# Библия

Институт перевода Библии

## Таурат


Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru


Институт перевода Библии


Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360


ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

## Кирис соьз


ТАУРАТ


Кие Китапты коьшируьвши институт


Москва, 2023


ТАУРАТ

Бу коьшируьвдинъ электрон эм аудио кеплерин ИПБ сайтыннан алмага болаяк:

https: ibt.org.ru/media?id=NOG

ISBN 978-5-93943-330-3

© Институт перевода Библии, Москва, 2023


Кирис соьз

Баалы окувшылар!

Биринши кере сизинъ алдынъызда ногай тилине коьширилген Библиядынъ (Кие Китаптынъ) биринши бес китабы. Бу китаплар Кие Китаптынъ (Библиядынъ) христианларда «Эски Антласув» деп аталатаган боьлигининъ биринши кесеги болады. Бу китаплардынъ авторлыгын, аьдеттегинше, Мусага байырлайдылар эм христиан дуныясында оларга «Мусадынъ бескитаплыгы» («Таурат») деп атайдылар. Ювытларда бу китапларга «Тора», ювыт тилиннен коьширгенде «насихат», яде «йорык» дегенди анълатады.

Олар буьтин Библияды ашатаган, анълататаган эм асыл негизи болатаган китаплар. Китапларда дуныя эм аьдем яратылувы, куьнадынъ эм азаплардынъ басланувы, Алла ман инсан арасы катнаслар акында хабарланады.

Таураттынъ «Яратылув» китабы, ногай тилине эрте коьширилип, 2016-ншы йылда баспадан шыккан эди. Калган китаплардынъ уьстинде ногай тилине коьшируьв ислери 2017-нши йылдан 2022-нши йылга дейим бардырылды.

Ногай тилине бурынгы ювыт тили (Масорет деп айтылган) текстининъ негизинде коьширилген. Стандарт тексттен таювларга керекли ерде анълатпалар (сноскалар) бериледи. Косымталарда терминлер соьзлигин, бурынгы авырлык эм узынлык оьлшемлери, ерлердинъ эм халклардынъ атларын, географиялык карталарын табаяксыз.

Библия коьшируьвши Институты тилмашларга, редакторларга эм сол исте катнаскан эм Тауратты баспага аьзирлемеге эм шыгармага ярдам эткенлердинъ аьр бирине разылыгын билдиреди.

Кие Китапты коьшируьвши институт, Москва

## Яратылув

### Яратылув

Яратылув


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]


МУСА ПАЙХАМБАРДЫНЪ БИРИНШИ КИТАБЫ


ЯРАТЫЛУВ

Кие Язувлардынъ энъ биринши китабы ювыт тилинде «Басында» деп, китаптынъ биринши соьзлерине коьре аталган, бизим ногай тилимизде болса, китап «Яратылув» деп коьширилген эм аталган, неге десе бу китапта коьктинъ, коьктеги куьннинъ, айдынъ, юлдызлардынъ, ердинъ, ердеги яшавдынъ, инсаннынъ яратылувы акында хабар бардырылады. «Яратылув» китаптынъ баслапкы [11] боьлиги буьтин дуныя тарихине кирис соьзи болып келеди. Алла бу дуныяды, инсанды яраткан, тек инсан Алла ман келисип яшамага суьймеген, оьзининъ йолын оьзи сайлап эм айырып баслаган. Сол себептен инсан дуныясынынъ тарихи энъ басыннан да кыянатлыкка толы болган, Алла инсан дуныясын тамыры ман йок эткенге дейим.

Алладынъ айырып алганларынынъ эм олар аркалы инсанларга куткарылув йолды коьрсетпеге суьйгени акында китаптынъ [12]-нши боьлигинде айтылады. Сол хабарда биз Ибрагимнинъ, Исхактынъ, Якыптынъ эм онынъ ювыт халкынынъ ырув басшылары болган он эки улы акында билемиз эм, соьйтип те, Алладынъ Оьз халкына берген ваьдесин табамыз. Олар минсиз инсанлар болмаганлар – куьналары да коьп болган. Кене болса да бу, Алла инсанлары Онынъ шакырувына тартыладылар эм Онынъ буйырыкларына бойсынадылар.

«Яратылув» китабы адабиятлык стиль туьрлилерин кенъ кулланувы ман баскаланады: бир де хабарлав, баска ерде – бек сейирли эм эсти алган аьрекет, бирер де – узын шежерелер, баска бир ерде – ятлав кебинде ийги тилеклер… Ятлав кебинде язылган текстлер баска тилге коьширилгенде, шайирлик оьзиншилигин йоядылар, «соьзлер ойыны», соьзлердинъ асыл маьнелерининъ авысувы боьтен де коьп расадылар. Сол оьзиншиликлерге анълатпалар бериледи.

### 1


Дуныядынъ яратылувы

1Басында Алла коьк пен ерди яратты[+]. 2Ер бос эм шоьллик эди, денъиздинъ уьсти каранъалык эди, Алла Рухы сувлар уьстинде эсе эди.

3Алла айтты: «Ярык болсын». Ярык болды. 4Алла, ярыктынъ калай аьруьв болганын коьрип, оны каранъалыктан айырды, 5ярыкка «куьн» деген атты, а каранъалыкка «кеше» деген атты берди. Аксам болып, танъ атты – биринши куьн.

6Алла: «Сувларды эки айырган, арасында аспан болсын», – деди. Эм соьйтип болды. 7Алла аспанды яратты, аспан астындагы сувларды аспан уьстиндеги сувлардан айырды, 8аспанга «коьк» деген атты берди. Аксам болып, танъ атты – экинши куьн.

9Алла: «Коьк астындагы сувлар бир орынга йыйылсынлар эм катылык коьринсин», – деди. Соьйтип де болды. 10Алла катылыкка «ер» деген атты, а йыйылган сувларга «денъизлер» деген атты берди. Бу заттынъ калай аьруьв болганын Алла коьрди.

11Алла: «Ер оьсимликлер тувдырсын: урлык берген коьгоьленлер, урлыгы болган емис берген туьрли тереклер болсын», – деди. Эм солай болды. 12Ер оьсимликлер тувдырды: урлык беретаган туьрли коьгоьленлер, урлыклары ман емис беретаган туьрли тереклер тувдырды. Бу заттынъ калай аьруьв болганын Алла коьрди. 13Аксам болып, танъ атты – уьшинши куьн.

14Алла: «Коьк аспанында куьнди кештен айырар, заман шакларын билдирер, куьнлер эм йыллар санар уьшин ярык берген затлар болсынлар. 15Олар коьк аспаныннан ярык берсинлер эм ерди ярыкландырсынлар», – деди. Эм солай болды. 16Алла эки уьйкен ярык берген затты яратты. Уьйкенин – ол куьнлерге, кишкейин – кешелерге басшылык этсинлер деп яратты. Юлдызларды да болдырды. 17Алла оларды коьк аспанында, ерди ярыкландырсынлар, 18куьнлер эм кешелердинъ авысувын тергесинлер эм ярыкты каранъалыктан айырсынлар деп орынластырды. Бу заттынъ калай аьруьв болганын Алла коьрди. 19Аксам болып, танъ атты – доьртинши куьн.

20Алла: «Сув януварларга толсын. А ер уьстинде, коьк аспанында, куслар ушсынлар», – деди. 21Алла уьйкен денъиз януварларын, сув ишинде кайнаскан туьрли янлыларды, канатлыларды яратты. Бу заттынъ калай аьруьв болганын Алла коьрди, 22эм оларга: «Емисли эм коьп санлы болынъыз, денъиз сувларын бийленъиз. А ерде куслар коьп болсын», – деп разылыгын берди. 23Аксам болып, танъ атты – бесинши куьн.

24Алла: «Кара ер янлылардынъ коьплеген туьрлилерин: мал, ерде йылысатаган янлылар эм туьрли кийик айванлар яратсын», – деди. Эм солай болды. 25Алла ер уьстинде яйылган коьплеген туьрли кийик айванларды, малды эм ерде йылысатаган янлыларды яратты. Бу заттынъ калай аьруьв болганын Алла коьрди. 26Сонда Алла: «Аьдемди оьз келбетимизге коьре яратайык. Ол Бизге усасын, денъиздеги балыкларды, коьктеги кусларды, малды, буьтин ерди эм ерде йылысатаган баьри янлыларды оьзине бойсындырсын», – деди.

27Алла аьдемди Оьзининъ келбетине коьре яратты. Соьйтип аьдем Алла келбетинде яратылды. Алла аьдемлерди эркек пен хатын этип яратты[+]. 28Оларга: «Емисли эм коьп санлы болынъыз, ерди толтырынъыз эм бийленъиз. Денъиздеги балыкларды, коьктеги кусларды эм ерде йылысатаган янлыларды оьзинъизге бойсындырынъыз», – деп, разылыгын берди. 29Эм Алла: «Мен сизге баьри ер уьстинде урлык беретаган буьтин оьленлерди, емисинде урлыгы болган буьтин тереклерди азыкка беремен. 30Буьтин кийик айванларга, коьктеги кусларга, ерде йылысатаган янлыларга – ишинде яшав тынысы болган баьри затларга – азыкка оьсимликлердинъ ясыллыгын беремен», – деди. Эм солай болды. 31Алла Оьзи яратканларга карады – баьри зат та бек аьруьв эди. Аксам болып, танъ атты – алтыншы куьн.

### 2

1Соьйтип коьк пен ер эм оларда болган баьри затлар тамамландылар. 2Етинши куьн Алла исин битирди. Соьйтип Оьзининъ баьри ислерин токтатып, етинши куьнинде рахатлык тапты. 3Алла етинши куьнге разылыгын берди эм оны кие[†] куьн деп белгиледи, неге десе сол куьн, яратылув исин кутылып, Ол рахатлык тапты.


Адам ман Ава

4Мине коьк пен ердинъ яратылувы акында хабар. Раббий Алла ер мен коькти яраткан заманда, ер уьстинде бир коьгемлик болмаган, бир оьсимлик те оьспеген, 5неге десе Раббий Алла аьли де ерге ямгыр явдырмаган, ер уьстинде куллык этпеге аьдем де йок эди. 6Тек ердинъ оьзегиннен шыккан булаклар ердинъ уьстин сувгаратаган эдилер. 7Раббий Алла аьдемди ердинъ топырагыннан[*] яратты, бурын тесиклерине яшав тынысын берди эм аьдем янланды[+]. 8Куьнтуварда, Эденде, Раббий Алла бав экти эм онда Оьзи яраткан аьдемди орынластырды. 9Раббий Алла онда аьр туьрли карамага ярасык эм аьлемет емисли тереклерди ерден оьстирди. Бавдынъ ортасында яшав тереги, соьйтип те ийгилик эм яманлык билим тереги де бар эди[+].

10Эденнен йылга агады; ол бавды сувландырады, оннан сонъ доьрт колга айырылады. 11Бири Пишон деп аталады, ол Хавила кыралынынъ тоьгерегиннен агады. Сол кыралда алтын бар. 12Сол кыралдынъ алтыны бек аьруьв, онда ийиси аьлемет болган сагыз эм оникс тасы бар. 13Экинши йылгадынъ аты Гихон эм ол Куш кыралынынъ тоьгерегиннен агады. 14Уьшинши йылгадынъ аты Тигр, ол Ассириядан куьнтуварга агады. Доьртинши йылга – Эфрат[+].

15Раббий Алла аьдемди Эден бавында оны ислеп ярастырсын, сакласын деп, орынластырды 16эм: «Сен бу бавда оьскен теректинъ кайсысынынъ да емисин емеге боласынъ, 17тек ийгилик эм яманлык билим терегининъ емисиннен еме. Эгер есенъ – сол куьн оьлеексинъ», – деп буйырды.

18Раббий Алла: «Аьдемге ялгыз болмага ийги тувыл. Ога тенъ ярдамшы яратайым», – деди. 19Раббий Алла топырактан аьр туьрли айванлар эм куслар яраткан эди. Оларга аьдем кайдай атлар берер экен деп алып келди. Аьдем кайдай ат берсе – солай янувар аталаяк. 20Баьри малларга, баьри кусларга, баьри кийик айванларга аьдем ат берди – тек араларында оьзине ярдамшы таппады.

21Сонда Раббий Алла аьдемди терен уйкыга коьмди. Аьдем уйклаган заманда Раббий Алла онынъ бир кабыргасын шыгарды, ол болган ерди эт пен япты[+]. 22Кабыргадан Раббий Алла кыскаяклыды яратты эм аьдемге алып келди, 23Эм аьдем: «Мине онынъ суьеклери меним суьеклеримнен, онынъ эти де меним этимнен. Кыскаяклы деп айтылаяк, неге десе эркектен алынган[*]», – деди.

24Эне соны уьшин эркек атасын анасын калдырып, пишеси мен косылады эм экиси бир ден болады[+]. 25Экеви де, эм эркек те, эм кыскаяклы да, яланъаш эдилер, ама уялмайтаган эдилер.

### 3


Инсан куьнага туьседи

1Йылан, Раббий Алла яраткан януварлардынъ ишинде, энъ кылыплы эди. Ол кыскаяклыдан: «Алла сизге бу бавда болган эш бир теректен емис емеге ызын бермегени тувра ма?» – деп сорады[+].

2Кыскаяклы: «Йок, бизге емис емеге болады, – деп явап берди. – 3Тек Алла, бавдынъ ортасында оьскен теректинъ емисин еменъиз, колынъыз бан да тийменъиз, ол болмаса оьлеексинъиз деп, билдирген»[+].

4«Оьлмеексинъиз, – деди йылан. – 5Тек Алла биледи, сиз оларды есенъиз, коьзинъиз ашылаяк эм оьзинъиз Алладай ийгилик пен яманлыкты билеексинъиз».

6Кыскаяклы сол теректинъ аьлемет емисли, карамага ярасык эм акыллылыктынъ булагы болганын макул коьрди. Онынъ емисин уьзди эм еди, янында болган эрине де берди, ол да еди[+]. 7Сонда экисининъ коьзлери ашылды; олар яланъаш болганларын анъладылар эм ынжыр[†] терегининъ япыракларыннан янбасларына байлавлар эттилер.

8Салкын кешки ел эскенде, бав иши мен Раббийдинъ келеятырганын эситтилер эм тереклер артына ясырындылар. 9Раббий Алла: «Кайдасынъ сен?» – деп аьдемди шакырды.

10Ол да: «Бавда авазынъды эситтим. Яланъашлыгымнан коркып, ясырындым», – деди.

11Раббий Алла: «Яланъашлыгынъды сага ким айтты? Мен сага емеге ызын бермеген теректинъ емислерин единъме?» – деп сорады.

12Аьдем: «Сен мага берген кыскаяклы берди мага сол емислерди, мен де оларды ашадым», – деп, явап берди.

13Раббий Алла: «Сен солай неге эттинъ?» – деп кыскаяклыдан сорады.

Ол да: «Мени йылан алдады, эм мен ашадым», – деди.

14Сонда Раббий Алла йыланга: «Эткен затынъ уьшин мал эм кийик айванлар арасында энъ наьлетлисинъ; курсагынънынъ уьстинде йылысып, оьмири яшавынъды тоз бан азыкланаяксынъ. 15Сени эм кыскаяклыды бир биринъизге душпан этеекпен, балаларынъыз да бир бирлерине яв болаяклар: онынъ улы сенинъ басынъды шашаяк, а сен онынъ оькшесине шагаяксынъ», – деди[+].

16Раббий Алла кыскаяклыга: «Аягынъ авыр болганынъда кыйналувынъды коьп этеекпен, балаларынъды азап пан табаяксынъ. Эринъди куьсеп тураяксынъ; эринъ сенинъ байынъ болаяк», – дегенди айтты[+].

17Аьдемге Раббий Алла булай айтты: «Мен сага еме деген емисти, пишенъе тынълап, единъ! Сени уьшин ерге де наьлет: онынъ емислерин азап пан табаяксынъ, куьннен куьнге оьмиринъ бойы. 18Ер сага шоькир эм яман оьсимликлер тувдырар, кыр оьленлери мен азыкланаяксынъ. 19Кара терге туьсип оьтпегинъди табаяксынъ. Ахырында сен топыракка кайтаяксынъ, неге десе топырактан алынгансынъ: сен – тоз эм тоз болаяксынъ». 20Адам[†] пишесине Ава[*] деген атты берди, неге десе ол баьри яшайтаганлардынъ анасы болды.

21Раббий Алла териден кийимлер этти эм Адам ман онынъ пишесин кийиндирди. 22Раббий Алла: «Аьдем бизим биримиздей болды – энди ийгилик пен яманлыкты биледи! Энди яшав терегиннен емис уьзип ашамагай эди, оны ашап оьлимсиз болмасын!» – деди[+]. 23Эм Раббий Алла аьдемди Эден бавыннан кувды, ол алынган ердинъ уьстинде куллык этпеге йиберди. 24Аьдемди кувганнан сонъ, Эден бавынынъ куьнтувар янында керубилерди[†][*] эм баьри якка бурылатаган отлы кылышты яшав терегине баратаган йолга каравыл этип салды.

### 4


Кабил мен Абил

1Адам[†] пишеси Ава ман кавышты. Ава, авыраяклы болып, улын тапты эм: «Раббийдинъ ярдамы ман аьдем алдым!» – деп, ога Кабил[†][*] атты берди. 2Оннан сонъ ол Абилди,[†] Кабилдинъ кардашын, тапты. Абил койлар бакты, а Кабил ер мен куьрести. 3Бир кесек заманнан сонъ Кабил Раббийге ер берген емислерди, 4а Абил – биринши козыларынынъ майын савгага аькелдилер. 5Абил мен онынъ савгасы Раббийге ярады, а Кабил мен онынъ савгасы – ярамады. Кабил ашувланды, юзин кайгы каплады.

6Раббий Кабилден: «Неге ашувландынъ? – деп сорады. – Неге сенинъ юзинъди кайгы каплады? 7Эгер сен ийгилик эткен болсанъ – савганъды кабыл этер эдим. Ама яманлык эткенинъ уьшин сенинъ босаганъда куьна[†] ясырынады. Ол сени оьзине тартады, ама сен оны енъмеге керексинъ»[+].

8Кабил оьзининъ кардашы Абилге: «Данъылга шыгаяк», – деди. Данъылда Кабил Абилге шапшыды эм оны оьлтирди.

9Раббий Кабилден: «Кайдады сенинъ кардашынъ?» – деп сорады.

«Билмеймен, – деди Кабил, – Мен ога каравылшыман ма?»

10«Сен не эттинъ? – деди Раббий. – Тынъла! Кардашынънынъ ерге тоьгилген каны Мага, оьшимди ал деп, ялбарады. 11Эндиден арбатын сен наьлетсинъ, сен тоьккен кардашынънынъ каны синъген ерден кувылаяксынъ. 12Энди сен не шаклы ерде ислесенъ де, ол сага оьзининъ куьшин бермеек. Буьгуьннен арбатын сен ер уьстинде кувгын эм коьшкинсинъ».

13«Бу яза бек авыр, – деди Кабил, – мен оны коьтерип болмаякпан. 14Энди сен мени ерден кувасынъ, сеннен узак болып калаякпан. Мен кувгын эм коьшкин болаякпан, мага ким йолыкса да мени оьлтирмеге болаяк».

15Тек Раббий: «Йок! Ким Кабилди оьлтирсе, оннан ети кере оьш алынаяк», – деди. Сонда, Кабилге ким йолыкса да, оны оьлтирмесин деп, Раббий Кабилге белги салды[+]. 16Кабил Раббийден кери кетип, Нод кыралында, Эденнинъ куьнтуварында орынласты.


Кабилдинъ тукымы

17Кабил пишеси мен кавышты. Пишеси, авыраяклы болып, улын Энокты тапты. Кабил сол заманда шахар курды, улынынъ аты ман шахарды Энок деп атады. 18Энокта Ирад тувды, Ирадта Мехуяел, Мехуяелде Метушаел, Метушаелде де Лемек тувды. 19Лемек эки пише алды: бирининъ аты – Ада, баскасынынъ – Силла. 20Ада Явалды тапты. Явал шатырларда яшаган эм мал бакканлардынъ атасы эди. 21Онынъ кардашынынъ аты Ювал эди. Ювал лирада эм сыбызгыда ойнаганлардынъ атасы эди. 22Силла Тувал Кайинди тапты. Тувал Кайин ез эм темирден аьр туьрли алат ислевши уста эди. Онынъ карындасы Наама эди.

23Лемек пишелерине: «Ада эм Силла, тынъланъыз мени! Бийкелерим, кулак салынъыз меним айтаякларыма! Мени яралаганы уьшин бир аьдем оьлтирдим, мени зарарлаганы уьшин бир яс оьлтирдим. 24Кабил уьшин ети кере оьш берилеек болса, Лемек уьшин етпис ети кере оьш берилер!» – дегенди айтты.

25Адам тагы да пишеси мен кавышты. Пишеси ул тапты эм «Алла мага Кабил оьлтирген улым Абил уьшин янъы бала берди» – деп, ога Шит[*] деп атады. 26Шиттинъ Энош деген улы болды. Сол заманнан аьдемлер, Раббийдинъ атын айтып, Аллага дува этип басладылар.

### 5


Адамнан Нух пайхамбарга дейим

1Мине Адамнынъ[†] тукым тарихи. Алла аьдемлерди яраткан заманда, оларды Оьзине усаслы яратты. 2Оларды эркек пен кыскаяклы этип яратты, оларга разылыгын берди эм яраткан куьнинде «аьдем» деп атады[+]. 3Адам 130 ясына келгенде, оьзине усас, оьз келбетине коьре улы тувды. Адам ога Шит деген атты берди[+]. 4Шит тувганнан сонъ Адам 800 йыл яшады; онынъ баска уллары да, кызлары да болды. 5930 йыл яшап, Адам оьлди.

6Шит 105 ясына келгенде, Энош деген улы тувды. 7Энош тувганнан сонъ Шит 807 йыл яшады; онынъ баска уллары да, кызлары да болды. 8912 йыл яшап, Шит оьлди.

9Энош 90 ясына келгенде, Кенан[†] деген улы тувды. 10Кенан тувганнан сонъ, Энош 815 йыл яшады; онынъ баска уллары да, кызлары да болды. 11905 йыл яшап, Энош оьлди.

12Кенан 70 ясына келгенде, Махалалел деген улы тувды. 13Махалалел тувганнан сонъ, Кенан 840 йыл яшады; онынъ баска уллары да, кызлары да болды. 14910 йыл яшап, Кенан оьлди.

15Махалалел 65 ясына келгенде, Еред деген улы тувды. 16Еред тувганнан сонъ Махалалел 830 йыл яшады; онынъ баска уллары да, кызлары да болды. 17895 йыл яшап, Махалалел оьлди.

18Еред 162 ясына келгенде, Энок деген улы тувды. 19Энок тувганнан сонъ, Еред 800 йыл яшады; онынъ баска уллары да, кызлары да болды. 20962 йыл яшап, Еред оьлди.

21Энок 65 ясына келгенде, Метушелах деген улы тувды. 22Метушелах тувганнан сонъ Энок 300 йыл Алладынъ йолында юрди; онынъ баска уллары да, кызлары да бар эди. 23Энок 365 йыл яшады, 24Алладынъ йолында юрди. [Заманы келгенде,] Энок ер уьстиннен кешти, Алла оны Оьзине алды[+].

25Метушелах 187 ясына келгенде, Лемек деген улы тувды. 26Лемек тувганнан сонъ, Метушелах 782 йыл яшады; онынъ баска уллары да, кызлары да бар эди. 27969 йыл яшап, Метушелах оьлди.

28Лемек 182 ясына келгенде, улы тувды. 29Лемек: «Ол бизим исимизде, Раббийдинъ наьлетлеген ериндеги куллыгымызда юбантувшы болар», – деп ога Нух[†][*] атты берди[+].

30Нух тувганнан сонъ, Лемек 595 йыл яшады; онынъ баска уллары да, кызлары да бар эди. 31777 йыл яшап, Лемек оьлди.

32Нух 500 ясына толганнан сонъ, уллары Сам, Хам эм Япет тувдылар.

### 6


Яманлык коьбейди

1Ер уьстинде аьдемлер коьптен коьп болып басладылар. Оларда кызлар тувдылар, 2эм аьдем кызларынынъ ярасыклыгын коьрип, Алла уллары[*] олардынъ араларыннан яратканларын пише этип алатаган болдылар. 3Сонда Раббий: «Меним Рухым аьдемде оьмирликке турмаяк. Онынъ оьлеек дени бар; оьмири 120 йыл болсын», – деди. 4Алла уллары аьдем кызларын пише этип алатаган эм олардан бала тувдыратаган заманда эм оннан сонъ да ер уьстинде Непиллер [давлар] бар эдилер. Олар бурынгы пелуванлар, мактавлы аьдемлер эдилер[+].

5Раббий, ер уьстинде аьдемлердинъ коьп яманлык эткенлерин, акыллары эм ойлары дайым яманлыкка каратылганын коьрди[+]. 6Раббий ер устинде аьдемди яратканына оькинди, Онынъ юреги кайгыга толды, 7эм: «Мен ер юзиннен Оьзим яраткан аьдемлерди, олар ман бирге малды, ерде йылысатаган айванларды, кусларды йок этейим. Мен оларды яратканыма оькинемен», – деди. 8Тек бир Нух[†] Раббийге ярай эди.


Нух пайхамбар кеме ясайды

9Мине Нух акында хабар. Сол заманнынъ аьдемлери арасында туврашыл эм айыпсыз тек Нух эди: ол Алладынъ йолында юретаган эди. 10Нухтынъ уьш улы бар эди: Сам, Хам, Япет. 11Алла дуныядынъ бузылганын, зорлык пан толганын анълады. 12Алла дуныяга карап онынъ калай бузылганын коьрди. Ер уьстиндеги аьдемлердинъ баьри де тувра йолдан тайган эди.

13Алла Нухка булай айтты: «Ер уьстинде яшайтаган аьдемлердинъ баьрин де йок этермен: ер олардынъ эткен зорлыгы ман толган. Мен оларды да, ерди де йоярман. 14Тек сен оьзинъе кипарис[*] агаштан кеме яса, онынъ ишинде боьлмелер эт, ишиннен де, тысыннан да сагыз бан ягып шык. 15Узынлыгы 300 кары, эни 50, бийиклеви 30 болсын. 16Кемединъ ябувын эт; ябувы ман янлары арасында бир карылык бос ер болсын. Кемединъ эсигин кабыргасына орынластыр. Кемеде биринши, экинши, уьшинши шарлак болсын. 17Мен ер уьстине сув казасын аькелермен эм яшав тынысы болган затлардынъ баьрин де йок этермен. Ер уьстинде яшаганлар баьри де оьлееклер. 18Тек Мен [сени куткарар уьшин] сени мен келисуьв беркитеекпен. Сен кемеге улларынъ, бийкенъ эм келинлеринъ мен кир. 19Кемеге януварлардынъ аьр бир туьрлисининъ косакларын, ата-анашларын ал, олар да сен мен янларын кутарсынлар. 20Аьр бир кус, айван эм ерде йылысатаган янлылардынъ туьрлилерининъ косаклары сав калар уьшин сага келееклер. 21Оьзинъе де оларга да ас болсын деп аьр туьрли азык-туьлик йыйып сал».

22Нух, Алла калай буйырган болса, солай этти.

### 7


Сув казасы

1Раббий Нухка: «Кемеге кир, буьтин аьелинъди де ал. Коьремен, аьли яшаганлардынъ ишинде тек сен туврашылсынъ. 2Оьзинъ мен баьри алал[†] айванлардан ети косак, ата-анашларын, эм де арам айванлардан бир косак, 3куслардынъ баьри туьрлилериннен де ети косак ал. Ер юзиндеги янлылардынъ эш бир ырувы курымасын. 4Ети куьннен сонъ ер юзине Мен ямгыр йибереекпен – ол 40 куьн, 40 кеше яваяк – эм Мен ер юзиннен баьри яратканларымды йок этеекпен», – деди. 5Нух[†], Алла калай буйырган болса, солай этти.

6Ер юзине сув казасы келгенде, Нухка 600 йыл болган эди. 7Нух, сосы сув казасыннан кутылар уьшин, уллары, пишеси эм келинлери мен кемеге кирди. 8Алла Нухка калай буйырган болса, алал эм арам айванлардан, куслардан эм ерде йылысатаган янлылардан 9косаклар, ата-анашлар, Нухтынъ янына келип кемеге кирдилер. 10Ети куьн кетти, сув казасы ер юзине келди.

11Нухтынъ яшавынынъ 600-нши йылында, йылдынъ экинши айында, айдынъ 17-нши куьнинде денъиз туьбининъ буьтин сув булаклары кайнап шыктылар, коьктинъ капаклары да ашылдылар. 12Ер уьстине ямгыр 40 куьн, 40 кеше куйып явды.

13Сол куьн Нух, уллары Сам, Хам эм Япет, пишеси эм келинлери мен кемеге кирди. 14Олар ман бирге аьр туьрли кийик айванлар эм аьр туьрли мал, ерде йылысатаган аьр туьрли янлылар, аьр туьрли куслар эм баска ушувшы затлар келдилер. 15Яшав тынысы болган аьр туьрли янлылардан бирер косак Нухтынъ янына келип кемеге кирди. 16Алла Нухка калай буйырган болса, кемеге кирген баьри айванлар ата-анаш эдилер. Сонда Раббий Нухтынъ артыннан кеме капысын япты.

17Кырк куьнге ер уьстинде сув казасы узалды. Сув коьбейгенде, кеме де ер уьстиннен йогарыга коьтерилди. 18Сув ер юзинде косылып барды, бек коьбейип турды. Кеме сувдынъ уьстинде юзди. 19Сув бек йогарыга коьтерилди, коьктинъ астында болган энъ бийик тавларды да япты. 20Сув тавлардынъ уьстине он бес карыга[*] коьтерилди, тавлар сув астына кеттилер. 21Сол заманда ер уьстинде яшаган баьри де: куслар, мал, кийик айванлар эм ерде суьрилетаган янлылар ман баьри аьдемлер оьлдилер. 22Баьри, бурнында яшав тынысы болганлар, ер уьстинде яшаганлар баьри де оьлдилер. 23Ер уьстинде яшаган не бар болса – аьдемлер, айванлар, ерде йылысатаган янлылар, коьктеги куслар – баьри де ер юзиннен йок болдылар. Тек Нух эм оны ман кемеде болганлар сав калдылар. 24Сув казасы 150 куьнге созылды.

### 8


Сув казасынынъ ахыры

1Алла Нух[†] эм оны ман кемеде болган баьри кийик айванлар эм мал акында эсине туьсирди. Алла ерге ел йиберди, сувлар орнына туьсип басладылар. 2Денъиз туьбининъ сув шыккан орынлары эм коьктинъ капаклары ябылды, ямгыр токтады. 3Сув акырын ерден кетип баслады. 150-нши куьнинде сув азайган эди. 4Етинши айдынъ он етинши куьнинде кеме Арарат тавларында токтады. 5Сув аз-аздан кете эди; йылдынъ оныншы айы келди. Оныншы айдынъ биринши куьнинде тавлардынъ баслары коьринип баслады.

6Кырк куьн кетти. Нух кемеде эткен терезеди ашып, 7тыска каргады йиберди. Карга бир де ушып, бир де кайтып, ер кепкенге дейим тоьгерек айланып турды. 8Артыннан, сув ер юзиннен кетти ме экен деп, Нух коьгершинди ушырды, 9ама коьгершин, конмага ер таппай, кемеге, Нухтынъ янына кайтып келди, неге десе энди де ер сув астында эди. Нух колын узатып, коьгершинди тутты эм кемеге алды. 10Тагы да ети куьн саклаганнан сонъ, ол коьгершинди экинши кере ушырды. 11Коьгершин аксамда ога кайтып келди. Авызында янъы зейтун япырагы бар эди. Муны коьрип, Нух сувдынъ ерден кеткенин билди. 12Ол тагы да ети куьн карап турды, тагы да коьгершинди йиберди, ама бу кере коьгершин артына кайтпады.

13Нухтынъ 601-инши яшав йылында, биринши айдынъ биринши куьнинде ер юзиннен сув кеткен эди. Нух кеме капагын ашты эм ер уьстининъ кепкенин коьрди. 14Экинши айдынъ йырма етинши куьнинде, ер савлай кепкен эди.

15Сол заманда Алла Нухка: 16«Пишенъ, улларынъ эм келинлеринъ мен бирге кемеден шык. 17Сени мен болган баьри айванларды – кусларды, малды эм ер уьстинде юрген баьри янлыларды да шыгар: олар буьтин ерге шашылып кетсинлер эм сансыз коьп болып яйылсынлар», – деди[+].

18Нух уллары, пишеси эм келинлери мен кемеден шыкты. 19Олардынъ артларыннан баьри айванлар, ерде йылысатаган янлылар, куслар ер уьстинде юрген аьр туьрли януварлар да шыктылар.

20Нух Раббийге курман этпеге ер ясады эм аьр туьрли алал[†] айванлардан эм аьр туьрли алал куслардан алып, сол ерде тутасяндырув курман этти. 21Раббий, курманлардынъ ийисин сезип, Оьзине: «Аьдемлер уьшин арбатын ерди наьлетлемеекпен. Аьдем юрегининъ ойлары яслыгыннан баслап яманлыкка ымтыладылар. Мен эткенимдей арбатын баьри янлыларды кыраяк тувылман[+]. 22Дуныя не кадар заман турса, шашув эм орув, сувык эм иссилик, яз эм кыс, куьн эм туьн токтамаяк».

### 9


Алла Нух пан келисуьв беркитеди

1Алла Нухка эм онынъ улларына разылыгын берип: «Тукымлы эм коьп санлы болынъыз, ерди толтырынъыз[+]. 2Ер юзиндеги баьри айванлар, коьктеги куслар, ерде йылысатаган янлылар, денъизлердеги балыклар сизден корксынлар эм калтырасынлар: олар сизинъ иелигинъизге берилгенлер. 3Баьри айванларды сизге азыкка беремен; алдын сизге оьсимликлерди бергендей энди аьр затты беремен[+].

4Тек каны саркымаган этти еменъиз; неге десе канда ян болады[+]. 5Сизинъ канынъыз – суьйткенде сизинъ алынган яшавынъыз уьшин, ол канды тоьккен айван болсын, кардашынынъ янын алган аьдем болсын, Мен шуьшине каты йолыктыраякпан. 6Ким болса да бирев аьдем канын тоьксе, баска аьдем онынъ канын тоьксин. Неге десе аьдем Алла келбетинде яратылган[+]. 7Сиз тукымлы эм коьп санлы болынъыз, ер уьстинде яйылынъыз эм онда коьбейинъиз», – деди.

8Сонда Алла Нух[†] пан онынъ улларына булай айтты: 9«Мен сиз эм сизинъ тувдыкларынъыз бан, 10сиз бен кемеде бирге болган баьри януварлар ман: куслар, мал, айванлар – кемеден шыккан баьри ер айванлары ман келисуьв беркитпеге суьемен. 11Мен сиз бен беркитеек келисуьвим бу: энди арбатын сув коьтерилип баьри янлыларды оьлтирмеек, буьтин ерди аьлек этеек сув казасы болмаяк».

12Эм Алла булай айтты: «Мине Мен сиз бен эм баьри янлылар ман оьмирге, ырувдан ырувга беркиткен келисуьвимнинъ белгиси: 13Мен булытларга яйымды, курткашыкты, илдим. Курткашык Мен мен ер юзинде яшаганлардынъ арасында беркитилген келисуьвдинъ белгиси болар. 14Мен ер уьстинде булытлар йыйсам, булытлар ишинде курткашык шыгаяк. 15Сол заманда Мен сиз бен эм баьри туьрли янлылар ман туьзген келисуьвди эске алаякпан – энди арбатын баьри янлыларды оьлтирген сув казасы болмаяк. 16Булытларда курткашык болса, Мен, Алла, оны коьреекпен эм Оьзимнинъ баьри ер юзинде яшаганлар ман туьзген оьмирлик келисуьвимди эске туьсиреекпен».

17Алла Нухка: «Бу – Меним ерде яшаган баьри янлылар ман туьзген келисуьвимнинъ белгиси», – деди.


Нух пайхамбардынъ уллары

18Кемеден шыккан Нухтынъ уллары – Сам, Хам, Япет. Хам – Кенаннынъ[†] атасы. 19Бу уьшеви Нухтынъ уллары эдилер. Ерге яйылган баьри аьдемлер олардан яратылганлар.

20Нух ер мен аьрекетлеп баслады: Ол юзим оьстиргенлердинъ бириншиси болды. 21Шагыр ишип, эсирди, шатырында яланъаш болып ятты[+]. 22Кенаннынъ атасы Хам онынъ яланъашлыгын коьрди эм тысына шыгып сол зат акында эки кардашына айтты[+]. 23Сонда Сам эм Япет аркаларына аба каплап, арт карап шатырга кирдилер эм аталарыннынъ уьстине яптылар. Оьзлери баска якка карай эдилер, сонынъ уьшин онынъ яланъашлыгын коьрмедилер. 24Нух, эсириги таркаганда, уянды эм кишкей улынынъ эткенин билип: 25«Наьлет болсын Кенанга! Кардашларынынъ ыргатларына ыргат болаяк!» – деди. 26Тагы да: «Сам куллык эткен Раббий Аллага шуькир болсын! А Кенан Самнынъ ыргаты болсын! 27Алла Япеттинъ[*] байлыгын оьстирсин! Япет Самнынъ шатырларында яшасын! А Кенан онынъ ыргаты болсын!» – деди.

28Сув казасыннан сонъ Нух тагы да 350 йыл яшады. 29950 йыл яшап, Нух оьлди.

### 10


Нух улларынынъ тувдыклары

1Мине Нухтынъ уллары Сам, Хам, Япеттинъ тувдыкларынынъ тарихи. Сув казасыннан сонъ Самнынъ, Хамнынъ, Япеттинъ балалары тувды.

2Япеттинъ уллары: Гомер, Магог, Мадай, Яван, Тувал, Мешек эм Тирас.
3Гомердинъ уллары: Ашкеназ, Рипат эм Тогарма.
4Яваннынъ тувдыклары: Элиша, Таршиш, Киттим эм Роданим[+]. 5Олар денъиз ягаларында яшаган халклардынъ аталары болдылар. Кыралларында туьрли-туьрли тиллерге, миллетлеринде туьрли-туьрли тукымлара боьлиндилер.
6Хамнынъ уллары: Куш, Мисраим, Пут эм Кенан.[†]
7Куштынъ уллары: Сева, Хавила, Савта, Раама эм Савтека.
Раамадынъ уллары: Шева эм Дедан[+].

8Куштынъ Немруд деген улы да болды. Немруд дуныяда энъ биринши баьтир эди 9эм Раббийдинъ ярдамы ман атаклы авлавшы болды. Соннан: «Раббий сени Немрудтай атаклы авлавшы этсин!» – деген айтув келеди. 10Онынъ патшалыгынынъ биринши шахарлары Шинар кыралында Бабыл,[†] Эрек, Аккад эм Калне эдилер. 11Немруд сосы кыралдан шыгып, Ассирияга кетти, онда Ниневияды, Реховот Ирди, Калахты[+] 12эм Ниневия ман бас шахар Калахтынъ арасында болган Ресенди курды.

13Мисраимнинъ тувдыклары: Луд, Анам, Лехав, Нафтух, 14Патрус, Каслух эм Каптор[*] халклары. Капторшылар Пилистшилердинъ аталары болдылар.
15Кенаннынъ уллары: Сидон (онынъ тунгышы) эм Хет. 16Евус, Амор, Гиргаш, 17Хив, Арк, Син, 18Арвад, Семар эм Хамат халклары да Кенаннынъ тувдыклары эдилер. Сонъ Кенан тукымлары тоьгеректеги ерлерге яйылдылар.

19Кенаншылардынъ ерлери Сидоннан Герар бетке – Газага дейим, оннан да Содом, Гомора, Адма эм Севойим бетке – Лашага дейим узайды. 20Сондай Хамдынъ тувдыклары; олар ерлеринде эм миллетлеринде туьрли-туьрли тукымларга эм тиллеге боьлингенлер.

21Самда да балалары болды. Ол – Япеттинъ уьйкен кардашы, баьри Эвер улларынынъ бабалары[+].

22Самдынъ уллары: Элам, Ассирия, Арпакшад, Луд эм Арам.[†]
23Арамдынъ уллары: Ус, Хул, Гетер эм Маш.
24Арпакшадтынъ Шелах деген улы бар эди. Шелахтынъ улы – Эвер. 25Эверге эки ул тувды: бирининъ аты Пелег[*] эди, неге десе онынъ заманында ер боьлинген эди, экиншисининъ аты Йоктан эди.
26Йоктаннынъ уллары: Алмодад, Шелеп, Хасармавет, Ерах, 27Хадорам, Узал, Дикла, 28Овал, Авимаел, Шева, 29Опир, Хавила эм Йовав. Булардынъ баьри де Йоктаннынъ уллары[+]. 30Олардынъ ерлери Мешадан куьнтувар бетке, Сепар тавларына дейим яйылды. 31Сондай Самдынъ тувдыклары; олар ерлеринде эм миллетлеринде туьрли-туьрли тукымларга эм тиллерге боьлингенлер.

32Сондай Нух[†] улларынынъ тукымлары; атлары миллетлеринде тукым тарихлерине коьре язылды. Сув казасыннан сонъ баьри аьдемлер олардан яратылып, ер юзининъ аьр янына яйылдылар.

### 11


Бабыл каласы

1Ол заманда сав дуныяда бир тил бар эди, бирдей соьзлер кулланылатаган эди. 2Куьнтувар якка коьшип, аьдемлер Шинар кыралында бир туьзликке еттилер эм сонда орынластылар[+]. 3«Келинъиз, балшыктан кербишлер этейик эм отта кыздырайык», – деп, бир бирине айттылар. Тас орнына – кербиш, киреш булгамасы орнына сагыз кулландылар. 4Сонъ: «Ер юзине шашылмас уьшин, оьзимизге шахар эм бийиклиги коькке еткен кала курайык. Соьйтип атымызды мактатырмыз», – дедилер.

5Аьдемлер кураяк болып куьрескен шахарды эм калады коьрер уьшин, Раббий ерге туьсти. 6Раббий: «Мине, булар бир халк, баьрисинде бир тил. Бу олардынъ этеек баслапкы ислери! Не зат ойлансалар да, баьри зат та колларыннан келеек! 7Кала, туьсейик де бир бирлерин анъламасынлар деп, тиллерин карыстырайык!» – деди.

8Раббий оларды оннан сав дуныяга шашты. Соьйтип олардынъ шахар курувларын токтатты[+]. 9Соны уьшин бу шахарга Бабыл[†][*] деген ат берилди, неге десе Раббий онда дуныяда яшавшылардынъ тиллерин карыстырды эм оннан аьдемлерди сав дуныяга шашты.


Самдан Аврамга

10Мине Самдынъ тукым тарихи. Сув казасыннан эки йыл сонъ, Самга 100 йыл болганда, онынъ улы Арпакшад тувды. 11Арпакшад тувганнан сонъ, Сам 500 йыл яшады; онынъ баска уллары эм кызлары да болды.

12Арпакшад 35 ясына толганда, онынъ улы Шелах тувды. 13Шелах тувганнан сонъ Арпакшад 403 йыл яшады; онынъ баска уллары эм кызлары да болды.

14Шелах 30 ясына толганда, онынъ улы Эвер тувды. 15Эвер тувганнан сонъ Шелах 403 йыл яшады; онынъ баска уллары эм кызлары да болды.

16Эвер 34 ясына толганда, онынъ улы Пелег тувды. 17Пелег тувганнан сонъ, Эвер 430 йыл яшады; онынъ баска уллары эм кызлары да болды.

18Пелег 30 ясына толганда, онынъ улы Рею тувды. 19Рею тувганнан сонъ, Пелег 209 йыл яшады; онынъ баска уллары эм кызлары да болды.

20Рею 32 ясына толганда, онынъ улы Серуг тувды. 21Серуг тувганнан сонъ, Рею 207 йыл яшады; онынъ баска уллары эм кызлары да болды.

22Серуг 30 ясына толганда, онынъ улы Нахор тувды. 23Нахор тувганнан сонъ Серуг 200 йыл яшады; онынъ баска уллары эм кызлары да болды.

24Нахор 29 ясына толганда, онынъ улы Терах тувды. 25Терах тувганнан сонъ Нахор 119 йыл яшады; онынъ баска уллары эм кызлары да болды.

26Терах 70 ясына толганнан сонъ, онынъ уллары Аврам[*], Нахор эм Харан тувдылар.

27Мине Терахтынъ тукымы акында хабар. Терах Аврам, Нахор эм Хараннынъ атасы эди. Хараннынъ Лут деген улы болды. 28Харан, атасы Терах сав заманда, тувган элинде, Халдеядынъ Ур шахарында оьлди. 29Аврам эм Нахор уьйлендилер: Аврамнынъ пишесининъ аты Сарай,[†] а Нахордынъ пишесининъ аты – Милка эди. Милка, Искадынъ атасы Хараннынъ кызы эди. 30Сарай каратон эди эм онынъ баласы йок эди.

31Терах, улы Аврамды, улы Хараннан тувган немереси Лутты эм келини Сарайды, Аврамнынъ пишесин, алып, Халдеядынъ Ур шахарын калдырып, Кенан[†] ерине йол алды. Олар Харран шахарына етип сонда орынластылар. 32Терах 205 йыл яшап, Харранда оьлди.

### 12


Раббий Аврамды (Ибрагим пайхамбарды) шакырады

1Раббий Аврамга: «Тувган элинъди, кардаш-кавымынъды, ата юртынъды калдыр, Мен коьрсетеек ерге бар[+]. 2Мен сеннен уллы миллет яратаякпан, сага разылыгымды берип атынъды мактатаякпан; сен аркалы баскалар да разылыгымды табаяклар. 3Ким сага разылыгын берсе, сога Мен де разылыгымды береекпен. Ким сени наьлетлесе, соны Мен де наьлетлеекпен. Ер юзиндеги баьри халклар сен аркалы разылыгымды табаяклар», – деди[+].

4Аврам, Раббий айткандай, йолга шыкты; Лут да Аврам ман бирге барды. Аврам Харраннан шыкканда, етпис бес ясында эди. 5Ол оьзи мен бирге пишеси Сарайды,[†] йиени Лутты, Харранда йыйган мал-муьлклерин эм тапкан ыргатларын алып Кенан[†] ерине барган йолга шыкты. Сонъында Кенанга еттилер.

6Аврам сол ерди айланып, Шекем шахарында оьскен Морединъ[*] эмен терегине келди. Сол заманларда бу ерде кенаншылар яшайтаган эдилер. 7Раббий Аврамга коьринип: «Сосы ерлерди Мен сенинъ тувдыкларынъа береекпен», – деди. Аврам коьринген Раббийге курман этетаган ер курды. 8Оннан Аврам Бетел шахарынынъ куьнбатарында орынласкан тавларга йол алды, сонда шатырларын курды; Бетел – куьнбатарда, а Гай шахары – куьнтуварда эди. Сол ерде Аврам Раббийге курман этетаган ер курды эм Раббийдинъ атын айтып дува этти. 9Сонъ конып, кубылага, Негев ерине йол алды.


Аврам (Ибрагим пайхамбар) Мысырда

10Кыралда ашлык басланды. Соны уьшин Аврам Мысырга кетип онда бираз турды, неге десе Негевди ашлык кыскан эди[+]. 11Аврам пишеси Сарайга: «Сенинъ калай ярасык болганынъды мен билемен. 12Мысыршылар сени коьрселер, меним пишем болганынъды анълаяклар. Сонъ мени оьлтирееклер, а сени сав кояяклар. 13Сен оларга, Аврамнынъ карындасыман, деп айт. Сол заман сенинъ хаьтеринъе мага ийгилик этерлер, мени сав коярлар», – деди[+].

14Аврам Мысырга еткенде, мысыршылар Сарайдынъ бек ярасык хатын болганын коьрдилер. 15Параоннынъ янындагылар да оны коьрдилер, параонга онынъ ярасыклыгын мактадылар. Сонъ оны параоннынъ сарайына алдылар. 16Онынъ хаьтерине параон Аврамга ийгилик этти. Аврамнынъ койлары, эшкилери, сыйырлары, эшеклери, ыргатлары, таьвкелери эм туьелери болдылар.

17Тек Раббий, параонды эм онынъ аьелин, Аврамнынъ пишесин Сарайды алганы уьшин, авыр баьлелерге йолыктырды. 18Параон Аврамды шакырып: «Сен мага не зат эттинъ? Не уьшин Сарайдынъ сенинъ пишенъ болганын айтпадынъ? 19Не уьшин оны карындасым деп айттынъ? Мен соны уьшин оны пише этип алдым! Ал пишенъди эм кет!» – деди. 20Параон Аврам уьшин аьдемлерине эмир берди. Соьйтип Аврамды пишеси мен эм баьри мал-муьлки мен кыралдан шыгардылар.

### 13


Аврам ман Лут айырылады

1Аврам пишеси эм баьри мал-муьлки мен Мысырдан артына Негевге кетти; оны ман бирге Лут та кетти. 2Энди Аврам бай эди: эм мал ман, эм куьмис пен, эм алтын ман. 3Негевден баслап, ол коьшип-конып, Бетелге – сол Бетел мен Гай шахарларынынъ арасында бир заманларда шатырын курган ерге кайтты. 4Сол ер онынъ, курманлык этетаган орын ярастырып, Раббийдинъ атын айтып, дува эткен ери эди.

5Аврам мен бирге коьшип-конып юрген Луттынъ да койлары, эшкилери, сыйырлары, шатырлары бар эди. 6Олардынъ малы коьп болганнан себеп, экевине ер де етпей, бирге яшамага тар болып баслайды. 7Аврам мен Луттынъ шобанларынынъ арасында эрис-суьрис басланады. Бу заманларда сол ерде тагы да кенаншылар[†] эм перизшилер яшаганлар.

8Аврам Лутка: «Сен эм мен ювык еткенлер боламыз, соннан себеп экевимиз арамызда,[†] соьйтип те шобанларымыз арасында эрис-суьрис болмасын. 9Савлай ер сенинъ алдынъда. Кел айырылаяк. Сен солга барсанъ, мен онъга. Сен онъга бурылсанъ, мен солга».

10Лут, буьтин Йордан тогайлыгы Соар шахарга дейим, Раббийдинъ бавындай эм Мысырдынъ ериндей, сувгарылатаганын коьрди. Аьр ерде коьп сув бар эди. Раббий Содом ман Гомора шахарларды йок эткеннен алдын, сол тогайлык булай эди[+]. 11Лут Йордан тогайлыгын сайлады эм куьнтуварга карап йоьнеди. Соьйтип олардынъ йоллары айырылды. 12Аврам Кенан еринде орынласты, Лут – тогай шахарларынынъ янында. Содомнан узак болмай шатырын курды. 13Содомнынъ яшавшылары бек яман аьдемлер эди эм Раббийге карсы коьп куьналы[†] ислер эте эдилер[+].

14Лут эм Аврам айырылган заманда Раббий Аврамга: «Эс бер! Булайдан керуьвге эм кубылага, куьнтуварга эм куьнбатарга кара. 15Сен коьретаган буьтин ерди Мен сага эм сенинъ тувдыкларынъа оьмирликке береекпен. 16Сенинъ ырувынъды Мен кумдай коьп этеекпен: калай кумдынъ увакларын бир аьдем де санап болмаяк, сенинъ тувдыкларынъды да санап болмаяк. 17Бар энди, Мен сага береятырган ерди, басыннан сонъына дейим карап шык», – деди.

18Аврам шатырын йыйып, бир ерден бир ерге коьшип, Хеврон шахардагы Мамре эменлигине етти. Сол ерде Раббийге курманлык этпеге орын аьзирледи.

### 14


Аврам Лутты кутарады

1Шинар патшасы Амрапелдинъ, Элласар патшасы Арйоктынъ, Элам патшасы Кедорлаомердинъ эм Гойим патшасы Тидалдынъ заманында кавга баратаган эди. 2Олар Содом патшасы Берага, Гомора патшасы Биршага, Адма патшасы Шинавга, Севойим патшасы Шемеверге, эм соьле Соар деген Бела патшасына кавга ман шыктылар. 3Бу бес патша бирлесип, соьле Оьли денъиз болган Сиддим тогайлыгында аьскерлерин йыйган эдилер. 4Олар он эки йыл Кедорлаомердинъ баскынлыгында эдилер, а он уьшинши йылында ога карсы коьтерилдилер. 5Он доьртинши йылда Кедорлаомер оны ман бир болган патшалар ман бирге келди. Олар Аштерот Карнайимде репашыларды, Хамда зузшыларды, Шаве Кирятайимде Эмдинъ яшавшыларын[+] 6эм шоьлдинъ шетинде орынласкан Элпаранга дейимге созылган тавлы Сеир кыралында хоршыларды енъдилер. 7Оннан олар соьле Кадеш деген Эн Мишпатка кайтадылар эм Хасасон Тамарда яшайтаган амалекшилер[†] эм аморшылардынъ[†] ерлерин тонайдылар[+].

8-9Содом, Гомора, Адма, Севойим эм Бела – соьлеги аты Соар – патшалары йолга шыктылар. Бу бес патша Сиддим тогайлыгында доьрт патшага – Элам патшасы Кедорлаомер, Гойим патшасы Тидал, Шинар патшасы Амрапел эм Элласар патшасы Арйокка карсы согыска тизилдилер[+]. 10А Сиддим тогайлыгында сагызга толы сансыз коьп шонъкырлар бар эди. Содом эм Гомора[†] патшалары кашканда, бир неше аьскершилери сол шонъкырларда батып калдылар. Сав калганлар тавларга каштылар. 11[Енъуьвшилер] Содом ман Гоморадынъ буьтин мал-муьлклерин эм азык-туьликлерин алып кеттилер. 12Олар Содомда яшаган Аврамнынъ йиени Лутты да, онынъ мал-муьлкин де алып кеттилер.

13Сав калганлардынъ бири еврей[*] Аврамга келип, болган затларды билдирди. Аврам сол заманда аморшы Мамрединъ эменлигининъ янында яшай эди. Мамре мен кардашлары Эшкол эм Анердинъ Аврам ман бир бирине ярдамласпага деген соьзи беркитилген эди. 14Аврам йиени есирге туьскенин эситкенде, уьйинде тувып оьскен уьш юз он сегиз аьдемди йыйып, Дан шахарга дейим явдынъ артыннан кувып йоьнеди. 15Сол ерде Аврам аьдемлерин боьлип, кеше явга шапканлык этип, оны кырады, Дамасктынъ керуьвинде орынласкан Хова шахарга дейим кувып барады. 16Ол явдынъ тонаган буьтин затларын, Лутты, онынъ мал-муьлкин, эм хатынларды эм есирлерди явдан кутарады.


Мелкиседек Аврамга разылыгын билдиреди

17Аврам, Кедорлаомерди эм ога ярдамласкан патшаларды енъип, кайтаяткан заманда, онынъ алдына Шаве тогайлыгында – соьле Патша тогайлыгы – Содомнынъ патшасы шыкты.

18Салим патшасы Мелкиседек олардынъ алдына оьтпек эм шагыр шыгарды. Ол, Алла-Тааладынъ дин куллыкшысы[†] болып, 19Аврамга: «Аврам, ерди коькти яраткан Алла-Таала сеннен разы болсын! 20Явларынъды колынъа берген Алла-Таалага шуькир болсын!» деп разылыгын билдирди. Сонда Аврам алган затларынынъ оннан бир кесегин Мелкиседекке берди[+].

21Содомнынъ патшасы Аврамга: «Меним аьдемлеримди кайтар, а мал-муьлк сага калсын», – деди. 22Аврам: «Мен колларымды коьтерип, Раббийге, ерди коькти яраткан Алла-Таалага ант этемен, 23сенинъ мал-муьлкинънен эш бир зат – йиптинъ, аяк кийимнинъ бавынынъ оьзин – алмаякпан. Сонъында: „Аврамды мен бай эттим“, – деп айталмассынъ. 24Мага, аьдемлериме азык-туьлик болмаса, баска эш бир зат керек тувыл. Мен мен бирге согыска барган Анер, Эшкол эм Мамре де оьзлерининъ пайларын алсынлар».

### 15


Алла Аврам ман келисуьвин беркитеди

1Сосы болган ислерден бираз заман кеткен сонъ Аврамга бир коьринис болды. Раббий ога: «Коркпа, Аврам. Мен – сени коршалавшы. Сенинъ алаяк савганъ бек уллы», – деп айтты.

2Аврам: «Ием меним, Раббий! Сенинъ савгаларынъ мага неден керек, эгер дейим балаларым йок болса? Меним уьйим дамаскшы Элиезерге калаяк. 3Сен мага бала бермединъ, баьри зат та меним уьйимде тувган кулыма калаяк», – деди.

4Раббий янъыдан Аврамга: «Йок, ол сенинъ асабанъ болмаяк: оьз улынъ асабанъ болаяк», – деп айтты. 5Раббий Аврамды шатырдан шыгарды эм ога: «Коькке кара, юлдызларды сана: санап боларсынъма? Сондай сенинъ ырувынъ болаяк!» – деди[+].

6Аврам Раббийге ыйнанды – Раббий онынъ туврашылыгын сонда коьрди[+].

7Раббий Аврамга: «Сени Халдейлердинъ Ур шахарыннан шыгарган Раббиймен; сосы ерди сага байырлыкка береекпен», – деди.

8«Раббий, Ием меним! – деди Аврам. – Сосы ер меники болаягын кайдан билеекпен?»[+]

9Раббий: «Аькел мунда уьш йыллык сыйырды, уьш йыллык эшкиди, уьш йыллык кошкарды, анаш коьгершинди эм коьгершин баласын», – деди.

10Аврам оларды аькелди эм экиге боьлип шапалады, аьр бирининъ яртисин карсы салды. Кусларды боьлмеди[+]. 11Карагуслар ушып келип, илеслерге кондылар. Аврам оларды кувды.

12Куьн батып баслады. Аврам эси авгандай болды, каранъалык туьскенлей, куьшли коркув оны бийледи[+]. 13Раббий Аврамга: «Бил, сенинъ тувдыкларынъ ят кыралда ят аьдемлердей яшаяклар, доьрт юз йыл ыргат болып эзиет шегееклер[+]. 14Ама Мен оларды эзиетлеген халкты язалаякпан. Сол заманда сенинъ тувдыкларынъ коьп мал-муьлк пен оннан кетееклер[+]. 15А сен терен картлыкка етип, тынышлыкта оьлип, ата-бабаларынъа кетип, коьринъди табаяксынъ. 16Сенинъ тувдыкларынънынъ тек доьртинши несили мунда кайтып келееклер, неге десе аморшыларды,[†] куьналары[†] оьзининъ оьлшемине етпегенше, муннан кыстамаякпан», – деди[+].

17Куьн батты, каранъалык туьсти. Сол заманда эки боьлинип шапаланган айванлардынъ арасыннан туьтини шыккан мангал эм янган от шырак коьриндилер эм шыктылар. 18Сол куьн Раббий Аврам мен келисуьв беркитти: «Сенинъ тувдыкларынъа Мысырдынъ агымыннан уллы йылга Эфратка дейим –[+] 19Кен, Кениз, Кадмон, 20Хет, Периз, Репа, 21Амор, Кенан,[†] Гиргаш эм Евус халкларынынъ баьри ерлерин беремен», – деди.

### 16


Хаджар ман Исмаил

1Аврамнынъ пишеси Сарай[†] каратон эди. Сарайдынъ Хаджар[†] атлы мысыршы таьвкеси бар эди. 2Сарай Аврамга: «Раббий мага бала бермейди. Тилеймен, меним таьвкем мен яша – билким ол мага ул бала табар», – деди. Аврам Сарайга тынълады. 3Сарай таьвкесин, мысыршы Хаджарды, эри Аврамга хатын этип берди. Сол заман Аврамнынъ Кенан[†] ерине келип яшап баслаганына он йыл болган эди. 4Аврам Хаджар ман яшап баслады, Хаджар авыраяклы болды. Авыраяклы болганын анълаганда, Хаджар ханбийкеси Сарайга йогардан карап баслады.

5Сарай Аврамга: «Меним корланганыма сен шуьшлисинъ. Мен таьвкемди сага пише этип бердим, ол да авыраяклы болганын анълап, мага йогардан карайды. Раббий экевимизге тоьрелик этсин!» – деди[+].

6«Сенинъ таьвкенъ – сенинъ иелигинъде; калай суьйсенъ солай эт», – деди Аврам. Сарай Хаджарга солай каты турды – ол да даяналмай кашып кетти.

7Шоьлде, Шур шахарга аькеткен йолдагы шокырак янында Раббийдинъ маьлеги Хаджарды тапты[+] 8эм сорады: «Хаджар, Сарайдынъ таьвкеси, кайдан келип кайда барасынъ?»

Ол да: «Мен Сарайдан, ханбийкемнен кашаман», – деп яваплады.

9Раббийдинъ маьлеги: «Кайт ханбийкенъе эм ога бойсын. 10Мен сенинъ тувдыкларынъды сол каьдер коьп санлы, санап болмастай, этеекпен», – деди.

11Сонъ Раббийдинъ маьлеги булай айтты: «Сен авыраяклысынъ. Ул табаяксынъ. Оны Исмаил[*] деп ата, неге десе сенинъ кайгынъды Раббий эситкен. 12Сенинъ улынъ кийик эшектей [шоьлде коьшип айланаяк]. Ол баьрине, баьри де ога карсы тураяк. Кардашлары ман татым яшамаяк».

13Хаджар «Мен уьшини мен де мени коьретаган Аллады коьрдимме?» деп, оны ман соьйлеген Раббийге «Эл Рой[*]» деген атты берди. 14Соны уьшин куйы Бер Лахай Рой[*] деп аталады. Ол Кадеш пен Бередтинъ арасында орынласкан.

15Хаджар Аврамга ул табады. Аврам улына Исмаил деген атты береди. 16Хаджар Исмаилды тапкан заманда Аврам 86 ясында эди.

### 17


Келисуьвдинъ белгиси – суьннет

1Аврам 99 ясында болганда Раббий ога коьринди эм: «Мен Куьдиретли Алла. Меним йолымда юр эм куьнасыз[†] бол. 2Мен сени мен келисуьв беркитип, тувдыкларынъды бек коьп этеекпен», – деди.

3Аврам тизлериннен шоьнъкти эм Алла айтты: 4«Бу Мен сени мен беркиткен келисуьв: сен коьплеген халклардынъ ата-бабасы болаяксынъ. 5Муннан арбатын сенинъ атынъ Аврам тувыл, а Ибрагим[†][*] болаяк, неге десе Мен сени коьплеген халклардынъ ата-бабасы этеекпен[+]. 6Сенинъ тувдыкларынъды коьп санлы этеекпен: ырувынънан халклар туваяк, бир нешеси де патша болаяк! 7Мен сени мен эм сенинъ тувдыкларынъ ман келисуьв беркитеекпен. Бу – оьмирлерге ырувдан ырувга коьшип бараяк келисуьв болаяк. Мен сенинъ Алланъ эм тувдыкларынънынъ Алласы болаякпан. 8Сага эм сенинъ тувдыкларынъа сосы сен соьле ят аьдемдей болып яшаган ерди береекпен. Буьтин Кенан[†] ерди Мен сенинъ тувдыкларынъа оьмирлерге береекпен эм олардынъ Алласы болаякпан».

9Алла Ибрагимге: «Тек сен де Мени мен беркиткен келисуьвди бузбаска керексинъ, сеннен сонъ сенинъ тувдыкларынъ да солай, ырувдан ырувга. 10Меним сени мен эм сенинъ тувдыкларынъ ман беркиткен келисуьвимнинъ шарты бу: сизинъ баьри эр кисилеринъиз суьннетли болмага кереклер. 11Мени мен келисуьвинъиз болганын суьннет пен белгиленъиз. 12Аьр бир тувган эркек бала сегизинши куьн бабага олтыртылмага керек – соьйтип ырувдан ырувга. Сенинъ уьйинъде тувган да эм сенинъ урлыгыннан болмаган, баска ырувдан сатылып алынган да[+] 13бабага олтыртылмага кереклер – ол да, баскасы да: уьйде тувган да, эм сатылып алынган да. Соьйтип Мени мен келисуьв оьмирлерге сизинъ тенинъизде этилген зат пан белгиленеек. 14Суьннетленмеген, бабага олтыртылмаган эр киси, Мени мен беркитилген келисуьвди бузганы уьшин, халкыннан кувылаяк».

15Тагы да Алла Ибрагимге: «Энди сенинъ пишенъе Сарай[†] деп айтпа, аты Сара[*] болсын. 16Мен Сарага разылыгымды билдирермен эм оннан сага ул берермен. Ол коьплеген халклардынъ анасы болар. Сол халклардынъ патшалары да онынъ ырувыннан шыгар», – дегенди айтты.

17Ибрагим тизиннен шоьнъкти, ишиннен куьлемсиреп, ойланды: «Юз ясына келген мендей картларда бала тувама экен? Токсан ясында Сара бала калай тапсын?» 18Эм Аллага: «Сага бир де болмаса Исмаилдынъ яшавы канагатландырсын», – деди.

19Алла: «Болмас! Сара, сенинъ пишенъ, сага ул табаяк, сен ога Исхак[†][*] деген атты береексинъ. Оны ман эм онынъ тувдыклары ман Мен оьмирлерге келисуьв беркитеекпен. 20Мен сенинъ Исмаил акында тилегинъди де алдым: Мен ога разылыгымды билдиреекпен, онынъ тукымын оьрисли этеекпен эм ога коьп тувдыклар береекпен. Ол он эки басшыдынъ атасы болаяк, Мен де оннан уллы халк яратаякпан. 21Тек келисуьвимди Мен, сага Сара бир йылдан сонъ табаяк Исхак пан, сол ок заман, беркитеекпен», – деди. 22Соьйтип Алла айтып, Ибрагимнинъ касыннан кетти.

23Сол куьн Ибрагим улын Исмаилды, тувганнан бери онынъ уьйине байыр эр кисилерди, акшага сатып алынган кулларды – баьри уьйдеги эркеклерди суьннетледи. Ол Алла не буйырган болса, соны толтырды. 24Ибрагим суьннетленгенде 99 ясында, 25улы Исмаил де 13 ясында эди. 26Бир куьн Ибрагим де, онынъ улы Исмаил де, 27Ибрагимнинъ уьйиннен баьри эркеклер де – эм онынъ уьйине тувганнан бери байыр болганлар да, эм баска ырувлардан сатып алынган куллар да суьннетлендилер.

### 18


Алла Ибрагим мен Сарага ул береди

1Уьйле иссилигинде, Мамре эменлигининъ касында, Ибрагим[†] шатырынынъ эсигинде олтырып турганда, ога Раббий коьринди. 2Ибрагим, коьзлерин коьтергенде, алдында уьш аьдем[*] турганын коьрди. Ол оларды коьргенлей алдыларына шыкты эм, ерге дейим сежде кылып, айтты: 3«Иелерим меним, меннен разы болсанъыз, кулынъыздынъ касыннан кетпенъиз. 4Сизге аякларынъызды ювмага сув аькелсинлер. Сиз терек астында тыншаярсынъыз. 5Мен кулынъызбан. Мага конак болып келгенинъизге коьре, сизге бираз азык берейим, йол шыгаяктан алдын карувланарсынъыз».

«Аьруьв, сен айткандай эт», – дедилер.

6Ибрагим шатырга зырылдап кирди эм Сарага:[†] «Тез болып энъ ийги уннынъ уьш оьлшемин[*] алып, ийле эм оьтпек писир!» – деди. 7Оннан сонъ суьруьвге карап шапты, аьруьв семиз, бесленген бузавды айырып, кулга, тез болып аьзирлесин деп, берди. 8Ибрагим оьзи аьзирлеткен бузав этин каймак эм суьт пен бирге конаклардынъ алдына салды, касларында, терек астында, олар ас ишкенге дейим, олтырмаганлай саклап турды.

9«Сенинъ пишенъ Сара кайда ды?» – деп олар Ибрагимнен сорадылар.

Ол: «Булайда, шатырда», – деп явап берди.

10Раббий: «Мен сага бир йылдан кайтып келеекпен, Сарада ол заман ул болаяк», – деди.

А Сара Онынъ артында, шатырга кирген ерде, тынълай эди[+]. 11Экеви де, Ибрагим де, Сара да кавдыраган картлар эди, хатынларда аьдетте болатаган зат Сарада токтаган эди. 12Ишиннен Сара куьлди эм ойланды: «Бу куванышты мен калай коьрермен? Шешекейленген заманым кеткен, бийим де карт болган»[+].

13Тек Раббий Ибрагимге: «Сара неге куьледи: „Мендей куртка бала табарма?“ – деп. 14Раббийдинъ колыннан келмеген бир зат барма? Мен сол белгиленген заманга, сага бир йылдан кайтып келеекпен, сол заманда Сарада ул болаяк»[+].

15«Мен куьлмедим», – деп, Сара коркканнан алдады.

«Йок, – деди Раббий ога, – сен куьлдинъ!»


Ибрагим пайхамбар Содом уьшин дува этеди

16Конаклар, йолларын бардыраяк болып, турдылар эм ойга, тогайга, Содом бетке карадылар. Ибрагим оларды озгармага шыкты. 17Раббий Оьзине айтты: «Ибрагимнен Оьзимнинъ не этеегимди ясырмаякпан. 18Неге десе Ибрагимнен уллы эм куьшли халк яратылаяк эм ер юзиндеги баьри халклар ол аркалы разылыгымды табаяклар[+]. 19Мен Ибрагимди, ол балалаларына эм баьри тувдыкларына Раббий йолы ман тувра барсынлар, акыйкатлыкта эм аьдилликте ислерин юргистсинлер деп насихатлар уьшин, сайлап алдым. Сонда Мен, Раббий, баьри ога ваьде эткенлеримди толтыраякпан». 20Сонъ Раббий айтты: «Содом ман Гомора уллы яманлыклар ман шуьшленедилер, авыр олардынъ куьналары.[†][+] 21Ойга туьсейим эм карайым, баьриси де шуьшли ме экен, билким, баьри де болмас? Карап билейим».

22Аьдемлердинъ экиси бурылдылар эм Содомга карап йоьнедилер, ама Раббий Ибрагимнинъ алдында калды. 23Ибрагим Ога ювыклап: «Кыянатшылар ман бирге Сен туврашылларды да йок этеексинъме? 24Билким сол шахарда 50 туврашыл табылса да – Сен шахарды йок этеексинъ, сол 50 туврашыл кисилерди де аямассынъма? 25Бу эш болмаяк зат! Сен сол затты этпессинъ! Сен туврашылларды кыянатшылар ман бирге оьлтирмеексинъ. Туврашыл ман кыянатшыга бирдей оьким шыгарылама? Уьйтип эш болмаяк! Савлай ер юзининъ оькимшиси солай аьдилсиз оьким шыгармас!»[+]

26Раббий явап берди: «Эгер Мен Содомда 50 туврашыл киси тапсам, солар уьшин шахарды аярман».

27Сонда Ибрагим соьзин бардырды: «Мен топырак эм шанъ, кене де Иеме айтпага йигерленемен: 28Эгер дейим 50-ге 5 туврашыл етпесе, Сен 5 етпеген киси уьшин савлай шахарды йок этерсинъме?»

Раббий явапка: «Йок этпеспен оны, эгер дейим 45 туврашылды тапсам», – деди.

29Ибрагим бардырды: «Бирден бир тек 40 туврашыл табылса ша?»

Эм Раббий яваплады: «40 туврашыл табылса да, сол затты этпеекпен».

30Ибрагим айтты: «Меним Ием ашувланмасын айтканыма. А тек 30 туврашыл табылса ша?»

Раббий яваплады: «Шахарды аярман, 30 туврашыл тапсам да».

31Ибрагим айтты: «Иемнен сорамага йигерленейим: эгер дейим 20 туврашыл болса ша?»

Раббий яваплады: «Аярман 20 туврашыл уьшин».

32Ибрагим айтты: «Ием мага ашувланмасын – меним сонъ соравым: тек 10 туврашыл болса ша?»

Раббий яваплады: «10 туврашыл аьдем уьшин аярман».

33Соны айтып, Раббий кетти, а Ибрагим уьйине кайтып келди.

### 19


Содом ман Гомора йок этиледи

1Эки маьлек,[†] аксам туьскенде, Содомга етти. Лут шахар капысынынъ касында олтыра эди. Йолавшыларды коьрип, йолыгар уьшин коьтерилди эм, ерге дейим сежде кылып: 2«Бийлерим, келинъиз мага, кулынъыздынъ уьйине. Менде конарсыз, аякларынъызды юварсынъыз, эртен турып йолынъызды бардырарсыз», – деди.

«Йок, – деп, олар явап бередилер. – Оннан эсе биз орамбаста конармыз».

3Ама Лут келмеселер унамады эм олар разы болдылар. Ол оларды уьйине аькелди, кешки ас аьзирледи, калакайлар писирди эм конакларын тамакландырды.

4Уйкламага ятпага уьлгирмедилер, шахардынъ яшавшылары – баьри эр кисилер, уьйкени де, кишкейи де Луттынъ уьйин тоьгерек алып курсадылар. 5«Кайда ды сага конмага келгенлер? – деп бакырыстылар. – Шыгар оларды, биз оларды корлаякпыз!»

6Лут басамакка шыкты, оьзининъ артыннан эсикти япты 7эм айтты: «Кардашлар, бу яманлыкты этпеге ярамайды, этпенъиз! 8Меним эр сынамаган эки кызым бар. Оларды сизге берейим, не суьйсенъиз, соны этинъиз, тек меним уьйиме келгенлерге тийменъиз!»

9Тек олар: «Кет булайдан! Сен ят киси болып келген, а бизге басшылык этеек боласынъма? Соьле биз сага оларга этеегимизден бетер яманлык этермиз!» – деп явапладылар. Олар, эсикти куьш пен бузып ашамыз деп, Лутты ийтеп басладылар. 10Ама эки маьлек колларын узатып, Лутты уьйдинъ ишине киргисттилер де, эсикти киртледилер. 11Басамактынъ янында топарласкан аьдемлерди – уьйкенлерди де, кишкейлерди де маьлеклер сокыр эттилер. Аьдемлер энди кайтип куьресселер де, уьйдинъ эсигин таппадылар.

12Маьлеклер Лутка: «Шахарда сенинъ энди де киминъ бар? Киевлеринъ, улларынъ, кызларынъ, тагы да ким бар болса – баьрин де булайдан шыгар! 13Биз сосы шахарды йок этеекпиз. Онынъ яшавшылары Раббийдинъ алдында авыр кыянатшылык пан шуьшленеди, Раббий бизди шахарды йок этпеге йиберген».

14Лут барып кызларынынъ ашыкярларына: «Тез болып сосы шахардан кетинъиз! Раббий оны соьле ок йок этеек!» Ама олар Лут завыкландыраяк болып айтады деп ойландылар.

15Танъ ярык берип баслайды. Маьлеклер Лутты асыктырдылар: «Тез болып кызларынъды эм пишенъди шахардан шыгар! Ол болмаса куьналы[†] шахар ман сен де оьлерсинъ!» 16А Лут асыкпады. Сол заманда маьлеклер Лутты, пишесин эм эки кызын колларыннан алып шахардан шыгардылар, неге десе Раббий Лутты аяй эди. 17Оларды шахардан шыгарганда маьлеклерден бири Лутка: «Кутар оьзинъди! Артка карама! Эм тогайда да коьп калма – тавга каш, ол болмаса оьлерсинъ!» – деди.

18«Йок, Ием! – деди Лут. – 19Сен сондай бир танъсынъ мага, кулынъа! Уллы сенинъ рагимлигинъ мага: сен меним яшавымды кутардынъ! Тек мен тавларга кашалмаякпан – каза мени етеек, мен оьлеекпен. 20Эне кишкей бир шахар, сонда етпеге болаяк. Сонда мен шабайым – ол кишкей тувылма? – сонда мен сав каларман!»

21«Аьруьв, – деди маьлек, – сен уьшин оны да этермен: мен сол сен айтатаган кишкей шахарды аярман. 22Сонда тез болып каш! Сен онда етпей, мен бир зат та эталмайман». Соны уьшин сосы шахар Соар[*] деп аталады.

23Ер уьстинде куьн тувды. Лут Соарга келди. 24Содом ман Гоморага Раббий янган коькиртти коьктен явдырды[+] 25эм эки шахарды, баьри тогайды, онда яшавшыларды, ерде не оьскен болса, соны йок этти. 26Луттынъ ызы ман келетаган пишеси артка караганлай, туз сынтасына айланды.

27Эртенъликте Ибрагим[†] туьнегуьн Раббийдинъ алдында турган ерге келди. 28Содом ман Гоморага эм тогайдынъ аьр янына карады. Ер, шоьлмек куьйдиретаган пештей болып туьтинге капланганын коьрди.

29Тогайдынъ шахарларын йок этеекте Алла Ибрагимди эсине туьсирди. Алла, Лут яшаган шахарларды йок этеекте, Лутты оьлимнен куткарды.


Лут пан кызлары

30Лут Соарда калмага коркты. Соны уьшин оннан шыгып, эки кызы ман тавларга кетти. Олар бир дорбында орынластылар. 31Уьйкен кызы кишкейине: «Атамыз картаяды. Ер юзинде энди бизи мен, аьдеттегиндей болып, яшамага бир эр киси де калмаган. 32Атамызга шагыр иширейик те, оны ман уйклайык. Оьз атамыздан болса да, балаларымыз болар», – деди. 33Кеше олар аталарына шагыр бердилер. Уьйкен кызы барып, оны ман уйклады. Ол не болганын да анъламады, кызынынъ калай оны ман ятканын да, калай кеткенин де билмеди.

34Эртеси куьн сол кыз синълисине: «Озган кеше мен атам ман уйкладым. Биз ога тагы да шагыр иширермиз эм сен бу кеше барып, оны ман ятарсынъ. Оьз атамыздан болса да, балаларымыз болар», – деди. 35Тагы да олар аталарына шагыр иширдилер. Кишкей кызы келип, оны ман ятты. Ол не болганын анъламады – кызынынъ калай оны ман ятканын да, калай кеткенин де билмеди.

36Соьйтип, Луттынъ эки кызы да аталарыннан авыраяклы болдылар. 37Уьйкени ул тапты эм Моав[*] деп атады. Ол – соьлеги моавшылардынъ ата-бабалары. 38Кишкей кызы да ул тапты эм Бенамми[*] деп атады. Ол – соьлеги аммоншылардынъ ата-бабалары.

### 20


Ибрагим пайхамбар Авимелекти алдайды

1Ибрагим[†] Мамреден кубылага, Негев ерине коьшип, Кадеш пен Шур шахарлары арасында яшап баслады, оннан сонъ Герар шахарында орынласты. 2Сарады[†] карындасым деп, айтатаган эди, соны уьшин Герардынъ патшасы Авимелек аьдем йиберип, Сарады оьзине алды[+]. 3Ама кеше, туьсинде, Авимелекке Алла келип айтады: «Сен сосы пишеди алганынъ уьшин оьлеексинъ. Онынъ байы бар».

4А Авимелек ога аьли де тийген йок эди. «Ием меним! – деп, ол ялбарды. – Шуьшсиз халкты Сен йок этерсинъме? Сол киси оьзи айтты мага, карындасым болады деп! 5Хатын да оьзи солай айтты! Меним бетим таза, колларым куьнасыз!»[†]

6«Тувра, – деп Алла яваплады ога туьсинде, – билемен, сенинъ бетинъ таза. Соны уьшин сага, пишеди байырлап, Мага карсы куьна этпеге амал бермедим. 7Тек энди оны байына кайтар. Байы онынъ пайхамбар.[†] Ол сени уьшин дува этер, сен де сав каларсынъ. Бил: эгер дейим сен хатынды байына кайтармасанъ, оьзинъ де, сенинъ ырувынъ да оьлеексиз!»[+]

8Эртенъликте Авимелек, оьзининъ куллыкшыларын шакырып, баьри бу соьзлерди айтты. Олар баьриси де бек корктылар. 9Авимелек Ибрагимди шакырып ога: «Сен бизи мен не затлар этесинъ? Коркынышлы куьнага мени эм меним патшалыгымды киргисткендей, мен сенинъ хаьтеринъди не зат пан калдырдым? Мага ярамаган ис эткенсинъ», – деди 10эм сорады: «Не уьшин сен сол затты эттинъ?»

11Ибрагим явап берди: «Мен, бу ерлерде Алладан коркпайдылар, мени пишем уьшин оьлтирерлер деп, ойландым. 12Оннан сонъ ол уьшини мен де меним карындасым – атамнынъ кызы, тек баска анадан. Ол пишем болды, 13тек Алла мага ата юртымды койып, элгезерликке шыкпага буйырганда, мен пишеме, кайда келсек те мени кардашым деп, айтарсынъ деп тиледим».

14Авимелек Ибрагимге койлар, сыйырлар, ыргатлар, таьвкелер савга этти, Сарады да байына кайтарды 15эм айтты: «Меним баьри ерим сенинъ алдынъда: каерде суьйсенъ, сол ерде яша». 16А Сарага: «Мен сенинъ кардашынъа мынъ кесек куьмис[*] беремен. Бу сенинъ ювыкларынънынъ алдында оьпкенъди эм намысынъды аклаяк».

17Ибрагим Аллага дува этти, Алла Авимелекти, онынъ пишесин эм таьвкелерин савартты. Пишелер тагы да бала табып басладылар[+]. 18Оннан алдын Алла, Ибрагимнинъ пишеси Сара уьшин, Авимелектинъ уьйинде баьри пишелерди каратон эткен эди.

### 21


Исхак пайхамбар тувады

1Раббий, соьз бергениндей, Сарага[†] яхшылык этти. Раббий Оьзининъ ваьдесин толтырды. 2Сара авыраяклы болды эм Алла белгилеген заманда, картайган Ибрагимге[†] ул тапты. 3Ибрагим Сара тапкан улына Исхак[†][*] деген атты берди,[+] 4а сегизинши куьн, Алла буйыргандай этип, оны суьннетледи[+]. 5Исхак тувганда, Ибрагимге 100 йыл толган эди.

6Сара: «Куьлкили зат этти мени мен Алла: ким меним акымда эситсе – сол куьлеек», – деди. 7Эм косты: «Ким айтар эди Ибрагимге, Сара баласын эмшеги мен эмизлендиреек деп? Ама мине, оьзим картайганда, мен ога ул таптым!»


Хаджар ман Исмаил куваланады

8Бала оьсти. Оны эмшектен айырган куьн, Ибрагим уьйкен той этти. 9Ибрагимнинъ Хаджардан[†] улы Исмаил Исхакты маскаралаганын коьрип,[+] 10Сара Ибрагимге: «Сосы таьвкеди улы ман бирге кув! Онынъ улы меним улым Исхак пан барабар асабанъ болмаяк!» – деди[+].

11Сосы соьзлер Ибрагимди кайгыртты, неге десе Исмаил да онынъ улы эди. 12Тек Алла ога айтты: «Бала эм таьвке акында кайгырма. Сара калай айта болса, солай эт, неге десе сенинъ ырувынъ Исхак аркалы бардырылаяк[+]. 13Ама таьвкединъ улы да сенинъ баланъ. Соьйтип оннан да Мен уьйкен халк яратаякпан».

14Эртеси куьн Ибрагим Хаджарга оьтпек эм торсыкта сув берди, аркасына салды, улы ман кетпеге буйырды. Хаджар кетти эм Бершева шоьлинде адасты. 15Торсыкта сув таьвесилди. Хаджар улын коьгемликтинъ салкынлыгында калдырды. 16Оьзи эрекке, улынынъ калай оьлгенин коьрмеек болып, ок ушкан эрекликке кетип олтырды, эм каты йылап баслады.

17Ама Алла онынъ улынынъ авазын эситти. Алладынъ маьлеги коьктен Хаджарга: «Сага не болганды, Хаджар? Коркпа! Алла улынънынъ давысын эситкен. 18Тур, бар улынъа, ал оны колынъа! Мен оннан уллы халк яратаякпан». 19Алла Хаджардынъ коьзлерин ашты. Хаджар куйы коьрди. Ол барды, торсыкты сувга толтырды эм улына сув иширди.

20Алла онынъ улыннан разы эди. Яс оьсти, шоьлде орынласты эм ок атувшы болды. 21Ол Паран шоьлинде яшады, пишесин Мысырдан анасы аькелди[+].


Ибрагим пайхамбардынъ Авимелек пен антласувы

22Сол заманда Авимелек аьскерининъ басшысы Пикол ман келип, Ибрагимге айтты: «Сен не зат этсенъ де, Алла сага ярдам этеди. 23Соны уьшин Алла аты ман мага ант эт, не мени, не балаларымды, не де уныкларымды сатпаспан деп: мен сага калай ийгилик эткен болсам, сен де мага эм сени кушагына алган кыралга ийгилик этерсинъ».

24«Мен сондай соьз беремен», – деди Ибрагим.

25Сонъ Авимелекке аьдемлери оннан тартып алган куйы акында шагынды. 26«Мен билмеймен оны ким эткенин, – деди Авимелек, – Сен мага бир зат та айтпагансынъ. Мен биринши кере эситемен».

27Ибрагим Авимелекке койлар, эшкилер, сыйырлар савгалады эм олар экеви антластылар. 28Ибрагим койлардан ети ургашы козы айырды. 29Авимелек сорады: «А муна ети козыды неге айырдынъ?»

30«Оларды сен кабыл этип ал. Сосы куйыды мен казганман – сол заттынъ белгиси бу козылар», – деп анълатты Ибрагим. 31Олар бир бирине ант эткен заманнан алып, бу ердинъ аты Бершева[*][+].

32Ибрагим мен Бершевада антласувды беркитип, Авимелек эм онынъ аьскер басшысы Пикол, Пилист ерине кайтып келдилер. 33Ибрагим Бершевада йылгын олтыртты эм сонда Раббийге, Дайымлы Аллага сежде кылды. 34Оннан сонъ Ибрагим Пилист еринде коьп йыллар яшады.

### 22


Алла Ибрагим пайхамбарды сынайды

1Сосы затлар болганнан сонъ Алла Ибрагимге[†] сынав берди. «Ибрагим!» – деди ога Алла.

«Тынълайман!» – деди Ибрагим[+].

2Алла: «Оьзинънинъ сынъар эм суьйикли улынъды, Исхакты[†] ал эм Мория ерине бар. Сонда, Мен коьрсеткен тав басында, сен оны тутасяндырув курманлыкка береексинъ», – деп буйырды.

3Эртенъликте Ибрагим эрте турып, эшекти иерлеп, эки ыргатты улы Исхак пан бирге алды эм тутасяндырув курманлык уьшин отын ярып, йолга шыкты – сол Алла айткан ерге. 4Уьшинши куьнде Ибрагим эректен карап, сол ерди коьрди. 5Ыргатларына: «Булайда турынъыз, эшекти каравылланъыз. А мен бала ман сонда барып, Аллага сежде кылармыз да, сонъ сизге кайтармыз», – деди.

6Ол тутасяндырув курманлык уьшин отынды алып, Исхактынъ аркасына салды. Оннан сонъ отлыктасты, пышакты алып, йолга шыктылар. 7Исхак атасын шакырып: «Атам!» – деди.

Ибрагим: «Не зат, улым?» – деп яваплады.

Ол да атасыннан: «Бизде отлыктас та, пышак та бар, тек тутасяндырув курманлыкка козы кайда?» – деп сорады.

8«Улым, – деди Ибрагим, – тутасяндырув курманлыкка козыды Алла Оьзи берер!» Эм олар экевлери йолларын бардырдылар.

9Алла айткан ерге келип, Ибрагим курманлык этпеге орын аьзирледи эм онынъ уьстине отынларды тизди. Улын, Исхакты, байлады эм курманлык орынга, отынлардынъ уьстине, салды, 10пышакты шыгарып, улын оьлтирер уьшин онынъ уьстине коьтерди. 11Сол вакытта коьктен Раббийдинъ маьлеги шакырды: «Ибрагим, Ибрагим!»

«Аьше!» – деп ол яваплады.

12«Балага тийме! – деди маьлек.[†] – Бир зат та этпе! Энди мен билемен сенинъ Алладан коркатаганынъды. Сен сынъар бир улынъды Мага бермеге кызганмадынъ!»

13Сонда Ибрагим коьзлерин коьтерип, муьйизлери мен коьгемликлерге шырмалган кошкарды коьрди. Ол, барып, кошкарды аькелди эм оны улынынъ орнына тутасяндырув курманлык этти. 14Сол затлар болган ерди Ибрагим Яхве Йире[*] деп атады. Сол себептен буьгуьн де «Раббийдинъ тавында керек болган затлар берилеек» деген айтув яшайды.

15Тагы да Раббийдинъ маьлеги Ибрагимди коьктен шакырды: 16«Оьзим Оьзим мен ант этемен, – дейди Раббий: сенинъ эткен затынъ уьшин – сынъар улынъды бермеге аямаганынъ уьшин – 17Мен сага разылыгымды коьрсетермен. Сага, санлары ман коьктеги юлдызлардан, денъиздинъ ягасындагы кумнан коьп болган тувдыклар савгалайман. Сенинъ тувдыкларынъ душпанларынънынъ шахарларына ие болаяк[+]. 18Сен Мага тынълавлы болганынъ уьшин, сенинъ тувдыкларынъ аркалы баьри ер уьстиндеги халкларга разылыгымды коьрсетеекпен»[+].

19Ибрагим кайсы ерде ыргатларын калдырган болса, сол ерге кайтты, олар ман бирге Бершевага кетти эм Бершевада яшады.


Нахордынъ уллары

20Бир кесек заман кеткеннен сонъ Ибрагимге, онынъ кардашы Нахордынъ пишеси Милка уллар тапкан деп, айтадылар: 21Усты (ол тунгыш), Бузты, Кемуелди (Арамнынъ[†] атасы), 22Кеседти, Хазоды, Пилдашты, Идлапты эм Бетуелди. 23Бетуелдинъ Ревека атлы бир кызы болды. Мине Ибрагимнинъ кардашы Нахорга Милка тапкан сегиз ул[+]. 24Оннан баска, Нахордынъ Реюма атлы некяхсыз пишеси ога Тевахты, Гахамды, Тахашты эм Маакады тапкан.

### 23


Сарадынъ оьлими

1Сара[†] 127 йыл яшаган. Сарадынъ оьмири сол кадер эди. 2Ол Кенан[†] еринде, Кирят Арба шахарда оьлди. Кирят Арба соьле Хеврон деп аталады. Ибрагим[†] келип, Сарадынъ оьмиралласын этип, оькирип йылады, 3сонъ, оьлидинъ касыннан кетип, хетши басшыларга: 4«Мен, сиз мага кешинмеге амал берген, ят аьдеммен. Сизинъ еринъизде оьлген пишемди коьммеге кабыр этер уьшин, бир орын сатынъыз», – деп тиледи.

5-6«Рагимлик эт, бийимиз! – деп явапладылар хетшилер. – Сен Алла суьйген, сыйлы киси. Пишенъди бизим энъ аьруьв кешенемизде коьм: аьр ким де оьз тукым кешенесинде сага орын береек».

7Ибрагим турды, сосы ерде яшаган хетшилерлинъ алдында бас ийди, 8эм айтты: «Эгер сиз еринъизде оьли пишемди коьмуьвим мен разы эсенъиз, мага тынъланъыз. Мени уьшин Сохардынъ улы Эпроннан тиленъиз: 9онынъ данъылынынъ шетинде орынласкан Махпела дорбынын мага сатсын. Мен оны, бизим мезарымыздынъ орны болсын деп, сизинъ алдынъызда толы баасына куьмис пен сатып алайым».

10Хетши Эпрон халк арасында олтырган эди. Ол, шахар капысыннан киретаган баьри хетшилер эситкендей этип, Ибрагимге: 11«Йок, бийим. Мага рагимлик коьрсет: сол данъылды дорбын ман бирге меннен савгага ал. Меним ырувдасларым шаат: мен сага сол данъылды савга этемен, сен сонда оьли пишенъди коьм!» – деди.

12Сосы ердинъ яшавшыларына сежде кылып, 13Ибрагим, баьри йыйылганлар эситкендей этип, Эпронга: «Тилеймен, рагимлик коьрсет: данъыл уьшин сага акша берейим. Акшады ал, сонъ оьли пишемди коьмейим», – деди.

14-15Эпрон явапка: «Бийим! Рагимлик коьрсет. Сосы данъылдынъ баасы 400 кесек[*] куьмис. Ол мага да, сага да не ди? Оьлигинъди коьм!», – деди.

16Ибрагим Эпроннынъ баасы ман разы болды эм хетшилер, шаат болып, не шаклы куьмис деп соьйленген болса, сол шаклы куьмис шектилер: саьвдегерлер арасында кабыл этилген авырлыгы ман 400 кесек куьмисти Эпронга бердилер. 17Соьйтип, Эпроннынъ Мамреден узак болмаган Махпеладагы данъылы, тоьгеректеги тереклери мен, сол данъылдагы дорбыны ман бирге Ибрагимге байыр болды. 18Ога шахар капысыннан киретаган баьри хетшилер шаат эди. 19Ибрагим пишесин Мамреден (соьле Хеврон) узак болмаган Махпела данъылындагы дорбында, Кенан еринде коьмди. 20Данъыл эм дорбын хетшилерден Ибрагимге коьшти эм оьлгенлерди коьметаган ер болды.

### 24


Исхак пайхамбар Ревекага уьйленеди

1Ибрагим[†] энди терен картлыкта эди. Алла ога аьр яныннан разылыгын коьрсеткен эди. 2-3Ибрагим онынъ мал-муьлкин юргисткен уьйиндеги тамада ыргатына: «Меним янбасыма тий эм ерди, коькти яраткан Раббий Алла ман ант эт: бирге яшаган кенаншылардан[†] улыма кыз алмаяксынъ, 4а барып меним кыралыма, меним ювыкларыма соннан улым Исхакка[†] кыз аькелеексинъ», – деди.

5Ыргат: «А кыз унамаса мени мен бу ерге келмеге? Ол заманда мен сенинъ улынъды сен келген кыралга кайтармага керекпен ме?» – деп сорады.

6«Буьйтип эш болмаяк! – деп яваплады Ибрагим, – Меним улымды онда кайтарма! 7Мени тувган еримнен, ата юртымнан булайга алып келген, сосы ерди тувдыкларынъа береекпен деп ант эткен, коьклерди яраткан Раббий Алла, сага сол ерден меним улыма кыз аькелмеге амал берип, сенинъ алдынъда маьлегин йибереек. 8Эгер кыз сени мен келмеге унамаса, сен антынънан босаяксынъ, тек меним улымды онда кайтарма!»

9Ыргат, бийининъ янбасына тийип: «Айтканынъдай этермен», – деп, ант этти. 10Оннан сонъ, бийине байыр болган он туьеди егип, оьзи мен бийининъ коьп туьрли казнасын алып, Месопотамияга [Ибрагимнинъ кардашы] Нахор яшаган шахарга кетти. 11Туьелерин шахар тысындагы куйыдынъ янында шоьктирди. Аксам болган эди. Сол вакытта кызлар, шахардан шыгып, сув алмага баратаган эдилер.

12Ибрагимнинъ ыргаты дува этти: «Я Раббий, меним бийим Ибрагимнинъ Алласы! Тилеймен, меним бактымды буьгуьн аш, меним бийим Ибрагимге яхшылык эт! 13Мине мен куйыдынъ касында турыман. Шахардынъ кызлары сув алмага келедилер. 14Мен олардынъ бирине айтаякпан: „Тилеймен, шоьлмегинъди ий, мага сув ишпеге ызын бер“, деп. Эгер ол: „Иш. Сенинъ туьелеринъе де сув аькелейим“ десе, сол заманда оны Сен кулынъ Исхакка пише этип айырганынъды билеекпен. Сен бийимге яхшылык эткенинъди сол белгиден анълаякпан».

15Ол сол соьзлерди айтып кутылмай, ийнине шоьлмек салып, Ибрагимнинъ кардашы Нахор ман Милкадынъ улы Бетуелдинъ кызы Ревека келди. 16Ол бек ярасык эди, энди де кыз – эркек оны билмеген. Ол куйыга кетти эм, шоьлмегин сувга толтырып, артына кайтты. 17Ибрагимнинъ ыргаты ювырып касына барды да, тиледи: «Мага шоьлмегинънен сув иширтагы!»

18«Иш, бийим», – деди ол, эм, тез болып ийниннен шоьлмекти туьсирип, Ибрагимнинъ ыргатына сув иширтти. 19Оннан сонъ: «Соьле мен сенинъ туьелеринъе де сув аькелейим, олар да суьйгенлери кадер сув ишсинлер», – деди. 20Тез болып сувды олыкка куйды, тагы да сув алмага куйыга зырылдап кетти, туьелердинъ баьри де ишкенге дейим сув аькелди. 21Ыргат, Раббий онынъ йолын кабыл этип этпегенин анълаяк болып, уьндемей карап турды.

22Туьелер сув ишип болганда, ол кызга бурны уьшин бир бека[*] авырлыгы болган алтын сырга эм он шекел[*] авырлыгы болган эки алтын билезик берди, 23эм сорады: «Сен кимнинъ кызысынъ, айт мага? Эм сенинъ атанънынъ уьйинде конмага ер табыларма экен?»

24Ол: «Мен Нахор ман Милкадынъ улы Бетуелдинъ кызыман», – деди. 25Эм косты: «Бизде тобан да эм малга ем де коьп, конмага ер де бар».

26-27Ибрагимнинъ ыргаты ийилип, Раббийге сежде кылды: «Бийим Ибрагимнинъ Алласы Раббийге шуькир! Раббий яхшылыгы эм туьзлиги мен бийимди тасламаган: мени туп-тувра бийимнинъ кардашынынъ уьйине аькелди!» – деди.

28Ревека шабып уьйине кетти, анасына баьри болган затларды айтты. 29-30Ревекадынъ Лаван атлы кардашы бар эди. Лаван карындасы Ревекадынъ бурнындагы сыргады эм колларындагы билезиклерди коьрди. Ревекадынъ «Сол аьдем мага булай айтты» деген соьзлерин эситип, куйыга асыкты, Ибрагимнинъ ыргатынынъ касына барды. Ол энди де оьзининъ туьелери мен куйыдынъ касында тура эди. 31Лаван айтты: «Хош келдинъ, Раббий разы болган аьдем! Шахардынъ тысында неге турасыз? Мен уьйди йыйыстырдым, туьелеринъе орын аьзирледим!»

32Ибрагимнинъ ыргаты уьйге кирди. Туьелерди юклериннен босаттылар, тобан эм ем аькелдилер, а конакка эм йолдасларына аякларын ювмага сув бердилер. 33Ас бердилер, тек Ибрагимнинъ ыргаты: «Мен мунда не уьшин келгенимди айтпай, ас ишеек тувылман».

«Айт», – деди Лаван.

34Ол айтып баслады: «Мен Ибрагимнинъ ыргаты. 35Раббий меним бийимге разылыгын коьрсетип, ога уллы байлык берди: койлар, эшкилер, сыйырлар, куьмис эм алтын, ыргатлар эм таьвкелер, туьелер эм эшеклер. 36Меним бийимнинъ пишеси Сара[†] картайганда, ога ул тапты, бийим де баьри болган байлыгын улына байырлады. 37Бийим меннен соьз алып, „Мен ерлеринде яшайтаган кенаншылардан улыма кыз алмаяксынъ. 38А атамнынъ юртына, ювыкларыма барып, оннан улыма кыз аькелеексинъ“, деди. 39Мен бийимнен: „Эгер кыз мени мен келмесе, не этермен?“ деп сорадым. 40Ол мага: „Мен йолында юретаган Раббий сени мен бирге маьлегин йиберер, сен меним ювыкларымнан, атамнынъ юртыннан улыма пише аькелер уьшин бактынъды ашар. 41Эгер сен меним ювыкларыма келген болсанъ, антынънан босаяксынъ. Кызды сага бермеселер, сен антынънан босаяксынъ“, деп айтты.

42Буьгуьн куйыдынъ касына келгенде, мен дува эттим: „Я Раббий, меним бийим Ибрагимнинъ Алласы! Тилеймен, меним бактымды буьгуьн аш! 43Мине мен куйыдынъ касында турыман. Сув алмага келген кызлардан бирине айтаякпан: ‘Тилеймен, шоьлмегинъди ий, мага сув ишпеге ызын бер’, деп. 44Эгер ол: ‘Иш. Сенинъ туьелеринъе де сув аькелейим’ десе, сол заманда оны Раббий меним бийимнинъ улына пише этип айырганын билеекпен“. 45Мен солай дува этип уьлгирмей, Ревека ийнине шоьлмек салып, куйыдан сув алмага келди. Мен оннан сув тиледим. 46Ол шоьлмегин ийниннен туьсирип: „Иш. Сенинъ туьелеринъе де сув иширтермен“, деди. Мен сув иштим, оннан сонъ ол туьелерге сув аькелди. 47Мен сорадым: „Сен кимнинъ кызысынъ?“ деп. Ол айтты: „Мен Нахор ман Милкадынъ улы Бетуелдинъ кызыман“.

Сол заманда мен бурнына сырга эм колларына билезиклер бердим, 48а оьзим, ийилип, Раббийге сежде кылдым. Раббийге, бийим Ибрагимнинъ Алласына, мени мунда – бийимнинъ ювыкларыннан бийимнинъ улына пише этип кыз алмага тувра йол ман аькелгени уьшин, шуькир эттим. 49Энди соьз сизге: рагимлик этип бийимнинъ тилегин кабыл этеексизбе? Болмас деп айтаяксызба? Не зат этеегимди билер уьшин, сиз мага явап беринъиз».

50Лаван эм Бетуел: «Бу ис Раббийдинъ мырады, биз сага яман яде яхшы зат айталмаймыз. 51Мине Ревека – ал оны оьзинъ мен. Раббийдинъ ыркы толтырылсын эм сенинъ бийинънинъ улы оны пише этип алсын», – дедилер.

52Соны эситип, Ибрагимнинъ ыргаты ийилип, Раббийге сежде кылды. 53Оннан сонъ ол Ревекага куьмис эм алтын затлар ман ярасык кийимлер, кардашына эм анасына да баалы[†] савгалар шыгарып берди. 54Сонъ конаклар ас иштилер эм уйкламага яттылар, а эртенъликте Ибрагимнинъ ыргаты: «Мага бийимге кайтпага ызын беринъиз», – деди.

55Ревекадынъ анасы эм кардашы: «Энди де биз бен бир он куьн турсын!» – деп тиледилер.

56«Мени ысламанъыз, – деди Ибрагимнинъ ыргаты. – Раббий меним бактымды ашканнан сонъ, мага бийимге кайтпага ызын беринъиз!»

57«Кызды шакырып сорайык, – дедилер, – ол оьзи айтсын». 58Олар Ревекады шакырдылар эм сорадылар: «Бу киси мен бараяксынъма?» – деп.

Ол: «Бараякпан», – деди.

59Олар Ревека эм онынъ эмисткен анасы, Ибрагимнинъ ыргаты, онынъ йолдаслары ман аманластылар. 60Ревекага разылыкларын билдирип: «Карындас, сенинъ тувдыкларынъ мынъ, он мынъ болсынлар! Сенинъ ырувынъ душпанларынынъ шахарларына ие болсын!» – дедилер.

61Ревека эм онынъ таьвкелери туьелерге олтырып, Ибрагимнинъ ыргатынынъ артыннан йоьнедилер. Соьйтип ол Ревекады алып кетти.

62Исхак сол заманда Негев еринде яшайтаган эди. Ол Бер Лахай Ройден келген эди. 63Аксамда ол, ойланар уьшин, данъылга шыкты. Эректе туье керваны ювыклап келеятырганын коьрди. 64Ревека да, Исхакты коьрип, туьеден туьсти. 65Ибрагимнинъ ыргатыннан сорады: «Данъылдан бизди йолыкпага келетаган аьдем ким ди ол?»

«Ол – меним бийим», – деп яваплады ыргат. Сонда Ревека явлыкка оранды.

66Ыргат Исхакка йолшылыгынынъ хабарын айтканнан сонъ, 67Исхак Ревекады оьзининъ анасынынъ, Сарадынъ, шатырына киргистти. Ревека онынъ пишеси болды. Исхак оны суьйди. Соьйтип ол анасынынъ оьлиминнен сонъ юбаныш тапты.

### 25


Ибрагим пайхамбардынъ оьлими

1Ибрагим[†] тагы да пише алды, онынъ аты Кетура эди. 2Кетура ога уллар тапты, атлары: Зимран, Йокшан, Медан, Мидиян, Ишбак, Шуах. 3Йокшан Шева ман Деданнынъ атасы болды. Деданнынъ тувдыклары – ашшурлылар, летушлылар эм леумлылар. 4Мидияннынъ уллары: Эпа, Эпер, Ханок, Авида эм Элдаа. Олар баьриси – Кетурадынъ тувдыклары.

5Ибрагим баьри болган байлыгын Исхакка[†] калдырган. 6Некяхсыз пишелериннен тувган улларына да савгалар берип, оьлмей турып, Исхактан эрек, куьнтувар ерлерге йиберди.

7Ибрагим 175 йыл яшады. Онынъ оьмири сол шаклы эди. 8Ол, яшавга тойып, терен картлыкка келип, ян берди эм ата-бабаларына косылды.

9Уллары, Исхак эм Исмаил, оны хетши Сохардынъ улы Эпроннынъ данъылында, Мамреден узак болмаган Махпела дорбынында коьмдилер. 10Ибрагим бу данъылды хетшилерден алган эди; онда эм Ибрагим, эм Сара[†] коьмилдилер[+]. 11Ибрагим оьлгеннен сонъ, Алла онынъ улы Исхакка разылыгын коьрсетти. Исхак Бер Лахай Ройдинъ касында яшады.


Исмаилдынъ тукымы

12Мине Исмаилдынъ тукым тарихи. Ол Сарадынъ таьвкеси мысыршы хатын Хаджар[†] ман Ибрагимнинъ улы эди. 13Исмаилдынъ улларынынъ атлары тувган кезуьвлерине коьре: Невайот (Исмаилдынъ тунгышы), Кедар, Адбеел, Мивсам, 14Мишма, Дума, Масса, 15Хадад, Тема, Етур, Напиш эм Кедема. 16Булар Исмаилдынъ уллары, он эки ырувдынъ он эки басшысы. Олар атларын авылларына эм коьшип айланган ерлерине бердилер. 17Исмаил, 137 йыл яшаганнан сонъ, ян берди эм ата-бабаларына косылды. 18Онынъ тувдыклары Ассирия ерине барган йолда, Мысыр мажасында, Хавила ман Шур шахарлары арасында орынластылар. Кардашларынынъ куьнтувар янында яшадылар.


Исхак пайхамбардынъ уллары: Эсав ман Якып

19Мине Ибрагимнинъ улы Исхактынъ тукымы акында хабар. 20Паданарамдан болган арамлы[†] Бетуелдинъ кызы, арамлы Лаваннынъ карындасы Ревекады пише этип алганда, Исхакка 40 йыл эди. 21Пишеси каратон болганы уьшин, Исхак Раббийге онынъ акында дува этти. Раббий Исхактынъ дувасын кабыл этти: Ревека бала коьтерди. 22Ама онынъ уллары аьле курсакта тоьбелесип басладылар. Ревека: «Аьше, не ди бу басыма келген зат?» деп, Раббийге сорамага барды.

23Раббий ога булай айтты: «Эки миллет сенинъ курсагынъда, эки баска туьрли халк сеннен шыгаяк. Бири экиншисиннен куьшли болаяк, уьйкени кишкейине куллык этеек»[+].

24Заман келгенде, эгиз бала тувады. 25Биринши бала йийрен эм буьтин кевдеси, айваннынъ терисиндей, туькли эди; ога Эсав[*] дедилер. 26Артыннан, Эсавтынъ оькшесин колы ман ыслап, экиншиси тувды; ога Якып[*] дедилер. Олар тувганда Исхакка 60 яс эди.

27Яслар оьстилер. Эсав кырларды суьйген уста анъшы болды, а Якып – уьйде олтырмага суьйген тынышлы аьдем болды. 28Исхак Эсав аькелген кыр айванлардынъ этин ашамага суьетаган эди, соны уьшин Эсавты айыратаган эди; ама Ревека Якыпты бек суьйди.

29Бир куьн, Якып сорпа кайнатып турганда, Эсав анънан кайтып келди. Аш эм карувсыз эди. 30«Тилеймен, бу кызыл сорпадан мага ашат! – деди ол Якыпка. – Мен аш эм карувсызбан!» Соны уьшин ога Эдом[*] дегенлер.

31«Тек тунгышлыкка авыстырсанъ!» – деди Якып[+].

32«Мен соьле аштан оьлеекпен – неден керек мага тунгышлык?» – деди Эсав.

33«Ант эт!» – деди Якып. Эсав, ант этип, тунгышлыгымды, Якыпка беремен деп айтты, 34Якып та ога оьтпек пен сорпа берди. Эсав асын ишти, еди эм турып кетти. Соьйтип тунгышлыгына эс бермеди[+].

### 26


Исхак пайхамбар ман Авимелек

1Ибрагимнинъ[†] заманындагындай болып, сол кыралга тагы да ашлык келди. Исхак[†] Герар шахарга, Пилист патшасына, Авимелекке кетти[+]. 2Раббий Исхакка коьринип: «Мысырга барма, Мен сага коьрсеткен кыралда яша. 3Сол ерде бир кесек заман кал. Мен сага ярдам этип, разылыгымды коьрсетеекпен. Мен сенинъ атанъ Ибрагимге берген антымды толтыраякпан: бу ерлердинъ баьрисин сага эм сенинъ тувдыкларынъа береекпен[+]. 4Сенинъ тувдыкларынъды коьктеги юлдызлардай сансыз коьп этеекпен, баьри бу ерлерди оларга береекпен. Сенинъ тувдыкларынъ аркалы ер уьстиндеги баьри халкларга разылыгымды коьрсетеекпен[+]. 5Мен, Ибрагим Мени тынълап, Меним парызларымды, буйырыкларымды, йорыкларымды, законларымды ыслаганы эм толтырганы уьшин, солай этеекпен».

6Исхак Герарда орынласты. 7Ерли яшавшылар Ревека акында сораганда: «Ол меним карындасым», – деди. «Пишем» деп айтпага коркты. «Ревека бек ярасык, оны уьшин ерлилер мени оьлтирерлер», – деп, ойлады[+].

8Заман барады. Бир куьн Пилист патшасы Авимелек терезеден Исхактынъ Ревекады эркелетип турганын коьреди. 9Исхакты шакырып: «Суьйткенде, Ревека сенинъ пишенъме? Неге оны карындасым деп айткансынъ?»

Исхак явапка: «Оны уьшин мени оьлтирерлер деп корктым», – деди.

10Авимелек: «Сен бизи мен не этесинъ? – Бирев сенинъ пишенъ мен бирге болмага аз калды. Сен бизди уллы куьнага[†] туьсирер эдинъ!» – деди. 11Сонъ Авимелек баьри халкына: «Ким бу аьдемге, яде онынъ пишесине тийсе, оьлимге берилеек!» – деп билдирди.

12Сол кыралда Исхак бийдай шашты. Раббий ога разылыгын коьрсетти: сол йыл онъыс юз кабат мол болды. 13Йылдан йылга Исхак бай болып барды. Ол шынты да бай аьдем болды: 14Энди ога коьплеген койлар, эшкилер эм сыйырлар суьруьвлери эм коьплеген куллар байыр болдылар. Пилистшилер ога куьнлеп басладылар. 15Олар, атасы Ибрагимнинъ сав заманында куллары казган баьри куйыларды, ер куйып, бастырдылар[+].

16Авимелек Исхакка: «Кыралымыздан кет. Сен бизим уьшин бек карувлы болдынъ», – деди. 17Соьйтип Исхак оннан кетти, шатырларын Герар оьзенинде курып, сол ерде орынласты. 18Атасы Ибрагим сав заманында казган эм пилистшилер Ибрагимнинъ оьлиминнен сонъ бастырган куйыларды Исхак янъыдан казды эм сол куйыларга атасы берген атларды берди.

19Бир кере Исхактынъ ыргатлары оьзенде куйы казып турганда, булак таптылар. 20Тек Герардынъ туваршылары Исхактынъ туваршылары ман эрисип басладылар: «Бу бизим сув!» – деп. Куйы уьшин дава шыкканга, Исхак ога Эсек[*] деген ат берди. 21Баска куйы каздылар. Оны уьшин де дава шыкты. Исхак ога Ситна[*] деди. 22Исхак оннан кетип, тагы да бир куйы казды. Бу куйы уьшин дава шыкпады. Соьйтип Исхак ога Реховот[*] деген ат берди. «Раббий, энди бу кыралда коьп санлы болынъыз деп, бизге рахатлык савга этти», – деп айтты.

23Оннан сонъ Исхак Бершевага кайтып келди. 24Сонда, биринши кеше ок, Раббий ога коьринди. «Мен атанъ Ибрагимнинъ Алласы, – деди Ол. – Коркпа: Мен сага ярдам этип разылыгымды коьрсетеекпен. Кулым Ибрагимнинъ хаьтери уьшин сенинъ ырувынъды коьп санлы этеекпен». 25Сол ерде Исхак курманлык ерин ярастырып, Раббийге дува этти, шатырларын яйды. Сонда онынъ ыргатлары куйы каздылар.

26Сол вакытта Исхакка Герардан Авимелек оьзининъ маслагатшысы Ахузат эм аьскер басшысы Пикол ман келди. 27«Сиз мага неге келдинъиз? – деп сорады Исхак. – Сиз мени суьймединъиз, кыралынъыздан кувдынъыз».

28«Раббий сага ярдам эткенин ашык коьремиз – дедилер олар, – соны уьшин бизди ант байлаганын суьемиз. Келисуьв беркитеек! 29Биз сага тиймей тек ийгилик этип, сав-саламат йибергенимиздей, сен де бизге яманлык этпеегинъе ант эт. Энди сага Раббий разылыгын коьрсеткен»[+].

30Исхак оларга зияпетлер тизди, олар ашадылар, иштилер. 31Эртенъликте эрте турып, антластылар. Исхак конаклар ман аманласты, эм олар рахат уьйлерине кеттилер.

32Сол куьн Исхактынъ куйы казган ыргатлары келип, ога сув тапканларын билдирдилер. 33Исхак куйыга Шива деген атты берди. Соннан Бершева[*] деген шахардынъ соьлеги аты келеди.


Исхак Якыпка разылыгын береди

34Эсавга 40 яс болганда ол пишелер этип хетши Бееридинъ кызын Юдитти эм хетши Элоннынъ кызын Басематты алды[+]. 35Бу хатынлар Исхак пан Ревекадынъ басына дерт болдылар.

### 27

1Бир кере энди картайган эм сокыр болган Исхак[†] оьзине уьйкен улын, Эсавды шакырды. «Улым!» – деди.

«Аьше, атам!» – деп ол яваплады.

2Исхак айтты: «Мен энди картпан, не шаклы энди мага яшамага калганын билмеймен. 3Ал савыт-садакларынъды – яйынъды, окларынъды – бар данъылга эм кийик этке анъшыла[+]. 4Меним суьйген асымды аьзирлеп аькелерсинъ, мен ермен эм оьлеектен алдын сага разылыгымды билдирермен».

5Тек Ревека, ясыртын, Исхак пан Эсавдынъ соьйлескенин тынълады. Эсав данъылга кийик этке анъга кеткенде, 6Ревека улы Якыпка айтады: «Тынъла! Мен атанънынъ кардашынъ Эсавга буйырганын эситтим. 7Атанъ: „Кийик эт аькелип, меним суьйген асымды аьзирле. Мен ермен, эм оьлеектен алдын Раббийдинъ алдында сага разылыгымды берермен“, – деди. 8Суьйткенде, улым, тынъла сага не зат этпеге керегин. 9Суьруьвге бар, эки ийги эшки баласын айырып ал. Мен оларды атанъ суьетагандай таьтли этип писирермен. 10Есин деп, сен атанъа аькетерсинъ, ол оьлеектен алдын сага разылыгын берер».

11«Меним кардашым Эсавдынъ кевдеси туькли, – деди Якып, – меним терим тегис. 12Атам бирден мени сыйпаса ша? Эгер меним алдаганымды анъласа, разылык тувыл, каргыс мени саклайды».

13Ама анасы айтты: «Сол каргыс менде болсын, улым. Бар эм мен айтканды эт, эшки балаларын аькел».

14Якып эшки балаларын алып келди, Ревека оларды, Исхак суьйгендей таьтли этип, аьзирледи. 15Оннан сонъ Эсавдынъ, уьйкен улынынъ, уьйде болган энъ аьруьв кийимлерин алып, кишкей улы Якыпка кийгистти, 16Якыптынъ мойнын, колларын эшки териси мен орады, 17оннан сонъ оьзи аьзирлеген таьтли асты эм оьтпекти Якыпка берди.

18Якып атасына барып: «Атам!» – деди.

«Улым! – деди Исхак. – Сен кайсысысынъ?»

19«Мен Эсав, сенинъ тунгышынъ, – деп яваплады Якып. – Мен, сен калай айткан болсанъ, солай эттим. Тилеймен, тур, олтыр эм мен аькелген кийик этти аша, оннан сонъ мага разылыгынъды бер».

20«Улым, соьйтип тез калай ысладынъ кийикти?» – деп сорады.

Ол да: «Раббий, сенинъ Алланъ, меним бактымды ашты».

21«Кел касыма, улым, – деди Исхак. – Мен сени сыйпайым: сен дурысы ман да Эсавсынъма, тувылсынъма анълайым?»

22Якып атасынынъ касына келди, ол оны сыйпады эм айтты: «Давазынъ – Якыптыкы, а колларынъ – Эсавтыкы». 23Якыптынъ коллары, кардашы Эсавтыкындай болып, туькли эди. Сол себептен Исхак оны танымады. Ога разылыгын береек заманда, 24«Сен уьшини мен де меним улым Эсавсынъ ма?» – деп сорады.

Якып: «Аьше», – деп беркитти.

25Исхак айтты: «Улым, бер кийик этинъди емеге, эм мен сага разылыгымды берермен». Якып атасына ас та, шагыр да берди. Атасы Исхак асын ишип, еп кутылганнан сонъ: 26«Кел касыма, улым, оьп мени», – деди. 27Якып келип, оьпкенде, атасы Исхак онынъ кийимлерининъ ийисин сезгенде, ога сосы соьзлер мен разылыгын берди: «Меним улымнынъ ийиси – Раббий разылыгын коьрсеткен кырлардынъ ийиси. 28Алла сени коьктен туьскен шык пан, ердинъ емислери мен, оьтпек эм шагырдынъ моллыгы ман савгаласын[+]. 29Халклар сага куллык этсинлер, миллетлер сенинъ алдында сежде кылсынлар. Сени каргаганлар наьлетленсинлер, сага ийгилик тилегенлер ийгилик тапсынлар!»

30Якып, атасы Исхактынъ разылыгын алып, онынъ алдыннан шыкканлай, кардашы Эсав анънан кайтып келди. 31Эсав да таьтли ас этип атасына алып келди: «Атам! Тилеймен, тур, кийик эт алып келдим, е, эм мага разылыгынъды бер», – деди.

32Исхак: «Сен кимсинъ?» – деп сорады.

Ол да: «Мен сенинъ улынъ, тунгышынъ, Эсав», – деди.

33Исхак, бек уллы кайгы ман калтырап: «Аьше, ол заманда, кийик этти ким табып, ас этип, мага егисткен? – деп сорады. – Сен келмей мен ога разылыгымды бердим, энди Алла оннан разы калаяк!»

34Атасынынъ соьзлерин эситип, Эсав коьтеринки эм кайгылы оькирип: «Мага да, атам, разылыгынъды бер!» – деди.

35Исхак: «Кардашынъ келип мени алдады. Сага береек разылыгымды ол алды», – деди.

36Эсав: «Босына Якып[*] деп айтпайдылар ога. Ол мени эки кере алдады! Бас деп тунгышлыгымды алды, энди сен мага береек разылыгынъды алды!» – деди. Оннан сонъ атасына: «Аьше, мага да разылыгынъды бермеге амал калмаганма?» – деп сорады[+].

37Исхак яваплады: «Мен оны сенинъ бийинъ эттим, баьри кардаш-кавымын онынъ ыргаты эттим, оьтпекти эм шагырды ога бердим. Сага, улым, энди не зат берерим?»

38Эсав: «Атам меним, разылыгынъды бермеге тек бир амал барма? Разылыгынъды, атам, мага да бер!» – деп, оькирип йылады.

39Атасы Исхак ога: «Сенинъ юртынъ коьктен шык туьскен семиз ерден узак болаяк. 40Сен кылышынъ тапканы ман яшаяксынъ, кардашынъа кызмет кылаяксынъ. Ама заман келеек – сен оьршигип коьтерилеексинъ эм мойнынънан мойсасын таслаяксынъ», – деп явап берди.


Якып пайхамбар ана кардашы Лаванга кашады

41Атасы разылыгын Якыпка бергени уьшин, Эсав кардашы Якыпты коьрип болмады. Оьз оьзине: «Атамыздынъ оьлими мен байланыслы тулланув куьнлер ювыкладылар. Йылав куьнлериннен сонъ, кардашым Якыпты оьлтирермен», – деди.

42Ревекага тамада улы Эсавдынъ айтканын ким де болсын бирев еткерди. Ревека кишкей улы Якыпты шакырып: «Сенинъ аганъ Эсав сени оьлтиреегин айтып, оьзин юбантады. 43Тынъла, улым, меним айтканыма: каш Харранга, меним кардашым Лаванга. 44Кардашынънынъ ашувы кайтканга дейим Лаваннынъ янында бир кесек заман кал. 45Кардашынънынъ шамланувы кеткенде эм сенинъ ога эткенинъди мутканда, мен хабар йиберип сени аькелдирермен. Ол болмаса бир куьнде экевинъизди де йойтарман!» – деди.

46Оннан сонъ Ревека Исхакка: «Сосы хетлши кыскаяклылардан яшавым каранъа болады. Эгер Якып да ерли, хетлши кызлардан бирин пише этип алса, мага яшамага керек тувыл!» – деди[+].

### 28

1Исхак[†] Якыпты шакырып, ога разылыгын берди эм насихатлап: «Кенаншы[†] кызларды пише этип алма. 2Бар Паданарам ерине, ананънынъ атасы Бетуелдинъ уьйине эм сонда пише этип ананънынъ кардашы Лаваннынъ кызларынынъ бирин ал[+]. 3Куьдиретли Алла сага разылыгын коьрсетсин! Сенинъ ырувынъды, коьплеген халклар сеннен яратылсын деп, емисли эм коьп санлы этсин! 4Ибрагимге[†] разылыгын бергениндей сага эм сенинъ тувдыкларынъа да берсин; сол заманда Алла Ибрагимге савгалаган ерди, сен энди ят киси болып яшаган ерди байырлаяксынъ». 5Исхак Якып пан аманласты. Якып Паданарамга, арамлы[†] Бетуелдинъ улы Лаванга йоьнеди. Лаван Эсав ман Якыптынъ аналары Ревекадынъ кардашы эди.

6Эсав Исхактынъ Якыпка разылыгын бергенин, пише аькелмеге Паданарамга йибергенин билди. Разылыгын берип турганда атасынынъ «Кенаншы кызлардан пише алма» деп насихатлаганын 7эм Якып атасы ман анасына бойсынып, Паданарамга кеткенин де билди. 8Сол заманда Эсав атасына кенаншы кызлардан келинлер ярамайтаганын анълады. 9Соьйтип Эсав Ибрагимнинъ улы Исмаилга барып, Исмаилдынъ кызын, Невайоттынъ карындасын Махалатты оьзине тагы да бир пише этип алды[+].


Якып пайхамбардынъ туьси

10Якып Бершевады калдырып, Харранга йол алды. 11Бир ерге еткенде, куьн баткан эди, басынынъ астына тас салып ятып, сол ерде конды. 12Туьсинде ерде турган бир шапыраш коьрди. Шапыраштынъ басы коькке етти; Алладынъ маьлеклери[†] шапыраш пан ойга-кырга юредилер. 13Раббий шапыраштынъ басында турып Якыпка: «Мен Раббий, уьйкен атанъ Ибрагимнинъ эм атанъ Исхактынъ Алласыман. Сен ятып турган ерди мен сага эм сенинъ тувдыкларынъа савгалайман. 14Сенинъ тувдыкларынъ кумдай коьп болаяклар, олар куьнбатарга эм куьнтуварга, керуьвге эм кубылага яйылаяклар. Ер юзиндеги баьри халклар сен эм сенинъ тувдыкларынъ аркалы Алладынъ разылыган табаяклар[+]. 15Мен сага ярдам этермен: сен кайда барсанъ да, Мен сени саклаякпан эм сосы кыралга кайтараякпан. Мен сени калдырмаякпан: не зат ваьде эткен болсам, соны толтыраякпан», – деди.

16Якып уянып, айтты: «Туврасы да, Раббий булайда, сосы ерде – а мен билмедим!» 17Эм коркканыннан: «Калай коркынышлы сосы ер! Бу Алладынъ уьйи,[†] коьктинъ капысы экен!» – деди.

18Якып, эртенъликте эрте турып, басынынъ астына салган тасты алды да, кие[†] тастай этип, кадап салды эм уьстине зейтун майын тоькти[+]. 19Сол ерди Бетел[*] деп атады. Оннан алдын шахар Луз деп аталган[+].

20Якып Аллага ант этти: «Эгер сен мага ярдам этсенъ, мен баратаган йолда сакласанъ, мага оьтпек, кийим берсенъ,[+] 21эгер мен ата юртыма сав-саламат кайтсам, Раббий, меним Аллам болаяксынъ. 22Мен салган сосы кие тас сенинъ уьйинъ болаяк эм сен берген аьр не заттан мен сага оныншы пайын береекпен»[+].

### 29


Якып пайхамбар Рахел мен танысады

1Якып йолын бардырды. Куьнтувар халкларынынъ ерине еткенде, 2данъылда куйы коьрди. Куйыдынъ янында уьш кой эм эшки суьруьви яткан эди. Аьдетинше суьруьвлерди сол куйыдан сувгарганлар. Куйыдынъ басы уьйкен тас пан ябылган эди. 3Баьри суьруьвлер сонда йыйылса, шобанлар тасты куйыдынъ басыннан ийтеп, туварларына сув иширтип, оннан сонъ тасты тагы да орнына, куйыдынъ басына коядылар.

4«Кардашлар, сиз кайдансыз?» – деп Якып шобанлардан сорады.

«Харранданмыз», – деп явапладылар олар.

5Ол: «Сиз Нахордынъ улынынъ улы Лаванды таныйсызба?» – деп сорады.

Олар: «Таныймыз», – дедилер.

6«Ол калай яшайды?» – деп Якып сорады.

«Аман-эсен, – деп явап бердилер. – Эне кызы да онынъ – Рахел, мунда койлары эм эшкилери мен келеятыр».

7«Иссилик энди де туьспеди, – деди Якып шобанларга, – малларды йыятаган заман тувыл. Оларга сув иширтинъиз де отлакларга аькетинъиз».

8Олар да: «Баьри суьруьвлер йыйылмай, биз кеталмаймыз. Сол заманда тасты аргы якка ийтеп, малга сув иширтеекпиз».

9Олар соьйлегеннинъ арасында, Рахел де атасынынъ малын алып келди. Рахел шобан эди. 10Якып, анасынынъ кардашы Лаваннынъ кызы Рахелди эм Лаваннынъ малын коьрип, куйыдынъ касына барды, тасты ийтеп, куйыды ашты эм малларга сув берди. 11Оннан сонъ Рахелди оьпти эм, оькирип йылап, 12ога атасынынъ ювыгы, Ревекадынъ улы болганын айтты. Рахел сол хабарды айтпага атасына шапты.

13Лаван, йиени Якып келгенин эситкенде, алдына шапты, оны кушаклады, оьпти эм уьйине алып кетти. Якып ога оьзине болган баьри затлар акында хабарлады. 14Лаван: «Тувра, сен суьек пен, ден мен меникисин!» – деди.


Якып Леяды эм Рахелди пише этип алады

Якып Лаваннынъ уьйинде бир ай калган сонъ, 15Лаван ога: «Сен меним кардашым болганга, мага бослай куллык этеексинъме, аьше? Айт, кайдай тоьлевге разысынъ?» – деди.

16Лаванда эки кыз бар эди: уьйкенининъ аты – Лея, кишкейиндики – Рахел. 17Леядынъ коьзлери мунълы эди, Рахел десенъ бек ярасык эди – эм бети мен, эм сыны ман. 18Якып Рахелге ашык болганын Лаванга айтты: «Мен сенинъ кишкей кызынъ Рахел уьшин сага ети йыл куллык этеекпен».

19«Аьше, суьйтип болсын, – деди ога Лаван, – ят кисиге барганнан эсе, сага барсын. Кал».

20Якып Рахел уьшин ети йыл куллык этти, тек Рахелди суьйгени уьшин бу ети йыл ога бир неше куьн болып коьринди. 21Лаванга: «Заман келди, кызынъды бер, уьйленейим», – деди.

22Лаван буьтин ерли халкты йыйып, зияпетлер салды. 23Кеш болганда, Якыпка кызын Леяды аькелди. Якып оны ман ятты. 24Лаван оьз таьвкесин Зилпады Леядынъ кызметине берди.

25Эртенълик болды, мине Лея! «Сен мени мен не эттинъ? – деди Лаванга Якып. – Мен сага Рахел уьшин куллык этпедим ме? Неге сен мени алдадынъ?»

26«Бизим бетлерде, уьйкен аьптеси турып, кишкейди байга бермейдилер. 27Мине бу той юмасы озса, биз сага кишкейди де берермиз. Онынъ уьшин сен мага энди де ети йыл куллык этпеге керексинъ», – деди Лаван.

28Якып разы болды. Лея ман той юмасы кеткеннен сонъ, Лаван кызы Рахелди де ога пише этип берди. 29Лаван оьз таьвкесин Билхады Рахелдинъ кызметине берди. 30Якып Рахел мен де ятты. Ол Рахелди Леядан эсе бек суьетаган эди. Якып Лаванга тагы да ети йыл куллык этти[+].


Якып пайхамбардынъ балалары

31Раббий Леяды суьймегенин коьрди; сол себептен онынъ карнын емисли этти, а Рахел каратон болды. 32Лея авыраяклы болып, ул тапты. «Аьше, Раббий меним кайгымды коьрди; энди мени байым суьер», – деп, улына Рубен[*] деген атты берди.

33Ол тагы да авыраяклы болды, тагы да ул тапты. «Раббий мени байым суьймегенин эситип, мага тагы да ул савгалады!» – деп, улына Шимон[*] деген атты берди.

34Ол тагы да авыраяклы болды, тагы да ул тапты. «Энди байым мага байланар, неге десе мен ога уьш ул таптым!» – деп, улына Левий[*] деген атты берди.

35Ол тагы да авыраяклы болды, тагы да ул тапты. «Энди Раббийди данъкларман», – деп, улына Юда[*] деп атады. Оннан сонъ ол бала таппады.

### 30

1Рахел Якыпка бала табалмаганын коьрип, аьптесине куьнлейтаган эди. «Мага бала бер, ол болмаса мен оьлеекпен», – деди ол Якыпка.

2Тек Якып, ашувланып: «Мен Алладынъ орнын алаларман[†] ма? Сага бала бермейтаган Ол!» – деп яваплады.

3«Мине Билха, меним таьвкем, – деди Рахел. – Сен оны ман ят, мага бала тапсын, меним тизлериме салсын. Ол аркалы болса да, менде балалар болаяк».

4Рахел ога некяхсыз пише этип Билхады берди. Якып Билха ман ятты. 5Билха авыраяклы болды эм Якыпка ул тапты. 6Рахел: «Алла мага аьдиллик этти. Ол меним тилегимди эситип, мага ул берди», – деп, балага Дан[*] деген атты берди.

7Билха тагы да авыраяклы болды эм Якыпка тагы да бир ул тапты. 8Рахел: «Аьптем мен уллы базласувым болды, эм енъдим мен оны!» – деп, балага Напталий[*] деген атты берди.

9Лея, энди бала таппаякпан деп, таьвкесин Зилпады Якыпка некяхсыз пише этип берди. 10Зилпа Якыпка ул тапты. 11Лея: «Бактылыман!» – деп, балага Гад[*] деген атты берди.

12Зилпа Якыпка экинши ул тапты. 13Лея: «Наьсиплимен! Баьри хатынлар мага наьсипли деп айтарлар!» – деп, балага Ашер[*] деген атты берди.

14Бир кере бийдай шалынган заманда, Рубен кырда мандрагор[*] емислерин табып анасы Леяга аькелди. Рахел Леядан: «Сенинъ улынъ тапкан мандрагор емислериннен мага бертагы», – деп тиледи.

15«Меним байымды алганынъ етпейим? – деди Лея. – Энди меним улым тапкан мандрагор емислерин де алаяксынъма?»

Рахел: «Улынънынъ мандрагорларын мага берсенъ, бу кеше сага байым ман ятпага ызын берермен», – деп соьз берди[+].

16Эм мине кеште Якып кырдан уьйге кайтканда, Лея алдына шыгып айтты: «Кел мага. Мен сени синълимнен улым тапкан мандрагор емислерине сатып алганман!» Сол кеше Якып Лея ман ятты.

17Алла Леядынъ дувасын кабыл этти. Лея авыраяклы болды эм Якыпка бесинши ул тапты. 18«Байымды таьвкем мен боьлискеним уьшин Алла мени савгалады» – деп, Лея улына Иссакар[*] деген атты берди.

19Тагы да Лея бала коьтерди, Якыпка алтыншы ул бала тапты. 20«Алла мени юмарт савгалады! Энди байым мени сыйлар, мен ога алты ул таптым!» – деп, Лея улын Завулон[*] деп атады.

21Оннан сонъ Лея кыз тапты. Дина[*] деп атады.

22Алла Рахел акында да мутпады; дувасын кабыл этти эм бала коьтермеге амал берди.

23Рахел авыраяклы болды, ул тапты эм айтты: «Мени Алла бетлевден куткарды». 24Эм: «Раббий тагы да бир ул коссын!» – деп, Рахел улына Юсып[†][*] деген атты берди.


Якыптынъ суьруьвлери коьп болады

25Рахел Юсыпты тапканнан сонъ, Якып Лаванга айтты: «Юртыма кайтпага ызын бер, тувган элиме, 26бирге балаларым ман, олар уьшин сага куллык эткен пишелерим мен. Оьзинъ билесинъ сага не шаклы куллык эткенимди!»

27«Мага разы эсенъ, мунда кал! – деди Лаван. – Мен бал ашып, сен аркалы Раббий мага разылыгын коьрсеткенин анъладым. 28Айт, кайдай тоьлев бермеге керекпен?»

29«Оьзинъ билесинъ, – деп яваплады Якып, – меним калай куллык эткенимди, меним каравым ман суьруьвлеринъ кайдай болганын. 30Мен келгенде, малынъ сенинъ аз эди, а соьле бек коьп болган. Соьйтип меним келуьвим мен Раббий сага разылыгын коьрсетти. Тек оьз аьелиме мен кашан куллык этеекпен?»

31«Айт, не шаклы тоьлев берейим сага?» – деп сорады Лаван.

«Мага бир зат та бермеге керек тувыл, – деп яваплады Якып. – Мен сенинъ малынъды отлатып карамага энди де разыыан, тек бир шартым бар. 32Буьгуьн баьри суьруьвлеринъди айланып, олардан шубар, таргыл койларды, кара козыларды эм таргыл, шубар эшкилерди айырып шыгарайым. Муннан арбатын сондай мал меним куллык хакым болар. 33Меним алдамаганымды тергемеге енъил болаяк: муннан арбатын сен тоьлевге не зат алганымды карамага келсенъ эм шубар, таргыл болмаган эшкиди, кара болмаган козыды тапсанъ – олар урланган деп санамага болаяксынъ».

34«Бек аьруьв, – деди Лаван. – Сен айткандай болсын». 35Ама сол куьн ок Лаван баьри алагаз, таргыл текелерди, ак белгилери болган шубар, таргыл эшкилерди эм баьри кара козыларды айырып, улларына берди. 36Сонъ Якыптан уьш куьнлик узаклыкка кетти. Якып Лаваннынъ калган малын бакты.

37Якып актеректинъ, миндальдинъ, платаннынъ ший бутакларын кести, олардынъ кабагын йолак-йолак этип, ак агашына дейим сыдырды. 38Сыдырылган бутакларды малдынъ алдына, сув ишетаган олыкларына салды. Мал сув ишпеге келгенде, сол шыбыкларга карасын деп, неге десе олардынъ кашатаган заманы эди. 39Мал, сызыклы шыбыклардынъ, бутаклардынъ алдында косылганы уьшин, балалары сызыклы, шубар, таргыл болып тувдылар. 40Козыларды Якып айырып салатаган эди эм оларды, Лаваннынъ суьруьвлерининъ шубар эм кара малына карап тургандай этип, буратаган эди. Энди Якып оьзининъ суьруьвлерин айырып, оларды Лаваннынъ суьруьвлерине карыстырмады.

41Карувлы айванлар кашсалар, Якып, айванлар бутаклардынъ касында косылсынлар деп, бутакларды олардынъ коьзлерининъ алдына, олыкларга салды. 42А карувсыз айванлардынъ алдында бутакларды олыкка салмайтаган эди. Соьйтип карувсыз мал Лаванга, а карувлы мал Якыпка тиетаган болды. 43Якып шынты бай аьдем болды, онынъ кой, эшки суьруьвлери, таьвкелери эм ыргатлары, туьелери эм эшеклери болды.

### 31


Якып пайхамбар Лаваннан кашады

1Лаваннынъ уллары: «Якып бизим атамызда болган баьри затты алган! Атамыз аркалы оьзине байлык йыйган», – деп айтатаган болдылар. Бу соьзлерди эситип, 2Якып Лаваннынъ ога алдынгындай болып ийги карамайтаганын анълады.

3Раббий Якыпка: «Аталарынънынъ ерине, тувган юртынъа кайт. Мен сага ярдам этеекпен», – деди.

4Якып аьдем йиберип, Рахел мен Леяды онынъ суьруьвлери багылган данъылга шакыртты 5эм оларга айтты: «Карайман, сизинъ атанъыз мага алдынгындай болып турмайды. Тек мага атамнынъ Алласы ярдам этти. 6Оьзинъиз билесинъиз: мен сизинъ атанъызга болган карувымды салып куллык эткенмен. 7Атанъыз мени алдап он кере кыйынагымды авыстырды. Тек Алла ога мага яманлык этпеге ызын бермеди. 8Атанъыз мага: „Сенинъ кыйынагынъ шубарлар болаяк“, – десе, савлай мал шубар болып тувады. А: „Сенинъ кыйынагынъ таргыллар болаяк“, – десе, савлай мал таргыл болып тувады. 9Соьйтип Алла атанъыздынъ малын алып, мага берди.

10Бир кере, мал кашатаган заманда, мен туьсимде эшкилерди кашырган текелер баьриси де шубар, таргыл, яде доьнъелли болганларын коьрдим. 11Туьсимде Алладынъ маьлеги мага: „Якып!“ – деди. Мен: „Аьше!“ – деп явапладым. 12Ол: „Кара, – деди, – баьри текелер, эшкилерди кашыратаганлар – яде шубар, яде таргыл, яде доьнъелли. Лаваннынъ сага этетаган затларынынъ баьрисин коьрдим. 13Мен сага Бетелде коьринген Алламан. Сол ерде сен кие[†] таска зейтун майын куйып, Мага ант эттинъ. Тур, сосы кыралдан кет, тувган элинъе кайт“»[+].

14Рахел эм Лея Якыпка: «Бизге атамыздынъ мал-муьлкиннен, яде асабалыгыннан бир зат тиеме, аьше? 15Туврасы, ол бизди ят деп санайды; ол бизди саткан, а биз уьшин алганын оьзине байырлады. 16Суьйткенде, Алла бизим атамыздан алган баьри байлык, бизге эм бизим балаларымызга байыр. Алла сага калай буйыра болса, солай эт», – деп явапладылар.

17Якып балаларын эм пишелерин туьелерге олтыртып, 18буьтин айванларын алдына суьрип, йыйган баьри мал-муьлки, Паданарамда алган оьз суьруьвлери мен атасы Исхакка,[†] Кенан[†] ерине баратаган йолга шыкты.

19Лаван койларды кыркпага кеткен заманда, Рахел атасынынъ уьйиндеги аллаларды урлады. 20Якып кашаягын билдирмей, арамлы[†] Лаванды алдады. 21Болган баьри мал-муьлки мен кашып кетти. Эфрат йылгадынъ ары ягына оьтип, Якып Гилад тавларына карап йоьнеди.


Лаван Якыпты кувып етеди

22Уьшинши куьн Лаванга Якып кашып кеткен деп айттылар. 23Лаван кардаш-кавымын йыйып, Якыпты кувып йоьнеди. Ети куьннен сонъ Гилад тавларында онынъ артыннан етти. 24Сол кеше, туьсинде, арамлы Лаванга Алла коьринди эм айтты: «Сак бол! Якыпка эш бир яманлык та этпе!»

25Лаван Якыпты кувып етти. Якып тыншаймага деп, Гилад тавларында орынласкан эди. Лаван да кардаш-кавымы ман шатырын сонда ок орынластырды. 26Эм Лаван Якыпка: «Сен не зат этесинъ? – деди. – Сен мени алдадынъ! Кызларымды, кавгада есирге туьскенлердей этип, алып кеттинъ! 27Неге сен билдирмей кеттинъ, алдадынъ мени эм мага бир зат та айтпадынъ? Мен сени шатлыклы йырлар ман, даул ман, лира ман озгарар эдим, 28а сен мага кызларымды эм тувдыкларымды оьппеге де амал бермединъ! Акылсызлык эттинъ сен! 29Сизге яманлык этпеге меним колымда куьш бар, ама кеше атанъыздынъ Алласы мага: „Сак бол! Якыпка эш бир яманлык та этпе!“ деди. 30Аьруьв, аьше, сен кеттинъ меннен, неге десе атанънынъ уьйин сагындынъ. Ама меним аллаларымды неге урладынъ?»

31Якып Лаванга явап берип: «Мен корктым, кызларынъды артка аларсынъ деп ойладым. 32Тек кимде аллаларынъды тапсанъ, ол яшамаяк! Бизим ювыкларымыз шаат болсынлар: баьри затымды карап шык, сеники болганды ал!» – деди. Якып билмейтаган эди аллаларды Рахел алганын.

33Лаван Якыптынъ, Леядынъ, эки таьвкединъ шатырларын тинтти, бир зат та таппады. Леядынъ шатырыннан шыгып, Рахелдинъ шатырына кетти. 34Рахел сонынъ арасында аллаларды алып, туьединъ иерине ясырды эм уьстине олтырды. Лаван онынъ шатырын тинтип баслады, бир зат та таппады.

35А Рахел ога: «Бийим, алдынъда турмаганым уьшин, мага ашувланма: аьдеттеги пише авырувы менде». Лаван баьри затты тинтти, аллаларды таппады.

36Энди Якып ашувланды эм Лаван ман даваласып баслады: «Меним шуьшим не? Сен меним артымнан кувгандай, кайдай куьна,[†] кайдай кыянатшылык эттим мен? 37Сен меним баьри муьлкимди тинттинъ – сага байыр не зат таптынъ, аьше? Коьрсет, ювыкларымыздынъ алдына кой. Олар арамызда болган затка карар берсинлер. 38Йырма йыл мен сага куллык эттим. Сол заманнынъ ишинде не койларда, не эшкилерде иш таслаган болмады. Мен сенинъ суьруьвинънен кой емедим. 39А кыр айванлары талаган малды сага аькелмедим, оьзим тоьлеп турдым. Куьндиз болсын, кеше болсын – урланган малды сен меннен сорап турдынъ. 40Куьндиз иссиликтен, кеше аяздан азап шектим. Коьзимге уйкы кирмеди. 41Йырма йыл мен уьйинъде солай яшадым. Он доьрт йыл кызларынъ уьшин, алты йыл – малынъ уьшин сага куллык эттим, а сен он кере белгиленген кыйынагымды туьрлендирдинъ. 42Эгер уьйкен атам Ибрагим[†] сенген эм атам Исхак корккан Алла мага ярдам этпеген болса, сен мени бир затсыз йибереек эдинъ. Тек Алла меним шеккен кыйынлыгымды эм меним куллыгымды коьреди: бу кеше Ол Оьзи меним коршалавшым болды!»

43Лаван Якыпка яваплады: «Олар меним кызларым, меним тувдыкларым, меним малым. Баьри сен коьретаган зат – меники. Ама кызларымды эм олар тапкан балаларды янымнан айырмаска не зат этип боларман? 44Кел, бир келисуьв беркитеек, арамызда бир шаат болсын».

45Сол заманда Якып кие тастай этип, уьйкен тасты кадап салды,[+] 46эм ювыкырына айтты: «Тасларды йыйынъыз». Олар тастан уьйкен тоьбе уьйдилер эм янында ас иштилер. 47Лаван тоьбеди Егарсахадута деп атады, а Якып Галед[*] деп атады.

48Лаван айтты: «Бу тоьбе – буьгуьн бизим келисуьвдинъ шааты». Соны уьшин бу ердинъ аты Галед. 49Ога Миспа[*] да аталган, неге десе Лаван косты: «Биз бир биримизди йойганда да, Раббий экевимизди коьзиннен айырмасын. 50Эгер дейим сен меним кызларымнынъ хаьтерин калдырсанъ, яде олардан баска пишелер алсанъ, эсинъде тургыст: янымызда бир аьдем де болмаса, Алла бизге шаат!»

51Оннан сонъ «Кара, – деди Лаван Якыпка, – бу тоьбе эм бу кие тас, мен оларды арамызга салдым. 52Олар бизим келисуьвдинъ шаатлары. Мен яман ниет пен бу тоьбединъ эм бу кие тастынъ сага байыр болган ягына бармаякпан, сен де олардынъ мага байыр ягына яман ниет пен келмеексинъ. 53Бизим оькимшимиз Ибрагимнинъ, Нахордынъ эм олардынъ аталарынынъ Алласы болсын».

Якып атасы Исхак корккан Алла ман ант этти[+]. 54Оннан сонъ Якып сол тавда курманлык этти, ювыкларын зияпетке шакырды. Астан сонъ олар сол тавда конмага калдылар. 55Эртенъликте Лаван эрте турып, тувдыкларын эм кызларын оьбип, оларга разылыгын берип, уьйине йол алды.

### 32

1Якып йолын бардырды, эм алдына Алладынъ маьлеклери[†] шыктылар. 2Оларды коьрип, Якып айтты: «Бу – Алладынъ турагы!» Эм бу ерге Маханайим[*] деп ат берди.


Якып Эсав ман коьриспеге аьзирленеди

3Якып оьзининъ алдына, Сеир еринде, Эдом кыралында яшаган агасы Эсавка хабаршылар йиберди. 4Оларга: «Меним бийим Эсавга айтынъыз: „Соьйтип сенинъ ыргатынъ Якып айтады: мен узак заман Лаваннынъ уьйинде яшадым. 5Энди менде оьгизлер, эшеклер, мал, ыргатлар эм таьвкелер бар. Мен сага, меним бийиме, сосы хабарды сенинъ ийгилигинъе сенип йиберемен“», – деп буйырды.

6Хабаршылар кайтып, Якыпка: «Кардашынъ Эсав пан коьристик. Ол доьрт юз аьдем мен алдынъа шыкпага келеди», – дедилер. 7Коркыныш бийледи Якыпты. Ол бек кайгырып, аьдемлерин, малын, сыйырларын, туьелерин эки куьпке боьлди. 8«Эгер Эсав бир куьпке шапкынлык этсе эм баьрин оьлтирсе, экинши куьптегилер кашып кутыларлар», – деп ойланды.

9Сонъ Якып дува этип баслады: «О, меним уьйкен атам Ибрагимнинъ[†] Алласы, атам Исхактынъ[†] Алласы Раббий! Мага: „Тувган юртынъа, ювыкларынъа кайт. Мен сага бактынъды ашаякпан“, – деп соьз бердинъ[+]. 10Мен Сенинъ мага, Оьзинънинъ кулынъа, коьрсеткен юмартлыгынъа, рагимлигинъе тийисли тувылман. Мен Йордан йылгадынъ аргы ягына тек аса таяк[†] пан оьткен эдим, а соьле менде эки мал-муьлк толы турак ерим бар. 11Тилеймен, мени кардашым Эсавтан коры! Коркув менде: ол келер эм мени оьлтирер, пишелерим мен, балаларым ман! 12А Сен: „Бактынъды ашаякпан, тувдыкларынъды денъиз кумындай сансыз коьп этеекпен“, – деп ваьде эттинъ»[+].

13Якып сол ерде конды. Эртенъликте суьруьвлериннен кардашы Эсавка савгага 14эки юз эшки, йырма теке, эки юз кой, йырма кошкар, 15отыз савылатаган туье боталары ман, кырк сыйыр, он оьгиз, йырма ургашы эшек, он эркек эшек айырды. 16Оларды ыргатларга берди, аьр бир суьруьвде оьзининъ айдавшысы болгандай этти, эм оларга айтты: «Алдыга барынъыз, суьруьвлер арасында бос ер сакланъыз». 17Оннан сонъ биринши айдавшыга: «Меним кардашым Эсавка расканда, – деди, – ол: „Сен кимнинъ ыргатысынъ? Кайда барасынъ? Кимнинъ малын айдайсынъ?“ деп сораса, 18сен: „Бу мал – сенинъ ыргатынъ Якыптынъ сага, бийим Эсавга, йиберген савгасы. Мине Якып оызи артымыздан келеди“ деп явапла».

19Якып эм экинши, эм уьшинши, эм баска айдавшыларга Эсав пын расканда тап солай айтпага буйырды, 20эм «Тек: „Сенинъ ыргатынъ Якып артымыздан келеди“, деп коспага мутпанъыз», – деди. Соьйтип, алдыга йиберилген савгалар ман Эсавтынъ юрегин юмсатаяк болды. «Оннан сонъ, – ойланды Якып, – мен оьзим де коьринермен. Сол заманда, билким, ол мени ийгилик пен расар». 21Эм, савгаларды алдыга йиберип, Якып туракта конмага калды.


Якыптынъ аты Исраилге туьрлендириледи

22Сол кеше ок, Якып турды, эки пишесин, эки некяхсыз пишесин, он бир улыы алып, Ябук йылгадынъ кешуьви мен аргы ягына оьтти. 23Оларды оьттирген сонъ, йылгадынъ аргы ягына баьри мал-муьлкин де коьширди. 24Якып оьзи туракта ялгыз калды. Танъ атканга дейим, ким болса бирев оны ман куьрести. 25Аьдем Якыпты енъалмаягын коьрип, оны ман куьресип турганда, янбасынынъ суьеги шыккандай этип куьшли сокты 26эм Якыпка айтты: «Йибер Мени. Танъ атты».

«Мага разылыгынъды бермесенъ, йибереек тувылман», – деди Якып.

27Аьдем: «Сенинъ атынъ не?» – деп сорады.

Ол: «Якып», – деп яваплады.

28Аьдем: «Буьгуьннен арбатын атынъ Якып тувыл, Исраил[†][*] болаяк, неге десе сен Алла ман эм аьдемлер мен куьрестинъ эм енъуьвши болып шыктынъ»[+].

29Якып: «Айт мага атынъды!» – деп тиледи.

Ол: «Сага атымды билмеге неден керек?», – деди. Эм Якыпка разылыгын берди.

30Сол ислер болган ерге Якып: «Бу ерде мен бет бетке Аллады коьргенмен эм сав калдым!» деп, Пениел[*] деген атты берди[+].

31Якып Пениелден кеткен заманда куьн тува эди. Ол, янбасынынъ суьеги шыкканнан себеп, аксай эди. 32Исраил уллары бу куьнге дейим айванлардынъ янбас суьегининъ басындагы синъирди емейдилер. Неге десе Алла Якыптынъ янбас суьегининъ басындагы синъирге тийген эди.

### 33


Якып пайхамбар Эсав ман коьриседи

1Якып карады эм коьрди: онынъ алдына Эсав 400 аьдем мен бирге келеятыр. Якып Леядынъ, Рахелдинъ эм некяхсыз хатынларынынъ балаларына аналарынынъ касында турмага буйырды. 2Ол оларды булай тизди: алдыда некяхсыз хатынлар балалары ман, олардынъ артында Лея балалары ман, олардынъ артында Рахел эм Юсып.[†] 3Оьзи Якып алдыга шыкты эм, кардашынынъ касына келеектен алдын, ети кере сежде кылды.

4Тек Эсав онынъ алдына ымтылды, кушаклады, мойнына сарылып, оьпти. Экеви де йылап басладылар. 5Пишелерди эм балаларды коьрип, Эсав: «Бу янынъдагылар ким?» – деп сорады.

Якып: «Олар – мага, сенинъ кулынъа, Алла савга эткен балаларым», – деди.

6Некяхсыз хатынлар балалары ман Эсавтынъ янына келип, сежде кылдылар. 7Олардан сонъ Лея балалары ман келип, сежде кылдылар. Энъ сонъ Рахел эм Юсып келип, сежде кылдылар.

8Эсав: «Мага йолда раскан суьруьвлердинъ маьнеси не?» – деп сорады.

Якып: «Ол – сага ярар уьшин савга, бийим», – деп яваплады.

9«Менде коьп бар, кардашым, – деди Эсав, – калдыр оьзинъе».

10«Йок, – деди Якып, – рагимлик коьрсет, ал меним савгаларымды! Сени мен коьрисуьв – мага Алла ман бет бетке коьрисуьвдей, сен мага бек танъсынъ! 11Тилеймен, сага аькелген савгамды ал. Алла мени юмарт савгалады, менде не де бар». Якып Эсавка савгаларын алмага ялбарып тиледи, ол да сонъында разы болды.

12«Йолга шыгайык, – деди Эсав, – Мен сени мен бараякпан».

13Якып: «Бийим меним, сен билесинъ балалар карувсыз. Койларым эм сыйырларым савыладылар: оларды айдасак, баьриси бир куьннен кырылаяк. 14Бийим, тилеймен, сен алдыга бар, а мен, сенинъ ыргатынъ, артынънан барайым – асыкпай, мал, балалар баргандай болып, сага, меним бийимге, Сеирге еткенге дейим», – деди.

15«Мен аьдемлеримнинъ бир кесегин сени мен калдырайым», – деди Эсав.

Якып: «Не уьшин? Сен, меним бийим, мага бек танъсынъ».

16Сол ок куьн Эсав артына, Сеирге йол алды, 17а Якып Суккотка йоьнеди. Ол онда уьй салды, малга авлалар этти. Соны уьшин сол ердинъ аты Суккот[*].

18Паданарамнан келгеннен сонъ, Якып Кенан[†] ериндеги Шекем шахарына аман-эсен етти, эм оннан эрек болмай токтады[+]. 19Якып Шекемнинъ атасы Хамордынъ улларыннан 100 кесек куьмиске сатып алган еринде шатырын яйды. 20Онда ол курманлык этпеге ер ясады эм Эл Элохей Исраил[†][*] деп атады.

### 34


Дина зорланады

1Леядынъ Якыпка тапкан кызы Дина ерли кызларды коьрмеге барды. 2Сол кыралдынъ бийи хивли Хамордынъ улы Шекем оны коьрди, ыслады эм зорлады. 3Ол Якыптынъ кызы Динады суьйди, ога ашык болып, аьруьв соьзлер айтты. 4Хаморга, оьзининъ атасына: «Бу кызды мага пише этип ал», – деди.

5Якып, кызы Динадынъ зорланганын эситти. Сол заманда уллары данъылда мал багатаган эдилер; Якып олар келгенге дейим бир зат та этпей турды.

6Шекемнинъ атасы Хамор Якып пан соьйлеспеге келди. 7Сол вакытта Якыптынъ уллары, болган затты эситип, данъылдан уьйге кайттылар. Олар кыйналып, ашувга толы эдилер. Шекем Якыптынъ кызын зорлап, Исраилди[†] корлаган: ол ярамас ис!

8Хамор оларга: «Шехем, меним улым, кызынъызды бек суьйди. Тилеймен, беринъиз оны улыма пише этип![+] 9Сиз бизи мен ювыклар боларсынъыз, бизге кызларынъызды байга берерсинъиз эм бизим кызларды оьзинъизге пише этип аларсынъыз. 10Биз бен бирге яшанъыз. Бизим кыралымыз – сизинъ алдынъызда, кайда суьйсенъиз орынласып, сатув-алув этип, мал-муьлк иеси болынъыз», – деп айтты.

11Шекем Динадынъ атасына эм кардашларына: «Рагимли болынъыз, мен сизге не зат айтсанъыз, соны берермен! 12Энъ уьйкен калым эм савгалар белгиленъиз, не кадер айтсанъыз, сол кадер береекпен. Тек кызды мага пише этип беринъиз», – деп косты.

13Шекем мен онынъ атасы Хаморга Якыптынъ уллары аьйлекерлик пен явап бердилер; неге десе Шекем олардынъ карындасы Динады зорлаган эди. 14«Биз ол затты эталмаймыз, – дедилер олар. Карындасымызды суьннетленмеген эркекке байга бермеге бизим уьшин бетлев. 15Тек бир шартты толтырсанъыз биз разылыгымызды береекпиз: эгер сиз биздей болсанъыз эм баьри эркеклеринъиз суьннетленселер. 16Сол заманда биз сизге кызларымызды байга береекпиз, сизинъ кызларынъызды да оьзимизге пише этип алаякпыз, суьйткенде биз сиз бен бирге яшап калаякпыз эм бир халк болаякпыз. 17А эгер бизге тынъламасанъыз эм суьннетленмесенъиз, карындасымызды алып кетеекпиз».

18Хамор эм улы Шекем сол шартка разы болдылар. 19Шекем сол сааьтлей бабага олтырды – соьйтип яс аьдем Якыптынъ кызын суьетаган эди. Шекем атасынынъ тукымында энъ сыйлы аьдем эди.

20Хамор эм улы Шекем шахар капысына барып, шахаршыларга: 21«Бу аьдемлер тынышлык пан келгенлер. Бизим кыралымызда яшасынлар эм сатув-алув этсинлер. Ер коьп, оларга да бизге де етер. Биз олардынъ кызларын пише этип алармыз, бизим кызларды да оларга байга берермиз. 22Олар бизи мен бирге яшамага эм бир халк болмага разылар, тек бир шарт бар: бизим баьри эркеклеримиз, олардынъ эркеклериндей болып, суьннетленмеге кереклер. 23Олардынъ суьруьвлери, маллары, муьлклери бизики болаяк, эгер биз олардынъ шартларын кабыл этсек эм олар бизи мен яшап басласалар!» – деп айттылар.

24Баьри шахаршылар Хамор эм улы Шекем мен разы болдылар эм шахардынъ баьри эркеклери суьннетлендилер. 25Уьшинши куьн, эркеклер аьли де авырып ятканда, Шимон эм Левий, Якыптынъ уллары, Динадынъ кардашлары, кылышларын алып шахарга бир кыйынсыз кирип, баьри эркеклерди оьлтирип шыктылар. 26Хамор ман улы Шекемди де оьлтирдилер, Динады Шекемнинъ уьйиннен алып кеттилер. 27Якыптынъ баьри уллары келип, оьлгенлердинъ затларын сыйырып, шахарды тонадылар. Неге десе Дина, олардынъ карындаслары, зорланган эди. 28Олар койларды, эшкилерди, сыйырларды, эшеклерди, шахарда эм кырларда тапканларынынъ баьрин де алдылар. 29Шахаршылардынъ баьри мал-муьлкин сыйырып, балаларын эм пишелерин аькеттилер эм уьйлерин тонадылар.

30Якып Шимон ман Левийге: «Сиз мага каза аькелдинъиз! Сиз мени ерли яшавшылардынъ – кенаншылар[†] эм перизшилердинъ – энъ суьймеген аьдеми эттинъиз. Бизде аьдем аз, олар бирлесселер мени оьлтирееклер эм бизим тукым йок болаяк!» – деди.

31Тек Шимон эм Левий ога: «Бизим карындасымыз бан, орамбастагы сатлык кызга эткендей, зорлык этпеге керек тувыл эди», – дедилер.

### 35


Якып пайхамбар Бетелге кайтады

1Алла Якыпка: «Тур, Бетелге бар, орынлас эм сонда сага, сен кардашынъ Эсавтан кашканда, коьринген Аллага курманлык ерин ярастыр», – деп буйырды[+].

2Якып аьелине эм баьри аьдемлерине: «Сизде болган ят аллаларды эрекке алып тасланъыз, тазаланынъыз эм кийимлеринъизди авыстырынъыз. 3Турып Бетелге барайык. Онда, кыйынлык куьнимде дувамды кабыл эткен эм баьри юрген ерлеримде мага ярдамга келген Аллага курманлык ерин ясаякпан». 4Олар Якыпка баьри ят аллаларын, кулакларыннан сыргаларды да шыгарып бердилер. Баьрин де Якып Шекем шахарына ювык эмен терегининъ астына коьмди. 5Олар йолга шыктылар. Алла тоьгеректеги шахарлардынъ яшавшыларына коркув салганы уьшин, олар Якыптынъ улларынынъ артыннан кувмадылар.

6Якып аьдемлери мен Кенан[†] ериндеги Луз шахарына (соьлеги Бетелге) етти. 7Онда ол курманлык этетаган ер ясады. Ога «Эл Бетел[*]» деген ат берди, неге десе сол ерде, Якып Эсавтан кашатаган заманда, ога Алла коьринген эди[+].

8Сонда Ревекадынъ эмшек эмисткен анасы Девора оьлди. Оны Бетелдинъ кубыла янындагы эмен терегининъ астында коьмдилер эм сол ерге Аллон Бакут[*] деген ат бердилер[+].

9Якып Паданарамнан кайтканнан сонъ, Алла ога тагы да коьринип, разылыгын берди 10эм: «Сенинъ атынъ Якып, тек энди сага Якып деп айтпаяклар. Энди сенинъ атынъ Исраил[†][*] болаяк», – деп, Исраил деген атты берди[+]. 11Алла тагы да ога айтты: «Мен куьдиретли Алла. Емисли эм коьп санлы бол: сеннен бир миллет яратылаяк, коьплеген миллетлер яратылаяк, сенинъ тукымынънан патшалар туваяклар![+] 12Мен Ибрагимге[†] эм Исхакка[†] берген ерди сага эм сеннен сонъ тувдыкларынъа береекпен». 13Оннан сонъ Алла, Якыптан айырылып, оны ман соьйлеген ерден оьрге шыкты. 14Якып Алла ман соьйлеген ерге кие[†] тас салды, таска савга этип шагыр эм зейтун майын куйды[+]. 15Алла оны ман соьйлеген ерди Якып Бетел[*] деп атады[+].


Бенямин тувады, Рахел мен Исхак оьледилер

16Бетелди калдырып, Эпрат шахарыннан узак болмаган ерде Рахел толгатып баслайды. Бала табувы кыйынлы эди. 17Рахел бек кыйнала эди. «Коркпа, – деди ога эбия ана. – Кара, сенде тагы да бир ул!» 18Оьлеятырган Рахел сонъы тынысы ман улына Бенони[*] деген ат берди. Тек атасы оны Бенямин[*] деп атады.

19Соьйтип Рахел оьлди. Оны Эпратка (соьлеги аты Бетлехем) баратаган йол ягасында коьмдилер[+]. 20Якып онынъ кабырына кие тас салды. Рахелдинъ кабырынынъ кие тасы энди де турады.

21Исраил [Якып] йолын бардырды эм Мигдал Эдердинъ кубыласында шатырын яйды. 22Исраил сол ерде яшаган заманда Рубен атасынынъ некяхсыз пишеси Билха ман зийналык этти. Исраил сол затты эситкенде [бек ашувланды].

Якыптынъ он эки улы болды[+].

23Леядынъ уллары: Рубен (Якыптынъ тунгышы), Шимон, Левий, Юда, Иссакар эм Завулон.

24Рахелдинъ уллары: Юсып[†] эм Бенямин.

25Рахелдинъ таьвкеси Билхадынъ уллары: Дан эм Напталий.

26Леядынъ таьвкеси Зилпадынъ уллары: Гад эм Ашер. Бу Якыптынъ Паданарамда тувган уллары.

27Якып бир заманларда Ибрагим, оннан сонъ Исхак яшаган, соьле Хеврон деп аталган Кирят Арба шахарына ювык Мамре эменлигине, оьзининъ атасы Исхакка келди[+]. 28Исхак 180 йыл яшады. 29Ол карт болып, яшавга тойып, ян берди эм ата-бабаларына косылды. Оны уллары Эсав эм Якып коьмдилер[+].

### 36


Эсавдынъ тукымы

1Мине Эдом деп те аталган Эсавтынъ тукымы акында хабар[+]. 2Эсав пише этип оьзине эки кенаншы[†] кыз алды: хетши Элоннынъ кызы Адады эм хивши Сивоннынъши кызы Аьнадынъ кызын Охоливамады. 3Сонъ Басематты, Исмаилдынъ кызын, Невайоттынъ карындасын алды[+]. 4Ададан Эсавта Элипаз тувды, Басематтан – Регуел, 5Охоливамадан – Егуш, Ялам эм Корах. Булар Эсавтынъ Кенан еринде тувган уллары.

6Эсав пишелерин, улларын, кызларын, уьйиндеги баьри аьдемлерин, суьруьвлерин Кенанда йыйган мал-муьлкин алып, баска кыралга, кардашы Якыптан узакка кетти. 7Оларда сол кадер байлык бар эди, бирге яшамага амал болмады: олар орынласкан ер тар болды, экевине суьруьвлери мен ер етпей баслады. 8Эсав Сеир тавы янында орынласты (Эсав – энди Эдом).

9Сеир тавларында яшаган эдомлшылардынъ ата-бабасы Эсавдынъ тукымынынъ тарихи мине:

10Эсавтынъ уллары: Элипаз Эсавтынъ Ададан улы; Регуел Эсавтынъ Басематтан улы.

11Элипазтынъ уллары: Теман, Омар, Сепо, Гатам эм Кеназ.

12Эсавтынъ улы Элипазтынъ некяхсыз пишеси Тимна ога Амалекти тапты. Булар Эсавтынъ пишеси Ададан тувдыклар[+].

13Регуелдинъ уллары: Нахат, Зерах, Шамма эм Мизза. Булар Эсавтынъ пишеси Басематтан тувдыклары.

14Сивоннынъ кызы Аьнадынъ кызы Охоливамадан Эсавта Егуш, Ялам эм Корах тувдылар.

15Мине Эсавтынъ тувдыкларынынъ куьплери.

Эсавтынъ тунгышы Элипазтынъ тувдыклары: Теманнынъ куьби, Омардынъ куьби, Сеподынъ куьби, Кеназдынъ куьби, 16Корахтынъ куьби, Гатамнынъ куьби эм Амалектинъ куьби. Булар Элипаздынъ куьплери, Ададынъ тувдыклары; Эдом еринде яшайдылар.

17Эсавтынъ улы Регуелдинъ тувдыклары: Нахаттынъ куьби, Зерахтынъ куьби, Шаммадынъ куьби эм Миззадынъ куьби. Булар Регуелдинъ куьплери, Эсавтынъ пишеси Басематтан тувдыклары; Эдом еринде яшайдылар.

18Эсавтынъ Охоливамадан тувдыклары: Егуштынъ куьби, Яламдынъ куьби эм Корахтынъ куьби. Булар Эсавтынъ пишеси, Аьнадынъ кызы Охоливамадынъ куьплери.

19Сондай Эсавтынъ (Эдомнынъ) тувдыклары эм ырув куьплери.


Сеирдинъ тукымы

20Бу кыралда яшаган хоршы Сеирдинъ уллары: Лотан, Шовал, Сивон, Аьна,[+] 21Дишон, Эсер эм Дишан. Булар хоршылардынъ ырув куьплери, Эдом еринде яшаган Сеирдинъ тувдыклары.

22Лотаннынъ уллары: Хори эм Хемам. Лотаннынъ карындасынынъ аты Тимна эди.

23Шовалдынъ уллары: Алван, Манахат, Эвал, Шепо эм Онам.

24Сивоннынъ уллары: Ая эм Аьна. Оьзининъ атасы Сивоннынъ эшеклерин бакканда, шоьлде исси булак тапкан сол бирев Аьна эди.

25Аьнадынъ балалары: Дишон эм Охоливама, Аьнадынъ кызы.

26Дишоннынъ уллары: Хемдан, Эшбан, Итран эм Керан.

27Эсердинъ уллары: Билхан, Зааван эм Акан.

28Дишаннынъ уллары: Ус эм Аран.

29Сондай хоршылардынъ ырув куьплери: Лотаннынъ куьби, Шовалдынъ куьби, Сивоннынъ куьби, Аьнадынъ куьби, 30Дишоннынъ куьби, Эсердинъ куьби, Дишаннынъ куьби. Бу – Сеир еринде яшаган хоршылардынъ ырув куьплерининъ тизими.


Эдом патшалары

31Мине Эдомда, исраилшилерде[†] энди де патшалар болмай турып, патшалык суьргенлер:

32Эдомда бас деп Беордынъ улы Бела патша болды. Онынъ бас шахарынынъ аты Динхава эди.

33Бела оьлгенде, орнына босралы Зерахтынъ улы Йовав патша болды.

34Йовав оьлгенде, орнына Теман кыралыннан Хушам патша болды[+].

35Хушам оьлгенде, орнына Моав кырларында мидияншыларды енъген Бедадтынъ улы Хадад патша болды. Онынъ бас шахарынынъ аты Авит эди.

36Хадад оьлгенде, орнына масрекалы Самла патша болды.

37Самла оьлгенде, орнына сув ягасындагы Реховот шахарыннан Шаул патша болды.

38Шаул оьлгенде, орнына Акбордынъ улы Баалханан[†] патша болды.

39Ахбордынъ улы Баалханан оьлгенде, Хадад патша болды. Онынъ бас шахарынынъ аты Пау эди. Пишеси Мезахавтынъ кызы Матредтинъ кызы Мехетавел эди.

40Булар, куьплерине эм ерлерине коьре, Эсавтынъ тукымыннан бийлердинъ атлары: Тимна, Алва, Етет, 41Охоливама, Эла, Пинон, 42Кеназ, Теман, Мивсар, 43Магдиел эм Ирам. Сондай оларга байыр болган кыралда яшаган ерлерине атларын берген Эдом куьплери. Эдомлылардынъ ата-бабасы Эсав.

### 37


Юсыптынъ туьслери

1Якып, алдын атасы яшаган кыралда, Кенан[†] еринде, орынласты. 2Мине Якыптынъ ырувы акында хабар.

Юсып[†] 17 ясында яс аьдем эди. Ол кардашлары – аталарынынъ некяхсыз пишелери Билха эм Зилпадынъ уллары – ман бирге суьруьв багатаган эди эм олардынъ эткен яман затлары акында атасына шагатаган эди.

3Юсып атасында ога картлык келгенде тувган эди, соны уьшин Исраил[†] [Якып] оны баска улларыннан эсе, бек суьетаган эди. Ога шешекейли коьйлек савга эткен эди. 4Юсыптынъ кардашлары, аталарынынъ оны баьрисиннен бек суьетаганын билетаган эдилер. Соны уьшин Юсыпты коьрип болмадылар, оны ман йылы соьйлемеге де унамадылар.

5Бир кере Юсыпка туьс энеди. Ол муны кардашларына хабарлаганда, олар оны тагы да бек коьрип болмадылар. 6«Тынъланъыз, – деди ол, – мага туьсимде не зат энгенин! 7Биз данъылда куьлте байлай эдик. Бирден меним куьлтем туьп-туьз болып турды, а сизинъ куьлтелеринъиз оны курсап алып ога сежде кылдылар!»

8Кардашлары ога: «Суьйткенде, сен бизге патшалык суьреек боласынъма? Бизге басшы болаяк боласынъма?» Оны, туьслери эм айтканлары уьшин, тагы да бек коьргилери келмеди.

9А Юсыпка тагы да туьс энди эм ол тагы да кардашларына хабарлады: «Мен туьс коьрдим, ай да, куьн де, он бир юлдыз да мага сежде кылдылар!»

10Атасы эм кардашларына туьсин айтканда, атасы ога шамгалды: «Не туьслер сага энедилер? Суьйткенде мен де, ананъ да, кардашларынъ да – баьримиз де сага сежде кылмага керекпиз бе?» 11Кардашлары Юсыпка куьншилик суьрдилер, тек атасы бу туьсти эсинде саклады.


Кардашлары Юсыпты сатадылар

12Бир кере Юсыптынъ кардашлары Шекем шахарынынъ шетине аталарынынъ суьруьвлерин отлатпага кеттилер. 13Исраил [Якып] Юсыпка айтты: «Кардашларынъ Шекемде суьруьв багадылар. Кел сени де сонда йиберейим».

«Мен аьзирмен», – деп яваплады Юсып[+].

14Атасы: «Бар кардашларынъа, кара, ислери калай барганын, малдынъ аьлин. Мага хабар аькел», – деп, оны Хеврон тогайыннан йолга салды.

Юсып Шекемге еткенде, 15ога бир аьдем расты. Ол кырда кезген Юсыпты коьрип: «Сен мунда не излейсинъ?» – деп сорады.

16«Мен кардашларымды излеймен, – деп яваплады Юсып. – Айт мага, тилеймен, олар каерде мал багадылар?»

17«Олар булайдан кеттилер, – деди сол аьдем, – тек эситтим, Дотанга бараяк болганларын».

Юсып кардашларынынъ артыннан барды эм Дотанда оларды тапты. 18Олар да Юсыпты эректен коьрип, ол келгенге дейим оны оьлтиреек болып соьйлеседилер. 19«Мине бизим туьс коьруьвшимиз! – дедилер бир бирлерине. – 20Оьлтиреегинъиз оны эм шонъкырга таслаягынъыз, айтармыз оны кийик айванлар едилер деп. Коьрермиз ол заманда туьслери калай толганларын!»

21Рубен соны эситип, Юсыпты куткармага шалысты. «Оны оьлтирменъиз, – деди Рубен. – 22Канын тоькпенъиз. Оьзинъиздинъ колынъыз бан оьлтиргеннен эсе, шоьлдинъ ортасындагы бу шонъкырга атынъыз». Туврасы ман, ол Юсыпты куткармага эм атасына кайтармага суьйди.

23Юсып кардашларынынъ касына еткенлей, олар онынъ шешекейли коьйлегин юлкып алдылар, 24оны ыслап, шонъкырга тасладылар. Шонъкыр бос эди, ишинде сув да йок эди.

25Кардашлар ас ишпеге олтырганлай, Гилад беттен келетаган исмаилшылардынъ керваны коьринди. Олардынъ туьелерине ийисли сагызлар, бальзам эм ладан юкленген эди. Олар бу затларды Мысырга аькете эдилер. 26Юда кардашларына: «Бизге не пайдасы бар кардашымызды оьлтирип канын тоьккенимизди ясырганнан? 27Келинъиз, оны исмаилшыларга сатаяк, колларымыз таза болаяк. Кенем де болсын, ол бизим канымыз, денимиз бир кардашымыз», – деди. Кардашлары ога разы болдылар[+].

28Мидияншы саьвдегерлер [исмаилшылар] ювык келгенде, кардашлары Юсыпты шонъкырдан шыгардылар эм исмаилшыларга йырма кесек куьмиске саттылар, исмаилшылар де оны Мысырга алып кеттилер.

29Рубен кайтып келип, шонъкырга караса, Юсып йок! [Кайгырганыннан] уьстиндеге кийимлерин йыртты. 30«Бала йок! – деди ол кайтып келип, кардашларына. – А мен? Не этеекпен энди мен?»

31Кардашлары Юсыптынъ коьйлегин алып, теке сойып, онынъ каны ман коьйлекти боядылар. 32Оннан сонъ аталарына аькеттирип, айттылар: «Мине бизим тапканымыз! Тилеймиз, кара – бу сенинъ улынънынъ коьйлеги ме, тувылма?»

33Якып коьйлекти танып бакырды: «Бу коьйлек меним улымдыкы! Оны кийик айванлар егенлер! Талаганлар, талаганлар Юсыпты!» 34Эм [кайгырганыннан] кийимлерин йыртты, белине эрегожа кийип, коьп куьнлер улына сыйт этип турды. 35Баьри кызлары эм уллары келип увандыраяк болып куьрестилер, ол уванмага унамады. «Йок! – деди ол. – Сыйт этип тураякпан! Сыйт пан улыма, ахыретке кетеекпен!» Соьйтип Юсыптынъ атасы сыйтын токтатпады.

36Сол арада мидяншылар Юсыпты Мысырга аькетип, Потифарга саттылар. Ол параоннынъ куллыкшысы, каравылдынъ басшысы эди.

### 38


Юда ман Тамар

1Юда сол вакытта, кардашларын калдырып, Хира деген адулламшы бир аьдемнинъ касында яшап баслады. 2Онда Шуа деген кенаншы[†] бир аьдемнинъ кызын коьрди. Оны пише этип алды, оны ман яшап баслады. 3Пише авыраяклы болды, ул тапты. Юда ога Эр деген атты берди. 4Пише тагы да авыраяклы болды, экинши ул тапты эм ога Онан деп атады. 5Оннан сонъ тагы да биревди тапты, Шела деп атады. Шела тувганда, Юда Кезив шахарында эди.

6Тунгышы Эрге Юда Тамар деген кызды пише этип алды. 7Тек Эр Раббийге ярамаган эди. Соны уьшин Раббий ога аьжел берди.

8Юда Онанга айтты: «Кардашынънынъ тул хатыны ман уьйленип парызды толтыр. Кардашынъды авыстырып, ога тувдыклар берерсинъ»[+]. 9Тек Онан билетаган эди, Тамардан туваяк балалар, онынъ балалары деп саналаяк тувыл эди. Соны уьшин Тамар ман бирге болган сайын, кардашына бала тувдырмаяк болып, урлыгын ерге тоьгетаган эди. 10Раббийге онынъ эткени ярамады, соны уьшин Раббий ога да аьжел берди.

11Юда келини Тамарга: «Меним улым Шела оьскенге дейим сен тул хатын болып, ата-ананъда яша», – деди. Неге десе: «Шела да кардашларындай оьлип кетпегей эди!», – деген ой басында бар эди. Соьйтип Тамар тоьркинине кайтты.

12Коьп заман кетти. Юдадынъ пишеси, Шуадынъ кызы оьлди. Тулланув куьнлери кеткеннен сонъ, Юда йолдасы адулламшы Хира ман бирге Тимна авылына, койларын кыркканларга барды.

13Тамар кайынатасы Тимнага кой кыркувга барганын билгенде, 14тул хатын кийимлерин шешип, бетин явлык пан ябып, Тимна йолындагы Энайим шахарынынъ капысында, оранып, олтырды. Неге десе Шеладынъ оьскенин, ама оьзи ога пишеге берилмегенин коьрди.

15Тек сатлык пишелер бетлерин ябадылар. Сол себептен Юда, Тамарга карап, оны сатлык пише деп анълады. 16Ол йолдан бурылып, Тамардынъ касына келди эм бу онынъ келини болганын билмей: «Кел, сени мен болмага суьемен», – деди.

Тамар сорады: «Сен мени мен болсанъ, не береексинъ?»

17Юда: «Мен сага эшки баласын йиберермен», – деди.

Тамар: «Йибермей турып, соьзинъе ыйнангандай бир зат калдыр», – деди.

18Юда: «Кайдай зат суьесинъ?» – деп сорады.

Тамар яваплады: «Сенинъ бавга байланган мухырынъ эм колынъдагы аса таягынъ». Юда Тамар айтканлардынъ баьрисин берди, оны ман конды. Тамар оннан бала коьтерди. 19Оннан сонъ турды эм кетти, бетиннен явлыкты шешти, тул хатыннынъ кийимлерин янъыдан кийди.

20Юда адулламлы йолдасын эшки баласы ман йиберип, калдырган затларын алаяк болады, ама йолдасы хатынды табалмады. 21Ерли яшавшылардан сорап баслады: «Кайда ды Энайимде йол янында олтырган сол каьхпе пише?»

«Онда бир каьхпе де йок эди», – деп явапладылар.

22Ол Юдага кайтып: «Мен хатынды табалмадым. Ерли яшавшылар, онда бир каьхпе де йок эди деп, айтадылар», – деди.

23Юда: «Мен берген затлар сонда калсын, оьзимиздинъ бетимизди ашпайык. Мен ога эшки баласын йибердим, а сен оны табалмадынъ», – деди.

24Уьш айга ювык кеткеннен сонъ Юдага: «Келининъ Тамар зийна эткен эм энди авыраяклы!» – деп айттылар.

Юда: «Оны шыгарынъыз эм отка тасланъыз!» – деди[+].

25Тамарды оьлим язасына аькетеятырганда, ол кайынатасына: «Мен авыраяклы сосы затлардынъ иесиннен. Тилеймен, кара: сосы мухыр, бав эм аса таяк[†] кимнинъ, таныдынъма?» – деп айттырмага аьдем йиберди.

26Юда сол затларды таныды. «Тувралык онынъ ягында, – деди. Баьри болган зат, мен улым Шелады ога бермеге унамаганым уьшин болды». Юда оннан сонъ Тамар ман бирге болмады[+].

27Тамарга бала таппага заман келгенде, карнында эгизлер болганын коьрдилер. 28Эгизлерден бири туваятырганда, бас деп колы коьринди. Эбия ана колын ыслап, билегине кызыл йип байлады эм айтты: «Бу биринши болып тувды». 29Ама бала колын артка тартты, сонъ онынъ кардашы тувды. «Сен калай оьзинъе йол аштынъ?» – деди эбия ана. Соьйтип балады Перес[*] деп атадылар. 30Онынъ артыннан кызыл байлавы болган кардашы да тувды. Оны Зерах[*] деп атадылар.

### 39


Юсып пан Потифардынъ пишеси

1Исмаилшы саьвдегерлер Юсыпты[†] Мысырга аькелген эдилер. Сонда оны Потифар деген мысыршы бирев исмаилшылардан сатып алган эди. Потифар параоннынъ куллыкшысы, каравылдынъ басшысы эди[+]. 2Юсып мысыршы иесининъ уьйинде яшап баслады. Раббий Юсыпка ярдам этти. Онынъ бактысы ашык эди. 3Юсып не зат этсе де, ога Раббий ярдам эткенин, бактысын ашканын иеси коьрди. 4Юсып ога бек ярады, онынъ байыр кулы болды. Оннан сонъ иеси Юсыпка уьй басшысы болмага эм онынъ басшылыгына баьри мал-муьлкин де тапшырды. 5Ол Юсыпка мал-муьлкин тапшырган заманнан баслап, Юсып аркалы, Раббий мысыршыдынъ уьйине разылыгын коьрсетти; ога байыр болган аьр затта – эм уьйде, эм кырда – берекет берди. 6Мысыршы баьри болган затын Юсыптынъ басшылыгына берди – онынъ каьри энди тек ев эм ишуьв эди.

Юсып бек ярасык эди: эм юзи мен, эм сыны ман. 7Бир кесек заманнан сонъ, иесининъ пишеси Юсыпка коьз салып: «Мени мен бол!» – деди.

8Тек Юсып унамады эм иесининъ пишесине булай айтты: «Ием басшылыгыма баьри затын берди. Мен мунда болганым уьшин, ол оьзи уьйдеги эш бир затка карамайды. 9Мен бу уьйде оны ман бирдей болып эмир этемен. Мага эш бир затка тыюв йок сеннен баска: сен онынъ пишеси. Мен ол яманлыкты калай этейим, Алла алдында ол уьйкен куьна?»[†][+]

10Аьр куьн Потифардынъ пишеси Юсыпты коймады, тилеклер тоькти, тек Юсып оны ман ятпага, касында болмага да разы болмады. 11Эм мине бир куьн, Юсып, оьзининъ куллыгын этпеге уьйге киргенде, уьйде баска бир кул да йок эди. 12Потифардынъ пишеси Юсыптынъ кийиминнен ыслап: «Мени мен бол!» – деди. Ама Юсып кийимин онынъ колында койып, уьйден шыгып кашты. 13Пише Юсып кашканын эм колында онынъ кийими калганын коьрип, 14кулларын шакырды эм айтты: «Каранъыз: эрим аькелген бу еврей бетимизди ашты! Ол мага зорлык этпеге келген! Ама мен бакырдым. 15Ол меним бакырыгымды эситип, кийимин менде калдырып, уьйден шыгып кашты»[+].

16Ол Юсыптынъ кийимин байы уьйге келгенге дейим ыслап турды, 17байына да сол затты кайтарып айтты: «Сен аькелген еврей кул мага зорлык этпеге келди. 18Мен бакырганда, ол, кийимин менде калдырып, уьйден шыгып кашты».

19Юсыптынъ иеси, пишесининъ «Сенинъ кулынъ мага булай этти» деген хабарын эситкенде, ашувдан толды. 20Ол, Юсыпты ыслап, патшадынъ кыянатшылары турган тутнакка олтыртпага буйырды.

Соьйтип Юсып тутнакка туьседи. 21Тек Раббий ога ярдам этти, рагимлигин коьрсетти: Юсып тутнактынъ басшысына ярады. 22Юсыпка тутнактынъ басшысы баьри ысланганларды тапшырды. Юсып тутнакта болган баьри затлар уьшин соравлы болды. 23Тутнактынъ басшысы Юсып соравлы болганнан сонъ, эш бир зат уьшин кыйналмады; неге десе Раббий Юсыпка ярдам этип, ол эткен аьр затта бактын ашып тура эди.

### 40


Юсып эки аьдемнинъ туьслерин йорайды

1Бираз заман кеткеннен сонъ, Мысыр патшасынынъ шагыр куювшысы эм оьтпекшиси иелерининъ, мысыр патшасынынъ алдында шуьшлендилер. 2Параон эки куллыкшысына – бас шагыр куювшысына эм бас оьтпекшиге – бек ашувланды 3эм каравылдынъ басшысынынъ уьйиндеги, сол Юсып[†] болган тутнакка, олтыртпага буйырды. 4Каравылдынъ басшысы Юсыпты оларга кызмет кылмага салды. Тутнакта бир кесек заман турдылар.

5Бир кеше Мысыр патшасынынъ тутнакка туьскен шагыр куювшысына эм оьтпекшисине туьслер энди. Аьр бирине оьзининъ туьси, оьз маьнеси мен энди. 6Юсып эртенъликте келгенде, оларды бир зат кыйнайтаганын коьрди. 7«Буьгуьн сизди не зат кыйнайды?», – деп сорады.

8Юсып пан бирге онынъ иесининъ уьйинде капалган параоннынъ кызметшилери: «Биз туьслер коьрдик, а оларды йорамага аьдем йок», – деп явапладылар.

Юсып: «Йорав Алладынъ иси тувылма? Айтынъыз мага туьслеринъизди, тилеймен», – деди.

9Бас шагыр куювшы туьсин Юсыпка айтып: «Мага алдымда юзим тереги коьрингендей болды. 10Юзим терегинде уьш бутак бар эди. Олар оьсип басладылар, шешекейлер аттылар, юзимлер салынып-салынып пистилер. 11Параоннынъ тостакайы меним колымда эди. Мен юзимлерди алып, уьзип, соьлин шыгарып, параоннынъ тостакайына куйдым, сонъ тостакайды параонга бердим», – деди.

12«Мине туьсинънинъ маьнеси, – деди Юсып. – Уьш бутак – ол уьш куьн. 13Уьш куьн кеткеннен сонъ, параон сени муннан шыгартаяк: эски ис еринъе кайтараяк эм сен, алдынгындай шагыр куювшысы болып, параонга тостакайын береексинъ. 14Тек сага наьсип кайтканда, мени мутпа! Мага ийгилик эт, акымда параонга соьйле, мени муннан шыгарт! 15Мени еврей ериннен урлаганлар. Мунда да тутнакка таслангандай эш бир зат этпегенмен».

16Бас оьтпекши туьстинъ яхшыга йоралганын коьрип, Юсыпка айтты: «Мага да басымда уьш оьтпек шетени бардай коьринди. 17Йогардагы шетенде – параонга писирилген аьр туьрли оьтпек бар. Ама куслар басымдагы сол шетеннен оьтпекти шоьплей эдилер».

18«Мине сенинъ туьсинънинъ маьнеси, – деди Юсып. – Уьш шетен – ол уьш куьн. 19Уьш куьн кеткеннен сонъ параон сени де муннан шыгартаяк: сен дарагашта илинип тураяксынъ эм куслар сенинъ тенинъди шоьплееклер».

20Уьш куьннен сонъ параоннынъ тувган куьни эди. Ол буьтин куллыкшыларына зияпет тизди. Баьрисининъ алдында бас шагыр куювшыды эм бас оьтпекшиди тутнактан шыгартты[+]. 21Бас шагыршысын алдынгы ерине кайтарды. Бас шагыршы параонга тостакайын янъыдан берип баслады. 22Ама параон бас оьтпекшиди – дарагашка, аскакка аспага буйырды. Аьр зат Юсып йорагандай болды[+]. 23Тек шагыр куювшы Юсыпты мутты, онынъ тилегин эсине туьсирмеди.

### 41


Юсып Параоннынъ туьслерин йорайды

1Эки йыл кеткеннен сонъ, параонга туьс энди: Нил сувынынъ уьстинде турады экен. 2Сувдан ети сыйыр шыгады – семиз, ярасык сыйырлар. Яга бойында оьскен камыслар ишинде отлайдылар. 3Артларыннан сувдан баска ети сыйыр шыгады, карувсыз, арык. Келип сувдынъ ягасындагы сыйырлардынъ касында токтайдылар. 4Мине сол карувсыз, арык сыйырлар семиз, ярасык ети сыйырды ашайдылар. Сонда параон уянды.

5Тагы да уйклап кеткенде, ол баска туьс коьрди. Туьсинде бир сабакта аслыкка толы, ети аьруьв масак тувады. 6Артыннан исси ел мен янган ети йинъишке эм бос масак оьседи. 7Мине йинъишке эм бос масаклар аслыкка толы, аьруьв масакларды ютадылар. Сонда параон уянды. Туьс коьргенин анълады.

8Эртенъликте, тынышсызланган параон, баьри мысыршы балшыларды, билимшилерди йыйды эм туьслерин айтты, ама бирев де параоннынъ туьслерин йораялмады. 9Сол заманда бас шагыршы параонга: «Энди эсиме бир эски куьнам[†] туьсти! 10Параон кулларына ашувланып, мени мен бас оьтпекшиди каравылдынъ басшысынынъ уьйиндеги тутнакка капамага буйырды. 11Сонда бир кеше экевимизге туьс энди, аьр биримизге оьзининъ туьси, оьзининъ маьнеси мен. 12А биз бен бирге бир яс еврей бар эди, каравыл басшысынынъ ыргаты. Биз ога туьслеримизди айттык, ол маьнелерин шешти – аьр биримизге туьсимизди йорады. 13Ол кайтып айткан болса, солай болды: мен эски орныма кайтарылдым, а бас оьтпекшиди аскакка астылар», – деди.

14Параон аьдем йиберип Юсыпты[†] аькелмеге буйырды. Оны тез болып тутнактан шыгардылар, шашын кырктылар, кийимлерин авыстырдылар. Оннан сонъ ол параоннынъ алдына келди. 15Параон Юсыпка: «Мен туьс коьрдим, эш бирев де мага маьнесин шешалмайды. А мага айтканларына коьре, сен эситкен аьр туьсти йораяласынъ», – деди.

16Юсып: «Параонга макул анълатувды мен тувыл, Алла берер», – деп яваплады.

17Параон Юсыпка айтты: «Туьсимде Нил сувынынъ ягасында тура экенмен. 18Сувдан ети сыйыр шыгады – семиз, ярасык сыйырлар. Яга бойында оьскен камыслар ишинде отлайдылар. 19Артларыннан сувдан баска ети сыйыр шыгады – арык, карувсыз, суьек пен тери болган. Мысырда бир ерде сондай арык сыйыр коьрмегенмен. 20Эне сол арык, карувсыз сыйырлар ети семиз сыйырды ашайдылар. 21Семиз сыйырлар олардынъ карынларында йок болдылар, карынлары толганы да коьринмейди. Олар алдынгындай арык болган эдилер. Сонда мен уяндым.

22Оннан сонъ баска туьс коьрдим: бир сабакта аслыкка толы, ети аьруьв масак. 23Олардынъ артыннан исси ел мен янган ети йинъишке эм бос масак оьседи. 24Сол йинъишке масаклар ети аьруьв масакты юттылар. Мен туьслеримди балшыларга айттым, тек олар йораялмадылар».

25Юсып параонга айтты: «Патшам, эки туьсинънинъ маьнеси бир. Алла сага не зат этеегин билдирген. 26Ети аьруьв сыйыр ети йылды анълатады, ети аьруьв масак та – ети йыл. Эки туьстинъ маьнеси бир. 27Олардынъ артыннан шыккан ети арык, карувсыз сыйыр – ол ети йыл. Ел мен янган ети йинъишке эм бос масак та, сол затты анълатады – ети йыл ашлыкты. 28Патшам, мен сага басында айтканымдай: Алла сага не этеегин коьрсетеди. 29Буьтин Мысыр еринде ети йыл моллык болаяк. 30Оннан сонъ ети йыл ашлык келеек. Мысырда алдыда болган моллык мутылаяк. Ашлык кыралды йояяк. 31Алдынгы моллыктан ыз да калмаяк – сондай авыр бир ашлык болаяк. 32Патшам, сага эки кере бу туьс энгени – Алладынъ баьри затты беркиткенин, тезден Оьзининъ карарын толтыраягын коьрсетеди.

33Суьйткенде, патшам, акыллы эм оьткир аьдем айыр эм Мысырга басшы этип сал. 34Келеятырган мол ети йылдынъ ишинде буьтин кыралда халктан аслыктынъ бесинши кесегин алар уьшин, кырал ислерин юргисткен аьдемлер айыр. 35Олар мол йыллардынъ буьтин аслыгын йыйсынлар, сенинъ тергевинъ мен шахарларда саклап коршаласынлар. 36Сол заманда Мысырда аслык йыйымы болаяк эм кырал ашлыктынъ ети йылында кырылмаяк».


Юсып Мысырдынъ басшысы болады

37Юсыптынъ соьзлери параонга да, онынъ аьдемлерине де ярадылар. 38«Сондай баска аьдемди табып болмаяк, – деди параон аьдемлерине, – Онда Алладынъ рухы!» 39Сонъ Юсыпка: «Алла сага баьри бу затларды ашкан болса, сеннен акыллы эм сеннен оьткир эш бирев де йок. 40Буьгуьннен арбатын меним байырлыгымды юргистеексинъ эм меним халкым сага тынълаяк. Мен тек патша атым ман сеннен йогары болаякпан[+]. 41Кара, – деди параон, – мен сени буьтин Мысырга басшы этип саламан!»

42Сонъ ол оьзининъ мухыры болган юзигин шыгарып, Юсыптынъ бармагына салды. Юсыпка юка кетеннен кийимлер кийгистти эм мойнына алтын шынжыр такты[+]. 43Ол Юсыпка кыралдынъ экинши аьдемине тийисли болган эки тегершикли арбады берди. Юсып арба уьстинде келеятырса, алдында «Йол беринъиз!» деген сес занъырайды. Соьйтип параон Юсыпты буьтин Мысырдынъ басшысы этти.

44Ол Юсыпка: «Мен параон болсам да, сенинъ разылыгынъ болмай, буьтин Мысыр еринде эш бирев колы ман аягы ман кымылдамаяк», – деп, 45Сафнат Панеах[*] деген атты берди, эм пише этип ога Хелиопол шахардынъ дин куллыкшысы[†] Потиферадынъ кызын Аснатты алды. Соьйтип Юсып Мысырга басшылык суьрмеге кетти[+].

46Параонга, мысыр патшасына кызмет кылып баслаганда, Юсыпка отыз яс эди. Юсып параоннан шыгып, буьтин мысыр ерин айланды. 47Ети мол йыл бойында ер берекетли аслык бере эди. 48Сол ети йыл ишинде Мысырда оьскен аслыкты Юсып йыйып, шахарларга пайластырып турды. Аьр бир шахарга тоьгеректеги данъылларда оьскен аслыкты койды. 49Ол денъиз кумы шаклы аслык йыйды – коьп болганнан санаганын койды: санап та болмады.

50Сол заманда, ашлык келмей турып, Аснат, Хелиопол шахардынъ дин куллыкшысы Потиферадынъ кызы, Юсыпка эки ул тапты. 51Юсып: «Алла мага баьри кайгымды, ата уьйимди мутпага амал берди», – деп, тунгышына Манаше[*] деген атты берди. 52Экиншисине де: «Алла мени кыйналган еримде, емисли этти», – деп, Эпрайым[*] деген атты берди.

53Мысырда ети мол йылы сонъына келди. 54Юсып айтканындай ети аш йылы келди. Ашлык баьри кыралларды кысты, тек Мысырдынъ баьри еринде азык-туьлик бар эди[+]. 55Мысырдынъ аьр ери ашлык сынап баслаганда, халк аслык таппай, параоннан оьтпек тилеп баслады. Параон: «Барынъыз Юсыпка, ол не зат айтса, соны этинъиз», – деди. 56Буьтин дуныяда ашлык бар эди. Юсып аслык йыйылган беженлерди ашып, мысыршыларга аслык сатып баслады. Ашлык Мысырда каты болды. 57Конъысы кыраллардан да Мысырга, Юсыпка, аслык алмага келе эдилер, неге десе ашлык буьтин ер юзинде авыр эди.

### 42


Юсыптынъ кардашлары Мысырга барадылар

1Мысырда аслык бар экенин билип, Якып улларына: «Бир биринъизге неге карап турасыз?» 2Эм: «Мысырда аслык бар деп айтадылар. Барынъыз сонда эм, биз сав калар уьшин, аслык сатып алынъыз. Ол болмаса оьлеекпиз», – деп соьзин бардырды.

3Соьйтип Юсыптынъ[†] он кардашы аслык алмага Мысырга кеттилер. 4Тек Якып Беняминди, Юсыптынъ инисин, ога бир зат болып олтырмасын деп, олар ман йибермеди. 5Исраилдинъ[†] уллары Мысырга аслык тилемеге топарласып келгенлердинъ ишинде эдилер; неге десе ашлык буьтин Кенан[†] ерин де кыса эди.

6Юсып кыралдынъ басшысы эди. Баьрисине аслыкты ол сататаган эди. Юсыптынъ кардашлары келип, алдында сежде кылдылар[+]. 7Ол кардашларын коьрип таныды, ама танымагандай болып: «Кайдан келгенсиз?» – деп, каты сорады.

«Кенаннан, аслык алмага келдик», – дедилер кардашлары.

8Юсып кардашларын таныды, ама олар оны танымадылар. 9Юсып олар акында коьрген туьслерин эсине туьсирип айтты: «Сиз анъылып юретаганлар. Сиз бизим кыралдынъ карувсыз ерлерин билмеге келгенсиз!»[+]

10Олар: «Йок, бийимиз! – деп явап бердилер. – Биз сенинъ ыргатларынъмыз, тек аслык уьшин келдик. 11Биз – кардашлар, бир атадынъ уллары, таза намыслы аьдемлер! Биз, сенинъ ыргатларынъ, бир заманда да анъылып юретаганлардан тувылмыз!»

12«Йок, – деди Юсып, – сиз анъылмага келгенсиз, кыралымыздынъ карувсыз ерлерин билмеге».

13«Биз, сенинъ кулларынъ, он эки кардаш, – деп явапладылар. – Биз баьримиз де Кенан ериннен, бир атадынъ уллары. Кишкейимиз атамыз бан калды. А биримиз энди йок».

14«Аьше, мен айттым да: сиз анъылып юретаганлар, – деди Юсып. – 15Мен сизди тешкерип карарман. Параоннынъ яшавы ман ант этемен: сизинъ кишкей кардашынъыз келмесе, сиз муннан шыкпаяксыз. 16Оны аькелмеге биревинъиз барсын, а калганларынъыз капалы тураяксыз. Сол заманда коьрермиз сизинъ айтканларынъыз тувра яде тувра тувылма. Эгер оьтирик болып шыкса, Параоннынъ яшавы ман ант этемен: сиз анъылып туратаганларсынъыз». 17Эм Юсып уьш куьнге оларды тутнакка олтыртты.

18Уьшинши куьн оларга айтты: «Мен айткандай этсенъиз яшаяксынъыз, неге десе мен Алладан коркаман. 19Эгер сиз уьшини мен де туврашыл аьдемлер болсанъыз, биревинъиз тутнакта калсын, калганларынъыз аслыкты аш болган аьеллеринъизге аькетсинлер. 20Кишкей кардашынъыз бан кайтсынлар. Сол заманда соьзлеринъиз тувра болып шыгар эм сиз оьлмеексиз».

Олар бойсындылар. 21«Тувра, биз кардашымызга эткен куьнамыздынъ[†] язасын шегемиз! – деп бир бирлерине айттылар. – Биз онынъ кайгысын коьрдик, кайтип тилесе де, биз оны аямадык. Энди бизге де келди кайгы!»

22Рубен косты: «Мен сизге айтпадымма „Этпенъиз балага яманлык“ деп? А сиз тынъламадынъыз. Энди биз онынъ канын тоьлеймиз»[+].

23Юсыптынъ олардынъ тилин анълаганын билмейтаган эдилер. Юсып олар ман тилмаштынъ ярдамы ман соьйлесетаган эди. 24Юсып шетке кетип йылады. Оннан сонъ кайтып тагы да олар ман соьйлести. Шимонды айырып алып, кардашларынынъ алдында байлатты. 25Оннан сонъ олардынъ шувалларын аслык пан толтырмага, аьр бирине куьмисин кайтарып шувалына салмага эм йолга азык бермеге буйырды. Солай этилди. 26Кардашлар, аслыкларын эшеклерине юклеп, оннан кеттилер.

27Кеше, олар конган ерде, биревлери, эшекке ем береек болып, шувалды ашты, куьмисин коьрди – мине ол, шувалдынъ басында! 28«Меним куьмисимди кайтарганлар! – деди кардашларына. – Мине ол, шувалымда!»

Юреклери коркты. Дирилдеп, бир бириннен сорап басладылар: «Алла бизи мен не зат этеди?»

29Кенан ерине, аталары Якыпка кайтып, кардашлар олар ман болган аьр не затты ога айттылар: 30«Сол кыралда басшылык эткен аьдем бизи мен бек каты соьйледи эм бизди анъылмага келгендей коьрди. 31„Биз туврашыл аьдемлермиз, анъылып юретаганлардан тувылмыз“ деп айттык. 32Биз бир атадынъ балалары, он эки кардаш болганымызды, бир кардашымыз йок болганын, кишкейимиз атамыз бан Кенанда калганын айттык. 33Ама сол кыралда басшылык эткен аьдем бизге булай яваплады: „Мен туврашыл аьдемлер болганынъызды булай билеекпен: биринъизди мени мен калдырып, калганлар аслыкты аш болган аьеллерине аькетсинлер. 34Кишкей кардашлары ман кайтып келсинлер. Эне сол заманда мен сизинъ анъылып юретаганлардан болмаганынъызга, туврашыл аьдемлер болганынъызга ыйнанаякпан, кардашынъызды да босатаякпан, сизге кыралымызда саьвдегерлик этпеге ызын береекпен“».

35Олар шувалларыннан затларын шыгарып басладылар, эм аьр шувалдан куьмис толган бокша шыкты. Оны коьрип оьзлери де, аталары да корктылар. 36Аталары Якып оларга: «Сиз меннен бир бирлеп балаларымды аласынъыз, – деди. – Юсып йок, Шимон йок, Беняминди де алаятырсынъыз. Баьри баьле меним басыма келеди!»

37Рубен атасына: «Эгер мен Беняминди артыма алып келмесем, меним эки улымды оьлтирмеге боласынъ. Мага сенип бер, эм мен оны сага кайтарарман».

38«Йок, – деди Якып, – меним улым сиз бен бармаяк. Онынъ кардашы оьли. Бенямин менде ялгыз калган. Эгер йолда ога бир зат болса ша? Мен ак шашлы картпан; сиз мени кайгыдан кабырга туьсиреексиз!»

### 43


Юсыптынъ кардашлары Мысырга кайтадылар

1Кенан[†] еринде ашлык куьшленген эди. 2Кардашлардынъ Мысырдан аькелген аслыгы таьвесилгенде, аталары Якып оларга: «Тагы да барып бизге бираз аслык сатып алынъыз», – деди.

3Юда: «Сол аьдем бизге каты этип, кишкей кардашынъызды алмай коьзиме коьринменъиз деп айткан эди. 4Эгер кардашымызды бизи мен йиберсенъ, барып сага аслык сатып алармыз. 5Эгер дейим йибермесенъ, бизге бармага керек болмайды, неге десе сол аьдем кардашынъыз сизи мен болмаса коьзиме де коьринменъиз, деген», – деп айтты.

6«Бу казады меним басыма неге аькелдинъиз, – деди Исраил[†] [Якып], – тагы да бир кардашынъыз болганын неге айттынъыз?»

7Олар: «Сол аьдем баьри зат акында, оьзимиз, ювыкларымыз акында, атамыз савым, энди де кардашларымыз барым деп сорады. Ол сорады, биз явапладык. Ким билген эди, бизге кардашынъызды аькелинъиз деп буйыраягын?» – дедилер.

8Юда атасы Исраилге айтты: «Йибер ясты мени мен, бирге барайык. Сол заманда баьриси де сав калаяклар, аштан оьлмееклер – биз де, сен де эм балаларымыз да. 9Мен яс уьшин яваплы боларман. Меннен сорарсынъ: эгер мен оны сага кайтарып алдынъа шыгармасам, яшавымнынъ сонъ куьнине дейим алдынъда шуьшли болаякпан. 10Эгер биз созып турмаган болсак, эки кере онда эм артка барып келеек эдик!»

11Аталары Исраил: «Соьйтип болмага керек болса, булай этинъиз: шувалларынъызга бизим ерде оьскен энъ ийги затлардан салып, сол аьдемге савгага бираз бальзам, бал, ийисли сагыз, ладан, фыстык, миндаль аькетинъиз. 12Оьзинъиз бен эки кере коьп куьмис алынъыз. Шувалларынъызга салынган куьмисти кайтарынъыз. Билким бир янъылыс болган. 13Кардашынъыз Беняминди оьзинъиз бен алып, сол аьдемге тагы да барынъыз. 14Куьдиретли Алла оны сизге рагимли этсин, ол сизинъ кардашынъыз Шимонды эм Беняминди босатсын эм йиберсин! Мага калганда, балаларымды йоймага буйырылган болса, солай болсын», – деди.

15Кардашлар савгаларды аьзирледилер, алдынгыннан эки кере коьп куьмис алдылар. Беняминди де оьзлери мен алып Мысырга бардылар эм Юсыптынъ[†] алдына келдилер. 16Юсып олар ман бирге Беняминди коьргенде, уьйин юргисткен куллыкшысына айтты: «Бу аьдемлерди меним уьйиме аькет. Бир мал сой, ас аьзирле – буьгуьн уьйледе олар мени мен ас ишееклер».

17Юсыптынъ буйырыгын толтырып, куллыкшысы кардашларды онынъ уьйине аькетти. 18Тек кардашлары Юсыптынъ уьйине аькелгенлериннен корктылар. Бир бирине: «Алдынгы келуьвимизде шувалларымызга кайтарылган куьмисти урлаганымызды айтып, бизди бир ерге аькетедилер! Сонъ бизге шапкынлык этееклер, ыргатлыкка алып, эшеклеримизди аькетееклер!» – дедилер.

19Уьйдинъ босагасында олар Юсыптынъ уьйин юргисткен куллыкшыдынъ касына келип: 20«Иемиз, сизге айтпага ызын беринъиз! Биз аслык алмага алдын да келгенмиз. 21А кеше конган еримизге етип шувалларымызды ашканда, мине аьр биринде куьмис бар эди – аьр кимимиз тоьлеген оьлшемде. Биз сол куьмисти артка аькелдик. 22Аслык алар уьшин тагы да куьмис аькелдик. А бизим шувалларга куьмисти ким салганын билмеймиз», – дедилер.

23«Кайгырманъыз, – деди куллыкшы, – коркпанъыз. Акшады сизинъ Алла, атанъыздынъ Алласы, шувалларынъызга салган болар. Куьмисинъизди мен толысы ман алганман!» Сонъ оларга Шимонды шыгарды.

24Куллыкшы оларды Юсыптынъ уьйине киргистти, аякларын ювмага сув аькелди, эшеклерине ем берди. 25Кардашлар савгаларын шыгарып салдылар, уьйледе Юсыпты йолыгар уьшин: уьйле асын сонда ашаякларын эситкен эдилер. 26Юсып уьйине келгенде, олар савгаларын бердилер эм онынъ аякларына йыгылып сежде кылдылар. 27Юсып саламласып: «Карт атанъыз калай яшайды, онынъ акында сиз хабарлаган эдинъиз? Савым?» – деп сорады.

28Кардашлары: «Атамыз, сенинъ кулынъ, аман-эсен» – деп явапладылар эм сежде кылып, онынъ аякларына йыгылдылар.

29Юсып тоьгерегине карап, Беняминди, оьзининъ тувган кардашын коьрип: «Бу сиз мага айтатаган кишкей кардашынъызба?» – деп сорады. Эм айтты: «Алла сага рагимли болсын, улым!»

30Юреги суьювден кардашына шанышты, йыламага аз калды. Соны уьшин тез болып шыгып, баска пешке кетип, сонда йылады. 31Оннан сонъ бетин ювды, янъыдан конакларга кирди, оьзи оьзин колга алып, ас бермеге буйырды.

32Юсыпка асты оьз алдына бере эдилер, кардашларына да оьз алдына, Юсып пан бирге ашаган мысыршыларга да солай. Мысыршылар еврейлер мен бирге ас ишпейдилер: бу мысыршыларга арам.[†][+] 33Кардашлар Юсып алдында тете тетеси мен олтырган эдилер, уьйкеннен баслап кишкейге дейим, эм сейирсинип, бир бирлерине карай эдилер. 34Юсып оьзининъ сыпырасыннан оларга уьлислер йиберди, Беняминге, баскаларга коьре, бес кере коьп. Иштилер, едилер, Юсып пен бирге кейфлендилер.

### 44


Юсып кардашларын сынайды

1Юсып[†] уьйин юргисткен куллыкшысына: «Бу аьдемлердинъ шувалларын не кадер аькеталсалар сол кадер аслыкка толтыр. Аьр бирининъ шувалына тагы да куьмис салынъыз. 2Кишкейдинъ шувалына, ол аслык уьшин берген куьмис пен бирге, меним куьмис тостакайымды да салынъыз». Юсып калай айткан болса, куллыкшысы солай этти.

3Танъ атар-атпас, конакларды эшеклери мен бирге йолга шыгардылар. 4Кардашлар шахардан шыктылар, тек эрек кетпеге уьлгирмедилер. Юсып куллыкшысына: «Тез болып артларыннан ет! Етсенъ айт: „Неге сиз ийгиликке яманлык пан яваплайсыз? 5Неге меним иемнинъ куьмис тостакайын урлагансыз? Меним ием сол тостакайдан ишеди эм оны ман бал ашады. Яман ис ислединъиз сиз!“» – деди.

6Куллыкшы оларды кувып етти, калай буйырылган болса, солай айтты. 7Кардашлар явапладылар: «Бизим иемиз, не уьшин соьйтип айтасынъ? Биз, сенинъ ыргатларынъ, бу затты калай этип болармыз? 8Биз шувалларымыздынъ басында тапкан куьмисти де артына, Кенан[†] ериннен аькелдик. Аьше, сенинъ бийинънинъ куьмисин эм алтынын калай урлар эдик? 9Бизим биревимизде сол урланган тостакай табылса, сога оьлим оькимин шыгарсынлар, а биз баьримиз де бийимизде ыргатлыкта калармыз».

10«Аьруьв. Сиз калай айткан болсанъыз, солай болсын, – деди куллыкшы, – тек ыргат болып, кимде тостакай табылса, сол калаяк, калганларынъыз шуьшсиз болаяклар».

11Кардашлардынъ аьр бири тез болып шувалын ерге туьсирди эм ашты. 12Куллыкшы баьрин де уьйкеннен кишкейге тете тетеси мен тинтти. Тостакай Беняминнинъ шувалында табылды. 13Кардашлар [кайгыларын билдирип,] кийимлерин йырттылар, тагы да эшеклерин юклеп, шахарга кайттылар.

14Юда эм кардашлары Юсыптынъ уьйине келгенде, Юсып аьле де сонда эди. Олар онынъ аягына йыгылдылар. 15Юсып оларга: «Соьйтип калай эттинъиз? Сиз билмейсизбе, аьше, мендей аьдемлер бал ашпага уста боладылар?» – деди.

16«Иемизге не айтып боламыз? – деди Юда, – Калай соьйлейик? Калай сенинъ алдынъда акланайык? Алла бизим шуьшимизди ашыклайды. Буьгуьннен баслап биз бийимиздинъ ыргатларымыз – эм кимде тостакай табылган, эм де баьри калганлар».

17«Йок, – деди Юсып, – мен ол затты этпем! Кимде тостакай табылган, сол меним ыргатым болаяк, а сиз атанъызга аман-эсен кайтынъыз».

18Сонда Юда Юсыпка ювык келип: «Бийим меним! – деди. – Ызын бер мага сени мен соьйлемеге. Ашувланма, бийим, ыргатынъа. Билемен, сен – параонга тенъсинъ! 19Сен, бийим, бизге, кулларынъа сораган эдинъ, атанъыз бар ма, эм баска кардашынъыз бар ма, деп. 20Бийимиз, биз сага явапладык, атамыз сав, ама бек карт, эм онынъ кишкей улы да бар деп. Ол онынъ картлыгынынъ баласы. Тек ол анасынынъ балаларыннан ялгыз сав калган, кардашы оьлген. Атамыз оны бек суьеди[+].

21Тек сен бизге, кулларынъа: „Кишкей кардашынъызды аькелинъиз, оны коьзим мен коьрейим“, дединъ. 22Биз сага, бийимиз, айттык: „Яс атамызды таслап болмаяк: атамыз айырылысувды коьтерип болмаяк, оьлеек“, деп. 23Тек сен айттынъ бизге, ыргатларынъа, „Кишкей кардашынъыз сизи мен келмесе, тагы да коьзиме коьринменъиз“, деп.

24Уьйимизге кайтканда атамызга, сенинъ ыргатынъа, соьзлеринъди айттык, бийим. 25Атамыз: „Тагы да кетип бираз аслык сатып алынъыз“, деп буйырганда, 26„Биз кишкей кардашымызды алмай барып болмаякпыз; онсыз сол аьдемнинъ коьзине коьринип болмаякпыз“ деп айттык.

27Бизим атамыз, сенинъ ыргатынъ, бизге: „Билесинъиз, пишем мага эки ул тапты, – деди. – 28Бири йок болды. Оны айванлар талаган, – деп ойландым. Соннан сонъ мен оны коьрмедим. 29Энди сиз меннен экиншисин де тартып аласынъыз. А ол да баьлеге туьссе ша? Сиз амалтын мен, ак шашлы карт, кайгыдан оьлип, ахыретке кетеекпен!“

30Уьйге атама, сенинъ ыргатынъа, кишкей кардашымды алмай калай барайым? Атамды яшавга ол байлайды. 31Атамыз онсыз келгенимизди коьрсе, оьлеек. Бийимиз, биз уьшин атамыз, сенинъ ыргатынъ, кайгыдан оьлип ахыретке кетеек! 32Мен, сенинъ ыргатынъ, кишкей кардашымды сага кайтараякпан, ол болмаса яшавымнынъ сонъ куьнине дейим алдынъда шуьшли болаякпан деп, басым ман атама ант эткенмен. 33Суьйткенде, бийим, ястынъ орнына мен булайда ыргатынъ болып калайым! А ол кардашлары ман кайтсын. 34Мен онсыз атама калай кайтарман? Атамнынъ кайгысын коьтерип болмаякпан!»

### 45


Юсып оьзин кардашларына танытады

1Юсып,[†] аьдемлерининъ касында оьзин оьзи ыслаялмай: «Баьрисин де муннан шыгарынъыз!» – деп бакырды. Ким болганын кардашларына айтканда, Юсыптынъ касында бирев де йок эди. 2Ол куьшли давысы ман йылаганнан себеп, мысыршылар эситедилер, хабар параоннынъ уьйиндегилерге де етеди.

3«Мен – Юсып, – деди ол кардашларына. – Атам савым?» А олар, бир явап да бералмай, катып калган эдилер.

4«Касыма келинъиз», – деди Юсып. Кардашлары ювыкладылар. «Бу – мен, Юсып, – деп косты, – сизинъ Мысырга саткан кардашынъыз. 5Оьзинъизди кыйнаманъыз, мени мунда сатканынъыз уьшин мыдахланманъыз. Мени мунда Алла сизинъ яшавынъызды куткарув уьшин эртерек йиберген. 6Мине эки йыл ашлык болганы, энди де бес йыл ер айдав, аслык орув болмаяк. 7Алла, ырувынъыз ер уьстинде бардырылсын эм сав калганларынъыз коьп санлы болсын деп, мени сизден эртерек йиберди. 8Соьйтип сиз тувыл, Алла мени мунда йиберди. Онынъ эмири мен мен параонга ата, баьри уьйиндегилерге бий эм буьтин Мысыр ерине басшы болдым. 9Асыгынъыз атамызга, айтынъыз ога: „Улынъ Юсып булай айтады: Алла мени буьтин Мысырга басшы этти. Кешикпе, кел мага. 10Сен меннен узак болмаган ерде яшаяксынъ, Гошен еринде, улларынъ эм йиенлеринъ мен, суьруьвлеринъ, туварларынъ эм баьри мал-муьлкинъ мен. 11Мен сенинъ яшавынъды солай орынластырарман не сага, не сенинъ аьелинъе, не малынъа кытлык келмеек – алдыда энди де бес ашлык йылы бар“.

12Карашынъызтагы! – деди Юсып. – Кара, Бенямин, кардашым! Бу менмен де, мен сизи мен соьйлеймен! 13Атама Мысырда уллы данъкым болганын айтынъыз. Хабарланъыз баьри коьрген затлар акында эм тез болып атамды мунда аькелинъиз!»

14Сонъ Юсып Беняминди, кардашын, кушаклап, йылады. Бенямин де оны кушаклап, йылады. 15Оннан сонъ, аьле де йылап, Юсып калган кардашларын оьпти. Кардашлары оны ман хабарласып басладылар. 16Юсыпка кардашлары келгени акында хабар параоннынъ уьйине етти. Параон эм онынъ куллыкшылары бек суьйиндилер, 17эм параон Юсыпка айтты: «Кардашларынъа эшеклерин юклеп Кенан[†] ерине бармага буйыр. 18Атанъызды эм аьеллеринъизди мунда аькелинъиз. Мен сизге Мысырдынъ энъ аьруьв ерлерин береекпен. Бизим кыралдынъ моллыгы ман рахатланаяксыз. 19Сага буйыраман: оларга айт, пишелери эм балалары уьшин Мысырдан куьйме арбалар алсынлар; оьзлери мен бирге атанъызды да алып келсинлер. 20Калган мал-муьлк уьшин кайгырмасынлар: Мысырдынъ энъ ийги затлары оларда болаяк!»

21Исраилдинъ[†] [Якыптынъ] уллары соьйтип эттилер. Юсып оларга, параон буйыргандай, куьйме арбалар эм йолга азык берди. 22Олардынъ аьр бирине янъы кийим, Беняминге 300 кесек куьмис пен бес янъы кийим берди. 23Атасына он эшекке тиеп Мысыр ерининъ энъ аьруьв затларын эм он ургашы эшек пен йолга аслык, оьтпек эм баска азык-туьлик йиберди. 24Сонъ кардашлары ман аманласты. Олар кетеятырганда Юсып: «Йолда даваласпанъыз!» – деп айтты.

25Олар Мысырды калдырып, Кенан ерине, аталарына кайттылар. 26«Юсып сав! – дедилер олар Якыпка. – Ол энди буьтин Мысырга басшы!» Якыптынъ юреги токтап калды: ыйнанмады. 27Уллары ога Юсыптынъ соьзлерин кайтарып айттылар. Якып оьз коьзлери мен Юсып оны Мысырга аькелмеге деп йиберген куьйме арбаларды коьргенде, коьнъили коьтерилип, айтты: 28«Болды! Суьйткенде, улым Юсып сав! Барайым, оьлеектен алдын оны коьрейим!»

### 46


Якып пайхамбар Мысырга барады

1Исраил[†] [Якып] болган мал-муьлкин йыйып, йолга шыкты. Бершевага келгенде, атасы Исхактынъ[†] сежде кылган Алласына курманлык этти[+]. 2Алла оны туьндеги коьринисте шакырды: «Якып, Якып!»

«Эситемен», – деп яваплады Якып.

3Алла: «Мен Алла, атанънынъ сежде кылган Алласы. Коркпа, бар Мысырга: сонда Мен сеннен уллы халк яратаякпан. 4Мен Оьзим сени мен бирге Мысырга бараякпан эм тувдыкларынъды бу ерге кайтараякпан. Юсып[†] оьзининъ коллары ман сенинъ коьзлеринъди ябаяк», – деди[+].

5Якып Бершевады калдырды. Уллары Якыпты эм оьзлерининъ пишелери мен балаларын Параон оларды Мысырга аькелер уьшин берген куьйме арбаларга олтырттылар. 6Олар суьруьвлерин алдыларына салып, баьри Кенанда[†] йыйган мал-муьлклерин алып бара эдилер. Соьйтип Якып баьри тувдыклары ман Мысырга коьшти: 7улларын, йиенлерин, кызларын, кыз йиенлерин – баьри ырувын Мысырга аькелди.

8Мине Мысырга коьшкен Исраил улларынынъ – Якып эм онынъ улларынынъ атлары:

Якыптынъ тунгышы – Рубен[+]. 9Рубеннинъ уллары: Ханок, Паллу, Хесрон эм Кармий[+].

10Шимоннынъ уллары: Емуел, Ямин, Охад, Якин, Сохар эм Шаул, кенаншы хатынынынъ улы[+].

11Левийдинъ уллары: Гершон, Кохат эм Мерарий[+].

12Юдадынъ уллары: Эр, Онан, Шела, Перес эм Зерах. Эр эм Онан аьле Кенан еринде оьлгенлер. Перестинъ уллары: Хесрон эм Хамул[+].

13Иссакардынъ уллары: Тола, Пува, Яшув эм Шимрон[+].

14Завулоннынъ уллары: Серед, Элон эм Яхлеел[+].

15Булар Якыптынъ Леядан тувдыклары. Лея улларын, кызы Динадай болып, Паданарам еринде тапты. Якыптынъ Леядан баьри тувдыклары – 33 аьдем.

16Гадтынъ уллары: Сипйон, Хаги, Шуни, Эсбон, Эри, Ароди эм Арели[+].

17Ашердинъ уллары: Имна, Ишва, Ишви эм Берия. Ашердинъ кызы – Серах. Бериядынъ уллары: Хевер эм Малкиел[+].

18Булар Якыптынъ, Лаван кызы Леяга таьвке этип берген Зилпадан тувдыклары – 16 аьдем.

19Якыптынъ Рахелден уллары: Юсып эм Бенямин. 20Юсыптынъ Мысырда Хелиопол шахардынъ дин куллыкшысы[†] Потиферадынъ кызы Аснаттан эки улы болды: Манаше мен Эпрайым[+].

21Беняминнинъ уллары: Бела, Бекер, Ашбел, Гера, Нааман, Эхи, Рош, Муппим, Хуппим эм Ард[+].

22Бу Якыптынъ Рахелден тувдыклары – 14 аьдем.

23Даннынъ улы: Хушим[+].

24Напталийнинъ уллары: Яхсеел, Гуни, Есер эм Шиллем[+].

25Бу Якыптынъ Лаван Рахелхе берген таьвкесиннен, Билхадан тувдыклары – ети аьдем.


Исраил уллары Мысырда орынласадылар

26Якып пан бирге Мысырга келгенлердинъ саны – келинлерди санамай, онынъ тувра тувдыклары – 66 аьдем. 27Мысырда Юсыпта оннан алдын тагы да экев тувган эди. Соьйтип, Мысырга коьшкен Якыптынъ ырувынынъ саны савлай 70 аьдем болды[+].

28Якып Юдады, Гошенге барган йолды коьрсетер уьшин оьзиннен алдыга, Юсыпка йиберди. Олар Гошенге еткенде, 29Юсып арбасын аьзирлеп, Гошенге, атасы Исраилдинъ [Якыптынъ] алдына шыкпага кетти. Ол атасын коьргенде, кушаклап, мойнында коьп йылады.

30Исраил сонда айтты: «Сени сав-эсен коьргеннен сонъ, тынышлык пан оьлип болаякпан».

31Юсып кардашларына эм савлай ырувына: «Мен барып, параонга хабар билдирейим. Кенаннан меним кардашларым эм ырувым келген, 32олар шобанлар, мал багадылар, оьзлери мен кой, эшки, сыйыр эм болган байлыкларын алып келгенлер, деп айтайым. 33А параон сизди шакырып, не зат пан каьрлейсинъиз деп сораганда, 34булай айтынъыз: „Биз, сенинъ ыргатларынъ, аталарымыздай, кишкейден, мал багамыз“. Сол заманда ол сизди Гошен деген бир ерде орынластыраяк, неге десе шобанларды мысыршылар арам[†] деп санайдылар», – деди[+].

### 47

1Параонга барып, Юсып[†] айтты: «Кенан[†] ериннен меним атам эм кардашларым келдилер, койлары эм эшкилери мен, сыйырлары ман, мал-муьлклери мен. Соьле олар Гошен еринде». 2Юсып параонды кардашларынынъ бесеви мен таныстырды.

3Параон не мен каьр шегетаганлары акында сорады, олар да: «Биз, сенинъ ыргатларынъ, аталарымыздай болып, мал багамыз». 4Эм тагы да: «Биз бу ерге бираз турар уьшин келдик. Бизге, сенинъ ыргатларынъа, мал бакпага ер йок, Кенанда энди де уьйкен ашлык. Бизге, ыргатларынъа, Гошенде ерлеспеге ызын бер», – деп тиледилер.

5Параон Юсыпка: «Сага атанъ, кардашларынъ келгенлер. 6Савлай Мысыр ери сенинъ алдынъда. Атанъды, кардашларынъды кыралымыздынъ энъ аьруьв ерлеринде орынластыр: Гошенде яшасынлар. Араларында келискен аьдемлер бар болса, меним суьруьвлеримди карамага сал».

7Оннан сонъ Юсып параонга атасын аькелип таныстырды. Якып параонга разылыгын берди. 8Параон сорады: «Неше ясындасынъ?» – деп.

9«Бу дуныяда мен 130 йыл яшадым, – деп яваплады Якып. – Бу коьп тувыл, эм бу йыллар мага кыйын болды. Меним ата-бабаларым яшаган йыллар ман тенълестирип болмаяк». 10Тагы да параонга разылыгын берип, Якып кетти.

11Юсып, параон калай буйырган болса, солай этип, атасы ман кардашларын Мысырдынъ энъ аьруьв еринде, Рамсесте, орынластырды, ер берди[+]. 12Атасына эм кардашларына, баьри ырувына Юсып аьр бир аьелдинъ балаларынынъ санына коьре аслык беретаган эди.


Ашлык куьшленеди

13Ашлык куьшленди, эш бир кыралда энди аслык калмады. Мысырды эм Кенанды бийлеген ашлык бек каты эди. 14Юсып, аслыкты Мысыр эм Кенанда яшавшыларга сатып, параоннынъ казнасына сол ерлердеги баьри куьмисти йыйды. 15Мысырда эм Кенанда куьмис калмаганда, мысыршылар Юсыпка келдилер эм айттылар: «Бер бизге аслык! Биз сенинъ коьзинънинъ алдында оьлмеге керекпиз бе, аьше? Куьмисимиз таьвесилди!»

16«Эгер куьмисинъиз таьвесилген болса, малынъызды аькелинъиз, аслыкты малга авыстыраякпан», – деди Юсып. 17Олар малларын айдап аькелдилер. Юсып аслыкты малга авыстырып баслады: атларга, койларга, эшкилерге, сыйырларга, эшеклерге. Бир йыл бойы ол малга аслык авыстырды.

18Сол йыл оьткеннен сонъ, олар экинши йыл ога келип: «Сеннен ясыралаяк тувылмыз, бийимиз: куьмисимиз де, малымыз да таьвесилди, баьриси де сага коьшти. Бизге энди авыстырмага, тенлеримиз эм ерлеримиз болмаса, эш бир зат та калмады. 19Энди сенинъ коьзлеринъ алдында еримиз бен бирге оьлмеге калдыма? Бизди де, еримизди де аслыкка авыстырып ал – эм биз еримиз бен бирге параоннынъ ыргатлары болаякпыз. Тек сен, бизди сав калдырар уьшин, еримиз де бослыкка айланмасын деп, бизге урлык бер», – дедилер.

20Соьйтип Юсып параонга буьтин Мысырдагы ерлерди сатып алды. Мысыршылар, биреви де калмай, эгин эккен кырларын саттылар – сондай куьшли эди ашлык. Буьтин ер параоннынъ байырлыгы болды, 21а мысыршылардынъ баьрин де – кыралдынъ бир шетиннен бир шетине дейим – Юсып параоннынъ ыргатлары этти. 22Тек дин куллыкшылардынъ ерлерин сатып алмады. Олар параоннан айлык алып, параон берген айлык пан кешинедилер. Соны уьшин олар ерлерин сатпадылар.

23Юсып халкка: «Мен сизди эм еринъизди параонга сатып алдым. Энди урлык алынъыз эм ерге шашынъыз. 24Орып алган аслыгынъыздынъ бесинши кесегин параонга береексинъиз, доьрт кесегин оьзинъизге урлыкка эм азыкка калдыраяксыз. Оьзинъиз, уьйдегилеринъиз эм балаларынъыз есин», – деди.

25Мысыршылар: «Сен бизди оьлимнен куткардынъ! Сен бизге рагимлисин, бийимиз. Буьгуьннен арбатын биз параоннынъ ыргатларымыз», – дедилер.

26Юсып аслыктынъ бес кесегиннен бирининъ параонга берилуьвин Мысырда закон этти. Сол закон энди де сакланады. Тек дин куллыкшылардынъ ерлери параонга байыр болмады.

27Исраилшилер[†] Мысырдынъ Гошен деген еринде орынластылар. Онда олар ер иелери, балалы эм коьп санлы болдылар. 28Якып Мысырда 17 йыл яшады. Онынъ оьмири 147 йыл болды. 29Оьлеек вакыты келгенде, Якып улы Юсыпты шакырды эм айтты: «Рагимлик коьрсет, янбасыма тий, мени суьйсенъ туьзлик этип, мени Мысырда коьммеске ант эт. 30Мен оьлип ата-бабаларымнынъ янына кеткенде, меним илесимди Мысырдан аькетип, ата-бабаларымнынъ кешенесинде коьмерсинъ».

«Мен, сен калай айткан болсанъ, солай этермен», – деди Юсып[+].

31«Ант эт», – деди Якып. Юсып ант этти. Якып, яткан орнынынъ ушына таянып, Аллага табынды.

### 48


Якып Юсыптынъ эки улына разылыгын береди

1Бир кесек заманнан сонъ Юсып,[†] атасынынъ авырганын билип, улларын, Манаше мен Эпрайымды, оьзи мен алып, йолга шыкты. 2«Сенинъ улынъ Юсып келди», – дедилер Якыпка. Ол карувын йыйып, яткан орнында олтырды.

3Якып Юсыпка: «Бир заманда Кенан[†] еринде, Луз шахарында мага Куьдиретли Алла коьринип, разылыгын коьрсетти 4эм айтты: „Мен сенинъ ырувынъды емисли эм коьп санлы этеекпен, сеннен коьп халкларды яратаякпан, сосы ерди оьмирлерге сенинъ тувдыкларынъа байыр этеекпен“[+]. 5Эм энди, мен келгеннен алдын Мысырда тувган улларынъды мен оьзимнинъ улларым этемен. Энди Манаше ман Эпрайым – Рубен эм Шимонга тенъли меним улларым. 6А муннан сонъ туваяк улларынъ сеники болаяк, тек кардашларынынъ ырувларында саналаяклар эм асабалык пайларын алаяклар. 7Мен Паданарамнан кайтаятырганда, Рахел Кенан еринде, барган йолда Эпраттан (соьлеги Бетлехем) узак болмаган ерде, йол уьстинде ян берди. Сонда мен оны коьмдим – Эпратка барган йолда» – деди[+].

8Юсыптынъ балаларына карап, Исраил[†] [Якып] онадан сорады: «Ким ди булар?»

9«Олар, – деди Юсып, – мага бу ерде Алла савга эткен улларым».

«Касыма аькел оларды, – деди Исраил, – мен оларга разылыгымды берейим».

10Картлык Исраилдинъ коьзлерин капаган эди – ол бир зат та коьрмейди. Юсып улларын онынъ касына аькелди; Исраил оларды оьпти, кушаклады 11эм Юсыпка айтты: «Мен сени де коьрермен деп уьмит этпеген эдим, а мине Алла мага сенинъ улларынъды коьрмеге де наьсип берди».

12Юсып улларын атасынынъ кушагыннан алды, ога ерге дейим энъкейип сежде кылды. 13Сонъ Юсып Эпрайымды онъ колы ман Исраилдинъ сол ягына, а Манашеди сол колы ман Исраилдинъ онъ ягына аькетти. 14Ама Исраил онъ колын Эпрайымнынъ, кишкейдинъ, басына, сол колын – Манашединъ, уьйкеннинъ, басына салганда, колларын биле-биле кашландырды.

15Исраил Юсыпка сосындай соьзлер мен разылыгын берди: «Меним аталарым, Ибрагим[†] эм Исхак,[†] сежде эткен Алла, соьлеге дейим аьр дайым мени багатаган Алла, 16мени аьр бир яманлыктан куткаратаган маьлек,[†] бу ясларга да разылыгын берсин! Меним атым эм меним аталарым Ибрагим эм Исхактынъ атлары бу яслар ман яшасын! Дуныяда сансыз коьп болсын олардынъ тувдыклары!»

17Юсып атасынынъ Эпрайымга онъ колын салганын янъылыс эткендей коьрип, атасынынъ колын Манашединъ басына салаяк болды. 18«Атам, уьйтип тувыл, – деди Юсып, – Мине тунгыш, ога онъ колынъды сал».

19Тек атасы унамады. «Билемен, – деди, – билемен, улым. Оннан да халк яратылаяк, ол да уллы болаяк. Кене де кишкей кардашы оны озаяк эм онынъ урувыннан коьп халк яратылаяк»[+].

20Мине сол куьн Исраил немерелерине сосындай соьзлер мен разылыгын берди: «Исраил уллары „Алла сени Эпрайым мен Манашедей этсин!“ деп сизинъ атынъыз бан разылык берееклер». Соьйтип Эпрайымды Манашединъ алдына салды.

21Оннан сонъ Исраил Юсыпка айтты: «Мен тезден оьлеекпен. Тек Алла сизге ярдам этеек эм сизди ата-бабаларынъыздынъ ерине кайтараяк. 22А мен сага кардашларынънан артык бир ер уьлисин – Шекемди беремен. Мен оны аморшылардан[†] кылышым эм яйым ман тартып алганман».

### 49


Якып пайхамбардынъ ахыр соьзлери

1[•]Сонъ Якып улларын шакырып: «Йыйылынъыз: келеекте сизди не саклаганын айтайым. 2Ювыкланъыз, тынъланъыз, Якыптынъ уллары, Исраилди[†] тынъланъыз, атанъызды!

3Рубен, меним тунгышым, меним куьдиретим,
Меним эр куьшимнинъ биринши емиси,
Мактав эм куват ягыннан баьрисиннен де сен йогары!
4Сувдай токтатып болмаган,
Энди биринши болмаяксынъ,
Атанънынъ орнына ятып, пишеси мен уйклаганнан сонъ,
Арам[†] эттинъ яткан орнымды![+]

5Шимон эм Левий, кардашлар,
Кылышлары – залымлыктынъ савытлары![+]
6Мен олардынъ ойларында катнаспайман,
Йыйылувларына косылмайман.
Неге десе ашувланып аьдем оьлтиредилер,
Завык уьшин бугаларды зарарлайдылар.
7Сондай каты болган ашувлары наьлет болсын!
Наьлет болсын залым болган оьпкелери!
Якыптынъ уллары ишинде боьлермен оларды,
Исраилдинъ уллары арасында шашарман![+]

8Юда, кардашларынъ сени мактаяклар.
Колынъ явларынънынъ елкесинде болаяк,
Алдынъда кардашларынъ сежде кылаяк.
9Сен яс арслан кибик, Юда,
Авдан кайтып ерге ийилерсинъ, улым.
Арслан, арсландай ятарсынъ.
Ким сени тынышсызландырар[+]?
10Патшадынъ аса таягы Юдадынъ колыннан кетпеек,
Басшылык аьр заман онынъ ырувында калаяк;
Ахырында аса таягынынъ Иеси келеек,
Сонда халклар ога бойсынаяклар[+].
11Ол эшегин юзим терегине,
Эшектинъ баласын энъ яхшы юзим терегине байлайды;
Кийимлерин шагырда,
Капталын юзим канында шайкайды.
12Коьзлери онынъ – шагырдан койы,
Тислери суьттен ак.

13Завулон денъиз янында яшаяк,
Кемелер токтаган ер болаяк.
Онынъ шети Сидонга дейим бараяк.

14Иссакар – карувлы эшектей,
Юклердинъ арасында яткан;
15Ол тыншаяк аьруьв орын, коьнъилге яраган ер коьрсе,
Аркасын юк астына салады,
Ыргат болып ислейди.

16Дан оьзининъ халкын басшылаяк:
Ол да Исраилдинъ бир ырувы[+].
17Дан йолда бир йыландай болаяк,
Увлы йыландай йол уьстинде.
Аттынъ аягын шакса,
Атлы йыгылар аттан.

18Раббий, сакла! Сага сенемен!

19Гадка тонавшылар шабаяклар,
Ама олардынъ артларыннан ол ушар тонамага.

20Ашердинъ асы таьтли болаяк,
Ол патшага тийисли ас-сув таптыраяк.

21Напталий эркин этилген кийиктей,
Оннан ярасык балалар туваяк.

22Юсып[†] – емисли юзим терегиндей,
Булак янында емисли юзим терегиндей.
Онынъ бутаклары иргединъ басыннан оьтедилер.
23Садакшылар аямай ога шапкынлык эттилер,
Явласып ога ок аттылар.
24Ама Якыптынъ куьдиретли Алласы аркалы,
Исраилге багып куьш беруьвши Алла аркалы
Юсыптынъ яйы берк калды, коллары куват алды.
25Сага ярдам этуьвши – атанънынъ Алласы,
Разылыгын беруьвши – куьдиретли Алла.
Ол коьклерден явган ямгырдынъ,
Эм ердинъ туьбиннен шыккан сувлардынъ яхшылыклары ман,
Эмшеклердинъ эм карынлардынъ яхшылыклары ман,
Сага разылыгын коьрсетеек.
26Атанънынъ берген разылыгы
Бурынгы тавлардынъ яхшылыкларыннан,
Оьмирли тоьбелердинъ моллыкларыннан уллы;
Олар Юсыптынъ басында,
Кардашлары арасында басшы болганнынъ тоьбесинде болсынлар[+].

27Бенямин йырткыш боьридей;
Эртенъликте курманлыгын кемиреди,
Кеште олжасын уьлеседи», – деди.

28Сондай Исраилдинъ он эки ырувы. Аталары оларга разылыгын бергенде бу соьзлерди айтты, аьр бирине ога тийисли кепте разылыгын берди.


Якып пайхамбардынъ оьлими эм коьмилуьви

29Сонъ Якып улларына насихатлап: «Тез арадан мен оьлип ата-бабаларыма кетеекпен. Мени ата-бабаларымнынъ касына, хетши Эпроннынъ данъылындагы дорбында коьминъиз. 30Бу дорбын – Кенан[†] ериндеги Мамре шахарына ювык болган Макпела данъылында. Ибрагим[†] дорбынды хетши Эпроннан мезарлык ер деп данъыл ман бирге сатып алган эди. 31Онда Ибрагим мен Сара,[†] эм Исхак[†] пан Ревека коьмилген, сонда мен Леяды да коьмдим[+]. 32Данъыл эм сондагы дорбын хетшилерден алынган», – деди.

33Якып, улларына сондай насихат айтып кутылганда, аякларын орнына йыйды, оьлип ата-бабаларына кетти.

### 50

1Юсып[†] атасынынъ тенине бавырлады эм йылады, бетин оьпти. 2Оьзине байыр эмлевшилерине атасы Исраилдинъ[†] [Якыптынъ] тенин бальзамламага буйырды. Эмлевшилер тенди бальзамладылар. 3Бу ис 40 куьнде этилип кутылды. Бальзамлавга бу кадер заман керек. 70 куьн мысыршылар Исраилдинъ [Якыптынъ] артыннан йылап турдылар.

4Тулланув заманы кеткенде, Юсып параоннынъ куллыкшыларына тиледи: «Рагимлик коьрсетинъиз, параонга айтынъыз: 5Меним атам меннен соьз алган: ол оьлгенде, мен оны Кенан[†] еринде, оьзи аьзирлеген кешенеде, коьммеге керекпен. Мага барып, атамды коьммеге ызын бермеге тилеймен – оннан сонъ кайтаякпан».

6Параон разы болды: «Бар эм атанъды коьм. Антынъды толтыр», – деди.

7Соьйтип Юсып атасын коьммеге кетти. Оны ман бирге параоннынъ буьтин куллыкшылары, сарай[†] тамадалары, мысыр ерининъ аксакаллары, 8эм Юсыптынъ савлай аьели, баьри кардашлары, савлай атасынынъ уьйиндегилери кеттилер. Гошен еринде тек балалары эм туварлар ман сыйырлары калдылар. 9Арбалар ман атлылар, олардынъ артыннан коьплеген халк бара эди.

10Йордан сувынынъ артындагы Атад ындырына еткенде, олар бек уьйкен сыйт коьтерип йыладылар. Юсыптынъ атасынынъ сыйты ети куьн этилди. 11Сол ерде яшаган кенаншылар Атад ындырында тулланувды коьргенде: «Мысыршылар калай ашы йылайдылар!» – деп айттылар. Соны уьшин Йордан сувынынъ артындагы бу ер Авел-Мисрайим[*] деп айтылады.

12Якыптынъ уллары аталарынынъ ыркын толтырдылар: 13онынъ тенин Кенанга аькелдилер эм Махпеладынъ данъылындагы дорбында коьмдилер. Мамреден узак болмаган дорбынды Ибрагим[†] хетши Эпроннан коьммеге ер деп данъыл ман бирге сатып алган эди[+]. 14Атасын коьмгеннен сонъ Юсып, кардашлары эм оны ман бирге оьмираллага келгенлердинъ баьриси мен Мысырга кайтты.


Юсып кардашларына соьз береди

15Энди аталары оьлгеннен сонъ, Юсыптынъ кардашлары ойландылар: «Билким, Юсып энди де бизди коьрип болмайды. Биз ога эткен яманлыклар уьшин бизден оьшин алмага суьйсе, не этермиз?»

16Соьйтип олар Юсыпка аьдем йиберип булай айтпага буйырдылар: «Оьлеектен алдын атамыз сага оьсиетин айтпага тиледи: 17„Бек тилеймен, кардашларынънынъ куьналарын,[†] шуьшлерин кешир. Олар сага яманлык эттилер“. Энди кешир бизди, биз сенинъ атанъ сежде кылган Алладынъ кулларымыз!»

Юсып, сол соьзлерди эситип, йылады. 18Оннан сонъ кардашлары оьзлери де келдилер, алдында ерге йыгылдылар эм айттылар: «Энди биз сенинъ ыргатларынъмыз!»

19«Коркпанъыз, – деди Юсып, – Мен Алламан ма? 20Сиз мага яманлык этпеге ойландынъыз, ама Алла оны ийгиликке айландырды: буьгуьн эткениндей, коьп аьдемнинъ яшавын куткарады! 21Коркпанъыз, мен сизинъ эм балаларынъыз акында дайым да каьр шегеекпен». Сол танъ соьзлери мен ол оларды тыншайтты.


Юсыптынъ оьлими

22Соьйтип, Юсып Мысырда оьзининъ кардашлары ман яшап турды. Ол 110 йыл яшады. 23Эпрайымнынъ балаларын да, немерелерин де коьрмеге эм Манашединъ улы Макирдинъ янъы тувган балаларын тизине алмага Алла наьсип берди[+].

24«Мен тезден оьлеекпен, – деди Юсып кардашларына. – Тек бир куьн келеек, Алла сизге ярдам этип булайдан сизди Ибрагимге, Исхакка[†] эм Якыпка бермеге ант эткен ерине кайтарып аькетеек»[+]. 25Оннан сонъ Юсып Исраилдинъ улларыннан: «Алладынъ ярдамы ман Мысырдан кетеексиз. Сол заманда оьзинъиз бен бирге меним суьеклеримди де аькетинъиз», – деп соьз алды[+].

26Юсып 110 ясына келип оьлди. Онынъ тенин бальзамлап, Мысырда сарытабакка салдылар.

## Шыгып кетуьв

### Шыгып кетуьв

Шыгып кетуьв


Кирис соьз

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]


### Кирис соьз


МУСА ПАЙХАМБАРДЫНЪ ЭКИНШИ КИТАБЫ


ШЫГЫП КЕТУЬВ

«Таураттынъ» экинши китабы Якып тувдыкларынынъ Мысырдагы есирликтен босатылувы эм оларга савгага шериат (Алла Занъы) берилгени акында хабарлайды. Бу ислер уьш мынъ бес юз йыл артта болганлар (тарихшилер арасында йыллардынъ санын белгилевде биртиллик йок).

Китаптынъ биринши кесегинде (1–19 боьликлерде) Мусадынъ акында хабар барады. Алла, Оьз халкын Мысырдан шыгарсын деп, Мусады айырып алады. Китаптынъ экинши кесегинде (20–40 боьликлерде) болса, Алладынъ Оьз халкы ман антласувы, шериатты савга этуьви акында соьз бардырылады. Алладынъ он буйырыгы шериаттынъ оьзеги (негизи) болады (20:2-17). Тап сол буйырыклар аьлиги заманда коьп халклардынъ аьдет-йол йорыкларынынъ негизи болды. Алла Мусага эм калган халкка аз-аздан Оьзининъ занъларын, насихатларын, Оьзининъ касиетин эм тувра атын ашыклайды. Ол Мусага курман шалатаган орынды, халкы ман йолыгысаяк Кие шатырды калай курмага эм келистирмеге кереги акында тебентели анълатып турды (25–30 боьликлер). Китап соьйтип те инсанлардынъ Мусага аьр бир абытында карсы турувлары ман рас болганы акында хабарлайды: Анъламлы болмаган азатлыктан эсе уьйреншикли ыргатлык оларга ынанымлы коьринеди. «Яратылув» китабында болгандай, «Шыгып кетуьв» китабында да аьрекетлеген инсанлар (персонажлар) аьр ягыннан да алынып, кемшиликлери де, терисликлери де ашыктан ашык коьрсетилген.

### 1


Эзиетленген Исраил уллары

1Мине Исраилдинъ[†] [Якып пайхамбардынъ][†] оны ман бирге Мысырга, аьр кими оьз аьели мен, келген улларынынъ атлары: 2Рубен, Шимон, Левий, Юда, 3Иссакар, Завулон, Бенямин, 4Дан, Напталий, Гад эм Ашер[+]. 5Якыптынъ тувдыкларынынъ саны баьри етпис эди. Юсып[†] болса ол заман Мысырда эди[+]. 6Бара тура Юсып та, онынъ кардашлары да, баьри болган несили мен бирге дуныядан тайдылар. 7Тек Исраил уллары коьп бала табатаган эдилер, олар коьптен коьп бола бердилер, сога коьре олардынъ халкы савлай Мысырдынъ ерин бийлеп конгандай коьп санлы болды.

8Заман кетти, эм Мысырда басшылыкты колына Юсып акында бирзат та билмеген янъы параон алды[+]. 9Оьзининъ халкына ол булай айтты: «Каранъыз, Исраил уллары бизден кайда коьлем эм куьшли болаятырлар. 10Келешинъиз, акыллылай этеек. Эгер Исраил уллары оннан да коьп болсалар, эм де согыс басланып олтырса, олар бизим явлардынъ ягы болып оларга косылаяклар, сонъ бизге карсы турып, кыралдан кетееклер».

11Мысыршылар Исраил улларынынъ уьстине, оларды авыр куллык пан йоьнъкитер уьшин, бакташыларды салдылар. Исраил уллары болса, параонга азык-туьликлерин саклар уьшин деп, Питом эм Рамсес деген калаларды курдылар[+]. 12Тек нешаклы да Исраил уллары эзиетлевге ушыратылсалар да, сол кадер олар, мысыршыларды коркыстып, коьлем болып, ер бийлеп, яйыла эдилер. 13Сога да коьре мысыршылар оларды аявсыз ислете эдилер. 14Олардынъ яшавын, балшыктан кербиш кестиртип, курылыс бардырттырып, ызанларда ислеттирип, каранъа эттилер. Эш аявсыз Исраил улларына сол авыр куллыкты эттирдилер.

15Мысырдынъ патшасы еврейлердинъ Шипра эм Пуа деген эбияларына булай айтты: 16«Сиз еврей кыскаяклыларына бала табувда ярдамласаятырып сак болынъыз: эгер ул бала тувса – оьлтиринъиз оны, эгер кыз тувса – сав калдырынъыз».

17Тек эбиялар, Алладан коркканнан, Мысыр патшадынъ буйрыгын толтырмадылар. Олар ул балаларды сав калдыра эдилер. 18Мысыр патшасы эбияларды шакыртып: «Сиз неге солай этесинъиз? Сиз неге ул балаларды сав калдырасынъыз?» – деп сорады.

19Эбиялар параонга: «Еврей кыскаяклылары мысырдыкындай тувыллар, олар берк эм биз келгеннен де алдын балаларын табып кутыладылар», – дедилер.

20Сонынъ да уьшин Алла эбияларга оьз шапагатын коьрсетти, еврей халк болса, оьз санын оьстирип эм тагы да берк бола берди. 21Эбиялар Алладан коркканлары уьшин, Ол савга этип оларга аьел эм балалар берди. 22Сонда параон оьз халкына буйырык берди: «Еврейлерде тувган аьр бир ул балады Нил сувына тасланъыз, кызларды болса, сав калдырынъыз».

### 2


Муса пайхамбардынъ тувувы

1Левий ырувыннан бир аьдем сол ок ырувдан оьзине хатын алган[+]. 2Ол, аягы авыр болып, ул тапкан. Сол баладынъ кайдай ярасык болып тувганын коьрип, ол уьш ай бойы оны ясырып турды. 3Энди ясырып эш болмаган заман келгенде, хатын камыс куржынды алып, сагыз бан басын япты. Сонынъ ишине балады салып, Нил сувынынъ янындагы камыстынъ ишинде калдырды. 4Баладынъ аьптеси, бала не болар экенин коьрер уьшин, эрекке тайып карап турды.

5Параоннынъ кызы Нил сувына, шомылайым деп, туьсти, онынъ таьвкелери болса яга бойлап юрдилер. Ол камыс арасындагы куржынды коьреди эм оны барып аькелмеге деп таьвкесин йибереди. 6Куржынды ашкан параоннынъ кызы балады коьреди. Бала йылай эди, сога коьре ол оны аяды. «Бу еврей балаларынынъ бириси», – деди ол.

7Сол заман баладынъ аьптеси келип параоннынъ кызыннан сорады: «Белки, барып еврейлердинъ арасыннан эмгистуьвши хатынды аькелейимме, сосы балады сага деп эмгистсин деп?»

8«Аьше, бар», – деди ол да.

Кызалак барып, баладынъ анасын алып келди. 9Параоннынъ кызы ога айтты: «Бу балады ал эм оны мага деп эмгист, мен болсам сага акын тоьлермен».

Хатын балады алып оны эмгистеди. 10Бала оьскен заманда, хатын оны параоннынъ кызына аькетеди, ол болса оны оьзине бала этип алады. Ол оны Муса[†][*] деп атайды, «Мен оны сувдан шыгарганман», – дей берип.


Мусадынъ Мысырдан кашувы

11Бир куьн, Муса энди оьскен заманда, ол оьз халкынынъ аьдемлерине барып, олардынъ кайдай авыр куллыкты этетаганларын коьрди. Ол мысыршыдынъ еврейди – онынъ бавырдасын – кайтип тоьбелейтаганын коьрди. 12Ян-ягына каранып, бирев де йок экенин коьрип, Муса мысыршыды оьлтирип, онынъ суьегин кумда коьмди. 13Экинши куьн ол тоьбелесип турган эки еврейди коьрди. Тоьбелес шыгарувшыдан ол сорады: «Сен неге оьз бавырдасынъды тоьбелейсинъ?»

14Ол болса айтты: «Сени бизим уьстимизге басшы эм тоьре этип ким салганды? Сен мени де, ол мысыршыды оьлтиргендей, оьлтирмеге ойлайсынъма?»

Муса коркып, «Меним эткеним энди белгили болды экен» деп ойлады.

15Оны эситкен параон Мусады тутып оьлтиреек болып эди, тек Муса параоннынъ аьскерлериннен кашып кутылды эм Мидиян кыралында яшап калды.

Бир кере, Муса куйыдынъ янында олтырып турган заманда, 16Мидияннынъ дин куллыкшысынынъ[†] ети кызы, аталарынынъ кой-теке суьруьвин сувгартар уьшин, сув алмага деп келдилер. 17Ама койшылар келип оларды кувдылар. Сонда Муса турып, кызларды куткарды эм олардынъ кой-текелерин сувгартпага амал берди.

18Кызлар аталары Ревуелге кайтып келгенде, ол олардан сорады: «Сиз буьгуьн не бек эрте кайттынъыз?»[+]

19Олар явапладылар: «Бир мысыршы бизди койшылардан куткарды. Ол бизге сув да шыгарып, кой-теке суьруьвин де сувгарды».

20«Кайда аьше ол? – деп сорады аталары кызлардан. – Сиз оны неге калдырдынъыз? Барып оны бизи мен ашамага деп шакырынъыз».

21Муса Ревуелдинъ уьйинде калмага деп токтасты. Ревуел болса оьзининъ Сипора деген кызын Мусага пише этип берди. 22Сипора ул табады, эм Муса ога Гершом[*] деп атайды, «Мен ят ерде яшап калдым», – дей берип.

23Коьп заман озган сонъ, Мысыр патшасы оьледи. Исраил[†] уллары олжалыкта ынъырана эдилер, ярдам тилей эдилер. Олардынъ олжа кысметлери акында аваз-сыйты Аллага етти. 24Алла, олардынъ ынъыравын эситип, Оьзининъ Ибрагим,[†] Исхак[†] эм Якып пан келисуьвин эсине туьсиреди[+]. 25Алла Исраил улларынынъ аьлин коьрип, оларды аяды.

### 3


Алладынъ Муса пайхамбарды шакырувы

1Муса[†] оьзининъ кайынатасы Итродынъ[*], Мидияннынъ дин куллыкшысынынъ,[†] кой-теке суьруьвин багатаган эди. Бир куьн, суьруьвди алыс такырлыкка аькетемен деп, Алладынъ тавы деген Синай[†] тавга келген. 2Онда от бийлеген кувактынъ арасында Раббий маьлек[†] келбетинде коьз алдына турды. Муса от каплаган куваклыктынъ янып соьнмейтаганын коьрди 3эм: «Барып карайым бу уллы аьжейип затка – яна турып, куьймейтаган кувакка», – деди.

4Раббий, Мусадынъ карамага деп келгенин коьргенде, оны кувак арасыннан шакырды: «Муса! Муса!»

Муса яваплады: «Мине мен».

5«Ювык келме, – деди Алла. – Аяк кийиминъди шеш, неге десенъ, сен турган ер – кие[†] ер».

6Эм де косты: «Мен сенинъ ата-бабаларынънынъ Алласыман, Ибрагимнинъ[†] Алласы, Исхактынъ[†] Алласы, Якыптынъ Алласы».

Оны эситип, Муса бетин япты, неге десе, ол Аллага карамага корка эди[+].

7Раббий сонда айтты: «Мен коьрдим, кайтип Мысырда меним халкым эзиетленетаганын. Мен эситтим, бактажылардынъ басшылыгы астында олар кайтип ынъыранатаганын, олардынъ язалары акында билдим. 8Мен Исраил[†] улларын мысыршылардынъ эзиетиннен куткарар уьшин эм оларды сосы ерден алал,[†] кенъ, суьт пен бал аккан ерге – Кенан,[†] Хет, Амор, Периз, Евус эм Хив халкларынынъ ягына шыгарар уьшин ерге туьстим[+]. 9Мине Исраил улларынынъ йылав авазы Мага етти. Мен коьрдим, мысыршылар оларды кайтип эзиетлейтаганын. 10Бар! Мен сени параонга, Меним халкымды, Исраил улларын, Мысырдан шыгар деп йиберемен».

11Тек Муса Аллага булай айтты: «Мен ким болганман параонга барып, Исраил улларын Мысырдан шыгарар уьшин?»

12Алла булай яваплады: «Мен сага ярдам этеекпен. Сени Мен йибергениме мине белги: сен халкты Мысырдан шыгарсанъ, сиз меним уьшин бу тавда кызмет кыларсынъыз».

13Муса Аллага айтты: «Мине мен Исраил улларына барарман эм оларга айтарман: „Сизинъ ата-бабаларынъыз табынган Алла мени сизге йиберди“, олар болса сорарлар: „Онынъ аты ким?“ Мен не зат деп айтайым оларга?»

14Алла Мусага айтты: «Мен Ким Болсам – Сол. Исраил улларына айт: Мени „Мен Бар“ сизге йиберди»[+].

15Тагы да Алла Мусага айтты: «Айт Исраил улларына: „Сизинъ ата-бабаларынъыздынъ Алласы – Ибрагимнинъ Алласы, Исхактынъ Алласы, Якыптынъ Алласы Яхве мени сизге йиберген“. Яхве – Меним оьмирлик атым. Мага булай айтаяклар аркадан-аркага. 16Бар, Исраилдинъ аксакалларын йый эм оларга айт: „Сизинъ ата-бабаларынъыздынъ Алласы – Ибрагимнинъ Алласы, Исхактынъ Алласы, Якыптынъ Алласы Яхве меним коьз алдыма энди эм айтты: Мен сизинъ артынъыздан карадым эм сизи мен кайтип оьзлерин юриткенлерин коьрдим. 17Мен сизди ярлылыкта-йоклыкта яшап турган еринъиз Мысырдан Кенан, Хет, Амор, Периз, Евус эм Хив халкларынынъ ерлерине, суьт пен бал аккан ерге, шыгармага соьз беремен“. 18Исраилдинъ аксакаллары сага тынълар. Сонда сен аксакаллар ман бирге Мысырдынъ патшасына барарсынъыз эм айтарсынъыз: „Яхве, еврейлердинъ Алласы, бизге энди. Бизди уьш куьнге такырлыкка йиберсенъ экен Яхвеге, бизим Аллага, курманлык этер уьшин“. 19Мысырдынъ патшасы, мен билистен, сизди йибермес, эгер оны уллы куьдиретим мен айтканды эттирмесем. 20Сога коьре, Мен колымды созарман эм аьлемет затлар этуьвим мен Мысырдынъ сейирин калдырарман. Соннан сонъ ол сизди йиберер[+]. 21Мен мысыршылар сизге аьруьв карагандай этермен, эм сиз бос коллар ман кетпессинъиз[+]. 22Аьр бир кыскаяклы конъысы-мысыршы кыскаяклыдан эм де кайдай бир баска онынъ уьйинде яшайтаган кыскаяклыдан да алтын эм куьмис затлар эм кийим тилесин. Сиз ол затларды оьзинъиздинъ улларынъызга эм кызларынъызга кийдирерсинъиз. Суьйтип сиз мысыршыларды тонарсынъыз».

### 4


Алла Муса пайхамбарга берген нышанлар

1Муса[†] яваплады: «Эгер олар мага ыйнанмасалар ша, тынъламасалар ша эм айтсалар: „Раббий сага энмеген“?»

2Сол заман Раббий айтты: «Сенинъ колынъда не?»

«Аса таяк»,[†] – деп яваплады ол.

3Раббий айтты: «Тасла оны ерге».

Муса оны ерге таслаганда, ол йыланга айланды, эм Муса оннан эрек кашты. 4Сонда Раббий ога айтты: «Колынъды соз эм оны куйрыгыннан ысла».

Муса колын созды, йыланды ыслады. Йылан онынъ колында тагы да аса таякка айланды.

5Раббий айтты: «Мен Раббий, ата-бабаларынъ Ибрагим,[†] Исхак[†] эм Якып табынган Алла, сага энгенимге оларды ыйнандырар уьшин бу нышанларды коьрсет».

6Сонъ Раббий айтты: «Колынъды койынынъа сал».

Муса колын койынына салды, шыгарган заманда, ол иримбопаздан ап-ак кардай эди.

7«Энди тагы да оны койынынъа сал», – деди Раббий.

Муса тагы да колын койынына салды, шыгарган заманда, ол, тап кевдесиндей, тагы да таза болды.

8Раббий айтты: «Эгер олар сага ыйнанмаса, эм биринши нышан оларды ынандырмаса, олар экиншисине ынанарлар. 9Эгер эки нышанга да ынанмасалар эм сени тынъламасалар, Нилдан сув алып ерге тоьк, эм сол сув канга айланар».

10Муса Раббийге айтты: «Ием, мен алдын да шебер соьзли тувыл эдим эм энди де, Сен мени мен, Оьзинънинъ кулынъ ман соьйлегенде де, соьзим шебер болмады. Мен акырын эм тилкав соьйлеймен».

11Раббий ога айтты: «Ким бергенди аьдемге тил? Ким оны сагыр яде сакав этеди? Ким коьзининъ ярыгын береди яде сокыр этеди? Мен, Раббий, тувылма[+]? 12Суьйтип болса, бар; Мен сага соьйлемеге ярдам этермен эм не зат айтаягынъды уьйретермен».

13Тек Муса яваплады: «Ием, тилеймен, кимди болса да баска биревди йибер».

14Раббий Мусага ашувланды эм айтты: «Сенинъ аганъ бар, Левий ырувыннан Харун.[†] Мен билемен, ол аьруьв соьйлейди. Ол энди шыккан, сени йолыкпага тиледи, эм де сени коьрип, куванар. 15Сен оны ман соьйлемеге эм онынъ авызына соьзлерди салып айттырмага боласынъ. Мен сизинъ экевинъизге де ярдам этермен эм не зат этпеге керегин уьйретермен. 16Халкка сенинъ соьзлеринъди ол, пайхамбар[†] Алладынъ соьзлерин айткандай этип, айтаяк. 17Оьзинъ мен бу аса таякты ал: сен оны ман сейир нышан этеексинъ».


Муса Мысырга кайтады

18Муса оьзининъ кайынатасы Итрога кайтып, ога айтты: «Мага кардаш-кавымымга Мысырга кайтпага ызын бер – карамага, савма экен олар аьли де».

Итро айтты: «Бар, йолынъ болсын».

19Муннан алдын да Раббий Мусага Мидиянда айткан эди: «Кайт Мысырга: сени оьлтиреек болганлар оьлгенлер»[+].

20Муса хатынын эм улларын оьзи мен алып, эшекке олтыртты эм, колына Раббийдинъ аса таягын ыслап, Мысырга карап кери йолга туьсти.

21Раббий Мусага айтты: «Сен Мысырга кайтканда, кара, параоннынъ алдында, Мен сага берген куьшти кулланып, сейир нышанлардынъ баьрисин де коьрсет. Мен онынъ юрегин ийнат этермен, эм ол халкты йибермес. 22Сонда сен параонга айт: Раббий булай айтады: „Исраил[†] – Меним улым, Меним тунгышым. 23Мен сага айттым: Йибер Меним улымды Мага бас иймеге. Сен йибермединъ оны, энди мен сенинъ тунгыш улынъды оьлтирермен“».

24Йолда, кешеги тыншаюв заманда, Раббий бирден Мусага йолыкты эм оны маразландырып оьлтиреек болды.[*] 25Ама Сипора оьткир тас пышакты алып, улын бабалатты да, кескени мен Мусадынъ аякларына тийди. «Эрим, сен мага кан тоьктирдинъ», – деди ол.

26Сол заман Раббий Мусады аяды. Сипора, улын бабалатканы уьшин, «Эрим, мага кан тоьктирдинъ», – деп айтты.

27Энди Алла Харунга айтты: «Бар такырлыкка Мусады йолыкпага».

Харун барып, Мусады Алладынъ тавы янында йолыкты эм оны оьпти. 28Муса Харунга Раббий не мырат пан оны йибергени акында эм ога этпеге Ол буйырган баьри нышанлар акында хабарлады. 29Муса эм Харун Мысырга кайтып, Исраилдинъ баьри аксакалларын йыйдылар 30эм Харун Раббийдинъ Мусага айткан баьри затын анълатты. Муса аьдемлер алдында нышанлар этти, 31эм олар ынандылар. Раббий олардынъ баьлесин коьрип, оларга ярдамга келгенин эситкенде, басларын ийип, Ога сежде кылдылар.

### 5


Исраил улларынынъ аьллери авырланады

1Соннан сонъ Муса[†] ман Харун[†] параонга барып айттылар: «Яхве, Исраил[†] уллары табынган Алла, булай айтады: „Босат Меним халкымды, ол Мага деп такырлыкта байрам озгарсын деп“».

2Параон яваплады: «Ким болганды Яхве, мен Ога тынълагандай эм Исраил улларын босаткандай? Мен танымайман Яхведи эм де йибермеекпен Исраил улларын».

3Олар айттылар: «Биз, еврейлер табынган Алла бизге энип келди. Тилеймиз, бизди уьш куьнге такырлыкка йибер, Яхвеге, бизим Аллага, курман этеек. Солай болмаса, Ол бизди кыргын ман яде кылыш пан шуьшимизге йолыктырар».

4Ама Мысырдынъ патшасы яваплады: «Муса эм Харун, сиз не затка халктынъ куллыгына орав этесинъиз? Барынъыз, исленъиз!» 5Эм тагы да параон косты: «Сизинъ халкынъыз коьп санлы болган, сиз болсанъыз, онынъ куллык эткенин токтатаяк боласынъыз».

6Сол ок куьн параон халктынъ басындагы бактажыларга эм етекшилерге буйырык берди: 7«Бу халкка энди кербиш ясар уьшин тобан берменъиз, оьзлери барып йыйсынлар деп. 8Тек олардан сол алдынгындай кербиш санын соранъыз. Куьнлик карарын кемитпенъиз. Олар эриншек, сога коьре бакырыклайдылар: „Ызын бер, бараяк, бизим Аллага курман этеек“. 9Оларга куллыкты коьбейтинъиз, ислесинлер эм оьтирик соьзлерге эс этпесинлер».

10Бактажылар эм етекшилер шыгып халкка булай айттылар: «Мине параон не дейди: „Мен сизге энди тобан бермеекпен. 11Барынъыз эм оны, каерден тапсанъыз да, оьзинъиз йыйынъыз. Ама куллыгынъыздынъ куьнлик карары кемитилмеек“».

12Халк сав Мысырга тобан излеп яйылды. 13Бактажылар да оларды сыга эдилер, токтамай айтып: «Куьнде де алдынгындай, сизге тобан берилетаган заманындагындай, куьн карарын толтырынъыз».

14Бактажылар Исраил улларынынъ уьстине салынган етекшилерди тоьбелеп те сорай эдилер: «Сиз неге туьнегуьн де, буьгуьн де саны алдынгындай кербишлер ясамадынъыз?»

15Исраил улларын каравылламага салынган етекшилер параонга келип ялбардылар: «Сиз неге оьзинъиздинъ кулларынъызга яман турасынъыз? 16Бизге тобан бермейдилер. Кербишлерди этпеге буйырадылар! Каратага, кайтип бизди тоьбелейдилер! Сизинъ халкынъызда шуьш».

17Параон айтты: «Эриншеклер, мине сиз ким, эриншеклер! Сонынъ да уьшин сиз айтатаганынъыз: „Бараяк, Раббийге курман этеек“. 18Барынъыз, куллык этинъиз. Тобан сизге бермееклер, ама тийисли кербиш санын этинъиз».

19Исраил улларынынъ етекшилери «Кербишлердинъ санынынъ куьнделик карарын кемитпенъиз» деп оларга айтылганлай, баьлеге калганларын билдилер. 20Параоннан шыккан сонъ, оьзлерин саклап турган Муса ман Харунды коьрдилер 21эм айттылар: «Раббий коьрсин сизинъ не эткенинъизди эм сизди шуьшинъизге йолыктырсын. Сиз параон эм онынъ касындагылар бизди коьрип унамастай эттинъиз. Сиз олардынъ колына бизди оьлтиртер уьшин кама ыслаттынъыз».


Раббий куткарылув болаягына соьз береди

22Муса Раббийге булай дува этти: «Ием, неге Сен сосы халкка баьле-каза аькелдинъ? Не уьшин Сен мени йибердинъ? 23Сенинъ атынънан мен параонга барып соьйлегеннен бери, ол халкымыз бан бесбетер яман оьзин юритти, Сен болсанъ, бирзат та этпединъ Оьз халкынъды куткарар уьшин».

### 6

1Сонда Раббий Мусага[†] айтты: «Энди сен коьрерсинъ, Меним параон ман не зат этеегимди: Меним уллы куьдиретимди коьрип, ол Исраил[†] улларын босатып йиберер, Меним уллы куьдиретим себепли оларды оьз кыралыннан кувган да этер».

2Алла Мусага муны да айтты: «Мен – Яхве. 3Мен Ибрагимге,[†] Исхакка[†] эм Якубка Куьдиретли Алла болып энип келгенмен, тек Меним Яхве деген атым ман Оьзимди оларга танытпаганман[+]. 4Мен олар ман келисуьв беркиттим, оларга ят аьдемлерше яшап турган Кенан[†] ерин береегимди айттым. 5Энди мысыршылар оларды кул этип ислетедилер. Мен Исраил улларынынъ ынъыранувларын эситтим эм Мен беркиткен келисуьвди бир заманда да мутпадым. 6Соны ман энди айт Исраил улларына: „Мен – Яхве. Сизди мысыршылардынъ эзиетиннен куткарарман, куьдиретим мен сизди олжалыктан босатарман эм мысыршыларды уллы азап пан шуьшлерине еткерермен. 7Мен сизди Оьзимнинъ халкым этермен эм сизинъ Алланъыз боларман. Сол заманда сиз билерсинъиз Мен – Раббий, сизди мысыршылардынъ эзиетиннен босаткан Алланъыз экенимди. 8Мен сизди Ибрагимге, Исхакка эм Якыпка коьтерилген колым ман бермеге ант эткен ерге аькелермен. Мен оны сизге кулланмага берермен. Мен – Раббий“»[+].

9Муса сол соьзлерди Исраил улларына айтты, ама олар оны тынъламадылар, неге десе каты эзиетлев олардынъ йигерлерин йыккан эди. 10Сонда Раббий Мусага айтты: 11«Бар, айт параонга, Мысырдынъ патшасына, Исраил улларын оьзининъ кыралыннан йиберсин деп».

12Ама Муса Раббийге айтты: «Эгер мени Исраил улларынынъ оьзи де тынъламаса, параон кайтип тынълаяк, боьтен де мен – тилкав».


Муса ман Харуннынъ шежереси

13Раббий Муса ман эм Харун[†] ман Исраил уллары эм параон, Мысырдынъ патшасы акында соьйледи эм оларга Исраил улларын Мысырдан шыгармага буйырды.

14Мине Исраил ырувларынынъ аьеллери:

Исраилдинъ (Якып пайхамбардынъ)[†] тунгышы Рубеннинъ уллары Ханок эм Паллу, Хесрон эм Кармий эдилер. Олар Рубен ырувынынъ аьеллери[+].

15Шимоннынъ уллары Емуел, Ямин, Охад, Якин, Сохар эм кенаншы хатын тапкан Шаул эдилер. Олар Шимон ырувынынъ аьеллери[+].

16Левий юз отыз ети йыл яшаган. Улларынынъ атлары: Гершон, Кохат эм Мерарий. Олар Левий ырувынынъ аьеллери[+]. 17Гершоннынъ уллары – Ливний эм Шимей эдилер. Олар Гершон аьелининъ бирер колы. 18Кохат юз отыз уьш йыл яшаган. Уллары Амрам, Исхар, Хеврон эм Уззиел эдилер. 19Мерарийдинъ уллары Махлий эм Муший эдилер. Булар Левий ырувынынъ аьеллери[+].

20Амрам юз отыз ети йыл яшаган. Ол Йохеведге, атасынынъ карындасына уьйленген эди. Йохевед ога Харун ман Мусады тапкан[+]. 21Исхардынъ уллары Корах, Непег эм Зикрий эдилер[+]. 22Уззиелдинъ уллары Мишаел, Элсапан эм Ситрий эдилер[+]. 23Харун Элишевага уьйленген эди. Элишева Аминадавдынъ[†] кызы эм Нахшоннынъ карындасы эди. Ол Харунга Надавды, Авихуды, Элазарды эм Итамарды тапкан[+]. 24Корахтынъ уллары Ассир, Элкана эм Авиясап эдилер. Бу Корахтынъ аьеллери эди[+]. 25Харуннынъ улы Элазар Путиелдинъ кызларынынъ бирине уьйленген эди, эм ол ога Пинхасты тапкан. Булар Левий ырувынынъ аьеллери[+].

26Муса эм Харун – Раббий Исраил улларын ырувларына коьре нызамлы кепте Мысырдан шыгарув иси тапшырылган аьдемлер эдилер. 27Олар, сол ок Муса ман Харун, параон ман, Мысырдынъ патшасы ман, соьйлей эдилер, Исраил улларын Мысырдан шыгарар уьшин.


Муса ман Харун параонга барады

28Раббий Муса ман Мысырда соьйлегенде, 29Ол Мусага айтты: «Мен – Раббий. Параонга, Мысырдынъ патшасына, барып, меним сага айтатаганымнынъ баьрин де айт».

30Ама Муса Раббийге айтты: «Мен сондай тилкав, параон мени кайтип тынълар экен?»

### 7

1Раббий Мусага[†] айтты: «Кара, Мен солай эттим, сен параонга Алладай болгандай, сенинъ аганъ Харун[†] сенинъ пайхамбарынъ[†] болгандай. 2Мен сага буйырган баьри затты да Харунга, сенинъ аганъа, айт, ол болса, параонга айтсын Исраил[†] улларын оьзининъ кыралыннан йиберсин деп. 3Ама мен параоннынъ юрегин ийнат этермен, эм Мен Мысырда коьп аьжейип затлар эм нышанлар этсем де, 4ол сени тынъламас. Сонда Мен куьдиретимди Мысырга коьрсетип оны уллы азап пан шуьшине еткерермен эм Исраил улларын ырувларына коьре нызамлы кепте сосы ерден шыгарарман. 5Мен куьдиретим мен Исраил улларын оннан шыгарсам, мысыршылар муны эткен Мен Раббий экенимди билерлер».

6Муса эм Харун Раббий калай айткан болса, солай эттилер. 7Муса сексен ясында, Харун сексен уьш ясында эди олар параон ман соьйлеген заманда.

8Раббий Мусага эм Харунга айтты: 9«Параон сизге: „Керемет зат этинъиз“ – десе, Харунга айт: „Аса таякты[†] ал эм параоннынъ алдына тасла“. Аса таяк йыланга айланаяк».

10Муса ман Харун параонга барып, Раббий айткандай эттилер. Харун оьзининъ аса таягын параоннынъ эм онынъ куллыкшыларынынъ алдына таслады, эм аса таяк йыланга айланды. 11Сонда параон да даналарды эм сыхыршыларды шакырды, эм Мысырдынъ ядылары ядылык ярдамы ман сол ок затты эттилер. 12Аьр кими де оьзининъ аса таягын таслады, аьр бир аса таяк йыланга айланды; тек Харуннынъ аса таягы олардынъ аса таякларын ютты. 13Ама параоннынъ юрегин ийнатлык бийледи – ол, Раббий айтканындай болып, Муса ман Харунды тынъламады.


Биринши баьле: сувды канга айландырув

14Сонда Раббий Мусага айтты: «Параон ийнатлы эм халкты йибермеге унамайды. 15Параонга эртенъликте, ол сув ягасына шыгатаган заманда, бар. Йыланга айланатаган аса таякты ал эм параонды Нил ягасында сакла. 16Ога булай айт: „Яхве, еврейлер табынган Алла, мени сага йиберген мундай зат айтпага: Меним халкымды йибер такырлыкта Мага бас ийсинлер деп“. Ама аьлиге дейим сен оларды йибермединъ. 17Яхве булай айтты: „Энди меним колымдагы аса таяк пан мен Нилдинъ сувын урарман, эм сув канга айланар. Сен билерсинъ муны эткеннинъ Мен, Яхве экенимди. 18Нилдагы балык оьлер, сув сасык болар, эм мысыршылар ол сувды ишип болмаслар“».

19Раббий Мусага айтты: «Харунга булай айт: „Аса таягынъды ал эм колынъды Мысырдынъ сувларынынъ уьстине соз. Муны этсенъ, йылгалар, каналлар, коьллер эм савлай баска орынларда тутылган сувлар канга айланаяк. Мысырда каерде де – агаш, тас савыт ишинде де – кан болаяк“».

20Муса ман Харун, Раббий калай айткан болса, солай эттилер. Харун параоннынъ эм онынъ куллыкшыларынынъ коьзинше аса таягын коьтерди, Нил сувын урды, эм ол канга айланды. 21Нилдагы балык оьлди, эм сув, мысыршылар ишип болмастай, сасык болды. Мысырдынъ каеринде де сув канга айланган эди. 22Тек Мысырдынъ сыхыршылары оьзлерининъ ядылыгы ман тап сол затты эттилер. Эм параоннынъ юрегин ийнатлык бийледи. Ол, Раббий айткандай, Мусады эм Харунды тынъламады. 23Мысырдынъ патшасы бурылып та сарайына[†] кетти, сосы баьри заттынъ акында ойлап та ойламай. 24Мысыршылар болса, Нилдынъ бойында, ишпеге сув табар уьшин, куйылар казып басладылар. Неге десе Нил сувыннан олар энди ишеялмай эдилер.

25Раббий Нилдагы сувды зыян эткенли ети куьн озды.

### 8


Экинши баьле: бакалар

1Раббий Мусага[†] айтты: «Параонга бар эм айт ога: „Раббий булай айтады: ‘Меним халкымды Мага бас иер уьшин йибер. 2Сен унамасанъ, Мен савлай сенинъ кыралынъа бакаларды ябарман. 3Нилдынъ иши бакаларга толаяк. Олар сувдан шыгаяклар эм сенинъ сарайынънынъ[†] ишин бийлееклер, уйклайтаган боьлменъде, орынынъда, сенинъ куллыкшыларынънынъ эм сенинъ халкынънынъ уьйлеринде, сенинъ тандырларынъда, шапшакларынъда. 4Бакалар сага, сенинъ халкынъа, куллыкшыларынъа каргыяклар’“».

5Раббий Мусага айтты: «Айт Харунга:[†] „Аса таяк[†] ыслаган колынъды йылгалар, каналлар, коьллер уьстинде коьтер эм бакаларды Мысыр ерине яп“».

6Харун аса таяк ыслаган колын Мысырдынъ сувларынынъ уьстинде коьтерди, сол заман бакалар шыгып, савлай ерди бийледилер. 7Ама сыхыршылар ядылык ярдамы ман тап сол затты эттилер. Олар да Мысыр ерининъ уьстине бакалар шыгардылар.

8Параон Муса ман Харунды шакырды эм айтты: «Раббийге Ол мени эм меним халкымды бакалардан куткарсын деп дува этинъиз, эм мен халкынъызды Раббийге курман этсинлер деп йиберермен»[+].

9Муса параонга айтты: «Сенинъ эм сенинъ куллыкшыларынъ уьшин мен кайзаман дува этеегимди белгилемеге сага эркин беремен. Соннан сонъ бакалар сеннен, сенинъ уьйлеринънен кетееклер эм тек Нилдынъ сувында калаяклар».

10«Эртен», – деди параон.

Муса яваплады: «Сенинъ айтканынъ болаяк. Соны ман эш бирев де Яхвеге, бизим Аллага, тенъ болмаганын билерсинъ. 11Бакалар сеннен, уьйлеринънен, куллыкшыларынънан эм халкынънан кетееклер. Олар тек Нилда калаяклар».

12Муса эм Харун параоннан кеттилер, эм Муса Раббийге Онынъ параонга йиберген бакалары акында дувасын каратты. 13Раббий Мусадынъ тилегин алды. Бакалар уьйлерде, азбарларда, кырларда кырылдылар. 14Оларды тоьбе этип уьйдилер, эм ерден сасык ийис шыгып баслады. 15Ама параон, енъиллик келгенин коьргенде, онынъ юреги яне ийнатлыкка толды, эм ол тагы да Муса ман Харунды, тап Раббий айткандай болып, тынъламады.


Уьшинши баьле: ширкейлер

16Раббий Мусага айтты: «Айт Харунга: „Аса таягынъды коьтер эм ердеги шанъды ур: савлай Мысырдагы шанъ ширкейге айланар“».

17Олар солай эттилер. Харун аса таяк ыслаган колын коьтерди, шанъды сокты. Савлай Мысырдынъ шанъы ширкейге айланды. Ширкейлер аьдемлерге, малларга ябыстылар. 18Сыхыршылар ядылык ярдамы ман ширкей бийлетеек болдылар, ама болдыралмадылар. Ширкейлер аьдемлерге эм малларга ябысувда болдылар. 19Сол заман сыхыршылар параонга айттылар: «Бу исте Алладынъ колы бар». Ама параоннынъ юреги ийнат болып калды. Ол Муса ман Харунды, Раббий айткандай, тынъламады.


Доьртинши баьле: шыбынлар

20Раббий Мусага айтты: «Эртен эртенъ мен тур, параон сувга бараяткан заманда онынъ алдына шык эм айт ога: „Раббий булай айтады: Меним халкымды Мага бас иер уьшин йибер. 21Эгер йибермесенъ, Мен сага, сенинъ куллыкшыларынъа, халкынъа, уьйлеринъе шыбынлардынъ ройын йиберермен. Мысыршылардынъ уьйлерин, савлай яшаган ерлерин шыбынлар ябар. 22Ама Мен, халкым яшаган Гошен ерин аяп, онда шыбынлар болмастай этеекпен, сен бил деп – Муны эткен Мен, Яхве. Бу ерди де бийлеймен. 23Мен сага коьрсетермен Меним халкым ман сенинъ халкынъ арасындагы баскалыкты. Ол нышан эртен болаяк“».

24Раббий тап солай этти. Шыбынлардынъ кара-кумак ройы параоннынъ сарайын эм онынъ куллыкшыларынынъ уьйлерин яптылар. Шыбыннан Мысырдынъ савлай ери йойылды. 25Параон Муса ман Харунды шакыртты эм айтты: «Барынъыз, оьзинъиздинъ Алланъызга курман этинъиз, тек бу кыралда, Мысырда».

26Ама Муса айтты: «Олай этип болмаяк. Яхвеге, бизим Аллага, этилген курманлык мысыршылар уьшин – арам.[†] Эгер биз, оларга ярамаган курманлыкты олардынъ коьзинше этетаган болсак, олар бизди тас сыбалап оьлтирерлер[+]. 27Йок, Яхвеге, бизим Аллага, Ол буйырганша, курманлык шалар уьшин, бизге уьш куьнге такырлык кенълигине кетуьв керек».

28Сонда параон айтты: «Мен сизди Яхвеге, сизинъ Аллага, курманлык шалар уьшин кенъ такырлыкка йиберермен, тек алыска кетпенъиз. Меним уьшин де дува этинъиз».

29Муса явап этти: «Мен сеннен кеттим дегеним мен, Яхвеге дува этермен, эм эртен ок шыбынлар сени, сенинъ куллыкшыларынъды, халкынъды коярлар. Тек сен де энди, халкымызды Яхвеге курманлык этер уьшин йибермей, алдаганынъды кой».

30Муса параонлардан кетип, Раббийге дува этти. 31Раббий Мусадынъ тилегин алды: параонды, онынъ куллыкшыларын эм халкын шыбынлардан куткарды. Эш бир шыбын да калмады. 32Тек бу кере де параоннынъ юреги ийнат болып калды, эм ол халкты йибермеди.

### 9


Бесинши баьле: мал кырылувы

1Раббий Мусага[†] айтты: «Бар параонга эм ога айт: „Яхве, еврейлер табынган Алла, булай айтады: ‘Меним халкымды Мага сежде кылар уьшин йибер’. 2Эгер сен йибермеге унамасанъ эм алдыда да оларды ысласанъ, 3Яхве сенинъ кырдагы малынъды – атларынъды, эшеклеринъди, туьелеринъди, бугаларынъды эм сыйырларынъды, койларынъды эм эшкилеринъди – эсапсыз кыргын ман оьлтирер. 4Ама Яхве Исраил[†] улларынынъ малы ман мысыршылардынъ малы арасында баскалык калгандай этер: Исраил улларынынъ эш бир малы да оьлмес“».

5Раббий, заман белгилеп, айтты: «Эртен Мен, Яхве, бу ерде солай этермен».

6Эртеси куьн Раббий тап солай этти. Мысыршылардынъ баьри болган малы кырылды, ама Исраил улларынынъ эш бир малы да оьлмеди. 7Сол затты тергетер уьшин, параон аьдемлерди йиберди, эм Исраил улларынынъ эш бир малы да оьлмегенин сонда билди. Тек онынъ юреги баягындай ийнат болып калды, эм ол халкты йибермеди.


Алтыншы баьле: батлавыклар

8Раббий Муса ман Харунга[†] айтты: «Пештен бир неше толы увыс куьл алынъыз. Муса оны пароннынъ коьзинше авага шашсын. 9Ол куьл юка шанъ болып, Мысыр уьстине яйылар, эм сав кыралда аьдемлерде, малда иринлескен батлавыклар шыгарлар».

10Олар пештен куьлди алып, параоннынъ алдына шыктылар. Муса куьлди авага шашты, эм аьдемлерде, малда иринлескен батлавыклар шыктылар. 11Сыхыршылар Мусадынъ алдына, олардынъ эм баьри мысыршыладынъ этинде тувган батлавыклар себепли, шыгып болмадылар. 12Ама Раббий параонды ийнат этти, эм ол, Раббий Мусага айткандай болып, Мусага да Харунга да тынъламады.


Етинши баьле: буршак

13Раббий Мусага айтты: «Эртен эрте турып параонга бар эм ога айт: Яхве, еврейлер табынган Алла, булай айтады: „Йибер Меним халкымды Мага сежде кыларга. 14Бу кере Мен сага, сенинъ куллыкшыларынъа эм халкынъа сондай да авыр язалар йиберермен, сен ер юзинде Мага тенъ болмаганын билерсинъ деп. 15Мен куьдиретим мен сени эм сенинъ халкынъды ер юзиннен йогалткандай кыргынды йибермеге болар эдим. 16Тек Мен сага куьшимди коьрсетер уьшин эм атымды ер юзинде белгили этер уьшин сени сав койганман[+]. 17Сен болсанъ аьли де оьктемлик пен Меним халкыма карсы шыгасынъ. 18Олай болса тынъла: эртен сосындай заманда Мен, Мысыр оьзининъ негизи салынган заманнан алып коьрмеген, сондай куьшли буршакты йиберермен. 19Сога коьре малды эм баьри сенде болган затты кавыфсыз ерге аькетпеге буйыр. Буршак кырда, ашык ерде калган баьри аьдемлерге, малга туьсуьвде болаяк. Эм олар баьри де оьлееклер“».

20Параоннынъ куллыкшыларынынъ бир кавымы, Раббийдинъ соьзлериннен коркып, кулларын эм малларын уьйлерининъ ишине алмага асыктылар. 21Раббийдинъ соьзлерин кулакларына аспаганлар кулларын эм малларын кырда калдырдылар.

22Раббий Мусага айтты: «Колынъды аспанга коьтер, эм буршак Мысырга явар: аьдемлерге, айванларга, Мысырдынъ кырларында оьскен баьри затка».

23Муса аса таягын аспанга коьтерди, эм Раббий, коьк гуьрилдетип, буршак явдырды. Ясынок ерге сокты. Раббий Мысыр ерине буршакты куйды[+]. 24Баьри ерде буршак ява эди, ясыноклар сога эди. Мундай давыл Мысырда, тап онда аьдем ырувы конганнан алып, болмаган эди. 25Сав Мысырда буршак кырларда не аьдемди, не малды кырды. Буршак кырларда оьскен баьри затты сокты, тереклерди сындырды. 26Тек Исраил уллары яшаган Гошен деген ерде буршак явмады. 27Параон Муса ман Харунды шакыртты. «Бу кере мен куьналы,[†] – деди ол. – Раббий дурысын айтады, мен эм меним халкым болсак – шуьшлимиз. 28Раббийге дува этинъиз, болаяк бизим коьрген сол эсапсыз ясын-буршак! Мен йиберермен сизди, сизге энди арбатын калув керек тувыл»[+].

29Муса яваплады: «Мен шахардан шыгып, колымды яйып Раббийге дува этермен. Коьк гуьрилдеви тынар эм буршак токтар, сен бил деп: ер иеси – Раббий[+]. 30Тек мен билемен, сен эм сенинъ куллыкшыларынъ, алдынгындай, Алламыз Яхведен коркпайсынъыз».

31Кендир эм арпа согылдылар, неге десе, сол заманда арпа масакланган эди, кендир шешекей ата эди. 32Ак бийдай эм кара бийдай болса, согылмадылар: олар кеш писетаган себепли.

33Муса параонннан кетип, шахардан шыкты эм Раббийге дува этер уьшин колын яйды. Коьк гуьрилдев эм буршак токтадылар. Ямгыр ер уьстине куйылганы койылды. 34Параон ямгырдынъ, буршактынъ эм коьк гуьрилдевдинъ токтаганларын коьрип, яне куьналы болды: онынъ эм куллыкшыларынынъ юреклери тагы ийнат болдылар. 35Параоннынъ юреги ийнатлыкка толысты, эм ол Исраил улларын, Раббий Мусадан айттыргандай, йибермеди.

### 10


Сегизинши баьле: шегертке

1Раббий Мусага[†] айтты: «Бар параонга. Мен онынъ эм куллыкшыларынынъ юреклерин, оларга сейир нышанларымды коьрсетер уьшин, ийнатлы эттим, 2сонъ сен балаларынъа эм немерелеринъе Меним мысыршыларга кайтип бир каты болганым акында, кайтип олар арасында нышанлар эткенимди айтардай. Билсинлер олар, муны эткен – Мен, Раббий».

3Муса ман Харун[†] параонга бардылар эм айттылар: «Яхве, еврейлер табынган Алла, булай айтады: „Кашанга дейим сен Мага бойсынмай тураяксынъ? Йибер Меним халкымды Мага сежде кыларга. 4Эгер сен унамасанъ, тап эртен Мен сенинъ элинъе шегертке йиберермен[+]. 5Ол сенинъ еринъди суьйтип тутас ябар, ер де коьринмегендей этип. Буршактан калган баьри сол азгананъызды да, кырда оьскен тереклерге дейим, ол япырар. 6Ол сенинъ сарайларынъды,[†] сенинъ куллыкшыларынънынъ эм баьри мысыршылардынъ уьйлерин толтырар: ондайды сенинъ ата-бабаларынъ да, бу ерде яшап баслаган куьнлериннен бери эм тап буьгуьнге дейим де коьрмегенлер“».

Муса параоннан бурылып кетти. 7Параоннынъ куллыкшылары ога айттылар: «Энди де не кадер заман бу аьдем бизди кыйнаяк? Йибер олардынъ эр кисилерин Яхвеге, олар табынган Аллага, сежде кылар уьшин. Сен аьлиге дейим коьрмейсинъме, Мысырдынъ йойылганын?»

8Сонда Муса ман Харунды параонга кайтардылар. «Барынъыз, Яхвеге, сизинъ Аллага, сежде кылынъыз, – деди параон. – Тек сизинъ кайсынъыз барарсынъыз?»

9Муса явап берди: «Биз баьримиз де балалар ман эм картлар ман, увыллар ман эм кызлар ман, отарлар ман эм суьруьвлер мен барармыз: бизде Раббийге аталган байрам».

10Параон айтты: «Эгер кашан да болсын мен сизди пишелер мен эм балалар ман йиберсем, Раббий акыйкатлай да сизге ярдам этпеге керек болар! Тек сакланынъыз, сизди уьйкен баьлелер саклайды! 11Йок, йок! Сиз тилейтаган болсанъыз, тек эр аьдемлер Раббийге сежде кылувга барсынлар».

Сонъ Муса ман Харунды параоннан кувдылар.

12Раббий Мусага айтты: «Колынъды Мысыр ерининъ уьстиннен соз, эм шегертке келер. Ол кырларда оьсетаган баьри затты да, буршактан сонъ аман калганнынъ баьрин де япырар».

13Муса аса таякты[†] Мысырдынъ уьстиннен созды, эм Раббий ер уьстине куьни-туьни токтамай эскен куьнтувар елди аькелди. Эртенлъикте ел шегерткеди аькелди. 14Ол болса Мысырга шапкынлык этти, сансыз куьби сав элге конды. Шегерткединъ сосындай шапкынлыгы бу заманга дейим болмаган эди эм алдыда да болмаяк. 15Ол савлай ерди, ер кара болганша, каплаган эди. Буршактан калган затларды да, кырлардагы оьсимликлердинъ, тереклердеги емислердинъ баьрин де ол япырды. Тереклерде де, баска оьсимликлерде де савлай Мысырда япырак деген калмады. 16Параон Муса ман Харунды асыгыслы шакырды эм айтты: «Мен сизинъ Алла, Яхве алдында эм сизинъ алдынъызда куьналыман.[†][+] 17Тилеймен, меним куьнамды тагы да, энди тек бир кере, кеширинъиз. Яхвеге, сизинъ Аллага, Ол мени сосы каза-баьледен куткарсын деп, дува этинъиз»[+].

18Муса параоннан кетти эм Раббийге дува этти. 19Раббий елди бек куьшли куьнбатар елге авыстырды, ол болса шегерткеди Кызыл денъизге аькетти. Мысырда шегертке деген соны ман калмады. 20Ама Раббий параонды тагы ийнат этти, эм ол Исраил[†] улларын йибермеди.


Тогызыншы баьле: каранъалык

21Раббий Мусага айтты: «Колынъды коькке коьтер, эм Мысырга каранъалык энер – сезилер каранъалык».

22Муса колын коькке коьтерди, эм коьз туьрткисиз каранъалык Мысырды уьш куьнге бийледи. 23Аьдемлер уьш куьн бойы яде бири-бирин коьрип, яде юрип болмадылар. Исраил улларында болса, олар яшаган ерде, ярык эди. 24Сонда параон Мусады шакырды эм айтты: «Барынъыз, Раббийге сежде кылынъыз. Мунда тек отарларынъызды эм суьруьвлеринъизди калдырынъыз, пишелер мен балалар сизи мен барсынлар».

25Муса яваплады: «Сен малды бизи мен йибермеге керексинъ, биз Яхвеге, бизим Аллага, эти пайланган курманлык эм тутасяндырув курманлык этип болгандай. 26Бизим савлай малымыз бизи мен бармага керек, туягы да калмай. Онда болса, биз Яхвеге, бизим Аллага, курманлык этилеегин мал арасыннан айырармыз, онда еткенше, биз билип те билмеекпиз, малдынъ кайсыларын Раббийге курманлык этпеге тийисли экенин».

27Раббий параоннынъ юрегин ийнат этти, эм ол оларды йибермеге унамады. 28Ол Мусага айтты: «Меним коьзлеримнен тай, мен сени эндиден армаган коьрмегендей! Мен сени яне ок коьрген куьн сен оьлерсинъ!»

29«Дурыс, – деп яваплады Муса. – Сен энди мени коьрмессинъ».

### 11


Оныншы баьле билдириледи

1Раббий Мусага[†] айтты: «Мен параонды эм Мысырды энди тек бир кере шуьшлерине йолыктырарман. Соннан сонъ ол сизди йиберер, эм тек бир йиберип калмай, кувар. 2Аьр эр эм пише конъысылардан куьмис эм алтын затлардан тилеп алсынлар деп айтшы халкка». 3Раббий мысыршыларды Исраил[†] халкына ийги караткан. Муса да, Мысырдынъ еринде, параоннынъ куллыкшыларынынъ алдында эм халктынъ алдында бек уллы аьдем эди.

4Муса параонга айтты: «Раббий булай айтады: „Заман туьн ортасына ювыклаганда, Мен Мысыр бойлап юрермен, 5эм Мысырдынъ баьри де тунгышлары оьлееклер – параоннынъ тунгышыннан баслап, тактынъ асабасы, терменде ислеген таьвкединъ тунгышына дейим. Малдынъ да марка айваны оьлеек. 6Сав Мысырда алдын эш болмаган эм келеекте эш болмаяк сыйт эситилеек. 7Тек Исраил улларына эм олардынъ малына ийттинъ оьзи де уьрмеек“. Сол заман сиз коьрерсиз Раббийдинъ мысыршылар ман Исраил улларынынъ арасында калай баскалыкты коьрсеткенин. 8Сенинъ янынъдагы куллыкшыларынъ мага келип бас иерлер эм айтарлар: „Сен эм сага ызлаган баьри халк та кетинъиз!“ Сонъ мен кетермен,» – деп Муса ашувлы болып параоннан шыгып кетти.

9Раббий Мусага айтты: «Параон сага тынъламас, эм сонда Мен Мысырга оннан да коьп сейирли затлар коьрсетермен».

10Муса ман Харун[†] параонга сол сейирликлердинъ баьрин де коьрсеттилер, ама Раббий параоннынъ юрегин ийнат этти, эм ол Исраил улларын оьз элиннен шыгарып йибермеди.

### 12


Азатлык байрамы


(Лев. 23:5-8; Сан. 28:16-25; Шер. 16:1-8)

1[•]Раббий Муса[†] ман Харунга[†] Мысырда айтты: 2«Сосы ай[*] сиз уьшин биринши ай, йылдынъ басы болсын. 3Исраил[†] улларынынъ баьри ямагатына сол айдынъ оныншы куьнинде аьр кими оьз аьелине козы алмага борышлы экенин айт, бирер козы аьр аьелге. 4Эгер сав бир козыды ер уьшин аьел кишкей болса, олар, аьдем санына коьре, ювык конъысысы ман боьлиссинлер. Аьр бир аьдем не кадер еп боларын эсапланъыз. 5Сиз сайлаган айванлар бир йыллык, минсиз, оьзи де эркек айван болсын. Сиз козыларды яде улакларды сайламага болаяксыз. 6Оларды бу айдынъ он доьртинши куьнине дейим тирилей сакланъыз, кеште болса, Исраил улларынынъ сав ямагаты оларды сойсынлар[+]. 7Курманлык айванлардынъ канын алып, сиз оларды еген уьйдинъ эсигининъ энегелерине ягынъыз. 8Сол ок кеше ашыткысыз писирилген оьтпек пен, от уьстинде, увыкай оьленлер мен даьмлендирилип кувырылган этти енъиз. 9Этти шийлей, яде асылган кепте еменъиз, оны от уьстинде кувырынъыз – басын, аякларын, карын шегин. 10Эртенъликке эш бир затын калдырманъыз. Эгер бир зат калгандай болса, ягынъыз. 11Егенде булай енъиз: белинъиз бувылган болсын, аяк кийимли болынъыз, колынъызда – таяк. Егенде тез енъиз. Бу болса – Азатлык байрамында Меним сыйымга аталган кешки зияпет.

12Бу кеше Мен Мысырды кезип, не аьдемнинъ, не малдынъ тунгыш балапанларын кырарман, эм де Мысырдынъ аллаларын шуьшке йолыктырарман. Мен – Раббий[+]. 13Кан – сиз яшаган уьйлердинъ белгиси болаяк: канды коьрип, Мен сол ерден озып кетермен. Мен Мысырды кырганда, кыргын сизди оьлтирмес.

14Сосы куьнди эсте сакланъыз. Келеек несиллерде оны Раббийге байрам этип белгиленъиз – бу сизге оьмир-оьмирлерге парыз. 15Ети куьн бойынша ашыткысыз оьтпек енъиз. Тап биринши куьн оьз уьйлеринъизде ашыткыды йок этинъиз, неге десе, биринши куьннен алып етинши куьнге дейим ашыткылы оьтпекти еген аьр ким Исраилдинъ ямагатыннан кувылаяк. 16Биринши эм етинши куьн Мага сежде кылар уьшин йыйылынъыз. Сосы куьнлерде, оьзинъизге ас асканнан баска эш бир куллык та этпенъиз.

17Ашыткысыз оьтпектинъ байрамын[†] белгиленъиз, неге десе ол куьн Мен сизди тукымларынъызга коьре нызамлы кепте Мысырдан шыгарганман. Сосы куьнде келеек аркаларынъыз да байрамшыласынлар – бу сизге оьмирлик парыз. 18Ашыткысыз писирилген оьтпекти енъиз, биринши айдынъ он доьртинши куьннинъ кешесиннен алып, йырма биринши куьннинъ кешесине дейим. 19Ети куьн сизинъ уьйлеринъизде ашыткы болмаска керек. Ашыткылы оьтпек егеннинъ аьр кайсысы, сол ерде тувган болсын, яде келип конган аьдем болсын, Исраилдинъ ямагатыннан кувылаяк. 20Ашыткы косылып асылган эш бир затты да еменъиз. Кайда яшасанъыз да, ашыткысыз оьтпек енъиз».

21Муса Исраилдинъ аксакалларын шакырып, оларга айтты: «Барынъыз, аьеллеринъиз уьшин козылар яде улаклар сайланъыз эм Азатлык байрамын белгилер уьшин курман этип шалынъыз. 22Майоран оьсимликтинъ байламын алынъыз, курманлык козыдынъ канына малынъыз эм эсиктинъ эки янына эм басына ягынъыз. Эртенъликке дейим сизинъ биринъиз де уьйден шыкпасын[+]. 23Раббий мысыршыларды оьлтирмеге келгенде, Ол эсиклердинъ эки янында эм басында канды коьрип, сосы эсиклердинъ яныннан озып кетер, оьлтируьвши маьлекке[†] кирип сизди оьлтирмеге ызын бермей.

24Сосы аьдетти оьзинъиз эм асабаларынъыз уьшин оьмирлик парыз этип сакланъыз. 25Раббий, сизге береек болган ерди бергенде, онда киреятып, сосы аьдетти тутынъыз. 26Сизинъ балаларынъыз: „Бу аьдеттинъ маьнеси не?“ – деп сорасалар,[+] 27оларга булай айтынъыз: „Бу – мысыршыларды оьлтиреятып, Исраил улларынынъ уьйлерининъ яныннан, оларды сав калдырып, озып кеткен Раббийге Азатлык байрам курманлыгы“».

Халк басын ийип Раббийди данъклады. 28Исраил уллары Раббийдинъ Муса ман Харунга буйырган аьр затын да толтырдылар.


Оныншы баьле: тунгышлардынъ оьлуьви

29Туьн ортасында Раббий Мысырдынъ баьри тунгышларын – параоннынъ тунгышыннан, тагынынъ асабасыннан баслап, тутнакта ятканнынъ тунгышына дейим, малдынъ маркаларын да косып, оьлтирди. 30Параон, онынъ куллыкшылары эм баьри де мысыршылар туьн ортасында турдылар; Мысырда уллы сыйт коьтерилди, неге десе ким де болсын бирев оьлмеген уьй йок эди.


Алладынъ халкынынъ Мысырдан шыгып кетуьви

31Кеше параон Муса ман Харунды шакырды эм айтты: «Аьзирленинъиз! Меним халкымнан Исраил уллары ман бирге кетинъиз. Барып, оьзинъиз айткандай, Яхвеге, Алланъызга сежде кылынъыз. 32Оьзинъиз суьйгендей, баьрин де алынъыз: отарларды да, суьруьвлерди де, эм барынъыз. Тагы бирзат, – Алла мага разы болсын деп дува этинъиз».

33Мысыршылар Исраил улларын эл таслап кетуьвге асыктырдылар. «Олай болмаса, биз баьримиз де оьлеекпиз!» – дей эди олар.

34Исраил халкы аьли де ашыткы салынмаган унды кийимге оралган савыт ишинде ийинине салып, алып кетти. 35Муса уьйреткендей болып, Исраил уллары мысыршылардан куьмис эм алтын затларын, кийимлерин, тилеген эдилер[+]. 36Раббий мысыршылардынъ юреклерин Исраил улларына ийилтти, эм олар баьри тилеген затларын бердилер. Суьйтип Исраил уллары мысыршыларды тонадылар[+].

37Исраил уллары Рамсес каласыннан Суккот каласына йол алдылар – алты юз мынъ эркек, пишелерди эм балаларды саймай. Олар баьри де яяв бара эдилер[+]. 38Олар ман бирге Исраил улларыннан болмаган айлак коьп туьрли халк, айлак коьп мал кетти. 39Мысырдан алып шыккан уннан олар кысыр калакайлар писирдилер. Ун ашыткысыз эди: оларды Мысырдан кетпеге асыктырганга коьре, олар керилерине азык-туьлик аьзирлемеге заман таппадылар.

40Исраил уллары Мысырда доьрт юз отыз йыл яшадылар[+]. 41Доьрт юз отыз йыл озган сонъ, Раббийдинъ буьтин халкы Мысырдан шыгып кетти. 42Раббий сол кеше, оларды Мысырдан шыгарып аькетер уьшин уяв болды, сога коьре Исраил уллары да, Раббийдинъ сыйын берип, тувдыклары ман бирге сол кеше уйкламаска кереклер.


Азатлык байрамынынъ парызы

43Раббий Муса ман Харунга айтты: «Мине Азатлык байрамына курман шалувдынъ парызы: оны ят ерден келгенге едирип болмаяк. 44Сатып алган кулынъга, ога тек суьннет эткенинънен сонъ, едирмеге болаяксынъ. 45Ама кыска болжалга келген аьдемге яде тутылган ялшы оны еп болмаяк. 46Сол курманлыкты тек ол асылган уьйде емеге болады, этти уьйден шыгарманъыз. Эш бир суьекти сындырманъыз[+]. 47Сосы байрамды Исраил улларынынъ сав ямагаты байрамшыласын. 48Эгер сизде яшап турган ят ердинъ аьдеми Раббийдинъ Азатлык байрамын байрамшылагысы келсе, онынъ уьйиндеги аьр бир эр аьдем суьннетли болмага керек. Сол заман ол, бу ердинъ аьдеминдей болып, байрамшыламага болаяк. Суьннетленмегенлерге байрамшылык зияпеттен татпага тиймейди. 49Бу занъ сосы ердинъ яшавшыларына да, сизинъ арада яшайтаган ят эллердинъ элшилерине де ортак»[+].

50Баьри Исраил уллары да Раббий Мусага эм Харунга калай буйырган болса, солай эттилер. 51Сол ок куьн Раббий Исраил улларын тукымларына коьре нызамлы кепте Мысырдан шыгарды.

### 13


Тунгышларды Аллага багыслав, Ашыткысыз оьтпеклердинъ байрамы

1Раббий Мусага[†] айтты: 2«Аьр бир эркек тунгыш бала мага багыслансын. Исраилши[†] хатыннан тувган аьр бир тунгыш бала эм баьри марка мал Мага байыр»[+].

3Муса ямагатка айтты: «Бу куьнди аьр йыл эсинъизде сакланъыз. Мысырда кул эдинъиз, ама Раббий буьгуьн куьдирети мен сизди оннан шыгарды. Буьгуьн ашыткылы оьтпекти еменъиз. 4Сиз авив[†] айынынъ [навруз-коькек] бу куьнинде Мысырдан шыгасыз. 5Раббий сизге Кенан,[†] Амор, Хив эм Евус халкларынынъ ерлерин береек. Ол сизинъ ата-бабаларынъызга ант эткендей, сизди суьт пен бал аккан бу ерге аькелеек. Онда аьр йылдынъ авив айында мундай аьдетти тутынъыз: 6Алты куьн ашыткысыз оьтпек енъиз, етинши куьн Раббийдинъ сыйын берип, байрам куранъыз. 7Ети куьн ашыткысыз оьтпек енъиз. Сизде ашыткы косылып асылган бирзат та болмаска керек; сол байрам заманында сизинъ ерлеринъизде ашыткы деген зат эш болмаска керек[+]. 8Сол куьн аьр ким оьз улына булай айтсын: „Меним булай эткеним – мен Мысырдан шыкканда, Раббийдинъ мен уьшин эткенин мутпас уьшин“. 9Раббий берген Тауратты[†] эсинъизге салар уьшин билегинъизге йип, манълайынъызга белги коясыз. Тамам сондай, бу байрам да Раббийдинъ сизди уллы куьдирети мен Мысырдан шыгарганын эсинъизге салаяк[+]. 10Сосы аьдетти йылдан йылга белгиленген заманда тутынъыз.


Тунгышлардан себеп йорыклар

11Сизге эм сизинъ ата-бабаларынъызга берген антына келисли, Раббий сизди Кенан ерине киргистип, оны сизге берген сонъ, 12баьри тунгышларды да Раббийге багыс этинъиз. Сизинъ малынъыздынъ баьри эркек маркалары Раббийге байыр. 13Марка эшек уьшин калым этип козы аькелинъиз, аькелмеек болсанъыз, эшектинъ мойнын кайырынъыз. Савлай оьзинъиздинъ тунгышларынъыз уьшин калым беринъиз. 14Келеекте сенинъ улынъ сеннен: „Бу не затты?“ – деп сораса, – сен ога айт: „Раббий бизди куьдирети мен Мысырдан, биз кул болган ерден, шыгарды[+]. 15Параоннынъ юрегин ийнатлык бийлеп, ол бизди йибермеге унамаганда, Раббий Мысырдагы баьри эр тунгышларды да оьлтирди, аьдемлерди де, айванларды да. Мине не зат уьшин мен Ога малдынъ баьри эркек маркаларын курман этип шаламан, оьзимнинъ тунгышларым уьшин – калым беремен“. 16Бу аьдет – Раббийдинъ бизди куьдирети мен Мысырдан шыгарганын эске салар уьшин, билекке йип, манълайга белги коювдай».


Кызыл денъизден озув

17Параон Исраил халкын йибергенде, Пилист ери ювык болса да, Алла оларды сол йол ман аькетпеди. Алла айтты: «Согыс пан карыссалар, олар кайтара ойланып, Мысырга кайтпага болаяклар»[+].

18Алла халкты айланшык эм такырлык йол ман Кызыл денъизге аькетти. Исраил уллары Мысырдан согыс уьшин савыт-садакланып кеттилер. 19Муса оьзи мен Юсыптынъ[†] суьегин алды, неге десе Юсып аьвелде Исраилдинъ улларына ант эттирип айткан: «Алла сизге, элбетте, ярдамга келеек. Сол зат болганда, меним суьегимди оьзинъиз бен аькетинъиз»[+].

20Суккот шахарын артта калдырып, олар Этам шахарында, такырлыктынъ шетинде, яйлап токталдылар[+]. 21Куьндиз Раббий олардынъ алдында, булыттан кепленген багана болып, йол коьрсетип барды, кеше болса, оларга ярык берер уьшин оттан кепленген баганада, сонынъ да уьшин олар куьндиз де, кеше де юрип болдылар[+]. 22Не куьндизги булытлы багана, не кешеги от баганасы Исраил халкыннан эш айырылмадылар.

### 14

1Раббий Мусага[†] айтты: 2«Исраил[†] улларына артка кайтып, Пихахирот шахарынынъ янында, Мигдол каласы ман денъиздинъ арасында токталсынлар деп айт. Олар денъиздинъ ягасында, тувра Баалсепон[†] каласынынъ куьнтувар янында, орынлассынлар[+]. 3Параон: „Исраил уллары бу ерде, такырлыктынъ есиринде, адасып-сасып юрилер“ – деп ойлар. 4Мен параоннынъ юрегин ийнат этермен, эм ол Исраил улларынынъ артыннан кувгын салар. Сол заман параонды эм онынъ аьскерин енъип, Мен данъкланарман. Сонда мысыршылар Мен Раббий болып муны эткенимди билерлер».

Исраил уллары тап солай эттилер. 5Параонга, Мысырдынъ патшасына, Исраил халкы кашып кеткени акында айтканларында, ол оьзи эм онынъ куллыкшылары ойларын туьрлендирип айттылар: «Биз не эттик? Исраил улларын йибердик, кулларымыздан куры калдык!»

6Параон арбасын екти, оьзи мен бирге аьскерин де аьзирледи. 7Ол алты юз сайлам арбады эм де Мысырдынъ баьри баска арбаларын, олардынъ басшылары ман бирге, алды. 8Раббий параоннынъ, Мысырдынъ патшасынынъ, юрегин ийнат этти, эм ол, Мысырды коркынышсыз таслап кетеяткан Исраил уллары ызыннан кувгын салып кетти[+]. 9Мысырдынъ аьскери, параоннынъ баьри атлары ман, арбалары ман, атлылары ман, Исраил улларынынъ артыннан кувып, олар денъиз ягасында, Пихахирот шахарынынъ янында, Баалсепон каласынынъ куьнтувар ягында яйлаганда, еттилер.

10Параон ювыклаганда, Исраил уллары, артка бурылып карап, мысыршылар оларды кувып келеятканын коьрдилер. Олар бек корктылар эм кышкырып, Раббийге дува этип басладылар. 11Олар Мусага айттылар: «Мысырда кабырлар аз эдиме, сен бизди такырлыкка оьлмеге деп аькелгендей? Сен бизди не затка ушыраттынъ, Мысырдан шыгарып? 12Биз сага айтпадыкпа Мысырда: „Бизди тынышлыкта кой, бизге мысыршыларга кызмет кылувга амал бер деп?“ Бизге десе мысыршылардынъ куллары болып калув ийги эди, такырлыкта оьлгеннен де!»

13Муса халкка яваплады: «Коркпанъыз. Оьзинъизди каты тутып турынъыз, эм де коьрерсиз, Раббий сизди буьгуьн кайтип куткарарын. Сиз аьли коьрип турган мысыршыларды энди эш коьрмеексиз. 14Тынышлы болынъыз, Раббий сизинъ уьшин куьресеек»[+].

15Раббий Мусага айтты: «Сен неге Мага кышкырып дува этесинъ? Исраил улларына алдыга бармага буйыр. 16Аса таягынъды коьтер, колынъды денъиз уьстинде коьтерип яй, эм ол эки боьлинип айырылар. Сонда Исраил уллары денъизден, тап ерден юргендей, оьтерлер. 17Мен болсам, мысыршыларды ийнат этермен, эм олар сизинъ артынъыздан барарлар. Мен параонды эм онынъ аьскерин, арбалары ман, атлылары ман, енъип, данъкланарман. 18Мен параонды, онынъ арбалары ман эм атлылары ман енъип, данък казансам, мысыршылар Мен Раббий болып муны эткенимди билерлер».

19Исраил аьскерининъ алдында барган Алладынъ маьлеги, онынъ ызыннан барды. Булытлы багана да, оьз орныннан тайып, олардынъ ызында болды. 20Мысырдынъ эм Исраилдинъ аьскерлерининъ арасында сав кеше булыт бир янына каранъалык, баска янына ярык берди, эм сав кеше эки аьскер бир-бирине ювыкласпадылар.

21Муса колын денъиз уьстинде яйды, Раббий болса, сав кеше денъизди куьшли куьнтувар ели мен кувып, оны куры ер этти. Сув боьлинди 22эм Исраил уллары денъизден, тап куры ерден юргендей, оьттилер: сувдынъ бир иргеси олардынъ онъында, баска иргеси – солында тура эдилер. 23Мысыршылар олардынъ артыннан кувып йоьнедилер. Атлар, атлылар ман арбалар Исраил улларынынъ артыннан денъизге карап шаптылар. 24Танъ атаякта, Раббий отлы эм булытлы баганадан мысыршылардынъ аьскерине карап, оны саскын этти. 25Ол арбаларынынъ тегершиклерин тысавлады, эм оларга алдыга барув кыйын болды.

Мысыршылар айттылар: «Кашаяк муннан! Исраил улларынынъ Алласы Яхве олардынъ ягы болып, Мысырга карсы куьреседи».

26Сонда Раббий Мусага айтты: «Соз колынъды денъиз уьстинде, сувлар артка кайтып, мысыршыларга, олардынъ арбаларына, атлыларына, куйылсын деп».

27Муса денъиз уьстинде колын созды, эм, танъ атканда, сувлар косылдылар. Мысыршылар денъизге карап шаптылар, эм Раббий оларды сувга баттырды. 28Сув артына кайтып, арбаларды, атлыларды – параоннынъ, Исраил улларынынъ артыннан кувгын салган, савлай аьскерин япты эм баттырды. Эш бирев де сав калмады.

29Тек Исраил уллары денъизден, куры ерден юргендей, оьттилер; сувдынъ бир иргеси олардынъ онъ янында, баскасы – сол янында турган эди. 30Сол куьн Раббий Исраил улларын мысыршылардан куткарды, эм Исраил уллары денъиз ягасында олардынъ оьлип ятканларын коьрдилер. 31Исраил халкы, мысыршыларды енъген Раббийдинъ уллы куватын коьргенде, Раббийден коркты, Ога эм Онынъ кулы Мусага ыйнандылар.

### 15


Муса пайхамбардынъ йыры

1Сонда Муса[†] ман Исраил[†] уллары Раббийге бу йыр ман данъкладылар:

«Раббийге йырлаякпан –
Ол уллы енъуьв тапкан.
Атты эм атлыды
Ол денъизге таслады.
2Мени куватландырган – Алла, Ога йырларман;
Мени куткарган – Ол.
Ол – меним Аллам, мен Оны данъкларман;

Ол – меним атамнынъ Алласы: мен Оны оьр этермен.
3Раббий – Ол согысшы;
Яхве – Онынъ аты.
4Арбаларын эм аьскерин параоннынъ
Таслады Ол денъизге.
Мысыршылардынъ сайлам аьскер басшылары
Кызыл денъизде батырылдылар.
5Сув толкыны олардынъ уьстинде ябылды,
Эм олар денъиздинъ туьбине, тастай, баттылар.

6Сенинъ онъ колынъ, Раббий,
Куваты ман данък тапты.
Онъ колынъ Сенинъ, Раббий,
Явды йыкты.
7Уллы енъуьвинъ мен
Сага карсы турганларды йыктынъ.
Сенинъ каарынъ янып,
Оларды, тобандай, ялмап ютты.
8Сувга Сен уьпиргенинъ мен
Ол оьр коьтерилип,
Ирге болып кадалды;
Денъиз сувы койыланды.

9Мактанды душпан:
„Оларды кувып етейим.
Кылышымды кыныннан шыгарып, оларды оьлтирейим.
Мен тилегенше тонап,
Баргыды боьлисейим“.
10Тек уьпирдинъ Сен Оьзинънинъ елинъ мен,
Эм япты оларды оьзи мен денъиз.
Тап коргайдай, баттылар олар уьйкен сувда.

11Аллалардынъ кайсысы Сага тенъ, Раббий?
Сага ким усас?
Уллы эм киесинъ,
Коркынышлы эм данъкка тийислисинъ,
Сейир затлар этуьвши Сенсинъ[+].
12Создынъ Сен онъ колынъды,
Эм ютты душпанды ер.

13Оьзинънинъ соьнмес суьйиминъ мен
Куткарган халкынъды Сен етип барарсынъ.
Оьзинънинъ куьшинъ мен Сен оны онъларсынъ
Оьзинънинъ кие[†] меканынъа.
14Халклар эситер эм де тетирер;
Коркыныш бийлеп алар Пилист еринде яшайтаганларды.
15Коркарлар Эдомнынъ басшылары,
Моавтынъ аькимлери тетирер,
Кенаннынъ[†] яшавшылары ясырынарлар[+].
16Кайгы эм коркыныш келер олардынъ басына.
Сенинъ колынънынъ куьши мен
Олар тастай болар –
Сенинъ, Раббий, халкынъ оьткенше,
Сенинъ куткарган халкынъ оьткенше.
17Сен оларды Оьзинънинъ тавынъа аькелерсинъ,
Оьзинънинъ меканынъ эткен
Кие уьйинъди кураяк тавда ерлестирерсинъ, Раббий.
18Раббий оьмирликке патшалык этеек!»


Марием пайхамбардынъ йыры

19Параоннынъ атлары, арбалары эм атлылары денъизге киргенде, Раббий оларга денъиз сувларын бирден эм эсапсыз коьп этип куйды. Исраил уллары денъизди, тап бир кургаклыктан баргандай, оьттилер.

20Марием пайхамбар,[†] Харуннынъ[†] аьптеси, давылбазды алды, эм хатынлар, бийий берип, онынъ ызыннан кеттилер[+]. 21Марием оларга явап беруьвши болып йырлай эди:

«Раббийге йырланъыз –
Ол уллы енъуьв тапкан.
Атты эм атлыды
Ол денъизге таслады».


Мара эм Эйлим оазислеринде

22Муса Исраил улларын Кызыл денъизден аькетти, эм олар Шур такырлыгына кирдилер. Уьш куьн олар, сув таппай, такырлык пан бардылар[+]. 23Мара оазисине келгенде, олар сув ишип болмай эдилер: ол увыкай эди. Мине не уьшин бу ер Мара [«ув»] деп аталады. 24Халк Мусага айып этип баслады: «Биз не зат ишеекпиз?» – деп.

25Муса Раббийге дувасын каратты, эм Раббий ога агаш кесегин коьрсетти. Муса оны сувга таслады, эм сув энди ишпеге ярайтаган болды.

Онда Раббий халкка занъ эм эмир берди, онда да оларды сынады. 26Ол айтты: «Сизинъ Раббий Алланъыз – Менмен. Эгер сиз Меним давысымга эс берип тынъласанъыз, эм Мен суьйген затты этсенъиз, эгер Меним буйырыкларымга тынъласанъыз, Меним токтасларымды тутсанъыз, Мен сизге, мысыршыларга йиберген эш бир шерди де йибермеспен. Мен – Раббиймен, сизди эмлейтаган».

27Олар он эки сув булагы болган, етпис пальма терек болган Эйлим оазисине келдилер. Онда олар сув янында яйлап кондылар[+].

### 16


Коьктен азык эм боьдене

1Буьтин Исраил[†] ямагаты Эйлимнен йолга шыкты эм экинши айдынъ он бесинши куьнинде, Мысырдан кеткенли бир айдан сонъ, Эйлим мен Синай[†] тавынынъ арасындагы Син такырлыгына келди[+]. 2Такырлыкта халк Муса[†] ман Харунга[†] айыбын билдирип баслады. 3Исраил уллары оларга айта эдилер: «Мысырда Раббийдинъ колыннан бизим оьлгенимиз де ийги эди! Онда биз эт толы казанлардынъ касында олтыра эдик эм тойып оьтпек ашай эдик. Сиз болса, бизди, савлай халкты, аштан оьлтирмеге деп, такырлыкка шыгардынъыз»[+].

4Раббий Мусага айтты: «Мен сизге деп коьктен азык куяйым. Халк аьр куьн шыксын эм бир куьнге не кадер керегин йыйсын. Булай Мен олардынъ Меним парызларымга ызлаякларын-ызламаякларын сынарман. 5Юма куьн олар баска куьнлерден эсе эки кабат коьп йыйсынлар эм соны керилерине салсынлар».

6Муса ман Харун Исраил улларына айттылар: «Кеште сиз билерсиз, сизди Мысырдан Раббий шыгарганын, 7а эртенъликте Раббийдинъ данъклы куьдиретин коьрерсиз, неге десе Ол сизинъ Ога айып этуьвинъизди эситкен. Биз ким болганмыз, сиз бизге айып эткендей?»[+]

8Тагы да Муса айтты: «Раббий бу кеште сизге эт едирер, а эртенъликте суьйгенинъиз кадер оьтпек берер. Муны эткеннинъ Ол болганын билерсиз. Алла сизинъ Ога айып эткенинъизди эситкен. Биз ким болганмыз? Сиз бизге айып этпейсиз де, Раббийге этесиз».

9Муса Харунга айтты: «Айт Исраил улларынынъ ямагатына: „Раббийдинъ алдына келип турынъыз, неге десе Ол сизинъ айып этуьвинъизди эситкен“».

10Харун Исраилдинъ халкы ман соьйлеп турганда, олар такырлыкка бурылдылар эм Раббийдинъ данъклы нуры булыт кепте энгенин коьрдилер.

11Раббий Мусага айтты: 12«Мен Исраил улларынынъ айып этуьвлерин эситтим. Айт оларга: „Кеште сиз эт ашаяксыз, а эртенъликте тойып оьтпек ашаяксыз. Сонда Мен – Раббий Алланъыз экенимди билерсиз“».

13Сол ок кеште яйлавга боьденелер шапкын эттилер, яйлавды бийлеп яптылар, а эртенъликте яйлавдынъ тоьгерегине шык туьсти[+]. 14Шык тайганда, такырлыктынъ уьстинде, кыравга усаган, юка куьрпедей затлар коьринди. 15Оны коьрген Исраил уллары бири-бирине айта эдилер: «Бу не?»

Олар бу не экенин билмей эдилер. Муса оларга айтты: «Бу Раббийдинъ сизге деп берген азыгы. 16Раббий булай буйырган: „Аьр ким не кадер керек болса да йыйсын. Аьелдеги аьр аьдемге деп бир шоьлмек алынъыз“»[+].

17Исраил уллары оларга калай айтылган болса, солай эттилер. Бирерлери коьп йыйдылар, бирерлери аз йыйдылар. 18Тек олар оьлшеген заманда, коьп йыйганларда артыклык шыкпады, аз йыйганларда етиспевлик болмады. Аьр ким ога не кадер керек болса, сол кадер йыйды[+].

19Муса оларга айтты: «Бирев де бирзат та эртенъликке калдырмасын».

20Ама бирерлери Мусага тынъламадылар эм эртенъликке бир кесек калдырдылар. Ас куртлады эм яман сасып баслады. Муса оларга ашувлы болды. 21Эртенъликте аьр кими не кадер керек болса, сол кадер йыйды, куьн кыздырганда ол ире эди.

22Юма куьн олар эки кабат коьп йыйдылар, аьр аьдемге экисер шоьлмек, эм халк етекшилери Мусага келип ол зат акында айттылар. 23Ол оларга айтты: «Раббий буйырды: „Эртен тынышаюв куьни, Раббийге багысланган юма эртеси. Не зат писиргинъиз келеди, соны аьли писиринъиз, не зат аскынъыз келеди, соны аьли асынъыз. Калганын эртенъликке дейим сакламага керек“»[+].

24Олар, Муса буйыргандай этип, асты эртенъликке дейим сакладылар, эм ол зыян болып басламады, куртламады. 25«Муны буьгуьн ашанъыз, – деди Муса, – неге десе буьгуьн Раббийдинъ юма эртеси. Буьгуьн сиз ерде бирзат та таппаяксыз. 26Алты куьн коьктен келген азыкты йыйынъыз, ама етинши куьн, тынышлык куьнидир, ол куьн сол азык болмаяк».

27Бирерлери юма эртеси куьн азык йыярга деп шыктылар, ама бирзат та таппадылар. 28Раббий Мусага айтты: «Нешаклы энди де сиз Меним буйырыкларымды эм насыйхатларымды бузаяксынъыз? 29Эсинъизде тутынъыз: Мен сизге юма эртесин тынышлык куьни этип токтастырдым, эм сонынъ уьшин юма куьн сизге эки куьнге деп азык беремен. Юма эртеси куьн аьр кими де кайда болса, сонда калсын. Эш бирев де уьйден шыкпасын». 30Соьйтип, юма эртеси куьн халк тыншаювда эди.

31Исраилдинъ халкы сол азыкты манна[†][*] деп атады. Ол, ак болып, кориандрдынъ урлыгына усай эди, даьмине коьре – бал шоьрек. 32Муса айтты: «Раббий булай буйырды: „Бир шоьлмек манна алынъыз эм келеек аркаларга деп сакланъыз, олар Мен сизди Мысырдан шыгарганда такырлыкта кайдай оьтпек ашатканымды коьрип болгандай“».

33Муса Харунга айтты: «Ал шоьлмекти эм оны маннага толтыр. Оны Раббийге сежде кылынган уьйге, келеек аркаларга саклар уьшин деп, сал».

34Раббий Мусага калай айткан болса, Харун маннага толы шоьлмекти, саклар уьшин, Алладынъ келисуьви язылган ялпак таслардынъ[*] алдына салды. 35Исраил уллары маннады кырк йыл, аьдемлер яшап турган ерге келгенше, едилер. Олар маннады Кенан[†] ерининъ мажаларына еткенше, едилер[+].

36Шоьлмек ишине коьзгарар ман эки литр сыяды.

### 17


Каядан сув

1Исраил[†] халкы Син такырлыгыннан йолга шыкты эм, Раббий буйыргандай болып, коьшип-конып юрди. Олар Репидим деген ерде яйлап токтадылар, тек онда сувсын кандыргандай сув йок эди[+]. 2Олар Мусага[†] айып этип айтатаган болдылар: «Бизге сув бер. Биз сув ишкимиз келеди».

Муса яваплады: «Сиз мени неге шуьшлейсиз? Не затка Раббийдинъ куьшин сынайсынъыз?»[+]

3Ама халк сувсынын кандыраялмай кыйналды эм Мусага айып этип турды. Олар айттылар: «Неге сен бизди Мысырдан шыгардынъ? Сен бизди, бизим балаларымызды, малымызды сувсызлыктан оьлтиреек боласынъма?»

4Муса Раббийге каратып дува этти: «Мен не этейим бу халкты? Олар мени тас пан тоьбелемеге де аьзир»[+].

5Раббий Мусага яваплады: «Оьзинъ мен бирге Исраилдинъ бир-эки аксакалын ал эм халктынъ алдында бар. Сен Нилды уратаган аса таягынъды оьзинъ мен бирге ал эм юре бер. 6Хорев тавында, каядынъ уьстинде, Мен сенинъ алдынъда турарман. Каяды ур, оннан сув агар, эм халк сувсынын кандырмага болар».

Муса исраилши аксакаллар коьзинше солай этти[+]. 7Сол ерди ол Масса [«сынав»] эм Мерива [«эрис»] деп атады, неге десе Исраил уллары урсыстылар эм «Раббий арамызда[†] ма яде тувыл ма?» – деп Раббийдинъ куьшин сынадылар.


Амалекшилерди енъуьв

8Амалекшилер[†] келип, Репидимде Исраил улларына шапкынлык эттилер[+].

9Муса [яс ярдамшысы] Ешуга айтты: «Халктан кайбир аьдемлер сайла эм амалекшилер мен согыспага шык. Эртен мен тоьбединъ басында Алладынъ аса таягын колыма алып турарман».

10Ешу, Муса буйыргандай, амалекшилер мен согыс баслады. Муса, Харун[†] эм Хур тоьбединъ басына коьтерилдилер. 11Муса колларын коьтергенде, Исраил уллары енъетаган эдилер, ама ол колларын туьсирсе, амалекшилер енъетаган эдилер. 12Мусадынъ коллары арыганда, Харун эм Хур тасты алып Муса бетке йылыстырдылар эм ол олтырды. Олар онынъ колларын – бириси бир ягыннан, экиншиси – экинши ягыннан демев берип ысладылар. Соны ман онынъ коллары куьн батканга дейим катып турдылар. 13Суьйтип Ешу амалекшилердинъ аьскерин бузды.

14Раббий Мусага айтты: «Бу енъуьвди эсте тутсынлар деп яз, эм Ешуга окы; неге десе Амалектинъ атын оьмирликке коьктинъ астыннан тайдыраякпан».

15Муса курман шалатаган орын ясады эм оны Яхве Нисси [«Раббий – меним байрагым»] деп атады. 16Муса айтты: «Меним колларым Раббийдинъ тагына коьтерилип яйылган эди. Раббий аркадан аркага амалекшилер мен согысаяк».

### 18


Итро Муса пайхамбарды насихатлайды

1Итро, Мидияннынъ дин куллыкшысы[†] эм Мусадынъ[†] кайынатасы, Алладынъ Муса уьшин эм Оьзининъ Исраил[†] халкы уьшин эткени акында, Раббийдинъ Исраил улларын Мысырдан шыгарганы акында баьрин де эситкен[+]. 2Муннан алдын Муса пишесин, Сипорады эм эки улын тоьркинине йиберген эди. 3Ол биринши улынынъ атын Гершом [«ят элдинъ аьдеми»] койган эди, неге десе: «Мен ят ерде конган аьдем болдым», – деп айткан. 4Экинши улынынъ аты Элиезер [«меним Аллам – ярдамшы»] койды, неге десе: «Меним атам табынган Алла мага ярдам этти. Ол мени параоннынъ кылышыннан саклады», – деп айткан. 5Итро, Мусадынъ кайынатасы, онынъ уллары ман эм пишеси мен Мусады коьрмеге келди. Муса такырлыкта, оьзининъ халкы ман бирге Алла тавынынъ туьбинде яйлап конган эди.

6Итро ога булай хабар йиберген: «Мен, кайынатанъ Итро, сага пишенъ эм эки улынъ ман бараятырман».

7Муса кайынатасын йолыгар уьшин шыкты, онынъ алдында басын ийип, онынъ колын оьпти. Олар саламластылар эм шатырга кирдилер. 8Муса кайынатасына Раббийдинъ Исраил уллары уьшин параонга эм мысыршыларга не затлар эткени, йолда шеккен кыйынлыклары, Раббийдинъ оларды калай куткарганы акында хабарлады. 9Итро Раббийдинъ Исраил улларын мысыршылардынъ басшылыгыннан босатып, оларга не кадер коьп ийгиликлер эткени акында, бек куванып тынълады. 10Ол айтты: «Сизди мысыршылардынъ эм параоннынъ басшылыгыннан босаткан Раббийге мактав! 11Раббийдинъ баска аллалардан уллы экенин энди мен билемен, неге десе, Ол халкын, залымлык этетаган мысыршылардынъ баскыншылыгыннан босатты».

12Сонда Итро, Мусадынъ кайынатасы, Аллага тутасяндырув курманлыкты эм эти уьлестирилеек курманлыкларды этти. Харун[†] эм Исраилдинъ аксакаллары да Мусадынъ кайынатасы ман бирге Аллага сежде этип, курманлык асын боьлмеге деп келдилер.


Кадыларды ис орнына салув

13Экинши куьн Муса халктынъ эрис-суьрислерин шешип баслады, эм халк эртенъликтен кешке дейим онынъ тоьгерегинде топарласувда эди. 14Кайынатасы, Муса халк пан не этетаганын коьргенде, айтты: «Сен не зат этесинъ халк пан? Сен неге бир оьзинъ оьким кесесинъ, а бу аьдемлердинъ баьри де сенинъ тоьгерегинъде эртенъликтен кешке дейим топарласадылар?»

15Муса яваплады: «Олар мага Алладынъ эмирин сорамага деп келгенлер. 16Олар арасында дава басланды десе, олар соны ман мага келедилер. Мен олардынъ давасын шешемен эм Алладынъ парызларын эм занъларын айтаман».

17Мусадынъ кайынатасы айтты: «Сен ол затты терис этесинъ. 18Сен де, сага деп келетаганлар да, тек арыйсыз. Бу куллык сенинъ бир оьзинъе айлак кыйын[+]. 19Тынъла мени, мен сага кенъес берейим, эм Алла сага болыссын. Сен халк уьшин Алладынъ алдында элши бол эм Ога олардынъ табан тиресуьвлерин аькел. 20Оларды парызларга эм занъларга уьйрет, оларга юрмеге тийисли йолды, этпеге керек ислерди коьрсет. 21Тек халк арасыннан Алладан коркып яшайтаган аьдемлердинъ саныннан болымлыларын, сенимлилерин, сатылмайтаганларын сайлап мынълардынъ, юзлердинъ, эллилердинъ, онлардынъ уьстине басшылар этип сал[+]. 22Олар кадылар болаяклар. Кыйын даваларды олар сага аькелсинлер, енъиллерин оьзлери шешсинлер. Сенинъ кыйынынъды боьлип, олар сага енъил этерлер. 23Эгер сен булай этсенъ, Алла да сага ол затты буйырса, сен де даянарсынъ, халк да оьз уьйлерине разы болып шашылар».

24Муса кайынатасын тынълап, ол айткандай этти. 25Ол Исраил уллары арасыннан болымлыларын сайлады эм оларды халк уьстине, мынълардынъ, юзлердинъ, эллилердинъ, онлардынъ уьстине етекши этип салды[+]. 26Олар халк уьшин дайым да кадылар болдылар. Кыйын давалар ман олар Мусага келетаган эдилер, енъиллерин оьзлери шештилер[+].

27Муса кайынатасы ман аманласты, эм Итро оьз элине кетти.

### 19


Синай тавдынъ янында

1Исраил[†] уллары Синай[†] такырлыгына Мысырдан кеткенли эки ай толды дегенде еттилер. 2Репидимди артта калдырып, олар Синай такырлыгына келдилер эм тав этегинде токтадылар[+].

3Муса[†] Алла ман айкасар уьшин тав уьстине минип барды. Раббий ога тав уьстиннен карап айтты: «Якыптынъ тукымына, Исраилдинъ халкына айт: 4„Сиз коьрдинъиз бе, Меним Мысырды не затка ушыратканымды, эм де кайтип Мен сизди карагустынъ канатлары уьстинде Оьзимге аькелдим[+]. 5Соны ман, эгер сиз Мага толысынша бойсынаяк болсанъыз эм кие[†] келисуьвге ызлаяк болсанъыз, сол заман баьри халклардынъ арасында тек сиз Меним баалы[†] байыр халкым болаяксынъыз. Баьри ер Меники,[+] 6тек сиз Мага багысланган куллыкшылардынъ патшалыгы, кие халкы болаяксынъыз“. Айт сосы затты Исраил улларына»[+].

7Муса тоьменге туьсти, халктынъ аксакалларын шакыртты эм оларга Раббийдинъ айттырып йибергенин айтты. 8Халк бир авыздан явап берди: «Биз Раббийдинъ айтканынынъ баьрин де толтырармыз».

Муса олардынъ явабын Раббийге еткерди[+].

9Раббий Мусага айтты: «Халк Меним сени мен калай соьйлегенимди эситсин эм оьмирлерге сага ынансын деп, Мен сага койы булыт арасында келермен».

Муса Раббийге халктынъ айтканынынъ баьрин де айтты. 10Раббий Мусага яваплады: «Халкка бар эм буьгуьн мен эртен таза калынъыз деп айт. Олар кийимлерин ювсынлар[+] 11эм уьшинши куьнге аьзирленсинлер, неге десе сол заман Раббий Синай тавына олардынъ коьзинше туьсеек. 12Тав тоьгерегинде халк уьшин деп мажа беркит эм оларга айт: „Тавга коьтерилменъиз, сак болынъыз, эм онынъ этегининъ оьзине де тийменъиз. Тавга тийген аьр ким сол саьатлей оьлтирилсин. 13Оны тас пан тоьбелеп оьлтирееклер, яде оклар ман тесееклер: ога кол ман тийип эш болмаяк. Аьдем болсын, яде айван болсын – ол дегенге – яшав йок“. Тек карнай сеси созылып эситилгенде, олар тавга коьтерилмеге болаяклар»[+].

14Тавдан тоьмендеги халкка туьсип, Муса ога таза кал деп буйырды. Олар кийимлерин ювдылар. 15Ол халкка айтты: «Бирсигуьнге аьзирленинъиз. Пишелеринъиз бен ювык болувдан оьзинъизди тыйынъыз».

16Уьшинши куьннинъ эртенълигинде коьк гуьрилдев, айындырык, тав уьстинде койы булыт эм карнайдынъ куьшли сеси болды. Коныста болганлардынъ баьри де калтырадылар. 17Муса халкты коныстан Алла алдына шыгарды, эм олар тав этегининъ янында турдылар. 18Синай тавын туьтин каплаган эди, неге десе Раббий ога от ишинде туьсти. Оннан, тап тандырдан коьтерилгендей, туьтин коьтериле эди. Савлай тав бек калтырай эди. 19Карнайдынъ сеси куьшлиден куьшли болып бара эди. Муса соьйледи, эм Раббий ога коьк гуьрилдегендей давысы ман яваплады.

20Раббий Синай тавынынъ басына туьсти эм онда Мусады шакырды. Муса коьтерилгенде, 21Раббий ога айтты: «Туьс тоьменге эм халкка, Мени коьрер уьшин, мажады оьтпесинлер деп айт, ол болмаса, олардынъ коьбиси оьлееклер. 22Мага ювыклап келген дин куллыкшылары да оьзлерин таза тутпага кереклер, олай болмаса, оларды йоярман»[+].

23Муса Раббийге айтты: «Халк Синай тавына коьтерилип болмайды, неге десе Сен Оьзинъ: „Тав тоьгерегине мажа курып, оны тек мага багысла“, – деп айттынъ».

24Раббий яваплады: «Туьс эм оьзинъ мен бирге Харунды[†] алып кел. Ама дин куллыкшылары эм халк, Мага коьтерилеек болып, мажады оьтпесинлер, олай болмаса, Мен оларды йоярман».

25Муса халкка туьсти эм мунынъ баьрин айтты.

### 20


Он Парыз


(Шер. 5:5-33)

1[•]Раббий мундай парызларын ашыклады:

2«Мен Раббий, сизди Мысырдан, сиз кул болган ерден, шыгарган Алланъыз[+]. 3Меннен баска алланъыз болмасын[+].

4Оьзинъизге бут[†] этпенъиз – коькте ме, ерде ме, яде ерден тоьмен сувда болганнынъ эш бир суьвретин этпенъиз[+]. 5Оларга табынманъыз эм кызмет кылманъыз, неге десенъиз, Мен, Раббий Алланъыз – баска аллаларды мага тенъ этуьвинъизге тоьзбеймен, Мени коьрип унамаганлардынъ балаларын аталарынынъ куьналары[†] уьшин уьшинши, доьртинши аркага дейим шуьшке йолыктыраман[+]. 6Тек Мени суьйип, Меним буйырыкларымды тутканлардынъ мынъ аркасына Мен шапагат савгалайман[+].

7Раббий Алланъыздынъ, атын босына айтпанъыз, неге десе Раббий Онынъ атын босына айтканлардынъ эш биревин де шуьшине йолыктырмай калдырмас[+].

8Шабат куьнин[†][*] мага сеждеге багыслап эсинъизде сакланъыз[+]. 9Алты куьн исленъиз эм оьзинъиздинъ савлай куллыгынъызды этинъиз, 10ама етинши куьн – шабат куьни, ол Раббий Алланъызга байыр. Бу куьн эш бир куллыкты да, сиз де, улынъыз, яде кызынъыз да, кулынъыз да, малынъыз да, каланъыздагы ят кыралдынъ аьдеми де этпенъиз. 11Алты куьннинъ арасында Раббий коькти эм ерди, денъизди, олардынъ ишиндеги баьрин де яратты, етинши куьн болса – тыншайды. Сога коьре Раббий юма эртеси куьнине разылыгын айтты эм оны кие[†] куьн деп билдирди.

12Атанъызды эм ананъызды сыйланъыз. Солай этсенъиз, Мен Раббий Алланъыз, сизге береек ерде узак яшарсынъыз[+].

13Аьдем оьлтирменъиз[+].

14Неке алаллыкты[†] бузбанъыз[+].

15Урламанъыз[+].

16Ялган шаатлык этпенъиз[+].

17Оьз ювыгынъыздынъ уьйине сукланманъыз. Оьз ювыгынъыздынъ хатынын, кулын, оьгизин, яде эшегин: ювыгынъызга байыр заттынъ эш бирисин де куьсеменъиз»[+].

18Аьдемлер коьк гуьрилдевди эм айындырыкты коьргенде, карнай сесин эситкенде эм туьтин мен капланган тавды коьргенде, олар коркканнан дирилдедилер. Олар эрек турдылар 19эм Мусага[†] айттылар: «Бизи мен сен оьзинъ соьйле, биз болсак тынълайык. Раббий бизи мен соьйлемесин, олай болмаса, биз оьлеекпиз»[+].

20Муса халкка айтты: «Коркпанъыз. Раббий сизди сынамага деп келген, сиз Онынъ алдында коркынышка толып, куьна этпенъиз деп».

21Халк эректе турып калды, Муса болса, Алла бар болган, карагошкыл булытка ювыклады.


Курман шалатаган орынлар акында занъ

22Раббий Мусага айтты: «Исраил[†] улларына айт: „Сиз оьзинъиз коьрдинъиз, Меним сизи мен коьктен соьйлегенимди: 23оьзинъизге куьмис, яде алтын аллалар этпенъиз эм оларга, Мага кылынганынъыздынъ орнына, кылынманъыз. 24Мага деп топырактан курман шалатаган орын этинъиз эм онда койларды, текелерди эм оьгизлерди тутасяндырув курманлыкка эм уьлестирилген курманлыкка шалынъыз. Меним сыйымды бермеге деп Мен буйырган аьр ерде, Мен сизге келермен эм разылык билдирермен. 25Эгер сиз Мага курман шалатаган орынды тастан этемиз десенъиз, оны эгелген тастан ясаманъыз. Сиз тасты арам этерсиз, ога эгев мен тийип[+]. 26Мага деп курман шалатаган орынга басамаклар ман коьтерилменъиз, сизинъ этинъиздинъ яланъаш ери онынъ алдында ашылмасын деп“.

### 21


Еврей куллар акында занълар


(Шер. 15:12-18)

1[Эй Муса,][†] мине сенинъ оларга береек занъларынъ:

2Эгер еврейлерден оьзинъе кул алсанъ, эм ол сенде алты йыл кызмет кылса, етинши йылда ол калынсыз эркин болмага керек[+]. 3Эгер ол оьзи ялгыз келген болса, ол оьзи ялгыз босатылган болсын, эгер ол пишеси мен келген болса, оны ман бирге пишеси де босатылган болсын. 4Эгер онынъ иеси ога пише берген болып, ол пише де ога увыллар, кызлар табатаган болса, пише эм балалар иеге байыр, эм ол тек бир оьзи босатылаяк.

5Эгер кул: „Мен оьзимнинъ иемди эм пишем мен балаларымды суьемен. Мен азат болгым келмейди“, – деп айтса, 6иеси оны кадыларга аькетсин, эсикке, яде эсиктинъ энегесине аькелип, онынъ кулагын тебен ийне мен тессин. Соннан сонъ ол оьмири онынъ кулы болып калаяк[+]. 7Эгер атасы кул болмага кызын сатса, ол куллыктан, эр кулдай болып, босатылмага керек тувыл. 8Эгер кыз оны оьзине пише этип алган иединъ коьнъилин таппаса, иеси оны, калын берип, кайтарып алмага ызын бермеге керек. Ол оны ят эл аьдемлерине сатып болмаяк, неге десе оны ман оьзин ак тутпады. 9Оны оьзининъ улына пише этип сайласа, оны кызындай коьрсин. 10Эгер ол баска пише алса, биринши пишесин ассыз, кийимсиз эм некели яшавдынъ ювыклыгысыз калдырмасын[+]. 11Эгер ол сосы уьш затты ога бермесе, ол, калынсыз, азат болмага болады.


Кевде эт яраланув акында занълар

12Аьдемди согып оьлтиргеннинъ аьр кайсысы да оьлтирилмеге керек[+]. 13Эгер ол затты ол билмей этсе, эгер Мен, Алла, сол заттынъ болувына амал берсем, оьлтируьвши, Мен ога коьрсетеек ерге карап, кашсын[+]. 14Тек эгер аьдем, бугыз ыслап, баска аьдемди каьр этип оьлтирсе, оны Мага деп курманлык шалынатаган орыннан да эрек этинъиз эм оьлтиринъиз.

15Атасын яде анасын сокканнынъ кайсысы да оьлтирилмеге керек.

16Аьдемди акашып, сонъ саткан, яде оны оьзинде йибермей ыслап турганнынъ кайсысы да, оны ысласалар, оьлтирилмеге керек[+].

17Атасын яде анасын наьлетлегеннинъ кайсысы да оьлтирилмеге керек[+].

18Эгер эр аьдемлер дава коьтерип, бириси баскасын тас пан, яде юмырык пан сокса, эм согылган, оьлмей, ятак болып калса, 19оны соккан яваплыктан кутылар, эгер, яраланганы турып, таякка таянып, уьйден шыгатаган болса, ол ога йойылган заманы эм эмленуьвининъ акын тоьлемеге керек. 20Эгер иеси кул эрди яде кыскаяклыды таяк пан согып, сол сааьтлей оьлтирсе, иеси оьлим мен шуьшине йолыктырылмага керек. 21Ама кул бир яде эки куьннен сонъ тири болса, иесин шуьшке йолыктырмаска керек, неге десе, кул – онынъ байырлыгы.

22Эгер даваласып турган эр аьдемлер аягы авыр кыскаяклыды согып, онынъ баласын туьсирселер, эм муннан баска хаьте болмаса, хаьтерин калдырган эрден кыскаяклыдынъ байынынъ дегенин, оькимликтинъ ызын бергенин, тоьлемеге керек. 23Эгер зыянлык этилсе, яшав уьшин яшав алынъыз, 24коьз уьшин коьз, тис уьшин тис, аяк уьшин аяк, 25куьйдируьв уьшин куьйдируьв, яра уьшин яра, согылув уьшин согылув[+].

26Эгер иеси кул эрдинъ яде кыскаяклыдынъ, согып, коьзин шыгарса, ол оларды йойтылган коьз уьшин босатып йиберсин. 27Эгер ол кул эрди яде кыскаяклыды согып, тисин сындырып туьсирсе, оларды сынган тис уьшин эркинликке босатып йиберсин.

28Эгер эр аьдемди яде кыскаяклыды буга суьзип оьлтирсе, бугады тас пан тоьбелеп оьлтирмеге керек, онынъ этин болса – емеске керек. Ама бугадынъ иеси яваплы болмаяк[+]. 29Эгер буга суьзекей экени белгили болса эм онынъ иесине бир неше кере айтылып, ол оны карамаганнан буга яде эр аьдемди яде кыскаяклыды оьлтирген болса, бугады тас пан сыбалап оьлтирмеге керек, онынъ иесин де оьлтирмеге керек. 30Ама оннан тоьлев тилеселер, ол, не кадер керек болса да, тоьлеп, кутылмага болаяк[+]. 31Тап сосы занъ, эгер буга яс балады яде кызалакты суьзгенине де, келиседи. 32Эгер буга кул эрди яде кул кыскаяклыды суьзсе, буга иеси кулдынъ иесине отыз кесек куьмис берсин, бугады болса – тас пан сыбалап оьлтирсинлер.

33Эгер бирев, шонъкыр казып, яде шонъкырды ашып, оны яппаса, эм онда оьгиз яде эшек атылса, 34шонъкырды казган йойым уьшин тоьлемеге керек. Ол мал иесине тоьлесин, мал эти оныкы болсын[+].

35Эгер биревдинъ бугасы кисидинъ бугасын сакатлаганда, ол оьлсе, иелери сав бугады сатсынлар эм акшасын да, этин де ортак боьлсинлер. 36Ама эгер буга суьзекей экени белгили болып, онынъ иеси оны капамай тургысткан болса, ол буга уьшин буга тоьлемеге керек, этин болса оьзине калдырсын.

### 22


Мал-муьлк акында занълар

1Эгер ким де болсын бирев оьгизди яде койды урлап сойса, яде сатса, ол оьгиз уьшин бес оьгиз, кой уьшин доьрт кой тоьлеек.

2Эгер урыды шапкынлык эткен заманында ыслап, оьлтиргенше тоьбелеселер, оны тоьбелеген оьлтируьвде шуьшли тувыл. 3Эгер бу зат куьн тувганнан сонъ болса, ол шуьшли.

Уры урлаганын тоьлемеге керек. Эгер онынъ бирзаты да йок болса, оны, урлаганын тоьлетер уьшин, кул этип сатсынлар. 4Эгер урланган малды онда тири кепте тапсалар, баскасы йок, оьгиз бе, эшек пе, кой ма, ол эки кабатын тоьлемеге керек[+].

5Эгер бирев кисидинъ бакшасын, яде юзим тереклерин, мал йиберип, кисидинъ ерин отлатса, оьзининъ бакшасынынъ, яде юзим тереклерининъ сайлам аслыгы ман тоьлесин.

6Эгер от янып, коьгем теректи каплап, йиклерди, яде кырдан йыйылмаган аслыкты яндырып соьндирсе, отты йиберген янып соьнген уьшин тоьлемеге керек. 7Эгер бирев ювыгына, сакламага деп, акшасын яде баалы[†] затларын берип, оларды сол саклавшыдынъ уьйиннен урласалар, уры, оны ысласалар, эки кабатын тоьлеек. 8Ама эгер урыды таппасалар, саклавшы, кадылардынъ алдында турып, оьзгединъ муьлкине кол коьтермегенине ант этпеге керек. 9Мал-муьлк акында кайдай дава шыкса да, оьгиз болсын, эшек болсын, кой болсын, кийим, яде баска йойылган муьлк акында бирев: „Бу меники“, – деп айтатаган болса, эки як та сол исти оькимшилердинъ алдына аькелмеге кереклер. Оькимшилер терис этип кимди танысалар, сол излевшиге эки кабатын тоьлеек.

10Эгер бирев ювыгына, сакламага деп, эшегин, оьгизин, койын, яде баска малын берип, ол, бирев де коьрмегенде, оьлсе, яде сакатланса, яде урланса, 11онынъ явапшы ман давасы Алла алдында, онынъ кисидинъ затына сукланмаганы акында ант эткени мен шешилеек. Мал иеси антты алмага керек, эм тоьлев деген болмаяк[+]. 12Ама эгер малды явапшыдан урлаган болсалар, ол иесине урланган уьшин тоьлемеге керек. 13Эгер малды кийик айванлар йырткан болсалар, явапшы малдынъ илесин аькелип коьрсетип беркитсин. Сол заман ол йыртылган айван уьшин йойымды тоьлемеек.

14Эгер бирев, ювыгыннан малды борышкага алып, ол, иеси янында болмаганда, сакатланса, яде оьлсе, ол тоьлемеге керек. 15Ама эгер сол вакытта онынъ иеси янында болса, борышкага алган тоьлемеек. Эгер мал кулланувга алынган болса, йойымды тек кулланув тоьлеви япсын.


Ямагатшылык занълары

16Эгер аьдем, ога киевге шыкпага соьз бермеген кыз балады алдап, оны ман бирге конса, ол той калынын тоьлемеге керек, эм ол онынъ пишеси болаяк[+]. 17Эгер атасы кызын ога бермеге унамаса, кене болса да, ол, кыз уьшин тоьленмеге керек калынды тоьлемеге керек.

18Яды кыскаяклыды яшатпанъыз[+].

19Айванлар ман косылганлардынъ баьрин де оьлтирмеге керек[+].

20Мен – Раббий. Меннен оьнъге аллага курман шалганлардынъ баьри де оьлтирилмеге керек.

21Коьшип келгенлердинъ хаьтерин калдырманъыз, оларды корламанъыз: сиз оьзинъиз де Мысырда коьшип конганлардан эдинъиз[+].

22Тул хатынлардынъ, оьксизлердинъ хаьтерлерин калдырманъыз[+]. 23Эгер сиз сол затты этсенъиз, олар Мени ярдамга шакыраяклар, эм Мен, соьзсиз де, эситермен. 24Меним каарым тутанар, эм Мен сизди душпан кылышы ман оьлтирермен. Сизинъ оьзинъиздинъ пишелеринъиз тул, балаларынъыз – оьксиз калар.

25Эгер Меним халкымнан болган ярлыга борышкага бере болсанъыз, пайыз уьшин борышка беретаганлардай болманъыз[+]. 26Эгер ювыгынъыздан борышка деп кийим алсанъыз, куьн кавысканша, оны кайтарынъыз:[+] 27белки онынъ, сосы кийимнен баска, ябынгандай заты йок болар. Калай ол уйклар онсыз? Ол Мага дувасын каратканда, Мен эситермен, неге десе, Мен шапагатлыман.

28Оькимшилерди корламанъыз, сизинъ халкынъыздынъ етекшисин каргаманъыз[+].

29Сизинъ беженлеринъизден эм шоьлмеклеринъизден берекет-садака беруьвде кешикпенъиз.

Мага оьзинъиздинъ тунгыш улларынъызды беринъиз[+]. 30Мага кара малынъыздынъ эм увак малынъыздынъ маркасын беринъиз. Айванлар ети куьн аналары ман болсынлар, сегизинши куьн Мага беринъиз[+].

31Мага багысланган халкым болынъыз: кийик айванлар йырткан малдынъ этин еменъиз. Оны ийтлерге беринъиз[+].

### 23


Аьдилликтинъ эм шапагатлыктынъ занълары

1Оьтирик соьзлерди яйманъыз. Шуьшлиге оьтирик шаатлык пан ярдам этемен деменъиз[+]. 2Яманлык этип, яде оьким кесилуьвде оьтирик шаатлык этип, коьлемлердинъ артыннан иерме.

3Ярлы туьз болмаса оны давасында якламанъыз[+].

4Эгер сизинъ явдынъ оьгизи, яде эшеги адасканын коьрсенъиз, оларды ога амалсыз болып беринъиз[+]. 5Эгер сизди коьрип унамаганнынъ эшеги юк авырлыгыннан йыгылганын коьрсенъиз, оны булай калдырманъыз, амалсыз болып ога ярдам этинъиз.

6Ярлыларды туврашыл оькимсиз калдырманъыз[+]. 7Оьтириктен шуьшлеменъиз; туврашылды эм шуьшсизди язалап оьлтирменъиз: Мен ондай кыянатлыкты кеширмеекпен[+].

8Карыж алманъыз: ол коьретаганларды сокыр этеди, эм шуьшсизлерди шуьшли этип шыгарады[+].

9Коьшип конганларды корламанъыз. Сиз билесинъиз олардынъ карарын, неге десе, оьзинъиз Мысырда конып яшагансынъыз[+].


Етинши йыл эм етинши куьн

10Алты йыл бойы кырларга аслык шашынъыз эм оны йыйынъыз. 11Етинши йыл – ер тыншайсын. Сол заман халктынъ ярлылары оннан тамакланып болаяклар, айванлар болса – олардынъ калдыкларын ашарлар. Тап суьйтип те юзим тереклер эм май оьсимликли агашлыклар ман этинъиз[+].

12Алты куьн исленъиз, ама етинши куьн, сизинъ оьгизинъиз эм эшегинъиз тыншайсын деп, сизинъ уьйинъизде тувган кул эм коьшип конган аьдем куьшлерин йыйсынлар деп, ислеменъиз[+].

13Меним сизге айткан баьри затка да сак болынъыз. Баска аллаларга дува этпенъиз. Сизинъ авызынъыз олардынъ атларынынъ оьзин де айтпасын.


Йылсайынлык уьш байрам

14Йылда уьш кере Меним сыйымга байрам куранъыз[+].

15Ашыткысыз оьтпеклердинъ байрамын[†] байрамшыланъыз. Ети куьнди, Мен сизге буйыргандай, ашыткысыз салынган оьтпекти енъиз. Авив[†] айынынъ [навруз-коькек] токтастырылган куьнинде сол затты этинъиз, неге десе, сосы заманда сиз Мысырдан шыккансынъыз[+].

16Сизинъ кырга эккенинъиздинъ биринши емислерин йыятырганда, Орув байрамын байрамшыланъыз.

Йыл сонъында [куьзде], кырдагы баьри аслыкты йыяятырып, емис Йыюв байрамын да байрамшыланъыз[+].

17Раббий Алланъыз – Менмен. Йылда уьш кере баьри эр аьдемлер Мага сежде кылув уьшин келмеге кереклер[+].

18Мага деп, ашыткы ман этилген бирзат пан косып, курманлык канын аькелменъиз.

Байрамларда Мага курман этилген айванлардынъ майын эртенъликке дейим калдырып болмайды.

19Ердинъ биринши емислерининъ энъ ийгилерин сизинъ Раббий Алланъыздынъ уьйине[†] аькелинъиз.

Козыды яде улакты онынъ анасынынъ суьтинде аспанъыз[+].


Йол аьзирлемеге деп йиберилген Маьлек

20Сизди йол бойы коршаласын деп, эм Мен сизге деп аьзирлеген ерге аькелсин деп, Мен сизинъ алдынъызда маьлегимди йиберемен[+]. 21Ога сак болынъыз эм Оны тынъланъыз. Ога карсы турманъыз; Ол сизинъ алал[†] болмавынъызды кеширмес, неге десе, Ол – Меним элшим. 22Эгер сиз Оны тынъласанъыз, эгер Мен айтканнынъ баьрин де этсенъиз, Мен сизинъ явларга яв болаякпан эм сизге карсылык эткенлерге карсы тураякпан[+]. 23Меним маьлегим сизинъ алдынъызда барып, сизди Амор, Хет, Периз, Кенан,[†] Евус эм Хив халкларынынъ ерлерине аькелеек, эм Мен ол халкларды йояякпан[+]. 24Олардынъ аллаларына табынманъыз, оларга кызмет кылманъыз, эм олардынъ аьдетлерине эркелеменъиз. Бузгышланъыз оларды эм кесек-кесекке олардынъ кие[†] тасларын шашынъыз[+]. 25Мен Раббий, сизинъ Алламан. Мага кызмет кылынъыз, эм Меним разылыгым сизинъ асынъызда эм сувынъызда болар. Мен сизди маразлардан сакларман[+] 26эм сизинъ еринъизде иш таслатув, каратонлык болмаяк. Мен сизинъ яшавынъыздынъ куьн санын толы этермен[+].

27Мен сизге карсы юрген халклардынъ кайсысын да састырарман эм ога коркыныш тувдыртарман. Мен сизинъ явларынъызды тым-тыракай этермен[+]. 28Мен хившилерди, кенаншыларды, эм хеттлерди каза-баьле мен сизинъ алдынъыздан куварман[+]. 29Тек Мен оларды бир йылдынъ ишинде кувмаспан, неге десе ер такыр болар, кийик айванлар да айлак коьп боларлар[+]. 30Мен сизден оларды аз-аздан куваякпан, сизинъ санынъыз сосы ерди бийлеп алмага тамам болганша.

31Мен сизинъ мажаларынъызды Кызыл денъизден Ер арасы денъизге дейим, эм Синай[†] такырлыгыннан Эфрат сувына дейим айырарман. Мен сизинъ куватынъызга сол ердинъ аьдемлерин берермен, эм сиз оларды алдынъыздан куварсынъыз[+]. 32Не олардынъ оьзлери мен, не олардынъ аллалары ман биригисуьвге барманъыз. 33Оларды сизинъ еринъизде яшатпанъыз, ол болмаса, олар сизди Мага карсы куьналы[†] этерлер; олардынъ аллаларына кызмет кылганынъыз сизинъ уьшин капкан болар»[+].

### 24


Кие келисуьвдинъ ызгы соьзи

1Сонъ Раббий Мусага[†] айтты: «Харун[†] ман, Надав ман, Авихуд пан эм де Исраилдинъ[†] етпис аксакалы ман бирге тавга коьтерилип, Мага кел. Сиз Мага эректен бас иерсинъиз,[+] 2ама тек бир Муса Мага ювыклап келер, калганларынъыз ювыкламасынлар. Халк оны ман бирге коьтере де коьтерилмесин».

3Муса халкка Раббийдинъ соьзлерин эм занъларын айтып келгенде, халк бир авыздан айтты: «Биз баьрин де, Раббий калай айткан болса, солай этермиз»[+].

4Муса Раббийдинъ айтканынынъ баьрин де язып алды. Экинши куьн ол эртенъликте эрте турды, тавдынъ этегинде курман шалатаган орын курды эм, Исраил ырувларынынъ саны ман келисте, он эки тас баганасын салды.

5Ол кайбир исраилши ясты йиберди, эм олар Раббийге тутасяндырув курманлыкларды эттилер, эм яс бугаларды уьлестирилген курман деп шалдылар. 6Муса курман канынынъ яртысын алды эм оны телпеклерге куйды, экинши яртысын курман шалатаган орынга буьркти. 7Ол кие[†] келисуьвдинъ китабин [Тауратты][†] алды эм халкка окыды. Эм халк яваплады: «Биз баьрин де Раббий айткандай этермиз. Биз тынълавлы болармыз».

8Муса калган канды алды эм оны халкка буьркип, айтты: «Бу кан – Раббий сизи мен, сизге сосы занъларды берип, макуллаган кие келисуьвин беркитеди»[+].

9Муса, Харун, Надав, Авихуд эм етпис Исраил аксакаллары коьтерилдилер 10эм онда Исраил улларын коршалайтаган Алла оларга коьринди. Онынъ аякларынынъ астында сапфирдан майданга усаган, тап коьктинъ оьзиндей, ярык бирзат бар эди[+]. 11Ама Аллады коьрген болсалар да, Алла Исраилдинъ етекшилерин зарарламады. Онынъ алдында ашадылар, иштилер.


Кие шатырды курмага буйырык

12Раббий Мусага айтты: «Тавга коьтерилип Мага кел эм мунда кал. Мен сага, бу халкка оьгит этип туьзген, занъ эм буйырыклар язылган эки ялпак тасты берермен»[+].

13Муса оьзининъ ярдамшысы Ешу ман йол шыкты эм Алла ман распага деп тавга минди[+]. 14Аксакалларга ол айтты: «Биз сизге кайтканша, бизди бу ерде саклап турынъыз. Харун эм Хур сизи мен калаяк; эриси-давасы болган кайсынъыз да оларга бармага болаяксынъыз».

15Муса Синай[†] тавына мингенде, оны булыт каплаган эди. 16Раббийдинъ данъклы нуры тавга туьсти. Алты куьн булыт тавды каплап турды, етинши куьн болса, Раббий Мусады булыт ишиннен шакырды. 17Исраил уллары уьшин Раббийдинъ нуры тав басындагы ялмап ютатаган отка усай эди[+]. 18Муса булытка кирди эм тавга коьтерилди. Ол тавда кырк куьн эм кырк туьн турды[+].

### 25


Кие меканга деп аькелинген савгалар


(Шыг. 35:4-9)

1[•]Раббий Мусага[†] айтты: 2«Исраил[†] улларына айт, Мага савга аькелсинлер деп. Меним уьшин савгаларды бергиси келген аьр кимнен де ал. 3Сен олардан алаяк затлар мине булар: алтын, куьмис, ез; 4коькшил, койы-кызыл эм ал йиплерди, юка кетен, теке юнин; 5койдынъ кызыл ман боялган терисин, юныс балык терисин эм балтерек агашын; 6шыраклар уьшин зейтун май; май ягув уьшин эм якпага ийисли майлар; 7бас дин куллыкшыдынъ туткышын эм тоьслигин ярасыклар уьшин, оникс эм баска туьсли баалы[†] таслар. 8Оларга Мага деп кие[†] ер этсинлер деп буйыр, эм Мен олардынъ арасында яшаякпан[+]. 9Сол меканды эм онынъ савыт-сабасын Мен сага коьрсетеек уьлги мен эт.


Кие антласув сандыгы


(Шыг. 37:1-9)

10[•]Оларга балтерек агаштан сандык этпеге буйыр, узынлыгы эки ярым кары [113 сантиметр], кенълиги эм бийиклиги бирер ярым кары [68ер сантиметр][+]. 11Оны ишиннен эм тысыннан таза алтын ман ялатпага эм тоьгерек айландырып алтын карниз этпеге буйыр. 12Ога деп доьрт алтын доьнъелек яса эм оларды, сандыктынъ эки янына экисер этип, тоьмендеги муьйислерине беркит. 13Балтерек агаштан узын курыклар эт эм оларга да алтынсув ялат. 14Курыкларды сандыктынъ эки янында да доьнъелеклерден оьткер, оны коьтерип алып юргендей этип. 15Курыклар сандыктынъ доьнъелеклеринде калсынлар, оларды шыгарып болмаяк. 16Сандыкка кие келисуьвдинъ Мен сизге береек ялпак тасларын сал.

17Сандык уьшин таза алтыннан капак яса, узынлыгы эки ярым кары, кенълиги бир ярым кары болсын. 18Капактынъ ушларына керубидинъ[†][*] эки алтын сынын эт. 19Бир сынды бир басына, экинши сынды – экинши басына кондыр. Сынларды капак пан, онынъ эки басында да, бир тутас этип бириктир. 20Керубилер, канатлары ман сандыктынъ капагын яба берип, оларды оьр каратып яйсынлар.

21Сол капак пан сандыктынъ басын яп, бас деп ишине Мен сага береек кие келисуьвдинъ ялпак тасларын салып. 22Онда, капактынъ уьстинде, антласув сандыгынынъ[†] уьстиндеги керубилердинъ арасында Мен сени мен йолыгысаякпан эм, Исраил улларына деп, сага буйырыкларымнынъ баьрисин де береекпен[+].


Кие оьтпек уьшин стоьл


(Шыг. 37:10-16)

23[•]Балтерек агаштан стоьл яса; узынлыгы эки кары [90 сантиметр], кенълиги – бир кары [45 сантиметр], бийиклиги бир ярым кары [68 сантиметр] болсын. 24Оны таза алтын ялатып, тоьгерек айландырып алтын карниз эт. 25Онынъ шетлерин доьрт бармак [8 сантиметр] бийикке коьтерип, эм сол шет пен тоьгерек айландырып алтын карниз эт. 26Стоьл уьшин доьрт алтын доьнъелек эт эм доьрт туягынынъ уьстиндеги доьрт муьйиске беркит. 27Стоьлди йылыстырар уьшин, курыкларды ысламага енъил болсын деп, доьнъелеклер шетке ювык болсынлар. 28Курыкларды балтерек агаштан ясап, оларга алтын ялат, сонъ олар аркалы стоьл коьширип юр. 29Таза алтыннан, тепшеклер эм табаклар, курманлык ишуьвлер уьшин шоьлмеклер эм телпеклер эт. 30Аьр дайым да Меним алдыма кие оьтпекти сол стоьлге сал[+].


Алтын шыраксалгыш


(Шыг. 37:17-24)

31[•]Тоьс-шоькиш пен исленген таза алтыннан шыраксалгыш эт. Онынъ негизи эм туягы тутас болып ясалсын, шешекей бас кепли шыракбаслары, япыраклары да оны ман бир тутас болсынлар. 32Шыраксалгыштынъ янларыннан алты бутак шыксын: уьшеви бир ягына, уьшеви – баска ягына. 33Япыраклары ман бадам шешекейи кепте уьш шыракбас бир бутакта болсынлар, уьшеви – баскада, эм де суьйтип шыраксалгыштынъ баьри алты бутакларында да. 34Шыраксалгыштынъ оьзинде, япыраклары ман, бадам шешекейи кепли, доьрт шыракбас болсын. 35Бир шешекей бас шырактан шыккан биринши кос бутактынъ астында болсын, экинши – экинши кос бутактынъ, уьшинши – уьшинши кос бутактынъ, эм де булай – савлай алты бутактынъ астында. 36Тоьс-шоькиш пен исленген таза алтыннан ясалган шешекей баслар эм бутаклар, шыраксалгыш пан бир тутас болсынлар.

37Ети шыракбас этип, шыраксалгышта, онынъ алдындагы ерди ярык эткендей этип, оларды кондыр. 38Мелтелер уьшин кыскыш эм кутыклар таза алтыннан болсынлар. 39Шыраксалгышка эм баьри сосы савыт-сабага бир талант[†] [35 килограмм] алтын шыгаяк.

40Тек кара, баьрин де, сага тав уьстинде коьрсетилген уьлги мен эт.

### 26


Кие мекан


(Шыг. 36:8-38)

1[•][Эй Муса,][†] кие[†] меканымды он яювдан кура. Яювлар коькшил, койы-кызыл эм ал юннен эм оьнер мен исленген аьруьв кетеннен болсын; уьсти керуби[†] суьвретлери мен безекленсин. 2Баьри яювлар да бирдей болсынлар: йырма сегиз кары [12,5 метр] узынына, эм доьрт кары [1,8 метр] кенъине. 3Олардынъ бесевин бир этип тик, калган бесевин де солай эт. 4Коьк кумаштан аьр бир сыдырадынъ сонъгы яювынынъ шети бойы илгеклер эт. 5Биринши сыдырадынъ биринши яювында элли илгек эт эм, оларга косак этип, элли илгекти экинши сыдырадынъ сонъгы яювында эт. 6Элли алтын ыргак этип, эки сыдыра яювларды да, кие мекан бир болып косылсын деп, каптыр.

7Кие меканнынъ уьстин ябар уьшин, теке юниннен он бир яювдан шатыр эт. 8Яювлардынъ он бири де бирдей болсынлар: отызар кары [13ер метр] узынына эм доьрт кары [1,8 метр] кенъине. 9Бу яювлардынъ бесевин бир сыдыра этип тик, алтавын болса – баска сыдыра этип. Алтыншы яювды шатыр капысы алдында эки буькле. 10Эки сыдырадынъ да сонъгы яювларынынъ шети бойы эллисер илгек эт. 11Элли ез ыргак эт эм, ябувды бир этип косар уьшин, оларды илгеклерге каптырынъыз. 12Шатыр яювларынынъ арткан кесегин – яювдынъ калган яртысын – кие меканнынъ арт янына яймага керек. 13Шатыр яювларынынъ узынынынъ бир кары [45 сантиметр] артканын кие меканнынъ эки яныннан, оны савлай япкандай этип, илмеге керек. 14Шатыр уьшин ябувды кызыл туьске боялган кой терисиннен эм юныс балык терисиннен эт[+].

15[•]Кие мекан уьшин туьз бурысларды балтерек агаштан эт. 16Аьр бир бурыстынъ бийиклиги он кары [4,5 метр], кенълиги бир кары ярым [68 сантиметр] болмага керек. 17Бурысларды бири-бирине косар уьшин аьр бирининъ бирдей орнына салынган эки шипи болсын. Кие меканнынъ баьри бурысларын да булай этинъиз. 18Кие меканнынъ кубыла ягына йырма бурыс эт. 19Олардынъ астына кырк куьмис негиз сал – экисер негиз аьр бир бурыска. Аьр бурыстынъ туьбининъ эки шипине бирер аяктуьп болсын. 20Кие меканнынъ керуьв янына йырма бурыс эт 21эм кырк куьмис негиз, аьр бир бурыстынъ астына – экисер. 22Кие меканнынъ эректеги, куьнбатар шетине алты бурыс эт, 23эм эки бурыс онынъ муьйислерине. 24Сол муьйис бурыслары тоьменде бири – бири мен косылып, йогарыда бир доьнъелек пен беркитилген болсынлар; эки муьйис бурысы да солай этилсинлер. 25Сегиз бурыс эм он алты куьмис негиз – аьр бир бурыс астына экисер – булай болаяклар.

26Балтерек агаштан тартпылар эт: кие меканнынъ бир янындагы бурысларга бесев, 27баска янындагы бурысларга бесев эм кие меканнынъ узак куьнбатар янындагы бурысларга бесев. 28Энъ ортадагы тартпы кие меканнынъ бир шетиннен бир шетине дейим бурыслардынъ ортасыннан тартылсын. 29Бурысларды алтынсув ялат эм, тартпыларды ыслагандай, алтын доьнъелеклер эт. Тартпыларга да алтынсув як. 30Кие меканды, сага тавда берилген уьлгиге келисли, сал.

31[•]Коьк, койы кызыл, ал юннен эм аьруьв кетеннен перде эт. Пердеди керуби суьвретлери мен безеклеп тик[+]. 32Куьмис негизлерде турган, балтерек агаштан ясалган доьрт алтынсувлы баганадынъ алтын ыргакларына оны ил. 33Пердеди ыргакларга ил эм онда, пердединъ артына, антласув сандыгын[†] киргист. Соьйтип, перде кие меканнынъ бас кесегин энъ кие кесегиннен боьлип айыраяк[+]. 34Энъ кие кесегинде капакты антласув сандыгына сал. 35Стоьлди пердединъ тысына, кие меканнынъ керуьв янына сал. Шыраксалгышты, ога каратып, кубыла янына сал.

36Кие меканга киретаган ерге перде эт. Пердеди коькшил, койы кызыл эм ал юннен эм аьруьв кетеннен безеклеп тик. 37Сосы пердеди илер уьшин, балтерек агаштан этилген, алтын ыргаклы бес алтынсувлы багана яса. Оларга деп бес ез негиз яса.

### 27


Курман шалатаган орын


(Шыг. 38:1-7)

1[•][Эй Муса,][†] балтерек агаштан курман шалатаган орын эт. Ол доьрткил болсын: узынлыгы эм кенълиги бесер кары [2,3 метр] эм де бийиклиги уьш кары [1,3 метр]. 2Онынъ доьрт муьйисининъ аьр биринде бирер муьйиз кебинде затты, муьйизлер мен курман шалатаган орын тутас бир болсын деп эт, эм курман шалатаган орынды ез мен яп. 3Езден онынъ баьри савыт-сабасын эт: куьл шыгарар уьшин савытларды, балакларды, кан йыярга телпеклерди, эт уьшин шанышкышларды, табаларды. 4Ога деп коьзенек эт – езден шилтер – эм шилтердинъ доьрт муьйисининъ аьр биринде ез доьнъелеклер эт. 5Оны тоьменге, курман шалатаган орыннынъ шетининъ астына, тап ортасына еткендей этип сал. 6Балтерек агаштан курман шалатаган орынга курыклар яса эм оларды ез бен яп. 7Курыкларды донъгелеклерге, курман шалатаган орынды алып бараятканда, онынъ эки янында болгандай этип салмага керек. 8Курман шалатаган орынды агашлардан, ишин де бос этип яса. Оны сага тавда берилген уьлги мен келисте этпеге керек.


Кие меканнынъ азбары


(Шыг. 38:9-20)

9[•]Кие[†] меканга деп азбар эт. Онынъ, аьруьв кетен перде мен боьлинген, кубыла яны узынына юз кары [45 метр] болсын 10ез негизлерде йырма багана ман, баганаларда куьмис ыргаклары ман эм илгеклери мен. 11Керуьв ягы да тап солай, юз кары узынлыгы, перделер мен боьлинген, ез негизлерде йырма багана ман, баганаларда куьмис ыргаклар ман эм илгеклери мен.

12Азбардынъ, перде мен боьлинген, куьнбатар шетининъ кенълиги элли кары [22,5 метр], негизли он багана ман болмага керек. 13Куьнтувар шетинде азбар тап суьйтип, кенъине элли кары болсын. 14-15Киретаган ердинъ аьр бир ягында он бесер кары [7сер метр] узынлыгы перделер болсынлар, негизли уьш багана ман.

16Азбарга киретаган ер уьшин, узынлыгы йырма кары [9 метр] болган, коькшил, койы кызыл эм ал юннен эм аьруьв кетеннен, безекленип тигилген, перде этилмеге керек, эм негизли доьрт багана. 17Азбардынъ тоьгерегиндеги баьри баганалар куьмис доьнъелеклер мен эм ыргаклар ман ез негизлерде болмага кереклер. 18Азбардынъ узыны юз кары [45 метр] эм кенълиги элли кары [22,5 метр], аьруьв кетеннен перделери, бес кары [2,3 метр] бийиклиги эм ез негизлери мен болмага керек. 19Кие меканда кызмет кылар уьшин баска савыт-саба, ол эм азбар уьшин казыкларды да косып, езден ясалган болсын.


Шыраклар уьшин май


(Лев. 24:1-4)

20[•]Исраил[†] улларына сага, ярык этер уьшин якпага эм шыраклар ишинде аьр дайым да отты сакламага деп, таза зейтун майын аькелмеге буйыр. 21Мен – Раббий. Харун[†] эм онынъ уллары Меним алдымда, кие шатырда,[†] антласув сандыгы[†] алдындагы перде тысындагы, кие шатырда Харун эм онынъ уллары Меним алдымдагы шыраклардагы отты кештен эртенъликке дейим саклап турмага кереклер. Исраил уллары эм олардынъ тувдыклары сосы парызды оьмири тутып турмага кереклер[+].

### 28


Бас дин куллыкшы уьшин кийимлер


(Шыг. 39:1)

1[Эй Муса,][†] аганъ Харунды[†] уллары Надав эм Авихуд, Элазар эм Итамар ман бирге шакыр. Оларды калган Исраил[†] улларыннан айыр, олар Меним дин куллыкшыларым болсынлар деп. 2Оьзинънинъ аганъ Харунга данък эм уллылык уьшин кие[†] кийимлерин аьзирле. 3Сондай куллыкларда Мен даналык берген усталарга, Харунды Меним дин куллыкшым болувга багыслар уьшин, кийимлер этпеге буйыр. 4Мине олар этпеге керек кийимлер: тоьслик, аба, каптал, нагыслы узын коьйлек, шалма эм кусак. Мага кызмет кылмага деп, сосы кие кийимлерди этеятырып, аганъ Харун эм онынъ уллары 5алтын йиплерди, коькшил, койы кызыл эм ал юн йипти эм аьруьв кетенди алсынлар.


Бас дин куллыкшыдынъ абасы


(Шыг. 39:2-7)

6[•]Аба алтын йип косылган коькшил, койы кызыл эм ал юн йиптен эм аьруьв кетеннен шебер исленген болсын. 7Абада, эки ушына, туьймеленсин деп, беркитилген эки аркалык болмага керек. 8Абадынъ шебер тигилген кусагы ога келискен болмага керек – оны ман бир кумаштан: алтын йиптен, коькшил, койы кызыл эм ал юн йиптен эм аьруьв кетеннен.

9Эки оникс тас ал эм оларда Исраилдинъ улларынынъ атларын кесип ой. 10Олардынъ тувган заманы йорыгында – алты ат бир таста эм алты ат баскасында болсын. 11Тас кесуьвши мухур кескендей этип, Исраилдинъ улларынынъ атларын эки таста кесип ой. Тасларды усташа ясалган алтын коьзлерге сал 12эм, Исраил улларына эстеликли таслардай этип, абадынъ аркалыкларына беркит. Харун, Раббийдинъ алдында эстеликли белгидей этип, ийинлеринде сол атларды юргистеек. 13Алтыннан усташа ясалган коьзлер эт 14эм таза алтыннан, аркандай оьрилген, эки шынжыр. Шынжырларды коьзлерге беркит.


Тоьслик


(Шыг. 39:8-21)

15[•]Бас дин куллыкшы Меним оькимимди билер уьшин, шебер кол ман этилген тоьсликти, туткышка абага, яса: алтын йиптен, коькшил, койы кызыл эм ал юн йиптен эм аьруьв кетеннен. 16Ол доьрткил болсын, бир карыс [22 сантиметр] узыны эм кенъи, эки буькленген кумаштан. 17Ога доьрт сыдыра этип асыл тасларды сал. Биринши сыдырада кызыл якут, топаз эм берилл болсын;[+] 18экинши сыдырада – бирюза, сапфир эм изумруд; 19уьшинши сыдырада – гиацинт, агат эм аметист; 20доьртинши сыдырада – хризолит, оникс эм яшма. Оларды усташа ясалган алтын коьзлерге сал. 21Таслар он эки болмага керек – Исраил улларынынъ атларынынъ аьр бирисине бирер; аьр бир таста, мухурдадай, он эки ырувдынъ бирисининъ аты ойылып кесилмеге керек.

22Тоьслик уьшин, аркандай болып оьрилген, таза алтыннан шынжырлар эт. 23Онынъ уьшин эки алтын доьнъелек эт эм тоьсликтинъ уьст эки муьйисине беркит. 24Эки алтын шынжырды тоьсликтинъ муьйислериндеги доьнъелеклерге беркит, 25шынжырлардынъ баска ушларын – туткыштынъ аркалыкларынынъ алдына косылган эки коьзге. 26Тагы да эки алтын доьнъелек эт эм оларды тоьсликтинъ аст эки муьйисине, туткыштынъ иш ягына беркит. 27Тагы да эки алтын доьнъелек эт, туткыштынъ алдына аркалыклардынъ астына, туткыштынъ белбавынынъ уьстиндеги тигистинъ янына беркит. 28Тоьсликтинъ доьнъелеклери туткыштынъ доьнъелеклерине тоьслик пен белбавды, тоьслик туткыштан туьспесин деп, коькшил юка аркан ман байланган болсын. 29Кие меканнынъ бас кесегине киреятып, Харун Исраил улларынынъ атларын юрегининъ янында, кие тоьсликте, Меним алдымда, дайымлык эске салувдай этип, юргистеек. 30Аьр дайым да, Харун Меним алдымга келеятканда, онынъ юрегининъ янында болсын деп, тоьсликке тагы да Урим мен Туммим деген кие сыбагады ерлестир. Суьйтип Харун аьр дайым да юрегининъ янында Исраил уллары Меним оькимимди онынъ ярдамы ман билип болган амалды юргистеек[+].


Бас дин куллыкшыдынъ баска кийимлери


(Шыг. 39:22-26, 30-31)

31[•]Туткыштынъ астыннан кийилеек капталдынъ савлайын да коькшил йипликтен эт. 32Бас уьшин оювы ортасында болсын, оны да, йыртылмасын деп, яга уьшин этилетаган кыювды астыннан тик. 33Нар теректинъ емислерин кийимнинъ этегининъ шети бойы коькшил, койы кызыл эм ал юн йип пен, алтын конъыравлар ман араластырып, тик. 34Алтын конъыравлар эм нар емислери кийимнинъ этеги бойлап аралассынлар. 35Харун оны Мага кызмет кылганда киеек. Мен – Раббий. Харун меканымнынъ энъ кие кесегине кирип, алдыма шыкканда, конъырав сеси эситилип, онынъ сав болганын коьрсетеек.

36Таза алтынды юка этип яз эм онда, мухырдадай: Раббийге багысланган дегенди ойып яз. 37Оны шалмага коьк юка аркан ман беркит. Ол да шалмадынъ алдында болсын. 38Ол дайым да Харуннынъ манълайында болсын. Исраил уллары Мага багыслаган савгаларды аькелеятырып, терислик этселер, куьналарын[†] Харун оьзине алмага керек; Мен оларга разы болар уьшин сол зат дайым онынъ манълайында турсын[+].

39Аьруьв кетеннен каптал тик эм ога аьруьв кетеннен шалма эт. Белбав безекленген тигис пен ярасыклансын[+].


Калган дин куллыкшылар уьшин кийимлер


(Шыг. 39:27-29)

40Халат, белбавлар эм бас байлавышлар Харуннынъ улларына, данък эм уллылык уьшин, эт. 41Сосы кийимлерди аганъ Харунга эм онынъ улларына кийдиргенде, оларга май як эм дин мертебесине багысла. Меним дин куллыкшыларым болгандай, оларды Мага багысла.

42Белден янбасларына дейим япкандай этип, оларга кетеннен иш кийим тик. 43Харун эм онынъ уллары оны аьр дайым да, кие шатырга[†] киреятканда, яде кие ерге кызмет кылмага деп курман шалатаган орынга ювыклаятканда, кийсинлер. Солай болмаса, олар куьна эткен болар эм оьлерлер. Бу – Харун эм онынъ тувдыклары уьшин оьмирге парыз болаяк.

### 29


Дин куллыкшыларды Аллага багыслав


(Лев. 8:1-36)

1[•][Эй Муса,][†] оларды Мага дин куллыкшылар этип багыслаяк уьшин, булай эт: минсиз болган яс бугады эм эки койды ал. 2Энъ де ийги бийдай уннан ашыткысыз оьтпек, майга ийленген кысыр калакайлар, эм май ягылган юка ашыткысыз оьтпеклерди ал[+] 3эм оларды бир шетенге сал. Сол шетенди, яс буга эм эки кой ман бирге, Мага курманга аькел.

4Харунды[†] эм онынъ улларын кие шатырдынъ[†] капысына аькел эм оларды сув ман юв. 5Кийимлерди ал эм Харунга узын коьйлек, туткыштынъ астыннан кийилеек каптал, туткыштынъ оьзин эм онынъ тоьслигин кийдир. Оны туткыш уьстиннен безекленген белбав ман байла. 6Онынъ басына шалма шал эм ога кие[†] таж беркит. 7Ягув уьшин майды ал эм, ога як, басына майды куя берип[+]. 8Онынъ улларын аькел, узын коьйлек кийдир 9эм оларга басларына шалма кийдир. Харунга эм онынъ улларына белбавлар був. Энди оларга дин куллыкшылык оьмирлик парызы ман байыр. Суьйтип сен Харунды эм онынъ улларын кызметиме багысларсынъ.

10Яс бугады кие шатырдынъ алдына аькел, эм Харун мен уллары колларын онынъ басына салсынлар. 11Оны Раббийдинъ алдында кие шатырдынъ капы авызында сой. 12Курман шалатаган орыннынъ муьйизлерине бармагынъ ман бугадынъ бираз канын як, калганын онынъ негизи астына тоьк[+]. 13Иш-бавыры тоьгерегиндеги савлай майды ал, бавырынынъ майын эм эки буьйрегин де, майы ман, курман шалатаган орында як[+]. 14Бугадынъ этин, коьнин, бавыр шегин коныстан эрек аькетип як. Бу куьна[†] уьшин курманлык[+].

15Койлардынъ биревин ал, эм Харун мен уллары колларын онынъ басына салсынлар. 16Оны сой, канын алып, курман шалатаган орынга баьри ягыннан да буьркитип сеп. 17Койды муьшеле, иш-бавырын, борбайларын юв эм басы ман, тагы баска кесеклери мен бирге сал. 18Койдынъ савлайын да курман шалатаган орында як. Мен – Раббий. Бу Мага багысланган, тутасяндырув курманлык; отта пискен эттинъ ягымлы ийиси Мени разы этер[+].

19Экинши койды ал, эм Харун ман уллары онынъ басына колларын салсынлар. 20Оны сой, канын ал, эм Харун ман улларынынъ онъ кулакларынынъ этине, онъ колларындагы эм онъ аякларындагы бас бармакларына як. Курман шалатаган орыннынъ савлай ягына да калган канды буьркитип сеп. 21Курман шалатаган ердеги канды, ягув уьшин майды ал эм Харунга, онынъ кийимине буьркитип сеп, суьйтип те онынъ улларын, кийимлери мен. Сонда ол, онынъ уллары, эм олардынъ кийимлери Мага багысланган болаяклар.

22Сол койдынъ майын, куйрык майын, шек майын, бавыр майын, эки буьйрегин, тоьгерегиндеги майы ман, эм онъ санын ал, неге десе, бу кой – багыслав курманлыгы уьшин. 23Мага багысланган, ишинде ашыткысыз оьтпек болып, турган шетеннен бир оьтпек, майда пискен калакай эм юка оьтпекти ал. 24Мунынъ баьрин де Харуннынъ эм онынъ улларынынъ колларына ыслат эм Мага байыр болганын коьрсетер уьшин Меним алдымда силксинлер. 25Сонъ олардынъ колларыннан муны ал эм курман шалатаган орында тутасяндырув курманлык пан бирге як; отта пискен эттинъ ягымлы ийиси Мени разы этер[+]. 26Мен – Раббий. Харунды Мага багыслар уьшин сойылган койдынъ тоьс басын ал, Мага байыр болганын коьрсетер уьшин алдымда силк, эм сонда ол тоьс сенинъ уьлисинъ болаяк.

27Харунды эм онынъ улларын дин куллыкшылыгына салар уьшин сойылган койдынъ силкилеген тоьсин эм савга этилген санын Мага багысла. 28Исраил[†] уллары бу кесеклерди оьмирге парыздай Харуннынъ эм онынъ улларынынъ аьдеттеги уьлиси деп айырсынлар. Исраил улларынынъ Мага уьлестирилген курманнан аькелмеге керек савгалары мине сосындай.

29Харуннынъ кие кийимлери онынъ тувдыкларына байыр болаяк. Соларды кийдиртип, оларга май яксынлар эм дин куллыкшылыгына салсынлар[+]. 30Харуннынъ орнына дин куллыкшы болаяк улы кие шатырга кирип кызмет кылсын эм ол кийимлерди ети куьн кийсин.

31Оларды дин куллыкшылыгына салган курманлыкка деген койдынъ этин ал эм Мага багысланган ерде ас. 32Харун эм онынъ уллары койдынъ этин кие шатырга киретаган ердеги шетенде калган оьтпек пен есинлер. 33Олар Мага багысланып куллыкка салынган заманда куьнадан тазаланар уьшин шалынган курманлыклардынъ этин олар оьзлери емеге болаяклар. Ама баска бирев де еп болмаяк, неге десе бу курманлыклар – кие зат[+]. 34Эгер багыслав курманлыктынъ этининъ, яде оьтпектинъ яртысы эртенъликке калса, калганды як. Муны еп болмаяк – бу кие зат.

35Харунга эм онынъ улларына Мен айтканнынъ баьрин де эт. Оларды дин куллыкшылыгына салмага деп ети куьнди белгиле. 36Аьр куьн сайын куьнадан тазаланмага деп, яс бугады курман этип шал. Курман шалатаган орынды да тазаламага деп, куьна уьшин курманлык сой, эм де киелендирер уьшин, ога май як[+]. 37Ети куьн курман шалатаган орынды тазалавда бол эм оны киелендир. Курман шалатаган орын Мага савлай багысланган болар. Ога тийген не зат та Мага байыр болар[+].


Куьнделик курман шалувлар


(Сан. 28:1-8)

38[•]Куьн сайын курман шалатаган орында бир йыллык эки козыды сой: 39биревин эртенъликте, баскасын – кеште. 40Биринши козы ман бир сисе [0,9 литр] зейтун майы ман былгаланган бир куьренке [1,3 килограмм] энъ аьруьв уннан эм, курманлык этип тоьгерге бир сисе шагырдан аькел. 41Экинши козыды кеште, сол эртенъликтегиндей, оьтпек савгасы ман эм курманлык шагыры ман аькел. Мен – Раббий. Отта пискен курманлыктынъ ягымлы ийиси Мени разы этер[+].

42Келеек аркаларда тутас яндырылган сосы курманлык кие шатырдынъ капы авызында, Меним алдымда, дайым да этилсин. Мен – Раббий. [Эй, Муса,] онда сени мен соьйлесеекпен; [эй, Исраил уллары,] онда сизи мен йолыгысаякпан. 43Бу ерде Мен Исраил уллары ман расаякпан, эм Меним данъкым бу ерди кие этер.

44Мен кие шатырды эм курман шалатаган орынды киелермен, Харунды эм онынъ улларын да киелермен, олар Меним дин куллыкшыларым болсынлар деп. 45Мен Исраил улларыдынъ арасында яшаякпан; Мен олардынъ Алласы болаякпан[+]. 46Олар Мен – Раббий, олардынъ Алласы экенимди, олардынъ арасында яшаяк уьшин оларды Мысырдан шыгарганымды билееклер. Мен – Раббий, олардынъ Алласы.

### 30


Ийисли майларды ягув уьшин стоьл


(Шыг. 37:25-28)

1[•][Эй Муса,][†] ийисли майларды ягар уьшин балтерек агаштан стоьл эт. 2Ол доьрткил болсын: бирер кары [45ер сантиметр] узынына эм кенъине эм эки кары [90 сантиметр] бийигине. Онынъ доьрт муьйисиндеги муьйиз кебиндеги затлар оны ман бир тутас болсын[+]. 3Онынъ тоьбесин, янларын эм муьйизлерин алтын ман ялат эм стоьлдинъ тоьгерегинде алтын карниз эт. 4Белбавдынъ астында эки яныннан эки алтын доьнъелек эт, стоьлди аькетеек курыкларды ыслар уьшин. 5Курыкларды балтерек агаштан эт эм алтынсув ялат. 6Стоьлди пердединъ алдына сал, онынъ артында – антласув сандыгы,[†] сол ерде, куткарылув капагынынъ йогарында Мен сени мен йолыгысканда болаякпан.

7Харун[†] стоьлди аьр куьн эртенъликте, шыракларга май куйганда, ийисли майлар яксын. 8Ол оларды, кеште шыракларды якканда, тагы да яксын. Келеек аркаларда ийисли майлар Раббийдинъ алдында оьмири ягылсынлар. 9Сосы стоьлде баска ийисли майлар, тутасяндырув курман, яде оьтпек савгасы этилмесин эм онда курманлык шагыр тоьгилмесин[+]. 10Йылда бир Харун, куьна[†] уьшин тазалав курманлыгынынъ канын стоьлдинъ муьйизлерине ягып, стоьлди тазалаяк. Сосы тазалав йыл сайын келеектеги аркаларда да этилсин. Мен – Раббий. Сосы стоьл Мага багысланганыннан айлак кие[†]»[+].


Язып алув замандагы калын

11Раббий Мусага айтты: 12«Исраил[†] улларынынъ санын яз. Сен оларды санаганда, олардынъ аьр бири Мага яшавы уьшин калын тоьлесин, саналганлары уьшин бир кыргын да оларга етпес[+]. 13Язып алув заманда аьр бири, Мага савга этип, ярым шекел [6 грамм] куьмис бермеге керек. Кие шатырдынъ[†] йырма герага тенъ болган шекели кулланылсын[+]. 14Баьри де, йырма ясыннан алып, оннан да уьйкенлери, язып алув заманда Мага савгалар этпеге кереклер. 15Сиз, оьзинъиздинъ яшавынъыз уьшин, Раббийге савгалар эткенде, байлар ярым шекел куьмистен артык бермеске, ярлылар – кем бермеске кереклер. 16Исраил улларыннан калын ал эм оны кие шатырдынъ ишинде кызмет этуьв уьшин куллан. Мен – Раббий. Сосы зат, сизинъ яшавга тоьлев уьшин, Меним алдымда баьри Исраил уллары акында эске салув болаяк»[+].


Ез бет-кол ювгыш

17[•]Раббий Мусага айтты: 18«Аьбдес уьшин ез негизи болган ез бет-кол ювгыш эт. Кие шатыр ман курман шалатаган орыннынъ ортасына сал эм онда сув куй[+]. 19Харун эм онынъ уллары оьзлерининъ колларын эм аякларын сосы бет-кол ювгыштан ювсынлар. 20Шатырга киреектен алдын, оьлмеек уьшин, олар аьбдес алсынлар. Курман шалатаган орынга, кызмет кылар уьшин, ювыклай келип, Мага яндырылаяк курман эте турып, 21олар, оьлмеек уьшин, колларын эм аякларын ювсынлар. Бу парыз Харун уьшин эм онынъ тувдыклары уьшин келеек несиллерде оьмирли болаяк».


Ягув уьшин май

22Раббий Мусага айтты: 23«Энъ аьруьв ийисли майларды ал: бес юз шекел [6 килограмм] синъген мир, онынъ яртысын, эки юз элли шекел [3 килограмм] ийисли корица, эки юз элли шекел ийисли наргамыс, 24бес юз шекел кассия эм бир хин [4 литр] зейтун май. 25Олардан ягув уьшин кие май эт – айлак ийги аьзирленген ягымлы ийиси болган туьзим. Бу – ягув уьшин кие май[+]. 26Оны кие шатырга, антласув сандыгына, 27оьтпек стоьлине эм савлай савыт-сабасына, шыраксалгышка, ийисли майларды ягатаган стоьлге, 28тутас яндырылаяк курман шалатаган орынга эм савлай савыт-сабасына, бет-кол ювгышка эм негизине як[+]. 29Оларды киелендир; олар савлай Мага багысланган болаяклар, эм, оларга ювык болып, тийген аьр не зат та кие болаяк[+].

30Харунга эм онынъ улларына май як эм оларды Мага багысла, олар Меним дин куллыкшыларым болгандай[+]. 31Исраил улларына айт: „Бу Меним келеек аркаларга ягар уьшин кие майым. 32Кевденъизди булай майлатаяк уьшин оны кулланманъыз эм ога туьзими мен тенъ болганды этпенъиз. Ол май – кие, эм кие экенин эсинъизде тутынъыз. 33Ким де болсын усас ийисли май этсе, яде, дин куллыкшыдан баска биревге сол майды якса, оьз ямагатыннан кувылсын“».


Яндырылаяк ийисли май

34Раббий Мусага айтты: «Ийисли майларды ал: стакти, оних эм хельбан таза ладан ман – баьрин де бирдей этип, 35эм ийги аьзирленген ийисли майлар туьзимин эт. Ол тузланган болсын, таза эм кие[+]. 36Оны увак этип эз эм, Мен сени мен расаяк ерде, кие шатырдагы антласув сандыгынынъ алдына сал. Бу майды айлак кие зат деп сананъыз. 37Оьзинъизге деп бу туьзимли ийисли майлар этпенъиз, эсинъизде тутынъыз бу Мага байыр кие зат экенин. 38Ким де болсын, сосындай туьзимди, онынъ ийиси мен азланмага деп, этсе, оьз ямагатыннан кувылсын».

### 31


Усталар Бесалел эм Охолияв


(Шыг. 35:30–36:1)

1[•]Раббий Мусага[†] айтты: 2«Мен Бесалелди, Уридынъ улын, Хурдынъ йиенин, Юда ырувыннан, сайладым 3эм оны Оьзимнинъ Рухым ман, даналык, акыл, билим эм кайдай да усталык пан байыттым. 4Ол оьз ойларын алтында, куьмисте эм езде кеплемеге болаяк, 5тасларды эгемеге, агашты ойып кеспеге эм баска туьрли усталык пан каьр шекпеге болаяк. 6Тагы да Мен Охолиявты, Ахисамактынъ улын, Дан ырувыннан, ога ярдамшы этип бердим. Мен савлай усталарды да, Меним сага айтканымды этип болгандай, билимли эттим. 7Кие шатырды,[†] антласув сандыгын,[†] онынъ капагы ман эм шатырдынъ баска савыт-сабасы ман, – 8оьтпек стоьлин эм савыт-сабасын, таза алтыннан шыраксалгышты, савлай савыт-сабасы ман, ийисли май ягув уьшин стоьлди, 9тутасяндырув курманлык уьшин савлай савыт-сабасы ман курман шалатаган орынды, бет-кол ювгышты, негизи мен, 10тигилген кийимлерди – дин куллыкшы Харун[†] эм онынъ уллары уьшин кие[†] кийимлерди, оларды кийип, кызмет кылгандай, 11якпага майды, эм кие ер уьшин ийисли майларды, Мен сага кайтип айткан болсам, олар тамам солай этсинлер».


Шабат куьнин тутув

12[•]Раббий Мусага айтты: 13«Исраил[†] улларына сосы буйырыкты бер: „Мен парыз эткен Шабат куьнин[†] [юма кеш пен юма эртеси кеш арасын] тутынъыз. Ол Меним эм келеек аркалардагы сизинъ арамызда[†] белги болаяк, Мен – сизди Оьзимге байыр эткен Раббий экенимди сиз билинъиз деп. 14Соьйтип Шабат куьнин тутынъыз: ол сизинъ уьшин кие. Ким де болсын, оны корласа, оьлтирилсин. Ким де болсын, сол куьн куллыклары ман каьр шексе, оьз ямагатыннан кувылсын[+]. 15Куллыкларынъ ман алты куьн каьр шекпеге керек, етинши куьн болса – ол Мага байыр шабат, тынышлык куьни. Ким де болсын, Шабат куьни куллыклары ман каьр шексе, оьлтирилсин. 16Исраил уллары Шабат куьнин тутпага кереклер, келеек аркаларда да оны байрамшылап, – бу оьмирлик кие келисуьв. 17Бу Мени мен Исраил улларыдынъ арасында белги болып оьмири калаяк. Мен, Раббий де, алты куьннинъ ишинде коькти эм ерди яратканман, етинши куьн куллыклардан тайып, Оьзиме тыншаюв бергенмен“»[+].

18Раббий Муса ман Синай[†] тавында соьйлеп болып, ога кие келисуьвдинъ эки ялпак тасын берди, оларда Раббийдинъ колы ман язылган болып[+].

### 32


Алтын бузав


(Шер. 9:7-21, 25-29)

1[•]Муса[†] тавдан туьспеге асыкпаганын коьрген халк Харуннынъ[†] тоьгерегине йыйылып айтты: «Тынъла бизди, эм бизге деп, бизди етип баргандай алла эт, неге десе ол бизди Мысырдан шыгарган Мусага не болганын биз билмеймиз»[+].

2Харун оларга яваплады: «Сизинъ пишелеринъизден, улларынъыздан эм кызларынъыздан алтын сыргаларын шешип алып, оларды мага аькелинъиз».

3Халк алтын сыргаларын шешип алып оларды Харунга аькелди. 4Ол ога аькелингенди алды, иритти, калыпка тоькти эм сол алтыннан бир тутас алтын бузавды этти, кескиш пен туьзете берип. Сонда олар айттылар: «Мине сизди Мысырдан шыгарган алланъыз, эй Исраил[†] уллары!»

5Оны коьрип, Харун бузав алдында курман шалатаган орын салды эм билдирди: «Эртен – Раббийге байрам».

6Экинши куьн эртенъликте эрте турып, олар тутасяндырув курманлыклар эм уьлестирилген курманлыклар шалдылар. Халк емеге-ишпеге олтырды, сонъ турып та куванып-юбанып баслады[+].

7Сонда Раббий Мусага айтты: «Тез туьс тавдан. Сен Мысырдан шыгарган халкынъ намыс йойды. 8Калай да бек тез олар Меним буйырганымнан тайдылар! Олар оьзлерине алтын тутас бузавды эттилер, ога сежде кылдылар эм курманлык эттилер: „Мине сизди Мысырдан шыгарган алланъыз, эй Исраил уллары!“, – деп айтып».

9«Мен коьремен ол халкты, – деди Раббий Мусага, – ол ийнат[+]. 10Соны ман, Мени энди кой. Мен Оьзимнинъ каарымды оларга каратарман эм оларды йоярман. Сонъ Мен сеннен уллы халк тувдырарман»[+].

11Ама Муса Раббийге, оьзининъ Алласына, ялбарып тилеп баслады: «О Раббий, – деди ол, – неге Сен Оьзинънинъ, Мысырдан уллы куьдиретинъ мен эм куьшли колынъ ман шыгарган халкынъа ашувланасынъ? 12„Ол оларды бакыл этип шыгарды, тавларда оьлтиреек болып, ер юзиннен йогалтаяк болып“, – деп айтпага мысыршыларга неге мырсат бермеге керек? Оьзинънинъ туьтеп янган каарынъды сабыр эт; юмсак бол, Оьз халкынъа каза-баьледи шакырма. 13Оьзинъ мен олардынъ алдында ант эткен кулларынъ Ибрагимди,[†] Исхакты[†] эм Якыпты эсинъе туьсир: „Коькте нешаклы юлдызлар болса, Мен сизге сол кадер тувдыклар берермен. Мен сизге берермен деген савлай сосы ер оьмирлерге сизинъ тувдыкларынъыздынъ байырлыгы болаяк“»[+].

14Раббийдинъ ашувы язылды эм Оьз халкына йиберемен деген каза-баьлесин йибермеди[+]. 15Муса бурылып, колында кие[†] келисуьв язылган эки ялпак тас пан, тавдан туьсти. Олардынъ эки ягы да, алды да, арты да, савлай язувлы эди. 16Сосы тасларды Раббий эткен эди; Ол онда Оьз язувларын ойды.

17Ешу бакырган халктынъ давысын эситкенде, Мусага айтты: «Коныста согыстынъ сеси».

18Ама Муса яваплады: «Ол енъуьвшилердинъ уранлары тувыл, енъилгенлердинъ сыйты тувыл: мен йырлавшылардынъ сесин эситемен».

19Коныска ювыклап, бузавды эм ойын-биювди коьрип, Муса ашувланды. Ол алып келеяткан ялпак тасларын тав туьбинде атып таслап, кесек-кесекке боьлди. 20Ол олар эткен бузавды алып оны отта иритти. Ол оны куьл этип тартып, сувга шашты эм Исраил улларына сол сувды ишпеге буйырды[+].

21Муса Харунга айтты: «Сондай авыр куьналы[†] эткендей, бу аьдемлер сага не эттилер?»

22«Ашувланма, меним ием, – деп яваплады Харун. – Сен оьзинъ де билесинъ, ол аьдемлер яманлыкка кайдай аьмире болатаганларын. 23Олар мага айттылар: „Бизди етип аькеткендей алла эт бизге, неге десенъ, бизди Мысырдан шыгаратаган Мусага не болганын биз билмеймиз“. 24Сонда мен оларга айттым: „Кимде алтын сырга-юзиклери бар болса, оларды шешсин“. Олар мага алтын бердилер, мен оны отка тасладым, эм оннан сосы бузав сыны болды!»

25Муса аьдемлер бийлеп болмастай экенлерин коьрди. Неге десе Харун, явларга селеке эттирер уьшин, бу затка ызын берген;[+] 26ол яйлавдынъ авызы алдында турды эм айтты: «Ким Раббий янлы – мага келинъиз!» – эм онынъ тоьгерегинде баьри левийшилер[†] де йыйылдылар.

27Ол оларга айтты: «Булай айтады Раббий, Исраил улларын коршалавшы Алла: „Баьринъиз де кылыш алынъыз! Конысты кесип, бир шетиннен баскасына, сонъ, кардашларынъызды, досларынъызды, ювыкларынъызды оьлтире барып, артка кайтынъыз“»[+].

28Левийшилер, Муса калай буйырган болса, солай эттилер, эм сол куьн уьш мынъга ювык аьдем кырылды. 29Муса айтты: «Буьгуьн сиз оьзинъизди Раббийге кызмет кылувга багысладынъыз, аьр биринъиз оьз улына эм кардашына карсы турды, эм сол себепли Алла буьгуьн сизге разы болды».

30Экинши куьн Муса халкка айтты: «Сиз бек уьйкен куьна эттинъиз. Ама мен аьли тавга коьтерилип, Раббий мен соьйлесейим; белки, мен сизинъ куьнанъызды курыттырарман».

31Муса Раббийге янъыдан ювыклады эм айтты: «Оькинишке, бу аьдемлер оьзлерине алтын алла этип, уьйкен куьна алдылар. 32Ама энди тилеймен, кешир оларды; кеширмесенъ, меним атымды Сен язган китаптан йок эт».

33Раббий Мусага яваплады: «Мен Оьзимнинъ китабымнан тек Меним алдымда куьналы болганнынъ атын сызып йок этеекпен. 34Энди болса, бар, халкты Мен сага айткан ерге аькет. Меним маьлегим сенинъ алдынъда бараяк. Тек болжал еткенде, Мен оларды куьна уьшин шуьшлерине йолыктырарман».

35Раббий халкка, Харун ясаган бузавды эткенлери уьшин, кыргын йиберди.

### 33

1Раббий Мусага[†] айтты: «Сосы ерди тасланъыз, сен эм сенинъ Мысырдан шыгарган халкынъ, эм Меним Ибрагимге,[†] Исхакка[†] эм Якыпка „Мен оны сенинъ тувдыкларынъа берермен“ деп, бермеге ант эткен ерге бар. 2Мен сенинъ алдынъда бир маьлекти[†] йиберермен эм Кенан,[†] Амор, Хет, Периз, Хив эм Евус халкларын куварман[+]. 3Суьт эм бал аккан ерге барынъыз. Ама Мен сизи мен бармаспан, сизди йолда оьлтирмес уьшин, неге десе сиз – ийнатлы халк»[+].

4Сосы авыр соьзлерди эситип, халк йылав коьтерди, эм де эш бирев алтын-куьмис такпай эди.

5Раббий Мусага айткан эди: «Исраил[†] улларына айт: „Сиз – ийнат халк. Мен сизи мен аз болса да барган болсам, Мен сизди оьлтирген болар эдим. Шешинъиз алтын-куьмисинъизди, Мен болсам, сиз бен не этеекти билермен“»[+].

6Эм Хорев тавын оьткеннен сонъ, Исраил уллары алтын-куьмислерин шештилер.


Кие шатыр

7Муса шатырды коныс артында, эрек этип, сала эди, эм оны кие шатыр[†] деп атайтаган эди. Раббийден сорагысы келгеннинъ кайсысы да сол кие шатырга бара эди[+]. 8Кашан да, Муса шатырга бараятырып, халк оьр тура эди эм, оьз шатырларынынъ эсигинде турып, Муса шатырга киргенше, ога карап тура эдилер. 9Муса шатырга киреятырса, булыт баганасы туьсе эди эм, Раббий Муса ман соьйлегенше, эсикте тура эди. 10Халк шатырдынъ эсигинде булыт баганасын коьрсе, олар оьз шатырларынынъ эсигинде турып, бас иетаган эдилер. 11Раббий Муса ман коьзбе-коьз, аьдем оьз досы ман соьйлегендей, соьйлей эди. Сонъ Муса яйлавга кайта эди, ама онынъ яс ярдамшысы Ешу, Нуннынъ улы, шатырдан шыкпай эди.


Муса эм Раббийдинъ данъкы

12Муса Раббийге айтты: «Сен мага: „Етип аькет сосы халкты“, – деп буйырдынъ, тек мени мен кимди йибереегинъди айтпадынъ. Сен айттынъ: „Мен сени ювыктан таныйман, сага разыман“. 13Солай болса, Сен мага разы болсанъ, тилеймен, мени Оьзинънинъ йолларынъа, мен Сени билгендей эм алдыда да Сени разы эткендей, уьйрет. Эсинъе ал: бу аьдемлер – Сенинъ халкынъ».

14Раббий яваплады: «Мен Оьзим сени мен барарман эм сага тынышлык берермен».

15Сонда Муса айтты: «Эгер Сен бизи мен бармаяк болсанъ, бизди муннан шыгарган да этпе. 16Сен мага эм Оьзинънинъ халкынъа разы экенинъ не заттан белгили болаяк, эгер Сен бизи мен бармасанъ? Тагы да не зат мени эм Сенинъ халкынъды ер юзиндеги баска халклардан айыраяк?»[+]

17Раббий Мусага айтты: «Мен сен тилегенди этермен, неге десенъ сага разыман эм сени ювыктан таныйман».

18Сонда Муса айтты: «Тилеймен, мага Оьзинънинъ данъкынъды коьрсет».

19Раббий айтты: «Мен Оьзимнинъ баьри болган аьруьвлигимди коьрсетермен эм Оьз атымды атарман – Яхве. Мен кимге Оьзим суьйсем, сога Оьзимнинъ шапагатымды коьрсетермен, эм рагимлигимди кимге бергим келсе, сога берермен[+]. 20Тек сен Меним бетимди коьрмессинъ, неге десе эш бирев де мени коьрип те, тири калып болмаяк»[+].

21Раббий айтты: «Мине Меним янымда орын – тур булайда, кая басында. 22Меним данъкым озып бараятканда, Мен сени каядынъ ярылган ерине саларман эм, Оьзим озып кеткенше, сени колым ман ябарман. 23Мен колымды алган заманда сен Мени артымнан коьрерсинъ, тек Меним бетим коьринмеек».

### 34


Янъы ялпак таслар


(Шер. 10:1-5)

1[•]Раббий Мусага[†] айтты: «Алдынгыларга усаган эки ялпак тасты эгеп аьзирле, Мен болсам, оларда сен бузатаган биринши таслардагы соьзлерди язарман. 2Эртеникте аьзирлен эм Синай[†] тавына мин. Тавдынъ басында Меним алдыма келип тур. 3Сени мен бирге эш бирев де коьтерилмесин эм тав уьстинде коьринмесин; отарлардынъ эм суьруьвлердинъ оьзлерине де тав этегинде багылмага болмаяк»[+].

4Муса алдынгыларга усаган эки ялпак тас эгеп аьзирледи, эм, эртенъ мен турып, Раббий буйыргандай, Синай тавына минди. Эки ялпак тасты ол колында алып бара эди. 5Раббий булыт ишинде туьсти, онынъ янына келип турды эм Оьз атын, Яхве атын, атап айтты. 6Ол Мусадынъ алдыннан оьткенде булай айтты: «Мен – Яхве, Яхве, мархаметли Алла, сабыр, суьйимге эм алаллыкка[†] толыман,[+] 7мынълаганларга шапагатлы болган эм терисликти, ассылыкты,[†] куьнады[†] кеширген Алламан. Кене де Мен шуьшлиди шуьшине йолыктырмай калдырмаспан; аталарынынъ яман ислери уьшин ол уьшинши, доьртинши аркадагы балаларын эм немерелерин язаларман»[+].

8Муса сол ок заман, ерге дейим басын ийип, Раббийди данъклады. 9Ол булай дува этти: «О Ием, эгер Сен мага разы болсанъ, тилеймен, бизи мен кел. Ием, сосы халк ийнат болса да, бизим яман ислеримизди эм куьналарымызды кеш эм бизди Оьзинънинъ байыр халкынъдай этип ал».

10Раббий айтты: «Мен келисуьв беркитемен: Мен сенинъ халкынъ коьзинше, ер юзинде эш бир халкта алдын болмаган аьлеметлерди коьрсетермен. Араларында сен яшап турган халк Меним сен уьшин деп эткен аьрекетим кайдай куьшли коркыныш тувдыратаганын коьрер. 11Меним энди сизге буйыратаганымды тынъланъыз. Мен сизинъ алдынъыздан Амор, Кенан,[†] Хет, Периз. Хив эм Евус халкларын куварман. 12Сак каранъыз, сиз баратаган ердинъ яшавшылары ман айкасувга эш кириспенъиз, ол болмаса, олар сизди тузакка туьсирер[+]. 13Олардынъ курман шалатаган орынларын бузынъыз, кие[†] тасларын шашынъыз, эм хатын танъри Ашерадынъ[†] кие баганаларын пышып алынъыз[+]. 14Ят кисилердинъ алласына сежде кылманъыз, неге десе Мен – Раббий. Кылыгым каарлы; баска аллаларга табынувынъызга тоьзбеспен[+].

15Каранъыз, сол ердинъ яшавшылары ман тар байланыслар туьзбенъиз, неге десе, олар оьзлерининъ аллалары ман бетсизликлер этип, оларга курман шалсалар, олар сизди де шакырарлар, эм сиз олардынъ курманлыкларын еп басларсынъыз[+]. 16Сиз олардынъ халкынынъ кызларын оьзлеринъиздинъ улларынъызга хатын этип алып басларсынъыз, эм олардынъ, оьзлерининъ аллалары ман бетсизликлер эткен кызлары, сизинъ улларынъызга да сол затты этпеге буйырарлар[+].

17Оьзинъизге иритип куйылган темирден бутлар[*] этпенъиз[+].

18Ашыткысыз оьтпеклердинъ байрамын[†] байрамшыланъыз: ети куьн, авив[†] айдынъ [навруз-коькек] токтастырылган куьнинде, Мен сизге буйыргандай, ашыткысыз оьтпек енъиз, неге десе, сиз сол заманда Мысырдан шыккансынъыз[+].

19Баьри де бас деп тувган Мага байыр, эркек кара малдынъ эм увак малдынъ маркаларын да санап[+]. 20Марка эшек уьшин козыды курман этип тоьлев беринъиз, бермеек болсанъыз, эшектинъ мойынын кайырынъыз. Сизинъ тунгыш улларынъыздынъ баьрин де тоьлев берип алынъыз. Меним алдымга эш бирев де бос кол ман келмесин[+].

21Алты куьн исленъиз, етинши куьн тыншайынъыз; ер айдав эм аслык йыюв заманнынъ оьзинде де тыншайынъыз[+].

22Аслык йыюв байрамын бийдайдынъ биринши аслыгын орган заманда байрамшыланъыз, эм Емис йыюв байрамын – куьзде.

23Мен – Раббий, Исраил[†] улларын коршалавшы Алла. Йылда уьш кере баьри эр аьдемлеринъиз де келип, Мага сежде кылмага кереклер[+]. 24Мен баска халкларды сизден эрек кувып, сизинъ ерлердинъ мажаларын кенъейтермен. Эш бирев де сизинъ ерлеринъизге сукланмас, эгер сиз йылда уьш кере Раббийдинъ, сизинъ Алладынъ, алдына келип турсанъыз.

25Мага курманлык канын ашыткыда этилген зат пан бирге аькелменъиз. Азатлык байрамынынъ курманлыгыннан эртенъликке дейим бирзат та калмасын[+].

26Мен – Раббий, сизинъ Алла. Ердинъ биринши емислерининъ энъ де аьруьвин Меним уьйиме аькелинъиз.

Козыды яде улакты онынъ анасынынъ суьтинде аспанъыз»[+].

27Раббий Мусага айтты: «Бу соьзлерди яз; олардынъ негизинде Мен сени мен эм Исраил мен кие келисуьв беркитемен».

28Муса Раббий мен бирге тавда кырк куьн эм кырк кеше болды; ол бирзат та емеди эм ишпеди. Ол тасларда кие келисуьвдинъ соьзлерин язды – он парыз[+].


Муса пайхамбардынъ яйнаган юзи

29Синай тавыннан кие келисуьвдинъ эки ялпак тасы ман туьскен Муса, Раббий мен соьйлеген сонъ онынъ юзи яйнайтаганын билмей эди[+]. 30Харун[†] ман Исраил уллары, Мусадынъ юзи яйнайтаганын коьргенде, ога ювыкламага корка эдилер. 31Ама Муса оларды шакырды, эм сол заман Харун эм халк етекшилери ога келдилер, эм ол олар ман соьйледи. 32Соннан сонъ ога калган Исраил уллары ювыклап келдилер, эм ол Синай тавында Раббийдинъ айткан буйырыкларын оларга берди.

33Олар ман соьйлеп болып, Муса бетине яюв туьсирди. 34Ама, Раббийдинъ алдына, Оны ман соьйлемеге деп кирип келген сайын, ол, шыгып кеткенше, яювды ашып тура эди.

Муса, Исраил улларына буйырылган затты еткермеге деп, шыкканда,[+] 35олар онынъ юзи яйнайтаганын коьре эдилер. Сонъ Муса баягы яювды бетине туьсире эди, Раббийге соьйлемеге тагы бир киргенше[+].

### 35


Шабат куьн акында занълар

1Муса[†] Исраил[†] улларыдынъ ямагатын йыйды эм айтты: «Мине не зат Раббий сизге буйырды: 2Куллыкларынъыз бан алты куьн алысув тиеди, ама етинши куьн – Шабат куьн, Раббийге багысланган тынышлык куьни. Ким де болсын бу куьн куллыклары ман каьр шексе, сол оьлтирилсин[+]. 3Шабат куьн оьз уьйинъизде от та якпанъыз».


Кие меканга савгалар


(Шыг. 25:1-9; 39:32-43)

4[•]Муса Исраил уллары ямагатына айтты: «Раббий буйырды: 5Бар затынъыздан Мага савгалар этинъиз. Юмарт юреклери болганлар баьри де Мага алтын, куьмис эм ез мен; 6коькшил, койы кызыл эм ал юн йип эм аьруьв кетен; теке юни; 7кызыл ман боялган кой коьни, юныс балык коьни эм балтерек агашы;[+] 8шыраклар уьшин зейтун майы; куллыкка салув эм ягылув уьшин ийисли майлар; 9оникс таслар эм туткыш пан тоьсликти безеклев уьшин баска баалы[†] таслар ман савгалар аькелсинлер.

10Мен – Раббий. Кол усталыкларында артканларынъыз келип, Меним буйырганымды этсинлер: 11Шатыры эм ябувы ман, ыргаклары ман, бурыслары ман, тартпылары ман, баганалары эм негизлери мен кие[†] мекан, 12курыклары, капагы эм айырувшы пердеси мен сандык, 13курыклары ман эм баьри савыт-сабасы ман стоьл эм уьстиндеги кие оьтпек, 14баьри савыт-сабасы ман эм ярык берер шыракбаслары ман бирге шыраксалгыш, шыраклар уьшин май, 15ийисли майларды ягар уьшин курыклары ман стоьл, ягылув уьшин май, ийисли майлар, кие меканга киретаган ерге перде, 16тутас яндырылаяк курман шалатаган орын, сол ер уьшин ез шилтер, курыклар эм баьри савыт-сабасы, негизи мен бирге бет-кол ювгыш, 17баганалары эм негизлери мен каралдыдынъ пердеси, каралдыга кирер ердинъ пердеси, 18кие мекан эм каралды уьшин арканлары ман йинъишке казыклар, 19кие ерде кызмет кылув уьшин токылган кийимлер: кие кызмет кылган заманында, дин куллыкшы Харун[†] эм онынъ уллары уьшин кие кийимлер».

20Исраил ямагаты Мусадан кетти 21эм келгиси келген, юреги буйырган аьр ким де келди эм Раббийге, кие шатыр[†] курувга деп, онда кызмет кылувга эм кие кийимлерге деп, савгалар аькелдилер. 22Авасы болган аьр ким де, – эр аьдемлер де, кыскаяклылар да – келдилер эм туьрли алтын затлар: туьйрегишлер, сыргалар, юзиклер эм мойшаклар аькелдилер. Олар оьзлерининъ алтынын Раббийге багысладылар. 23Кимде коькшил, койы кызыл, яде ал юн йип, аьруьв кетен, теке юни, кызыл ман боялган кой териси, яде юныс балык коьни бар болса, соларды аькеле эдилер[+]. 24Куьмис яде ез курман этип болганлар оларды Раббийге савга этип аькеле эдилер, эм кайдай да болса бир куллыкты этер уьшин балтерек агашы болганлар баьри де оны аькеле эдилер. 25Аьр бир колы шебер болган кыскаяклы оьзи юн ийирип, ийиргенин аькеле эди: коькшил, койы кызыл, яде ал юн йибин, яде аьруьв кетен. 26Юн ийирип билген кыскаяклылар, юрек шакырувы ман, теке юнди ийире эдилер. 27Бас дин куллыкшыдынъ туткышы ман тоьслигин ярасыклар уьшин, ырувлардынъ басшылары оникс эм баска туьрли баалы таслар аькеле эдилер. 28Тагы да олар ийисли майлар эм шыракларды яндырув уьшин эм дин куллыкшыларды куллыкка салув уьшин зейтун майын аькеле эдилер. 29Баьри, юреклери шакырган, эр эм кыскаяклы Исраил уллары, Раббийге деп, оьз ыркы ман, Раббий Мусадан этпеге деп буйырув йиберген куллыкка савгалар эте эдилер.


Бесалел эм Охолияв


(Шыг. 31:1-11)

30[•]Муса Исраил улларына айтты: «Раббий, Юда ырувыннан, Хурдынъ немереси, Уридынъ улы Бесалелди сайлады 31эм оны Оьзининъ Рухы ман байытты, даналыкка, акылга, билимге эм туьрли усталыкларга. 32Ол оьзининъ ойларын алтында, куьмисте эм езде кеплеп, 33тасларды эгеп эм олардан асыл тасларга деп коьзлер ясамага, агашта ойып кесип эм баска туьрли усталык пан каьр шегип болады. 34Раббий ога эм Дан ырувыннан Ахисамактынъ улы Охолиявка баскаларды уьйретуьвге болымлык берди. 35Ол оларга кол устасынынъ баьри куллыгын да этип болгандай, суьвретшилердинъ, токувшылардынъ, коьк, койы кызыл эм ал кумашта эм аьруьв кетенде безеклеп тигуьвшилердинъ билимин берген. Олар шебер коллы усталар эм суьвретшилер эдилер.

### 36

1Бесалел, Охолияв эм, Раббий усталык эм билим берген, баьри шебер усталар кие[†] меканды курастырув куллыгын, тамам Раббий буйыргандай, калай этпеге керегин билсинлер».

2Муса[†] Бесалелди, Охолиявты эм, Раббий билим берген, баьри шебер усталарды, юреклери шакырган баьрин де келмеге эм ислемеге шакырды. 3Оларга Муса Исраил[†] улларыдынъ кие меканды курув уьшин деп йыйган баьри савгаларын да берди. Халк болса эртенъ сайын савгаларды аькелуьвде болды. 4Сонда, кие мекан уьшин куллык эткен шебер кол усталары оьз куллыкларын тасладылар 5эм Мусага айттылар: «Халк, Раббий этпеге деп буйырган куллык уьшин, керегиннен коьп аькеледи».

6Муса сонда буйырык берди, эм сав коныска мундай билдируьв яйылды: «Бир эр аьдем де, бир кыскаяклы да муннан ары кие мекан уьшин савгалар аькелмесин». Суьйтип олардынъ савга аькелуьви тыйдырылды, 7неге десе, савлай куллыкты этип кутылар уьшин, аькелинген зат керегиннен арткан эди.


Кие мекан


(Шыг. 26:1-37)

8[•]Кие меканды куратаган шебер усталар оны калын йипли кетеннен эм коькшил, койы кызыл эм ал юн йибиннен, керубилер[†][*] мен шебер безекленген он ябувдан эткен эдилер. 9Савлай яювлар да бирдей эдилер: йырма сегизер кары [12,5 метр] узыны эм доьртер кары [1,8 метр] эни. 10Олардынъ бесевин олар бирин бирине косып тиктилер, эм тап солай калган бесевин де эттилер, 11эм де суьйтип коьк кумаштан аьр бир сыдырадынъ сонъгы яювынынъ шети бойы илгеклер тиктилер. 12Тагы да олар биринши сыдырадынъ биринши яювында элли илгек эттилер эм оларга кос элли илгек – экинши сыдырадынъ сонъгы яювында; 13элли алтын ыргак, эм яювлардынъ эки сыдырасын да, кие мекан тутас бирев болсын деп, косып каптырдылар.

14Олар, кие меканнынъ уьстине яппага деп, теке юниннен он бир яюв эттилер. 15Баьри он бир яюв да бирдей эдилер: отызар кары [13,5 метр] узыны эм доьртер кары [1,8 метр] эни. 16Сонъ бес яюв бир сыдырага деп, эм алты яюв – экиншисине деп тиктилер. 17Олар эки сыдырадынъ да сонъгы яювларынынъ шети бойы элли илгек эттилер 18эм, ябувды бир тутас этип косар уьшин, элли ез ыргак эттилер. 19Шатыр уьшин, койлардынъ кызыл ман боялган териннен эм юныс балыклардынъ териннен ябув этилди[+].

20Олар кие мекан уьшин балтерек агаштан туьз бурыслар эттилер. 21Аьр бир бурыстынъ узыны он кары [4,5 метр] эм кенъи бир кары ярым [68 сантиметр] эди. 22Бурыслардынъ бири-бирине келискен экисер шипи бар эди. Кие меканнынъ баьри бурысларын олар булай эттилер. 23Кие меканнынъ кубыла бетине деп йырма бурыс 24эм олардынъ астына деп кырк куьмис негиз этилген эди – аьр бурыстынъ астындагы эки шипке экисер негиз. 25Эм кие меканнынъ баска ягына деп, керуьв ягына, олар йырма бурыс эттилер 26эм кырк куьмис негиз – аьр бир бурыска экисер. 27Кие меканнынъ эректеги, куьнбатар шетине алты бурыс эттилер 28эм эки бурыс онынъ муьйислери уьшин. 29Сосы муьйистеги бурыслар бир донъгелек пен тоьменде косылган эм йогарыда беркитилгенлер; эки де муьйистеги бурыслар булай этилген эди. 30Булай эдилер сегиз бурыс эм, аьр бурыс астына – экисер, он алты куьмис негиз.

31Тагы да олар балтерек агаштан тартпылар эттилер: бесевин – кие меканнынъ бир янындагы бурыслары уьшин, 32бесевин экинши янындагы бурыслар уьшин эм бесевин – кие меканнынъ эректеги куьнбатар шетиндеги бурыслары уьшин. 33Олар орта тартпыды, кие меканнынъ бир шетиннен бир шетине бурыслардынъ ортасыннан баргандай этип салдылар, 34бурысларга алтынсув яктылар эм, тартпыларды ысласынлар деп, алтын доьнъелеклер эттилер. Олар тартпыларга да алтынсув ялаттылар.

35Кол усталар коькшил, койы кызыл эм ал юн йибиннен эм аьруьв кетеннен перде эттилер, керубилер мен шебер безеклеп. 36Балтерек агаштан ога доьрт багана эттилер эм алтынсув ялаттылар. Сонъ оларга деп алтын ыргаклар эттилер эм доьрт куьмис негизди куйып ясадылар.

37Шатырга кирер ерге деп коькшил, койы кызыл эм ал юн йибиннен эм аьруьв кетеннен безекленип тигилген перде эттилер, 38эм ыргаклары ман бес багана эттилер. Олар баганалардынъ басын эм косылган ерлерин алтынсув ялаттылар эм оларга деп бес ез негиз эттилер.

### 37


Антласув сандыгы


(Шыг. 25:10-22)

1[•]Бесалел балтерек агаштан узыны эки кары ярым [113 сантиметр] эм кенъи, бийиклиги бирер кары ярым [68 сантиметр] сандык ясады[+]. 2Ол оны таза алтын ман ишиннен де, тысыннан да япты эм тысыннан тоьгерек айланып алтын карниз этти. 3Ога деп доьрт алтын доьнъелекти куйып ясады эм оларды тоьмендеги муьйислердинъ аьр ягыннан экисер этип беркитти. 4Тагы да балтерек агаштан курыклар этип, оларга алтынсув ялаткан 5эм сандыктынъ эки янындагы доьнъелеклерге, оны алып юрип болгандай, киргистип салган.

6Соьйтип те, сандыктынъ капагын таза алтыннан этти. Онынъ узынлыгы эки кары ярым эм кенълиги бир кары ярым эди. 7Сонъ капактынъ эки шети бойы тоьс-шоькиш пен бирер алтын керубиди[†] ясады: 8бир керубиди бир шетинде, экиншиди – экинши шетинде. Ол оларды капак пан, онынъ эки шетинде де, бир тутас болгандай этип, бириктирди. 9Керубилер канатларын оьрге яйып, сандыктынъ капагын олар ман ябып, бири-бирине карай эдилер, капакка бет берип.


Кие оьтпек уьшин стоьл


(Шыг. 25:23-30)

10[•]Бесалел балтерек агаштан стоьл ясады, узынлыгы эки кары [90 сантиметр], кенълиги бир кары [45 сантиметр] эм бийиклиги бир кары ярым [68 сантиметр]. 11Оны таза алтын ман ябып, ога тоьгерек айланып карниз этти. 12Онынъ шетлеринде бийиклиги бир ая [8 сантиметр] болган ирге этти эм ога тоьгерек айландырып алтын кырсав беркитти. 13Стоьлге деп доьрт алтын доьнъелек куйып ясады эм оларды муьйислерде, туяклардынъ касында беркитти. 14Доьнъелеклер шетке ювык эдилер, коьширер уьшин этилген курыкларды ыслап болгандай. 15Коьшируьв уьшин курыклар балтерек агаштан этилгенлер эм алтынсув ялатылганлар. 16Тагы да ол таза алтыннан стоьлдинъ савыт-сабасын этти: тепшеклер эм табаклар, курманлык ишимликлери уьшин аяклар эм шоьлмеклер.


Алтын шыраксалгыш


(Шыг. 25:31-40)

17[•]Бесалел таза алтыннан шыраксалгыш этти: тоьс-шоькиш пен этти онынъ негизин эм туягын, онынъ шешекей бас кепли шыракбаслары эм япыраклары оны ман бир тутас болып этилген эди. 18Алты бутак шыраксалгыштынъ янларыннан шыга эди: уьшеви бир янына эм уьшеви – баска янына. 19Уьш басы бадам шешекейи кепли, шешекей басы ман эм япыраклары ман бир бутакта эди, уьшеви – баска бутакта, эм де солай шыраксалгыштынъ баьри алты бутакларында да. 20Шыраксалгыштынъ оьзинде, бадам шешекейи кепли доьрт басы, япыраклары ман. 21Бир шешекей басы шыраксалгыштан шыккан биринши кос бутактынъ астында, экиншиси – экинши кос бутактынъ астында, уьшиншиси – уьшиншидинъ, эм де суьйтип баьри алты бутактынъ да астында. 22Таза алтыннан этилген шешекей баслар эм бутаклар шыраксалгыш пан бир тутас эдилер.

23Ол шыраксалгышка ети шырак, мелтелер уьшин кыскышлар эм кутыклар этти, баьри де таза алтыннан. 24Савлай шыраксалгышка эм онынъ савыт-сабасына бир талант[†] [35 килограмм] таза алтын кетти.


Ийисли майларды ягув уьшин стоьл


(Шыг. 30:1-5, 22-38)

25[•]Бесалел балтерек агаштан ийисли майларды якпага деп стоьл этти. Стоьл доьрткил эди: узынлыгы эм кенълиги бирер кары [45 сантиметр] эм бийиклиги эки кары [90 сантиметр]. Онынъ доьрт муьйисиндеги муьйиз кепли затлар оны ман бир тутас эдилер. 26Ол онынъ тоьбесин, янларын эм муьйизлерин таза алтын ман япты эм стоьлге тоьгерек айландырып алтын карниз этти. 27Карниздинъ астында, стоьлдинъ эки карсылас ягында, оны алып коьширеек уьшин курыкларга экисер алтын доьнъелек этти. 28Курыклар балтерек агаштан этилип, оьзлери де алтынсув ялатылган эдилер.

29Бесалел тагы да ягув уьшин кие[†] май эм таза, усташа аьзирленген ийисли майлардынъ туьзимин этти[+].

### 38


Тутас яндырылаяк курман шалатаган орын


(Шыг. 27:1-8)

1[•]Бесалел балтерек агаштан тутас яндырылаяк курман шалатаган орын этти. Ол доьрткил эди: узынлыгы эм кенълиги бесер кары [2,3 метр] эм бийиклиги уьш кары [1,4 метр]. 2Тагы да онынъ доьрт муьйисининъ аьр биринде бирер муьйиз кепли зат этти, муьйизлер мен курман шалатаган орын бир болгандай, эм курман шалатаган орынды ез мен япты. 3Езден онынъ баьри савыт-сабасын этти: шоьлмеклерин, казгырларын, кан йыярга телпеклерди, эт уьшин шанышкышларды, табаларды. 4Ол курман шалатаган орынга деп шилтер этти – ез шилтер – курманлыктынъ шетлери мен бирдей этип, онынъ бийиклигининъ ортасында, карниздинъ астында, 5ез шилтердинъ доьрт муьйисиндеги курыклар уьшин ез доьнъелеклер куйып ясады. 6Сонъ балтерек агаштан курыкларды ясады эм оларды да ез мен япты. 7Ол курыкларды доьнъелеклерге суьйтип киргистип салды, олар эки ягында болгандай, иши бос болган агаштан ясалган курман шалатаган орынды коьтерип аькеткендей этип.


Ез кол-бет ювгыш


(Шыг. 30:18)

8Бесалел кие шатырдынъ[†] капысында кызмет кылган кыскаяклылардынъ биялаларыннан ез бет-кол ювгышты эм ез негизин ясады[+].


Кие меканнынъ каралдысы


(Шыг. 27:9-19)

9[•]Сонъ Бесалел каралды этти. Кубыла ягы, аьруьв кендир йиптен этилген перде мен боьлинип, узынына юз кары [45 метр] эди, 10ез негизли, куьмис ыргаклы эм бириктируьвшилери мен йырма баганалы. 11Керуьв ягы да суьйтип юз кары узыны, ез негизли, куьмис ыргаклы эм бириктируьвшилери мен йырма баганалы.

12Куьнбатар ягы да элли кары [23 метр] кенълиги, перделер мен боьлинип айырылган, негизлеринде куьмис ыргаклы, бириктируьвшилери мен он багана. 13Куьнтувар ягы да суьйтип, кенъине элли кары эди. 14-15Киретаган ердинъ аьр ягында он бес кары [6,6 метр] узыны болган перделер бар эди, негизлери болган уьш багана ман. 16Каралдыдынъ тоьгерегиндеги баьри перделер де аьруьв кетеннен эдилер. 17Баганалардынъ негизлери ез, баганалардагы ыргаклар эм бириктиргишлер – куьмис, олардынъ баслары – куьмислендирилген. Каралдыдынъ савлай баганаларында да куьмис байлавышлар.

18Каралдыга киретаган ердинъ пердеси коькшил, койы кызыл эм ал юн йиптен эм аьруьв кетеннен эм де безекленип тигилген эди. Ол йырма кары (8,8 метр) кенълиги эм бес кары (2,3 метр) бийиклиги, каралдыдынъ перделери мен бирдей эди, 19эм ога деп – ез негизлерде доьрт багана. Баганалардынъ ыргаклары эм бириктиргишлери куьмис эди, баслары болса – куьмислендирилген. 20Кие[†] мекан уьшин эм баьри каралдыга деген йинъишке казыклар баьри де ездан эдилер.


Шыктажлардынъ язувлы тизими

21Мине, Мусадынъ[†] буйырыгына коьре, дин куллыкшы Харуннынъ[†] улы Итамардынъ басшылыгы ман, кие меканды – ишинде антласув сандыгы[†] болган меканды куравга шыктажланган затлардынъ левийшилер[†] туьзген язувлы тизими[+]. 22(Бесалел, Уридинъ улы, Хурдынъ немереси, Юда ырувыннан, баьрин де, Мусага Раббий калай айткан болса, солай этти; 23оны ман бирге Охолияв, Ахисамактынъ улы, Дан ырувыннан – кол устасы, суьвретши эм де коькшил, койы кызыл эм ал кумашта эм аьруьв кетенде безеклеп тигуьвши эди.) 24Кие меканда куллык барсын деп Аллага багысланган алтын кие меканнынъ оьлшевине коьре 29 талант[†] 730 шекел [880 килограмм] эди.

25Ямагаттан сан язып алувды оьткен аьдемлерден келген куьмис кие меканнынъ оьлшевине коьре 100 талант 1 775 шекел [3,2 тон] эди[+] 26Йырма ясындагы эм оннан уьйкен, сан язып алувды оьткен 603 550 аьдемнинъ аьр бириннен кие ердинъ оьлшевине коьре ярымсар шекел [6 грамм] куьмис йыйылган эди[+]. 27Юз талант [3 тон] куьмис кие ерге эм пердеге негиз куйып ясавга кетти: бирер талант [30 килограмм] куьмис юз негиздинъ аьр бирине. 28Калган 1 775 шекел [17,8 килограмм] куьмис баганаларга ыргаклар этпеге, баганалардынъ басларын куьмислендирмеге эм олардынъ бириктиргишлерин этпеге кетти. 29Савга этип берилген ездинъ карары 70 талант 2 400 шекел [2,1 тон] эди. 30Ол кие шатырга киретаган ердинъ негизине, езден болган курман шалатаган орынга, ез шилтерине эм ез савыт-сабасына шыктажланды, 31суьйтип те каралды негизлерине эм онда кируьв ерине, эм де кие меканга, каралдыга деген баьри йинъишке казыкларга.

### 39


Дин куллыкшылардынъ кийимлери


(Шыг. 28:1-43)

1[•]Раббий Мусага[†] айткандай этип, кие ерде кызмет кылув уьшин эм Харунга[†] деп кие[†] кийимлер коькшил, койы кызыл эм ал юн йибиннен токып эттилер.

2Дин куллыкшыдынъ туткышын, алтын йип косып, коькшил, койы кызыл эм ал юн йиптен эм аьруьв кетеннен эттилер. 3Алтынды юка этип язып, йиплер этип кесип, коькшил, койы кызыл эм ал юн йипке эм аьруьв кетенге усташа оьрип костылар. 4Туткышка эки муьйисине, туьймеленсин деп аркалыклар эттилер. 5Туткыштынъ шебер тигилген кусагы ога келисе эди – оны ман бир кумаштан: алтын йиптен, коькшил, койы кызыл эм ал юн йиптен эм аьруьв кетеннен, тап Мусага Раббий айткандай.

6Раббий Мусага буйыргандай этип, оникс тасларды усташа ясалган алтын коьзлерге салдылар эм оларда, мухурда кескендей, Исраил[†] улларынынъ атларын кестилер, 7эм оларды туткыштынъ аркалыкларына, Исраилдинъ улларына эстеликли таслардай этип беркиттилер.

8Туткышка усап, шебер ясалган тоьслик эттилер: алтын йиптен, коькшил, койы кызыл эм ал юн йиптен эм аьруьв кетеннен эттилер. 9Ол доьрткил эди, бир карыс [22 сантиметр] узыны эм кенъи, эки буькленген кумаштан. 10Ога доьрт сыдыра этип асыл таслар салдылар. Биринши сыдырада кызыл якут, топаз эм берилл эди; 11экинши сыдырада – бирюза, сапфир эм изумруд; 12уьшинши сыдырада – гиацинт, агат эм аметист; 13доьртинши сыдырада – усташа ясалган алтын коьзлерге салынган хризолит, оникс эм яшма. 14Таслар он эки эди – Исраилдинъ улларынынъ атларынынъ аьр бирисине бирер; аьр бир таста, мухурдадай, он эки ырувдынъ бирисининъ аты ойылып кесилген эди.

15Тоьслик уьшин, аркандай болып оьрилген, таза алтыннан шынжырлар эттилер. 16Уста ясалган эки алтын коьз эм эки алтын доьнъелек эттилер эм тоьсликтинъ эки ушына беркиттилер. 17Эки алтын шынжырды тоьсликтинъ ушындагы доьнъелеклерге беркиттилер, 18шынжырлардынъ баска ушларын – туткыштынъ аркалыкларынынъ алдына косылган эки коьзге. 19Тагы да эки алтын донъелек эттилер эм оларды тоьсликтинъ баска эки ушына, туткыштынъ иш ягына беркиттилер. 20Тагы да эки алтын доьнъелек эттилер эм туткыштынъ алдына аркалыклардынъ астына, туткыштынъ белбавынынъ уьстиндеги тигистинъ янына беркиттилер. 21Тоьсликтинъ доьнъелеклери туткыштынъ доьнъелеклерине тоьслик пен белбавды, тоьслик туткыштан туьспесин деп, коькшил юка аркан ман байладылар – баьри де – Раббий Мусага калай айткан болса, солай.

22Туткыш астыннан кийилеек капталдынъ савлайы да коькшил юн йипликтен этилген эди, 23ортасында оювы ман, оны да, йыртылмасын деп, яга уьшин этилетаган кыюв астыннан тигилип. 24Нар теректинъ емислерининъ суьвретлерин кийимнинъ этегининъ шети бойы коькшил, койы кызыл эм ал юн йип пен, алтын конъыравлар ман араластырып, тиктилер, 25эм таза алтыннан конъыравлар эттилер, оларды тоьмендеги шети бойы суьйтип те беркиттилер, 26конъыравлар эм нар емислери араласкандай. Кийимди, Раббий Мусага буйыргандай, кызмет кылув заманда киймеге тийисли эди.

27Харунга эм онынъ улларына деп аьруьв кетеннен коьйлеклер тиктилер, 28шалма, бас байлавышлар, янбас байлавышлар да аьруьв кетеннен эдилер. 29Белбав да аьруьв кетеннен эм коькшил, койы кызыл эм ал юн йиптен этилип, Раббий Мусага айткандай, безекленген тигис пен ярасыкланган эди.

30Таза алтынды юкка язып, кие таж эттилер эм онда, мухурдадай: «Раббийге багысланган» дегенди ойып яздылар. 31Сонъ ога, шалмага беркитер уьшин, Раббий Мусага айткандай, коькшил юка аркан костылар.


Муса кие меканды карап шыгады


(Шыг. 35:10-19)

32Суьйтип кие меканнынъ – кие шатырдынъ[†] – уьстинде куллык сонъына келди. Исраил уллары баьрин де, Раббий Мусага калай айткан болса, тамам солай эттилер. 33Олар кие меканды Мусага аькелдилер: савыт-сабасы ман шатырды – илгеклери мен, бурыслары ман, тартпылары, баганалары эм негизлери мен, 34койлардынъ кызыл ман боялган терилериннен, юныс балыклардынъ терилериннен ябувлар, энъ кие ерди ябатаган пердеди,[+] 35антласув сандыгы,[†] курыклары эм капагы ман, 36савлай савыт-сабасы ман оьтпек стоьли, кие оьтпек, 37таза алтыннан шыраксалгыш, бир неше шыракбаслары ман, эм баьри олардынъ савыт-сабасы ман, шырак уьшин май, 38алтын ман капланган стоьл, куллыкка салув уьшин май, яндырув уьшин ийисли майлар, шатырга киретаган ер уьшин перде, 39ез шилтерли, курыклы эм савыт-сабалы ез курман шалатаган орын, негизи мен кол-бет ювгыш, 40каралдыдынъ перделери, баганалары ман эм негизлери мен, каралдыга кирген ерге перде, каралды уьшин арканлар эм йинъишке казыклар, кие мекан – кие шатыр уьшин баьри савыт-сабады, 41кие ерде кызмет кылув уьшин токылган кийимлер: дин куллыкшы Харун эм онынъ улларына кызмет кылганларында киер уьшин кие кийимлер.

42Исраил уллары баьри куллыкты, Раббий Мусага калай айткан болса, тамам солай эттилер. 43Муса олардынъ куллыгын карап, олар оны, Раббий калай айткан болса, солай эткенин коьрди. Эм Муса оларга разылык айтты.

### 40


Кие меканды курав

1Раббий Мусага[†] айтты: 2«Сен кие[†] меканды – кие шатырды[†] – биринши айдынъ биринши куьнинде курарсынъ. 3Онда ялпак тас сандыгын сал эм оны перде мен яп. 4Оьтпек стоьлин киргист эм онынъ уьстине савлай савыт-сабады сал. Сонъ шыраксалгышты киргист эм ога шыракбасларды сал. 5Антласув сандыктынъ алдына ийисли майлар якпага деп алтын стоьлди сал эм кие меканга киретаган ерге пердеди ил. 6Тутас яндырылаяк курман шалатаган орынды кие меканга – кие шатырга – киретаган ерге сал; 7кол-бет ювгышты кие шатыр ман курман шалатаган орыннынъ арасына сал эм ога сув куй. 8Онынъ тоьгерегинде каралды кур эм киретаган ерине перде ил.

9Куллыкка салув уьшин майды ал эм кие меканнынъ оьзин, эм онынъ ишиндеги баьри затты як. Оны эм онынъ савлай савыт-сабасын Мага багысла, эм ол кие болар. 10Тутас яндырылаяк курман шалатаган орынга эм савлай савыт-сабага май як. Курман шалатаган орынды Мага багысла, эм ол савлай кие ер болар. 11Кол-бет ювгышка эм онынъ негизине май як эм оны Мага багысла.

12Харунды[†] эм онынъ улларын кие шатырга киретаган ерге аькел эм оларды сувда шомылдыр. 13Харунга, Меним дин куллыкшым болгандай этип, кие кийимлерди кийдир, май як эм оны Мага багысла. 14Онынъ улларын аькел эм оларга коьйлеклер кийдир. 15Оларга да, Меним дин куллыкшыларым болгандай, тамам аталарындай этип, май як. Ол оьмири дин куллыкшылыкка, келеек аркаларда, май ягув болаяк».

16Муса баьрин де, Раббий ога калай айткан болса, тамам солай этти. 17Экинши йылдынъ биринши айынынъ биринши куьнинде кие мекан куралган эди. 18Муса кие меканды онынъ негизлери мен салды, бурысларын коьтерди, тартпыларын эм баганаларын суьеди. 19Сонъ ол кие меканнынъ уьстинде шатыр яйып, онынъ уьстинде, Раббий буйыргандай этип, тыс ябув тартты.

20Ол кие антласувдынъ ялпак тасларын алып, сандыкка салды. Ол сандыкка курыкларды беркитти эм капакты онынъ уьстине салды. 21Сонъ ол сандыкты кие меканга киргистти, ябылатаган пердеди илди эм, Раббий айткандай этип, антласув сандыкты япты.

22Муса оьтпек стоьлин кие меканнынъ – кие шатырдынъ – керуьв ягында, пердединъ тысына салды 23эм онда, Раббий айткандай этип, кие оьтпеклерди[†] тизди.

24Ол кие шатырда, кие меканнынъ кубыла ягына, оьтпек стоьлине карсы каратып, шыраксалгышты салды, 25эм Раббий алдында, Ол айткандай этип, шыракбасларды якты.

26Муса кие шатырга, пердединъ алдына, алтын курман шалатаган орын салды, 27эм онда, Раббий буйыргандай, ийисли майлар яндырды. 28Кие меканга киретаган ерге ол пердеди илди.

29Ол тутас яндырылаяк курман шалатаган орынды кие меканга – кие шатырга – киретаган ердинъ янына салды эм онда, ога Раббий айткандай этип, тутас яндырылаяк курманды оьтпек савгасы ман шалды.

30Кол-бет ювгышты ол кие шатыр ман курман шалатаган орыннынъ арасына салды, онда аьбдес уьшин сув куйды; 31Муса, Харун эм онынъ уллары онда колларын эм аякларын ювдылар. 32Олар кие шатырга киреятырганда, яде курман шалатаган орынга ювыклаятырганда, Мусага Раббий айткандай, кашан да ювына эдилер.

33Муса кие меканнынъ эм курман шалатаган орыннынъ тоьгерегинде каралды курады эм онда киретаган ерге перде илди. Суьйтип Муса куллыкты кутылды.


Раббийдинъ данъклы нуры

34Булыт кие шатырды каплады, эм Раббийдинъ данъклы нуры кие меканды толтырды[+]. 35Муса кие шатырдынъ ишине кирип болмады, неге десе шатырга булыт туьскен эди, эм Раббийдинъ данъклы нуры кие меканды толтырган эди.

36Исраил[†] улларынынъ баьри де элгезерликлеринде, кие меканнан булыт коьтерилсе, олар йол шыгып кете эдилер;[+] 37эгер булыт коьтерилмесе, олар, ол коьтерилгенше, йол шыкпай эдилер. 38Раббийдинъ булыты кие меканнынъ уьстинде куьндиз бар эди, кеше болса, сол булытта, элгезерликтинъ аьр бир куьнинде, савлай Исраил улларынынъ коьзинше, от янды.

## Левийшилер

### Левийшилер

Левийшилер


Кирис соьз

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]


### Кирис соьз


МУСА ПАЙХАМБАРДЫНЪ УЬШИНШИ КИТАБЫ


ЛЕВИЙШИЛЕР

Бу китапта Левий ырувыннан шыккан дин куллыкшыларынынъ сансыз ис борышлары акында хабар бериледи. Китап та сол ырувдынъ атын юргистеди. Бу китапта суьвретленген ислер «Шыгып Кетуьв» китабынынъ тарихин бардырады. Шыгып Кетуьвде Алла Муса аркалы Синай тавында Оьз насихатларын халкына байырлаган эди. Китаптынъ басында Алла куллыкшыларына Аллага курманлыклар аькелмеге борышлары белгиленеди (1–10 боьликлер). Олардынъ маьнелери туьрли болмага болады: оьз алдыларына инсанлар эм буьтин халк Аллага разылыкларын билдирип, Оннан алганларынынъ бир кесегин Онынъ Оьзине кайтарадылар, Оны ман катнасадылар яде эткен куьналарына Онынъ алдында тевбеге туьседилер.

Сонъ (11–16-боьликлерде) алалды арамдан (тазады настан) калай айырмага кереги акында керекли йорыклар бериледи. Алладынъ халкы оьзининъ тазалыгын саклап билмеге керек. Сол йорыклар куьнделик яшавдынъ да йорыгы болмага керек.

Китаптынъ сонъгы кесегинде (17–27 боьликлерде) аьр аьдемге, аьелге, ямагатка эм экономикалык яшавга керекли коьплеген йорыклар анълатылган. Сол йорыклардынъ коьбиси бурынгы куьнтувар халкларынынъ йорыкларына усас келеди. Йорыклар инсаннынъ Куьдиретли Алла-Тааладынъ аькимлигинде (басшылыгында) оьз ыркы ман яшамага суьйгенине негизленеди. Соьйтип, «ювыгынъды оьзинъди суьйгендей суьй» деген асыл йорык (19:18) Алла халкынынъ арасында айкасувлардынъ негизи болганы белгиленди.

### 1


Тутасяндырув курманлык

1Раббий Мусады[†] шакырып алды да, оны ман Кие шатырдан[†] соьйледи. Ол айтты: 2«Исраил[†] улларына айт: Эгер сизинъ кайсынъыз болса да биринъиз Раббийге курман этемен десенъиз, сол айван кара мал яде увак мал болсын[+].

3Эгер курманлык тутасяндырув кара мал болса, ол минсиз буга болсын. Курманлыкты Раббий кабыл этсин деп, курман этуьвши оны кие шатырга киретаган ерге салсын. 4Эм колларын тутасяндырув уьшин деген малынынъ басына салсын, сол заманда курманлык, онынъ атыннан деп, кабыл этилеек, эм сол кисидинъ куьналары[†] кеширилеек. 5Буга Раббийдинъ алдында сойылсын. Харуннынъ[†] тукымыннан болган дин куллыкшылар бугадынъ канын аькетип, кие шатырга киретаган ердеги курманлык шалынатаган орыннынъ аьр ягына буьрксинлер. 6Курман этуьвши соннан сонъ тутасяндырув малдынъ терисин сыдырсын эм оны мушелеп кессин. 7Дин куллыкшысы,[†] Харуннынъ уллары курман шалынатаган орынга яллап турган отты саларлар, онынъ уьстине – агаш. 8Сол курманлык шалынатаган орында янатаган агашларга дин куллыкшылар малдынъ кесилген муьшелерин, басын, майын саларлар. 9Курманлыктынъ иш-бавырын, йиликлерин оларды аькелген ювмага керек. Эм дин куллыкшы курман шалатаган орынга салынганнынъ баьрин де курман этип яндырсын. Бу тутасяндырув курманнынъ ягымлы ийиси Раббийди разы этер[+].

10Эгер бирев, курманлык деп, увак малдан, койдан яде текеден, тутасяндырув уьшин аькелсе, ол да минсиз эркек айван болсын. 11Курманлыкка деп айванды алып келген оны Раббийдинъ алдында, курман шалатаган орыннынъ керуьв янында шалмага керек, а дин куллыкшылар онынъ канын курман шалатаган орыннынъ баьри ягына да шашыратып буьрксинлер. 12Оннан сонъ ол курман малды кесеклерге боьлгилесин, дин куллыкшысы оларды малдынъ басы эм майы ман бирге курман шалатаган орында янып турган агашларга салсын. 13Курманлык эттинъ иш-бавырын эм йиликлерин ол ювсын, эм дин куллыкшы мунынъ баьрин курман этип яндырсын. Бу тутасяндырув курманнынъ ягымлы ийиси Раббийди разы этер[+].

14Эгер бирев Раббийге тутасяндырув уьшин кус аькелсе, ол кус яс коьгершинлерден болсын[+]. 15Дин куллыкшысы ол кусты курман шалатаган орынга аькелсин эм, онынъ басын кайырып уьзип алып, отта яндырсын. Кустынъ канын курман шалатаган орыннынъ бир ягына тоьксин. 16Сонъ дин куллыкшы кустынъ боьтегесин, онынъ ишинде болганы ман бирге юлкып алып, курман шалатаган орыннынъ куьнтувар ягына, куьл тоьгилген ерге тасласын. 17Сонъ, кусты канатларыннан ыслап, дин куллыкшы кустынъ карнын ярсын, тек экиге боьлмесин эм, ялынлап турган агашларга салып яндырсын. Бу яндырув курманлыктынъ ягымлы ийиси Раббийди разы этер[+].

### 2


Оьтпек савгасы

1Эгер ким болса да бирев Раббийге, курманлык этип, оьтпек савгасын аькелсе, онынъ аькелгени уннынъ ийгисиннен болмага керек, оны ман бирге зейтун майын да куйып, ога ийисли майдан да коссын[+]. 2Сонъ ол бу аькелгенин Харуннынъ[†] тукымыннан бир дин куллыкшысына[†] берсин. Сонда дин куллыкшы ол савгадан толы увыс ун, бираз май эм савлай болган ийисли майды алар эм сосы савгадынъ айырым кесегин курман шалатаган орынга салып яндырсын. Бу тутасяндырув курманнынъ ягымлы ийиси Раббийди разы этер[+]. 3Сол оьтпек савгадан калганы Харунга эм онынъ улларына, Раббийге багысланган савгалардан уьлис уллы киеликтей болып тиеди[+].

4Эгер Раббийге пеште пискен оьтпек савгасын аькелсенъ, ол уннынъ ийгисиннен болмага керек. Бийдай уныннан майда ийленген ашыткысыз оьтпеклер болсын, яде зейтун май ягылган кысыр калакайлар болсын[+]. 5Эгер сенинъ аькелгенинъ – табада пискен оьтпек савгасы болса, ол да ийги бийдай уннан зейтун майда ийленген калакай болсын[+]. 6Оны кесеклерге сындыр эм сол ок майды олардынъ уьстине куй – эм мине сосы оьтпек савгасы болар. 7Эгер сенинъ аькелгенинъ – капкашлы табада пискен оьтпек савгасы болса, ол да ийги уннан эм зейтун майда ийленген болмага керек. 8Мине сосындай оьтпек савгаларын Раббийге аькелмеге тийисли. Оьз савганъды дин куллыкшысына бер, эм ол оны курман шалатаган орынга аькелсин. 9Ол оьтпек савгасыннан бир кесегин, эстелик кесеги этип, алсын эм оны курман шалатаган орында яксын. Бу отта яндырув савгадынъ яхшы ийиси Раббийди разы этер[+]. 10Оьтпек савгасынынъ калганы Харунга эм онынъ улларына байыр; Раббийге багысланган от савгалардынъ бу энъ де кие[†] кесеги.

11Раббийге аькелген кайсы оьтпек савганъ да ашыткысыз болмага керек, неге десе ашыткыды да, балды да Раббийге багысланган от курманлыгы деп якпага тиймейди[+]. 12Раббийге буларды биринши онъыстынъ уьлиси деп аькелмеге боласынъ, ама ягымлы ийис шыгарув уьшин курман шалатаган орынга аькелип якпага ярамайды[+]. 13Оьзинънинъ оьтпек савгаларынъа туз сал. Неге десе туз – ол Алла ман сенинъ аранъызда келисуьв, сога коьре оьтпек савгаларынъды тузсыз этпе, аьр бир савганъ ман бирге туз да аькел[+].

14Эгер Раббийге биринши онъыстан оьтпек савгасын аькелсенъ, ол яс масаклардан согылып тартылган эм отта кыздырылган аслык буьртиги болсын[+]. 15Онынъ уьстине зейтун майын куй эм уьстине ягымлы ийисли май сал. Мине бу оьтпек савгасы болаяк. 16Дин куллыкшы тартылган аслык буьртигин эм зейтун майды ягымлы майлар ман бирге, эстелик кесеги этип, яндырсын. Бу – Раббийге багысланган от савгасы[+].

### 3


Уьлестирилген курман

1Ким болса да бирев уьлестирилген курман этип, эркек яде ургашы кара мал аькелсе, ол Раббий алдына минсиз малды салмага керек[+]. 2Курман этуьвши, колын курманлыктынъ басына салып, оны кие шатырдынъ[†] алдында шалсын. Сонъ Харуннынъ[†] тукымыннан болган дин куллыкшылары малдынъ канын курман шалатаган орыннынъ баьри ерине де шашыратып буьрксин. 3Курман этуьвши Раббийге багысланган яндырув курманлыгы этип уьлестирилген курманнынъ иш майын, 4эки буьйрегин де, олардынъ майы ман, янбасынынъ уьстиндеги майды эм бавырдынъ майын шыгарып алсын. 5Дин куллыкшылары муны курман шалатаган орында, ялынлаган агашлар уьстинде, тутасяндырув курманлыгы ман бирге яксынлар. Бу яндырув курманнынъ ягымлы ийиси Раббийди разы этер[+].

6Эгер ким болса да бирев Раббийге уьлестирилген курман этип увак малдан аькелсе, минсиз болган эркек яде ургашы мал аькелсин. 7Эгер козы аькелсе, оны Раббий алдына аькелип салсын. 8Колын курманнынъ басына салып, оны кие шатырдынъ алдында шалсын, эм дин куллыкшылары ол канды курман шалатаган орынга шашыратып буьрксинлер. 9Курман этуьвши Раббийге багысланган яндырув курманы этип, уьлестирилген курманнынъ баьри майын: арка суьегининъ тоьмен ериннен кесилген куйрык майын эм савлай карын-шегин каплаган майын аькелсин, 10эки буьйрегининъ уьстиндеги эм янбас касындагы майы ман, бавыр майы ман: булардынъ баьрин буьйреклери мен бирге шыгарып алсын. 11Дин куллыкшы муны курман шалатаган орында ас кебинде – Раббийге багысланган яндырув курманлыгы этип яндырсын[+].

12Эгер курман аькелуьвши курман этип эшкиди аькелсе, оны Раббий алдына салсын. 13Эм, колын курманнынъ басына салып, оны кие шатырдынъ алдында шалсын, эм дин куллыкшылары сол канды курман шалатаган орыннынъ баьри ягына буьрксинлер. 14Курман аькелуьвши Раббийге багысланган яндырув курманы этип, оьз савгасынынъ баьри карын-шек майын, 15эки буьйрегининъ уьстиндеги эм янбасынынъ касындагы майы ман, бавыр майы ман: булардынъ баьрин буьйреклери мен бирге шыгарып алсын. 16Дин куллыкшы муны курман шалатаган орында ас кебинде яксын. Яндырылган савгадынъ ягымлы ийиси Раббийди разы этер.

Баьри май да Раббийге байыр[+]. 17Бу – келеек несиллер уьшин оьмирлик парыз; каерде яшасанъыз да не кан, не май еменъиз»[+].

### 4


Куьна уьшин курманлык

1Раббий Мусага[†] айтты: 2«Исраил[†] улларына булай айт: Эгер ким болса да бирев билмегенлик пен куьналы[†] болса, Раббийдинъ буйырыкларынынъ кайсысында болса да салынган тыювды бузса,[+] 3эгер май ягылган дин куллыкшы куьна этип, айыбын халкка артса, сол куьналы аьдем минсиз яс баспакты куьнасы уьшин Раббийге курман этсин. 4Баспакты ол кие шатырга[†] киретаган ерге Раббийдинъ алдына аькелсин, колын онынъ басына салсын эм Раббийдинъ алдында шалсын. 5Май ягылган дин куллыкшы баспактынъ канын алсын эм кие шатырга аькелсин. 6Бармагын канга малып Раббий алдында, кие шатырдынъ пердеси алдында канды ети кере шашыратып буьрксин. 7Баспактынъ бираз канын Раббий алдында кие шатырдагы ийисли майлар ягылатаган стоьлдинъ муьйислерине ялатсын. Калган канды шатырга киретаган ерде тутасяндырув курман шалынатаган орыннынъ негизине тоьксин[+]. 8Соннан сонъ яс баспактынъ ишиннен, куьнасы уьшин курманлык этип, карын-шегининъ майын шыгарсын, 9эки буьйрегин де, олардынъ эм янбасынынъ уьстиндеги майы ман, майы ман бирге бавырын; мунынъ баьрин де ол буьйреклери мен бирге шыгарып алсын, 10тамам уьлестирилген курманга шалынган оьгизден майын алгандай этип. Дин куллыкшы муны тутасяндырув уьшин курман шалатаган орында яксын. 11Ама баспактынъ терисин эм этин, соьйтип те басын эм аякларын, карын-шегин эм шеклериндеги несебин –[+] 12баспактан калган баьрин де – коныстынъ тысына, таза, куьл тоьгилетаган ерге шыгарсын эм агаш ялынында яксын.

13Эгер Исраил ямагаты билмегенлик пен куьналы болса, Раббийдинъ буйырыкларынынъ кайсысында болса да салынган тыювды бузса, – ямагат оьзи сол затты билмесе де – ол шуьшли[+]. 14Ол эткен куьна акында белгили болса, ямагат, куьнасы уьшин курман этип, яс баспакты аькелип, кие шатырдынъ алдына салмага керек. 15Ямагаттынъ уьйкенлери колларын баспактынъ басына салып, Раббий алдында оны шалсынлар. 16Май ягылган дин куллыкшы баспактынъ канын кие шатырга аькелсин. 17Ол бармагын канга малып Раббий алдында, кие шатырдынъ пердеси алдында канды ети кере шашыратып буьрксин[+]. 18Баспактынъ бираз канын Раббий алдында кие шатырда ийисли майлар ягылатаган стоьлдинъ муьйислерине ялатсын. Калган канды кие шатырга киретаган ерде тутасяндырув курман шалынатаган орыннынъ негизине тоьксин. 19Ол савлай майын шыгарып алып, оны курман шалатаган орында яксын, 20эм куьна уьшин курман этилген баспакка этилгенди бу баспакка этсин. Соьйтип дин куллыкшы халкты тазалаяк эм олардынъ куьналары кеширилеек. 21Сонъ ол яс бугады коныстан тыска шыгараяк эм, тап бириншисиндей этип, ягаяк. Бу – халк куьнасы уьшин курман.

22Эгер етекши, билмей, куьналы болса, Раббийдинъ, онынъ Алласынынъ, парызларынынъ бирисинде тыювлык салынган затты этип, ол – шуьшли. 23Онынъ эткен куьнасы белгили болганда, ол минсиз текеди курманлык этип шалмага керек. 24Текединъ басына ол колын салсын эм Раббийдинъ алдында тутасяндырув курманлыкты шалатаган орында шалсын. Бу – куьна уьшин курманлык. 25Дин куллыкшысы[†] бармагы ман куьна уьшин шалынган курманлыктынъ бираз канын алсын эм сол канды тутасяндырув курман шалатаган орыннынъ муьйислерине яксын. Калган канды курман шалатаган орыннынъ негизине тоьксин. 26Курман шалатаган ерде савлай майды ол, уьлестирилген курманнынъ майындай этип, яксын. Соьйтип, дин куллыкшы етекшиди куьнасыннан тазалаяк, эм онынъ куьнасы кеширилеек.

27Эгер халк арасыннан ким болса да бирев, билмей, куьналы болса, Раббиийдинъ парызларынынъ бирисинде тыювлык салынган затты этип, ол – шуьшли[+]. 28Онынъ эткен куьнасы белгили болганда, ол минсиз текеди курманлык этип шалмага керек. 29Куьнасы уьшин курманлыктынъ басына ол колын салсын эм тутасяндырув курманлыкты шалатаган ерде оны шалсын. 30Дин куллыкшысы бармагы ман курманлыктынъ бираз канын алсын эм оны тутасяндырув курман шалатаган орыннынъ муьйислерине яксын. Калган канды курман шалатаган орыннынъ негизине тоьксин. 31Савлай майды ол, тап уьлестирилген курманнан шыгарып алгандай этип, алсын эм оны курманлык шалатаган орында яксын. Яндырылган курманлыктынъ ягымлы ийиси Раббийди разы этер. Соьйтип дин куллыкшысы халк арасыннан кайдай да болсын бир аьдемнинъ куьнасын курытаяк, эм ол аьдем кеширилеек[+].

32Эгер куьна уьшин ол козыды курман этип шаламан десе, ол минсиз ургашы козы болсын. 33Текединъ басына ол колын салсын эм тутасяндырув курманлыкты шалатаган орында оны куьна уьшин шалсын. 34Дин куллыкшысы бармагы ман курманлыктынъ бираз канын алсын эм оны тутасяндырув курман шалатаган орыннынъ муьйислерине яксын. Калган канды курман шалатаган орыннынъ негизине тоьксин. 35Савлай майды ол, тап уьлестирилген курманлык козысыннан шыгарып алгандай этип, алсын эм оны курманлык шалынатаган орында, Раббийге багысланган от курманлыклары ман бирге яксын. Соьйтип, дин куллыкшы онынъ эткен куьнасын курытаяк, эм ол аьдем кеширилеек.

### 5

1Эгер коьргени яде билгени акында шаатламага деп аькелинген аьдем уьндемей куьна[†] этсе, ол – язалавга тийисли.

2Яде, эгер аьдем арам[†] затка тийсе: арам кийик айванлардынъ илеслерине, яде арам малга, яде арам ер януварларына, – эм ол затты оьзи билмей калган болса да – ол оьзи кирленген эм шуьшли болган[+].

3Яде, эгер ол аьдемнинъ кирлигине – онынъ оьзин кирлеек кайдай да болсын бир кирине, оьзи де сезбей, тийсе, сол затты анълаганнан сонъ, ол кирли эм шуьшли болган[+].

4Яде, эгер аьдем, ойламай, аьруьв яде яман зат этпеге деп ант этсе, оьзи сол затты анъламай да калып, сол эткенин билгенде, ол шуьшли болаяк.

5Эгер ким болса да бирев сосы затта шуьшли болса, кайдай куьна эткенин ашыклап айтсын 6эм оьзининъ куьнасы уьшин тоьлев этип, Раббийге курманга деп, отардан ургашы койды, яде эшкиди етип аькелсин. Сол заманда дин куллыкшысы[†] онынъ куьнасын курытар.

7Эгер онынъ койды аькелгендей амалы йок болса, ол Раббийге оьз куьнасы уьшин тоьлев этип эки яс коьгершинди аькелсин: биревин – куьнасы уьшин курман этип, баскасын – тутасяндырув курманлык деп[+]. 8Оларды сол аьдем дин куллыкшысына берсин. Ол болса, бас деп, куьна уьшин кустынъ бирисин курманлык этсин. Ол кустынъ мойынын кайырсын, басын уьзип алмай, 9эм сол куьна уьшин курманлыктынъ бираз канын курман шалатаган орыннынъ бир ягына буьрксин. Калган канды курман шалатаган орыннынъ негизине шашыратып тоьксин. Бу – куьна уьшин курманлык. 10Оннан сонъ дин куллыкшысы экинши кусты, аьдет пен келисте, тутасяндырув курманлык этеек, эм сол аьдемнинъ эткен куьнасын курытаяк, соьйтип ол кеширилеек.

11Эгер онынъ эки коьгершинди аькелгендей амалы йок болса, ол оьзининъ эткен куьнасы уьшин бир куьренке энъ яхшы унды куьнасы уьшин курманлык этип, аькелмеге керек. Сол унга ол май куймасын, уьстине де ладан салмасын, неге десе, бу – куьна уьшин курманлык[+]. 12Ол оны дин куллыкшысына аькелсин, а ол болса уннан бир увысты эстеликли кесегиндей этип алар эм курман шалатаган орында Раббийге деген от курманлыклары ман бирге ягар. Бу – куьна уьшин курманлык. 13Соьйтип дин куллыкшысы онынъ кайдай куьнасын да курытаяк, эм ол кеширилеек. Курманлыктынъ калганы дин куллыкшысына байыр, тап сол ун курманлыкларындай болып»[+].


Айыплык курманы

14Раббий Мусага[†] айтты: 15«Эгер аьдем, оьзи билмей, Раббийге багысланган савгаларды бермегени уьшин айыпланса, ол Раббийге тоьлев этип отардан бир минсиз койды аькелмеге керек, баасы куьмис акша ман кие шатырдынъ[†] оьлшемине тийисли болгандай[+]. 16Раббийге багысланган савгасын бермей куьна эткени уьшин ол тоьлемеге керек, онынъ баасынынъ бесинши кесегин косып дин куллыкшысына берип. А дин куллыкшысы болса, сол айыплык курманы болган кой аркалы куьнады курытувын этпеге керек, эм сонда ол аьдем кеширилеек[+].

17Эгер аьдем, Раббийдинъ парызларынынъ биринде тыювлык салынган бир затты оьзи де билмегенлей этип, куьналы болса, ол – шуьшли эм шуьшине йолыктырылмага керек. 18Ол дин куллыкшысына отардан тийисли баасы болган минсиз койды айыплык курман этип аькелмеге керек. Сонда дин куллыкшысы ога билмей этилген куьнады курытувын этер, эм ол кеширилер. 19Бу – айыплык курманы. Аьдем Раббийдинъ алдында айыплы болган».

### 6

1Раббий Мусага[†] айтты: 2«Эгер ким болса да бирев, баскады алдап, ога сенилген зат акында, оны урлап болып, оьтирик айтып,[+] 3соьйтип те, эгер ол биревдинъ йойтылган муьлкин табып ога айтпай, эгер ол бирзат акында ялган шаат болып ант этип куьна[†] этсе, Раббийге алаллыгын[†] бузса, яде аьдемлер аьдетинше этетаган куьналарынынъ бирисин этсе, 4эгер ол куьна этсе эм соьйтип айыплы болса, сонда ол урлаган яде ога сенилген затты зор ман алганын, яде йойылган затты ол тапкан болып, баьрисин де кайтармага керек 5яде ол оьтириктен ант эткен кайдай болса да бир затты. Ол савлай баьрин де кайтарып, уьстине онынъ баасынынъ бесинши кесегин де косып, иесине, ол айыплык курманына эткен куьн, бермеге керек[+]. 6Тоьлев этип ол дин куллыкшысына[†] Раббийге деген айыплык курманын – тийисли баасы болган минсиз койды отардан аькелмеге керек. 7Сонда дин куллыкшы ога деп Раббий алдында куьнадан куткарылувды этер, эм ол баьри эткен затлары уьшин эм айыплыгы уьшин кеширилер».


Тутасяндырув курманлыклар

8Раббий Мусага айтты: 9«Харунга[†] эм онынъ улларына мунадай буйырык бер: Мине тутасяндырув курманлыклардынъ йорыклары: тутасяндырув деген курманлык сав кеше, эртенъликке дейим курман шалатаган орында калсын, эм курман шалатаган орында от соьндирилмесин[+]. 10Дин куллыкшысы кетеннен тыскы эм ишки кийим кийсин, тутасяндырув курманлыктынъ от куьйдирген куьлин сыпырып алып, курман шалатаган орыннынъ янына салсын[+]. 11Сонъ ол сол кийимди шешсин, баскады кийсин эм куьлди коныстынъ тысына, таза ерге шыгарсын[+]. 12Курман шалатаган орындагы отты соьндирмей тургыстпага керек. Аьр эртенъ сайын дин куллыкшы агаш сала турсын, от уьстине тутасяндырув курманлыкты салып шыксын эм уьлестирилген курманнынъ майын яксын. 13Курман шалатаган орындагы отка карасын, ол соьнмеске керек.


Оьтпек савгасы

14Мине оьтпек савгасы акында йорыклар: Харуннынъ уллары оны Раббийдинъ алдында курман шалатаган орынга аькелмеге кереклер[+]. 15Дин куллыкшы аьруьв уннынъ эм майдынъ, оьтпек савгасынынъ уьстиндеги ладан ман бирге, бир увысын алып, эстеликли кесегин курман шалатаган орында яксын. Писирилген савгадынъ ягымлы ийиси Раббийди разы этер. 16Харун эм онынъ тукымыннан дин куллыкшылары оьтпек савгасынынъ калганын ерлер. А емеге керек оны кысыр кепте кие[†] ерде, кие шатырдынъ[†] каралдысында. 17Оьтпек савгасы ашыткысыз писирилмеге керек. Мен оларга муны олардынъ Мага багысланган от курманлыкларыннан уьлис этип беремен. Куьна уьшин курман эм айыплык курманындай, бу да – бек кие зат[+]. 18Харуннынъ эр тувдыкларынынъ кайсысы да муны емеге болады. Бу – келеек аркалардынъ Раббийге деген от курманлыкларында Харуннынъ эр тувдыкларынынъ дайымлык уьлислери. Курманлыклар – кие; дин куллыкшылардан баска оларга тийсе – язаланар»[+].

19Тагы да Раббий Мусага айтты: 20«Мине Харуннынъ тукымыннан бирев, дин куллыкшы болсын деп, ога май ягылган куьнинде, Раббийге бир куьренке ийги унды, дайымлык оьтпек савгасы кепте, яртысын эртенъликте эм яртысын кеште аькелмеге керек. 21Оны май ман табада писир, майын ийги этип синъдир эм кесеклерге сындырып боьл; писирилген оьтпек савгасынынъ ягымлы ийиси Раббийди разы этер[+]. 22Бу савгады Харуннынъ орнына, келеек тувдыкларыннан бирев, дин куллыкшысы болсын деп, ога май ягылганда, Раббийге аькелип савлай яндырмага керек. Бу – оьмирлик парыз[+]. 23Дин куллыкшыдынъ оьтпек савгасынынъ кайсысын да савлай яндырмага керек. Оны ашап болмаяк».


Куьна уьшин курманлык

24Раббий Мусага айтты: 25«Харунга эм онынъ улларына айт: Мине куьна уьшин курманлык акында йорыклар: оны Раббий алдында, тутасяндырув курманлыкты шалатаган орында, шалмага керек. Бу – бек кие курманлык[+]. 26Бу курманлыкты эткен дин куллыкшы оны кие ерде, кие шатырдынъ каралдысында ашаяк. 27Курманлык эт – кие; дин куллыкшылардан баска ога тийсе язаланаяк, а эгер кан кийимге шашыраса, сол кийимди кие ерде ювмага керек. 28Эт асылган балшык савытты уватпага керек, а эгер ол ез савытта асылса, оны тазалап ювмага керек[+]. 29Дин куллыкшылардынъ аьеллериндеги баьри эр аьдемлер де муны емеге болаяклар. Бу – бек кие курманлык. 30Ама кие шатырга, кеширилуьв этпеге деп, каны киргистилген курманлыкты еп болмаяк. Оны якпага керек[+].

### 7


Айыплык курманлык

1Мине бек кие[†] болган айыплык курманлык акында йорыклар:[+] 2Оны тутасяндырув курманлыкты шалатаган орында шалмага керек. Онынъ канын савлай курман шалатаган орынга буьркпеге тийисли. 3Онынъ савлай майы курманлык этилсин: куйрык майы эм иш майы, 4эки буьйреги де, олардынъ уьстиндеги эм санларынынъ янындагы майы ман, бавырындагы майы; олардынъ баьрин де буьйреклери мен бирге шыгарып алмага керек. 5Дин куллыкшы муны курман шалатаган орында Раббий уьшин от курманлыгы этип яксын. Бу – айыплык курманлыгы. 6Дин куллыкшыларынынъ аьеллериндеги баьри эр аьдемлер де оны емеге болаяклар, ама тек кие ерде: бу – бек кие курманлык.

7Куьна[†] уьшин эм айыплык уьшин курманлыклар акында йорык бир: олар амалды табып куьна кеширилуьвди этетаган дин куллыкшысына[†] байыр[+]. 8Кимнинъ болса да биревдинъ тутасяндырув курманлыгын аькелген дин куллыкшы оьзине териди калдырмага болаяк. 9Табада, яде пештинъ ишинде писирилген оьтпек савгасынынъ кайсысы да оны алып келген дин куллыкшысына байыр,[+] 10а май ман карыстырылган яде куры оьтпек савгасынынъ кайсысы да Харуннынъ[†] улларына бирдей пайланган болып байыр[+].


Уьлестирилген курман

11Мине Раббийге аькелмеге болаяк уьлестирилген курман акында йорыклар:[+] 12Эгер бирев бу курманлыкты Раббийге шуькир этер уьшин аькелсе, курманлык пан бирге майда ийленген ашыткысыз оьтпеклер, май ягылган оьтпеклер эм майда аьруьв ийленген ийги уннан калакайлар аькелсин[+]. 13Раббийге шуькир этер уьшин уьлестирилген курманлык пан бирге ол ашыткыда ийленип писирилген оьтпеклер де аькелсин. 14Сол оьтпеклердинъ аьр бир туьрлисиннен бирерин Раббийге савга этип аькелмеге керек. Ол уьлестирилген курманлыклардынъ канын буьрккен дин куллыкшысына байыр. 15Ол шуькир этер уьшин шалынган курманлыктынъ этин уьлестирип, сол ок оны аькелген куьн емеге керек. Оны эртенъликке дейим калдырып болмаяк[+].

16Ама эгер уьлестирилген курман ваьдели куьнде, яде оьз эрки мен аькелинген болса, оны аькелинген куьн есинлер, калганын экинши куьн де емеге болаяк[+]. 17Ама уьшинши куьнге калган курман этти якпага керек. 18Эгер уьлестирилген курманнынъ этин уьшинши куьн еселер, ол алал[†] болмаяк. Алла оны аькелген аьдемге разы болмаяк, неге десе сол эт – таза тувыл. Оны еген аьдем куьнасы уьшин язаланаяк.

19Кайдай болса да бир кирли затка тийген этти еп болмаяк. Оны якпага керек. Таза этти таза болган аьр ким де емеге болаяк. 20Ама эгер Раббийдинъ уьлестирилген курманлыгынынъ этин кир болган киси есе, ол оьз ямагатыннан кувылмага керек[+]. 21Эгер ким болса да бирев кир затка тийип, аьдемнинъ кирлигине, арам айванга яде баска бир арам затка, сонъ Раббийдинъ уьлестирилген курманлыгын еп басласа, ол оьз ямагатыннан кувылмага керек».


Канды эм майды емеге тыювлык

22Раббий Мусага[†] айтты: 23«Исраил[†] улларына айт: Кара малдынъ, койлардынъ эм эшкилердинъ майын еменъиз[+]. 24Арам оьлген, яде кийик айванлар йырткан малдынъ майы ман пайдаланмага боласыз, тек оны еп болмаяк[+]. 25Раббийге от курманлыгы этилген айваннынъ майын егенлердинъ кайсысы да оьз ямагатыннан кувылмага керек. 26Сиз каерде яшасанъыз да, не куслардынъ, не айванлардынъ канларын еменъиз[+]. 27Кан егенлердинъ кайсысы да оьз ямагатыннан кувылмага тийисли».


Дин куллыкшылардынъ уьлиси

28Раббий Мусага айтты: 29«Исраил улларына айт: Ким болса да Раббийге уьлестирилген курман аькелсе, онынъ бир кесегин Раббийге савга этпеге керек. 30Ол яндырылаяк кесекти Раббийге оьз колы ман аькелсин. Ол майды тоьс пен бирге аькелип, сол тоьсти, Раббийге байыр болганын коьрсетер уьшин, Онынъ алдында силкпеге керек. 31Майды Харуннынъ тукымыннан болган дин куллыкшысы курман шалатаган орында яксын, тоьс болса Харунга эм улларына тиеек[+]. 32Уьлестирилген курманынъыздынъ онъ янбасын дин куллыкшысына савга этип беринъиз. 33Харуннынъ улларынынъ арасында уьлестирилген курманнынъ канын эм майын ким аькелсе онъ янбасы онынъ уьлиси болаяк. 34Исраил уллары аькелген уьлестирилген курманлыкларыннан Мен алдымда силкинген тоьсти эм савга этилген янбасты алдым эм оларды дин куллыкшысы Харунга эм онынъ улларына, Исраил улларынынъ курманларыннан олардынъ дайымлык уьлиси кепте бердим».

35Мине сосындай Раббийге багысланган от курманлыклардан Харунга эм онынъ улларына, олар Раббийге дин куллыкшылары болып кызмет этер уьшин келгенлеринде, тийисли этилген уьлислери. 36Оларга май ягылган заманда, Раббий Исраил улларына оьзлерининъ аькелетаган курманлыкларынынъ кесегин, келеек аркалар уьшин дайымлык уьлис этип, дин куллыкшыларына берсинлер деп, буйырган эди.

37Соны ман, мине тутасяндырув курманлык, оьтпек савгасы, куьна уьшин курманлыгы, айыплык курманлыгы, багыслав курманлыгы эм уьлестирилген курманлык акында йорыклар. 38Оларды Раббий Мусага Синай[†] тавында, Исраил улларына Синай такырлыгында Раббийге курманлыклар аькелинъиз деп буйырган куьнде, Оьзи берген.

### 8


Харуннынъ эм онынъ улларынынъ багысланувы

1[•]Раббий Мусага[†] айтты: 2«Харунды[†] эм онынъ улларын аькел, олардынъ кийимлерин ал, ягув уьшин майды, куьна[†] уьшин курманлык этип яс бугады, эки кошкарды эм ашыткысыз оьтпек толган шетенди ал, 3эм савлай ямагатты кие шатырга[†] кирген ерге йый».

4Муса Раббий ога буйыргандай этти, эм савлай ямагат кие шатырга киретаган ерге йыйылды. 5Муса йыйылганларга айтты: «Муны этпеге Раббий буйырды».

6Сонъ Муса Харунды эм онынъ улларын алдыга шыгарды эм оларга сувда ювынмага буйырды. 7Ол Харунга узын коьйлек кийдирди, ога белбав байлады, каптал кийдирди эм туткыш тутты. Туткыш уьстиннен ол нагыслы белбав ман оны тоьгерек айландырып байлады, сол белбавга туткышты беркитти. 8Ол ога тоьслик салды, а тоьсликтинъ ишине Урим эм Туммим[†] деген кие[†] сыбагады[+]. 9Муса онынъ басына шалма кийдирди, эм шалмадынъ манълайына алтын туьйрегиш, кие таж салды. Соьйтип ол Раббий буйыргандай этти[+].

10Муса ягув уьшин деген майды алды эм кие шатырды, онынъ ишиндеги баьрсиине де май якты. Солай этип ол мунынъ баьрин де Раббийге багыслады[+]. 11Ети кере ол курман шалатаган орынга май буьркти, ога, савлай савыт-сабасына, колювгышка негизи мен бирге, оларды Раббийге багыслар уьшин, май якты. 12Ол, ягув уьшин, Харуннынъ басына май куйды эм, Раббийдинъ кызметине багыслар уьшин, май якты[+]. 13Сонъ ол Харуннынъ улларын алдыга шыгарды, оларга узын коьйлеклер кийдирди, белбавлар байлады эм басларына бас кийимин кийдирди. Муса баьрин де Раббий буйыргандай этти.

14Ол куьна уьшин курманлык этип яс бугады аькелди, а Харун эм онынъ уллары онынъ басына колларын салдылар. 15Муса бугады шалды, канын алды эм бармагы ман курман шалатаган орыннынъ баьри муьйислерине, оларды тазалар уьшин, якты. Калган канды ол курман шалатаган орыннынъ негизине тоькти. Соьйтип ол курман шалатаган орынды тазалап, Раббийге багыслады[+]. 16Оннан баска болып, Муса карын-шектинъ тоьгерегиндеги, бавырдагы баьри майды, эки буьйректи де майы ман бирге алды эм курман шалатаган орында якты[+]. 17Ама бугадынъ оьзин – онынъ терисин, этин эм карын-шегин – ол коныстынъ тысында якты. Баьрин де Раббий буйыргандай этти[+].

18Ол тутасяндырылаяк курман уьшин кошкарды аькелди, а Харун эм онынъ уллары онынъ басына колларын салдылар. 19Муса кошкарды шалды эм онынъ канын курман шалатаган орыннынъ баьри ягына да буьркти. 20Ол кошкарды муьшеледи эм кесеклерин басы ман, майы ман бирге якты. 21Ол курманлыктынъ ишин-бавырын, тирсеклерин ювды эм савлай кошкарды курман шалатаган орыннынъ уьстинде якты. Бу – тутасяндырув курманлык. Писирилген курманлыктынъ ягымлы ийиси Раббийди разы этер. Муса баьрин де Раббий буйыргандай этти[+].

22Сонъ Муса баска кошкарды аькелди, а Харун эм онынъ уллары онынъ басына колларын салдылар. 23Муса кошкарды шалды, онынъ канын алып, Харуннынъ онъ кулагынынъ этине, онъ колынынъ эм онъ аягынынъ бас бармакларына якты[+]. 24Муса Харуннынъ улларын алдыга шыгарды эм олардынъ онъ кулакларына, онъ колларынынъ эм онъ аякларынынъ бас бармакларына кан якты. 25Ол кошкардынъ майын, куйрык майын, иш-бавырдынъ тоьгерегиндеги, эки буьйрегин де, олардынъ майы ман эм онъ янбасын алды. 26Раббий алдында болган ашыткысыз оьтпекке толы шетеннен ол бир ашыткысыз оьтпекти, майда ийленген бир оьтпекти эм бир калакайды алды. Оларды ол майдынъ эм онъ янбастынъ уьстине салды. 27Ол булардынъ баьрин де Харунга эм онынъ улларына берди. Олар бу савгаларды Раббийге багыслар уьшин силктилер. 28Оннан сонъ Муса бу затларды олардынъ колларыннан алды эм курман шалатаган орында, тутасяндырув курманнынъ уьстинде якты. Булар – дин куллыкшыларын Раббийдинъ кызметине багыслар уьшин курманлар. Отта писирилген курманлыктынъ ягымлы ийиси Раббийди разы этер. 29Сонъ Муса тоьсти алды эм Раббийге багыслар уьшин силкти. Шалынган кошкардан Мусага айырылган уьлис бу эди. Муса баьрин де Раббий айткандай этти.

30Муса ягылув уьшин майды эм курман шалатаган орыннан канды алды эм Харунга, онынъ кийими мен, онынъ улларына, кийимлери мен, буьркти. Соьйтип ол Харунды, онынъ улларын эм олардынъ кийимлерин Раббийге багыслады.

31Муса Харунга эм онынъ улларына айтты: «Раббий мен кие шатырга киретаган ерде этти асынъыз эм оны дин куллыкшыларды кызметке багыслав уьшин шетендеги оьтпек пен енъиз, Раббий мага буйыргандай этип: „Харун эм онынъ уллары муны есин“. 32Эттинъ эм оьтпектинъ калганын ягынъыз. 33Кие шатырга киретаган ерден ети куьнди, сизинъ багыслав куьнлеринъиз кутылганша, кетпенъиз, неге десе сизинъ багыславынъыз ети куьннинъ узагына созылаяк. 34Буьгуьн этилген зат, сизинъ тазаланувынъыз уьшин Раббийдинъ буйырыгы ман толтырылган. 35Кие шатырга киретаган ерде куьндиз де, кеше де, ети куьннинъ узагында, калынъыз эм Раббий талаплаган затты толтырынъыз. Солай этпесенъиз, оьлерсинъиз. Мага солай буйырылган».

36Харун эм онынъ уллары, Муса аркалы Раббийдинъ буйырган баьри затын да эттилер.

### 9


Дин куллыкшылар кызмет кылып баслайдылар

1Сегизинши куьн Муса[†] Харунды,[†] онынъ уллары ман эм Исраилдинъ[†] аксакалларын шакырды. 2Ол Харунга айтты: «Куьна[†] уьшин курманлык этип бузавды ал эм тутасяндырув уьшин койды, экеви де минсиз болсын, эм оларды Раббий алдына сал. 3Исраил улларына айт: „Куьна уьшин курманлык этип текеди, бирйыллык бузав ман козыды тутасяндырув уьшин алынъыз, 4эм уьлестирилген курман этип оьгиз бен койды, оларды май ман ийленген оьтпек савгасы ман бирге Раббийге курманлык этер уьшин. Буьгуьн сизге Раббий коьринеекти де“».

5Муса айткан затларды кие шатырдынъ[†] касына аькелдилер, эм савлай ямагат келип Раббий алдында турды. 6Муса оларга айтты: «Раббий сизге бу затты этинъиз деп буйырган, сизге Раббийдинъ данъклы нуры ашылар уьшин».

7Муса Харунга айтты: «Курман шалатаган орынга бар эм оьзинънинъ куьна курманлыгынъды эм тутасяндырув курманды аькел, оьзинъе эм халкка кеширилуьв этер уьшин, шал. Халк уьшин курманлык эт, ога, Раббий буйыргандай, кеширилуьв этер уьшин».

8Харун курман шалатаган орынга келди эм, оьзининъ куьнасы уьшин курман этип, бузавды шалды. 9Уллары ога канды бердилер, ол канга бармагын малып, курман шалатаган орыннынъ муьйислерине якты. 10Курман шалатаган ерде ол куьна курманлыктынъ майын, буьйреклерди эм бавырдынъ майын якты. Ол баьрин де Раббий Мусага буйыргандай этти. 11Айваннынъ этин эм терисин ол коныстынъ тысында якты[+].

12Ызыннан Харун тутасяндырув курманлыкты шалды. Уллары ога канды бердилер, эм ол оны курман шалатаган орыннынъ баьри ягына буьркти. 13Олар ога тутасяндырув курманлыкты кесектен сонъ кесек этип бердилер, басын да косып, эм Харун оны курман шалатаган орында якты. 14Ол курманлыктынъ карын-шегин, аякларын ювды эм курман шалатаган орында тутасяндырув курманлыктынъ баска кесеклерининъ уьстинде якты.

15Сонъ Харун ямагат уьшин курман шалды. Ол ямагаттынъ куьнасы уьшин курманлык этип текеди алды, оны шалды эм, биринши тутасяндырув курмандай этип, куьна уьшин курманлык этти.

16Ол тутасяндырув курманлыкты аькелип йорыгы ман келисте шалды. 17Тагы да ол оьтпек савгасын аькелди. Оннан бир увысты алып, курман шалатаган орында, эртенъликте тутасяндырув курманга косып, якты.

18Ол, ямагат уьшин уьлестирилген курман этип, оьгизди эм кошкарды шалды. Уллары ога канды бердилер, эм ол оны курман оьгизди эм кошкарды шалатаган орыннынъ баьри ягына да буьркти. 19Ама оьгиздинъ эм койдынъ майын – куйрык майын, буьйреклер тоьгерегиндеги эм бавыр майын 20ол курманлардынъ тоьслерине салды, сонъ курман шалатаган орында якты. 21Харун, Муса буйыргандай, курманлардынъ тоьслерин эм онъ янбасларын, Раббийге багыслаганын коьрсетер уьшин, силкти.

22Харун колларын ямагат уьстине коьтерди эм Алладынъ оларга разы болувын тиледи. Куьна курманлыкты, тутасяндырув курманды эм уьлестирилген курманлыгын эткен сонъ, ол тоьменге туьсти.

23Муса эм Харун кие шатырга кирдилер. Шыкканда, олар Алладан ямагатка разы болувын тиледилер, эм халкка Раббийдинъ данъклы нуры коьринди[+]. 24Бирден Раббий от явдырды. От курман шалатаган орындагы тутасяндырув курманды эм майды якты. Ямагат оны коьргенде, суьйингеннен кышкырды эм, бетиннен ерге йыгылып, сежде этти.

### 10


Надав ман Авихудтынъ куьнасы

1Харуннынъ[†] уллары, Надав ман Авихуд, аьр бири оьзлерининъ савытларын алып, оларга пыскып янып турган коьмир отты салдылар, ягымлы ийисли майларды косып, Раббийге, Ол булай айтпаса да, арам[†] отты аькелдилер[+]. 2Бирден Раббий олардынъ уьстине от явдырды. От оларды ягып йок этти, эм олар Раббийдинъ алдында оьлдилер[+]. 3Сонда Муса[†] Харунга айтты: «Бу эне сол Раббий айткан зат: „Мага куллык эткенлер киелигимди оьрметлемеге кереклер; солай этселер, савлай халк Мени данъклар“».

Харун уьндемеди[+].

4Муса Мишаелди эм Элсапанды, Харуннынъ атасынынъ кардашы Уззиелдинъ улларын, шакырды эм оларга айтты: «Келинъиз де оьз ювыкларынъыздынъ оьликлерин коныстынъ тысына, кие шатырга[†] киретаган ерден эрек шыгарынъыз»[+].

5Олар келдилер, эм, Муса буйыргандай этип, оьлгенлерди коьйлеклериннен ыслап, коныстынъ тысына шыгардылар.

6Сонда Муса Харунга эм онынъ уллары Элазарга эм Итамарга айтты: «Олар уьшин, шашынъызды куйып, оьз кийиминъизди йыртып, сыйт этпенъиз. Олай болмаса, сиз оьлеексиз. Раббий болса, савлай ямагатка каарланаяк. Ама сизинъ ырувдасларынъыз, савлай Исраил[†] халкы, Раббий якканларга сыйт этпеге болаяклар[+]. 7Раббий мен кие шатырга киретаган ерден кетпенъиз, ол болмаса, сиз оьлеексинъиз, сизде Раббийдинъ кызметине багысланган май уьстинъизде болган себепли».

Олар Мусадынъ айтканын эттилер[+].


Дин куллыкшылардынъ борышлары

8Раббий Харунга айтты: 9«Сен эм сенинъ улларынъ, кие шатырга киреятканда, шагыр яде баска куьшли ишимликлер ишкен болмаска керексинъиз; олай болмаса, сиз оьлеексинъиз. Бу – келеек аркалар уьшин оьмирлик парыз. 10Кие[†] эм арам затты, тазады эм кирди айырып билинъиз[+] 11эм Исраил улларын Раббийдинъ Муса аркалы берген парызларына уьйретинъиз».

12Муса Харунга эм онынъ калган уллары Элазарга эм Итамарга айтты: «Раббийге аькелинген от курманлыкларыннан калган оьтпек савгасын алынъыз, эм оны, ашыткысыз этилгенин, курман шалатаган орыннынъ ягында енъиз, неге десе бу – бек кие зат. 13Оны кие ерде енъиз, неге десе ол – сенинъ уьлисинъиз эм сенинъ улларынъдынъ уьлиси, Раббийге этилген от курманлыкларында; мага солай буйырылган эди[+]. 14Сен, сенинъ улларынъ эм кызларынъ силкилген тоьсти эм багысланган янбасты емеге болаяксынъыз. Бу затларды таза ерде енъиз; олар сага эм сенинъ балаларынъа Исраил улларынынъ уьлестирилген курманларында сизинъ уьлисинъиз кепте берилген. 15Багысланган янбасты эм силкилген тоьсти от курманлыклардынъ майы ман аькелмеге керек, Раббийдинъ алдында силкилген курманлыктай этип оларды силксинлер. Бу сага эм сенинъ балаларынъа, Раббийдинъ буйырувы ман келисте, дайымлык уьлис болаяк».

16Муса куьна[†] уьшин курманлык теке акында сораганда, онынъ яндырылып та кутылганын билгенде, ол Элазар ман Итамарга, Харуннынъ калган улларына, айлак та ашувланды. Ол сорады:[+] 17«Неге сиз куьна уьшин курманлыкты кие ерде емединъиз? Ол – бек кие курманлык; ол сизге, ямагаттынъ айыбын курытынъыз, олар уьшин Раббий алдында кешируьвлик этип, деп берилген. 18Сиз онынъ канын кие меканга киргистпеген сонъ, ол курманлыкты, мен айткандай этип, кие ерде емеге керек эдинъиз»[+].

19Харун Мусага айтты: «Буьгуьн олар куьна уьшин курманлык эттилер эм Раббийге деп тутасяндырув курманды шалдылар, тек болса да, мен сондай затка ушырадым! Раббийге керекпе эди, меним буьгуьн куьна уьшин курманлыкты егеним?»

20Оны эситип, Муса унасты.

### 11


Эти алал эм арам айванлар


(Шер. 14:3-21)

1[•]Раббий Мусага[†] эм Харунга[†] айтты: 2«Исраил[†] улларына айтынъыз: Мине, сизге емеге болгандай, ер юзинде яшайтаган айванлар[+]. 3Сиз айыры туягы терен болган эм сагыз шайнаган малдынъ кайсысын да емеге боласынъыз.

4Бар айванлар, яде сагыз шайнайдылар, яде айыры туяклы. Олардынъ арасындагы туьеди еменъиз, неге десе ол сагыз шайнайды, тек онынъ туягы айыры тувыл. Сизинъ уьшин ол – арам.[†] 5Кая тавшан[†] сагыз шайнайды, тек онынъ туягы айыры тувыл. Сизинъ уьшин ол – арам. 6Коян куьйзейди, тек онынъ туягы айыры тувыл. Сизинъ уьшин ол – арам. 7Донъыз болса, онынъ туягы теренге айыры болса да, ол куьйземейди. Сизинъ уьшин ол – арам. 8Олардынъ этин еменъиз эм олардынъ илеслерине тийменъиз: сизинъ уьшин олар – арам.

9Сувда – денъизлерде эм йылгаларда – яшаган януварлардан сиз канаты эм кабыгы болганларды емеге болаяксынъыз. 10Ама канаты эм кабыгы болмаган, денъизлерде эм йылгаларда яшайтаган януварлардан эм баска сув яшавшыларыннан шийкенинъиз. 11Олардан шийкенип, этлерин еменъиз, илеслериннен шийкенинъиз. 12Канаты эм кабыгы болмаган сув яшавшылары баьри де сизинъ уьшин арам болсын.

13Мине сиз шийкенмеге эм емеске керек куслар, неге десе бу – арам: карагус, сакаллы карагус, тазкара, 14сункар, лашын туьрлилери, 15карга туьрлилери, 16япалак кус, саз япалагы, шагала, каршыга кус туьрлилери, 17уьй байгус, сув туйгыны, кулаклы япалак, 18байгус, шоьл япалагы, туйгын, 19лейлек, кутан туьрлилери, поьпеп эм, ярганат.

20Ушып, йылысып болган курт-кумырскадынъ кайсысы да сиз уьшин арам болсын. 21Баьри ушатаган эм йылысатаган курт-кумырскадынъ ишиннен сиз тек каргып болатаганларын емеге болаяксынъыз. 22Олардынъ арасыннан сиз акрид, цикад, эм шегерткединъ кайсысын да емеге болаяксынъыз[+]. 23Тек калган курт-кумырскады, ушып та, йылысып та болганларын, арам деп, билинъиз.

24Сиз олар ман кирленерсинъиз. Олардынъ илеслерине колы ман тийген ким де болсын тап кешке дейим кир болаяк. 25Сондай илести табып алган ким болса да кийимин ювмага керек эм кешке дейим ол кир болаяк[+].

26Туягы айыры болып, тек терен айырыгы болмаган, яде куьйземеген кайсы айван да сизинъ уьшин арам. 27Аякларында туяксыз юрген доьртаяклы айванлар сизинъ уьшин арам. Олардынъ илесине кол ман тийген ким де кешке дейим кир болаяк. 28Олардынъ илесин табып алган ким де оьз кийимин ювмага керек эм кешке дейим таза болмаяк. Сосы айванлар сиз уьшин арамлар.

29Ерде йылысып юргенлерден сиз уьшин арам болганлары: ласка, шышкан, шипохвосттынъ кайсы туьрлиси де, 30геккон, бинжак, ирге кесерткиси, веретеница эм хамелеон. 31Йылысып юрген баьри айванлардан булар сиз уьшин арам. Оларга колы тийген ким де кешке дейим кир болаяк. 32Эгер илес бир затка йыгылып туьссе, сол зат, кайтип кулланыла болса да, кирленеек, агаштан болса да, кумаштан, териден, яде моьшек кумаштан да. Оны сувга малмага керек. Ол кешке дейим кир болып, сонъ тагы да таза болаяк[+]. 33Эгер илес балшык савытка туьссе, онынъ ишиндеги баьри зат та кир болаяк, савытты уватпага керек[+]. 34Ондай савыттан сув куйылган азык – таза тувыл эм онынъ ишиндеги кайдай да ишимлик таза тувыл. 35Илес йыгылган аьр не зат та – кир. Пешти, яде ас асылатаган савытты бузбага керек. Олар – кир, олар ман кир зат пан айкаскандай этип, оьзинъизди тутынъыз. 36Ама сув булагы яде сув куйылган уьйкен савыт таза болып калаяклар, тек олардынъ илеске тийген ишиндегиси кир болаяк. 37Эгер илес эгилеекти саклап турган урлыкка йыгылса, олар таза болып калаяк. 38Ама эгер илес йыгылган урлыклар сув ишинде болган болсалар, олар сизинъ уьшин кир.

39Сизге емеге алал болган айваннынъ илесине тийген аьр ким де кешке дейим кир болып сайылады[+]. 40Илестен егеннинъ кайсысы да кийимин ювмага керек эм кешке дейим оьзи кир деп сайылаяк. Илести табып алган ким де кийимин ювмага керек эм кешке дейим кир деп сайылаяк.

41Ерде йылысып юрген кайсы янувар да – арам. Оны еп болмаяк. 42Йылысып юретаганларды еменъиз, курсагында йылысып юреме, яде доьрт аягы бар ма, яде коьп аяклары бар ма – бу арам. 43Олар ман оьзинъизди арам этпенъиз, олардан себеп кирленменъиз. 44Мен – Раббий, сизинъ Алланъыз. Оьзинъизди таза тутып кие[†] болынъыз, неге десе Мен кие. Ерде йылысып юрген бир янувар себепли де кирленменъиз[+]. 45Мен – Раббий, сизинъ Алланъыз болар уьшин, сизди Мысырдан шыгарган. Кие болынъыз, неге десе Мен кие.

46Айванлар, куслар, сувда кара-кумак болган эм ерде йылысып юрген ян-янувар акында мине сосындай йорык. 47Кирди тазадан, емеге алал болган эм арам януварларды айырынъыз»[+].

### 12


Бала табувдан сонъ тазаланув

1Раббий Мусага[†] айтты: 2«Исраил[†] улларына айт: Авыраяклы болып ул тапкан кыскаяклы ети куьнди, уьсти келген заманындагындай болып, таза болмаяк[+]. 3Сегизинши куьн ул балады бабага олтыртпага керек[+]. 4Сонъ кыскаяклы, кан келуьвден тазаланар уьшин, отыз уьш куьнди сакламага керек. Тазаланув куьнлери оьткенше, ол кие[†] затларга тиймесин эм кие меканга бармасын[+]. 5Эгер ол кыз бала тапса, эки юма бойынша, уьсти келген заманындагындай болып, таза болмаяк. Сонъ ол, кан келуьвден тазаланар уьшин, алпыс алты куьн сакламага керек.

6Улы яде кызы уьшин тазаланув куьнлери озганда, ол кие шатырга[†] кирген ерге дин куллыкшысына[†] тутасяндырув курман уьшин бирйыллык козыды эм куьна[†] уьшин курманлык этип яс коьгершинди яде анаш коьгершинди аькелсин. 7Дин куллыкшысы болса аькелингенди Раббийге курман этер, кыскаяклы уьшин кеширилуьв тилеп эм ол бала табувдан сонъгы кан келуьвден тазаланар. Мине сосындай болады ул яде кыз тапкан кыскаяклы уьшин йорыклар. 8Эгер козы аькелмеге онынъ колайы болмаса, ол эки ана, яде яс коьгершинди, биревин – тутасяндырув курман уьшин, баскасын – куьна уьшин курманлык деп аькелсин. Дин куллыкшы оны кеширер эм ол тазаланар»[+].

### 13


Юкпа тери маразлары

1Раббий Мусага[†] эм Харунга[†] айтты: 2«Эгер кимнинъ болса да биревдинъ терисинде, юкпалы тери маразга усаган сисик, боьртуьв яде иринлесуьв шыкса, маразлыды дин куллыкшысы[†] Харунга яде онынъ дин куллыкшы болган улларынынъ бирисине аькелмеге керек. 3Дин куллыкшы терисиндеги авырган ерди карап алсын, эм, эгер маразлы ердинъ туьги агарган болса, эм авырган ерининъ терисине теренлеген болса – бу юкпалы мараз. Маразлыды карап болып, дин куллыкшы онынъ таза болмаганын айтпага керек[+]. 4Эгер онынъ терисинде теренге кетпеген ак тат болса, эм онынъ туьклери де агармаган болса, дин куллыкшы оны ети куьннинъ узагына айырып, ялгыз калдырсын. 5Етинши куьн ол оны карасын, эм авырган ер туьрленмегенин эм яйылып кетпегенин коьрсе, оны тагы ети куьнге айырып ялгыз этсин. 6Етинши куьн тагы да оны карасын, эм эгер авырган ери терисинде яйылмай, куьнъиртленген болса, ол аьдемди таза деп белгилесин. Бу – аьдеттеги боьртуьв. Авырган кийимин ювсын эм соьйтип таза болаяк[+]. 7Тек эгер авырган киси дин куллыкшысына тазаланув уьшин келген сонъ боьртуьв терисинде яйылса, дин куллыкшысына ол тагыда келсин. 8Дин куллыкшысы оны карасын эм боьртуьв терисинде яйылган болса, ол аьдемди кир деп белгилесин – бу юкпалы мараз.

9Терисинде юкпалы мараз болганды дин куллыкшысына аькелмеге керек. 10Дин куллыкшысы оны карар, эм эгер терисинде, туьклерин агарткан ашык ярасы болган, ак сисикти коьрсе, 11бу – эртеден болган тери мараз. Дин куллыкшы ол маразлыды кир деп белгилесин. Ол маразлыды карамага деп айырып ялгыз этпесин, неге десе, ол таза тувылы белгили.

12Эгер мараз савлай терисине яйылып, маразлыды басыннан аягына дейим япкан болса, дин куллыкшы коьрмеге болганша, 13оны дин куллыкшы карасын эм, эгер мараз савлай этин япкан болса, маразды таза деп белгилеп айтсын. Эгер баьри де агарган болса, аьдем таза. 14Ама эгер маразлыда ашык яралар болса, ол – кирли. 15Ашык яраларды коьрген дин куллыкшы аьдемди кирли деп белгилесин. Ашык яралар таза тувыл – бу юкпалы мараз. 16Эгер ашык яралар туьрленип агарсалар, маразлы дин куллыкшысына барсын. 17Дин куллыкшы оны карап, авырган ери агарганын коьрсе, ол аьдемди таза деп белгилесин. Ол – таза.

18Эгер биревдинъ терисинде сонъында тайган иринлесуьв болган болса, 19а онынъ орнында ак сисик яде кызыл-ала-ак тат болса, маразлы дин куллыкшысына келмеге керек. 20Дин куллыкшы оны карар, эм эгер авырган ери терисине яйылган болса, шашы да агарып, ол аьдемди таза тувыл деп белгилесин. Бу – иринлескен ерге шыккан юкпалы тери мараз. 21Ама эгер сол татты карай турып, дин куллыкшы агарган шашларды коьрмесе, тат та куьнъирт болып, териге теренлеп кетпесе, ол маразлыды, тергев уьшин деп, ети куьнге айырып ялгыз этсин. 22Эгер тат терисине яйылып кеткендей болса, дин куллыкшы маразлыды, таза тувыл деп, белгилесин. Бу мараздынъ нышаны. 23Ама тат туьрленмесе, яйылмаса, ол – алдынгы иринлесуьвдинъ ызы, эм дин куллыкшы маразлыды таза деп белгилер.

24Эгер биревдинъ терисинде куьйдирилуьв болып, сол ерде кызыл-ала яде ак тат шыкса, 25дин куллыкшы ол татты карасын, эм эгер онда шашлары агарган болса, тат та терисинде теренлеген болса, бу – куьйген ерде тувган юкпалы мараз. Дин куллыкшы маразлыды таза тувыл деп белгилеек. Бу юкпалы мараз. 26Ама эгер, татты карай турып, дин куллыкшы онда ак туьклерди коьрмесе, тат та, куьнъиртленип, терисине теренленмеген болса, дин куллыкшы маразлыды ети куьнге айырып ялгыз этсин. 27Етинши куьн дин куллыкшы оны карар, эм эгер тат эти-терисине яйылса, ол аьдемди таза тувыл деп белгилесин. Бу – юкпалы тери мараз. 28Ама эгер тат туьрленмесе эм, куьнъиртленип, терисине яйылмаса, бу – куьйдирилуьвден калган сисик. Дин куллыкшы ол аьдемди таза деп белгилесин, неге десе, бу – тек куьйдирилуьвдинъ ызы.

29Эгер авырган ер эр аьдемнинъ яде кыскаяклыдынъ басында яде иегинде болса, 30дин куллыкшы оны карасын, эм эгер ол терисине теренлеген болса, соны ман бирге ондагы шашлар сары эм юка болса, маразлыды таза тувыл деп белгилесин. Бу – лишай (темирев), бастагы яде иектеги юкпалы мараз. 31Эгер авырган ерди карай келип, дин куллыкшы онынъ териге теренлемегенин эм онда кара шашлар болмаганын коьрсе, ол маразлыды ети куьннинъ бойынша айырып ялгыз этип, коьз салсын. 32Етинши куьн дин куллыкшы авырган ерди карасын, эм эгер сол темирев яйылмаган болса, онда сары туьк болмаса, эм ол терисининъ теренине кетпеген болса, 33маразлыды, авырган ерине тиймей, кетерсинлер. Дин куллыкшы оны тагы да ети куьнге дейим айырып ялгыз этсин. 34Етинши куьн дин куллыкшы сол темиревди карасын, эм эгер ол терисине яйылып эм теренлеп кетпеген болса, маразлыды таза деп белгилесин. Маразлы кийимин ювып та, таза болаяк[+]. 35Ама эгер, маразлыды таза деп белгилегеннен сонъ, ол темирев терисине яйылып басласа, 36дин куллыкшы оны тагы бир карасын. Эгер темирев териде яйылып барса, дин куллыкшы сары туькти излемесин, маразлы аьдем – таза тувыл. 37Ама эгер, онынъ ойынша, авырган ер туьрленмеген эм онда кара туьк оьскен, темирев тайган, сол заман маразлы – таза, эм дин куллыкшы оны таза деп белгилеп айтаяк.

38Эгер эр аьдемде, яде кыскаяклыда терисинде ак татлар шыксалар, 39дин куллыкшы оларды карасын. Эгер татлар акшыл-ак болсалар, ол – териде шыккан аьдеттеги боьртуьв; маразлы – таза.

40Эгер аьдемнинъ самайларыннан шаш тайса, ол тазланган, тек – таза. 41Эгер аьдемнинъ манълайынынъ уьстиннен шашы тайса, ол тазланган, тек – таза. 42Ама эгер онынъ тазланган еринде кызыл-ала туьсли авырган ер болса, бу – онынъ басында, яде манълайында болган юкпалы тери мараз. 43Дин куллыкшы маразлыды карасын, эм эгер онынъ таз басындагы сисик, юкпалы тери мараздыкындай, кызыл-ала болса, 44ол авырган эм таза тувыл. Дин куллыкшы, онынъ басындагы мараз нышанлары уьшин, оны таза тувыл деп белгилеп айтпага керек.

45Сосындай нышанлары болган маразлы, йыртык кийим кийип, шашлары куйылып, бетининъ тоьмен ягы ябык болып юрмеге керек, биргесине: „Таза тувылман! Таза тувылман!“ – деп бакырып. 46Авыра турып, ол таза болаяк тувыл. Ол бир оьзи ялгыз коныстынъ тысында яшамага керек[+].


Затлардынъ уьстинде коькмараз

47Эгер кийимди коькмараз басса, каврак кийим ме, кетен кийим ме, 48токылган, яде оьрилген кетен яде каврак кумаштан, сактыян, яде сактыян зат, 49эгер кийимдеги, сактыяндагы, токылган, яде оьрилген кумашта, яде сактыян затта тат ясыл-ала, яде кызыл-ала болса, бу – оьсип яйылаятырган коькмараз. Ол затты дин куллыкшыга коьрсетпеге керек. 50Дин куллыкшы коькмаразды карасын, эм ол коькмараз баскан заттынъ ети куьн бойынша кулланувын токтатсын. 51Етинши куьн ол оны карасын, эм эгер коькмараз кийимде, токылган, яде оьрилген кумашта, яде не зат уьшин де кулланылатаган сактыянда яйылган болса, бу – куьш алаяткан коькмараз, сога коьре бу зат – таза тувыл. 52Ол мараз баскан кийимди, кетеннен, яде каврактан токылган, яде оьрилген кумашты, яде сактыян затты яксын, неге десе, бу – куьш алаяткан коькмараз. Бу затты якпага керек.

53Ама эгер, затты карай турып, дин куллыкшы коькмараздынъ кийимде, токылган яде кетен кумашта, яде сактыян затта яйылмаганын коьрсе, 54ол коькмаразланган затты ювдыртсын. Оны кулланувдан ети куьнге дейим тайдырсын. 55Коькмаразланган затты ювганнан сонъ, дин куллыкшы оны карасын эм эгер коькмараз, оьсип яйылмай да, туьсин туьрлендирмеген болса, кийим – таза тувыл. Оны, коькмараз онъын, яде терисин басканма деп карамай, якпага керек. 56Эгер, кийимди карай турып, дин куллыкшы, ювылган заттагы коькмараз туьсин йойганын коьрсе, ол кийимнен, сактыяннан, токылган, яде оьрилген кумаштан яман ерин юлкып алсын. 57Эгер коькмараз кийимде, токылган, яде оьрилген кумашта, яде сактыян затта яне шыкса, ол оьседи, сога коьре коькмараз болган не затты да якпага керек. 58Ювылган эм коькмараздан тазаланган кийимди, токылган, яде оьрилген кумашты, яде сактыян затты тагы да ювмага керек, эм ол таза болаяк».

59Мине сосындай коькмараз баскан каврак яде кетен кийим, токылган, яде оьрилген кумаш, яде сактыян зат акында йорыклар, оларды таза яде кир деп калай белгилемеге кереги акында.

### 14


Юкпалы тери маразлардан тазаланув

1Раббий Мусага[†] айтты: 2«Мине тери маразлыдынъ тазаланатаган вакыты акында йорыклар[+]. 3Дин куллыкшы коныстынъ тысына шыгып оны карасын. Эгер маразлы юкпалы тери мараздан ийги болган болса, 4дин куллыкшы ол тазаланатаган уьшин деп эки тири алал[†] кусты эм кедр агашты, кызыл юнди эм майоран оьсимликти алмага буйырсын[+]. 5Дин куллыкшы эки кустынъ бирисин таза сув куйылган балшык савыттынъ уьстинде оьлтирмеге буйырсын. 6Ол тири кусты алсын эм оны кедр агашы, ал юн йип эм майоран ман бирге таза сувдынъ уьстинде оьлтирилген кустынъ канына малсын. 7Юкпалы мараздан тазаланаятырганга ол ети кере буьрксин, оны таза деп белгилеп айтып, тири кусты ашык данъылга йиберсин[+].

8Тазаланаятырган савлай кийимин ювсын, савлай шашын кетерсин, ювынсын, сонда таза болаяк. Энди ол коныска кирмеге болады, тек ети куьн шатырдынъ тысында яшамага керек[+]. 9Етинши куьн ол савлай шашын кетерсин: басын, сакалын, касларын эм баска шашларын. Ол кийимин ювсын эм оьзи ювынсын, сонда таза болаяк.

10Сегизинши куьн ол эки эркек козыды эм бирйыллык ургашыды – баьри де минсиз болып – эм оьтпек савгасы этип зейтун май ман карыстырылган уьш куьренке ийги ун эм бир тостакай зейтун май аькелмеге керек. 11Тазалавды этетаган дин куллыкшы тазаланатаганды, онынъ курманлыклары ман, Раббийдинъ кие шатырга[†] киретаган ерге салсын.

12Дин куллыкшы козылардынъ бирисин алсын эм оны май тостакайы ман бирге айыплык курманлыгы этсин. Оларды Раббийге багыслаганын коьрсетер уьшин силксин. 13Козыды, куьна[†] уьшин курманды эм тутасяндырув курманды шалатаган кие[†] ерде шалсын. Куьна уьшин курманлыктай болып, айыплык курманлыгы дин куллыкшыга байыр, ол – бек кие зат[+]. 14Дин куллыкшы айыплык курманлыгынынъ канын алсын эм оны тазаланатаганнынъ онъ кулагынынъ этине, онъ колынынъ эм онъ аягынынъ бас бармагына яксын[+]. 15Дин куллыкшы зейтун майдан алып, сол колынынъ аясына куйсын, 16онъ колынынъ коьрсеткиш бармагын аядагы майга малсын эм бармактан Раббий алдында ети кере май буьрксин. 17Аяда калган майды дин куллыкшы тазаланатаганнынъ онъ кулагынынъ этине, онъ колынынъ эм онъ аягынынъ бас бармагына, айыплык курманынынъ канынынъ уьстиннен, яксын. 18Аясында калган майды дин куллыкшы тазаланатаганнынъ басына куйсын эм Раббий алдында оны тазаласын.

19Дин куллыкшы куьна уьшин курманды шалсын эм тазаланаяк аьдемди кирликтен тазаласын. Оннан сонъ дин куллыкшы тутасяндырув курманлыгын шалсын, 20оны оьтпек савгасы ман бирге курман шалатаган орынга аькелсин, аьдемди тазаласын. Сонда ол таза болаяк.

21Эгер ол ярлы болса, эм сосындай курманлыклар этпеге колайы болмаса, ол бир эркек козыды силкуьв уьшин айыплык курманлыгы этип оьзин тазалар уьшин алсын. Оьтпек савгасы деп тек зейтун май ман карыстырылган бир куьренке ийги унды эм бир тостакай зейтун майды аькелсин. 22Колайына коьре эки анаш коьгершинди яде эки яс коьгершинди де аькелсин, бирисин – куьна уьшин курманлык этип, экиншисин – тутасяндырув уьшин.

23Сегизинши куьн ол, тазаланар уьшин, оларды дин куллыкшысына,[†] кие шатырга киретаган ерге, Раббий алдына аькелсин. 24Дин куллыкшы айыплык курманлыкка козыды тостакайдагы зейтун ман бирге алсын, эм Раббийге багыслаганын коьрсетер уьшин, силксин. 25Ол айыплык курманлыгы болган козыды шалсын, онынъ канын алсын эм тазаланатаганнынъ онъ кулагынынъ этине, онъ колынынъ эм онъ аягынынъ бас бармагына яксын[+]. 26Дин куллыкшы зейтун майды сол колынынъ аясына куйсын, 27онъ колынынъ коьрсеткиш бармагы ман аядагы майдан Раббий алдында ети кере буьрксин 28Аядагы майды ол айыплык курманнынъ канын яккан ерлерге – онъ кулагынынъ этине, онъ колынынъ эм онъ аягынынъ бас бармагына – яксын. 29Калган майды дин куллыкшы аядан тазаланатаганнынъ басына куйып, Раббий алдында оны тазаласын. 30Курманлык этип ол, колайына коьре, эки анаш коьгершинди яде эки яс коьгершинди аькелсин, 31биревин – куьна уьшин курманлык этип, баскасын – оьтпек савгасы ман бирге тутасяндырув уьшин. Соьйтип дин куллыкшы тазаланмага керек болган аьдемди тазалаяк».

32Мине юкпалы мараз бан авырып, оьзининъ тазаланувы уьшин аьдеттеги курманлыкларды аькелмеге колайы болмаганлар уьшин йорыклар.


Уьйлер ишиндеги коькмараз

33Раббий Мусага эм Харунга[†] айтты: 34«Мен сизге байыр этип беретаган Кенан[†] ерине сиз келгенде, Мен сол ерде кайдай да болсын бир уьйге оьсип турган коькмараз тийдирермен. 35Уьйдинъ иеси дин куллыкшысына барып булай айтсын: „Меним уьйимде мен коькмаразга усаган бир зат коьрдим“. 36Уьйге кирип коькмаразды караяктан алдын дин куллыкшы уьй ишиндеги баьри затты шыгармага деп буйырсын, ол болмаса уьй ишиндеги баьри зат кир деп белгиленеек. Соннан сонъ дин куллыкшы кирип, уьйди карасын. 37Ол иргелердеги коькмаразды карасын: эгер оларда ясыл-ала, яде кызыл-ала, коьзкарарга иргединъ теренине кететаган татлар бар болса, 38дин куллыкшы тыска шыгып, уьйди ети куьнге киртлесин. 39Етинши куьн дин куллыкшы уьйди тагы да карап шыкпага деп яне кайтаяк. Эгер коькмараз иргелерге яйылган болса, 40ол иргединъ мараз баскан тасларын сувыртып алдырып, каладан тыс, арам ерге аькетип таслаттырсын. 41Ишиннен иргелерди кырып алсынлар, кырылган балшыкты каладынъ тысына, арам ерге тасласынлар. 42Эски тасларды янъыларга авыстырып, иргелерди янъыдан балшык пан сыласынлар.

43Эгер таслар сувырылып алынып, уьй иргелери кырылып, янъыдан сыланган сонъ, уьйди коькмараз тагы да басса, 44дин куллыкшы барып оны карамага керек. Эгер коькмараз уьйге яйылган болса, бу – оьсетаган коькмараз; уьй – таза тувыл. 45Уьйди бузсынлар, а онынъ тасларын, агашын эм савлай сылавын каладан арам ерге шыгарсынлар.

46Киртли болган уьйге кирген ким де болсын кешке дейим таза болмаяк. 47Сол уьйде конган, яде ашаган аьдем кийимин ювмага керек[+].

48Ама эгер оны карамага келген дин куллыкшы сыланганнан сонъ коькмараз уьй ишине яйылмаганын коьрсе, ол уьйди таза деп белгилеек, неге десе коькмараз тайган. 49Уьйдинъ тазаланганын коьрсетер уьшин ол эки кусты эм кедр агашын, ал юн йипти эм майоран оьсимликтен бир талды алсын[+]. 50Эки кустынъ бирисин ол балшык савыт ишиндеги таза сувдынъ уьстинде сойсын. 51Ол кедр агашты, майоранды, ал юн йипти, тири кусты алсын эм сойылган кустынъ канына эм таза сувга салып, уьйге ети кере буьрксин. 52Соьйтип ол уьйди кустынъ каны ман, таза сув ман, тири кус пан, кедр агашы ман, майоран ман эм ал юн йип пен тазалаяк. 53Тири кусты ол каладынъ тысына, ашык далага йиберсин. Соьйтип ол уьйди тазалаяк, уьй таза болаяк».

54Мине сосындай кайсы юкпалы тери мараз: темирев, 55кийимде эм уьйде коькмараз, сисик, боьртуьв эм иринлесуьв акында йорыклар, 56бир заттынъ тазалыгын айырып билер уьшин. Мине сосындай юкпалы тери маразлардынъ эм коькмараздынъ акында йорыклар[+].

### 15


Кевде кирлиги акында

1Раббий Мусага[†] эм Харунга[†] айтты: 2«Соьйлесинъиз Исраил[†] уллары ман эм оларга айтынъыз: Эгер эр аьдемнинъ кевдесиннен агып шыгатаган зат болса, ол зат оны кирли этеек. 3Ол агув токталды ма, яде агама – баьри бир: ол – кирленген.

4Ол яткан кайсы орын да таза болмаяк. Ол олтырган кайсы зат та таза болмаяк. 5Онынъ орынына тийгеннинъ кайсысы да кийимин ювсын эм оьзи ювынсын, ол кешке дейим кирли болаяк[+]. 6Маразлы олтырган ерге олтырган ким болса да кийимин ювсын эм оьзи де ювынсын, ол кешке дейим таза болмаяк.

7Кевдесиннен бир зат агып шыгатаганга тийген, ким де болсын, кийимин ювсын эм оьзи де ювынсын, ол кешке дейим таза болмаяк.

8Эгер кевдесиннен бир зат агатаган аьдем таза аьдемге туькирсе, сол туькирилген аьдем кийимин ювсын эм оьзи де ювынсын, ол кешке дейим таза болмаяк.

9Ат уьстиндеги иердинъ кайсысы да кир болаяк, эгер онынъ уьстинде кевдесиннен бир зат аккан аьдем олтырып шапкан болса. 10Онынъ астында болган затларга тийгенлердинъ кайсысы да кешке дейим таза болмаяк; ол затларды алып барган оьз кийимин ювсын эм оьзи де ювынсын, ол кешке дейим таза болмаяк.

11Кевдесиннен бир зат агатаган аьдем, колларын ювмай, тийгенининъ кайсысы да кийимин ювсын эм оьзи де ювынсын, ол кешке дейим таза болмаяк.

12Кевдесиннен бир зат агатаган аьдем тийген балшык савытын бузбага керек, а агаш затты ювмага керек[+].

13Эр аьдем агувдан тазаланаятырса, тазаланув уьшин ол ети куьн санасын. Ол кийимин ювсын эм аккан сувда оьзи ювынсын, сол заман ол таза болаяк. 14Сегизинши куьнинде ол эки анаш коьгершинди яде эки яс коьгершинди алып, кие шатырга[†] киретаган ерге Раббий алдына келсин эм оларды дин куллыкшыга берсин[+]. 15Дин куллыкшы олардынъ бирисин куьна[†] уьшин, экиншисин тутасяндырув курманлык этер уьшин. Соьйтип, ол агым ман кирленген аьдемди Раббий алдында тазалар.

16Эгер эр аьдемде урлык тоьгилуьв бола калса, ол савлай кевдесин ювсын, ол кешке дейим таза болмаяк[+]. 17Кумаштан, яде териден затларды, оларга урлык тие калса, ювмага керек, эм затлар кешке дейим таза болмаяклар. 18Эгер эр аьдем кыскаяклы ман ятып онда урлык тоьгилсе, экеви де ювынсынлар, олар кешке дейим таза болмаяклар.

19Кыскаяклыда аьдеттеги кан агув болса, ол ети куьн бойында таза тувыл, эм ога тийгеннинъ кайсысы да кешке дейим таза тувыл[+].

20Уьсти келгенде, ол яткан, яде олтырган не зат та кир болаяк. 21Онынъ орнына тийген ким болса да кийимин ювсын эм оьзи ювынсын, эм кешке дейим таза болмаяк. 22Ол олтырган затка тийгеннинъ кайсысы да кийимин ювсын эм оьзи ювынсын, ол кешке дейим таза болмаяк. 23Эгер ким болса да бирев ол олтырган затка тие калса, орын ма ол, яде булай олтыргыш па, ол кешке дейим таза болмаяк.

24Эгер оны ман эр аьдем ятса, онынъ агымы эрди де кирлеек. Ол ети куьн таза болмаяк. Ол яткан кайсы орын да таза болмаяк[+].

25Эгер кыскаяклыдынъ каны коьп куьн акса, уьсти келгенде, яде уьсти келип токталган сонъ да, сол баьри заманнынъ бойында, уьсти келгендей болып, кан акканша, ол таза болмаяк[+]. 26Сол кан аккан заманда ол яткан кайсы орын да, кир болаяк, онынъ уьсти келгенде яткан орынындай болып, эм ол олтырган не зат та, уьсти келген заманындагындай, кир болаяк. 27Орынына, яде ол олтырган олтыргышка тийген кир болаяк. Ол кийимин ювсын эм оьзи ювынсын, ол кешке дейим таза болмаяк.

28Кыскаяклы кан агувдан тазаланса, ол ети куьн санасын, эм соннан сонъ ол таза болаяк. 29Сегизинши куьн ол эки анаш коьгершинди яде эки яс коьгершинди дин куллыкшысына[†] кие шатырга киретаган ерге аькелсин[+]. 30Дин куллыкшысы бирисин куьна курманлыгы, экиншисин тутасяндырылув курманлык этер. Соьйтип ол Раббий алдында кыскаяклыды кан агув кирлигиннен тазалар.

31Исраил улларын оларды кирлейтаган заттан коршаланъыз, олар кирликте, олардынъ арасында турган Меним меканымды арам[†] этетаганы уьшин оьлмесинлер»[+].

32Мине сосындай агымы болган эр аьдем уьшин, урлык агувдан кирленген баьриси уьшин, 33уьсти келген кыскаяклы уьшин, агымлары болган эр аьдем эм кыскаяклы уьшин, эм таза болмаган кыскаяклы ман яткан эр аьдем уьшин йорыклар.

### 16


Куьна кеширилген куьннинъ курманлыклары

1Раббий Муса[†] ман, Харуннынъ[†] Раббийге ювыклаган эки улы оьлгеннен сонъ, соьйледи[+]. 2Раббий Мусага айтты: «Оьзинънинъ аганъ Харунга, ол суьйген заманында пердединъ артындагы энъ кие[†] ерге кирмесин, антласув сандыгынынъ капагына[†] ювыкламасын деп айт. Олай болмаса, ол оьлеек. Мен, булыт ишинде болып, куьналар[†] кеширген сол капактынъ уьстинде коьринеекпен де[+]. 3Мине кайтип Харун кие ерге келмеге керек: куьна курманлыгы уьшин яс буга ман эм тутасяндырув курманлык уьшин кой ман. 4Ол кие кетен коьйлекти эм кетен ишки кийимди кийсин. Ол кетен белбав байласын эм кетен шалма кийсин. Бу кие кийимлер: оларды киеектен алдын ол ювынсын[+]. 5Исраил[†] улларынынъ ямагатыннан ол куьна курманлыгы этип эки текеди эм тутас яндырылув уьшин койды алсын.

6Харун, куьнасы уьшин курманлык этип, оьзи эм оьзининъ аьели уьшин кеширилуьв этер уьшин, яс бугады аькелсин. 7Ол эки текеди алсын эм Раббий алдына, кие шатырга[†] киретаган ерге салсын. 8Ол текелер уьшин сыбага тасласын: биревин Раббийге курман этсин, экиншисин куьналарды аькеттирер уьшин далага йиберсин. 9Харун сыбагасы Раббийге туьскен текеди аькелсин эм оны куьна уьшин курманлык этип шалсын. 10Ама халктынъ тазаланувы уьшин сыбага ман сайланган теке Раббийге сав болып аькелинсин, сонъ, куьналарды аькеттирер уьшин, далага йиберилсин.

11Харун, оьз куьнасы уьшин курманга деп, оьзининъ эм оьз аьелининъ тазаланувы уьшин яс бугады аькелсин эм оьз куьнасы уьшин курманлык этип шалсын. 12Ол Раббий алдындагы курман шалатаган орыннан янган коьмир толы савытты эм эки увыс увакланган ягымлы ийисти алсын эм пердединъ артына алып кирсин. 13Оьлмес уьшин ол ягымлы ийисти Раббий алдындагы отка салсын, эм ийисли туьтин кие антласув сандыгы[†] уьстиндеги капакты япсын[+]. 14Ол яс бугадынъ канын алсын эм бармагы ман капактынъ алдына буьрксин. Сонъ ол бармактан ети кере оны ман капак алдындагы ерге буьрксин.

15Ол халктынъ куьнасы уьшин курманлык этип текеди шалсын, онынъ канын пердединъ артына алып кирсин эм оны ман яс бугадынъ каны ман не эткен болса, соны этсин – кие сандыктынъ капагына эм онынъ алдындагы ерге буьрксин. 16Соьйтип, ол кие шатырдагы энъ кие ерди Исраил улларынынъ кирлигиннен эм ассылыгыннан, олардынъ куьналары кайдай болса да, тазаласын. Эне сол ок затты ол олардынъ кирликлери арасында турган кие шатыр уьшин де этпеге керек. 17Харун энъ кие ердинь тазаланувы уьшин кирген заманнан алып, ол, оьзин, оьзининъ аьелин эм Исраил ямагатын тазалап шыкканша, эш бирев де Раббий мен кие шатырда болмасын.

18Харун шыгып Раббийдинъ уьйи алдындагы курман шалатаган орынга барсын. Ол яс бугадынъ канын эм текединъ канын алып, курман шалатаган орыннынъ савлай муьйислерине яксын. Соьйтип курман шалатаган орынды тазалар[+]. 19Ол ога, бармагыннан ети кере кан буьркип, оны Исраил улларынынъ кириннен тазалап, киелендирсин.


Кеширилуьв текеси

20Харун, Раббий мен кие шатырдынъ энъ кие ерин эм курманлык шалатаган орынды да косып баска кесеклерин тазалаганнан сонъ, тири текеди аькелсин. 21Текединъ басына ол эки колын да салсын, онынъ уьстинде турып Исраил улларынынъ намыссызлыгын эм ассылыгын – олардынъ баьри куьналарын – ашыктан-ашык айтып, текединъ басына салсын. Сонъ текеди, янына каравылшы аьдемди салып, далага йиберсин. 22Теке олардынъ баьрининъ де куьналарын оны Харун йиберген далага алып барар[+].

23Харун Раббий мен Кие шатырга кирсин эм, энъ кие ерге киреектен алдын кийген кетен кийимлерин шешип, оларды сонда калдырсын[+]. 24Ол кие бир ерде ювынсын эм аьдеттеги кийимин кийсин. Ол шыксын эм оьзи мен ямагат уьшин тутасяндырув курманлыкты шалсын. Соьйтип оьзи мен халкты тазалар. 25Ол куьна уьшин курманлыктынъ майын курман шалатаган орында якпага керек.

26Кеширилуьв уьшин текеди шыгарып йиберген аьдем кийимин ювсын эм оьзи де ювынсын; оннан сонъ ол коныска кирмеге болаяк[+]. 27Куьнадан тазаланар уьшин каны энъ кие ерге киргистилген яс буга эм куьна уьшин курман этилген теке коныстан шыгарылмага керек. Олардынъ терилери, этлери эм кир затлары ягылмага керек[+]. 28Оларды яккан аьдем кийимин ювсын эм оьзи де ювынсын; оннан сонъ ол коныска кирмеге болады.

29Бу парыз сизге оьмирлик болаяк: етинши айдынъ оныншы куьнинде непсинъизди тыйынъыз эм бир куллыкты да этпенъиз – кыралдынъ яшавшысы да, сизде яшап турган шет эл аьдеми де,[+] 30неге десе бу куьн дин куллыкшы, куьналарынъызды курытар уьшин, сизди тазалаяк. Сол заман сиз Раббий алдында савлай куьналарынъыздан таза болаяксыз. 31Бу – юма эртесиндей толы парахатлыктынъ куьни, эм сиз непсинъизди тыймага керексинъиз. Бу – оьмирлик парыз. 32Оьз атасынынъ орнына бас дин куллыкшы болар уьшин, май ягылып багысланган дин куллыкшы тазаланувды этсин. Ол кие кетен кийимлерди кийсин[+] 33эм Раббий мен кие шатырдынъ энъ кие ерин эм курман шалатаган орынды да косып баска кесеклерин тазаласын, дин куллыкшыларды эм савлай ямагатты да тазаласын.

34Йылда бир кере Исраил улларын савлай куьналарыннан тазаламага керек. Бу парыз сиз уьшин оьмирлик болаяк».

Раббий Мусага калай буйырган болса, солай этилген эди.

### 17


Кие ердинъ тысында курман шалмага тыюв

1Раббий Мусага[†] айтты: 2«Харун[†] ман, онынъ уллары эм савлай Исраил[†] уллары ман соьйле эм оларга айт: Раббий соьйтип буйырган: 3Коныс ишинде, яде онынъ тысында оьгизди, козыды яде улакты курманлык эткен кайсы бир исраилши де 4оларды кие шатырга[†] киретаган ерге аькелеектинъ эм Раббийдинъ меканы алдында шалаяктынъ орнына, кан тоьгуьвде шуьшли болаяк. Ол кан тоьккен оьз ямагатыннан кувылаяк. 5Бу токтас булай буйырады: исраилшилер аьлиги заманда ашык данъылда этетаган курманларын Раббийге аькелсинлер деп. Олар курманларды Раббийге, кие шатырга киретаган ерге дин куллыкшыга аькелмеге кереклер эм Раббийге уьлестирилген курман этпеге кереклер[+]. 6Дин куллыкшы кие шатырга киретаган ерде курманлыкты шалатаган орынга кан буьрксин эм Раббийди разы эткен ягымлы ийис уьшин майды яксын[+]. 7Олар Раббийге саткыншылык этпесинлер, теке келбетиндеги йинлерге курман этип табынмасынлар. Бу токтас оларга эм келеектеги аркаларга оьмирлик болаяк.

8Айт оларга: Тутасяндырув курманлык яде баска курманлык эткен кайсы бир исраилши де, яде сизде яшайтаган ят элдинъ аьдеми, 9эгер Раббий уьшин курманлыкты этип, оны кие шатырга киретаган ерге аькелмесе, ол оьз ямагатыннан кувылаяк[+].


Кан емеге тыюв

10Эгер исраилши, яде сизде яшайтаган ят аьдем каны шыгарылмаган эт есе, Мен Оьзимнинъ бетимди сол каны шыгарылмаган этти еген аьдемге карсы бурарман эм оны оьз ямагатыннан куварман[+]. 11Савлай тири янлардынъ яшавы – олардынъ канында, эм Мен оны сизге, курманлык шалатаган орында куьналарынъыздан[†] тазаланынъыз деп, бергенмен. Яшав беретаган – кан. Тазаланувды ол этеди[+]. 12Сонынъ уьшин Мен Исраил улларына айтаман: сизинъ биревинъиз де кан емесин эм сизде яшайтаган ят аьдем кан емесин.

13Анъшылыкта юрип, емеге алал[†] деген айванды яде кусты авлаган Исраил улларынынъ, яде сизде яшайтаган ят аьдемнинъ кайсысы да олардынъ канын шыгарып, топырак пан яппага керек[+]. 14Неге десе баьри де тири янлардынъ яшавы – олардынъ канында. Сонынъ уьшин де Мен Исраил улларына айттым: каны шыгарылмаган эт еменъиз, неге десе савлай тири заттынъ яшавы – онынъ канында; этти, канын шыгармай, еген ким де, ямагатыннан кувылаяк.

15Илести, яде кийик айванлар йырткан айванды еген элдинъ яшавшысы, яде коьшкенши кийимин ювсын эм оьзи ювынсын, ол кешке дейим таза болмаяк, соннан сонъ, ол таза болаяк[+]. 16Ама эгер ол кийимин ювмаса эм оьзи ювынмаса, ол оьз шуьшининъ азабын шегеек».

### 18


Тыюв салынган ювык айкаслар

1[•]Раббий Мусага[†] айтты: 2«Исраил[†] уллары ман соьйле эм оларга айт: Мен – Раббий, сизинъ Алла. 3Мысырда, сиз яшаган ерде, яде Мен сизди аькететаган Кенан[†] еринде этетаганларындай этпенъиз. Олардынъ аьдетлерине ызламанъыз. 4Меним токтасларымды, парызларымды толтырынъыз эм оларга сахый изланъыз. 5Меним парызларымга эм токтасларымга ызланъыз, неге десе оларды толтырган солар арка яшавын куткараяк. Мен – Раббий[+].

6Эш бирев оьзининъ ювык кардаш кызына, оны ман ювык айкаста болар уьшин, янаспасын. Мен – Раббий.

7Атанъды корлап, ананъ ман ювык айкаста болма. Ол – сенинъ ананъ. Оны ман ювык айкаста болма.

8Оьзинънинъ атанънынъ пишеси мен ювык айкаста болма, ол атанъ уьшин – корлык[+].

9Оьзинънинъ аьптенъ, яде оьгей карындасынъ ман, оьзинънинъ атанънынъ, яде ананънынъ кызы ман, ол сен тувган уьйде тувган ма, яде баска ерде ме – ювык айкаста болма[+].

10Сенинъ улынънынъ, яде кызынънынъ кызы ман ювык айкаста болма, сенинъ уьшин ол – намыссызлык.

11Сенинъ атанънынъ пишесининъ ога деп тапкан кызы ман ювык айкаста болма: ол – сенинъ карындасынъ.

12Атанънынъ аьптеси, яде карындасы ман ювык айкаста болма: ол – атанънынъ ювык кардашы.

13Ананънынъ аьптеси, яде синълиси мен ювык айкаста болма: ол – ананънынъ ювык кардашы.

14Атанънынъ кардашын, онынъ пишеси мен ювык айкаста боламан деп, ювыклап корлама: ол – сенинъ аьптенъ.

15Оьзинънинъ келининъ мен ювык айкаста болма. Ол – сенинъ улынънынъ пишеси: оны ман зийналык этпе[+].

16Оьзинънинъ кардашынънынъ пишеси мен ювык айкаста болма. Ол – кардашынъ уьшин корлык[+].

17Ананъ ман эм кызынъ ман ювык айкаста болма. Онынъ улынынъ, яде кызынынъ кызы ман ювык айкаста болма: олар сенинъ ювык кардашларынъ. Бу – зийналык[+].

18Балдызынъды, пишенънинъ синълисин, оны оьз аьптесине куьндес болгандай, пише этип алманъыз; оны ман, сенинъ пишенъ сав турганша, ювык айкаста болма[+].

19Уьсти келген себепли, таза болмаган кыскаяклыдынъ янына, оны ман ювык айкаста болар уьшин, ювыма[+].

20Баска биревдинъ пишеси мен, оьзинъди кирлеп, ювык айкаста болма[+].

21Оьзинънинъ балаларынъды Молек деген бутка курман этип берме, оьзинънинъ Алланънынъ атын корлама. Мен – Раббий.

22Эр аьдем эр аьдем мен, пише мен яткандай, ятпасын: ол – арам[†] зат[+].

23Айван ман ювык айкаска туьспе, оьзинъди кирлеме. Кыскаяклы айван алдында ювыкласаяк уьшин турмага тиймейди; бу – зийналык[+].

24Бу затлардынъ бириси мен де оьзинъизди кирлеменъиз, неге десе Мен сизден куватаган халклар оьзлерин соьйтип кирлегенлер. 25Ер кирленген, Мен оны куьна[†] уьшин шуьшине йолыктырганман, эм ол оьз яшавшыларыннан шийкенип йок этти[+]. 26Меним занъларымды эм токтасларымды толтырынъыз. Элде тувганлар да, сизде яшайтаган ят ерлердинъ аьдемлери де сосы арам-зийналыкларды этпесинлер. 27Мунынъ баьрисин де бу ерде сизден алдын яшаганлар эткенлер, эм ер кирленген. 28Эгер сиз ерди кирлесенъиз, ол сизден шийкенип йок этер, сизден алдын яшаган халкларды йогалткандай.

29Сосы арам-зийналыклардынъ кайсысын болса да ким болса да этсе, оьз ямагатыннан кувылаяк. 30Меним парызларымды тутынъыз эм сизден алдын болган яман аьдетлерге иерменъиз, олар ман кирленменъиз. Мен – Раббий, сизинъ Алланъыз».

### 19


Туьрли йорыклар

1Раббий Мусага[†] айтты: 2«Исраил[†] ямагаты ман соьйлес эм оларга айт: Оьзинъизди таза тутып кие[†] болынъыз, неге десе, Мен, Раббий, сизинъ Алланъыз, киемен[+].

3Ананъыз бан атанъызды сыйланъыз эм Меним шабат куьнлеримди сакланъыз. Мен – Раббий, сизинъ Алланъыз[+].

4Бутларга табынманъыз эм темирден оьзинъизге аллаларды куйып этпенъиз. Мен – Раббий, сизинъ Алланъыз[+].

5Раббийге уьлестирилген курманлыкты, Ол оны сизден разы болып алгандай этип, аькелинъиз[+]. 6Оны сол сиз аькелген куьн емеге керек, яде экинши куьн. Уьшинши куьнге калаяк баьрин де якпага керек. 7Эгер оны уьшинши куьн есенъиз, ол таза тувыл эм кабыл этилип алынмаяк. 8Оны еген оьз шуьшининъ абын шегеек, неге десе Раббийдинъ кие деген курманлыгын корлаган. Ол оьз ямагатыннан кувылмага керек.

9Оьз еринънинъ берген аслыгын орган заманда, сен оны данъылдынъ шетине дейим орма эм калдыкларына дейим йыйма[+]. 10Юзим тереклеринъди тап-таза этип юзимин йыйма эм ерге туьскен юзимлерди йыйып алма. Оларды ярлыларга эм ят аьдемлерге деп калдыр. Мен – Раббий, сизинъ Алланъыз[+].

11Урламанъыз.

Алдаманъыз.

Бир биринъизге оьтирик айтпанъыз[+].

12Меним атым ман оьтириктен ант этпенъиз, оны ман оьзинънинъ Алланънынъ атын корлама. Мен – Раббий[+].

13Баскалардынъ затын сувырып байырлама, оны тонама.

Ялшыдынъ кыйын агын эртенъликке дейим бермей калдырма[+].

14Санъырав аьдемди каргама эм сокыр аьдемнинъ алдына буршав салма. Оьзинънинъ Алланънан корк. Мен – Раббий.

15Туврашыл оьким кесилуьвди терисине айландырма: ярлыларга ялынма эм уллылырга кас болма: туврашыл оьким эт[+].

16Халк арасында соьз юргистпе.

Ырувдасларынънынъ яшавын кавыфлыкка ушыратпа. Мен – Раббий[+].

17Ырувдасынъа коьрип унамавлыкты тутып турма. Оьпкенъди ашык этип айт, онынъ эткени себепли сен куьна[†] этпес уьшин[+].

18Ырувдасынъа ашув-бугыз тутпа; ювыгынъды оьзинъди суьйгендей суьй. Мен – Раббий[+].

19Меним токтасларымды толтыр. Туьрли болган айванларды ювык айкаска ийтеме. Данъылынъа эки туьрли урлыкты шашпа. Туьрли кумаштан тигилген кийимди кийме[+].

20Эгер эр аьдем баскага айттырылган болып, тек аьли де калыны берилмеген эм эркинлик алмаган кул кыскаяклы ман ятса, ол аьдемди шуьшине йолыктырмага керек, ама олар оьлтирилмесинлер, неге десе ол кыскаяклы эркинлик алмаган. 21Шуьшли болган эр кие шатырга[†] киретаган ерге Раббийге айыплык курманлыгы этип койды аькелсин. 22Койды айыплык курманы эткен дин куллыкшы онынъ уьшин Раббий алдында куьна кеширилуьвди этер, эм ол кеширилер.

23Сиз бу элге келип, емис тереклер эксенъиз, олардынъ емислерин арам[†] деп сананъыз. Уьш йылдынъ узагында оларды арам деп сананъыз эм еменъиз. 24Доьртинши йыл савлай емислер де Раббий уьшин шуькир курманлыгына багысланаяклар. 25Бесинши йыл сиз емислерди емеге боласынъыз. Соьйтип сизинъ онъыс коьбеек. Мен – Раббий, сизинъ Алланъыз.

26Каны шыгарылмаган этти еменъиз.

Бал ашув ман эм жинийлик пен каьр шекпенъиз[+].

27Самайлардагы шашты кеспенъиз эм сакалынъыздынъ шетлерин кетерменъиз[+].

28Оьлилерге сыйт эткенде, этинъизди йыртпанъыз эм татуировка этпенъиз. Мен – Раббий[+].

29Кызларынъызды бутларга[*] табынылган уьйлерде каьхпе этип кирлеменъиз, олай болмаса ер зийналыкка эм каьхпеликке толар[+].

30Мага аталган шабат куьнлерин тутынъыз эм Меним кие меканымды сыйланъыз. Мен – Раббий[+].

31Оьлилердинъ аруагын шакырувшыларга барманъыз, сол сыхыршылардан зат сораманъыз, неге десе сиз олардан кирленерсиз. Мен – Раббий, сизинъ Алланъыз[+].

32Карт аьдемди коьрип турагалынъыз, эсли аьдемлерди оьрметленъиз эм Мени сыйланъыз. Мен – Раббий, сизинъ Алланъыз[+].

33Эгер коьшкинши сиз бен бирге еринъизде яшаса, оны корламанъыз[+]. 34Сиз бен яшаган ят элден келгенди сизинъ элдинъ аьдеминдей коьринъиз. Оны тап оьзинъиздей этип, суьйинъиз, неге десе сиз де Мысырда ят элдинъ аьдемлери болгансынъыз. Мен – Раббий, сизинъ Алланъыз[+].

35Санды, авырлыкты эм узынлыкты оьлшегенде, туьз болмаган оьлшем алатларын кулланманъыз. 36Туьз шеккиди, авырлык тасты, азык-туьлик эм сув оьлшемлерин кулланынъыз. Мен – Раббий, сизинъ Алланъыз, Мысырдан сизди шыгарган[+].

37Меним баьри йорыкларымды эм токтасларымды толтырынъыз эм оларга ызланъыз. Мен – Раббий».

### 20


Куьна уьшин шуьшине йолыктырув

1Раббий Мусага[†] айтты: 2«Исраил[†] улларына айт: Исраилде яшайтаган исраилшилердинъ, яде Исраилде яшайтаган ят аьдемлердинъ Молек деген бутка оьз баласын курман этетаган кайсылары да оьлтирилсин. Ерли халк оларды тас пан сыбалап оьлтирсин[+]. 3Мен Оьз бетимди балаларын Молекке курман эткенлерге карсы каратарман эм оларды ямагатымнан куварман; неге десе ол Меним кие[†] меканымды кирлеп, Меним кие атымды корлайды[+]. 4Эгер ерли халк ким де болсын бирев оьз баласын Молекке бергенине коьзин юмып, коьрмей, оны оьлтирмесе,[+] 5Мен Оьзим Оьз юзимди сол аьдемге эм онынъ аьелине карсы бурып, онынъ оьзин де, ога ызлап, Молекке табынып Мага саткыншылык эткен аьр кимди де ямагаттан куварман.

6Мага алаллыгын[†] бузып, оьлгенлердинъ аруагын шакырган сыхыршылар ман бир болып, Мага саткыншылык эткен аьдемге Мен Оьз бетимди карсы бурарман, эм оны Мен оьз ямагатымнан куварман[+].

7Оьзинъизди Мага багыслап кие болынъыз, неге десе Мен – Раббий, сизинъ Алланъыз[+]. 8Меним токтасларымды тутынъыз эм оларга ызланъыз. Мен – сизди киелендиретаган Раббий.

9Атасын, яде анасын каргаган ким де оьлтирилмеге керек. Ол атасын, яде анасын каргаган, ол оьз оьлиминде оьзи шуьшли[+].

10Эгер эр аьдем, баска биревдинъ пишеси мен зийналык этип, неке алаллыгын бузса, зийналык эткенлердинъ экевин де оьлтирмеге керек[+].

11Эгер эр аьдем атасынынъ пишеси мен ятса, ол атасын корлайды. Сол эрди де, пишеди де оьлтирмеге керек. Оьз оьлимлеринде олар оьзлери шуьшли[+].

12Эгер эр аьдем оьз келини мен ятса, олардынъ экевин де оьлтирмеге керек. Олар арам затты эткенлер эм оьлимлеринде оьзлери шуьшли[+].

13Эгер эр аьдем эр мен, кыскаяклы ман яткандай, ятса, олар экеви де арам зат эткенлер. Олардынъ экевин де оьлтирмеге керек. Оьз оьлимлеринде олар оьзлери шуьшли[+].

14Эгер эр аьдем кызды да, онынъ анасын да алып яшаса – ол зийналык. Оны да, оларды да, сизинъ аранъызда зийналык болмасын деп, якпага керек[+].

15Эгер эр аьдем айван ман ювык айкаста болса, оны оьлтирмеге керек. Айванды да оьлтирмеге керек[+].

16Эгер кыскаяклы айваннынъ янына ювык айкаста болар уьшин келсе, ол кыскаяклыды да, айванды да оьлтиринъиз. Олар оьлтирилмеге тийисли эм оьз оьлимлеринде оьзлери шуьшли.

17Эгер эр аьдем оьз карындасын, атасынынъ, яде анасынынъ кызын алса, эм олар ювык айкаста болсалар, ол – уьйкен уятлык. Оларды халктынъ коьзинше кувмага керек. Ол карындасынынъ намысын кирлеген эм шуьшине йолыктырылмага керек[+].

18Эгер аьдем кыскаяклы ман онынъ уьсти келген заманда ятса, ол онынъ кан аккан булагын ашкан, ол кыскаяклы да оны ашкан. Олардынъ экевин де ямагаттынъ арасыннан кувмага керек[+].

19Ананънынъ, яде атанънынъ карындасы ман ювык айкаста болма, неге десе бу – ювык кардашлар уьшин намыссызлык, сиз экевинъиз де шуьшли болаяксыз[+].

20Эгер аьдем оьзининъ ата-анасынынъ аданасынынъ пишеси мен ятса, ол сол кардашын корлайды. Олар экеви де шуьшли болаяклар эм баласыз болып оьлееклер[+].

21Эгер аьдем оьз аданасынынъ пишесин алса, ол – кирлик; ол кардашын корлаган. Олар баласыз яшаяклар[+].

22Меним баьри занъларымды эм токтасларымды тутынъыз. Солай болмаса, Мен, яшав курынъыз деп, сизди алып бараяткан ер сизден шийкенип йок этер. 23Мен сизден эрек кувган халклардынъ аьдетлерине ызламанъыз. Олар сол аьдетлерди тутканлары уьшин, Мен оларга ашувлы болдым. 24Ама сизге Мен айттым: „Сиз олардынъ ерлерин байыр этерсинъиз. Мен оны сизге асабалык этип берермен, суьт эм бал аккан ерди“. Мен – Раббий, сизинъ Алланъыз, баска халклардан сизди айырып шыгарган[+].

25Алал айванларды эм кусларды арамларыннан айырып билинъиз. Мен арам деп сайымага буйырган айван, кус эм ерде йылыскан янувар ман оьзинъизди кирлеменъиз[+]. 26Оьзинъизди Мага багыслап кие болынъыз, неге десе Мен, Раббий, киемен. Мен сизди, Оьзимге байыр этер уьшин, баска халклардынъ арасыннан боьлип айырганман[+].

27Оьлгенлердинъ аруагын шакырган, сыхыршылык пан каьр шеккен эр аьдем де, кыскаяклы да оьлтирилсинлер. Оларды тас пан сыбалап оьлтиринъиз, оьз оьлиминде олар оьзлери шуьшли»[+].

### 21


Дин куллыкшылардынъ тазалыгы акында

1Раббий Мусага[†] айтты: «Дин куллыкшылары, Харуннынъ[†] уллары ман соьйлес, эм оларга айт: Дин куллыкшы оьзин, оьз халкынынъ оьлисине тийип, кирленмесин, 2эгер ол энъ ювык кардашы: анасы, атасы, улы, кызы кардашы, 3яде, байга бармаган себепли, онынъ колындагы карындасы болмаса. Олар уьшин деп ол кирленмеге де болаяк. 4Тек, неке аркалы оны ман кардашласканлар уьшин ол оьзин кирлемесин.

5Дин куллыкшыларга басларын кетермеге, сакалларынынъ шетлерин кыркпага, яде этинде кесилген яралар этпеге тиймейди[+]. 6Олар оьз Аллалары алдында кие[†] болсынлар эм оьз Аллаларынынъ атын корламасынлар. Олар Раббийге от курманлыкларын, оьз Аллаларына ас савгаларын аькеледилер. Сол себепли олар кие болмага тийислилер[+].

7Оларга каьхпелик эткен, зийналыктан кирленген яде бойдак кыскаяклыларды алмага тиймейди, неге десе дин куллыкшылары Аллага багысланган. 8Оларды кие аьдемлер деп сыйланъыз, неге десе, олар сизинъ Аллага ас савгаларын аькеледилер. Сизинъ уьшин олар кие болсынлар, неге десе, Мен, сизди тазалаган Раббий, киемен[+].

9Эгер дин куллыкшыдынъ кызы, зийналыкка берилип, оьзин кирлесе, ол атасын корлайды. Оны ягып оьлтирмеге керек[+].

10Бас дин куллыкшысы[†] баска дин куллыкшы кардашларыннан уьйкен. Басына ягылув уьшин май куйылган. Кие кийимлерди киер уьшин сайланган. Сол себепли, сыйт эткенин коьрсетер уьшин ога шашын куймага, уьстиндеги кийимди йыртпага болмайды[+]. 11Илес бар болган ерге ога кирмеге ярамайды. Атасы яде анасы уьшин де ога кирленмеге тиймейди[+]. 12Оьз Алласынынъ ягылув майы ман киеленгени уьшин, ога Алласынынъ кие меканын калдырмага болмайды, оны таслаганы ман, кирленмеге тиймейди[+]. 13Ол тек кызлыгын саклаган кызга уьйленмеге болады. 14Ога не тул, не бойдак, не зийналык пан кирленген, не каьхпелик эткен хатынды алмага тиймейди, 15оьз халкындагы оьзининъ тувдыкларын кирлемес уьшин. Мен – Раббий, оны тазалайтаган».

16Раббий Мусага айтты: 17«Харунга айт: Оьз Алласына ас савгаларын аькелмеге деп, эти-кевдесинде мини болган сенинъ тувдыкларынънынъ эш биревине Меним алдыма келмеге тиймейди. 18Эти-кевдесинде мини болган эш биревге: не сокырга, не аксакка, не сыпатсызга, не сакатка Мага ювыкламага тиймейди,[+] 19не сынык аяклыга, не сынык коллыга, 20не буькирге, не матакожга, не коьз маразлыга, не куршанъгылыга, не котырлыга, не эр муьшеси заяланганга. 21Дин куллыкшысы[†] Харуннынъ тувдыкларынынъ эти-кевдесинде мини болганларынынъ эш биревине, Раббийге от курманлыкларын этпеге деп, ювымага тиймейди. Онынъ кевдесинде мини бар – ога оьз Алласынынъ асын аькелмеге деп, ювыкламага тиймейди. 22Ол оьз Алласынынъ асын, кие курманлыкларды – курманлыклардынъ энъ киесин де – емеге болады, 23ама мини уьшин ол пердеге ювыкламага, яде курман шалатаган орынга, Меним кие меканымды кирлеп, келип болмаяк. Мен – дин куллыкшыларына кие куллык берген Раббий».

24Муса бу затларды Харунга, онынъ улларына эм баьри Исраил[†] улларына кайтарып айтты.

### 22


Курманлыкларга туьз карав

1Раббий Мусага[†] айтты: 2«Харунга[†] эм онынъ улларына айт: Исраил[†] уллары Мага багыслап аькелген кие[†] курманлыкларына сак болсынлар. Меним кие атымды корламасынлар. Мен – Раббий. 3Оларга айт: Эгер келеектеги аркаларда сизинъ тувдыкларынъыздынъ бириси, оьзи кир бола турып, Исраил уллары Раббийге багыслаган кие курманлыклардынъ янына ювыкласа, ол Меннен эрек кувылаяк. Мен – Раббий[+].

4Эгер Харуннынъ тувдыкларынынъ биринде юкпалы тери маразы, яде кевдесиннен агувы болса, ога, тазаланганша, кие курманлыклардан емеге тиймейди. Эгер ол илес кирлеген бир затка, яде урлыгы тоьгилген аьдемге,[+] 5яде оны кирлейтаган йылысып юретаган януварга, яде оны кайтип болса да кирлейтаган аьдемге тийсе, ол таза болмаяк. 6Бу затларга тийген аьдем кешке дейим таза болмаяк. Ювынып тазаланганша, ога кие курманлыклардан емеге тиймейди. 7Куьн баткан заманда, ол таза болаяк. Энди ол кие курманлыклардан емеге болаяк, неге десе бу – онынъ ырызкысы. 8Ога арам[†] оьлген айванды, яде кийик айванлар йырткан айванды емеге тиймейди. Есе кирленер. Мен – Раббий[+].

9Дин куллыкшылары Меним парызларымды толтырсынлар. Солай болмаса, шуьшли боларлар эм кие ерди корлаганлары уьшин сонда оьлерлер. Мен – оларга кие куллыкларын берген Раббий.

10Эш бир ят аьдем кие курманлыкты еп болмайды. Оны дин куллыкшыдынъ конагына да, онынъ ялшысына да емеге тиймейди[+]. 11Ама эгер дин куллыкшы оьзине кул сатып алса, яде кул онынъ уьйинде тувган болса, кул онынъ асыннан ашамага болады[+]. 12Эгер дин куллыкшыдынъ кызынынъ барган байы дин куллыкшысы[†] болмаса, ол кыз кие курманлыкларды еп болмаяк. 13Ама эгер дин куллыкшыдынъ кызы тул хатын болып, яде байыннан айырылып, балаларсыз, яс заманындагындай, атасынынъ уьйинде яшар уьшин кайтса, ол атасынынъ асын ишпеге болады. Ама бир ят аьдемге де ол асты ашап болмаяк.

14Эгер ким болса да бирев кие курманлыкты билмей ашаса, дин куллыкшыга йойымын толыстырсын, уьстиннен онынъ баасынынъ бесинши кесегин косып берип[+]. 15Дин куллыкшылар Исраил уллары Раббийге деп аькелген кие курманлыкларды кирлемесинлер, 16ят аьдемлерге кие курманлыклардан емеге ызын берип эм тоьлев талаплайтаган шуьшти оларда тувдырып. Мен – сол курманлыкларды киелейтаган Раббий».


Тиймейтаган курманлыклар

17Раббий Мусага айтты: 18«Харун ман, онынъ уллары эм баьри Исраил уллары ман соьйлес эм оларга айт: Эгер Исраил улларынынъ, яде Исраилде яшайтаган ят аьдемлердинъ бириси Раббийге, ак юректен курманлык деп, яде ваьде берген себептен, тутасяндырув уьшин курман аькелсе, 19курманлык алал деп кабыл этилип сизден алынар уьшин, ол эркек кара малдынъ, яде кой-текединъ минсизи болсын. 20Мини болган айванларды аькелменъиз, неге десе олар алал деп кабыл этилмееклер[+]. 21Эгер ким болса да бирев, Раббийге ак юректен курманлык деп, яде ваьде берген себептен, уьлестирилген курман этип, кара малдан, яде увак малдан аькелсе, олар алал болар уьшин, эш бир мини болмасын. 22Раббийге сокыр, сакат яде сыпатсыз, котырлы, куршанъылы яде тери маразлы айванларды аькелменъиз. Сосындай айванларды Раббий уьшин от курманлыгы этип курман шалатаган орынга салманъыз. 23Сиз ак юректен курманлык деп, яде ваьде берген себептен, муьшелери айлак узын, яде айлак кыска болган оьгизди, яде козыды аькелмеге боласынъыз, ама олар ваьде курманлыгы болмага ярамайдылар. 24Раббийге эр муьшелери яраланган, эзилген, яде юлкынган, кесилген айванды аькелменъиз. Бу затты сиз турган еринъизде этпенъиз, 25эм сосындай айванларды ят аьдемлердинъ колларыннан, сизинъ Аллага ас савгасы этип аькелер уьшин, алманъыз. Олар сизинъ уьшин алал деп кабыл этип алынмаяк, неге десе олар аьлекленген эм минлери бар».

26Раббий Мусага айтты: 27«Янъы тувган бузав, козы, яде улак ети куьннинъ бойында анасы ман болсын. Сегизинши куьниннен баслап, ол Раббий уьшин от курманлыгына яраяк[+]. 28Сыйырды яде койды олардынъ тоьллери мен бир куьнде шалманъыз[+].

29Шуькир курманлыгын Раббийге аькелген заманынъызда, сизге ол алал болып кабыл этилгендей этип аькелинъиз[+]. 30Оны сол ок куьн, эртенъликке бир зат та калдырмай, емеге керексинъиз. Мен – Раббий[+].

31Меним буйырыкларымды толтырынъыз эм оларды тутынъыз. Мен – Раббий. 32Меним кие атымды корламанъыз. Исраил уллары Мени кие деп сыйласынлар. Мен – сизге кие куллыкты берген Раббий. 33Сизинъ Алланъыз болар уьшин сизди Мысырдан шыгардым. Мен – Раббий»[+].

### 23


Юма эртеси эм байрамлар

1Раббий Мусага[†] айтты: 2«Исраил[†] уллары ман соьйлес эм оларга айт: Мине Раббийдинъ белгилеген аьр дайымлык байрамлары. Сиз баьринъиз де кашан йыйылып Мага ийилип сежде берер уьшин келмеге тийислисиз.

3Куллыкларынъыз бан каьр шекпеге алты куьн бар, ама етинши куьн – ол юма эртеси – толы парахатлык куьни, сежде беруьв уьшин йыйылыстынъ куьни. Ол куьн куллыклар ман каьр шегип болмаяк. Сиз каерде яшасанъыз да, ол Раббийге багысланган шабат куьни.[†][+]


Азатлык байрамы эм Ашыткысыз оьтпеклер байрамы


(Шыг. 12:14-20; Сан. 28:16-25; Шер. 16:1-8)

4Мине белгиленген заманда йыйылысып сежде берсин деп сизинъ халкка билдиреек Раббийдинъ байрамлары:

5Раббийдинъ Азатлык байрамы биринши айдынъ[*] он доьртинши куьнинде, кас каралганда, басланады[+]. 6Сосы айдынъ он бесинши куьнинде Раббийдинъ Ашыткысыз оьтпеклер байрамы[†] басланады; ети куьн бойында ашыткысыз оьтпек енъиз. 7Биринши куьн сежде беруьв уьшин йыйылысынъыз эм аьдеттеги куллыкларынъыз бан каьр шекпенъиз. 8Ети куьн Раббийге яндырылган курманлыклар этинъиз, етинши куьн сежде беруьв уьшин йыйылысынъыз эм аьдеттеги куллыкларынъыз бан каьр шекпенъиз»[+].


Биринши куьлтединъ савгаланувы

9Раббий Мусага айтты: 10«Исраил уллары ман соьйлес эм оларга айт: Мен сизге беретаган ерге барып конганда эм онда аслык йыйганда, сол йыйылган аслыктынъ биринши куьлтесин дин куллыкшысына[†] аькелинъиз[+]. 11Ол Раббий алдында сол аслыкты, сизге алал[†] болып кабыл этилсин деп, силксин. Дин куллыкшы оны юма эртесиннен сонъ келген куьн силксин. 12Сол аслыкты силккен куьн Раббийге тутасяндырувга бирйыллык минсиз козыды аькелинъиз. 13Козы ман бирге, оьтпек савгасы деп, май ман карыстырылган эки куьренке ийги ун аькелинъиз. Отта пискен астынъ ягымлы ийиси Раббийди разы этер. Яндырылган курманлык пан бирге, ишимлик савгасы деп, бир сисе шагыр аькелинъиз. 14Тап сол ок куьнге дейим, сизинъ Аллага ол курманлыкты аькелгенше, не оьтпек, не кувырылган, не ший буьртиктен еменъиз. Бу – келеек аркалар уьшин, каерде яшасанъыз да, дайымлык парыз.


Юмалар байрамы


(Сан. 28:26-31; Шер. 16:9-12)

15Силкилген савга этип, куьлте аслыкты аькелген куьннен, ол – юма эртесиннен сонъ экинши куьн – ети толы юмады сананъыз[+]. 16Етинши юма эртесиннен сонъ келетаган куьнге дейим элли куьнди сананъыз эм Раббийге янъы онъыстан савга аькелинъиз. 17Сиз каерде яшайтаган болсанъыз да, соннан Раббийге силкилген савга деп, эки оьтпекти аькелинъиз. Оьтпеклер ашыткы ман ийленген биринши онъыстан эки куьренке ийги уннан этилсин. 18Сол оьтпек пен бирге Раббийге тутасяндырув курманлык деп ети минсиз бирйыллык козыды, бир яс бугады эм эки койды аькелинъиз. Оьтпек савгалары ман эм ишимлик савгалар ман бирге яндырылган бу курманлыктынъ ягымлы ийиси Раббийди разы этер. 19Куьна[†] уьшин курманлык этип бир текеди эм уьлестирилген курман этип эки бирйыллык козыды аькелинъиз. 20Дин куллыкшы, силкилген курманлыгы этип, Раббий алдында эки козыды, биринши онъыстынъ оьтпеги мен бирге, силксин. Раббийге багысланган бу савгалар – дин куллыкшысына байыр. 21Сол ок куьн сежде беруьв уьшин йыйылысынъыз эм аьдеттеги куллыкларынъыздынъ бирисин де этпенъиз. Сиз каерде яшасанъыз да, бу – келеек аркалар уьшин оьмирлик парыз.

22Сиз оьз еринъизде онъыс йыйсанъыз, данъылдынъ тап мажасына дейим орманъыз эм калдыкларды йыйманъыз. Оларды ярлыларга эм ят ерден келгенлерге деп калдырынъыз. Мен – Раббий, сизинъ Алланъыз»[+].


Карнайлар байрамы


(Сан. 29:1-6)

23Раббий Мусага айтты: 24«Исраил улларына айт: Етинши айдынъ[*] биринши куьнинде сизде байрам парахаты энип, сежде беруьв уьшин карнайлардынъ сеслери мен шакырылган йыйылыс болсын[+]. 25Аьдеттеги ислеринъиздинъ эш бириси мен де каьр шекпенъиз; Раббийге яндырылаяк курманлыклар аькелинъиз».


Куьналар курытылган куьн


(Сан. 29:7-11)

26Раббий Мусага айтты: 27«Бу етинши айдынъ оныншы куьнинде Куьналар курытылган куьн болаяк. Сежде беруьв уьшин йыйылысынъыз, непсинъизди тыйынъыз эм Раббийге яндырылаяк курманлык аькелинъиз[+]. 28Бу куьн аьдеттеги куллыкларынъыз бан эш каьр шекпенъиз, неге десе бу – Куьналар курытылган куьн, Раббийдинъ, сизинъ Алладынъ, алдында курманлык пан куьналарынъыз курытылган куьн. 29Сол куьн непсин тыймаганлардынъ кайсысы да оьз ямагатыннан йок этилсин. 30Сол ок куьннинъ бойынша оьз куллыклары ман каьр шеккенлердинъ кайсысын да Мен ямагатымнан йогалтаякпан. 31Эш бир куллык пан да каьр шекпенъиз. Келеек аркалар уьшин, сиз каерде яшасанъыз да, бу оьмирлик токтас. 32Сизинъ уьшин бу – юма эртесиндей толы парахат куьни, эм сиз непсинъизди тыймага керексинъиз. Айдынъ тогызыншы куьнининъ кешесиннен алып эртеси куьннинъ кешесине дейим юма эртесиндей парахат куьнин тутынъыз».


Кослар байрамы


(Сан. 29:12-39; Шер. 16:13-17)

33Раббий Мусага айтты: 34«Исраил улларына айт: Етинши айдынъ он бесинши куьнинде Раббийдинъ Кослар байрамы басланады. Ол ети куьн болады[+]. 35Биринши куьн – сежде беруьв уьшин йыйылысув; аьдеттеги куллыкларынъыздынъ бириси мен де каьр шекпенъиз. 36Ети куьннинъ узаклыгында Раббийге яндырылаяк курманлыклар аькелинъиз, сегизинши куьн сежде беруьв уьшин йыйылысып, Раббийге яндырылаяк курманлык этинъиз. Бу – байрамнынъ сонъгы йыйылысы; аьдеттеги куллыкларынъызды этпенъиз.

37Мине сосындай Раббийдинъ дайымлык байрамлары; ол куьнлерде сиз Раббийге ягылган савгалар – тутасяндырув курманлыклар, оьтпек савгалары ман шагыр савгалары, аьр бирисин оьз куьнинде, аькелип, байрам йыйылысларын йыймага керексинъиз. 38Бу байрамларды Раббийге айырылган юма эртесине косып этинъиз. Бу курманлыклар сизинъ савгалардынъ, ваьде эткен, яде оьз ыркынъыз бан Раббийге аькелген курманлыкларынъыздынъ санына кирмесинлер.

39Соны ман, етинши айдынъ он бесинши куьниннен баслап, ерден онъысты йыйган сонъ, ети куьнди Раббийдинъ оьрметине байрам этинъиз. Биринши куьн – ол байрам парахатлыгынынъ куьни, эм сегизинши куьн – байрам парахатлыгынынъ куьни[+]. 40Биринши куьн тереклерден энъ ийги емислерди эм пальма бутакларын, япыраклы тереклердинъ эм сув кайынлардынъ бутакларын алынъыз эм Раббийдинъ, сизинъ Алладынъ, алдында ети куьн бойы той тойланъыз. 41Раббийдинъ оьрметине бу байрамды аьр йыл ети куьн бойында байрамшыланъыз. Бу – келеек аркалар уьшин дайымлык парыз болаяк. Етинши айда оны байрамшыланъыз. 42Косларда ети куьн яшанъыз: Исраилдинъ яшавшылары баьри де косларда яшасынлар. 43Сизинъ тувдыклар билсинлер: Мен Исраил улларын, оларды Мысырдан шыгарган сонъ, косларда орынластырганман. Мен – Раббий, сизинъ Алланъыз».

44Муса Исраил улларына Раббийдинъ дайымлык байрамлары акында сондай буйырыклар берди.

### 24


Шырак уьшин май


(Шыг. 27:20-21)

1Раббий Мусага[†] айтты: 2«Исраил[†] улларына, шыракларда дайым отты соьндирмей тургыстар уьшин, сага таза зейтун майдан аькелсинлер деп, буйыр[+]. 3Дайым да, кештен эртенъликке дейим, кие шатырда,[†] антласув сандыгынынъ[†] алдындагы пердединъ тысында, Раббий алдындагы шыракларды Харун[†] карайтаган болсын. Бу келеек аркалар уьшин дайымлык парыз болаяк. 4Аьр дайым да таза шыракка Раббийдинъ алдында май куймага керек.


Кие оьтпек

5Энъ ийги унды ал эм он эки оьтпек писир. Аьр бириси эки куьренке уннан этилсин. 6Оларды Раббий алдында, эки сыдыра этип, аьр биринде алтысар болгандай, таза алтыннан стоьлге сал[+]. 7Оьтпектинъ Раббийге багысланганын коьрсетер уьшин, аьр бир сыдырадынъ касына таза ладан сал. Ладан, яндырылган курманлыктай, оьтпектинъ орнына ягылсын. 8Бу оьтпекти аьр дайым да, юма эртесине юма эртесин ызлатып, Раббийдинъ алдына Исраил улларынынъ атыннан, оьмирлик оьсиет пен, салмага керек. 9Ол – Харунга эм онынъ улларына байыр. Олар оны кие[†] бир ерде есинлер, неге десе бу – бек кие зат, Раббийге деп яндырылган курманлыкларда олардынъ уьлиси»[+].


Аллага ассы болганды язалав

10Исраил улларынынъ Дан ырувыннан Дивридинъ кызы Шеломит атлы бир кыскаяклы мысыршы ман уьйленген. Олардынъ бир улы бар эди. Бир куьн коныста ол ман бир исраилшидинъ арасында тоьбелес шыгады. 11Урсыса турып, Шеломиттинъ улы Алладынъ кие атын корлаган, эм ол Мусага аькелинген. 12Оны, Раббийдинъ эмири ашылганша деп, кападылар[+].

13Раббий Мусага айтты: 14«Мени корлаганды коныстынъ тысына шыгар. Онынъ корлаганын эситкенлер онынъ басына колларын салсынлар, сонъ ямагат оны тас пан тоьбелеп оьлтирсин[+]. 15Исраил улларына айт: „Аллады каргаган шуьшине йолыктырылмага керек[+]. 16Раббийдинъ атын корлаганлардынъ кайсысы да оьлтирилсин. Ямагат оны тас сыбалап оьлтирсин. Элдинъ яшавшысы, яде коьшип келген аьдем, эгер ол Раббийдинъ атын корласа, оьлтирилмеге керек“.

17Аьдемди оьлтирген оьзи оьлтирилмеге керек[+]. 18Кисидинъ малын оьлтирген мал орнына мал бермеге керек[+]. 19Эгер бирев баскасын сакат этсе, онынъ оьзине де сол этилген затты этпеге керек:[+] 20сындырув уьшин сындырув, коьз уьшин коьз, тис уьшин тис. Кайтип ол баскасын сакат эткен болса, оьзи де сондай сакат этилсин. 21Малды оьлтирген йойымды тоьлемеге керек, ама аьдем оьлтирген оьзи оьлтирилмеге керек. 22Эл яшавшысына да, коьшип келгенге де сизде сол бир йорык болсын. Мен – Раббий, сизинъ Алланъыз»[+].

23Муса Исраил улларына буйырык берди, эм олар Аллады корлаганды, коныстынъ тысына шыгарып, тас сыбалап оьлтирдилер. Исраил уллары Мусага Раббий буйыргандай эттилер.

### 25


Парахатлык йылы


(Шыг. 23:10-11)

1[•]Раббий Мусага[†] Синай[†] тавында айтты: 2«Исраил[†] уллары ман соьйлес эм оларга айт: Сиз Мен береяткан ерге келгенде, аьр етинши йыл сол ер, Раббийдинъ парахатлык йылын тутып, тыншайсын. 3Алты йыл данъылга аслык шашынъыз, юзим тереклерди пытанъыз эм онъысты йыйынъыз[+]. 4Ама етинши йыл ерде парахатлык болсын. Сол йыл – Раббийге багысланган тамам парахатлык йылы. Данъылга аслык шашпанъыз эм юзимди пытаманъыз. 5Оьзи оьскен затты йыйманъыз, эм пыталмаган бутаклардагы юзим солкымларын йыйманъыз. Ер бир йыл тамам тыншайсын. 6Ердинъ парахатлык йылында тувдырганы сизге, сизинъ кулларга, ялшыларга, сизге коьшип келип яшайтаганларга ырызкы болсын. 7Сизинъ малга эм сизинъ ерде яшайтаган кийик айванларга да ерде оьскен не затты да емеге болады.


Мереке йыл

8Ети парахатлык йылды санап алынъыз – ети кере етисер йыл – ети парахатлык йылы кырк тогыз йыл туьзгендей. 9Етинши айдынъ оныншы куьнинде карнайды шалынъыз; куьна[†] курытылган куьн савлай сизинъ еринъизге сеслетип карнай шалынъыз[+]. 10Эллинши йылды киели йыл деп сананъыз эм савлай ерде онынъ баьри яшавшыларына эркинлик берилгени акында айтынъыз. Ол сизинъ уьшин мерекели; сизинъ аьр биринъиз оьз ерлерине кайтпага керек, аьр биринъиз – оьз аьелине. 11Эллинши йыл сизинъ уьшин мерекели болаяк; оьзи оьскенди экпенъиз эм йыйманъыз, эм пыталмаган бутакларда оьскен онъысты йыйманъыз. 12Бу мерекели йыл: ол сизинъ уьшин кие[†] болсын, тек данъылда оьзи оьскенди енъиз.

13Бу мерекели йылда аьр ким де оьзининъ ер боьлигине кайтып келсин. 14Ерди оьз миллетинънинъ аьдемине сатаятырып, яде оннан сатып алаятырып, бир-биринъизди алдаманъыз. 15Сатып алаятырып, тек келеек мерекели йылга калатаган йыл саны уьшин тоьленъиз. Сатаятырган аьдем болса – онъыс йыювга дейим калган йыл саны уьшин акын алсын[+]. 16Эгер коьп йыл калган болса, баасын оьстиринъиз, эгер аз йыл болса туьсиринъиз, неге десе тек онъыстынъ саны сатылады. 17Бир – биринъизди алдаманъыз; оьз Алланъыздан коркынъыз. Мен – Раббий, сизинъ Алланъыз.

18Меним занъларымды тутынъыз эм Меним токтасларымды сахый толтырынъыз, эм сиз бу ерде кавыфсыз яшаяксынъыз. 19Сол заманда ер онъыс береек, эм сиз, тойып ашап, сол ерде кавыфсыз яшаяксынъыз. 20Сиз сорарсынъыз: „Эгер биз экпесек эм онъыс йыймасак, етинши йыл не зат ашаякпыз?“ 21Алтыншы йылда Мен соьйтип сизге берекет берермен – еринъиз де уьшйыллык онъысты бергендей[+]. 22Сегизинши йыл аслык шашувды баслаганда да, сиз алдынгы онъысты аьли де ашаяксынъыз. Сиз оны, тогызыншы йылдынъ аслык орувы еткенше, ашаяксынъыз.


Байырлык бийлевди кайтарув

23Ерди дайымлыкка сатып болмаяк, неге десе ер – Меники, а сиз – Менде ят кисилер эм коьшип конганлар. 24Ерди сатып алган заманда, кашан да оны артына кайтарып алмага ызын беринъиз.

25Эгер сенинъ миллетинънен аьдем ярлылыктан оьз ерининъ кесегин сатса, онынъ ювык кардашы келип, онынъ сатканын кайтара сатып алмага болар[+]. 26Эгер онынъ, ога деп кайтара сатып алгандай биреви де йок болса, ама ол оьзи, колайы келип, сатып алгандай амал тапса, 27сатылган заманнан алып йылларды санасын эм баскалыгын ол ер саткан аьдемине тоьлесин. Сол заманда ол оьз ерине кайтпага болаяк. 28А эгер ол ога кайтарар уьшин акша таппаса, сол саткан ери алувшыда мереке йылына дейим калаяк. Сонъында ер оны саткан аьдемге кайтаяк. Эм сол заманда ол оьзининъ ерине кайтпага болаяк[+].

29Эгер бирев кора ман курсалган калада уьй алса, ол саткан заманыннан алып бир йылдынъ ишинде оны кайтарып сатып алмага амалы сакланады. 30Эгер кора ман курсалган каладагы уьй сатылган сонъ биринши толы йыл оьткенше кайтара сатылып алынмаган болса, ол дайымлыкка сатып алувшыга калады. Ол тап мереке йылында да кайтарылмаяк. 31Ама кора ман курсалмаган авыллардагы уьйлер ашык данъыл ери болып саналадылар. Оларды кайтара сатып алмага болады. Оларды мереке йылында кайтармага керек.

32Ама левийшилерде[†] оларга байыр калалардагы уьйлерди кайтара сатып алмага амаллары дайым да бар[+]. 33Левийшилердинъ байырлыгы – оларда байырлыкта болган каладагы уьй – кайтара сатып алынмага керек эм мереке йылында кайтарылмага тийисли, неге десе левийшилердинъ калаларындагы уьйлер – олардынъ Исраил улларындагы байырлыклары. 34Ама олардынъ калалары касындагы отлакларды сатып болмайды – бу олардынъ дайымлык байырлыгы.


Кулларды босатув

35Эгер сенинъ миллетинънинъ аьдеми ярлы болып, сенинъ колынъда калса, ога, ят аьдемге, яде турмага келген аьдемге ярдамласкандай, ярдамлас, ол сени мен арбатында да яшап калсын деп[+]. 36Оннан пайызды алма; оьз Алланънан корк, сенинъ миллетинънинъ аьдеми сени мен арбатында да яшап калсын деп[+]. 37Ога пайызы уьшин борышкага берме эм карыжланар уьшин ога азык сатпа. 38Мен – Раббий, сизге Кенан[†] ерин берип, сизинъ Алланъыз болар уьшин, сизди Мысырдан шыгарган Алланъызбан.

39Эгер сенинъ ырувынънынъ аьдеми ярлы болып, ялшылыкка кирсе, оны кулдай этип ислетпе[+]. 40Ол сага ялшыдай, яде коьшип келген аьдемдей болып ислесин. Ол сенде мереке йылга дейим ислеек[+]. 41Сонда ол оьзининъ балалары ман бирге сеннен кетеек эм оьз ырувына, аталарынынъ юртына кайтаяк. 42Исраил уллары – Меним кулларым. Мен оларды Мысырдан шыгарганман эм оларды кул этип сатып болмайды[+]. 43Оларга басшылык эткенде, каты болма. Оьзинънинъ Алланънан корк[+].

44Сенинъ кулларынъ сизинъ тоьгеректеги халклардан болсынлар; солардынъ арасыннан оьзинъизге кул алынъыз. 45Эм де сизде яшайтаган коьшип келгенлердинъ, сизинъ элде тувган олардынъ ырувларынынъ аьдемлерин алмага боларсынъыз, эм олар сизге байыр боларлар. 46Сиз оларды балаларынъызга байыр асабалык этип бермеге боларсынъыз. Сиз оларга кулларга карагандай карамага боларсынъыз, тек оьзинъиздинъ миллетинъиздинъ аьдемлерине – Исраил улларына, басшылык эткенде, каты болманъыз.

47Эгер сенде яшап турган ят аьдем, яде коьшип келген аьдем байыса, а сенинъ миллетинънинъ аьдеми ярлы болып, сенде яшаган ят аьдемге, яде онынъ аьелиннен биревге ялшылыкка барса, 48оьзин сатканнан сонъ, онда кайтара сатып алынмага амалы бар. Оны оьз кардашы сатып алмага болады: 49ата-анасынынъ аданасы, яде аьелиндеги кан карыскан кайсы кардашы да. А эгер ол оьзи колайланса, оьз басын оьзи сатып алмага болаяк. 50Ол эм оны сатып алувшы заманды ол оьзин саткан йылдан алып мереке йылына дейим санасынлар. Оны ялшылыктан босатувдынъ баасы сол йыллар бойынша ислеген ялшыдынъ кыйынагына тенъ болмага керек. 51Эгер коьп йыллар калатаган болса, ол оьз басын сатып алар уьшин ога тоьленген баадынъ номай кесегин тоьлемеге керек. 52Эгер мереке йылына дейим аз заман калатаган болса, ол оларды санасын эм соларга коьре оьз басын сатып алув уьшин тоьлесин. 53Савлай йыллар бойынша ога, ялшыга карагандай этип, карамага тийисли; онынъ иеси басшылык эткенде, ога, каты болмасын деп, коьз сал.

54Айтылгандай болып, ол кайтара оьз басын сатып алмаса да, ол эм онынъ балалары мереке йыл эркин болаяклар,[+] 55неге десе Исраил уллары Мага кызмет кыладылар. Олар – Меним кулларым, Мен оларды Мысырдан шыгарганман. Мен – Раббий, сизинъ Алланъыз.

### 26


Тынълавлык уьшин разылык


(Шер. 7:12-16; 28:1-14)

1[•]Оьзинъизге бутлар ясаманъыз, табынув уьшин оьзинъизге не сынлар, не кие[†] баганалар, оьзинъиздинъ еринъизге ойылып безекленген таслар салманъыз. Мен – Раббий, сизинъ Алланъыз[+].

2Мага байыр парахатлык куьнлерин тутынъыз эм Меним кие меканымды сыйланъыз. Мен – Раббий[+].

3Эгер сиз Меним токтасларымга ызласанъыз эм Меним буйырыкларымды сахый толтырсанъыз, 4Мен сизге заманы ман ямгыр йиберермен, эм ер онъыс берер, тереклер емис берерлер[+]. 5Аслык бастырувынъыз юзим онъысын йыювга дейим барар, а юзим йыюв – аслык эккенше. Сиз тойганша ашарсыз эм оьз еринъизде кавыфсыз яшарсынъыз.

6Мен сизинъ ерге тынышлык йиберермен: тыныш уйкланъыз эм сизди бирев де кыйнамас. Мен бу ерден кийик айванларды куварман эм сизинъ элинъизди бойлап яв кылышы оьтпес. 7Сиз явларга кувгын салганда, олар сизинъ алдынъызга кылыштан йыгыларлар. 8Сизинъ бес аьдем юзди кувар, а юз аьдем – он мынъды. Душпанларынъыз кылыштан сизинъ алдынъызга йыгыларлар[+].

9Мен сизге аьруьв карарман, сизди коьп балалы этермен, санынъызды оьстирермен эм сизи мен Оьз келисуьвимди сакларман. 10Сиз аьли де озган йылдынъ азыгын ашарсынъыз. Янъы азыкка ер босатар уьшин эскисин тасламага керек боларсынъыз. 11Мен сизинъ аранъызда Оьз меканымды курарман эм сизден шийкенмеспен. 12Мен сизинъ аранъызда юрермен эм сизинъ Алланъыз боларман, а сиз – Меним халкым[+]. 13Мен – Раббий, сизинъ Алланъыз, сизди Мысырдан шыгарган. Соьйтип сиз энди мысыршылардынъ куллары болмассынъыз. Мен сизинъ мойынынъыздагы кулшылыктынъ мойсасын буздым эм сизге, басынъызды йогары тутып, юрмеге ызын бердим[+].


Тынълавсызлык уьшин каргыслар


(Шер. 28:15-68)

14[•]Ама эгер сиз Мага тынъламасанъыз эм баьри бу буйырыкларды толтырмасанъыз, 15эгер сиз Меним токтасларымды унамасанъыз эм Меним йорыкларым ман сайыспасанъыз, Мени мен келисуьвинъизди бузып, Меним парызларымды толтырмасанъыз, 16Мен мине не зат этермен: Мен сизге анъламастан уьйкен коркыныш йиберермен: коьзди каранъа этетаган эм яшавды токтатаган оьпке мараз яде безгек йиберермен. Сиз босына аслык шашарсынъыз: онъысты сизинъ душпанларынъыз ашар[+]. 17Мен юзимди сизге карсы бурарман, эм сизинъ явларынъыз сизди бузар. Сизди коьрип унамаганлар сизге басшылык суьрерлер, эм сиз, артынъыздан кувгын болмаганда да, шабып кашарсынъыз[+].

18Мине сосыннан сонъ да сиз Мага тынъламасанъыз, Мен сизди куьналарынъыз[†] уьшин ети кабат куьшли этип шуьшинъизге йолыктырарман. 19Мен сизинъ йигеринъизди, оьктемлигинъизди йыгарман эм уьстинъиздеги аспанды – темирден, астынъыздагы ерди – езден этермен. 20Сиз куьшинъизди босына зыян этерсинъиз, неге десе сизинъ ер онъыс аькелмес, тереклеринъиз емис бермес.

21Эгер сиз Мага яв болып калсанъыз эм Мени тынълагынъыз келмесе, сизинъ куьналарынъыз уьшин Мен сизинъ баьлелеринъизди ети кабат коьбейтермен[+]. 22Мен сизге кийик айванларды йиберермен, эм олар сизди балаларынъызсыз калдырарлар, малынъызды йогалтарлар эм, сизинъ йолларынъыз бос болгандай, сизди аз санлы этерлер[+].

23Мине сосыннан да сонъ сиз туьзелмесенъиз, Мага яв болсанъыз, 24Мен де сизге карсы болып, сизинъ куьналарынъыз уьшин ети кабат куьш пен сизди язаларман. 25Бузылган келисуьв уьшин оьш алып, мен сизинъ басынъызга кылыш пан урарман, эм сиз калаларда ясырынсанъыз, сизге мараз йиберермен, эм сиз яв колына туьсерсинъиз. 26Мен сизди ырызкыдан айырарман, эм он кыскаяклы бир пеште оьтпек писирер. Оьтпекти сизге оьлшеп берерлер; сиз ашарсынъыз, тек тоймассынъыз.

27Эгер мине сосыннан сонъ да сиз Мени тынъламасанъыз эм Мага яв болып калсанъыз, 28Мен де сизге яв боларман эм каарымда сизинъ куьналарынъыз уьшин сизди ети кабат куьшли этип язаларман. 29Сиз оьз улларынъыздынъ эм кызларынъыздынъ этин ашарсынъыз[+].

30Мен бутларга табынган ерлеринъизди бузарман, ладан ягатаган стоьллеринъизди уватарман эм леслеринъизди бутларынъыздынъ сынык кесеклерине тасларман. Сизден шийкенермен. 31Мен сизинъ калаларынъызды шашарман, сизинъ бутларга табынган ерлеринъизди ер юзиннен йогалтарман эм сизинъ курманларынъыздынъ ягымлы ийиси мен азланмаспан. 32Мен сизинъ ерди, сизинъ явларынъыздынъ оьрейлери ушкандай этип, босатарман[+]. 33Мен сизди халклар арасында шайылтарман, кыннан шыгарылган кылышым ман сизди кувгынга ушыратарман. Сизинъ ерлер босап, калаларынъыз бузык боларлар[+]. 34Сол заманда, сиз оьз явларынъыз ягында болганда, бос калган еринъиз оьзининъ парахатлык йыллары ман азланаяк. Тек сол заманда ер тыншайып, парахатлык йыллары ман азланаяк[+]. 35Ер, сиз онда яшаган заманда, рахатлык йылларында тыншаймаган. Ама ол савлай бос калдырылган заман бойынша тыншаяяк.

36Оьз явларынынъ ерлерине кетип, онда сав калганлардынъ юреклерин Мен сондай коркак этермен, оларды ел кувган япырактынъ сеси уьркитип, олар кашкандай. Олар, кылыштан кашкандай болып, кашарлар эм йыгыларлар, олардынъ артыннан кувгын болмаса да. 37Олар бири-бирине оратылаяклар, кувгыннан коршалангандай болып, олардынъ артыннан кувгын болмаса да. Сизинъ явга карсы коьтерилгендей куьшинъиз болмаяк. 38Сиз халклар арасында оьлеексинъиз, яв ери сизди обаяк. 39Сав калганларынъыз яв ерлеринде оьзлерининъ эм аталарынынъ куьналары уьшин йок болаяклар.

40Ама эгер олар оьзлерининъ эм аталарынынъ куьналарында оьз шуьшлерин мойынларына алсалар – Мени сатып, Мени мен явласканлары уьшин, 41эне сол зат уьшин эди Мен оларга карсы турганым да эм оларды явларынынъ ерлерине аькеткеним де. Эгер олардынъ юреклери сабырланып, олар оьз куьналары уьшин тоьлеселер, 42сонда Мен Оьзимнинъ Якып пан, Исхак[†] пан эм Ибрагим[†] мен келисуьвимди эсиме туьсирип, сосы ерди де эске аларман. 43Боьтен де ер олардан босап, оларсыз оьзининъ парахатлык йыллары ман азланаяк, олар болса, Меним токтасларымнан тайып, Меним парызларымды унамаганлары уьшин оьз куьналарын курытувды шегип юрееклер. 44Ама сонда да, олар яв ерлеринде юргенде, Мен оларды кесип тасламаякпан эм айлак та каарланмаякпан. Оларды туьби-тамыры ман йок этеек тувылман эм Оьзимнинъ олар ман келисуьвимди бузаяк тувылман, неге десе Мен – Раббий, олардынъ Алласы. 45Олар уьшин Мен, Мысырдан, халклар коьзинше, олардынъ Алласы болайым деп, шыгарган ата-бабалары ман келисуьвимди эскерермен. Мен – Раббий».

46Мине сосындай Раббийдинъ Синай[†] тавында Муса[†] аркалы Оьзи мен Исраил[†] уллары арасында токтастырган парызлары, келисуьвлери эм йорыклары.

### 27


Ваьде курманлыклары

1Раббий Мусага[†] айтты: 2«Исраил[†] уллары ман соьйлес эм оларга айт: Эгер ким болса да бирев, Раббийге аьдемди багысласа, онынъ уьшин нешаклы керек десе, сол баады тоьлеп,[+] 3сонда ясы йырма эм алпыс йыллар арасында болган эр аьдемди элли шекел куьмиске тенъ этип баала.[†] 4Эгер ол кыскаяклы болса, оны отыз шекел этип баала. 5Эгер яслары бес эм йырма йыллар арасында болса, эр аьдемди йырма шекел этип, кыскаяклыды – он шекел этип баала. 6Эгер ясы бир ай эм бес йыл арасында болса, яс балады бес шекел куьмис, кыз балады – уьш шекел куьмис деп баала. 7Эгер ясы алпыс йыл эм оннан да коьп болса, эр аьдемди – он бес шекел, кыскаяклыды – он шекел деп баала. 8Эгер ваьде берген, сол токтастырылган баады тоьлер уьшин айлак та ярлы болса, дин кулыкшысына ол курман этеятырганнынъ колайынынъ оьлшемин бегиткендей аьдемди аькелсин.

9Эгер ваьде мен Раббийге курман этпеге тийген малды багысласалар, Раббийге берилген мал – кие[†], курман этилмеге керек. 10Оны авыстырып болмаяк. Не аьруьвин яманга, не яманын аьруьвге авыстырып болмаяк. Эгер бир мал экиншисине авыстырылса, олар экеви де кие деп саналаяклар. 11Эгер ваьде мен келисте, Раббийге курман этпеге тиймеген арам[†] айванды багысласалар, оны дин куллыкшыга аькелсинлер, 12ол ога баа берсин деп: аьруьв ме ол, яман ма, эм дин куллыкшы кайдай баа берсе, ол солай болаяк. 13Эгер иеси айванды кайтара сатып аламан десе, онынъ баасынынъ юзден йырмасын уьстине косып берсин[+].

14Эгер аьдем Раббийге оьз меканын багыслайман десе, дин куллыкшы оны баалар: аьруьвме ол, яде яманма, эм дин куллыкшы кайдай баа берсе, ол солай болаяк. 15Эгер оьз уьйин багыслаган аьдем оны кайтара сатып аламан десе, онынъ баасынынъ бесинши кесегин уьстине косып берсин, эм уьй тагы да ога байыр болаяк.

16Эгер аьдем Раббийге, асабалыкка калган данъылынынъ бир кесегин багыслайман десе, оны нешаклы урлык керегине коьре бааламага керек – бир эшек юги арпага эллисер кесек куьмис пен деп санап. 17Эгер ол данъылды мереке йыл багыслайтаган болса, бу баа туьрленмей калаяк[+]. 18А эгер ол оьз данъылын мерекеден сонъ багыслай болса, дин куллыкшы онынъ баасын токтастырсын эм, келеек мереке йылына дейим нешаклы йыл калганына коьре, онынъ баасын кемитсин. 19Эгер данъылды багыслаган аьдем оны кайтара сатып аламан десе, онынъ баасынынъ юзден йырмасын уьстине косып берсин, эм данъыл тагы да ога байыр болаяк. 20Ама эгер данъыл кайтара сатып алынмаган, яде баска биревге сатылган болса, оны кайтара сатып алып болмаяк[+]. 21Сосындай данъыл мереке йылда босалса, ол Раббийге багысланган кие зат болаяк; ол дин куллыкшыларга байыр болаяк[+].

22Эгер аьдем асабалыкка алмаган, баскадан сатып алган данъылын Раббийге багысласа, 23дин куллыкшы оны келеек мереке йылына дейим калган йыллардынъ санына коьре бааласын эм онынъ баасы сол ок куьн тоьленсин. Бу акша – кие, Раббийге байыр. 24Мереке йыл данъыл, ол кимнен сатып алынган болса, кимнинъ асабалыгы болган болса, сол аьдемге байырлыкка кайтаяк. 25Баьри бааларды кие меканнынъ шекели оьлшеминде токтастырмага керек, бир шекелде йырма гера[+].

26Ама эш бирев де малдынъ тунгышын багысламасын, неге десе тунгышлар онсыз да Раббийге байыр, оьгиз бе ол, кой ма – олар Раббийдики[+]. 27Эгер ол арам айван болса, оны кайтара сатып алмага болады, онынъ токтастырылган баасы ман келисте, уьстиннен онынъ юзден йырмасын косып берип. Эгер оны кайтарып сатып алмасалар, оны оьз баасына баскасына сатпага керек[+].

28Ама эш бирев де оьз колында болган затын – аьдем[*], мал яде асабалык данъыл болсын – не сатпага, не кайтара сатып алмага эркинлиги йок, эгер ол зат Раббийге ваьде мен багысланган болса. Ваьде мен багысланган аьр не зат та – ол бек кие, Раббийге байыр. 29Ваьде мен багысланган аьдемди де кайтара сатып алып болмаяк; оны оьлтирмеге керек[+].

30Ер тувдырган затлардынъ – аслык па, терек емиси ме – юзден оны Раббийдики. Бу – бек кие, Раббийге байыр[+].

31Эгер аьдем оьзининъ онлыгынынъ бир кесегин кайтара сатып аламан десе, онынъ баасынынъ юзден йырмасын уьстине косып алсын[+]. 32Кара тувардынъ эм увак малдынъ баьри онлыклары да – санавшыдынъ колыннан оьткен аьр бир оныншы мал – кие, Раббийге байыр. 33Иеси карамасын – аьруьвме ол яманма деп, эм де эш авыстырмасын. Эгер ол авыстырса, эки мал да кие болаяклар эм оларды кайтара сатып алып болмаяк».

34Мине сосындай Раббийдинъ Синай[†] тавында Муса аркалы Исраил улларына берген парызлары.

## Сан язув

### Сан язув

Сан язув


Кирис соьз

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]


### Кирис соьз


МУСА ПАЙХАМБАРДЫНЪ ДОЬРТИНШИ КИТАБЫ


САН ЯЗУВ

Бу китап Мысырдан Кенанга келе турган Исраил халкынынъ саны язылувы акында билдируьвден басланады, сол себептен Китаптынъ аты «Сан язув» деп айтылады. Китаптынъ ювыт тилинде «Шоьлде» деген аты, сосы ислердинъ кайсы ерде болганын ашыклайды. Алла Синай тавында Исраил улларына Оьзининъ шериатын бергеннен сонъ, Муса баьри кавга этпеге болган эр кисилердинъ санын эсапка алып, левийшилерди де баска эсапка язып алган. Халк, Алладынъ буйырыгы ман шериатка бир кесек йорыклар косылган сонъ, Раббий ваьде эткен ерге коьшпеге аьзир болды (1–9 боьликлер).

Ама Исраил уллары, Кенан ман дазувы болган Кадеш Барнеяга ювык келгенде, ваьде этилген ерди билмеге йиберилгенлердинъ хабарларына ыйнанып, сонда бармага коркканлар. Сол коркув Исраил улларын 40 йыл иссиликтен кепкен шоьлде йолсызлыкта юрдирди (10–20 боьликлер). Тынълавсыз несил шоьлде кырылганда, халк аста-аста Кенан янындагы ерлерди бийлеп, Йордан йылгасынынъ куьнтувар бетинде орынласкан Моав кыралына ювыклады (21–36 боьликлер). Сол йыллар узагында Исраил халкы коьп кере Мусага карсы коьтерилген эм Аллага да зарланган. Ама тынълавсызлыклары уьшин Исраил улларын язаласа да, Раббий Оьзи айырган халкына алаллыгын саклайтаган эди, ваьде этилген ерге баратаган йолда ярдам этип, коршалап, явларды енъмеге куьш берип турды.

### 1


Исраил халкынынъ санын язув

1Исраил[†] улларынынъ Мысырдан кетуьвининъ экинши йылы эди. Экинши айдынъ [коькек-куралай] биринши куьнинде, Раббий[*] Муса[†] ман Синай[†] шоьллигинде расканда, кие шатырда[†] соьйлейди. Ол булай деди:[+] 2«Исраил халкынынъ санын язувды сойлары ман эм аьеллери мен, аьр бир эрди атын атап, артлы-артыннан айтып, этинъиз[+]. 3Харун[†] ман бирге баьри аьскер кызметине яравлы Исраил улларын, йырма ясыннан алып эм оннан уьйкенлерин, аьскершилер куьби мен сана. 4Аьр бир ырувдан сизге бир аьдем ярдам этсин, ол оьзининъ аьелининъ сакаманы болсын. 5Сизге ярдам этееклердинъ атлары:

Рубеннен – Элисур, Шедеурдынъ улы;[+]
6Шимоннан – Шелумиел, Суришадайдынъ улы;[+]
7Юдадан – Нахшон, Аминадавтынъ[†] улы;[+]
8Иссакардан – Нетанел, Суардынъ улы;[+]
9Завулоннан – Элияв, Хелоннынъ улы;[+]
10Юсыптынъ[†] улларыннан:
Эпрайымнан – Элишама, Аммихудтынъ улы;
Манашеден – Гамалиел, Педасурдынъ улы;[+]
11Беняминнен – Авидан, Гидеонидинъ улы;[+]
12Даннан – Ахиезер, Аммишадайдынъ улы;[+]
13Ашерден – Пагиел, Окраннынъ улы;[+]
14Гадтан – Элясап, Девуелдинъ улы;[+]
15Напталийден – Ахира, Энаннынъ улы»[+].

16Булар Исраил улларынынъ ямагатыннан айырылып салынган ата ырувлардынъ етекшилери. Олар Исраилдинъ сойларынынъ басшылары. 17Муса ман Харун атлары аталып белгиленген аьдемлердинъ ярдамы ман, 18экинши айдынъ биринши куьнинде буьтин ямагатты йыйдылар. Исраил уллары оьзлерининъ шежерелерин сойы ман эм аьеллери мен билдирдилер, эм эрлер, йырма ясыннан баслап эм оннан уьйкенлери, артлы-артыннан атлары аталып, саналдылар, 19Раббий Мусага буйыргандай этип. Муса Синай шоьллигинде оларды булай санады.

20Исраилдинъ тунгышы Рубеннинъ тувдыкларыннан аьскер кызметине яравлы баьри эрлер, йырма ясыннан алып эм оннан уьйкенлери, артлы-артыннан атлары аталып, аьеллерининъ эм сойларынынъ шаатлыгы ман саналдылар. 21Рубеннинъ ырувында олар 46 500 аьдем эди[+].

22Шимоннынъ тувдыкларыннан аьскер кызметине яравлы баьри эрлер, йырма ясыннан алып эм оннан уьйкенлери, артлы-артыннан атлары аталып, аьеллерининъ эм сойларынынъ шаатлыгы ман саналдылар. 23Шимоннынъ ырувында олар 59 300 аьдем эди[+].

24Гадтынъ тувдыкларыннан: аьскер кызметине яравлы баьри эрлер, йырма ясыннан алып эм оннан уьйкенлери, атлары аталып, аьеллерининъ эм сойларынынъ шаатлыгы ман саналдылар. 25Гадтынъ ырувында олар 45 650 аьдем эди[+].

26Юдадынъ тувдыкларыннан: аьскер кызметине яравлы баьри эрлер, йырма ясыннан алып эм оннан уьйкенлери, атлары аталып, аьеллерининъ эм сойларынынъ шаатлыгы ман саналдылар. 27Юдадынъ ырувында олар 74 600 аьдем эди[+].

28Иссакардынъ тувдыкларыннан: аьскер кызметине яравлы баьри эрлер, йырма ясыннан алып эм оннан уьйкенлери, атлары аталып, аьеллерининъ эм сойларынынъ шаатлыгы ман саналдылар. 29Иссакардынъ ырувында олар 54 400 аьдем эди[+].

30Завулоннынъ тувдыкларыннан: аьскер кызметине яравлы баьри эрлер, йырма ясыннан алып эм оннан уьйкенлери, атлары ман айтылып, аьеллерининъ эм сойларынынъ шаатлыгы ман саналдылар. 31Завулоннынъ ырувында олар 57 400 аьдем эди[+].

32Юсыптынъ улларыннан:

Эпрайымнынъ тувдыкларыннан: аьскер кызметине яравлы баьри эрлер, йырма ясыннан алып эм оннан уьйкенлери, атлары ман айтылып, аьеллерининъ эм сойларынынъ шаатлыгы ман саналдылар. 33Эпрайымнынъ ырувында олар 40 500 аьдем эди[+].
34Манашединъ тувдыкларыннан: аьскер кызметине яравлы баьри эрлер, йырма ясыннан алып эм оннан уьйкенлери, атлары ман айтылып, аьеллерининъ эм сойларынынъ шаатлыгы ман саналдылар. 35Манашединъ ырувында олар 32 200 аьдем эди[+].

36Беняминнинъ тувдыкларыннан: аьскерге яравлы баьри эрлер, йырма ясыннан алып эм оннан уьйкенлери, атлары ман айтылып, аьеллерининъ эм сойларынынъ шаатлыгы ман саналдылар. 37Беняминнинъ ырувында олар 35 400 аьдем эди[+].

38Даннынъ тувдыкларыннан: аьскер кызметине яравлы баьри эрлер, йырма ясыннан алып эм оннан уьйкенлери, атлары аталып, аьеллерининъ эм сойларынынъ шаатлыгы ман саналдылар. 39Даннынъ ырувында олар 62 700 аьдем эди[+].

40Ашердинъ тувдыкларыннан: аьскер кызметине яравлы баьри эрлер, йырма ясыннан алып эм оннан уьйкенлери, атлары аталып, аьеллерининъ эм сойларынынъ шаатлыгы ман саналдылар. 41Ашердинъ ырувында олар 41 500 аьдем эди[+].

42Напталийдинъ тувдыкларыннан: аьскер кызметине яравлы баьри эрлер, йырма ясыннан алып эм оннан уьйкенлери, атлары аталып, аьеллерининъ эм сойларынынъ шаатлыгы ман саналдылар. 43Напталийдинъ ырувында олар 53 400 аьдем эди[+].

44Муса, Харун эм Исраилдинъ он эки етекшиси мен саналган бу эрлер, аьр кими, оьз аьелининъ ваькили эди. 45Аьскер кызметине яравлы баьри эрлер, йырма ясыннан алып эм оннан уьйкенлери, Исраилде аьеллери мен саналдылар. 46Олар баьриси 603 550 аьдем эди[+]. 47Ама Левий ырувынынъ аьеллери баскалар ман бирге саналмадылар.

48Раббий Мусага айткан эди: 49«Левийдинъ ырувын санама эм аьдем санынынъ язувына оларды баска Исраил уллары ман киргистпе. 50Левий ырувына антласув шатырын[†][*] аманатла, онынъ баьри савыт-сабасын эм ишиндеги баьри затын. Олар кие шатырды коьтерип юргистсинлер, онынъ савлай савыт-сабасын аьдуьвлеп карасынлар эм шатырдынъ тоьгерегине оьзлерининъ конысларын яйсынлар. 51Эгер кие шатырды коьширмеге керек болса, Левий ырувы оны коьтерип алсынлар, эгер оны курмага керек болса, сол затты да олар этсинлер. Эгер шатырга баска аьдем ювыкласа, ол оьлимге ушыраяк. 52Исраил уллары шатырларын аьскершилер куьби мен салаяклар, аьр кими оьзининъ ордасында, оьзининъ байрагы ман. 53Ама Левий ырувы оьзлерининъ шатырларын антласув шатырынынъ тоьгерегине, Исраил халкына каарым тиймес уьшин, салаяклар. Антласув шатырынынъ янында олар каравыл тутаяклар»[+].

54Исраил уллары, Раббий Муса пайхамбарга[†] калай буйырган болса, солай эттилер.

### 2


Ырувлардынъ ордаларда орынласувы

1Раббий Мусага[†] эм Харунга[†] айтты: 2«Исраил[†] уллары кие шатырдынъ[†] тоьгерегинде, бек узак болмай, аьр кими оьз байрагы ман, оьз аьелининъ белгиси мен орда курсынлар.

3Юдадынъ ордасы байрагы ман куьнтуварда, шатырдынъ куьн шыгатаган ягында болсын. Юдадынъ ырувынынъ етекшиси – Нахшон, Аминадавтынъ[†] улы[+]. 4Онынъ аьскеринде 74 600 эр киси. 5Иссакардынъ ырувы ордасын олардынъ касына салсын. Иссакардынъ ырувынынъ етекшиси – Нетанел, Суардынъ улы. 6Онынъ аьскеринде 54 400 эр киси. 7Касында Завулоннынъ ырувы болаяк. Завулоннынъ ырувынынъ етекшиси – Элияв, Хелоннынъ улы. 8Онынъ аьскеринде 57 400 эр киси. 9Юдадынъ орда аьскеринде баьриси 186 400 эр киси. Олар йолга биринши болып шыгаяк[+].

10Кубылада Рубеннинъ ордасы оьзининъ байрагынынъ астында болсын. Рубеннинъ ырувынынъ етекшиси – Элисур, Шедеурдынъ улы. 11Онынъ аьскеринде 46 500 эр киси. 12Шимоннынъ ырувы ордасын олардынъ касына салсын. Шимоннынъ ырувынынъ етекшиси – Шелумиел, Суришадайдынъ улы. 13Онынъ аьскеринде 59 300 эр киси. 14Янында – Гадтынъ ырувы. Гадтынъ ырувынынъ етекшиси – Элясап, Ревуелдинъ улы. 15Онынъ аьскеринде 45 650 эр киси. 16Рубеннинъ орда аьскеринде баьриси 151 450 эр киси. Олар йолга экинши болып шыгаяк[+].

17Оннан сонъ, ордалардынъ ортасында кие шатыр эм Левий ырувдынъ ордасы йолга шыксын. Йолга ордалар, калай салынган болса, сол йорык пан шыксынлар, аьр кими оьз орнында, оьз байрагынынъ астында[+].

18Куьнбатарда Эпрайымнынъ ордасы оьз байрагынынъ астында болсын. Эпрайымнынъ ырувынынъ етекшиси – Элишама, Аммихудтынъ улы. 19Онынъ аьскеринде 40 500 эр киси. 20Олардан сонъ Манашединъ ырувы болаяк. Манашединъ ырувынынъ етекшиси – Гамалиел, Педасурдынъ улы. 21Онынъ аьскеринде 32 200 эр киси. 22Оннан сонъ Беняминнинъ ырувы болаяк. Беняминнынъ ырувынынъ етекшиси – Авидан, Гидеонидинъ улы. 23Онынъ аьскеринде 35 400 эр киси. 24Эпрайымнынъ орда аьскеринде 108 100 эр киси. Олар йолга уьшинши болып шыгаяк[+].

25Керуьвде Даннынъ ордасы оьз байрагынынъ астында болсын. Даннынъ ырувынынъ етекшиси – Ахиезер, Аммишадайдынъ улы. 26Онынъ аьскеринде 62 700 эр киси. 27Ашердинъ ырувы ордады олардынъ касына салаяк. Ашердинъ ырувынынъ етекшиси – Пагиел, Окраннынъ улы. 28Ашердинъ аьскеринде 41 500 эр киси. 29Оннан сонъ Напталийдинъ ырувы болаяк. Напталий ырувынынъ етекшиси – Ахира, Энаннынъ улы. 30Онынъ аьскеринде 53 400 эр киси. 31Даннынъ ордасында баьриси 157 600 эр киси. Олар йолга энъ сонъында оьз байракларынынъ астында шыгаяклар»[+].

32Булар аьеллери мен саналган Исраил уллары. Баьриси ордалардынъ аьскерлер куьбинде – 603 550 аьдем[+]. 33Тек Левий ырувы калган Исраил уллары ман саналмаган – соьйтип Раббий Мусага буйырган[+].

34Раббий Мусага калай буйырган болса, Исраил уллары солай эттилер. Олар орда болып, байракларынынъ астына турдылар эм соьйтип те – аьр ким оьз сойы эм аьели мен – йолга шыктылар.

### 3


Левий ырувынынъ шатырда кызмет кылувы

1Мине Раббий Муса[†] ман Синай[†] тавында соьйлейтаган заманга дейим Харуннынъ[†] эм Мусадынъ тукым тарихлери. 2Харуннынъ улларынынъ атлары: Надав, онынъ тунгышы, Авиху, Элазар эм Итамар[+]. 3Бу Харуннынъ улларынынъ атлары, майланган дин куллыкшылары, оларды Харун, дин куллыкшылары болсын деп, багыслаган. 4Тек Надав эм Авиху Синай шоьллигинде, Раббийге арам[†] отты аькелгенде, оьлдилер. Олардынъ уллары болмаган, эм тек Элазар ман Итамар, аталары Харун сав заманында, дин куллыкшылары болган[+].

5Раббий Мусага булай айтты: 6«Левийдинъ ырувын келтир эм дин куллыкшысы[†] Харун ман, олар ога ярдам этер уьшин, таныстыр[+]. 7Олар, кие шатырда[†] кызмет кылув озгарып, Харун эм баьри ямагат уьшин борышларын толтырсынлар. 8Олар кие шатырда аьрекет этип, кие шатырдынъ савыт-сабасын аьдуьвлеп карасынлар эм Исраил[†] улларынынъ борышларын толтырсынлар. 9Левий ырувын Харунга эм онынъ улларына бер – олар баьри Исраил улларынынъ ырувларыннан ога толысынша бойсынмага тийислилер[+]. 10Харунды эм онынъ улларын дин куллыкшылары этип сал. Кие[†] ерге ювыклаган баска аьдем оьлтирилмеге керек»[+].

11Тагы да Раббий Мусага айтты: 12«Мен Левий ырувын баьри Исраил улларынынъ ырувларыннан аьр бир Исраил кыскаяклысыннан тувган биринши эр тунгышларынынъ орнына алганман. Левий ырувы – Меники, 13неге десе баьри тунгышлар – Меники. Мен Мысырда баьри тунгышларды оьлтиргенде, Мен Оьзиме Исраилде баьри тунгышларды багыслаганман – аьдемлерди де, айванларды да. Олар Меники болмага кереклер. Мен – Раббий»[+].


Левий ырувынынъ санын язув

14Оннан сонъ Раббий Синай шоьллигинде Мусага айтты: 15«Баьри Левий ырувын сойы ман эм аьеллери мен сана. Баьри эр аьдемлерди, бир айлыклардан баслап эм уьйкенлерине дейим, сана».

16Эм Муса, Раббий буйырганындай этип, оларды санады.

17Мине Левийдинъ улларынынъ атлары: Гершон, Кохат эм Мерарий[+].

18Мине Гершоннынъ сой басшысы болган уллары: Ливний эм Шимей.

19Кохаттынъ сой басшысы болган уллары: Амрам, Исхар, Хеврон эм Уззиел.

20Мерарийдинъ сой басшысы болган уллары: Махлий эм Муший.

Мине Левий ырувынынъ сойлары аьеллери мен.

21Гершоннан шыкканлар Ливний сойы эм Шимей сойы; бу Гершон улларынынъ сойлары. 22Баьри бир айлыклардан баслап эм оннан уьйкен болып саналган эр аьдемлер 7 500 аьдем эди. 23Гершон ырувынынъ сойы конысты куьнбатарда салмага керек эдилер, кие шатырдынъ артында[+]. 24Гершон сойынынъ аьеллерининъ етекшиси Лаелдинъ улы Элясап эди. 25Кие шатырда Гершон ырувына шатырдынъ иш эм тыс ябувлары, шатырга киретаган перде,[+] 26шатырдынъ эм курманлык шалатаган орыннынъ тоьгерегиндеги азбардынъ перделери мен азбарга киретаган ердинъ пердеси эм арканлары тапшырылган эди.

27Кохаттан шыкканлар Амрам, Исхар, Хеврон эм Уззиелдинъ сойлары; бу Кохат улларынынъ сойлары. 28Баьри саналган эр аьдемлер, бир айлыклардан баслап эм оннан уьйкенлери, 8 600 аьдем эди. Оларга кие шатырдагы затлар тапшырылган эди. 29Кохат сойы конысты кие шатырдынъ кубыла бетиннен салмага керек эди. 30Кохат сойынынъ аьеллерининъ етекшиси Уззиелдинъ улы Элисапан эди. 31Олардынъ аьдуьвлеп каравына кие сандык[*], сыпыра, шыраксалгыш, курманлык шалынатаган орын, кие ердинъ кылынувда кулланылатаган савыт-сабасы, ябувлар эм онынъ баьри керекли алатлары тапшырылган эди[+]. 32Левий ырувынынъ бас етекшиси Элазар эди, дин куллыкшысы Харуннынъ улы. Кие ерди аьдуьвлеп карайтаганлар ога яваплы эдилер[+].

33Мерарийден шыкканлар Махлий эм Мушийдинъ сойлары: бу Мерарий улларынынъ сойлары. 34Баьри саналган эр аьдемлер, бир айлыклардан баслап эм оннан уьйкенлери, 6 200 аьдем эди. 35Мерарий сойынынъ аьеллерининъ етекшиси Суриел, Авихаилдинъ улы. Олар коныс болып кие шатырдынъ керуьв бетине турмага тийисли эдилер. 36Мерарий улларына кие шатырдынъ бурыслары, тартпылары, баганалары, онынъ туьп-негизи, баьри керек алатлары[+] 37эм азбардынъ тоьгерегиндеги баганалары туьп-негизи мен, шатырдынъ казыклары эм арканлары аьдуьвлеп карамага тапшырылган эди.

38Муса, Харун эм онынъ уллары конысты кие шатырдан куьнтуварга, шатырдынъ алдына салатаган эдилер. Олар Исраил улларынынъ орнына кие ердеги кылынувды аьдуьвлеп карамага тийисли эдилер. Кие ерге ювыклаган баска аьдемди оьлтирмеге керек эди.

39Раббийдинъ буйырыгы ман Муса эм Харун санаган Левий ырувынынъ баьриси, олардынъ сойы ман саналган баьри эр аьдемлери, бир айлыклардан алып эм оннан уьйкенлери, 22 000 аьдем эди[+].


Исраил тунгышларын Левий ырувына авыстырув

40Раббий Мусага айтты: «Баьри бир айлык исраил эр тунгышларын эм оннан уьйкенлерин санап шык эм атларынынъ тизбесин эт. 41Мен – Раббий, Мага Исраил тунгышларынынъ орнына Левий ырувын айыр, эм де Исраил улларынынъ баьри туварынынъ биринши тоьлининъ орнына Левий ырувынынъ баьри туварын айыр».

42Муса Исраил улларынынъ баска ырувларынынъ тунгышларын, Раббий ога буйырганынша, санады. 43Баьри Исраил эр тунгышлары, бир айлыклардан баслап эм оннан уьйкенлери, атлары айтылып саналганда, 22 273 аьдем болды.

44Тагы да Раббий Мусага айтты: 45«Исраил улларынынъ тунгышларынынъ орнына левийшилерди[†] эм олардынъ туварынынъ орнына левийшилердинъ туварын ал. Левийшилер Меники болмага керек. Мен – Раббий. 46Левийшилерден артык болган, эки юз етпис уьш Исраил тунгышларын сатып алар уьшин, 47бес кесек куьмис йыйна. Бу куьмис кие шатырдынъ оьлшевлери мен шегилсин[+]. 48Куьмисти Харунга эм онынъ улларына бер».

49Муса сатылып алынган левийшилерден артык болганлардан тоьлев йыйды. 50Исраил улларынынъ тунгышларыннан ол 1 365 кесек куьмис[*] йыйды. 51Муса тоьлевди Харунга эм онынъ улларына, ога Раббий буйырганындай этип, берди.

### 4


Кохат сойынынъ борышлары

1Раббий Мусага[†] эм Харунга[†] айтты: 2«Левий ырувдынъ Кохат улларынынъ аьдем санын сойы эм аьеллери мен язынъыз. 3Кие шатырда[†] ислегендей, отыз ясыннан элли ясына дейим баьри эрлерди сананъыз[+]. 4Мине Кохат улларынынъ кие шатырда этеек ислери: олар энъ киели савыт-сабады аьдуьвлеп карасынлар.

5Эгер коныс йолга шыгаяк болса, Харун эм онынъ уллары кирсинлер, [энъ кие[†] боьлмеди] ябатаган ябувды алсынлар эм оны ман антласув сандыгын[†] япсынлар. 6Ябувга юныс балыктынъ коьнин салсынлар, уьстине коьк яюв яйсынлар эм курыкларды салсынлар[+].

7Кие оьтпек уьшин сыпыра уьстине коькшил яюв яйсынлар эм ога тепшеклерди, табакларды, телпеклерди эм курманлык шагыры уьшин шоьлмеклерди салсынлар. Сыпырада дайым оьтпек турсын. 8Бу затлардынъ уьстине ал яюв яйсынлар, оны юныс балыктынъ коьни мен япсынлар эм курыкларды салсынлар.

9Коькшил яюв алсынлар эм шыраксалгышты май шыраклары ман, мелте уьшин кыскышты, тосап уьшин тепшеклерди эм ога май куятаган баьри савытларды япсынлар. 10Шыраксалгышты баьри савытлары ман юныс балыктынъ коьниннен яювга орасынлар эм зембилге салсынлар.

11Алтын ман капланган курманлык шалынатаган орыннынъ уьстине олар коькшил яюв яйсынлар, юныс балыктынъ коьнин япсынлар эм курыкларды салсынлар. 12Кие ерде кызмет кылувга кулланылатаган баьри савыт-сабады алсынлар, коькшил яювга орасынлар, юныс балыктынъ коьнин япсынлар эм зембилге салсынлар. 13Курманлык шалынатаган ез орыннынъ куьлин сыпырып суьртсинлер, курманлык шалынатаган орынга койы-кызыл яюв япсынлар 14эм ога курманлык шалынатаган орында кулланылатаган баьри савыт-сабады салсынлар: табаларды, эт уьшин шанышкышларды, балакларды эм буьрккиш телпеклерди. Уьстине юныс балыктынъ коьниннен яюв япсынлар эм курыкларды салсынлар.

15Харун эм онынъ уллары, кие ердинъ затларын, савыт-сабасын ябып болган сонъ, коныс йолга шыгаяк заманда, бу затлардынъ баьрисин коьтерип аькетер уьшин, Кохаттынъ сойы келер. Олар кие затларга тийип болмайды, ол заманда олар оьлееклер. Бу кие шатырдынъ савыт-сабасы, оны Кохаттынъ уллары коьтерип юргистееклар.

16Дин куллыкшысы[†] Харуннынъ улы Элазар шыраксалгыш уьшин майды, ийисли майлар эм дайымлы оьтпек савгасын аьдуьвлеп карасын. Ол кие шатыр эм онынъ ишиндеги баьри затлар уьшин каьр шексин: кие ер эм онынъ савыт-сабасы акында»[+].

17Раббий Муса эм Харунга айтты: 18«Левий ырувынынъ Кохат сойын оьлмеге берменъиз. 19Олар яшасын эм, кие затларга ювыклап, оьлмесин деп, мине бу затты этинъиз: Харун эм онынъ уллары кие ерге кирсинлер эм аьр кимге онынъ борышын эм не зат коьтерип аькетеегин белгилесинлер. 20Ама Кохат уллары, кие затларга бир такыйкага да болсын карамага деп, кирмесинлер, ол заманда олар оьлеек».


Гершон сойынынъ борышлары

21Раббий Мусага айтты: 22«Гершон улларынынъ аьдем санынынъ язувын сойлары эм аьеллери мен эт. 23Кие шатырда кызмет кылув уьшин баьри эр кисилерди, отыздан элли ясына дейим сана.

24Мине Гершон сойынынъ, олар ислегенде эм юк коьтергенде, борышлары:[+] 25олар кие меканнынъ перделерин, кие шатырды эм онынъ ябувын, онынъ уьстиндеги юныс балык коьниннен этилген ябувын, кие шатырга киретаган ердинъ пердесин, 26кие меканнынъ эм курманлык шалынатаган орыннынъ тоьгерегиндеги азбардынъ перделерин, азбарга киретаган ердинъ пердесин, арканларын эм баьри керек алатларын коьтерип барсынлар. Олар сол затлар ман этпеге тийисли баьри борышларын этсинлер. 27Олардынъ кызмети – коьшируьв яде баска ис – Харун эм онынъ улларынынъ басшылыгы ман озгарылады. Олардынъ аьдуьвлеп каравына баьри коьтерип коьширмеге керек затларды сенинъиз. 28Сондай Гершон сойынынъ кие шатырда кызмет кылувы. Олар оьз борышларын дин куллыкшысы Харуннынъ улы Итамардынъ басшылавы ман озгарсынлар.


Мерарий сойынынъ борышлары

29Мерарий улларын сойлары эм аьеллери мен сана. 30Кие шатырда кызмет кылаяк баьри эрлерди, отыздан элли ясына дейим, сана. 31Мине олардынъ кие шатырда толтыраяк борышлары: олар кие шатырдынъ бурысларын, тартпыларын, баганаларын эм туьп-негизин аькетсинлер,[+] 32тагы да азбардынъ тоьгерегиндеги баганаларын туьп-негизи мен, кие шатырдынъ казыкларын, арканларын, баьри баска алатларын эм керек яракларын коьтерсинлер. Аьр кимине, ол не зат коьтерип аькетеегин, белгиле. 33Сондай Мерарий сойынынъ дин куллыкшысы Харуннынъ улы Итамардынъ басшылыгы ман кие шатырда толтыраяк борышлары».


Левий ырувдынъ аьдем санын язув

34Муса, Харун эм халктынъ етекшилери Кохат улларын сойлары эм аьеллери мен санадылар. 35Баьри эрлер, отыздан элли ясына дейим, кие шатырда кызмет кылувга яравлылары, 36сойлары ман саналганда, 2 750 аьдем болды. 37Бу Кохат сойларыннан кие шатырда кызмет кылганлардынъ ортак саны. Муса эм Харун оларды, Раббийдинъ Муса аркалы берген буйырыгынша, санадылар.

38Гершон уллары сойлары эм аьеллери мен саналдылар. 39Баьри эрлер, отыздан элли ясына дейим, кие шатырда кызмет кылувга яравлысы, 40сойлары эм аьеллери мен саналганда, 2 630 аьдем эди. 41Бу Гершон сойларыннан кие шатырда кызмет кылганлардынъ ортак саны. Муса эм Харун оларды Раббийдинъ берген буйырыгы ман санадылар.

42Мерарий уллары сойлары эм аьеллери мен саналдылар. 43Баьри эрлер, отыздан элли ясына дейим, кие шатырда кызмет кылувга яравлысы, 44сойлары ман саналганда, 3 200 аьдем эди. 45Бу Мерарий сойларынынъ ортак саны. Муса эм Харун оларды, Раббийдинъ Муса аркалы берилген буйырыгына коьре, санадылар.

46Муса, Харун эм Исраилдинъ[†] етекшилери баьри левийшилерди[†] сойлары эм аьеллери мен санадылар. 47Баьри эрлер, отыздан элли ясына дейим, кие шатырда кызмет кылувга эм оны коьтерип барувга яравлысы, 488 580 аьдем эди. 49Раббийдинъ Муса аркалы берилген буйырыгына коьре, олардынъ аьр кимине онынъ кызметин белгиледилер эм, не зат коьтерип юргистеегин, айттылар. Олар, Раббий Муса аркалы буйырганынша, саналдылар.

### 5


Коныстынъ тазалыгы акында йорык

1Раббий Мусага[†] айтты: 2«Исраил[†] улларына юкпалы тери маразлыларды[*], кир келетаганларды яде, оьлиге тийип, арамланганларды[†] коныстан йогалтпага буйыр[+]. 3Мен сизинъ аранъызда болган конысты арамламас уьшин, эм эрлерди, эм кыскаяклыларды коныстынъ тысына шыгарынъыз»[+].

4Исраил уллары солай эттилер. Олар баьрин де коныстынъ тысына шыгардылар. Раббий Мусага калай буйырган болса, солай эттилер.


Кыянат уьшин тоьлев

5Раббий Мусага булай деди: 6«Исраил улларына айт: Эгер эр киси яде кыскаяклы баска аьдемге яманлык этселер, оны Раббий мен алаллыгын бузып,[+] 7олар шуьшли, эм эткен куьналарын[†] мойнына ашык алмага керек. Олар эткен яманлыкларын толысынша тоьлесинлер, онынъ уьстине бестен бир ярымын да коссынлар эм яманлык эткен аьдемлерине берсинлер[+]. 8Ама яманлык этилген киси оьлсе, эм сосы яманлык уьшин тоьлевди алмага онынъ ювык кардашы йок болса, тоьлев Раббийге тийисли эм дин куллыкшысына[†] курманлык кошкар ман берилмеге керек, оны ман шуьшлидинъ тазаланувы озгарылады. 9Исраил улларынынъ дин куллыкшысына аькелген баьри кие[†] савгалары – оныкы. 10Аьр аьдемнинъ кие савгалары – дин куллыкшысына байыр; дин куллыкшысына берилген зат – оныкы».


Некесин бузган хатынга сынав

11Раббий Мусага айтты: 12«Исраил уллары ман соьйле, оларга булай айт: Эгер кимнинъ де болсын хатыны зийналык этсе эм оны ман некесин бузса, 13эм ким де болсын бирев оны ман бир тоьсекте болса, а эри ол зат акында билмесе; эгер ол ясыртын арамлык этсе эм шааты йок болса,[+] 14а эри, арамланган хатынын куьнлеп эм шекленип басласа – яде оны куьнлеп, шекленсе, ама хатыны арамлык этпеген – 15ол хатынын дин куллыкшысына аькелсин. Ол оны уьшин садакага бир куьренке арпа ун аькелсин, тек унга май эм аьруьв ийисли майлар коспасын, неге десе бу куьнлев садакасынынъ уны, йорыкты бузганын эслетер уьшин, эскеруьв садакасы[+].

16Дин куллыкшысы оны аькелсин эм Раббийдинъ алдына салсын. 17Ол балшык савытка кие сувыннан куйсын эм сувга кие шатырдынъ[†] ериннен топырагын коссын. 18Кыскаяклыды Раббийдинъ алдына салып, дин куллыкшысы онынъ шашын яйсын[*] эм колына эскеруьв садакасын, куьнлев садакасынынъ унын салсын, а оьзи каргыс еткеретаган увтатык сувды ысласын. 19Эм дин куллыкшысы кыскаяклыга айтсын: „Эгер баска эр киси сени мен бир тоьсекте болмаган болса, эгер, эринъ болып, сен некенъди бузбаган эм арамланмаган болсанъ, бу каргыс еткеретаган увтатык сув сага зарар этпес. 20Ама эгер, эринъ бола турып, сен баска эр киси мен, байынънан баска, некенъди бузып эм арамланган болсанъ – 21ол заманда дин куллыкшысы каргыс айтсын: – Раббий сени халкынънынъ арасында каргыска эм урыска ушыратсын, карнынъа бала битпестей этип, курсагынъды систирсин[*]. 22Бу каргыс еткеретаган сув, сен ишкенлей, сага кирсин, курсагынъ сиссин, бала битпестей каратон болсын[*]“.

Эм кыскаяклы: „Амин,[†] амин[*]“, – деп айтсын.

23Дин куллыкшысы бу каргысларды колязбага язсын эм увтатык сувга шайысын. 24Кыскаяклыга сол увтатык, каргыс еткеретаган сувды иширтсин, ол сув онынъ ишине кирсе, ол бек куьшли азап шегеек. 25Дин куллыкшысы онынъ колыннан куьнлев садакасынынъ унын алсын, курманлык шалынатаган орыннынъ алдында авага коьтерип кагып, Мага, Раббийге багысласын. 26Ол бир увыс оьтпек савгасынынъ эстелик кесегин[*] алсын эм курманлык шалатаган орында яксын. Оннан сонъ ол кыскаяклыга сувды иширтсин. 27Эгер ол арамлык этип, эрине некесин бузган болса, эри ога каргыс еткеретаган сувды иширтсе, сув ога кирсе эм азап шектирсе, курсагы онынъ сисеек, а карны бала битпес болаяк, эм баьри халк ога наьлет болсын айтаяк. 28Ама кыскаяклы арамланмаган эм таза болса, ол бир минсиз калаяк эм курсак коьтермеге болаяк.

29Сондай куьнлев акында йорык: эгер эри болган хатын сенимлигин бузса эм арамланса, 30яде хатынына шекленген эрди куьнлев бийлесе, дин куллыкшысы кыскаяклыды Раббийдинъ алдына салсын эм сол йорык бойынша баьри затты оны ман озгарсын. 31Эри куьнадан тазаланар, а хатыны куьнасы уьшин шуьшине йолыгар».

### 6


Назорейлерге йорыклар

1Раббий Мусага[†] айтты: 2«Исраил[†] уллары ман соьйле, оларга айт: Эгер эр киси яде кыскаяклы оьзин Раббийге багыслайман деп, назорейлик[*] антын этселер, 3олар шагыр эм баска эсирткиш ишимликлерден оьзлерин тыйсынлар, эм шагырдан яде баска эсирткиш ишимликтен этилген сиркесувды ишпесинлер. Оларга юзим сувын ишпеге эм юзим яде курыган юзим де ашамага ярамайды. 4Назорейлик туткан заманында, оларга юзим бутагыннан бир зат – емистинъ асларын яде кабыгын да – ашамага тиймейди.

5Назорейлик туткан заманында олардынъ басларына кетеруьв бекиси тиймесин. Оьзлерин Мага, Раббийге, багыслаган заманы кутылганша, олар Мага байыр; эм басларындагы шашларын оьстирсинлер. 6Раббийге багысланган заманында оларга оьлиге ювыкламага тиймейди[+]. 7Эгер олардынъ атасы, анасы, агасы яде аьптеси оьлсе де, олар уьшин де шашларын арамламага[†] тиймейди, неге десе ол Раббийге багысланувдынъ белгиси. 8Баьри назорейлик заманын олар Мага, Раббийге, багысланганлар.

9Эгер олар турганлай, бирден бирев оьлсе, эм олардынъ Мага багысланган шашлары арамга шыкса, оьзлерининъ тазаланув куьнлеринде – етинши куьн – олар шашларын кетерсинлер. 10Сегизинши куьнинде олар дин куллыкшысына[†] эки анаш коьгершинди яде эки яс коьгершинди кие шатырына[†] киретаган ерге аькелсинлер[+]. 11Дин куллыкшысы, арамланганды тазалар уьшин, куслардынъ бирисин куьна[†] курманлыгына аькелсин, а экиншисин – тутасяндырув курманлыкка, неге десе оьлидинъ касында турып, олар арамга шыккан. Сол куьн ок арамланганлардынъ шашлары янъыдан багысланаяк. 12Назорейлик заманында олар оьзлерин Мага, Раббийге багысласын эм бирйыллык козыды айыплык курманлыгына аькелсинлер. Алдынгы куьнлери эсапка алынмайдылар, неге десе олар оьзлерининъ назорейлигин арамлаганлар.

13Мине назорей акында йорык. Онынъ багысланув заманы битсе, оны кие шатырына киретаган ерге аькелмеге керек. 14Онда ол Раббийге курманлыклар аькелсин: минсиз бирйыллык кошкар козыды – тутасяндырув курманлыкка, минсиз бирйыллык ана токлыды – куьна курманлыгына, минсиз кошкарды – уьлестирилген курманлыкка,[+] 15тийисли ун садакасы ман шагыр садакасын эм энъ ийги уннан май ман ийленген бир шетен ашыткысыз оьтпек эм май ягылган шоьреклер[+]. 16Дин куллыкшысы садакаларды Раббийдинъ алдына салсын эм куьнасы уьшин курманлык эм тутасяндырув курманлык этсин. 17Оннан сонъ ол Раббийге кошкарды бир шетен ашыткысыз оьтпек пен уьлестирилген курманлыкка аькелсин эм де ун садакасын эм шагыр садакаларын этсин. 18Кие шатырга киреятырган ерде багысланув уьшин назорей шашын кетерсин. Оны алып, уьлестирилген курманлык астында янган отка тасласын. 19Назорей багысланув уьшин шашын кетерген сонъ, дин куллыкшысы ога койдынъ кайнаган калагын эм шетеннен ашыткысыз оьтпек эм шоьрек берсин[+]. 20Дин куллыкшысы бу затларды Мага, Раббийге, багыслаганын коьрсетер уьшин, авага коьтерип, алдымда каксын. Бу затлар, кагылган тоьс эм Мага багысланган бут[†] пан бирге – кие[†], дин куллыкшысына байыр. Оннан сонъ назорей шагыр ишпеге болады[+].

21Сондай назорей акында йорык, ол, Раббийге ант этип, оьзининъ назорейлиги уьшин садака багыслайды, оннан баска этип, тагы да оьзининъ байлык амалына коьре. Соьйтип ол, назорейлик акындагы йорыкка коьре, эткен антын толтырсын».


Алладынъ разылыгын тилев

22Раббий Мусага айтты: 23«Харунга[†] эм онынъ улларына айт: Исраил уллары уьшин разылыгымды тиленъиз, оларга булай айта турынъыз:[+]

24Раббий сага разы болсын
Эм сакласын сени;
25Раббий, Оьзининъ юзининъ нурын тоьгип, сени ярыкландырсын
Эм сага рагимли болсын;
26Раббий сага Оьзининъ юзин бурсын
Эм сага тынышлык савгаласын.

27Соьйтип олар, Меним атымды атап, Исраил уллары уьшин разылыгымды тилееклер, эм Мен оларга разы болаякпан».

### 7


Кие шатырды багыславга садакалар

1Муса,[†] кие шатырды[†] орынластырганда, оны майлады эм баьри болган савыт-сабасын Аллага багыслады. Тагы да ол курманлык шалынатаган орынды эм онынъ баьри савыт-сабасын багыслады[+]. 2Эм Исраилдинъ[†] етекшилери, аьеллердинъ басшылары, аьдем санын язув уьшин явап туткан ырувлардынъ етекшилери, садакалар эттилер. 3Олар, Раббийге савгага деп, алты уьсти ябык арба эм он эки оьгиз аькелдилер: аьр бир етекшиден бирер оьгиз, эм аьр эки етекшиден бирер арба, эм бу затларды кие шатырдынъ алдына салдылар.

4Раббий Мусага айтты: 5«Кие шатырда кулланар уьшин, бу затларды олардан ал. Бу затлардан левийшилерге,[†] аьр кимине онынъ кызмет каьрине кереккенине коьре, бер».

6Муса арбаларды эм оьгизлерди алды эм оларды левийшилерге берди. 7Ол эки арбады эм доьрт оьгизди Гершон улларына берди, олардынъ эткен каьрине коьре,[+] 8эм доьрт арбады эм сегиз оьгизди Мерарий улларына берди, олардынъ эткен кызмет каьрине коьре. Олар баьри де дин куллыкшысы[†] Харуннынъ[†] улы Итамарга бойсынадылар[+]. 9Тек Кохат улларына Муса бир зат та бермеди, неге десе олардынъ аьдуьвлеп каравына кие[†] савыт берилген, оны олар ийинлерине алып юргистпеге керек эдилер[+].

10Курманлык шалынатаган орынды майлаган сонъ, етекшилер, оны багыславга, курманлыклар аьзирледилер эм оларды курманлык шалынатаган орынга аькелдилер. 11Раббий Мусага айтканша: «Куьн сайын етекшилердинъ бириси курманлык шалынатаган орынды багыславга оьзининъ садакасын аькелсин».

12Биринши куьн Юдадынъ ырувыннан садакасын Аминадавтынъ[†] улы Нахшон этти[+].

13Онынъ садакасы болды: 1,3 килограмм шеккен куьмис тепшек эм 700 грамм шеккен куьмис телпек – май карыскан энъ ийги унга толтырылган – оьтпек савгасы; 14100 грамм[*] шеккен алтын табак – ийисли майга толтырылган;[+] 15тутасяндырув курманлыкка – яс буга, кошкар эм бирйыллык токлы;[+] 16теке – куьна[†] курманлыгына[+] 17эм эки оьгиз, бес кошкар, бес теке эм бес бирйыллык токлы – уьлестирилген курманлыгына. Сондай эди Аминадавтынъ улы Нахшоннынъ садакасы[+].

18Экинши куьн садакасын Иссакардынъ ырувынынъ етекшиси, Суардынъ улы Нетанел этти[+].

19Онынъ садакасы болды: 1,3 килограмм шеккен куьмис тепшек эм 700 грамм шеккен куьмис телпек – май карыскан энъ ийги унга толтырылган – оьтпек савгасы; 20100 грамм шеккен алтын табак – ийисли майга толтырылган; 21яс буга, кошкар эм бирйыллык токлы – толы яндырув уьшин; 22теке – куьна уьшин курманлыкка; 23эм эки оьгиз, бес кошкар, бес теке эм бес бирйыллык токлы – уьлестирилген курманлыкка. Сондай эди Суардынъ улы Нетанелдинъ садакасы.

24Уьшинши куьн садакасын Завулоннынъ ырувынынъ етекшиси, Хелоннынъ улы Элияв этти[+].

25Онынъ садакасы болды: 1,3 килограмм шеккен куьмис тепшек эм 700 грамм шеккен куьмис телпек – май карыскан энъ ийги унга толтырылган – оьтпек савгасы; 26100 грамм шеккен алтын табак – ийисли майга толтырылган; 27яс буга, кошкар эм бирйыллык токлы – толы яндырув уьшин; 28теке – куьна уьшин курманлыкка 29эм эки оьгиз, бес кошкар, бес теке эм бес бирйыллык токлы – уьлестирилген курманлыкка. Сондай эди Хелоннынъ улы Элиявтынъ садакасы.

30Доьртинши куьн садакасын Рубеннинъ ырувынынъ етекшиси, Шедеурдынъ улы Элисур этти[+].

31Онынъ садакасы болды: 1,3 килограмм шеккен куьмис тепшек эм 700 грамм шеккен куьмис телпек – май карыскан энъ ийги унга толтырылган – оьтпек савгасы; 32100 грамм шеккен алтын табак – ийисли майга толтырылган; 33яс буга, кошкар эм бирйыллык козы – толы яндырув уьшин; 34бир теке – куьна уьшин курманлыкка 35эм эки оьгиз, бес кошкар, бес теке эм бес бирйыллык токлы – уьлестирилген курманлыкка. Сондай эди Шедеурдынъ улы Элисурдынъ садакасы.

36Бесинши куьн садакасын Шимоннынъ ырувынынъ етекшиси, Суришадайдынъ улы Шелумиел этти[+].

37Онынъ садакасы болды: 1,3 килограмм шеккен куьмис тепшек эм 700 грамм шеккен куьмис телпек – май карыскан энъ ийги унга толтырылган – оьтпек савгасы; 38100 грамм шеккен алтын табак – ийисли майга толтырылган; 39яс буга, кошкар эм бирйыллык токлы – толы яндырув уьшин; 40бир теке – куьна уьшин курманлыкка 41эм эки оьгиз, бес кошкар, бес теке эм бес бирйыллык токлы – уьлестирилген курманлыкка. Сондай эди Суришадайдынъ улы Шелумиилдинъ садакасы.

42Алтыншы куьн садакасын Гадтынъ ырувынынъ етекшиси, Девуелдинъ улы Элясап этти[+].

43Онынъ садакасы болды: 1,3 килограмм шеккен куьмис тепшек эм 700 грамм шеккен куьмис телпек – май карыскан энъ ийги унга толтырылган – оьтпек савгасы; 44100 грамм шеккен алтын табак – ийисли майга толтырылган; 45яс буга, кошкар эм бирйыллык токлы – толы яндырув уьшин; 46бир теке – куьна уьшин курманлыкка 47эм эки оьгиз, бес кошкар, бес теке эм бес бирйыллык токлы – уьлестирилген курманлыкка. Сондай эди Девуелдинъ улы Элясаптынъ садакасы.

48Етинши куьн садакасын Эпрайымнынъ ырувынынъ етекшиси, Аммихудтынъ улы Элишама этти[+].

49Онынъ садакасы болды: 1,3 килограмм шеккен куьмис тепшек эм 700 грамм шеккен куьмис телпек – май карыскан энъ ийги унга толтырылган – оьтпек савгасы; 50100 грамм шеккен алтын табак – ийисли майга толтырылган; 51яс буга, кошкар эм бирйыллык козы – толы яндырув уьшин; 52бир теке – куьна уьшин курманлыкка 53эм эки оьгиз, бес кошкар, бес теке эм бес бирйыллык токлы – уьлестирилген курманлыкка. Сондай эди Аммихудтынъ улы Элишамадынъ садакасы.

54Сегизинши куьн садакасын Манашединъ ырувынынъ етекшиси, Педасурдынъ улы Гамалиел этти[+].

55Онынъ садакасы болды: 1,3 килограмм шеккен куьмис тепшек эм 700 грамм шеккен куьмис телпек – май карыскан энъ ийги унга толтырылган – оьтпек савгасы; 56100 грамм шеккен алтын табак – ийисли майга толтырылган; 57яс буга, кошкар эм бирйыллык токлы – толы яндырув уьшин; 58бир теке – куьна уьшин курманлыкка 59эм эки оьгиз, бес кошкар, бес теке эм бес бирйыллык токлы – уьлестирилген курманлыкка. Сондай эди Педасурдынъ улы Гамалиелдинъ садакасы.

60Тогызыншы куьн садакасын Беняминнинъ ырувынынъ етекшиси, Гидеонидинъ улы Авидан этти[+].

61Онынъ садакасы болды: 1,3 килограмм шеккен куьмис тепшек эм 700 грамм шеккен куьмис телпек – май карыскан энъ ийги унга толтырылган – оьтпек савгасы; 62100 грамм шеккен алтын табак – ийисли майга толтырылган; 63яс буга, кошкар эм бирйыллык токлы – толы яндырув уьшин; 64бир теке – куьна уьшин курманлыкка 65эм эки оьгиз, бес кошкар, бес теке эм бес токлы – уьлестирилген курманлыкка. Сондай эди Гидеонидинъ улы Авиданнынъ садакасы.

66Оныншы куьн садакасын Даннынъ ырувынынъ етекшиси, Аммишадайдынъ улы Ахиезер этти[+].

67Онынъ садакасы болды: 1,3 килограмм шеккен куьмис тепшек эм 700 грамм шеккен куьмис телпек – май карыскан энъ ийги унга толтырылган – оьтпек савгасы; 68100 грамм шеккен алтын табак – ийисли майга толтырылган; 69яс буга, кошкар эм бирйыллык токлы – толы яндырув уьшин; 70бир теке – куьна уьшин курманлыкка 71эм эки оьгиз, бес кошкар, бес теке эм бес бирйыллык токлы – уьлестирилген курманлыкка. Сондай эди Аммишадайдынъ улы Ахиезердинъ садакасы.

72Он биринши куьн садакасын Ашердинъ ырувынынъ етекшиси, Окраннынъ улы Пагиел этти[+].

73Онынъ садакасы болды: 1,3 килограмм шеккен куьмис тепшек эм 700 грамм шеккен куьмис телпек – май карыскан энъ ийги унга толтырылган – оьтпек савгасы; 74100 грамм шеккен алтын табак – ийисли майга толтырылган; 75яс буга, кошкар эм бирйыллык козы – толы яндырув уьшин; 76бир теке – куьна уьшин курманлыкка 77эм эки оьгиз, бес кошкар, бес теке эм бес бирйыллык токлы – уьлестирилген курманлыкка. Сондай эди Окраннынъ улы Пагиелдинъ садакасы.

78Он экинши куьн садакасын Напталийдинъ ырувынынъ етекшиси, Энаннынъ улы Ахира этти[+].

79Онынъ садакасы болды: 1,3 килограмм шеккен куьмис тепшек эм 700 грамм шеккен куьмис телпек – май карыскан энъ ийги унга толтырылган – оьтпек савгасы; 80100 грамм шеккен алтын табак – ийисли майга толтырылган; 81яс буга, кошкар эм бирйыллык токлы – толы яндырув уьшин, 82бир теке – куьна уьшин курманлыкка 83эм эки оьгиз, бес кошкар, бес теке эм бес бирйыллык токлы – уьлестирилген курманлыкка. Сондай эди Энаннынъ улы Ахирдинъ садакасы.

84Мине Исраил етекшилерининъ курманлык шалатаган орынды багыславга, курманлык шалынатаган орын майланган сонъ эткен садакалары: он эки куьмис тепшек, он эки куьмис телпек эм он эки алтын табак. 85Аьр бир куьмис тепшек 1,3 килограмм шегеди, аьр бир телпек – 700 грамм. Баьриси бу савытлар 24 килограмм шегеди[*]. 86Ийисли майга толтырылган алтын табаклар он эки эди, эм олардынъ аьр бириси 100 грамм шегеди. Алтын табаклар баьриси 1,2 килограмм[*] шектилер. 87Тутасяндырув курманлык уьшин баьри айванлар – он эки яс буга, он эки кошкар эм он эки бирйыллык токлы тийисли болган оьтпек савгалары ман. Он эки теке куьна курманлыгына аькелдилер. 88Баьри айванлар уьлестирилген курманлыкка: йырма доьрт оьгиз, алпыс кошкар, алпыс теке эм алпыс бирйыллык токлы. Сондай эди, курманлык орынды майлаган сонъ, курманлык шалынатаган орынды багыслав уьшин этилген садакалар.

89Муса, кие шатырга Раббий мен соьйлер уьшин киретаган заманда, антласув сандыгынынъ капагынынъ[†][*] уьстинде, эки керубининъ[†][*] ортасында ол оны ман соьйлейтаган даваз эситетаган эди. Соьйтип Раббий Муса ман соьйлеген[+].

### 8


Майшыраклардынъ орынласувы

1Раббий Мусага[†] айтты: 2«Харун[†] мен соьйле, ога айт: Сен ети майшыракты шыраксалгышка орынластырган заманда, олар алдынъды ярыкландыргандай этип орынластыр».

3Харун соьйтип этти. Ол майшыракларды, олар шыраксалгыштынъ алдын ярыкландыргандай этип, калай Раббий Мусага буйырганынша, орынластырды. 4Мине шыраксалгыш калай этилген: оны тапталган алтыннан эткенлер – туьбиннен шешекейлерине дейим. Раббий Мусага кайдай уьлги коьрсеткен болса, шыраксалгыш солай этилген.


Левийшилерди тазалав эм багыслав

5Раббий Мусага айтты: 6«Левийшилерди[†] калган Исраил[†] улларынынъ арасыннан айырып ал эм оларды тазала. 7Оларды тазалар уьшин, булай эт: олардынъ уьстине тазаланув сувын буьрк, эм олар буьтин кевдесин кетерсинлер эм кийимлерин ювсынлар. Соьйтип олар тазаланаяк[+]. 8Олар яс бугады эм май ман карыстырылган энъ ийги уннан тийисли оьтпек савгасын алсынлар, а сен экинши яс бугады куьна[†] уьшин курманлыкка ал[+]. 9Исраил улларынынъ баьри ямагатын йыйып, левийшилерди кие шатырына[†] аькел. 10Левийшилерди Раббийдинъ алдына аькел, эм Исраил уллары оларга колларын салсынлар. 11Харун левийшилерди Раббийге Исраил халкыннан садака кебинде, олар Раббийге кызмет кылгандай, багысласын. 12Левийшилер колларын бугалардынъ басына салган сонъ, бир бугады куьна уьшин Раббийге курманлыкка аькел, а баскасын – левийшилерди тазалар уьшин – тутасяндырув курманлыкка аькел. 13Левийшилерди Харуннынъ эм онынъ улларынынъ алдына сал эм оларды Раббийге садакадай багысла. 14Соьйтип левийшилерди сен калган Исраил улларыннан айырарсынъ, эм левийшилер Меники боларлар[+].

15Сен левийшилерди тазалаган сонъ, эм оларды садакадай багыслаган сонъ, олар кие шатырына кызмет кылмага кирсинлер. 16Исраил улларынынъ арасыннан олар Мага толысынша берилмеге керек. Мен оларды Оьзиме кайдай да Исраил кыскаяклысыннан тувган эр бала тунгышы орнына аламан[+]. 17Исраилде баьри эр тунгышлар – аьдем яде айван – Мага байыр. Мен оларды Оьзиме, Мысырда баьри тунгышларды оьлтирип, айырганман. 18Мен левийшилерди Оьзиме Исраилдинъ эр тунгышлары орнына алганман. 19Мен левийшилерди Харунга эм онынъ улларына Исраил улларыннан савга этип сымарлап бергенмен, Исраил уллары кие[†] ерге ювыклаганда, оларга бир баьле де тиймесин деп, Исраил уллары уьшин олар кие шатырда кызмет кылсынлар эм тазаланув озгарсынлар»[+].

20Муса, Харун эм Исраилдинъ баьри ямагаты, Мусага Раббий калай айткан болса, левийшилер мен солай эттилер. 21Левийшилер тазаландылар эм кийимлерин ювдылар. Харун оларды Раббийге садакадай багыслады эм, оларды тазалар уьшин, тазаланув озгарды. 22Оннан сонъ левийшилер, Харун эм онынъ улларынынъ басшылыгы ман кызмет кылмага, кие шатырына кирдилер. Олар левийшилер мен, Раббий Мусага калай буйырган болса, солай эттилер.

23Раббий Мусага айтты: 24«Левийшилерге тийислиси бу: эр кисилер йырма бес ясыннан эм оннан уьйкенлери кие шатырда кызмет борышларына кириссинлер,[+] 25ама элли ясында олар дайымлык кызмет кылувдан тайсынлар эм арбатында кызмет кылмасынлар. 26Олар оьзлерининъ кардашларына кие шатырда кызмет кылувда ярдам этпеге боладылар, ама оьзлери кызмет кылмасынлар. Соьйтип сен левийшилерге олардынъ борышларын белгилерсинъ».

### 9


Азатлык байрамы акында йорыклар

1Раббий Муса[†] ман Синай[†] шоьллигинде Мысырдан кетуьвдинъ экинши йылынынъ биринши айында [навруз-коькек] соьйледи. Ол айтты: 2«Исраил[†] уллары, белгиленген заманда, Азатлык байрамын озгарсынлар[+]. 3Белгиленген вакытта, кеште, биринши айдынъ он доьртинши куьнинде, баьри аьдетлер эм йорыклар ман белгиленъиз».

4Муса Исраил улларына Азатлык байрамын белгиленген заманда озгармага буйырды, 5эм олар оны Синай шоьллигинде, кеште, белгиленген заманда озгардылар. Мусага Раббий калай буйырган болса, Исраил уллары солай эттилер.

6Тек бир кесеклери Азатлык байрамын биринши куьн белгилемеге болмадылар, неге десе оьлген аьдемге тийип, арамланганлар.[†] Сол куьн ок олар Муса эм Харунга[†] келдилер[+] 7эм Мусага айттылар: «Биз, оьлген аьдемге тийип, арамланган эдик, тек не уьшин бизди баска Исраил уллары ман бирге белгиленген заманда Раббийге ортак курманлык аькелуьвден тыймага керек?»

8Муса оларга яваплады: «Раббий сиз акында не буйырганын мен билгенше, куьтип турынъыз».

9Раббий Мусага айтты: 10«Исраил улларына айт: Эгер сен эм сенинъ тувдыкларынъ, оьлиге тийип яде узак йолда болып, арамланса, Раббий берген Азатлык байрамын белгилемеге боласынъ. 11Оны бир айдан сонъ, экинши айдынъ он доьртинши куьнинде, кешликте белгилесин. Курманлыктынъ этин ашыткысыз оьтпек пен эм увтатык оьленлер мен ашасын,[+] 12эртенъликке дейим бир затын да калдырмасын эм суьеклерин де сындырмасын. Азатлык байрамын белгилеген заманда, онынъ баьри йорыкларын тутсын[+]. 13Эгер аьдем таза эм йол шыкпаган болса, ама Азатлык байрамын белгилемесе, ол халкынынъ ишиннен коратылаяк, неге десе белгиленген заманда Раббийге садакасын аькелмеген. Ол шуьшине йолыктырылаяк.

14Эгер сизде яшайтаган тыс элдинъ аьдеми, Раббий мен токтастырылган Азатлык байрамын белгилеймен десе, онынъ баьри йорыкларын эм аьдетлерин тутсын. Сизде ят аьдемлерге де, оьз кыралынъыздынъ аьдемлерине де, бирдей йорыклар болсын»[+].


Кие шатырдынъ уьстинде булыт

15Кие шатыр[†] – антласув шатыры[†] – салынган куьн, оны булыт каплап япты. Кештен эртенъликке дейим ол кие шатырдынъ уьстинде болды эм отка усайтаган эди[+]. 16Аьр заман соьйтип болды: куьндиз оны булыт ябатаган эди, кешелерде булыт отка усайтаган эди. 17Булыт шатырдан коьтерилсе, Исраил уллары йолга шыгатаган эдилер. Булыт токтаган ерде, Исраил уллары коныс салдылар[+]. 18Раббийдинъ буйырыгы ман Исраил уллары йолга шыктылар, эм Онынъ буйырыгы ман коныс салатаган болдылар. Эгер булыт шатырдынъ уьстинде турса, олар коныста калдылар. 19Булыт шатырдынъ уьстинде узак заман турса да, Исраил уллары, Раббийди тынълап, йолга шыкпаганлар. 20Бирерде булыт кие шатырдынъ уьстинде бир неше куьн турган. Тек Раббийдинъ буйырыгы ман олар коныс болып турганлар эм Онынъ буйрыгы ман йолга шыкканлар. 21Бирерде булыт тек кештен эртенъликке дейим турган, эгер ол эртенъликте коьтерилсе, олар йолга шыкканлар. Куьндиз яде кеше, кашан булыт коьтерилсе, олар йолга шыкканлар. 22Эки куьн, ай яде оннан да узак – булыт кайгадер кие шатырдынъ уьстинде турса, Исраил уллары коныста калганлар эм йолга шыкпаганлар. Ама булыт коьтерилсе, олар йолга шыкканлар. 23Тек Раббийдинъ буйырыгы ман коныс болып турганлар эм Онынъ буйрыгы ман йолга шыкканлар. Олар Раббийди тынълаганлар, Онынъ Муса аркалы берген буйырыкларын толтырганлар.

### 10


Куьмис карнайлар

1Раббий Мусага[†] айтты: 2«Тапталган куьмистен эки карнай эт: халкты шакырмага эм коныс пан козгалмага. 3Карнайлардынъ экеви де ойналса, халк сенинъ алдынъда кие шатырга[†] киреятырган ерде йыйылсын. 4Биреви ойналса, сага етекшилер – Исраилдинъ[†] сойларынынъ басшылары – йыйылсынлар. 5Эгер карнайлар, явга карсы шакырып, кыска ойналса, куьнтуварда коныс болып туратаган ырувлар йолга шыксынлар[+]. 6Эгер карнайлар, явга карсы шакырып, экинши кере кыска ойналса, кубыладагы сойлар йолга шыксынлар. Эгер карнайлар, явга карсы шакырып, кыска ойналса, бу йолга шыкпага керегининъ белгиси болады[+]. 7Ямагат йыяякта, карнайда ойнанъыз, тек куьйи явга карсы шакыргандай кыска болмасын.

8Карнайда дин куллыкшылары, Харуннынъ[†] уллары, ойнасынлар. Бу йорык сизге эм келеектеги несиллерге оьмирде туьрленмесин. 9Эгер оьзинъиздинъ еринъизде сиз, сизди артка тайдыраяк болган яв ман согыспага шыксанъыз, карнайларда, явга карсы шакырып, куьй ойнанъыз. Ол заманда Раббий, сизинъ Алла, сизди эске алар эм явлардан куткарар[+]. 10Куванган вакытта да, Янъы Ай тувган байрамында[*] да, оьзинъиздинъ тутасяндырув курманлыгынынъ эм уьлестирилген курманлыктынъ уьстинде карнай ойнанъыз – ол сизинъ Аллахынъыз алдында сиз акында эслетуьв болаяк: Мен – Раббий, сизинъ Алла»[+].


Исраил уллары Синайды калдырадылар

11Экинши айдынъ [коькек-куралай] йырманшы куьнинде, экинши йылында, антласув шатырыннан[†] булыт коьтерилди. 12Исраил уллары Синай[†] шоьллигиннен йолга шыктылар, булыт Паран шоьллигинде токтаганша, бир ерден бир ерге коьшип юрдилер[+]. 13Олар, Раббий Муса аркалы буйырганынша, биринши кере йолга шыктылар.

14Биринши болып оьз байрагынынъ астында Юдадынъ ордасынынъ аьскери козгалды.

Олардынъ басшысы Аминадавтынъ[†] улы Нахшон эди[+]. 15Нетанел, Суардынъ улы, Иссакардынъ ырувынынъ аьскерин, 16а Элияв, Хелоннынъ улы – Завулоннынъ ырувынынъ аьскерин басшыладылар. 17Кие шатырды коьтерип алдылар, эм оны коьтерип аькететаган Гершон эм Мерарий сойлары йолга шыктылар[+].

18Олардан сонъ оьз байрагынынъ астында Рубеннинъ ордасынынъ аьскери козгалды. Оларды Элисур, Шедеурдынъ улы басшылады[+]. 19Шелумиел, Суришадайдынъ улы, Шимоннынъ ырувынынъ аьскерин, 20а Элясап, Девуелдинъ улы – Гадтынъ ырувынынъ аьскерин басшыладылар. 21Оннан сонъ, кие[†] савыт-сабады коьтерип, Кохат сойы йолга шыктылар. Олар шатырды, баскалар янъы ерге еткенше, салмага керек эди[+].

22Олардан сонъ оьз байрагынынъ астында Эпрайымнынъ ордасынынъ аьскери козгалды. Оларды Элишама, Аммихудтынъ улы басшылады[+]. 23Гамалиел, Педасурдынъ улы, Манашединъ ырувынынъ аьскерин, 24а Авидан, Гидеонидинъ улы – Беняминнинъ ырувынынъ аьскерин басшыладылар.

25Энъ сонъында, баьри аьскер куьплерин артыннан коршалап, оьз байрагынынъ астында Даннынъ ордасынынъ аьскери козгалды. Оларды Ахиезер, Аммишадайдынъ улы басшылады[+]. 26Пагиел, Окраннынъ улы, Ашердинъ ырувынынъ аьскерин, 27а Ахира, Энаннынъ улы – Напталийдинъ ырувынынъ аьскерин басшыладылар. 28Сондай эди, олар йолга шыккан заманда, Исраил аьскерлерининъ юрис йорыгы.

29Муса кайнатасынынъ, мидияншы Ревуелдинъ улы Ховавка, булай айтты: «Биз бир тарапка барамыз, онынъ акында Раббий булай айткан: „Мен оны сизге береекпен“. Биз бен кел, Раббий Исраилге тек яхшылык куьтпеге ваьде эткенше, биз сага аьруьв караякпыз»[+].

30Ховав яваплады: «Йок, мен бармайман. Мен оьзимнинъ ериме, ырувымнынъ янына кайтаман».

31Ама Муса айтты: «Тилеймен, бизди калдырма. Каерде шоьлликте бизге коныс салмага керегин сен билесинъ, эм сен бизим йол коьрсетип барувшымыз болаяксынъ. 32Эгер сен бизи мен барсанъ, бизге Раббий берген баьри мал-муьлк пен биз сени мен боьлисермиз[*]».

33Олар Раббийдинъ тавынынъ яныннан йолга шыктылар эм уьш куьн юрдилер. Антласув сандыгы[†] сол уьш куьнди де олардынъ алдында, каерде тыншаймага керегин коьрсетип, барды, 34а олар, конысты калдырып, йолга шыксалар, Раббийдинъ булыты куьндиз олардынъ уьстинде болды[+].

35Сандыкты алып, йолга шыгатаган вакытта, Муса айтатаган эди:

«Коьтерил, я Раббий!
Сенинъ яв-душпанларынъ шашылсын;
Сени коьрип унамаганлар, Сенинъ алдынъда ювырсынлар!»

36Эгер сандыкты коьтерип баратаганлар токтасалар, ол айтатаган эди:

«Кайт, я Раббий,
Исраилдинъ сансыз мынълаган халкына!»

### 11


Халктынъ зарланувы

1Халк Раббийдинъ алдында кыйынлыкларына шагынатаган эди, эм, оларды эситип, Раббий каарланды. Раббийдинъ оты олардынъ арасында тутанды эм коныстынъ шетин яндырып баслады[+]. 2Халк Мусады[†] ярдамга шакырып баслады; Муса Раббийге дува этти эм от соьнди[+]. 3Сол ерди Тавера [«янув»] деп атадылар, неге десе Раббийдинъ оты олардынъ арасында тутанды.

4Олардынъ арасында болган ят аьдемлер баска емеклер куьсеп басладылар. Сол заманда Исраил[†] уллары олар ман бирге йылап эм айтып басладылар: «Биз эт ашасак экен![+] 5Мысырда тегин ашаган балыкты, кавынбалады, кавынларды, соган ювасын, соган эм сарымсакты биз эсимизде тутамыз. 6Ама энди бизим такатымыз таьвесилген. Бир зат йок, эш бир йок, – биз тек бир Алладынъ коьктен туьскен азыгын коьремиз!»[+]

7Алладынъ коьктен туьскен азыгы кориандр (кинза) урлыгына усайды, тек туьси акшыл-сары[*]. 8Халк барып оны йыйган. Сонъ тас термен мен тарткан, яде келиде туьйгиш пен туьйген. Олар оны шоьлмекте асканлар яде калакайлар писиргенлер. Онынъ даьми зейтун майы ман ийленген калакайга усаган[+]. 9Кеше коныска шык туьссе, ога коьктен Алладынъ азыгы да яватаган эди.

10Муса аьр бир аьелдинъ аьдемлери шатырларына киретаган ерде йылайтаганларын эситти. Раббий айлак каарланды, эм Муса туьнъилди.

11Ол Раббийден сорады: «Мен кулынъман; Сен не уьшин мени соьйтип кыйнайсынъ? Мен Сени не зат пан каарландырдым, Сен мага сосы халктынъ кыйынлыгын арткандай? 12Сосы халкты мен дуныяга эндиргенменме? Олар меннен тувганма? Неге Сен мага, дая балады коьтергендей, оларды колларыма коьтерип, олардынъ ата-бабаларына ант этип ваьде берген элге аькетпеге буйырасынъ? 13Сосы халкка мен эт кайдан табайым? Олар, меним алдымда йылап: „Бизге эт ашат!“, – деп тилейдилер. 14Мен ялгыз бу халктынъ авырлыгын суьйреялмайман; меним ол кадер куьшим йок[+]. 15Эгер Сен мени мен арбатында да солай этеек болсанъ, тилеймен, эгер мен Сенде сеним тапкан болсам, басыма туьскен баьле-казады коьрместей, мени аьле ок оьлтирип кой»[+].


Етпис аксакал

16Раббий Мусага айтты: «Мага Исраил улларынынъ аксакалларыннан, кайсыларын сен халктынъ етекшиси деп билгенинънен, етпис аьдем аькел. Олар кие шатырга[†] келсинлер эм сенинъ янынъда турсынлар[+]. 17Мен туьсермен эм сонда сени мен соьйлеп басларман. Сендеги Рухтан алып, Мен оларга да саларман. Сен халктынъ кыйынлыгын ялгыз коьтермес уьшин, олар сага халктынъ кыйынлыгын шекпеге ярдам этерлер. 18Халкка айт: Эртенги куьнге оьзинъизди таза этинъиз эм эт ашарсыз. Раббий, сиз йылап: „Эт ашасак экен! Мысырда ийги эди!“, – деп айтканынъызды эситкен. Раббий сизге эт ашатар[+]. 19Сиз оны бир куьн, эки, бес, он, йырма куьн тувыл, 20а сав бир ай, эт сизинъ бурнынъыздан шыгып, оннан шийкенгенше ашаяксыз, неге десе сиз Раббийди унамагансыз, Ол сизинъ аранъызда эм сиз Онынъ алдында: „Неге биз Мысырдан кеттик?!“ – деп айтып, йылангансыз».

21Муса айтты: «Мен мунда алты юз мынъ яяв эрлердинъ арасында, а Сен: „Мен оларга сав бир ай эт ашатаякпан!“ – деп айтасынъ[+]. 22Баьри болган малды сойсалар да, оларга етеекпе? Баьри денъизде болган балыкты ысласалар да, оларга етеекпе?»

23Раббий Мусага яваплады: «Раббийдинъ колы кыска ма? Сен соьле-аьле, Мен сага берген ваьде толарма экенин, коьрерсинъ»[+].

24Муса халкка шыгып, Раббийдинъ айткан соьзлерин еткерди. Ол аксакаллардан етпис аьдем йыйды эм кие шатырдынъ тоьгерегине тизди. 25Сол заманда Раббий булыт пан туьсти эм Муса ман соьйледи. Ол онда болган Рухтан алды эм етпис аксакалга кондырды. Рух[†] оларга конган сонъ, олар да пайхамбарлык[†] соьзин айтып басладылар, ама сонъында токтадылар.[*]

26Эки аьдем, олардынъ атлары Элдад эм Медад, коныста калдылар. Олар аксакаллар арасында язылган болганлар, ама кие шатырга шыкпаганлар. Рух оларга да конды, эм олар пайхамбарлык соьзин коныста айттылар. 27Яс аьдем Мусага шабып келди эм айтты: «Элдад эм Медад коныста пайхамбарлык соьзин айтадылар».

28Яс заманыннан алып, Мусадынъ ярдамшысы болган Ешу, Нуннынъ улы, айтты: «Муса, ием меним, оларды токтат!»

29Ама Муса яваплады: «Сен меним уьшин куьнлейсинъме? Мен Раббийдинъ халкында баьриси де пайхамбар болганын, Раббий оларга да Оьзининъ Рухыннан йибергенин суьемен!» 30Оннан сонъ Муса эм Исраилдинъ аксакаллары коныска кайттылар.


Раббийден боьденелер

31Эм мине Раббийдинъ ели коьтерилди эм денъиз беттен боьденелер аькелди. Олар коныстынъ аьр бир ягында, бир куьнлик юруьв еринде ердинъ уьстиннен эки карыда [0,9 метр] уша эдилер[+].

32Сав сол куьн, кеше эм эртеси куьнди халк боьденелер йыймага барды, эм аьр аьдем айлак коьп[*] кус йыйды. Олар коныстынъ тоьгерегине кусларды кептирер уьшин, яйып салдылар. 33Аьле де эт олардынъ авызларында эди, Раббий халкка каарланды эм оларга бек каты кыргын йиберди. 34Соннан себеп сол ер Киврот Хаттаава [«неписсизлердинъ мезарлары»] деп аталды: онда непсин тыялмаганларды коьмдилер. 35Киврот Хаттаавадан халк Хасеротка йоьнеди эм онда токтады[+].

### 12


Марием эм Харун Мусага куьнлейдилер

1Марием эм Харун[†] Мусады,[†] ол нубияшы[*] кыскаяклыга уьйленгени уьшин, айыплай эдилер. 2Олар айта эдилер: «Раббий тек Муса аркалы соьйлегенме? Ол биз аркалы да соьйлемегенме?» Эм Раббий бу затты эситти.

3Муса айлак ювас, дуныяда энъ де ювас аьдем эди.

4Анъламастан Раббий Мусага, Харунга эм Мариемге айтады: «Уьшевинъиз кие шатырга[†] шыгынъыз». Эм олар уьшевлери шыктылар.

5Раббий булыт баганасында туьсти. Ол шатырга киретаган ерде токталды, Харун ман Мариемди шакырды, эм олар экевлери алдыга шыктылар. 6Сол заманда Раббий айтты:

«Меним соьзлеримди тынъланъыз!
Эгер сизинъ аранъызда пайхамбарым[†] бар болса,
Мен ога коьринислерде ашыламан,
уйкысында оны ман туьслеринде соьйлеймен[+].
7Ама Меним кулым Муса ман ондай этип тувыл;
ол Меним уьйимде буьтин халкымнынъ сенимли етекшиси[+].
8Оны ман Мен бетпе-бет соьйлеймен,
ашыклап, юмак пан тувыл;
ол Раббийдинъ суьлдерин коьреди.
Калай сиз коркпадынъыз
Меним кулым Мусады айыпламага?»[+]

9Раббий оларга каарланды да, тайды. 10Булыт шатырдан коьтерилгенде, Мариемди иримбопаз[*] сокты, онынъ териси кардай ап-ак болды. Харун ога бурылды эм оны иримбопаз сокканын коьрди[+]. 11Ол Мусага айтты: «Бек тилеймен, ием меним, бизди куьнамыз[†] уьшин язалама, оны биз акылдан тайганнан эткенмиз. 12Мариемди анасыннан, кевдесининъ яртысы ширип, оьли тувган саьбийге усатпа».

13Эм Муса Раббийге ялбарды: «Раббий, тилеймен, оны эмле».

14Ама Раббий Мусага яваплады: «Эгер атасы онынъ бетине туькирген болса, ол ети куьнди уятсызлыкка калып турмас эдиме? Оны ети куьнге коныстан тыска шыгарсынлар; оннан сонъ ол кайтпага болар»[+].

15Марием ети куьнди коныстынъ тысында болды, эм халк, ол кайтканша, йолга шыкпай турды.

### 13


Кенанда тергевлер

1[•]Оннан сонъ халк Хасеротты калдырды эм Паран шоьллигинде коныс курды[+].

2Раббий Мусага[†] айтты: 3«Кенаннынъ[†] ерин тергемеге аьдемлер йибер, Мен оны Исраил[†] улларына беремен. Аьр ырувдан бир етекши йибер».

4Муса оларды, Раббий буйырганынша, Паран шоьллигиннен йиберди. Олар баьри де Исраил улларынынъ етекшилери эди[+]. 5Мине олардынъ атлары:

Рубеннинъ ырувыннан – Шаммуа, Заккурдынъ улы;
6Шимоннынъ ырувыннан – Шапат, Хоридинъ улы;
7Юдадынъ ырувыннан – Калев, Епуннединъ улы;[+]
8Иссакардынъ ырувыннан – Игал, Юсыптынъ[†] улы;
9Эпрайымнынъ ырувыннан – Хошея[*], Нуннынъ улы;
10Беняминнинъ ырувыннан – Палти, Рапудынъ улы;
11Завулоннынъ ырувыннан – Гаддиел, Содидинъ улы;
12Юсыптынъ ырувыннан, Манаше аркалы – Гадди, Сусидинъ улы;
13Даннынъ ырувыннан – Аммиел, Гемаллидинъ улы;
14Ашердинъ ырувыннан – Сетур, Микаилдинъ улы;
15Напталийдинъ ырувыннан – Нахби, Вопсидинъ улы;
16Гадтынъ ырувыннан – Гевуел, Махидинъ улы.

17Мусадынъ ер тергемеге йиберген аьдемлерининъ атлары сондай. Муса алдын Нуннынъ улы Хошеяга Ешу деген ат берген эди[+].

18Оларды Кенанды тергевге йибереятканда, Муса айтты: «Негевти [Кенан ерининъ кубыласын] озып, тавлыкларга барынъыз. 19Каранъыз, бу не зат ер ди эм кайдай халк онда яшайды, куьшлиме ол яде карувсызба, кишкейме яде уллыма? 20Ол яшаган ер кайдай ды? Ийгиме яде яманма? Ол кайдай шахарларда яшайды: олар иргесизбе яде беркитилгенме? 21Ери кайдай ды, семизбе яде тувма? Тереклер бар ма онда яде йок па? Йигерли болынъыз, оьзинъиз бен сол ердинъ емисиннен алынъыз». Аьле юзимнинъ писетаган заманы еткен.

22Олар бардылар эм Зин шоьллигиннен Лево Хаматтынъ[*] касындагы Реховка дейим ерлерди тешкердилер.

23Олар, Негевти озып, Хевронга келдилер, онда Ахиман, Шешай эм Талмай, Анактынъ[*] тувдыклары яшай эдилер. Хеврон Мысырдагы Танис шахарыннан ети йыл алдын куралган эди. 24Эшкол оьзенине келип, олар юзим бутагын солкымы ман кестилер. Эм эки аьдем оны курык пан коьтерип аькетти. Тагы да олар нар эм ынжыр[†] алдылар[+]. 25Сол ер, онда Исраил улларынынъ кескен солкымы уьшин, Эшкол[*] оьзени деп аталды. 26Кырк куьннен олар тергевден кайттылар.

27Тергевшилер Паран шоьллигинде Кадеште болган Мусага, Харунга[†] эм Исраил уллары ямагатына кайттылар. Олар коьрген затлары акында халктынъ алдында, толысынша, айттылар эм сол ердинъ емислерин коьрсеттилер.

28Олар Мусага айттылар: «Биз сен йиберген тарапта болдык: онда, уьшинлей де, суьт эм бал агады! Мине онынъ емислери. 29Ама онда яшайтаган халк куьшли, калалары беркитилген эм бек уллы. Биз онда Анактынъ тувдыкларын да коьрдик. 30Амалекшилер[†] Негевте яшайдылар, Хет, Евус эм Амор халклары – тавлыкларда, а кенаншылар – Ер арасы денъиз эм Йордан сувынынъ бойында»[+].

31Калев Мусадынъ алдында халкты тынышландырды эм айтты: «Бараягынъыз эм сол ерди бийлеек, ол затка бизим куьшимиз етеек»[+].

32Ама оны ман барганлар айттылар: «Биз ол халкка шапкынлык этип болмаймыз – олар бизден куьшли».

33Олар Исраил улларынынъ алдында тешкерген ерлерин яманлап соьйледилер: «Биз тешкерген ердинъ оьстирген асы яшавшыларына етпейди. Биз онда коьрген аьдемлердинъ баьриси бек узын бойлы. 34Биз онда дав коьрдик (анакшылар давлардан шыкканлар). Олардынъ касында биз шегерткедей болып коьринемиз, олардынъ коьзлерине биз де соьйтип коьриндик»[+].

### 14


Исраил улларынынъ коьтирилиси

1[•]Сол кеше халк уьйкен бакырык эм сыйт коьтерди. 2Исраил[†] уллары Мусага[†] эм Харунга[†] разы болмаганларын билдирдилер. Оларга айттылар: «Ай, биз Мысырда оьлген болсак экен! Яде мунда, шоьлде![+] 3Неге бизди Раббий сол ерге аькетеди? Биз онда кылыштан оьлеекпиз, а бизим хатынларымыз эм балаларымыз есирге туьсеек. Мысырга кайтсак ийги тувылма?»

4Олар бир бирине айта эдилер: «Бизге етекши айырмага эм Мысырга кайтпага керек».

5Сол заманда Муса эм Харун йыйылган Исраил улларынынъ ямагатынынъ алдында бетлери мен ерге йыгылдылар[+]. 6Ерди тешкергенлердинъ ишинде болган Нуннынъ улы Ешу эм Епуннединъ улы Калев, кайгыдан кийимлерин йырттылар[+] 7эм Исраил улларынынъ йыйынына айттылар: «Биз тешкерген ер айлак аьруьв. 8Эгер Раббий бизден разы болса, Ол бизди суьт эм бал аккан ерге аькетер, эм оны бизге берер. 9Раббийге карсы турманъыз. Ол ердинъ яшавшыларыннан коркпанъыз, неге десе биз оларды енъил енъермиз. Олар коршалавларын йойганлар, а бизге Раббий ярдам этер. Олардан коркпанъыз»[+].

10Ама халк оларды тас пан тоьбелемеге керегин айтты. Сол заманда Раббийдинъ данъклы нуры Исраил улларына кие шатырда[†] коьринди[+].


Мусадынъ халк уьшин дувасы

11Раббий Мусага айтты: «Не шаклы бу халк Мени мисетке санамаяк? Не шаклы олар Мага ынанмага унамай тураяклар, Мен олардынъ арасында эткен баьри нышанларга да карамай? 12Мен оларды, кыргын йиберип, кырарман, а сеннен олардан артык эм куьшли халк яратарман»[+].

13Муса Раббийге айтты: «Тек онынъ акында мысыршылар эситееклер. Сен Оьзинънинъ куьшинъ мен сосы халкты олардан айырып шыгаргансынъ, 14эм олар баьрин бу ердинъ яшавшыларына хабарлар. Сен бу халктынъ арасында экенинъди олар эситкенлер. Сен, Раббий, сосы халкка ярдам этесинъ эм Сен, Раббий, олар ман бетпе-бет коьрисесинъ, Сенинъ булытынъ олардынъ уьстинде турады, эм Сен куьндиз багана кепли булытта эм кеше багана кепли отта оларга йол коьрсетесинъ[+]. 15Эгер Сен, бу халктан бир аьдем де калдырмай, йок этсенъ, Сенинъ акында эситкен халклар айтарлар: 16„Раббий ол халкты ант этип ваьделеген ерине аькелалмаган. Сонынъ уьшин Ол шоьлликте оны кырып оьлтирген“[+]. 17Энди, Раббий, куьшинъ ашылсын, Сен айтканша:[+] 18„Мен, Раббий, шыдамлы, суьйимге бай эм куьнады[†] эм карсылыкты кеширемен. Тек Мен шуьшлилерди акламайман, аталарынынъ куьналары уьшин уьшинши эм доьртинши несилге дейим балаларын язалайман“. 19Мысырдынъ заманыннан аьлиге дейим кеширгенше, Оьзинънинъ уллы суьйиминъ мен сосы халктынъ куьнасын кешир».

20[•]Раббий яваплады: «Мен оларды сенинъ тилегинъ мен кеширдим. 21Ама Оьз яшавым ман эм дуныяды каплаган данъкым ман ант этемен: 22Олардынъ биреви де Мен ата-бабаларына ваьде эткен ерди коьрмес. Олар Меним данъклы нурымды эм Мен Мысырда эм шоьлликте эткен нышанларымды коьрдилер, ама Мени тынъламадылар эм Мени он кере сынадылар. 23Олардынъ бириси де, ким Мени мисетсинмеген, сол ерди коьрмес[+]. 24Ама Меним кулым Калевтинъ рухы баска, эм ол Мага ак юректен кылынады. Сонынъ уьшин Мен оны ол барган ерге аькетермен, эм онынъ тувдыклары сол ерге ие болаяклар[+]. 25Оьзенлерде амалекшилер[†] эм кенаншылар[†] яшайдылар. Сиз эртен, бурылып, шоьлликке, Кызыл денъизге йол алынъыз».


Коьтерилис уьшин язаланув

26Раббий Муса эм Харунга айтты: 27«Энди де не шаклы сосы куьналы халк Мага шагынып тураяк? Мен, Исраил уллары Мага разы болмай, баьри айтатаган затларын эситемен. 28Оларга айт: Мен Оьз яшавым ман ант этемен: сиз не зат айта болсанъыз, Мен соны этермен. Мен, Раббий, солай соьйлеймен. 29Сизинъ лесинъиз сосы шоьлде тасланаяк, сизден, Епуннединъ улы Калевтен эм Нуннынъ улы Ешудан калганлары, йырма ясындагы эм оннан уьйкенлери, аьдем санын язганда саналганлардан Мага разы болмаганлар,[+] 30бу ерге киреек тувыл, Мен оны сизинъ юртынъыз этермен деп, кол коьтерип ант эткен эдим[+]. 31Сизинъ есирге туьсеек деп корккан балаларынъызды Мен онда аькелермен, эм олар, сиз унамаган ерди юрт этип билерлер. 32А сиз болсанъыз, сизинъ лесинъиз бу шоьлде тасланып калар. 33Имансызлыгынъыз уьшин азап шегип, сизинъ биревинъиз де калмай, шоьлликте оьлип йыгылмай, сизинъ балаларынъыз кырк йыл туваршы боларлар[+]. 34Кырк йыл, сиз сол ерди тергеген кырк куьннинъ аьр бир куьни уьшин бир йыл, сиз оьзинъиздинъ куьнанъыз уьшин азап шегеексиз, Мени мен явласув калай экенин, билерсиз. 35Оны Мен айтаман, Мен, Раббий. Мага карсы турган куьналы халкка, эш соьзсиз, Мен сол затты этермен. Бу шоьлде олар йойыларлар, олар мунда аьлек боларлар».

36Муса ерди тергемеге йибергенлери артына кайтканда, сол ерди яманлап, халкта Раббийге карсылык тувдырганлар, 37Раббийдинъ алдында кыргыннан оьлдилер. 38Сав болып тек Нуннынъ улы Ешу эм Епуннединъ улы Калев калдылар[+].

39[•]Муса сол зат акында Исраил улларына айтканда, олар уллы кайгыдан йыладылар. 40Эртенъ мен турып, олар тавлыклардынъ басына коьтерилип басладылар. «Биз аьзирмиз, – дедилер олар. – Биз Раббий ваьде эткен тарапка барармыз; биз куьналымыз».

41Ама Муса айтты: «Не уьшин сиз Раббийдинъ буйырыгын бузасыз? Сизге етимис болмаяк. 42Барманъыз, Раббий сизге ярдам этпеек. Сизди явлар согып бузарлар, 43онда сизди амалекшилер эм кенаншылар йолыгаяклар ша. Сиз Раббийден бурылгансыз, эм Ол сизге ярдамласаяк тувыл: сиз кылыштан оьлееексиз»[+].

44Олар тавлыклардынъ басына коьтерилмеге таьвкеллендилер, ама не Раббийдинъ антласув сандыгы,[†] не Муса коныстан козгалмадылар[*]. 45Эм тавлыклардан онда яшаган амалекшилер мен кенаншылар туьстилер, оларды согып енъдилер эм Хорма шахарына дейим сав йолды олардынъ артыннан кувдылар[+].

### 15


Садакалар акында йорыклар

1Раббий Мусага[†] айтты: 2«Исраил[†] уллары ман соьйле, оларга айт: Мен сизге яшамага мекан этип берген ерге келген сонъ, 3сиз Мага уьйкен яде кишкей тувардан тутасяндырув курманлык, антласув курманлык яде оьз ыхтыярынъыз бан берген садака яде байрам садака аькелерсиз. Отта пискен эттинъ аьруьв ийиси Мага ярар[+]. 4Курманлык шалганлар Мага бир куьренке энъ ийги унды бир сисе зейтун май ман карыстырып оьтпек савгасын аькелсин. 5Тутасяндырув курманлык яде баска курманлык уьшин аьр бир козыдынъ уьстине бир сисе шагыр садака болып куйылсын.

6Кошкар курманлык эткенде, эки куьренке[*] энъ ийги унды бир сисе ярым зейтун май ман карыстырып, оьтпек савгасын аькелинъиз. 7Бир сисе ярым шагыр да аькелинъиз. Отта пискен бу садакалардынъ аьруьв ийиси Мага ярар.

8Мага яс бугады тутасяндырув курманлыкка, антласув курманлыгына яде уьлестирилген курманлыкка аькелгенде,[+] 9буга ман бирге уьш куьренке[*] энъ ийги унды эки сисе зейтун май ман карыстырып оьтпек савгасын аькелинъиз. 10Уьстине куяр уьшин тагы да эки сисе шагыр аькелинъиз. Отта пискен бу курманлыктынъ аьруьв ийиси Мага ярар[+]. 11Соьйтип аьр бир яс буга, кошкар, козы яде улак пан косып аькелмеге тийисли. 12Шалынган курманлыктынъ санына коьре, аьр бир курманлыкты соьйтип этип аькелинъиз.

13Элдинъ аьр бир яшавшысы, айтылганша, соьйтип курманлык аькелсин. Отта пискен курманлыктынъ аьруьв ийиси Мага ярар. 14Мисапир яде сизинъ аранъызда яшайтаган баска элдинъ аьдеми, Мага тутасяндырув курманлык этпеге суьйсе, сиз эткендей, этсин. Отта пискен курманлыгынынъ аьруьв ийиси Мага ярар. 15Сизге де, сизинъ аранъызда яшайтаган баска элдинъ аьдемлерине де, йорыклар бирдей болсын. Сондай келеек несиллерге де оьмирлик йорыклар. Сиз де, сизинъ аранъызда яшайтаган баска элдинъ аьдемлери де Меним алдымда бирдей;[+] 16законлар эм йорыклар сизге де, эм сизинъ аранъызда яшайтаган ят аьдемлерине де бирдей болсынлар».

17Раббий Мусага булай деди: 18«Исраил уллары ман соьйле эм оларга айт: Мен сизди аькететаган ерге келгенде, 19эм сиз онынъ емислерин ашаганда, бир кесегин Мага садака этип аькелинъиз. Мен – Раббий. 20Курманлыкка биринши тартылган уннан писирилген калакайын аькелинъиз; оны ындыр садакасы этип аькелинъиз. 21Мага биринши тартылган уннан садака баьри келеек несиллер де этетаган болсын.


Анъсыздан этилген куьна уьшин садакалар

22Мен – Раббий. Эгер анъсыздан Мен Мусага берген буйырыклардынъ биревин толтырмасанъыз,[+] 23ол аркалы Мен берген кайдай буйырык та болсын – Мен берген куьннен баслап эм келеектеги баьри несиллерге де – 24эгер бу зат билмегеннен этилип эм бирев де онынъ акында билмеек болса, баьри ямагат Мага тутасяндырув курманлыкка яс бугады тийисли оьтпек савгасы ман эм шагыр садакасы ман аькелсин. Отта пискен курманлыктынъ аьруьв ийиси Мага ярар. Текеди де куьна[†] кешируьвлик курманлыгына аькелсин[+]. 25Соьйтип дин куллыкшысы[†] Исраил халкын тазаласын, эм олар ярлыкавлы болаяклар, неге десе ол затты билмей эткенлер, эм Мага тутасяндырув курманлыгын эм куьна кешируьв курманлыгын аькелгенлер. 26Баьри Исраил халкы эм онда яшайтаган ят халклар ярлыкавлы болаяклар, неге десе халк анъсыздан айыплык эткен.

27Мен – Раббий. Эгер ялгыз бир аьдем билмей куьналы болса, ол куьна кешируьв курманлыкка бир йыллык эшки аькелсин[+]. 28Дин куллыкшы Мага курманлык аькелип, билмей куьна алган сол аьдемди тазаласын, эм ога тазаланув озгарылса, ол ярлыкавлы болаяк. 29Сизде баьрине де, ол Исраилде тувганма яде баска элден келгенме, ким куьнады билмей эткен болса, баьрине де бирдей йорык болсын[+].

30Ама аьр ким, ол Исраилде тувганма яде баска элден келгенме, ол куьнады биле турып этсе, ол Мени корлайды. Ондай аьдем оьз халкынынъ арасыннан куваланмага керек[+]. 31Мен – Раббий. Ол Меним соьзимди мисетке санамаган, буйырыгымды бузган: ол оьз халкынынъ арасыннан куваланмага керек, ол язаланмага тийисли».


Шабат куьнди бузувшыды оьлтируьв

32Исраил уллары шоьлликте болганда, шабат[*] куьн отын йыйып юрген аьдемди таптылар[+]. 33Оны отын йыйып турганда тапкан аьдемлер Муса эм Харунга,[†] эм баьри йыйынга аькелдилер. 34Оны капап тургысттылар, неге десе оны ман не зат этпеге кереги белгисиз эди[+]. 35Сол заманда Раббий Мусага айтты: «Бу аьдем оьлмеге тийисли. Оны халк, коныстынъ тысына шыгарып, тас пан тоьбелесин»[+].

36Раббий Мусага буйырганындай, халк оны коныстынъ тысына шыгарды эм, тас пан тоьбелеп, оьлтирди.


Кийимде шашаклар

37Раббий Мусага айтты: 38«Исраил уллары ман соьйле эм оларга айт: Баьри келеек несиллер кийимнинъ этегинде шашаклар этсинлер, аьр шашакта коьк йип болсын[+]. 39Ол шашаклар сизде болса, сиз, оларга карап, юрегинъиздинъ эм коьзинъиздинъ неписсизлигине иермей, Меним баьри буйырыкларымды эске алаяксыз. Мен – Раббий. 40Соьйтип сиз Меним баьри буйырыкларымды эсте тутаяксыз эм толтыраяксыз эм Мага, Алланъызга, багысланган болаяксыз[+]. 41Мен – Раббий, сизинъ Алланъыз. Сизинъ Алланъыз болаяк уьшин, сизди Мысырдан шыгарганман. Мен – Раббий, сизинъ Алланъыз»[+].

### 16


Корахтынъ коьтерилиси

1Левий ырувынынъ Кохат сойыннан Исхардынъ улы Корах эм Рубен ырувыннан Элиявтынъ уллары Датан эм Авирам эм Пелеттинъ улы Он ясыртын соьйлесуьв туьздилер[+] 2эм Мусага[†] карсы шыктылар. Эки юз элли Исраил[†] уллары, халктынъ етекшилери, халк арасында сыйы болган бийлер оларга косылдылар. 3Олар Муса эм Харунга[†] карсы йыйылдылар эм оларга айттылар: «Сиз бек уьйкенсигенсиз! Халкта баьри де, онынъ аьр кими де, Раббийге байыр, эм Раббий де олардынъ арасында. Сиз неге оьзинъизди Раббийдинъ халкыннан йогары ыслайсыз?»[+]

4Оны эситип, Муса бети мен ерге йыгылды[+]. 5Ол Корахка эм онынъ яндавырларына айтты: «Эртен эртенъликте, кимди Оьзине багыслап айырганын Раббий коьрсетер, ким Ога байыр эм Ога ювыкламага кимге ызын бериледи. Кимди Ол сайласа, сол Ога ювыкламага болады[+]. 6Сен, Корах, эм сенинъ яндавырларынъ бу затты этинъиз: ийисли майларды яндыратаган савытларды алынъыз 7эм эртен олардынъ ишине янып турган тамызды салынъыз, Раббийдинъ алдына олардынъ уьстине ийисли майларды салып беринъиз. Кимди Раббий айырса, сол Ога байыр. Сиз, левийшилер,[†] бек уьйкенсигенсиз!»[+]

8Муса Корахка айтты: «Тынъланъыз, левийшилер! 9Сизге аз ба, Исраилдинъ Алласы сизди Исраилдинъ халкыннан айырганы эм, сиз Раббийдинъ кие шатырда[†] ислеп болгандай, ямагаттынъ алдында турып, Ога кызмет кылгандай, Оьзине ювык эткени[+]? 10Ол сизди эм сизге кардашлас левийшилерди Оьзине ювыклатты, ама сиз энди дин куллыкшысы[†] де болмага каьрлейсиз. 11Сиз эм сизинъ яндавырларынъыз Раббийге карсы шыккансыз. Ким ди Харун, сиз ога зарлангандай?»[+]

12Муса Элиявтынъ уллары Датан эм Авирамды шакырды. Ама олар айттылар: «Биз келмеекпиз! 13Сен бизди шоьлликте оьлтиреек болып, суьт эм бал агатаган ерден [Мысырдан] шыгаргансынъ, ол аз ба? А энди бизим уьстимизде иелик суьреек боласынъ[+]? 14Сен бизди суьт эм бал агатаган ерге аькелмединъ, бизге ызанлар эм юзим бавлар бермединъ. Энди аьдемлердинъ коьзлерин ябаяк боласынъма? Биз келеек тувылмыз!»

15Муса куьшли ашувланды эм Раббийге айтты: «Олардынъ садакаларын кабыл этпе. Мен олардан эшек те алмаганман эм биревине де яманлык этпегенмен».

16Муса Корахка айтты: «Сен эм сенинъ яндавырларынъ эртен Раббийдинъ алдында турынъыз: сен, олар эм Харун. 17Аьр ким оьзининъ савытын алып, ога ийисли майлар салсын эм оны Раббийдинъ алдына [кие шатырга] аькелсин – баьриси эки юз элли савыт. Сен эм Харун да, аьр киминъиз де оьз савытынъызды аькелинъиз».

18Аьр кими оьз савытын алды, онда янган кызувларды салды, олардынъ уьстине – ийисли майлар, эм Муса эм Харун ман кие шатырга киретаган авызда турды. 19Корах оларга карсы баьри яндавырларын кие шатырга киретаган ерге йыйганда, Раббийдинъ данъклы нуры баьри халкка коьринди.

20Раббий Муса эм Харунга айтты: 21«Бу халктан айырылынъыз, Мен оларды кас пан коьз арасында калдырмай йок эткендей»[+].

22Ама Муса эм Харун бетлери мен ерге йыгылып, айттылар: «Аллах, Сен баьри аьдемге яшав тынысын бересинъ. Бир аьдем куьналы[†] болган уьшин, Сен баьри халкка каарланарсынъ ма?»[+]


Корах, Датан эм Авирамды язалав

23Сол заманда Раббий Мусага булай деди: 24«Халкка айт: Корах, Датан эм Авирамнынъ меканларыннан эрек кетинъиз».

25Муса, турып, Датан эм Авирамга барды, а Исраилдинъ аксакаллары онынъ артыннан бардылар. 26Ол халкка куьни-бурын билдирди: «Бу залымлардынъ шатырларыннан эрек кетинъиз! Олардынъ аьбир-шуьбирлерининъ бир затына да тийменъиз; болмаса, олардынъ куьналары уьшин сиз де оьлеексиз»[+].

27Олар Корах, Датан эм Авирамнынъ меканларыннан эрек кеттилер. Датан эм Авирам шыктылар эм хатынлары, уллары эм кишкей балалары ман шатырларына киретаган ерде турдылар.

28Эм Муса айтты: «Мине калай сиз билеексиз, Раббий мени баьри бу затты этпеге йиберди, эм оны мен оьзимнинъ ыхтыярым болмай этемен: 29эгер олар оьз аьжеллери мен оьлселер, эм олардынъ бактылары баска аьдемлердинъ бактыларына усаса, Раббий мени йибермеген. 30Тек эгер Раббий болмаган зат этсе, эгер ер как ярылып, оларды болган мал-муьлки мен ютса, эм олар тирилей оьлилердинъ дуныясына оьтсе, сиз анъларсыз – бу аьдемлер Раббийди унамаганлар».

31Муса бу соьзлерди айтып кутылар-кутылмас, олардынъ астында ер как ярылды. 32Ер ашылды, эм Корахтынъ баьри аьдемлерин – оларды да, олардынъ тукымдасларын да – баьри мал-муьлки мен ютты. 33Олар, тирилей, оьлилердинъ дуныясына оьттилер; ер олардынъ уьстинде ябылды, эм олар баьри болган мал-муьлки мен халк ишиннен йок болдылар[+]. 34Олардынъ кышкырыкларыннан тоьгеректе болган Исраил уллары: «Ер бизди де ютаяк болады!» – деп бакырыклап, шашылдылар.

35Сонъ Раббий от йиберди эм ийисли майларды аькелетаган эки юз элли аьдемди яндырды[+].

36Раббий Мусага айтты: 37«Дин куллыкшы Харуннынъ улы Элазарга буйыр, янган аьдемлерден калган затлардынъ арасыннан савытларды йыйсын, неге десе олар кие[†]. 38Булар оьлимге ушыраган куьналылардынъ савытлары. Савытларды шоькишлеп янышып, кесеклеп туьзет, олар ман курманлык орнын капла, неге десе ол аьдемлердинъ Раббийге аькелген савытлары кие болган. Олар Исраил улларына саксынув болсын».

39Дин куллыкшы Элазар янган аьдемлер аькелген ез савытларды йыйды, эм оларды янышып, кесеклеп туьзеттилер, олар ман, Раббий Муса аркалы буйырганынша, курманлык орнын каплар уьшин. 40Сондай эди Исраил улларына эслетуьв: Корахтынъ эм онынъ яндавырларынынъ бактысын боьлмес уьшин, Раббийдинъ алдында ийисли майларды яндырмага, тек Харуннынъ тувдыкларыннан баска эш бирев де келип болмайды[+].


Муса эм Харун халкка якласадылар

41Эртеси куьн баьри Исраил улларынынъ ямагаты Муса ман Харунга зарландылар. «Сиз Раббийдинъ халкын оьлтирдинъиз!», – дедилер олар. 42Ама Муса ман Харунга карсы йыйылып, халк кие шатырга бурылганда, оны булыт япты, эм Раббийдинъ данъклы нуры коьринди. 43Муса эм Харун кие шатырга ювыкладылар, 44эм Раббий Мусага айтты: 45«Бу халкты калдыр, Мен оны кас пан коьздинъ арасында йок эткендей».

Муса эм Харун бетлери мен ерге йыгылдылар[+]. 46Муса Харунга айтты: «Савыт алып, ога курманлык шалатаган орнында янган кызувларды эм ийисли майларды сал эм, халкка, куьнасын кеширер уьшин, асык. Раббий каарланган; кыргын басланган»[+].

47Харун, Муса ога айткандай, этти эм ямагаттынъ ортасына асыкты. Олардынъ ишинде кыргын басланган эди, ама Харун ийисли майларды яндырды эм ямагатты тазалады. 48Ол тирилер эм оьлилер арасында турды, эм кыргын токталды[+]. 49Ама кыргыннан, Корах уьшин оьлгенлерди санамай, 14 700 аьдем оьлди. 50Харун Мусага кие шатырга киретаган ерге кайтты, неге десе кыргын токталган эди.

### 17


Харуннынъ шешекей аткан аса таягы

1Раббий Мусага[†] айтты: 2«Исраил[†] халкын йый. Он эки ырувынынъ етекшилери бирер аса таяк[†] аькелсин. Аьр бир аьдемнинъ атын онынъ аса таягына яз. 3Левийдинъ аса таягына Харуннынъ[†] атын яз. Аьр бир ырув етекшисинде бир аса таяк болмага тийисли. 4Оларды кие шатырга,[†] антласув сандыгынынъ[†] алдына, Мен сени мен расатаган ерге сал[+]. 5Мен айырганнынъ аса таягы буьрленер, эм Мен Исраил улларынынъ сизге таьвесилмес даваласувын токтатарман».

6Муса Исраил уллары ман соьйлести, эм олардынъ етекшилери ога он эки аса таяк бердилер – аьр ырувдан бирер. Олардынъ ишинде Харуннынъ да аса таягы бар эди. 7Муса аса таякларды антласув шатырына[†] Раббийдинъ [кие[†] сандыгынынъ] алдына салды.

8Эртеси куьн Муса антласув шатырына кирди эм Левий ырувынынъ ваькили Харуннынъ аса таягы тек оьркенлесип калмай, буьрленген, шешекей аткан эм бадам емисин берген[+]. 9Сол заманда Муса Раббийдинъ [кие сандыгынынъ] алдыннан аса таякларын Исраил улларына шыгарды. Олар тешкерип карады, эм аьр кими оьзининъ аса таягын алды.

10Раббий Мусага айтты: «Харуннынъ аса таягын артына кайтарып, антласув сандыгынынъ алдына сал. Ол бойсынмайтаганларга эстелик болып саклансын. Бу Мага олардынъ зарланувынынъ сонъын этсин. Солай болмаса, оларды йояякпан». 11Муса, Раббий калай айткан болса, солай этти.

12Исраил уллары Мусага айттылар: «Биз оьлип кетемиз! Биз йок болдык, биз баьримиз йок болып кетеятырмыз! 13Раббийдинъ кие шатырына ювыклаган аьр ким оьлеек. Биз баьримиз де оьлип кетермизбе экен?»

### 18


Дин куллыкшылардынъ эм левийшилердинъ борышлары

1Раббий Харунга[†] айтты: «Сен, сенинъ улларынъ эм калган Левий ырувынынъ аьдемлери, кие[†] ерди арамга[†] шыгарган уьшин, явап ыслаяксыз, ама тек сен эм сенинъ улларынъ кие дин куллыкшылыгынъызды арамлаганынъыз уьшин явап тутаяксыз[+]. 2Оьзинъе атанъ Левийдинъ ырувыннан кардашларынъды бирге ал, олар сени мен болсынлар эм, сен эм сенинъ улларынъ антласув шатырынынъ[†] алдында кызмет кылганда, сага ярдам этсинлер[+]. 3Олар сенинъ алдынъда явап тутсынлар эм шатырда баьри борышларды толтырсынлар, ама не кие ердинъ савыт-сабасына, не курманлык шалынатаган орынга ювыкламасынлар, неге десе ол заманда олар да, сиз де оьлерсиз. 4Олар сенинъ янынъда болсынлар, кие шатырды[†] аьдуьвлеп карасынлар, онда оларга буйырылган ислерди толтырсынлар, оннан баска сиз бен эш бирев де болмасын.

5Эндиден арбатын Мен Исраил[†] халкына каарланмас уьшин, сизинъ аьдуьвлеп каравынъызга кие ер эм курманлык шалынатаган орын берилген[+]. 6Мен Оьзим Исраил уллары арасыннан сизге кардашлас левийшилерди[†] айырып алганман эм сизге ярдамшы этип беремен. Олар Мага, кие шатырда ислемеге деп, багысланган. 7Ама тек сен эм сенинъ улларынъ курманлык шалынатаган орындагы эм ябувдынъ аргы бетиндеги кие борышларды толтырмага боласыз. Мен сизге дин куллыкшылыгын, савгадай этип, беремен. Аьр бир кие ерге ювыклаган баска аьдем оьлимге ушырамага керек»[+].


Дин куллыкшыларына эм левийшилерге садакалар

8Раббий Харунга айтты: «Мен Оьзим Мага аькелинетаган баьри садакаларды тешкерип карамага сага буйыраман. Мага Исраил уллары аькелетаган баьри кие садакаларды Мен сага эм сенинъ улларынъа, сизинъ уьлисинъиз эм дайымлык пайынъыз деп, беремен[+]. 9Кие садакалардан сага отта яндырылмайтаган кесеги тийисли. Мага аькелинген кие садакалардан сага эм сенинъ улларынъа ун садакасы, куьна[†] уьшин курманлык яде айыплык курманы тиеди. 10Оны уллы кие зат деп ашанъыз, оны аьр эр киси ашамага болады. Ол сизге кие зат болаяк.

11Мине булар да сеники болаяк: Исраил улларынынъ суьйип аькеткен савгаларыннан айырылган кесеклерди, сизинъ дайымлык пайынъыз деп, сага, улларынъа эм кызларынъа беремен. Сенинъ уьйинъдеги аьр таза аьдем оларды ашамага болады[+].

12Мен сага, аслык йыювдынъ биринши емисиндей этип, Мага аькелинетаган энъ ийги зейтун майды, яс шагырды эм аслыкты беремен[+]. 13Ердинъ Мага аькелинетаган баьри биринши емислери сеники болаяк. Сенинъ уьйинъдеги аьр таза аьдем оларды ашамага болады[+].

14Исраилде Раббийге багысланган баьри зат сеники болаяк[+]. 15Аьелден Раббийге аькелинген тунгыш саьбий эм биринши тоьл сеники. Тунгыш улды эм эшектинъ биринши эркек тоьлин Меннен сатып ал[+]. 16Оларга бир ай толса, бес кесек куьмис[*] тоьлеп, сатып ал. Куьмис кие шатырдынъ оьлшевине коьре шегилсин[+].

17Тек оьгизлердинъ, койлардынъ эм эшкилердинъ биринши тоьлин сатып алма, олар Мага байыр. Олардынъ канын курманлык шалатаган орынга буьрк эм олардынъ майын яндыр. Отта пискен майдынъ аьруьв ийиси Мага ярар[+]. 18Олардынъ этлери, сен суьйип аькеткен курманлык айванлардынъ тоьси эм онъ бутыдай, сага калсын[+]. 19Мен – Раббий. Исраил улларынынъ Мага аькелген баьри кие садакаларын Мен сага, сенинъ улларынъа эм кызларынъа беремен, олар сизинъ дайымлык уьлисинъиз. Бу – Меним сен эм сенинъ тувдыкларынъ ман эткен оьмирлик эм бузылмас антласувым»[+].

20Раббий Харунга булай деди: «Олардынъ еринде сенинъ ер уьлисинъ болмаяк, олардынъ арасында пайынъ да болмаяк; Исраил уллары арасында уьлисинъ эм пайынъ Мен боламан[+]. 21Кие шатырда кызмет кылувлары уьшин Мен левийшилерге Исраил улларынынъ аслыгыннан оннан бир кесегин беремен[+]. 22Эндиден арбатын Исраил уллары кие шатырга ювыкламасынлар, болмаса олар оьз шуьшлери уьшин язаланар эм оьлерлер. 23Тек бир левийшилер кие шатырда кызмет кыладылар эм онынъ арамланувына явап тутадылар. Бу йорык келеек несиллерге де оьмирде калаяк. Олардынъ Исраил уллары арасында уьлис ерлери болмаяк. 24Онынъ орнына Мен левийшилерге Исраил уллары Мага савгага аькелген ериннен оныннан бир кесегин береекпен. „Исраил улларынынъ арасында левийшилердинъ ерлери болмаяк“, – деп Мен сонынъ уьшин айтканман».

25Раббий Мусага[†] айтты: 26«Левийшилер мен соьйле эм оларга айт: Раббий – Менмен. Мен Исраил улларына аслыкларынынъ оныннан бир кесегин сизге бермеге буйырдым. Сиз алган бу пайдынъ оныннан бир кесегин Мага сый этип беринъиз. 27Бу садаканъыз да сизге, ындырдан аькелинген аслыктай яде юзимнен сыгылган ишимликтей, кабылланаяк. 28Соьйтип, Мага сый этип, Исраил улларынынъ ер пайыннан алган уьлислеринъизден оныннан бир кесегин беринъиз. Мага берилеек ер пайынынъ уьлислерин дин куллыкшы Харунга беринъиз. 29Сизге аькелингенлерден, Мага сый этип, энъ де ийги кесеклерин багысланъыз.

30Левийшилерге айт: Сиз Мага уьлиске энъ ийги кесегин аькелгенде, ол сизге, сизинъ ындырдан яде шагыр сыктырганынъыздан алгандай болып, саналаяк. 31Сиз эм уьйдегилеринъиз калганын каерде де ашамага боласыз – ол сизинъ кие шатырда кызмет кылганынъыздынъ тоьлеви. 32Мага сый этип, энъ ийги кесегин аькелсенъиз, язаланмаяксынъыз. Баска Исраил улларынынъ аькелген кие садакаларын арамга шыгарманъыз, болмаса, оьлтирилеексиз».

### 19


Арамланганларга тазаланув сувы

1Раббий Муса[†] эм Харунга[†] айтты: 2«Мен, Раббий, Исраил[†] улларына бу парызды беремен: ай, Муса, сага минсиз, талгыр, мойса салынмаган кунажынды аькелсинлер[+]. 3Оны дин куллыкшы Элазарга бер. Кунажынды коныстынъ тысына шыгарып, Элазардынъ коьз алдында шалсынлар. 4Дин куллыкшы Элазар бармагын курманлык канына малып, оны кие шатырдынъ[†] алды бетине ети кере буьрксин[+]. 5Онынъ коьзининъ алдында кунажыннынъ коьнин, этин, канын, иш-карнын яндырсынлар[+]. 6Дин куллыкшы карагай бутагын, майоранды эм ал туьсли юнди алсын эм янатаган кунажынга тасласын[+]. 7Оннан сонъ дин куллыкшысы[†] кийимин ювсын эм оьзи де ювынсын. Ол энди коныска кирмеге болады, ама кешке дейим арам[†] деп саналады[+]. 8Кунажынды яндырган аьдем де кийимин ювсын эм оьзи де ювынсын. Ол да кешке дейим арам деп саналады.

9Арамланмаган таза бир аьдем кунажыннынъ куьлин йыйып, коныстынъ тысына, таза ерге салсын. Ол куьл Исраил халкында тазаланув сувы уьшин саклансын. Бу сув ман халк куьнадан[†] тазаланар[+]. 10Кунажыннынъ куьлин йыйган аьдем де кийимин ювсын. Ол да кешке дейим арам деп саналады. Бу Исраил улларына да эм онда яшайтаган баска ят аьдемлерине де оьмирлик закон[+].

11Оьли аьдемге тийген ети куьн бойы арам деп саналады. 12Ол оьзин сув ман уьшинши эм етинши куьн тазаласын, оннан сонъ ол таза деп саналады. Ама ол оьзин уьшинши эм етинши куьн тазаламаса, ол арам деп саналады[+]. 13Аьр бир оьли аьдемге тийген эм тазаланмаган Меним кие шатырымды арамлайды. Ондай аьдем Исраилден коратылмага керек. Ога тазалав сувын буьркпегенлер: ол арам, онынъ арамлыгы оны ман калады[+].

14Сондай закон: эгер ким де бирев шатырда оьлсе, шатырда болган яде онда кирген аьр бир аьдем ети куьн арам деп саналады, 15эм аьр бир капкашы ябылмаган савыт та арам[+].

16Аьр ким, далада кылыштан яде оьз аьжели мен оьлген, аьр ким, суьекке яде кабырга тийген аьдем, ети куьн арам деп саналады.

17Арамланган аьдем уьшин савытка тазаланув садакасыннан янган куьлин салып, уьстине таза сув куйынъыз. 18Аьр бир таза аьдем бир майоран шыбыгын алсын, оны сувга малып, шатырга, баьри болган савытка, сонда болган баьри аьдемлерге – кылыштан яде оьз аьжели мен оьлген, суьекке эм кабырга тийген – аьдемлерге буьрксин[+]. 19Таза болган арамланганга уьшинши эм етинши куьн буьрксин, соьйтип ол оны етинши куьнге тазалар. Тазаланган кийимин ювсын эм оьзи де ювынсын. Тап сол кеше ол тазаланаяк[+]. 20Ама арамланган тазаланмаса, Меним кие[†] еримди арамлаганы уьшин, ол халк арасыннан коратылмага керек. Ога тазалав сувы буьркилмеген – ол арам[+]. 21Бу талап оларга оьмирлерге деп беркитилген. Сув буьрккен аьдем де оьз кийимин ювсын. Тазалав сувына тийген аьр аьдем кешке дейим арам деп саналады. 22Арамланган аьдем тийген аьр не зат арам болады, эм ога тийген аьр ким кешке дейим арам деп саналады».

### 20


Каядан шыккан сув


(Шыг. 17:1-7)

1Биринши айда [навруз-коькек] Исраилдинъ[†] халкы Зин шоьллигине келди эм Кадеш шахарынынъ янында токталды. Онда Марием ян берген эм коьмилген[+].

2Халкта сув йок эди, эм олар Муса[†] эм Харунга[†] карсылас турдылар[+]. 3Олар, Мусады шуьшлеп, айтып басладылар: «Сол заманда, кардашларымыз Раббийдинъ алдында оьлгенде, не уьшин биз оьлмедик![+] 4Неге сиз Раббийдинъ халкын сосы шоьлликке аькелгенсиз? Биз эм бизим малымыз мунда оьлсин деп пе? 5Неге сиз бизди Мысырдан шыгардынъыз эм бу айлак яман ерге аькелдинъиз? Мунда не аслык, не ынжыр,[†] не юзим, не нар оьспейди. Мунда сувсынынъды кандырмага сувдынъ оьзи де йок!»

6Муса эм Харун халктан айырылып, кие шатырдынъ[†] капысына бардылар, бетлери мен ерге йыгылдылар, эм оларга Раббийдинъ данъклы нуры коьринди[+]. 7Раббий Мусага айтты: 8«Аса таякты[†] ал эм оьзинънинъ аганъ Харун ман халкты йый. Олардынъ коьзлерининъ алдында каяга айт, эм ол оьзининъ сувыннан куяр. Сен халкка, олар эм олардынъ маллары сувсынларын кандырсын деп, каядан сувды берерсинъ».

9Муса Раббийдинъ кие шатырыннан, Ол ога буйырганынша, аса таякты алды. 10Олар Харун ман халкты каядынъ алдына йыйдылар, эм Муса оларга айтты: «Тынъланъыз, бойсынмавшылар, биз сизге бу каядан сув бермеге керекпизбе?»

11Муса колын коьтерди эм эки кере каяга оьзининъ аса таягы ман сокты. Оннан сув атылып шыкты, халк эм маллары сув иштилер. 12Ама Раббий Муса эм Харунга айтты: «Сизде Исраил улларына Меним киелигимди еткермеге ийманынъыз етпегени уьшин, сиз бу халкты Мен оларга ваьде эткен ерге аькетпеексиз»[+].

13Исраил уллары Раббий мен давластылар, эм Раббий оларга Оьзининъ киелигин Мерива [«эрис»] сувларынынъ касында коьрсетти.


Эдом халкы Исраил улларын оьткермеге унамайды

14Муса Кадештен Эдомнынъ[*] патшасына элшилер йиберди: «Сага сенинъ кардашларынъ, Исраилдинъ[*] халкы, тилек салады: „Сен бизим басымызга туьскен баьри кыйынлыклар акында билесинъ[+]. 15Бизим ата-бабаларымыз Мысырга келгенлер, эм биз онда коьп йыллар яшаганмыз. Ама мысыршылар бизге де, бизим ата-бабаларымызга да залымлык эттилер[+]. 16Ама биз Раббийге тилегенде, Ол бизди эситти, бир маьлегин йиберди эм бизди Мысырдан шыгарды. Эм энди биз Кадеште, сенинъ еринънинъ шетиндеги шахарда[+]. 17Тилеймен, бизди оьзинънинъ элинънен оьткер. Биз кырлар ман, юзим бавлар ман бармаякпыз эм куйылардан да сув ишпеекпиз. Биз бас йол ман бараякпыз, сенинъ еринъди оьткенше, я онъга, я солга бурылмаякпыз“»[+].

18Ама эдомшылар яваплады: «Сиз еримизди оьтпеексиз. Эгер сиз солай этемиз десенъиз, биз сизге карсы кылыш пан шыгармыз».

19Исраил уллары айттылар: «Биз бас йол ман бараякпыз, эм эгер биз яде бизим малларымыз сизинъ куйылардан сув ишсе, биз оны уьшин тоьлермиз. Биз тек яявлап озбага суьемиз – оннан баска бир зат та йок»[+].

20Эдомнынъ патшасы оларга яваплады: «Сиз оьтпеге болмайсыз». Эм эдомшылар оларга карсы уьйкен эм куватлы аьскер мен шыкты. 21Эдомшылар Исраил улларынынъ оьтуьвин унамады, эм Исраил уллары олардынъ ерлерин айланып оьтти.


Харуннынъ оьлуьви

22Исраилдинъ халкы Кадештен йолга шыкты эм Хор тавына келди[+]. 23Хор тавынынъ янында, Эдомнынъ мажасында, Раббий Муса эм Харунга айтты: 24«Харун мунда оьлеек эм ата-бабаларина кетеек. Ол Мен Исраил улларына ваьде берген ерге киреек тувыл, неге десе сиз экевинъиз де Мен Мерива сувларынынъ касында берген буйырыгыма тынъламагансыз[+]. 25[Эй Муса,] Харунды эм онынъ улы Элазарды шакыр эм оларды Хор тавына аькет. 26Харуннан онынъ кийимлерин шеш эм оларды онынъ улы Элазарга кийгист, неге десе Харун онда ян береек эм ата-бабаларина кетеек»[+].

27Муса Раббий буйырганынша этти; халктынъ коьзининъ алдында олар Хор тавына коьтерилдилер. 28Муса Харуннан онынъ кийимлерин шешти эм оларды онынъ улы Элазарга кийгистти. Эм Харун сонда, тавдынъ басында, ян берди. Сонъ Муса эм Элазар тавдан туьстилер,[+] 29эм халк, Харуннынъ оьлгенин эситкенде, баьри Исраил уллары отыз куьн онынъ сыйтын эттилер[+].

### 21


Арад шахарын йок этуьв

1Кенан[†] ерининъ Негев деген кубыласында орынласкан Арад шахарынынъ патшасы, Исраил[†] уллары Атарим авылынынъ йолы ман келеятырганларын эситип, оларга шапкынлык этти эм бир нешевин есирге алды[+]. 2Сол заманда Исраил уллары Раббийге ант эттилер: «Эгер Сен сосы халкты бизим колымызга берсенъ, биз онынъ шахарларын толысынша ер юзиннен йок этермиз»[+].

3Раббий Исраил улларынынъ тилеклерин эситти эм кенаншыларды енъуьвлерине ярдам этти. Исраил уллары шахарлары ман бирге оларды йок эттилер. Соьйтип сосы ер Хорма [«йок этуьв»] деп аталды.


Ез йылан

4Хор тавыннан олар, Эдомды айланып кетер уьшин, йол ман Кызыл денъизге йоьнедилер. Ама йолда халк дуныядан туьнъилди; 5олар Аллага эм Мусага[†] зарландылар: «Не уьшин сиз бизди Мысырдан шыгардынъыз? Биз шоьлликте оьлейик деп пе? Оьтпек йок! Сув йок! А бу аска бизим денимиз коьтере де сокпайды!»[+]

6Сол заманда Раббий оларга увлы йыланларды йиберди; олар Исраил улларын шактылар, эм коьплери оьлдилер. 7Халк Мусага келди эм айтты: «Биз, Раббийге эм сага зарланып, куьна[†] алдык. Раббий бизди йыланлардан куткарар уьшин дува эт».

Муса халк уьшин дува этти, 8эм Раббий Мусага булай деди: «Езден йылан эт эм оны курыкка бегит: йыланга шагылган ога караса, яшап калаяк». 9Муса езден йылан этти эм курыкка бегитти. Эм йыланга шагылган аьдем ога караса, оьлмей, сав болып калатаган эди[+].


Моав ерине йол

10Исраил уллары тагы да йол алдылар эм Овот шахарында токтадылар[+]. 11Овоттан шыгып, олар шашылган Аварим шахарынынъ касында, Моав ерининъ куьнтувар мажасындагы шоьлликте токтадылар[+]. 12Оннан олар тагы да йол алдылар эм Зеред оьзенинде токтадылар[+]. 13Оннан йол шыгып, олар Арнон йылгасынынъ аргы ягасында, аморшылардынъ[†] мажаларына дейим яйылган шоьлликте токтадылар. Арнон йылгасы – моавшылар эм аморшылар арасындагы мажа[+]. 14Мине соннан себеп «Раббийдинъ Согыслары» деген китапта[*] айтылады:

15«Суфа ериндеги Вахев шахары эм оьзенлери, Арнон йылгасы
Эм Ар шахарына дейим созылган,
Моав ерининъ мажаларынынъ бойында яйраган оьзенлер»[+].

16Оннан олар Беер [«куйы»] деген шахарга йол алдылар. Сондагы куйыдынъ касында Раббий Мусага айткан эди: «Халкты йый, эм Мен оларга сув берермен».

17Сол заманда Исраил уллары бу йырды йырладылар:

«Сувынъ кайнап аксын, куйы!
Сосы куйы акында йырланъыз,
18Етекшилер казган,
Халктынъ бийлери шокпарлары эм аса таяклары[†] ман
Казган куйы акында».

Олар шоьлликтен Маттана шахарына бардылар, 19Маттанадан Нахалиелге, Нахалиелден Бамотка, 20Бамоттан да Моав еринде Ешимон шоьллигине караган оьзенге оздылар. Онда Писга тавынынъ басы тиреледи.


Патша Сихонды енъуьв


(Шер. 2:24-37)

21[•]Исраил уллары, Амор патшасы Сихонга айтпага, элшилер йибердилер: 22«Бизге оьзинънинъ элинънен оьтпеге ызын бер. Биз не кырларга, не юзим бавларга бурылмаякпыз, куйылардан да сув ишпеекпиз. Биз, сенинъ еринъди оьткенше, Патша йолы ман бараякпыз»[+].

23Ама Сихон Исраилге оьзининъ ериннен оьтпеге ызын бермеди. Ол аьскер йыйды эм шоьлликке Исраилдинъ алдына шыкты. Яхас шахарына етип, Сихон Исраил уллары ман согысты. 24Ама Исраил уллары, оны енъип, кылыш пан оьлтирдилер эм Арнон сувыннан Ябук сувына дейим онынъ ерлерин бийледилер. Аммон мажасына етип, сонда токталдылар, неге десе аммоншылардынъ мажалары беркитилген эди[+]. 25Исраил уллары аморшылардынъ баьри шахарларын бийледи. Булардынъ арасында Хешбон да эм онынъ тоьгерегиндеги авыллар да бар эди. 26Хешбон Амор патшасы Сихоннынъ бас каласы болган. Ол Моавтынъ алдынгы патшасы ман кавга эткен эм Арнонга дейим оннан баьри ерлерин тартып алган. 27Сонынъ уьшин аморшы йыравлар йырлайдылар:

«Хешбонга барынъыз эм оны янъыдан курынъыз,
Сихоннынъ шахары топырактан турсын!
28Хешбоннан от шыкты,
Сихоннынъ шахарыннан ялын шыкты.
От Моавтынъ Ар шахарын яндырды,
Арнон сувына караган тоьбелерди аьлекледи.
29Кайгы сенинъ басынъа, Моав!
Кемоштынъ[*] халкы, кетип йок болдынъ!
Улларынъ Амор патшасы Сихоннан каштылар,
кызларынъ онынъ есири болдылар.
Кудайынъ Кемош оны токтаталмады[+].
30Хешбоннан Дивонга дейим тувдыкларынъды йок эттик.
Нопах эм Медева шахарларын шаштык»[+].

31Соьйтип Исраил уллары Амор еринде орынластылар.

32Муса Язер шахарына тергевшилерди йиберди, эм Исраил уллары, аморшыларды оннан кувып, онынъ тоьгерегиндеги авылларды басып алдылар[+].


Патша Огты енъуьв


(Шер. 3:1-11)

33Оннан сонъ олар бурылдылар эм йол ман Башан шахарына коьтерилдилер. Ог, Башаннынъ патшасы, Эдрей шахарынынъ касында согыспага деп, олардынъ алдына аьскери мен шыкты.

34Раббий Мусага айтты: «Коркпа оннан, неге десе Мен оны баьри аьскери эм ери мен сенинъ колынъа бергенмен. Хешбонда иелик суьрген Амор патшасы Сихон ман калай эткен болсанъ, оны ман да солай эт»[+].

35Олар Огты уллары эм баьри аьскери мен, сав этип биревди де калдырмай, оьлтирдилер эм онынъ ерин бийледилер.

### 22


Патша Балак сааршы Биламды шакырады

1Исраил[†] уллары йолга шыгып, Моавтынъ тегислигинде, Йордан сувынынъ куьнтувар ягындагы Ерихо каласынынъ касында токтадылар. 2Моавтынъ патшасы, Сиппордынъ улы Балак, Исраил улларынынъ аморшылар[†] ман не зат эткенин коьрди[+]. 3Моавшылар Исраил улларыннан бек корктылар, неге десе олар бек коьп эди. Исраил уллары бек уьйкен коркыныш тувдырдылар. 4Моавшылар Мидияннынъ етекшилерине айттылар: «Бу коьлем халк тоьгерегимиздеги баьри затты, оьгиз кырдагы оьленди ашагандай, ашаяк».

Моавтынъ сол замандагы патшасы, Сиппордынъ улы Балак 5Беордынъ улы Биламды шакырмага элшилер йиберди. Билам Амав еринде, Эфрат сувынынъ ягасындагы Петор каласында яшайтаган эди.

Балак ога айтты: «Мысырдан бир халк шыккан, ол ер юзин япкан эм меним касымда ерлескен[+]. 6Тилеймен, кел эм бу халкты наьлетле, неге десе ол меннен бек куьшли. Белки, сол заманда мен, оларды енъип, элден кувмага боларман. Мен билемен, сен ийгилик тилеген – ийгилик табаяк, сен наьлет болсын деген – наьлет болаяк».

7Моавтынъ эм Мидияннынъ етекшилери йолга шыктылар, оьзлери мен сааршылык уьшин тоьлев алып, Биламга келип, олар Балактынъ айтканын ога еткердилер.

8«Мунда конып калынъыз, – деди оларга Билам, – мага Раббий берген явапты мен сизге айтарман».

Моавтынъ етекшилери онда калдылар.

9Алла Биламга коьринди эм оннан сорады: «Ким ди булар, сага келген аьдемлер?»

10Билам Аллага айтты: «Моавтынъ патшасы, Сиппордынъ улы Балак мага мундай хабар ман аьдемлер йиберген: 11„Мысырдан шыккан халк ер юзин каплаган. Кел эм сол халкты наьлетле. Белки, сол заманда мен олар ман согысарман эм оларды кувмага боларман“».

12Алла Биламга айтты: «Олар ман барма. Бу халкты наьлетлеме, неге десе Мен оннан разыман».

13Эртеси куьн эртенъликте Билам турды эм Балактынъ етекшилерине айтты: «Элинъизге кайтынъыз. Раббий мени сиз бен йибермеге унамайды».

14Моавтынъ етекшилери Балакка кайттылар эм айттылар: «Билам бизи мен бармага унамады».

15Балак баска етекшилерди йиберди, олар алдынгылардан коьлем эди, эм олар бириншилерден абырайлы эди. 16Олар Биламга келдилер эм айттылар: «Сиппордынъ улы Балак булай деди: „Мага келмеге разы бол. 17Мен сени юмарт этип савгаларман эм, сен кайтип айтсанъ, соьйтип этермен. Кел эм бу халкты наьлетле“».

18Ама Билам Балактынъ етекшилерине яваплады: «Балак мага оьзининъ алтын-куьмиске толы сарайын[†] беремен десе де, меним Аллам Раббий буйырмай, мен бир зат та эталмайман. 19Кене де, алдын келгенлердей болып, мунда кешеге калынъыз, мага Раббий тагы да не зат айтканын билейим».

20Сол кеше Алла Биламга коьринди эм айтты: «Бу аьдемлер сени шакырып келген сонъ, тур эм олар ман бар, ама тек Мен сага неди айтсам, соны эт».


Биламнынъ эшеги

21Билам эртенъликте турды, эшегин иерледи эм Моавтынъ етекшилери мен барды. 22Алла онынъ барувына каарланды, эм Раббийдинъ маьлеги, ога буршав этпеге, йолында турды. Билам эшекке минген эди, оны ман бирге онынъ эки кулы бар эди. 23Эшек, йолда кынсыз кылыш пан турган Раббийдинъ маьлегин коьргенде, ол йолдан кыр бетке бурылды. Билам, оны йолга кайтараяк болып, тоьбелеп баслады.

24Ол заманда Раббийдинъ маьлеги, йолдынъ эки янында иргелер болган, эки юзим бавынынъ арасындагы тар сокпакка турды. 25Раббийдинъ маьлегин коьрип, эшек иргеге ябысты эм Биламнынъ аягына басты. Ол эшекти тагы да тоьбелеп баслады.

26Ол заманда Раббийдинъ маьлеги алдыга шыкты эм, я онъга, я солга бурылып болмастай, тар ерге турды. 27Раббийдинъ маьлегин коьрип, эшек Биламнынъ астына ятты, ол, ашувланып, эшекти таяк пан тоьбелеп баслады. 28Сол заманда Раббий эшекке аьдемдей болып соьйлемеге тил берди, эм ол Биламга айтты: «Мен сага не зат эткенмен, сен мени артлы артыннан уьш кере тоьбелегендей?»

29Билам эшекке айтты: «Сен мени корладынъ! Меним колымда кылыш болган болса, мен сени соьле оьлтирер эдим».

30Эшек Биламга айтты: «Мен сенинъ буьгуьнге дейим минип юрген эшегинъ тувылманма? Менде сондай яман кылыгым болганма?»

«Йок», – деп яваплады ол.

31Ол заманда Раббий Биламга коьзлерин ашты, эм ол кылышын кыныннан шыгарган Раббийдинъ маьлегин коьрди. Билам ийилди эм бети мен ерге йыгылды. 32Раббийдинъ маьлеги оннан сорады: «Не уьшин сен эшекти уьш кере тоьбелединъ? Мен мунда сага орав болмага келгенмен, неге десе сенинъ йолынъ Мага яравсыз. 33Эшек, Мени коьрип, уьш кере йолыннан тайды. Ол йолыннан таймаган болса, Мен, сени оьлтирип, оны аьфуьв этеек эдим».

34Билам Раббийдинъ маьлегине айтты: «Мен куьналыман.[†] Мен, сенинъ мага орав этеек болып, йолда турганынъды билмедим. Энди, сен разы болмаганынъды коьрип, мен артыма кайтаман».

35Раббийдинъ маьлеги Биламга айтты: «Бу аьдемлер мен бар, ама тек Мен сага айтканымды айт». Эм Билам Балактынъ етекшилери мен кетти.

36Биламнынъ келеятырганын эситип, Балак оны йолыкпага Ар шахарына барды. Бу шахар Арнон йылгасынынъ ягасында, Моавтынъ сырт як мажасынынъ энъ узак шетинде орынласкан[+]. 37Балак Биламга айтты: «Мен сени шакыртып йибермегенменме? Сен неге мага келмегенсинъ? Яде сени савгаламага меним куьшим етпеекпе?»

38«Мине мен сага келдим – деп яваплады Билам. – Ама сага бир затты да айткандай меним амалым бар ма? Тек Алла буйырган затты мен айтпага боламан».

39Билам, Балак пан йолга шыгып, Кирят Хусот шахарына барды. 40Балак курманлыкка оьгизлер эм койлар аькелди эм Биламга эм оны ман келген етекшилерге эттен уьлислерин йиберди.


Биламнынъ биринши билдируьви

41Эртеси куьн Балак Биламды Бамот Баал[†] шахарына аькетти эм Билам оннан Исраил халкынынъ бир кесегин коьрди.

### 23

1Билам Балакка айтты: «Мага ети курманлык шалынатаган орын яса, ети буга эм ети кошкар аьзирле».

2Балак Билам айткандай этти, эм экевлери аьр бир курманлык шалынатаган орында бирер буга эм бирер кошкар шалдылар. 3Билам Балакка айтты: «Мунда оьзинънинъ тутасяндырув курманлыкларынънынъ янында тур, а мен бираз эрекке таяйым. Белки, Раббий мени мен йолыгыспага келер. Онынъ баьри мага ашканын мен сага айтарман». Эм ол такыр тавдынъ басына минди.

4Алла ога коьринди, эм Билам айтты: «Мен ети курманлык шалынатаган орын аьзирлегемен эм аьр биринде буга эм кошкар шалганман».

5Раббий Биламга не зат айтпага керегин уьйретти эм буйырды: «Балакка кайт эм ога бу затты айт».

6Билам Балакка кайтты эм оны Моавтынъ баьри етекшилери мен оьзлерининъ курманлыклары янында турганын коьрди.

7Билам сосы билдируьвди айтты:

«Моавтынъ патшасы Балак мени Сириядан,
куьнтувардынъ тавларыннан аькелди:
„Кел, Якыптынъ сойын наьлетле,
Кел, Исраил[†] улларын оьлимге ушырат“, – деди.
8Алла наьлетлемегенди мен калай наьлетлейим?
Раббий оьлимге ушыратпаганын
Мен калай оьлтирейим[+]?
9Мен оларга каялардынъ басыннан карайман,
Мен оларды тоьбелерден коьрип тураман,
Эм коьремен оьз алдына яшайтаган халкты,
Эм оьзин халклардынъ бириси деп санамайды[+].
10Ким Якыптынъ тувдыкларын,
Исраил улларынынъ асламын санап болар?
Дуныядынъ шанъыннан олар коьп!
Мен иманлылардай тынышлык пан оьлейим,
Олардыкындай болсын меним ахыретим!»[+]

11Балак Биламга айтты: «Сен мени мен не зат эттинъ? Мен сени меним явларымды наьлетле деп аькелдим, а сен оларга ийгилик тилейсинъ!»

12Билам яваплады: «Мен мага Раббий буйырганды айтпага керек тувылманма?»


Биламнынъ экинши билдируьви

13Ол заманда Балак Биламга айтты: «Мени мен сен оларды коьргендей баска ерге барайык. Онда сен баьрисин тувыл, тек бир нешевин коьреексинъ. Сол заманда меним уьшин деп, оларды соннан наьлетлерсинъ».

14Балак оны Писга тавдынъ тоьбесиндеги Сопим тарлавына аькетти; онда ети курманлык шалынатаган орын ясады эм аьр бирисинде буга эм кошкар шалды. 15Билам Балакка айтты: «Мен Раббий мен онда йолыкканша, сен оьзинънинъ курманлыгынънынъ янында саклап тур».

16Раббий Биламга коьринди, не зат айтпага керегине уьйретти эм буйырды: «Балакка кайт эм ога бу затты айт».

17Билам Балакка кайтты эм оны Моавтынъ баьри етекшилери мен курманлыкларынынъ янында турганын коьрди. Балак оннан сорады: «Раббий не зат айтты?»

18Сол заманда Билам сосы билдируьвди айтты:

«Балак, эсинъди йый эм тынъла:
Меним айтканыма кулак сал, Сиппордынъ улы.
19Алла оьтирик соьйлемейди, онда аьдем кылыгы йок;
Инсан тувыл, ваьдесиннен таймас.
Ол айтып, этпеске болама,
Соьз берип, толтырмаска болама[+]?
20Ол мага сосы халкка ийгилик тилемеге буйырык берген;
Ол разылыгын бергенди мен токтатып болмайман.
21Якыптынъ сойында кайгы коьринмейди,
Исраил улларында баьле белгиленмейди.
Раббий, олардынъ Алласы, олардынъ арасында;
Оны олар оьзлерининъ Патшасы этип айырган.
22Мысырдан оларды Алла шыгарган;
Олардынъ куваты – кийик бугадынъ куьшиндей[+].
23Сааршылык Якыптынъ сойына бир зат та эталмас,
Исраил улларына камлав йок.
Энди Якыптынъ, Исраилдинъ сойы акында айтарлар:
„Мине Алла не зат этти!“
24Ана арсландай, халк коьтериледи,
Арсландай ол коьтериледи!
Олжасын ашап таьвеспей,
Курманлыктынъ канын ишпей, ол тыншаймаяк»[+].

25Ол заманда Балак Биламга айтты: «Оларды наьлетлеме, оларга ийгилик те тилеме!»

26Билам яваплады: «Мен сага айтпаганманма, Раббий айткан баьри затты этпеге тийислимен деп?»


Биламнынъ уьшинши билдируьви

27Сол заманда Балак Биламга айтты: «Кел, мен сени баска ерге элтейим. Белки, Алладынъ эмири мен, сен оларды сол ерден наьлетлемеге боларсынъ».

28Сонъ Балак Биламды Пеор тавдынъ шоьлликке караган тоьбесине аькетти. 29Билам Балакка айтты: «Мага ети курманлык шалынатаган орын яса, ети буга эм ети кошкар аьзирле».

30Балак Билам айткандай этти, аьр бир курманлык шалынатаган орында буга эм кошкар шалды.

### 24

1Билам, Раббий Исраил[†] улларына разылыгын бергенин коьргенинде, ол, алдынгыдай, бал нышанларын излеп басламады, ол оьз назарын шоьлликке каратты. 2Билам, карап, ырувлары ман тизилген Исраил улларын коьргенде, Алладынъ Рухы ога конды,[+] 3эм ол сосы билдируьвди айтты:

«Беордынъ улы Биламнынъ билдируьви,
Коьзи ашык коьретаганнынъ билдируьви,
4Алладынъ соьзлерин эситетаганнынъ билдируьви,
Куьдирети куьшли Раббийден коьринис коьретаган,
Ерге йыгылса да, коьзлери ашык калатаган[*]:
5Не аьлемет ти Якыптынъ сойы, сенинъ шатырларынъ,
Сенинъ меканларынъ, Исраилдинъ сойы!

6Олар пальма агашлыгындай яйылган,
Сув ягасындагы бавлардай,
Раббий олтырткан алой[†][*] тереклериндей
Сув ягадагы карагайлардай.
7Шелеклериннен сувлар толып агарлар:
Урлыкларга сувлар мол болар.
Патшалары олардынъ Агагтан уллы болар;
Оькимети куватлы, куьдиретли болар.
8Мысырдан Алла оларды алып шыгарган,
Куватлары олардынъ – кийик бугадынъ куьшиндей.
Олар яв халкларды ютады,
Суьеклерин сындырады,
Оларды оклары ман яралайды[+].
9Арсландай олар, шоьнъкип, ятадылар,
Ана арсландай – ким оларды коьтермеге батар?
Сизге ийгилик тилеген – ийгилик тапсын,
Сизди каргайтаганлар – каргыска ушырасын!»[+]

10Балак Биламга бек каарланды. Ол юмырыкларын юмды эм ога булай деди: «Душпанларымды наьлетле деп, мен сени шакырган эдим, а сен артлы-артыннан оларга уьш кере ийгилик тилединъ![+] 11Кет муннан! Уьйинъе кайт! Мен сени юмарт савгаларман деп, ваьде эткен эдим, ама Раббий сени савгадан бос калдырды».


Биламнынъ сонъгы билдируьвлери

12Билам Балакка яваплады: «Мен сенинъ элшилеринъе айтпаган эдимме: 13„Эгер дейим Балак мага алтын эм куьмиске толган сарайын[†] берсе де, мен, Раббийдинъ буйырыгыннан шыгып, оьзимнинъ эрким мен ийгилик яде яманлык эталмайман; мен тек Раббийдинъ айтканын айтаман?“ 14Мен оьзимнинъ халкыма кайтаман, ама, бу халк сенинъ халкынъ ман келеекте не зат этеегин сен мага айтпага амал бер».

15Билам сосы билдируьвди айтты:

«Беордынъ улы Биламнынъ билдируьвлери,
Коьзи ашык коьретаганнынъ билдируьвлери,
16Алладынъ соьзлерин эситетаганнынъ,
Билимин Аллаху-Тааладан алатаганнынъ,
Куьдирети куьшли Раббийден коьринис коьретаганнынъ,
Ерге йыгылса да, коьзлери ашык калатаган аьдемнинъ билдируьви:
17Оны коьремен, ама соьле тувыл,
Ога карайман, ама аьли де ювык тувыл.
Якыптынъ сойыннан юлдыз шыгаятыр,
Исраил улларыннан аса таяк[†] коьтерилеятыр;
Моавшылардынъ бийлерин,
Шет улларынынъ етекшилерин эзеек[+].
18Ол Эдом ерине ие болаяк;
Явын, Сеирди алаяк.
Исраил уллары коьптен коьпке куьшленееклер.
19Якыптынъ сойыннан келген патша
Ар шахарында сав калганларды йок этеек.»

20Билам, Амалек акында туьс коьрип, сосы билдируьвди айтты:

«Амалек халклардынъ арасында биринши эди,
Ама келеекте оьмир-оьмирге йок болаяк»[+].

21Ол, кеншилер акында туьс коьрип, сосы билдируьвди айтты:

«Сизинъ турагынъыз кавыфсыз,
Сизинъ уянъыз каяда,[+]
22Ама сиз, кеншилер, отта янаяксыз
Ассирия сизди есирге аькеткенде.[*]»

23Билам, билдируьвин айтып, бардырды:

«Ах, Алла бу затларды эткенде, ким сав калаяк?
24Кипрдинъ ягаларыннан кемелер келеек.
Олар Ассирияды эм Эверди енъеек,
Ама оьзлери де оьмир-оьмирге йок болаяклар»[+].

25Билам, соьзин кутылганда, йолга шыгып, артына, уьйине кайтты, Балак та оьз йолы ман кетти.

### 25


Исраил уллары Алладан таядылар

1Исраил[†] уллары Шиттим оьзенинде турган заманларында, олардынъ эрлери моавшы кыскаяклылар ман зийналык этип басладылар[+]. 2Кыскаяклылар оларды оьзлерининъ кудайларына этетаган курманлыкларына шакырдылар. Исраил халкы, курманлык этлериннен ашап, олардынъ кудайларына кылынды[+]. 3Раббий, Пеор шахарында ялган кудай Баалга[†] кылынганлары уьшин, Исраил улларына каарланды[+].

4Раббий Мусага[†] айтты: «Халкка яманлык эттирген етекшилерди йыйып, куьндиз Меним кие шатырымнынъ[†] алдында оьлтир. Соьйтип Исраил халкына янган каарым соьнер»[+].

5Эм Муса Исраилдинъ тоьрелерине айтты: «Аьр киминъиз оьз ырувынъыздан Пеорда Баалга кылынган аьдемлерди оьлтиринъиз».

6Исраил уллары кие шатырынынъ капысында йылап турганда, Мусадынъ эм баьри ямагаттынъ коьзининъ алдында бир исраилши эр киси мидияншы кыскаяклыды оьз шатырына алып кирди. 7Оны коьрип, дин куллыкшы Харуннынъ[†] йиени, Элазардынъ улы Пинхас йыйынды калдырып, найзасын алды[+] 8эм исраильши аьдемнинъ артыннан кирди. Ол исраильши эр кисиди эм кыскаяклыды курсагына найза сугып, оьлтирди. Ол заманда Исраил уллары арасында кыргын токталды,[+] 9ама кыргыннан оьлгенлердинъ саны 24 000 аьдем эди.

10Раббий Мусага булай деди: 11«Дин куллыкшы Харуннынъ йиени, Элазардынъ улы Пинхас Меним Исраил улларына каарымды басты. Ол Меннен баска кудайларга кылынганларга тоьзалмады, Мен де тоьзалмайман. Ол соны эткени уьшин Мен Исраил улларын савлай йок этпедим. 12Пинхаска айт: „Мен сени мен дослык антласувын бегитемен. 13Бу антласув ман сен эм сенинъ тувдыкларынъ оьмир-оьмирге дин куллыкшыларым болаяксыз. Неге десе сен Меннен баска кудайларга кылынганларга тоьзалмадынъ; соьйтип Исраил улларынынъ эткен бу куьнасын[†] Мага багыслаттынъ“».

14Мидияншы кыскаяклы ман бирге оьлтирилген исраильши эр кисидинъ аты Зимри эди. Ол Шимон ырувынынъ етекшиси Салудынъ улы эди. 15А оьлтирилген кыскаяклы Козби, Мидиянда ырувдынъ етекшиси, аьелдинъ басшысы Сурдынъ кызы эди[+].

16Раббий Мусага айтты: 17«Мидияншыларды душпанларынъыз деп сананъыз эм оларды оьлтиринъиз,[+] 18неге десе олар сизди душпан деп санап, Пеор шахарында Исраил улларын азгырдылар. Мидиян етекшисининъ кызы Козби де азгырды эм бу себептен оьлтирилди. Бу арада олардынъ Пеорда эткен куьналары уьшин коьплери кыргыннан оьлдилер».

### 26


Исраил халкынынъ санын экинши кере язув

1Кыргыннан сонъ Раббий Мусага[†] эм дин куллыкшысы[†] Харуннынъ[†] улы Элазарга айтты: 2«Исраил[†] халкынынъ баьрисин, йырма ясыннан алып эм оннан уьйкенлерин, аьскерде кызмет кылувга яравлыларды, аталарынынъ аьеллери мен санап, язынъыз»[+].

3Йордан йылгасынынъ янындагы Моав тегислигинде, Ерихо каласына карсылас ерде, Муса эм дин куллыкшы Элазар олар ман соьйледилер эм булай айттылар: 4«Исраил халкынынъ йырма ясыннан алып эм оннан уьйкенлерининъ аьдем санын, Мусага Раббий буйырганынша, язынъыз».

Мине Мысырдан шыккан Исраил уллары:

5Исраилдинъ тунгышы Рубеннинъ тувдыклары:
Ханок аркалы – ханокшылардынъ сойы;
Паллу аркалы – паллушылардынъ сойы;[+]
6Хесрон аркалы – хесроншылардынъ сойы;
Кармий аркалы – кармийшилердинъ сойы[+].

7Булар – Рубеннинъ сойлары; 43 730 аьдем саналган[+].

8Элияв эм онынъ уллары – Немуел, Датан эм Авирам – Паллу сойыннан эдилер. 9Датан эм Авирам ямагат сайлаган етекшилер эди. Олар Муса ман Харунга карсы шыктылар эм Корахтынъ яндавырлары Раббийге карсы коьтерилгенде, олардынъ арасында болдылар[+]. 10Ер как ярылды эм оларды Корах пан бирге ютты, онынъ яндавырлары, от эки юз элли аьдемди яндырганда, оьлген эдилер. Олар эскеруьв белгиси болдылар[+]. 11Ама Корахтынъ уллары ол куьн оьлмегенлер эди[+].

12Шимоннынъ тувдыклары сойлары ман:

Немуел аркалы – немуелшилердинъ сойы;
Ямин аркалы – яминшилердинъ сойы;
Якин аркалы – якиншилердинъ сойы;[+]
13Зерах аркалы – зерахшылардынъ сойы;
Шаул аркалы – шаулшылардынъ сойы.

14Булар – Шимоннынъ сойлары; 22 200 аьдем саналган эди[+].

15Гадтынъ тувдыклары сойлары ман:

Сефон аркалы – сефоншылардынъ сойы;
Хаги аркалы – хагишилердинъ сойы;
Шуни аркалы – шунишилердинъ сойы;[+]
16Озни аркалы – ознишилердинъ сойы;
Эри аркалы – эришилердинъ сойы;
17Арод аркалы – ародшылардынъ сойы;
Арели аркалы – арелишилердинъ сойы.

18Булар – Гадтынъ сойлары; 40 500 аьдем саналган эди[+].

19Юдадынъ уллары Эр эм Онан эдилер. Олар Кенан[†] еринде оьлген эдилер[+].

20Юдадынъ тувдыклары сойлары ман:

Шела аркалы – шелашылардынъ сойы;
Перес аркалы – пересшилердинъ сойы;
Зерах аркалы – зерахшылардынъ сойы;
21Перестинъ тувдыклары:
Хесрон аркалы – хесроншылардынъ сойы;
Хамул аркалы – хамулшылардынъ сойы;

22Булар – Юдадынъ сойлары; 76 500 аьдем саналган эди[+].

23Иссакардынъ тувдыклары сойлары ман:

Тола аркалы – толашылардынъ сойы;
Пува аркалы – пувашылардынъ сойы;[+]
24Яшув аркалы – яшувшылардынъ сойы;
Шимрон аркалы – шимроншылардынъ сойы.

25Булар – Иссакардынъ сойлары; 64 300 аьдем саналган эди[+].

26Завулоннынъ тувдыклары сойлары ман:

Серед аркалы – середшилердинъ сойы;
Элон аркалы – элоншылардынъ сойы;
Яхлеел аркалы – яхлеелшилердинъ сойы[+].

27Булар – Завулоннынъ сойлары; 60 500 аьдем саналган эди[+].

28Юсыптынъ[†] тувдыклары Манаше эм Эпрайым аркалы сойлары ман:[+]

29Манашединъ тувдыклары:

Макир аркалы – макиршилердинъ сойы (Макир Гиладтынъ атасы эди);
Гилад аркалы – гиладшылардынъ сойы;
30Мине Гиладтынъ тувдыклары:
Иезер аркалы – иезершилердинъ сойы;
Хелек аркалы – хелекшилердинъ сойы;
31Асриел аркалы – асриелшилердинъ сойы;
Шекем аркалы – шекемшилердинъ сойы;
32Шемида аркалы – шемидашылардынъ сойы;
Хепер аркалы – хепершилердинъ сойы.
33Хепердинъ улы Селопхадтынъ уллары болмаган; онда тек кызлары болган; олардынъ атлары Махла, Ноа, Хогла, Милка эм Тирса[+].

34Булар – Манашединъ сойлары; 52 700 аьдем саналган эди[+].

35Мине Эпрайымнынъ тувдыклары сойлары ман:

Шутелах аркалы – шутелахшылардынъ сойы;
Бекер аркалы – бекершилердинъ сойы;
Тахан аркалы – таханшылардынъ сойы;
36Мине Шутелахтынъ тувдыклары:
Эран аркалы – эраншылардынъ сойы;

37Булар – Эпрайымнынъ сойлары; 32 500 аьдем саналган эди.

Булар – Юсыптынъ тувдыклары сойлары[+].

38Беняминнинъ тувдыклары сойлары ман:

Бела аркалы – белашылардынъ сойы;
Ашбел аркалы – ашбелшилердинъ сойы;
Ахирам аркалы – ахирамшылардынъ сойы;[+]
39Шупам аркалы – шупамшылардынъ сойы;
Хупам аркалы – хупамшылардынъ сойы;
40Беладынъ Ард эм Нааман аркалы тувдыклары:
Ард аркалы – ардшылардынъ сойы;
Нааман аркалы – нааманшылардынъ сойы;

41Булар – Беняминнинъ сойлары; 45 600 аьдем саналган эди[+].

42Мине Даннынъ тувдыклары сойлары ман:

Шухам аркалы – шухамшылардынъ сойы;

Бу – Даннынъ тек сойы:[+] 43олар баьри де шухамшылардынъ сойыннан; 64 400 аьдем саналган эди[+].

44Ашердинъ тувдыклары сойлары ман:

Имна аркалы – имнашылардынъ сойы;
Ишви аркалы – ишвишилердинъ сойы;
Берия аркалы – берияшылардынъ сойы;[+]
45а Берия аркалы тувдыклардан:
Хевер аркалы – хевершилердинъ сойы;
Малкиел аркалы – малкиелшилердинъ сойы.
46Ашерде кызы да болган, онынъ аты Серах эди.

47Булар – Ашердинъ сойлары; 53 400 аьдем саналган эди[+].

48Напталийдинъ тувдыклары сойлары ман:

Яхсеел аркалы – яхсеелшилердинъ сойы;
Гуни аркалы – гунишилердинъ сойы;[+]
49Есер аркалы – есершилердинъ сойы;
Шиллем аркалы – шиллемшилердинъ сойы;

50Булар – Напталийдинъ сойлары; 45 400 аьдем саналган эди[+].

51Исраил уллары баьриси 601 730 аьдем эди[+].

52Раббий Мусага айтты: 53«Аьдем санына коьре ерди ырувлар арасында боьлмеге тийисли. 54Уьйкен ырувга – уьйкен уьлис, кишкейге – кишкей. Аьр бир ырув, аьдем санына коьре, ер алсын[+]. 55Ер сыбага ман уьлестирилеек. Олар ер пайын ырувлардагы аьдем санына коьре алаяк. 56Аьр бир ер пайы сыбага ман уьйкен эм кишкей ырувлар арасында боьлистирилеек».

57[•]Олардынъ сойлары ман саналган левийшилер:[†]

Гершон аркалы – гершоншылардынъ сойы;
Кохат аркалы – кохатшылардынъ сойы;
Мерарий аркалы – мерарийшилердинъ сойы;

58Мине левийшилердинъ сойлары:

Ливний сойы;
Хеврон сойы;
Махлий сойы;
Муший сойы;
Корах сойы.

Кохат Амрамнынъ ата-бабасы эди. 59Амрамнынъ хатынынынъ аты Йохевед, ол Левийдинъ тувдыкларыннан эди эм левийшилер арасында Мысырда тувган эди. Амрамнан онда Харун, Муса эм олардынъ аьптелери Марьям тувды. 60Харун Надавтынъ эм Авихудынъ, Элазардынъ эм Итамардынъ атасы эди[+]. 61Ама Надав эм Авиху, Раббийге арам[†] отты аькелгенинде, оьлген эдилер[+].

62Баьри саналган левийши эрлер, бир айлыклары эм оннан уьйкенлери, 23 000 аьдем эди. Олар калган Исраил уллары ман саналмадылар, неге десе оларга ер пайы тиймеди[+].

63Мине буларды Муса эм дин куллыкшы Элазар, Йордан йылгасынынъ янындагы Моав тегислигинде Ерихо каласынынъ касында санадылар. 64Олардынъ арасында Муса эм дин куллыкшы Харун Синай[†] шоьллигинде санаганларынынъ бириси де йок эди. 65Раббий оларга айтканша, олар шоьлликте оьлеек деп, олардан, Епуннединъ улы Калевтен эм Нуннынъ улы Ешудан баска, бирев де калмаган эди[+].

### 27


Селопхадтынъ кызлары


(Сан. 36:1-12)

1[•]Селопхад Манашединъ сойларынынъ бирине байыр эди. Ол Юсып[†] улы, Манаше улы, Макир улы, Гилад улы Хепердинъ улы эди. Селопхадта бес кызы болган. Олардынъ атлары – Махла, Ноа, Хогла, Милка эм Тирса. Олар кие шатырга[†] киретаган ерге келдилер[+]. 2Мусадынъ,[†] дин куллыкшы Элазардынъ, етекшилердинъ эм баьри ямагаттынъ алдына шыгып, айттылар: 3«Бизим атамыз шоьлликте оьлген. Ол, Раббийге карсы шыккан Корахтынъ яклавшыларынынъ арасында болмаган. Ол оьзининъ куьнасы[†] уьшин оьлген эм онынъ уллары болмаган[+]. 4Неге бизим атамыздынъ аты, уллары болмаган себеп, онынъ сойы ман мутылмага керек? Атамыздынъ кардашларындай этип, бир оьлшемде бизге де уьлис ер бер».

5Муса олардынъ исин Раббийге билдирди, 6эм Раббий ога айтты: 7«Селопхадтынъ кызлары тувра айтадылар. Соьзсиз де, оларга асаба уьлис ер атасынынъ кардашларынынъ арасында бер эм аталарынынъ уьлис ерин еткер. 8Исраил[†] улларына айт: Эгер аьдем оьлсе эм улы болмаса, онынъ ер уьлисин кызына беринъиз. 9Эгер кызы болмаса, онынъ ер уьлисин агаларына беринъиз. 10Эгер кардашлары болмаса, ер уьлисин онынъ атасынынъ кардашларына беринъиз. 11Атасынынъ кардашлары болмаса, онынъ ер уьлисин иеликке сойынынъ энъ ювык кардашына беринъиз. Эй Муса, Мен сага буйыргандай, бу – Исраил улларына белгиленген йорыгы болаяк»[+].


Ешу – Мусадынъ исин бардырувшы

12Оннан сонъ Раббий Мусага айтты: «Аварим тавлыгында тавга коьтерил эм Мен Исраил улларына беретаган ериме кара[+]. 13Оны коьрген сонъ, сен де, аганъ Харундай,[†] оьлип, аталарынъа косылаяксынъ,[+] 14неге десе экевинъиз де Зин шоьллигинде Меним буйырыгыма карсы коьтерилгенсиз. Сонда Зин шоьллигиндеги Кадеш шахарынынъ касында Мерива сувларында ямагат Мени мен давласты. Ама сен эм Харун олардынъ алдында киелигимди беркитпединъиз.[*]»[+]

15Муса Раббийге айтты: 16«Раббий, баьри аьдемлерге яшав солыгын беруьвши Алла, халктынъ уьстине сондай аьдем салсын,[+] 17согыс заманында алдыда оларды етеклеп барып, Сенинъ халкынъ туваршысыз отарга усамастай болсын»[+].

18Раббий Мусага айтты: «Нуннынъ улы Ешуды, Рухы болган аьдемди, ал. Ога колынъды сал[+]. 19Оны дин куллыкшы Элазардынъ эм баьри ямагаттынъ алдына аькел. Эм оны оьзинънинъ исинъди бардырувшы этип белгиле[+]. 20Ога оьзинънинъ сыйынъды бер, Исраилдинъ халкы оны тынълагандай. 21Ама согыс заманында, ол Меннен кенъес излер уьшин, дин куллыкшы Элазарга коьринсин. Ол, Ешу уьшин Урим эм Туммим[†] деген кие[†] сыбагады кулланып, Меннен насихат излесин. Соьйтип ол Ешуга эм баьри Исраил улларына йол коьрсетувши болаяк».

22Муса, Раббий калай буйырган болса, соьйтип этти. Ол Ешуды дин куллыкшы Элазардынъ эм баьри ямагаттынъ алдына аькелди, 23ога колларын салды эм, Раббий калай Мусага буйырганынша, оьзининъ исин бардырувшы этип белгиледи.

### 28


Куьнлик курманлыклар


(Шыг. 29:38-42)

1[•]Раббий Мусага[†] айтты: 2«Исраил[†] улларына буйырык бер, оларга айт: Карап турынъыз, садакаларынъызды Мага белгиленген тийисли заманы ман аькелинъиз. Отта пискен садака астынъ аьруьв ийиси Мага ярар[+]. 3Оларга айт: Мине сиз Раббийге аькелеек курманлык: куьн сайын тутасяндырув курманлыкка эки минсиз бирйыллык токлы аькелинъиз, 4бириншисин эртенъликте, экиншисин кеште шалынъыз. 5Аьр бир токлы ман, оьтпек савгасы болсын деп, бир сисе зейтун май ман карыстырылган бир куьренке энъ ийги ун аькелинъиз. 6Ол – Синай[†] тавында басланган, дайымлык тутасяндырув курманлык. Отта пискен астынъ аьруьв ийиси Мага ярар. 7Аьр бир токлы ман, ишимлик садака болсын деп, бир сисе шагыр аькелинсин. Шагыр садаканъызды Мага багысланган ерде тоьгинъиз. 8Эртенъликтегиндей, экинши токлыды Мага сондай оьтпек эм шагыр садакалары ман аксамда аькелинъиз. Отта пискен садака астынъ аьруьв ийиси Мага ярар.


Шабат куьннинъ курманлыгы

9Шабат куьн эки минсиз токлыды курман этинъиз. Олар ман, оьтпек савгасы болсын деп, зейтун май ман карыскан эки куьренке ийги ун эм тийисли шагыр садакасын да аькелинъиз. 10Аьр бир шабат куьн этилген бу курманлык куьнлик курманлыкка эм тийисли шагыр садакасына косылып аькелинсин.


Айсайынлык курманлыклар

11Мен – Раббий. Аьр айдынъ биринши куьнинде Мага тутасяндырув курманлыкка эки яс буга, бир кошкар эм ети минсиз бирйыллык токлы аькелинъиз[+]. 12Аьр буга ман, оьтпек савгасы болсын деп, зейтун май ман карыскан уьш куьренке ийги ун аькелинъиз; кошкар ман зейтун май ман карыскан эки куьренке энъ ийги ун, 13аьр козы ман зейтун май ман карыскан бир куьренке энъ ийги ун аькелинъиз. Отта пискен бу курманлыктынъ аьруьв ийиси Мага ярар. 14Ишимлик садакасына аьр бир буга ман эки сисе шагыр, кошкар ман – бир сисе ярым шагыр, аьр бир козы ман – бир сисе[*] шагыр болсын. Ай сайын, тутасяндырув курманлыкты янъы ай[*] тувганда, сав йыл бойы аькелмеге керек. 15Дайымлык тутасяндырув курманлыктан баска тийисли шагыр садакасы ман Мага куьна[†] уьшин бир теке шалмага керек.


Азатлык байрамы


(Шыг. 12:14-20; Лев. 23:5-8; Шер. 16:1-8)

16[•]Мен – Раббий. Биринши айдынъ (навруз-коькек) он доьртинши куьнинде Исраил уллары, Мага сый этип, Азатлык байрам курманлыгын садака озгараяк[+]. 17Эртеси куьн де байрам болсын, ети куьнди ашыткысыз оьтпек ашанъыз[+]. 18Биринши куьн, Мага табынар уьшин, йыйын озгарынъыз эм куьнделик куллыкларды этпенъиз. 19Мага отлы курманлык аькелинъиз, тутасяндырув курманлыкка эки яс буга, бир кошкар эм ети минсиз бирйыллык токлы болсын. 20Аьр бир буга ман, оьтпек савгасы болсын деп, зейтун май ман карыскан уьш куьренке энъ ийги ун аькелинъиз, кошкар ман – эки куьренке; 21аьр бир токлы ман – бир куьренке энъ ийги ун аькелинъиз. 22Мен куьналарынъызды кеширер уьшин, куьналык курманлыкка бирер теке косынъыз. 23Куьн сайын озгарылатаган эртенъги тутасяндырув курманлыкка карамай, бу затларды аькелинъиз. 24Мен – Раббий. Тагы да куьн сайын, ети куьн бойы, отлы курманлыкка садака аькелинъиз. Отта пискен садака астынъ аьруьв ийиси Мага ярар. Бу затларды Мага дайымлык тутасяндырув курманлыкка эм тийисли ишимлик садакасына косып аькелинъиз. 25Етинши куьн, Мага табынар уьшин, йыйын озгарынъыз эм куьнделик куллыкларынъыздынъ бирисин де этпенъиз.


Орак байрамы


(Лев. 23:15-22; Шер. 16:9-12)

26[•]Мен – Раббий. Орак байрамынынъ биринши куьнинде Мага янъы аслыктан садака аькелгенде, Мага табынар уьшин, йыйын озгарынъыз эм куьнделик куллыкларынъызды этпенъиз. 27Мен – Раббий. Тутасяндырув курманлыкка эки яс буга, бир кошкар эм ети минсиз бирйыллык токлы аькелинъиз. Отта пискен бу курманлыктынъ аьруьв ийиси Мага ярар. 28Аьр бир буга ман, оьтпек савгасы болсын деп, зейтун май ман карыскан уьш куьренке энъ ийги ун аькелинъиз; кошкар ман – эки куьренке; 29аьр бир токлы ман – бир куьренке ун аькелинъиз. 30Мен куьналарынъызды кеширер уьшин, бир теке косынъыз. 31Дайымлык тутасяндырув курманлыкка тийисли оьтпек савгасы ман, уьстине куяр уьшин, шагыр садакасын аькелинъиз. Курманлык айванлар минсиз болсынлар.

### 29


Карнай байрамы


(Лев. 23:23-25)

1Мен – Раббий. Етинши айдынъ [кырк кийик-казан ай] биринши куьнинде, Мага табынар уьшин, йыйын озгарынъыз эм куьнделик куллыкларынъыздынъ бирисин де этпенъиз. Бу куьнде сиз карнайларда ойнанъыз[+]. 2Мага тутасяндырув курманлыкка бир яс буга, бир кошкар эм ети минсиз бирйыллык токлы аькелинъиз. Отта пискен бу курманлыктынъ аьруьв ийиси Мага ярар.

3Аьр бир буга ман, оьтпек савгасы болсын деп, зейтун май ман карыскан уьш куьренке энъ ийги ун аькелиньиз, кошкар ман – эки куьренке; 4ети токлыдынъ аьр бириси мен – бир куьренке ун болсын.

5Мен куьналарынъызды[†] кеширер уьшин, курманлыкка бир теке косынъыз. 6Оларды ай сайын эм куьн сайын этилетаган тутасяндырув курманлыклар уьстиннен тийисли оьтпек эм шагыр садакалары ман аькелинъиз. Отта пискен бу курманлыктынъ аьруьв ийиси Мага ярар.


Куьналарды кешируьв куьни


(Лев. 23:26-32)

7Етинши айдынъ оныншы куьнинде, Мага табынар уьшин, йыйын озгарынъыз, непсинъизди тыйынъыз эм куллыкларынъыздынъ бирисин де этпенъиз[+]. 8Мен – Раббий. Мага тутасяндырув курманлыкка бир яс буга, бир кошкар эм ети минсиз бирйыллык токлы аькелинъиз. Отта пискен бу курманлыктынъ аьруьв ийиси Мага ярар. 9Буга ман, оьтпек савгасы болсын деп, зейтун май ман карыскан уьш куьренке энъ ийги ун аькелинъиз, кошкар ман – эки куьренке, 10аьр бир токлы ман – бир куьренке ун аькелинъиз.

11Мен куьналарынъызды кеширер уьшин, бир текеди де шалынъыз. Бу айванларды сиз, куьналарынъыздан тазаланар уьшин аькелген курманлыкка, дайымлык тутасяндырув курманлыкларга эм тийисли оьтпек эм шагыр садакаларына косып, аькелинъиз.


Шатырлар байрамы


(Лев. 23:33-43; Шер. 16:13-17)

12[•]Мен – Раббий. Етинши айдынъ он бесинши куьнинде, Мага табынар уьшин, йыйын озгарынъыз, эм куьнделик куллыкларынъыздынъ бирисин де этпенъиз. Мага сый этип, ети куьн байрамды белгиленъиз. 13Тутасяндырув курманлыкка он уьш яс буга, эки кошкар эм он доьрт минсиз бирйыллык токлы аькелинъиз. Отта пискен курманлыклардынъ аьруьв ийиси Мага ярар. 14Он уьш яс бугадынъ аьр бириси мен, оьтпек савгасы болсын деп, зейтун май ман карыскан уьш куьренке энъ ийги ун аькелинъиз, аьр бир кошкар ман – эки куьренке; 15он доьрт токлыдынъ аьр бириси мен – бир куьренке ун аькелинъиз. 16Куьна уьшин курманлыкка бир текеди шалынъыз. Оны дайымлык тутасяндырув курманлыкларга эм тийисли оьтпек эм шагыр садакаларына косып аькелинъиз.

17Эртеси куьн он эки яс буга, эки кошкар эм он доьрт бирйыллык минсиз токлы аькелинъиз. 18Бугалар, кошкарлар эм козылар ман тийисли оьтпек эм шагыр садакаларын, санына коьре белгиленгенше, аькелинъиз. 19Куьна уьшин курманлыкка бир текеди шалынъыз. Оны дайымлык тутасяндырув курманлыкка эм тийисли оьтпек эм шагыр садакаларына косынъыз.

20Уьшинши куьн он бир яс буга, эки кошкар эм он доьрт бирйыллык минсиз токлы аькелинъиз. 21Бугалар, кошкарлар эм козылар ман тийисли оьтпек эм шагыр садакаларын, санына коьре белгиленгенше, аькелинъиз. 22Куьна уьшин курманлыкка бир текеди шалынъыз. Оны дайымлык тутасяндырув курманлыкка эм тийисли оьтпек эм шагыр садакаларына косынъыз.

23Доьртинши куьн он яс буга, эки кошкар эм он доьрт бирйыллык минсиз токлы аькелинъиз. 24Бугалар, кошкарлар эм козылар ман тийисли оьтпек эм шагыр садакаларын, санына коьре белгиленгенше, аькелинъиз. 25Куьна уьшин курманлыкка бир текеди шалынъыз. Оны дайымлык тутасяндырув курманлыкка эм тийисли оьтпек эм шагыр садакаларына косынъыз.

26Бесинши куьн тогыз яс буга, эки кошкар эм он доьрт бирйыллык минсиз токлы аькелинъиз. 27Бугалар, кошкарлар эм козылар ман тийисли оьтпек эм шагыр садакаларын, санына коьре белгиленгенше, аькелинъиз. 28Куьна уьшин курманлыкка бир текеди шалынъыз. Оны дайымлык тутасяндырув курманлыкка эм тийисли оьтпек эм шагыр садакаларына косынъыз.

29Алтыншы куьн сегиз яс буга, эки кошкар эм он доьрт бирйыллык минсиз токлы аькелинъиз. 30Бугалар, кошкарлар эм козылар ман тийисли оьтпек эм шагыр садакаларын, санына коьре белгиленгенше, аькелинъиз. 31Куьна уьшин курманлыкка бир текеди шалынъыз. Оны дайымлык тутасяндырув курманлыкка эм тийисли оьтпек эм шагыр садакаларына косынъыз.

32Етинши куьн ети яс буга, эки кошкар эм он доьрт бирйыллык минсиз токлы аькелинъиз. 33Бугалар, кошкарлар эм козылар ман тийисли оьтпек эм шагыр садакаларын, санына коьре белгиленгенше, аькелинъиз. 34Куьна уьшин курманлыкка бир текеди шалынъыз. Оны дайымлык тутасяндырув курманлыкка эм тийисли оьтпек эм шагыр садакаларына косынъыз.

35Сегизинши куьн, Мага табынар уьшин, йыйын озгарынъыз эм куьнделик куллыкларынъыздынъ бирисин де этпенъиз. 36Тутасяндырув курманлыкка бир яс буга, бир кошкар эм ети бирйыллык минсиз токлы аькелинъиз. Отта пискен бу курманлыктынъ аьруьв ийиси Мага ярар. 37Буга, кошкар эм козылар ман тийисли оьтпек эм шагыр садакаларын, санына коьре белгиленгенше, аькелинъиз. 38Куьна уьшин курманлыкка бир текеди шалынъыз. Оны дайымлык тутасяндырув курманлыкка эм тийисли оьтпек эм шагыр садакаларына косынъыз.

39Мен – Раббий. Бу курманлыкларды Мага оьзинъиздинъ дайымлы байрамларынъызда, ант пан яде савгага аькелетаган тутасяндырув курманлыкларга, оьтпек эм шагыр садакаларына эм уьлестирилген курманлыкларга косып аькелинъиз»[+].

### 30

1Муса[†] Исраил[†] улларына Раббийдинъ баьри буйырган затларын айтты.


Ант этуьв акында йорыклар

2Муса Исраилдинъ ырувларынынъ басшыларына айтты: «Соьйтип Раббий буйырган: 3Эгер аьдем Мага ант этсе яде оьзин ваьде мен байласа, оьзининъ соьзин бузбасын, ама баьри айткан затын толтырсын[+].

4Эгер аьле де атасынынъ уьйинде яшайтаган яс кыз, Мага ант берсе яде оьзин ваьде мен байласа, 5а онынъ атасы анты яде берген соьзи акында эситип, ога бир зат та айтпаса, онынъ баьри антлары эм оьзин байлаган ваьдеси куьшин йоймайды. 6Тек эгер, онынъ атасы, эситип, тыюв салса, онынъ берген баьри анты яде ваьдеси куьшин йояды; Мен оны кеширеекпен, неге десе атасы ога тыюв салган.

7Эгер кыз, ант эткен болып яде, ойламай, авызыннан шыккан соьз бен байланган болып, киевге барса, 8а онынъ эри, ол зат акында эситип, ога бир зат та айтпаса, онынъ баьри антлары эм оьзин байлаган ваьдеси куьшин йоймайды. 9Ама эри, ол зат акында эситип, тыюв салса, онынъ антын яде, ойламай, авызыннан шыккан соьзин токтатса, Мен Раббий оны кеширермен.

10Ама кайдай ант пан да, эгер тул хатын яде букыж кыскаяклы оьзин байласа, анты куьшин йоймайды.

11Эгер кыскаяклы, эри мен яшай турып, ант берсе, яде, антласып, оьзин ваьде мен байласа, 12а эри ол зат акында эситсе, эм эситип, ога бир зат та айтпаса эм тыймаса, онынъ баьри антлары эм ваьделери куьшин йоймайды. 13Ама эри, олардынъ акында эситип, оларды токтатса, онынъ берген антлары эм авызыннан шыккан ваьдеси куьшин йояды: эри оларды токтаткан, эм Мен – Раббий кыскаяклыды кеширеекпен. 14Эри онынъ аьр бир антын яде ваьдесин бегитпеге яде токтатпага болады. 15Ама эри куьннен куьнге ога бир зат та айтпай турса, ол онынъ антларын эм оьзин байлаган ваьдесин бегитеди. Эгер ол, эситип, пишесине бир зат та айтпаса, ол онынъ баьри антларын эм ваьдесин бегитеди. 16Эгер эситкеннен сонъ, бир кесек заманнан сонъ айтса, эри онынъ шуьши уьшин яваплы болаяк».

17Сондай Раббийдинъ Мусага, эри мен хатыны арасында, атасы эм энди де онынъ уьйинде яшайтаган яс кызы ман айкасувы акында берген йорыклары.

### 31


Мидияншыларды язалав

1Раббий Мусага[†] айтты: 2«Мидияншылардан[*] Исраил[†] уллары уьшин оьш ал. Оннан сонъ сен оьлеексинъ эм ата-бабаларынъа коьшеексинъ»[+].

3Муса Исраил улларына айтты: «Аьскерлеринъизди, мидияншылар ман согысып эм Раббийдинъ Мидияннан оьшин алар уьшин, савытланъыз. 4Аьр бир Исраил ырувыннан согыспага мынъар эр киси йиберинъиз».

5Исраил ырувлары он эки мынъ согыска савытланган аьскер аьзирледи, аьр бир ырувдан мынъ аьдем. 6Муса оларды согыспага йиберди – аьр бир ырувдан мынъар – дин куллыкшы Элазардынъ улы Пинхас пан, ол оьзи мен кие[†] ердинъ савыт-сабасын эм согыска шакырув карнайларын алды[+].

7Олар мидияншылар ман, Раббийдинъ Мусага буйырганынша, согыстылар, эм баьри эрлерди кырдылар. 8Баскалар ман бирге олар Эвиди, Рекемди, Сурды, Хурды эм Ревады – Мидияннынъ бес патшасын оьлтирдилер. Тагы да олар кылыш пан Биламды, Беордынъ улын оьлтирдилер[+]. 9Исраил уллары есирге Мидиян хатынларын эм балаларын алдылар, туварларын, отарларын, мал-муьлклерин олжага алдылар. 10Олар мидияншылар яшаган баьри калаларды эм баьри конысларын яктылар. 11Олар баьри олжады эм табынышларды – эм аьдемлерди, эм малларды – алдылар 12эм есирге туьскенлерди, олжады эм табынышларды Мусага, дин куллыкшы Элазарга эм Исраил ямагатына оьз конысларына аькелдилер. Коныс Моав тегислигиндеги Йордан сувынынъ Ерихо шахарына карсылас турган.

13Муса, дин куллыкшы Элазар эм халктынъ етекшилери коныстынъ тысына олардынъ алдына шыктылар. 14Муса согыстан кайткан аьскер басшыларына – мынъшыларга эм туьменшилерге – каарланды.

15«Сиз кыскаяклыларды неден сав калдыргансыз? – деп сорады олардан Муса. – 16Олар, Биламнынъ насихаты ман, Исраил улларынынъ Пеорда болган ислерде Раббийге саткыншылык этуьвине себеп эткенлер, эм Раббийдинъ халкына кыргын тийген[+]. 17Баьри яс балаларды оьлтиринъиз. Эр кисилер мен болган баьри кыскаяклыларды оьлтиринъиз, 18ама эр кисиди сынамаган кызларды оьзинъизге калдырынъыз[+]. 19Баьри аьдем оьлтиргенлерди эм оьлиге тийгенлерди коныстынъ тысында калдырынъыз. Уьшинши эм етинши куьнлерде оьзинъизди эм есирге туьскенлерди тазаланъыз[+]. 20Баьри кийимлерди эм териден, эшки юннен эм агаштан этилген баьри затларды тазаланъыз».

21Дин куллыкшы Элазар согыста болган аьскершилерге айтты: «Мине Раббий Мусага берген Таураттынъ[†] йорыгы: 22алтын, куьмис, ез, темир, калай, коргай 23эм баьри отта янмайтаган затты оттан озгармага керек. Олар тазаланган сонъ, сол затларды тазалав сувыннан оьткермеге керек. Баьри отта янатаган затларды сувдан озгарынъыз. 24Етинши куьн кийимлеринъизди ювынъыз эм таза боларсыз. Оннан сонъ коныска кирмеге боласыз»[+].


Олжады боьлуьв

25Раббий Мусага айтты: 26«Дин куллыкшысы[†] Элазар эм халктынъ аьеллер сакаманлары ман баьри есирлерди эм малды сананъыз. 27Олжады согыста катнаскан аьскершилер эм ямагаттынъ калганы арасында яртылай боьл. 28Мен – Раббий. Аьскерде болганлардынъ уьлисиннен Меним уьлисимди айыр, аьр бир бес юз есирден, бугалардан эм сыйырлардан, эшеклерден, койлардан эм эшкилерден бирер. 29Сол уьлистинъ яртысыннан, Меним уьлисим деп, дин куллыкшы Элазарга бер. 30А калган Исраил улларынынъ яртысындыкыннан аьр бир элли есирдинъ бириннен, бугалардан, сыйырлардан, эшеклерден, койлардан эм эшкилерден бирер – кайсы малдан да – левийшилерге[†] бер, оларга Раббийдинъ кие шатыры[†] аманатланган».

31Муса эм дин куллыкшы Элазар, Мусага Раббий буйырганынша, эттилер.

32Аьскершилер баьрисиннен олжага алдылар: 675 000 кой эм эшки, 3372 000 оьгиз, 3461 000 эшек 35эм 32 000 эр сынамаган кыз.

36Согыста катнаскан аьскершилердинъ уьлиси:

337 500 кой эм эшки, 37олардан Раббийдинъ уьлиси 675 мал;
3836 000 оьгиз, олардан Раббийдинъ уьлиси 72 мал;
3930 500 эшек, олардан Раббийдинъ уьлиси 61 мал;
4016 000 кыз есир, олардан Раббийдинъ уьлиси 32 кыз болды.

41Муса бу уьлисти дин куллыкшы Элазарга, Мусага Раббий буйырганынша, Раббийдинъ уьлисиндей этип, берди.

42Муса, калган Исраил улларына деп, аьскершилердинъ уьлисиннен айырылган уьлисте – 43ямагатка дегеннинъ яртысы – 337 500 кой эм эшки, 4436 000 оьгиз, 4530 500 эшек 46эм 16 000 кыз есир болды. 47Исраил улларына деп айырган уьлистинъ яртысыннан Муса аьр бир элли есирден эм айванлардан бирер алды; Раббий ога буйырганынша, левийшилерге берди, оларга Раббийдинъ кие шатыры тапшырылган.

48Аьскер боьликлердинъ аькимлери – мынъшылар эм туьменшилер – Мусага келдилер 49эм ога айттылар: «Сенинъ кулларынъ бизге бойсынган аьскерди санадылар, биреви де йойылган йок. 50Эм биз Раббийге савгага деп, аьр кимимиз казанган алтыннан аькелдик: колга байлавышлар, билезиклер, юзиклер, сыргалар эм баалы[†] тас мойшаклар – Раббийдинъ алдында гуьнадан тазаланар уьшин»[+].

51Муса эм дин куллыкшы Элазар олардан бу алтынды безеклер кебинде алдылар. 52Мынъшылар эм туьменшилер Муса эм Элазарга Раббийге савгага деп аькелген алтын эки юзге ювык килограмм[*] шекти. 53Калган аьскершилер, аьр кими, олжадан оьзининъ уьлисин алган[+]. 54Муса эм дин куллыкшы Элазар алтынды мынъшылар эм туьменшилерден алдылар эм, ол Исраил улларынынъ енъуьви акында эскертуьв болсын деп, Раббийдинъ кие шатырына киргисттилер[+].

### 32


Йордан сувыннан куьнтуварга ерлерди боьлуьв


(Шер. 3:12-20)

1Рубен эм Гад ырувларынынъ бек коьп малы бар эди. Олар Язердинъ эм Гиладтынъ ерлери малга аьруьв экенин коьрдилер[+]. 2Мусага,[†] дин куллыкшы Элазарга эм халктынъ етекшилерине келип, олар айттылар: 3«Атарот, Дивон, Язер, Нимра, Хешбон, Элеале, Севам, Нево эм Беон шахарлары – 4Раббий Исраилдинъ[†] халкына бойсындырган бу ерлер малга бек аьруьв, а сенинъ кулларынъда мал бар[+]. 5Эгер биз сенде разылык тапкан болсак, – дедилер олар, – бу ерлер сенинъ кулларынъа иеликке тийсин. Бизди Йордан сувыннан оьткерме».

6Рубен эм Гад ырувларына Муса булай деди: «Сизинъ кардашларынъыз кавгага бараяклар, а сиз мунда олтыраяксызба? 7Неге сиз Исраил улларында оларга Раббий берген ерге коьшпеге ымтылысларын басасынъыз? 8Соьйтип сизинъ аталарынъыз, мен оларды Кадеш Барнеядан бу ерди карамага йибергенде, эткенлер[+]. 9Эшкол оьзенине келип эм ерди коьрип, олар Исраил улларында Раббий оларга берген ерге бармага ымтылысларын тыйган. 10Сол куьн Раббий каарланган эм ант эткен:[+] 11„Мен – Раббий. Мысырдан кеткенлер, йырма ясыннан алып эм оннан уьйкенлери, Мен Ибрагим,[†] Исхак[†] эм Якыпка ант эткен ерди коьрмееклер, неге десе олар Мага ак юректен кылынмаганлар;[+] 12эш бирев де, тек Кеназ сойыннан Епуннединъ улы Калев эм Нуннынъ улы Ешу болмаса. Олар Мага ак юректен кылынганлар“[+]. 13Раббий Исраилге каарланды эм халк, Онынъ коьзининъ алдында кыянат эткен несил йок болганша, кырк йыл бойынша шоьлде кезди[+]. 14А энди сиз, куьналылардынъ[†] тувдыклары, аталарынъыздынъ орнына тургансыз эм Раббийдинъ Исраилге каарын тагы да бек куьшли тутандырасыз! 15Эгер сиз Раббийге бойсынмага унамасанъыз, Ол бу халкты тагы да шоьлликте калдырар, эм сиз олардынъ кырылганына шуьшли болаяксыз».

16Олар Мусага ювыклап келдилер эм булай дедилер: «Биз мунда туварларымызга авлалар, эм хатынларымызга эм балаларымызга шахарлар курармыз, 17оннан сонъ биз савытланмага эм Исраил улларын оларга уьлис этип берилген ерге аькелмеге аьзир болаякпыз. А ол заманда бизим хатынларымыз эм балаларымыз беркитилген шахарларда, бу ердинъ яшавшыларыннан кавыфсызлыкта, яшаяклар. 18Аьр бир Исраил улы оьз ер уьлисин алмай, биз уьйимизге кайтпаякпыз. 19Биз олар ман ер уьлисин Йорданнынъ аргы ягасында алмаякпыз, неге десе бизим ер уьлисимиз бизге бу ягасында, куьнтувар бетинде тийген».

20Муса оларга айтты: «Эгер сиз сол затты этсенъиз, Раббий уьшин согысаяк болып, савытланынъыз, 21аьр киминъиз Раббийдинъ буйырыгы ман Йорданнынъ аргы ягасына савытлы болып оьтинъиз. Раббий явларын оьзининъ алдында куваяк. 22Сол заманда, ер Раббийге бойсынганда, сиз кайтпага болаяксыз. Сол заманда сиз Раббий эм Исраил алдында оьз борышларынъыздан эркин болаяксыз, эм бу ерге сиз Раббийдинъ разылыгы ман иелик суьрерсиз. 23Ама сиз сол затты этпесенъиз, сиз Раббий алдында куьналы боласыз эм билинъиз: куьна уьшин шуьшинъизге еткерилип, язаланмай калмаяксыз. 24Хатынларынъызга эм балаларынъызга шахарлар, отарларынъызга авлалар куранъыз, ама ваьде берген соьзинъизди толтырынъыз».

25Гад эм Рубен ырувлары Мусага айттылар: «Биз – сенинъ кулларынъ. Биз, бизим иемиз буйырганша, этермиз. 26Бизим балаларымыз эм хатынларымыз, отарларымыз эм баьри малларымыз мунда, Гиладтынъ шахарларында калсынлар. 27А сенинъ кулларынъ, баьриси де согыспага деп савытланган, Раббий уьшин согыспага, бизим иемиз буйырганша, аргы якка оьтерлер».

28Сол заманда Муса дин куллыкшы Элазарга, Нуннынъ улы Ешуга, Исраил халкынынъ аьеллерининъ басшыларына олардынъ акында буйырык берди. 29Муса оларга айтты: «Эгер Гад эм Рубен ырувлары, баьриси де согыска деп савытланып, сиз бен Раббийдинъ алдында Йордан сувынынъ аргы ягына оьтселер, ер сизге бойсынганда, оларга иеликке Гиладтынъ ерин беринъиз. 30Эгер савытланып, сиз бен аргы якка оьтпеселер, сиз бен оьз ер уьлислерин Кенаннан[†] алсынлар».

31Гад эм Рубен ырувлары явапладылар: «Биз – сенинъ кулларынъ. Биз, Раббий бизге буйырганша, этермиз. 32Раббийдинъ буйрыгы ман Кенанга оьтермиз, ама бизге тийген ер уьлиси Йордан сувынынъ бу ягында бизики болып калсын».

33Сол заманда Муса Гадтынъ, Рубеннинъ ырувына эм Юсыптынъ[†] улы Манашединъ ырувынынъ яртысына, Амор патшасы Сихоннынъ кыралын эм Башан патшасы Огтынъ кыралын – баьри ерлерин – шахарлары ман эм тоьгерегиндеги ерлери мен берди.

34Гадшылар Дивон, Атарот, Ароер, 35Атротшопан, Язер, Йогбоха, 36Бетнимра эм Бетхаран шахарларын курадылар, эм малларына авлалар эттилер. 37А рубеншилер Хешбон, Элеале, Кирятайим, 38Нево и Баалмеон[†] (бу эки шахардынъ аты туьрлендирилген) эм Сивма шахарларын курадылар. Олар янъыдан куралган шахарларга баска атлар бердилер.

39Манашединъ улы Макирдинъ тувдыклары, Гиладка келип, оны басып алдылар эм оннан аморшыларды[†] кувдылар[+]. 40Муса Гиладты Манашединъ улы Макирдинъ сойына берди, эм олар онда орынластылар. 41Яир, Манашединъ тувдыгы, мунда бир неше авылды басып алды эм оларды Хаввот Яир[*] деп атады[+]. 42А Новах атлы бирев Кенатты тоьгерегиндеги авыллары ман басып алды эм, оьзине багыслап, Новах деп атады.

### 33


Исраил улларынынъ коныслары

1Мине Исраил[†] улларынынъ аьскер куьплери мен, Муса[†] эм Харуннынъ[†] басшылыгы ман Мысырдан шыкканда, олардынъ йолындагы коныслары. 2Раббийдинъ буйырыгы ман, Муса олардынъ йолындагы конысларын язып барды. Мине олардынъ коныслары ман йоллары.

3Исраил уллары Рамсес шахарыннан биринши айдынъ [навруз-коькек] он бесинши куьнинде Азатлык байрамынынъ эртеси куьнинде йолга шыктылар[+]. 4Олар, Раббий оьлтирткен тунгышларын коьмип турган мысыршылардынъ коьз алдында, йигерли йол шыктылар. Соьйтип Раббий мысыршылардынъ аллаларыннан уллы болганын коьрсетти[+].

5Исраил уллары Рамсести калдырдылар эм Сукотта токтадылар[+].

6Олар Сукотты калдырдылар эм Этамда токтадылар, шоьлликтинъ шетинде[+].

7Олар Этамды калдырып, Баалсепоннынъ[†] куьнтуварындагы Пихахиротка бурылдылар эм Мигдолдынъ касында токтадылар[+].

8Олар Пихахиротты калдырдылар, денъизди оьтип, шоьлликке шыктылар, Етам шоьллигинде уьш куьн юрип, Марада токтадылар[+].

9Олар Марады калдырдылар эм Эйлимге келдилер, онда он эки булак эм етпис пальма терек бар эди, мунда токтадылар[+].

10Олар Эйлимди калдырдылар эм Кызыл денъиздинъ янында токтадылар.

11Олар Кызыл денъизди калдырдылар эм Син шоьллигинде токталдылар[+].

12Олар Син шоьллигин калдырдылар эм Допкада токтадылар.

13Олар Допкады калдырдылар эм Алушта токтадылар.

14Олар Алушты калдырдылар эм Репидимде токтадылар, онда халктынъ сувсаганын кандыргандай сув да йок эди[+].

15Олар Репидимди калдырдылар эм Синай[†] шоьллигинде токтадылар[+].

16Олар Синай шоьллигин калдырдылар эм Киврот Хаттаавада токтадылар[+].

17Олар Киврот Хаттаавады калдырдылар эм Хасеротта токтадылар[+].

18Олар Хасеротты калдырдылар эм Ритмада токтадылар.

19Олар Ритмады калдырдылар эм Риммон Пересте токтадылар.

20Олар Риммон Перести калдырдылар эм Ливнада токтадылар.

21Олар Ливнады калдырдылар эм Риссада токтадылар.

22Олар Риссады калдырдылар эм Кеелатта токтадылар.

23Олар Кеелатты калдырдылар эм Шапер тавдынъ касында токтадылар.

24Олар Шапер тавын калдырдылар эм Харадада токтадылар.

25Олар Харадады калдырдылар эм Макелотта токтадылар.

26Олар Макелотты калдырдылар эм Тахатта токтадылар.

27Олар Тахатты калдырдылар эм Терахта токтадылар.

28Олар Терахты калдырдылар эм Миткада токтадылар.

29Олар Миткады калдырдылар эм Хашмонада токтадылар.

30Олар Хашмонады калдырдылар эм Мосеротта токтадылар.

31Олар Мосеротты калдырдылар эм Бенеяаканда токтадылар[+].

32Олар Бенеяаканды калдырдылар эм Хор Хагидгадта токтадылар.

33Олар Хор Хагидгадты калдырдылар эм Йотватада токтадылар[+].

34Олар Йотватады калдырдылар эм Авронда токтадылар.

35Олар Авронды калдырдылар эм Эсйонгеверде токтадылар[+].

36Олар Эсйонгеверди калдырдылар эм Зин шоьллигинде, Кадеште токтадылар[+].

37Олар Кадешти калдырдылар эм Хор тавынынъ янында, Эдомнынъ мажасында, токтадылар[+].

38Раббийдинъ буйырыгы ман дин куллыкшы Харун Хор тавына коьтерилди эм бесинши айдынъ биринши куьнинде [шилле-сары тамбыз], Исраил уллары Мысырдан кеткенининъ кыркыншы йылында, онда ян берди[+]. 39Харун, Хор тавында ян бергенде, юз йырма уьш ясында эди.

40Кенан[†] ерининъ кубыласында орынласкан Негевте Кенан патшасы Арад Исраил улларынынъ келуьвин эситти[+].

41Олар Хор тавын калдырдылар эм Салмонада токтадылар.

42Олар Салмонады калдырдылар эм Пунонда токтадылар.

43Олар Пунонды калдырдылар эм Овотта токтадылар[+].

44Олар Овотты калдырдылар эм Моавтынъ ериндеги Аваримнинъ опырагынларында токтадылар[+].

45Олар Аваримди калдырдылар эм Дивонгадта токтадылар.

46Олар Дивонгадты калдырдылар эм Алмон Дивлатайимде токтадылар.

47Олар Алмон Дивлатайимди калдырдылар эм Неводынъ касындагы Аварим тавларында токтадылар[+].

48Олар Аварим тавларын калдырдылар эм Йордан сувынынъ касындагы Моав тегислигинде, Ерихо шахарына карсылас токтадылар[+]. 49Моав тегислигинде токталып, олар Йордан бойын Бетьешимоттан Авелшиттимге дейим бийледилер[+].


Кенан еринде ерлесуьв

50Йордан сувы бойындагы Моав тегислигинде, Ерихо шахарынынъ янында, Раббий Мусага айтты: 51«Исраил улларына булай буйырганымды айт: Йордан сувыннан Кенан ерине оьткенде, 52бу ердинъ баьри яшавшыларын кувынъыз. Олардынъ тастан эм езден этилген бутларын[*] сындырынъыз, эм тоьбешик ерлердеги бутларга табынув орынларын бузгышланъыз[+]. 53Бу ерди бийленъиз эм онда ерлесинъиз, неге десе Раббий бу ерди сизге иеликке берген. 54Ерди сыбага ман сойлар арасында боьлинъиз. Уьйкен сойга уьйкен ер уьлисин, кишкей сойга кишкей ер уьлисин беринъиз. Оларга сыбага ман кайсы ер туьссе, сол олардыкы болаяк. Ерди аталарынъыздынъ ырувлары арасында боьлинъиз[+]. 55Эгер сиз бу ердинъ яшавшыларын кувмасанъыз эм калмага амал берсенъиз, калган аьдемлер сизинъ коьзинъизге шоькир, кабырганъызга тегенек болар. Олар сизди сиз яшаган ерде тынышлыкта коймаслар. 56Сол заманда Мен сиз бен оларга этпеге мырат эткен затты этермен».

### 34


Кенаннынъ мажалары

1Раббий Мусага[†] айтты: 2«Исраил[†] улларына буйырык бер, оларга айт: Сиз Кенанга[†] киргенде, сизге берилеек уьлис ерлердинъ мунадай мажалары болаяк.

3Кубыла ягы Зин шоьллигиннен Эдомнынъ мажалары ман бойлап созылаяк. Кубыла мажаларынъыз Оьли денъизиннен басланып, 4кубылага, Каракурт тав кешуьвине, Зин шоьллигиннен озып, Кадеш Барнея шахарынынъ кубыласына созылаяк. Оннан Хасар Адар эм Асмона авылларына бараяк, 5соннан Мысырдынъ мажасындагы кишкей сувга бурылып, Ер арасы денъизде токтаяк.

6Сизинъ куьнбатар мажаларынъыз Ер арасы денъиздинъ ягалары болаяк. Ол сизинъ куьнбатардагы мажаларынъыз.

7Керуьв мажаларынъыз Ер арасы денъизден Хор тавына дейим,[+] 8Хор тавыннан Лево Хаматка дейим. Оннан мажа Седадка созылаяк, 9Зипронга дейим тартылаяк эм Хасар Энанда токтаяк. Бу сизинъ керуьв мажаларынъыз.

10Куьнтувар мажаларынъыз Хасар Энаннан Шепамга созылаяк. 11Мажа Шепамнан Ривлага Айиннинъ куьнбатар ягы ман созылаяк; оннан Киннерет коьлининъ куьнтуварындагы тоьбелерге дейим тартылаяк. 12Оннан мажа Йордан сувына туьсеек эм Оьли денъизге созылаяк.

Бу сизинъ еринъиз – аьр бир яктагы мажалары ман»[+].

13Муса Исраил улларына буйырды: «Бу ерлер – сиз сыбага ман алаяк ерлеринъиз. Раббий оларды тогыз ырувга эм бир ырувдынъ яртысына береек, 14неге десе Рубеннинъ, Гадтынъ эм Манашединъ ырувынынъ яртысы оьзлерининъ ер уьлислерин алганлар. 15Бу эки ырув эм бир ырувдынъ яртысы ер уьлислерин Йордан сувынынъ куьнтувар бетинде, Ерихога карсылас алганлар».


Ерди уьлислерге боьлмеге яваплы аьдемлер

16Раббий Мусага айтты: 17«Мине сизге ерди пайлаяклардынъ атлары: дин куллыкшы Элазар эм Ешу, Нуннынъ улы. 18Ерди боьлмеге ярдам этер уьшин, аьр бир ырувдан етекши сайланъыз. 19Мине олардынъ атлары:

Калев, Епуннединъ улы, Юдадынъ ырувынынъ етекшиси;[+]
20Шемуел, Аммихудтынъ улы, Шимоннынъ ырувынынъ етекшиси;
21Элидад, Кислоннынъ улы, Беняминнынъ ырувынынъ етекшиси;
22Буккий, Йоглидинъ улы, Даннынъ ырувынынъ етекшиси;
23Ханниел, Эподтынъ улы, Юсыптынъ[†] улы Манашединъ ырувынынъ етекшиси;
24Кемуел, Шиптаннынъ улы, Юсыптынъ улы Эпрайымнынъ ырувынынъ етекшиси;
25Элисапан, Парнактынъ улы, Завулоннынъ ырувынынъ етекшиси;
26Палтиел, Аззаннынъ улы, Иссакардынъ ырувынынъ етекшиси;
27Ахихуд, Шеломидинъ улы, Ашердинъ ырувынынъ етекшиси;
28Педахел, Аммихудтынъ улы, Напталийдинъ ырувынынъ етекшиси».

29Бу етекшилерге Раббий Исраил улларына Кенаннынъ ерлерин уьлислеп пайламага буйырды.

### 35


Левийшилерге берилген шахарлар

1Моав тегислеринде Йордан сувынынъ касында, Ерихо шахарына карсыласта, Раббий Мусага[†] буйырды: 2«Исраил[†] уллары оьзлерининъ ер уьлислериннен левийшилерге[†] яшар уьшин шахарлар берсинлер. Шахарлардынъ тоьгерегиндеги яйлавлардан да беринъиз. 3Ол заманда оларда яшамага шахарлары эм туварларына, отарларына эм баска малларына отлаклары болаяк. 4Сиз левийшилерге берген шахарлардынъ тоьгерегиндеги отлаклар шахардынъ иргеси бойы ман 1000 карыга [450 метр] созылсын. 5Шахардынъ тысыннан куьнтуварга 2000 кары [900 метр], кубылага 2000 кары, куьнбатарга 2000 кары, керуьвге 2000 кары оьлшенъиз, шахар – ортасында болсын. Бу ер оларда малларга шахар отлагы болаяк.

6Сиз левийшилерге береек шахарлардынъ алтысы ясырынув шахарлары болсынлар. Онда биревди оьлтирген ясырынмага болаяк. Левийшилерге де кырк эки шахар беринъиз[+]. 7Сиз левийшилерге береек шахарлардынъ саны баьри кырк сегиз болсын. 8Левийшилерге Исраил улларынынъ ер уьлисиннен берген шахарларынъыз аьр бир ырувдынъ уьлисининъ карарына коьре берилеек: уьлиси уьйкен ырувдан коьлем шахарлар алынъыз, ама уьлиси аз ырувдан аз шахарлар алынъыз».


Ясырынув шахарлары


(Шер. 4:41-43; 19:1-14; Еш. 20:1-9 )

9[•]Раббий Мусага айтты: 10«Исраил улларына карап айт: Сиз Йордан сувыннан Кенанга[†] оьткенде, 11оьзинъизге ясырынув шахарларын сайланъыз, онда абайламай аьдем оьлтирген аьр бир аьдем ясырынмага болаяк[+]. 12Олар оьш алувшыдан тасаланув ери болаяк, аьдем оьлтирген оьш алувшыдан, ямагат алдында тоьрелерге эткен иси уьшин явап бермей турып, оьлип кетпес уьшин, онда ясырынмага болаяк. 13Сиз белгилеек алты шахар сизде ясырынув шахарлары болаяк. 14Йордан сувынынъ бу бетинде уьш шахарды эм Кенанда уьш шахарды ясырынув шахарлары этип белгиленъиз. 15Бу алты шахар Исраил улларына, сизинъ аранъызда келип калганларга эм ят аьдемлерге тасаланув ери болаяклар: мунда абайламай кетип аьдем оьлтирген ясырынмага болаяк.

16Эгер бир аьдем баскады темир зат пан сокканда, ол оьлсе, ол – аьдем оьлтируьвши. Аьдем оьлтирген оьлмеге тийисли. 17Яде аьдемнинъ колында оьлтирмеге болаяктай тас болса, ол оны ман баска биревди согып оьлтирсе, ол аьдем – аьдем оьлтируьвши. Аьдем оьлтирген оьлмеге тийисли. 18Яде аьдемнинъ колында согып оьлтиргендей агаш зат болып, ол баска биревди согып оьлтирсе, ол аьдем – аьдем оьлтируьвши. Аьдем оьлтирген оьлмеге тийисли. 19Тоьгилген кан уьшин оьш алувшы – оьлтирилгенге ювык аьдем болсын; аьдем оьлтиргенге йолыкса, оны оьлтирсин. 20Эгер аьдем, бакыл этип, баска биревди ийтесе яде ога бир затты йиберип, согып оьлтирсе, 21яде явласканда, юмырыгы ман согып оьлтирсе, ол аьдемди оьлтирмеге керек: ол – аьдем оьлтируьвши. Тоьгилген кан уьшин оьш алувшы – оьлтирилгенге ювык аьдем болсын; аьдем оьлтиргенге йолыкса, оны оьлтирсин.

22Тек эгер аьдем, явласпай, анъсыздан биревди ийтесе яде абайсыз ога бир зат йиберсе,[+] 23яде оны коьрмей, оьлтирип болгандай ога тасты туьсирсе, эм ол оьлсе, явласпай эм яманлык сагынмаганлай, 24аьдем оьлтируьвши эм оьш алувшы арасында ямагат бу йорыклар ман тоьрешилик этсин. 25Ямагат, аьдем оьлтируьвшиди кан оьш алувшыдан коршаласын, оны артына ясырынув шахарына йиберсин. Ол онда, кие[†] май ман майланган бас дин куллыкшы оьлгенше, яшамага болады[+].

26Тек эгер дейим аьдем оьлтирген кашып кеткен ясырынув шахарыннан шыкса 27эм тоьгилген кан уьшин оьш алувшы оны шахардынъ тысында тапса, оьшши оны, ол шуьшли болмаса да, оьлтирмеге болады. 28Аьдем оьлтирген ясырынув шахарында, бас дин куллыкшысы[†] оьлгенше, яшамага керек. Тек бас дин куллыкшысы оьлгеннен сонъ, ол уьйине кайтпага керек.

29Сондай, сиз кайда яшасанъыз да, сизге эм келеектеги несиллерге белгиленген йорыклар.

30Аьр бир аьдем оьлтиргенди, шаатлардынъ коьрсетуьви мен, оьлим язасына еткермеге тийисли. Ама бир шааттынъ коьрсетуьви мен оьлим язасына еткермеге тиймейди[+].

31Аьдем оьлтируьвшидинъ янын саклар уьшин, оннан тоьлев алманъыз. Оны соьзсиз де оьлим язасына еткермеге тийисли[+].

32Ясырынув шахарына кашканнан, эгер ол, бас дин куллыкшысы оьлмей, оьз ерине кайтаман десе, тоьлев алманъыз.

33Оьзинъиз яшайтаган ерди арамламанъыз.[†] Кан тоьгуьв ерди арамлайды, эм кан тоьгилген ер тек онда кан тоьккен аьдемнинъ оьзининъ каны ман тазаланады[+]. 34Оьзинъиз яшайтаган эм Мен сизинъ аранъызда болган ерди арамламанъыз. Мен, Раббий, дайым Исраил улларынынъ арасында яшайман»[+].

### 36


Эрге барган кыскаяклылардынъ асаба уьлислери


(Сан. 27:1-11)

1[•]Юсып[†] улларына байыр сойлардан Манаше улы Макирдинъ улы Гиладтынъ сойынынъ аьел басшылары Мусага[†] эм етекшилерге – Исраилдинъ[†] баска сойларынынъ аьел басшыларына – келдилер. 2Олар айттылар: «Бизим бийимизге Исраил улларына ер пайларын бермеге буйырганында, Раббий бизим ырувдасымыз Селопхадтынъ ер пайын онынъ кызларына бермеге буйырды. 3Ама олар баска Исраил ырувларына киевге барса, олардынъ ер пайлары бизим аталарымыздынъ ерлериннен алынып, олар келин болган ырувдыкына косылаяк. Соьйтип бизге тийген ер уьлисининъ кесеги бизден алынаяк. 4Исраил улларында мереке йылы[*] еткенде, бу кесек пайлары олар келин болган ырувдыкына косылаяклар, эм олардынъ ер пайлары бизим аталарымыздынъ ерлериннен алынаяклар»[+].

5Сол заманда Раббийдинъ соьзи мен Муса Исраил улларына буйырык берди: «Юсыптынъ ырувынынъ тувдыкларынынъ айтувы – дурыс. 6Раббий Селопхадтынъ кызлары акында буйырады: „Оларга киевге кимге де бармага болады, тек ырув олардынъ атасынынъ ырувы ишинде. 7Исраилде ер пайлары бир ырувдан бир ырувга коьшпеге болмайды. Аьр бир Исраил улы ата-бабалардан алган ырув пайын ысласын. 8Аьр бир Исраил ырувында ер пайлары болган кызлар киевге аталарынынъ ырувларына киретаган сой ишинде барсынлар, Исраил уллары ата-бабаларынынъ ер пайларына ие болгандай. 9Ер пайлары ырувдан ырувга коьшпеске керек. Баьри Исраил ырувлары оьзлерине тийген ер пайларын ысласынлар“».

10Селопхадтынъ кызлары, Раббий Мусага буйырганынша, эттилер. 11Махла, Тирса, Хогла, Милка эм Ноа, Селопхадтынъ кызлары, ата ырувы беттен боьлелерине киевге бардылар. 12Олардынъ эрлери Юсыптынъ улы Манашединъ тувдыклары эдилер, эм олардынъ ер пайлары ата сойынынъ ырувында калдылар.

13Сондай Раббийдинъ Муса аркалы Йордан сувынынъ янында, Ерихо шахарына карсылас болган Моав тегисликлеринде Исраил улларына берген буйырыклары эм йорыклары.

## Шериаттынъ кайтараланувы

### Шериаттынъ кайтараланувы

Шериаттынъ кайтараланувы


Кирис соьз

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]


### Кирис соьз


МУСА ПАЙХАМБАРДЫНЪ БЕСИНШИ КИТАБЫ


ШЕРИАТТЫНЪ КАЙТАРАЛАНУВЫ

Таурат «Шериаттынъ кайтараланувы» деген китап пан тамамланады. Бу китаптынъ асыл негизи – Исраил халкына Алладынъ шериатын еткисткен Мусадынъ сонъ насихатлары.

Кенанга кирмей турып, Моав еринде, Муса Исраил улларына Алла шериатын эслерине салган эди. Кенанда олар сол шериаттынъ йорыкларына негизленип яшамага керек эди. Синай тавында биринши антласув беркитилгенли 40 йыл озган эди.

Китап Мусадынъ уьш уьйкен соьйлевиннен (1–4; 5–29; 30–31 боьликлери) эм тамамлав кесектен туьзилген. Китаптынъ аты онынъ иштелигин ашыклап келеди – бу китапта алдыда келген уьш китаптан коьплеген йорыклар кайтарыладылар, оларга тек янъы буйырыклар, айырым да Исраил улларына Кенанда бек керекли болаяклар. Энъ де эсте калатаган: шериатты кабыл этип, йорыкларын толтырганларга тийисли баьтелердинъ тизими, эм де Оны бузганларга да тийисли наьлетлевлер акында билдирген боьликлер (27–30 боьликлер). Бу боьликлер Исраилдинъ тарихин анълатпага эм анъламага ярдам этедилер.

Алладынъ пайхамбарлары эм увазшылары Исраил уллары араларында болып, сансыз баьле-казалар акында айта келип, сол баьтелер эм наьлетлер басларына неге келгенин анълататаган эдилер (боьтен де Еремия пайхамбар).

Белки де, Шериаттынъ кайтараланувы китабы бизим эрадан алдын VII оьмирде Алладынъ Кие Уьйин янъыртканда табылган болар. Сол замандагы Йошия патша, эртеден мутылган Алладынъ йорыкларын, соьйтип те Онынъ Соьзин толтырмаган аьдемлерге каратылган каргысларды эситип, Раббий алдында титреген эм корккан. Эне сол заманда, Исраил ямагатында аьле Муса заманыннан болмаган дин, тербия, акыл-кылык, рух ягыннан тазаланув басланады. Бу китап бир Аллага ыйнанувды эм буьтин ювыт халкына шериаттынъ асыл маьнеси – Раббийге сыйынувы болганын ашыклайды.

### 1


Исраил улларынынъ Хорев тавыннан кетуьви

1Мине бу китаптынъ иштелигинде Мусадынъ[†] Исраил[†] улларына айткан увазлары. Исраил уллары сол заманда Йордан сувынынъ куьнтуварындагы шоьлде, Суф шахарына карсы орынласкан Йордан туьзлигинде, Паран шахары ман Топел, Лаван, Хасерот эм Дизахав шахарлары арасында яшайтаган эдилер. 2Хорев тавыннан[*] Сеир тавдынъ йолы ман Кадеш Барнея оазисине барув тек он бир куьн алатаган эди[*][+].

3Он биринши айдынъ[*] биринши куьнинде Мысырдан шыкканларынынъ кыркыншы йылында Муса, Раббий ога не зат эмир эткен болса, соны Исраил улларына айтты[+]. 4Бу зат Муса Хешбон шахарында яшаган Амор патшасы Сихонды эм йылдынъ бир яртысында Аштерот шахарында, ана бир яртысында Эдрей шахарында яшаган Башан патшасы Огды енъгеннен сонъ болган эди[+].

5Моав еринде, Йордан сувынынъ куьнтуварында, Муса шериатты анълатып баслады: 6«Раббий Алламыз Хорев тавында бизге, „Сосы тавдынъ касында яшаганынъыз болаяк – деп, айтатаган эди[+]. 7Турагынъызды йыйынъыз, аморшылардынъ[†] эм тоьгереклериндеги кенаншылардынъ[†] ерлерине барынъыз. Бу ерлер Йордан туьзлиги, тавлар, куьнбатардагы тав этеклери, Негев [кубыладагы шоьл], Ер арасы денъиз ягалары, Ливан тавлары эм уллы Эфрат сувына дейим созылган ерлер эдилер[+]. 8Каранъыз, мен сизге сосы ерди бердим. Барынъыз, Раббий аталарынъызга – Ибрагимге,[†] Исхакка[†] эм Якыпка – бермеге ант эткен ерге ие болынъыз“[+].


Ырувларга басшылар айырыладылар

9Сол заманда мен сизге: „Сиз мага, тек оьзиме, авыр юксиз[+]. 10Раббий Алланъыз санынъызды оьстирди, буьгуьн сиз, коьктеги юлдызлардай, коьп санлысыз[+]. 11Аталарынъыз табынган Алла, Раббий, санынъызды мынъ кере оьстирсин эм, ваьде эткениндей, сизди багысласын. 12Ама тек мен оьзим сизинъ эрис-суьрислеринъиздинъ авыр югин калай коьтерермен? 13Оьз ырувларынъыздан даналарды, аьдил эм абырайы уьйкен болганларды аранъыздан айырынъыз, а мен оларды сизге басшы этип саларман“, – деп айткан эдим.

14Сиз мага: „Айтатаганынъ дурыс“, – деп, явап бердинъиз.

15Мен ырувларынъыздан даналарды, абырайлы болганларды айырып алдым эм сизге басшылар этип салдым: туьменши, юзбасшы, эллибасшы, онбасшы эм ырув тамадасын да айырдым[+]. 16Сол заманда сизинъ оькимшилеринъизге эмир этип салдым: кардашларынъыз арасында, Исраил уллары арасында да, Исраил уллары ман ят аьдемлер арасында да болатаган эрис-суьрислерди тынъланъыз эм оларга аьдил оьким шыгарынъыз деп[+]. 17Бет-юзге караманъыз; абырайлы болганга да, болмаганга да бирдей оьким шыгарынъыз. Бир аьдемнен де коркпанъыз. Оьким – Алладан. Бек кыйын ислерди мага аькелинъиз, мен тынъларман[+].

18Соьйтип этпеге керек затлардынъ баьрисин де сизге айттым.


Исраил уллары Алла буйырган ерге бармайдылар

19[•]Сонъ Раббийдинъ айткан буйырыгы ман, биз йолга шыктык. Хорев тавыннан шыгып, шети-кыйыры болмаган, оьмиримизде коьрмеген коркынышлы шоьл мен аморшылардынъ тавлык ерине бардык. Ахырында Кадеш Барнея оазисине еттик. 20Сол заманда мен сизге: „Сиз аморшылардынъ тавлык ерине еттинъиз, оны Раббий Алламыз бизге береди“, – деп айттым. 21Кара, Раббий Алланъыз бу ерди сизге берди. Раббий, ата-бабаларынъыз табынган Алла, айтканындай, коьтерилинъиз эм ие болынъыз. Коркпанъыз: эш бир зат сизди уьркитпесин[+].

22Сол заманда баьринъиз де келип мага, айттынъыз: „Алдыга аьдемлер йибереек, олар сол ерлерди тешкерип карасынлар, билсинлер эм кайсы йол ман бараягымызды, биз киреек шахарлардынъ акында хабарласынлар“.

23Мага сол ой ярады эм мен, аьр бир ырувдан бирер айырып, он эки аьдем алдым. 24Олар турдылар, тавлык ерге коьтерилдилер, Эшкол оьзенине келдилер эм оны тешкердилер, таныдылар. 25Сол ерден емислерди алып, бизге, ойдагыларга, келдилер эм айттылар: „Раббий Алламыз бизге ийги ерди береди“.

26Ама сиз коьтерилмеге суьймединъиз, Раббий Алланъыздынъ буйырыгына карсы шыктынъыз. 27Шатырларынъызда куьбирдединъиз эм айттынъыз: „Раббий бизди коьрип болмайды. Ол бизди аморшылардынъ колына берип оьлтирер уьшин, Мысырдан алып шыккан. 28Биз кайда бармага керекпиз? Кардашларымыз бизди йигерсиз эттилер. Олар: Сол халк бизден куьшли эм бойлы; шахарлары онда уьйкен, иргелери коькке етеди. Биз онда тагы да дав бойлы Анактынъ тувдыкларын да коьрдик, – деп айттылар“.

29Сонда мен сизге: „Олардан коркпанъыз, уьркпенъиз. 30Раббий Алланъыз алдынъызда бараяк, согыста сизге ярдам этеек, Мысырда эм шоьлде коьзинъиздинъ алдында калай эткен болса, солай этеек:[+] 31сосы ерге дейим савлай йолынъыздынъ узаклыгында, атасы баласын алып юргендей, Раббий Алланъыз сизди етекшилегенин коьргенсинъиз“[+]. 32Ама сиз Раббий Алланъызга ыйнанмадынъыз. 33Ол, кешелерде от ишинде, куьндизлерде булытлар арасында сизге тыншаювга ер излеп, бараяк йолынъызды коьрсетер уьшин, алдынъызда барды[+].

34[•]Раббий сизинъ соьзлеринъизди эситкенде, Ол бек ашувланды эм ант этти: 35„Сосы яман несилдинъ эш бир аьдеми Мен сизинъ аталарынъызга бермеге ваьде эткен берекетли ерди коьрмеек, 36тек Епуннединъ улы Калев болмаса. Ол оны коьреек, эм Мен ога эм онынъ тувдыкларына ол оьткен ерди береекпен, неге десе ол ак юректен Раббийге ыйнанган“[+].

37Сиз уьшин Раббий мага да ашувланды эм айтты: „Сен де онда кирмеексинъ[+]. 38Ама сенинъ ярдамшынъ Нун улы Ешу сол ерге басаяк. Онынъ коьнъилин коьтер, неге десе сол ерди асабалык этер уьшин, ол Исраил улларын етекшилеек“[+]. 39Сонъ Раббий баьримизге де айтты: „Явларынъыздынъ колына туьспеге боларлар деп, сиз корынып турган балаларынъыз эм яхшылыкты яманлыктан айырып билмеген улларынъыз сонда бирге кирееклер. Сол ерлерди оларга береекпен, олар ога ие болаяклар. 40А сиз бурылынъыз эм Кызыл денъизге баратаган йол ман шоьлге йоьнелинъиз“.

41Сол заманда сиз: „Биз Раббийге карсылык этип куьналы[†] болдык. Раббий Алламыз бизге калай эмир эткен болса, солай этип коьтерилермиз эм согысармыз“, – деп явапладынъыз. Тавлыкка коьтерилмеге енъилдей коьрип, сиз савыт-садак алдынъыз.

42Ама Раббий мага булай деди: „Оларга айт: Коьтерилменъиз эм согыспанъыз, неге десе Мен сизге ярлам этпеекпен. Явларынъыз сизди шашаяклар“.

43Мен сизге айттым, ама сиз тынъламаданъыз. Сиз Раббийдинъ эмирине карсы шыктынъыз эм оьзинъизге сенип тавлык ерге коьтерилдинъиз. 44Сол кырлыкларда яшаган аморшылар сизге карсы шыктылар. Олар, шыбынлардынъ уьйириндей болып, Сеир ериндеги Хорма каласына дейим артынъыздан калмай, етип, сизди тоьбеледилер. 45Кадешке кайттынъыз эм, йылап, Раббийге ялбардынъыз. Ама Раббий сизинъ дуваларынъызды кабыл этпеди, сизге эс бермеди.


Исраил улларынынъ шоьлдеги йыллары

46Коьп куьнлер сиз Кадеште сонда калмага керек заманга дейим калдынъыз[+].

### 2

1Оннан сонъ артымызга бурылдык эм, Раббий мага коьрсеткендей, Кызыл денъизге барган йол ман шоьлге кеттик, коьп куьнлер Сеир тавларынынъ тоьгерегинде айландык[+].

2Бир куьн Раббий мага айтты: 3„Бу тавларда айланганынъыз болаяк, энди керуьв бетке бурылынъыз. 4Халкка сосындай буйырык бер: Соьле, Эсавдынъ Сеирде яшаган эм сизге кардаш болган тувдыкларынынъ ерлериннен озаяксынъыз. Олар сизден коркаяклар, тек сиз сак болынъыз. 5Оларды кавгага шакырманъыз, неге десе мен сизге олардынъ ериннен бир кесек те бермеекпен. Мен Эсавга Сеир тавлык ерин байырлыкка бердим[+]. 6Ашаяк ырызкынъыз уьшин, ишеек сувынъыз уьшин, сиз оларга куьмис пен тоьлемеге керек болаяксыз.

7Раббий Алланъыз, сизинъ кайсы исинъизде де сизге берекет явдырган. Ол сизди сосы шети-кыйыры болмаган шоьлдеги йолшылыгынъызда сизди саклаган. Сол кырк йыл ишинде Раббий, Алланъыз сизге ярдам эткен, эм эш бир затка да муктажынъыз болмаган“[+].

8Соьйтип биз кардашларымыздынъ, Сеирде яшайтаган Эсав улларынынъ, касыннан кеттик. Элат пан Эсионгевер шахарларыннан коьтерилетаган Йордан туьзлигининъ йолыннан бурылып, Моав шоьллигине йол алдык.

9Раббий мага: „Моавшылар – Луттынъ тувдыклары. Оларга тийме эм согыска даьврендирме, неге десе Мен сага олардынъ ериннен бир карыс топырак бермеекпен. Мен Ар ерин оларга байырлыкка бергенмен“.

10Аьвелде эмшилер деп аталган халк онда яшайтаган эди. Олар анакшылардай дав бойлы, куьшли эм коьп санлы халк[+]. 11Анакшылардай, олар да репашылар деп саналатаган эдилер, ама моавшылар оларды эмшилер деп атайдылар[+]. 12Сеирде алдын хоршылар яшаган, ама Эсавдынъ тувдыклары оларды кувганлар. Олар хоршыларды кырып, Исраил[†] уллары, Раббий оларга байырлык этип берген ерде, калай эткен болсалар, тап солай этип, хоршылардынъ ерин бийледилер[+].

13Раббий: „Энди турынъыз эм Зеред оьзенин бир шетиннен бир шетине кеселеп шыгынъыз“, – деди. Эм биз оьзенди кесесиннен оьтип шыктык[+].

14Биз Кадеш Барнеяды калдырып, Зеред оьзенин оьткеннен сонъ, отыз сегиз йыл озды. Сол заманга, Раббий оларга ант эткениндей, аьскер турагында алдынгы аьскершилердинъ несиллериннен эш бирев де калмаган[+]. 15Раббий турактагы аьскершилерди язалаган, баьрисин де тамыры ман йок эткен.

16Эм мине, сол аьскершилердинъ сонъгысы оьлгенде, 17Раббий мага айтты: 18„Буьгуьн Моав ерининъ шетиннен, Ар шахарынынъ яныннан озып кет. 19Сиз аммоншыларга ювыклаганда, оларды кыйнаманъыз эм кавгага коьтерменъиз, неге десе олардынъ ериннен Мен сизге бир карыс топырак бермеекпен. Мен сол ерди оларга байыр этип бергенмен, неге десе олар – Луттынъ тувдыклары“.

20Алдын репашылар онда яшайтаган эдилер. Соьйткенде ол, репашылардынъ ери деп, саналатаган эди. Ама аммоншылар оларды замзумшылар деп атаганлар[+]. 21Замзумшылар, Анактынъ тувдыкларындай, дав бойлы, куьшли эм коьп санлы халк болганлар. 22Сеирде яшаган Эсавдынъ тувдыклары да Раббийдинъ разылыгы ман тап соьйтип эткенлер: хоршыларды кырып, кувып, ерлеринде орынласканлар[+]. 23Алдын аввашылар Газа шахарына дейим авылларда яшайтаган эдилер. Ама Крит аралыннан шыккан капторшылар, оларды оьлтирип, ерлеринде орынласканлар.


Патша Сихоннынъ енъилуьви

24[•][Сонъ Раббий булай буйырды:] „Йолга шыгынъыз эм Арнон оьзенин оьтинъиз. Каранъыз, колынъызга Мен Хешбон шахарында болган Амор патшасы Сихонды эм онынъ кыралын береекпен. 25Сол куьннен баслап Мен аркалы коьк астындагы халклардынъ баьриси де сизден уьркип, коркып баслаяклар. Сизинъ акында эситкенлей олар, калтырап, коркып баслаяклар“[+].

26Кедемот шоьлиннен Хешбоннынъ патшасы Сихонга, ярасаяк деп, элшилер йибердим эм айттым: 27„Кыралынънынъ ишиннен озып кетпеге ызын бер. Биз орта йол ман бараякпыз, не онъга, не солга бурылмаякпыз[+]. 28Бизге куьмиске азык бер, ашамага ас, ишпеге сув куьмис баасына. 29Сеирде яшаган Эсавтынъ тувдыклары эм Ар шахарында яшаган моавшылар ызын бергендей, сен де бизге ызын бер, биз Йордан йылгасыннан оьтип, Раббий Алламыз бизге берген ерге кирейик“.

30Ама Сихон, Хешбоннынъ патшасы, бизге оьтпеге ызын бермеди. Неге десе Раббий Алланъыз, оны сизинъ колынъызга берер уьшин, онынъ рухын ийнат, а юрегин каты этти.

31Раббий мага: „Кара, Мен сага Сихонды эм онынъ кыралын беремен. Ал онынъ ерин эм оьзинъе байыр эт. 32Сихон бизи мен согыспага баьри аьскери мен Яхас шахарыннан шыкканда, 33Раббий, Алламыз, оны бизим колымызга берди эм биз оны уллары эм аьскери мен бирге йок эттик. 34Сол заманда биз олардынъ баьри шахарларын алдык эм олардынъ баьрисин эм эрлерин, эм хатынлары ман балаларын кырдык. Биз эш биревди сав калдырмадык. 35Алган шахарларымыздан малды эм олжады оьзимизге алдык. 36Раббий Алламыздынъ разылыгы ман биз Арнон оьзенининъ ягасында болган Ароер шахарын эм Арнон оьзенининъ ортасындагы шахарды алдык; Гилад ерине дейим биз алалмаган[†] шахар болмады. 37Ама Раббий Алламыздынъ эмири мен сиз не Ябук оьзенининъ ягаларында, не тавлык ерде, не тавлардагы аммоншылардынъ шахарларын алмага колларынъызды узатпадынъыз“.

### 3


Патша Огтынъ енъилуьви

1[•]Оннан сонъ биз бурылып, йол ман Башан ерине коьтерилдик. Башаннынъ патшасы Ог баьри аьскери мен Эдрей шахардынъ янында биз бен согыспага шыкты. 2Раббий мага: „Оннан коркпа, неге десе Мен оны савлай аьскери эм ери мен сенинъ колынъа бердим. Хешбонда патшалык суьрген Амор патшасы Сихон ман не зат эткен болсанъ, оны ман да солай эт“, – деди[+].

3Соьйтип Раббий Алламыз Башаннынъ патшасы Огды да эм онынъ аьскерин де колымызга берди. Биз оларды шаштык, эш биревин де сав калдырмадык. 4Сол заманда онынъ баьри шахарларын да алдык. Алпыс шахарынынъ ишинде биз алмаган шахар калмады – савлай Аргов ерин, Огтынъ Башан ериндеги патшалыгын – баьрин байырладык. 5Бу шахарлардынъ баьриси де бийик иргелер мен, экисер капылар эм тиеклер мен беркитилген эдилер. Олардан баска болып та коьплеген, ама беркитилмеген авыллар да бар эдилер. 6Биз оларды, Хешбоннынъ патшасы Сихон ман, онынъ аьр бир шахарын эм шахарлардагы эркеклерди, хатынларды эм балаларды калай йок эткен болсак, солай кырдык[+]. 7Ама сол шахарлардагы малды эм олжады оьзимизге алдык.

8Соьйтип, сол заманда Арнон оьзениннен баслап Хермон тавына дейим эки Амор патшасыннан Йордан сувынынъ куьнтуварындагы ерди алдык. 9Сидоншылар Хермонды Сирион деп атайдылар, а аморшылар[†] – Сенир дейдилер[+]. 10Биз олардынъ кырлыкларда орынласкан савлай шахарларын алдык, савлай Гилад ерин эм Огтынъ кыралына байыр болган Салка ман Эдрей шахарларына дейим савлай Башан ерин алдык.

11Репашылардан тек Башан патшасы Ог сав калган эди. Огтынъ сарытабагы кара мермерден эди. Узынлыгы доьрт, эни эки метр эди. Сарытабак аммоншылардынъ Раба шахарында калды[+].


Йордан сувынынъ куьнтуварындагы ерлердинъ уьлестирилуьви

12Сол заманга байырлаган ерлеримизден Рубен эм Гад ырувларына Арнон оьзени янындагы Ароер шахарынынъ керуьвиндеги ерлерди эм сол ерлердинъ ишине кирген Гилад тавлыгынынъ яртысын да баьри шахарлары ман бердим[+]. 13Гиладтынъ калганын эм де савлай Башанды, Огтынъ патшалыгын, Манаше ырувынынъ яртысына бердим».

Алдын Башандагы Аргов ери Репа деп аталатаган эди. 14Манашединъ тувдыгы Яир Гешур ман Маака ерлерининъ мажаларына дейим савлай Аргов ерин алды. Ол оьзининъ аты ман атады, буьгуьн де Башан Хаввот Яир[*] деп аталады.

15Муса[†] соьзин бардырды: «Мен Гиладты Макирдинъ уьйирине бердим[+]. 16Гилад пан Арнон оьзени арасында калган ерлерди Рубен мен Гад ырувларына бердим. Оьзеннинъ ортасы олардынъ кубыла шети эм аммоншылар ман керуьв мажалары Ябук йылгасы эди[+]. 17Киннерет коьлиннен Оьли денъизге дейим созылган Йордан туьзлигин де бердим. Соьйтип, олардынъ куьнбатар мажасы Йордан туьзлигин де бердим. Олардынъ куьнбатар мажасы Йордан туьзлиги эди, куьнтувар мажасы да Писга тавынынъ бавырлары эди[+].

18Сол заманда мен сизге буйырдым: „Раббий Алланъыз сизге сосы ерди байырланъыз деп берген. Сизинъ савыт-садаклы, согыспага аьзир болган баьри эрлеринъиз, сувдынъ ары ягына оьтип, кардашларынъыз Исраил[†] улларынынъ алдына шыкпага керексинъиз. 19Сизинъ уьй бийкелеринъиз, балаларынъыз эм малынъыз – билемен, малынъыз коьп – мен сизге берген шахарларда калсынлар[+]. 20Раббий сизге де эм сизинъ кардашларынъызга да тынышлык бергенге дейим, эм де оларга Раббий Алланъыз Йордан сувынынъ аргы ягыннан берген ерди кабыл эткенге дейим“.

21Ешуга сол заманда мен буйырдым: „Раббий Алланъыз сол эки патша ман не зат эткенин сен оьзинънинъ коьзинъ мен коьрдинъ. Раббий сен озаяк баьри патшалыклары ман солай этеек[+]. 22Олардан коркпанъыз, Раббий Алланъыз Оьзи сиз уьшин согысаяк“[+].


Муса ваьде этилген ерге киралмайды

23Сол заманда мен Раббийден тилей эдим: 24„Раббий Ием, Сен кулынъа Оьзинънинъ уллылыгынъды эм берк куьшинъди коьрсетесинъ. Аьше, бар ма кайдай болса да алла я коькте, яде ерде сол Сен коьрсеткен йигитликти эм данъклы ислерди эткендей[+]? 25Мага Йордан сувынынъ аргы янына оьтип эм сол берекетли ерди, ярасык тавлы ерди эм Ливан тавларын коьрмеге амал бер“.

26Ама Раббий сиз уьшин мага ашувланды эм мени эситпеди. „Болды, – деди Раббий, – айтпа сол затты Мага энди бир заманда да[+]. 27Писга тавынынъ басына коьтерил эм куьнбатарга, керуьвге, кубылага эм куьнтуварга кара. Ерге оьз коьзинъ мен кара, неге десе сен Йордан сувын оьтеек тувылсынъ[+]. 28Ама Ешуды насихатла, беркит эм карувландыр, неге десе ол халктынъ басында болаяк эм оларга сен коьрген ерди пайлап береек“[+]. 29Эм биз Бетпеор шахарынынъ янындагы оьзенде токтадык»[+].

### 4


Аллады тынълав

1Муса[†] айтты: «Эй Исраил[†] уллары, тынъланъыз мен сизди уьйретип айткан токтасларды эм йорыкларды. Соларды Раббий, аталарынъыз табынган Алла, берген ерге кирип, байырлап яшар уьшин, таймастан толтырынъыз[+]. 2Мен сизге буйырган затларга бир зат та коспанъыз, бир зат та азайтпанъыз, ама мен сизге берген Раббий Алланъыздынъ парызларын толтырынъыз[+].

3Сиз оьзинъиз коьзлеринъиз бен коьрдинъиз Раббийдинъ Пеор тавында не эткенин. Онда Раббий Алланъыз, аранъызда Баал[†] атлы оьтирик танъриге табынганлардынъ баьрисин де йок этти,[+] 4ама Раббий Алланъызга ыйнанганлар буьгуьн де яшайдылар.

5Каранъыз, мен сизди, Раббий Аллам буйыргандай, токтасларга эм йорыкларга уьйреттим, неге десе аягынъыз баскан ерди байырлар уьшин, сол мен уьйреткен затларга ызламага керексинъиз. 6Оларды берк ысланъыз; солай этсенъиз оьзинъиздинъ даналыгынъызды эм акыллылынъызды баска халкларга билдирерсинъиз. Сол токтасларды эм йорыкларды эситселер: „Элбетте, бу уллы халк дана эм акыллы“, – деп айтарлар. 7Раббий Алламыз кайсы заманда да, биз Ога дувалар эткенде, бизге ювык болгандай, солай аллаларына ювык болган, дуныяда баска бир уллы халк бар ма экен? 8Мен буьгуьн сизге берген Таураттай[†] аьдил токтаслары эм йорыклары болган баска бир уллы халк бар ма экен[+]?

9Коьзлеринъиз коьргенди эш акылынъыздан шыгармас уьшин эм оьмир бойы юрегинъизден тайдырмас уьшин, сак эм тешкеруьвли болынъыз. Сол затларды балаларынъызга эм тувдыкларынъызга анълатынъыз[+]. 10Хорев тавында Раббий Алланъыздынъ алдында турган куьнинъизди мутпанъыз. Сол заманда Ол мага айтты: „Халкты Меним алдыма йыйна. Олар Меним соьзлеримди тынъласынлар, оьмир бойы Мени сыйлап уьйренсинлер эм сол затка балаларын да уьйретсинлер“[+].

11Сиз тавдынъ этегине ювыклап келдинъиз эм онда турдынъыз. Тавдынъ басында янган оттынъ ялыны кара булытлар эм каралык пан капланган коькке дейим ете эди[+]. 12Сонда Раббий ялыннынъ ишиннен соьйлеп баслады. Сиз соьзлердинъ сесин эситтинъиз, ама Онынь келбетин коьрмединъиз – тек давыс эситилди. 13Ол Оьзининъ антласувын ашыклады, он парызына ызламага буйырды эм оларды эки ялпак таска язды[+]. 14Сол заманда Раббий мага сизди токтасларга эм йорыкларга уьйретпеге буйырды. Сиз кирип ие болаяк еринъизде соларды кулланмага керексиз.


Бутларга табынманъыз

15Раббий Хорев тавында оттынъ ишиннен сиз бен соьйлегенде, Онынъ келбетин коьрмегенсиз. Соьйткенде, оьзинъизге тешкеруьвли болынъыз. 16-18Кайдай болса да, бутлар[*] кеплеменъиз. Эркек, хатын, коькте ушкан кус, кишкей бир айван, сув туьбинде йылыскан, юзген балыкка усаган сынлар ясап, оларга табынып, тувра йолдан тайманъыз[+]. 19Соьйтип те, аспанга караганда, коьктинъ баьри туьрлилигин: куьнди, айды эм юлдызларды коьргенде алданманъыз, ийилип оларга табынманъыз. Оларды Раббий Алланъыз баьри халкларга деп сымарлап яраткан. 20Сизге калганда, Раббий буьгуьн калай болса, солай да сизди, Оьзининъ асаба халкы этер уьшин, темир кайнаткан пештен алып, Мысырдан шыгарды.

21Раббий сиз уьшин мага ашувланды. Раббий, сизинъ Алланъыз, сен Йордан йылгасын оьтип, Мен халкка асабага берген берекетли ерине кирмеексинъ деп, ант этти[+]. 22Мен сосы ерде оьлеекпен, мен Йордан йылгасыннан оьтпеекпен; ама сиз оьтеексинъиз эм сол берекетли ерге ие болаяксынъыз. 23Раббий Алланъыз сиз бен беркиткен антласувын мутпанъыз, сак болынъыз! Раббий сизге тыйым салган туьрли келбетте болган бутларга табынманъыз. 24Неге десе Раббий Алланъыз, ягып йок эткен оттай, баска танърилерге табынганынъызга шыдамаган Алла[+].

25-26Тез арадан сиз Йордан йылгасыннан оьтеексиз. Сол ерге кирип оны байырлаяксыз. Сизинъ балаларынъыз эм тувдыкларынъыз болаяклар, оьмиринъиз узак болаяк, белки сиз, тувра йолдан тайып, кайдай келбетли болса да, бут[†] ясаяксыз. Раббий Алланъыздынъ, арам[†] дегенин этип, Оны ашувландырсанъыз, буьгуьн коькти эм ерди сизге карсы шаатлар этип шакыраман, сиз, Йордан йылгасыннан оьтип, байырлаяк болган ерде тез арадан оьлеексиз. Онда коьп яшамаяксыз, савлай йок болаяксыз[+]. 27Раббий сизди халклар арасында шашаяк, сол халклар арасында тек азынъыз сав калаяк[+]. 28Сонда сиз аьлем агаштан, тастан ясаган, коьрмейтаган, эситпейтаган, ашамайтаган, ийис билмейтаган аллаларга табынаяксыз[+]. 29Сонда сиз Раббий Алланъызды излеп баслаяксыз; эгер ак юрегинъиз бен, янынъыз бан излесенъиз, Оны табаяксыз. 30Бу затлардынъ баьриси болганда эм сиз кыйынлыкка расканда, Раббий Алланъызга кайтаяксыз эм Ога тынълавлы болаяксыз. 31Неге десе Раббий, сизинъ Алланъыз – рагимли Алла; Ол сизди тасламаяк эм йок этпеек, сизинъ бабаларынъыз бан беркиткен антласувын мутпаяк.

32Сиз тувмаганнан алдын кешкен куьнлер акында, Алла аьдемди яраткан куьниннен баслап, бу заманга дейим соранъыз. Коьклерден бир шетиннен баска шетине дейим соранъыз. Сондай данъклы ис болганма яде сога усаган бир зат акында кайзаман болса да эситкенсизбе? 33Оттынъ ишиннен Алладынъ сесин сиздей болып эситкен эм сав калган халк бар ма[+]? 34Раббий Алланъыз, Мысырда сол халкты авыр сынавлар ман, нышанлар ман аьжейиплер яратып согысларда уллы куьдирети эм куьшли колы ман ярдам этип, алдыга уьйкен эм коркынышлы ислер мен сизди баска халктан алып шыкты. Сондай ислер этеек алла бар ма экен?

35Раббийдинъ ялгыз бир Алла болганын, Оннан баска Алла болмаганын сизге билдиреек уьшин сол затлар сизге коьрсетилди[+]. 36Ол сизге насихат берер уьшин Оьзининъ давысын коьктен сизге эситтирди. Ер юзинде Ол Оьзининъ уллы отын коьрсетти эм сиз Онынъ соьзлерин оттынъ ишиннен эситтинъиз[+]. 37Ол ата-бабаларынъызды суьйди эм олардынъ тувдыкларын айырганы уьшин, Ол Оьзи уллы куьши мен сизди Мысырдан шыгарды. 38Сизден куьшли эм коьп санлы халкларды кувып, сизди олардынъ ерине, асабага буьгуьн калай болган болса, солай берер уьшин аькелди.

39Сонынъ уьшин, Раббий йогарда коькте, ойда ер юзинде Алла болганын, Оннан баска болмаганын билинъиз эм оьмиринъизде соны мутпанъыз[+]. 40Оьзинъизге эм балаларынъызга аманшылык болсын деп, мен буьгуьн сизге берген Алладынъ йорыкларын эм буйырыкларын толтырынъыз эм Алла сизге дайымлыкка берген ерде узак оьмир яшатар».


Оьлтируьши кашаяк шахарлар

41[•]Оннан сонъ Муса Йордан йылгасыннан куьнтуварга уьш шахарды айырды. 42Аьр ким де, биревге душпан болмай, оны анъсыздан оьлтирсе, сол шахарлардынъ бирисине кашып, оьзининъ яшавын куткармага болгандай этти. 43Мине сол шахарлар: Рубен ырувы уьшин бозкырдагы Бесер; Гад ырувы уьшин Гилад ериндеги Рамот; Манаше ырувы уьшин Башан ериндеги Голан.


Шериатка кируьв

44Мине Муса Исраил улларына анълаткан шериат. 45Мысырдан шыкканнан сонъ, Мусадынъ Исраил улларына билдирген парызлары, токтаслары, йорыклары булар. 46Муса оларды Йордан йылгасынынъ куьнтуварында Бетпеор шахарынынъ янындагы оьзенде билдирди. Бу ерлер оннан алдын Хешбонда яшаган аморшылардынъ[†] патшасы Сихоннынъ ери болган. Муса эм Исраил уллары Мысырдан шыккан заманда Сихонды енъген эдилер. 47Олар онынъ эм Башаннынъ патшасы Огтынъ ерлерин эм Йордан йылгасынынъ куьнтуварында болган эки Амор патшасынынъ ерлерин байырладылар[+]. 48Бу ерлер Арнон оьзенининъ янында орынласкан Ароер шахарыннан Сирион, баска аты Хермон болган тавына дейим созылады[+] 49эм Писга тавынынъ этегиндеги Оьли денъизге дейим куьнтувардагы Йордан туьзлигин де ишине алады[+].

### 5


Он Парыз


(Шыг. 20:1-17)

1[•]Муса[†] Исраил[†] халкынынъ баьрисин йыйып булай айтты: «Эй Исраил халкы, буьгуьн мен сизге айтаяк токтасларды эм йорыкларды тынъланъыз. Оларды яттан уьйренинъиз эм оларды толтырынъыз!

2Раббий Алламыз, Хорев тавында биз бен антласувды беркитти. 3Раббий тек ата-бабаларымыз бан сол антласувды беркитип калмады, биз бен де, буьгуьн сав болган эм яшайтаган баьримиз бен де беркитти. 4Раббий тавдан шыккан оттынъ ишиннен сиз бен бетпе-бет соьйледи[+]. 5Мен сол заманда Раббийдинъ соьзин сизге еткистер уьшин, Оны ман сизинъ аранъызда турдым. Неге десе сиз, тавдан шыккан оттан коркып, тавга коьтерилмединъиз. Раббий булай айтты:[+]

6„Мен – Раббий, сизди ыргатлыкта юргисткен кыралдан, Мысырдан, алып шыккан Алланъызбан[+].
7Меннен баска эш бир алланъыз болмасын.
8Коькте, ерде, яде сувда яшайтаган янлылыларга усаганлардынъ эш биревине усаган суьвретти, табынмага бут[†] этпенъиз[+]. 9Бутларга ийилип сежде кылманъыз. Неге десе Мен Раббий Алланъыз баска аллаларга табынувынъызга шыдамаган Алламан. Мени коьрип болмаган аталардынъ куьналары[†] уьшин балаларын уьшинши эм доьртинши несилине дейим язаларман[+]. 10Ама Мени суьйген эм буйырыкларымды толтырганлардынъ мынъыншы несилине дейим рагимлигимди коьрсетеекпен[+].
11Мен – Раббий Алланъыз. Меним атымды керексиз авызынъызга алманъыз, неге десе атымды босына айткан язасыз калмаяк[+].
12Мен – Раббий Алланъыз. Мен буйыргандай, шабат куьнин[†] сыйланъыз эм кие[†] деп сананъыз[+]. 13Алты куьн куллык этинъиз эм баьри ислеринъизди кутылынъыз. 14Ама етинши куьн – Мага, Алланъызга, багысланган шабат куьн. Сол куьн не сиз, не улынъыз эм кызынъыз, не ыргатларынъыз, не оьгизинъиз, не эшегинъиз, не баска малынъыз, не шахарларынъыздагы ят аьдемлеринъиз куллык этпеге керек тувыллар. Соьйткенде, сиздей болып, сол куьн ыргатларынъыз да тыншаймага кереклер. 15Оьзинъиздинъ Мысырда ыргат болганынъызды, Мен, Раббий Алланъыз, Оьзимнинъ уллы куьдиретим эм куьшли колым ман оннан шыгарганымды эсинъизде аьр дайым сакланъыз. Мен, Раббий Алланъыз, соны уьшин шабат куьнин тутпага буйыраман.
16Мен, Раббий Алланъыз, буйыргандай, ата-ананъызды сыйланъыз. Сонда Мен, Раббий Алланъыз, сизге береек элде, оьмиринъиз узак болып, ийгилик пен яшаяксынъыз[+].
17Аьдем оьлтирменъиз[+].
18Неке алаллыкты[†] бузбанъыз[+].
19Урламанъыз[+].
20Эш биревге ялган шаат болманъыз[+].
21Ювыгынъыздынъ хатынын, уьйин, ерин, кулын, оьгизин, яде эшегин: эш бир затын куьсеменъиз“[+].

22Савлай ямагатынъыз тавда йыйылып турганда, Раббий бу соьзлерди оттынъ, булыттынъ, каранъалыктынъ ишиннен коьтеринки давысы ман айтты. Баска эш бир зат коспады. Оннан сонъ Ол эки ялпак таска сосы буйырыкларды язды эм мага тапшырды[+].

23Сиз каранъалыктан давысты эситкен заманда эм тав от болып янганда, сизинъ ырув етекшилеринъиз эм сизинъ аксакалларынъыз мага келдилер 24эм айттылар: „Раббий, бизим Алламыз, Оьзининъ данъклыгын эм уллылыгын коьрсетти, эм биз Онынъ давысын оттынъ ишиннен эситтик. Буьгуьн Алла аьдем мен соьйлесе де, аьдемнинъ сав калганын коьрдик. 25Не уьшин энди биз оьлмеге керек боламыз? Раббий Алламыздынъ давысын тагы да бир эситсек, оьлеекпиз[+]. 26Ким биздей, оттынъ ишиннен айткан тири Алладынъ давысын эситип, сав калган? 27Эй Муса, сен бар, Раббий Алламыз не зат айтаягын тынъла. Сонъ Раббий Алламыздынъ сага айтканларынынъ баьрисин бизге анълат. Биз тынълармыз эм толтырармыз“[+].

28Раббий соьйлегенинъизди эситип, мага булай айтты: „Бу халктынъ сага айтканларын Мен эситтим. Олардынъ айтканлары дурыс[+]. 29Эгер дейим Меннен дайым да коркувы, эм Меним буйырыкларымды дайым толтырувы олардынъ юреклерининъ талпынувы ман болатаган болса, сол заманда олар эм олардынъ балалары дайым да ийгиликтинъ ишинде яшар эдилер. 30Бар эм айт оларга, шатырларына кайтсынлар. 31Тек оьзинъ Мени мен кал, неге десе Мен сага буйырыкларды, токтасларды эм йорыкларды береекпен. Мен оларга байырлаган ерде, сол йорыкларды толтырып, яшамага кереклер“.

32Раббий Алланъыз не зат буйырган болса, баьрин де толтырынъыз, не онъга, не солга бурылманъыз. 33Раббий Алланъыз буйырган йол ман барынъыз, сонда сиз яшарсыз эм оьрленерсиз, ие болаяк еринъизде куьнлеринъизди коьбейтерсиз»[+].

### 6


Энъ уллы парыз

1Муса[†] айтты: «Тынъланъыз, Исраил[†] уллары, Раббий Алланъъыз мага сизди уьйретпеге тапшырган буйырыклары булар. Онынъ оьсиетлеген буйырыкларын, йорыкларын байырлаяк эм яшаяк элинъизде толтырмага керексинъиз. 2Оьзинъиз де, балаларынъыз да, балаларынъыздынъ балалары да Раббий Алланъыздан оьмиринъиз бойы коркпага эм мен сизге еткерген Онынъ баьри буйырыкларын, йорыкларын сакламага керексиз. Сол заманда оьмиринъиз узак болаяк. 3Тынъланъыз, Исраил уллары! Эс берип, оларды толтырынъыз. Сонда Раббий, аталарынъыз табынган Алла, ваьде эткендей, сиз ийгилик ишинде яшарсыз, суьт эм бал аккан кыралда коьп боларсыз[+].

4Тынъланъыз, Исраил уллары! Раббий Алламыз – ялгыз бир Алла[+]. 5Раббий Алланъызды, ак юректен, савлай янынъыз бан, баьри куьшинъиз бен суьйинъиз[+]. 6Мен буьгуьн берген буйырыкларды яттан уьйренинъиз. 7Оларды балаларынъызга туьсиндиринъиз. Уьйде олтырганда, йолда барганда, ятканда, турганда оларды айтып турынъыз[+]. 8Бу соьзлерди колынъызга байланган белги этинъиз, манълайынъызга тагынъыз[+]. 9Эсиклеринъиздинъ энегелерине, уьйинъиздинъ капыларына язынъыз[+].

10-11Раббий Алланъыз, аталарынъызга – Ибрагимге,[†] Исхакка,[†] Якыпка, бу элди сизге бермеге ант эткен. Онда сиз курмаган уллы, аьлемет шахарлар, сиз йыймаган мал-муьлкке толган уьйлер, сиз казбаган куйылар, сиз экпеген юзим эм зейтун бавлар бар. Раббий сизди бу элге еткереек, сонда сиз ашап тоярсыз. 12Сол заманда сак болынъыз, сизди Мысырдан, ыргатлыктынъ элиннен шыгарган Раббийди мутпанъыз!

13Раббий Алланъыздан коркынъыз. Тек ялгыз Ога кызмет кылынъыз, тек Онынъ аты ман ант этинъиз[+]. 14Баска аллаларга, тоьгерегинъиздеги халклардынъ аллаларына табынманъыз. 15Неге десе Раббий, аранъызда болган Алланъыз, баска аллаларга табынувынъызга шыдамаган Алла. Ол ашувланар эм сизди ер юзиннен йок этер[+]. 16Массада эткендей болып, Раббий Алланъыздынъ куьшин сынаманъыз[+]. 17Раббий Алланъыздынъ буйырыкларын, берген оьсиетлерин эм йорыкларын эс берип толтырынъыз. 18Раббийдинъ ийги эм тувра деп санаганын этинъиз. Соьйткенде, сизге ийгилик келеек эм Раббий ата-бабаларынъызга ваьде эткен элди байырлаяксынъыз. 19Ол, айтканындай болып, баьри явларынъызды алдынъыздан кувалаяк[+].

20Келеекте балаларынъыз: „Раббий Алламыз буйырган оьсиетлердинъ, насихатлардынъ, йорыклардынъ маьнеси не?“ – деп сораганда,[+] 21сиз: „Биз Мысырда параоннынъ ыргатлары эдик, ама Раббий уллы куьдирети мен бизди Мысырдан шыгарды“, – деп айтынъыз[+]. 22„Коьзимиздинъ алдында Мысырга, параонга эм онынъ савлай аьелине аьжейип, аьлемет нышанлар коьрсетти, уллы эм коркынышлы баьлелер йиберди. 23Ама Ол бизди ата-бабаларымызга ваьде эткен элге аькетер уьшин оннан шыгарды. 24Раббий ийгилик ишинде аман-эсен оьмир суьргенимизди, буьгуьн болгандай этип, саклар уьшин бу йорыкларды толтырмага эм Оннан коркпага буйырды. 25Эгер Раббий Алламыз буйыргандай, бу йорыклардынъ баьрин де эс берип толтырсак, Ол бизди туврашыл деп санар“»[+].

### 7


Алладынъ оьз халкы

1Муса[†] айтты: «Исраил[†] уллары, Раббий Алланъыз сизди сол сиз байырламага бараятырган элге киргистер уьшин, коьплеген халкларды алдынъыздан кувалап шыгараяк. Олар: Хет, Гиргаш, Амор, Кенан,[†] Периз, Хив эм Евус халклары. Бу ети халк сизден коьп эм куьшли[+]. 2Раббий Алланъыз оларды сизинъ колынъызга бергенде эм сиз оларды енъгенде, баьрин де йок этпеге керексиз. Олар ман эш бир антласув беркитпенъиз эм рагимлик коьрсетпенъиз[+]. 3Олар ман кыз берип кыз алманъыз. Кызларынъызды олардынъ ясларына берменъиз, олардынъ кызларын ясларынъызга алманъыз[+]. 4Олар балаларынъызды, Меннен бурып, баска аллаларга кызметке берееклер. Сонда Раббий ашувланаяк эм сизди тезден йок этеек[+]. 5Мине не зат этеексинъиз: олардынъ курман этетаган ерлерин шашынъыз, кие[†] тасларын ярынъыз, Ашерадынъ[†][*] агаш баганаларын кесинъиз эм олардынъ бутларын отта ягынъыз[+]. 6Неге десе сиз – Раббий Алланъызга багысланган бир халксыз. Раббий Алланъыз сизди, Оьз халкы эм баалы[†] байырлыгы этер уьшин, ер юзинде болган баьри халклардан айырып алган[+].

7Раббий сизди баска халклар арасыннан коьп санлы болганынъыз уьшин айырмады, сиз энъ де аз санлы эдинъиз. 8Сизди суьйгени уьшин эм де сизинъ ата-бабаларынъызга берген антын толтырар уьшин, Ол уллы куьдирети мен сизди, ыргатлык элиннен сатып алып, Мысырдынъ патшасы параоннынъ колыннан куткарды. 9Соьйткенде, Раббий Алланъыз тек акыйкат Алла болганын билинъиз. Ол – ыйнанымлы Алла. Ол Оны суьйгенлердинъ, Онынъ буйырыкларын саклаганлардынъ мынълаган несиллерине дейим антласувына алал[†] болып калады[+]. 10Ама Оны коьрип болмаганларга, Ол оьлим мен тоьлеек; Ол, Оны коьрип болмаганларга, язаларын, кешиктирмей, еткистеек. 11Соьйткенде, мен сизге буьгуьн берген буйырыкларды, токтасларды эм йорыкларды эс берип толтырынъыз.


Тынълавлылардынъ наьсиплилиги

12Сол йорыкларга тешкеруьвли болсанъыз эм аьдуьвли ызласанъыз, Раббий Алланъыз, ата-бабаларынъызга ваьде эткендей, сиз бен беркиткен антласувына алал калаяк[+]. 13Сизди суьеек; сизге разы болаяк, сизди коьп санлы халк этеек; коьп саьбийлер мен еринъиздинъ емислери мен, аслык, шагыр эм зейтун майы ман савгалаяк. Сыйырлар ман койлар эм эшкилеринъиздинъ тоьллери мен аталарынъызга берген ваьдесин толтырып, Ол сизге берген ерин де багыслаяк. 14Сиз баска халкларыннан эсе де багыслы болаяксыз: эр аьдемлеринъиз, хатынларынъыз арасында эш биреви аьвлетсиз калмаяк, айванлар тоьл бермеген болмаяк[+]. 15Раббий сизди баьри маразлардан саклаяк. Ол сиз Мысырда билген авыр маразларды сизге бермеек. Ама оларды сизди коьрип болмаганларга йибереек[+]. 16Раббий Алланъыз колынъызга тапшырган халкларды тамыры ман йок этинъиз. Оларды аяп караманъыз эм олардынъ аллаларына кызмет кылманъыз, бу сизге капкан болаяк[+].

17Сиз ойланмага болаяксыз: „Бу халклар бизден куьшли. Биз оларды калай кувалармыз?“ 18Олардан коркпанъыз: Раббий Алланъыз савлай Мысыр ман эм онынъ патшасы ман не зат эткенин эсинъизде аьруьв сакланъыз. 19Раббий Алланъыздынъ сизди Мысырдан шыгарар уьшин йиберген уллы баьлелерин, эткен аьжейиплерин, нышанларын,[†] уллы куьдиретин эм куьшли колын сиз коьзинъиз бен коьргенсиз. Раббий Алланъыз сиз соьле коркатаган баьри халкларга да солай этеек[+]. 20Оннан да бек, Раббий Алланъыз оларга баьле-каза йибереек, аьли сав калганларды да оьлтиреек[+]. 21Коркпанъыз олардан, неге десе Раббий, сизинъ Алланъыз, сизге ярдамласаяк. Ол – уллы эм коркыныш яювшы Алла. 22Раббий Алланъыз сол халкларды аз-аздан йок этеек. Сиз олардынъ баьрисин де бирден йок эталмаяксынъыз. Солай этсенъиз, кыр айванлар коьп болып сизди баьлеге йолыктырарлар[+]. 23Ама Раббий сол халкларды састырып, олар йойылганга дейим, сизге тапшыраяк. 24Ол сизинъ колынъызга олардынъ патшаларын да береек эм сиз олардынъ атларын аспан астыннан сызып йогалтаяксыз. Сизинъ алдынъызда эш бирев де калмаяк; сиз сол халкларды йок этеексиз. 25Олардынъ аллаларынынъ суьвретлерин отта якпага керексиз. Олардынъ алтынларын эм куьмислерин, коьзинъиз кызып, алманъыз, ол болмаса тузакка туьсерсиз. Раббий Алланъыз бу затлардан шийкенеди. 26Уьйинъизге шийкенгендей затты киргистпенъиз, неге десе сондай болып, сиз де айырылып йок этилеексиз. Сол затты унаманъыз эм шийкенинъиз, неге десе олардынъ баьриси де наьлетленеек эм йок этилеек».

### 8


Аллады мутпанъыз

1Муса[†] айтты: «Исраил[†] уллары, буьгуьн мен сизге беретаган аьр бир буйырыкты шалысып толтырмага керексиз; солай эткенде, сиз терен картлыкка дейим яшаяксыз эм Раббий аталарынъызга ваьде эткен соьзине коьре, иеликке берилеек элге коьп санлы болып киреексиз. 2Раббий Алланъыз кырк йыл бойы сизди шоьл мен алып барганын мутпанъыз, сизинъ юрегинъизде не болганын, Онынъ буйырыкларын толтыраягынъызды яде толтырмаягынъызды билер уьшин, Ол сизди кыйынлыклар ман сынап, Оьзнининъ куьшин коьрсетти[+]. 3Ол сизди бойсындырар уьшин ашыктырды, сонъ не аталарынъыз, не сиз билмеген манна[†] ман сизди тойдырды. Бу затты инсан тек оьтпек пен тувыл, а Раббийдинъ авызыннан шыккан аьр бир соьз бен яшаганын сизге уьйретер уьшин этти[+]. 4Кырк йыл сизинъ аякларынъыз сиспеди, кийиминъиз эш тозбады[+]. 5Раббий Алланъыз, атасы улын калай тербиялайтаган болса, сизди солай тербиялайды, соны юрегинъизде берк сакланъыз[+].

6Раббий Алланъыздынъ буйырыкларын толтырынъыз, Онынъ йоллары ман юринъиз эм Оны сыйланъыз. 7Раббий Алланъыз сизди берекетли топыракларга алып келеди, толы сувлы йылгалары эм шокыраклары ман, оьзенлерде эм тавларда шыккан булаклары ман;[+] 8бийдайы, арпасы, юзим бутаклары эм ынжыры[†] ман, нар, зейтун майы эм балы ман; 9оьтпексиз эш болмаяксыз, бир затка заьр болмаяксыз, каялары темирге толган, тавларыннан бакыр шыгараяксыз.

10Ашап тойганнан сонъ, Раббий Алланъызды данъкланъыз, сизге берген берекетли эл уьшин. 11Сакланынъыз, Раббий Алланъызды мутпанъыз, буьгуьн мен сизге анълататаган Онынъ буйырыкларына, йорыкларына эм оьсиетлерине эс беринъиз. 12Сиз ашап тойганда, аьруьв уьйлер салып, сонда киргенде, 13отарларынъиз эм суьруьвлеринъиз коьбейгенде, алтынынъыз, куьмисинъиз, муьлкинъиз тагы да бек оьскенде, 14юрегинъиз оьктем болмасын, Мысырдан, ыргатлыктынъ элиннен, сизди шыгарган Раббий Алланъызды мутпанъыз[+]. 15Ол сизди увлы йыланларга эм кара бийлерге толы, сувсыз эм кепкен шети-кыйыры болмаган шоьл мен алып барды. Сизге тастан сув шыгарды[+]. 16Ол сизге шоьлде ашамага, аталарынъыз бир заманда танымаган, билмеген манна берди. Соьйтип те, сонъында сизге ийгиликлер келсин деп, сизди кыйынлыклар ман сынап бойсындырды[+]. 17Онъып-оьсип, байлык ишинде яшаганда, сиз: „Мен бу байлыкты оьзимнинъ куьшим мен эм колымнынъ карувы ман йыйганман“, – деп айтпага боларсыз. 18Тек бу байлыкты йыймага амал берген Раббий Алланъызды эсинъизде тургыстынъыз. Ол аталарынъызга берген антын буьгуьн де беркитип барады.

19Эгер дейим сиз Раббий Алланъызды мутсанъыз, баска аллаларга табынсанъыз эм оларга кызмет кылсанъыз, сежде берсенъиз, мен буьгуьн шаатлайман – сиз кырылаяксыз. 20Раббий Алланъызга тынъламасанъыз, Ол сизден алдын халкларды калай кырган болса, сиз де солай йок этилеексиз».

### 9

1Муса[†] айтты: «Исраил[†] уллары, тынъланъыз! Сиз энди, Йордан йылгасын оьтип, саны да, куьши де сизикиннен коьп болган халклардынъ эллерине кирип, оларды куваяксыз. Олардынъ шахарлары уьйкен, шахар иргелери бийик эм коькке етеди. 2Сол элде Анактынъ тувдыклары болган куьшли эм бойлы халк яшайды. Сиз олардынъ акында билесиз эм олардынъ акында айтылатаган соьзлерди эситкенсиз: „Ким Анактынъ тувдыкларына карсы шыгар?“[+] 3Ама билинъиз, Раббий Алланъыз, баьри затты ялап баратаган оттай, сизинъ алдынъызда бараяк. Оларды кырып, сизге бойсындыраяк. А сиз оларды куваяксыз эм, Раббий ваьде эткендей, тез арадан йок этеексиз[+].

4Раббий Алланъыз оларды сизден кувганнан сонъ, оьзинъизге: „Раббий бизди бу элге иелик суьрдирмеге туврашыл болганымыз уьшин алып келди“, – деп, айтпанъыз. Йок, Раббий сол халкларды бетсизликлери уьшин сизден кувады[+]. 5Олардынъ эллерин байырламага туврашылыгынъыз эм юрегинъиздинъ тазалыгы уьшин бармайсыз, а сол халклардынъ залымлыклары уьшин Раббий Алланъыз, аталарынъызга – Ибрагимге,[†] Исхакка,[†] Якыпка – берген антын толтырар уьшин, оларды сизден куваяк[+]. 6Анъланъыз, Раббий Алланъыз сосы берекетли элди байырлыкка туврашылыгынъыз уьшин сизге бермейди, сиз – ийнат халксынъыз да.

7Дайым да эсинъизде болсын: шоьлде айланып юргенде Раббий Алланъызды каарландырганынъызды бир заманда да мутпанъыз. Мысырды калдырып шыккан биринши куьнинъизден булайга келгенге дейим, сиз Раббийге карсы болып келесиз. 8Хорев тавынынъ янында да Раббийди сол кадер ашувландырдынъыз, Ол сизди йок этпеге аьзир эди[+]. 9Раббий сиз бен беркиткен антласувдынъ ялпак тасларын алар уьшин тавга коьтерилдим. Тавда мен кырк куьн, кырк кеше озгардым; мен оьтпек емедим, сув ишпедим[+]. 10Раббий мага Оьзининъ колы ман язылган эки ялпак тасты берди. Тасларда Раббий сизге оттынъ ишиннен, тавда йыйылган куьнинъизде, эситтирген баьри буйырыклары язылган эди[+].

11Кырк куьн, кырк кеше озганнан сонъ, Раббий мага антласувдынъ эки ялпак тасын берди. 12Раббий мага айтты: „Тез болып ойга туьс, неге десе Мысырдан шыгарган халкынъ йолдан шыккан. Мен оларга буйырган йолдан тез арадан тайып, оьзлерине табынмага бут[†] куйып ясаганлар“[+].

13Сонъ Раббий мага айтты: „Мен коьргенмен бу халкты. Туврасы ман да халк ийнат. 14Мени калдыр, Мен оларды йок этермен, атларын аспан астыннан суьртип тасларман. А сеннен тагы да куьшли эм коьп санлы халк яратырман“[+].

15Мен кери бурылдым эм янып турган тавдан туьстим. Антласув язылган эки ялпак тас колымда эди. 16Караганда, Раббий Алланъызга карсы куьна[†] эткенинъизди коьрдим: сиз оьзинъизге бузавга усаган куйылма бут эткенсиз. Раббий оьсиет эткен йолдан тез тайгансыз. 17Мен ялпак тасларды сизинъ коьзинъиз алдында коьтерип былактырдым эм олар увак кесеклерге шашылдылар.

18Оннан сонъ мен Раббийдинъ алдында коьсилип, кырк куьн эм кырк кеше сол ерде ятып калдым, оьтпек емедим, сув ишпедим. Неге десе сиз куьнага кирген эдинъиз: Раббийдинъ арам[†] дегенин этип, Оны ашувландырдынъыз[+]. 19Мен Раббийдинъ ашувыннан корктым, неге десе Ол сизге бек ашувланды эм сизди йок этпеге аьзир эди. Ама Раббий бу кере де мени эситти. 20Раббий Харунга[†] да соьйтип ашувланды, оны да йок этпеге аьзир эди, ама мен Харун уьшин тилек дувасын окыдым. 21А сиз эткен куьналы затты, бузавга усаган бутты, мен отка тасладым эм ириттим. Мен оны шаштым, шанъдай тоз эттим, тавдан аккан сувга былактырдым[+].

22Тагы да сиз Раббийди Таверада, Массада эм Киврот Хаттаавада ашувландыргансыз[+]. 23Сонъ Раббий, сизди Кадеш Барнеядан йибергенде, „Коьтерилинъиз эм Мен сизге берген ерди байырланъыз“, – деп буйырды. Ама сиз Раббий Алланъыздынъ буйырыгына карсы шыктынъыз. Сиз Ога ыйнанмадынъыз эм Ога тынъламадынъыз[+]. 24Мен сизди таныганлы сиз Раббийге карсы шыгасыз.

25Кырк куьн эм кырк кеше Раббийдинъ алдында коьсилип яттым, неге десе Раббий сизди йок этеекпен деди. 26Мен Раббийге тиледим эм айттым: „Раббий Ием, уллы куьдиретинъ мен, куьшли колынъ ман Мысырдан шыгарган Оьзинънинъ мырасынъды, Оьзинънинъ халкынъды йок этпе![+] 27Кулларынъ Ибрагимди, Исхакты, Якыпты эсинъе ал. Карама сосы халктынъ ийнатлыгына, залымлыгына эм куьналыгына. 28Ол болмаса Сен бизди шыгарган кыралда: Раббий оларды шоьлде оьлтиреек болып шыгарган, неге десе ваьде эткен элине аькеталмаган эм де оларды коьрип болмаган, деп айтарлар[+]. 29Ама олар Сенинъ мырасынъ, Сенинъ халкынъ. Уллы карувынъ ман, куьшли колынъ ман Сен оларды Мысырдан шыгаргансынъ“.

### 10


Янъы ялпак таслар

1[•]Сол заманда Раббий мага: „Алдынгыдай эки ялпак тас аьзирле эм тавга коьтерилип, Меним касыма кел. Тагы да агаштан бир сандык эт[+]. 2Мен сол ялпак тасларга биринши ялпак тасларда болган соьзлерди язарман. Оннан сонъ оларды сандыкка саларсынъ“, – деп буйырды[+].

3Мен сандыкты балтеректен ясадым, эки ялпак тасты аьзирледим эм соларды алып тавга коьтерилдим[+]. 4Раббий, сиз тав басында йыйылган куьнде, оттынъ ишиннен сизге билдирген он парызды, алдынгыдай этип, ялпак тасларга язды. Эм оларды мага берди[+]. 5Сонъ мен тавдан туьсип кайттым эм ялпак тасларды, Раббий буйыргандай, оьзим эткен сандыкка салдым. Олар аьли де сонда турадылар[+].

6Исраил[†] уллары Яакан улларынынъ куйыларыннан айырылып Мосерага кеттилер. Сонда Харун[†] оьлди эм коьмилди, а Элазар, онынъ улы, онынъ дин куллыкшылыгынынъ асабасы болды[+]. 7Сол ерден халк Гудгодага, оннан аккан йылгалары коьп болган Йотбатага коьштилер[+]. 8Сол заманда Раббий Оьзининъ Антласув сандыгын[†] алып юруьвди, Оьзининъ уьйинде кызмет кылувды эм Онынъ аты ман багыславды Левий ырувына тапшырды. Сол затты олар буьгуьн[*] де этедилер[+]. 9Эне сол себептен Левий ырувынынъ, баска Исраил ырувларында болгандай, не пайы, не асабасы йок; эм Раббий Алланъыз айтканындай, олардынъ асабасы – Раббий Оьзи»[+].

10Муса[†] тагы да айтты: «Мен тавда биринши кере тургандай болып, кырк куьн, кырк кеше турдым, Раббий тагы да меним тилеклеримди эситти. Ол сизди йок этпеге унамады[+]. 11„Бар, – деди мага Раббий, – халкты йолга шыгар. Мен аталарына бермеге ант эткен элге аькет. Олар сонда барсынлар, сол топыракларды байырласынлар“[+].


Алладан коркув

12Солай эткенде, Исраил уллары, Раббий сизге не затты талаплайды? Тек муны: сиз Раббий Алланъыздан коркынъыз; Онынъ йоллары ман юринъиз; Оны суьйинъиз, ак юректен, янынъыз бан Раббий Алланъызга кызмет кылынъыз; 13эм буьгуьн мен сизге, ийгиликлер болсын деп, тапшырган Раббийдинъ буйырыкларын эм йорыкларын толтырынъыз[+].

14Раббий Алланъызга коьклер эм коьклердинъ коьклери, ер эм ер юзиндеги баьри затлар да Ога байыр[+]. 15Кенем де Раббий сизинъ аталарынъызды эм сизди, олардынъ тувдыкларын, баьри халклардынъ арасыннан суьйип айырды. Буьгуьн де солай[+]. 16Юреклеринъизди Раббийге ашынъыз, энди бир заман ийнатлык коьрсетпенъиз[+]. 17Неге десе Раббий Алланъыз – аллалардынъ Алласы эм иелердинъ Иеси, уллы Алла, куьдиретли эм коркытувшы, бет-юзге карамаган эм карын алувшы тувыл[+]. 18Ол оьксизлердинъ эм тул хатынлардынъ ягы, шет кыраллардан келгенлерди суьеди, оларга ас береди, кийиндиреди. 19Сизге де шет кыраллыларды суьймеге керек, неге десе сиз оьзинъиз Мысырда шет кыраллылар эдинъиз[+]. 20Раббий Алланъыздан коркынъыз, Ога кызмет кылынъыз. Ога байланынъыз эм Онынъ аты ман ант этинъиз[+]. 21Оны ман мактанынъыз; Ол – сизинъ Алланъыз. Сиз уьшин уллы эм коркынышлы аьжейип ислерди коьрсеткен, оларды сиз оьзинъиздинъ коьзлеринъиз бен коьргенсиз. 22Сизинъ аталарынъыз Мысырга кеткенде, олардынъ саны етпис аьдем болган, а энди Раббий Алланъыз сизди, коьктеги юлдызлардай, коьп санлы этти»[+].

### 11


Алладынъ уллылыгы

1Муса[†] айтты: «Исраил[†] уллары, Раббий Алланъызды суьйинъиз. Дайым да Онынъ тапшырувларын, занъларын, токтасларын эм буйырыкларын тутынъыз. 2Мен сизинъ балаларынъызга айтпайман. Олар билмегенлер эм коьрмегенлер Раббий Алланъыздынъ тербиялавын. Сиз болсанъыз, коьрдинъиз. Буьгуьн Онынъ уллылыгын, Онынъ уллы куьдиретин эм куьшли колын эске алынъыз. 3Онынъ Мысырда коьрсеткен нышанларын, Мысырдынъ патшасы параонга эм онынъ савлай кыралына эткен ислерин коьрдинъиз. 4Раббий сизинъ артынъыздан кувып барган Мысыр аьскерин, онынъ атларын эм согыс куьймелерин Кызыл денъиздинъ сувларында батырды, оларды йок этти. Оьликлери буьгуьн де онда[+]. 5Балаларынъыз, сиз бу ерге келмей турып, Онынъ шоьлде сизге калай ярдамласканын коьрмегенлер. 6Ол Рубен ырувыннан Элиявдынъ уллары Датан эм Авирам ман не эткенин коьрмегенлер. Сиз болса, коьрдинъиз. Коьзинъиз алдында ер ярылып, оларды баьри аьеллери мен, шатырлары ман, ян-януварлары ман ютты[+]. 7Раббийдинъ баьри бу уллы ислерин сиз оьзинъиздинъ коьзлеринъиз бен коьрдинъиз.

8Соьйткенде, буьгуьн мен сизге берген буйырыклардынъ баьрин де толтырынъыз, сонда сиз куьшли боларсыз. Эм сиз, йылгады оьтип, баратаган элге ие боларсынъыз, 9Раббий сизинъ аталарынъызга эм олардынъ тувдыкларына оны бермеге ваьде эткен, суьт пен бал аккан элинде оьмиринъиз узак болар[+]. 10Сиз ие болмага бараятырган эл, сиз шыгып кеткен Мысыр ерине усамайды. Сиз онда урлык шашып, кырларды, бахшадай этип, кыйналып сувгардынъыз. 11Ама сиз байырламага деп бараятырган эл – ол тавлар ман оьзенлердинъ ери. Топырагы явган ямгыр ман сувланады[+]. 12Бу ер Раббий Алланъыздынъ эс берип туратаган ери эм Раббий Алланъыз йыл бойы коьз каравын сол ерден айырмайды.

13Эгер дейим сиз буьгуьн мен беретаган буйырыкларымды эс берип тынълап, Раббий Алланъызды суьйсенъиз, Ога ак юректен эм янынъыз бан кызмет кылсанъыз,[+] 14сол заманда Ол сизге заманы ман еринъизге куьз эм язлык ямгырларын явдыраяк. Соьйткенде, аслыгынъызды, шагырынъызды эм зейтун майынъызды йыяяксыз[+]. 15Ол сизге малынъызга кырларда коьгоьлен береек эм сиз ашаяксыз, ток болаяксыз.

16Сак болынъыз, ол болмаса алданып кетип, баска аллаларды сыйлап эм оларга табынып басламага болаяксынъыз. 17Сол заманда Раббий сизге ашувланар, Ол коькти каплар эм ямгыр явмас, ер аслык бермес, сиз тезден сосы Раббий берген берекетли элде йок болаяксыз.

18Меним соьзлеримди юрегинъизде эм акылынъызда сакланъыз; колларынъызга белгилер этип байланъыз эм манълайынъызга тагынъыз[+]. 19Балаларынъызды сол соьзлерге уьйретинъиз, уьйде олтырган заманда эм йолда барганда, ятканда эм турганда сол соьзлер акында айта турынъыз[+]. 20Эсиклердинъ энегелерине эм уьйинъиздинъ капыларына язынъыз[+]. 21Сол заманда Раббий аталарынъызга бермеге ант эткен элде, сиз эм балаларынъыз не кадер коьк ер уьстинде тураяк болса, сол кадер куьнлер яшаяксынъыз.

22Эгер сиз мен сизге анълаткан буйырыкларды толтырсанъыз эм берк тутсанъыз, Раббий Алланъызды суьйсенъиз, Онынъ йолы ман юрсенъиз, Ога алал[†] болсанъыз, 23сонда Раббий сизден баска халкларды кувалар, эм сиз оьзинъизден коьп санлы эм куьшли болган халкларды кувып шыгарарсыныз. 24Аягынъыз баскан кайсы ер де сизики болаяк: сизинъ еринъиз Кубыла шоьлден Ливанга, Эфрат йылгасыннан Ер арасы денъизге дейим болаяк[+]. 25Эш бирев де сизге карсы шыгалмаяк. Раббий Алланъыз ваьде эткениндей, сиз каерде болсанъыз да, сол ерге барганынъыздан алдын савлай элге коркыныш тувдыраяк[+].

26Каранъыз, мен сизге буьгуьн яде разылык, яде каргыс сайламага беремен[+]. 27Раббий Алланъыздынъ мен буьгуьн сизге берген буйырыкларына тынъласанъыз – разылык[+]. 28Эгер Раббий Алланъыздынъ буйырыкларына тынъламасанъыз, мен сизге буьгуьн коьрсететаган йолдан тайсанъыз, баска аллаларга байлансанъыз – каргыс[+]. 29Раббий Алланъыз сиз ие болмага суьйген элге сизди аькетсе, сонда, Геризим тавда, Раббийдинъ разылыгын, а Эвал тавда каргысын билдирмеге керексиз[+]. 30Билесиз, бу тавлар Йордан сувынынъ аргы ягында, йолдынъ куьнбатарында, Морединъ эмен тереклерининъ янында, Йордан туьзлигинде, Гылгал шахарынынъ шетинде яшаган кенаншылардынъ[†] еринде[+]. 31Раббий Алланъыз берген элди байыр этер уьшин, сиз Йордан сувыннан оьтпеге керексиз. Сиз оны байырлап, яшап баслаганынъызда, 32каранъыз, буьгуьн мен сизге беретаган баьри токтасларды, йорыкларды сакланъыз, толтырынъыз».

### 12


Тек табынув ери

1Муса[†] айтты: «Исраил[†] уллары, Раббий, аталарынъыз табынган Алла, сизге иеликке берген элде оьмир суьрген кезуьвинъизде толтырмага керек болган йорыклар эм оьсиетлер булар:

2Сиз кувып шыгараяк болган халклардынъ бийик тавларда, тоьбелерде эм аьр бир койы япыраклы теректинъ астында аллаларына табынган ерлерин йок этинъиз. 3Курман шалатаган орынларын шашынъыз, кие[†] тас баганаларын бузынъыз, отта Ашерадынъ[†] агаш баганаларын ягынъыз. Ялган аллалардынъ бутларын бузгышланъыз эм олардынъ акында эш бир эскеруьв калмасын[+].

4Сиз Раббий Алланъызга олар оьзлерининъ аллаларына кызмет кылгандай кылмаяксыз. 5Раббий Алланъыздынъ атын орынластыраяк уьшин, Ол Оьзи сизинъ ырувларынъыздынъ ишиннен сол орынды айырып алаяк. Сонда бармага керексинъиз, 6Раббийге аьзирленген тутасяндырув курманлыкларынъызды, уьлестирилген курманлыкларынъызды, онлык пайларынъызды эм ант пан багысланган айырым савгаларынъызды, оьз ыркылы савгалар ман суьруьвлердинъ эм отарлардынъ марка тоьллерин сонда аькелинъиз. 7Сонда сиз эм аьеллеринъиз, Раббий Алланъыз бан бирге колларынъыз эткен затларынъызды ишип-еп суьйинеексиз, неге десе Раббий Алланъыз рагимлигин коьрсеткен[+].

8Сиз, буьгуьн биз калай этемиз, солай этпеске болаяксынъыз; аьр ким оьзине калай тувра коьринсе, солай этер. 9Неге десе сиз аьли де Раббий Алланъыз тынышлык эм асабалыклар беретаган ерлерге етпегенсиз. 10Ама сиз, тез арадан Йордан сувыннан оьтип, Раббий Алланъыз сизге муьлк деп береек элге орынласаяксыз. Раббий сизди тоьгеректеги баьри явларынъыздан куткарып, рахатлыкка еткистеек. Коркувсыз яшаяксыз.

11Сол заманда Раббий Алланъыз Оьзининъ аты уьшин айырган ерге, мен сизге буйырган затларды: тутасяндырув курманлыкларынъызды, уьлестирилген курманлыкларынъызды, онлык пайларынъызды, садакаларынъызды эм ант пан Раббийге багысланган айырым савгаларынъызды аькелинъиз. 12Сиз эм улларынъыз, кызларынъыз, кызметшилеринъиз, шахарларынъыздан байыр ерлери, асабалары болмаган левийшилер[†] – баьринъиз бирге Раббий Алланъыздынъ алдында куванынъыз[+]. 13Сакланынъыз, тутасяндырув курманлыкларынъызды каерде болса, сол ерде шалманъыз. 14Тек Раббий сизинъ бир ырувынъызда сайлаган ерде курман шалаяксынъыз, эм баьри затты мен калай буйырган болсам, солай этеексинъиз.

15Соьйткенде, Раббий Алланъыздынъ сизге берген багыславы ман сиз малды кайсы шахарда суьйсенъиз, сол шахарда шалмага боласынъыз эм кайгадер суьйсенъиз, сол кадер ашамага боларсынъыз: тав кийиги де болсын, керекшин де болсын. Дин ягыннан таза болмаганлар да эм тазалар да оны ашамага боладылар. 16Ама канды ашаманъыз, сувды куйгандай, ерге куйынъыз[+]. 17Сиз оьз шахарынъызда аслыктынъ, шагырдынъ эм зейтун майдынъ онлыгынынъ бир боьлигин, суьруьвлердинъ эм отарлардынъ маркаларын, айырым савгаларды эм ант пан багысланганларды ашамага керек тувылсыз. 18Бу затларды сиз де, сизинъ улларынъыз, кызларынъыз, ыргатларынъыз, таьвкелеринъиз эм шахарларынъызда яшаган левийшилер де тек Раббий Алланъыздынъ алдында, Ол сайлаяк табынув еринде ашамага керексиз. 19Сак болынъыз, элинъизде яшаганда левийшилерге эс бермей калдырманъыз[+].

20Раббий Алланъыз мажаларынъызды кенъейтсе, сизге ваьде эткениндей, сиз эт емеге суьйгенде: „Эт ашайым“, – десенъиз, не кадер емеге суьйсенъиз, сол кадер емеге боласынъыз. 21Эгер, Оьзининъ аты уьшин, Раббий Алланъыз ер айырганда, сизден бек узакта болса, Раббий сизге берген суьруьвлерден, отарлардан мал сойганда, мен буйыргандай, кайгадер суьйсенъиз, сол кадер шахарынъызда ашанъыз. 22Аша оларды, тав кийигининъ эм керекшиннинъ этин егендей этип. Эм дин ягыннан таза болмаганга да эм таза болганга да ашамага болады.

23Ама канды ишип еменъиз, неге десе кан – ол яшав эм сиз яшавды эт пен бирге емеге керек тувылсынъыз[+]. 24Сиз канды еменъиз: оны ерге, сувды куйгандай, тоьгинъиз. 25Сизден сонъ баьри зат та сиз бен эм сизинъ балаларынъыз бан ийги болар уьшин, канды еменъиз, неге десе соьйткенде сиз Раббийдинъ алдында туврашыл болаяксынъыз.

26Ама багысланган затларды алып, бермеге ант эткен затларынъызды Раббий айыраяк орынга аькелеексинъиз. 27Аькелинъиз тутасяндырув курманлыкларынъызды – эм этти, эм канды – Раббий Алланъыздынъ курман шалынатаган орнына. Курманлыклардынъ каны Раббий Алланъыздынъ курман шалынатаган орнына тоьгилмеге керек, этин емеге болаяксынъыз. 28Мен сизге берген буйырыкларды сакланъыз эм толтырып барынъыз. Сонда сиз эм балаларынъыз бан сизден сонъ да яшавлары ийги болаяк, неге десе Раббий Алланъыздынъ алдында туврашыл болаяксынъыз.


Раббийден баска аллаларга табынманъыз

29Раббий Алланъыз, сиз ерлерин алып, кувмага ойланган халкларды сизинъ алдынъызда йок этеек. Ама сиз оларды кувып, олардынъ ерлеринде орынлассанъыз, 30оларды йок этсенъиз де, олардынъ тузакларыннан сак болынъыз. Олардынъ аллалары акында сораманъыз: „Бу халклар аллаларына калай кызмет кылдылар? Мен де тап соьйтип этейим“, – деп те айтпанъыз. 31Сиз Раббий Алланъызга, олар аллаларына кызмет кылгандай, кылмага керек тувылсынъыз. Неге десе олар Раббий коьрип болмаган шийкендирген затларды этедилер. Олар улларын эм кызларын аллаларына курманлык этип, отта ягадылар.

32Сак болынъыз, меним буйырыкларымды шалысып толтырынъыз. Бир зат та коспанъыз эм бир зат та шыгарып тасламанъыз[+].

### 13

1Эгер пайхамбар[†] яде туьсти ашатаган аьдем аранъызда коьринип, нышан эм аьжейип коьрсетеегин билдирсе, 2эгер нышан эм аьжейип толтырылса эм ол: „Баска аллаларга, сиз билмеген аллаларга ызлаяк, оларга кызмет кылаяк“, – деп айтса,[+] 3сиз сол пайхамбардынъ яде туьсти ашатаганнынъ соьзлерин тынъламага керек тувылсыз. Раббий Алланъыз, Оны ак юрегинъиз эм янынъыз бан суьйгенинъизди, яде суьймегенинъизди билеек болып, сизди сынайды. 4Сиз Раббий Алланъызга ызламага эм тек Оны сыйламага керексинъиз. Онынъ буйырыкларын сакланъыз эм Ога тынъланъыз; Ога кызмет кылынъыз эм Ога алал[†] болынъыз. 5Сол пайхамбар яде туьсти ашатаган оьлимге берилмеге керек, неге десе ол сизди Мысырдан шыгарып, ыргатлыктан босаткан Раббий Алланъызга карсы шыгувга шакырады. Ол сизди Раббий Алланъыз оьсиет эткен йолдан адастырмага азгырады. Сол залымлыктан оьзинъизди тазаланъыз[+].

6Эгер кардашынъыз яде улынъыз, яде кызынъыз, яде суьйген пишенъиз, яде ювык йолдасынъыз сизди ясыртын азгырып: „Баска аллаларга кызмет кылмага бараяк – сиз билмеген, ата-бабаларынъыз да билмеген аллаларга, 7тоьгерегинъизде яшаган халклардынъ аллаларына, узакта ма, яде ювыкта ма ердинъ бир шетиннен баска шетине,“ – дегенде, 8ога берилменъиз эм тынъламанъыз. Оны аяманъыз. Аяманъыз эм коршаламанъыз[+]. 9Сиз оны оьлтирмеге керексиз. Сиз биринши болып ога тас атпага керексиз, оннан сонъ баскалар[+]. 10Ога оьлгенге дейим тас атынъыз, неге десе ол сизди Мысырдан – ыргатлыктынъ ериннен шыгарган Раббий Алланъыздан айырмага шалысты[+]. 11Сол заманда савлай Исраил[†] уллары онынъ хабарын эситеек эм коркаяк, эм сизинъ аранъызда эш бирев тагы да сондай яманлыкты этпеек.

12Эгер Раббий Алланъыз сизге яшамага береек шахарлардынъ бириси акында, 13сонда, халкты: „Юринъиз, баска аллаларга, сиз билмеген аллаларга табынаягынъыз“, – деп, тувра йолдан адастырган кыяметшилер шыкканын эситсенъиз, 14тешкеруьвли сорап, тергеп, баьри затты карастырмага керексиз. Эгер дейим сол зат акыйкат болса, аранъызда сол яманлыктынъ болганын катырып белгилемеге болсанъыз, 15сол шахарда, эш биревди калдырмай, савлай яшавшыларын кылыш пан оьлтиреексиз. Шахарды йок этинъиз: эм халкын, эм малын. 16Шахардынъ баьри байлыгын майданга эм шахарды баьри болган мал-муьлки мен, бир затын да калдырмай, Раббий Алланъызга тутасяндырув курманлыгындай этип ягынъыз. Шахар опыраган аьлинде оьмирликке калсын эм бир заманда янъыдан курылмасын. 17Раббийдинъ яндырган ашувын оьзинъизге бурмас уьшин, сол шахардагы каргыска ушыраган эш бир зат та колынъызда калмасын. Сол заманда Ол сизге рагимлик коьрсетеек, сизди аяяк, эм ата-бабаларынъызга ант эткениндей, халкынъыздынъ санын оьстиреек. 18Неге десе сиз Раббий Алланъызга тынълайсыз, мен сизге буьгуьн берген Онынъ буйырыкларын мукаят толтырып, алал дегенин этесиз.

### 14

1Сиз – Раббий Алланъыздынъ улларысынъыз. Оьлгенлерге кайгырганынъызда оьзинъизди яраламанъыз эм кекеллеринъизди кеспенъиз,[+] 2неге десе сиз – Раббий Алланъыздынъ кие[†] халкы боласыз. Раббий сизди Оьзининъ баалы[†] байырлыгы этер уьшин, ер юзинде болган баьри халклардан сизди сайлап алган[+].


Алал эм арам этлер


(Лев. 11:1-23)

3[•]Шийкендирген эш бир арам[†] затты ашаманъыз. 4Мине сиз емеге болаяк айванлар: оьгиз, кой, эшки, 5керекшин, кийик, элик[*], кыр эшки, антилопа эм тав кошкары. 6Терен ярыклы туяклы эм куьйзейтаган кайсы айванды да емеге болаяксынъыз. 7Тек куьйзейтаган айванлардынъ ишинде туьединъ, кояннынъ, кая тавшаннынъ[†] этин емеге ярамайды, неге десе олардынъ туяклары ярык тувыллар. Олар сизге арам. 8Шошка да арам: туяклары ярыклы, ама ол куьйземейди. Бу айванлардынъ этин еменъиз эм илесине колынъызды тийдирменъиз.

9Сувда яшайтаган януварлардан тек канатлары эм кабыклары болганларды емеге боласынъыз. 10Ама канатлары эм кабыклары болмаганларды еменъиз, олар сизге арам.

11Алал деп саналган аьр бир кусты емеге боласыз. 12Тек бу кусларды еменъиз: карагус, сакаллы карагус, тазкара (гриф), 13сункар, лашын туьрлилери 14карга туьрлилери, 15япалак, саз япалагы, шагала, каршыга кустынъ туьрлилери, 16уьй байгус, кулаклы япалак, ак байгус, 17шоьл япалагы, туйгын, сув туйгыны, 18лейлек[*], кутан туьрлилери, поьпеп эм ярганат.

19Баьри курт-кумырскалар сиз уьшин арам, оларды еменъиз. 20Ама алал болган ушатаган ян-януварларды емеге боласыз.

21Шалынмай оьлген айванды еменъиз. Сенинъ кайсы шахарынъда да яшаган ят аьдемге беринъиз яде сатынъыз, ога емеге болады. Ама сиз – Раббий Алланъыздынъ кие халкысыз.

Козыды яде улакты анасынынъ суьтинде аспанъыз[+].

22Йылда йыйган аслыгынъыздынъ оныншы кесегин айырмага мутпанъыз[+]. 23Аслыктынъ, шагырдынъ эм зейтун майдынъ оныншы боьлигин, суьруьвлер мен отарлардынъ тунгышларын Раббий Алланъыздынъ алдында, Ол Оьзи атын ерлестирмеге айырган орында, ашанъыз. Солай эткенде, сиз Раббий Алланъызды аьр заман сыйлап уьйренерсиз. 24Эгер Раббийдинъ Оьзининъ атын ерлестирмеге айырган орыны узакта болса, а сиз Раббий Алланъыз багыслаган онлыгынъызды аькеталмасанъыз, 25онлыгынъызды куьмиске авыстырынъыз, куьмисти алып Раббий Алланъыз айырган ерге барынъыз. 26Сол куьмиске не зат суьйсенъиз, соны алынъыз: кара эм увак мал болсын, шарап, эсиртуьвши ишимликлер эм коьнъилинъизге келген баска затты. Сол азык-туьликти Раббий Алланъыздынъ алдында аьелинъиз бен бирге ас-сув ишип куванынъыз. 27Шахарларынъызда яшайтаган левийшилерди,[†] мисетсинмей, калдырманъыз. Олардынъ, сиздегиндей болып, пайлары эм муьлклери йок[+].

28Уьш йылда бир кере онлыгынъызды айырынъыз эм шахарларынъызда йыйып салынъыз[+]. 29Соьйткенде, сиздегиндей пайлары эм муьлклери болмаган левийшилер, шахарларынъызда яшаган ят кисилер, оьксизлер, тул хатынлар келерлер, ашап тоярлар. Соны этсенъиз, Раббий Алланъыз сизге разы болып, колларынъыздынъ кайсы исин де багыслаяк.

### 15


Борышларды кешируьв йылы

1Ети йылда бир кере борышларды кеширмеге керек[+]. 2Бу исти булай этпеге керексиз: аьр бир борышкага беруьвши ювыгына, исраилши[†] кардашына берген борышын кеширсин, борышын кайтарувды оннан талапламасын. Неге десе Раббий борышларды кешируьв йылы келгенин айтады. 3Сиз борышынъызды кайтарувды ят элден келгеннен талапламага боласыз, ама исраилши кардашынъыздан борышынъызды алмага керек тувылсыз[+]. 4Соьйткенде, аранъызда муктажлы ярлылыкта яшаган аьдем болмага керек тувыл. Раббий Алланъыз сизге асабалыкка берген элинде, Ол сизди моллыкка багыслаяк; 5тек сиз Раббий Алланъызга тынълавлы болсанъыз, мен сизге буьгуьн берген баьри буйырыкларымды мукаят толтырсанъыз, 6сол заманда Раббий Алланъыз сизди, ваьде эткениндей, багыслаяк. Сиз коьплеген халкларга борыш береексиз, ама биревден борышкага алмаяксыз. Сиз коьплеген халкларга басшылык суьреексиз, ама сизди эш бирев етекшилемеек[+].

7Эгер исраилши кардашларынъыздынъ арасында Раббий Алланъыз сизге береек элде орынласкан шахарларынъыздынъ биринде ярлылыкта яшаган бирев болса, ога каты карамаяксыз эм оннан бир затынъызды кызганмаяксыз. 8Юмарт бол эм аваслык пан не затка керексине болса, соны беринъиз[+]. 9Сакланынъыз, юрегинъизге залым кара ойды салманъыз: „Борышларды кайтаратаган етинши йыл ювыкта“, – деп ойланып, ярлылыкта калган кардашынъызга ашувланып, ярдам этуьвден кашпанъыз. Соьйтип болса, ол Раббийге сизди шагып ялбарар, эм сиз куьналы[†] боларсыз. 10Мол этип эм таза юрегинъиз бен беринъиз. Арбатында да Раббий Алланъыз баьри ислеринъизди, оьз колларынъыз бан эткен баьри затынъызды багыслаяк. 11Бу элде дайым да ярлылар болаяклар. Соны уьшин, элинъизде кардашларынъызга, ярлыларга, муктажлыларга юмарт болынъыз деп, сизге буйыраман[+].

12Эгер ырувдасынъыз – эркек яде кыскаяклы – еврей болып, оьзин сизге сатып алты йыл кызметши болса, етинши йылында сиз оны эркинликке йибермеге керексиз[+]. 13Эркинликке йибергенде, бос колы ман аткарманъыз. 14Отарынъыздан, ындырынъыздан эм шагыр баскышынъыздан пайын беринъиз. 15Мутпанъыз, сиз оьзинъиз Мысырда кул болгансыз, а Раббий Алланъыз сизди ыргатлыктан босатты. Сонынъ уьшин мен буьгуьн сизге сосындай буйырык беремен. 16Ама кул: „Сизден кетким келмейди“, – деп айтса, неге десе ол сизди, аьелинъизди суьеди эм сизде яшамага ога яхшы болады, 17сол заманда колынъа бизди алып онынъ кулагын эсикке када эм ол оьмирликке кулынъыз болып калаяк. Соьйтип, кул хатынга да этинъиз[+]. 18Кулынъызды босатканда, кайгырма, ол сизде алты йыл бир исшидинъ акшасынынъ яртысына тегин иследи. Раббий Алланъыз аьр эткен исинъизди багыслаяк.

19Раббий Алланъызга отарлардан, суьруьвлерден эркек марка малларды айыр. Марка оьгизди куллыкка екпенъиз, марка кошкардынъ юнин кыркпанъыз[+]. 20Аьр йыл сайын сиз эм аьелинъиз оларды Раббий Алланъыздынъ уьйинде,[†] Ол айырган ерде емеге керексинъиз. 21Эгер айваннынъ бир кемшилиги болса, аксак яде сокыр, яде бир етиспевлиги болса, оны Раббий Алланъызга курманга шалманъыз[+]. 22Сиз оны шахарынъызда ашамага керексиз. Эм дин аьдетлерине коьре таза болмаган да, эм таза аьдем де онынъ этин, джейран яде кийик эти болгандай этип, емеге болады. 23Ама сиз эттинъ канын саркытпай, ерге тоькпей, этти ашамага керек тувылсыз. Канды ерге, сувды тоьккендей этип, тоьгинъиз»[+].

### 16


Азатлык байрамы эм Ашыткысыз оьтпеклер байрамы


(Шыг. 12:14-20; Лев. 23:5-8; Сан. 28:16-25)

1[•]Муса[†] айтты: «Авив[†] [навруз-коькек] айында Раббий Алланъызды, сыйлап Ол буйырган Азатлык байрамын тойланъыз, неге десе авив айында Ол сизди туьнде Мысырдан шыгарды. 2Раббий Алланъызга увак эм кара малдан Раббий Оьзининъ аты уьшин айырган ерге Азатлык байрам курманлыгын аькелинъиз. 3Курман этин ашыткы салынган оьтпек пен еменъиз, ама ети куьн ашыткысыз, кыйынлыкта еген оьтпекти ашанъыз, неге десе Мысырдан асыгыслы шыгып кеткенинъизде ашыткысыз оьтпекти ашагансыз. Соьйтип Мысырдан шыгып кеткен заманынъызды оьмир бойында эске туьсирерсиз[+]. 4Сизинъ иелигинъизде савлай ер уьстинде ети куьн эш ашыткы болмасын. Биринши куьннинъ аксамында сиз аькелген курман этин эртенъликке дейим калдырманъыз[+].

5Сиз Азатлык байрам курманлыгынъызды Раббий Алланъыз берген шахарларынынъ бирине аькетпеге керек тувылсыз, 6Азатлык байрамы тек Ол Оьзининъ аты уьшин айырган ерде болмага керек. Азатлык байрамынынъ курманлыгын сиз, куьн кавысаяк заманда, Мысырдан шыккан мезгилинъизде шалаяксынъыз. 7Раббий Алланъыз айырган орында соны писиринъиз эм ашанъыз. Эртенъликте шатырларынъызга кайтынъыз. 8Алты куьн ашыткысыз оьтпекти ашанъыз, ама етинши куьнде Раббий Алланъызга багысланган йыйылыс озгарынъыз, бир куллык та этпенъиз.


Юмалар байрамы


(Лев. 23:15-22; Сан. 28:26-31)

9Эгининъизди орак пан орып баслаган заманнан, ети юма сананъыз[+]. 10Сонъ Раббий Алланъыз берген багыславларына коьре, оьз савгаларынъызды ак юрегинъиз бен берип, Оны сыйлар уьшин, Юмалар байрамын тойланъыз. 11Раббий Алланъыздынъ алдында, Ол Оьзининъ аты уьшин сайлаган орында, сиз, улларынъыз эм кызларынъыз, кулларынъыз эм таьвкелеринъиз, сизинъ шахарларда яшаган левийшилер,[†] аранъыздагы ят кисилер, оьксизлер эм тул хатынлар, куванынъыз. 12Мутпанъыз Мысырда ыргат болганынъызды, сосы йорыкларды мукаят толтырынъыз[+].


Кослар байрамы


(Лев. 23:33-43; Сан. 29:12-39)

13Аслык бастырып, юзим йыйганнан сонъ, ети куьн Кослар байрамын кутланъыз[+]. 14Сиз, улларынъыз, кызларынъыз, кулларынъыз эм таьвкелеринъиз, калаларынъызда яшаган левийшилер, ят кисилер, оьксизлер эм тул хатынлар – баьринъиз де байрамда шатланынъыз. 15Ети куьн Раббий Алланъызды сыйлап, Ол буйырган байрамды, Ол айырган орында байрамланъыз. Раббий Алланъыз сизди аслык пан, соьйтип те аьр бир колынъыз бан эткен ислеринъизди багыслаяк эм сиз тек куванаяксыз.

16Баьри эр кисилер йылда уьш кере Раббий Алланъыздынъ алдына Раббий Оьзи айырган орынга келмеге кереклер: Ашыткысыз оьтпеклер байрамында,[†] Юмалар байрамында, Кослар байрамында. Эш бирев де Раббийдинъ алдына бос колы ман келип болмасын. 17Аьр ким савгасын Раббий Алланъыз багыслаганына коьре аькелсин.


Тоьрешилердинъ эм басшылардынъ белгиленуьви

18Раббий Алланъыз сизге берген шахарларда аьр бир ырувга тоьрешилерди эм басшыларды белгиленъиз. Олар халкка аьдиллик пен оьким[*] кессинлер[+]. 19Хак оьким шыгарувды бузбанъыз, аьдил болынъыз. Карын алманъыз, неге десе карын даналарды сокыр этеди, туврашыллардынъ соьзлерин терис этеди[+]. 20Тек акыйкат оькимшиликке ызла эм тек хаклы оьким сизге Раббий Алланъыз берген элде ие болмага эм яшамага амал береди.


Бутлардан сакланынъыз

21Сиз Раббий Алланъызга деп айырган курман шалатаган орыннынъ янына хатын танъри Ашерадынъ[†] агаш баганасын салманъыз,[+] 22эм тас бутты кадаманъыз. Раббий Алланъыз сол затларды коьрип болмайды».

### 17

1Муса[†] айтты: «Исраил[†] уллары, Раббий Алланъызга кемшили болган оьгизди яде койды курманлыкка шалманъыз, неге десе Ол муннан шийкенеди[+].

2Белки, аранъызда Раббий Алланъыз сизге берген шахарлардынъ биринде Онынъ арам[†] дегенин этетаган, Онынъ антласувын бузувшы эркек яде хатын табылар. 3Эгер меним буйырыгыма карсы, ким де болсын бирев баска аллаларга яде куьнге, айга, юлдызларга табынса, 4эм сиз сол заттынъ акында билсенъиз, тешкерип тергемеге керек болаяксыз. Эгер сол зат тувра болса эм Исраилде сондай яравсыз шийкендируьвши зат болган деп белгиленсе, 5сол залымлыкты эткен эркек пен пишеди шахардынъ капысына аькелинъиз эм таслар ман оьлгенге дейим сыбаланъыз[+]. 6Аьдем оьлим оькимине эки яде уьш шааттынъ коьрсетуьви мен ушыратылады, бир аьдемнинъ шаатлыгы ман оьлимге бермеге тийисли болмайды[+]. 7Шаатлайтаганлар биринши болып тас тасламага кереклер, олардан сонъ баскалар. Соьйтип, аранъыздан залымлыкты йок этерсиз[+].

8Эгер сиз яшаган шахарда оькимге авыр тергелетаган куллык туьссе – кан тоьгис, даваласув яде тоьбелес болсын, – сол ислерди Раббий Алланъыз айырган орынга аькелинъиз. 9Левий ырувыннан дин куллыкшыларына эм сол куьнлерде тоьреши болаякка барынъыз эм олардан соранъыз. Олар тоьрешилик оькимлерин шыгарарлар[+]. 10Сиз Раббий айырган орында шыгарылган карарды толтырмага керексиз. Каранъыз, дин куллыкшылары калай коьрсетсе, солай этинъиз. 11Олар уьйреткен Тауратка[†] коьре эм берген токтасларына коьре аьрекетленъиз. Олардынъ айтканыннан не онъга, не солга шыкпанъыз. 12Сонда, Раббий Алланъыздынъ уьйинде[†] куллык этетаган дин куллыкшысына[†] яде тоьреге тынъламаган аьдем оьлимге тийисли. Соьйтип, Исраилден залымлыкты йок этпеге керексиз. 13Халктынъ баьриси де соны эситеек эм коркаяк, тагы да сондай яманлыкты, сыйсызлыкты этпеек.


Патша

14Раббий Алланъыз сизге беретаган элге киргенинъизде, ога ие болганынъызда эм ерлескенинъизде, сиз: „Тоьгерегимиздеги халклардай болып, биз де оьзимизге патша сайлаяк“, – деп айтарсыз. 15Сол заманда Раббий Алланъыз сайлаганды патша этип салынъыз. Ол сизинъ халкынъыздан болмага керек. Халкынъыздан болмаган ят кисиди оьзинъизге патша этип сайламанъыз. 16Патшанъыз сансыз коьп йылкыды алмага керек тувыл эм халкты, тагы да коьп йылкы алар уьшин, Мысырга кайтармасын, неге десе Раббий сизге: „Сол йол ман кайтпага керек тувылсынъыз“, – деп, айткан. 17Патша коьп пише алмага тийисли тувыл, неге десе юреги керексиз якка бурылып кетер. Алтын ман куьмисти сансыз коьп йыймага куьреспесин[+].

18Патшалыктынъ тагын бийлегенде, ол Левий ырувыннан болган дин куллыкшылары оьзлерине деп язып алган Тауратты, ол да оьзине кагытка язып алмага керек. 19Таурат онынъ янында болып, оьмир бойы ол сол китапты кайтарып-кайтарып окымага керек, солай эткенде Раббийди, Алласын, сыйлап уьйренер эм Тауратта язылган баьри соьзлерге эм йорыкларга мукаят ызлар: 20оьзин ырувдасларыннан ийги деп санамас эм Алладынъ буйырыкларыннан онъга яде солга бурылмас. Сол заманда ол эм онынъ тувдыклары коьп йыллар Исраилде патшалык суьреек».

### 18


Левийшилердинъ эм дин куллыкшылардынъ асабалыгы

1Муса[†] айтты: «Левий ырувыннан дин куллыкшыларынынъ, соьйтип те буьтин Левий ырувынынъ, Исраилде[†] ер пайлары эм асабалыгы болмаяк. Олар Раббий уьшин ягылган курманлыклар ман яшаяклар, бу – олардынъ асабалыгы. 2Оларда исраилши кардашлары арасында да мал-муьлклери болмаяк, неге десе Раббий, оларга ваьде бергениндей, олардынъ мыраслары – Ол Оьзи[+].

3Халк курманлыкка шалмага деп аькелген оьгизден, койдан дин куллыкшыларга берилеек уьлислер – явырын калак, як, асказан болаяк[+]. 4Соьйтип те, биринши йыйылган аслыктан, яс шагырдан эм зейтун майыннан, эм биринши кыркылган юниннен берилсин,[+] 5неге десе Раббий Алланъыз баьри ырувларынъыздан левийшилерди[†] эм олардынъ тувдыкларын, дайым да Раббийдинъ уьйинде Ога кызмет кылсынлар деп, айырган.

6Эгер Исраил шахарларынынъ бирисинде яшаган левийши соннан шыгып кетсе эм, яны суьйип, Раббий айырган орынга келсе,[+] 7сонда, Раббийдинъ уьйинде кызмет кылатаган баска левийшилердей болып, Раббийге, Алласына, кызмет кылмага болады. 8Ол, аьелининъ мал-муьлкин сатып, акша алган болса да, сол кызметшилер мен бирдей болып, оьзининъ уьлисин алмага болады.


Халклардынъ шийкендирген аьдетлерине уьйренменъиз

9Раббий Алланъыз сизге берген элге киргенинъизде, сол ердеги халклардынъ шийкендирген аьдетлерине уьйренменъиз[+]. 10Сизинъ аранъызда улын яде кызын курман этип отта якканлар, бал ашатаганлар эм сыхыршылар, нышанларды йорайтаганлар, аьйле этуьвшилер,[+] 11арувакларды, ата-бабалардынъ эм оьлгенлердинъ рухларын шакырып, соравларды беретаганлар аранъызда болмасынлар[+]. 12Сондай ислерди эткенлерден Раббий Алланъыз шийкенеди. Сол шийкендируьвши аьдетлер уьшин Раббий Алланъыз сизден халкларды кувады. 13Раббий Алланъыздынъ алдында сиз минсиз болмага керексиз.


Мусадай пайхамбар

14Сиз эллериннен кувалаяк халклар сыхырлык эм бал ашув ман каьр шегедилер. Ама сизге Раббий Алланъыз сол затка ызын бермейди. 15Раббий Алланъыз аранъыздан, исраилши кардашларынъыздан, мендей бир пайхамбар[†] шыгараяк. Сиз Ога тынъламага керексиз[+]. 16Сиз Хорев тавында йыйылган куьн Раббий Алланъыздан муны тилединъиз: „Энди бир заман Раббий Алламыздынъ давысын эситпеек эм бир заман сол уллы отты коьрмеек, солай этпесек оьлермиз“[+].

17Раббий мага айтты: „Олардынъ айтканлары – яхшы[+]. 18Мен оларга кардашлары арасыннан, сендей бир пайхамбар йибереекпен. Мен онынъ авызына Оьзимнинъ соьзлеримди салаякпан. Ол, Мен не буйырсам, соны оларга айтаяк[+]. 19Эгер Меним атымнан пайхамбар айткан соьзлерди ким де болсын бирев тынъламаса, сол аьдемнен Оьзим явап аларман. 20Тек пайхамбар, Мен ога буйырмаган затты Меним атымнан соьйлемеге йигерленсе яде баска аллалардынъ атыннан бир затлар айтып басласа, оьлтирилмеге керек“[+].

21Сиз оьзинъизден: „Раббий айтпаган соьзди калай билермиз?“ – деп сорарсыз. 22Эгер Раббийдинъ атыннан пайхамбардынъ айтканы толтырылмаса, Раббий сол соьзлерди айтпаган. Ол – пайхамбар оьзине бек ыйнанып айткан соьз. Оннан коркпанъыз».

### 19


Оьлтируьвши кашаяк шахарлар

1[•]Муса[†] айтты: «Раббий Алланъыз халкларды йок эткенде олардынъ ерлерин сизге береек эм сиз оларды кувып, олардынъ шахарларында эм уьйлеринде ерлесеексиз. 2Раббий Алланъыз сизге иеликке берген элдинъ ортасында орынласкан уьш шахарды оьзинъизге айырынъыз. 3Сол шахарларга йоллар салынъыз эм Раббий Алланъыз сизге асабалык этип берген элди уьш кесекке боьлинъиз. Соьйткенде, биревди оьлтирген аьдем бу шахарлардынъ бирине кашпага болар.

4Биревди оьлтирип, янын куткарув уьшин кашкан аьдем акында йорык мунадай: бирев эртеден юрегине кара ниет салмай, оьлтирмеге ойланмай, оьлтирсе, 5мысалы, бирев орманга отын ярмага барады, балтады терекке баттырарман дегенде, балтасаптан балта ушып кетип, баска биревге тийип, оны оьлтиреди. Сол аьдем шахарлардынъ биревине кашып, яшавын куткармага болаяк[+]. 6Йол узак болса, кан оьшин алмага кувган ашувлы аьдем каза эткеннинъ артыннан кувып, еткенде, оьлтирмеге болар. Ама бу аьдем оьлимге тийисли тувыл, неге десе ол оьлгенге кара ниетли болмаган, оны оьлтирейим деп оьлтирмеген. 7Эне сонынъ уьшин уьш шахар айырынъыз деп, буйыраман.

8Раббий Алланъыз ата-бабаларынъызга ант эткендей, байыр ерлеринъизди кенъейтеек, оларга ваьде эткендей, буьтин элди береек, 9эгер сиз меним буьгуьн берген буйырыкларымды мукаят толтырсанъыз, Раббий Алланъызды суьйсенъиз эм дайым да Онынъ йолы ман юрсенъиз, оьзинъизге тагы да уьш шахар айырарсыз. 10Солай эткенде, Раббий Алланъыз сизге асабалыкка берген элинъизде куьнасыз[†] кан тоьгилмеек эм де сиз сол куьнага шуьшли болмаяксыз[+].

11Ама аьдем, ювыгын коьрип болмай, ога анъсыздан келип, оьлтирсе, оннан сонъ сол шахарлардынъ бирине кашса,[+] 12шахарынынъ аксакаллары оны кайтарар уьшин, аьдемлер йиберип, оны кашкан шахардан аькелееклер. Оьлгеннинъ оьшин алмага суьйгенге берееклер, ол оьлимге тийисли. 13Оны аяманъыз. Исраилде[†] шуьшсиз биревдинъ канын тоьгуьв куьнасын сиз тамыры ман йок этпеге керексиз. Сонда сизге ийгилик келеек[+].

14Раббий Алланъыз сизге иеликке берген ерлерде, ювыгынъыз сизден алдын сизге асабага салган мажа тасын орныннан козгаманъыз[+].


Дурыс шаатлав

15Куьна яде бир кыянатлык эткен аьдемге оьким шыгарар уьшин бир шаатлавшы аз болады. Аьр бир шуьшлев эки яде уьш шаатлав ман беркитилмеге керек[+].

16Эгер ялган шаат, аьдемди кыянатшылыкта шуьшлеек уьшин туратаган болса,[+] 17сол эки аьдем, сосы давада катнасувшылар Раббийдинъ уьйинде сол куьнлерде болган дин куллыкшылардынъ эм тоьрешилердинъ алдына келмеге кереклер[+]. 18Тоьрешилер сол давады тешкеруьвли карамага кереклер, эгер шаатлавшы оьзининъ ырувдасына ялган шаатлык этсе, алдавшы болып шыкса, 19ырувдасына этпеге суьйгенин онынъ оьзине этпеге болаяк. Аранъызда сондай залымлыкты тамыры ман йок этпеге керексиз[+]. 20Калган халк соны эситер эм коркар, сондай залымлык сизде бир заманда да кайтарылмас. 21Шуьшлиди аямаяксыз. Язалав янга ян, коьзге коьз, тиске тис, колга кол, аякка аяк болсын»[+].

### 20


Согыс йорыклары

1Муса[†] айтты: «Исраил[†] уллары, душпанларынъыз бан кавгага даьвренсенъиз, сизикиннен коьп атлары, согыс куьймелери болганын коьрсенъиз, коркпанъыз, неге десе сизди Мысырдан шыгарып куткарган Раббий Алланъыз сизге ярдамласаяк. 2Согыс басланаяктан алдын дин куллыкшысы[†] алдыга шыгып, аьскерге соьз айтсын. 3Ол булай айтсын: „Исраил уллары, тынъланъыз, буьгуьн сиз душпанларынъыз бан согыспага атланасынъыз. Юреклеринъиз карувсыз болмасын, коркпанъыз. Оьрейинъиз ушып, калтыраманъыз. 4Неге десе Раббий, Алланъыз, сиз бен бирге душпанларынъызга карсы согыска бараяк. Ол сизинъ ягынъыз болып, сизге енъуьв берер уьшин барады“.

5Басшылар аьскерге айтсынлар: „Бар ма экен аранъызда уьй салып, уьйине кирип яшамаган? Уьйине барсын, солай этпесе, ол согыста оьлмеге болады, эм онынъ уьйинде баска бирев ерлесер. 6Бар ма аранъызда юзим бавын эккен, ама емисин йыймага уьлгирмеген? Уьйине барсын, солай этпесе согыста оьлмеге болаяк, эм баска бирев онынъ юзимин йыяяк. 7Бар ма кыз айттырган, ама тойлары болмаган? Барсын уьйине, солай этпей, согыста оьлсе, баска бирев онынъ айттырган кызын пише этип алар“[+]. 8Оннан сонъ коссынлар: „Бар ма булайда юреги корккан, йигитлигин йойган? Уьйине барсын, неге десе онынъ коркувы баскаларга яйылар“.

9Басшылар аьскери мен соьйлеп кутылганнан сонъ, юзбасшылар аьскербасшылыгын оьз колларына алаяклар.

10Сиз шахардынъ туьбине ога шапкынлык этпеге келгенде, бас деп, халкы ман ярасув акында соьйлесинъиз. 11Эгер шахардынъ яшавшылары разы болып, капыды ашсалар, олар, ыргатларынъыз болып, сизге кызмет кылаяклар. 12Олар, разы болмай, согысып басласалар, шахарды курсап алынъыз. 13Раббий Алланъыз оны колынъызга бергенде, баьри эркеклерди кылыш пан кырып шыгынъыз. 14Пишелерди, балаларды, малды эм шахарда болган баьри затты оьзинъизге олжага алмага болаяксыз. Явларынъызга байыр болган баьри затлары ман кулланмага болаяксыз. Раббий Алланъыз оны сизге берди[+]. 15Соьйтип, сизден узак орынласкан эм янынъыздагы халклардыкы болмаган баьри шахарлар ман солай этпеге керексиз.

16Ама Раббий Алланъыз асабалыкка сизге берген бу халклардынъ шахарларында тыныс алган эш бир затты яшатпаяксыз. 17Хет, Амор, Кенан,[†] Периз, Хив эм Евус халкларын тамыры ман йок этеексиз[+]. 18Солай этпесенъиз, олар сизди оьзлерининъ ялган аллаларына табынып, шийкендирген, залым аьдетлерине уьйретерлер. Сиз де Раббий Алланъызга карсы куьна[†] этерсиз.

19Сиз шахарды узак заман курсап турсанъыз да, тереклерди кеспенъиз, неге десе сиз олардынъ емислерин емеге болаяксыз. Оларды йок этпенъиз. Даладагы тереклер, оларды курсап алмага, аьдемлер болганма? 20Сиз емис бермейтаган тереклерди кеспеге боласыз. Агашларды, сени мен согысатаган шахарды колга алганга дейим, курсав уьшин керекли алатларды ясамага кулланарсыз».

### 21


Ким оьлтиргени белгисиз оьлилер

1Муса[†] айтты: «Эгер Раббий Алланъыз сизге иеликке берген элинъизде кенъ далада яткан оьлик табылса, онынъ ким болганы, ким оьлтиргени белгисиз болса, 2аксакаллар, тоьрешилер шыксынлар эм оьлтирилгеннинъ тоьгерегинде орынласкан шахарларга дейим йоллардынъ узаклыгын оьлшесинлер. 3Энъ ювык болган шахардынъ аксакаллары мойса салынмаган эм куллык этпеген кунажынды алсынлар[+]. 4Оннан сонъ оны айдалмаган эм эгилмеген, аккан сувы болган оьзенге аькетсинлер. Сол ерде кунажыннынъ мойнын шалсынлар. 5Левий ырувыннан дин куллыкшылар да сонда барсынлар; неге десе Раббий Алланъыз оларды Оьзине кызмет кылмага эм халкты Онынъ аты ман багысламага айырган. Олар баьри даваларды эм эрисуьв соравларды шешсинлер[+]. 6Оннан сонъ оьлиге ювык болган шахардынъ аксакаллары мойны шалынган кунажыннынъ уьстинде колларын ювмага кереклер. 7Аксакаллар айтсынлар: „Биз бу аьдемнинъ канын тоькпедик эм ким эткенин де коьрмедик. 8Раббий, кешир халкынъды, Исраил[†] улларын. Сен оларды ыргатлыктан босаттынъ. Халкынъды шуьшсиз биревдинъ канын тоьгуьви мен шуьшли этпе“. Сол заманда тоьгилген кан уьшин куьналары[†] тазаланаяк[+]. 9Соьйтип сиз шуьшсиз аьдемнинъ канын тоьгуьв куьнасыннан тазаланаяксыз. Неге десе сиз Раббийдинъ туьз коьрген затын этетаганлар болаяксыз[+].


Есирге алынган хатынлар

10Сиз душпанларынъызга кавга ман карсы шыкканда, Раббий Алланъыздынъ ярдамы ман оларды енъип есирге алаяксыз. 11Эгер есирлердинъ ишинде ярасык хатынды коьрип, оны суьйсенъиз эм пише этип алмага ойлансанъыз, 12оны уьйинъизге аькелинъиз. Хатын шашын-тырнагын кессин[+] 13эм есир кийимин шешсин. Бир ай уьйинъизде калып атасы-анасы уьшин йылаганыннан сонъ, сиз оны ман бас косарсынъыз эм пишеси-байы болып яшарсыз. 14Эгер оны унамасанъыз, оны эркинине йиберинъиз. Оны сатпага яде таьвке этпеге болмайсынъыз, неге десе оны сыйсыз эткенсинъиз.


Тунгышлык хакы

15Бир аьдемде эки пишеси бар. Бирисин суьйип, баскасын суьймейди. Экевинде де уллары бар, ама тунгыш – суьймейтаган пишесиннен[+]. 16Сол аьдем, улларына мал-муьлкти боьлген заманда, суьймеген пишесиннен тувган тунгыш улы турып, бириншиликти суьйген пишесининъ улына бералмайды. 17Ол суьймеген пишесининъ улын шынтылай да тунгыш деп санамага керек, ога болган мал-муьлкининъ эки пайын бермеге тийисли, неге десе тунгыш улы онынъ ата куьшининъ биринши белгиси эм бириншилик онынъ хакы.


Тынълавсыз ул

18Эгер биревдинъ улы ийнат эм кылыксыз, ата-анага тынъламаган, язаласалар да эш бойсынмайтаган болса,[+] 19сонда атасы эм анасы оны аксакалларга шахардынъ капысына аькелсинлер. 20Олар аксакалларга айтпага кереклер: „Бизим улымыз ийнат эм тынълавсыз, тек ашайды эм ишеди“[+]. 21Сонда шахардынъ яшавшылары оны таслар ман оьлгенге дейим сыбаласынлар. Соьйткенде, сиз оьзинъизден залымлыкты эрек этерсинъиз. Баьри Исраил уллары муны эситерлер эм коркарлар.


Туьрли-туьрли йорыклар

22Эгер аьдем оьлимге тийисли куьна этсе, аьдемлер оны оьлтирип, илести терекке аспага болаяклар[+]. 23Тек илесин кеше теректе калдырып болмаяк: сол куьн аьдемди коьминъиз, неге десе терекке илинген аьдем Алла ман наьлетленген. Раббий Алланъыз сизге асабалыкка берген элди коьмилмеген илес пен кирлетпенъиз[+].

### 22

1Эгер ырувдасынъыздынъ оьгизи яде койы адасса, оларды таслап койманъыз, иесине кайтарынъыз[+]. 2Эгер иеси ювыкта яшамаса яде оны танымайтаган болсанъыз, уьйинъизге аькетинъиз, иеси келгенге дейим, сизде турсын, иеси келгенде, берерсиз. 3Соьйтип, ырувдасынъыздынъ эшегин яде кийимин, яде бирев бир баска затты йойткан болып тапсанъыз, солай этинъиз. Коьрмегенсип кетпенъиз.

4Эгер ырувдасынъыздынъ эшеги яде оьгизи йолда йыгылса, оны калдырманъыз. Йыгылган айванды коьтерип, аяк уьстине салмага ярдам этинъиз.

5Хатын эркек кийимин киймеге керек тувыл, эркекке де хатын кийимин киймеге тийисли болмайды, неге десе Раббий Алланъыз сондай затларды эткенлерден шийкенеди.

6Сиз йол ман бараятырып, теректе яде ер уьстинде кус уясына распага боларсыз, эгер ана-кус оьзининъ балапанлары ман яде юмырткалар уьстинде олтыратаган болса, оны бирге балапанлары ман алманъыз[+]. 7Балапанларды алмага боларсыз, ама аналарын эркинликке йиберинъиз. Эгер солай этсенъиз, сизге ийгилик келеек эм узак оьмир яшаяксыз.

8Янъы уьй салганда, тоьбесининъ кыйыры ман кора салынъыз. Солай этсенъиз, уьйдинъ тоьбесиннен бирев туьссе, онынъ оьлимине шуьшли болмаяксыз.

9Юзим бавынъызга баска бир урлыклар шашпанъыз. Солай этсенъиз, сиз шашкан урлыгынъызды да, юзим бавдынъ емисин де арамга[†] шыгарарсыз[+].

10Бир сабанга эм оьгизди, эм эшекти егип ерди айдаманъыз.

11Эм юннен, эм кетеннен токылып этилген карысык кумаштан кийим кийменъиз.

12Абанъыздынъ доьрт муьйисине шоклар этинъиз[+].


Уьйленуьвдинъ йорыкларын бузув акында

13Эгер эркек кызга уьйленип, ама бирге болганнан сонъ коьргиси келмейтаган болса, 14оннан сонъ соьз этип, тийиссиз затлар айтып: „Мен бу хатынга уьйлендим, ама оны ман бир орында яткан биринши кешемизде онынъ кыз болмаганын билдим“, – деген хабарды яйса, 15кыздынъ ата-анасы шахар капысына аксакалларга кыздынъ таза болганына белгилерди шыгарсынлар. 16Эм атасы аксакалларга айтсын: „Мен бу аьдемге кызымды бердим, а ол оны коьрип болмайды. 17Бу аьдем меним кызымды шуьшлейди: Мен сенинъ кызынъ таза кыз болып келгенин бегитетаган эш бир зат таппайман дейди. А мине беркитуьв: меним кызым ога, кызлыгын йоймай, барган“. Сонъ ата-анасы шахардынъ аксакалларына кызынынъ уьйленген биринши кешесинде орындыкта болган яювын коьрсетееклер. 18Сонда аксакаллар яладан яккан аьдемди камшылап шуьшине йолыктыраяклар. 19Ога, юз кесек куьмис пен кыздынъ атасына исраилши[†] таза кыздынъ акында кирли хабарларды яйганы уьшин, тоьлев салсынлар эм кыз онынъ пишеси болып калсын эм оьмир бойы ол пишесиннен айырылалмаяк. 20Ама байы пишеси акында айткан затлары тувра болып шыкса, ата-анадынъ да кызларынынъ тазалыгын беркиткендей затлары болмаса, 21сол заманда кызды атасынынъ уьйининъ капысына аькелсинлер, сонда шахар яшавшылары оны таслар ман оьлгенге дейим сыбаласынлар, неге десе ол Исраилде уятлык этти: ол атасынынъ уьйинде каьхпеликке берилди. Соьйтип, сол яманлыкты аранъызда тамыры ман йок этеексиз.

22Эгер эркек биревдинъ пишеси мен болган болса, олар экеви де оьлмеге кереклер. Сиз Исраилди сол яманлыктан тазаламага керексиз[+].

23Эгер эркек баска бирев айттырган кыз бан расып, оны ман бирге болып, куьнага[†] кирсе, сол зат шахар ишинде болган болса, 24экевин де шахардынъ капысына аькелинъиз эм таслар ман оларды оьлтиринъиз: кызды ярдамга шакырмаганы уьшин оьлтиринъиз, а эркекти баска биревдинъ пишеси мен куьнага киргени уьшин. Соьйтип, сол яманлыкты аранъыздан тазалаяксынъыз.

25Эгер эркек далада кызды коьрип, оны зорласа, тек эркек оьлим язасына берилеек. 26Кызга бир зат та этпенъиз, неге десе ол оьлим язасын алгандай эш бир зат этпеген. Бу – бир аьдем бир баска аьдемге шапкынлык этип, оьлтиргендей. 27Аьдем баска бирев айттырган кызды далада коьрип, ога зорлык эткен. Кыз, белки, кышкырган да болар, ама ога ярдам этпеге бирев де шыкпаган.

28Эгер эркек бирев айттырмаган кызга расып, онынъ кызлыгын алса, аьдемлер де коьрген болса, 29сол заманда кыздынъ атасына элли шекель куьмислей берсин, кыз да пишеси болсын, неге десе ол оны уятлыкка калдырган. Эркек яшавы бойынша оны ман айырылып болмаяк[+].

30Эш биревге де атасынынъ пишеси мен бирге болмага тиймейди, неге десе бу зат оны уятлыкка калдырады[+].

### 23


Ямагатка кирип болмаганлар

1Аталык бези яде эркеклик муьшеси кесилип тасланган эш бир эркек, Раббийдинъ ямагатына кирип болмаяк[+].

2Некяхсыз тувган эш бирев эм онынъ тувдыкларыннан эш бирев оныншы несилге дейим Раббийдинъ ямагатына кирмеек.

3Эш бир аммоншы яде моавшы эм олардынъ оныншы несилине дейим тувдыклары Раббийдинъ ямагатына кирмеек. 4Сиз Мысырдан шыкканда, йолынъызда олар сизге оьтпек пен сув бермегенлер. Керисинше, Месопотамиядагы Петор шахарыннан Беордынъ улын Биламды, сизди каргасын деп, акшага туттылар[+]. 5Ама Раббий Алланъыз Биламга тынъламады эм онынъ каргысларын ийги багысларга айландырды, неге десе Раббий Алланъыз сизди суьеди[+]. 6Оьмир бойы олардынъ тынышлыгы эм яхшылыгы уьшин бир зат этпенъиз. 7Эдомшылардан шийкенменъиз, Олар сизинъ ювыкларынъыз. Мысыршылардан шийкенменъиз, неге десе олардынъ кыралында ят кисилер болып яшагансыз[+]. 8Оларда тувган балалар уьшинши несилде Раббийдинъ ямагатына кирмеге боладылар.


Аьскер конысларында тазалык

9Душпанларынъызга карсы, согыска шыкпага аьзирленип, аьскер конысларын курганда, арам[†] затлардан сакланынъыз. 10Эгер ким болса да биревинъизде анъсыздан кеше эрлерде болатаган урлык тоьгилуьви болса, ол коныстан шыксын эм тыста калсын[+]. 11Аксамда ювынсын эм куьн батканда коныска кайтып келсин.

12Коныстынъ тысында сыякка шыкпага бир ер айырынъыз. 13Савыт-садагынъызда ер казар уьшин алатынъыз болмага керек. Сыякка шыкканда, шонъкыр казып несебинъизди коьминъиз. 14Раббий Алланъыз сизди коршалар уьшин эм душпанларынъызды енъер уьшин, аьскер конысынъызда юреди. Конысынъыз тазалыкта болмага керек. Раббий конысынъызда келиспеген, яраспаган затларды коьрип, сизден кери бурылмасын[+].


Туьрли-туьрли йорыклар

15Эгер ыргат сизге кашып келсе, оны иесине кайтарып берме. 16Кайсы ерде, кайсы шахарда яраса, сонда яшасын. Оны корламанъыз.

17Эш бир исраилши[†] хатын яде эркек бутларга табынувшы уьйлерде каьхпе болып ислемесинлер[+]. 18Каьхпеликте юрген хатыннынъ яде эркектинъ тоьлевин, кайдай да болсын бир антын толтырув уьшин, Раббий Алланъыздынъ уьйине[†] киргистпенъиз. Неге десе Раббий Алланъыз олардынъ экевиннен де шийкенеди.

19Ырувдасынъызга акша, ашайтаган, яде келим беретаган баска бир затты борышкага берменъиз. 20Сиз келим аькелген борышты ырувдасынъызга тувыл, ят кисилерге бермеге боласыз. Солай этсенъиз Раббий Алланъыз сиз ие болмага аяк баскан элде колларынъыз бан эткен баьри затты багыслар[+].

21Раббий Алланъызга ант эткен болсанъыз, оны толтырмага асыгынъыз, неге десе Раббий Алланъыз оны тез толтырувынъызды талаплайды. Толтырмасанъыз куьналы[†] болаяксыз[+]. 22Ама ант этпесенъиз, шуьшли болмаяксыз. 23Авызынъыздан шыкканды толтырмага куьресинъиз, неге десе сиз оьз ыркынъыз бан Раббий Алланъызга оьзинъиздинъ авызынъыз бан ант эткенсиз.

24Эгер сиз биревдинъ юзим бавына кирсенъиз, тойганша, не кадер суьйсенъиз, сол кадер юзим емеге боларсыз, тек шетенинъизге салманъыз. 25Эгер биревге аслык орувга келсенъиз, масакларды кол ман йыймага боларсыз, тек аслык орувга оракты алып кирменъиз»[+].

### 24

1Муса[†] айтты: «Эгер эркек уьйленип, сонъ пишесининъ бир маскарасын коьрип, оны яратпаса, айырылув хат язып, хатты пишеге ыслатып, уьйиннен шыгарып йибермеге болады[+]. 2Ол да онынъ уьйин калдырып, баска биревдинъ пишеси болады. 3Ама экинши байы да оны коьрип болмай, хат язып, колына ыслатып, уьйден шыгарып йиберсе яде оьлсе, 4оны ман айырылган биринши байына сол пишеге тагы да уьйленмеге болмас; неге десе, пише, баска эркек пен болып, кирленген. Раббийди бу аьрекетлер шийкендиреди. Раббий Алланъыз сизге асабалыкка берген элди шуьшли этпенъиз.

5Эгер эркек янъы уьйленген болса, оны кавгага йибермеге яде ога бир баска борыш юклемеге болмайды. Ол бир йылдынъ бойында эркин болып, уьйинде турып, алган пишесин бактылы этпеге керек[+].

6Эш бирев де кепилликке эки термен тасын алмасын яде онынъ уьстиндеги тасты, неге десе ол кепиликке онынъ яшавын алады.

7Эгер бир киси оьзининъ исраилши[†] ырувдасын урлап, оны ыргат этип кулланса яде саткан болса, ысланганда ол оьлимге тийисли. Соьйтип сол залымлыкты аранъыздан тазаламага керексиз[+].

8Юкпалы тери маразлы болганда, Левий ырувыннан дин куллыкшылары калай уьйретсе, солай этинъиз. Мен оларга буйырган затларымды мукаят толтырынъыз[+]. 9Раббий Алланъыз, сиз Мысырдан шыгып бараятканда, Мирьям ман не зат эткенин мутпанъыз[+].

10Эгер ювыгынъызга кайдай болса да бир борыш бергенде, онынъ уьйине кепиллик алмага кирменъиз. 11Орамда сакланъыз, кимге сиз борыш бересиз, сол кепиллигин оьзи орамга шыгарсын. 12Эгер аьдем бек ярлы болып, кепилликке тек тыскы кийимин калдырмага болса, сиз оны оьзинъизде калдырып, ятып уйкламанъыз. 13Онынъ кийимин куьн батаяк заманга кайтар, ол соны кийип уйклаяк. Сол заманда ол сизге савболсын айтаяк, эм де Раббий Алланъыз сизге разы болар[+].

14Акшага куллык эткен ярлы эм муктажы болган кызметшинъиздинъ – ол ким де болсын: ырувдасынъыз яде шахарларынъыздынъ биринде яшаган ят киси – акын еменъиз[+]. 15Куьн батканга дейим куьн сайын акшасын тоьле, неге десе ол ярлы эм сол акшага карап турады. Солай болмаса ол Раббий Алланъызга йыланар эм сиз куьналы[†] боларсыз[+].

16Аталарды балалары уьшин оьлимге берип болмайды, балаларын да аталары уьшин оьлимге бермеге болмайды. Аьр ким оьзининъ куьнасы уьшин оьлсин.

17Ят кисиди эм оьксизди аьдилликтен айырманъыз, тул хатыннан кепилликке кийимин алманъыз[+]. 18Мутпанъыз, сиз де Мысырда ыргат болгансыз, Раббий Алланъыз сизди эркин этти. Соны уьшин мен сизге солай этинъиз деп, буйыраман.

19Эгер даланъызда аслыкты органда, бир бужакты мутсанъыз, оны алмага деп, артынъызга кайтпанъыз. Калдырынъыз оны ят кисиге, оьксизге, тул хатынга. Сонда Раббий Алланъыз колларынъыздынъ аьр бир исин багыслаяк[+]. 20Тереклерди силкип зейтун емислерди ерге туьсиргенде, экинши кере тереклерди силкпенъиз. Калган емислер ят кисиге, оьксизге, тул хатынга болсын. 21Юзим бавында емислерди йыйганда, йыйган еринъизге кайта бастан йыймага барманъыз. Ят кисиге, оьксизге, тул хатынга калсын. 22Мутпанъыз Мысырда ыргат болганынъызды. Сонынъ уьшин бу затларды сизге буйыраман.

### 25

1Эгер эки аьдем арасында дава шыкса, исти оькимге еткистпеге кереклер, тоьрешилер оны тергеп, тамамын айтарлар: шуьшсизди аклайдылар, шуьшлиге язасын бередилер[+]. 2Эгер шуьшли аьдем камшылавга тийисли болса, сонда тоьреши, шуьшлиди яткыстпага буйырып, камшылавдынъ да санын шуьшине коьре оьзи тергемеге керек, 3тек кырктан артык болмаяк. Эгер оннан коьп камшыласанъыз, кардашынъыз баьрисининъ алдында уятлыкка калаяк[+].

4Аслык бастырып юрген оьгиздинъ авызын яппанъыз[+].

5Кардашлар бирге яшасалар эм биревлери оьлсе, ул калдырмай, онынъ пишеси ят кисиге байга бармага керек тувыл. Оьлгеннинъ кардашы ога уьйленсин, пише этип алсын эм кайынлык парызын толтырсын[+]. 6Ол тапкан биринши ул бала оьлген кардаштынъ атын юргистеек. Соьйтип сол кардаштынъ аты Исраилде[†] соьнмеек[+].

7Эгер эркек кардашынынъ пишесин алмага суьймесе, хатын шахардынъ капысында турган аксакалларга барсын эм айтсын: „Эримнинъ кардашы Исраилде оьзининъ кардашынынъ атын сакламага унамайды. Ол мага уьйленип кайыннынъ борышын толтырмага суьймейди“, – деп. 8Сол заманда шахардынъ аксакаллары оны шакырып, оны ман соьйлесерлер. Эгер ол ийнатлык этип: „Мен ога уьйленмеге суьймеймен“, – деп айтса, 9сонда тул хатын аксакаллардынъ янында онынъ касына келсин, онынъ бир аяк кийимин шешсин эм бетине туькирип, айтсын: „Кардашынынъ тукымын сакламага суьймеген аьдемге булай этедилер“[+]. 10Сондай аьдемнинъ тувдыклары, Исраилде „аяк кийими шешилгеннинъ аьели“ деп, белгили болаяк.

11Эгер эки эркек тоьбелесе турып, биревининъ пишеси келип, тоьбелейтаган эркектен байын коршалаяк болып, онынъ эркек муьшелериннен ысласа, 12хатыннынъ колын кесип, тасланъыз. Аяманъыз оны.

13Сизинъ дорбанъызда эки туьрли шекки болмасын: сатып алганга – авыр, сатув уьшин – енъил. 14Уьйинъизде биреви уьйкен, баскасы кишкей – эки туьрли оьлшейтаган алат болмасын[+]. 15Сизинъ шекки авырлыгынъыз эм оьлшев алатынъыз туьз эм тувра болмага керек. Суьйткенде, Раббий Алланъыз сизге береек элде оьмиринъиз узак болаяк. 16Раббий Алланъызды сондай ислер эткен, алдавшы аьдемлер шийкендиредилер.

17Мутпанъыз, сиз Мысырдан шыгып, йолга туьскенде, сизге амалекшилер[†] не зат эткенлерин[+]. 18Сиз арыганда, олар йолда алдынъызга шыгып, артынъыздан келетаган карувсызларды оьлтирдилер. Алладан коркпадылар. 19Раббий Алланъыз сизге байырлыкка беретаган элинъизде тоьгеректеги душпанлардан савгага тынышлык бергенде, Амалектинъ атын аспан астындагы дуныядан алып былактырынъыз. Мутпанъыз!»

### 26


Биринши емислер эм онлыклар

1Муса[†] айтты: «Раббий Алланъыз сизге байырлыкка берген элге келип, ие болганда эм ерлескенде, 2Раббий Алланъыз берген ерде оьстирген биринши емислерди йыйып, шетенге салынъыз. Оннан сонъ Раббий Алланъыз Оьзининъ аты уьшин айырган ерге барынъыз,[+] 3сол куьнлерде дин куллыкшысына[†] айтынъыз: „Раббий бизим ата-бабаларымызга бермеге ант эткен элге мен келдим, соны буьгуьн Раббий Алланъызга билдиремен“, – деп. 4Дин куллыкшысы шетенинъизди алар эм Раббий Алланъыздынъ курманлык шалатаган орыннынъ алдына салар. 5Сол заманда сиз Раббий Алланъыздынъ алдында айтарсыз: „Меним атам коьшкинши арамеяшы[†] эди, ол Мысырга аз кисилер мен келген, сонда яшап баслаган, уллы эм коьп санлы халк болган[+]. 6Ама мысыршылар бизге яман карайтаган эдилер, бизге, авыр куллыклар берип, азап шектиретаган эдилер[+]. 7Сол заманда биз Раббийге, аталарымыз табынган Аллага, ялбардык эм Ол бизди эситти эм кыйынлыкларымызды, куллыгымыздынъ коьтерип болмастай авырлыгын, корланувымызды коьрди[+]. 8Раббий бизди уллы куьдирети эм куьшли колы ман, уллы коркынышлар, нышанлар эм аьжейиплер мен Мысырдан шыгарды[+]. 9Ол бизди бу ерге аькелди эм бу суьт пен бал аккан элди берди[+]. 10Эм мине Сен, Раббий, берген сол ерден биринши емислерди мен аькелип турыман“. Раббий Алланъыздынъ алдына шетенинъизди салынъыз, эм Ога ийилип сежде беринъиз. 11Раббий Алланъыз сизге, аьелинъизге, аранъызда сиз бен бирге болган левийшилерге,[†] ят кисилерге берген аьр ийгиликке суьйининъиз.

12Уьшинши йыл, онлыктынъ берилетаган йылында да, оны левийшиге, ят кисиге, оьксизге эм тул хатынга беринъиз. Олар шахарларынъызда ашарлар, тоярлар[+]. 13Раббий Алланъызга айтынъыз: „Мен уьйимнен кие[†] пайды алып, Сен буйыргандай, левийшиге, ят кисиге, оьксизге эм тул хатынга бердим. Мен Сенинъ буйырыкларынъды мукаят толтыраман, бирин де мутпайман. 14Мен тулланганымда, кие пайдан бир зат та ашамаганман, деним таза болмаганнан себеп, кие онлык пайымнан да бир зат та алмадым эм оннан оьлилер уьшин де бир зат бермегенмен. Мен Сага, Раббий Аллам, тынълавлы болдым. Сен калай буйырган болсанъ, мен солай эттим[+]. 15Оьз кие меканынънан, коьктен ойга кара! Халкынъды, Исраилди,[†] аталарымызга ант эткендей болып, бизге берген еринъди, суьт пен бал аккан ерди багысла“[+].


Алладынъ кие халкы

16Буьгуьн де Раббий Алланъыз бу йорыкларга эм буйырыкларга сахый болганынъызды талаплайды, оларды юрегинъиз эм янынъыз бан мукаят толтырмага керексинъиз. 17Буьгуьн де Раббий – Алланъыз болганын билдирдинъиз. Онынъ йолында юреегинъизди, Онынъ йорыкларын, буйырыкларын, занъларын саклаягынъызды, Оны тынълаягынъызды билдирдинъиз. 18Раббий буьгуьн Оьзи калай ант эткен болса, сиз – Онынъ халкы, Онынъ баалы[†] байырлыгы болганынъызды эм Онынъ буйырыкларын мукаят толтыраягынъызды тагы да бир билдирди[+]. 19Ол сизди Оьзи яраткан баьри халклардан энъ йогарыга салаягын, сизге мактав, данък эм сый береегин, эм сиз Раббий Алланъыздынъ, калай ваьде эткен болса, солай кие халкы болаягынъызды билдирди»[+].

### 27


Эвал тавындагы курман шалынатаган орын

1Муса[†] Исраилдинъ[†] аксакаллары ман бирге халкка буйырды: «Буьгуьн мен сизге беретаган буйырыкларды толтырынъыз. 2Йордан сувын оьтип, Раббий Алланъыз берген элге аяк бассанъыз, уьйкен таслар салынъыз, оларды кирешленъиз. 3Сиз Раббий Алланъыз сизге берген элге кирер уьшин, сувдан оьткенлей, сол тасларга шериаттынъ баьри бу соьзлерин язынъыз. Сол эл – Раббий, аталарынъыз табынган Алла, бермеге ант эткендей, суьт пен бал аккан эл. 4Йордан сувыннан оьтип бу тасларды Эвал тавында орынластырынъыз эм, буьгуьн Мен сизге буйыргандай, тасларды кирешленъиз. 5Раббий Алланъызга сонда таслардан курман шалынатаган орын ясанъыз. Тасларды темир алатлар ман туьзетпенъиз[+]. 6Раббий Алланъызга курман шалынатаган орынды туьзетилмеген таслардан ясанъыз эм онынъ уьстинде Раббий Алланъызга тутасяндырув курманлыклар аькелинъиз. 7Сонда уьлестирилген курманлыкларды да аькелип ашанъыз, Раббий Алланъыздынъ алдында куванынъыз[+]. 8Сол шериаттынъ баьри соьзлерин сиз салаяк таслардынъ уьстинде ярасык эм анъламлы этип язынъыз».

9Сонъ Муса эм Левий ырувыннан дин куллыкшылары савлай Исраил улларына айттылар: «Исраил уллары, уьндеменъиз эм тынъланъыз! Буьгуьн ок сиз Раббий Алланъыздынъ халкы болдынъыз[+]. 10Раббий Алланъызды тынъланъыз эм мен буьгуьн сизге беретаган Онынъ буйырыкларын, йорыкларын мукаят толтырынъыз».

11Сол ок куьн Муса халкына буйырды: 12«Сиз Йордан сувын оьткенде, халкты багыслар уьшин, Геризим тавында тураяк ырувлар булар: Шимон, Левий, Юда, Иссакар, Юсып,[†] Бенямин[+]. 13А бу ырувлар каргыс соьзлер айтар уьшин Эвал тавында тураяклар: Рубен, Гад, Ашер, Завулон, Дан, Напталий.

14Левийшилер[†] савлай Исраил халкына коьтеринки давыс пан булай айтаяклар: 15„Раббийди шийкендирген бутты темирден ойып яде куйып колы ман ясаган устага да, оны ясыртын бир ерге салганга да наьлет болсын“.

Савлай халк „Амин!“[†] десин[+].

16„Атасын эм анасын корлаган аьдем наьлет болсын“.

Савлай халк „Амин!“ десин[+].

17„Ювыгынынъ мажа тасын йылыстырган аьдемге наьлет болсын“.

Савлай халк „Амин!“ десин[+].

18„Сокыр аьдемди йолдан адастырган наьлет болсын“.

Савлай халк „Амин!“ десин[+].

19„Ят кисиге, оьксизге яде тул хатынга хаксызлык эткенге наьлет болсын“.

Савлай халк „Амин!“ десин[+].

20„Атасынынъ пишеси мен яткан, атасынынъ орнын каралайды, ога наьлет болсын“.

Савлай халк „Амин!“ десин[+].

21„Наьлет болсын айван ман косылганга“.

Савлай халк „Амин!“ десин[+].

22„Наьлет болсын оьзининъ карындасы, атасынынъ кызы ман яде анасы ман ятканга“.

Савлай халк „Амин!“ десин[+].

23„Наьлет болсын кайынанасы ман бирге болганга“.

Савлай халк „Амин!“ десин[+].

24„Биревди ясыртын оьлтирген наьлет болсын“.

Савлай халк „Амин!“ десин[+].

25„Шуьшсиз биревди акшага оьлтирген наьлет болсын“.

Савлай халк „Амин!“ десин[+].

26„Бу шериаттынъ соьзлерин толтырмаган эм ога ызламаган наьлет болсын“.

Савлай халк „Амин!“ десин»[+].

### 28


Тынълавшылар алаяк ийгиликлер


(Лев. 26:1-13; Шер. 7:12-16)

1[•]Муса[†] айтты: «Эгер сиз Раббий Алланъызга толысынша тынъласанъыз эм мен сизге буьгуьн берген Онынъ баьри буйырыкларын мукаят толтырып барсанъыз, Раббий Алланъыз сизди ер юзинде яшаган баьри халклардан йогары салаяк[+]. 2Баьри бу ийгиликлерди, Раббий Алланъызды тынъласанъыз, алаяксыз:

3Сиз шахарда да, далада да Раббийдинъ разылыгын алаяксыз.

4Аьелинъиз коьп балалар ман, еринъиз мол аслык пан, суьруьвлеринъиз эм отарларынъыз сансыз тоьл – бузавлар эм козылар ман хайырланаяк.

5Елек йыятаган шетенлеринъиз, ун ашытатаган телпегинъиз берекетли болаяк.

6Киргенде де, шыкканда да Раббийдинъ разылыгын алаяксынъыз.

7Раббий сизге карсы коьтерилген явларынъызды алдынъызда кыраяк. Олар сизге бир йол ман бараяклар, ама сизден ети йол ман кашаяклар[+].

8Раббий амбарларынъызды эм колынъыз бан эткен аьр не затты хайырлы этеек. Раббий Алланъыз сизге берген элде берекет явдыраяк[+].

9Раббий, сизге ант эткениндей, сизди кие[†] халк этип салаяк. Сиз Раббий Алланъыздынъ буйырыкларын толтырмага эм Онынъ йолы ман юрмеге керексиз[+]. 10Сол заманда ер юзинде яшаган халклар, сизинъ Раббийге байыр болганынъызды коьрип, коркаяклар эм сыйлаяклар.

11Раббий, аталарынъызга ант эткениндей, сизди моллыкта яшатаяк; коьп балалар, малынъыздынъ тоьли, ердинъ аслыгы ман сизге берекет явдыраяк. 12Раббий сизге коьклерди, Оьзининъ ийгиликлер казнасын ашаяк, заманында еринъизге ямгырлар явдырып, эм колларынъыздынъ ислерине берекет явдыраяк. Сиз коьп халкларга борышкага береексиз, оьзинъиз эш биревден алмаяксыз[+].

13Раббий сизди куйрык тувыл, бас этеек. Эгер сиз Раббий Алланъыздынъ, мен сизге буьгуьн беретаган, буйырыкларына тешкеруьвли болып, мукаят толтырсанъыз, сиз дайым да тоьменде тувыл, йогарда болаяксыз. 14Мен сизге буьгуьн беретаган буйырыклардынъ эш бириннен не онъга, не солга бурылманъыз. Баска аллаларга ызламанъыз эм оларга кызмет кылманъыз.


Тынълавсызларга келеек каргыслар


(Лев. 26:14-39)

15[•]Эгер сиз Раббий Алланъызга тынъламасанъыз эм Онынъ мен сизге буьгуьн берген баьри буйырыкларын эм йорыкларын мукаят толтырмасанъыз, бу каргыслардынъ баьриси басынъызга келееклер эм сизинъ йолларынъызды буваяк.

16Сиз эм шахарда, эм далада наьлет болаяксыз.

17Сизинъ елеклер уьшин шетенлеринъиз эм ун ашытар уьшин телпегинъиз наьлет болаяклар.

18Балаларынъыз аз, еринъиз аслыксыз, малларынъыз тоьлсиз калаяклар.

19Шыкканда эм киргенде наьлет болаяксыз.

20Раббий сизге каргыслар йибереек, колларынъыздынъ ислеринде састыраяк эм хайырсызлык береек, сонъында, Раббийге сыртынъызды берип, эткен залымлыгынъыздан йок болаяксыз. 21Сиз, ие болмага деп, аяк баскан элде, Раббий оьлимнен оьлим берип, сизди йок этеек. 22Раббий сизге оьпке маразды, безгекти эм кыздырмады, иссиликти эм кургаклыкты, кургак еллерди эм коькмаразды берип язалаяк. Олар сиз оьлгенге дейим, артынъыздан калмаяк[+]. 23Тоьбенъиздеги коьк – ез, астынъыздагы ер – темир болаяк. 24Раббий сизинъ кыралынъызга ямгыр орнына шанъ берер эм коьктен, сиз оьлгенге дейим, уьстинъизге тоз-топырак туьсирер.

25Раббий душпанларынъызга сизди енъмеге эркинлик береек. Сиз оларга карсы бир йол ман барарсыз, олардан ети йол ман кашарсыз. Ер юзиндеги баьри патшалыклар сизден шийкенееклер. 26Илеслеринъиз коьктеги кусларга эм ердеги айванларга ем болаяк. Оларды кувмага эш бир аьдем болмаяк. 27Раббий сизге мысыр маразларды – иринлескен яраларды, шерлерди, кышынма-котырларды береек. Сиз олардан савартылып болмаяксынъыз[+]. 28Раббий сизге берлиликти, сокырлыкты эм акыл ишуьвди береек. 29Уьйле вакытта каранъада юргендей, кол ман сыйпап йол табаяксыз. Аьр куьн эткен затынъызда хайыр болмаяк; сизди аьр куьн корлаяклар эм тонаяклар, коршалавшынъыз болмаяк.

30Сиз бир пише мен нышанланарсыз, ама баска бирев оны алар, оны ман бирге болар. Сиз уьй саларсыз, ама онда яшамаяксыз. Сиз юзим бавын эгерсиз, ама биринши емисин де йыймага уьлгирмессиз[+]. 31Оьгизинъизди сиз турганлай соярлар, ама сиз онынъ этин емеексиз. Эшегинъизди зор ман алып кетерлер эм кайтармаслар. Койларынъыз душпанларынъызга байыр болаяклар, эм эш бирев оларды сизи уьшинъ куткармаяк. 32Улларынъызды эм кызларынъызды баска халкка берееклер эм коьзлеринъиз оларды аьр куьн излегеннен арып калаяклар, ама бир зат этпеге карувынъыз болмаяк. 33Сиз танымаган, билмеген халк еринъизде куьш-карувынъыз бан табылган аслыктынъ, емистинъ пайдасын коьреек, а сизди яшав оьмири узагында корлап, эзиетлеек. 34Сиз сол затларды коьрип акылынъызды ишеексиз. 35Раббий тизлеринъизди эм санларынъызды, аякларынъыздынъ табанларыннан баслап басынъыздынъ тоьбесине дейим савартылувга берилмейтаган яман маразлар ман каплаяк.

36Раббий сизге басшылыкка салган патшанъызды сизге де, аталарынъызга да белгили болмаган халкка аькетеек. Сонда сиз агаштан, тастан ясалган баска аллаларга кызмет кылаяксыз[+]. 37Раббий сизди баьри халклар арасына аькетеек, олар сизди мисетке санамай, сизге селеке этееклер эм сизден шийкенееклер.

38Сиз далада коьп урлык шашаяксыз, ама аз йыяяксыз, неге десе шегертке баьрин ашаяк. 39Сиз юзим бавлар олтыртаяксыз, ама шагырын ишпеексиз, емисин йыйнаяк тувылсыз, неге десе юзимди куртлар ашаяк. 40Савлай элинъизде зейтун тереклеринъиз болаяк, ама оьзинъизге зейтун май якпага болмаяксыз, неге десе зейтун тереклеринъиз емислерин ерге тоьгееклер. 41Сизде уллар, кызлар болаяк, ама олар сиз бен калмаяклар, неге десе олар есирге алынаяклар. 42Ушып келген шегертке аьскери тереклеринъизди эм аслыгынъызды ялап алып кетеек.

43Сизде яшаган ят кисилер, оьрден оьрге коьтерилип баслаяклар, а сиз тоьменнен тоьменге туьсе береексиз. 44Олар сизге борышкага берееклер, а сиз борышкага бермеексиз. Олар бас болаяклар, а сиз куйрык болаяксыз.

45Бу каргыслардынъ баьриси сизге туьсеек. Олар сизди куваяклар эм сиз оьлгенге дейим артынъыздан етееклер, неге десе сиз Раббий Алланъызды тынъламадынъыз, Ол сизге берген буйырыкларын эм йорыкларын мукаят толтырмадынъыз. 46Сол баьлелер оьмирлик нышан, сизге эм тувдыкларынъызга Раббийдинъ каргысларынынъ еткенининъ белгиси болаяклар. 47Сиз Раббий Алланъызга моллыктынъ заманында суьйиниш эм куваныш пан кызмет кылмаганынъыз уьшин, 48ашлыкта эм сувсызлыкта, яланъашлыкта эм ярлылыкта Раббий сизге йиберген душпанларынъызга кызмет кылаяксыз. Ол мойнынъызга темир мойсады, сизди оьлтиргенге дейим, салаяк.

49Раббий сизге эректен, ердинъ энъ узак шетлериннен, тоьменге бирден туьскен карагустай, тилине де сиз туьсинмеген бир халкты йибереек, 50бек каты юрекли халк: карт аьдемлерди сыйламаган, кишкейлерди аямаган. 51Ол суьруьвлеринъиздинъ тоьлин эм еринъиздинъ аслыгын ашап таьвесеек, сизди оьлмеге калдыраяк. Ол сизге не аслык, не яс шагыр, не зейтун май, не бузав, не козы калдырмаяк, сизди оьлтиреек. 52Душпанларынъыз элинъизде болган баьри шахарларынъызды курсап алаяклар. Ахырында сиз эш йыгылмаяк деген бийик эм берк шахар иргелери йыгылаяк. Раббий Алланъыз сизге берген элдинъ баьри шахарларын явлар курсап алаяклар.

53Шахарларды курсап алган заманда, душпанларынъыз сизге шектирген азапларыннан сиз Раббий Алланъыз берген балаларынъызды, улларынъыз бан кызларынъыздынъ этин ашаяксыз[+]. 54Аьле аранъыздагы энъ юмсак эм бавырмалы аьдеминъиздинъ оьз кардашына яде суьйикли пишесине, яде сав калган балаларына юреги ашымаяк 55эм эш биревге оьзи ашаган балаларынынъ этиннен бермеек. Онынъ ашаяк баска эш бир заты йок. Эне сонадай азаплар шектиреек душпанлар шахарларынъызды курсап алганда. 56Аранъызда энъ юмсак эм яныплы хатын – сонадай юмсак, сонадай яныплы, яланъаяк ерге баспага унамаган – суьйикли эрине яде улына, яде кызына 57курсагыннан шыккан балаятакты яде табаяк балаларын бермеек, ясырынып ашаяк. Неге десе душпан шахарларынъызды курсап турганда, сизди баьлеге туьсиреек, ашлык шектиреек.

58Эгер сиз сосы китапта язылган шериаттынъ соьзлерине мукаят ызламасанъыз эм Раббий Алланъыздынъ данъклы эм коркынышлы атын сыйламасанъыз, 59Раббий сизге эм тувдыкларынъызга эсапсыз коркынышлы баьлелерди, каты эм узак казаларды, созылган авырувларды йибереек. 60Ол сизге сиз коркатаган Мысырдынъ баьри маразларын йиберер, олар сизге ябысар[+]. 61Раббий, тагы да бу шериаттынъ китабында айтылмаган маразларды эм баьлелерди, сиз оьлгенге дейим, йибереек. 62Сиз, коьктеги юлдызлардай, коьп эдинъиз, ама аз калаяксыз, неге десе Раббий Алланъызга тынъламаган эдинъиз[+]. 63Сизге ийгиликлер этип, санынъызды коьбейткен заманда, Раббий суьйинетаган эди, соьйтип те, сизди оьлтиргенде эм йок эткенде солай суьйинеек. Сиз байырламага деп бараяк элинъизде, тамырынъыз бан йок этилеексинъиз. 64Сол заманда Раббий сизди баьри халклар арасында шашаяк. Онда не сиз, не аталарынъыз билмеген агаштан, тастан ясалган баска аллаларга кызмет кылаяксыз[+]. 65Сол халклар арасында тынышлык таппаяксыз, аяк баскандай тыныш ер болмаяк. Сонда Раббий юрегинъизди калтыратаяк, коьзлеринъиз кайгыга, коьнъилинъизди коркувга толтыраяк. 66Сиз дайым да коркувда, кеше-куьндиз яшавынъызга уьмитинъиз калмай яшаяксыз. 67Эртенъликте айтарсыз: „Ах, тез кеш болсын!“ а кеште: „О, тез эртенълик болсын!“ Неге десе коьзлеринъиз бир коркынышлы затларды коьреек деп, юрегинъиз ярылады. 68Раббий сизди Мысырга кемелер мен аькетеек. Сол йол акында мен сизге: „Энди бир заманда да бу йолга баспаяксыз“, – деп, айткан эдим. Сонда сиз оьзинъизди душпанларынъызга таьвке эм кул этип сатпага каьрлеексиз, ама сизди эш бирев де алмаяк»[+].

### 29


Антласувдынъ кайтараланувы

1Раббийдинъ Исраил[†] уллары ман Хорев тавында беркиткен антласувына косымша болаяк, Мусага[†] буйырган, Моав элинде Исраил уллары ман беркиткен антласувдынъ шартлары булар[+].

2Муса Исраил улларын йыйып айтты: «Раббийдинъ Мысырда параон ман, онынъ куллыкшылары ман эм савлай эли мен не эткенин оьзинъиздинъ коьзлеринъиз бен коьргенсиз. 3Ол йиберген уллы баьлелерди, эткен нышанларды эм аьжейип ислерди коьргенсиз. 4Ама буьгуьнге дейим Раббий сизге коьретаган коьзлерди, эситетаган кулакларды, анълайтаган акылды бермеди[+]. 5Ол айтты: „Мен сизди кырк йылды шоьл мен алып барганда, кийимлеринъиз тозбады, аяк кийимлеринъиз йыртылмады[+]. 6Сиз оьтпек емединъиз, шагыр эм баска ишимлик ишпединъиз. Сиз оны билинъиз деп эттим: Мен – Раббий Алланъыз“[+].

7Биз бу ерге еткенде, Хешбоннынъ патшасы Сихон, эм Башаннынъ патшасы Ог биз бен согыска шыкты, ама биз оларды шаштык[+]. 8Биз олардынъ ерин алдык эм асабалыкка Рубеннинъ улларына, Гадтынъ улларына эм Манашединъ ырувынынъ яртысына бердик[+]. 9Баьри ислеринъиз де етимисли болар уьшин, сол антласувдынъ шартларын мукаят толтырынъыз.

10Буьгуьн сиз Раббий Алланъыздынъ алдында турасынъыз, – сизинъ етекшилеринъиз эм басшыларынъыз, аксакалларынъыз эм каравылшыларынъыз, эм Исраилдинъ баска эр кисилери 11бирге балалары, пишелери мен эм сизинъ аранъызда яшайтаган, сизге отын ярып эм сув аькелетаган ят кисилер. 12Сиз бу ерде Раббий Алланъыз бан, антласувды беркитер уьшин турасыз, буьгуьн оны Раббий ант этип сизи мен беркитеек. 13Ол сизге ваьде эм аталарынъызга Ибрагимге,[†] Исхакка,[†] Якыпка ант эткендей, сизди Оьзининъ халкы этер уьшин буьгуьн ок беркитеек[+]. 14Мен ант пан беркитилген бу антласувды тек сиз бен тувыл, 15буьгуьн Раббий Алланъыздынъ алдында турганлар ман тувыл, тагы да булайда болмаганлар ман да.

16Мысырда калай яшаганымызды, калай кыралларды оьтип йол ман келгенимизди, сиз оьзинъиз билесинъиз. 17Сиз олардынъ тоьгерегинде агаштан, тастан, алтыннан эм куьмистен ясалган шийкендирген бутларды, ялган аллаларды коьргенсиз. 18Сизинъ аранъызда буьгуьн не эркек, не хатын, не тукым, не ырув, юреги Раббий Алламыздан бурылган болмасын, сол халклардынъ аллаларына кызмет кылмага бармасын. Сак болынъыз, аранъызда ашы, увлы оьсимликти оьстирген тамырдай болмасын[+].

19Сосы анттынъ сондай соьзлерин эситкен аьдем, ол оьзине ийгиликлер тилеп: „Оьзимнинъ йолым ман алдынгындай юрсем де, мага эш бир зат болмаяк“ – деп, ойланмасын. Сосындай ой баьринъиздинъ йок болувынъызга себеп болаяк. 20Раббий оны эш бир заманда да кеширмеек. Онынъ ашувы эм каарланувы бу аьдемге туьтеп кетеек. Бу китапта язылган каргыслар сондай аьдемнинъ басына туьсееклер, эм Раббий онынъ атын аспаннынъ астындагылардан йок этеек[+]. 21Раббий Тауратта[†] язылган антласувда белгиленген баьри каргысларына коьре, сол аьдемди Исраилдинъ ырувларынынъ ишиннен айырып алып, онынъ басына баьле-казады туьсиреек.

22Сизинъ балаларынъыз, олардынъ тувдыклары, узак ерлерден келген ят кисилер бу элге келген баьлелерди, Раббий йиберген маразларды коьрееклер. 23Савлай ер янып турган, тек туз бан коькирт болган бослык ерге айланаяк – эш бир зат эгилмеек, шашылмаяк, бир зат та оьспеек, бир оьсимлик те болмаяк. Бу эл Раббий Оьзининъ эсапсыз ашувында Содом ман Гоморады, Адма ман Севойимди йок эткениндей болады[+]. 24Баьри халклар сораяклар: „Не себептен Раббий бу элге солай этти? Бу коркынышлы, янган ашув не?“[+] 25Явабы булай болаяк: „Бу элдинъ аьдемлери оьз ата-бабалары табынган Алла, Раббий, оларды Мысырдан шыгарганда, олар ман беркиткен антласувын таслаганлар. 26Олар баска аллаларга кызмет кылмага кеткенлер, танымаган аллаларына сежде эткенлер, Раббий оларга табынмага ызын бермеген. 27Сонынъ уьшин бу элге Раббийдинъ ашувы туьтеп кеткени, бу китапта язылган каргысларды оларга йибергени[+]. 28Сол коркынышлы ашувы уьшин Раббий оларды тамырлары ман йок этти эм, буьгуьн болгандай, баска элге таслады“.

29Сыр болган затлар Раббий Алламызга байыр. Ама Ол ашык эткен Таурат бизге эм балаларымызга оьмирликке байыр. Ол, Таураттынъ баьри соьзлерине ызланъыз деп, буйырган»[+].

### 30


Алладынъ тевбе эткенлерге ваьдеси

1Муса[†] айтты: «Исраил[†] уллары, Мен айткан ийгиликлер эм каргыслар келееклер сизге эм Раббий Алланъыз сизди кайда шашса да, баьри халклардынъ арасында сиз оларды юрегинъизге алсанъыз,[+] 2балаларынъыз бан Раббий Алланъызга кайтып келгенде эм Ога, мен сизге буьгуьн буйыргандай, юрегинъиз бен, янынъыз бан тынъласанъыз, 3Раббий Алланъыз сизди аяяк; Оьзи сизди халклар арасында шашыратып, энди Оьзи, сизди кеширип эм коьтерип, кайтарадан йыйнап алаяк. 4Коьклердинъ астында дуныядынъ шет-кыйырына кувылган болсанъыз да, Раббий Алланъыз сизди йыйнап, оннан кайтараяк. 5Ол сизди ата-бабаларынъызга байыр болган эм сиз де ие болаяк элинъизге аькелеек. Ол сизди ата-бабаларынъыздан да етимисли эм коьп санлы этеек.

6Раббий Алланъыз сизинъ юрегинъизди эм тувдыкларынъыздынъ юреклерин авыстыраяк[*]. Соьйткенде, сиз Оны савлай юрегинъиз бен, янынъыз бан суьерсиз эм узак яшарсыз[+]. 7Раббий Алланъыз баьри каргысларды сизди коьрип болмаган эм кувып юрген душпанларынъыздынъ басларына туьсиреек[+]. 8Сиз янъыдан Раббийге тынълаяксыз эм мен буьгуьн сизге берген Онынъ буйырыкларын толтыраяксыз. 9Раббий Алланъыз колларынъыздынъ баьри ислерине мол етимислер, аьеллеринъизде коьп балалар, малларынъызда сансыз тоьл эм тарлавларынъызда онъ аслык береек. Раббий янъыдан сизге ийгилик берип, ата-бабаларынъызга калай суьйинген болса, сизге де солай суьйинеек. 10Тек сиз Раббийге тынъламага, Онынъ бу Таурат[†] китабында язылган буйырыкларын эм йорыкларын толтырмага эм Раббий Алланъызга савлай юрегинъиз бен эм янынъыз бан кайтпага керексиз.

11Буьгуьн сизге беретаган буйырыгым сизинъ уьшин авыр да тувыл эм, етип болмастай, узак та тувыл. 12Ол коькте тувыл: „Аьше, коькке оны алып ким коьтерилеек, биз оны тынълап толтырар уьшин, ким аькелер эм билдирер?“ – деп, сорагандай[+]. 13Эм де ол денъиздинъ аргы ягында тувыл: „Биз тынълап оны толтырар уьшин, ким денъизди оьтип оны алар эм бизге билдирер?“ – деп, сорагандай. 14Йок, Алладынъ соьзи сизге бек ювык: ол сизинъ авызынъызда эм юрегинъизде. Тек оны толтырмага керексиз.

15Каранъыз, мен сизге буьгуьн яшав эм ийгилик, оьлим эм яманлык берип турыман[+]. 16Мен буьгуьн сизге Раббий Алланъызды суьймеге, Онынъ йолы ман юрмеге, Онынъ буйырыкларын, парызларын эм йорыкларын сакламага буйыраман. Сол заманда узак яшаяксыз эм коьп болаяксыз. Раббий Алланъыз сиз ие болар уьшин бараятырган элде, сизди багыслаяк.

17Эгер юрегинъиз баска якка бурылса эм тынъламасанъыз, баска аллаларга табынып кызмет кылып, йолдан адассанъыз, 18буьгуьн мен билдиремен: сиз йок болаяксыз. Йордан сувын оьтип, аяк басып, ие болаяк элде сиз коьп яшамаяксыз.

19Буьгуьн коькти эм ерди сизге карсы шааты болмага шакыраман: мен сизге яшав эм оьлим, ийгиликлер эм каргыслар беремен. Яшавды айырынъыз, соьйткенде оьзинъиз де, балаларынъыз да узак яшарсынъыз. 20Раббий Алланъызды суьйип, Онынъ давысын тынълап, Оны ман байланыста болынъыз. Сизге яшавды беретаган – Ол. Раббий сизге аталарынъыз Ибрагимге,[†] Исхакка[†] эм Якыпка бермеге ант эткен элде узак оьмир береек»[+].

### 31


Ешу – Мусадынъ йолын алып барувшы

1Муса[†] барып Исраил[†] улларына сосы соьзлерди айтты: 2«Мага юз йырма йыл эм мен сизди етип баралмайман. Раббий мага: „Сен Йордан йылгасыннан оьтип болмаяксынъ“, – деди[+]. 3Раббий Алланъыз Оьзи алдынъызда оьтеек. Ол сол халкларды алдынъыздан кувып йок этеек эм сиз олардынъ эллерине ие болаяксыз. Ешу да, Раббий айткандай, алдынъызда оьтеек[+]. 4Эм Раббий Амор патшалары Сихон ман Огты калай эллери мен йок эткен болса, бу халклар ман да солай этеек[+]. 5Раббий оларды сизге береек, эм сиз олар ман не зат айтсам, соны этеексиз[+]. 6Каты эм юрекли болынъыз. Коркпанъыз эм оьрейинъиз олардан ушпасын, неге десе Раббий Алланъыз Оьзи сизге болысаяк; Ол сизди калдырмаяк эм таслап кетпеек».

7Оннан сонъ Муса Ешуды шакырып, баьри Исраил улларынынъ алдында: «Каты эм юрекли бол, неге десе Раббий сол халктынъ аталарына ваьде эткен элге бу халк пан барып, халкка ерди асабалыкка боьлип бермеге керексинъ. 8Раббий Оьзи сенинъ алдынъда бараяк, сага ярдамласаяк; Ол сени калдырмаяк эм тасламаяк. Коркпа эм уьмитинъди уьзбе», – деди.

9Муса бу Тауратты[†] язып алып, оны баьри дин куллыкшыларга, Раббийдинъ антласув сандыгын[†] коьтерип юрген Левий улларына эм Исраилдинъ аксакалларына берди. 10Сонъ Муса булай буйырды: «Ети йылда бир кере, борышларды кешируьв йылында, Кослар байрамында,[+] 11Раббий Алланъыздынъ алдына, Ол Оьзи сайлаган ерге Исраил уллары келгенде, бу Тауратты давысынъыз бан окынъыз. 12Баьри халкты – эркеклерди, хатынларды эм балаларды, шахарларынъызда яшайтаган ят кисилерди – йыйынъыз. Тынъласынлар, Раббий Алланъыздан коркып уьйренсинлер эм Таураттынъ аьр бир соьзине ызласынлар. 13Йордан сувын оьтип, ерлескен элинъизде яшавынъыз бойынша олардынъ Тауратты билмейтаган балаларын тынъламага эм Раббий Алланъыздан коркпага уьйретинъиз».


Раббийдинъ Мусага ахыр буйырыгы

14Раббий Мусага айтты: «Сенинъ оьлеек куьнинъ ювыклайды. Ешуды шакыр, кие шатырдынъ[†] касында турынъыз, сонда Мен ога буйырыклар береекпен».

Муса эм Ешу келдилер эм кие шатырдынъ янында турдылар[+]. 15Раббий кие шатырдынъ янына булыт баганасында келди эм булыт шатырга киретаган ерде токталды[+]. 16Раббий Мусага айтты: «Тез арадан сен оьлип, ата-бабаларынъа косылаяксынъ. Бу халк та, бараяк элдинъ ят аллаларына ызлап, бетсизликлер этеек: Мени таслаяклар, Мен олар ман беркиткен антласувды бузаяклар[+]. 17Сол куьн Мен, бу халкка ашувланып, оларды Оьзимнен узак этеекпен; Мен олардан юзимди бураякпан, эм олар душпанларына ем болаяклар. Басларына сансыз коьп баьле-казалар келеек. Сол куьн „Алламыз тагы да бизге ярдамласпаганы уьшин бу баьлелерге туьстик“, – деп айтаяклар[+]. 18Баска аллаларга табынганлары, эткен яманлыклары уьшин, Мен олардан юзимди, шекленмегенлей, бураякпан.

19Соьйткенде, эй Муса эм Ешу, сосы йырды язынъыз, Исраил улларына уьйретинъиз эм йырламага буйырынъыз. Оларга карсы, Мага шаат болсын[+]. 20Мен ата-бабаларына ант пан ваьде эткен, суьт пен бал аккан элге аькелгенде, олар, тойганга дейим ашап, семиргенде, баска аллаларга бурылаяклар эм, Мени унамай эм Меним антласувымды бузып, оларга кызмет кылаяклар[+]. 21Сансыз баьле-казалар оларга еткенде, сол йыр оларга карсы шаатлык этеек, неге десе тувдыклары оны мутпаяк. Мен, оларды ант пан ваьде эткен элге киргистпей турып, олардынъ аьлиги ниетлерин яхшы билемен».

22Сол куьн Муса сол йырды язды эм Исраил улларына уьйретти.

23Раббий Нуннынъ улы Ешуга буйырык берди: «Берк эм юрекли бол, неге десе сен Исраил улларын Мен ант этип ваьде эткен элге аькетеексинъ».

24Муса, Таураттынъ сол соьзлерин басыннан сонъына дейим язып алып, 25Раббийдинъ Антласув сандыгын коьтерип юрген левийшилерге[†] буйырды: 26«Алынъыз сосы китапты, Тауратты, эм оны Раббий Алланъыздынъ антласув сандыгынынъ янына салынъыз. Бу китап сонда сизге карсы шааты болып тураяк. 27Мен сизинъ кайдай ийнат эм тынышсыз болганынъызды билемен. Эгер сиз, мен аранъызда сав турганымда, Раббийге сондай тынълавсыз болсанъыз, мен оьлгеннен сонъ кайдай болаяксыз! 28Мага ырувларынъыздынъ савлай аксакалларын эм басшыларын йыйынъыз. Мен оларга бу соьзлерди айтпага керекпен, коькти эм ерди оларга карсы шаатлыкка шакыраякпан. 29Мен билемен, меним оьлимимнен сонъ азгырувга туьсип, мен сизге буйырган туьз йолдан бурылаяксыз. Келеекте баьле-каза басынъызга туьсеек, неге десе сиз Раббий унамаган яманлыкларды этеексиз эм колларынъыздынъ ислери мен Оны ашувландыраяксыз».


Мусадынъ йыры

30Муса сол йырдынъ соьзлерин басыннан сонъына дейим савлай Исраил ямагатына окыды:

### 32

1«Тынъланъыз, коьклер, мен соьйлеекпен;
Тынъла меним авызымнан шыккан соьзлеримди, ер!
2Окувым ямгырдай болып явсын,
Танъ шыгындай болып туьссин,
Яс оьленге ямгыр куйылгандай,
Буьрленген бутакларга ямгыр явгандай болсын!
3Раббийдинъ атын эситтирейим,
Бизим Алламыздынъ уллылыгын данъкланъыз!
4Ол – каядай берк, Онынъ ислери минсиз,
Онынъ баьри эткен затлары туврашыл.
Алла сенимли, ялганлыкты этпеген,
Ол акыйкат эм туврашыл[+].
5Бу ырув болса алдавшы эм кылыксыз:
Ога туьз болмадылар,
Онынъ балаларындай аьрекетлемейдилер.
Бу олардынъ уятлыгы.
6Раббийдинъ эткен ийгиликлерине сондай явап бересинъизбе?
Эй, акылсыз эм акмак халк!
Сизди яраткан, сизди кеплестирген,
Атанъыз, Яратувшынъыз Ол тувылма[+]?
7Бурынгы куьнлерди эсинъизге туьсиринъиз;
Кеткен несиллер акында ойланынъыз.
Соранъыз атанъыздан, ол сизге айтар,
Аксакаллардан соранъыз, олар сизге анълатарлар.
8Алла-Таала халкларга асабалыкларын бергенде,
Ол баьри аьдем ырувын боьлди,
Ол Исраил[†] улларынынъ санына коьре
Халклардынъ мажаларын белгиледи[*][+].
9Раббийдинъ уьлиси – Онынъ халкы,
Якыптынъ уллары – Онынъ асабалык уьлиси[+].
10Раббий оларды кургак элде,
Елден коршаланмаган бос далада тапты.
Раббий оларды коршалады, кереклерин таппага каьрледи;
Коьзининъ карасындай этип саклады.
11Карагус калай уясын саклап
Балапанларынынъ уьстинде канатларын кенъ яйса,
Балапанларын алып канатлары уьстинде тасыса,
Раббий де солай этеди[+].
12Раббий Оьзи халкына йол коьрсетти,
Ога ярдам эткен баска алла йок эди.
13Ол халкын ердинъ тав басларына шыгарды,
Далада оьскен аслык пан асырады.
Ол каялардынъ ярыкларыннан алынган балавыз бан,
Таслар арасында оьскен зейтун терегининъ майы ман тойдырды,
14Суьруьвлерден эм отарлардан май эм суьт пен,
Ток козылар эм текелер мен,
Башаннынъ ийги кошкарлары ман эм сайлам бийдай ман тойдырды.
Сиз юзимнинъ кызыл канын иштинъиз.
15Ешурун[*] семирди эм ийнат болды;
Семирди эм май байлады, семиз болды.
Яраткан Аллады мутты, мисетсинмеди,
Каядай берк Куткарувшысын алып былактырды.
16Халк ят аллаларга табынды.
Сол зат пан Оны ашувландырдылар,
Шийкендирген бутлар ман каарландырдылар.
17Олар Аллага тувыл, йинлерге курманлыклар шалдылар,
Оьзлери танымаган аллаларга,
Аталарынъыз сыйламаган янъы келген аллаларга[+].
18Каядай берк Куткарувшынъызды тасладынъыз;
Сизди яраткан Аллады муттынъыз.
19Раббий соны коьрди эм сизди арам[†] этти,
Неге десе уллары эм кызлары болсанъыз да
Оны ашувландырдынъыз.
20„Мен олардан юзимди ясырарман, – деди Ол, –
Коьрермен олардынъ сонъы калай болганын;
Неге десе олар – бузылган ырув, арам балалар.
21Менде олар куьнлевди тувдырдылар,
Алла болмаган бутларга табынып, Мени ашувландырдылар.
Мен де олар халк деп санамаган халкты коьтерип,
Оларда кара куьнлев тувдырарман;
Мен оларды акмак халк пан ашувландырарман[+].
22Меним ашувымнан от тутанады,
Оьлилердинъ дуныясына дейим яйылаяк.
От ерди эм онынъ берген аслыгын ютаяк,
Тавлардынъ этеклерин ягаяк.
23Мен оларга баьле-казаларды йибереекпен,
Оларга Оьзимнинъ окларымды атаякпан.
24Мен оларга кытлык, йок этетаган йоьте
Эм оьлтиретаган мараз йибереекпен;
Мен оларга йырткыш айванларды,
Топыракта йылысатаган увлы йыланларды йибереекпен[+].
25Орамларда кылыш балаларын йок этеек,
Уьйлерин коркыныш бийлеек.
Яслар, кызлар, балалар,
Ак шашлы картлар оьлееклер.
26Мен айтар эдим: инсанлар арасыннан
Олардынъ акында эскеруьвлерди йок этер эдим.
27Ама душпанлардынъ селекелевлериннен корктым;
Оларга оьзлери акында: Бизим колларымыз енъди;
Оны Раббий ислемеди, – деп, айттырмага суьймедим“.

28Бу акылын ишкен халк,
Олар мыйсыз.
29О, эгер олар дана болсалар,
Ахыры кайдай болаягын анълар эдилер!
30Эгер олардынъ каядай берк Куткарувшысы оларды сатпаган болса,
Эгер Раббий оларды тапшырмаган болса,
Бир аьдем мынъ аьдемди калай кувар эди,
Эки аьдем он мынъ аьдемди калай кувып болар эди[+].
31Бизим Кая олардынъ каясына усамайды:
Бизим Алла, каядай берк, олардынъ аллаларына усамайды.
Душпанларымыз да соны биледилер.
32Олардынъ юзим тереги Содом юзиминнен эм Гомора бавларыннан.
Олардынъ емислери увга толы, юзим солкымлары – ашы[+].
33Олардынъ шагыры – йыланнынъ увы,
Кара йыланнынъ оьлтиретаган увы.
34Алла айтады: „Бу шуьшлерди язбаганма экенмен?
Меним амбарларымда киртленмегенме экен?
35Оьш алувды Мага калдырынъыз,
Кылмысын Мен Оьзим кайтарарман.
Келер заман – душпаннынъ аяклары таяяк;
Баьле-каза куьнлери ювыкта эм аьжеллери тез келеек“[+].
36Раббий Оьзининъ халкына оьким шыгараяк
Эм де Оьзининъ кулларын аяяк,
Олардынъ куьшлери кеткенин,
Эш бирев – не ыргат, не азат калмаганын коьреек[+].
37Раббий айтаяк: „Кайда ды, аьше, олардынъ аллалары,
Артында олар ясырынган сол кая?
38Кайда ды аллалары,
Олардынъ курманлыкларынынъ майын егенлер,
Курманлык шагырларыннан ишкенлер?
Коьтерилсинлер эм сизге ярдам этсинлер!
Сизге басынъызды сукпага бир ер берсинлер!
39Энди билинъиз, тек Мен – бир Алла,
Меннен баска алла йок.
Мен оьлтиремен эм яшатаман.
Мен яралы этемен, савартаман,
Эш бирев Меним колымнан куткарылмас[+].
40Мен колымды коькке коьтеремен эм айтаман:
Мен оьмири яшайман.
Бу зат тувра болгандай, баьри зат та тувра,
41Йылтыраган кылышымды кайрап,
Колыма оьким уьшин алганда,
Мен Оьзимнинъ явларымнан оьшимди алаякпан
Эм Мени коьрип болмаганларга кылмысын кайтараякпан[+].
42Мен окларымды канга малаякпан,
Меним кылышым оьлтиреек,
Оьлгенлердинъ эм есирлердинъ канын ишеек,
Явлардынъ етекшилерининъ басларын ашаяк“.

43Коьклер, Оны ман бирге куванынъыз,
Алладынъ баьри маьлеклери[†] Ога табынсынлар!
Суьйининъиз, баска миллетлер, Онынъ халкы ман,
Баьри маьлеклер Оннан куьш алсынлар!
Неге десе Ол Оьзининъ кызметшилерининъ каны уьшин
Оьзининъ явларыннан оьш алаяк;
Оны коьрип болмаганларга кылмысын кайтараяк,
Оьзининъ элин эм халкын куьнадан[†] тазалаяк»[+].

44Муса[†] Нуннынъ улы Ешу мен келип, халкка сол йырдынъ баьри соьзлерин эситтирди. 45Муса сол соьзлерди савлай Исраил улларына айтып, 46косты: «Буьгуьн мен сизге айткан соьзлерди юрегинъизге салынъыз, балаларынъызга, Таураттынъ[†] баьри соьзлерин мукаят тынъласынлар деп, буйырынъыз[+]. 47Сиз уьшин бу соьзлер бос соьзлер тувыл: онда – сизинъ яшавынъыз. Олар сизге, Йордан сувыннан оьтип, ие болаяк элинъизде оьмиринъизди узатаяк»[+].

48Сол ок куьн Раббий Мусага: 49«Моав элиндеги Аварим кырагына, Ериходынъ карсысында Нево тавына коьтерил, Мен Исраил улларына иеликке берген Кенан[†] элин карап шык[+]. 50Сенинъ аганъ Харун[†] Хор тавында оьлген эм оьз халкына косылган, сен де коьтерилген тавда оьлеексинъ эм ата-бабаларынъа косылаяксынъ[+]. 51Неге десе сиз экевинъиз де Зин шоьллигинде, Мерива Кадеш оазисинде, Исраил улларынынъ алдында Мени сыйламадынъыз, киелигимди коршаламадынъыз[+]. 52Сонынъ уьшин Мен Исраил халкына берген элди сен тек узактан коьреексинъ, элге кирмеексинъ» – деп, айтты[+].

### 33


Мусадынъ ийгилик дувасы

1[•]Мине Мусадынъ,[†] Алла аьдемининъ, оьлеектен алдын Исраил[†] улларына багыслаган ийгилик дувасы. 2Ол булай деди:

«Раббий Синай[†] тавыннан келди,
Сеир тавыннан халкынынъ уьстине коьтерилди;
Паран тавыннан яркырады.
Ол мынълаган маьлеклер[†] мен бирге келди,
Онъ колында от янып тура эди[+].
3Ол оьзининъ халкын шынтысы ман суьеди:
Баьри Ога багысланганларды коршалайды.
Баьриси де Онынъ аягына йыгыладылар
Эм Оннан насихат аладылар.
4Муса бизге тапшырган Таурат,[†]
Якыптынъ ямагатынынъ асабалыгы[+].
5Халктынъ басшылары Исраил ырувлары ман йыйылатаган заманда,
Раббий Ешурунда[*] патша болды»[+].

6Сонъ Муса айтты:

«Рубен яшасын, оьлмесин,
Тувдыкларынынъ саны азаймасын».

7Юда ырувы акында булай айтты:

«Раббий, эсит Юдадынъ сесин,
Халкына кайтарып аькел оны.
Оьз коллары ман оьзин коршаласын.
Душпанларына карсы шыкканда ога ярдам эт!»

8Левий ырувы акында булай айтты:

«Я Раббий, Туммим эм Урим[*]
Сенинъ алал[†] кулларынъ [левийшилер][†] уьшин.
Сен оларды Массада да сынадынъ,
Мерива оазисинде олар ман эристинъ[+].
9Олар аналары эм аталары акында булай айтадылар:
„Биз оларды санга санамаймыз“.
Кардашларын танымадылар, балаларын эслемедилер;
Неге десе олар Сенинъ соьзинъди тутадылар
Эм Сенинъ антласувынъды саклайдылар[+].
10Сенинъ йорыкларынъды Якыптынъ тувдыкларына еткистедилер,
Сен берген Тауратты Исраил улларына уьйретедилер.
Сенинъ алдынъа ийисли май саладылар,
Курман шалатаган орнынъда сага тутасяндырув курманлыклар этедилер.
11Раббий, онынъ куьшин багысла,
Онынъ колларынынъ ислерин хош коьр.
Ога карсы шыкканлардынъ эм коьрип болмаганлардынъ,
Олар турып болмастай, беллерин уьз».

12Бенямин ырувы акында булай айтты:

«Раббийдинъ суьйикли кулы,
Онынъ янында коркынышсыз яшасын;
Алла-Таала оны куьн узагы саклайды.
Кимди Раббий суьеди,
Сол Онынъ кушагында олтырады».

13Юсып[†] ырувы акында булай айтты:

«Раббий онынъ элин баалы[†] танъ шыгы ман йогарыдан,
Ерден шыккан сувлары ман багысласын;[+]
14Куьн берген энъ ийги затлар ман,
Аьр ай оьскен энъ ийги емислер мен,
15Бурынгы тавлардынъ энъ аьруьв савгалары ман,
Оьмирлик тоьбелердинъ берекети мен,[+]
16Раббий янып турган коьгемликтинъ ишиннен
Коьрсеткен рагимлиги мен,
Ердинъ энъ ийги савгалары ман
Толылыгы ман багысласын.
Баьри бу ийгиликлер Юсыптынъ басына келсин,
Кардашлары арасында етекшидинъ тоьбесине явсын[+].
17Уллылыгы ман ол марка бугага усайды,
Куьши мен – кийик бугага.
Муьйизлери мен ол халкларды,
Тагы да ердинъ бир шетинде яшаганларды да, суьзип баслаяк.
Сондай онлаган мынъ Эпрайым уллары,
Сондай мынълаган Манаше уллары»[+].

18Забулон ырувы акында булай айтты:

«Забулон уллары, суьйининъиз, сиз йолга шыкканда,
Суьйининъиз сиз де, Иссакар уллары, шатырларынъызда!
19Олар халкларды тав янына шакырарлар;
Сонда алал курманлыкларды шаларлар.
Олар денъизлердинъ берекети мен,
Кумда ясырылган казналары ман тояяклар».

20Гад ырувы акында булай айтты:

«Гад улларынынъ топырагын кенъейткен Аллага шуькир!
Олар арсландай болып онда яшап,
Авлаганларынынъ колын, басын йыртып аладылар.
21Оьзлерине энъ ийги ерди айырып алганлар,
Оларга етекшидинъ пайы берилген.
Халктынъ басшылары йыйылганда,
Олар Раббийдинъ аьдил ыркын
Эм Онынъ Исраилге берген йорыкларын толтырды»[+].

22Дан ырувы акында булай айтты:

«Дан Башаннан шоршып юрген
Арслан баласына усайды».

23Напталий ырувы акында булай айтты:

«Напталий Раббийдинъ рагимлиги эм багыславы ман толган.
Ол коьл эм кубыладагы ерге ие болаяк».

24Ашер ырувы акында булай айтты:

«Ашер улларынынъ ишинде энъ бек сыйлы болган ул;
Кардашларынынъ арасында шапагатлы болсын,
Аякларын май ман ювсын.
25Капыларынынъ тиеклери темирден эм езден болаяк,
Байлыгынъ, куьнлеринъдей, сансыз болаяк».

26[Муса баьри Исраил улларына булай айтты:]
«Ешурун, Аллага тенъ болган эш бирев йок.
Ол коьклерден, Оьзининъ уллылыгы ман
Булытлар уьстинде сизге ярдамга асыгады[+].
27Оьмирли Алла – коршалавшынъыз,
Онынъ оьмирли колларынынъ аясындасыз.
Ол душпанынъызды сизден кувар эм айтар:
„Оны йок этинъиз!“ – деп.
28Соьйтип, Исраил уллары коркувсыз яшаяклар;
Якыптынъ булагы кавыфсыз болаяк.
Элинде бийдай эм шагыр мол;
Онда коьклер шык явдырады[+].
29Исраил уллары, сиз наьсиплисиз!
Сиздей, Раббий куткарган, халк бар ма?
Ол сизге калкан, ярдамшы эм данъклы кылыш.
Душпанларынъыз алдынъызда ийилееклер,
Аякларынъыз бан оларды таптаяксыз»[+].

### 34


Муса пайхамбардынъ оьлими

1Муннан сонъ Муса[†] Моав далаларыннан озып, Ерихо шахарынынъ карсысындагы Писга тавларына кетти. Онда Нево тавына шыкты. Раббий ога Гиладдан Данга дейим баьри элди коьрсетти, 2савлай Напталийдинъ топырагын, Эпрайымнынъ эм Манашединъ элин, савлай Юдадынъ топырагын Ер арасы денъизге дейим, 3Негев шоьллигин эм Хурма шахары Ериходынъ даласын, Соар шахарына дейим[+]. 4Раббий ога айтты: «Мине Мен Ибрагимге,[†] Исхакка[†] эм Якыпка „Сенинъ тувдыкларынъа береекпен“ – деп, ант эткен эл. Мен оны сага коьрмеге ызын бердим, ама сен сол элге кирмеексинъ»[+].

5Муса, Раббийдинъ кулы, сонда, Моав еринде, Раббий айткандай, оьлди. 6Раббий оны Моавда, Бетпеор шахарынынъ карсы ягындагы оьзенинде коьмди, ама буьгуьн де эш бирев онынъ кабыры каерде болганын билмейди[+]. 7Мусага, ол оьлгенде, юз йырма йыл эди. Ама коьзлери осал болмады, куьши кетпеди[+]. 8Исраил[†] уллары отыз куьн Моав даласында Мусадынъ оьлимининъ сыйтын, йылав эм кайгырув куьнлери кутылганга дейим, эттилер[+].

9Нуннынъ улы Ешу даналык рухына толды, неге десе Муса онынъ басына колларын салган эди. Исраил уллары ога тынълайдылар эм Раббий Мусага буйырганларды этедилер[+].

10Соннан сонъ Исраилде Мусадай, Раббий мен юз бен юз коьрискен, пайхамбар[†] болмаган[+]. 11Раббий оны Мысырда параонга, баьри онынъ куллыкшыларына эм савлай элине коьп нышанларды эм аьжейиплерди коьрсетпеге йиберди. 12Баска эш бирев Муса Исраил улларына коьрсеткен уллы куьшти эм коркынышлы аьжейиплерди этпеген.

## Соьзлик (Таурат)

### Соьзлик (Таурат)

Соьзлик (Таурат)


А

АЬ

Б

Д

И

Ы

И

К

Л

М

Н

О

П

Р

С

Т

У

Х

Ш

Э

Ю


Соьзлик

### Абил

Абил – Адам ман Авадынъ экинши улынынъ аты. Абил шалган курманды Алла кабыл эткенде, уьйкен кардашы Кабил, куьнлеп, Абилди оьлтиреди. Бу зат аьдем дуныясынынъ тарихинде биринши аьдем оьлтируьви эди.

### Авив

Авив – Авив айы, ювытлардынъ календарине коьре, йылдынъ биринши айы. Ногай календарине коьре бу ай Навруз айы ман Коькек айынынъ ортасына келеди. Навруз айы ногай тилинде Аьбирли деп те айтылады.

### Адам

Адам – Алладынъ эмири мен болган биринши аьдем. Аьдемлер дуныясы Адамнан эм Авадан басланган. Олар, Алла берген йорыкты толтырмай, куьналы болган себепли, инсан тувдыкларына язалавга оьлим берилген.

### Алал, арам

Алал, арам – Тауратка коьре исраилшилер алалды эм арамды айырып билмеге керек болганлар. Арам деп бир кесек айванлар, куслар, балыклар, керек-яраклар белгиленеди. Сол зат аьдемлер мен байланыслы. Эгер аьдем арам ырызкыды ашамаса, югатаган маразлар ман авырмаса, оьлгеннинъ суьегине тиймесе, онынъ кан аккан ярасы болмаса, ол таза аьдем деп саналады. Нас деп юккан мараз бан, баска авырувлар ман авырганлар саналган. Нас аьдемлерге дин амалламаларга, таза затларга тиймеге ясак болган. Тазаланмак уьшин, аьдем туьрли сынавлардан озбага керек болган. Мысалыга, тазаланмак уьшин, курманлар шалынмага керек, аьдемге майоран сув себелегенлер. Тагы да аьбдес алып, кийимин ювмага керек болган.

### Алла уьйи

Алла уьйи – бурынгы ювытлардынъ Аллага табынув уьйи. Ерусалимде орынласкан Алла уьйин бас деп Сулеймен патша салган эди. Бу уьй эрамыздан алдын 6-ншы юзйыллыкта бузылган. 5-нши юзйыллыкта янъыдан куралган эм курман этилетаган орын болган. Иса Масих оьлип тирилгеннен 40 йыл сонъ, янъы эрадынъ 70-нши йылында Алла уьйи урымшылар ман йок этиледи.

### Алой

Алой – ийисли сагыз кокыган терек, ийисли май эм бальзам кебинде кулланылган. Аьлиги замандагы белгили алоэ оьсимлигиннен баскаланады.

### Амалекшилер

Амалекшилер – Бурынгы заманларда Палестина эм Мысыр арасында яшаган бир халк.

### Амин

Амин – ювыт тилинде «солай болсын» деген маьнеди анълатады. Дувалардынъ сонъында айтылады.

### Аморшылар

Аморшылар – Кенан еринде, сонда исраилшилер келмей турып, яшаган бир коьшпели халк. Библияга коьре аморшылар – Нухтынъ уныгы Хамдынъ улы Кенаннынъ тувдыклары болады.

### Антласув сандыгы

Антласув сандыгы – агаштан ясалган эм уьстине алтын ялатылган, уьстине он буйырык язылган ялпак таслар салынган сандык. Бу буйырыкларды Алла Синай тавында Мусага берип, Исраил халкы ман антласувды беркиткен. Сандык капкашында канатлары яйылган эки керуби болган. Сандык Кие Шатырда, сонъ Алла уьйининъ энъ кие кесегине салынган.

### Антласув сандыгынынъ капагы

Антласув сандыгынынъ капагы – эски шыгармалардынъ тилинде «капкаш» яде «куьнады кеширетаган ер» деген соьзлер кулланады. Бу капкаштынъ уьстинде эки алтын керубидинъ арасында коьринмей Яратувшы турган. Тазаланув Куьнинде бас дин куллыкшысы Алла уьйининъ энъ кие кесегине халктынъ куьнасы уьшин курманлыктынъ канын алып кирген эм оны Антласув сандыгынынъ капкашына буьрккен.

### Антласув Шатыры

Антласув Шатыры – Алла Исраил уллары ман беркитилген Кие Антласув эки ялпак таста язылган эди. Сосы таслар Кие Шатырда сакланганы уьшин, ога «Антласув Шатыры» деп айтыла эди.

### Ассылык

Ассылык – Алла акында яравсыз соьз айтув.

### Аса таяк (жезл, скипетр)

Аса таяк (жезл, скипетр) – бойсынувдынъ эм Алладынъ куьшининъ символы.

### Ашера

Ашера – хатын алла.

### Ашыткысыз оьтпек байрамы

Ашыткысыз оьтпек байрамы – кара: Пасха байрамы.

### Аьжейип нышан

Аьжейип нышан – Аьдемге Алладынъ йибергенин анълатар уьшин этилген, аьдеттеги табиат йорыклары ман анълатып болмаган бир коьринис, ис, зат.

### Аьхирет

Аьхирет – оьлилер дуныясы. Оьлгеннен сонъ баьри аьдемлер – эм туврашыллар, эм куьналылар туьсетаган ер асты. Библияда ювыт тилинде «шеол» деп, орыс тилинде – «преисподняя» деп айтылады.

### Баал

Баал – коьк гуьрилдеви мен байланыслы алла. Исраилшилер келгенге дейим, Палестинде яшаган кенаншылар сол аллага сежде кылганлар.

### Бабага олтыртув / бабалатув

Бабага олтыртув / бабалатув – Алладынъ Ибрагимге берген аманаты ман аьр бир ювыт бала тувганнан сонъ сегизинши куьнинде бабага олтыртылган. Сол аьдет Алла ман Ибрагимнинъ тувдыклары арасында беркитилген антласувдынъ белгиси болган.

### Бабыл

Бабыл – Бурынгы заманларда Ювык Куьнтуварда атаклы эм куьшли патшалыгынынъ бас шахары, аьлиги Ирактынъ кубыла бетинде орынласкан эди.

### Бас дин куллыкшысы

Бас дин куллыкшысы – Бас дин куллыкшысы Харуннынъ тукымыннан болган. Тауратка коьре Кие Шатырдынъ, сонъ Алла уьйининъ энъ кие кесегине йылда бир кере кирмеге тек бас дин куллыкшысынынъ ыхтыяры болган.

### Баска миллетлилер

Баска миллетлилер – ювыт болмаганлар (язычники) – бурынгы исраилшилер ят халкларга «баска халклар (язычники)» дегенлер, неге десе тек ювытлар Бир Аллага табынганлар, а баска (ят) халклар оьтирик аллаларга, бутларга табынганлар, сежде кылганлар. Ювытлар оларды, Акыйкат бир Аллага эм Ол айырып алган Исраил халкына душпан болганлары уьшин, суьймегенлер.

### Бурынгы ювыт тили

Бурынгы ювыт тили – бурынгы Исраилде ювытлардынъ кулланган биринши тиллери. Иса тувганнан алдын (бизим эрага дейим) исраилшилар соьйлеген тил. Эски Антласувдынъ коьп бетлери сол тилде язылган. Тек есирликтен кайткан сонъ, ювытлардынъ коьбиси сол тилден кардаш арами тилине коьшип баслаган.

### Бут

Бут – идол, оьтирик алладынъ сынтасы; оьтирик танъри.

### Дин куллыкшысы

Дин куллыкшысы – Алла ман аьдемлер арасында, Аллага курманлык аькелуьвде, баска дин ислерде кызмет кылган киси. Кие Шатырда эм Ерусалим Алла Уьйинде маьнели дин амалламаларды озгармага хакы болган аьдем. Тауратка коьре, Исраилде тек Мусадынъ агасы Харуннынъ тувдыклары дин куллыкшылар болмага болганлар, неге десе Харун бу исти юргистпеге деп, Алла ман айырылган. Дин куллыкшылар Алла Уьйининъ ислерин, курман шалувын, дин байрамларын юргисткенлер. Кызметлеринде оларга левийшилер ярдам эткенлер. Олардынъ исин Бас дин куллыкшы басшылаган.

### Ибрагим

Ибрагим – Ибрагим пайхамбар исраилшилердинъ эм баска халклардынъ несиллерининъ басы. Кие Китапта ол, яшав аьллерге эм аьдемлердинъ баа беруьвине карамай, бир Аллага шынты юрек пен берилгенликтинъ, онынъ баьри буйырыкларын толтырмага аьзирликтинъ уьлгиси болады.

### Ынжыр

Ынжыр – Палестинада кенъ яйылган емис тереги. Емиси айлак таьтли эм пайдалы, берекетли эм тынышлы яшавдынъ символы болады. Соьйтип те исраил халкынынъ символы болып келеди.

### Исраил

Исраил – Алла, Якып Оны ман Пениелде куьрескенде, Якыпка «Исраил» атын берген эди. Якыптынъ он эки ырувдан болган тувдыклары Исраил уллары деп айтылады. Сонъ патшалык боьлингенде «Исраил» аты керуьв ырувлары эм олардынъ яшарлык ерлерине де ортак болады. Янъы Антласувда «Исраил» атын Исраил халкы деп анълатылады, соьйтип те Исраилдинъ буьтин ери эм Палестинады анълатады.

### Исхак

Исхак – Ибрагим мен Сарадынъ улы, Якыптынъ атасы болып, Якып аркалы ювытлардынъ атасы болган.

### Кабил

Кабил – кара: Абил.

### Керуби

Керуби – Сыйлы Язувларда керубилер деп Аллага айырым ювык болган коьктеги маьлеклерге айтканлар.

### Кая тавшан

Кая тавшан – даман деп де айтылады. Сирияда каялы тоьбелерде яшаган, тавшандай от ашаган айван.

### Кенан

Кенан – Нух пайхамбардынъ улы Хамдынъ тувдыкларынынъ бирисининъ аты. Соьйтип те, онынъ тувдыклары кенаншылар ман энъ басыннан байырланган Ер ортасы денъиз эм Йордан йылгасынынъ арасындагы ер аты. Сол ерди Алла Ибрагимге эм онынъ тувдыкларына байырламага ваьде эткен. Аз-аздан Кенан ери исраилшилер ман байырланган эди.

### Кие

Кие – 1) Сыйлы; 2) Алладынъ куллыгына багысланган. Библияда «кие» соьзи – айырым эм аьдетте болмаган, тыскары, бу дуныяга байыр болмаган, соны уьшин эш тийилмес затты анълатады. Энъ де бириншилей, бу соьз Аллага байыр. Эски Антласувда бу соьз тек Аллага байыр болган затлары анълатар уьшин кулланады: Кие Шатыр, соьйтип те, Алла Уьйинде, Алла кызметинде кулланылатаган затлар.

### Кие Китап

Кие Китап – кара: Кие Язувлар (2-нши маьнеси).

### Кие оьтпеклер

Кие оьтпеклер – Кие шатырдынъ энъ кие кесегинде стоьлге салынган он эки ашыткысыз оьтпек. Оьтпеклер стоьлдинъ уьстинде бир юмадынъ узагына калатаган болган, соннан сонъ олардынъ орнына янъы писирилген оьтпеклер салганлар. Стоьлден оьтпеклерди алганнан сонъ, оларды тек дин куллыкшылар ашамага болганлар.

### Кие Рух

Кие Рух – арапша «Рухулкудус», орысша «Дух Святой». Алладынъ Кие «Яны», аьр ерде болган, Алладынъ коьринмеген «Куьши», «Куваты».

### Кие шатыр

Кие шатыр – Алла Уьйи салынганга дейим исраилшилер Аллага «Шаатлык шатыры» деп аталатаган кие шатырда курманлыкларын шалганлар эм Ога табынганлар. Аллага кызмет кылганда, керекли алатларга, инсанларга «кие» деп айтсалар, олардынъ Аллага табынатаганлары белгили болган. Кие мекан деп те айтылган, кие шатыр бир ерден бир ерге коьширилетаган уьйкен шатыр болган. Шатырдынъ энъ кие кесегинде Антласув сандыгы сакланган. Сулейманнынъ заманларында кие шатырды бир ерден бир ерге алып юрген йоклар. Шатыр Ерусалимде коьширилирмей дайым турган.

### Куьна

Куьна – Адам эм Авадынъ Аллага карсылык эткенлери себептен аьдемлер Алладынъ парызларын толтыралмайтаган эм этпеге суьймейтаган болдылар. Бу аьл «куьна» деп аталады. Куьна, инсан кылыгымыздан шыгып, Алладынъ буйырыгына карсы болган ойларды, соьзлерди, ислерди анълатады.

### Левийши

Левийши – Исраилдинъ Левий ырувыннан болган аьдем. Левийшилер Алла уьйинде дин куллыкшыларына ярдам этетаганлар.

### Майлав

Майлав – бурынгы заманларда Аллага кызмет кылар уьшин кулланылаяк заттынъ уьстине яде янъы кызметке салынаяк инсаннынъ басына зейтун майын ягатаган болганлар. Бу соьз Инжилде Алладынъ Кие Рухын иманлыларга беруьвин де анълатады. Майланган аьр бир зат бек кие исте кулланылатаган болган. Мысалыга, шатырдынъ курман шалатаган орны яде оьзи – шатыр.

### Маьлек

Маьлек – Аллага кызмет эткен, Онынъ буйырыкларын инсанларга еткерген, ярдамласкан рух ян. Сыйлы Язувларда маьлеклерге берилген атлар бар – Микаил, Жабраил. Маьлеклердинъ бир боьлиги Аллага карсы бас коьтерген. Оларга кыянатшы маьлеклер деп айтылады.

### Манна

Манна – «коьклерден туьскен ырызкы». Исраилшилер, Мысырдан шыгып, кыркъ йыл Синай шоьлде юрген заманда Алла оларга сол ырызкыды берген. Манна ак буьртиклерге усаслы болган.

### Муса

Муса – Левий тукымыннан Алла, Оьзи танълап, айырган инсан. Ол Исраилшилерды Мысырдагы есирликтен шыгарган. Шоьлде юрген сонъгы вакытларында Муса оларга эм басшы, эм де пайхамбарлары болган. Ол исраилшилерга Алладан туьскен Занъды (Тауратты) еткерген. Олар Тауратты сакламага керек болганлар. Таурат Библиядынъ баслапкы бес китабында берилген.

### Нух

Нух – Алла яманлыкка баткан аьдемлер дуныясын йок этпеге токтасканда, тек ялгыз бир туврашыл Нух пайхамбарды эм онынъ аьелин сав калдырды.

### Онъ ягында турув

Онъ ягында турув – бурынгы ювыт культурасында биревдинъ онъ ягында турувы яде олтырувы – энъ сыйлы эм уллы орын деп саналган.

### Ораза тутув

Ораза тутув – Кие Китаптынъ заманында бу соьз астан-сувдан толысынша токтап турувды анълаткан. Соьйтип, аьдем оьзин Аллага аманатлап, оьзининъ Ога бойсынувын коьрсеткен, Оннан куьнасын кешируьвди эм ярдам этуьвди тилеген.

### Пайхамбар

Пайхамбар – Алла ман, Онынъ ыхтыярын эм ашылувларын аьдемлерге еткеруьв уьшин шакырылган эм айырылган инсан. Кие Рухтынъ ярдамы ман пайхамбарлар алдыда болаяк затлар акында билдирип, эм де насихатшы, йорыкларга карсы ислерин ашып айтып, аьдемлерди куьналардан тазаланмага кереги акында шакыратаган эдилер.

### Пасха байрамы

Пасха байрамы – бу байрамда ювытлар Алладынъ Муса пайхамбар аркалы олардынъ аталарын Мысырдагы кул болувдан куткарганын эске туьсиредилер. Курманлык козыды шалып, ети куьн бойынша ашыткысыз оьтпек ашайдылар. Сол себептен бу байрам ашыткысыз оьтпек байрамы деп те аталады.

### Рух

Рух – кара: Кие Рух. Ювыт соьзи «руах». Маьнеси: «тыныс, елемик, рух». Эски Антласувда Алладынъ Рухы – яратылувдынъ куьши, яшав беруьвши, баьри янлы дуныяды саклавшы, ярдамшы. Оннан баска Алладынъ Рухы инсанга акыл, анлам береди, ога зегинлик береди, Аллага кызмет кылмага шакырады.

### Сарай, Сара

Сарай, Сара – Ибрагимнинъ хатыны. Сара Ибрагим мен шоьл сеперининъ баьри кыйынлыкларын бирге кеширген. Сав оьмири ол аьвлетсиз калганда, энди картайганда, бек аьжейип ис болып, Ибрагимге Исхак деген ул бала табады. Янъы Антласувда Сара иманлыктынъ эм тынълавлыктынъ уьлгиси болып келеди.

### Синай

Синай – Мысырдынъ Синай ярым аралында тав. Алла сол тавда исраилшилер ман антласувын бегиткен эм Муса пайхамбар аркалы оларга Тауратты еткерген. Муса Синайга ялпак тасларды алар уьшин минген. Сол тасларга Он буйырык (Антласувдынъ уьнъилип язылган буйырыклары) язылган. Тап сол тавда Алла Ильяс пайхамбарга елемик болып коьринген.

### Содом эм Гомора

Содом эм Гомора – Кенаннынъ бурынгы шахарлары. Сол шахарлардынъ аьдемлерининъ куьналары уьшин, Алла оларга коьктен ялын туьсирип ялатты.

### Таурат

Таурат – 1) Алла Муса пайхамбарга берген кие занъ (шериат); 2) Эски Антласувдынъ сол занъды ишине алган биринши бес китабы; 3) Эски Антласув китапларынынъ баьриси.

### Талант

Талант – 30 кг ювык авырлык оьлшев.

### Урим эм Туммим

Урим эм Туммим – сыбага таслар эм Алладынъ мыратын уьйренер уьшин кулланылган, тамам не болганлары билинмеген эки кишкей зат.

### Хаджар

Хаджар – Ибрагим пайхамбардынъ некяхсыз пишеси болган. Сарадынъ таьвкеси эди. Хаджар, Ибрагимнен ул бала (Исмаилды) тапкан, ама Ибрагимнинъ асаба тукым калдырувында тек Сарадынъ улы Исхак болган. Исмаилдан, Алла шапагаты ман, уллы халк – исмаилшылар туьзилген. Оларга оьзлерин араплар аькетедилер.

### Харун

Харун – Муса пайхамбардынъ агасы, Левий ырувыннан. Алла-Таала Муса аркалы Тауратты йибергенде, ювытларга биринши дин куллыкшысы болып Харун айырылган эди. Оннан сонъ бас дин куллыкшылардынъ баьри де Харуннынъ ырувыннан болган.

### Шаатлык шатыры

Шаатлык шатыры – кара: Кие шатыр.

### Шабат куьни

Шабат куьни – юма аксамнан юма эртеси аксамга дейим заман арасы; ювытлардынъ эш бир ис этпеген кие куьни. Раббийдинъ буйырганынша, Исраил халкы тыншаймага эм аьдеттеги курманлыклар шалмага тийисли болган.

### Эрегожа киюв эм куьл себуьв

Эрегожа киюв эм куьл себуьв – ювытлардынъ уллы кайгыды яде куьнады билдируьв аьдети.

### Ювыт

Ювыт – жуьйт, юдей, еврей.

### Юсып

Юсып – Якыптынъ он эки улынынъ бириси, онынъ суьйиклиси. Исраил халкын Эпрайым эм Манасса деген эки ырувы оннан басларын алганлар. Кардашлары оны ыргатлыкка сатканлар. Тек Алла Юсыпты куткарган эм мысыр патшасынынъ аькими эткен. Сол исте кызмет эте турып, Юсып кардашларын, баьри уьйдегилерин, соьйтип те коьплеген мысыршыларды кургаклык вакытында ашлыктан куткарган.

## Ырув шежереси

Ырув шежереси

Ырув шежереси

## Бурынгы дуныя

Бурынгы дуныя

Бурынгы дуныя

## Исраил ырувлары ман боьлинген Палестина

Исраил ырувлары ман боьлинген Палестина

Исраил ырувлары ман боьлинген Палестина

## Шыгувдынъ коьзгарар йолы

Шыгувдынъ коьзгарар йолы

Шыгувдынъ коьзгарар йолы

Абил – Адам ман Авадынъ экинши улынынъ аты. Абил шалган курманды Алла кабыл эткенде, уьйкен кардашы Кабил, куьнлеп, Абилди оьлтиреди. Бу зат аьдем дуныясынынъ тарихинде биринши аьдем оьлтируьви эди.

Авив – Авив айы, ювытлардынъ календарине коьре, йылдынъ биринши айы. Ногай календарине коьре бу ай Навруз айы ман Коькек айынынъ ортасына келеди. Навруз айы ногай тилинде Аьбирли деп те айтылады.

Адам – Алладынъ эмири мен болган биринши аьдем. Аьдемлер дуныясы Адамнан эм Авадан басланган. Олар, Алла берген йорыкты толтырмай, куьналы болган себепли, инсан тувдыкларына язалавга оьлим берилген.

Алал, арам – Тауратка коьре исраилшилер алалды эм арамды айырып билмеге керек болганлар. Арам деп бир кесек айванлар, куслар, балыклар, керек-яраклар белгиленеди. Сол зат аьдемлер мен байланыслы. Эгер аьдем арам ырызкыды ашамаса, югатаган маразлар ман авырмаса, оьлгеннинъ суьегине тиймесе, онынъ кан аккан ярасы болмаса, ол таза аьдем деп саналады. Нас деп юккан мараз бан, баска авырувлар ман авырганлар саналган. Нас аьдемлерге дин амалламаларга, таза затларга тиймеге ясак болган. Тазаланмак уьшин, аьдем туьрли сынавлардан озбага керек болган. Мысалыга, тазаланмак уьшин, курманлар шалынмага керек, аьдемге майоран сув себелегенлер. Тагы да аьбдес алып, кийимин ювмага керек болган.

Алла уьйи – бурынгы ювытлардынъ Аллага табынув уьйи. Ерусалимде орынласкан Алла уьйин бас деп Сулеймен патша салган эди. Бу уьй эрамыздан алдын 6-ншы юзйыллыкта бузылган. 5-нши юзйыллыкта янъыдан куралган эм курман этилетаган орын болган. Иса Масих оьлип тирилгеннен 40 йыл сонъ, янъы эрадынъ 70-нши йылында Алла уьйи урымшылар ман йок этиледи.

Алой – ийисли сагыз кокыган терек, ийисли май эм бальзам кебинде кулланылган. Аьлиги замандагы белгили алоэ оьсимлигиннен баскаланады.

Амалекшилер – Бурынгы заманларда Палестина эм Мысыр арасында яшаган бир халк.

Амин – ювыт тилинде «солай болсын» деген маьнеди анълатады. Дувалардынъ сонъында айтылады.

Аморшылар – Кенан еринде, сонда исраилшилер келмей турып, яшаган бир коьшпели халк. Библияга коьре аморшылар – Нухтынъ уныгы Хамдынъ улы Кенаннынъ тувдыклары болады.

Антласув сандыгы – агаштан ясалган эм уьстине алтын ялатылган, уьстине он буйырык язылган ялпак таслар салынган сандык. Бу буйырыкларды Алла Синай тавында Мусага берип, Исраил халкы ман антласувды беркиткен. Сандык капкашында канатлары яйылган эки керуби болган. Сандык Кие Шатырда, сонъ Алла уьйининъ энъ кие кесегине салынган.

Антласув сандыгынынъ капагы – эски шыгармалардынъ тилинде «капкаш» яде «куьнады кеширетаган ер» деген соьзлер кулланады. Бу капкаштынъ уьстинде эки алтын керубидинъ арасында коьринмей Яратувшы турган. Тазаланув Куьнинде бас дин куллыкшысы Алла уьйининъ энъ кие кесегине халктынъ куьнасы уьшин курманлыктынъ канын алып кирген эм оны Антласув сандыгынынъ капкашына буьрккен.

Антласув Шатыры – Алла Исраил уллары ман беркитилген Кие Антласув эки ялпак таста язылган эди. Сосы таслар Кие Шатырда сакланганы уьшин, ога «Антласув Шатыры» деп айтыла эди.

Ассылык – Алла акында яравсыз соьз айтув.

Аса таяк (жезл, скипетр) – бойсынувдынъ эм Алладынъ куьшининъ символы.

Ашера – хатын алла.

Ашыткысыз оьтпек байрамы – кара: Пасха байрамы.

Аьжейип нышан – Аьдемге Алладынъ йибергенин анълатар уьшин этилген, аьдеттеги табиат йорыклары ман анълатып болмаган бир коьринис, ис, зат.

Баал – коьк гуьрилдеви мен байланыслы алла. Исраилшилер келгенге дейим, Палестинде яшаган кенаншылар сол аллага сежде кылганлар.

Бабыл – Бурынгы заманларда Ювык Куьнтуварда атаклы эм куьшли патшалыгынынъ бас шахары, аьлиги Ирактынъ кубыла бетинде орынласкан эди.

Бас дин куллыкшысы – Бас дин куллыкшысы Харуннынъ тукымыннан болган. Тауратка коьре Кие Шатырдынъ, сонъ Алла уьйининъ энъ кие кесегине йылда бир кере кирмеге тек бас дин куллыкшысынынъ ыхтыяры болган.

Бут – идол, оьтирик алладынъ сынтасы; оьтирик танъри.

Дин куллыкшысы – Алла ман аьдемлер арасында, Аллага курманлык аькелуьвде, баска дин ислерде кызмет кылган киси. Кие Шатырда эм Ерусалим Алла Уьйинде маьнели дин амалламаларды озгармага хакы болган аьдем. Тауратка коьре, Исраилде тек Мусадынъ агасы Харуннынъ тувдыклары дин куллыкшылар болмага болганлар, неге десе Харун бу исти юргистпеге деп, Алла ман айырылган. Дин куллыкшылар Алла Уьйининъ ислерин, курман шалувын, дин байрамларын юргисткенлер. Кызметлеринде оларга левийшилер ярдам эткенлер. Олардынъ исин Бас дин куллыкшы басшылаган.

Ибрагим – Ибрагим пайхамбар исраилшилердинъ эм баска халклардынъ несиллерининъ басы. Кие Китапта ол, яшав аьллерге эм аьдемлердинъ баа беруьвине карамай, бир Аллага шынты юрек пен берилгенликтинъ, онынъ баьри буйырыкларын толтырмага аьзирликтинъ уьлгиси болады.

Ынжыр – Палестинада кенъ яйылган емис тереги. Емиси айлак таьтли эм пайдалы, берекетли эм тынышлы яшавдынъ символы болады. Соьйтип те исраил халкынынъ символы болып келеди.

Исраил – Алла, Якып Оны ман Пениелде куьрескенде, Якыпка «Исраил» атын берген эди. Якыптынъ он эки ырувдан болган тувдыклары Исраил уллары деп айтылады. Сонъ патшалык боьлингенде «Исраил» аты керуьв ырувлары эм олардынъ яшарлык ерлерине де ортак болады. Янъы Антласувда «Исраил» атын Исраил халкы деп анълатылады, соьйтип те Исраилдинъ буьтин ери эм Палестинады анълатады.

Исхак – Ибрагим мен Сарадынъ улы, Якыптынъ атасы болып, Якып аркалы ювытлардынъ атасы болган.

Кабил – кара: Абил.

Керуби – Сыйлы Язувларда керубилер деп Аллага айырым ювык болган коьктеги маьлеклерге айтканлар.

Кая тавшан – даман деп де айтылады. Сирияда каялы тоьбелерде яшаган, тавшандай от ашаган айван.

Кенан – Нух пайхамбардынъ улы Хамдынъ тувдыкларынынъ бирисининъ аты. Соьйтип те, онынъ тувдыклары кенаншылар ман энъ басыннан байырланган Ер ортасы денъиз эм Йордан йылгасынынъ арасындагы ер аты. Сол ерди Алла Ибрагимге эм онынъ тувдыкларына байырламага ваьде эткен. Аз-аздан Кенан ери исраилшилер ман байырланган эди.

Кие – 1) Сыйлы; 2) Алладынъ куллыгына багысланган. Библияда «кие» соьзи – айырым эм аьдетте болмаган, тыскары, бу дуныяга байыр болмаган, соны уьшин эш тийилмес затты анълатады. Энъ де бириншилей, бу соьз Аллага байыр. Эски Антласувда бу соьз тек Аллага байыр болган затлары анълатар уьшин кулланады: Кие Шатыр, соьйтип те, Алла Уьйинде, Алла кызметинде кулланылатаган затлар.

Кие оьтпеклер – Кие шатырдынъ энъ кие кесегинде стоьлге салынган он эки ашыткысыз оьтпек. Оьтпеклер стоьлдинъ уьстинде бир юмадынъ узагына калатаган болган, соннан сонъ олардынъ орнына янъы писирилген оьтпеклер салганлар. Стоьлден оьтпеклерди алганнан сонъ, оларды тек дин куллыкшылар ашамага болганлар.

Кие шатыр – Алла Уьйи салынганга дейим исраилшилер Аллага «Шаатлык шатыры» деп аталатаган кие шатырда курманлыкларын шалганлар эм Ога табынганлар. Аллага кызмет кылганда, керекли алатларга, инсанларга «кие» деп айтсалар, олардынъ Аллага табынатаганлары белгили болган. Кие мекан деп те айтылган, кие шатыр бир ерден бир ерге коьширилетаган уьйкен шатыр болган. Шатырдынъ энъ кие кесегинде Антласув сандыгы сакланган. Сулейманнынъ заманларында кие шатырды бир ерден бир ерге алып юрген йоклар. Шатыр Ерусалимде коьширилирмей дайым турган.

Куьна – Адам эм Авадынъ Аллага карсылык эткенлери себептен аьдемлер Алладынъ парызларын толтыралмайтаган эм этпеге суьймейтаган болдылар. Бу аьл «куьна» деп аталады. Куьна, инсан кылыгымыздан шыгып, Алладынъ буйырыгына карсы болган ойларды, соьзлерди, ислерди анълатады.

Левийши – Исраилдинъ Левий ырувыннан болган аьдем. Левийшилер Алла уьйинде дин куллыкшыларына ярдам этетаганлар.

Маьлек – Аллага кызмет эткен, Онынъ буйырыкларын инсанларга еткерген, ярдамласкан рух ян. Сыйлы Язувларда маьлеклерге берилген атлар бар – Микаил, Жабраил. Маьлеклердинъ бир боьлиги Аллага карсы бас коьтерген. Оларга кыянатшы маьлеклер деп айтылады.

Манна – «коьклерден туьскен ырызкы». Исраилшилер, Мысырдан шыгып, кыркъ йыл Синай шоьлде юрген заманда Алла оларга сол ырызкыды берген. Манна ак буьртиклерге усаслы болган.

Муса – Левий тукымыннан Алла, Оьзи танълап, айырган инсан. Ол Исраилшилерды Мысырдагы есирликтен шыгарган. Шоьлде юрген сонъгы вакытларында Муса оларга эм басшы, эм де пайхамбарлары болган. Ол исраилшилерга Алладан туьскен Занъды (Тауратты) еткерген. Олар Тауратты сакламага керек болганлар. Таурат Библиядынъ баслапкы бес китабында берилген.

Нух – Алла яманлыкка баткан аьдемлер дуныясын йок этпеге токтасканда, тек ялгыз бир туврашыл Нух пайхамбарды эм онынъ аьелин сав калдырды.

Пайхамбар – Алла ман, Онынъ ыхтыярын эм ашылувларын аьдемлерге еткеруьв уьшин шакырылган эм айырылган инсан. Кие Рухтынъ ярдамы ман пайхамбарлар алдыда болаяк затлар акында билдирип, эм де насихатшы, йорыкларга карсы ислерин ашып айтып, аьдемлерди куьналардан тазаланмага кереги акында шакыратаган эдилер.

Рух – кара: Кие Рух. Ювыт соьзи «руах». Маьнеси: «тыныс, елемик, рух». Эски Антласувда Алладынъ Рухы – яратылувдынъ куьши, яшав беруьвши, баьри янлы дуныяды саклавшы, ярдамшы. Оннан баска Алладынъ Рухы инсанга акыл, анлам береди, ога зегинлик береди, Аллага кызмет кылмага шакырады.

Сарай, Сара – Ибрагимнинъ хатыны. Сара Ибрагим мен шоьл сеперининъ баьри кыйынлыкларын бирге кеширген. Сав оьмири ол аьвлетсиз калганда, энди картайганда, бек аьжейип ис болып, Ибрагимге Исхак деген ул бала табады. Янъы Антласувда Сара иманлыктынъ эм тынълавлыктынъ уьлгиси болып келеди.

Синай – Мысырдынъ Синай ярым аралында тав. Алла сол тавда исраилшилер ман антласувын бегиткен эм Муса пайхамбар аркалы оларга Тауратты еткерген. Муса Синайга ялпак тасларды алар уьшин минген. Сол тасларга Он буйырык (Антласувдынъ уьнъилип язылган буйырыклары) язылган. Тап сол тавда Алла Ильяс пайхамбарга елемик болып коьринген.

Содом эм Гомора – Кенаннынъ бурынгы шахарлары. Сол шахарлардынъ аьдемлерининъ куьналары уьшин, Алла оларга коьктен ялын туьсирип ялатты.

Таурат – 1) Алла Муса пайхамбарга берген кие занъ (шериат); 2) Эски Антласувдынъ сол занъды ишине алган биринши бес китабы; 3) Эски Антласув китапларынынъ баьриси.

Талант – 30 кг ювык авырлык оьлшев.

Урим эм Туммим – сыбага таслар эм Алладынъ мыратын уьйренер уьшин кулланылган, тамам не болганлары билинмеген эки кишкей зат.

Хаджар – Ибрагим пайхамбардынъ некяхсыз пишеси болган. Сарадынъ таьвкеси эди. Хаджар, Ибрагимнен ул бала (Исмаилды) тапкан, ама Ибрагимнинъ асаба тукым калдырувында тек Сарадынъ улы Исхак болган. Исмаилдан, Алла шапагаты ман, уллы халк – исмаилшылар туьзилген. Оларга оьзлерин араплар аькетедилер.

Харун – Муса пайхамбардынъ агасы, Левий ырувыннан. Алла-Таала Муса аркалы Тауратты йибергенде, ювытларга биринши дин куллыкшысы болып Харун айырылган эди. Оннан сонъ бас дин куллыкшылардынъ баьри де Харуннынъ ырувыннан болган.

Шабат куьни – юма аксамнан юма эртеси аксамга дейим заман арасы; ювытлардынъ эш бир ис этпеген кие куьни. Раббийдинъ буйырганынша, Исраил халкы тыншаймага эм аьдеттеги курманлыклар шалмага тийисли болган.

Юсып – Якыптынъ он эки улынынъ бириси, онынъ суьйиклиси. Исраил халкын Эпрайым эм Манасса деген эки ырувы оннан басларын алганлар. Кардашлары оны ыргатлыкка сатканлар. Тек Алла Юсыпты куткарган эм мысыр патшасынынъ аькими эткен. Сол исте кызмет эте турып, Юсып кардашларын, баьри уьйдегилерин, соьйтип те коьплеген мысыршыларды кургаклык вакытында ашлыктан куткарган.

+ 1:1 Яхья 1:1

+ 1:27 Мат. 19:4, Мк. 10:6

* 2:7 «Топырак» ювыт тилинде адама, «аьдем» де адам.

+ 2:7 1Кор. 15:45

+ 2:9 Яр. 3:22, Ашы. 2:7, Ашы. 22:2

+ 2:14 Яр. 10:11-12

+ 2:21 Яр. 15:12,

* 2:23 «Кыскаяклы» ювыт тилинде ишша, «эркек» – иш.

+ 2:24 Мат. 19:5, Мк. 10:7, 1Кор. 6:16, Эфесшилер 5:31

+ 3:1 Мат. 10:16

+ 3:3 Яр. 2:17

+ 3:6 Рим. 5:12, 1Кор. 15:21-22

+ 3:15 Рим. 16:20

+ 3:16 Эфесшилер 5:21, Колосшылар 3:18

* 3:20 «Ава» ювыт тилинде яшав.

+ 3:22 Яр. 2:9, Ашы. 2:7, Ашы. 22:2

* 3:24 Керуби: маьлектей ян, еннет каравылы.

* 4:1 «Кабил» деп коьширилген ювыт ат – Кайин. Кайиннинъ маьнеси – алынган.

+ 4:7 Яр. 3:16

+ 4:15 Лев. 26:21,

* 4:25 «Шит»тинъ маьнеси – савга.

+ 5:2 Яр. 1:27

+ 5:3 1Кор. 15:49

+ 5:24 Ювытлар 11:5

* 5:29 Нух ювыт тилинде юбантув деген соьзге усайды.

+ 5:29 Яр. 3:17

* 6:2 Алла уллары: белки маьлеклер, белки де оьзлерине Алла уллары деп айтатаган патшалар.

+ 6:4 Сан. 13:34

+ 6:5 Сулейманнынъ таварыхлары 6:18, Мат. 12:34

* 6:14 «Кипарис» деп коьширилген ювыт соьзинде гофердинъ маьнеси билинмейди.

* 7:20 15 кары: 6,8 метр.

+ 8:17 Яр. 1:22

+ 8:21 Шыг. 29:18, Лев. 1:9, Яр. 6:5

+ 9:1 Яр. 1:22

+ 9:3 Яр. 1:29

+ 9:4 Лев. 3:17, Лев. 7:26, Лев. 17:10-11, Лев. 17:14, Шер. 12:23-24, Ислер 15:20, Ислер 15:29

+ 9:6 Сан. 35:33, Яр. 1:26-27

+ 9:21 Сулейманнынъ таварыхлары 20:1

+ 9:22 Сулейманнынъ таварыхлары 30:17

* 9:27 Япет аттынъ маьнеси – кенълик, байлык.

+ 10:4 Юнус 1:3

+ 10:7 Яр. 2:11

+ 10:11 Яр. 2:14

* 10:14 Каптор: Крит.

+ 10:21 Сан. 24:24

* 10:25 Пелег аттынъ маьнеси – боьлинуьв.

+ 10:29 Яр. 2:11

+ 11:2 Яр. 10:10,

+ 11:8 Шер. 32:8

* 11:9 «Бабыл»дынъ маьнеси – карысув.

* 11:26 Аврам: Ибрагим пайхамбардынъ баслапкы аты.

+ 12:1 Ислер 7:4

+ 12:3 Яр. 18:18, Яр. 22:18, Яр. 26:4, Яр. 28:14, Гал. 3:8

* 12:6 Морединъ маьнеси – устаз.

+ 12:10 Яр. 41:54

+ 12:13 Яр. 20:2, Яр. 20:12

+ 13:10 Яр. 2:10, Яр. 19:24

+ 13:13 Яр. 18:20

+ 14:5 Шер. 2:10-12

+ 14:7 Сан. 13:27,

+ 14:8 Шер. 29:23

* 14:13 Еврейлер: Эвердинъ тувдыклары (10:21-ге каранъыз).

+ 14:20 Яр. 28:22, Лев. 27:30, Ювытлар 7:1-2

+ 15:5 Яр. 22:17, Шер. 1:10, Шер. 10:22, Рим. 4:18

+ 15:6 Рим. 4:3, Гал. 3:6, Якуп 2:23

+ 15:8 Лк. 1:18

+ 15:10 Лев. 1:17,

+ 15:12 Яр. 2:21,

+ 15:13 Шыг. 1:11, Шыг. 12:40, Ислер 7:6

+ 15:14 Шыг. 11:3, Ислер 7:7

+ 15:16 Шер. 9:4,

+ 15:18 Шыг. 23:31, Сан. 34:1-12,

+ 16:5 Яр. 18:25, Яр. 31:53,

+ 16:7 Шыг. 15:22

* 16:11 «Исмаил»динъ маьнеси – Алла эситеди.

* 16:13 «Эл-Рой»динъ маьнеси – Мени коьретаган Алла.

* 16:14 «Бер Лахай-Рой»динъ маьнеси – Аллады коьрип сав калганнынъ куйысы.

* 17:5 «Аврам»нынъ маьнеси – Уллы ата, «Ибрагим»нинъ маьнеси – Коьплердинъ атасы.

+ 17:5 Рим. 4:17

+ 17:12 Лев. 12:3

* 17:15 «Сарай»дынъ да «Сара»дынъ да маьнеси – патша кызы.

* 17:19 «Исхак»тынъ маьнеси – куьледи.

* 18:2 Уьш аьдем: аьдем кебинде келген Алла ман эки маьлек. Ама Ибрагим пайхамбар бас деп бу затты билмейтаган эди.

* 18:6 Оьлшем – ювыт тилинде «сеа» (1 сеа = 13 кг).

+ 18:10 Рим. 9:19

+ 18:12 1 Петер 3:6

+ 18:14 Мат. 19:26, Лк. 1:37,

+ 18:18 Яр. 12:3

+ 18:20 Яр. 13:13

+ 18:25 Яр. 16:5,

* 19:22 «Соар»дынъ маьнеси – кишкей.

+ 19:24 Лк. 17:29

* 19:37 «Моав»дынъ маьнеси Атадан.

* 19:38 «Бенамми»нинъ маьнеси – Халкымнынъ улы.

+ 20:2 Яр. 12:10-20

+ 20:7 Якуп 5:16

* 20:16 Мынъ кесек куьмис = 11,5 кг.

+ 20:17 Якуп 5:16

* 21:3 «Исхак»тынъ маьнеси – куьледи.

+ 21:3 Яр. 17:19

+ 21:4 Яр. 17:12-13

+ 21:9 Гал. 4:29

+ 21:10 Яхья 8:35, Гал. 4:30

+ 21:12 Рим. 9:7

+ 21:21 Сан. 10:12,

* 21:31 «Бершева»дынъ эки маьнеси бар: Ант куйысы эм Етидинъ куйысы.

+ 21:31 Яр. 26:33

+ 22:1 Ислер 9:10

* 22:14 «Яхве Йире»динъ маьнеси – Раббий керек болган затларды берер.

+ 22:17 Яр. 15:5, Ювытлар 6:13-14

+ 22:18 Яр. 12:3, Яр. 26:4, Ислер 3:25

+ 22:23 Яр. 24:24

* 23:14-15 400 кесек = 4,6 кг.

* 24:22 Бир бека = 6 гр.

* 24:22 Он шекел = 115 гр.

+ 25:10 Яр. 23:16-20

+ 25:23 Сан. 24:18, Рим. 9:12

* 25:25 «Эсав»дынъ маьнеси – туькли.

* 25:26 «Якып»тынъ маьнеси – оькше ыславшы яде алдавшы.

* 25:30 «Эдом»нынъ маьнеси – кызыл.

+ 25:31 Шер. 21:17

+ 25:34 Ювытлар 12:16

+ 26:1 Яр. 12:10, Яр. 20:2

+ 26:3 Яр. 22:16-18,

+ 26:4 Шыг. 32:13, Яр. 12:3, Яр. 22:18, Ислер 3:25

+ 26:7 Яр. 12:13, Яр. 20:1-2

+ 26:15 Яр. 21:30

* 26:20 «Эсек»тинъ маьнеси – даваласув.

* 26:21 «Ситна»дынъ маьнеси – душпанлык.

* 26:22 «Реховот»тынъ маьнеси – рахатлык.

+ 26:29 Сулейманнынъ таварыхлары 16:7

* 26:33 «Бершева»дынъ эки маьнеси бар: Ант куйысы эм Етидинъ куйысы.

+ 26:34 Яр. 36:2-3

+ 27:3 Яр. 25:27-28

+ 27:28 Шер. 33:13

* 27:36 «Якып»тынъ маьнеси – алдавшы.

+ 27:36 Яр. 25:33

+ 27:46 Яр. 26:35

+ 28:2 Яр. 22:23, Яр. 24:29-30

+ 28:9 Яр. 25:13, Яр. 36:3

+ 28:14 Яр. 12:3, Яр. 13:16, Яр. 22:18, Яр. 26:4

+ 28:18 Яр. 35:14,

* 28:19 «Бетел»динъ маьнеси – Алладынъ уьйи.

+ 28:19 Яр. 35:6, Яр. 35:15, Яр. 48:3

+ 28:20 Сан. 21:2,

+ 28:22 Яр. 14:20, Лев. 27:30

+ 29:30 Лев. 18:18

* 29:32 «Рубен»нинъ маьнеси – Мине ул!

* 29:33 «Шимон»нынъ маьнеси – Эситеди.

* 29:34 «Левий»динъ маьнеси – Байланув.

* 29:35 «Юда»дынъ маьнеси – Данъклав.

* 30:6 «Дан»нынъ маьнеси – Аьдиллик этер.

* 30:8 «Напталий»динъ маьнеси – Базласувым.

* 30:11 «Гад»тынъ маьнеси – Бактылы.

* 30:13 «Ашер»динъ маьнеси – Наьсипли.

* 30:14 Мандрагор: Аьдемдинъ эки бутына усаган шанышкы кебинде тамыр болган. Емиси эркеклик куьшин коьбейтеегине ыйнанылган оьсимлик.

+ 30:15 Лев. 18:18

* 30:18 «Иссакар»дынъ маьнеси – Савга.

* 30:20 «Завулон»нынъ маьнеси – Сыйлав.

* 30:21 «Дина»дынъ маьнеси – Оьким.

* 30:24 «Юсып»тынъ маьнеси – Коссын.

+ 31:13 Яр. 28:20-22

+ 31:45 Яр. 28:18, Яр. 35:14,

* 31:47 «Егарсахадута»дынъ да «Галед»тинъ де маьнеси шаат тоьбе.

* 31:49 «Миспа»дынъ маьнеси каравыл каласы.

+ 31:53 Яр. 16:5

* 32:2 «Маханайим»динъ маьнеси – эки аьскер.

+ 32:9 Яр. 31:3

+ 32:12 Яр. 28:14-15

* 32:28 «Исраил»динъ маьнеси – Алла ман куьрескен.

+ 32:28 Яр. 35:10

* 32:30 «Пениел»динъ маьнеси – Алладынъ бети.

+ 32:30 Шыг. 24:10, Шыг. 33:20, Яхья 1:18

* 33:17 «Суккот»тынъ маьнеси – авлалар.

+ 33:18 Яр. 12:6

* 33:20 «Эл Элохей Исраил»динъ маьнеси – Алла Исраилдинъ Алласы.

+ 34:8 Шер. 22:28

+ 35:1 Яр. 28:10-22

* 35:7 «Эл Бетел»динъ маьнеси – Бетелдинъ Алласы.

+ 35:7 Яр. 28:19

* 35:8 «Аллон Бакут»тынъ маьнеси – Йылавдынъ эмен тереги.

+ 35:8 Яр. 24:59

* 35:10 «Исраил»динъ маьнеси – Алла ман куьрескен.

+ 35:10 Яр. 32:28

+ 35:11 Яр. 17:6

+ 35:14 Яр. 28:18, Яр. 31:45

* 35:15 «Бетел»динъ маьнеси – Алладынъ уьйи.

+ 35:15 Яр. 28:19

* 35:18 «Бенони»динъ маьнеси – Кайгымнынъ улы.

* 35:18 «Бенямин»динъ маьнеси – Онъ колымнынъ улы.

+ 35:19 Рут 1:2,

+ 35:22 Яр. 49:4, Лев. 20:11

+ 35:27 Яр. 13:18, Яр. 23:2

+ 35:29 Яр. 25:8

+ 36:1 Яр. 25:30

+ 36:3 Яр. 26:34, Яр. 28:9

+ 36:12 Шыг. 17:8

+ 36:20 Яр. 14:6, Шер. 2:12

+ 36:34 Яр. 36:15,

+ 37:13 Яр. 33:18

+ 37:27 Яр. 25:12-16

+ 38:8 Шер. 25:5-6

+ 38:24 Лев. 21:9

+ 38:26 Лев. 18:15

* 38:29 «Перес»тинъ маьнеси – Йол ашкан.

* 38:30 «Зерах»тынъ маьнеси – Кызыл.

+ 39:1 Яр. 37:36

+ 39:9 Шыг. 20:14

+ 39:15 Шыг. 20:16

+ 40:20 Мк. 6:21

+ 40:22 Эстер 7:10

+ 41:40 Эстер 10:3

+ 41:42 Эстер 3:10, Эстер 8:2

* 41:45 «Сафнат Панеах»тынъ маьнеси – Алла соьйлейди эм яшайды.

+ 41:45 Яр. 46:20,

* 41:51 «Манаше»динъ маьнеси – кайгыды муттырувшы.

* 41:52 «Эпрайым»дынъ маьнеси – эки кере емисли.

+ 41:54 Яр. 12:10

+ 42:6 Сулейманнынъ таварыхлары 11:26

+ 42:9 Яр. 37:5-11

+ 42:22 Яр. 37:21-22

+ 43:32 Яр. 46:34

+ 44:20 Яр. 37:3

+ 46:1 Яр. 26:33

+ 46:4 Яр. 50:13

+ 46:8 Шыг. 6:14-16

+ 46:9 Шыг. 6:14, Сан. 26:5-6,

+ 46:10 Сан. 26:13

+ 46:11 Сан. 3:17, Сан. 26:57

+ 46:12 Яр. 38, Сан. 26:19

+ 46:13 Сан. 26:23-24,

+ 46:14 Сан. 26:26

+ 46:16 Сан. 26:15

+ 46:17 Сан. 26:44-46,

+ 46:20 Яр. 41:45, Сан. 26:28-37

+ 46:21 Сан. 26:38-41,

+ 46:23 Сан. 26:42

+ 46:24 Сан. 26:48-49,

+ 46:27 Шыг. 1:5

+ 46:34 Яр. 43:32, Шыг. 8:26

+ 47:11 Шыг. 1:11, Шыг. 12:37

+ 47:30 Яр. 50:13

+ 48:4 Яр. 28:12-15, Яр. 35:9-12

+ 48:7 Яр. 35:19, Рут 1:2

+ 48:19 Сан. 1:33, Сан. 1:35, Шер. 33:17,

• 49:1 Шер. 33:1-24

+ 49:4 Яр. 35:22, Лев. 18:7,

+ 49:5 Яр. 34:25-29

+ 49:7 Сан. 35:2,

+ 49:9 Ашы. 5:5, Сан. 23:24, Сан. 24:9

+ 49:10 Сан. 24:17

+ 49:16 Яр. 30:6

+ 49:26 Шер. 33:15, Шер. 33:13-17

+ 49:31 Яр. 23:16-19, Яр. 35:29

* 50:11 «Авел-Мисрайим»нинъ маьнеси Мысыршылардынъ йылавлары.

+ 50:13 Яр. 23:16

+ 50:23 Сан. 32:39

+ 50:24 Шыг. 3:16-17

+ 50:25 Шыг. 13:19

+ 1:4 Яр. 35:23-26

+ 1:5 Яр. 46:27

+ 1:8 Ислер 7:18

+ 1:11 Яр. 15:13, Яр. 47:11

+ 2:1 Шыг. 6:20, Сан. 26:59

* 2:10 Муса аттынъ маьнеси – шыгарув.

+ 2:18 Сан. 10:29

* 2:22 Гершом аттынъ маьнеси – ят элдинъ аьдеми.

+ 2:24 Яр. 15:14, Яр. 46:4

* 3:1 Итро: Ревуелдинъ баска аты.

+ 3:6 Ислер 7:32

+ 3:8 Шер. 26:15

+ 3:14 Яхья 8:58

+ 3:20 Шыг. 12:31

+ 3:21 Яр. 15:14

+ 4:11 Сулейманнынъ таварыхлары 20:12

+ 4:19 Шыг. 2:15

* 4:24 Алла Исраил улларына эр балаларынъызды бабалатынъыз деп буйырык берген эди. Муса пайхамбар бу буйырыкты толтырмаган эди. Алла оны маразландырып куьнасын эсине туьсирди.

+ 6:3 Яр. 17:1

+ 6:8 Яр. 15:18, Яр. 26:3, Яр. 35:12

+ 6:14 Яр. 46:8-11

+ 6:15 Яр. 46:10, Сан. 26:12-13

+ 6:16 Сан. 3:17,

+ 6:19 Сан. 26:57-58

+ 6:20 Сан. 26:59

+ 6:21 Сан. 16:1-35

+ 6:22 Лев. 10:4

+ 6:23 Сан. 1:7, Сан. 2:3, Сан. 26:60-61

+ 6:24 Сан. 26:11,

+ 6:25 Сан. 25:7

+ 8:8 Шыг. 9:28, Шыг. 10:17

+ 8:26 Яр. 43:32, Яр. 46:34

+ 9:16 Рим. 9:17

+ 9:23 Ашы. 11:19, Ашы. 16:21

+ 9:28 Шыг. 8:8, Шыг. 10:17

+ 9:29 Шыг. 19:5, Шер. 10:14,

+ 10:4 Ашы. 9:3

+ 10:16 Лк. 15:18

+ 10:17 Шыг. 8:8, Шыг. 9:28

• 12:1 Лев. 23:5-8, Сан. 28:16-25, Шер. 16:1-8

* 12:2 Авив деген ай, бизим навруз-коькек.

+ 12:6 Сан. 9:10-11

+ 12:12 Сан. 33:4

+ 12:22 Лев. 14:6, Сан. 19:6, Сан. 19:18,

+ 12:26 Шыг. 13:14, Шер. 6:20,

+ 12:35 Шыг. 11:2

+ 12:36 Яр. 15:14

+ 12:37 Сан. 11:21, Сан. 33:5

+ 12:40 Яр. 15:13, Ислер 7:6, Гал. 3:17

+ 12:46 Сан. 9:12, Яхья 19:36

+ 12:49 Лев. 19:34, Лев. 24:22, Сан. 9:14, Сан. 15:15-16, Шер. 10:19

+ 13:2 Шыг. 22:29, Шыг. 34:19, Лев. 27:26, Сан. 3:13, Сан. 8:16, Сан. 18:15-17, Шер. 15:19, Лк. 2:23

+ 13:7 Лев. 23:5-8

+ 13:9 Шер. 6:8, Шер. 11:18

+ 13:14 Шыг. 12:26, Шер. 6:20

+ 13:17 Сан. 14:1-4

+ 13:19 Яр. 50:25

+ 13:20 Сан. 33:6

+ 13:21 Шыг. 40:34, Сан. 9:15, Сан. 10:34, Шер. 1:33

+ 14:2 Сан. 33:7

+ 14:8 Сан. 33:3

+ 14:14 Шер. 1:30, Шер. 3:22,

+ 15:11 Шер. 3:24, Шер. 33:26,

+ 15:15 Сан. 14:14, Сан. 22:2-4,

+ 15:20 Шыг. 2:4-8, Сан. 12, Сан. 20:1, Сан. 26:59, Шер. 24:9,

+ 15:22 Яр. 16:7, Сан. 33:8

+ 15:27 Сан. 33:9

+ 16:1 Сан. 33:1

+ 16:3 Сан. 14:2, Сан. 20:3, Сан. 11:4-5

+ 16:7 Сан. 16:11

+ 16:13 Сан. 11:31, Сан. 11:7-9

+ 16:16 Шыг. 16:36

+ 16:18 2Кор. 8:15

+ 16:23 Шыг. 20:8-11

* 16:31 Манна еврейше «Бу не?» деген соьз.

* 16:34 Кара 25:16.

+ 16:35 Сан. 14:33, Шер. 8:2,

+ 17:1 Сан. 33:12, Сан. 33:14

+ 17:2 Сан. 20:3-5

+ 17:4 Сан. 14:10

+ 17:6 Сан. 20:7-11

+ 17:8 Яр. 36:12, Сан. 13:30, Сан. 24:20, Шер. 25:17-18,

+ 18:1 Шыг. 3:1

+ 18:18 Сан. 11:14, Шер. 1:12

+ 18:21 Шер. 16:18,

+ 18:25 Шер. 1:15

+ 18:26 Шер. 1:17

+ 19:2 Сан. 33:15

+ 19:4 Шер. 32:11

+ 19:5 Шер. 7:6, Шер. 14:2, Шер. 26:18, Шыг. 9:29, Шер. 10:14

+ 19:6 Шер. 14:21, 1 Петер 2:5, 1 Петер 2:9, Ашы. 1:6, Ашы. 5:10, Ашы. 20:6

+ 19:8 Шыг. 24:3

+ 19:10 Сан. 11:18

+ 19:13 Ювытлар 12:20

+ 19:22 Лев. 10:1-3

• 20:1 Шер. 5:6-21

+ 20:2 Лев. 26:13

+ 20:3 Шер. 32:39,

+ 20:4 Лев. 19:4, Лев. 26:1, Шер. 27:15

+ 20:5 Шыг. 34:14, Шер. 4:24, Шер. 6:15, Шыг. 34:7, Сан. 14:18

+ 20:6 Шер. 5:10, Шер. 7:9

+ 20:7 Лев. 19:12, Лев. 24:10-16

* 20:8 Шабат куьни: Юма куьн батканнан юма эртеси куьн батканга дейимги заман.

+ 20:8 Яр. 2:2, Шыг. 31:14-17, Лев. 19:30, Лев. 23:3, Лев. 26:2, Сан. 15:32-36, Мк. 2:27-28, Лк. 13:14

+ 20:12 Лев. 19:3, Шер. 27:16, Мат. 15:4, Мат. 19:19, Мк. 7:10, Мк. 10:19, Лк. 18:20, Эфесшилер 6:2

+ 20:13 Яр. 9:6, Лев. 24:17, Мат. 5:21, Мат. 19:18, Мк. 10:19, Лк. 18:20, Рим. 13:9, Якуп 2:11

+ 20:14 Лев. 18:20, Лев. 20:10, Шер. 22:22, Сулейманнынъ таварыхлары 6:32, Мат. 5:27, Рим. 13:9

+ 20:15 Лев. 19:11, Мат. 19:18, Рим. 13:9

+ 20:16 Шыг. 23:1, Шер. 19:16-20, Сулейманнынъ таварыхлары 19:5, Мат. 19:18

+ 20:17 Мат. 5:28, Лк. 12:15, Рим. 7:7, Рим. 13:9

+ 20:19 Шер. 5:27, Ювытлар 12:19

+ 20:25 Шер. 27:5-6,

+ 21:2 Лев. 25:39-40, Шер. 15:12,

+ 21:6 Шер. 15:16-17

+ 21:10 1Кор. 7:3

+ 21:12 Яр. 9:6, Лев. 24:17, Сан. 35:31

+ 21:13 Шер. 19:4-5, Сан. 35:11, Сан. 35:22,

+ 21:16 Шер. 24:7

+ 21:17 Лев. 20:9, Мат. 15:4, Мк. 7:10

+ 21:25 Лев. 24:19-20, Шер. 19:21, Мат. 5:38

+ 21:28 Яр. 9:5

+ 21:30 Сан. 35:31

+ 21:34 Лев. 24:18

+ 22:4 Сулейманнынъ таварыхлары 6:31

+ 22:11 Ювытлар 6:16

+ 22:16 Шер. 22:28-29

+ 22:18 Лев. 19:31, Лев. 20:27, Шер. 18:10-12

+ 22:19 Лев. 18:23, Лев. 20:15, Шер. 27:21

+ 22:21 Шыг. 23:9, Лев. 19:33, Шер. 24:17

+ 22:22 Шер. 27:19,

+ 22:25 Лев. 25:35-37, Шер. 23:19,

+ 22:26 Шер. 24:13

+ 22:28 Ислер 23:5

+ 22:29 Шыг. 13:2, Шыг. 13:11-16

+ 22:30 Лев. 22:27

+ 22:31 Лев. 7:24, Лев. 22:8

+ 23:1 Шыг. 20:16

+ 23:3 Лев. 19:15

+ 23:4 Шер. 22:1

+ 23:6 Шыг. 22:21-22, Сулейманнынъ таварыхлары 22:22

+ 23:7 Лев. 19:16, Шер. 27:25, Сулейманнынъ таварыхлары 17:15, Сулейманнынъ таварыхлары 24:24,

+ 23:8 Шер. 16:19,

+ 23:9 Шыг. 22:21

+ 23:11 Лев. 25:2-7

+ 23:12 Шыг. 20:9-10

+ 23:14 Сан. 28:16-31, Шер. 16:1-17

+ 23:15 Шыг. 12:15, Шыг. 34:20

+ 23:16 Шыг. 34:22, Шер. 16:9, Лев. 23:33-43, Сан. 29:12-39, Шер. 16:13-15, Шер. 31:10-11

+ 23:17 Шыг. 34:23

+ 23:19 Шыг. 34:26, Шер. 26:2, Шыг. 34:26, Лев. 22:28, Шер. 14:21, Шер. 22:6

+ 23:20 Шыг. 14:9, Мат. 11:10, Мк. 1:2, Лк. 7:27

+ 23:22 Яр. 12:3, Шер. 30:7

+ 23:23 Шыг. 33:2, Шер. 7:1,

+ 23:24 Шыг. 20:5, Сан. 33:52

+ 23:25 Шер. 7:15

+ 23:26 Шер. 7:14

+ 23:27 Шер. 2:25, Шер. 28:7,

+ 23:28 Шер. 7:20,

+ 23:29 Шер. 7:22

+ 23:31 Яр. 15:18, Сан. 34:1-12, Шер. 11:24,

+ 23:33 Шыг. 34:12, Шер. 7:16,

+ 24:1 Шыг. 6:23, Сан. 11:16

+ 24:3 Шыг. 19:8

+ 24:8 Мк. 14:24, Ювытлар 9:20

+ 24:10 Яр. 32:30, Шыг. 33:20, Яхья 1:18,

+ 24:12 Шыг. 31:18

+ 24:13 Сан. 11:28, Сан. 14:6, Сан. 27:18

+ 24:17 Шыг. 24:1, Шер. 4:24, Ювытлар 12:29

+ 24:18 Шыг. 34:28,

• 25:1 Шыг. 35:4-9

+ 25:8 Лев. 26:11-12,

• 25:10 Шыг. 37:1-9

+ 25:10 Шер. 10:1

* 25:18 Керубилер: еннет каравыллары, маьлеклер.

+ 25:22 Лев. 16:2, Сан. 7:89, Сан. 17:4

• 25:23 Шыг. 37:10-16

+ 25:30 Лев. 24:5-9

• 25:31 Шыг. 37:17-24

• 26:1 Шыг. 36:8-19

+ 26:14 Шыг. 25:5

• 26:15 Шыг. 36:20-34

• 26:31 Шыг. 36:35-38

+ 26:31 Лев. 16:2, Мат. 27:51, Ювытлар 9:3

+ 26:33 Мк. 15:38

• 27:1 Шыг. 38:1-7

• 27:9 Шыг. 38:9-20

• 27:20 Лев. 24:1-4

+ 27:21 Шыг. 33:7

• 28:6 Шыг. 39:1-7

• 28:15 Шыг. 39:8-21

+ 28:17 Ашы. 21:19-20

+ 28:30 Лев. 8:8, Сан. 27:21, Шер. 33:8,

• 28:31 Шыг. 39:22-31

+ 28:38 Сан. 18:1

+ 28:39 Лев. 16:4,

• 29:1 Лев. 8

+ 29:2 Лев. 2:4

+ 29:7 Шыг. 30:30

+ 29:12 Шыг. 27:2

+ 29:13 Лев. 3:3-4

+ 29:14 Лев. 4:11-12, Лев. 16:27

+ 29:18 Лев. 1:9

+ 29:25 Шыг. 29:18

+ 29:29 Сан. 20:26

+ 29:33 Лев. 22:10

+ 29:36 Шыг. 30:26

+ 29:37 Шыг. 30:29, Лев. 6:18

• 29:38 Сан. 28:1-8

+ 29:41 Шыг. 29:18

+ 29:45 Шыг. 25:8

• 30:1 Шыг. 37:25-28

+ 30:2 Шыг. 27:2

+ 30:9 Лев. 10:1

+ 30:10 Лев. 16:34

+ 30:12 Шыг. 38:25, Сан. 1:2-4,

+ 30:13 Лев. 27:25, Сан. 3:47, Сан. 18:16,

+ 30:16 Сан. 31:54

• 30:17 Шыг. 40:30-32

+ 30:18 Шыг. 38:8

+ 30:25 Шыг. 37:29

+ 30:28 Лев. 8:10-11

+ 30:29 Шыг. 29:37, Лев. 6:18

+ 30:30 Шыг. 29:7, Лев. 8:10

+ 30:35 Шыг. 37:29

• 31:1 Шыг. 35:30-35

• 31:12 Шыг. 20:8-11

+ 31:14 Шыг. 35:2, Сан. 15:32-36

+ 31:17 Яр. 2:22, Шыг. 20:8-11

+ 31:18 Шыг. 24:12

• 32:1 Шер. 9:11-19

+ 32:1 Шыг. 24:18, Ислер 7:40

+ 32:6 1Кор. 10:7

+ 32:9 Шер. 10:16

+ 32:10 Сан. 14:12

+ 32:13 Яр. 22:16-17, Яр. 26:4

+ 32:14 Сан. 14:20, Юнус 3:10

+ 32:20 Шер. 9:21

+ 32:25 Сулейманнынъ таварыхлары 29:18

+ 32:27 Шер. 13:6-9

+ 33:2 Шыг. 23:23

+ 33:3 Шыг. 3:8

+ 33:5 Сан. 16:21

+ 33:7 Шыг. 27:21

+ 33:16 Шыг. 19:5, Сан. 23:9

+ 33:19 Рим. 9:15

+ 33:20 Яр. 32:30, Яхья 1:18

• 34:1 Шер. 10:1-4

+ 34:3 Шыг. 19:12-13

+ 34:6 Сан. 14:17-18, Юнус 4:3

+ 34:7 Шыг. 20:5-6, Шер. 5:9

+ 34:12 Шыг. 23:33

+ 34:13 Шыг. 23:24, Шер. 7:5

+ 34:14 Шыг. 20:5

+ 34:15 Сан. 25:2

+ 34:16 Шер. 7:3-4,

* 34:17 Бутлар: оьтирик танърилер.

+ 34:17 Шыг. 20:4

+ 34:18 Шыг. 12:14, Лев. 23:6

+ 34:19 Шыг. 13:2, Шыг. 13:11-16

+ 34:20 Шыг. 23:15

+ 34:21 Шыг. 20:8-11

+ 34:23 Шыг. 23:17

+ 34:25 Шыг. 23:18, Шер. 16:4

+ 34:26 Шыг. 23:19, Лев. 22:28, Шер. 14:21

+ 34:28 Шыг. 24:18

+ 34:29 2Кор. 3:7-18

+ 34:34 2Кор. 3:16

+ 34:35 2Кор. 3:7-18

+ 35:2 Шыг. 20:8-11, Шыг. 31:14

• 35:4 Шыг. 25:1-7

+ 35:7 Шыг. 25:5

+ 35:23 Шыг. 25:5

• 35:30 Шыг. 31:1-6

• 36:8 Шыг. 26

* 36:8 Керубилер: еннет каравыллары, маьлеклер.

+ 36:19 Шыг. 25:5

• 37:1 Шыг. 25:10-20

+ 37:1 Шер. 10:3

• 37:10 Шыг. 25:23-29

• 37:17 Шыг. 25:31-39

• 37:25 Шыг. 30:1-5

+ 37:29 Шыг. 30:22-25, Шыг. 30:34-38

• 38:1 Шыг. 27:1-8

+ 38:8 Шыг. 30:18

• 38:9 Шыг. 27:9-19

+ 38:21 Ислер 7:44, Ашы. 15:5

+ 38:25 Шыг. 30:12

+ 38:26 Сан. 1:46, Сан. 2:32, Сан. 26:51

• 39:1 Шыг. 28:6-43

+ 39:34 Шыг. 25:5

+ 40:34 Шыг. 13:21, Ашы. 15:8

+ 40:36 Сан. 9:17-22

+ 1:2 Лев. 6:8-13

+ 1:9 Шыг. 29:18

+ 1:13 Лев. 1:9

+ 1:14 Лев. 5:7, Лев. 12:8, Лев. 14:4, Лев. 15:14, Лев. 15:29, Сан. 6:10

+ 1:17 Яр. 15:10, Лев. 1:9

+ 2:1 Лев. 6:14-18, Сан. 15:4-9

+ 2:2 Лев. 1:9

+ 2:3 Лев. 7:10, Лев. 10:13

+ 2:4 Шыг. 29:2

+ 2:5 Лев. 6:21

+ 2:9 Лев. 1:9

+ 2:11 Лев. 6:17

+ 2:12 Шыг. 23:19

+ 2:13 Сан. 18:19,

+ 2:14 Лев. 23:14

+ 2:16 Лев. 2:1, Лев. 1:9

+ 3:1 Лев. 7:11-21, Лев. 7:29-34

+ 3:5 Лев. 1:9

+ 3:11 Лев. 1:9, Лев. 21:6, Сан. 28:2,

+ 3:16 Лев. 1:9, Лев. 7:23

+ 3:17 Яр. 9:4, Лев. 7:26, Лев. 17:10, Шер. 12:23-24, Ислер 15:20, Ислер 15:29

+ 4:2 Лев. 5:15, Сан. 15:22-29

+ 4:7 Шыг. 30:1-2

+ 4:11 Шыг. 29:14, Лев. 6:11, Лев. 9:11, Лев. 16:27, Сан. 19:3, Сан. 19:5

+ 4:13 Сан. 15:24-25

+ 4:17 Сан. 19:4

+ 4:27 Сан. 15:27

+ 4:31 Лев. 1:9

+ 5:2 Лев. 11

+ 5:3 Лев. 12

+ 5:7 Лев. 1:14, Лев. 12:8

+ 5:11 Сан. 5:15

+ 5:13 Лев. 2:3

+ 5:15 Лев. 4:2, Лев. 4:27, Сан. 15:22-29

+ 5:16 Лев. 6:5, Лев. 22:14, Лев. 27:13, Лев. 27:15, Лев. 27:27, Лев. 27:31, Сан. 5:7

+ 6:2 Шыг. 23:4, Лев. 19:11

+ 6:5 Сан. 5:7

+ 6:9 Лев. 1:2-17

+ 6:10 Шыг. 28:39-43

+ 6:11 Лев. 4:2

+ 6:14 Лев. 2

+ 6:17 Лев. 2:11

+ 6:18 Шыг. 29:37, Лев. 6:18

+ 6:21 Лев. 2:5, Лев. 1:9

+ 6:22 Шыг. 29:23-25

+ 6:25 Лев. 4

+ 6:28 Лев. 11:32, Лев. 15:12

+ 6:30 Лев. 16:27

+ 7:1 Лев. 5:14

+ 7:7 Лев. 14:13

+ 7:9 Лев. 2:4-5

+ 7:10 Лев. 2:3

+ 7:11 Лев. 3

+ 7:12 Лев. 2:4, Сан. 6:15

+ 7:15 Лев. 22:29-30

+ 7:16 Лев. 19:5-8

+ 7:20 Лев. 22:3

+ 7:23 Лев. 3:16-17

+ 7:24 Лев. 17:15

+ 7:26 Яр. 9:4, Лев. 3:17, Лев. 7:26, Лев. 17:10-11, Лев. 17:14, Шер. 12:23-24, Ислер 15:20, Ислер 15:29

+ 7:31 Сан. 6:20

• 8:1 Шыг. 29:1-36

+ 8:8 Шыг. 28:30

+ 8:9 Шыг. 28:36

+ 8:10 Шыг. 30:26-29, Сан. 7:1

+ 8:12 Шыг. 30:30

+ 8:15 Шыг. 27:2

+ 8:16 Лев. 3:3-4

+ 8:17 Лев. 4:11-12

+ 8:21 Лев. 1:9

+ 8:23 Лев. 14:14-17

+ 9:11 Лев. 4:11-12, Сан. 19:5

+ 9:23 Сан. 6:22-27

+ 10:1 Шыг. 6:23, Шыг. 30:9

+ 10:2 Сан. 11:1, Сан. 16:35, Сан. 3:4, Сан. 26:61

+ 10:3 Шыг. 19:22

+ 10:4 Шыг. 6:18, Шыг. 6:22

+ 10:6 Лев. 21:10

+ 10:7 Лев. 21:10

+ 10:10 Лев. 11:47

+ 10:13 Лев. 2:3

+ 10:16 Лев. 9:3, Лев. 9:15

+ 10:18 Лев. 6:26

• 11:1 Шер. 14:3-20

+ 11:2 Мк. 7:19, Ислер 10:12-15, Рим. 14:14

+ 11:22 Мк. 1:6

+ 11:25 Лев. 13:6, Лев. 13:34, Лев. 14:8, Лев. 14:9, Лев. 14:47, Лев. 15:5, Лев. 16:26, Лев. 16:28, Лев. 17:15, Сан. 19:10, Сан. 31:24

+ 11:32 Лев. 15:12, Сан. 19:15

+ 11:33 Лев. 6:28, Лев. 15:12

+ 11:39 Лев. 17:15, Лев. 22:8, Шер. 14:21

+ 11:44 Лев. 19:2, Лев. 20:7, Лев. 20:26, Лев. 21:8, 1 Петер 1:16, Ювытлар 12:10

+ 11:47 Лев. 10:10,

+ 12:2 Лев. 15:19

+ 12:3 Яр. 17:12

+ 12:4 Лк. 2:22

+ 12:8 Лев. 1:14, Лк. 2:24

+ 13:3 Сан. 12:10,

+ 13:6 Лев. 11:25

+ 13:34 Лев. 11:25, Лев. 13:6

+ 13:46 Сан. 5:2, Сан. 12:14, Лк. 17:12

+ 14:2 Мат. 8:4, Мк. 1:44, Лк. 5:14, Лк. 17:14

+ 14:4 Лев. 1:14, Сан. 19:6, Шыг. 12:22

+ 14:7 Лев. 16:22

+ 14:8 Лев. 11:25

+ 14:13 Лев. 7:7

+ 14:14 Лев. 8:23

+ 14:25 Лев. 8:23

+ 14:47 Лев. 11:25

+ 14:49 Лев. 14:4

+ 14:56 Лев. 10:10

+ 15:5 Лев. 11:25

+ 15:12 Лев. 6:28, Лев. 11:32

+ 15:14 Лев. 1:14

+ 15:16 Шер. 23:10

+ 15:19 Лев. 12:2

+ 15:24 Лев. 18:19

+ 15:25 Лев. 11:47, Мат. 9:20, Мк. 5:25, Лк. 8:43

+ 15:29 Лев. 1:14

+ 15:31 Сан. 5:3, Сан. 19:13, Сан. 19:20,

+ 16:1 Лев. 10:2

+ 16:2 Шыг. 26:31, Шыг. 30:10, Мат. 27:51, Ювытлар 6:19, Ювытлар 9:3, Шыг. 25:22

+ 16:4 Шыг. 28:39-43,

+ 16:13 Шыг. 25:21-22

+ 16:18 Шыг. 30:10

+ 16:22 Лев. 14:7

+ 16:23 Лев. 6:11

+ 16:26 Лев. 11:25

+ 16:27 Шыг. 29:14, Лев. 4:11-12, Лев. 6:30, Лев. 9:11, Сан. 19:5, Ювытлар 13:11

+ 16:29 Лев. 23:27-32, Сан. 29:7-11

+ 16:32 Шыг. 29:30

+ 17:5 Шер. 12:15-20

+ 17:6 Яр. 8:21, Лев. 1:9

+ 17:9 Шер. 12:20

+ 17:10 Яр. 9:4-6, Лев. 3:17

+ 17:11 Ювытлар 9:22

+ 17:13 Шер. 12:16, Шер. 12:24

+ 17:15 Лев. 11:25, Лев. 11:40

• 18:1 Лев. 20:11-22

+ 18:5 Шер. 4:1, Шер. 32:47, Сулейманнынъ таварыхлары 4:4, Рим. 8:13, Рим. 10:5, Гал. 3:12

+ 18:8 Шер. 22:30

+ 18:9 Шер. 27:22,

+ 18:15 Яр. 38:26

+ 18:16 Мат. 14:4, Мк. 6:18

+ 18:17 Шер. 27:23

+ 18:18 Яр. 29:30, Яр. 30:15

+ 18:19 Лев. 15:24

+ 18:20 Шыг. 20:14

+ 18:22 Яр. 19:5, Рим. 1:27

+ 18:23 Шыг. 22:19

+ 18:25 Сан. 35:34,

+ 19:2 Лев. 11:44, 1 Петер 1:16

+ 19:3 Шыг. 20:8-12

+ 19:4 Шыг. 20:3-5, Шер. 5:8

+ 19:5 Лев. 7:16-18

+ 19:9 Лев. 23:22, Шер. 24:19, Рут 2:1-2

+ 19:10 Рут 2:1, Рут 2:15

+ 19:11 Шыг. 20:15, Лев. 6:2-3, Эфесшилер 4:25, Колосшылар 3:9

+ 19:12 Шыг. 20:7, Шер. 5:11,

+ 19:13 Шер. 24:14-15, Рим. 13:8

+ 19:15 Шыг. 23:2-3, Шер. 1:17

+ 19:16 Шыг. 23:1, Шыг. 23:7, Шер. 27:25,

+ 19:17 Мат. 18:15, Лк. 17:3

+ 19:18 Сулейманнынъ таварыхлары 20:22, Мат. 5:43, Мат. 19:19, Мат. 22:39, Мк. 12:31, Лк. 10:27, Якуп 2:8, Рим. 13:9, Гал. 5:14

+ 19:19 Шер. 22:9

+ 19:26 Яр. 9:4, Лев. 3:17, Лев. 7:26, Лев. 17:10, Шер. 12:23-24, Ислер 15:20, Ислер 15:29, Шер. 18:10

+ 19:27 Лев. 21:5

+ 19:28 Лев. 21:5, Шер. 14:1

* 19:29 Бутлар: оьтирик танърилер.

+ 19:29 Шер. 23:17

+ 19:30 Лев. 26:2

+ 19:31 Шыг. 22:18, Шер. 18:11,

+ 19:32 Сулейманнынъ таварыхлары 20:29

+ 19:33 Шыг. 22:21

+ 19:34 Шыг. 12:49, Лев. 24:22, Сан. 15:16, Шер. 10:19

+ 19:36 Шер. 25:13, Сулейманнынъ таварыхлары 11:1, Сулейманнынъ таварыхлары 20:10,

+ 20:2 Лев. 18:21

+ 20:3 Лев. 17:10,

+ 20:4 Шер. 17:2-5

+ 20:6 Лев. 19:31

+ 20:7 Лев. 11:44

+ 20:9 Шыг. 21:17

+ 20:10 Шыг. 20:14, Лев. 18:20, Шер. 22:22, Яхья 8:5

+ 20:11 Лев. 18:7-16, Шер. 22:30, Яр. 35:22

+ 20:12 Яр. 38:26

+ 20:13 Лев. 18:22, Рим. 1:27

+ 20:14 Лев. 18:17, Шер. 27:23

+ 20:15 Шыг. 22:19

+ 20:17 Лев. 18:9,

+ 20:18 Лев. 15:24, Лев. 18:19

+ 20:19 Лев. 18:12-13

+ 20:20 Лев. 18:14

+ 20:21 Лев. 18:16, Мат. 14:4, Мк. 6:18

+ 20:24 Шыг. 3:17

+ 20:25 Лев. 11:2-47, Шер. 14:4-20

+ 20:26 Лев. 11:44

+ 20:27 Лев. 19:31, Шыг. 22:18

+ 21:5 Лев. 19:27

+ 21:6 Лев. 3:11

+ 21:8 Лев. 11:44

+ 21:9 Яр. 38:24

+ 21:10 Лев. 10:6,

+ 21:11 Сан. 19:14

+ 21:12 Лев. 10:7

+ 21:18 Шер. 23:1

+ 22:3 Лев. 7:20-21

+ 22:4 Лев. 13:3, Лев. 15:2, Сан. 19:11

+ 22:8 Шыг. 22:31, Лев. 11:40, Лев. 17:15

+ 22:10 Шыг. 29:33

+ 22:11 Сан. 18:11

+ 22:14 Лев. 6:5

+ 22:20 Шер. 15:21, Шер. 17:1,

+ 22:27 Шыг. 22:30

+ 22:28 Шыг. 23:19, Шер. 22:6

+ 22:29 Лев. 7:12

+ 22:30 Лев. 7:12-15

+ 22:33 Сан. 15:41

+ 23:3 Шыг. 20:8, Шыг. 35:2

* 23:5 Биринши ай: навруз-коькек.

+ 23:5 Шыг. 12:1-13

+ 23:8 Шыг. 12:14-20, Шыг. 13:3-7

+ 23:10 Шыг. 23:19, Шыг. 34:26, Сан. 15:20, Шер. 26:2

+ 23:15 Шыг. 23:16, Шыг. 34:22, Шер. 16:9

+ 23:22 Лев. 19:9, Шер. 24:19, Рут 2:1, Рут 2:15

* 23:24 Етинши ай: сентябрь-октябрь.

+ 23:24 Сан. 29:1-6

+ 23:27 Лев. 16:29-31, Сан. 29:7-11

+ 23:34 Сан. 29:12-39, Шер. 16:13-15

+ 23:39 Шыг. 23:16

+ 24:2 Шыг. 25:31, Шыг. 27:20-21

+ 24:6 Шыг. 25:30

+ 24:9 Мат. 12:4

+ 24:12 Сан. 15:34

+ 24:14 Сан. 15:35-36

+ 24:15 Шыг. 20:7, Шер. 5:11

+ 24:17 Яр. 9:6, Шыг. 21:12, Сан. 35:31

+ 24:18 Шыг. 21:33, Шыг. 21:34

+ 24:19 Шыг. 21:23-25, Шер. 19:21, Мат. 5:38

+ 24:22 Шыг. 12:49, Лев. 19:34, Сан. 15:16, Шер. 10:19

• 25:1 Шыг. 23:10-11

+ 25:3 Лев. 26:34-35

+ 25:9 Лев. 23:27

+ 25:15 Лев. 27:17-24

+ 25:21 Шер. 28:8

+ 25:25 Рут 3:9, Рут 4:3-6, Сан. 27:11,

+ 25:28 Лев. 27:19-21

+ 25:32 Сан. 35:2,

+ 25:35 1 Яхъя 3:17

+ 25:36 Шыг. 22:25-27, Шер. 15:7-8

+ 25:39 Мат. 18:25, Шер. 24:14

+ 25:40 Шыг. 21:2, Шер. 15:12

+ 25:42 1Кор. 7:23

+ 25:43 Эфесшилер 6:9

+ 25:54 Шыг. 21:2, Шер. 15:12

• 26:1 Шер. 11:13-15, Шер. 28:1-14

+ 26:1 Шыг. 20:4-5, Шыг. 23:24

+ 26:2 Лев. 19:30

+ 26:4 Шер. 11:14, Шер. 28:12,

+ 26:8 Шер. 32:30,

+ 26:12 Ашы. 21:3

+ 26:13 Шыг. 20:2, Шер. 5:6

• 26:14 Шер. 28:15-68

+ 26:16 Шер. 28:22,

+ 26:17 Сулейманнынъ таварыхлары 28:1

+ 26:21 Яр. 4:15,

+ 26:22 Шер. 32:24

+ 26:29 Шер. 28:53,

+ 26:32 Шер. 29:24,

+ 26:33 Шер. 4:27, Шер. 28:64,

+ 26:34 Шыг. 23:10-11, Лев. 25:2-7,

+ 27:2 Сан. 30,

+ 27:13 Лев. 6:5

+ 27:17 Лев. 25:15

+ 27:20 Лев. 25:28

+ 27:21 Сан. 18:14

+ 27:25 Шыг. 30:13

+ 27:26 Шыг. 13:2, Шыг. 13:11-16

+ 27:27 Лев. 6:5

* 27:28 Бу занъ есирге туьсирилген явлар эм олардынъ калалары акында.

+ 27:29 Сан. 21:2,

+ 27:30 Сан. 18:21, Шер. 14:22

+ 27:31 Лев. 6:5

* 1:1 Раббий – баслапкы кайнаклардынъ тилинде: «Яхве». Бу аты ман Яратувшы Мусага эм Исраил халкына ашылган (кара: Шыг. 3:13-15). Кара: Анълатпа соьзлик.

+ 1:1 Шыг. 19:1, Шыг. 25:22

+ 1:2 Шыг. 30:12-14, Шыг. 38:26, Сан. 26:2,

+ 1:5 Сан. 7:30

+ 1:6 Сан. 7:36

+ 1:7 Шыг. 6:23, Рут 4:20,

+ 1:8 Сан. 7:18

+ 1:9 Сан. 7:24

+ 1:10 Сан. 7:48

+ 1:11 Сан. 7:60

+ 1:12 Сан. 7:66

+ 1:13 Сан. 7:72

+ 1:14 Сан. 7:42

+ 1:15 Сан. 7:78

+ 1:21 Сан. 26:7

+ 1:23 Сан. 26:14

+ 1:25 Сан. 26:18

+ 1:27 Сан. 26:22

+ 1:29 Сан. 26:25

+ 1:31 Сан. 1:27

+ 1:33 Сан. 26:37

+ 1:35 Сан. 26:34

+ 1:37 Сан. 26:41

+ 1:39 Сан. 26:43

+ 1:41 Сан. 26:47

+ 1:43 Сан. 26:50

+ 1:46 Шыг. 38:26, Сан. 26:51

* 1:50 Антласув шатыры: Алла Исраил уллары ман эткен антласув эки ялпак таста язылган эди. Сосы таслар кие шатырда сакланганы уьшин ога «антласув шатыры» деп айтыла эди.

+ 1:53 Сан. 8:19, Сан. 16:46, Сан. 18:5,

+ 2:3 Сан. 1:7

+ 2:9 Сан. 10:14

+ 2:16 Сан. 10:18-20

+ 2:17 Сан. 10:17, Сан. 10:21

+ 2:24 Сан. 10:22-24

+ 2:31 Сан. 10:25-27

+ 2:32 Шыг. 38:26, Сан. 1:46, Сан. 26:51

+ 2:33 Сан. 1:47-53

+ 3:2 Шыг. 6:23

+ 3:4 Лев. 10:2,

+ 3:6 Сан. 18:2

+ 3:9 Сан. 8:19, Сан. 18:6

+ 3:10 Сан. 16:40,

+ 3:13 Шыг. 13:2, Шыг. 13:11-16

+ 3:17 Яр. 46:11, Шыг. 6:16-19, Шыг. 10:2

+ 3:23 Сан. 1:53

+ 3:25 Сан. 4:24-26

* 3:31 Сандык – кара: Анълатпа соьзлик, тагы да: Кетуьв 25:10-22.

+ 3:31 Сан. 4:4, Сан. 4:15

+ 3:32 Сан. 4:16

+ 3:36 Сан. 4:31-32

+ 3:39 Сан. 26:62

+ 3:47 Шыг. 13:13, Сан. 18:15-16, Шыг. 30:13

* 3:50 Тувра маьнеси: «1365 шекел куьмис, кие ердинъ шекели».

+ 4:3 Сан. 8:24-25,

+ 4:6 Шыг. 25:5

+ 4:16 Сан. 3:32

+ 4:24 Сан. 3:25-26

+ 4:31 Сан. 3:36-37

* 5:2 Аьдетинше коьшируьв: «иримбопаз». Оригиналдагы соьз бир неше туьрли тери маразды, иримбопазды да косып, анълатады.

+ 5:2 Лев. 13:3, Лев. 15:2, Лев. 13:46

+ 5:3 Лев. 15:31

+ 5:6 Лев. 6:2-3

+ 5:7 Лев. 5:5, Лев. 6:5

+ 5:13 Шыг. 20:14, Лев. 18:20

+ 5:15 Лев. 5:11

* 5:18 Яде: «яланъбас этсин».

* 5:21 Яде: «сага бала битпестей курсак берсин эм каратон этсин».

* 5:22 Яде: «сага эм сени каратон этсин, а курсагынъды – бала битпестей».

* 5:22 Амин – ювыт соьз, «аьше, дурыс, акыйкаты да сол» яде «соьйтип болсын» деп коьшириледи.

* 5:26 Эстелик кесеги – Яратувшы, ога курманлык буьтин тийисли болса да, Оьзининъ шапагаты ман, курманлыктынъ тек бир кесеги яндырылганына разылык берди. Сонынъ уьшин, бу кесек, баьри садака Яратувшыга тийисли экенине, эскеруьв болатаган эди.

* 6:2 Назорейлик – бу соьз «айырылув», «багысланув» дегенди анълатады.

+ 6:6 Лев. 21:11

+ 6:10 Лев. 1:14, Лев. 5:7

+ 6:14 Лев. 3:6, Лев. 4:32

+ 6:15 Лев. 2:4

+ 6:19 Шыг. 29:23-24

+ 6:20 Лев. 7:31

+ 6:23 Лев. 9:23, Шер. 21:5,

+ 7:1 Шыг. 40:17, Лев. 8:10

+ 7:7 Сан. 4:25

+ 7:8 Сан. 4:31

+ 7:9 Сан. 3:31

+ 7:12 Шыг. 6:23, Сан. 1:7

* 7:13-14 Тувра маьнеси: «юз отыз шекель …етпис шекель, кие ердинъ шекели… он шекель». Тагы да бу баста каранъыз.

+ 7:14 Шыг. 30:34-35

+ 7:15 Лев. 1:2-3

+ 7:16 Лев. 4:23-24

+ 7:17 Лев. 3:1

+ 7:18 Сан. 1:8

+ 7:24 Сан. 1:9

+ 7:30 Сан. 1:5

+ 7:36 Сан. 1:6

+ 7:42 Сан. 1:14

+ 7:48 Сан. 1:10,

+ 7:54 Сан. 1:10

+ 7:60 Сан. 1:11

+ 7:66 Сан. 1:12

+ 7:72 Сан. 1:13

+ 7:78 Сан. 1:15

* 7:85 Тувра маьнеси: «эки мынъ доьрт юз шекель, кие ердинъ шекели».

* 7:86 Тувра маьнеси: «юз йырма шекель».

* 7:89 Антласув сандыгынынъ капагы – баслапкы кайнактынъ тилинде «капкаш» яде «куьнады кеширетаган ер» деген соьз кулланылады. Бу капкаштынъ уьстинде эки алтын керубидинъ арасында коьринмей Яратувшы турган. Тазаланув Куьнинде бас дин куллыкшысы Энъ Кие Ерге халктынъ куьнасы уьшин курманлыктынъ канын алып кирген эм оны антласув сандыгынынъ капкашына буьрккен.

* 7:89 Керуби – маьлектей ян, еннет каравылы. Кара: Анълатпа соьзлик.

+ 7:89 Шыг. 25:22

+ 8:7 Сан. 19:9, Сан. 19:17

+ 8:8 Лев. 2:1

+ 8:14 Сан. 3:45

+ 8:16 Шыг. 13:2, Шыг. 13:11-16

+ 8:19 Сан. 3:9, Сан. 1:53

+ 8:24 Сан. 4:3,

+ 9:2 Шыг. 12:1, Лев. 23:5

+ 9:6 Лев. 21:1, Сан. 5:2

+ 9:11 Шыг. 12:6,

+ 9:12 Шыг. 12:46, Яхья 19:36

+ 9:14 Шыг. 12:48-49

+ 9:15 Шыг. 13:21, Шыг. 40:17

+ 9:17 Шыг. 40:36

+ 10:5 Сан. 2:3-9

+ 10:6 Сан. 2:10-16

+ 10:9 Сан. 31:6,

* 10:10 Янъы Ай байрамы – ай календарин кулланган исраилшилер янъы айдынъ байрамын белгилегенлер.

+ 10:10 Сан. 29:1, Сан. 28:11-15

+ 10:12 Яр. 21:21

+ 10:14 Сан. 2:9, Сан. 1:7-9

+ 10:17 Сан. 2:17

+ 10:18 Сан. 2:10-16

+ 10:21 Сан. 4:4-15, Сан. 7:9

+ 10:22 Сан. 2:18-24

+ 10:25 Сан. 2:25-31

+ 10:29 Шыг. 2:18, Яр. 12:7, Яр. 32:12

* 10:29-32 Ызында Муса Ховавты разы этти, эм ол исраилшилер мен бирге барды.

+ 10:34 Шыг. 13:21

+ 11:1 Лев. 10:2, Сан. 16:35

+ 11:2 Якуп 5:16

+ 11:4 Шыг. 12:38, 1Кор. 10:6

+ 11:6 Сан. 21:5

* 11:7 Тувра маьнеси: «бдолахка усаган». Бдолах – Аравияда оьсетаган тереклердинъ бирисининъ ийисли, оьте коьринетаган сагызы.

+ 11:8 Шыг. 16:13, Шыг. 16:15-31

+ 11:14 Шыг. 18:18, Шер. 1:9

+ 11:15 Юнус 4:3

+ 11:16 Шыг. 24:1, Шер. 1:15

+ 11:18 Шыг. 19:10

+ 11:21 Шыг. 12:37

+ 11:23 Сан. 23:19,

* 11:25 Яде: «эм коймадылар».

+ 11:31 Шыг. 16:13

* 11:32 Тувра маьнеси: «он хомерден аз тувыл», соьйткенде, бир мынъ килограммнан артык.

+ 11:35 Сан. 33:17

* 12:1 Тувра маьнеси: кушли. Белки, Мусадынъ хатыны Куштан (Нубия) тувыл, а Кушаннан болган. Ол заманда Сипора акында айтылады (кара: Шыг. 2:15-22).

+ 12:6 Яр. 46:2,

+ 12:7 Ювытлар 3:2, Ювытлар 3:5

+ 12:8 Шыг. 33:11, Шыг. 33:19

* 12:10 Баслапкы кайнактагы соьз тек иримбопаз болмай, бир неше тери маразды анълататады.

+ 12:10 Лев. 13:3

+ 12:14 Лев. 13:46, Сан. 5:2

• 13:1 Шер. 1:19-25

+ 13:1 Сан. 10:12, Яр. 21:21

+ 13:4 Сан. 32:8, Шер. 1:22

+ 13:7 Сан. 13:31

* 13:9 Хошея: Ешудынъ баска аты.

+ 13:17 Сан. 11:28, Сан. 14:6

* 13:22 Яде: «Хаматка аькететаган тав кешуьвининъ».

* 13:23 Анактынъ тувдыклары оьзлерининъ бийик бойы ман баскаланатаган эдилер (тенъл. ятл. 34). Олар Исраил улларына уьйкен коркыныш тувдырганлар.

+ 13:24 Сан. 32:9, Шер. 1:24-25

* 13:25 Эшколдынъ маьнеси солкым.

+ 13:30 Шыг. 17:8

+ 13:31 Сан. 13:7, Сан. 14:6, Сан. 26:65, Сан. 32:12, Сан. 34:19, Шер. 1:36,

+ 13:34 Яр. 6:4,

• 14:1 Шер. 1:26-32

+ 14:2 Шыг. 16:3, Сан. 20:3

+ 14:5 Сан. 16:4, Сан. 16:22, Сан. 16:45, Сан. 20:6,

+ 14:6 Шыг. 24:13, Сан. 11:28, Сан. 13:31, Мк. 14:63, Ислер 14:14

+ 14:9 Рим. 8:31

+ 14:10 Шыг. 17:4

+ 14:12 Шыг. 32:10

+ 14:14 Шыг. 15:14-15

+ 14:16 Шер. 9:28

+ 14:17 Шыг. 34:6, Шыг. 20:5, Шер. 5:9

• 14:20 Шер. 1:34-40

+ 14:23 Шер. 12:9-10,

+ 14:24 Сан. 13:30, Сан. 14:6,

+ 14:29 Ювытлар 3:17, Сан. 1:2-3

+ 14:30 Сан. 26:64-65

+ 14:33 Шер. 1:3, Шер. 8:2

+ 14:38 Сан. 26:65

• 14:39 Шер. 1:40-46

+ 14:43 Сан. 13:30

* 14:44 Маьнеси: Яратувшы олар ман бармаган, эм Ол согыста оларга ярдам этпеек. Аьдетинше, Раббий, булыт яде отлы багана кебинде, Исраил халкын, олар йол шыкса, озгарган (кара: 9:15-23).

+ 14:45 Сан. 21:3,

+ 15:3 Шыг. 29:18, Лев. 1:2-3, Лев. 22:21, Шыг. 23:14

* 15:6 Тувра маьнеси: «ефадынъ оннан экиси».

+ 15:8 Лев. 3:1

* 15:9 Тувра маьнеси: «ефадынъ оннан уьши».

+ 15:10 Лев. 1:9

+ 15:15 Шыг. 12:49, Лев. 19:34, Лев. 24:22, Шер. 10:19

+ 15:22 Лев. 4:2, Лев. 4:27, Лев. 5:15

+ 15:24 Лев. 4:13

+ 15:27 Лев. 4:27-28

+ 15:29 Сан. 15:15

+ 15:30 Ювытлар 10:26

* 15:32 Шабат куьн – иудейлерде юмадынъ етинши куьни. Раббийге багысланган куьн. Бу куьн, Раббийдинъ буйырганыша, Исраил халкы тыншаймага эм аьдетли курманлыклар шалмага тийисли болган (кара: Шыг. 31:12-17; Сан. 28:9-10).

+ 15:32 Шыг. 35:3

+ 15:34 Лев. 24:12

+ 15:35 Шыг. 31:14, Лев. 24:14-16

+ 15:38 Шер. 22:12, Мат. 23:5

+ 15:40 Лев. 11:44

+ 15:41 Лев. 22:33

+ 16:1 Шыг. 6:16, Шыг. 6:18, Шыг. 6:21

+ 16:3 Шыг. 19:6

+ 16:4 Сан. 14:5

+ 16:5 2 Тимотей 2:19

+ 16:7 Лев. 10:1

+ 16:9 Сан. 8:14

+ 16:11 Шыг. 16:7-8

+ 16:13 Шыг. 2:14

+ 16:21 Шыг. 33:5

+ 16:22 Сан. 14:5, Сан. 27:16, Ислер 17:28, Яр. 18:23

+ 16:26 2 Тимотей 2:19

+ 16:33 Сулейманнынъ таварыхлары 1:12

+ 16:35 Лев. 10:2, Сан. 11:1

+ 16:40 Сан. 3:10,

+ 16:45 Шыг. 33:5, Сан. 14:5

+ 16:46 Лев. 16:12, Сан. 1:53

+ 16:48 Сан. 25:8,

+ 17:4 Шыг. 25:22

+ 17:8 Ювытлар 9:4

+ 18:1 Шыг. 28:38

+ 18:2 Сан. 3:6-10

+ 18:5 Сан. 1:53

+ 18:7 Шыг. 26:31, Лев. 16:2, Сан. 1:51

+ 18:8 Лев. 7:32, Сан. 5:9, Шыг. 29:28

+ 18:11 Лев. 22:2, Лев. 22:3, Лев. 22:11-13

+ 18:12 Шер. 18:4

+ 18:13 Шыг. 23:19

+ 18:14 Лев. 27:21, Лев. 27:28

+ 18:15 Шыг. 13:2, Шыг. 13:11-16, Сан. 3:46-47

* 18:16 Тувра маьнеси: «бес шекель куьмис, кие ердинъ шекели, бир шекельде йырма гер». Кие ердинъ шекели – авырлык оьлшеми, оны шатырдынъ эм кие уьйдинъ дин куллыкшылары кулланганлар.

+ 18:16 Шыг. 30:13

+ 18:17 Шыг. 13:2, Шыг. 13:11-16

+ 18:18 Шыг. 29:26-28

+ 18:19 Лев. 2:13,

+ 18:20 Шер. 10:9, Шер. 12:12, Шер. 14:27, Шер. 18:1-2,

+ 18:21 Лев. 27:30, Шер. 14:22

+ 19:2 Шер. 21:3,

+ 19:4 Лев. 4:16-17

+ 19:5 Шыг. 29:14, Лев. 4:11-12, Лев. 9:11

+ 19:6 Шыг. 12:22, Лев. 14:4

+ 19:7 Лев. 11:25

+ 19:9 Сан. 8:7

+ 19:10 Лев. 11:25

+ 19:12 Сан. 31:19

+ 19:13 Лев. 15:31

+ 19:15 Лев. 11:32

+ 19:18 Шыг. 12:22

+ 19:19 Лев. 11:25

+ 19:20 Лев. 15:31

+ 20:1 Шыг. 15:20

+ 20:2 Шыг. 17:1-7

+ 20:3 Шыг. 16:3, Сан. 14:2

+ 20:6 Сан. 14:5

+ 20:12 Сан. 27:14, Шер. 31:2

* 20:14 Исраил эм Эдом экеви Ибрагимнинъ улы Исхактынъ тувдыклары.

* 20:14 Соьзбе-сьоз: «Сенинъ кардашынъ, Исраил, айтады».

+ 20:14 Яр. 25:24-26, Шер. 2:4

+ 20:15 Яр. 46:6-7, Шыг. 1:11

+ 20:16 Шыг. 2:23, Шыг. 3:7, Шыг. 14:19

+ 20:17 Сан. 21:22, Шер. 2:27

+ 20:19 Шер. 2:28

+ 20:22 Сан. 33:37

+ 20:24 Сан. 20:12

+ 20:26 Шыг. 28:2, Шыг. 29:29

+ 20:28 Сан. 33:38-39, Шер. 10:6

+ 20:29 Шер. 34:8

+ 21:1 Сан. 33:40

+ 21:2 Лев. 27:29, Шер. 7:2, Яр. 28:20

+ 21:5 Сан. 11:4-6, Сан. 11:20

+ 21:9 Яхья 3:14

+ 21:10 Сан. 33:43

+ 21:11 Сан. 33:44

+ 21:12 Шер. 2:13

+ 21:13 Сан. 22:36,

* 21:14 Бу бурынгы китап Кие Язувдынъ куьбине кирмеген, аьлиги заманга дейим сакланмаган.

+ 21:15 Шер. 2:9, Шер. 2:18, Шер. 2:29,

• 21:21 Шер. 2:24,

+ 21:22 Сан. 20:17, Сан. 20:19

+ 21:24 Шер. 3:16,

* 21:29 Кемош – моавшылардынъ кудайы, ога курманлыкка аьдемлер аькелинген.

+ 21:29 Рут 1:15,

+ 21:30 Сан. 32:3,

+ 21:32 Сан. 32:1,

+ 21:34 Шер. 3:1-2

+ 22:2 Шыг. 15:15,

+ 22:5 Шер. 23:4

+ 22:36 Сан. 21:13, Сан. 21:15

+ 23:8 Сулейманнынъ таварыхлары 26:2

+ 23:9 Шер. 33:28, Шыг. 33:16

+ 23:10 Яр. 13:16

+ 23:19 2 Тимотей 2:13, Тит 1:1-2,

+ 23:22 Сан. 24:8

+ 23:24 Яр. 49:9, Яр. 49:27

+ 24:2 Сан. 11:25,

* 24:4 Белки, мунда билдируьв трансы акында айтылады; тагы да ятл. 16.

* 24:6 Алой – ийисли сагыз кокыган терек, Индокитайда оьседи, ийисли май эм бальзам кебинде кулланылган. Аьлиги замандагы белгили алоэ оьсимлигиннен баскаланады.

+ 24:8 Сан. 23:22

+ 24:9 Яр. 49:9, Яр. 12:3, Яр. 27:29

+ 24:10 Шер. 23:5

+ 24:17 Мат. 2:2, Ашы. 22:16, Яр. 49:10,

+ 24:20 Яр. 36:12, Шыг. 17:8

+ 24:21 Яр. 15:19,

* 24:22 Яде: «Энди де не шаклы Ассирия сизди есирге аькетеек?»

+ 24:24 Яр. 10:21, Яр. 10:25

+ 25:1 Сан. 33:49,

+ 25:2 Шыг. 34:15

+ 25:3 Сан. 31:16,

+ 25:4 Шер. 4:3, Шер. 21:22

+ 25:7 Шыг. 6:25

+ 25:8 Сан. 16:48,

+ 25:15 Сан. 31:8

+ 25:17 Сан. 31:2, Сан. 31:7

+ 26:2 Шыг. 30:12-14, Шыг. 38:26, Сан. 1:2, Сан. 1:3,

+ 26:5 Шыг. 6:14,

+ 26:6 Яр. 46:8-9

+ 26:7 Сан. 1:21

+ 26:9 Сан. 16:1-2

+ 26:10 Сан. 16:31-35

+ 26:11 Шыг. 6:24

+ 26:12 Яр. 46:10, Шыг. 6:15,

+ 26:14 Сан. 1:23

+ 26:15 Яр. 46:16

+ 26:18 Сан. 1:25

+ 26:19 Яр. 38, Яр. 46:12,

+ 26:22 Сан. 1:27

+ 26:23 Яр. 46:13,

+ 26:25 Сан. 1:29

+ 26:26 Яр. 46:14

+ 26:27 Сан. 1:31

+ 26:28 Яр. 46:20

+ 26:33 Сан. 27:1-7

+ 26:34 Сан. 1:35

+ 26:37 Сан. 1:33

+ 26:38 Яр. 46:21,

+ 26:41 Сан. 1:37

+ 26:42 Яр. 46:23

+ 26:43 Сан. 1:39

+ 26:44 Яр. 46:17,

+ 26:47 Сан. 1:41

+ 26:48 Яр. 46:24,

+ 26:50 Сан. 1:43

+ 26:51 Сан. 1:46

+ 26:54 Сан. 33:54

• 26:57 Шыг. 6:16-25,

+ 26:60 Шыг. 6:23-25

+ 26:61 Лев. 10:2

+ 26:62 Сан. 3:39

+ 26:65 Сан. 14:28-30

• 27:1 Сан. 36:1-12

+ 27:1 Сан. 26:33,

+ 27:3 Сан. 16:1-35, Сан. 16:49

+ 27:11 Рут 4:3-6,

+ 27:12 Шер. 3:27, Шер. 32:49

+ 27:13 Сан. 20:24

* 27:14 Кара: 20:1-13.

+ 27:14 Сан. 20:12-13

+ 27:16 Сан. 16:22

+ 27:17 Мат. 9:36, Мк. 6:34

+ 27:18 Шыг. 24:13

+ 27:19 Шер. 3:28, Шер. 31:14

• 28:1 Шыг. 29:38-42

+ 28:2 Лев. 3:11, Лев. 21:6, Лев. 1:9

+ 28:11 Сан. 10:10

* 28:14 Тувра маьнеси: «хиннинъ яртысы… хиннинъ уьшинши боьлиги… хиннинъ доьртинши боьлиги».

* 28:14 Ай календарин кулланган исраилшилер, янъы ай тувса, аьр бир ай басын белгилегенлер.

• 28:16 Шыг. 13:3-7, Лев. 23:5-8, Шер. 16:1-8

+ 28:16 Шыг. 12:1-13

+ 28:17 Шыг. 23:15

• 28:26 Шер. 16:9-12

+ 29:1 Лев. 23:23-25

+ 29:7 Лев. 16:29-31, Лев. 23:27-32

• 29:12 Лев. 23:33-43, Шер. 16:13-15

+ 29:39 Лев. 7:16

+ 30:3 Лев. 5:4, Шер. 23:21,

* 31:2 Раббий Оьзининъ халкын, Моавтынъ патшасы Балак Исраилди наьлетлемеге эм оларды ялган кудай Баалга кылынмага эм баска миллетли кыскаяклыларга уьйлендирмеге каьрлегени уьшин, мидияншыларды язаламага шакырады (кара: 22:4-6 эм 25:1-18).

+ 31:2 Сан. 25:17

+ 31:6 Сан. 10:9

+ 31:8 Сан. 25:15,

+ 31:16 Сан. 25:1-5

+ 31:18 Шер. 21:10-14

+ 31:19 Сан. 19:12, Сан. 19:22

+ 31:24 Лев. 11:25, Сан. 19:10

+ 31:50 Шыг. 30:12

* 31:52 Тувра маьнеси: «он алты мынъ ети юз элли шекель».

+ 31:53 Шер. 20:14

+ 31:54 Шыг. 30:16

+ 32:1 Сан. 21:32

+ 32:4 Сан. 21:24, Сан. 21:35

+ 32:8 Сан. 13:3-4, Сан. 13:21-33

+ 32:10 Шер. 1:34-36

+ 32:11 Сан. 14:29

+ 32:12 Сан. 14:6

+ 32:13 Сан. 14:33-35

+ 32:39 Яр. 50:23,

* 32:41 Хаввот Яир: Яирдинъ авыллары.

+ 32:41 Шер. 3:14-15,

+ 33:3 Шыг. 14:8

+ 33:4 Шыг. 12:12, Шыг. 12:29

+ 33:5 Шыг. 12:37

+ 33:6 Шыг. 13:20

+ 33:7 Шыг. 14:2

+ 33:8 Шыг. 15:22-23

+ 33:9 Шыг. 15:27

+ 33:11 Шыг. 16:1

+ 33:14 Шыг. 17:1

+ 33:15 Шыг. 19:2

+ 33:16 Сан. 11:34

+ 33:17 Сан. 11:35

+ 33:31 Шер. 10:6

+ 33:33 Шер. 10:7

+ 33:35 Шер. 2:8

+ 33:36 Сан. 20:1, Сан. 27:14

+ 33:37 Сан. 20:22

+ 33:38 Сан. 20:28, Шер. 10:6

+ 33:40 Сан. 21:1

+ 33:43 Сан. 21:10

+ 33:44 Сан. 21:11

+ 33:47 Шер. 32:49

+ 33:48 Сан. 22:1

+ 33:49 Сан. 25:1

* 33:52 Бутлар: оьтирик таьнърилер.

+ 33:52 Шыг. 23:24, Шер. 7:5

+ 33:54 Сан. 26:54

+ 34:7 Сан. 33:37-39

+ 34:12 Яр. 15:18, Шыг. 23:31, Шер. 11:24,

+ 34:19 Сан. 14:6

+ 35:6 Шер. 4:41-43,

• 35:9 Шер. 4:41-43, Шер. 19:1-13,

+ 35:11 Шыг. 21:13

+ 35:22 Шыг. 21:13

+ 35:25 Шыг. 29:7

+ 35:30 Шер. 17:6, Шер. 19:15

+ 35:31 Яр. 8:22, Шыг. 21:12, Шыг. 21:30

+ 35:33 Яр. 9:6

+ 35:34 Лев. 18:25

• 36:1 Сан. 27:1-7,

* 36:4 Мереке йылы: кара Лев. 25:8-55.

+ 36:4 Лев. 25:10

* 1:2 Хорев тавы: Синай тавы.

* 1:2 Исраил уллары Кадеш Барнеядан Алла оларга ваьде эткен ерге тез киреек эдилер. Ама Аллады тынъламаганлары уьшин, олар 40 йылды шоьлде калмага керек болдылар. Муса пайхамбар бу соьзлерди сол 40 йылдан сонъ айтады.

+ 1:2 Шыг. 3:1, Шыг. 17:6, Шыг. 33:6, Сан. 13:26, Сан. 32:8

* 1:3 Он биринши ай: январь-февраль.

+ 1:3 Сан. 14:33

+ 1:4 Сан. 21:21-35

+ 1:6 Шыг. 19:1, Сан. 10:11-12

+ 1:7 Сан. 13:30

+ 1:8 Яр. 12:7, Яр. 26:3, Яр. 28:13

+ 1:9 Шыг. 18:18, Сан. 11:14

+ 1:10 Яр. 15:5

+ 1:15 Шыг. 18:25, Сан. 11:16

+ 1:16 Лев. 19:15, Шер. 16:18-19, Сулейманнынъ таварыхлары 31:9

+ 1:17 Шыг. 23:2-3, Лев. 19:15, Шыг. 18:22, Шыг. 18:26

• 1:19 Сан. 13, Сан. 14

+ 1:21 Шер. 31:8,

+ 1:30 Шыг. 14:14

+ 1:31 Шыг. 19:4, Шер. 32:11,

+ 1:33 Шыг. 13:21

• 1:34 Сан. 14:20-45

+ 1:36 Сан. 14:6-9, Сан. 14:24

+ 1:37 Сан. 20:12, Сан. 27:14

+ 1:38 Шыг. 24:13, Сан. 27:18-20

+ 1:46 Сан. 20:1,

+ 2:1 Сан. 14:25, Сан. 21:4

+ 2:5 Яр. 36:8

+ 2:7 Сан. 14:33

+ 2:10 Сан. 13:23, Шер. 1:28

+ 2:11 Яр. 14:5, Шер. 2:11, Шер. 2:20, Яр. 14:5-6

+ 2:12 Яр. 36:20-30

+ 2:13 Сан. 21:12

+ 2:14 Сан. 14:29-35, Сан. 26:64-65

+ 2:20 Яр. 14:5-6

+ 2:22 Яр. 36:20-30

• 2:24 Сан. 21:21-26

+ 2:25 Шыг. 15:14-16, Шыг. 23:27

+ 2:27 Сан. 20:17-19

• 3:1 Сан. 21:31-35

+ 3:2 Сан. 21:33-34

+ 3:6 Шер. 7:2

+ 3:9 Шер. 4:48,

+ 3:11 Яр. 14:5, Шер. 2:11, Шер. 2:20,

+ 3:12 Сан. 32:33,

* 3:14 Яирдинъ авыллары.

+ 3:15 Сан. 32:39-41,

+ 3:16 Сан. 21:24,

+ 3:17 Сан. 34:11,

+ 3:19 Сан. 32:17-26,

+ 3:21 Шер. 7:19,

+ 3:22 Шыг. 14:14

+ 3:24 Шыг. 15:11

+ 3:26 Сан. 20:12, Шер. 1:37

+ 3:27 Сан. 20:12, Сан. 27:12-13, Шер. 31:2, Шер. 32:52, Шер. 34:4

+ 3:28 Сан. 27:18-19, Шер. 1:38

+ 3:29 Сан. 25:5

+ 4:1 Лев. 18:5

+ 4:2 Шер. 12:32, Сулейманнынъ таварыхлары 30:6, Ашы. 22:18

+ 4:3 Сан. 25:1-9

+ 4:8 Рим. 3:2, Рим. 7:12

+ 4:9 Шер. 6:7, Шер. 11:19, Шер. 32:46,

+ 4:10 Шыг. 19:9, Шыг. 19:16

+ 4:11 Шыг. 20:21, Ювытлар 12:18

+ 4:13 Шыг. 20:1-17, Шер. 5:6-21, Шыг. 24:12, Шыг. 31:18

* 4:16-18 Бутлар: оьтирик танърилер.

+ 4:16 Шыг. 20:4-5, Рим. 1:23

+ 4:21 Шер. 1:37, Шер. 3:26

+ 4:24 Шыг. 20:5, Шыг. 24:17, Шер. 9:3, Ювытлар 12:29

+ 4:26 Шер. 32:1,

+ 4:27 Лев. 26:33, Шер. 28:64

+ 4:28 Шер. 28:36,

+ 4:33 Шыг. 19:21

+ 4:35 Мк. 12:32, 1Кор. 8:4

+ 4:36 Шыг. 24:17

+ 4:39 Шыг. 15:11,

• 4:41 Сан. 35:9-34, Шер. 19:1-13,

+ 4:47 Сан. 21:21-35

+ 4:48 Шер. 3:9

+ 4:49 Шер. 3:17

• 5:1 Шыг. 20:1-17

+ 5:4 Шыг. 33:11

+ 5:5 Шыг. 20:18, Шыг. 20:21, Шыг. 24:2

+ 5:6 Лев. 26:13

+ 5:8 Лев. 19:4, Лев. 26:1, Шер. 27:15

+ 5:9 Шыг. 34:14, Шер. 4:24, Шер. 6:15, Шыг. 34:7, Сан. 14:18

+ 5:10 Шер. 7:9

+ 5:11 Лев. 19:12, Лев. 24:10-16

+ 5:12 Шыг. 31:14-17, Лев. 19:30, Лев. 23:3, Лев. 26:2, Сан. 15:32-36, Мк. 2:27-28, Лк. 13:14

+ 5:16 Лев. 19:3, Шер. 27:16, Мат. 15:4, Мат. 19:19, Мк. 7:10, Мк. 10:19, Лк. 18:20, Эфесшилер 6:2

+ 5:17 Яр. 9:6, Лев. 24:17, Мат. 5:21, Мат. 19:18, Мк. 10:19, Лк. 18:20, Рим. 13:9, Якуп 2:11

+ 5:18 Лев. 18:20, Лев. 20:10, Шер. 22:22, Сулейманнынъ таварыхлары 6:32, Мат. 5:27, Рим. 13:9

+ 5:19 Лев. 19:11, Мат. 19:18, Рим. 13:9

+ 5:20 Шыг. 23:1, Шер. 19:16-20, Сулейманнынъ таварыхлары 19:5, Сулейманнынъ таварыхлары 19:9, Сулейманнынъ таварыхлары 21:28, Сулейманнынъ таварыхлары 24:28, Сулейманнынъ таварыхлары 25:18, Мат. 19:18

+ 5:21 Мат. 5:28, Лк. 12:15, Рим. 7:7, Рим. 13:9

+ 5:22 Шыг. 31:18

+ 5:25 Шыг. 19:21

+ 5:27 Шыг. 20:18-19

+ 5:28 Шер. 18:17

+ 5:33 Шер. 10:13

+ 6:3 Яр. 15:5, Яр. 22:17

+ 6:4 Мк. 12:29,

+ 6:5 Шер. 11:13, Мат. 22:37, Мк. 12:30, Лк. 10:27

+ 6:7 Шер. 4:9,

+ 6:8 Шыг. 13:9, Шыг. 13:16, Шер. 11:18

+ 6:9 Шер. 11:20

+ 6:13 Мат. 4:10, Лк. 4:8, Шер. 10:20,

+ 6:15 Шыг. 20:5

+ 6:16 Шыг. 17:2, Мат. 4:7, Лк. 4:12

+ 6:19 Шыг. 23:28-30

+ 6:20 Шыг. 12:26

+ 6:21 Шыг. 20:2

+ 6:25 Шер. 24:13

+ 7:1 Шыг. 23:23

+ 7:2 Сан. 21:2, Шер. 3:6, Шер. 20:16-17,

+ 7:3 2Кор. 6:14, Шыг. 34:15-16,

+ 7:4 Шер. 6:15

* 7:5 Ашера: хатын алла.

+ 7:5 Шыг. 23:24, Шыг. 34:13

+ 7:6 1 Петер 2:9, Шыг. 19:5-6

+ 7:9 Шыг. 20:6, Шер. 5:10

+ 7:12 Яр. 17:2, Яр. 26:3

+ 7:14 Шыг. 23:26

+ 7:15 Шыг. 9:15, Шыг. 15:26, Шыг. 23:25

+ 7:16 Шыг. 23:33

+ 7:19 Шер. 3:21,

+ 7:20 Шыг. 23:28,

+ 7:22 Шыг. 23:29

+ 8:2 Шыг. 16:35, Шыг. 15:25

+ 8:3 Шыг. 16:14-15, Шыг. 16:31, Мат. 4:4, Лк. 4:4

+ 8:4 Шер. 29:5,

+ 8:5 Сулейманнынъ таварыхлары 3:12, Ювытлар 12:7

+ 8:7 Шер. 11:11

+ 8:14 Сулейманнынъ таварыхлары 30:9,

+ 8:15 Сан. 21:6, Шыг. 17:6, Сан. 20:11

+ 8:16 Шыг. 16:5, Шыг. 16:31

+ 9:2 Сан. 13:23, Шер. 1:28

+ 9:3 Шыг. 20:5, Шыг. 24:17, Шер. 4:24, Ювытлар 12:29, Шыг. 23:29-31

+ 9:4 Яр. 15:16

+ 9:5 Яр. 50:24

+ 9:8 Шыг. 32:4, Шыг. 32:10

+ 9:9 Шыг. 24:18, Мат. 4:2

+ 9:10 Шыг. 31:18

+ 9:12 Шыг. 32:7-10

+ 9:14 Сан. 14:12

+ 9:18 Шыг. 34:28, Шыг. 32:11-14

+ 9:21 Шыг. 32:20

+ 9:22 Шыг. 17:7, Сан. 11:3, Сан. 11:34

+ 9:23 Сан. 13:3, Сан. 14:1

+ 9:26 Шыг. 32:11-13

+ 9:28 Сан. 14:16

• 10:1 Шыг. 34:1-4

+ 10:1 Шыг. 25:10

+ 10:2 Шыг. 25:16, Шыг. 25:21

+ 10:3 Шыг. 37:1-9

+ 10:4 Шыг. 20:1-17, Шер. 5:6-21, Шыг. 34:28-29

+ 10:5 Шыг. 40:20,

+ 10:6 Сан. 33:30-31, Сан. 20:28, Сан. 33:38

+ 10:7 Сан. 33:33

* 10:8 Буьгуьн: бу соьзлердинъ язылган заманында.

+ 10:8 Сан. 8:14

+ 10:9 Сан. 18:20

+ 10:10 Шыг. 34:28

+ 10:11 Шыг. 33:1

+ 10:13 Шер. 5:33

+ 10:14 Шыг. 9:29,

+ 10:15 Рим. 11:28

+ 10:16 Шер. 30:6, Рим. 2:29, Шыг. 32:9

+ 10:17 1 Тимотей 6:15, Ашы. 17:14, Ашы. 19:16, Ислер 10:34, Рим. 2:11, Гал. 2:6, Эфесшилер 6:9, Колосшылар 3:25, 1 Петер 1:17,

+ 10:19 Шыг. 22:21, Лев. 19:34

+ 10:20 Шер. 6:13, Шер. 30:20

+ 10:22 Яр. 46:27, Шыг. 1:5, Яр. 15:5, Яр. 22:17

+ 11:4 Шыг. 14:27-28

+ 11:6 Сан. 16:31-33

+ 11:9 Яр. 50:24, Шыг. 3:8

+ 11:11 Шер. 8:7

+ 11:13 Шер. 6:5,

+ 11:14 Лев. 26:4,

+ 11:18 Шыг. 13:9, Шыг. 13:16, Шер. 6:8

+ 11:19 Шер. 4:9

+ 11:20 Шер. 6:9

+ 11:24 Яр. 15:18, Шыг. 23:31, Сан. 34:1-12,

+ 11:25 Шер. 7:24

+ 11:26 Шер. 30:1, Шер. 30:15

+ 11:27 Лев. 26:1-13, Шер. 28:2-14

+ 11:28 Лев. 26:14-45, Шер. 28:15-45

+ 11:29 Шер. 27:12-13,

+ 11:30 Яр. 12:6

+ 12:3 Шыг. 23:24, Шыг. 34:13, Шер. 7:5,

+ 12:7 Шер. 27:7

+ 12:12 Сан. 18:20, Шер. 10:9

+ 12:16 Лев. 3:17, Лев. 7:26, Лев. 17:13

+ 12:19 Шер. 14:27,

+ 12:23 Яр. 9:4, Лев. 3:17, Лев. 7:26, Лев. 17:13

+ 12:32 Шер. 4:2, Ашы. 22:18

+ 13:2 Мк. 13:22, 2 Салоникшилер 2:9, Ашы. 13:13, Ашы. 16:14

+ 13:5 Шер. 18:20

+ 13:8 Сулейманнынъ таварыхлары 1:10

+ 13:9 Шыг. 32:27-28, Шер. 17:7

+ 13:10 Шер. 17:5

+ 14:1 Мат. 5:9, Яхья 1:12, 1 Яхъя 3:1, 1 Яхъя 5:1, Рим. 8:14, Лев. 19:27-28, Лев. 21:5

+ 14:2 Шыг. 19:5

• 14:3 Лев. 11

* 14:5 Элик – косуля.

* 14:18 Лейлек – аист.

+ 14:21 Лев. 7:24, Лев. 11:39-40, Шыг. 19:6, Шыг. 23:19, Шыг. 34:26

+ 14:22 Лев. 27:30, Сан. 18:21

+ 14:27 Шер. 12:19, Сан. 18:20, Шер. 10:9

+ 14:28 Шер. 26:12

+ 15:1 Шер. 31:10,

+ 15:3 Шер. 23:20

+ 15:6 Шер. 28:12,

+ 15:8 Лев. 25:35-36, Мат. 5:42, Якуп 2:15, 1 Яхъя 3:17

+ 15:11 Мат. 26:11

+ 15:12 Шыг. 21:2

+ 15:17 Шыг. 21:5-6

+ 15:19 Шыг. 13:2, Шыг. 13:11-16

+ 15:21 Лев. 22:20

+ 15:23 Лев. 17:13, Шер. 12:23-24

• 16:1 Шыг. 12:1-39, Шыг. 13:3-10, Шыг. 23:14-17, Лев. 23:4-22, Лев. 23:33-43, Сан. 28:16-31, Сан. 29:12-39

+ 16:3 Шыг. 12:11

+ 16:4 Шыг. 34:25

+ 16:9 Шыг. 34:22

+ 16:12 Шер. 5:15

+ 16:13 Шыг. 23:16

* 16:18 Оьким – суд.

+ 16:18 Шыг. 18:21, Сан. 11:16, Шер. 1:16-17

+ 16:19 Шыг. 23:2-3, Лев. 19:15, Шыг. 23:8, Сулейманнынъ таварыхлары 17:8,

+ 16:21 Шыг. 34:13, Шер. 7:5

+ 17:1 Лев. 22:20

+ 17:5 Шер. 13:10

+ 17:6 Сан. 35:30, Шер. 19:15

+ 17:7 Шер. 13:9

+ 17:9 Шер. 19:17

+ 17:17 Сулейманнынъ таварыхлары 31:3,

+ 18:2 Сан. 18:20, Шер. 10:9,

+ 18:3 Лев. 7:30-34

+ 18:4 Сан. 18:12

+ 18:6 Сан. 35:2,

+ 18:9 Лев. 18:26-30, Шер. 12:29-31

+ 18:10 Лев. 18:21,

+ 18:11 Шыг. 22:18, Лев. 19:26, Лев. 19:31

+ 18:15 Мк. 9:8, Яхья 1:21, Ислер 3:22, Ислер 7:37

+ 18:16 Шыг. 20:19, Шер. 5:27

+ 18:17 Шер. 5:28

+ 18:18 Яхья 4:25

+ 18:20 Шер. 13:5,

• 19:1 Сан. 35:9-34, Шер. 4:41-43,

+ 19:5 Шыг. 21:13

+ 19:10 Сулейманнынъ таварыхлары 6:17

+ 19:11 Шер. 27:24

+ 19:13 Шер. 21:9

+ 19:14 Шер. 27:17, Сулейманнынъ таварыхлары 22:28, Сулейманнынъ таварыхлары 23:10,

+ 19:15 Сан. 35:30, Шер. 17:6, Мат. 18:16, 2Кор. 13:1, 1 Тимотей 5:19, Ювытлар 10:28

+ 19:16 Шыг. 20:16

+ 19:17 Шер. 17:9, Шер. 25:1

+ 19:19 Сулейманнынъ таварыхлары 19:5

+ 19:21 Шыг. 21:23-25, Лев. 24:19-20, Мат. 5:38

+ 20:7 Шер. 24:5

+ 20:14 Сан. 31:7, Сан. 31:9,

+ 20:17 Шер. 7:2,

+ 21:3 Сан. 19:2,

+ 21:5 Сан. 6:22-27

+ 21:8 Юнус 1:14

+ 21:9 Шер. 19:13

+ 21:12 1Кор. 11:6

+ 21:15 Яр. 29:30, Яр. 29:33

+ 21:18 Шыг. 20:12, Шер. 5:16

+ 21:20 Сулейманнынъ таварыхлары 23:20-21

+ 21:22 Сан. 25:4

+ 21:23 Яхья 19:31, Гал. 3:13

+ 22:1 Шыг. 23:4

+ 22:6 Шыг. 23:19, Лев. 22:28

+ 22:9 Лев. 19:19

+ 22:12 Сан. 15:38

+ 22:22 Шыг. 20:14, Лев. 20:10, Яхья 8:5

+ 22:29 Яр. 34:8, Шыг. 22:16-17,

+ 22:30 Лев. 18:8, Шер. 27:20

+ 23:1 Лев. 21:18-20,

+ 23:4 Сан. 22:5-6

+ 23:5 Сан. 24:10, Сулейманнынъ таварыхлары 26:2

+ 23:7 Яр. 25:24-26, Яр. 36:8, Сан. 20:14, Шыг. 22:21, Шыг. 23:9

+ 23:10 Лев. 15:1-5

+ 23:14 Лев. 26:12

+ 23:17 Лев. 19:29,

+ 23:20 Шыг. 22:25, Шер. 15:3

+ 23:21 Сан. 30:3,

+ 23:25 Мк. 2:23, Рут 2:2

+ 24:1 Мат. 5:31, Мат. 19:7, Мк. 10:4

+ 24:5 Шер. 20:7, Сулейманнынъ таварыхлары 5:18

+ 24:7 Шыг. 21:16

+ 24:8 Лев. 13:2

+ 24:9 Сан. 12:10-15

+ 24:13 Шыг. 22:26-27, Шер. 6:25,

+ 24:14 Лев. 25:39

+ 24:15 Лев. 19:13, Якуп 5:4

+ 24:17 Шыг. 22:21

+ 24:19 Лев. 19:9, Лев. 23:22, Рут 2:1-2

+ 25:1 Шер. 19:17

+ 25:3 2Кор. 11:24

+ 25:4 1Кор. 9:9, 1 Тимотей 5:18

+ 25:5 Мат. 22:24, Мк. 12:19, Лк. 20:28

+ 25:6 Яр. 38:8, Рут 4:10

+ 25:9 Рут 4:7

+ 25:14 Лев. 19:36

+ 25:17 Шыг. 17:8

+ 26:2 Шыг. 23:19, Шыг. 34:26, Лев. 23:10

+ 26:5 Яр. 46:27, Шыг. 1:7

+ 26:6 Шыг. 1:11, Шыг. 1:14

+ 26:7 Шыг. 2:23-25, Шыг. 3:9

+ 26:8 Шыг. 12:51

+ 26:9 Шыг. 3:8

+ 26:12 Лев. 27:30, Шер. 14:28-29

+ 26:14 Лев. 7:20, Лев. 21:1, Лев. 21:11,

+ 26:15 Шыг. 3:8

+ 26:18 Шыг. 19:5

+ 26:19 Шер. 28:1, Шыг. 19:6

+ 27:5 Шыг. 20:25,

+ 27:7 Шер. 12:7

+ 27:9 Шер. 26:18

+ 27:12 Шер. 11:29,

+ 27:15 Шыг. 20:4-5, Шыг. 34:17, Шер. 5:8

+ 27:16 Шыг. 20:12, Шыг. 21:17, Лев. 19:3

+ 27:17 Шер. 19:14

+ 27:18 Лев. 19:14

+ 27:19 Шыг. 22:21-22

+ 27:20 Лев. 18:8, Шер. 22:30

+ 27:21 Шыг. 22:19, Лев. 18:23

+ 27:22 Лев. 18:9,

+ 27:23 Лев. 18:17, Лев. 20:14

+ 27:24 Шер. 19:11

+ 27:25 Шыг. 23:7, Шер. 16:19

+ 27:26 Гал. 3:10

• 28:1 Лев. 26:1-13, Шер. 11:13-15

+ 28:1 Шер. 26:19

+ 28:7 Шыг. 23:27

+ 28:8 Лев. 25:20-21

+ 28:9 Шыг. 19:6

+ 28:12 Шер. 11:14, Шер. 15:6

• 28:15 Лев. 26:14-45

+ 28:22 Лев. 26:16,

+ 28:27 Шыг. 9:10

+ 28:30 Шер. 20:5-7,

+ 28:36 Шер. 4:28

+ 28:53 Лев. 26:29,

+ 28:60 Шыг. 9:1-12

+ 28:62 Яр. 15:5, Шер. 10:22

+ 28:64 Лев. 26:33, Шер. 4:27,

+ 28:68 Шер. 17:16,

+ 29:1 Шыг. 19:1-6

+ 29:4 Рим. 11:8

+ 29:5 Шер. 8:4,

+ 29:6 Шыг. 15:25, Шыг. 16:4, Шыг. 17:6

+ 29:7 Сан. 21:21-35

+ 29:8 Сан. 32:33

+ 29:13 Шыг. 6:7

+ 29:18 Ювытлар 12:15

+ 29:20 Шер. 9:14,

+ 29:23 Яр. 14:2, Яр. 19:24,

+ 29:24 Лев. 26:32,

+ 29:27 Лев. 26:14-39, Шер. 28:15-68,

+ 29:29 Сулейманнынъ таварыхлары 25:2

+ 30:1 Шер. 11:26, Лев. 26:40

* 30:6 Авыстыраяк: еврейше «суьннетлеек».

+ 30:6 Шер. 10:16,

+ 30:7 Яр. 12:3, Шыг. 23:22

+ 30:12 Рим. 10:6

+ 30:15 Шер. 11:26,

+ 30:20 Шер. 10:20

+ 31:2 Шер. 34:7, Сан. 20:12, Сан. 27:12-13, Шер. 3:27

+ 31:3 Шер. 1:38

+ 31:4 Сан. 21:21-35

+ 31:5 Шер. 7:2

+ 31:10 Шер. 15:1, Шыг. 23:16

+ 31:14 Шер. 34:5, Сан. 27:19

+ 31:15 Шыг. 33:9, Сан. 12:5

+ 31:16 Шыг. 34:15,

+ 31:17 Сан. 14:42,

+ 31:19 Шер. 32:1-43

+ 31:20 Шыг. 3:8

+ 32:4 Мат. 5:48, Рим. 9:14

+ 32:6 Яхья 8:41,

* 32:8 Ол Исраил улларынынъ санына коьре халклардынъ мажаларын белгиледи: яде «Ол аьр халкка бирер коршалавшы маьлек белгиледи».

+ 32:8 Яр. 11:8, Ислер 17:26

+ 32:9 Шыг. 19:5,

+ 32:11 Шыг. 19:4,

* 32:15 Ешурун: Исраил халкы.

+ 32:17 1Кор. 10:20

+ 32:21 Рим. 10:19

+ 32:24 Лев. 26:22,

+ 32:30 Лев. 26:8,

+ 32:32 Яр. 18:20

+ 32:35 Рим. 12:19, Ювытлар 10:30

+ 32:36 Ювытлар 10:30,

+ 32:39 Шыг. 20:3,

+ 32:41 Шер. 32:41,

+ 32:43 Рим. 15:10, Яр. 4:10-12, Ашы. 6:10, Ашы. 19:2

+ 32:46 Шер. 4:9

+ 32:47 Лев. 18:5

+ 32:49 Сан. 27:12

+ 32:50 Сан. 33:38

+ 32:51 Сан. 20:12, Сан. 27:14

+ 32:52 Шер. 3:27

• 33:1 Яр. 49:1-28

+ 33:2 Ислер 7:53, Гал. 3:19, Шыг. 19:18

+ 33:4 Яхья 1:17, Яхья 7:19

* 33:5 Ешурун: Исраил халкы.

+ 33:5 Шер. 32:15,

* 33:8 Туммим эм Урим: сыбага таслар эм Алладынъ мыратын уьйренер уьшин кулланылган, тамам не болганлары билинмеген эки кишкей зат.

+ 33:8 Шыг. 17:7, Сан. 20:13

+ 33:9 Шыг. 32:26-29, Шер. 17:9-11, Шыг. 30:7-8

+ 33:13 Яр. 27:28

+ 33:15 Яр. 49:26,

+ 33:16 Шыг. 3:2-4

+ 33:17 Яр. 48:19

+ 33:21 Сан. 32:1-5, Сан. 32:16-19

+ 33:26 Шер. 32:15, Шер. 33:5, Шыг. 15:11

+ 33:28 Сан. 23:9

+ 33:29 Яр. 15:1,

+ 34:3 Яр. 14:2, Яр. 19:22, Яр. 13:12

+ 34:4 Яр. 12:7, Яр. 50:24, Шер. 3:27

+ 34:6 Юда 1:9

+ 34:7 Шер. 31:2

+ 34:8 Сан. 20:29

+ 34:9 Сан. 27:18, Сан. 27:23,

+ 34:10 Шыг. 33:11