 1:2 Лак 1:69-70, Тит 1:1-2

+ 1:3 Мат 1:1

+ 1:5 Век 9:15

+ 1:7 1 Ко 1:2

+ 1:8 Рим 16:19, Пил 1:3, 2 Ти 1:3, Пхьал 1:4

+ 1:9 Рим 9:1, 2 Ко 1:23, Пил 1:8, 1 Та 2:5

+ 1:10 Рим 15:32

+ 1:13 Векалийн 19:21.

+ 1:13 Рим 15:22-23, 1 Та 2:18, Пил 4:17

+ 1:14 1 Ко 9:16

+ 1:16 Марк 8:38.

+ 1:16 Мрк 8:38, Пил 1:20, Рим 2:9-10, 1 Ко 1:18

+ 1:17 Хьабукъа 2:4.

* 1:17 Я иштта: Делан лаамехь верг Цунах тешарца вехар ву.

+ 1:17 Рим 3:21, Хьаб 2:4, Гал 3:11, Ӏеб 10:38

+ 1:18 Эпа 5:6, Ков 3:6

+ 1:19 Век 14:17, Век 17:24-27

+ 1:20 Заб 18:2-5

+ 1:21 Эпасхошка 4:17, 18.

+ 1:21 ТӀаьххь 17:15, Ярм 2:5, Эпа 4:17-18

+ 1:22 Киц 21:30, Еш 44:25, 1 Ко 1:20, 1 Ко 3:19

+ 1:23 Карлабаьккхинарг 4:16-18.

+ 1:23 Ара 20:4-5, Кар 4:16-18, Заб 105:20, Ярм 2:11, Яхь 8:10

+ 1:24 Заб 80:13, Яхь 20:25

+ 1:25 Ярм 10:14

+ 1:26 Ков 3:5

+ 1:27 Ӏам 18:22, Ӏам 20:13

+ 1:31 2 Ти 3:2-4

+ 1:32 Рим 6:21

+ 2:1 Маттай 7:1; Лака 6:37.

+ 2:1 Дад 12:5-7, Мат 7:2, Лак 6:37, Яй 8:7

+ 2:4 2 Ки 3:9, 2 Ки 3:15, Довз 2:21

+ 2:5 Якъ 5:3

+ 2:6 Забур 61:13; Кицанаш 24:12.

+ 2:6 Киц 24:12

+ 2:9 1 Ки 4:17, Рим 1:16, Яхь 18:20

+ 2:10 Еш 57:19, 1 Ки 1:7

+ 2:11 Карлабаьккхинарг 10:17.

+ 2:11 Кар 10:17, Мат 22:16, Лак 20:21, Век 10:34

+ 2:12 1 Ко 9:21

+ 2:13 Лак 11:28, Якъ 1:22-23

+ 2:15 Ярм 31:33, Уст 12:14

+ 2:17 Рим 3:27, Рим 9:4-5

+ 2:19 Яй 9:40

+ 2:21 Ара 20:15, Мат 23:3

+ 2:22 Ара 20:14

+ 2:24 ЕшаӀ-ЯхӀу 52:5 (Грекийн).

+ 2:24 Еш 52:5, Яхь 36:20

+ 2:25 Гал 5:3

+ 2:26 Эпа 2:11

+ 2:27 2 Ко 3:6, Мат 12:41

+ 2:28 Рим 9:6-8, 1 Ко 7:19

+ 2:29 Карлабаьккхинарг 30:6.

+ 2:29 Кар 10:16, Кар 30:6, Ярм 4:4, Эпа 2:11, Пил 3:3, Ков 2:11, 2 Ко 10:18

+ 3:1 Яй 4:22

+ 3:2 Кар 4:8, Заб 147:9

+ 3:3 Рим 9:6, 2 Ти 2:13

+ 3:4 Забур 50:6 (Грекийн).

+ 3:4 Заб 50:6

+ 3:7 Рим 9:19

+ 3:8 Рим 6:1, Рим 6:15, 2 Ко 6:8

+ 3:9 Рим 5:12, Гал 3:22, Рим 1:18-32, Рим 2

+ 3:10-12 Забур 13:1-3 (Грекийн); Забур 52:2-4 (Грекийн).

+ 3:12 Заб 13:1-3, Уст 7:20

+ 3:13 а: Забур 5:10 (Грекийн); б: Забур 139:4.

+ 3:13 Заб 5:10, Заб 139:4

+ 3:14 Забур 9:28 (Грекийн).

+ 3:14 Заб 9:28

+ 3:15-17 ЕшаӀ-ЯхӀу 59:7, 8.

+ 3:17 Киц 1:16, Еш 59:7-8

+ 3:18 Забур 35:2.

+ 3:18 Заб 35:2

+ 3:20 Забур 142:2; Галатахошка 2:16.

+ 3:20 Заб 142:2, Век 13:39, Гал 2:16, Гал 3:11, Рим 7:7

+ 3:21 Рим 1:17, Гал 2:16, Лак 24:27, Век 10:43

+ 3:22 Галатахошка 2:16.

+ 3:23 Сул 8:46, 2 Ше 6:36, Заб 142:2, Киц 20:9, Уст 7:20, 1 Я 1:8-10

+ 3:24 Тит 3:7

+ 3:25 Яй 1:29, 1 Я 2:2, Век 17:30, Рим 2:4

+ 3:27 Рим 2:17, 1 Ко 1:29, Эпа 2:9

+ 3:28 Век 13:39

+ 3:29 Рим 9:24, Рим 10:12

+ 3:30 Карлабаьккхинарг 6:4; Галатахошка 3:20.

+ 3:30 Кар 6:4-5, Гал 3:20, Гал 3:8

+ 3:31 Мат 5:17

+ 4:3 Доладалар 15:6; Галатахошка 3:6.

+ 4:3 Дол 15:6, Якъ 2:23, Гал 3:6

+ 4:5 Рим 3:22

+ 4:6 Заб 31:1-2

+ 4:7,[8] Забур 31:1, 2.

+ 4:8 2 Ко 5:19

+ 4:9 Рим 3:30

+ 4:11 Доладалар 17:10.

+ 4:11 Дол 15:6, Дол 17:10

+ 4:13 Доладалар 17:4-6; 22:17, 18; Галатахошка 3:29.

+ 4:13 Дол 17:4-6, Гал 3:16, Ӏеб 7:6

+ 4:14 Галатахошка 3:18.

+ 4:14 Гал 3:17-18

+ 4:15 1 Ко 15:56, Гал 3:10, Рим 7:7

+ 4:16 Галатахошка 3:7.

+ 4:16 Гал 3:22

+ 4:17 Доладалар 17:5.

+ 4:17 Дол 17:5, Яй 5:21

+ 4:18 Доладалар 15:5.

+ 4:18 Дол 15:5

+ 4:19 Доладалар 17:17.

+ 4:19 Дол 17:17, Ӏеб 11:12, Дол 18:11

+ 4:22 Дол 15:6

+ 4:24 1 Ко 9:9-10, Рим 10:9

+ 4:25 ЕшаӀ-ЯхӀу 53:4, 5.

+ 4:25 Мат 20:28, Гал 1:4, 2 Ко 5:21

+ 5:1 Гал 3:28

+ 5:2 Рим 8:17, Эпа 3:16, Пил 3:21

+ 5:3 Мат 5:11-12, 2 Ко 12:10, Якъ 1:3-4

+ 5:5 Век 2:17, Тит 3:6

+ 5:8 Яй 3:16, 1 Я 4:10

+ 5:9 Рим 3:25, Мат 3:7, 1 Та 1:10

+ 5:10 2 Ко 5:18-20, Эпа 2:16, Ков 1:20-21

+ 5:12 Доладалар 3:6.

+ 5:12 Дол 3:6, Якъ 1:15, Рим 6:23, Рим 3:9, Эпа 2:3

+ 5:13 Рим 3:20

+ 5:14 1 Ко 15:45

+ 5:15 1 Ко 15:21, 2 Ко 5:14

+ 5:16 Еш 53:11

+ 5:17 Довз 22:5

+ 5:18 Яй 12:32

+ 5:19 Ӏеб 5:8

+ 5:20 Гал 3:19

+ 5:21 Яй 1:17

+ 6:2 1 Ки 2:24, Гал 2:19, Гал 5:24, Ков 2:20, Ков 3:3

+ 6:4 Ковлусихошка 2:12.

+ 6:4 1 Ки 3:21, Гал 3:27, 2 Ко 5:17, Эпа 4:24, Ков 2:12, Ков 3:10

+ 6:5 2 Ко 4:10, Пил 3:10

+ 6:6 Гал 2:19-20, Гал 5:24, Гал 6:14

+ 6:7 1 Ки 4:1

+ 6:8 2 Ти 2:11, Довз 20:4

+ 6:9 Рим 14:9, Довз 1:18

+ 6:10 Ӏеб 7:27

+ 6:12 Заб 18:14

+ 6:13 Ков 3:5, Рим 12:1

+ 6:16 Яй 8:34

+ 6:18 Яй 8:32, Яй 8:34, Якъ 2:12, 1 Ки 2:16, 1 Ко 7:22, 2 Ко 3:17, Гал 5:1

+ 6:22 1 Ко 7:22

+ 6:23 Якъ 1:15, Рим 5:12

+ 7:2 1 Ко 7:39

+ 7:3 Мат 5:32

+ 7:4 Гал 5:22, Эпа 5:19, Гал 2:19, Гал 5:18, Эпа 2:15, Ков 2:14

+ 7:6 Рим 6:4

+ 7:7 Арадаккхар 20:17; Карлабаьккхинарг 5:21.

+ 7:7 Рим 3:20, Рим 4:15, Ара 20:17

+ 7:8 1 Ко 15:56

+ 7:10 Ӏам 18:5

+ 7:11 Доладалар 3:13.

+ 7:12 Кар 4:8, Заб 18:8-9

+ 7:15 Галатахошка 5:17.

+ 7:15 Гал 5:17

+ 7:16 1 Ти 1:8

+ 7:18 Дол 6:5, Аюб 14:4, Заб 50:5

+ 7:19 Гал 5:17

+ 7:22 Заб 1:2

+ 7:23 1 Ки 2:11, Гал 5:17

* 8:2 Хьо – вукху тептарш тӀехь: со.

+ 8:2 1 Ко 15:45

+ 8:3 Ӏеб 7:18, Пил 2:7, Ӏам 16:5, 2 Ко 5:21

+ 8:4 Гал 5:16, Гал 5:25

+ 8:5 Гал 5:19-25

+ 8:7 Якъ 4:4, 1 Ко 2:14

+ 8:9 1 Ко 3:16, 1 Ко 6:19, 2 Ко 6:16, 1 Я 3:24, 1 Ки 1:11, ЯхӀ 1:19

* 8:10 Ткъа шун са дийна ду – я иштта: ткъа Делан Сино шуна дахар лур ду.

+ 8:11 1 Коринтхошка 3:16.

+ 8:11 Яй 5:21, Век 2:24

+ 8:13 Ков 3:5, Ӏам 18:5

+ 8:14 Кар 14:1, Мат 5:9, Яй 1:12, 1 Я 3:1, 1 Я 5:1

+ 8:15 Марк 14:36; Галатахошка 4:6.

* 8:15 Абба – арамхойн маттахь иза «Дада!» бохург ду.

+ 8:15 2 Ти 1:7, 1 Ко 2:12

+ 8:16 1 Я 3:2, Гал 3:26, Эпа 1:5, 1 Я 3:24, 2 Ко 1:22, Эпа 1:13

+ 8:17 Гал 3:29, Гал 4:7, Эпа 3:6, Тит 3:7, 2 Ко 1:5, Пил 3:10, Ков 1:24, 1 Ки 5:1, Рим 5:2, Эпа 3:16, Пил 3:21

+ 8:18 2 Ко 4:17

+ 8:20 Доладалар 3:17-19.

+ 8:20 Дол 3:17-19, Уст 1:2

+ 8:22 Ярм 12:4, Ярм 12:11

+ 8:23 2 Коринтхошка 5:2-4.

+ 8:23 2 Ко 5:2, Гал 5:5

+ 8:24 2 Ко 4:18, Ӏеб 11:1

+ 8:27 Шам 16:7, Сул 8:39, Киц 21:2, Ярм 11:20

+ 8:29 Мат 28:10, Яй 20:17, Ков 1:15, Ӏеб 2:11, 1 Я 3:2, 2 Ко 3:18, Пил 3:21

+ 8:30 Яй 17:22

+ 8:31 Лел 14:9, Заб 117:6

+ 8:32 Яй 3:16

+ 8:33 Мрк 13:20, Лак 18:7, Ков 3:12, Тит 1:1, Еш 50:8

+ 8:34 Заб 109:1, Мрк 16:19, Век 7:55-56, 1 Я 2:1, Рим 8:34, Ӏеб 7:25

+ 8:35 Илли 8:6

+ 8:36 Забур 43:23.

+ 8:36 Заб 43:23, 1 Ко 4:9

+ 8:37 Яй 16:33, 1 Ко 15:57

+ 8:38 1 Ки 3:22, 1 Ко 15:24, Эпа 1:21

+ 9:1 2 Ко 11:10, 1 Ти 2:7, Рим 1:9, Пил 1:8

+ 9:3 1 Ко 16:22, Гал 1:8

+ 9:4 Арадаккхар 4:22.

+ 9:6 Рим 3:3, Яй 1:47, Рим 2:28

+ 9:7 Доладалар 21:12.

+ 9:7 Дол 21:12, Ӏеб 11:17

+ 9:8 Гал 4:23, Гал 4:28

+ 9:9 Доладалар 18:10.

+ 9:9 Дол 18:10

+ 9:10 Дол 25:21

+ 9:12 Доладалар 25:23.

+ 9:11 Дол 25:23

+ 9:13 Малъаки 1:2, 3.

+ 9:13 Мал 1:2-3

+ 9:14 Кар 32:4, Аюб 34:10

+ 9:15 Арадаккхар 33:19.

+ 9:15 Ара 33:19

+ 9:17 Арадаккхар 9:16 (Грекийн).

+ 9:17 Ара 9:16

+ 9:19 2 Ше 20:6, Рим 3:7

+ 9:20 ЕшаӀ-ЯхӀу 29:16; 45:9.

+ 9:20 Аюб 9:32, Аюб 33:13, Аюб 39:32, Уст 6:10, Еш 29:16, Еш 45:9-10, Ярм 18:6

+ 9:21 Еш 64:8, Ярм 18:6, 2 Ти 2:20

+ 9:22 Киц 16:4

+ 9:24 Рим 3:29

+ 9:25 ХӀушаӀ 2:23.

+ 9:25 ХӀуш 2:23, 1 Ки 2:10

+ 9:26 ХӀушаӀ 1:10.

+ 9:26 ХӀуш 1:10

+ 9:27,[28] ЕшаӀ-ЯхӀу 10:22,[23] (Грекийн).

+ 9:28 Еш 10:22-23

+ 9:29 ЕшаӀ-ЯхӀу 1:9 (Грекийн).

+ 9:29 Еш 1:9

+ 9:30 Гал 2:16, Гал 3:24

+ 9:31 Гал 5:4, Рим 11:7, Пил 3:9

+ 9:33 ЕшаӀ-ЯхӀу 28:16 (Грекийн).

+ 9:33 Еш 8:14, Еш 28:16, 1 Ки 2:6-8, Рим 10:11

+ 10:2 Век 21:20

+ 10:3 Рим 1:17, Рим 3:21

+ 10:4 Мат 5:17, Гал 3:24

+ 10:5 Ӏамалъяр 18:5.

+ 10:5 Ӏам 18:5, Гал 3:12, Пил 3:9

+ 10:6-8 Карлабаьккхинарг 30:12-14.

+ 10:6 Кар 9:4, Кар 30:12

+ 10:7 Довз 9:1

+ 10:8 Кар 30:12-14

+ 10:9 Мат 10:32, Лак 12:8, Мрк 16:16, Век 16:31

+ 10:11 ЕшаӀ-ЯхӀу 28:16 (Грекийн).

+ 10:11 Еш 28:16, 1 Ки 2:6, Рим 9:33

+ 10:12 Век 10:34-36, Рим 3:29

+ 10:13 Юал 2:32.

+ 10:13 Юал 2:32, Век 2:21

+ 10:14 Век 8:31

+ 10:15 ЕшаӀ-ЯхӀу 52:7.

+ 10:15 Еш 52:7

+ 10:16 ЕшаӀ-ЯхӀу 53:1 (Грекийн).

+ 10:16 Еш 53:1, Яй 12:38

+ 10:17 Гал 3:2

+ 10:18 Забур 18:5 (Грекийн).

+ 10:18 Заб 18:5

+ 10:19 Карлабаьккхинарг 32:21.

+ 10:19 Кар 32:21

+ 10:20 ЕшаӀ-ЯхӀу 65:1 (Грекийн).

+ 10:21 ЕшаӀ-ЯхӀу 65:2 (Грекийн).

+ 10:21 Еш 65:1-2

+ 11:1 Пилапхошка 3:5.

+ 11:1 Ярм 31:37, Ярм 33:24, 2 Ко 11:22, Пил 3:5

+ 11:2 Шам 12:22, Заб 93:4

+ 11:3 Сулим 19:10, 14.

+ 11:3 Сул 19:10, Сул 19:14

+ 11:4 Сулим 19:18.

+ 11:4 Сул 19:18

+ 11:5 Еш 10:22, Рим 9:27

+ 11:7 Рим 9:31

+ 11:8 Карлабаьккхинарг 29:4; ЕшаӀ-ЯхӀу 29:10.

+ 11:8 Еш 29:10, Кар 29:4

+ 11:9,[10] Забур 68:23,[24] (Грекийн).

+ 11:10 Заб 68:23-24

+ 11:13 Век 9:15, Рим 15:16

+ 11:15 Лак 15:24, Эпа 2:1, Эпа 2:5, Ков 2:13, Довз 3:1

+ 11:16 Лел 15:18-21, Яхь 44:30

+ 11:17 Ярм 11:16, Яй 15:5

+ 11:21 1 Ко 10:12

+ 11:26 ЕшаӀ-ЯхӀу 59:20,[21] (Грекийн).

+ 11:26 Еш 27:9, Еш 59:20-21

+ 11:27 ЕшаӀ-ЯхӀу 27:9 (Грекийн).

+ 11:28 Кар 10:15

+ 11:30 Эпа 2:2, Ков 1:21, Тит 3:3

* 11:31 ХӀинца – цхьадолчу тептарш тӀехь и дош ца хуьлу.

+ 11:33 ЕшаӀ-ЯхӀу 55:8.

+ 11:33 Еш 28:29, Ков 2:3, Заб 35:7, Заб 138:6

+ 11:34 ЕшаӀ-ЯхӀу 40:13 (Грекийн).

+ 11:34 Еш 40:13, 1 Ко 2:16

+ 11:35 Аюб 41:3.

+ 11:35 Аюб 35:7, Аюб 41:11

+ 11:36 1 Коринтхошка 8:6.

+ 11:36 1 Ко 8:6, Ков 1:16, Ӏеб 2:10, 2 Ки 3:18, Эпа 3:21

+ 12:1 Рим 6:13

+ 12:2 Эпа 5:17, 1 Та 4:3, 2 Ко 4:16, Эпа 4:23

+ 12:3 Эпа 3:2, Уст 7:16

+ 12:4,[5] 1 Коринтхошка 12:12.

+ 12:4 1 Ко 12:12-14, Эпа 4:16

+ 12:5 1 Ко 10:17, 1 Ко 12:27, Эпа 4:25

+ 12:6-8 1 Коринтхошка 12:4-11.

+ 12:6 1 Ки 4:10, 1 Ко 12:4

+ 12:7 1 Ко 12:5

+ 12:8 1 Ти 5:17, 2 Ко 9:7

+ 12:9 1 Ки 1:22, 1 Ти 1:5, Заб 96:10, Ӏамос 5:15

+ 12:10 Яй 13:34, 1 Ки 1:22, 2 Ки 1:7, 1 Та 4:9, Ӏеб 13:1, Пил 2:3

+ 12:12 Лак 18:1, Лак 21:36, Эпа 6:18, Ков 4:2, 1 Та 5:17

+ 12:13 Рим 15:25, 1 Ко 16:1, 1 Ти 6:18

+ 12:14 Маттай 5:44; Лака 6:28.

+ 12:14 Аюб 31:29-30, Мат 5:44, 1 Ки 3:9

+ 12:15 1 Ко 12:26

+ 12:16 Кицанаш 3:7.

+ 12:16 1 Ки 3:8, Пил 2:2

+ 12:17 Ӏам 19:18, 1 Ки 3:9, 1 Та 5:15

+ 12:18 Мрк 9:50, 2 Ко 13:11, 1 Та 5:13

+ 12:19 Карлабаьккхинарг 32:35.

+ 12:19 Киц 20:22, Кар 32:35, Ӏеб 10:30

+ 12:20 Кицанаш 25:21,[22] (Грекийн).

+ 12:20 ТӀаьххь 6:22, 2 Ше 28:15, Киц 25:21-22, Мат 5:44, Киц 25:21-22

+ 13:1 1 Ки 2:13, Тит 3:1

+ 13:4 1 Ки 2:14, 2 Ше 19:6

+ 13:6,[7] Маттай 22:21; Марк 12:17; Лака 20:25.

+ 13:7 1 Ки 2:17, Мат 17:27, Мат 22:21, Мрк 12:17

+ 13:8 Ӏам 19:13, Яй 13:34

+ 13:9 а: Арадаккхар 20:14; Карлабаьккхинарг 5:18; б: Арадаккхар 20:13; Карлабаьккхинарг 5:17; ц: Арадаккхар 20:15; Карлабаьккхинарг 5:19; д: Арадаккхар 20:17; Карлабаьккхинарг 5:21; э: Ӏамалъяр 19:18.

+ 13:9 Ара 20:13-17, Ӏам 19:18

+ 13:10 Яй 14:15

+ 13:11 Эпа 5:14

+ 13:12 Яй 1:9, Яй 8:12, 1 Я 2:8, Эпа 5:8, 1 Та 5:5, Эпа 5:11, Эпа 6:11, 1 Та 5:8

+ 13:13 1 Та 4:12

+ 13:14 Гал 3:27, Якъ 4:1, 1 Ки 2:11, Рим 7:23, Гал 5:16, Гал 5:24

+ 14:1-6 Ковлусихошка 2:16.

+ 14:1 Рим 15:1, 1 Ко 8:9-11, 1 Ко 9:22

+ 14:2 Дан 1:12, 1 Ти 4:3

+ 14:3 Ков 2:16

+ 14:4 Мат 7:1, Якъ 4:11

+ 14:5 Гал 4:10, Ков 2:16

+ 14:6 Мат 15:36, 1 Ко 10:30-31

+ 14:7 Рим 6:2, Рим 6:7, Гал 5:24, Ков 3:3

+ 14:8 1 Ки 4:2, Гал 2:20, 2 Ко 5:15, Пил 1:20

+ 14:9 1 Та 5:10

+ 14:10 2 Коринтхошка 5:10.

+ 14:10 Мат 7:1, Лак 6:37, 2 Ко 5:10

+ 14:11 ЕшаӀ-ЯхӀу 45:23 (Грекийн).

+ 14:11 Еш 49:18, Ярм 22:24, Еш 45:23, Пил 2:10-11

+ 14:12 Мат 12:36, Мат 25:19, Гал 6:5

+ 14:13 Мат 7:1

+ 14:14 Ӏам 11:2, Кар 14:3, Мрк 7:15-16, Век 10:15, 1 Ко 8:8

+ 14:15 1 Ко 8:11

+ 14:17 Ков 2:16, Ӏеб 9:10, Гал 5:22

+ 14:19 2 Ти 2:22

+ 14:20 Тит 1:15, 1 Ко 8:9-13

* 14:24-26 Цхьадолчу тептарш тӀехь аяташ 16:25-27 кхузахь тӀетоьхна ду.

+ 15:1 Рим 14:1, Гал 6:2

+ 15:2 Пил 2:4-5

+ 15:3 Забур 68:10.

+ 15:3 Пил 2:5, Пил 2:8, Заб 68:10

+ 15:4 Рим 4:23-24

+ 15:5 Рим 12:16

* 15:8 Жуьгташна – Грекийн маттахь: сунтбинчарна.

+ 15:9 Дауд 22:50; Забур 17:50.

+ 15:9 Рим 3:29, Дад 22:50, Заб 17:50

+ 15:10 Карлабаьккхинарг 32:43.

+ 15:10 Кар 32:43

+ 15:11 Забур 116:1.

+ 15:11 Заб 116:1

+ 15:12 ЕшаӀ-ЯхӀу 11:10 (Грекийн).

+ 15:12 Еш 11:10

+ 15:16 Век 9:15, Рим 11:13

+ 15:19 Век 15:12, 2 Ко 12:12

+ 15:20 1 Ко 3:10-11

+ 15:21 ЕшаӀ-ЯхӀу 52:15 (Грекийн).

+ 15:21 Еш 52:15

+ 15:22 Римхошка 1:13.

+ 15:22 Рим 1:13, 1 Та 2:18

+ 15:23 Век 19:21

+ 15:25,[26] 1 Коринтхошка 16:1-4.

+ 15:25 Век 24:17, 1 Ко 16:3, 2 Ко 9:1

+ 15:26 Век 19:21, 2 Ко 8:4

+ 15:27 1 Коринтхошка 9:11.

+ 15:27 1 Ко 9:11

+ 15:31 2 Ко 1:10-11, 2 Та 3:2

+ 15:32 Рим 1:10

+ 15:33 2 Ко 13:11, Пил 4:9, 1 Та 5:23, 2 Та 3:16, Ӏеб 13:20

+ 16:1 Век 18:18

+ 16:2 Пил 2:29

+ 16:3 Векалийн 18:2.

+ 16:3 Век 18:2, 1 Ко 16:19, 2 Ти 4:19

+ 16:5 Ков 4:15

* 16:7 Юнига – я иштта: Юнасе. Цхьадолчу тептарш тӀехь ду: Юлига.

+ 16:13 Марк 15:21.

+ 16:13 Мрк 15:21

* 16:16 Делан безачу безамца – ма-дарра аьлча: беза барт баккхарца.

+ 16:16 1 Ки 5:14, 1 Ко 16:20, 2 Ко 13:12, 1 Та 5:26

+ 16:17 1 Ти 6:3, 2 Я 1:10

+ 16:18 2 Ки 2:3, Ков 2:4

+ 16:19 Рим 1:8

+ 16:20 Рим 15:33, Дол 3:15

+ 16:21 Векалийн 16:1.

+ 16:21 Век 16:1

+ 16:23 а: Векалийн 19:29; 1 Коринтхошка 1:14; б: 2 Тимапига 4:20.

* 16:23 Цхьадолчу тептарш тӀехь 24-гӀа аят тӀетоьхна ду: Вайн Веза Эла волчу, Дала лерина къобалвинчу Ӏийсагара долу дика шуьца ду. Амин. Кхидолчу тептарш тӀехь иза 27-гӀачу аятана тӀаьхьа тӀетоьхна ду.

+ 16:23 1 Ко 1:14

+ 16:25 Эпа 1:9, Ков 1:26

+ 16:26 Ков 4:3-4

+ 16:27 ЯхӀ 1:24-25

+ 1:2 Векалийн 18:1.

+ 1:2 Век 18:1-17, Рим 1:7

+ 1:5 2 Ко 8:7, 2 Ко 9:11

+ 1:7 Лак 17:30, 1 Та 3:13, 1 Та 4:16-18, Пил 3:20

+ 1:8 Пил 1:6

+ 1:9 Яй 17:21, 1 Я 1:3, 1 Та 5:24, 2 Та 3:3, Ӏеб 10:23

+ 1:10 1 Ко 11:18

+ 1:11 1 Ко 3:3

+ 1:12 Векалийн 18:24.

+ 1:12 Век 18:24, Век 19:1, 1 Ко 3:4-5, 1 Ко 4:6, 1 Ко 6:12, Тит 3:13, Яй 1:42

+ 1:13 Эпа 4:4-5

+ 1:14 а: Векалийн 18:8; б: Векалийн 19:29; Римхошка 16:23.

+ 1:14 Век 18:8, Рим 16:23

+ 1:16 1 Коринтхошка 16:15.

+ 1:16 1 Ко 16:15

+ 1:17 2 Ко 10:10

+ 1:18 1 Ко 2:1, 2 Ко 2:15, Рим 1:16

+ 1:19 ЕшаӀ-ЯхӀу 29:14 (Грекийн).

+ 1:19 Еш 29:14

+ 1:20 а: Аюб 12:17; ЕшаӀ-ЯхӀу 19:12; 33:18; б: ЕшаӀ-ЯхӀу 44:25.

+ 1:20 Киц 21:30, Еш 44:25, Рим 1:22, 1 Ко 3:19

+ 1:22 Мат 12:38, Мрк 8:11, Яй 2:18, Яй 4:48, Яй 6:30

+ 1:23 Гал 5:11

+ 1:24 1 Ко 2:7, Ков 2:3

+ 1:28 Якъ 2:5

+ 1:29 Рим 3:27, Эпа 2:9

+ 1:30 Эпа 1:7, Пил 3:9

+ 1:31 Ярми-ЯхӀу 9:24.

+ 1:31 Ярм 9:24, 2 Ко 10:17

* 2:1 Делан къайленах – цхьадолчу тептарш тӀехь яздина ду: Делах лаьцна долчу тоьшаллех.

+ 2:1 1 Ко 1:18, 2 Ко 2:15

+ 2:2 Гал 6:14

+ 2:3 Векалийн 18:9.

+ 2:3 2 Ко 11:30, 2 Ко 12:5, Гал 4:13

+ 2:4 1 Ко 4:20

+ 2:5 2 Ко 4:7, 2 Ко 6:7

+ 2:6 Пил 3:15

+ 2:7 Ков 2:3

+ 2:8 Яй 7:48, Век 13:27

+ 2:9 ЕшаӀ-ЯхӀу 64:4.

+ 2:9 Еш 52:15, Еш 64:4, Еш 65:17

+ 2:10 Мат 16:17, 1 Я 2:20

+ 2:11 Киц 20:27

+ 2:12 Рим 8:15

* 2:13 Я иштта: Синца доьзна хӀуманаш Синан дешнийн гӀоьнца кхетадо.

+ 2:13 2 Ко 1:12, Яй 6:45

+ 2:14 Яй 14:17, Рим 8:7

+ 2:16 ЕшаӀ-ЯхӀу 40:13 (Грекийн).

+ 2:16 Еш 40:13, Рим 11:34

+ 3:2 Ӏебархошка 5:12, 13.

+ 3:2 1 Ки 2:2, Ӏеб 5:13

+ 3:3 1 Ко 1:10-11, Гал 5:19-20

+ 3:4 1 Коринтхошка 1:12.

+ 3:5 Век 18:24, Век 19:1, 1 Ко 1:12, 1 Ко 4:6, 1 Ко 16:12, Эпа 3:7, Ков 1:25

+ 3:6 а: Векалийн 18:4-11; б: Векалийн 18:24-28.

+ 3:6 Век 18:4-11, Век 18:27-28, Яй 4:36-38

+ 3:7 Гал 6:3

+ 3:8 Мат 16:27, 2 Я 1:8

+ 3:9 2 Ко 6:1, Эпа 2:20-22

+ 3:10 Рим 15:20

+ 3:11 Еш 28:16, Эпа 2:20, Ков 2:7, Довз 21:14

+ 3:13 1 Ко 1:7, 1 Ко 4:5, 1 Ки 1:7

+ 3:15 Ӏамос 4:11, Зак 3:2

+ 3:16 1 Коринтхошка 6:19; 2 Коринтхошка 6:16.

+ 3:16 Рим 8:9, 1 Ко 6:19, 2 Ко 6:16

+ 3:17 Эпа 2:21

+ 3:19 Аюб 5:13.

+ 3:19 Киц 21:30, Еш 44:25, 1 Ко 1:20, Аюб 5:13

+ 3:20 Забур 93:11.

+ 3:20 Заб 93:10-11

+ 3:23 2 Ко 10:7, Гал 3:29

+ 4:4 Век 23:1, Аюб 9:2, Аюб 9:15

+ 4:5 Мат 7:1, Рим 2:1, Аюб 12:22, Уст 12:14, Дан 2:22, 2 Ко 10:18

+ 4:6 Век 18:24, Век 19:1, 1 Ко 1:12, 1 Ко 3:5

+ 4:7 Яй 3:27

+ 4:8 ХӀуш 12:8, Зак 11:5, Довз 3:17

+ 4:9 Рим 8:36

+ 4:10 2 Ко 11:19, 2 Ко 13:9

+ 4:11 2 Ко 11:27, Пил 4:12

+ 4:12 Векалийн 18:3.

+ 4:12 Век 18:3, Мат 5:44, 1 Ки 3:9, Рим 12:14

+ 4:14 2 Ко 6:13

+ 4:15 Пхьал 1:10

+ 4:16 1 Коринтхошка 11:1; Пилапхошка 3:17.

+ 4:16 1 Ко 11:1, 1 Та 3:7, 2 Та 3:7

+ 4:17 Век 16:1, 1 Ко 16:10, 1 Ти 1:2

+ 4:19 1 Ко 11:34, 1 Ко 16:5, 2 Ко 1:15-16

+ 4:20 1 Ко 2:4

+ 4:21 2 Ко 10:2, 2 Ко 13:2

+ 5:1 Карлабаьккхинарг 22:30.

+ 5:1 2 Ко 12:21, Ӏам 18:8, Кар 22:30, Кар 27:20, Ӏамос 2:7

+ 5:3 Ков 2:5

* 5:5 Цуьнан синан лаамаш хӀаллак а байтина – я иштта: цуьнан дегӀ хӀаллак а дайтина.

+ 5:5 2 Ко 2:6, 1 Ти 1:20, Киц 23:14

+ 5:6 Галатахошка 5:9.

+ 5:6 Мат 13:33, Лак 13:21, Гал 5:9

+ 5:7 Арадаккхар 12:5.

+ 5:7 Ара 12:15, Кар 16:3

+ 5:8 Арадаккхар 13:7; Карлабаьккхинарг 16:3.

+ 5:8 Мрк 8:15, Лак 12:1

+ 5:9 Эпа 5:11, 2 Та 3:14

+ 5:11 2 Та 3:6

+ 5:13 Карлабаьккхинарг 13:5; 17:7 (Грекийн).

+ 5:12 Мрк 4:11, Кар 17:7

+ 6:1 Мат 18:17

+ 6:2 Мат 19:28

+ 6:5 1 Ко 15:34

+ 6:7 Мат 5:39-40

+ 6:9 Гал 5:21, Эпа 5:5, Ара 20:14, Ӏеб 13:4

+ 6:10 Мрк 7:21-23, Гал 5:19-21

+ 6:11 Эпа 2:2, Яй 13:8, Эпа 5:26, Тит 3:5, Ӏеб 10:22

+ 6:12 1 Коринтхошка 10:23.

+ 6:12 1 Ко 10:23

+ 6:15 Эпа 5:30

+ 6:16 Доладалар 2:24.

+ 6:16 Дол 2:24, Мрк 10:7-8, Эпа 5:31

+ 6:17 Эпа 4:4

+ 6:18 Гал 5:19, Эпа 5:3, 1 Та 4:3

+ 6:19 1 Коринтхошка 3:16; 2 Коринтхошка 6:16.

+ 6:19 Рим 14:7

+ 6:20 2 Ки 2:1, 1 Ко 7:23

+ 7:3 Ара 21:10

+ 7:5 Ара 19:15, 1 Ше 21:1, Мат 4:3, 1 Та 3:5

+ 7:6 2 Ко 8:8

+ 7:7 Мат 19:11-12, 1 Ко 12:4, 1 Ки 4:10

* 7:8 Зударий белла бисинчаьрга – я иштта: зуда ялоза болчаьрга.

+ 7:9 1 Ти 5:14

+ 7:10,[11] Маттай 5:32; 19:9; Марк 10:11, 12; Лака 16:18.

+ 7:10 Мал 2:16, Мрк 10:9

+ 7:11 Мрк 10:11

+ 7:12 Ӏезар 10:3, Ӏезар 10:11

+ 7:14 Мал 2:15

+ 7:16 1 Ки 3:1

+ 7:18 Век 15:1-2, Гал 5:2

+ 7:19 Рим 2:28-29, Гал 3:28, Гал 5:6, Ков 3:11

+ 7:22 Яй 8:32, Якъ 2:12, 1 Ки 2:16, Рим 6:18, 2 Ко 3:17, Гал 5:1, Пхьал 1:16, Рим 6:22

+ 7:23 1 Ко 6:20, Ӏам 25:42, Ӏам 25:55

+ 7:25 2 Ко 8:10-11

+ 7:30 2 Ко 6:10

+ 7:31 1 Ки 4:7, 1 Я 2:17

+ 7:32 Мат 6:25, Лак 10:41

+ 7:38 Ӏеб 13:4

+ 7:39 Рим 7:2

+ 8:1 Век 15:20, Век 15:29, 1 Ко 13:4-13

+ 8:2 Гал 6:3

+ 8:3 Гал 4:9

+ 8:4 Кар 4:35, Кар 6:4-5, Шам 12:21, Еш 41:24

+ 8:6 Мал 2:10, Эпа 4:6, Яй 1:3, Рим 11:36, Ков 1:16, Ӏеб 1:2

+ 8:7 1 Ко 10:28-29

+ 8:8 Мрк 7:19, Век 10:12-15, Рим 14:14

+ 8:10 Рим 14:1, Век 15:29, 1 Ко 10:19, Довз 2:14

+ 8:11 Рим 14:15

+ 8:13 Рим 14:21

+ 9:1 1 Та 2:6-7, Пхьал 1:8, Век 9:3-6

+ 9:4 2 Та 3:8-9

+ 9:5 Мрк 6:3, Яй 2:12, Яй 7:3, Век 1:14, 1 Ко 9:5, Гал 1:19, Мрк 1:30

+ 9:6 Век 4:36, Век 13:2, Век 15:36, Гал 2:9

+ 9:7 2 Ко 10:4, 2 Ти 2:3, Киц 27:18

+ 9:9 Карлабаьккхинарг 25:4; 1 Тимапига 5:18.

+ 9:9 Кар 25:4, 1 Ти 5:18

+ 9:10 Рим 4:23-24, 2 Ти 2:6

+ 9:11 Римхошка 15:27.

+ 9:11 Рим 15:27, Гал 6:6

+ 9:13 Карлабаьккхинарг 18:1.

+ 9:13 Ӏам 6:16, Ӏам 6:26

+ 9:14 Маттай 10:10; Лака 10:7.

+ 9:14 Лак 10:7, 1 Ти 5:18

+ 9:15 Век 18:3

+ 9:16 Рим 1:14

+ 9:17 Гал 2:7

+ 9:18 2 Ко 11:7, 2 Ко 11:9

+ 9:19 2 Ко 4:5

+ 9:20 Век 16:3, Век 21:23-26

+ 9:21 Рим 2:12, Рим 2:14, Гал 2:3

+ 9:22 2 Ко 11:29, 1 Ко 10:33

+ 9:24 Гал 5:7

+ 9:25 1 Ки 5:4, Пил 3:14, 2 Ти 2:5

+ 10:1 а: Арадаккхар 13:21,[22]; б: Арадаккхар 14:22-29.

+ 10:1 Ара 13:21, Ара 14:22

+ 10:3 Арадаккхар 16:35.

+ 10:3 Ара 16:15, Ара 16:35, Кар 8:3

+ 10:4 Арадаккхар 17:6; Лелар 20:11.

+ 10:5 Лелар 14:29, 30.

+ 10:5 Лел 14:29, Лел 14:36-37

+ 10:6 Лелар 11:4.

+ 10:6 Лел 11:4-6, Заб 77:18

+ 10:7 Арадаккхар 32:6.

+ 10:7 Ара 32:6

+ 10:8 Лелар 25:1-18.

+ 10:8 Лел 25:1-9

+ 10:9 Лелар 21:5, 6.

* 10:9 Дала леррина Къобалвинарг – цхьадолчу тептарш тӀехь дӀаяздина ду: Веза Эла.

+ 10:9 Заб 94:9, Лел 21:5-6

+ 10:10 Лелар 16:41-49.

+ 10:10 Лел 14:29-37

+ 10:11 Рим 4:23

+ 10:12 Рим 11:20-21

+ 10:13 1 Ко 1:9, Аюб 5:19, Заб 33:20, 2 Ки 2:9

+ 10:14 1 Я 5:21

+ 10:16 Маттай 26:26-28; Марк 14:22-24; Лака 22:19, 20.

+ 10:16 Мрк 14:22-23, Яй 6:51, 1 Ко 11:23-26

+ 10:17 Рим 12:5, 1 Ко 12:12-13, Эпа 4:25

+ 10:18 Ӏамалъяр 7:6.

+ 10:18 Ӏам 3:3, Ӏам 7:15

+ 10:19 Век 15:29, 1 Ко 8:4, Довз 2:14

+ 10:20 Карлабаьккхинарг 32:17 (Грекийн).

+ 10:20 Кар 32:17, Заб 105:37

+ 10:21 2 Ко 6:15

+ 10:22 Карлабаьккхинарг 32:21.

+ 10:22 Кар 32:21, Уст 6:10

+ 10:23 1 Коринтхошка 6:12.

+ 10:23 1 Ко 6:12

+ 10:24 1 Ко 13:5, Пил 2:21

+ 10:25 1 Ко 8:7

+ 10:26 Забур 23:1.

+ 10:26 Заб 23:1

+ 10:27 Лак 10:8

+ 10:30 Рим 14:6

+ 10:31 Ков 3:17

+ 10:32 1 Ко 8:13, Рим 14:13

+ 10:33 1 Ко 9:22, 2 Ко 12:14

+ 11:1 1 Коринтхошка 4:16; Пилапхошка 3:17.

+ 11:1 1 Ко 4:16, 1 Та 1:6, 2 Та 3:7

+ 11:3 Эпа 1:22, Эпа 4:15, Дол 3:16, Эпа 5:23, Яй 14:28, 1 Ко 15:24

+ 11:5 ТӀаьххь 22:14, Лак 2:36, Век 21:9

+ 11:6 Кар 21:12

+ 11:7 Доладалар 1:26, 27.

+ 11:7 Дол 1:26

+ 11:8,[9] Доладалар 2:18-23.

+ 11:8 Дол 2:21-23

+ 11:9 Дол 2:18

* 11:10 Я иштта: Цу бахьаненна а, маликийн дуьхьа а зудчун коьртахь тиллина хӀума хила еза, шен олалла билгалдаккха. Я иштта: Цу бахьаненна а, маликийн дуьхьа а зудчун паргӀато хила еза, шен коьрта хӀума тилла я ца тилла.

+ 11:11 Гал 3:28

+ 11:15 Лел 5:18

+ 11:18 1 Ко 1:10-12

+ 11:19 1 Я 2:19

+ 11:22 Киц 17:5

+ 11:23 Гал 1:12

+ 11:24 Лак 22:19

+ 11:25 а: Арадаккхар 24:8; Ярми-ЯхӀу 31:31-34; б: Арадаккхар 24:6-8.

+ 11:25 Лак 22:20

+ 11:27 Яй 6:53-56

+ 11:32 Киц 3:12

+ 12:1 1 Ко 14:1

+ 12:2 Эпа 2:12

+ 12:3 1 Я 4:2-3

+ 12:4-11 Римхошка 12:6-8.

+ 12:4 Рим 12:6, Эпа 4:4-6

+ 12:5 Рим 12:7

+ 12:6 Пил 2:13

+ 12:9 Мат 17:20, 1 Ко 13:2

+ 12:10 Мрк 16:17, Век 2:4, Век 10:46, 1 Ко 14:2

+ 12:12 Римхошка 12:4, 5.

+ 12:12 Рим 12:5, 1 Ко 10:17, Эпа 4:25

+ 12:13 Гал 5:6, Эпа 2:14, Ков 3:11

+ 12:26 Рим 12:15

+ 12:27 Рим 12:5, Эпа 1:23, Эпа 4:12, Ков 1:18, Ков 1:24

+ 12:28 Эпасхошка 4:11.

+ 12:28 Век 11:27, Эпа 4:11

+ 12:31 1 Ко 14:1, 1 Ко 14:39

+ 13:2 Маттай 17:20; 21:21; Марк 11:23.

+ 13:2 Век 2:18, Мат 17:20, Мрк 11:23, 1 Ко 12:9

* 13:3 Ур-атталла сайн дегӀ аса дагадайтахь а – я иштта: ур-атталла сайн дегӀ аса, дозалла дархьама, дӀаделлехь а.

+ 13:11 Эпа 4:14

+ 13:12 Мат 5:8, 1 Я 3:2, 1 Ко 8:3, Гал 4:9

+ 14:1 1 Ко 16:14, 1 Ко 12:1

+ 14:5 Лел 11:29

+ 14:8 Лел 10:9

+ 14:15 Якъ 5:13, Эпа 5:19

+ 14:16 2 Ко 1:20, Довз 3:14

+ 14:20 Эпа 4:14, Мат 18:3, 1 Ко 2:6

+ 14:21 ЕшаӀ-ЯхӀу 28:11, 12.

+ 14:21 Еш 28:11-12

+ 14:22 Век 2:6

+ 14:23 Век 2:13

+ 14:25 Еш 45:14, Зак 8:23

+ 14:26 2 Ко 12:19, 2 Ко 13:10

+ 14:29 1 Я 4:1, 1 Та 5:20-21

+ 14:34 1 Ти 2:11-12, Дол 3:16, 1 Ки 3:1, Эпа 5:22, Ков 3:18

+ 14:39 1 Ко 12:31, 1 Ко 14:1

+ 14:40 Ков 2:5

+ 15:2 Гал 3:4

+ 15:3 ЕшаӀ-ЯхӀу 53:5-12.

+ 15:3 Еш 53, Лак 24:27

+ 15:4 Забур 15:8-10; Маттай 12:40; Векалийн 2:24-32.

+ 15:4 Заб 15:10, Еш 53:11

+ 15:5 а: Лака 24:34; б: Маттай 28:16, 17; Марк 16:14; Лака 24:36; Яхьъя 20:19.

+ 15:5 Лак 24:34, Лак 24:36

+ 15:7 Век 12:17, Лак 24:50, Век 1:3-4

+ 15:8 Векалийн 9:3-6.

+ 15:8 2 Ко 12:11

+ 15:9 Векалийн 8:3.

+ 15:9 Эпа 3:7-8, Век 8:3

+ 15:10 2 Ко 11:23, Ков 1:29

+ 15:12 Век 23:8, 2 Ти 2:18

+ 15:17 Рим 4:25

+ 15:18 1 Та 4:16, Довз 14:13

+ 15:20 1 Та 4:14, 2 Ти 2:8, Век 26:23, Ков 1:18, Довз 1:5

+ 15:21 Рим 5:12-18

+ 15:23 1 Та 4:16

+ 15:24 1 Ки 3:22, Рим 8:38, Эпа 1:21, Дан 7:14, Дан 7:27, Ӏаб 1:21, Зак 14:9, Лак 1:33, Довз 11:15

+ 15:25 Забур 109:1.

+ 15:25 Заб 109:1, Ӏеб 2:8

+ 15:27 Забур 8:7.

+ 15:27 Заб 8:7, Эпа 1:22

+ 15:28 Яй 14:28, Эпа 1:23, Ков 3:11

+ 15:30 2 Ко 11:26

+ 15:31 1 Та 2:19

+ 15:32 ЕшаӀ-ЯхӀу 22:13.

+ 15:32 Еш 22:13

+ 15:34 1 Ко 6:5

+ 15:35 Яхь 37:3

+ 15:36 Яй 12:24

* 15:37-44 Куьцехь – Грекийн маттахь «куц» а, «дегӀ» а дешнийн маьӀнехь цхьа дош бен дац («совма»).

+ 15:42 Дан 12:2, Пил 3:21, Ков 3:1

+ 15:45 Доладалар 2:7.

+ 15:45 Дол 2:7

+ 15:47 Дол 2:7, Яй 3:13, Яй 6:38

* 15:49 Цхьадолчу тептарш тӀехь: стигалшкарчун вастехь а хуьлийла вай.

+ 15:49 Дол 5:3

+ 15:51,[52] 1 Тассалникахошка 4:15-17.

+ 15:51 Пил 3:21

+ 15:52 Еш 27:13, Мат 24:31, 1 Та 4:16, Довз 11:15, 1 Та 4:15, Пил 3:21

+ 15:53 2 Ко 5:2-4

+ 15:54 ЕшаӀ-ЯхӀу 25:8.

+ 15:54 Еш 25:8

+ 15:55 ХӀушаӀ 13:14 (Грекийн).

+ 15:55 ХӀуш 13:14, 2 Ти 1:10, Ӏеб 2:14-15

+ 15:56 Рим 4:15, Рим 7:8

+ 15:57 Рим 8:37

+ 16:1 Римхошка 15:25, 26.

+ 16:1 Век 24:17, Рим 15:25-28, Гал 2:10

+ 16:2 Век 20:7, Довз 1:10, 2 Ко 8:3, 2 Ко 9:3

+ 16:3 Век 18:27, 2 Ко 3:1, Век 24:17, Рим 15:25-28

+ 16:5 Векалийн 19:21.

+ 16:5 Век 19:21, 2 Ко 1:16

+ 16:8,[9] Векалийн 19:8-10.

+ 16:8 Ара 23:16, Ара 34:22, Ӏам 23:15, Кар 16:9, Век 2:1

+ 16:10 1 Коринтхошка 4:17.

+ 16:10 Век 16:1, 1 Ко 4:17

* 16:12 Амма иза кхоччуш къар ца велира – я иштта: Амма Делан лаам банне а бацара иза цкъа хӀинца шу долчу дӀаваийта.

+ 16:12 Век 18:24, Век 19:1, 1 Ко 1:12, 1 Ко 3:5, 1 Ко 4:6

+ 16:13 Мат 25:13, 2 Та 2:15

+ 16:14 1 Ко 14:1

+ 16:15 1 Коринтхошка 1:16.

+ 16:15 1 Ко 1:16

+ 16:16 Пил 2:29, 1 Та 5:12-13, 1 Ти 5:17

+ 16:19 Векалийн 18:2.

+ 16:19 Век 18:2, Рим 16:3, 2 Ти 4:19

* 16:20 Доггах – ма-дарра аьлча: Беза барт баккхарца...

+ 16:20 Рим 16:16

+ 16:21 Гал 6:11, Ков 4:18, 2 Та 3:17, Пхьал 1:19

* 16:22 Марана-тхьа – и дош арамхойн маттера ду. Цуьнан маьӀна: «Волахь, вайн Веза Эла!» – бохург ду.

+ 16:22 Рим 9:3, Гал 1:8, Довз 22:20

+ 1:1 Векалийн 18:1.

+ 1:1 Век 18:1-17

+ 1:3 1 Ки 1:3, Эпа 1:3

+ 1:5 Рим 8:17, Пил 3:10, Ков 1:24

+ 1:6 2 Ти 2:10

+ 1:8 1 Коринтхошка 15:32.

+ 1:8 Век 19:23, 1 Ко 15:32

+ 1:9 2 Ко 4:14

+ 1:10 Век 12:11, Век 14:19-20, Век 21:32-33, Век 27:44

+ 1:11 Рим 15:31, 2 Та 3:2, Век 12:5, Эпа 6:18

+ 1:12 Век 23:1, 2 Ти 1:3, 1 Ко 2:4, 1 Ко 2:13

+ 1:13 1 Ко 1:8, 1 Та 4:16-18, 1 Та 2:19-20

+ 1:15 1 Ко 4:19

+ 1:16 Векалийн 19:21.

+ 1:16 Век 19:21, 1 Ко 16:5

+ 1:18 1 Ко 1:9

+ 1:19 Векалийн 18:5.

+ 1:19 Век 15:22, Век 16:1

+ 1:20 1 Ко 14:16, Довз 3:14

+ 1:22 2 Ко 5:5, Ӏеб 6:11, Эпа 1:13

+ 1:23 Рим 1:9, Гал 1:20, Пил 1:8, 1 Та 2:5

+ 2:2 2 Ко 7:8

+ 2:4 2 Ко 7:12

+ 2:6 1 Ко 5:4-5

+ 2:11 1 Ки 5:8

+ 2:12,[13] Векалийн 20:1.

+ 2:12 Век 16:8, Век 20:6

+ 2:13 2 Ко 7:6, 2 Ко 8:6, 2 Ко 12:18

+ 2:14 Ков 2:15

+ 2:15 1 Ко 1:18, Дол 8:21, Ара 29:18, Эпа 5:2, Пил 4:18

+ 3:1 Век 18:27, 1 Ко 16:3

+ 3:3 а: Арадаккхар 24:12; б: Ярми-ЯхӀу 31:33; Яхьазкхиал 11:19; 36:26.

+ 3:3 Ара 24:12, Ара 31:18, Кар 6:6, Еш 51:7, Ярм 31:33

+ 3:6 Ярми-ЯхӀу 31:31.

+ 3:6 Ярм 31:31, Лак 22:20, Эпа 3:7, Ков 1:23, Рим 2:27, Яй 6:63

+ 3:7 Арадаккхар 34:29.

+ 3:7 Ара 34:29-35

+ 3:13 Арадаккхар 34:33.

+ 3:14 Мрк 6:52, Век 15:21

+ 3:16 Арадаккхар 34:34.

* 3:16 16-гӀа аят иштта гочдан мегар дара: «Стаг Везачу Элехьа мосазза воьрзу, и пардо дӀадоккху».

+ 3:16 Ара 34:34

+ 3:17 Яй 4:24, Яй 8:32, Якъ 2:12, 1 Ки 2:16, Рим 6:18, 1 Ко 7:22, Гал 5:1

+ 3:18 1 Я 3:2, Рим 8:29, Пил 3:21

+ 4:1 2 Ко 3:6

+ 4:2 2 Ко 2:17, 1 Та 2:3

+ 4:3 2 Ко 3:14, 2 Ко 2:15

+ 4:4 Яй 12:31, Ков 1:15, Ӏеб 1:3

+ 4:5 Мрк 10:43, 1 Ко 9:19

+ 4:6 Доладалар 1:3.

+ 4:6 Дол 1:3

+ 4:7 Аюб 4:19, Аюб 33:6, Еш 64:8, Рим 9:21-22, 1 Ко 2:5

+ 4:8 2 Ко 7:5

+ 4:9 Юш 1:5, Яй 15:20

+ 4:10 Рим 6:5

+ 4:11 2 Ко 6:9

+ 4:13 Забур 115:1 (Грекийн).

+ 4:13 Заб 115:1

+ 4:14 1 Та 4:14

+ 4:16 Рим 12:2, Эпа 4:23

+ 4:17 Рим 8:18

+ 4:18 Рим 8:24, Ӏеб 11:1

+ 5:2 Рим 8:23

+ 5:3 1 Ко 15:53

+ 5:5 2 Ко 1:22, Эпа 1:14

+ 5:7 2 Ко 4:18

+ 5:9 Ков 1:10

+ 5:10 Римхошка 14:10.

+ 5:10 Уст 3:17, Уст 11:9, Уст 12:14, Мат 25:31-32, Век 10:42, Рим 14:10

+ 5:11 2 Ко 4:2

+ 5:12 2 Ко 3:1, 2 Ко 11:16, 2 Ко 12:1

+ 5:13 Мрк 3:21, 2 Ко 11:1

+ 5:14 Рим 5:15

+ 5:15 1 Ки 4:2, Рим 14:7-8

+ 5:17 Еш 43:18-19, Рим 6:4, Довз 21:5

+ 5:18 Рим 5:10-11, Ков 1:20

+ 5:19 Заб 31:1-2, Рим 4:8

+ 5:20 Эпа 6:20

+ 5:21 Еш 53:9, Яй 8:46, 1 Ки 2:22, 1 Я 3:5, Ӏеб 4:15, Рим 8:3, Рим 1:17, Рим 4:25, 1 Ко 1:30

+ 6:1 1 Ко 3:9

+ 6:2 ЕшаӀ-ЯхӀу 49:8.

+ 6:2 Еш 49:8

+ 6:4 Век 9:16, Век 16:23, Век 17:5, 2 Ко 11:23-27

+ 6:5 Векалийн 16:23.

+ 6:7 2 Ко 10:4, Эпа 6:11-17

+ 6:8 Рим 3:8

+ 6:9 2 Ко 4:11

+ 6:10 Яй 16:22, Век 3:6

+ 6:13 1 Ко 4:14

+ 6:14 Кар 7:3, Ӏезар 9:2, Нахь 13:25, Эпа 5:7, 1 Я 1:6

* 6:15 Иблис – ма-дарра аьлча: Белиар. Иза иблисан цу заман чохь лелачу цӀерех цхьаъ ю.

+ 6:15 1 Ко 10:21

+ 6:16 а: 1 Коринтхошка 3:16; 6:19; б: Ӏамалъяр 26:12; Яхьазкхиал 37:27.

+ 6:16 Эпа 2:21, 1 Ко 3:16-17, Ӏам 26:11-12, Яхь 37:27

+ 6:17 ЕшаӀ-ЯхӀу 52:11.

+ 6:17 Еш 52:11, Яхь 20:34, Яхь 20:41

+ 6:18 Дауд 7:14; 1 Шерашкахь 17:13; ЕшаӀ-ЯхӀу 43:6; Ярми-ЯхӀу 31:9.

+ 6:18 Дад 7:14

+ 7:1 1 Я 3:3

+ 7:2 Век 20:33

+ 7:3 Пил 1:7

+ 7:4 Ков 1:24

+ 7:5 2 Коринтхошка 2:13.

+ 7:5 2 Ко 2:13, 2 Ко 4:8

+ 7:6 2 Ко 1:4, 2 Ко 2:13, 2 Ко 8:6, 2 Ко 12:18

+ 7:8 2 Ко 2:2-4

+ 7:10 Мат 5:4, Уст 7:3

+ 7:12 1 Ко 5:1-2, 2 Ко 2:4

+ 8:1-4 Римхошка 15:26.

+ 8:2 Мрк 12:44

+ 8:3 1 Ко 16:2

+ 8:4 Рим 15:26

+ 8:6 2 Ко 2:13, 2 Ко 7:6

* 8:7 Шайн тхоьга болчу безамехь – цхьадолчу тептарш тӀехь иштта ду: тхан шуьга болчу безамехь.

+ 8:7 1 Ко 1:5

+ 8:8 1 Ко 7:6

+ 8:9 Якъ 2:5, Пил 2:6-7

+ 8:10 1 Ко 7:25

+ 8:12 Мрк 12:43-44, Лак 21:3

+ 8:14 Век 4:34

+ 8:15 Арадаккхар 16:18.

+ 8:15 Ара 16:18

+ 8:21 Кицанаш 3:4 (Грекийн).

+ 8:24 2 Ко 7:4

+ 9:1 Рим 15:25

+ 9:3 2 Ко 8:6, 1 Ко 16:2

+ 9:6 Киц 11:24-25, Лак 6:38, Гал 6:7

+ 9:7 Кар 15:10, 1 Ше 29:9, Ара 25:2

+ 9:8 Пил 4:19

+ 9:9 Забур 111:9.

+ 9:9 Заб 111:9

+ 9:10 ЕшаӀ-ЯхӀу 55:10.

+ 9:11 1 Ко 1:5

+ 9:13 Мат 5:16, 1 Ки 2:12

+ 10:1 Мат 11:29

+ 10:2 1 Ко 4:21, 2 Ко 13:2, 2 Ко 13:10

+ 10:4 2 Ко 6:7, Эпа 6:11

+ 10:7 1 Ко 3:23, Гал 3:29

+ 10:8 2 Ко 13:10

+ 10:10 1 Ко 1:17

+ 10:17 Ярми-ЯхӀу 9:24.

+ 10:17 Ярм 9:23-24, 1 Ко 1:31

+ 10:18 Рим 2:29, 1 Ко 4:5

+ 11:1 2 Ко 5:13

+ 11:2 ХӀуш 2:19-20, Эпа 5:27, Довз 14:4

+ 11:3 Доладалар 3:1-5, 13.

+ 11:3 Дол 3:1, Дол 3:4, Яй 8:44, 1 Ти 2:14

+ 11:4 Гал 1:6

+ 11:5 2 Ко 12:11

+ 11:6 1 Ко 1:17, 2 Ко 10:10

+ 11:7 1 Ко 9:18

+ 11:9 Пилапхошка 4:15-18.

+ 11:9 2 Ко 12:13, Пил 4:15

+ 11:10 Рим 9:1, 1 Ти 2:7

+ 11:13 Пил 1:15, Век 20:30, 2 Ки 2:1, Довз 2:2

+ 11:14 Гал 1:8

+ 11:15 Пил 3:19

+ 11:16 2 Ко 5:12

+ 11:18 Пил 3:3-4

+ 11:19 1 Ко 4:10

+ 11:20 Гал 2:4, Гал 4:3

+ 11:22 Рим 11:1, Пил 3:5

+ 11:23 Векалийн 16:23.

+ 11:23 1 Ко 15:10, 2 Ко 6:4-5

+ 11:24 Карлабаьккхинарг 25:3.

+ 11:25 а: Векалийн 16:22; б: Векалийн 14:19.

+ 11:25 Век 16:22-23, Век 14:19, Век 27:41-44

+ 11:26 а: Векалийн 9:23; б: Векалийн 14:5.

+ 11:26 Гал 2:4

+ 11:27 Век 18:3, 1 Та 2:9, 2 Та 3:8, 1 Ко 4:11

+ 11:29 1 Ко 9:22

+ 11:32 Векалийн 9:23-25.

+ 11:32 Век 9:24-25

+ 12:1 2 Ко 5:12, 2 Ко 11:16, Гал 1:12, Гал 2:2, Эпа 3:3

+ 12:7 Аюб 2:6

+ 12:9 Еш 40:29

+ 12:10 Мрк 10:30, Мат 5:11-12, Рим 5:3

+ 12:11 1 Ко 15:8-9, 2 Ко 11:5

+ 12:12 Век 15:12, Рим 15:19

+ 12:13 2 Ко 11:9

+ 12:14 2 Ко 13:1, 1 Ко 10:33

+ 12:15 Пил 2:17, Ков 1:24, 1 Та 2:8

+ 12:16 2 Ко 11:9

+ 12:18 2 Ко 8:6, 2 Ко 8:18

+ 12:19 Рим 1:9, Рим 9:1, 1 Ко 14:26

+ 12:21 1 Ко 5:1, 1 Ко 6:18

+ 13:1 Карлабаьккхинарг 17:6; 19:15.

+ 13:1 2 Ко 12:14, Кар 19:15, Мат 18:16

+ 13:4 Рим 6:4

+ 13:9 1 Ко 4:10

+ 13:10 2 Ко 10:8

+ 13:11 Мрк 9:50, Рим 12:18, 1 Та 5:13, Рим 15:33, Рим 16:16

* 13:12 Доггах – ма-дарра аьлча: Беза барт баккхарца...

+ 13:12 Рим 16:16, Пил 4:22

+ 1:1 Гал 1:11-12

+ 1:2 Пил 4:21, Век 16:6, Век 18:23

+ 1:4 Мат 20:28, Рим 4:25, Мрк 14:36

+ 1:6 Мрк 4:17, Ӏеб 6:4, 2 Ко 11:4

+ 1:7 Век 15:24, Гал 5:10

+ 1:8 2 Ко 11:14, Рим 9:3, 1 Ко 16:22

+ 1:10 1 Та 2:4

+ 1:12 Век 9:6, Век 26:16, 1 Ко 11:23

+ 1:13 Векалийн 8:3; 22:4, 5; 26:9-11.

+ 1:13 Век 26:5, Век 8:3, Пил 3:6

+ 1:14 Векалийн 22:3.

+ 1:14 Мат 15:2, Мрк 7:3

+ 1:15,[16] Векалийн 9:3-6; 22:6-10; 26:13-18.

+ 1:15 Еш 49:1, Ярм 1:4-5, Лак 1:15, Век 9:15, Рим 1:5, 1 Ти 2:7

+ 1:17 Век 9:19

+ 1:18 Векалийн 9:26-30.

+ 1:18 Яй 1:42, Век 9:26-27

+ 1:19 Век 12:17, Век 15:13, Якъ 1:1

+ 1:20 Рим 1:9, Рим 9:1, 2 Ко 1:23

+ 1:23 Век 9:21

+ 2:1 Векалийн 11:30; 15:2.

+ 2:1 Век 4:36, 2 Ко 2:13, 2 Ти 4:10

+ 2:2 Гал 1:12, Эпа 3:3, Пил 2:16

+ 2:3 Век 16:3

+ 2:4 Век 15:24, 2 Ко 11:26, 2 Ко 11:20, Гал 4:3, Гал 4:25

+ 2:6 Карлабаьккхинарг 10:17.

+ 2:6 Кар 10:17

+ 2:7 Век 9:15, 1 Ко 9:17

+ 2:9 Век 4:36, Век 9:27, Век 13:2, Век 15:36, 1 Ко 9:6

+ 2:10 Век 24:17, Рим 15:25-28, 1 Ко 16:1

+ 2:11 Век 11:20

+ 2:12 Век 11:3, Век 11:2, Век 15:1

+ 2:14 1 Ти 5:20

+ 2:16 а: Забур 142:2; Римхошка 3:20; б: Римхошка 3:22.

+ 2:16 Гал 3:11, Век 13:39, Рим 3:21, Гал 3:11, Заб 142:2, Рим 3:20

+ 2:19 Рим 14:8, Рим 6:6, Гал 6:14

+ 2:20 Яй 17:23

+ 3:2 Рим 10:17

+ 3:4 1 Ко 15:2

+ 3:5 1 Ко 12:10

+ 3:6 Доладалар 15:6; Римхошка 4:3.

+ 3:6 Дол 15:6, Якъ 2:23, Рим 4:3

+ 3:7 Римхошка 4:16.

+ 3:8 Доладалар 12:3.

+ 3:8 Рим 3:30, Дол 12:3

+ 3:10 Карлабаьккхинарг 27:26 (Грекийн).

+ 3:10 Рим 4:15, Кар 27:26

+ 3:11 Хьабукъа 2:4.

+ 3:11 Век 13:39, Рим 3:20, Гал 2:16, Хьаб 2:4, Рим 1:17, Ӏеб 10:38

+ 3:12 Ӏамалъяр 18:5.

+ 3:12 Ӏам 18:5, Рим 10:5

+ 3:13 Карлабаьккхинарг 21:23.

+ 3:13 Кар 21:23

+ 3:14 Век 1:5, Век 2:33

+ 3:16 Доладалар 12:7.

+ 3:16 Рим 4:13, Ӏеб 7:6, Дол 12:7, Дол 17:19

+ 3:17 Арадаккхар 12:40.

+ 3:17 Ара 12:40-41

+ 3:18 Римхошка 4:14.

+ 3:18 Рим 4:14

+ 3:19 Рим 4:13, Рим 5:20, Кар 33:2, Век 7:53

+ 3:20 1 Ти 2:5, Ӏеб 8:6, Кар 6:4-5, Рим 3:30

+ 3:22 Рим 3:9, Рим 4:16

+ 3:24 Рим 10:4

+ 3:26 1 Я 3:2, Рим 8:15-16, Эпа 1:5

+ 3:27 Рим 6:3-4, Рим 13:14

+ 3:28 1 Ко 12:13, Эпа 6:6, 1 Ко 11:11

+ 3:29 Римхошка 4:13.

+ 3:29 1 Ко 3:23, 2 Ко 10:7, Рим 8:17, Эпа 3:6

+ 4:4 Мрк 1:15, Лак 2:7, Лак 2:27

+ 4:5-7 Римхошка 8:15-17.

+ 4:5 Гал 3:13

+ 4:8 Еш 37:19, Ярм 16:20

+ 4:9 Заб 35:11, 1 Ко 8:3, Ков 2:8, Ков 2:20, Ӏеб 7:18

+ 4:10 Рим 14:5, Ков 2:16

+ 4:11 1 Та 3:5

+ 4:13 1 Ко 2:3

+ 4:14 Шам 29:9, Лак 10:16, 1 Та 2:13

+ 4:22 а: Доладалар 16:15; б: Доладалар 21:2.

+ 4:22 Дол 16:5, Дол 21:2

+ 4:23 Дол 16:3-4, Дол 17:16

+ 4:24 Ара 19:1-2

+ 4:26 Ӏеб 12:22, Довз 21:2

+ 4:27 ЕшаӀ-ЯхӀу 54:1.

+ 4:27 Еш 54:1

+ 4:28 Рим 9:8

+ 4:29 Доладалар 21:9.

+ 4:29 Дол 21:9

+ 4:30 Доладалар 21:10.

+ 4:30 Дол 21:10

+ 5:1 Яй 8:32, Якъ 2:12, 1 Ки 2:16, Рим 6:18, 1 Ко 7:22, 2 Ко 3:17, Гал 2:4, Гал 5:13, Век 15:10

+ 5:2 Век 15:1-2, 1 Ко 7:18

+ 5:3 Рим 2:25

+ 5:4 Рим 9:31

+ 5:5 Рим 8:23

+ 5:6 1 Ко 7:19, 1 Ко 12:13, Гал 6:15, Эпа 2:14, Ков 3:11, Якъ 2:18

+ 5:7 1 Ко 9:24

+ 5:9 1 Коринтхошка 5:6.

+ 5:9 Мат 13:33, Лак 13:21, 1 Ко 5:6

+ 5:10 Век 15:24, Гал 1:7

+ 5:11 Век 16:3, 1 Ко 1:23

+ 5:13 1 Ки 2:16, 2 Ки 2:19, 1 Ко 9:19

+ 5:14 Ӏамалъяр 19:18.

+ 5:14 Мат 7:12, Мат 22:40, Ӏам 19:18

+ 5:16 Рим 8:4, Рим 13:14, Эпа 2:3

+ 5:17 Римхошка 7:15-23.

+ 5:17 Рим 7:15, Рим 7:19, Рим 7:23

+ 5:18 Рим 7:4, Эпа 2:15, Ков 2:14

+ 5:19 Мрк 7:21-23, 1 Ко 3:3, 1 Ко 6:9-10, 1 Ко 6:18, Эпа 5:3

+ 5:20 1 Ко 11:19

+ 5:21 1 Ко 6:9-10, Эпа 5:5

+ 5:22 Эпа 5:9

+ 5:23 1 Ти 1:9

+ 5:24 Якъ 4:1, 1 Ки 2:11, Рим 7:23, Рим 13:14, Рим 6:2, Рим 6:6, Гал 2:19, Ков 2:20, Ков 3:3

+ 5:26 Пил 2:3

+ 6:1 1 Ко 2:15, Якъ 5:19, 2 Ти 2:25, 1 Та 5:14

+ 6:2 Рим 15:1, 1 Я 4:21

+ 6:3 1 Ко 3:7, 1 Ко 8:2

+ 6:5 Рим 14:12

+ 6:6 Лак 10:7, 1 Ко 9:11, 1 Ти 5:18

+ 6:7 Аюб 13:9, Аюб 4:8, Киц 22:7, 2 Ко 9:6

+ 6:8 Киц 11:19, ХӀуш 10:12, Якъ 3:18

+ 6:9 2 Та 3:13, Мат 10:22

+ 6:10 Киц 3:27, 3 Я 1:5, Ӏеб 13:1

+ 6:11 1 Ко 16:21, 2 Та 3:17, Пхьал 1:19

+ 6:14 1 Ко 2:2, Гал 2:19, Рим 6:6

+ 6:15 1 Ко 7:19, 1 Ко 12:13, Гал 5:6, Эпа 2:14, Ков 3:11

+ 6:16 Заб 124:5, Заб 127:5

+ 1:1 Векалийн 18:19-21; 19:1.

+ 1:3 1 Ки 1:3, 2 Ко 1:3

+ 1:4 ЯхӀ 1:24, Ков 1:22, 1 Та 4:7

+ 1:5 1 Я 3:2, Рим 8:15-16, Гал 3:26

+ 1:7 Ковлусихошка 1:14.

+ 1:7 Ков 1:14

+ 1:9 Рим 16:24, Эпа 3:3-5, Эпа 6:19

+ 1:10 Эпа 2:14, Ков 1:20

+ 1:13 Эси 8:8, 2 Ко 1:22, Эпа 4:30

+ 1:15 Ков 1:3-4

+ 1:18 Ков 1:27

+ 1:20 Забур 109:1.

+ 1:20 Заб 109:1, Век 7:55-56, Рим 8:34, Эпа 2:6, Ков 3:1

+ 1:21 1 Ки 3:22, Рим 8:38, 1 Ко 15:24, Ков 2:10, Ӏеб 1:4

+ 1:22 Забур 8:6.

+ 1:22,[23] Ковлусихошка 1:18.

+ 1:22 Заб 8:7, Заб 109:1, 1 Ко 15:27, 1 Ко 11:3, Эпа 5:23

+ 1:23 Эпа 4:12, Эпа 5:23, Эпа 5:30, Ков 1:18, 1 Ко 15:28, Ков 3:11

+ 2:1-5 Ковлусихошка 2:13.

+ 2:1 Лак 15:24, Рим 11:15, Ков 1:21, Ков 2:13

+ 2:2 Яй 12:31, Яй 14:30, Ков 3:7

+ 2:3 Гал 5:16

+ 2:4 Яй 3:16, 1 Я 3:1, Рим 5:8

+ 2:5 Ков 2:13, Тит 3:5

+ 2:6 Эпа 1:20

+ 2:8 Лак 7:50, Лак 8:48, Век 15:11, 1 Ки 1:5, Тит 2:11, Тит 3:5

+ 2:9 Рим 3:27, Тит 3:5, Рим 3:27, 1 Ко 1:29

+ 2:10 Тит 2:14, Тит 3:8

* 2:11 Кхечу къаьмнех – жуьгтий боцуш, кхин къаьмнаш.

+ 2:11 Рим 2:26, Рим 2:28, Ков 2:11

+ 2:12 Ков 1:21, Рим 9:4

+ 2:13 Зак 6:15, Век 2:39

+ 2:14 Еш 9:6, Еш 26:12, Мик 5:5, Еш 14:1, Эпа 1:10, Ков 1:22

+ 2:15 Ковлусихошка 2:14.

+ 2:15 Рим 7:4, Ков 2:14

+ 2:16 Ковлусихошка 1:20.

+ 2:16 Рим 5:10, Ков 1:20, Ков 3:15

+ 2:17 ЕшаӀ-ЯхӀу 57:19.

+ 2:17 Еш 57:19

+ 2:19 Пил 3:20

+ 2:20 Ков 2:7, Довз 21:14, Заб 117:22, Еш 28:16

+ 2:21 1 Ко 3:16-17

+ 2:22 1 Ки 2:5

+ 3:1 Пил 1:7, Пхьал 1:1, 2 Ти 2:9

+ 3:2 Эпа 4:7, Ков 1:25

+ 3:3 Гал 1:12, Гал 2:2

+ 3:4-6 Ковлусихошка 1:26, 27.

+ 3:6 Гал 3:29, Эпа 2:16, Мат 8:11, Лак 13:29

+ 3:7 Ков 1:23

+ 3:8 1 Ко 15:9

+ 3:9 Ков 1:26

+ 3:10 Эпа 1:21

+ 3:12 Ӏеб 4:16, Ӏеб 10:19

* 3:13 Я иштта: Иштта ас доьху шуьга, шун дуьхьа айса баланаш хьоьгуш хиларна, шун дог ца эшор.

+ 3:13 2 Ти 2:10

+ 3:16 Эпа 1:18, Ков 1:27, Ков 1:11

+ 3:17 Ков 2:7

+ 3:19 Пил 4:7, Ков 2:10

+ 3:20 ЯхӀ 1:24, Рим 16:24

+ 3:21 Рим 11:36

+ 4:1 Эпа 3:1, Пил 1:27, Ков 1:10

+ 4:2 Ковлусихошка 3:12, 13.

+ 4:2 Пил 2:3, Ков 3:13

+ 4:3 Ков 3:14

+ 4:4 Эпа 2:16, 1 Ко 6:17

+ 4:5 1 Ко 1:13

+ 4:6 Мал 2:10, 1 Ко 12:6

+ 4:7 Рим 12:3, Эпа 3:2

+ 4:8 Забур 67:19.

+ 4:8 Заб 67:19

* 4:9 Лаьтта тӀе охьавеанера – я иштта: лаьтта буха кхаьчнера.

+ 4:9 Яй 3:13

+ 4:10 Ӏеб 4:14, Ӏеб 7:26

+ 4:11 1 Ко 12:28

+ 4:12 1 Ко 12:27, Эпа 1:23, Ков 1:18

+ 4:13 Ӏеб 5:12-13, Ӏеб 6:1

+ 4:14 1 Ко 13:11, 1 Ко 14:20

+ 4:15 2 Ки 3:18, Ков 1:10, Ков 2:19

+ 4:16 Ковлусихошка 2:19.

+ 4:17 1 Ки 4:3-4, Ков 3:7

+ 4:18 Рим 1:21, Мрк 3:5

+ 4:19 1 Ки 1:14, Рим 1:24-28

+ 4:22 Ковлусихошка 3:9.

+ 4:22 Ков 3:8-9

+ 4:23 Рим 12:2, 2 Ко 4:16

+ 4:24 а: Ковлусихошка 3:10; б: Доладалар 1:26.

+ 4:24 Дол 1:26, Рим 6:4, Ков 3:10

+ 4:25 Закри-ЯхӀу 8:16.

+ 4:25 Ӏам 19:11, Ков 3:9, Зак 8:16, Рим 12:5

+ 4:26 Забур 4:5 (Грекийн).

+ 4:26 Заб 4:5

+ 4:27 Якъ 4:7

+ 4:28 Ара 20:15, 1 Та 4:11, 2 Та 3:8, 2 Та 3:10, 1 Ти 6:18

+ 4:29 Ков 3:8

+ 4:30 Еш 63:10, 1 Та 5:19, Эпа 1:13

+ 4:31 1 Ки 3:8, Ков 3:8

+ 4:32 Ковлусихошка 3:13.

+ 4:32 Мат 6:14, Мрк 11:25-26, Лак 7:41-42, 1 Ки 3:8, Ков 3:12-13

+ 5:1 Мат 5:48

+ 5:2 Арадаккхар 29:18; Забур 39:7.

+ 5:2 Яй 10:11, Яй 15:13, 1 Я 3:16, Рим 5:7-8, Ӏеб 8:3, 1 Ко 13:1, Ков 3:14

+ 5:3 1 Ко 6:18, Гал 5:19, 1 Та 4:3

+ 5:4 Эпа 4:29

+ 5:5 Ков 3:5, 1 Ко 6:9-10, Гал 5:21

+ 5:6 Мрк 13:5, Ков 2:8, 2 Та 2:3, 1 Я 3:7, Рим 1:18, Ков 3:6

+ 5:7 2 Ко 6:14

+ 5:8 Эпа 2:1-2, Еш 2:5, Мат 5:14, Яй 12:35, 1 Я 2:8, Рим 13:12, Пил 2:15, 1 Та 5:5

+ 5:10 1 Та 2:4

+ 5:11 Рим 13:12

+ 5:13 Яй 3:20-21

+ 5:14 Рим 13:11, Лак 1:78-79

+ 5:15 Ков 4:5

+ 5:16 Ковлусихошка 4:5.

+ 5:17 Рим 12:2, 1 Та 5:18

+ 5:18 Киц 20:1, Киц 23:20, Киц 31:4, 1 Ти 5:23

+ 5:19,[20] Ковлусихошка 3:16, 17.

+ 5:19 Век 16:25, Якъ 5:13, 1 Ко 14:15, Заб 26:6, Ков 3:16

+ 5:20 Ков 2:7, 2 Та 1:3, 2 Та 2:13

• 5:21 Ков 3:17

+ 5:22 Ковлусихошка 3:18; 1 Кипин 3:1.

+ 5:22 Дол 3:16, 1 Ки 3:1

+ 5:23 Эпа 1:22-23, 1 Ко 11:3

+ 5:25 Ковлусихошка 3:19; 1 Кипин 3:7.

+ 5:25 1 Ки 3:7

+ 5:26 Яй 13:8, 1 Ко 6:11, Тит 3:5, Ӏеб 10:22

+ 5:27 2 Ко 11:2, Довз 14:4

+ 5:30 1 Ко 6:15, Эпа 1:23, Ков 1:18

+ 5:31 Доладалар 2:24.

+ 5:31 Дол 2:24, Мат 19:5, Мрк 10:7-8, 1 Ко 6:16

+ 5:33 Эси 1:20, 1 Ки 3:1-6

+ 6:1 Ковлусихошка 3:20.

+ 6:1 Ара 20:12, Киц 1:8, Киц 6:20, Киц 23:22

+ 6:2,[3] Арадаккхар 20:12; Карлабаьккхинарг 5:16.

+ 6:3 Кар 5:16

+ 6:4 Ковлусихошка 3:21.

+ 6:4 Кар 4:9, Кар 6:7, Киц 13:24, Киц 19:18, Киц 22:6

+ 6:5-8 Ковлусихошка 3:22-25.

+ 6:5 1 Ки 2:18, Ков 3:22, 1 Ти 6:1, Тит 2:9

+ 6:6 Гал 3:28

+ 6:8 Ков 3:24

+ 6:9 а: Ковлусихошка 4:1; б: Карлабаьккхинарг 10:17; Ковлусихошка 3:25.

+ 6:9 Ӏам 25:43, Кар 10:17

+ 6:11 2 Ко 6:7, 2 Ко 10:4, 1 Ки 5:8, 1 Я 2:13

+ 6:12 Лак 22:53, Ков 1:13, Эпа 1:21

+ 6:14 а: ЕшаӀ-ЯхӀу 11:5; б: ЕшаӀ-ЯхӀу 59:17.

+ 6:14 Еш 11:5, Еш 59:17, 1 Та 5:8

+ 6:15 ЕшаӀ-ЯхӀу 52:7.

+ 6:15 Еш 52:7, Рим 10:15

+ 6:16 1 Я 5:4

+ 6:17 ЕшаӀ-ЯхӀу 59:17.

+ 6:17 Ӏеб 4:12

+ 6:18 Лак 18:1, Лак 21:36, ЯхӀ 1:20, Рим 12:12, Ков 4:2, 1 Та 5:17, Мрк 13:33

+ 6:19 Век 4:29, Ков 4:3, 1 Та 5:25, 2 Та 3:1

+ 6:20 Век 21:33, Век 28:20, 2 Ко 5:20

+ 6:21 Векалийн 20:4; 2 Тимапига 4:12.

• 6:21 Ков 4:7-8

+ 6:21,[22] Ковлусихошка 4:7, 8.

+ 6:21 Век 20:4

+ 6:22 Ков 2:2

+ 1:1 Векалийн 16:12.

+ 1:1 Век 16:1

+ 1:3 Рим 1:8, Пхьал 1:4, 2 Ти 1:3

+ 1:5 Век 16:12-40

+ 1:6 1 Ко 1:8

+ 1:7 2 Ко 7:3, Эпа 3:1, Ков 4:18, 2 Ти 2:9, Пхьал 1:1, Пил 4:14

+ 1:8 Рим 1:9, Рим 9:1

+ 1:9 Ков 1:9, 1 Та 3:12-13, Пхьал 1:6

+ 1:13 Векалийн 28:30.

+ 1:13 Век 28:30

+ 1:14 Век 4:31

+ 1:15 2 Ко 11:13

+ 1:19 Век 16:7

+ 1:20 Мрк 8:38, Рим 1:16, Рим 14:8, 2 Ко 5:15

+ 1:23 2 Ти 4:6

+ 1:27 Эпа 4:1

+ 1:29 Мат 5:11-12

+ 1:30 Векалийн 16:19-40.

+ 1:30 Ков 1:29, 1 Ти 4:10

+ 2:2 Пил 4:2, 1 Ки 3:8, Рим 12:16

+ 2:3 Гал 5:26, Рим 12:10, Эпа 4:2

+ 2:4 Рим 15:2-3

+ 2:6 Яй 1:1, Яй 5:18, Яй 10:33

+ 2:7 Еш 42:1, Мат 20:28, Рим 8:3, 2 Ко 8:9

+ 2:8 Мрк 14:36, Ӏеб 5:8

+ 2:9 Мат 28:18, Эпа 1:21, Ӏеб 1:4

+ 2:10,[11] ЕшаӀ-ЯхӀу 45:23 (Грекийн).

+ 2:10 Еш 45:23, Рим 14:11

+ 2:13 1 Ко 12:6

+ 2:15 Карлабаьккхинарг 32:5.

+ 2:15 ЯхӀ 1:24, Мат 5:14, Эпа 5:8

+ 2:16 Гал 2:2

+ 2:17 Век 21:13, 2 Ти 4:6

+ 2:19 Век 16:1, 1 Та 3:2

+ 2:21 1 Ко 10:24, 1 Ко 13:5

+ 2:22 1 Ко 14:7, 1 Ти 1:2, 2 Ти 1:2

+ 2:25 Пил 4:18

+ 2:29 Рим 16:2, 1 Ко 16:18, 1 Та 5:12-13, 1 Ти 5:17

+ 3:1 Пил 4:4

+ 3:2 Заб 21:17, Заб 21:21

+ 3:3 Рим 2:29, Эпа 2:11, Ков 2:11

+ 3:4 2 Ко 11:18

+ 3:5 а: Римхошка 11:1; б: Векалийн 23:6; 26:5.

+ 3:5 Дол 17:12, Ӏам 12:3, Рим 11:1, Век 23:6, Век 26:5

+ 3:6 Векалийн 8:3; 22:4; 26:9-11.

+ 3:6 Век 8:3, Гал 1:13, Мрк 10:20, Лак 1:6, Век 22:3, Век 26:5

+ 3:8 Ярм 9:24

+ 3:9 Рим 9:30-31, Рим 10:5

+ 3:10 Рим 8:17, 2 Ко 1:5, Ков 1:24, 1 Ки 4:13, Рим 6:5

+ 3:12 Ӏеб 11:40

+ 3:14 1 Ки 5:4, 1 Ко 9:24-25, 2 Ти 2:5

+ 3:15 1 Ко 2:6

+ 3:17 1 Коринтхошка 4:16; 11:1.

+ 3:17 1 Ки 5:3, 2 Та 3:9, 1 Ти 4:12, Тит 2:7

+ 3:19 2 Ко 11:15, 1 Та 5:3, Мрк 8:33

+ 3:20 Эпа 2:19, Век 1:11, 1 Ко 1:7

+ 3:21 1 Ко 15:35-52, 1 Я 3:2, Рим 8:29, 2 Ко 3:18, Ков 3:1

+ 4:2 Пил 2:2

* 4:3 Сан тешаме волу СезагӀ – хӀокху цӀеран метта хила тарло: соьца цхьаьна динан гӀуллакх кхочушдина волу а накъост.

+ 4:3 Ара 32:32, Заб 68:29, Довз 3:5

+ 4:4 Пил 3:1, 1 Та 5:16

+ 4:5 Якъ 5:8

+ 4:6 Мат 6:25, 1 Ки 5:7

+ 4:7 Яй 14:27, Пил 4:7, Ков 3:15

+ 4:9 Рим 15:33, 2 Та 3:16

+ 4:11 1 Ти 6:6, 1 Ти 6:8

+ 4:12 1 Ко 4:11, 2 Ко 11:27

+ 4:13 1 Ти 1:12

+ 4:14 Пил 1:7

+ 4:16 Векалийн 17:1.

+ 4:15,[16] 2 Коринтхошка 11:9.

+ 4:16 Век 17:1

+ 4:17 Рим 1:13

+ 4:18 Арадаккхар 29:18.

+ 4:18 Пил 2:25, Дол 8:21, Ара 29:18

+ 4:19 Заб 22:1, 2 Ко 9:8

+ 4:21 Гал 1:2

+ 4:22 2 Ко 13:12

+ 1:1 Век 16:1

+ 1:3 Эпа 1:15-16

+ 1:5 Мат 6:20, 1 Ки 1:4

+ 1:6 Мат 24:14, Мат 28:19, Рим 10:18, Ков 1:6

+ 1:7 Ковлусихошка 4:12; Пхьалмане 1:23.

+ 1:7 Ков 4:12, Пхьал 1:23

+ 1:9 2 Та 1:11, Пил 1:9, Пхьал 1:6

+ 1:10 2 Ко 5:9, Эпа 4:1, Пил 1:27, 2 Ки 3:18, Эпа 4:15

+ 1:11 Эпа 3:16

+ 1:13 Еш 42:7, Век 26:18, Эпа 6:12, 2 Ки 1:11

+ 1:14 Эпасхошка 1:7.

+ 1:14 Эпа 1:7

+ 1:15 2 Ко 4:4, Ӏеб 1:3, Киц 8:22, Рим 8:29, Довз 3:14

+ 1:16 Заб 32:6, Яй 1:3, Рим 11:36, 1 Ко 8:6, Ӏеб 1:2, Ӏеб 2:10

+ 1:18 Эпасхошка 1:22, 23.

+ 1:18 Эпа 1:22-23, Век 26:23, 1 Ко 15:20, Довз 1:4-5, Довз 3:14

+ 1:19 Ков 2:9

+ 1:20 Эпасхошка 2:16.

+ 1:20 2 Ко 5:18, Эпа 1:10, Эпа 2:14

+ 1:21 Эпа 2:1-2, Эпа 2:12

+ 1:22 ЯхӀ 1:24, Эпа 1:4, 1 Та 4:7

+ 1:23 Век 14:22, Мрк 16:15, Эпа 3:7

+ 1:24 2 Ко 7:4, 2 Ко 12:15, 2 Ко 1:5, Пил 3:10

+ 1:25 Эпа 3:2

+ 1:26 Рим 16:24, Эпа 3:9

+ 1:27 Эпа 1:18, Эпа 3:16, Ков 2:2, Рим 5:2, Рим 8:17, 1 Ти 1:1

+ 1:29 1 Ко 15:10, Пил 1:30, 1 Ти 4:10

+ 2:2 Ков 1:27, Эпа 6:22, Ков 4:8

+ 2:3 Рим 11:33, 1 Ко 1:24, 1 Ко 2:7

+ 2:4 Рим 16:18

+ 2:5 1 Ко 5:3, 1 Ко 14:40

+ 2:6 1 Та 4:1

+ 2:7 1 Ко 3:11, Эпа 2:20, Эпа 3:17, Довз 21:14, Эпа 5:20, 2 Та 1:3, 2 Та 2:13

+ 2:8 Мрк 7:3, Гал 1:14, Гал 4:9, Мрк 13:5, 1 Я 3:7, Эпа 5:6, 2 Та 2:3

+ 2:9 Яй 1:14, Ков 1:19

+ 2:10 Эпа 1:21-22, Эпа 3:19

+ 2:11 Эпа 2:11, Рим 2:29, Ков 3:9

+ 2:12 Римхошка 6:4.

+ 2:12 Рим 6:4

+ 2:13 Эпасхошка 2:1-5.

+ 2:13 Эпа 2:1, Эпа 2:5, Век 3:19

+ 2:14 Эпасхошка 2:15.

+ 2:14 Заб 50:3, Еш 43:25, Рим 7:4

+ 2:15 2 Ко 2:14, Яй 12:31, Яй 16:11

+ 2:16 Римхошка 14:1-6.

+ 2:16 Лел 28:9-15, Рим 14:5, Гал 4:10, Рим 14:3, Рим 14:17, Ӏеб 9:10

+ 2:17 Ӏеб 8:5, Ӏеб 10:1

+ 2:19 Эпасхошка 4:16.

+ 2:19 2 Ки 3:18, Эпа 4:15-16, Ков 1:10

+ 2:20 Рим 6:2, Ков 3:3, Гал 4:9

+ 2:21 1 Ти 4:3

+ 2:22 Еш 29:13, Мат 15:9, Мрк 7:7

+ 3:1 Забур 109:1.

+ 3:1 Ков 2:12, Заб 109:1, Век 7:55-56, Рим 8:34, Эпа 1:20, Киц 15:24

+ 3:3 Рим 6:2, Рим 6:7, Гал 5:24, Ков 2:20

+ 3:4 Яй 11:25

+ 3:5 Эпа 5:5, Рим 8:13

+ 3:6 Рим 1:18, Эпа 5:6

+ 3:7 Эпа 2:2, Эпа 4:17

+ 3:8 Якъ 1:21, 1 Ки 1:21, Эпа 4:22, Эпа 4:31

+ 3:9 Эпасхошка 4:22.

+ 3:9 Ӏам 19:11, Эпа 4:25, Ков 2:11

+ 3:10 а: Эпасхошка 4:24; б: Доладалар 1:26.

+ 3:10 Дол 1:26, Эпа 4:24

+ 3:11 Рим 2:28-29, 1 Ко 7:19, Гал 3:28, Гал 5:6, 1 Ко 12:13, Гал 5:6, Эпа 2:14, 1 Ко 15:28, Эпа 1:23

+ 3:12,[13] Эпасхошка 4:2.

+ 3:12 Лак 18:7, Рим 8:33, Тит 1:1

+ 3:13 Эпасхошка 4:32.

+ 3:13 Эпа 4:2, Мат 6:14-15, Мрк 11:25-26, Лак 7:41-42, Эпа 4:32

+ 3:14 1 Ко 13:1, Эпа 4:3, Эпа 5:2

+ 3:15 Яй 14:27, Яй 16:33, Пил 4:7, Эпа 2:16

+ 3:16,[17] Эпасхошка 5:19, 20.

+ 3:16 Яй 15:3, Заб 26:6, Эпа 5:19

+ 3:17 1 Ко 10:31

+ 3:18 Эпасхошка 5:22; 1 Кипин 3:1.

• 3:18 Эпа 5:22

+ 3:18 Дол 3:16, 1 Ки 3:1

+ 3:19 Эпасхошка 5:25; 1 Кипин 3:7.

+ 3:19 1 Ки 3:7

+ 3:20 Эпасхошка 6:1.

+ 3:20 Ара 20:12, Киц 1:8, Киц 6:20, Киц 23:22

+ 3:21 Эпасхошка 6:4.

+ 3:22-25 Эпасхошка 6:5-8.

+ 3:22 1 Ки 2:18, 1 Ти 6:1, Тит 2:9

+ 3:24 Эпа 6:8

+ 3:25 Карлабаьккхинарг 10:17; Эпасхошка 6:9.

+ 3:25 Кар 10:17, Мат 22:16

+ 4:1 Эпасхошка 6:9.

+ 4:2 Лак 18:1, Лак 21:36, Рим 12:12, Эпа 6:18, 1 Та 5:17

+ 4:3 Век 4:29, Рим 16:24, Эпа 6:19-20, Пил 1:7, Пхьал 1:1

+ 4:5 Эпасхошка 5:16.

+ 4:5 Эпа 5:15-16

+ 4:6 1 Ки 3:15

+ 4:7,[8] Эпасхошка 6:21, 22.

• 4:7 Эпа 6:21-22

+ 4:7 Век 20:4

+ 4:8 Ков 2:2

+ 4:9 Пхьалмане 1:10-12.

+ 4:9 Пхьал 1:10, Пхьал 1:16

+ 4:10 а: Векалийн 19:29; 27:2; Пхьалмане 1:24; б: Векалийн 12:12, 25; 13:13; 15:37-39.

+ 4:10 Век 19:29, Пхьал 1:24, Век 12:12, Век 15:37-38

+ 4:11 Век 1:23, Век 18:7

+ 4:12 Ковлусихошка 1:7; Пхьалмане 1:23.

+ 4:12 Ков 1:7, Пхьал 1:23

+ 4:14 а: 2 Тимапига 4:11; Пхьалмане 1:24; б: 2 Тимапига 4:10.

+ 4:14 2 Ти 4:10-11, Пхьал 1:24

+ 4:15 Рим 16:5

+ 4:16 1 Та 5:27

+ 4:17 Пхьалмане 1:2.

+ 4:17 Пхьал 1:2

+ 4:18 1 Ко 16:21, Гал 6:11, 2 Та 3:17, Пхьал 1:19

+ 1:1 Векалийн 17:1.

+ 1:1 Век 15:22, 1 Ки 5:12, 2 Та 1:1, Век 17:1, Пил 4:16

+ 1:2 Эпа 5:20, 2 Та 1:3, 2 Та 2:13

+ 1:4 2 Ки 1:10

+ 1:5 Век 20:18

+ 1:6 Векалийн 17:5-9.

+ 1:6 1 Ко 4:16, 1 Ко 11:1, 2 Та 3:7, Век 17:5-10, Век 13:52

+ 1:9 Век 14:15

+ 1:10 1 Ко 1:7, 2 Та 1:10, Мат 3:7, Рим 5:9, 1 Та 2:16, 1 Та 5:9

+ 2:2 а: Векалийн 16:19-24; б: Векалийн 17:1-9.

+ 2:2 Век 16:22-24

+ 2:3 2 Ко 4:2

+ 2:4 Гал 2:7, Гал 1:10, Эпа 5:10

+ 2:5 Рим 1:9, Рим 9:1, Пил 1:8

+ 2:6 1 Ко 9:4-5, 2 Та 3:9, Пхьал 1:8

* 2:7 Шуна юкъахь тийна Ӏийра тхо – кхечу тептарш тӀехь: шуна юкъахь, кегий бераш санна, Ӏийра тхо.

+ 2:8 2 Ко 12:15

+ 2:9 Век 18:3, 2 Ко 11:27, 2 Та 3:8

+ 2:11 1 Ко 4:14-15

+ 2:12 2 Та 2:14

+ 2:13 Гал 4:14

+ 2:14 Векалийн 17:5.

+ 2:14 1 Та 1:6, Век 17:5, 2 Та 1:4-5

+ 2:15 Векалийн 9:23, 29; 13:45, 50; 14:2, 5, 19; 17:5, 13; 18:12.

+ 2:15 Ярм 2:30, Мат 23:34, Яй 15:20, Век 13:50, Век 17:5

+ 2:16 Век 13:45, Век 14:2, Мат 27:25, Лак 21:23, 1 Та 1:10

+ 2:17 1 Ко 5:3, Ков 2:5

+ 2:18 Рим 1:13, Рим 15:22

+ 2:19 1 Ко 15:31, 2 Та 1:4

+ 3:1 Векалийн 17:15.

+ 3:1 Век 17:15-16

+ 3:2 Век 16:1, Пил 2:19

+ 3:3 Век 9:16, Век 14:22, 1 Ки 5:9

+ 3:5 1 Ше 21:1, Мат 4:3, 1 Ко 7:5, Гал 4:11

+ 3:6 Векалийн 18:5.

+ 3:6 Век 18:5

+ 3:10 2 Ти 1:3

+ 3:11 2 Та 3:5

+ 3:12 Пил 1:9-10, 2 Та 1:3

+ 3:13 Зак 14:5, ЯхӀ 1:14, 2 Та 2:17

+ 4:1 Ков 1:10, Ков 2:6

+ 4:3 1 Ко 6:18, Гал 5:19, Эпа 5:3

* 4:4 Далла гергахь боьхачу лаамех шен дегӀ цӀена латто – я иштта: шен зудчуьнца муха Ӏан веза.

+ 4:5 1 Ки 4:3-4, Рим 1:26, Эпа 4:17-19

+ 4:7 1 Ки 1:15, ЯхӀ 1:24, Эпа 1:4, Ков 1:22

+ 4:9 Ӏеб 13:1, Яй 6:45

+ 4:11 Киц 17:14, Век 18:3, Эпа 4:28, 2 Та 3:8, 2 Та 3:10

+ 4:12 Рим 13:13

+ 4:13 Эпа 2:12

+ 4:14 1 Ко 15:20, 2 Ко 4:14

+ 4:15-17 1 Коринтхошка 15:51, 52.

+ 4:15 1 Ко 15:51-52

+ 4:16 Дан 10:13, Дан 12:1, ЯхӀ 1:9, Довз 12:7, Еш 27:12, Мат 24:31, 1 Ко 15:52, Мат 16:27, 1 Ко 15:23

+ 4:17 Век 1:9, Довз 11:12, Яй 14:3

+ 5:1 Век 1:7

+ 5:2 Мат 24:43, 2 Ки 3:10

+ 5:3 Еш 13:8, Лак 21:34, Пил 3:19

+ 5:4 1 Я 2:8

+ 5:5 Лак 16:8, Яй 12:36, Рим 13:12

+ 5:6 Мрк 13:33-36, 1 Ки 1:13, Эпа 6:18

+ 5:8 ЕшаӀ-ЯхӀу 59:17; Эпасхошка 6:13-17.

+ 5:8 Еш 59:17, Эпа 6:14, Эпа 6:17

+ 5:9 1 Та 1:10

+ 5:10 Рим 14:9

+ 5:12 1 Ко 16:16, 1 Ко 16:18, Пил 2:29, 1 Ти 5:17

+ 5:13 Мрк 9:50, Рим 12:18, 2 Ко 13:11

+ 5:14 2 Та 3:6-10, Еш 35:4, Гал 6:1

+ 5:15 Ӏам 19:18, 1 Ки 3:9, Рим 12:17

+ 5:16 Пил 4:4

+ 5:17 Лак 18:1, Лак 21:36, Рим 12:12, Эпа 6:18, Ков 4:2

+ 5:18 Рим 12:2, Эпа 5:17, Эпа 5:20

+ 5:19 Эпа 4:30

+ 5:21 1 Я 4:1, 1 Ко 14:29

+ 5:23 Рим 15:33, Пил 4:9, 2 Та 3:16

+ 5:24 1 Ко 1:9, 2 Та 3:3, Ӏеб 10:23

+ 5:25 Эпа 6:19, 2 Та 3:1, Ӏеб 13:18

* 5:26 Доггах – ма-дарра аьлча: Беза барт баккхарца массо а динан вежаршка маршалла ло.

+ 5:26 1 Ки 5:14, Рим 16:16

* 5:27 Динан вежаршна – кхечу тептарш тӀехь: динан безачу вежаршна.

+ 5:27 Ков 4:16

* 5:28 Цхьадолчу тептарш тӀехь тӀетоьхна ду: Амин.

+ 1:1 Векалийн 17:1.

+ 1:1 Век 15:22, 1 Ки 5:12, 1 Та 1:1, Век 16:1

+ 1:3 Эпа 5:20, 1 Та 1:2, 2 Та 2:13

+ 1:4 1 Та 2:19

+ 1:5 Лак 20:35

+ 1:6 Довз 6:10

+ 1:7 ЯхӀ 1:14

+ 1:8 Еш 66:15-16, 2 Ки 3:7, Куьйг 2:10, Аюб 18:21, Ярм 9:3

+ 1:9 ЕшаӀ-ЯхӀу 2:10.

+ 1:9 Еш 2:10

+ 1:10 1 Ко 3:13, 1 Та 1:10

+ 1:11 Ков 1:9

* 1:12 Вайн Дела а, Веза Эла а волчу, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан – я иштта: Вайн Делан а, Веза Эла волчу, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан а.

+ 2:1 1 Тассалникахошка 4:15-17.

+ 2:1 Мат 24:31, 1 Та 4:15-17

+ 2:3 Мрк 13:5, Ков 2:8, 1 Я 3:7, Эпа 5:6, Дан 7:24-25, Дан 8:25, Довз 13:4-5

+ 2:4 Даниал 11:36; Яхьазкхиал 28:2.

+ 2:4 Еш 14:14, Яхь 28:2, Дан 11:36

+ 2:7 1 Я 2:18, 1 Я 4:3

+ 2:8 ЕшаӀ-ЯхӀу 11:4.

+ 2:8 Аюб 4:9, Еш 11:4, Довз 2:16

+ 2:9 Маттай 24:24.

+ 2:9 Мат 24:24, Мрк 13:22, Довз 13:14

+ 2:10 1 Ко 1:18

+ 2:11 Сул 22:22, Яхь 14:9

+ 2:13 Эпа 5:20, 2 Та 1:3, Ярм 2:3, Якъ 1:18, Довз 14:4

+ 2:14 1 Та 2:12

+ 2:15 1 Ко 16:13

+ 2:16 1 Ки 1:3

+ 2:17 1 Та 3:13

+ 3:1 1 Та 5:25

+ 3:2 Рим 15:31, 2 Ко 1:10-11

+ 3:3 1 Ко 1:9, 1 Та 5:24, Ӏеб 10:23, Мат 16:13, Яй 17:12

+ 3:5 1 Та 3:11

+ 3:6 Киц 6:6

+ 3:7 1 Ко 4:16, 1 Ко 11:1, 1 Та 1:6

+ 3:8 Век 18:3, 1 Та 2:9-10

+ 3:9 1 Ко 9:4-5, 1 Та 2:6, Пхьал 1:8, 1 Ки 5:3, Пил 3:17, 1 Ти 4:12, Тит 2:7

+ 3:10 Эпа 4:28, 1 Та 4:11, 1 Та 5:14

+ 3:11 1 Ти 5:13

+ 3:13 Гал 6:9

+ 3:15 Мат 18:15

+ 3:16 Рим 15:33, Пил 4:9, 1 Та 5:23

+ 3:17 1 Ко 16:21, Гал 6:11, Ков 4:18, Пхьал 1:19

+ 1:1 Ков 1:27

+ 1:2 Векалийн 16:1.

+ 1:2 Век 16:1, Пил 2:22, 2 Ти 1:2, 2 Я 1:3

+ 1:4 1 Ти 4:7, 2 Ти 4:4, Тит 1:14, Тит 3:9

+ 1:5 Рим 12:9, 2 Ти 2:22

+ 1:6 1 Ти 6:21, Тит 1:10

+ 1:8 Рим 7:16

+ 1:9 Гал 5:23

+ 1:11 Тит 1:3

+ 1:12 Век 9:22, Пил 4:13

+ 1:13 Векалийн 8:3; 9:4, 5.

+ 1:13 Век 8:3, Век 3:17

+ 1:14 Рим 5:20

+ 1:15 1 Ти 3:1, 1 Ти 4:9, 2 Ти 2:11, Тит 3:8, Мат 9:13, Мрк 2:17

+ 1:18 1 Ти 4:14, 2 Ко 10:4, 2 Ти 2:2-4

+ 1:20 2 Ти 2:17, 2 Ти 4:14, 1 Ко 5:5

+ 2:2 Ӏезар 6:10

+ 2:3 1 Ти 5:4

+ 2:4 Яхь 18:23, Яхь 33:11, 2 Ки 3:9, Тит 1:2, Тит 2:11

+ 2:5 Гал 3:20

+ 2:6 Мат 20:28, Тит 1:3

+ 2:7 2 Тимапига 1:11.

+ 2:7 Век 9:15, Рим 1:5, Гал 1:15-16, Эпа 3:7-8, 2 Ти 1:11, Рим 9:1, 2 Ко 11:10

+ 2:9 1 Кипин 3:3.

+ 2:9 1 Ки 3:3-4

+ 2:11 Тит 2:5

+ 2:12 1 Ко 14:34

+ 2:13 а: Доладалар 2:7; б: Доладалар 2:21, 22.

+ 2:13 Дол 2:7, Дол 2:22

+ 2:14 Доладалар 3:1-6.

+ 2:14 Дол 3:6, Дол 3:13, 2 Ко 11:13

+ 3:1 1 Ти 1:15, 2 Ти 2:11, Тит 3:8

+ 3:2-7 Тите 1:6-9.

+ 3:2 Тит 1:6-9

+ 3:3 Тит 3:2, Мат 6:19, 1 Ти 6:9, Ӏеб 13:5

+ 3:7 2 Ти 2:26

+ 3:8 Век 6:3, 1 Ки 5:2, Тит 1:7

+ 3:11 Тит 2:3

+ 3:16 Яй 1:14, 1 Я 4:2, 2 Я 1:7, Ӏеб 2:14, Мрк 16:19, Лак 24:51, Век 1:9

+ 4:1 1 Я 2:18, 2 Ти 3:1, 1 Я 4:6, Якъ 3:15, 2 Ки 2:1, Довз 2:24

+ 4:3 Рим 14:2, Ков 2:16, Ков 2:21

+ 4:4 Дол 1:31, Мрк 7:15-16, Век 10:15, Тит 1:15

+ 4:5 Дол 1:25

+ 4:7 1 Ти 1:4, 2 Ти 2:16

+ 4:9 1 Ти 1:15, 2 Ти 2:11, Тит 3:8

+ 4:10 Пил 1:30, Ков 1:29

+ 4:12 Тит 2:15, 1 Ки 5:3, Пил 3:17, 2 Та 3:9, Тит 2:7

+ 4:14 1 Ти 1:18, Век 6:6, 1 Ти 5:22, 2 Ти 1:6

+ 4:16 Яхь 33:9

+ 5:1 Тит 2:6

+ 5:4 1 Ти 2:3

+ 5:6 Довз 3:1

+ 5:10 Яй 13:14, Век 9:36

+ 5:13 2 Та 3:11

+ 5:14 1 Ко 7:9, Тит 2:8

+ 5:17 Рим 12:8, 1 Та 5:12

+ 5:18 а: Карлабаьккхинарг 25:4; б: Маттай 10:10; Лака 10:7.

+ 5:18 Кар 25:4, 1 Ко 9:9, Лак 10:7

+ 5:19 Карлабаьккхинарг 17:6; 19:15.

+ 5:19 Кар 19:15

+ 5:20 Кар 13:11, Гал 2:14, 2 Ти 4:2, Тит 1:13, Тит 2:15

+ 5:22 Век 6:6, 1 Ти 4:14, 2 Ти 1:6, 2 Ки 3:14, 1 Я 5:18, 2 Я 1:10, 1 Ти 5:22

+ 5:23 Киц 20:1, Киц 23:20, Киц 31:4, Эпа 5:18

+ 6:1 1 Ки 2:18, Эпа 6:5, Ков 3:22, Тит 2:9

+ 6:2 Пхьал 1:16

+ 6:3 Рим 16:17

+ 6:4 2 Ти 2:14, 2 Ти 2:23, Тит 3:9

+ 6:5 2 Ки 2:3, Тит 1:11

+ 6:6 Пил 4:11

+ 6:7 Аюб 1:21, Заб 48:18, Уст 5:14

+ 6:8 Киц 30:8

+ 6:9 Киц 15:27, Киц 23:4, Мат 6:19, Лак 12:15, Ӏеб 13:5

+ 6:10 Ара 23:8, Кар 16:19

+ 6:11 Кар 33:1, Сул 17:21, 2 Ти 3:17

+ 6:12 2 Ти 4:7, ЯхӀ 1:3

+ 6:13 Яхьъя 18:37.

+ 6:13 Лак 3:1, Лак 23:1, Век 3:13

+ 6:15 Кар 10:17, Довз 17:14, Довз 19:16, Ара 33:20, Яй 1:18

+ 6:17 Киц 23:5, Киц 27:24

+ 6:18 Лак 12:21, Рим 12:13, Эпа 4:28

+ 6:20 2 Ти 1:12, 2 Ти 2:16

+ 6:21 1 Ти 1:6

+ 1:1 Тит 1:2, Ӏеб 9:15

+ 1:2 Векалийн 16:1.

+ 1:2 Век 16:1, Пил 2:22, 1 Ти 1:2, 2 Я 1:3

+ 1:3 1 Та 3:10, Век 23:1, 2 Ко 1:12, Рим 1:8, Пхьал 1:4

+ 1:5 Векалийн 16:1.

+ 1:5 Век 16:1

+ 1:6 Век 6:6, 1 Ти 4:14, 1 Ти 5:22

+ 1:7 Рим 8:15

+ 1:8 Мрк 8:38, Рим 1:16, 2 Ти 2:3, 2 Ти 4:5

+ 1:9 Рим 3:27, Эпа 2:4, Эпа 2:8, Тит 3:5

+ 1:10 1 Ко 15:54-55, Рим 16:24

+ 1:11 1 Тимапига 2:7.

+ 1:11 1 Ти 2:7

+ 1:12 2 Ти 2:9, Мрк 8:38, Рим 1:16, 1 Ти 6:20

+ 1:14 Рим 8:9

+ 1:15 Век 19:10

+ 1:16 2 Ти 4:19, Век 21:33, Век 28:20, Мат 25:36

+ 2:3 1 Ти 1:18, 2 Ти 1:8, 2 Ти 4:5

+ 2:5 1 Ко 9:25

+ 2:6 1 Ко 9:10

+ 2:8 1 Ко 15:20, Мат 1:1

+ 2:9 Эпа 3:1, Пил 1:7

+ 2:10 1 Ки 5:10, Эпа 3:13, 2 Ко 1:6

+ 2:11 1 Ти 1:15, Тит 3:8, Рим 6:8, Довз 20:4

+ 2:12 Маттай 10:33; Лака 12:9.

+ 2:12 Мат 10:33

+ 2:13 Рим 3:3, Лел 23:19

+ 2:14 1 Ти 6:4, Тит 3:9

+ 2:16 1 Ти 4:7, 1 Ти 6:20, Тит 3:9

+ 2:17 1 Ти 1:20

+ 2:18 1 Ко 15:12

+ 2:19 Лелар 16:5.

+ 2:19 Лел 16:5, Лел 16:26

+ 2:20 Рим 9:21

+ 2:22 Мат 5:9, Рим 14:19, 1 Ти 1:5

+ 2:23 1 Ти 6:4

+ 2:25 Гал 6:1, Дан 4:24, Век 8:22

+ 2:26 1 Ти 3:7

+ 3:1 1 Я 2:18, 1 Ти 4:1

+ 3:2 Лак 16:14, 1 Ти 6:10

+ 3:3 Рим 1:28-31

+ 3:8 Арадаккхар 7:11.

+ 3:9 Ара 7:12, Ара 8:18, Ара 9:11

+ 3:11 а: Векалийн 13:14-52; б: Векалийн 14:1-7; ц: Векалийн 14:8-20.

+ 3:11 Век 13:50, Век 14:5, Век 14:19, Аюб 5:19, Заб 33:20

+ 3:12 Яй 15:20, Век 14:22, 1 Та 3:3

+ 3:13 Дан 12:10, Довз 22:11

+ 3:15 Век 16:1

+ 3:16 2 Ки 1:20-21

+ 3:17 Кар 33:1, Сул 17:21, 1 Ти 6:11

+ 4:1 Яй 5:22, Век 10:42, Век 17:31, 1 Ки 4:5

+ 4:2 1 Ти 5:20, Тит 1:13, Тит 2:15

+ 4:5 Мрк 13:33-34, 1 Ки 1:13, Эпа 6:18, 1 Та 5:6, 2 Ти 1:8, 2 Ти 2:3

+ 4:6 Век 21:13, Пил 2:17, 2 Ки 1:14, Пил 1:23

+ 4:7 1 Ти 6:12, ЯхӀ 1:3, Век 20:24

+ 4:8 Якъ 1:12

+ 4:10 а: Ковлусихошка 4:14; Пхьалмане 1:24; б: 2 Коринтхошка 8:23; Галатахошка 2:3; Тите 1:4.

+ 4:10 Ков 4:14, Пхьал 1:24, Мрк 4:19, 2 Ко 2:13, Гал 2:1, Ков 4:14, Пхьал 1:24

+ 4:11 а: Ковлусихошка 4:14; Пхьалмане 1:24; б: Векалийн 12:12, 25; 13:13; 15:37-39; Ковлусихошка 4:10; Пхьалмане 1:24.

+ 4:11 Век 12:12, Век 15:37-38, Ков 4:10

+ 4:12 Векалийн 20:4; Эпасхошка 6:21, 22; Ковлусихошка 4:7, 8.

+ 4:12 Век 20:4, Тит 3:12

+ 4:13 Векалийн 20:6.

+ 4:13 Век 16:8

+ 4:14 а: 1 Тимапига 1:20; б: Забур 61:13; Римхошка 2:6.

+ 4:14 1 Ти 1:20, Заб 61:13, Киц 24:12

+ 4:17 Заб 21:22

+ 4:19 а: Векалийн 18:2; б: 2 Тимапига 1:16, 17.

+ 4:19 Век 18:2, Рим 16:3, 1 Ко 16:19, 2 Ти 1:16

+ 4:20 а: Векалийн 19:22; Римхошка 16:23; б: Векалийн 20:4; 21:29.

+ 4:20 Век 20:4, Век 21:29

+ 1:1 Мрк 13:20, Лак 18:7, Рим 8:33, Ков 3:12, 1 Ти 2:4, Лак 1:69-70, Рим 1:2, Лел 23:19, Шам 15:29

+ 1:3 1 Ти 2:6, 1 Ти 6:15, 1 Ти 1:11

+ 1:4 2 Коринтхошка 8:23; Галатахошка 2:3; 2 Тимапига 4:10.

+ 1:4 1 Ти 1:2, 2 Ти 1:2

+ 1:5 Век 14:23

+ 1:6-9 1 Тимапига 3:2-7.

+ 1:6 1 Ти 3:2-4

+ 1:7 1 Ки 5:2, 1 Ти 3:8

+ 1:10 1 Ти 1:6, Век 11:2, Гал 2:12

+ 1:11 2 Ки 2:3, 1 Ти 6:5

+ 1:13 1 Ти 5:20, 2 Ти 4:2, Тит 2:15

+ 1:14 1 Ти 1:4

+ 1:15 Мрк 7:15-16, Век 10:15, Рим 14:20, 1 Ти 4:3-4

+ 1:16 1 Я 2:4

+ 2:3 1 Ти 3:11

+ 2:5 Дол 3:16, 1 Ки 3:1-2, Эпа 5:22, 1 Ти 2:11

+ 2:6 1 Ти 5:1

+ 2:7 1 Ки 5:3, Пил 3:17, 2 Та 3:9, 1 Ти 4:12

+ 2:8 1 Ти 5:14

+ 2:9 1 Ки 2:18, Эпа 6:5, Ков 3:22, 1 Ти 6:1

+ 2:11 1 Ти 2:4

+ 2:12 1 Ки 4:2

* 2:13 Сийлахьчу Делан а, вайн КӀелхьардохург волчу Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан а – я иштта: сийлахь Дела а, вай КӀелхьардохург а волчу Дала леррина къобалвинчу Ӏийсан а.

+ 2:13 2 Ки 1:1, Ӏеб 9:28

+ 2:14 а: Забур 129:8; б: Арадаккхар 19:5; Карлабаьккхинарг 4:20; 7:6; 14:2; 1 Кипин 2:9.

+ 2:14 Эпа 2:10, Тит 3:8, Мат 20:28

+ 2:15 Тит 1:13, 1 Ти 4:12

+ 3:1 1 Ки 2:13, Рим 13:1

+ 3:2 1 Ти 3:3

+ 3:3 Яй 8:34, 2 Ки 2:19, Рим 6:16-20

+ 3:5 Рим 3:27, Эпа 2:4, Эпа 2:8, 2 Ти 1:9, Яй 13:8, 1 Ко 6:11, Эпа 5:26, Ӏеб 10:22, Яй 3:3, 1 Ки 1:3, Эпа 2:5

+ 3:6 Век 2:33, Век 10:45, Рим 5:5

+ 3:7 Век 15:11, Рим 3:24, Эпа 2:8, Тит 2:11, Рим 8:17

+ 3:8 1 Ти 1:15, 2 Ти 2:11, Эпа 2:10, Тит 2:14

+ 3:9 1 Ти 1:4, 2 Ти 2:14, 2 Ти 2:16

+ 3:10 Мат 18:15-17

+ 3:12 Векалийн 20:4; Эпасхошка 6:21, 22; Ковлусихошка 4:7, 8; 2 Тимапига 4:12.

+ 3:12 Век 20:4, 2 Ти 4:12

+ 3:13 Векалийн 18:24; 1 Коринтхошка 16:12.

+ 3:13 Век 18:24, 1 Ко 1:12

+ 3:14 2 Ки 1:8

+ 1:1 Эпа 3:1, Пил 1:7, Век 16:1

+ 1:2 Ковлусихошка 4:17.

+ 1:2 Ков 4:17

+ 1:4 Рим 1:8-9

+ 1:6 Пил 1:9, Ков 1:9

+ 1:8 1 Та 2:6-7

+ 1:10 Ковлусихошка 4:9.

+ 1:10 1 Ко 4:15, Ков 4:9

* 1:11 Онисам – иза «пайден» бохург ду.

+ 1:16 Мат 23:8, 1 Ко 7:22, Ков 4:9

+ 1:19 1 Ко 16:21, Гал 6:11, Ков 4:18, 2 Та 3:17

+ 1:23 Ковлусихошка 1:7; 4:12.

+ 1:23 Ков 1:7, Ков 4:12

+ 1:24 а: Векалийн 12:12, 25; 13:13; 15:37-39; Ковлусихошка 4:10; б: Векалийн 19:29; 27:2; ц: Ковлусихошка 4:14; Ковлусихошка 4:10; д: Ковлусихошка 4:11.

+ 1:24 Век 27:2, Ков 4:10, Ков 4:14, 2 Ти 4:10

* 1:25 Цхьадолчу тептарш тӀехь тӀетоьхна ду: Амин.

[18861] 1:1 Хьалхара барт – Дала Исраилан халкъаца дуьххьара бина барт.

+ 1:2 1 Ки 1:20, Мрк 12:7, Яй 1:3, 1 Ко 8:6, Ков 1:16

+ 1:3 2 Ко 4:4, Ков 1:15, Заб 109:1, Мрк 16:19, Век 7:55-56, Рим 8:34

+ 1:4 Эпа 1:21, Пил 2:9

+ 1:5 а: Забур 2:7; б: Дауд 7:14; 1 Шерашкахь 17:13.

+ 1:5 Заб 2:7, Век 13:32-33, Ӏеб 5:5, Дад 7:14

+ 1:6 Карлабаьккхинарг 32:43 (Грекийн).

+ 1:6 Заб 96:7

+ 1:7 Забур 103:4 (Грекийн).

+ 1:7 Заб 103:4

+ 1:8, 9: Забур 44:6, 7.

+ 1:9 Заб 44:7-8

+ 1:10-12 Забур 101:26-28 (Грекийн).

+ 1:12 Заб 101:26-28

+ 1:13 Забур 109:1.

+ 1:13 Заб 109:1, Ӏеб 10:13

+ 1:14 Дол 19:16

+ 2:4 Век 2:22, Век 2:43

+ 2:5 Ӏеб 1:6

+ 2:6-8 Забур 8:5-7.

* 2:7 ...вазвина иза – цхьадолчу тептарш тӀехь: Айхьа диначунна тӀехь куьйгалла дан хӀоттий иза.

+ 2:8 Заб 8:5-7, 1 Ко 15:25

+ 2:9 Яй 8:54, Яй 17:1, 1 Ки 1:21, 2 Ки 1:17

+ 2:10 Рим 11:36, Ӏеб 5:9

+ 2:11 Ӏеб 13:12, Мат 28:10, Мрк 3:35, Яй 20:17, Рим 8:29

+ 2:12 Забур 21:23.

+ 2:12 Заб 21:23

+ 2:13 а: ЕшаӀ-ЯхӀу 8:17 (Грекийн); б: ЕшаӀ-ЯхӀу 8:18.

+ 2:13 Еш 8:17-18

+ 2:14 Яй 1:14, 1 Я 4:2, 2 Я 1:7, 1 Ти 3:16, 1 Я 3:8, Еш 42:7, Еш 49:9, 1 Ко 15:54-55

+ 2:16 ЕшаӀ-ЯхӀу 41:8, 9.

+ 2:17 Пил 2:7

+ 2:18 Лак 22:28

+ 3:2 Лелар 12:7.

+ 3:2 Лел 12:7

+ 3:5 Лел 12:7, Кар 18:15, Кар 18:18

+ 3:7-11 Забур 94:7-11 (Грекийн).

+ 3:11 Заб 94:7-11

+ 3:15 Забур 94:7,[8] (Грекийн).

+ 3:15 Заб 94:7-8

+ 3:16-18 Лелар 14:1-35.

+ 3:16 Лел 14:2

+ 3:17 Заб 94:10, Лел 14:29

+ 3:18 Кар 1:34-36

+ 3:19 Заб 105:24

+ 4:1 Ӏеб 12:15

+ 4:3 Забур 94:11.

+ 4:3 Заб 94:11, Ӏеб 3:11

+ 4:4 Доладалар 2:2.

+ 4:4 Дол 2:2

+ 4:5 Забур 94:11.

+ 4:5 Заб 94:11

+ 4:6 Ӏеб 3:19

+ 4:7 Забур 94:7,[8] (Грекийн).

+ 4:7 Заб 94:7-8

+ 4:8 Карлабаьккхинарг 31:7; ЮшаӀ 22:4.

+ 4:8 Кар 31:7

+ 4:10 Доладалар 2:2.

+ 4:12 Эпа 6:17, Довз 1:16

+ 4:13 2 Ше 16:9, Аюб 34:21, Заб 89:8, Заб 138:2-3

+ 4:14 Ӏеб 2:17-18, Эпа 4:10, Ӏеб 7:26

+ 4:15 Лак 23:41, Яй 8:46, 1 Ки 2:22, 1 Я 3:5, 2 Ко 5:21

+ 4:16 Эпа 3:12, Ӏеб 10:19

+ 5:1 Ӏеб 8:3

+ 5:2 Ӏеб 7:28

+ 5:3 Ӏамалъяр 9:7.

+ 5:3 Ӏеб 7:27

+ 5:4 Арадаккхар 28:1.

+ 5:4 Лел 16:5, Лел 18:7

+ 5:5 Забур 2:7.

+ 5:5 Яй 8:54, Заб 2:7, Век 13:32-33, Ӏеб 1:5

+ 5:6 Забур 109:4.

+ 5:6 Заб 109:4, Ӏеб 7:17, Ӏеб 7:21

+ 5:7 Маттай 26:36-46; Марк 14:32-42; Лака 22:39-46.

+ 5:7 Мат 26:39, Мрк 14:35, Лак 22:41, Заб 21:25

+ 5:8 Рим 5:19, Пил 2:8

+ 5:9 Ӏеб 2:10

+ 5:11 2 Ки 3:16

+ 5:12,[13] 1 Коринтхошка 3:2.

+ 5:12 1 Ки 2:2, 1 Ко 3:1-2

+ 5:14 Эпа 4:13

+ 6:1 Ӏеб 9:14

+ 6:2 Век 8:17, Век 19:4-5, Век 10:42, Век 17:31

+ 6:4 Ӏеб 10:29

+ 6:8 Доладалар 3:17, 18.

+ 6:8 Ярм 4:3, Мат 13:7, Мал 4:1, Мат 3:12

+ 6:10 Мат 10:42

+ 6:11 Рим 5:2-5, 2 Ко 1:22, 2 Ко 5:5, Эпа 1:14

+ 6:12 Ӏеб 13:7

+ 6:13 Лак 1:73-75

+ 6:14 Доладалар 22:16, 17.

+ 6:14 Дол 22:17

+ 6:16 Ара 22:11

+ 6:17 Заб 109:4

+ 6:18 Лел 23:19, Шам 15:29

+ 6:19 Ӏамалъяр 16:2.

+ 6:19 Ӏам 16:2, Ӏам 16:15, Ӏеб 9:7

+ 6:20 Забур 109:4.

+ 6:20 Ӏеб 4:14, Ӏеб 8:1, Ӏеб 9:24-25

+ 7:1,[2] Доладалар 14:17-20.

+ 7:2 Дол 14:17-20

+ 7:5 Лелар 18:21.

+ 7:5 Ӏам 27:30-31, Лел 18:21, Кар 14:22

+ 7:6 Дол 12:2-3, Рим 4:3, Гал 3:16

+ 7:14 Еш 11:1, Мик 5:2, Мат 1:3, Лак 3:3

+ 7:17 Забур 109:4.

+ 7:17 Заб 109:4, Ӏеб 5:6

+ 7:18 Рим 8:3, Гал 4:9

+ 7:19 Ӏеб 9:9, Ӏеб 10:1

+ 7:21 Забур 109:4.

+ 7:21 Заб 109:4, Ӏеб 5:6

+ 7:22 Ӏеб 6:11

+ 7:25 1 Я 2:1, Рим 8:34

+ 7:26 Эпа 4:10, Ӏеб 4:14

+ 7:27 Ӏамалъяр 9:7.

+ 7:27 Ӏеб 5:3, Ӏеб 9:12, Ӏеб 10:10

+ 7:28 Ӏеб 5:2

+ 8:1 Забур 109:1.

+ 8:1 Заб 109:1, Мрк 16:19, Ӏеб 1:3

+ 8:2 Ӏеб 9:24

+ 8:3 Ӏеб 5:1, Эпа 5:2

+ 8:5 Арадаккхар 25:40.

* 8:5 ...кхузарчу четар чохь бен ца хуьлу – я иштта: Цара Далла деш долу гӀуллакх кхузарчу гӀирсашца бен ца хуьлу. Уьш стигалахь долчун кепах тера бен дац, церан ӀиндагӀ бен дац.

+ 8:5 Ков 2:17, Ӏеб 10:1, Ара 25:40

+ 8:6 2 Ко 3:6, Ӏеб 9:15

+ 8:7 Ӏеб 7:11

+ 8:8-12 Ярми-ЯхӀу 31:31-34 (Грекийн).

+ 8:8 Ярм 31:31-34, Ӏеб 10:16-17, Лак 22:20, 2 Ко 3:6

+ 8:10 Ярм 32:40, Яхь 37:26, Кар 6:6, Еш 51:7, Ӏам 26:12

+ 8:11 ХӀуш 2:20

+ 9:1 Ара 25:8

+ 9:2 а: Арадаккхар 26:1-30; б: Арадаккхар 25:31-40; ц: Арадаккхар 25:23-30.

+ 9:2 Ара 26:1, Ара 25:30-31

+ 9:3 Арадаккхар 26:31-33.

+ 9:3 Ара 26:31-33, Ӏам 16:2

+ 9:4 а: Арадаккхар 30:1-6; б: Арадаккхар 25:10-16; ц: Арадаккхар 16:33; д: Лелар 17:8-10; э: Арадаккхар 25:16; Карлабаьккхинарг 10:3-5.

+ 9:4 Ара 25:10, Ара 30:1, Ара 16:33-34, Лел 17:8-10, Сул 8:9

+ 9:5 Арадаккхар 25:18-22.

+ 9:5 Ӏам 16:14, Ара 25:19-20

+ 9:6 Лелар 18:2-6.

+ 9:7 Ӏамалъяр 16:2-34.

+ 9:7 Ӏам 16:2, Ӏам 16:15, Ӏеб 6:19

+ 9:8 Ӏеб 10:20

+ 9:9 Ӏеб 7:19, Ӏеб 10:1

+ 9:10 Ӏам 11:2, Мрк 7:4

+ 9:11 Ӏеб 7:27, Ӏеб 10:10

+ 9:13 а: Ӏамалъяр 16:15,[16]; б: Лелар 19:9, 17-19.

+ 9:13 Ӏам 16:14-16

+ 9:14 1 Ки 1:18-19, Ӏеб 6:1, Довз 7:14, 1 Я 1:7, Эпа 5:26

+ 9:15 Ӏеб 8:6, 2 Ти 1:1, Тит 1:2

* 9:16 Весет – Грекийн маттахь «барт» а, «весет» а бохучу дешнийн маьӀнехь лелаш цхьа дош бен дац.

+ 9:19,[20] Арадаккхар 24:6-8.

+ 9:19 Ара 12:22, Ӏам 14:4-7, Лел 19:6, Лел 19:17, Заб 50:9

+ 9:20 Ара 24:8

+ 9:21 Ӏамалъяр 8:15.

+ 9:21 Ара 29:12, Ара 29:36, Ӏам 8:15, Ӏам 8:19

+ 9:22 Ӏамалъяр 17:11.

+ 9:22 Ӏам 17:11

+ 9:23 Ара 25:40, Ӏеб 8:5

+ 9:24 Ӏеб 8:2

+ 9:26 1 Я 3:5, 1 Ки 3:18

+ 9:27 Мат 16:27

+ 9:28 ЕшаӀ-ЯхӀу 53:12.

+ 9:28 Еш 53:12, 1 Ки 2:24, 1 Ки 3:18, Тит 2:13, Век 1:11, 1 Та 4:16-18

+ 10:1 Ков 2:17, Ӏеб 8:5, Ӏеб 7:19, Ӏеб 9:9

+ 10:3 Ӏам 16:21

+ 10:5-7 Забур 39:7-9 (Грекийн).

+ 10:5 Заб 39:7-9, Заб 50:18

+ 10:6 Шам 15:22, Еш 50:4

+ 10:10 Мат 26:26, 1 Ко 11:24, Ӏеб 7:27, Ӏеб 9:9

+ 10:11 Арадаккхар 29:38.

+ 10:11 Лел 28:3

+ 10:12,[13] Забур 109:1.

* 10:12 Я иштта: Ткъа Иза, къинойх цхьа сагӀа а даьккхина, Далла аьтту агӀор охьахиъна гуттаренна а.

+ 10:12 Заб 109:1, Мрк 16:19, Ӏеб 1:3

+ 10:13 Заб 109:1, Ӏеб 1:13

+ 10:16 Ярми-ЯхӀу 31:33.

+ 10:17 Ярми-ЯхӀу 31:34.

+ 10:17 Ярм 31:33-34, Ӏеб 8:10-12

+ 10:19 Эпа 3:12, Ӏеб 4:16

+ 10:20 Ӏеб 9:8, Яй 14:6

+ 10:22 Ӏамалъяр 8:30; Яхьазкхиал 36:25.

+ 10:22 Яхь 36:25, Яй 13:8, 1 Ко 6:11, Эпа 5:26, Тит 3:5

+ 10:23 Ӏеб 4:14, 1 Ко 1:9, 1 Та 5:24, 2 Та 3:3

+ 10:25 Век 2:42, Рим 13:11, 1 Ко 3:13

+ 10:26 Лел 15:30, Мрк 3:29, 1 Я 5:16

+ 10:27 ЕшаӀ-ЯхӀу 26:11 (Грекийн).

+ 10:27 Заб 20:10, Заб 78:5, Еш 26:11

+ 10:28 Карлабаьккхинарг 17:6; 19:15.

+ 10:28 Кар 19:15

+ 10:29 Арадаккхар 24:8.

+ 10:29 Ӏеб 6:4-6

+ 10:30 а: Карлабаьккхинарг 32:35; б: Карлабаьккхинарг 32:36.

+ 10:30 Кар 32:35-36, Рим 12:19

+ 10:31 Еш 33:14, Лак 12:5

+ 10:34 Мат 25:36, Мат 5:12, Мат 6:20, Мат 19:21, 1 Ки 1:4, Ков 1:5

+ 10:37,[38] Хьабукъа 2:3,[4] (Грекийн).

+ 10:38 Хьаб 2:3-4, Рим 1:17, Гал 3:11

+ 11:1 Рим 8:24, 2 Ко 4:18

+ 11:3 Доладалар 1:1; Забур 32:6, 9; Яхьъя 1:3.

+ 11:3 Дол 1:6-7, Заб 32:6, 2 Ки 3:5

+ 11:4 Доладалар 4:3-10.

+ 11:4 Дол 4:3-8, Мат 23:35, 1 Я 3:12

+ 11:5 Доладалар 5:21-24 (Грекийн).

+ 11:5 Дол 5:22-24

+ 11:7 Доладалар 6:13-22.

+ 11:7 Дол 6:9-22

+ 11:8 Доладалар 12:1-5.

+ 11:8 Дол 12:1-4

+ 11:9 Доладалар 35:27.

+ 11:9 Дол 12:8, Дол 13:3, Дол 18:1

+ 11:10 Ӏеб 12:22, Довз 21:2

+ 11:11 Доладалар 18:11-14; 21:2.

* 11:11 Цхьадолчу тептарш тӀехь: Тешар хиларна, доьзалхо хуьлуш яцахь а, ша ханна йоккха йоллушехь, бер даран хьуьнар тӀеийцира Сарата.

+ 11:11 Дол 21:2

+ 11:12 Доладалар 15:5; 22:17; 32:12.

+ 11:12 Рим 4:19, Дол 22:17

+ 11:13 Доладалар 23:4; 1 Шерашкахь 29:15; Забур 38:13.

+ 11:13 Мат 13:17, Лак 10:24, Дол 23:4

+ 11:16 Дол 26:24, Дол 28:13

+ 11:17 Доладалар 22:1-14.

+ 11:17 Дол 22:1-10, Дол 21:12, Рим 9:7

+ 11:18 Доладалар 21:12.

+ 11:19 Рим 4:17-19

+ 11:20 Доладалар 27:27-29, 39, 40.

+ 11:20 Дол 27:27-29, Дол 27:39-40

+ 11:21 а: Доладалар 48:1-20; б: Доладалар 47:31 (Грекийн).

+ 11:21 Дол 47:31, Дол 48:17-19

+ 11:22 Доладалар 50:24, 25; Арадаккхар 13:19.

+ 11:22 Дол 50:24-25

+ 11:23 а: Арадаккхар 2:2; б: Арадаккхар 1:22.

+ 11:23 Ара 2:2-3, Век 7:20

+ 11:24 Арадаккхар 2:10-12.

+ 11:24 Ара 2:10-11

+ 11:25 1 Я 2:17

+ 11:26 Ӏеб 13:13

+ 11:27 Ара 12:37, Ара 13:18

+ 11:28 Арадаккхар 12:21-30.

+ 11:28 Ара 12:21-30

+ 11:29 Арадаккхар 14:21-31.

+ 11:29 Ара 14:21-30

+ 11:30 ЮшаӀ 6:12-21.

+ 11:30 Юш 6:15, Юш 6:20

+ 11:31 а: ЮшаӀ 6:22-25; б: ЮшаӀ 2:1-21.

+ 11:31 Юш 2:1, Юш 6:24, Мат 1:5, Якъ 2:25

+ 11:32 а: Куьйгалхой 6:11–8:32; б: Куьйгалхой 4:6–5:31; ц: Куьйгалхой 13:2–16:31; д: Куьйгалхой 11:1–12:7; э: Шамъал 16:1 – Сулим 2:11; ф: Шамъал 1:1–25:1.

+ 11:32 Куьйг 6:11, Куьйг 4:6-16, Куьйг 13:24, Куьйг 11:1, Куьйг 4:6, Куьйг 6:11, Куьйг 11:1, Куьйг 13:24, Шам 1:20, Шам 16:13

+ 11:33 Даниал 6:1-27.

+ 11:33 Куьйг 14:6, Дан 6:22

+ 11:34 Дан 3:23-27, Куьйг 7:21, Шам 17:51, Дад 12:29

+ 11:35 Сулим 17:17-24.

+ 11:35 Сул 17:22-23, ТӀаьххь 4:35-37

+ 11:36 Сулим 22:26, 27; 2 Шерашкахь 18:25, 26; Ярми-ЯхӀу 20:2; 37:15; 38:6.

+ 11:36 Дол 39:20, Ярм 20:2, Ярм 37:15, Мат 21:35, Мрк 16:18

+ 11:37 2 Шерашкахь 24:21.

+ 11:37 Сул 18:4, 2 Ше 24:21, Ярм 26:23, ТӀаьххь 1:8

+ 11:38 Куьйг 6:2, Шам 22:1

+ 11:40 Пил 3:12, Ӏеб 12:23

+ 12:1 1 Ко 9:24

+ 12:2 Ӏеб 2:10, Лак 24:26, Пил 2:8, Заб 109:1, Мрк 16:19, Ӏеб 1:3

+ 12:3 Киц 24:10

+ 12:4 1 Ти 4:10

+ 12:5,[6] Аюб 5:17; Кицанаш 3:11,[12] (Грекийн).

+ 12:5 Киц 3:11-12, Заб 93:12, Аюб 5:17

+ 12:7 Кар 8:5, Довз 3:19

+ 12:10 Ӏам 11:44

+ 12:12 ЕшаӀ-ЯхӀу 35:3 (Грекийн).

+ 12:12 Еш 35:3

+ 12:13 Кицанаш 4:26 (Грекийн).

+ 12:13 Киц 4:26

+ 12:14 Мат 5:8

+ 12:15 Карлабаьккхинарг 29:18 (Грекийн).

+ 12:15 Ӏеб 4:1, Кар 29:18

+ 12:16 Доладалар 25:29-34.

+ 12:16 Ӏеб 13:4, Дол 25:29-34

+ 12:17 Доладалар 27:30-40.

+ 12:17 Дол 27:34-38

+ 12:18,[19] Арадаккхар 19:16-22; 20:18-21; Карлабаьккхинарг 4:11, 12; 5:22-27.

+ 12:18 Ара 19:16-18, Ара 20:18, Кар 4:11, Кар 5:22

+ 12:19 Ара 19:16, Ара 20:19, Кар 5:27

+ 12:20 Арадаккхар 19:12, 13.

+ 12:20 Ара 19:12-13

+ 12:21 Карлабаьккхинарг 9:19.

+ 12:21 Кар 9:19

+ 12:22 Гал 4:26, Довз 14:1, Довз 21:2, Кар 33:2, Дан 7:10, ЯхӀ 1:14

+ 12:23 Лак 10:20, Пил 3:12, Ӏеб 11:40

+ 12:24 Доладалар 4:10.

+ 12:24 Ӏеб 8:6, Ӏеб 9:15, 1 Ки 1:2, Дол 4:10

+ 12:25 Арадаккхар 20:22.

+ 12:25 Ӏеб 2:3

+ 12:26 Хьагай 2:6 (Грекийн).

+ 12:26 Ара 19:18, Хьаг 2:6

+ 12:27 Заб 101:27

+ 12:28 Дан 2:44, Заб 2:11

+ 12:29 Карлабаьккхинарг 4:24.

+ 12:29 Кар 4:24

+ 13:1 Яй 13:34, 1 Ки 1:22, 2 Ки 1:7, Рим 12:10, 1 Та 4:9

+ 13:2 Доладалар 18:1-8; 19:1-3.

+ 13:2 1 Ки 4:9, Дол 18:3, Дол 19:2

+ 13:3 Мат 25:36, Ӏеб 10:34

+ 13:4 1 Ко 7:38, Ара 20:14, 1 Ко 6:9

+ 13:5 Карлабаьккхинарг 31:6, 8; ЮшаӀ 1:5.

+ 13:5 Киц 23:4, Мат 6:19, Мат 6:25, 1 Ти 3:1, 1 Ти 6:7-9, Юш 1:5

+ 13:6 Забур 117:6 (Грекийн).

+ 13:6 Заб 117:6

+ 13:7 Ӏеб 6:12

+ 13:8 Заб 101:28

+ 13:9 Ков 2:16

+ 13:11 Ӏамалъяр 16:27.

+ 13:11 Ара 29:14, Ӏам 16:27

+ 13:12 Мат 21:39, Мрк 12:8

+ 13:13 1 Ки 4:14, Ӏеб 11:26

+ 13:15 Заб 49:14, Заб 106:22, ХӀуш 14:3

+ 13:16 Мик 6:7-8

+ 13:18 Эпа 6:19, 1 Та 5:25, 2 Та 3:1, Век 23:1, Век 24:16

+ 13:20 Рим 15:33, Заб 22:1, Заб 79:2, Еш 40:11, Яхь 34:11-15, Уст 12:12, Яй 10:11, 1 Ки 5:4, Ара 24:8, Зак 9:11

+ 13:23 Век 16:1

+ 1:1 Довз 22:6

+ 1:2 Яй 19:35

+ 1:3 Довз 22:7, Довз 22:10

+ 1:4 а: Арадаккхар 3:14; б: Довзийтинарг 4:8.

* 1:4 Ӏарш – Делан стигалахь йолу олаллин меттиг.

+ 1:4 Ара 3:14, Довз 3:1, Довз 4:5, Довз 5:6, Яй 3:11, 1 Ти 6:13, Век 26:23, 1 Ко 15:20, Ков 1:18, 1 Ки 1:18-19

+ 1:5 а: ЕшаӀ-ЯхӀу 55:4; б: Забур 88:28.

+ 1:6 Арадаккхар 19:6; Довзийтинарг 5:10.

+ 1:6 Ара 19:6, 1 Ки 2:9, Довз 5:10, Довз 20:6, 1 Ки 4:11, ЯхӀ 1:24-25, Довз 5:13

+ 1:7 а: Даниал 7:13; Маттай 24:30; Марк 13:26; Лака 21:27; 1 Тассалникахошка 4:17; б: Закри-ЯхӀу 12:10; Яхьъя 19:34, 37.

+ 1:7 Дан 7:13, Зак 12:10

+ 1:8 а: Довзийтинарг 22:13; б: Арадаккхар 3:14.

+ 1:9 Мрк 10:39

+ 1:10 Яхь 1:3, Довз 4:2

+ 1:12 Ара 25:1, Ара 25:37, Зак 4:2

+ 1:13 а: Даниал 7:13; б: Даниал 10:5.

+ 1:13 Дан 7:13, Дан 10:5-6, Довз 15:6

+ 1:14 Даниал 7:9.

+ 1:14,[15] Даниал 10:6.

+ 1:14 Дан 7:9, Довз 2:18, Довз 19:12

+ 1:15 Яхьазкхиал 1:24; 43:2.

* 1:15 Чухчари – лакхара охьадогӀу дуккха а долу хи.

+ 1:15 Яхь 1:7, Дан 10:6, Яхь 1:24, Яхь 43:2

+ 1:16 Еш 49:2, Ӏеб 4:12, Довз 19:15, Дан 8:17, Дан 10:9, Мат 17:2

+ 1:17 ЕшаӀ-ЯхӀу 44:6; 48:12; Довзийтинарг 2:8; 22:13.

+ 1:17 Мат 28:4, Еш 41:4, Еш 44:6, Еш 48:12, Довз 2:8, Довз 22:13

+ 1:18 Рим 6:9, Рим 14:9, Довз 9:1, Довз 20:1

+ 2:1 Довз 1:13, Довз 1:16

+ 2:2 2 Ко 11:13, 1 Я 4:1

+ 2:4 Ярм 2:2

+ 2:7 а: Доладалар 2:9; Довзийтинарг 22:2; б: Яхьазкхиал 28:13; 31:8 (Грекийн).

+ 2:7 Мат 11:15, Мрк 4:9, Лак 8:8, Довз 3:6, Довз 3:13, Довз 3:22, Довз 13:9, Довз 3:5, Довз 21:7, Лак 23:43, 2 Ко 12:4, Дол 2:9, Дол 3:22, Яхь 28:13, Довз 22:2

+ 2:8 ЕшаӀ-ЯхӀу 44:6; 48:12; Довзийтинарг 1:17; 22:13.

+ 2:8 Довз 1:17-18

+ 2:9 Якъ 2:5, 2 Ко 8:9, Довз 3:9

+ 2:10 Довз 12:11, Якъ 1:12, Довз 3:11

+ 2:11 Довзийтинарг 20:14; 21:8.

+ 2:11 Довз 2:7, Довз 20:6, Довз 21:8

+ 2:12 Довз 1:16

+ 2:14 а: Лелар 22:5, 7; 31:16; Карлабаьккхинарг 23:4; б: Лелар 25:1-3.

+ 2:14 Лел 22:5, Лел 25:1-2, Лел 31:16, 2 Ки 2:15, Век 15:29, 1 Ко 8:10, 1 Ко 10:19

+ 2:15 Довз 2:6

+ 2:16 Еш 11:4, 2 Та 2:8

+ 2:17 а: Арадаккхар 16:14, 15; 16:33, 34; Яхьъя 6:48-50; б: ЕшаӀ-ЯхӀу 62:2; 65:15.

+ 2:17 Довз 2:7, Ара 16:31, Яй 6:48-50, Еш 62:2, Еш 65:15, Довз 3:12, Довз 19:12

+ 2:18 Даниал 10:6.

+ 2:18 Довз 1:14-15

+ 2:20 Сулим 16:31.

+ 2:20 Сул 16:31, Сул 21:25, Довз 2:14

+ 2:21 2 Ки 3:9, 2 Ки 3:15

+ 2:23 а: Забур 7:10; Ярми-ЯхӀу 17:10; б: Забур 61:13.

+ 2:23 Шам 16:7, Ярм 11:20, Ярм 20:12, Мат 16:27

+ 2:25 Довз 3:11

+ 2:26,[27] Забур 2:8,[9] (Грекийн).

+ 2:26 Заб 2:9, Довз 12:5, Довз 19:15, Лел 24:17, Довз 22:16

+ 2:29 Довз 2:7

+ 3:1 Довз 1:4-5, Довз 1:16, Рим 1:15, Эпа 2:1, Эпа 2:5, Ков 2:13, 1 Ти 5:6

+ 3:3 Маттай 24:43, 44; Лака 12:39, 40; Довзийтинарг 16:15.

+ 3:3 Мат 24:43-44, 2 Ки 3:10, 1 Та 5:2, Довз 16:15

+ 3:4 ЯхӀ 1:23, Довз 6:11, Довз 7:9, Мат 10:11, Мат 22:8, Век 13:46

+ 3:5 а: Арадаккхар 32:32, 33; Забур 68:29; Довзийтинарг 20:12; б: Маттай 10:32; Лака 12:8.

+ 3:5 Довз 2:7, Довз 21:7, Ара 32:32, Заб 55:9, Заб 68:29, Мал 3:16, Лак 10:19, Мат 10:32

+ 3:6 Довз 2:7

+ 3:7 ЕшаӀ-ЯхӀу 22:22; Аюб 12:14.

+ 3:7 Еш 22:22, Аюб 12:14

+ 3:9 а: ЕшаӀ-ЯхӀу 49:23; 60:14; б: ЕшаӀ-ЯхӀу 43:4.

+ 3:9 Довз 2:9

+ 3:10 2 Ки 2:9, 1 Ко 10:13

+ 3:11 Довз 22:7, Довз 22:12, Довз 22:20, Довз 2:25

+ 3:12 а: Довзийтинарг 21:2; б: ЕшаӀ-ЯхӀу 62:2; 65:15.

+ 3:12 Довз 2:7, Сул 7:21, Заб 22:6, Яхь 48:35, Еш 62:2, Довз 2:17

+ 3:13 Довз 2:7

+ 3:14 Кицанаш 8:22.

+ 3:14 Киц 8:22, Ков 1:15, Ков 1:18, 1 Ко 14:16, 2 Ко 1:20

+ 3:17 ХӀуш 12:8, Зак 11:5, 1 Ко 4:8, Яй 9:39-41

+ 3:18 Довз 16:15

+ 3:19 Кицанаш 3:12; Ӏебархошка 12:6.

+ 3:19 Киц 3:12, Ӏеб 12:5-6

+ 3:20 Лак 12:36, Яй 14:23

+ 3:21 Яй 16:33, Заб 109:1, Мрк 16:19, Мат 19:28, Лак 22:30

+ 3:22 Довз 2:7

+ 4:1 Довз 1:10

+ 4:2,[3] Яхьазкхиал 1:26-28; 10:1.

+ 4:2 Яхь 1:3, Довз 1:10, Сул 22:19, Еш 6:1, Дан 7:9

+ 4:3 Яхь 1:28

+ 4:4 Довз 3:4

+ 4:5 а: Арадаккхар 19:16; Довзийтинарг 8:5; 11:19; 16:18; б: Яхьазкхиал 1:13; ц: Довзийтинарг 1:4; Закри-ЯхӀу 4:2.

+ 4:5 Довз 8:5, Довз 11:19, Довз 16:18, Довз 1:4-5, Зак 4:2

+ 4:6 Яхьазкхиал 1:22.

+ 4:6,[7] Яхьазкхиал 1:5-10; 10:14.

+ 4:6 Яхь 1:22, Довз 15:2, Яхь 1:5, Яхь 1:18, Яхь 10:12

+ 4:7 Яхь 1:10

+ 4:8 а: Яхьазкхиал 1:18; 10:12; б: ЕшаӀ-ЯхӀу 6:2, 3.

+ 4:8 Еш 6:2, Яхь 1:11, Еш 6:3

+ 4:11 Довз 5:12, Заб 32:9-11

+ 5:1 Яхьазкхиал 2:9, 10; ЕшаӀ-ЯхӀу 29:11.

+ 5:1 Яхь 2:9-10, Еш 8:16, Еш 29:11, Дан 12:4, Довз 10:4, Довз 22:10

* 5:3 Лаьтта бухахь – иза эхартехь бохург ду (хьажал 1:18).

+ 5:5 а: Доладалар 49:9; б: ЕшаӀ-ЯхӀу 11:1, 10.

+ 5:5 Еш 11:10, Довз 22:16, Дол 49:9

+ 5:6 а: ЕшаӀ-ЯхӀу 53:7; б: Закри-ЯхӀу 4:10.

+ 5:6 Еш 53:7, Яй 1:29, Яй 1:36, 1 Ки 1:19, Век 8:32-33, Зак 3:9, Зак 4:10, Довз 1:4-5

+ 5:8 Забур 140:2.

+ 5:8 Заб 140:2, Довз 8:3-4

+ 5:9 Забур 32:3; 97:1; ЕшаӀ-ЯхӀу 42:10.

+ 5:9 Заб 32:3, Довз 14:3, Довз 7:9, Довз 11:9, Довз 14:6, Довз 14:3-4

+ 5:10 Арадаккхар 19:6; Довзийтинарг 1:6.

+ 5:10 Ара 19:6, 1 Ки 2:9, Довз 1:6

+ 5:11 Даниал 7:10.

+ 5:11 Дан 7:10, Лак 2:13

+ 5:12 Довз 4:11

+ 5:13 Заб 144:16, Заб 150:6, 1 Ки 4:11, ЯхӀ 1:24-25, Довз 1:6, Довз 7:12

+ 5:14 Довз 4:10

+ 6:1 Довз 5:1, Довз 4:7, Довз 14:2, Довз 19:6

+ 6:2 Закри-ЯхӀу 1:8; 6:3, 6.

+ 6:2 Зак 1:8-10, Зак 6:1-4

+ 6:4 Закри-ЯхӀу 1:8; 6:2.

+ 6:4 Зак 1:8, Зак 6:2, Мрк 13:8

+ 6:5 Закри-ЯхӀу 6:2, 6.

+ 6:6 Довз 7:3

+ 6:8 Яхьазкхиал 14:21.

+ 6:8 Ӏам 26:22, Кар 32:24, Яхь 5:17, Яхь 14:21

+ 6:9 Довз 20:4

+ 6:10 Кар 32:43, Заб 78:10, Заб 93:3, Заб 118:84, Лак 18:7, 2 Та 1:6, Довз 19:2

+ 6:11 Довз 3:4

+ 6:12 а: Довзийтинарг 11:13; 16:18; б: ЕшаӀ-ЯхӀу 13:10; Юал 2:10, 31; 3:15; Маттай 24:29; Марк 13:24, 25; Лака 21:25.

+ 6:12 Мрк 13:8, Довз 11:13, Еш 50:3, Юал 2:30

+ 6:13,[14] ЕшаӀ-ЯхӀу 34:4.

+ 6:13 Еш 34:4

+ 6:14 Довзийтинарг 16:20.

+ 6:14 Довз 16:20

+ 6:15 ЕшаӀ-ЯхӀу 2:19, 21.

+ 6:15 Еш 2:10, Еш 2:19

+ 6:16 ХӀушаӀ 10:8; Лака 23:30.

+ 6:16 ХӀуш 10:8, Лак 23:30

+ 6:17 Юал 2:11; Малъаки 3:2.

+ 6:17 Заб 75:8, Ярм 30:7, Юал 2:11, Мал 3:2

+ 7:1 Ярми-ЯхӀу 49:36; Даниал 7:2; Закри-ЯхӀу 6:5.

+ 7:1 Ярм 49:36, Дан 7:2

+ 7:3 Яхьазкхиал 9:4, 6.

+ 7:3 Яхь 9:4, Довз 14:1, Довз 22:4

+ 7:9 Довз 3:4

+ 7:10 Довз 12:10, Довз 19:1

+ 7:11 Довз 4:6

+ 7:12 Довз 5:13-14

+ 7:14 Даниал 12:1; Маттай 24:21; Марк 13:19.

+ 7:14 Мат 24:21, Зак 3:4, Ӏеб 9:14, Довз 19:8, Довз 22:14

+ 7:16 ЕшаӀ-ЯхӀу 49:10.

+ 7:16 Заб 120:6, Еш 49:10

+ 7:17 а: Забур 22:1; Яхьазкхиал 34:23; б: Забур 22:2; ЕшаӀ-ЯхӀу 49:10; ц: ЕшаӀ-ЯхӀу 25:8.

+ 7:17 Дад 5:2, Заб 22:1, Яй 10:11, Еш 25:8, Довз 21:4

+ 8:1 Довз 5:1

+ 8:2 Мат 18:10-11

+ 8:3 а: Ӏамос 9:1; б: Арадаккхар 30:1, 3.

+ 8:3 Ӏамос 9:1, Ара 30:7, Лел 16:46, Заб 140:2, Довз 5:8

+ 8:4 Век 10:4

+ 8:5 а: Ӏамалъяр 16:12; Яхьазкхиал 10:2; б: Арадаккхар 19:16; Довзийтинарг 11:19; 16:18.

+ 8:5 Ӏам 16:12, Яхь 10:2, Довз 4:5

+ 8:7 Арадаккхар 9:23-25; Яхьазкхиал 38:22.

+ 8:7 Ара 9:23-24, Яхь 38:22, Юал 2:30, Ӏамос 7:4

+ 8:8 Ярм 51:25, Ара 7:17, Ара 7:19, Довз 11:6

+ 8:9 Еш 2:16

+ 8:10 ЕшаӀ-ЯхӀу 14:12.

+ 8:10 Еш 14:12, Довз 9:1

+ 8:11 Ярми-ЯхӀу 9:15.

+ 8:11 Ярм 9:15, Ярм 23:15

+ 8:12 ЕшаӀ-ЯхӀу 13:10; Яхьазкхиал 32:7; Юал 2:10, 31; 3:15.

+ 8:12 Ара 10:21-23, Еш 13:10, Юал 2:10, Юал 3:15

+ 9:1 Еш 14:12, Лак 10:18, Довз 8:10, Довз 12:8-9, Довз 1:18

+ 9:2 Доладалар 19:28.

+ 9:3 Арадаккхар 10:12-15.

+ 9:3 Ара 10:4

+ 9:4 Яхьазкхиал 9:4.

+ 9:4 Довз 7:2-4

+ 9:6 Аюб 3:21; Ярми-ЯхӀу 8:3.

+ 9:6 Аюб 3:21, Ярм 8:3

+ 9:7 Юал 2:4.

+ 9:7 Юал 2:4, Дан 7:8

+ 9:8 Юал 1:6.

+ 9:8 Юал 1:6

+ 9:9 Юал 2:5.

+ 9:9 Юал 2:5

+ 9:12 Довз 11:14

+ 9:13 Арадаккхар 30:1-3.

+ 9:13 Ара 27:2, Ара 30:2

+ 9:14 Довз 16:12

+ 9:15 Зак 13:8

+ 9:20 Забур 113:12-15; 134:15-17; Даниал 5:23.

+ 9:20 1 Ко 10:20, Заб 134:15-18, Дан 5:23

+ 9:21 Довз 21:8, Довз 22:15

+ 10:1 Яхь 1:28, Довз 4:3, Довз 1:15-16

+ 10:2 Яхь 2:9

+ 10:3 Юал 3:16, Ӏамос 1:2

+ 10:4 Еш 8:16, Еш 29:11, Дан 8:26, Дан 12:4, Довз 5:1, Довз 22:10

+ 10:5-7 Арадаккхар 20:11; Карлабаьккхинарг 32:40; Даниал 12:7; Ӏамос 3:7.

+ 10:7 Довз 11:15

+ 10:8-10 Яхьазкхиал 2:8–3:3.

+ 10:9 Заб 118:103, Ярм 15:16, Яхь 3:1-3

+ 11:1 Яхьазкхиал 40:3; Закри-ЯхӀу 2:1, 2.

+ 11:1 Яхь 40:3, Довз 21:15

+ 11:2 Лака 21:24.

+ 11:2 Яхь 40:17, Лак 21:24, Довз 12:6, Довз 13:5

+ 11:4 Закри-ЯхӀу 4:3, 11-14.

+ 11:4 Зак 4:2-3, Зак 4:11, Зак 4:14

+ 11:5 ТӀаьххь 1:10, Ярм 5:14

+ 11:6 а: Сулим 17:1; б: Арадаккхар 7:17-19; ц: Шамъал 4:8.

+ 11:6 Сул 17:1, Ара 7:17, Ара 7:19, Довз 8:8

+ 11:7 а: Даниал 7:7; Довзийтинарг 13:5-7; 17:8; б: Даниал 7:21.

+ 11:7 Довз 9:1, Дан 7:21, Дан 8:24

+ 11:8 ЕшаӀ-ЯхӀу 1:9, 10.

+ 11:8 Еш 1:10, Еш 3:9

+ 11:9 Заб 78:2-3

+ 11:11 Яхьазкхиал 37:10.

+ 11:11 Дол 2:7, Яхь 37:10

+ 11:12 Сулим 2:11.

+ 11:12 Довз 4:1, 1 Та 4:17

+ 11:13 Довзийтинарг 6:12; 16:18.

+ 11:13 Довз 6:12

+ 11:14 Довз 8:13, Довз 9:12

+ 11:15 Арадаккхар 15:18; Даниал 2:44; 7:14, 27.

+ 11:15 Еш 27:12, Мат 24:31, Довз 10:7, Ара 15:18, Дан 7:14, Дан 7:27, Ӏаб 1:21, Зак 14:9, Лак 1:33, 1 Ко 15:24

+ 11:16 Довз 4:4

+ 11:17 Довз 1:4, Довз 16:5

+ 11:18 а: Забур 2:5; 109:5; б: Забур 113:21.

+ 11:18 Заб 2:1, Довз 20:12

+ 11:19 а: Довзийтинарг 8:5; 16:18; б: Довзийтинарг 16:21.

+ 11:19 Довз 15:5, Ара 9:23, Юш 10:11, Довз 16:21

+ 12:1 Дол 37:9

+ 12:3 Даниал 7:7.

+ 12:3 Дан 7:7, Довз 13:1, Довз 17:3, Довз 17:12

+ 12:4 Даниал 8:10.

+ 12:4 Дан 8:10

+ 12:5 а: ЕшаӀ-ЯхӀу 66:7; б: Забур 2:9.

+ 12:5 Заб 2:9, Довз 2:27, Довз 19:15

+ 12:6 Довз 11:3, Довз 13:5

+ 12:7 Даниал 10:13, 21; 12:1; Довзийтинарг 1:9.

+ 12:7 Дан 10:13, Дан 12:1, ЯхӀ 1:9

+ 12:9 а: Доладалар 3:1; б: Лака 10:18.

+ 12:9 1 Ше 21:1, Аюб 1:6, Зак 3:1, Дол 3:1, Довз 20:2, Лак 10:18, Яй 12:31

+ 12:10 Аюб 1:9-11; Закри-ЯхӀу 3:1.

+ 12:10 Аюб 1:9-11, Аюб 2:4-5, Зак 3:1

+ 12:11 Довз 15:2, Лак 14:26, Яй 12:25, Довз 2:10

+ 12:12 Заб 95:11, Еш 44:23, Еш 49:13

+ 12:14 Даниал 7:25; 12:7.

+ 12:14 Ара 19:4, Кар 32:11, Дан 7:25, Довз 13:5

+ 12:17 Дол 3:15

+ 13:1 а: Даниал 7:3; б: Довзийтинарг 17:3, 7-12.

* 13:1 И саьрмик – цхьадолчу тептарш тӀехь ду: со. Цу тайпана хӀара предложени шолгӀачу предложеница йоьзна яра.

+ 13:1 Дан 7:3, Довз 12:3

+ 13:2 Даниал 7:4-6.

+ 13:2 Дан 7:4-6, Лак 4:6

+ 13:5,[6] Даниал 7:8, 25; 11:36.

+ 13:5 Дан 7:8, Дан 11:36, Дан 7:25, Довз 11:2, Довз 12:6

+ 13:7 Даниал 7:21.

+ 13:7 Дан 7:21, Дан 8:24, Довз 11:7, Довз 12:17

+ 13:8 Забур 68:29.

+ 13:8 Довз 3:5

+ 13:9 Довз 2:7

+ 13:10 Ярми-ЯхӀу 15:2; 43:11.

+ 13:10 Ярм 15:2, Ярм 43:11, Довз 14:12

+ 13:13 Кар 13:1-3, Мрк 13:22, Довз 16:13, Довз 19:20, ТӀаьххь 1:10, Лак 9:54

+ 13:14 Мат 24:24, Мрк 13:22, 2 Та 2:9

+ 13:15 Дан 3:6

+ 14:1 Яхьазкхиал 9:4; Довзийтинарг 7:3.

+ 14:1 Заб 2:6, Заб 9:12, Ӏеб 12:22, Довз 3:12, Довз 7:3-4

+ 14:2 Яхь 1:24, Яхь 43:2, Довз 1:15, Довз 6:1

+ 14:3 Заб 32:3, Довз 5:9

+ 14:4 2 Ко 11:2, Ярм 2:3, Якъ 1:18, 2 Та 2:13

+ 14:5 Цапни-ЯхӀу 3:13.

+ 14:5 Цап 3:13

+ 14:8 ЕшаӀ-ЯхӀу 21:9; Ярми-ЯхӀу 51:8; Довзийтинарг 18:2.

+ 14:8 Еш 21:9, Ярм 51:8, Довз 18:2

+ 14:9 Довз 13:15

+ 14:10 а: ЕшаӀ-ЯхӀу 51:17; б: Доладалар 19:24; Яхьазкхиал 38:22.

+ 14:10 Заб 74:8, Еш 51:17, Ярм 25:15, Ӏаб 1:16, Зак 12:2, Довз 14:10, Довз 20:10

+ 14:11 ЕшаӀ-ЯхӀу 34:10.

+ 14:11 Еш 34:10

+ 14:12 Довз 13:10

+ 14:13 Довз 20:6

+ 14:14 Даниал 7:13.

+ 14:14 Дан 7:13, Дан 10:5-6, Довз 1:13

+ 14:15 Юал 3:13.

+ 14:15 Юал 3:13, Мрк 4:29

+ 14:16 Ярм 51:33

+ 14:19 Еш 63:3, Юал 3:13, Довз 19:15

+ 14:20 ЕшаӀ-ЯхӀу 63:3; Тийжамаш 1:15; Довзийтинарг 19:15.

+ 15:1 Довз 16:1, Довз 17:1, Довз 21:9

+ 15:2 Довз 4:6, Довз 12:11, Довз 13:17

+ 15:3 Арадаккхар 15:1.

* 15:3 Дуьненан къаьмнийн паччахь – цхьадолчу тептарш тӀехь: заманийн паччахь.

+ 15:3 Ара 15:1, Кар 31:30, Заб 91:6

+ 15:4 а: Ярми-ЯхӀу 10:7; б: Забур 85:9.

+ 15:4 Ярм 10:7, Заб 85:9

+ 15:5 Арадаккхар 38:21.

+ 15:5 Ара 38:21, Довз 11:19

+ 15:6 Довз 1:13

+ 15:7 Довз 4:6

+ 15:8 Арадаккхар 40:34; Сулим 8:10, 11; 2 Шерашкахь 5:13, 14; ЕшаӀ-ЯхӀу 6:4.

+ 15:8 Ара 40:34-35, Сул 8:10-11, Еш 6:4

+ 16:1 Довз 15:1, Заб 78:6, Ярм 10:25

+ 16:2 Арадаккхар 9:10.

+ 16:2 Довз 13:16, Ара 9:9-11

+ 16:3 Довз 8:8-9

+ 16:4 Арадаккхар 7:17-21; Забур 77:44.

+ 16:4 Ара 7:17-20

+ 16:5 Довз 1:4, Довз 11:17, Ярм 12:1

+ 16:6 Мат 23:35, Довз 18:24, Еш 49:26

+ 16:7 Довз 6:9

+ 16:9 Дан 5:23, Век 12:23

+ 16:10 Арадаккхар 10:21.

+ 16:10 Довз 13:2, Ара 10:21-22

+ 16:12 ЕшаӀ-ЯхӀу 11:15.

+ 16:12 Довз 9:14, Еш 11:15, Еш 44:27

+ 16:13 Довз 12:3, Довз 13:11

+ 16:14 Мрк 13:22, Довз 13:13

+ 16:15 Маттай 24:43, 44; Лака 12:39, 40; Довзийтинарг 3:3.

+ 16:15 Мат 24:43-44, 2 Ки 3:10, 1 Та 5:2, Довз 3:3, Довз 3:18

+ 16:16 Закри-ЯхӀу 12:11.

+ 16:18 Довзийтинарг 8:5; 11:13, 19.

+ 16:18 Яхь 38:19, Ӏамос 1:1, Хьаг 2:6, Дан 12:1, Мрк 13:19

+ 16:19 ЕшаӀ-ЯхӀу 51:17.

+ 16:19 Довз 14:10

+ 16:20 Довзийтинарг 6:14.

+ 16:20 Довз 6:14

+ 16:21 Арадаккхар 9:23; Довзийтинарг 11:19.

+ 16:21 Ара 9:23-25, Юш 10:11, Еш 30:30, Довз 11:19

+ 17:1 Ярми-ЯхӀу 51:13.

+ 17:1 Довз 15:1, Довз 21:9, Ярм 51:13, Нахьум 3:4

+ 17:2 ЕшаӀ-ЯхӀу 23:17; Ярми-ЯхӀу 51:7.

+ 17:2 Еш 23:17, Нахьум 3:4, Ярм 51:7, Довз 14:8

+ 17:3 Довзийтинарг 13:1.

+ 17:3 Яхь 37:1, Довз 12:3

+ 17:4 Ярми-ЯхӀу 51:7.

+ 17:6 Довз 16:6

+ 17:8 а: Даниал 7:7; Довзийтинарг 11:7; б: Забур 68:29.

+ 17:8 Довз 9:1, Довз 11:7

+ 17:12 Даниал 7:24.

+ 17:12 Дан 7:7, Дан 7:24, Довз 12:3

+ 17:14 Кар 10:17, 1 Ти 6:15, Довз 19:16, Ӏезар 7:12, Яхь 26:7, Дан 2:37

+ 17:16 Яхь 28:18, Довз 18:8

+ 18:1 Яхь 43:2

+ 18:2 а: ЕшаӀ-ЯхӀу 21:9; Ярми-ЯхӀу 51:8; Довзийтинарг 14:8; б: ЕшаӀ-ЯхӀу 13:21; Ярми-ЯхӀу 50:39.

+ 18:2 Еш 21:9, Довз 14:8, Еш 13:21, Еш 34:11, Еш 34:14

+ 18:3 ЕшаӀ-ЯхӀу 23:17; Ярми-ЯхӀу 51:7.

+ 18:3 Нахьум 3:4, Довз 17:2, Яхь 27:33

+ 18:4 ЕшаӀ-ЯхӀу 48:20; Ярми-ЯхӀу 50:8; 51:6, 45.

+ 18:4 Еш 48:20, Ярм 50:8, Ярм 51:45

+ 18:5 Доладалар 18:20, 21; Ярми-ЯхӀу 51:9.

+ 18:5 2 Ше 28:9, Ӏезар 9:6, Ярм 51:9, Юн 1:2

+ 18:6 Забур 136:8; Ярми-ЯхӀу 50:29.

+ 18:6 Заб 136:8, Ярм 50:15, Ярм 16:18

+ 18:7,[8] ЕшаӀ-ЯхӀу 47:7-9.

+ 18:7 Еш 47:7

+ 18:8 Яхь 28:18, Довз 17:16

+ 18:9,[10] Яхьазкхиал 26:16, 17.

+ 18:9 Ярм 51:8

+ 18:11 Яхьазкхиал 27:31, 36.

+ 18:12,[13] Яхьазкхиал 27:12, 13, 22.

+ 18:15 Яхьазкхиал 27:31, 36.

+ 18:17 ЕшаӀ-ЯхӀу 23:14; Яхьазкхиал 27:26-30.

+ 18:17 Яхь 27:28-29

+ 18:18 Яхьазкхиал 27:32.

+ 18:18 Яхь 27:32

+ 18:19 Яхьазкхиал 27:30-34.

+ 18:19 Яхь 27:30

+ 18:20 Карлабаьккхинарг 32:43; Ярми-ЯхӀу 51:48.

+ 18:20 Ярм 51:48

+ 18:21 а: Ярми-ЯхӀу 51:63,[64]; б: Яхьазкхиал 26:21.

+ 18:21 Ярм 51:63-64

+ 18:22,[23] Ярми-ЯхӀу 7:34; 25:10.

+ 18:22 Еш 14:11, Еш 24:8, Яхь 26:13

+ 18:23 Ярм 7:34, Ярм 16:9, Нахьум 3:4

+ 18:24 Ярми-ЯхӀу 51:49.

+ 18:24 Мат 23:35, Довз 16:6, Довз 17:6

* 19:1 Далла бу хастам – ма-дарра аьлча, яздархочо кхузахь а, берриге а 19-чу коьртехь а Ӏебархойн маттера долу дош леладо: ХӀалалу-ЯхӀу.

+ 19:1 Заб 61:12, Довз 7:10

+ 19:2 Карлабаьккхинарг 32:43; Сулим 9:7.

+ 19:2 Кар 32:43, ТӀаьххь 9:7, Довз 6:10

+ 19:3 ЕшаӀ-ЯхӀу 34:10.

+ 19:3 Еш 34:10, Довз 14:11, Довз 18:9

+ 19:4 Довз 4:4

+ 19:5 Забур 113:21.

+ 19:5 Заб 133:1, Заб 134:1

+ 19:6 а: Яхьазкхиал 1:24; б: Забур 92:1; 96:1; 98:1.

+ 19:6 Яхь 1:24, Довз 1:15, Довз 6:1, Заб 92:1

+ 19:7 Мат 22:2, Мат 25:10, Довз 21:2

+ 19:8 Еш 61:10, Зак 3:4, Довз 7:14

+ 19:9 Маттай 22:2, 3.

+ 19:10 Век 10:25-26, Довз 22:8-9

+ 19:11 а: Яхьазкхиал 1:1; б: Забур 95:13; ЕшаӀ-ЯхӀу 11:4.

+ 19:11 Яхь 1:1

+ 19:12 Даниал 10:6.

+ 19:12 Довз 1:14, Довз 2:17

+ 19:13 Яй 1:1

+ 19:15 а: Забур 2:9; б: ЕшаӀ-ЯхӀу 63:3; Юал 3:13; Довзийтинарг 14:20.

+ 19:15 Еш 49:2, Довз 1:16, Заб 2:9, Довз 2:27, Довз 12:5, Еш 63:3, Юал 3:13, Довз 14:19-20

+ 19:16 Кар 10:17

+ 19:17,[18] Яхьазкхиал 39:17-20.

+ 19:17 Ярм 12:9, Яхь 39:17-20

+ 19:18 Яхь 39:18-20

+ 19:19 Довз 16:16

+ 19:20 Довзийтинарг 13:1-18.

+ 19:20 Довз 13:11-15, Довз 16:13, Дан 7:11-12

+ 19:21 Еш 49:2, Довз 1:16

+ 20:1 Довз 9:1

+ 20:2 Доладалар 3:1.

+ 20:2 Дол 3:1, Довз 12:9

+ 20:3 Заб 54:24, Дан 6:17

+ 20:4 Даниал 7:9, 22.

+ 20:4 Дан 7:9, Мат 19:28, Довз 6:9, Довз 13:12-16, Дан 7:18

+ 20:6 Довз 2:11, Довз 14:13, Довз 21:8, Ара 19:6, Довз 1:6

+ 20:8 а: Яхьазкхиал 7:2; б: Яхьазкхиал 38:2, 9, 15.

+ 20:8 Яхь 38:2, Яхь 39:1, Довз 16:14

+ 20:9 ТӀаьххь 1:10, Яхь 38:22, Яхь 39:6, Довз 11:5

+ 20:10 Довз 19:20

+ 20:11,[12] Даниал 7:9, 10.

+ 20:11 Заб 101:27

+ 20:12 Ара 32:32, Ара 32:33, Дан 7:10, Дан 12:1, Мат 16:27

+ 20:13 Век 24:15

+ 20:15 Мат 13:42, Мат 13:50

+ 21:1 ЕшаӀ-ЯхӀу 65:17; 66:22; 2 Кипин 3:13.

+ 21:1 Еш 65:17, Еш 66:22, 2 Ки 3:13, Довз 20:11

+ 21:2 а: ЕшаӀ-ЯхӀу 52:1; б: Довзийтинарг 3:12; ц: ЕшаӀ-ЯхӀу 61:10.

+ 21:2 Гал 4:26, Ӏеб 12:22, Еш 61:10, Довз 19:7

+ 21:3 Яхьазкхиал 37:27; Ӏамалъяр 26:11, 12.

+ 21:3 Ӏам 26:11-12, Яхь 37:27

+ 21:4 а: ЕшаӀ-ЯхӀу 25:8; б: ЕшаӀ-ЯхӀу 35:10; 65:19.

+ 21:4 Еш 25:8, Еш 65:19, Довз 7:17, Еш 35:10, Еш 43:18, Еш 51:11

+ 21:5 Еш 43:19, 2 Ко 5:17

+ 21:6 ЕшаӀ-ЯхӀу 55:1.

+ 21:6 Еш 44:6, Еш 48:12, Довз 1:6, Довз 22:13, Еш 55:1, Яй 4:10, Яй 7:37

+ 21:7 Дауд 7:14; Забур 88:27, 28.

+ 21:7 Довз 2:7, Довз 3:5, Мат 25:34, Дад 7:14, 2 Ко 6:18

+ 21:8 1 Ко 6:9-10, Гал 5:19-21, Довз 22:15, Еш 66:24, Довз 2:11, Довз 20:6

+ 21:9 Довз 15:1, Довз 17:1

+ 21:10 Яхьазкхиал 40:2.

+ 21:10 Яхь 40:2, Довз 17:3

+ 21:11 Ара 40:34

+ 21:12,[13] Яхьазкхиал 48:30-35.

+ 21:13 Яхь 48:30-34

+ 21:14 Эпа 2:20

+ 21:15 Яхьазкхиал 40:3.

+ 21:15 Яхь 40:3, Довз 11:1

+ 21:16 Яхь 48:16

+ 21:19 Ара 28:17-20, Еш 54:11-12, Яхь 28:13

+ 21:22 Еш 8:14, Яхь 11:16

+ 21:23 ЕшаӀ-ЯхӀу 60:19, 20.

+ 21:23 Еш 60:19-20, Довз 22:5

+ 21:24 ЕшаӀ-ЯхӀу 60:3.

+ 21:24 Еш 60:3

+ 21:25,[26] ЕшаӀ-ЯхӀу 60:11.

+ 21:25 Еш 60:11, Зак 14:7

+ 21:27 ЕшаӀ-ЯхӀу 52:1; Яхьазкхиал 44:9.

+ 21:27 Еш 35:8, Еш 52:1, Юал 3:17, Нахьум 1:15, Заб 117:20

+ 22:1 Яхьазкхиал 47:1; Закри-ЯхӀу 14:8.

+ 22:1 Яхь 47:1, Зак 14:8

+ 22:2 Доладалар 2:9.

+ 22:2 Дол 2:9, Дол 3:22, Яхь 47:7, Яхь 47:12, Довз 2:7

+ 22:3 Закри-ЯхӀу 14:11; Доладалар 3:17.

+ 22:4 Аюб 19:26, Заб 16:15, Мат 5:8, 1 Я 3:2, Ӏеб 12:14, Довз 7:3-4

+ 22:5 а: ЕшаӀ-ЯхӀу 60:19; б: Даниал 7:18.

+ 22:5 Заб 35:10, Еш 60:19-20, Довз 21:23

+ 22:6 Довз 1:1

+ 22:7 Довз 3:11, Довз 1:3

+ 22:8 Довз 19:10

+ 22:10 Дан 12:4, Довз 10:4, Довз 1:3

+ 22:11 Даниал 12:10.

+ 22:11 Дан 12:10, 2 Ти 3:13

+ 22:12 а: ЕшаӀ-ЯхӀу 40:10; 62:11; б: Забур 27:4; ЕшаӀ-ЯхӀу 40:10; Ярми-ЯхӀу 17:10.

+ 22:12 Еш 40:10, Еш 62:11, Мат 16:27

+ 22:13 а: Довзийтинарг 1:8; б: ЕшаӀ-ЯхӀу 44:6; 48:12; Довзийтинарг 1:17; 2:8.

+ 22:13 Еш 44:6, Еш 48:12, Довз 1:8, Довз 21:6

+ 22:14 Доладалар 2:9; 3:22; Довзийтинарг 7:14.

+ 22:14 Довз 7:14

+ 22:15 Киц 12:22, 1 Ко 6:9-10, Гал 5:19-21, Довз 21:8

+ 22:16 ЕшаӀ-ЯхӀу 11:1, 10.

+ 22:16 Еш 11:10, Довз 5:5, Лел 24:17, Довз 2:26

+ 22:17 ЕшаӀ-ЯхӀу 55:1.

+ 22:17 Довз 21:2, Довз 21:9, Еш 55:1, Яй 7:37, Довз 21:6

+ 22:18,[19] Карлабаьккхинарг 4:2; 12:32.

+ 22:18 Кар 4:2, Кар 12:32, Киц 30:6

+ 22:20 1 Ко 16:22