# Kurmancî

Институт перевода Библии

## Mizgînî


Mizgînî

## MIZGÎNÎ


MIZGÎNÎ


PEYMANA NÛ


(ÎNGÎL)


bi Standarta Kurmancîya K’urdêd welatêd Kafkazê

Heger pirs yan pêşnîyarêd we hebin, ji k'erema xwe bi vê navnîşê bişînin: ibt_inform@ibt.org.ru

H’unurmendê şikilêd bi desta çêkirî Horace Knowles e,

Xudanê neşirkirinê

© The British & Foreign Bible Society e

(K’omela K’itêba Pîroze Înglîstanê û Welatder), 1954, 1967, 1972

Serr’astkir û zêdekira van şikila jî Louise Bass e,

xudanê neşirkirinê © The British & Foreign Bible Society e, 1994

© Институт перевода Библии, 2000, 2011

ISBN 978-5-93943-172-9

## Pêşgotina Înstîtûtê


Pêşgotina Înstîtûtê

Înstîtûta Welger’andina K’itêba Pîroz r’azîbûna xwe dide wan welger’ û serr’astkirêd vê K’itêba Pîroz, usa jî ewêd mayîne ku li gora karîna xwe alîk’arî dane bona hazirkirina vê k’itêba Mizgînîya Îsa Mesîh, awa gotî Peymana Nû bi zimanê k’urdîya zaravê kurmancî. Em pir’ şa ne, ku çend nivîsk’arêd k’urde ji çend welata jî xwe li welger’andina (t’ercimekirina) Peymana Nû girtine. Ev jî vî h’alê giranda gaveke pêşdaçûyîna zimanê milet e, usa jî xweykirina zimên e. Em bi dilekî şa vê K’itêba Pîroz, Peymana Nû p’êşk’êşî xwendevanêd hêja dikin.

Ew welger’andina destê weda ji ber wê Mizgînîyê hatîye girtinê, ya ku alîyê Înstîtûtêda sala 2000-î hatîye neşirkirinê, niha t’enê bi sivikayî hatîye lênihêr’andin û ser’astkirinê. Pêştirî wê yekê jî, şirovekirin û ferhengok jî hatine zêdekirinê. Înstîtût r’azîbûna xwe dide wan jî, yêd ku pêşnîyarî û k’omeka serr’astkirinê dane.


Standarta k’urdîye kirîlî bi h’erfêd latînî

R’ast e, Mizgînî (Încîl, Peymana Nû) bi h’erfêd latînî li gora standart û r’astnivîsara kurmancîya latînî îdî heye. Meremê wê k’itêba welger’andîye destê weda, ne ew e ku cîyê wê bigire yan dewsa wê bixebite. Me’nî ev e, ku pey Şer’ê H’emdinyayêyî Dudar’a h’eta îro, p’ir’anîya k’urdêd welatêd Kafkazê û Asya Navînda k’itêbêd xwe bi h’erfêd kirîlî û bi standarta zarav û r’êzimanîya xwe dane neşirkirinê. Lê belê van axirîyada, hinek hêdî-hêdî dest bi h’erfêd latînî dikin û merî jî hene ku latînî ji kirîlî r’ih’ettir dixûnin. Ji ber vê yekê me qirar kir, ku bona xatirê wan em vê welger’andinê bikin h’erfêd latînî. Awa, ev welger’andina destê weda xût mîna wê çapa h’erfêd kirîlî ye (ya ku sala 2011-a, ji alîya Înstîtûta Welger’andina K’itêba Pîrozda, Moskvê hatîya hazirkirinê), eva h’emû qeyde-qanûnêd r’astnivîsara r’êzimanîya standarta kirîlî xwey dike, lê t’enê bi h’erfêd latînî ye. Meremê neşirkirina vê çapbûnê ew e, ku alîkarîya wan k’urda bê kirinê, yêd ku welatêd Kafkazê û R’ûsyayêda dijîn, lê dixwazin vê welger’andinê bi h’erfêd latînî bixûnin.


Welger’andina Peymana Nû bi zimanê k’urdî

Nêzîkî du h’ezar sal pêşda, Peymana Nû bi zimanê yûnanîya kevin hatîye nivîsarê. Ji hingêva h’eta niha ew bi gelek zimanêd dinyayê hatîye welger’andinê. Dinyayêda îro nêzîkî şeş h’ezar h’eysid ziman hene. T’emamîya Peymana Nû niha nêzîkî h’ezar dusid zimanî hatîye welger’andinê. Gelek ji wan miletêd ku bi van zimana xeber didin û Peymana Nû bi zimanê wan welger’andî heye, h’esabê wan gelekî ji h’esabê miletê K’urd hindiktir e.

Eva k’itêba li gora zarav û r’êzimanîya kurmancîya welatêd Kafkazêda (wextekê Sovêtêda) hatîye nivîsarê. Sala 1827-a çend p’arêd K’itêba Pîroz bi kurmancîya Hek’arîyê hatine welger’andinê. Sala 1856 û sala 1857-da pêşîyê Mizgînîya li gora Metta û paşê her çar Mizgînî bi kurmancîya Xarp’ûtê (nêzîkî Elazigê) bi h’erfêd ermenî Stembolêda hatine neşirkirinê. Sala 1872-a t’evayîya Peymana Nû dîsa xût wî zaravîda hatîye neşirkirinê. Ji sala 1900-î h’eta niha çend p’arêd ji Peymana Nû, usa jî t’emamîya Peymana Nû bi çend zaravêd k’urdî hatine neşirkirinê (mesele, kurmancîya T’irkyayê, be’dînî, k’ermanşahî, mûkrî, soranî). Van axirîyada jî çend k’itêbêd welger’andina îroyîn ji alîyê Înstîtûta Welger’andina K’itêba Pîrozva bi kurmancîya welatêd Kafkazêda r’onayî dîtine: Sala 1993-a k’itêba Mizgînîya Metta derk’etîye û 1996-a jî k’itêba Mizgînîya Lûqa û K’arêd Şandîya. Sala 2000-î t’emamîya Peymana Nû derk’etîye, h’îmê k’îjanê niha serr’astkirî destê weda ye.


Cûr’ê (mêt’oda) xebata vê welger’andinê

[1]Eva k’itêba ji alîyê k’oma Înstîtûtêda hatîye welger’andinê. Kanîya vê k’itêba k’urdîye welger’andî ji k’itêba Peymana Nûye bi zimanê yûnanî ye, awa gotî «The Greek New Testament». Ev têk’sta yûnanî ser destnivîsarêd here kevine qenc h’îmgirtî ye, yêd ku îro hene. Nav destnivîsarêd yûnanîya kevinda çend firqîyêd ku têne ber ç’e’va hene, bona k’îjana jêra r’ûp’elêd k’itêbê hatine şirovekirinê. Lema firqîyêd biç’ûk carna dik’evine nava vê welger’andinê û welger’andinêd zimanêd başqe.

Meremê welger’andinê ev bû, ku hin welger’andin ji têk’sta yûnanî dûr nek’eta û fe’mîna wê jî mîna yûnanî bûya, hin jî ku fe’mîna yûnanî r’ast bibûya stîla kurmancîke xweşe zelal û bedewe îroyîn.

Înstîtûta Welger’andina K’itêba Pîroz

101000 Россия

Москва, Главпочтамт, а/я 36

Институт перевода Библии

## Pêşgotina bona Peymana Nû


Pêşgotina bona Peymana Nû

K’itêba ku we girtîye destê xwe, jêr’a dibêjin «Peymana Nû». Peymana Nûda bîst h’eft k’itêb hene. Evana pêşîyê bi zimanê yûnanî hatine nivîsarê. Hingê ev ziman zimanekî cime’tî bû, ku p’ir’anîya cime’ta Împêratorîya R’omayê, awa gotî miletêd dor-berêd Be’ra Sipî (Be’ra Navîn) r’ih’et fe’m dikirin û xeber didan.

Nivîsarêd Peymana Nû t’evî yêd Peymana Kevin hevr’a dibine t’evayîya K’itêba Pîroz (awa gotî «Bîblîya»). Nivîsarêd Peymana Kevin û Peymana Nû derheqa wan her du peymanada dibêjin, yêd ku Xwedê t’evî cime’ta Xwe girêdan. Peymana Kevinda nivîsar e ku çawa Xwedê t’evî cime’ta Xwe Îsraêlê peyman girêda û Qanûn[2] bi destê Mûsa da wan. Peymana Nûda jî nivîsar e ku çawa Xwedê t’evî cime’ta Xwe, awa gotî civîna h’emû bawermendêd Îsa Mesîhe ji her miletî peymaneke din girêda. Ev peyman pê destê Îsa Mesîh hate girêdanê. Himberî wê peymana Xwedêye ku Wî t’evî cime’ta Îsraêlê girêda, eva «nû» ye (Îbranî 9:11-15).

Her çar k’itêbêd pêşine Peymana Nûr’a bi yûnanî dibêjin: «EUAGGÊLÎON». Xebera «Încîl» ji wê tê û bi kurmancî tê fe’mkirinê «Mizgînî», awa gotî «xebera xêrê». Ev k’itêb derheqa jîyîn û qulixê Îsada dibêjin.

Pey van her çar Mizgînîyar’a k’itêba «K’arêd Şandîya» ye. Eva k’itêba şe’detîya wê yekê dide, çawa pêşîyê bawerîya ser vê Mizgînîyê dinyayêda bela dibû.

Pey vêr’a jî bîst yek ne’me hene, ku ji alîyê şandîya û bawermendêd dine sedsalîya pêşinda hatine nivîsarê. Hinek ji wan ne’ma, berbir’î civînêd cûr’e-cûr’e bajara dibin, hinek jî hema xût berbir’î bawermendêd şexsî dibin (Filîmon, Tîmot’êyo û yêd mayîn). Meremê nivîsk’arêd van ne’ma ew bû, wekî şîreta bidine bawermenda û hînkirina qulixê Îsa wanr’a şirovekin.

Xulese k’itêba bîst h’eftaye paşine Peymana Nûda, k’itêba «E’yantîyê» ye. Eva k’itêba pê dîtinok û xeberêd sur’îye sîmvolî derheqa Xudantîya Îsa Mesîh û serk’etina P’adşatîya Xwedêda dibêje.

## Bona alîkirina xwendevana


Bona alîkirina xwendevana

Bona alîkirina xwendevana çend tişt hatine hazirkirinê.

Pêşgotinêd her k’itêbekê:
Bona her k’itêbeke Peymana Nû pêşgotinek heye. Ev pêşgotin van axirîyada bona xwendevanêd vî zemanî hatine hazirkirinê, wekî zû ser fikir û meremêd her 27 k’itêba vebin.
Sernivîsarêd p’ara:
Nava welger’andinêda her p’areke biç’ûk bi sernivîsarekê destpêdibe. Mesele, Metta 1:1 bi sernivîsara «R’ik’inyata Îsa» destpêdibe, Metta 1:18 bi «Bûyîna Îsa» destpêdibe, Metta 2:1 bi «Steyrnasêd r’ohilatê» û yêd mayîn. Ev sernivîsar destnivîsarêd e’sasîda t’unene, lê van axirîyada bona alîk’arîya xwendevana hatine hazirkirinê, wekî xwendevan zanibe, merem yan fikira vê p’arê ser çi ye.
Nav-nîşanêd r’êzêd heval-fikir:
Usa jî bona alîk’arîya xwendevana, gava r’êzêd heval-fikir bona p’arekê hene, nav-nîşanêd wan bin sernivîsarada hatine nivîsarê. R’êzêd heval-fikir be’sa wan cîya dikin, k’îderê xût ew serhatî yan fikirêd wan hev digirin. Mesele, bin sernivîsara Metta 1:18 ku derheqa «Bûyîna Îsa»-da dibêje, Lûqa 2:1-7 nava kevanada heye, çimkî li wî cîyî jî derheqa bûyîna Îsada tê gotinê.
Şirovekirinêd jêrê:
Nava k’itêbêda li jêra r’ûp’ela şirovekirin hene. Heger nivîsarêda hûn ser xeberê steyrkê «*» bibînin, wî çaxî ser wî r’ûp’elî jêrê şirovekirinê bixûnin.
H’erfêd te’rî:
Çend cara nava nivîsarêda h’erfêd te’rî hatine nivîsarê. Eva xebera li gora zimanê yûnanî derbê distînin. Lazim e ku xwendevan xwendina xweda giranî bide wan xebera. (Mesele, bixûnin: Yûh’enna 5:45; Galatî 3:12.)
Şikil, navnîş û xerîte:
Nava vê k’itêbêda, îlayî pişta k’itêbêda şikil, navnîş û xerîte hene, ku k’omekê didine xwendevana. Evana ji alîyê zanava li gora kûltûr û t’arîxa zemanê Îsa Mesîhda hatine hazirkirinê.
Ferhengok:
Fe’mînêd gelek xeberêd giran û nenas nava ferhengokêda hatine şirovekirinê. Gava r’astî xeberêd ze’met bên, yêd ku li cem wan ev nîşan «Ferhengok» heye, ji k’erema xwe ferhengoka pey k’itêbê binihêr’in.
Nav-nîşanêd xeberêd k’ilîte sereke:
Xilazîya k’itêbêda usa jî nav-nîşanêd xeberêd k’ilîte sereke hene. Wêda gelek xeberêd k’ilîte sereke mîna «bawerî», «gune», «dua» û yêd mayîn hene. Bin her xeberêda ji Peymana Nû çend cî hatine k’ifşkirinê, wekî xwendevan bikaribe wê xeberêda k’ûr be.

## METTA

### METTA

METTA


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]


MIZGÎNÎYA LI GORA METTA


Pêşgotin

Li gora r’êzkirina k’itêbêd Peymana Nû, «Mizgînîya Îsa Mesîhe li gora Metta» k’itêba pêşin (e’wlin) e. Bi fikira zana eva k’itêba sedsalîya pêşinda li Entakyayê hatîye nivîsarê. Ji hingêda h’eta niha eva k’itêba bûye ç’e’vkanîk bona wan merivêd ku dixwazin r’astîya Xwedê nas kin, awa gotî Îsa Mesîh. Li gora şe’detîya civîna sedsalîya dudada, xudanê vê k’itêbê Mettayê şandî bûye, yê ku hê berî r’asthatina Îsa xercgir bû, ku jêr’a «Lêwî» jî digotin (Marqos 2:14; Lûqa 5:27).

Eva k’itêba mizgînîya vê yekê dide, ku Îsa ye Xilazkir û P’adşayê ji Xwedêda sozdayî. Eva mizgînîya dibêje, ku Îsa ne t’enê Xilazkirê miletê cihûya ye, lê yê miletêd t’emamîya dinyayê ye jî.

Mizgînîya Metta ji her sê Mizgînîyêd mayîn zêdetir be’sa Peymana Kevin dike, çimkî meremê vê k’itêbê ev e, wekî îzbat ke, ku Îsa hema xût Xwexa ye ew Xilazkirê sozdayî û bi vî awayî nivîsarêd cihûyaye pîroz (awa gotî nivîsarêd Peymana Kevin) hatine sêrî. Metta k’itêba xweda ji çil cara zêdetir be’sa wan nivîsarêd Peymana Kevin dike. Ji wan cîya gelek aha nivîsar in: «Ev yek aha qewimî, ku ew gotina Xudane bi zarê p’êxember hatibû gotinê bê sêrî...» (1:22; 2:15, 17-18, 23; 4:14-16; 8:17; 12:17-21 û yêd mayîn). Usa jî Metta gelek cara dinivîse, ku Îsa çawa «Kur’ê Dawid» tê h’esabê, çimkî Mesîhê sozdayî wê ji r’ik’inyata Dawid p’adşa bihata (1:1, 20; 9:27; 12:23; 15:22; 20:30-31; 21:9, 15; 22:41-45).

Ev Mizgînî ji hersêkêd mayîn bi vî awayî jî berç’e’v dibe, ku dewsa navê «Xwedê» gelek cara xebera «E’zman» hatîye xebatê, sebeb ew bû ku cihûya nedixwestin her gav navê Xwedê banîna ser zarê xwe, çimkî pîroz e, lema jî Metta dûrva dihat. Mesele, dewsa «P’adşatîya Xwedê» 33 cara «P’adşatîya E’zmana» nivîsar e, lê «P’adşatîya Xwedê» t’enê pênc cara nivîsar e.

Nivîsk’arê k’itêbê serhatîya Îsa bi hûr-gilî dinivîse. Ew ji r’ik’inyat û bûyîna Îsada destpêdike, paşê dinivîse Ew çawa pê avê tê nixumandinê (imatkirinê), tê cêr’ibandinê, paşê derheqa kirêd Wîye Celîlêda dinivîse, çawa dannasîn kir, hîn kir û nexweş qenc kirin. Paşê dinivîse ku Ew çawa ji Celîlê tê Orşelîmê, r’ojêd h’eftîya Xweye xilazîyê li wir çawa derbaz dike û çawa hate xaçkirinê û ji mirinê r’abû.

Mizgînîya Mettada Îsa çawa dersdarekî mezin k’ifş dibe, yê ku h’ukumê Wî heye Qanûna Mûsa şiroveke û bona P’adşatîya Xwedê dannasîn ke. Usa jî dide k’ifşê ku Ew wek’îlê Qanûna Xwedê û peymanêyî amin e, ku meremê Xwedê diqedîne û tîne sêrî. Mizgînîya Mettada hînkirinêd Îsa p’ar-p’ar dîyar dibin û ev p’ar bi vê r’êzkirinê berç’e’v dibin:

1. Dannasînîya serê ç’îyê ber merivayê vedike, ku zar’êd P’adşatîya Xwedê çiqasî xwezilî ne û gerekê r’abûn-r’ûniştin, borc û jîyîna xweda jî çawa bin (serê 5-a h’eta 7-a).

2. T’emîyêd bona şagirta, wekî qulixê şandîtîya xweda çawa P’adşatîya Xwedê dannasîn kin (serê 10-a).

3. Sur’a P’adşatîya Xwedê û h’eft mesele (13-a).

4. Li ser vê dinê zar’êd P’adşatîya Xwedê, awa gotî bawermendêd Îsa Mesîh gerekê hindava hevda çawa bin (serê 18-a).

5. Hînkirinêd li ser r’ojêd axirîyê û hatina P’adşatîya Xwedê (serê 24-a û 25-a).

R’ik’inyata Îsa û bûyîna wî (1:1–2:23)
Qulixê Yûh’ennayê nixumdar (3:1-12)
Nixumandin û cêr’ibandina Îsa (3:13–4:11)
Dannasînî û şixulêd Îsaye li Celîlêda (4:12–18:35)
R’îya Îsaye ji Celîlê h’eta Orşelîmê (19:1–20:34)
H’eftîya Îsaye xilazîyê li Orşelîmê û dor-berêd wêda (21:1–27:66)
R’abûna Îsa ji mirinê û şagirtava xuyabûna Wî (28:1-20)

### 1


R’ik’inyata Îsa


(Lûqa 3:23-38)

1[•]Ev e r’eqema r’ik’inyata Îsa[†] Mesîh[†], r’ik’inyata Dawid[†],

r’ik’inyata Birahîm[†]:[+]
2Birahîmr’a Îshaq[†] bû,
Îshaqr’a Aqûb[†] bû,
Aqûbr’a Cihûda[†] û birava bûn,[+]
3Cihûdar’a Pêrês û Zera bûn, (navê dîya wan T’amar bû),
Pêrêsr’a Hesrûn bû,
Hesrûnr’a R’am[*] bû,[+]
4R’amr’a Amînadav bû,
Amînadavr’a Nehşon bû,
Nehşonr’a Selmon bû,[+]
5Selmonr’a Bowaz bû, (navê dîya wî R’exab[†] bû),
Bowazr’a Ovêd bû, (navê dîya wî R’ût’ bû),
Ovêdr’a Yêşa[†] bû
6û Yêşar’a Dawid p’adşa bû.

Dawid p’adşar’a Silêman[†] bû, (dîya wî berê k’ulfeta[†] Ûrîya bû),
7Silêmanr’a R’ehobowam bû,
R’ehobowamr’a Ebîya bû,
Ebîyar’a Asaf[*] bû,
8Asafr’a Yêhoşefat bû,
Yêhoşefatr’a Yoram bû,
Yoramr’a Ûzîya bû,
9Ûzîyar’a Yotam bû,
Yotamr’a Ahaz bû,
Ahazr’a Hizqîya bû,
10Hizqîyar’a Minaşe bû,
Minaşer’a Amos bû,
Amosr’a Yoşîya bû
11û Yoşîyar’a Yexonîya û birava bûn. Wî çaxî cime’t sirgûn çû Babîlonê[†].

12Lê pey sirgûnçûyîna Babîlonêda,
ji Yexonîyar’a Şaltîyêl bû,
Şaltîyêlr’a Zerûbabel bû,
13Zerûbabelr’a Abîyûd bû,
Abîyûdr’a Êlyaqîm bû,
Êlyaqîmr’a Azûr bû,
14Azûrr’a Sadoq bû,
Sadoqr’a Axîn bû,
Axînr’a Êlyûd bû,
15Êlyûdr’a Êlazar bû,
Êlazarr’a Metan bû,
Metanr’a Aqûb bû,
16Aqûbr’a Ûsiv[†] bû, mêrê Meryemê[†], ya ku Îsa[†] ji wê welidî, ku Mesîh[†] tê gotinê[+].

17Awa ji Birahîm h’eta Dawid çardeh nisil[†] derbaz bibûn, ji Dawid h’eta sirgûnçûyîna Babîlonêda çardeh nisil û ji sirgûnçûyîna Babîlonêda h’eta Mesîh dîsa çardeh nisil bûn.


Bûyîna Îsa


(Lûqa 2:1-7)

18[•]Bûyîna Îsa Mesîh bi vî tiherî bû. Meryema dîya Wî Ûsivr’a nîşankirî bû, lê dergîstîya xweda Meryem bi h’ukumê R’uh’ê Pîroz[†] h’emle k’ifş bû[+]. 19Lê Ûsivê dergîstîyê wê ku merivekî[†] r’ast bû, nexwest wê r’ûr’eş ke, fikirî ku dizîva wê ber’de[+]. 20Çaxê Ûsiv hê ser vê yekê difikirî, va milyak’etekî[†] Xudan[†] xewnêda wîva xuya bû û gotê: «Ûsivê kur’ê Dawid! Netirse, ku dergîstîya xwe Meryemê bistînî. Ewî ku wê ji wê bibe, ew ji R’uh’ê Pîroz e. 21Ewê kur’ekî bîne û tê navê Wî Îsa[*] daynî, çimkî Ewê cime’ta Xwe ji gunêd wan xilaz ke»[+].

22Ev her tişt aha qewimî, wekî ew gotina Xudane bi zarê[†] p’êxember[†] bê sêrî ku dibêje:[+] 23«Va qîza bik’ir[†] wê h’emle be, kur’ekê jêr’a bibe û navê Wî Îmmanûyêl wê daynin»[*] , ku tê fe’mkirinê: «Xwedê t’evî me ye»[*] .

24Gava Ûsiv ji xewê h’işyar bû, ewî li gora gotina milyak’etê Xudan kir, dergîstîya xwe stand. 25Lê serê xwe wêr’a danenî, h’eta ku ew kur’[*] jêr’a bû. Û navê Wî Îsa danî.

### 2


Steyrnasêd r’ohilatê

1Gava Îsa Beytleh’ma[†] Cihûstanêda[†], r’ojêd p’adşatîya Hêrodesda bû, hingê çend steyrnas ji r’ohilatê hatine Orşelîmê[†][+] 2û gotin: «K’anê P’adşê cihûyayî[†] ku gerekê bibûya? Me steyrka Wî li r’ohilatê dît û em hatine, ku serê xwe li ber Wî daynin»[+].

3Gava Hêrodes p’adşa ev yek bihîst, t’evîhev bû û t’emamîya Orşelîmê jî pêr’a. 4Hingê ewî h’emû qanûnzanêd[†] cime’tê û serekêd k’ahîna[†] civandin û ji wan pirsî: «K’îderê gerekê Mesîh bibe?» 5Wana jêr’a got: «Beytleh’ma Cihûstanêda, çimkî bi destê p’êxembera aha nivîsar e:

6‹Ya Beytleh’ma welatê Cihûda,
tu li nav serwêrêd Cihûdayêda ne yê herî biç’ûk î,
çimkî Serwêrekê ji te r’abe,
ku şivantîyê cime’ta Min Îsraêlê[†] bike›[*] ».

7Hingê Hêrodes dizîva gazî steyrnasa kir û wextê xuyabûna steyrkê ji wan pê h’esîya. 8Paşê ew şandine Beytleh’mê û got: «Her’in bona Kur’ik e’seyî pê bih’esin. Çaxê ku hûn Wî bibînin, minr’a bêjin, ku ez jî bêm serê xwe li ber daynim».

9Gava wana ev tişt ji p’adşê bihîst, çûn. Û va ye ew steyrka ku li r’ohilatê dîtibûn pêşîya wan çû, h’eta ser wî cîyê k’u Kur’ik lê bû sekinî. 10Gava wana ew steyrk dît, gelekî eşq û şa bûn, 11çûne hindur’, Kur’ik t’evî dîya Wî Meryemê dîtin, li ber Wî dever’û çûn, serê xwe li ber danîn û xiznêd xwe vekirin, p’êşk’êşêd[†] zêr’, bixûrê[†] e’rebî û zimir[†] dane Wî[+]. 12Lê wan xewnêda e’mir stand, ku veneger’ine cem Hêrodes, ew îdî r’êke dinva çûne welatê xwe[+].


R’eva ber bi Misirê[†]

13Gava ku ew ji wir çûn, va milyak’etekî Xudan xewnêda Ûsivva xuya bû û gotê: «R’abe Kur’ik û dîya Wî hilde bir’eve Misirê[†]. Li wir bimîne h’eta ku ez ter’a bêjim, çimkî Hêrodesê Kur’ik biger’e, ku Wî bikuje».

14Ûsiv jî r’abû Kur’ik û dîya Wî hildan, şev çûne Misirê 15û h’eta mirina Hêrodes ewana li wir man. Ev yek aha bû, ku ew gotina Xudane bi zarê p’êxember hatibû gotinê bê sêrî: «Min ji Misirê gazî Kur’ê Xwe kir»[*][+] .


Qir’a zar’oka

16Gava Hêrodes dît ku ew ji steyrnasa hate xapandinê, gelekî hêrs k’et. Ewî e’mir kir ku h’emû zar’okêd kur’îne li Beytleh’mê û dor-berê wê, yêd du salî û ji wan biç’ûktir hebûn, ku bêne kuştinê, li gora wî wextê ku ji steyrnasa pê h’esîya bû. 17Hingê ew gotina bi zarê Yêremîya[†] p’êxember hate sêrî:[+]

18«Ji R’amayê dengek hat,
dengê girî û şîna giran,
R’ahêl bona zar’okêd xwe digirîya
û nedixwest ku ber dilada bên,
çimkî îdî zar’ok nemabûn»[*] .


Hatina ji Misirê

19Gava Hêrodes mir, va milyak’etekî Xudan li Misirê xewnêda Ûsivva xuya bû 20û gotê: «R’abe, Kur’ik û dîya Wî hilde û her’e welatê Îsraêlê, çimkî ewêd pey Kur’ik k’etibûn ku bikuştana mirine».

21Ûsiv jî r’abû, Kur’ik û dîya Wî hildan, veger’îyane welatê Îsraêlê. 22Lê gava Ûsiv bihîst wekî Arxêlayo[†] dewsa bavê xwe, Hêrodes ser Cihûstanê bûye p’adşa, tirsîya ku her’e wir. Hingê xewnêda e’mir stand, ku her’e alîyê qeza Celîlê. 23Ew jî çûne bajarê ku jêr’a Nisret digotin lê hêwirîn. Ev yek aha bû, ku ew gotina bi zarê p’êxembera bê sêrî ku dibêje: «Ewê nisretî bê gotinê»[+].

### 3


Dannasînîya Yûh’ennayê[†] nixumdar[†]


(Marqos 1:1-8; Lûqa 3:1-18; Yûh’enna 1:19-28)

1[•]Wan r’ojada Yûh’ennayê[†] nixumdar[†] r’abû nava ber’îya[†] Cihûstanê dannasîn kir[+] 2û got: «Ji gunekirinê veger’in[†], çimkî P’adşatîya E’zmana[†] nêzîk bûye»[+]. 3Yûh’enna ew bû, bona k’îjanî Îşaya[†] p’êxember gotibû:

«Dengek ber’îyêda dike gazî:
‹R’îya Xudan hazir bikin
û şiver’îyêd Wî r’ast bikin›»[*] .

4K’incê Yûh’enna ji pir’ç’a devê bû û qayîşeke ç’erm li piştê bû. Xwarina wî jî kulî[†] û hingivê çolê bû[+]. 5Hingê cime’ta Orşelîmê û t’emamîya Cihûstanê û h’emû alîyêd ç’emê Ûrdunê dihatine cem wî, 6gunêd xwe didane r’ûyê xwe û ji wî ç’emê Ûrdunêda dihatine nixumandinê[†][+].

7Gava Yûh’enna dît ku ji fêrisî[†] û sadûqîya[†] jî gelek hatine wekî bêne nixumandinê, ewî gote wan: «Ç’êjikêd[†] me’ra! K’ê wer’a got, ku hûn ji xezeba tê bir’evin[+]? 8De bi kirêd qenc bidine k’ifşê, ku hûn ji gunekirinê veger’îyane. 9Û nav xweda nefikirin nebêjin: ‹Birahîm bavê me ye›. Ez wer’a dibêjim, ku Xwedê ji van kevira jî dikare zar’a Birahîmr’a derxe[+]. 10Va ye bivir[†] li ser r’awê[†] darê ye. Her dara ku berê qenc neyne, wê bê bir’înê û avîtinê nava êgir[+]. 11Ez we bona guneveger’andinê bi avê dinixumînim, lê Yekî ji min qewattir wê bê. Ez ne hêja me çarixê Wî jî bigirime destê xwe. Ewê we pê R’uh’ê Pîroz û êgir binixumîne[+]. 12Melh’eba Wî destê Wîda ye. Ewê bêdera Xwe paqij ke, genimê Xwe bike e’mbarê, lê kayê wê bi agirê ku natemire bişewitîne»[+].


Îsa tê nixumandinê


(Marqos 1:9-11; Lûqa 3:21-22)

13[•]Hingê Îsa ji Celîlê hate Ûrdunê, cem Yûh’enna, ku ji wî bê nixumandinê. 14Lê Yûh’enna bona vê yekê Wîr’a qayl nedibû û gote Wî: «Ez h’ewce me ku bi destê Te bême nixumandinê û Tu têyî cem min?» 15Îsa lê veger’and û gotê: «Niha bihêle, çimkî li me dik’eve ku em h’emû r’astîyê aha bînine sêrî». Paşê Yûh’enna qayl bû.

16Hema çawa Îsa hate nixumandinê û ji avê derk’et, nişkêva e’zman vebûn û ewî dît ku R’uh’ê Xwedê mîna kevotkekê hate xwarê û ser Wî danî[+]. 17Û va dengek ji e’zmana hat: «Ev e Kur’ê Minî delal, ku ez ji Wî r’azî me»[+].

### 4


Cêr’ibandina[†] Îsa


(Marqos 1:12-13; Lûqa 4:1-13)

1[•]Hingê R’uh’ Îsa bire ber’îyê[†], ku ji Mîrêcin[†] bê cêr’ibandinê[†]. 2Ewî çil r’oj û çil şevî r’ojî[†] girt, peyr’a bir’çî bû[+]. 3Yê ku dicêr’ibîne nêzîkî Wî bû û gotê: «Heger Tu Kur’ê Xwedê[†] yî, de bêje van kevira ku bibine nan»[+]. 4Lê Îsa lê veger’and û gotê: «Nivîsar e: ‹Însan t’enê bi nên najî, lê bi her xebera ku ji devê Xwedê derdik’eve›[*] »[+].

5Hingê mîrêcin Ew bire Bajarê Pîroz[†], ser bilindcîya banê p’aristgehê[†] da sekinandinê 6û gote Wî: «Heger Tu Kur’ê Xwedê yî, de Xwe bavêje xwarê, çimkî nivîsar e: ‹Xwedê wê t’emîya Te bide milyak’etêd Xwe û wê Te ser destê Xwe bigirin, wekî nigê Te kevir nek’eve›[*] »[+]. 7Îsa gotê: «Ev jî nivîsar e: ‹Xudan Xwedêyê xwe necêr’ibîne›[*] »[+].

8Hingê mîrêcin Ew bir r’akire ser ç’îyakî gelekî bilind û h’emû p’adşatîyêd dinyayê, r’ewşa wanva nîşanî Wî dan 9û gote Wî: «Heger Tu dever’ûya bêyî, serê Xwe li ber min daynî, ezê van h’emûya bidime Te». 10Hingê Îsa gotê: «Dûrî Min her’e, cino[†]! Çimkî nivîsar e: ‹Serê xwe li ber Xudan Xwedêyê xwe dayne û t’enê Wîr’a xulamtîyê bike!›[*] »[+]

11Wî çaxî mîrêcin Ew hişt çû û va milyak’et hatin jêr’a berdestî kirin[+].


Îsa qeza Celîlêda dest bi k’arê Xwe dike


(Marqos 1:14-15; Lûqa 4:14-15)

12[•]Gava Îsa bihîst, wekî Yûh’enna hate girtinê, Ew r’abû çû Celîlê[+]. 13Ewî Nisret hişt, çû Kefernahûma devê gola Celîlê, li nav sînorê Zebûlonê û Neftelîyê cî-war bû[+]. 14Ev yek aha bû, ku ew gotina bi zarê Îşaya p’êxember bê sêrî:[+]

15«Welatê Zebûlonê û welatê Neftelîyê,
li ser r’îya berbi golê, wî alîyê Ûrdunê,
Celîla necihûya[†],
16ew cime’ta ku nav te’rîstanîyêda r’ûniştibû,
r’onayîke mezin dît
û ewêd ku li welat û sîya mirinêda r’ûniştibûn,
r’onayî ji wanar’a derk’et».[*]

17Ji hingêva Îsa dest bi dannasînîyê kir û got: «Ji gunekirinê veger’in, çimkî P’adşatîya E’zmana[†] nêzîk bûye».


Îsa gazî her çar me’sîgira dike


(Marqos 1:16-20; Lûqa 5:1-11)

18[•]Çaxê Îsa li devê gola Celîlê diger’îya, r’astî du bira hat, Şimh’ûnê[†] ku jêr’a Petrûs[†] dihate gotinê û Endrawisê birê wî. Wana t’or’ davîte golê, çimkî me’sîgir bûn[+]. 19Îsa wanar’a got: «Pey Min werin, Ezê we bikime nêç’îrvanêd meriva»[+]. 20Wana jî hema wê demê t’or’êd xwe hiştin û pey Wî çûn[+].

21Gava Îsa ji wî cîyî hinekî pêşda çû, r’astî du birêd din jî hat, Aqûbê[†] Zebedî û Yûh’ennayê[†] birê wî. Wana t’evî bavê xwe, Zebedî qeyikêda t’or’êd xwe hîvêz dikirin. Îsa gazî wan jî kir. 22Wana jî hema wê demê qeyik û bavê xwe hiştin û pey Wî çûn.


Îsa dannasîn dike, hîn dike û qenc dike


(Lûqa 6:17-19)

23[•]Îsa li t’emamîya Celîlê diger’îya, k’inîştêd[†] wanda hîn dikir û Mizgînîya[†] P’adşatîyê dida û her cûr’e êş û nexweşî jî ku nav cime’têda hebûn qenc dikirin[+]. 24Nav-dengê Wî li t’emamîya Sûryayê bela bû, cime’tê her cûr’e merivêd nexweş anîne cem Wî, yêd ku cûr’e-cûr’e êş û cefada bûn: Yêd cinak’etî[†], hîvk’etî[†], şilûşe’t û Ewî ew h’emû jî qenc kirin[+]. 25Gelek e’lalet jî ji Celîlê, ji qeza Dêkapolîsê[*] , ji Orşelîmê, ji Cihûstanê û ji wî alîyê Ûrdunêyî r’ohilatê pey Wî diçûn[+].

### 5


Dannasînîya serê ç’îyê

1Çaxê Îsa e’lalet dît, hilk’işîya ç’îyê, r’ûnişt û şagirtêd[†] Wî hatine cem Wî. 2Ewî dest bi hînkirina Xwe kir û wanr’a got:


Hînkirina bona xwezilîya r’ast


(Lûqa 6:20-23)

3[•]«Xwezî li r’uh’feqîra[*] ,
çimkî P’adşatîya E’zmana ya wan e.
4Xwezî li h’eznîya,
çimkî ber dilêd wanda wê bê hatinê[+].
5Xwezî li şkestîya,
çimkî e’rdê p’ara wan be[+].
6Xwezî li wan, ku t’î û bir’çîyê r’astîqedandinê ne,
çimkî ewê t’êr bin[+].
7Xwezî li dilr’e’ma,
çimkî ewê r’e’mê bibînin[+].
8Xwezî li dilpaqija,
çimkî ewê Xwedê bibînin[+].
9Xwezî li wan, ku e’dilayîyê dikin,
çimkî ewê zar’êd Xwedê bêne h’esabê[+].
10Xwezî li wan, ku bona r’astîqedandinê têne zêrandinê,
çimkî P’adşatîya E’zmana[†] ya wan e.

11Xwezî li we, gava bona navê Min we bêhurmet kin, bizêrînin û her cûr’e buxdan li we bikin[+]. 12Eşq û şa bin, çimkî heqê we li e’zmana gelek e. Bi vî cûr’eyî p’êxemberêd ku berî we hebûn, zêrandin[+].


Xwê û r’onayî


(Marqos 9:50; Lûqa 14:34-35)

13[•]Hûn xwêya e’rdê ne. Lê heger xwê te’ma xwe unda ke, paşê ewê bi çi te’mê bistîne? Îdî wê kêrî tiştekî neyê. Wê bigirin bavêjine nav dest-p’îya.

14Hûn r’onaya dinyayê ne. Heger bajarek serê ç’îyê ye, nayê veşartinê[+]. 15Kesek jî ç’irê vênaxe û nake binê firaqê, lê datîne ser p’êç’irê, ku r’onayê bide h’emûyêd ku malêda ne[+]. 16Usa jî bira r’onaya we ber meriva şewq bide, ku ewana kirinêd weye qenc bibînin û pesinê Bavê[†] weyî e’zmana bidin[+].


Hînkirina bona Qanûnê

17Nefikirin ku Ez hatime nivîsarêd p’êxembera û Qanûnê xirab kim. Ez nehatim ku xirab kim, lê wan h’emûya bînime sêrî[+]. 18Ez r’ast wer’a dibêjim, berî derbazbûna e’rd û e’zman, deqek yan jî h’erfeke biç’ûk ji Qanûnê wê t’u car unda nebe, h’eta ku h’emû bêne sêrî[+]. 19Awa k’î ji van t’emîya yeke here biç’ûk xirab ke û meriva usa hîn ke, ewê P’adşatîya E’zmanada ji h’emûya biç’ûktir bê h’esabê. Lê k’î ku wana pêk bîne û hîn bike, ewê P’adşatîya E’zmanada mezin bê h’esabê[+]. 20Lema Ez wer’a dibêjim, heger r’astîya we ji r’astîya qanûnzan û fêrisîya zêdetir nîbe, hûn t’u car nak’evine P’adşatîya E’zmana[+].


Hînkirina derheqa hêrsê û mêrkuştinêda

21We bihîstîye ku pêşîyar’a hatîye gotinê: ‹Nekuje![*] K’î ku bikuje, dîwana wî wê bê kirinê›[+]. 22Lê Ez wer’a dibêjim, k’î ser birê xwe hêrs k’eve[*] , wê bibe deyndarê dîwanê û k’î bêje birê xwe: ‹Bê aqil›, ewê bibe deyndarê dîwana civîna giregira û k’î ku bêje: ‹Axmax›, wê bibe deyndarê agirê dojê[+]. 23Awa heger tu h’edîya[†] xwe bînî ser gorîgehê[†] û li wir bê bîra te, ku dilê birê te ji te maye, 24h’edîya xwe wê derê li ber gorîgehê bihêle û pêşîyê her’e birê xwer’a li hev were û paşê were h’edîya xwe bide.

25Çaxê neyarê te te k’aşî cem h’akim dike, r’êda t’evî wî zû li hev were. Heger na, ewê te bide destê h’akim, h’akimê jî te bide destê berdestîyê xwe û te bavêje kelê[+]. 26Ez r’ast ter’a dibêjim, tu ji wir t’u car dernak’evî h’eta polê[†][*] paşin nedî.


Hînkirina derheqa zinêk’arîyêda

27We bihîstîye ku hatîye gotinê: ‹Zinîyê neke›[*][+] . 28Lê Ez wer’a dibêjim, k’î bi temê xirab jinekê binihêr’e, ewî dilê[†] xweda îdî t’evî wê zinêk’arî kir[+]. 29Awa heger ç’e’vê teyî r’astê te ji r’ê derdixe, wî derxe û ji xwe bavêje. Bona te hê qenc e ku endemekî te unda be, lê bedena te pêva nek’eve ce’nimê. 30Û heger destê teyî r’astê te ji r’ê derdixe, wî jêke û bavêje. Ter’a hê qenc e ku endemekî te unda be, lê bedena te pêva nek’eve ce’nimê[+].


Hînkirina derheqa jinber’danêda


(Metta 19:9; Marqos 10:11-12; Lûqa 16:18)

31[•]Ev jî hatîye gotinê: ‹K’î k’ulfeta xwe ber’de, bira k’axaza jinber’danê bide wê›[*][+] . 32Lê Ez wer’a dibêjim, k’î ku bê sebebîya qavîyê[†] jina xwe ber’de, ew dibe sebebê zinêkirina wê, heger dîsa ew mêr ke[*] û k’î ku yeke mêrber’dayî bistîne, ew zinîyê dike[+].


Hînkirina bona sondê

33We ev jî bihîstîye ku pêşîyar’a hatîye gotinê: ‹Derew sond nexwe û sondê xwe li ber Xudan bîne sêrî›[*][+] . 34Lê Ez wer’a dibêjim, t’u car sond nexwin, ne bi e’zmên, çimkî ew t’extê Xwedê ye,[+] 35ne jî bi e’rdê, çimkî ew cîyê bin p’îyêd Wî ye, ne jî bi Orşelîmê, çimkî ew bajarê P’adşê mezin e[+] 36û ne jî bi serê xwe sond bixwe, çimkî tu nikarî mûkî sipî kî yan r’eş kî. 37Lê bira gotina we bibe ‹belê-belê› yan jî ‹na-na›. Ji vê zêdetir ji mîrêcin e[*][+] .


Hînkirina derheqa h’eyfhildanêda


(Lûqa 6:29-30)

38[•]We bihîstîye ku hatîye gotinê: ‹Ç’e’v ji ber ç’e’vva, diran ji ber diranva›[*][+] . 39Lê Ez wer’a dibêjim, miqabilî xiraba nesekinin. Heger yek şemaqekê li r’ûyê teyî r’astê xe, yê din jî bide ber[+]. 40Û heger yek te k’aşî ber dîwanê ke û bixwaze kirasê te ji te bistîne, p’otê xwe jî jêr’a bihêle. 41Û heger yekî qulixêda zorê li te bike, wekî kîlomêtirekê[*] te bibe, t’evî wî duda her’e. 42Bide wî, k’î ji te dixwaze û berê xwe ji wî neguhêze, yê ku dixwaze ji te deyn bike[+].


Dijminêd xwe h’iz bikin


(Lûqa 6:27-28, 32-36)

43We bihîstîye ku hatîye gotinê: ‹Hevalê xwe h’iz bike[*] û bijene dijminê xwe›[+]. 44Lê Ez wer’a dibêjim, dijminêd xwe h’iz bikin û bona wan dua bikin, yêd ku we dizêrînin[*] ,[+] 45wekî hûn bibine zar’êd Bavê xweyî E’zmana. Çimkî Ew te’va Xwe derdixe hin ser qenca, hin jî ser xiraba û baranê dibarîne hin ser r’asta, hin jî ser ner’asta[+]. 46Heger hûn wan h’iz bikin, k’îjan ku we h’iz dikin, hûnê çi heq bistînin? Ne xercgir[†] jî usa dikin? 47Û heger hûn t’enê silavê bidine birêd xwe, îdî hûn çi tiştî ji ewêd din zêdetir dikin? Ne p’ûtp’arist[†] jî usa dikin? 48Awa k’amil bin, çawa ku Bavê weyî E’zmana k’amil e[+].

### 6


Hînkirina bona xêrkirinê

1Haş ji xwe hebin, ku hûn qencîyêd xwe ber meriva nekin, wekî ji wan bêne k’ifşê. Yan na, hûn ji Bavê xweyî E’zmana heq nastînin[+].

2Awa çaxê tu xêra dikî, pêşîya xwe bor’îyê nexe, çawa dur’û k’inîşt û k’ûçada dikin, wekî meriv pesinê wan bidin. Ez r’ast wer’a dibêjim, ku wana heqê xwe îdî standîye[+]. 3Lê çaxê tu xêra dikî, bira destê ç’epê nizanibe destê r’astê çi xêr kir, 4ku xêrêd te dizîva bin. Û Bavê teyî tiştêd ku tu dizîva dikî dibîne, wê heqê te bide te.


Hînkirina bona dua


(Lûqa 11:2-4)

5[•]Gava hûn dua dikin, mîna dur’ûya nebin. Ew h’iz dikin k’inîşt û meydanada bisekinin dua bikin, ku ber meriva bêne k’ifşê. Ez r’ast wer’a dibêjim, îdî wana heqê xwe standîye[+]. 6Lê çaxê tu dua dikî, bik’eve oda xwe, derî li xwe bigire û Bavê xwer’a ku nayê dîtinê duayê xwe bike. Û Bavê teyî tiştêd ku tu dizîva dikî dibîne, wê heqê te bide te.

7Gava ku hûn dua dikin, mîna p’ûtp’arista p’ir’xeber nebin. Wana t’irê[†] bona p’ir’ xeberdana wan duayêd wanê bêne bihîstinê. 8Hûn mîna wan nebin, çimkî berî xwestina we, Bavê we zane çi wer’a lazim e.

9Lê hûn aha dua bikin:

‹Bavê meyî E’zmana! Navê Te pîroz[†] be[*] ,
10P’adşatîya Te bê, e’mirê Te be, çawa li e’zmên, usa jî li ser e’rdê[+].
11Nanê meyî r’ojê r’oj bi r’oj bide me[+].
12Deynêd me bibaxşîne, çawa ku em dibaxşînine deyndarêd xwe.
13Û me nebe cêr’ibandinê[†], lê me ji yê xirab[*] xilaz ke, çimkî p’adşatî, qewat û r’ûmet yêd Te ne, h’eta-h’etayê. Amîn[†][*] ›[+].

14Heger hûn neheqîyêd merivaye hindava weda ku dikin bibaxşînin, Bavê weyî E’zmana jî wê we bibaxşîne[+]. 15Lê heger hûn neheqîyêd meriva nebaxşînin, Bavê we jî neheqîyêd we nabaxşîne[+].


Hînkirina bona r’ojîyê

16Gava ku hûn r’ojî digirin, mîna dur’ûya me’dekirî nîbin. Ew me’dê xwe dikin, wekî meriv bizanibin ku ew r’ojî ne. Ez r’ast wer’a dibêjim, ku wana heqê xwe standîye. 17Lê çaxê tu r’ojî digirî, serç’e’vê xwe bişo, serê xwe şe ke[*] , 18wekî meriv nizanibin ku tu r’ojî yî, lê t’enê Bavê teyî ku nayê dîtinê zanibe. Û Bavê teyî tiştêd ku tu dizîva dikî dibîne, wê heqê te bide te.


Xizna e’zmana


(Lûqa 12:33-34)

19[•]Li ser dinê xiznê xwer’a necivînin. Li vê derê zeng û bizûz xirab dikin û diz derevedikin didizin[+]. 20Lê xiznê xwer’a li e’zmên bicivînin. Li wê derê zeng û bizûz xirab nakin û diz jî derevenakin nadizin[+]. 21Çimkî xizna te k’îderê be, dilê te jî wê li wê derê be.


Ç’ira bedenê


(Lûqa 11:34-36)

22Ç’ira bedenê ç’e’v e. Heger ç’e’vê te p’ak e, t’emamîya bedena teyê r’onayî be. 23Lê heger ç’e’vê te xirab e, t’emamîya bedena teyê te’rî be. Awa heger ew r’onaya ku nav teda ye te’rî ye, te’rî wê çiqas zêde be!


Xwedê û hebûka[†] dinyayê


(Lûqa 16:13)

24T’u kes nikare du axar’a xulamtîyê bike, çimkî yan wê h’îlê wî ji yekî her’e û yê dinê h’iz bike, yan jî wê qedirê yekî bigire û yê dinê bêhurmet ke. Hûn nikarin hin Xwedêr’a, hin jî hebûkêr’a[†][*] xulamtîyê bikin[+].


Hînkirina derheqa xemkirinêda


(Lûqa 12:22-31)

25Lema ez wer’a dibêjim, bona e’mirê xwe xema nekin, ku hûnê çi bixwin û çi vexwin, ne jî bona bedena xwe, ku hûnê çi li xwe kin. Ne e’mir ji xwarinê qîmettir e û beden jî ji k’inca[+]? 26Dîna xwe bidine teyredêd e’zmên. Ewana ne dir’eşînin, ne didirûn û ne jî e’mbarada dicivînin, lê Bavê weyî E’zmana r’isqê wan digihîne. Ne hûn ji wan qîmettir in[+]? 27Îdî ji we k’î dikare bi xemêd xwe deqekê ser e’mirê xweda zêde ke?[*]

28Û bona k’inca hûn çima xem dikin? Dîna xwe bidine sosinêd çolê, çawa şîn dibin, ne dixebitin û ne jî dir’êsin. 29Lê ez wer’a dibêjim, ku Silêman jî li nava t’emamîya wê xêr-xizna xweda mîna ji wan yekê xwe nekir. 30Heger gîhayê çolê, ku îro heye û sibê davêjine nava êgir, Xwedê usa dixemilîne, lê çiqas zêde wê li we ke, kêmbawerno[+]? 31Îdî xem nekin û nebêjin: ‹Emê çi bixwin?› yan: ‹Çi vexwin?› yan jî: ‹Çi li xwe kin?› 32P’ûtp’arist li pey wan h’emû tişta dik’evin, lê Bavê weyî E’zmana zane ku hûn h’ewcê wan h’emû tişta ne. 33Lê berê pêşin li P’adşatîya Xwedê[†] biger’in û bikin ku r’astîya Wî biqedînin û ew h’emûyê wer’a bêne dayînê[+]. 34Îdî bona r’oja sibê xema nekin, çimkî r’oja sibê wê bona xwe xema bike. Xemêd r’ojê besî wê ne.

### 7


Hînkirina derheqa lomekirinêda[†]


(Lûqa 6:37-38, 41-42)

1[•]Loma nekin, ku lome li we nebin[+]. 2Hûn çi loma bikin, ew lome jî wê li we bibin û hûn bi çi çapê bipîvin, bi wê çapê jî wer’a wê bê pîvanê[+]. 3Tu çima qirşikê ç’e’vê birê xweda dibînî, lê k’êranê ç’e’vê xweda nabînî? 4Yan jî çawa tu dikarî bêjî birê xwe: ‹Bihêle ku ez qirşik ji ç’e’vê te derxim›, lê va ye k’êran ç’e’vê teda heye? 5Dur’û! Pêşîyê k’êranê ç’e’vê xwe derxe. Paşê tê qenc bibînî ku çawa qirşik ji ç’e’vê birê xwe derxî.

6Tiştê buhurtî nedine sa û ne jî dur’êd[†] xwe bavêjine ber beraza. Heger na, berazê wan bin nigêd xweda p’êpes kin û seyê jî veger’in we bidir’înin[+].


Bixwazin, biger’in, derî xin


(Lûqa 11:9-13)

7[•]Bixwazin hûnê bistînin, biger’in hûnê bibînin, derî xin wê ber we vebe. 8Çimkî k’î ku dixwaze distîne, k’î ku diger’e dibîne û k’î ku derî dixe ber vedibe[+]. 9Ji we k’îjan e ew meriv, ku kur’ê wî nan jê bixwaze, ew kevir bidê? 10Yan jî me’sî bixwaze, ew me’r bidê? 11Hûn ku xirab in, zanin tiştêd qenc bidine zar’êd xwe, lê Bavê weyî E’zmana wê çiqas tiştêd qenc bide ewêd ku ji Wî dixwazin[+].


Qanûna zêr’

12Her çi ku hûn dixwazin meriv bona we bikin, hûn jî usa wanar’a bikin. Ev e me’na hînkirina Qanûnê û p’êxembera[+].


Derê teng


(Lûqa 13:24)

13[•]Derê tengr’a bik’evine hindur’, çimkî fire ye ew derî û ber e ew r’îya ku dibe berbi undabûnê û gelek in ewêd ku wêda diçin. 14Lê gelekî teng e ew derî û ze’met e ew r’îya ku dibe berbi jîyînê û hindik in ewêd ku wê r’êyê dibînin[+].


Dar û berê wê


(Lûqa 6:43-45)

15[•]H’evza xwe ji p’êxemberêd derew bikin. Ewê bi p’ostê pêz bêne cem we, lê hindur’va gurêd p’er’anî ne[+]. 16Hûnê wana ji berêd wan nas bikin. Gelo kesek ji stirîya tirîya diçine, yan jî ji dir’îya hêjîra[+]? 17Dara qenc berê qenc dide, lê dara xirab berê xirab dide[+]. 18Dara qenc nikare berê xirab bide, ne jî dara xirab dikare berê qenc bide. 19Her dara ku berê qenc nade tê bir’în û avîtinê nava agir[+]. 20Awa hûnê wana ji kirêd wan nas bikin.


K’î hêjayî P’adşatîya E’zmana ye


(Lûqa 13:26-27)

21Ne ku ewê Minr’a dibêje: ‹Xudan! Xudan!› wê bik’eve P’adşatîya E’zmana, lê ewê bik’evê, yê ku e’mirê Bavê Minî E’zmana diqedîne. 22Wê R’ojê gelekê Minr’a bêjin: ‹Xudan! Xudan! Ne me bi navê Te p’êxembertî[†] kirin û bi navê Te cin[†] derxistin û bi navê Te gelek k’eremet kirin?›[+] 23Hingê Ezê aşkere wanr’a bêjim: ‹Ji Min dûr k’evin, neheqno! Min hûn t’u car nas nekirine›[+].


Mala yê serwaxt û mala yê bêfe’m


(Lûqa 6:47-49)

24[•]Awa k’î ku van gotinêd Min dibihê û wan diqedîne, ew mîna merivekî serwaxt e, ku mala xwe ser kêvir çêkir. 25Baran barî, ba û lêyî[†] r’abûn, wê malê xistin, lê ew mal hilneşîya, çimkî h’îmê wê ser kêvir bû. 26Lê k’î ku van gotinêd Min dibihê û naqedîne, ew mîna merivekî bêfe’m e, ku mala xwe ser qûmê çêkir. 27Baran barî, ba û lêyî r’abûn, wê malê xistin û ew mal hilşîya, lap wêran bû çû»[+].


H’ukumê Îsa

28Gava Îsa ev gotinêd Xwe ser hevda anî, e’lalet ser hînkirina Wî zendegirtî man[†], 29çimkî Ewî mîna yekî xweyîh’ukum ew hîn dikirin, ne ku mîna qanûnzanêd wan[+].

### 8


Îsa yekî ji k’otîbûnê[†] paqij dike


(Marqos 1:40-45; Lûqa 5:12-16)

1[•]Paşê Îsa ji ç’îyê hate xwarê, e’laleteke giran da pey Wî çû. 2Hingê yekî k’otî[†] hat xwe avîte ber Wî û gotê: «Xudan! Heger bixwazî, Tu dikarî min paqij kî[*] »[+].

3Îsa destê Xwe dirêj kirê lê k’et û gotê: «Ez dixwazim. Paqij be!» Û destxweda ew ji k’otîbûnê paqij bû. 4Hingê Îsa jêr’a got: «Binihêr’e, t’u kesîr’a tiştekî nebêjî, lê her’e xwe nîşanî k’ahîn ke û h’edîya ku Mûsa[†] t’emî daye bide, wekî h’emûyar’a bibe şe’detî»[+].


Îsa xulamê sersedekî[†] qenc dike


(Lûqa 7:1-10; Yûh’enna 4:43-54)

5[•]Gava Îsa k’ete Kefernahûmê, sersedek[†] hate cem Wî, hîvî jê kir û gotê: 6«Xudan, xulamê min şilûşe’t malda p’aldaye, gelekî cefê dibîne». 7Îsa gote wî: «Ezê bêm wî qenc kim». 8Sersed lê veger’and û gotê: «Xudan, ez ne hêja me ku Tu bêyî mala min. Lê t’enê xeberekê bêje û xulamê minê bi wê xeberê qenc be[+]. 9Ez xwexa jî merivekî bin h’ukumda me û bin destê minda jî esker hene. Ez yekîr’a dibêjim: ‹Her’e›, diçe, yekî dinr’a dibêjim: ‹Were›, tê û xulamê xwer’a dibêjim: ‹Vî tiştî bike›, dike».

10Gava Îsa ev yek bihîst, zendegirtî ma û gote ewêd ku pey wî diçûn: «Ez r’ast wer’a dibêjim, Îsraêlêda jî Min bawerîke[†] aha yekîda nedîtîye[+]. 11Ez wer’a dibêjim, ku gelekê ji r’ohilatê û ji r’oavayê bên û şayîya P’adşatîya E’zmanada t’evî Birahîm, Îshaq û Aqûb r’ûnên,[+] 12lê zar’êd P’adşatîyê wê bêne avîtinê te’rîya derva. Li wir wê bibe girî û ç’irke-ç’irka dirana»[+]. 13Paşê Îsa sersedr’a got: «Her’e! Bira li gora bawerîya te ter’a be». Û wê demê xulamê wî qenc bû[+].


Îsa gelek nexweşa qenc dike


(Marqos 1:29-34; Lûqa 4:38-41)

14[•]Gava Îsa hate mala Petrûs, xwesîya wî t’ayêda p’aldayî dît[+]. 15Ewî destê Xwe da destê wê û t’ayê jê ber’da, r’abû berdestî Wîr’a kir[+].

16Gava r’o çû ava, gelek cinak’etî anîne cem Wî. Ewî bi xeberê r’uh’êd h’eram[†] derxistin û h’emû nexweş qenc kirin. 17Ev aha bû, ku ew gotina bi zarê Îşaya p’êxember bê sêrî, ku nivîsar e: «Ewî nexweşîyêd me hildan û êşêd me birin»[*] .


Cabdarîya yêd ku pey Îsa diçin


(Lûqa 9:57-62)

18[•]Çaxê Îsa e’lalet dora Xwe dît, e’mir li şagirta kir ku her’ine wî berî golê[+]. 19Hingê qanûnzanek nêzîkî Wî bû û gotê: «Dersdar[†]! Tu k’uda jî her’î, ezê pey Te bêm». 20Îsa gote wî: «R’ûvîyar’a qul hene, teyredêd e’zmênr’a jî hêlîn, lê bona Kur’ê Mêriv[†] cîk t’une ku serê Xwe lê dayne».

21Şagirtekî Wî gotê: «Xudan! Îzinê bide min ku ez pêşîyê her’im bavê xwe defin kim». 22Lê Îsa jêr’a got: «Tu pey Min were. Bira mirî mirîyê xwe defin kin».


Îsa firtonê diseqir’îne


(Marqos 4:35-41; Lûqa 8:22-25)

23[•]Gava Îsa k’ete qeyikê, şagirtêd Wî t’evî Wî çûn. 24Nişkêva firtoneke[†] mezin li golê r’abû, usa ku qeyik pêlada unda dibû. Lê Ew r’azayî bû. 25Hingê şagirt nêzîkî Wî bûn, ew h’işyar kirin û gotinê: «Xudan! Me xilaz ke! Em unda dibin!» 26Îsa gote wan: «Çima hûn usa tirsonek in kêmbawerno?» Wê demê r’abû li bayê û golê hilat û h’emû tişt seqir’în[+]. 27Merivêd t’evî Wî e’cêbmayî man û gotin: «Ev k’î ye, ku ba û gol jî êlimî Wî dibin?»


Îsa du cinak’etîya qenc dike


(Marqos 5:1-20; Lûqa 8:26-39)

28[•]Gava Îsa derbazî wî alîyê t’opraxêd Gerdarînê bû, du cinak’etî ji nav gor’istana derk’etin û r’astî Wî hatin. Ew usa har bûn, ku kesek nikaribû wê r’êr’a derbaz bûya. 29Wana kire qîr’în û gotin: «Tu çi ji me dixwazî, Kur’ê Xwedê? Ji wext zûtir hatî cefê bidî me?»[+] 30Ji wana wêdatir sûrîkî berazayî mezin diç’êrîya. 31Cina r’eca ji Wî kir û gotinê: «Heger Tu me derdixî, bihêle em her’in bik’evine nava sûrîyê beraza». 32Ewî gote wan: «Her’in!» Ew jî derk’etin çûn k’etine nava beraza û ew sûrî pêva jorda r’evî, xwe ji kendêlda avîtine golê û xeniqîn. 33Berazvan r’evîn çûne bajêr, çi ku hatibû serê cinak’etîya gotin. 34Hingê h’emû merivêd bajêr derk’etine pêşîya Îsa û gava Ew dîtin, r’eca ji Wî kirin ku ji e’rdê wan her’e[+].

### 9


Îsa şilûşe’tekî qenc dike û gunêd wî dibaxşîne


(Marqos 2:1-12; Lûqa 5:17-26)

1[•]Îsa k’ete qeyikê paşda veger’îya hate bajarê Xwe[*][+] . 2Wê derê şilûşe’tek nivînêda p’aldayî anîne cem. Gava Îsa bawerîya wan dît, gote yê şilûşe’t: «Lawo, ser xwe be! Gunêd te hatine baxşandinê»[+].

3Hingê ji qanûnzana hinek nav xweda fikirîn: «Eva nigê Xwe Xwedêr’a davêje»[*][+] . 4Fikirêd wan Îsava e’yan bûn û got: «Hûn çima dilê xweda tiştê xirab difikirin? 5K’îjan r’ih’et tê gotinê: ‹Gunêd te hatine baxşandinê›, yan ‹R’abe û biger’e›? 6Lê wekî hûn bizanibin ku h’ukumê Kur’ê Mêriv heye li ser dinê guna bibaxşîne», hingê gote yê şilûşe’t: «R’abe nivîna xwe hilde, her’e mala xwe!» 7Ew jî r’abû çû mala xwe. 8Gava e’laletê ev yek dît, xofê ew girtin û şikirî dane Xwedê, ku ev h’ukum daye meriva.


Îsa gazî Metta dike


(Marqos 2:13-17; Lûqa 5:27-32)

9[•]Îsa ji wir pêşda çû, yekî ku navê wî Metta bû li cîyê xerchildanê r’ûniştî dît û gotê: «Pey Min were». Ew jî r’abû pey Îsa çû.

10Gava Îsa mala Mettada ser sifrê r’ûniştibû, gelek xercgir û gunek’arêd[†] din hatin t’evî Îsa û şagirtêd Wî r’ûniştin. 11Çaxê fêrisîya ev yek dît, şagirtêd Wîr’a gotin: «Çima Dersdarê we t’evî xercgir û gunek’ara dixwe û vedixwe?»[+] 12Lê gava Îsa ev yek bihîst wanar’a got: «Saxlem ne h’ewcê h’ekîm in, lê nexweş. 13Her’in me’na van xebera hîn bin: ‹Ez r’e’mê dixwazim, ne ku qurbanê[†]›[*] . Ez nehatime gazî yêd r’ast kim, lê gazî gunek’ara»[+].


Pirsa r’ojîgirtinê


(Marqos 2:18-22; Lûqa 5:33-39)

14[•]Hingê şagirtêd Yûh’enna hatine cem Wî û gotinê: «Çima em û fêrisî gelek cara r’ojî digirin, lê şagirtêd Te r’ojî nagirin?»[+] 15Îsa gote wan: «Qet dibe ku xwendîyêd de’watê şînê bikin, h’eta ku ze’va t’evî wan e? Lê r’ojê bên, gava ze’va ji wan bê hildanê, hingê wê r’ojî bigirin[+].

16Kesek pê p’arç’ê nû k’inca kevin p’îne nake, çimkî p’arç’ê k’inca kevinva dirûtî wê zorê li k’inca kevin bike û cîyê qelişî wê hê li ber hev her’e. 17Ne jî şerava nû dikine meşkêd kevin. Heger usa be, meşkê bit’eqin, şeravê bir’ije û meşkê jî xirab bin. Lê şerava nû dikine meşkê nû û her du jî têne xweyîkirinê».


Qîzika mirî û k’ulfeteke nexweş


(Marqos 5:21-43; Lûqa 8:40-56)

18[•]Gava Îsa hê ev yeka wanar’a digot, hema hingê serwêrek hat xwe avîte ber nigê Wî û gotê: «Qîza min hêja mirîye. Lê were destê xwe dayne ser wê û ewê bijî».

19Îsa r’abû t’evî şagirtêd Xwe da pey wî çû. 20Û va k’ulfeteke nexweş, ku donzdeh salêd wê bûn ser xûnê vebibû, piştêva hat û r’îşîyêd k’incê Îsa k’et[+]. 21Ewê nêta xweda danîbû: «Heger ez t’enê k’incê Wî k’evim, ezê qenc bim»[+]. 22Îsa ser milê Xweva veger’îya ew dît û gotê: «E’vdê! Ser xwe be! Bawerîya te tu qenc kirî». Û wê demê ew k’ulfet qenc bû[+].

23Gava Îsa gihîşte mala serwêr, dîna Xwe dayê, wê qar’e-qar’a e’laletê ye û bilûrvan jî zelûlî lê dixin 24û gote wan: «Derk’evin! Qîzik nemirîye, lê hênijîye». Wana qerfê[†] xwe Pê dikirin[+]. 25Lê gava cime’t derxistine derva, Îsa çû hindur’ destê wê girt û qîzik r’abû ser xwe[+]. 26Eva deng-be’sa t’emamîya wî welatîda bela bû.


Îsa du kora qenc dike

27Gava Îsa ji wir derk’et çû, du merivêd kor dane pey Wî kirine qîr’în û gotin: «Kur’ê Dawid[†]! Me were r’e’mê!»[+]

28Gava ku gihîştine malê, ew her du kor hatine cem Wî. Îsa ji wan pirsî û got: «Hûn bawer dikin, ku Ez dikarim alî we bikim?» Wana got: «Belê Xudan». 29Hingê Îsa destê Xwe da ç’e’vêd wan û got: «Li gora bawerîya we wer’a be»[+]. 30Wê demê ç’e’vêd wan vebûn. Îsa h’işk t’emî li wan kir û got: «Haş ji xwe hebin, ku t’u kes vê yekê neh’ese»[+]. 31Lê ew derk’etin, t’emamîya wî welatîda nav û dengê Wî bela kirin[+].


Îsa lal qenc dike

32Çaxê ewana derk’etin çûn, hineka cinak’etîkî lal anî cem Îsa. 33Gava Ewî cin derxist, yê lal xeber da. E’lalet e’cêbmayî ma û got: «Li Îsraêlê jî tiştekî aha t’u car neqewimîye». 34Lê fêrisîya got: «Ew bi h’ukumê serwêrê cina cina derdixe»[+].


Gunê Îsa li cime’tê tê

35Îsa h’emû gund û bajara diger’îya, k’inîştêd wanda hîn dikir, Mizgînîya P’adşatîyê dannasîn dikir û li nav cime’tê h’emû cûr’e nexweşî qenc dikirin. 36Gava Ewî e’lalet dît, gunê Wî li wan hat, çimkî ewana mîna pezê bê şivan, ber’edayî û belabûyî bûn[+]. 37Hingê Ewî şagirtêd Xwer’a got: «Nandirûn[†] gelek e, lê p’ale hindik in. 38Awa hîvî ji Xweyê dirûnê bikin, wekî p’ala nandirûna Xwer’a bişîne»[+].

### 10


Navêd her donzdeh şandîya[†]


(Marqos 3:13-19; Lûqa 6:12-16)

1[•]Îsa her donzdeh şagirt gazî cem Xwe kirin û h’ukum da wan ku r’uh’êd h’eram derxin, h’emû êş û nexweşîya jî qenc kin. 2Navê her donzdeh şandîya[†] ev in: Yê pêşin Şimh’ûn, ku Petrûs tê gotinê û birê wî Endrawis, Aqûbê Zebedî û birê wî Yûh’enna, 3Fîlîpo û Bertolomeyo, T’ûma û Mettayê xercgir, Aqûbê[†] Halfawo û Tedayo[*] 4Şimh’ûnê welatp’arist[†][*] û Cihûdayê Îsxeryotî, ewê ku nemamîya[†] Îsa kir.


Şandina her donzdeha


(Marqos 6:7-13; Lûqa 9:1-6)

5Îsa ev her donzdeh şandin, t’emî li wan kir û got: «Neçine nava necihûya û nek’evine bajarêd Sameryayê[†]. 6Lê pêşîyê her’ine nav pezêd mala Îsraêlêye undabûyî[+]. 7Gava hûn her’in, dannasîn kin û bêjin: ‹P’adşatîya E’zmana nêzîk bûye›[+]. 8Nexweşa qenc kin, mirîya sax kin, k’otîya paqij kin, cina derxin. We bêheq standîye, bêheq jî bidin[+]. 9Li ber pişta xweda t’u tiştî hilnedin: Ne zêr’, ne zîv, ne sifir, 10ne tûrik bona r’ê, ne du dest kiras, ne çarix, ne şivdar, çimkî p’ale hêjayî r’isqê xwe ye[+].

11Çi bajar yan gundê ku hûn bik’evinê, maleke hêja bibînin û li wir bimînin, h’eta ku hûn ji wir diçin. 12Gava hûn her’ine malê, silavê bidine wê û bêjin: ‹E’dilayî vê malêr’a›. 13Û heger ew mal hêja ye, bira silava we li ser wê be, lê heger ne hêja ye, bira silava we li we veger’e. 14Lê k’î ku we qebûl neke û guhdarîya xeberêd we neke, gava ku hûn ji wê malê, yan jî ji wî bajarî derdik’evin, t’oza nigêd xwe dawşînin[+]. 15Ez r’ast wer’a dibêjim, R’oja Axretê[†] h’alê welatê Sodom û Gomorayê[†] wê ji ya wî bajarî çêtir be[+].


Mîna pêz li nav gura


(Marqos 13:9-13; Lûqa 21:12-17)

16[•]Va Ez we dişînim çawa pez nava gura. Îdî mîna me’ra serwaxt bin û mîna kevotka dilsax[+]. 17Lê h’evza xwe ji meriva bikin, ewê we bibine ber dîwana û k’inîştêd xweda we bidine ber qamçîya. 18R’ûyê Minda wê we bibine ber welîya[†] û p’adşa, ku hûn ber wan û necihûya şe’detîyê bidin[+]. 19Lê çaxê we bibine ber dîwana, xem nekin ku hûnê çawa yan çi xeber din. Tiştêd ku hûnê xeber din, wê demê wer’a wê bê dayînê. 20Çimkî ne ku hûnê xeber din, lê R’uh’ê Bavê weyî ku nava weda ye wê xeber de[+].

21Bira wê birê xwe bide kuştinê, bavê jî kur’ê xwe û zar’ jî wê himberî dê û bavê xwe r’abin û wan bidine kuştinê[+]. 22Bona navê Min hûnê ber ç’e’vê h’emûya r’eş bin. Lê k’î ku h’eta xilazîyê teyax ke ewê xilaz be[+]. 23Û gava nav vî bajarîda we bizêrînin, bir’evine bajarekî din. Ez r’ast wer’a dibêjim, h’eta hatina Kur’ê Mêriv, hûn h’emû bajarêd Îsraêlê pêr’a nagihînin biger’in[+].

24Şagirt ji dersdarê xwe ne mestir e û ne jî xulam ji axayê xwe[+]. 25Besî şagirt e, wekî mîna dersdarê xwe be û xulam jî mîna axayê xwe be. Heger malxê malêr’a ‹Belzebûl[†]› gotin, hingê neferêd wîr’a wê çi bêjin[+]?


Bizanibin ku tirsa we ji k’ê hebe


(Lûqa 12:2-7)

26Awa îdî t’u car ji meriva netirsin. Tiştekî dizîva t’une ku derneyê û ne jî veşartî ku k’ifş nebe[+]. 27Çi ku Ez te’rîyêda wer’a dibêjim, ewî nav r’onayêda bêjin û çi ku hûn guhada dibihên, ser bana bikine dengî. 28Û ji wan netirsin yêd ku bedenê dikujin, lê nikarin r’uh’ bikujin. Lê hûn ji Wî bitirsin, Yê ku dikare r’uh’ û bedenê ce’nimêda unda ke[+]. 29Ne du ç’ivîk bi diravekî çarqur’ûşê têne firotanê? Lê yek jî ji wan bêyî e’mirê Bavê we nak’eve e’rdê. 30Lê çi li we dik’eve, her t’êlekî p’or’êd serê we jimartî ne. 31Îdî netirsin. Hûn ji gelek ç’ivîka qîmettir in[+].


Îqrar û înk’arkirina[†] Îsa


(Lûqa 12:8-9)

32K’î ku Min ber meriva îqrar ke, Ezê jî wî ber Bavê Xweyî E’zmana îqrar kim[+]. 33Lê k’î ku Min ber meriva înk’ar[†] ke, Ezê jî wî ber Bavê Xweyî E’zmana înk’ar kim[+].


Şûr û e’dilayî


(Lûqa 12:51-53; 14:26-27)

34[•]Nefikirin ku Ez hatime dinê e’dilayîyê bînim. Ez nehatim e’dilayîyê bînim, lê şûr[+]. 35Çimkî Ez hatim kur’ ji bavê, qîzê ji dê û bûkê ji xwesîyê biqetînim 36û dijminêd mêriv wê ji mala wî bin.[*]

37Ewê ku bavê xwe yan dîya xwe ji Min ze’ftir h’iz dike, ne hêjayî Min e. Ewê ku kur’ê xwe yan qîza xwe ji Min ze’ftir h’iz dike, ne hêjayî Min e. 38Ewê ku xaçê[†] xwe hilnade pey Min nayê, ew ne hêjayî Min e[+]. 39K’î e’mirê xwe biger’e, ewê unda ke, lê k’î e’mirê xwe bona Min unda ke, ewê bibîne[+].


Heqstandin


(Marqos 9:41)

40Ewê ku we qebûl dike, Min qebûl dike û ewê ku Min qebûl dike, Yê ku Ez şandime qebûl dike[+]. 41Ewê ku p’êxember qebûl dike çawa p’êxember, wê heqê p’êxember bistîne û ewê ku merivekî r’ast qebûl dike çawa merivê r’ast, wê heqê yêd r’ast bistîne. 42Û ewê ku t’ase ava sar jî dide yekî ji van biç’ûka, bona xatirê wê yekê ku ew şagirtê Min e, Ez r’ast wer’a dibêjim, ewê t’u car heqê xwe unda neke»[+].

### 11


Îsa caba pirsa Yûh’ennayê nixumdar dide


(Lûqa 7:18-35)

1[•]Çaxê Îsa t’emîyêd ku dane her donzdeh şagirtêd Xwe xilaz kirin, ji wî cîyî çû nav bajarêd wan, ku hîn ke û dannasîn ke.

2Gava Yûh’enna kelêda bona şixulêd Mesîh bihîst, çend şagirtêd[*] xwe şandine cem Wî[+] 3û jê pirsîn: «Tu Ew î, Yê ku gerekê bihata, yan em hîvîya yekî din bin?» 4Îsa caba wan da û got: «Her’in, çi ku hûn dibînin û dibihên Yûh’ennar’a bêjin. 5Kor dibînin, seqet diger’in, k’otî paqij dibin, ker’ dibihên, mirî r’adibin û feqîrar’a jî Mizgînî tê dayînê. 6Û xwezî li wî, ku ji Min p’işk nabe»[+].

7Gava ewana çûn, Îsa bona Yûh’enna e’laletêr’a destpêkir got: «Hûn derk’etine ber’îyê çi bibînin? Qamîşekî[†] ku ji bayê dih’eje[+]? 8Yan hûn derk’etin çi bibînin? Merivekî k’incê nazik[†] li xwe kirî? Ne ewêd ku k’incê nazik li xwe dikin, ew malêd p’adşada ne? 9Yan hûn derk’etin çi bibînin? P’êxemberekî? Belê ez wer’a dibêjim, ji p’êxemberekî jî mestir e[+]. 10Eva ew e, bona k’îjanî nivîsar e: ‹Va ye Ezê qasidê Xwe pêşîya Teva bişînim. Ewê r’îya Te pêşîya Teva hazir ke›[*][+] . 11Ez r’ast wer’a dibêjim, ji nava ewêd ku ji k’ulfeta dinê k’etine, t’u kes ji Yûh’ennayê nixumdar mestir nebûye. Lê P’adşatîya E’zmanada yê herî biç’ûk ji wî mestir e[+]. 12Ji r’ojêd Yûh’ennayê nixumdar h’eta niha P’adşatîya E’zmana bi zorbetîyê tê h’icûmkirinê û yêd zorbe dikin ku zeftî xwe kin[*][+] . 13Çimkî h’emû p’êxembera û Qanûnê h’eta Yûh’enna bona P’adşatîya E’zmana şe’detî dan[*] . 14Û heger hûn dixwazin vê yekê qebûl kin, ew e Êlyasê[†] ku gerekê bihata[*][+] . 15Guhê k’ê heye bira bibihê[+].

16Niha Ez vî nisilî mîna çi bişibînim? Ew mîna wan zar’a ne, yêd ku bazarada r’ûniştî ne, gazî hevalêd xwe dikin 17û dibêjin: ‹Me bona we zur’nê xist, hûn ner’eqisîn û bona we beyt’ gotin, we şîn nekir›. 18Yûh’enna hat, ne dixwar, ne vedixwar û digotin: ‹Cin wîda heye›[+]. 19Kur’ê Mêriv hat, dixwe û vedixwe, bona Wî dibêjin: ‹Va Ew yekî pey xwarin û vexwarinê k’etî ye, dostê xercgir û gunek’ara ye›. Lê serwaxtî[†] bi e’melêd[*] xwe k’ifş dibe ku ew r’ast e»[+].


Bajarêd nebawer


(Lûqa 10:13-15)

20[•]Hingê Îsa destpêkir li wan bajara hilat, k’îjanada gelek k’eremetêd Wî qewimîbûn, çimkî ew ji gunekirinê veneger’îyan. 21«Wey li te Xorazîn! Wey li te Beytsayda! Heger ew k’eremetêd ku nava weda bûn, Sûr û Saydêda bibûna, ewanayê zûva bi k’urx[†] û k’ozîyê[†] t’obe bikirana[+]. 22Lê Ez wer’a dibêjim, R’oja Axretê, h’alê Sûrê û Saydê wê ji h’alê we çêtir be[+]. 23Û tu Kefernahûm, te t’irê tê h’eta e’zman bilind bî? Lê tê h’eta dîyarê mirîya[†] her’î xwarê! Heger ew k’eremetêd ku nav teda qewimîn Sodomêda biqewimîyana, ewê h’eta r’oja îroyîn bima. 24Lê Ez wer’a dibêjim, R’oja Axretê h’alê welatê Sodomê wê ji h’alê te çêtir be».


Werin cem min û hêsa bin


(Lûqa 10:21-22)

25[•]Hingê Îsa got: «Şikir navê Te be Bavo, Xudanê e’rd û e’zman, ku Te ev tişt ji zana û bîlana[†] veşartin û li ber zar’a vekirin. 26Belê Bavo, çimkî aha li Te xweş hat.

27Her tişt ji Bavê Min Minr’a hatîye dayînê. Kesek Kur’ nas nake pêştirî Bavê û kesek Bavê nas nake pêştirî Kur’ û k’îjanar’a ku Kur’ bixwaze wanva Bavê bide naskirinê[+].

28Werine cem Min h’emûyêd westîyayî û bargiran û Ezê r’ih’etîyê bidime we[+]. 29Nîrê Min hildine ser xwe û ji Min hîn bin, çimkî Ez şkestî me û dilmilahîm im û hûnê xwer’a r’ih’etîyê bibînin. 30Çimkî nîrê Min r’ih’et e û barê Min sivik e»[+].

### 12


Pirsa r’oja şemîyê[†]


(Marqos 2:23-28; Lûqa 6:1-5)

1[•]Hingê Îsa r’ojeke şemîyê nava zevîyar’a derbaz bû, şagirtêd Wî bir’çî bûn û destpêkirin simbilêd genim çinîn û xwarin[+]. 2Gava fêrisîya ev yek dît, Wîr’a gotin: «Hela binihêr’e, şagirtêd Te tiştê necayîzî r’oja şemîyê[†] dikin»[+].

3Îsa wanar’a got: «We nexwendîye ku Dawid çi kir, gava ew û yêd pêr’a bir’çî bûn? 4Ne ew k’ete Xana Xwedê[†] û nanê Xwedêr’a dayî[†] xwar, ew nan ne wîr’a cayîz bû bixwara, ne jî ewêd t’evî wîr’a, lê t’enê k’ahînar’a?[*][+] 5Yan jî we Qanûnêda nexwendîye, ku k’ahîn r’ojêd şemîyê p’aristgehêda şemîyê dih’er’imînin û dîsa bê sûc in[+]? 6Lê Ez wer’a dibêjim, ku li vir Yekî ji p’aristgehê mestir heye[+]. 7Heger we zanibûya me’na vê xeberê çi ye ku tê gotinê: ‹Ez r’e’mê dixwazim, ne ku qurbanê›[*] , hingê weyê yêd bêsûc gunek’ar nekirana. 8Çimkî Kur’ê Mêriv Xudanê r’oja şemîyê ye».


Îsa r’oja şemîyê merivê ku destê wî k’işîyabû qenc dike


(Marqos 3:1-6; Lûqa 6:6-11)

9[•]Îsa ji wir r’abû çû, hate k’inîşta wan. 10Merivek li wir hebû, ku destê wî k’işîyabû. Hineka dixwest ku xeyba Îsa bikirana, ji Wî pirsîn û gotinê: «Cayîz e ku meriv r’oja şemîyê nexweşa qenc bikin?»[+]

11Ewî jî wanar’a got: «Ew ji we k’î ye, ku pezeke wî hebe û r’oja şemîyê bik’eve ç’e’lê, wê negire û dernexe? 12Lê însan çiqas ji pêz qîmettir e! Awa r’oja şemîyê qencîkirin cayîz e»[+]. 13Hingê wî merivîr’a got: «Destê xwe dirêj ke». Ewî jî dirêj kir û mîna destê din qenc bû. 14Lê fêrisî derk’etine derva bona Îsa li hev şêwirîn ku çawa Wî bidine kuştinê.


Xulamê Xwedêyî bijartî[†]

15Û gava Îsa pê h’esîya, ji wê derê çû, gelek e’lalet jî pey Wî çû. Ewî h’emû jî qenc kirin 16û t’emî da wan ku bona Wî nekine dengî[+]. 17Eva aha bû ku ew gotina bi zarê Îşaya p’êxember bê sêrî:

18«Va ye xulamê Min, yê ku Min bijartîye[†]
û h’izkirîyê Minî ku Min begem kirîye.
Ezê R’uh’ê Xwe daynime ser Wî
û Ewê miletar’a heqîyê e’lam ke.
19Ewê ne bik’eve h’ucetê, ne bike qar’e-qar’
û ne jî yekê dengê Wî meydanada bibihê.
20Ew qamîşê p’erç’iqî hûr nake,
p’ilta diç’irûse vênasîne,
h’eta ku heqîyê bigihîne sêrî.
21Û h’emû milet wê gumana xwe daynine ser navê Wî».[*]


Îsa û Belzebûl


(Marqos 3:20-30; Lûqa 11:14-23; 12:10)

22[•]Hingê cinak’etîkî korî lal anîne cem Wî û Ewî ew qenc kir, usa ku ewî hin dît û hin jî xeber da. 23Û t’emamîya e’laletê zendegirtî ma û got: «Gelo Ev e kur’ê Dawid?»[+]

24Lê gava fêrisîya bihîst gotin: «Eva bi h’ukumê serwêrê cina Belzebûl cina derdixe»[+].

25Lê nêtêd dilê wan Îsava e’yan bûn û wanar’a got: «Her p’adşatîya ku nav wêda t’ifaq[†] t’unebe wê wêran be û her bajar yan mala ku li nava wêda t’ifaq t’unebe ew namîne. 26Heger mîrêcin xwexa xwe derdixe, ku usa ye nava p’adşatîya wîda bêt’ifaqî heye, îdî p’adşatîya wî wê çawa bimîne? 27Heger Ez bi h’ukumê Belzebûl cina derdixim, lê yêd ku pey we tên bi çi derdixin? Wekî usa ye ewê bibine h’akimêd we[+]. 28Lê heger Ez bi h’ukumê R’uh’ê Xwedê cina derdixim, îdî P’adşatîya Xwedê gihîştîye we. 29Yan çawa yek dikare bik’eve mala mêrxasekî û hebûka wî t’alan ke, heger pêşîyê wî mêrxasî girênede? Gava girêda, hingê wê bikaribe mala wî t’alan ke.

30K’î ku ne t’evî Min e, miqabilî Min e û k’î ku t’evî Min t’op nake, bela dike[+]. 31Bona vê yekê Ez wer’a dibêjim, her gune û gotinêd xirab wê li meriva bêne baxşandinê, lê ewê ku gotineke xirab miqabilî R’uh’ bêje, li wî nayê baxşandinê[+]. 32K’î tiştekî miqabilî Kur’ê Mêriv bêje, wê bê baxşandinê, lê heger yek hindava R’uh’ê Pîrozda bêje, li wî nayê baxşandinê, ne vê dinê ne jî wê dinê.


Dar û berê wê


(Lûqa 6:43-45)

33Heger dar qenc e, berê wê jî qenc e, heger dar xirab e, berê wê jî xirab e, çimkî dar ji berê xwe tê naskirinê[+]. 34Ç’êjikêd me’ra! Hûn çawa dikarin qenc xeber din, heger hûn xirab in? Çimkî dil çiva t’ijî ye zar jî ewê dibêje[+]. 35Merivê qenc, ji xizna xweye qenc qencîyê derdixe, lê merivê xirab, ji xizna xweye xirab xirabîyê derdixe[+]. 36Ez wer’a dibêjim, R’oja Axretê meriv bona her xebereke p’ûç’ ku xeber didin wê cabdar bin[+]. 37Çimkî hûnê bi xeberêd xwe bêsûc bin û bi xeberêd xwe gunek’ar bin»[+].


K’eremetekê çawa nîşan dixwazin


(Marqos 8:11-12; Lûqa 11:29-32)

38[•]Hingê hineka ji qanûnzan û fêrisîya Wîr’a gotin: «Dersdar! Em dixwazin ku nîşanekê ji Te bibînin»[+]. 39Ewî li wan veger’and û got: «Nisilê xirab û xalifî[†] nîşanekê dixwaze, lê jêr’a nîşaneke din nayê dayînê pêştirî nîşana Ûnis[†] p’êxember[+]. 40Çawa ku Ûnis sê r’oj û sê şeva zikê h’ûtda ma[*] , Kur’ê Mêriv jî usa wê sê r’oj û sê şeva nava k’ûrayîya e’rdêda bimîne[+]. 41Merivêd Nînewayê[†] wê R’oja Axretê r’abin û vî nisilî neheq kin, çimkî ewana bi dannasînîya Ûnis ji gunekirinê veger’îyan û va Yekî ji Ûnis mestir li vir heye[+]. 42P’adşa Başûrê[†][*] R’oja Axretê wê r’abe vî nisilî neheq ke, çimkî ewa ji serê dinê hat, ku serwaxtîya Silêman bibihê û va ye Yekî ji Silêman mestir li vir heye.


Paşda hatina r’uh’ê h’eram


(Lûqa 11:24-26)

43[•]Çaxê r’uh’ê h’eram ji mêriv dertê, cîyê bê av diger’e ku r’ih’etîyê bibîne. Lê gava nabîne, 44hingê ew dibêje: ‹Ez veger’ime wê mala xweye ku jê derk’etime›. Gava ew tê, dibîne wê mal vala, paqijkirî û hevdayî ye. 45Hingê diçe h’eft cinêd dine ji xwe xirabtir jî tîne, dik’evine wir dijîn. Û axirîya wî merivî ji pêşîyê xirabtir dibe. Usa jî wê bê serê vî nisilê xirab»[+].


Dê û birayêd Îsa


(Marqos 3:31-35; Lûqa 8:19-21)

46[•]Hê Ewî e’laletêr’a xeber dida, va dîya Wî û birayêd Wî li derva sekinîn, dixwestin t’evî Wî xeber dana[+]. 47Yekî jêr’a got: «Va dîya Te û birayêd Te derva ne û dixwazin t’evî Te xeber din». 48Ewî jî li wî veger’and û gotê: «K’î ye dîya Min û k’î ne birayêd Min?» 49Hingê destê Xwe dirêjî şagirtêd Xwe kir û got: «Va ne dê û birayêd Min! 50Çimkî k’î ku xwestina Bavê Minî e’zmana bîne sêrî, ew e birê Min, xûşka Min û dîya Min»[+].

### 13


Mesela t’oximr’eş[†]


(Marqos 4:1-9; Lûqa 8:4-8)

1[•]Wê r’ojê Îsa ji malê derk’et, li devê golê r’ûnişt. 2Û haqas e’lalet hate cem Wî, ku Ew k’erba k’ete qeyikê r’ûnişt û t’emamîya e’laletê devê golê sekinî. 3Ewî gelek tişt bi mesela ew hîn kirin û got: «T’oximr’eş[†] r’abû çû ku t’oxim bir’eşîne. 4Gava dir’eşand, hinek ji wan k’etine devê r’ê, teyrede hatin û ew xwarin. 5Hinekêd din k’etine ser e’rdê kevirî, ku li wir xwelî kêm bû. Ew zû şîn bûn, çimkî telaşê xwelîyê ne k’ûr bû. 6Lê çaxê te’v derk’et, ew ç’ilmisîn û çimkî r’awêd wan t’unebûn, h’işk bûn. 7Hinekêd din k’etine nava stirîya, stirî r’abûn û ew xeniqandin. 8Lê hinekêd din jî k’etine nava e’rdê qenc û ber dan, yê sed, yê şêst û yê sî. 9Guhê k’ê heye bira bibihê!»[+]


Îsa çima bi mesela xeber dide


(Marqos 4:10-12; Lûqa 8:9-10)

10[•]Wê gavê şagirtêd Wî nêzîk bûnê û gotinê: «Çima bi mesela Tu wanar’a xeber didî?» 11Ewî li wan veger’and û got: «Wer’a hatîye dayînê ku hûn sur’êd P’adşatîya E’zmana bizanibin, lê wanar’a nehatîye dayînê[+]. 12Çimkî k’êr’a ku heye, wê hê lê zêde be û serda bir’ije û k’êr’a ku t’une, çi heye jî wê jê bê standinê[+]. 13Ez bona wê yekê bi mesela wanr’a xeber didim, ku ewana dinihêr’in û nabînin, dibihên, lê guhê xwe nadine ser û fe’m nakin. 14Li ser wan p’êxembertîya Îşaya tê sêrî ku dibêje:

‹Hûnê bibihên û guh bidinê, lê fe’m nekin,
hûnê binihêr’in û dîna xwe bidinê, lê nebînin.
15Çimkî eva cime’ta serh’işk e,
bi guha giran dibihên
û ç’e’vêd xwe girtine,
wekî bi ç’e’va nebînin,
bi guha nebihên
û bi h’iş fe’m nekin, veneger’in,
ku Ez wan qenc kim›[*][+] .

16Lê xwezî li ç’e’vêd we, ku dibînin û guhêd we, ku dibihên[+]. 17Ez r’ast wer’a dibêjim, gelek p’êxember û merivêd r’ast h’izreta dîtina van tişta bûn çi ku hûn dibînin, lê nedîtin û bibihîstana çi ku hûn dibihên, lê nebihîstin[+].


Şirovekirina mesela t’oximr’eş


(Marqos 4:13-20; Lûqa 8:11-15)

18[•]Niha hûn şirovekirina mesela t’oximr’eş bibihên. 19Her kesê ku xebera P’adşatîyê dibihê û fe’m nake, yê Xirab[*] tê t’oximê dilê wîda çandî dir’evîne. Eva ew in ku devê r’ê hatine çandinê. 20Ewêd li e’rdê kevirî hatine çandinê ew in, ku çaxê xeberê dibihên, ew zû bi eşq û şa qebûl dikin. 21Lê r’aw ku nava wanda t’unene, dirêj t’aw nakin. Gava bona xeberê r’astî tengasîya[†] yan zêrandinê tên, ew zû ji r’ê dik’evin[+]. 22Ewêd li nava stirîyada hatine çandinê ew in, ku xeberê dibihên û xemêd vê dinyayê û derewêd dewletîyê xeberê dixeniqînin, ew bê ber dimînin[+]. 23Lê ewêd li nava e’rdê qencda hatine çandinê ew in, ku xeberê dibihên, fe’m dikin û ber didin, hinek sed, hinek şêst û hinek sî»[+].


Mesela genim û zîwanê

24Îsa meseleke din jî wanar’a pêşda anî û got: «P’adşatîya E’zmana mîna vê yekê ye: Merivekî nav e’rdê xweda t’oximê qenc çand. 25Gava h’emû r’azayî bûn, dijminê wî hat û li nav genimda zîwan jî çand û çû. 26Gava genim gihîşt berê xwe da, hingê zîwan jî pêr’a k’ifş bûn. 27Xulamêd xweyê e’rdê nêzîkî wî bûn û gotinê: ‹Axayê me! Te nava e’rdê xweda t’oximê qenc neçand? Lê ev zîwan ji k’u hatin?› 28Ewî li wan veger’and û got: ‹Dijminekî ev tişt kirîye›. Xulama jî gote wî: ‹Niha tu qayl î ku em her’in wan r’akin?› 29Ewî got: ‹Na, nebe çaxê hûn zîwanê r’akin, gênim jî pêr’a derxin. 30Bihêlin bira her du jî hevr’a bigihîjin h’eta r’oja nandirûnê. R’oja nandirûnê ezê p’alar’a bêjim, pêşîyê zîwanê biçinin, gur’z-gur’z girêdin bona şewatê, lê gênim bikine e’mbara min›»[+].


Du meselêd li ser P’adşatîya Xwedê:


(Marqos 4:30-32; Lûqa 13:18-21)

31[•]Meseleke din jî wanar’a pêşda anî û got: «P’adşatîya E’zmana mîna vê yekê ye: Merivekî h’ebeke t’oximê xerdalê[†] hilda, nav e’rdê xweda çand. 32Ew ji h’emû t’oxima hûrtir e, lê gava digihîje, ji h’emû p’incar’a mestir dibe û dibe dar, usa ku teyredêd e’zmên tên hêlînêd xwe ser ç’iqilêd wê çêdikin»[+].

33Îsa meseleke din jî wanar’a got: «P’adşatîya E’zmana mîna hevîrtir’şk[†] e, ku k’ulfetekê hilda, nava sê kod[*] arda stira, h’eta ku h’emû hilat»[+].


Îsa bi mesela xeber dide


(Marqos 4:33-34)

34Îsa ev h’emû tişt bi mesela e’laletêr’a gotin û bê mesele t’u tişt wanar’a nedigot. 35Ev yek aha bû, ku ew gotina bi zarê p’êxember bê sêrî:

«Ezê bi mesela wanr’a xeber dim,
tiştêd ji wextê e’firandina dinyayêda veşartî gilî kim»[*][+] .


Şirovekirina mesela genim û zîwanê

36Hingê Îsa e’lalet hişt, hate mal. Şagirtêd Wî hatine cem Wî û gotinê: «Mesela genim û zîwanê mer’a şiroveke». 37Ewî li wan veger’and û got: «Ewê ku t’oximê qenc çand, Kur’ê Mêriv e. 38E’rd dinya ye, t’oximê qenc jî merivêd p’ara P’adşatîyê ne, lê zîwan merivêd p’ara yê Xirab in[+]. 39Dijminê ku ew çand, mîrêcin e. Nandirûn axirîya dinyayê ye, p’ale jî milyak’et in[+]. 40Û çawa ku zîwanê t’op dikin dişewitînin, axirîya vê dinyayê jî wê usa be. 41Kur’ê Mêriv wê milyak’etêd Xwe bişîne û ewê ji P’adşatîya Wî h’emûyêd ku merîya ji r’ê derdixin û neheqîyê dikin bibijêrin[+] 42û bavêjine k’ûra agir. Li wir wê bibe girî û ç’irke-ç’irka dirana[+]. 43Hingê merivêd r’ast wê P’adşatîya Bavê xweda mîna te’vê şewq bidin. Guhê k’ê heye bira bibihê![+]


Meselêd xizna veşartî û dur’ê qîmet

44P’adşatîya E’zmana mîna vê yekê ye: E’rdekîda xizneke veşartî hebû. Merivek wê dibîne, vedişêre, şabûna diçe h’emû hebûka xwe difiroşe û wî e’rdî dik’ir’e.

45Dîsa P’adşatîya E’zmana mîna vê yekê ye: Merivekî bazirganî dur’êd r’ind diger’e. 46Gava dur’ekî p’ir’ qîmet dibîne, diçe h’emû hebûka xwe difiroşe û wî dur’î dik’ir’e.


Mesela t’or’a avîtî

47Dîsa P’adşatîya E’zmana mîna vê yekê ye: T’or’ek tê avîtinê nava be’rê û h’emû cûr’e me’sî dik’evinê[+]. 48Gava t’or’ t’ijî dibe, dik’işînine devê be’rê û r’ûdinîn me’sîyêd kêr dibijêrin dikine derdana[†], lê yêd bêkêr wêda davêjin[+]. 49Axirîya dinyayê jî wê usa be. Milyak’etê derk’evin xiraba ji nav qenca bibijêrin[+] 50û bavêjine k’ûra agir. Li wir wê bibe girî û ç’irke-ç’irka dirana»[+].


R’astîyêd kevin û nû

51Îsa ji wan pirsî: «We ev h’emû tişt fe’m kirin?» Wana jêr’a got: «Belê». 52Ewî jî wanar’a got: «Bona vê yekê her qanûnzanek ku P’adşatîya E’zmana hîn bûye, mîna merivekî xweyîmilk’ e, ku ji xizna xwe tiştêd kevin û nû derdixe».


Bajarê Nisretê, li k’u Îsa mezin bibû, Wî qebûl nake


(Marqos 6:1-6; Lûqa 4:16-30)

53[•]Gava Îsa ev mesele xilaz kirin, ji wir çû 54hate cî-misk’enê Xwe, k’inîşta wanda ew hîn dikirin. Ew jî zendegirtî diman û digotin: «Ev serwaxtî û qewata k’eremeta ji k’u gihîştîyê[+]? 55Ne Ev kur’ê necar e? Ne navê dîya Wî Meryem e? Ne Aqûb[†], Ûsiv[†], Şimh’ûn û Cihûda[†] birêd Wî ne[+]? 56Ne h’emû xûşkêd Wî cem me ne? Ev h’emû tişt ji k’u gihîştine Wî?» 57Bi vî awayî ew ji Wî çûn, lê Îsa wanar’a got: «P’êxember t’u cîyî ne bêqedir e, pêştirî mala xwe û cî-misk’enê xweda»[+]. 58Ewî li wê derê gelek k’eremet nekirin, çimkî bawerîya wan t’unebû.

### 14


Kuştina Yûh’ennayê nixumdar


(Marqos 6:14-29; Lûqa 9:7-9)

1[•]Hingê Hêrodesê serwêrê Celîlê bona Îsa bihîst, 2xulamêd xwer’a got: «Eva Yûh’ennayê nixumdar e ji nav mirîya r’abûye. Lema jî pê wî k’eremet têne kirinê»[+].

3Çimkî Hêrodes Yûh’enna girtibû girêdabû û avîtibû kelê, r’ûyê Hêrodîya jina Fîlîpoyê birê xweda[+]. 4Çimkî Yûh’enna Hêrodesr’a çend cara gotibû: «Ne r’ast e ku tu Hêrodîyayê bistînî»[+]. 5Û Hêrodes jî dixwest ew bikuşta, lê ji cime’tê ditirsîya, çimkî cime’tê Yûh’enna çawa p’êxember qebûl dikir[+].

6Gava r’oja bûyîna Hêrodes hat, qîza Hêrodîyayê şayîyêda bona wan r’eqisî û dilê Hêrodes gelekî xweş hat. 7Ewî sond xwar û gote qîzikê: «Tu çi bixwazî ezê bidime te»[+]. 8Qîzik jî ji dîya xwe hatibû şîretkirinê û gotê: «K’a li vir, ser sinîyê serê Yûh’ennayê nixumdar bide min». 9P’adşa ber xwe k’et, lê çimkî li ber t’eglîfkirîya sond xwaribû, e’mir kir ku xwestina wê bê dayînê. 10Ewî şand kelêda serê Yûh’enna da lêxistinê 11û serê wî li ser sinîyê anîn dane keç’ikê. Keç’ikê jî dîya xwer’a bir. 12Hingê şagirtêd wî hatin cinyazê wî hildan û ew defin kirin. Paşê çûn Îsar’a gotin[+].


Îsa pênc h’ezara t’êr dike


(Marqos 6:30-44; Lûqa 9:10-17; Yûh’enna 6:1-14)

13[•]Gava Îsa ev yek bihîst, ji wê derê bi qeyikê t’enê çû cîkî xewle. Lê gava e’laletê bihîst, ji bajara peya pey Wî çûn. 14Çaxê Îsa ji qeyikê derk’et û e’laleteke giran dît, hingê gunê Wî li wan hat û nexweşêd wan qenc kirin.

15Berê êvarê şagirtêd Wî hatine cem û gotinê: «Ev der cîkî xikî-xwelî ye, îdî dereng e. Îzina e’laletê bide ku her’ine gunda xwer’a xurek bik’ir’in». 16Lê Îsa wanar’a got: «Ne h’ewce ye ku ew her’in. Hûn xurek bidine wan». 17Wana lê veger’and û gotinê: «Li vir pêştirî pênc nan û du me’sîya tiştekî meyî mayîn t’une». 18Ewî wanar’a got: «Wan nan û me’sîya bînine cem Min». 19Îsa e’mir kir ku e’lalet li ser şînayîyê r’ûnên. Ewî her pênc nan û her du me’sî hildan, berê Xwe e’zmênda kir şikirî da û ew nan kerkirin. Paşê da şagirta, şagirta jî da e’laletê. 20H’emûya jî xwar t’êr bûn û donzdeh sele jî t’ijî hûrikêd bermayî berev kirin. 21Ewêd ku xwarin, pêştirî jin û zar’a weke pênc h’ezar mêrî bûn[+].


Îsa p’îya li ser avêr’a diçe


(Marqos 6:45-52; Yûh’enna 6:15-21)

22[•]Pêr’a-pêr’a Îsa p’êyî ser şagirta kir, ku bik’evine qeyikê û pêşîya Wî derbazî wî berî golê bin, h’eta ku Xwexa e’laletê ver’êke. 23Çaxê Ewî e’lalet ver’êkir, t’enê r’abû çû serê ç’îyê, ku dua bike. Gava r’o çû ava, Ew li wira t’enê bû,[+] 24lê qeyik îdî ji devê golê dûr k’etibû û nava pêlada bû, çimkî ba miqabilî wê bû.

25Qereberbangê Îsa ser golêr’a peya diçû nêzîkî wan dibû. 26Lê gava şagirta dît ku Ew ser golêr’a peya diçe, bizdîyan û gotine hev: «Ev xeyal[†] e!» Û wana ji tirsa kire qîr’în[+]. 27Lê Îsa wê demê deng da wan û got: «Ser xwe bin! Ez im! Netirsin!» 28Petrûs lê veger’and û gotê: «Xudan, heger Tu yî, e’mir ke ku ez ser avêr’a bême cem Te». 29Îsa gotê: «Were!» Petrûs ji qeyikê peya bû, ser avêr’a çû, ku her’e cem Îsa. 30Lê çaxê ewî bayê qayîm dît tirsîya û îdî wê nuq bûya, kire qîr’în: «Xudan, min xilaz ke!» 31Wê demê Îsa destê Xwe dirêjî wî kir, ew girt û jêr’a got: «Kêmbawero! Çima tu dudilî bûyî?»[+] 32Çaxê k’etine qeyikê, ba sekinî. 33Û ewêd qeyikêda serê xwe li ber Wî danîn û gotinê: «R’astî Tu Kur’ê Xwedê yî»[+].


Îsa Cênîsartêda nexweşa qenc dike


(Marqos 6:53-56)

34Gava ew derbazî wî berî golê bûn, li alîyê Cênîsartêva gihîştine bejê[†][+]. 35Binelîyêd wir Ew nas kirin, şandin t’emamîya dor-bera, h’emû nexweş anîne cem Wî. 36Wana hîvî jê dikir ku t’enê r’îşîyêd k’incê Wî k’evin. Û h’emûyêd ku lê dik’etin ji nexweşîyêd xwe qenc dibûn.

### 15


R’aw-r’izimêd[†] kal-bava û xebera Xwedê


(Marqos 7:1-13)

1[•]Hingê fêrisî û qanûnzanêd Orşelîmê hatine cem Îsa û gotinê: 2«Çima şagirtêd Te pey r’aw-r’izimêd[†] kal û bava naçin? Destneşûştî nan dixwin»[+].

3Ewî li wan veger’and û got: «Lê hûn çima bona r’aw-r’izimêd xwe pey t’emîyê Xwedê naçin[+]? 4Çimkî Xwedê got: ‹Qedirê dê û bavê xwe bigire›[*] û ‹Ewê ku gilîkî qolayî dê û bavê xwer’a bêje gerekê bê kuştinê›[*][+] . 5Lê hûn dibêjin: ‹Ewê ku dîya xwer’a yan bavê xwer’a bêje: Ew alîk’arîya ku gerekê ji min bigihîje te ew Xwedêr’a tê dayînê, 6îdî ji wî nak’eve ku ew qedirê dê û bavê xwe bigire›. Bi vî awayî bona xatirê r’aw-r’izimêd xwe hûn xebera Xwedê dikine xwelî. 7Dur’ûno! Îşaya bona we r’ast p’êxembertî kirîye û gotîye:[+]

8‹Eva cime’ta bi zarê xwe qedirê Min digire,
lê dilê wan ji Min dûr e.
9Badîhewa[†] Min dih’ebînin,
t’emîyêd meriva çawa qanûnêd Min cime’tê hîn dikin›[*] »[+].


Tiştêd ku mêriv dih’er’imînin


(Marqos 7:14-23)

10Hingê Îsa e’lalet gazî cem Xwe kir û gote wan: «Bibihên û fe’m bikin! 11Ne ku tiştê diçe dêv, ew meriva dih’er’imîne, lê çi ku ji dêv dertê, ew meriva dih’er’imîne»[+].

12Hingê şagirtêd Wî hatin û gotine Wî: «Tu zanî gava fêrisîya ev xeber bihîst, dilê wan ma?» 13Ewî li wan veger’and û got: «Her dara ku Bavê Minî E’zmana daneç’ikandîye, wê ji k’okêva bê r’akirinê[+]. 14Ji wan veger’in! Ewe kor in û r’êberê kora ne. Heger kor r’êberîyê kora bike, her duyê jî bik’evine ç’e’lê»[+]. 15Petrûs lê veger’and û gotê: «Vê meselê mer’a şiroveke».

16Îsa got: «Hûn jî hela hê fe’m nakin? 17Çima hûn fe’m nakin, çi ku diçe dêv, derbazî nav-dil dibe û derdik’eve derva? 18Lê ew tiştêd ku ji dêv dertên, ew ji dil dertên û hema ev in ku mêriv dih’er’imînin[+]. 19Çimkî ji dil[†] fikirêd xirab, kuştin, zinêk’arî, qavî, dizî, derewî, buxdan dertên[+]. 20Ev in ku meriva dih’er’imînin, lê destneşûştî nanxwarin meriva nah’er’imîne».


Bawerîya k’ulfeta kenanî[†]


(Marqos 7:24-30)

21[•]Îsa r’abû ji wê derê çû alîyê Sûr û Saydê. 22Û va k’ulfeteke kenanî[†] ji wan dera hat, kire gazî û gote Wî: «Xudan, Kur’ê Dawid, min were r’e’mê. Qîza min cina dik’eve, gelekî cefê dibîne»[+]. 23Lê Ewî caba wê neda. Şagirtêd Wî nêzîkî Wî bûn hîvî jê kirin û gotin: «Tiştekî bêje vê, bira dûrî me k’eve, çimkî pey me k’etîye dike qar’e-qar’». 24Ewî cab da û got: «Ez t’enê bona pezêd mala Îsraêlêye undabûyî hatime şandinê»[+]. 25Lê ew k’ulfeta hat xwe avîte nigê Wî û gotê: «Xudan, alî min bike!» 26Ewî li wê veger’and û gotê: «Ev ne r’ast e, wekî nanê ber zar’a hildin û bavêjine ber sa»[+]. 27Ewê jî got: «Belê Xudan, ne se jî wan hûrikêd ku ji sifra xweyê wan dik’evine e’rdê dixwin?» 28Wî çaxî Îsa lê veger’and û gotê: «E’vdê, bawerîya te mezin e. Bira anegorî xwestina te ter’a be». Hema ji wê demê qîza wê qenc bû.


Qenckirina geleka

29[•]Îsa ji wir çû ber gola Celîlê, r’abû serê ç’îyê r’ûnişt. 30E’laleteke giran hate cem Wî, ku t’evî xwe gelek seqet, kor, lal, şilûşe’t û nexweşêd mayîn anîbûn û avîtine ber p’îyêd Îsa. Ewî jî ew qenc kirin. 31Gava e’laletê dît ku lala xeber dan, şilûşe’t qenc bûn, seqet ger’îyan û ç’e’vê kora vebûn, zendegirtî man û pesinê navê Xwedêyê Îsraêlê dan.


Îsa çar h’ezara t’êr dike


(Marqos 8:1-10)

32Îsa gazî şagirtêd Xwe kir û got: «Gunê Min vê e’laletê tê. Eva sê r’oj e t’evî Min e û tiştekî wanî xwarinê t’une. Ez naxwazim wan bir’çî ver’êkim ku r’êva dilê wan xweva her’e»[+]. 33Şagirtêd Wî jêr’a gotin: «Li vê ber’îyê emê ji k’u haqas nan bînin, wekî evê e’laleta giran t’êr kin?» 34Îsa wanar’a got: «Çend nanê we hene?» Wana got: «H’eft nan û çend me’sîyêd hûr».

35Îsa e’mir kir ku e’lalet ser e’rdê r’ûnê. 36Ewî her h’eft nan û ew me’sî hildan şikirî da û kerkirin. Paşê dane şagirta, şagirta jî dane e’laletê. 37H’emûya jî t’êr xwar û h’eft zembîl jî t’ijî hûrikêd bermayî berev kirin. 38Ewêd ku xwarin, pêştirî jin û zar’a, weke çar h’ezar mêrî bûn[+]. 39Paşê Ewî e’lalet ver’êkir, k’ete qeyikekê û hate sînorê Megedanê.

### 16


K’eremetekê çawa nîşan ji e’zmên dixwazin


(Marqos 8:11-13; Lûqa 12:54-56)

1[•]Fêrisî û sadûqî hatine cem Wî ku Wî bicêr’ibînin û jê xwestin ku ji e’zmana nîşanekê nîşanî wana ke[+]. 2Ewî li wan veger’and û got: «Gava dibe êvar, hûn dibêjin: ‹Hewa wê xweş be, çimkî e’zman sor bûye›. 3Lê serê sibehê dibêjin: ‹Îro hewa wê xweş nîbe, çimkî e’zman xumam û sor e›. Hûn r’ûyê e’zmên e’nene dikin ku hewayê çawa be, lê nîşanêd zemana e’nene nakin[*] . 4Nisilê xirab û xalifî nîşanekê dixwaze, lê jêr’a nîşaneke din nayê dayînê, pêştirî nîşana Ûnis p’êxember». Û Ewî ew hiştin û çû[+].


Hevîrtir’şkê fêrisî û sadûqîya


(Marqos 8:14-21)

5[•]Gava şagirtêd wî derbazî wî alî bûn, bîr kirin xwer’a nan hildana. 6Îsa wanar’a got: «Miqatî xwe bin, h’evza xwe ji hevîrtir’şkê fêrisî û sadûqîya bikin»[+]. 7Lê ewana nav hevda xeber didan û digotin: «Nanê me t’une, lema aha dibêje». 8Lê ev yek Îsava e’yan bû û got: «Kêmbawerno! Hûn çima nav hevda xeber didin, ku nanê we t’une[+]? 9Hûn hê fe’m nakin? Nayê bîra we, çawa pênc nana t’êra pênc h’ezar meriva kir û we çend sele bermayî hildan[+]? 10Û h’eft nana jî t’êra çar h’ezar meriva kir û we çend zembîl bermayî hildan[+]? 11Hûn çawa fe’m nakin, wekî Min bona nan wer’a negot? Lê bona wê yekê, ku hûn h’evza xwe ji hevîrtir’şkê fêrisî û sadûqîya bikin».

12Şagirta hingê fe’m kir, wekî Ewî bona hevîrtir’şkê nan wanr’a negot, ku h’evza xwe bikin, lê ji hînkirina fêrisî û sadûqîya.


Petrûs şe’detîyê li ser Îsa dide


(Marqos 8:27-30; Lûqa 9:18-21)

13[•]Îsa çû alîyê Qeyserîya Fîlîpoyê û ji şagirtêd Xwe pirsî: «Bi t’exmîna meriva Kur’ê Mêriv k’î ye?» 14Wana got: «Hinek dibêjin ‹Yûh’ennayê nixumdar e›, hinekêd din dibêjin ‹Êlyas e›, lê hinekêd mayîn jî dibêjin ‹Yêremîya ye, yan jî yek ji p’êxembera ye›»[+].

15Ewî ji wan pirsî: «Lê hûn çi dibêjin? Bi t’exmîna we Ez k’î me?» 16Şimh’ûn-Petrûs lê veger’and û gotê: «Tu Mesîh î, Kur’ê Xwedêyê sax»[+]. 17Îsa lê veger’and û gotê: «Xwezî li te, Şimh’ûnê kur’ê Yûh’enna[*] , çimkî xûn û goşt ev yek e’yanî te nekirin, lê Bavê Minî e’zmana[+]. 18Ez ter’a dibêjim, ku tu Petrûs[*] î, awa gotî qeyak î û li ser vî qeyayî Ezê civîna[†] Xwe çêkim û qewata mirinê wê pê nikaribe[+]. 19Û Ezê k’ilîtêd P’adşatîya E’zmana bidime destê te û çi ku tu li ser e’rdê girêdî, e’zmanada jî wê girêdayî be û çi ku tu li ser e’rdê vekî, e’zmanada jî wê vekirî be».

20Hingê Îsa t’emî şagirtêd Xwe kir, wekî kesîr’a nebêjin, ku Ew Mesîh e[+].


Îsa derheqa cefa û mirina Xweda dibêje


(Marqos 8:31–9:1; Lûqa 9:22-27)

21[•]Pey wê yekêr’a Îsa destpêkir şagirtêd Xwer’a e’yan kir ku gerekê Ew her’e Orşelîmê, ji alîyê r’ûspîya[†], serekêd k’ahîna û qanûnzanada gelek cefa bik’işîne û bê kuştinê, lê r’oja sisîya ji mirinê r’abe[+].

22Lê Petrûs Ew da alîkî, lê hilat û gotê: «Dûrî hindava Te, Xudan! Ew tişt t’u car li Te neqewime!» 23Îsa ser Petrûsda veger’îya û gotê: «Ji ber ç’e’vê Min betavebe, Cino! Tu bona Min p’işkbûn î, çimkî ew nêt-fikira te ne ji Xwedê ye, lê ji merivayê ye»[+].

24Hingê Îsa şagirtêd Xwer’a got: «Heger yek dixwaze li pey Min bê, bira xwe înk’ar ke, xaçê xwe hilde û li pey Min bê[+]. 25Çimkî k’î ku dixwaze e’mirê xwe xilaz ke, ewê unda ke û k’î ku e’mirê xwe bona Min unda ke, ewê bibîne[+]. 26Çi feyde heger meriv t’emamîya dinyayê qazinc ke, lê e’mirê xwe unda ke? Yan jî meriv çi dikare ber e’mirê xweva bide[+]? 27Çimkî Kur’ê Mêriv wê bi r’ûmeta Bavê Xwe t’evî milyak’etêd Xwe bê. Hingê wê anegorî e’melêd her kesî bide wan[*][+] . 28Ez r’ast wer’a dibêjim, hinekêd li vir sekinî hene wê mirinê nebînin, h’eta ku Kur’ê Mêriv bi P’adşatîya Xweva tê nebînin»[+].

### 17


Şagirt Îsa nava nûr û r’ûmetêda dibînin


(Marqos 9:2-13; Lûqa 9:28-36)

1[•]Pey şeş r’ojar’a Îsa t’evî Xwe Petrûs, Aqûb û birê wî Yûh’enna hildan û r’akirine ç’îyakî bilind, li wir ew t’enê bûn[+]. 2Hingê r’engê Wî li ber ç’e’vê wan hate guhastinê. R’ûyê Wî mîna te’vê biriqî û k’incêd Wî jî mîna nûrê çîl-qerqaş bûn[+]. 3Nişkêva Mûsa û Êlyas wanva xuya bûn û t’evî Wî xeber dan. 4Hingê Petrûs Îsar’a got: «Xudan! Çawa r’ind e ku em vir in! Heger Tu bixwazî, ezê sê h’olika li vê derê çêkim, yekê Ter’a, yekê Mûsar’a, yekê jî Êlyasr’a».

5Ewî hê xeber dida, nişkêva e’wrekî r’onayî hat û ser wan kire sî, dengek ji e’wr hat û got: «Ev e Kur’ê Minî delal, ku Ez jê r’azî me. Guhdarîya Wî bikin!»[+] 6Gava şagirta ew deng bihîst, dever’ûya çûn û r’isasê ew girtin. 7Lê Îsa nêzîkî wan bû, dest da wan û got: «R’abin, netirsin». 8Wana jî serê xwe bilind kir û pêştirî Îsa kesek nedîtin.

9Çaxê ji ç’îyê dihatine xwarê, Îsa t’emî da wan û got: «Ew dîtina ku we dît kesîr’a nebêjin, h’eta ku Kur’ê Mêriv ji nav mirîya r’anebe»[+]. 10Şagirtêd Wî jê pirsîn: «Lê çima qanûnzan dibêjin pêşîyê gerekê Êlyas bê?»[*] 11Îsa li wan veger’and û got: «R’ast e, pêşîyê Êlyasê bê û her tiştî wê dîsa bîne cî. 12Lê Ez wer’a dibêjim, ku Êlyas hatîye jî, lê ew nas nekirin û çawa ku xwestin, usa serê wî kirin. Wê usa jî serê Kur’ê Mêriv bikin».

13Hingê şagirta fe’m kir, ku bona Yûh’ennayê nixumdar wanar’a got[+].


Îsa kur’ikekî cinak’etî qenc dike


(Marqos 9:14-29; Lûqa 9:37-43a)

14[•]Çaxê hatine cem e’laletê, merivek nêzîkî Îsa bû, ber çok da û gotê: 15«Xudan, li kur’ê min were r’e’mê! Ew hîvê dik’eve û gelekî cefa dibîne. Carna dik’eve nava agir û carna jî nava avê. 16Min ew anî cem şagirtêd Te, lê wana nikaribû ew qenc kira». 17Îsa got: «Nisilê nebawer û xalifî! H’eta k’engê Ezê t’evî we bim? H’eta k’engê Ezê we sebir kim? Ewî bînine vir cem Min». 18Îsa lê hilat, cin jê derk’et, kur’ik pêr’a-pêr’a qenc bû[+].

19Hingê şagirt t’enê hatine cem Îsa û jê pirsîn: «Me çima nikaribû ew cin derxista?» 20Îsa gote wan: «Bona kêmbawerîya we. Ez r’ast wer’a dibêjim, heger bawerîya we weke h’ebeke t’oximê xerdalê hebe, hûnê vî ç’îyayîr’a bêjin: ‹Ji vir derbazî wî alî be!› û wê derbaz be. Û bona we tiştekî nebûyînê wê t’unebe[+]. 21Lê ev cisinê ha pê tiştekî din dernayê, pêştirî bi dua û bi r’ojîya»[*] .


Îsa dîsa derheqa mirina xweda dibêje


(Marqos 9:30-32; Lûqa 9:43b-45)

22[•]Gava şagirt Celîlêda civîyan, Îsa wanar’a got: «Kur’ê Mêriv wê bik’eve destê meriva, 23ewê Wî bikujin, lê r’oja sisîya wê r’abe». Û ewana gelekî ber xwe k’etin[+].


Xercdayîna p’aristgehê

24Çaxê ew hatine Kefernahûmê, xercgirêd duzîvê bona p’aristgehê[*] hatine cem Petrûs û gotinê: «Dersdarê we xercê duzîvê nade?»[+] 25Ewî got: «Belê». Çaxê Petrûs hate malê, pêşîyê Îsa ji wî pirsî: «Şimh’ûn! Tu çawa t’exmîn dikî? P’adşêd dinyayê xerc yan bac ji k’ê distînin, ji bajarvanêd xwe, yan ji xerîba?» 26Petrûs gotê: «Ji xerîba». Îsa gote wî: «Ku usa ye bajarvan aza ne. 27Lê wekî em van p’işk nekin, her’e golê şewkê bavêjê û me’sîyê pêşin ku derdik’eve, bigire devê wî veke û tê nalekî çarzîvê bibînî. Ewî hilde, dewsa Min û xwe bide wan»[+].

### 18


K’î ye yê herî mezin?


(Marqos 9:33-37; Lûqa 9:46-48)

1[•]Wî çaxî şagirt hatine cem Îsa û gotinê: «Li nav P’adşatîya E’zmanada k’î ye yê herî mezin?» 2Îsa zar’okek gazî cem Xwe kir, ew nav wanda da sekinandinê 3û got: «Ez r’ast wer’a dibêjim, heger hûn veneger’in û nebine mîna zar’oka, hûn t’u car nak’evine P’adşatîya E’zmana[+]. 4Awa k’î ku mîna vê zar’okê xwe biç’ûk ke, ew e yê herî mezin P’adşatîya E’zmanada. 5Û k’î ku zar’okeke aha bi navê Min qebûl ke, ew Min qebûl dike[+].


Jir’êderxistin


(Marqos 9:42-48; Lûqa 17:1-2)

6Lê k’î ku ji van biç’ûka yekî, yê ku bawerîya xwe Min tîne ji r’ê derxe, wîr’a hê qenc e, wekî beraşek stûyê wîva bê girêdanê û binê be’rêda bixeniqe. 7Wey li dinyayê, bona ewêd ku meriva ji r’ê derdixin. Nabe ku ew tişt nebin, lê wey li wî ku meriv bi wî ji r’ê dik’evin[+].

8Heger destê te yan nigê te, te ji r’ê derxe, wî jêke û ji xwe bavêje. Bona te hê qenc e ku tu qop yan seqet bik’evî jîyînê, ne ku du dest yan du nigêd te hebin û bêyî avîtinê nava agirê h’eta-h’etayê[+]. 9Û heger ç’e’vê te, te ji r’ê derdixe, wî derxe û bavêje. Bona te hê qenc e ku tu bi ç’e’vekî bik’evî jîyînê, ne ku bi du ç’e’va bêyî avîtinê nava agirê dojê[+].


Mesela peza undabûyî


(Lûqa 15:3-7)

10[•]Haş ji xwe hebin ku hûn ji van biç’ûka yekî bêhurmet nekin, çimkî Ez wer’a dibêjim, ku milyak’etêd wan li e’zmana t’imê r’ûyê Bavê Minî e’zmana dibînin. 11Kur’ê Mêriv hat ku yê undabûyî biger’e û xilaz ke[*] . 12Hûn çawa t’exmîn dikin? Heger sed pezêd merivekî hebin û yek ji wan unda be, ewê nod neha nehêle ç’îya-banîya û neçe ku ya undabûyî biger’e? 13Lê gava bibîne, ez r’ast wer’a dibêjim, ewê bona wê hê gelekî şa be, ne ku bona nod nehêd dine ku unda nebûne. 14Usa jî Bavê weyî[*] e’zmana naxwaze ku ji van biç’ûka yek unda be[+].


Birê ku gune dike


(Lûqa 17:3)

15[•]Heger birê te neheqîyê li te[*] bike, gava tu û ew t’enê ne, wî şîret ke. Heger ewî guhdarîya te kir, îdî te birê xwe qazinc kir[+]. 16Lê heger guhdarîya te nekir, yekî yan duduyêd din jî t’evî xwe hilde, wekî: ‹Bi devê du yan sê şe’da her tişt îzbat be›[*][+] . 17Lê heger ewî guhdarîya wan jî nekir, civînêr’a[†] bêje. Û heger guhdarîya civînê jî nekir, bira ew bona te bibe mîna p’ûtp’arist û xercgira[+].

18Ez r’ast wer’a dibêjim, çi ku hûn ser e’rdê girêdin, li e’zmên jî wê girêdayî be û çi ku hûn li ser e’rdê vekin, li e’zmên jî wê vekirî be.

19Dîsa Ez r’ast wer’a dibêjim, heger dudu ji we li ser e’rdê bi t’ifaq bona tiştekî dua bikin û bixwazin, Bavê Minî e’zmana wê bide we[+]. 20Çimkî k’îderê du yan sê meriv bi navê Min bicivin, Ez li wir nava wanda me».


Mesela bona baxşandin û nebaxşandinê

21Hingê Petrûs nêzîkî Wî bû û gotê: «Xudan. Gava birê min neheqîyê li min bike, gerekê ez çend cara bibaxşînimê, h’eta h’eft cara?»[+] 22Îsa gote wî: «Ez nabêjime te h’eta h’eft cara, lê h’eta h’eftê cara h’eft[*] . 23Çimkî P’adşatîya E’zmana mîna vê yekê ye: P’adşakî xwest t’evî xulamêd xwe heq-h’esabê xwe r’ast ke. 24Gava dest bi h’esaba kir, yek anîne cem wî, ku dehe h’ezar telantî[*] deyndarê wî bû. 25Lê çimkî nikaribû deynê xwe bida, xweyê wî e’mir kir, ku ew, jina wî, zar’êd wî û h’emû hebûka wî bêne firotanê, ku deynê wî bê dayînê[+]. 26Hingê xulam dever’ûya çû nigê wî, lava jê kir û got: ‹Li min sebir ke. Ezê h’emû jî li te veger’înim›. 27Gunê xweyê wî li wî hat, ew ber’da û deynê wî jî baxşandê.

28Lê çaxê ew xulam derk’et, r’astî xulam-hevalekî xwe hat ku sed zîvî[†][*] deyndarê wî bû, dest kire xeneqê û gotê: ‹Tu çiqasî deyndarê min î bide!› 29Hingê hevalê xulam xwe avîte nigê wî, jê lava kir û gotê: ‹Li min sebir ke. Ezê li te veger’înim›. 30Lê ewî guh neda wî, çû ew avîte kelê, h’eta ku ew deynê xwe bide[+]. 31Çaxê xulam-hevalêd wîye din ev yek dîtin, gelekî ber xwe k’etin û çûn xweyê xwer’a tiştêd ku qewimîbû gilî kirin. 32Hingê axayê wî gazî wî kir û gotê: ‹Xulamê xirab! Min h’emû deynê te baxşande te, bona wê yekê ku te lava ji min kir. 33Lê ji te nedik’et ku tu jî li xulam-hevalê xwe bihatayî r’e’mê çawa ku ez te hatime r’e’mê?› 34Û axayê wî hêrs k’et, ew da destê zulmdarêd kelê, h’eta ku h’emû deynê xwe veger’îne. 35Usa jî Bavê Minî E’zmana wê li serê we her yekî bike, heger hûn bi dil nebaxşînine birê xwe»[+].

### 19


Pirsa jinber’danê


(Marqos 10:1-12)

1[•]Çaxê ku Îsa ew xeber ser hevda anîn, ji Celîlê derk’et hate sînorê Cihûstanê, wî alî ç’emê Ûrdunê. 2Gelek e’lalet li pey Wî çûn û Ewî li wê derê ew qenc kirin. 3Ji fêrisîya hinek nêzîkî Wî bûn û bona cêr’ibandinê jê pirsîn: «Gelo li gora Qanûnê r’ast e, ku bona her me’nîkê mêr jina xwe ber’de?» 4Ewî caba wan da û got: «We ne xwendîye, serê sêrîda E’firandar ew ‹qisimê mêr û jinêda xuliqandin?›[*][+] 5û got: ‹Bona vê yekê mêr wê dê û bavê xwe bihêle, xwe li jinê bigire û her du wê bibine bedenek›[*][+] . 6Awa îdî ew ne dudu ne, lê bedenek in. Bona vê yekê ewêd ku Xwedê kirine yek, bira meriv ji hevdu neqetîne»[+].

7Wana jêr’a got: «Lê çima Mûsa t’emî kir, ku mêr k’axaza jinber’danê bide jinê û wê ber’de?»[*][+] 8Ewî li wan veger’and û got: «Mûsa ji dest serh’işkîya we îzin da we ku hûn jinêd xwe ber’din. Lê serîda ne usa bû. 9Ez wer’a dibêjim, k’î ku bê sebebîya qavîyê jina xwe ber’de û yeke din bistîne, ew zinêk’arîyê dike[*] »[+].

10Şagirtêd Wî jêr’a gotin: «Heger nav jin û mêrda tiştekî aha heye, hê qenc e wekî qet nezewicin». 11Îsa wanr’a got: «Her kesîr’a ev yek dest nade, lê t’enê wanr’a k’îjanar’a hatîye dayînê[+]. 12Çimkî nemêr[†] hene, ku ji zikmakîyêda usa bûne û nemêr jî hene, ku ji destê meriva bûne nemêr û nemêr jî hene, ku bona P’adşatîya E’zmana wana xwe nemêr kirin. K’êr’a ev yek dest dide, bira usa jî bike».


Îsa dua zar’oka dike


(Marqos 10:13-16; Lûqa 18:15-17)

13[•]Hingê zar’ok anîne cem Îsa, ku destêd Xwe dayne ser wan û dua li wan bike. Lê şagirtêd Wî li yêd danîn hilatin. 14Îsa got: «Bira ew zar’ok bêne cem Min, pêşîya wan negirin, çimkî P’adşatîya E’zmana p’ara yêd usa ye»[+]. 15Û Îsa destêd Xwe danîne ser wan û ji wir çû.


Xortekî dewletî li jîyîna h’eta-h’etayê[†] diger’e


(Marqos 10:17-31; Lûqa 18:18-30)

16[•]Hingê yek nêzîkî Wî bû û gotê: «Dersdar! Ez çi qencîyê bikim, wekî jîyîna h’eta-h’etayê war bim?»[+] 17Ewî jêr’a got: «Tu çima bona qencîyê ji Min dipirsî?[*] T’enê Yekî qenc heye. Lê heger tu dixwazî, bik’evî jîyîna h’eta-h’etayê, t’emîyêd Xwedê xwey ke»[+]. 18Ewî ji Îsa pirsî: «K’îjan in?» Îsa gotê: «Nekuje, zinêk’arîyê neke, nedize, şe’detîya derew nede, 19qedirê dê û bavê xwe bigire[*] û hevalê xwe weke xwe h’iz bike[*] »[+]. 20Xort jêr’a got: «Min ev h’emû xweyî kirine. Îdî çi kêmasîya min heye?»[+] 21Îsa gotê: «Heger tu dixwazî k’amil bî, her’e hebûka xwe bifiroşe bide feqîra, hingê xizna te wê li e’zmana hebe. Û pey min were»[+]. 22Gava xort ev xeber bihîstin, ber xwe k’et û çû, çimkî gelek hebûka wî hebû.

23Hingê Îsa gote şagirtêd Xwe: «Ez r’ast wer’a dibêjim, dewletîyar’a ze’met e ku bik’evine P’adşatîya E’zmana[†][+]. 24Ez dîsa wer’a dibêjim, deve wê qula derzîyêr’a hê r’ih’et derbaz be, ne ku dewletî bik’eve P’adşatîya Xwedê[†]». 25Gava şagirta ev yek bihîst, gelekî e’cêbmayî man û gotin: «Îdî k’î dikare xilaz be?» 26Îsa li wan nihêr’î û got: «Ew tişt ji destê mêriv nayê, lê Xwedê her tiştî dikare bike»[+].

27Wê gavê Petrûs lê veger’and û gotê: «Awa me h’emû tişt hiştîye û pey te hatine, lê axirîya me wê çawa be?»[+] 28Îsa gote wan: «Ez r’ast wer’a dibêjim, gava Kur’ê Mêriv Dinya Nûda li ser t’extê Xweyî r’ûmet r’ûnê, hûnêd ku li pey Min tên, ser donzdeh k’ursîya r’ûnên û dîwana donzdeh qebîlêd Îsraêlê[†] bikin[+]. 29Û h’emûyêd ku mala xwe, yan birêd xwe, yan xûşkêd xwe, yan bavê xwe, yan dîya xwe, yan jina xwe[*] , yan zar’êd xwe, yan e’rdêd xwe bona navê Min hiştine, ewê sed qat bistîne û wê jîyîna h’eta-h’etayê jî war be[+]. 30Lê gelekêd pêş wê bibine paş û yêd paş wê bibine pêş»[+].

### 20


P’alêd r’ezêd[†] tirîya û heqê wan

1«P’adşatîya E’zmana mîna vê yekê ye: Merivekî xweyîmilk’ sibehê zû r’abû, wekî bona r’ezê[†] tirîyêd xwe p’ala bigire. 2Ewî p’alar’a r’ojê zîvek qirar kir û ew şandine nava r’ezê xwe. 3Nêzîkî sih’eta neha[*] derk’et, hinekêd dine ku bazarêda betal sekinîbûn dîtin 4û gote wan: ‹Hûn jî her’ine nava r’ezê min û çi heqê we ye, ezê bidime we›. Ew jî çûn. 5Dîsa sih’eta donzdeha û sih’eta sisîya derk’et û usa kir. 6Û nêzîkî sih’eta pênca derk’et, hinekêd din jî ku betal sekinîbûn dîtin û gote wan: ‹Çima t’emamîya r’ojê hûn li vir betal sekinîne?› 7Wana jêr’a got: ‹Kesekî em p’ale negirtin›. Ewî wanar’a got: ‹Hûn jî her’ine nava r’ezê min›.

8Gava r’o çû ava, xweyê r’ez wek’îlê mala xwer’a got: ‹Gazî p’ala ke, heqê wan bidê, ji yêd paşin destpêbike h’eta yêd pêşin›[+]. 9Ew p’alêd ku sih’eta pênca girtibûn, hatin û her yekî zîvek stand. 10Gava yêd pêşin jî hatin, wana t’irê ewê zêde bistînin. Lê wana jî her yekî zîvek stand. 11Gava heqê xwe standin, hindava xweyê r’ezda bîna xwe teng kirin û gotin: 12‹Me t’emamîya giranîya r’ojê û germa wê k’işand, lê evêd paşwextîyê ku hatin sih’etekê jî nexebitîn, te ew himberî me kirin›. 13Malxê ji wan yekîr’a got: ‹Heval! Ez neheqîyê li te nakim. Tu minr’a zîvekî qayl nebûyî? 14Heqê xwe bistîne û her’e. Ez dixwazim çawa ku min da te, usa jî bidime evê paşin. 15Yan îzina min li ser malê min t’une, çi ku ez bixwazim wê jî bikim? Yan tu h’evsûdîyê dikî, ku ez mer’d im?›

16Bi vî awayî yêd paş wê bibine pêş û yêd pêş wê bibine paş[*] »[+].


Îsa cara sisîya derheqa mirina xweda dibêje


(Marqos 10:32-34; Lûqa 18:31-34)

17[•]Çaxê Îsa hildik’işîya Orşelîmê, t’enê her donzdeh şagirtêd Xwe t’evî Xwe birin û r’êda gote wan: 18«Bibihên! Em hevraz diçine Orşelîmê. Kur’ê Mêriv wê bik’eve destê serekêd k’ahîna û qanûnzana. Ewê jêr’a kuştinê derxin 19û Wî bidine destê necihûya, wekî qerfê xwe li Wî bikin, bidin ber qamçîya û xaç[†] kin. Lê r’oja sisîya Ewê ji mirinê r’abe»[+].


Xwestina dîya kur’êd Zebedî


(Marqos 10:35-45)

20[•]Hingê dîya kur’êd Zebedî t’evî her du kur’êd xwe hate cem Îsa, xwe avîte nigê Wî tiştek jê dixwest[+]. 21Îsa jê pirsî: «Tu çi dixwazî?» Ewê gote Wî: «Bêje, ku ev her du kur’êd min li nav P’adşatîya Teda, yek li milê Teyî r’astê, yê din jî li milê Teyî ç’epê r’ûnê»[+]. 22Lê Îsa li wan veger’and û got: «Hûn nizanin çi dixwazin. Gelo hûn dikarin ji wê k’asê vexwin, ya ku Ezê vexwim?[*] » Wana gote Wî: «Belê, em dikarin»[+]. 23Ewî wanar’a got: «R’ast e hûnê wê k’asa Min vexwin, lê îzina li milê Minî ç’ep û r’astê r’ûniştinê ne destê Minda ye. Ew cî bona wan in, k’îjanar’a alîyê Bavê Minda hatine hazirkirinê».

24Gava her dehe şagirtêd din ev yek bihîst, dilê wan ji her du bira ma. 25Lê Îsa ew gazî cem xwe kirin û got: «Hûn zanin ku mîrêd mileta serdestîyê wan dikin û giregirêd wan h’ukumî ser wan dikin. 26Lê nava weda gerekê usa nîbe. K’î ku nava weda dixwaze bibe yê mezin, gerekê bibe berdestîyê we[+]. 27Û k’î ku nava weda dixwaze bibe pêş, gerekê bibe xulamê we, 28çawa ku Kur’ê Mêriv nehatîye ku jêr’a berdestîyê bikin, lê wekî Ew Xwexa berdestîyê bike û e’mirê Xwe bide, ku geleka bik’ir’e»[+].


Îsa du kora qenc dike


(Marqos 10:46-52; Lûqa 18:35-43)

29[•]Gava ewana ji Erîhayê derk’etin, e’laleteke giran da pey Wî çû. 30Va du kor ser wê r’ê r’ûniştibûn. Gava bihîstin ku Îsa derbaz dibe, kirine qîr’în û gotinê: «Xudan[*] , Kur’ê Dawid, li me were r’e’mê»[+]. 31E’laletê li wan hilat, ku dengê xwe bibir’in, lê wana hê kire qîr’în û gotinê: «Xudan, Kur’ê Dawid, me were r’e’mê!» 32Îsa sekinî, gazî wan kir û got: «Hûn çi ji Min dixwazin ku Ez bona we bikim?» 33Wana jêr’a got: «Xudan, bira ç’e’vêd me vebin». 34Gunê Îsa li wan hat û dest danî ser ç’e’vêd wan. Destxweda ç’e’vêd wan dîtin, dane pey Îsa çûn[+].

### 21


Îsa bi r’ûmet dik’eve Orşelîmê


(Marqos 11:1-11; Lûqa 19:28-38; Yûh’enna 12:12-19)

1[•]Gava ew nêzîkî Orşelîmê bûn, hatine gundê Beytfacê, ç’îyayê Zeyt’ûnê[†]. Hingê Îsa du şagirtêd Xwe şandin[+] 2û wanar’a got: «Her’ine wî gundê pêşberî xwe û hûnê k’ereke girêdayî ce’şik ber bibînin. Wan k’era vekin bînine cem Min. 3Heger yek wer’a tiştekî bêje, hûn bêjin: ‹Xudanr’a lazim in› û ewê zû wan bişîne».

4Eva usa qewimî, ku ew gotina bi zarê p’êxember bê sêrî:[+]

5«Bêjine bajarê Sîyonê[†]:
‹Va P’adşê te tê cem te,
berbihêr, li k’erê
û ce’şika k’erê sîyarbûyî›[*] ».

6Şagirt çûn û çawa ku Îsa t’emî dabû wan usa kirin. 7K’er û ce’şik anîn, k’incêd xwe avîtine ser wan û Ew li wan sîyar bû. 8E’laleteke giran k’incêd xwe ser r’ê r’adixistin, hineka jî ç’iqilê dara dibir’în û ser r’ê r’adixistin. 9E’laleta ku li pêşîya Wî û li pey Wî diçû, dikire qîr’în û digot: «Hosanna[†] Kur’ê Dawidr’a! Bimbarek e Ewê ku bi navê Xudan tê![*] Hosanna Yê Herî Jorinr’a![*] »[+]

10Gava Îsa k’ete Orşelîmê, t’emamîya bajêr h’ejîya û pirsîn: «Ev k’î ye?» 11E’laletê got: «Eva Îsayê P’êxember e, ji Nisreta Celîlê»[+].


Îsa p’aristgehêda


(Marqos 11:15-19; Lûqa 19:45-48; Yûh’enna 2:13-22)

12[•]Îsa k’ete p’aristgehê û h’emûyêd ku p’aristgehêda t’ucaretî[†] dikirin derxistin. T’extêd p’ereguhêr’a û k’ursîyêd kevotkfiroşa welger’andin[+] 13û gote wan: «Nivîsar e: ‹Mala Min mala dua wê bê h’esabê›[*] , lê we ew kirîye ‹şkefta qaçaxa›![*] »

14Li wir p’aristgehêda kor û seqet hatine cem Wî û Ewî ew qenc kirin. 15Lê gava ku serekêd k’ahîna û qanûnzana ew k’eremetêd ku Îsa kirin dîtin û usa jî ew zar’êd ku p’aristgehêda dikirine qîr’în û digotin: «Hosanna Kur’ê Dawidr’a!» hêrs k’etin[+] 16û gotine Wî: «Tu dibihêyî ev çi dibêjin?» Îsa wanar’a got: «Belê. We qet nexwendîye ku: ‹Te bi zarêd t’ifal û dergûşa pesindayîn anî sêrî›?[*] »[+]

17Û Ewî ew li wir hiştin, ji bajêr derk’et, çû Beytanyayê û şev li wir ma[+].


Dara hêjîrêye h’işkbûyî


(Marqos 11:12-14, 20-24)

18[•]Sibehê zû, çaxê Ew veger’îya bajêr, bir’çî bû[+]. 19Ser r’ê dareke hêjîrê dît, nêzîkî wê bû, lê pêştirî belga[†] tiştekî din pêva nedît û darêr’a got: «Ji vir şûnda tu h’eta-h’etayê ber nedî!» Û dar pêr’a-pêr’a h’işk bû[+].

20Gava şagirta ev yek dît, zendegirtî man û gotin: «Çawa ev dara hêjîrê pêr’a-pêr’a h’işk bû?» 21Îsa caba wan da û got: «Ez r’ast wer’a dibêjim, heger bawerîya we hebe û dudilî nebin, hûnê ne t’enê çi ku hate serê vê dara hêjîrê bikin, lê heger hûn vî ç’îyayîr’a jî bêjin: ‹R’abe xwe bavêje be’rê›, wê bibe[+]. 22Heger bawerîya we hebe, hûn çi ku nava duada bixwazin, hûnê bistînin»[+].


Pirsa derheqa h’ukumê Îsada


(Marqos 11:27-33; Lûqa 20:1-8)

23[•]Gava Ew hate p’aristgehê û cime’t hîn kir, serekêd k’ahîna û r’ûspîyêd cime’tê hatine cem Wî û gotinê: «Tu bi çi h’ukumî van kira dikî? Û k’ê ev h’ukum daye Te?»[+] 24Îsa li wan veger’and û got: «Ezê jî tiştekî ji we bipirsim. Heger we caba Min da, Ezê jî wer’a bêjim Ez bi çi h’ukumî van kira dikim. 25H’ukumê nixumandina Yûh’enna ji k’u bû, ji e’zmên bû, yan ji meriva bû?» Ewana nav hevda şêwirîn û gotin: «Heger em bêjin: ‹Ji e’zmên bû›, Ewê mer’a bêje: ‹Lê we çima ew bawer nekir?›[+] 26Lê heger em bêjin: ‹Ji meriva bû›, em ji e’laletê ditirsin, çimkî h’emûya qebûl dikir ku Yûh’enna p’êxember bû»[+]. 27Wana caba Îsa da û gotin: «Em nizanin». Ewî wanr’a got: «Ez jî wer’a nabêjim ku Ez bi çi h’ukumî van kira dikim.


Mesela du kur’a

28Hûn çawa t’exmîn dikin? Du kur’êd merivekî hebûn. Ewî kur’ê xweyî mezinr’a got: ‹Lawo! Îro her’e nav r’ez, şixul bike›. 29Ewî lê veger’and û got: ‹Ez naçim›, lê paşê p’oşman bû û çû. 30Hingê bav çû cem yê din ewî jî aha got: ‹Belê, ezê her’im bavo›, lê neçû. 31Niha ji van her du kur’a k’îjanî gur’a bavê xwe kir?» Wana gote Wî: «Yê mezin». Îsa jî gote wan: «Ez r’ast wer’a dibêjim, ku xercgir û ç’e’vder[†] wê berî we bik’evine P’adşatîya Xwedê. 32Çimkî Yûh’enna hat ku r’îya r’astîyê nîşanî we ke, we ew bawer nekir, lê xercgir û ç’e’vdera ew bawer kirin. We ev tişt dît jî, lê dîsa hûn li xwe mukur’ nehatin, ku we ew bawer bikira[+].


Mesela r’ezê tirîya û r’ezvana


(Marqos 12:1-12; Lûqa 20:9-19)

33[•]Meseleke din jî bibihên. Merivekî xweyîmilk’ hebû, r’ezê tirîya danî, dora wê sûr kir h’ewzekî tirîh’incir’andinê têda k’ola, hêlaneke nobedara çêkir û ew bi k’irê da r’ezvana, çû welatekî din[+]. 34Gava wextê berdayînê nêzîk bû, ewî xulamêd xwe şandine cem r’ezvana, wekî ji berê r’ezê wî jêr’a bînin. 35R’ezvana xulamêd wî girtin, yek k’utan, yê din kuştin û yekî din jî dane ber kevira[+]. 36Ewî xulamne din şandin, ji yêd pêşin gelektir û wana usa jî anîne serê wan. 37Axirîyê, kur’ê xwe şande cem wan û got: ‹Hilbet wê ji kur’ê min şerm bikin›[+]. 38Lê gava r’ezvan ç’e’v kur’ê wî k’etin, hevr’a gotin: ‹Ev warê wî ye. Werin em vî bikujin û bibine xweyê mîrat’a[†] wî›[+]. 39Û ew girtin ji r’ez derxistine der û kuştin[+]. 40Lê gava xweyê r’ez bê, wê çi serê wan r’ezvana bike?» 41Gotine Wî: «Wê qir’a wan neheqa bîne û r’ez bide r’ezvanêd usa, yêd ku wê wextda berê r’ezê wî bidinê»[+].

42Îsa gote wan: «We nivîsarêda qet nexwendîye?

‹Ew kevirê ku hosta t’exsîr kir,
ew bû serê e’nîşkê[†].
Ev yek ji alîyê Xudanda qewimî
û li ber ç’e’vê me h’eyr-h’ujmek’ar e!›[*][+]

43Bona vê yekê Ez wer’a dibêjim, ku P’adşatîya Xwedê wê ji we bê standinê û miletekî usar’a bê dayînê, wekî bona Wî ber bîne. 44K’î ku bik’eve ser vî kevirî, wê hûrdexweşî be û ew kevir bik’eve ser k’ê, wê wî bih’incir’îne»[*] .

45Gava serekêd k’ahîna û fêrisîya meselêd Wî bihîstin, fe’m kirin ku Ew bona wan dibêje. 46Kirin ku Wî bigirin, lê ji e’laletê tirsîyan, çimkî Ew weke p’êxemberekî qebûl dikirin[+].

### 22


Mesela de’watê


(Lûqa 14:15-24)

1[•]Dîsa Îsa bi mesela wanar’a xeber da û got:[+] 2«P’adşatîya E’zmana mîna vê yekê ye: P’adşakî de’wata kur’ê xwe kir[+]. 3Ewî xulamêd xwe şandin ku gazî xwendîyêd de’watê kin, lê wana nexwestin bên. 4Xulamne din şandin û got: ‹Xwendîyar’a bêjin: Min canega û h’eywanêd xweye dermalîkirî serjêkirine û nanê xwe hazir kirîye, her tişt hazir e. Werine de’watê!› 5Lê wana pişt guhê xweva avît, yek çû e’rdê xwe û yê din t’ucaretîya[†] xwe. 6Yêd mayîn jî xulamêd wî girtin, k’utan û kuştin[+]. 7Çaxê p’adşê bihîst, hêrs k’et, ordîya xwe şand qir’a ewêd ku xulam kuştin anî û bajarê wan şewitand[+]. 8Hingê gote xulamêd xwe: ‹De’wat hazir e, lê xwendî ne hêja bûn[+]. 9R’abin her’ine serê r’îya û hûn k’ê ku bibînin, t’eglîfî de’watê kin›. 10Û ew xulam derk’etine serê r’îya, k’î ku dîtin, qenc û xirab, t’ev civandin û mala de’watê bi xwendîyava t’ijî bû.

11Lê gava p’adşa çû hindur’ ku xwendîya bibîne, merivek li wir dît ku k’incê de’watê lê t’unebû 12û gote wî: ‹Heval! Tu çawa bê k’incê de’watê k’etî vir?› Ewî deng nekir. 13Wê gavê p’adşê berdestîyar’a got: ‹Dest û p’îyê wî girêdin, bigirin bavêjine te’rîya derva. Li wir wê bibe qîr’în û ç’irke-ç’irka dirana›[+].

14Awa gazîkirî gelek in, lê bijartî hindik in».


Pirsa xercdayîn û nedayînê


(Marqos 12:13-17; Lûqa 20:20-26)

15[•]Hingê fêrisî çûn şêwirîn, ku Wî çawa bi xebera bigirin[+]. 16Wana şagirtêd xwe t’evî piştgirêd Hêrodes şandine cem Wî û gotinê: «Dersdar! Em zanin ku Tu yekî r’ast î û r’îya Xwedê r’ast hîn dikî. Minetê ji kesî nagirî, çimkî nav merivada firqîyê danaynî[+]. 17Niha bêje me, Tu çawa t’exmîn dikî? Gelo r’ast e ku em xerc bidine Qeyser[†] yan na?»[+]

18Îsa qelpîya wan zanibû û got: «Çima hûn Min dicêr’ibînin, dur’ûno[+]? 19P’erê xercdayînê nîşanî Min kin». Û wana zîvek Wîr’a anî. 20Îsa ji wan pirsî: «Ev navê nivîsar û sifet[†] yê k’ê ye?» 21Wana got: «Yêd Qeyser in». Hingê gote wan: «Awa çi ku yêd Qeyser in bidine Qeyser û çi yêd Xwedê ne bidine Xwedê»[+]. 22Gava wan bihîst zendegirtî man, Ew hiştin û çûn.


Pirsa r’abûna mirîya


(Marqos 12:18-27; Lûqa 20:27-40)

23[•]Sadûqî[†], ku dibêjin r’abûna mirîya t’une, wê r’ojê hineke ji wan hatine cem Îsa jê pirsîn[+] 24û gotinê: «Dersdar! Mûsa got: ‹Heger yek bêzur’et bimire, bira birê wî jina wî bistîne û warê birê xwe şîn ke›[*][+] . 25Awa h’eft bira li cem me hebûn. Birê mezin zewicî, bêzur’et mir, jina wî birê wîr’a ma. 26Usa jî hate serê birê duda û yê sisîya, xulese hate serê her h’efta jî. 27Li pey h’emûyar’a ew jina jî mir. 28De îjar wê R’oja R’abûna mirîya ew k’ulfetê bibe jina k’îjanî ji wan her h’efta? Çimkî h’emûya jî ew standibû».

29Îsa li wan veger’and û got: «Hûn xalifî ne, çimkî ne nivîsara zanin, ne jî qewata Xwedê. 30R’oja R’abûna mirîya ne wê bizewicin, ne jî mêr kin, lê ewê mîna milyak’etêd e’zmên[*] bin. 31Lê derheqa r’abûna mirîyada, çima we ew xebera ku Xwedê wer’a gotibû nexwendîye? 32‹Ez Xwedêyê Birahîm, Xwedêyê Îshaq û Xwedêyê Aqûb im›[*] . Xwedê ne Xwedêyê mirîya ye, lê Xwedêyê zêndîya ye»[+].

33Gava e’laletê ev tişt bihîstin, ser hînkirina Wî zendegirtî man.


T’emîya ser t’emîyar’a


(Marqos 12:28-34; Lûqa 10:25-28)

34[•]Lê gava fêrisîya bihîst ku Îsa sadûqî dengbir’î kirin, h’emû li cîkî civîyan. 35Hingê ji wan qanûnzana yekî pirs da Îsa ku Wî bicêr’ibîne û gotê: 36«Dersdar. Qanûnêda k’îjan e t’emîya here mezin?» 37Îsa gote wî: «‹Xudan Xwedêyê xwe h’iz bike bi t’emamîya dilê[†] xwe, bi t’emamîya canîya xwe û bi t’emamîya h’işê xwe›[*][+] . 38Ev e t’emîya pêşin û here mezin. 39Û ya duda jî mîna vê ye: ‹Hevalê xwe weke xwe h’iz bike›[*][+] . 40Ji van her du t’emîyava h’emû nivîsarêd p’êxembera û Qanûnê girêdayî ne»[+].


Mesîh kur’ê k’ê ye?


(Marqos 12:35-37; Lûqa 20:41-44)

41[•]Gava fêrisî civîyan, Îsa ji wan pirsî 42û got: «Hûn bona Mesîh çi difikirin, t’exmîna we Ew kur’ê k’ê ye?» Jêr’a gotin: «Kur’ê Dawid e»[+].

43Îsa gote wan: «Lê çawa Dawid Wî pê R’uh’ Xudanê xwe h’esab dike? Çimkî wî got:

44‹Xudan gote Xudanê min:
Li milê Minî r’astê r’ûnê,
h’eta ku Ez dijminêd Te bikime binê p’îyêd Te›[*][+] .

45Heger Dawid Wî ‹Xudan› h’esab dike, Ew çawa dibe kur’ê wî?» 46Û kesekî nikaribû caba Wî bida û li pey wê r’ojêr’a kesekî newêribû pirsek jê bikira[+].

### 23


H’evza xwe ji qanûnzan û fêrisîya bikin


(Marqos 12:38-40; Lûqa 11:37-52; 20:45-47)

1[•]Hingê Îsa e’lalet û şagirtêd Xwer’a xeber da û got: 2«Qanûnzan û fêrisî li ser k’ursîya Mûsa r’ûniştine. 3Îdî ewana çi wer’a bêjin xwey kin û biqedînin, lê mîna wan nekin, çimkî ewana dibêjin, lê nakin[+]. 4Barêd giran û ze’met girêdidin, datînine ser milêd meriva, lê ew xwexa naxwazin t’ilîya xwe jî bidinê. 5Ew her tiştî dikin, ku ber meriva bêne k’ifşê. K’îsikêd mezin li mil û e’nîyêd xweva girêdidin[*] û r’îşîyêd k’incêd xwe dirêj dikin[*][+] . 6Şayîyada herema[†] jorin h’iz dikin, k’inîştada jî k’ursîyêd pêşin,[+] 7bazarada silavê bidine wan û meriv jî wanr’a ‹mamosta[*] › bêjin. 8Lê bira wer’a nebêjin: ‹Mamosta›, çimkî dersdarê we yek e[*] û hûn h’emû jî bira ne[+]. 9Li ser dinê hûn t’u kesîr’a nebêjin: ‹Bavo›, çimkî Bavê we yek e, ku e’zmana ye[+]. 10Ne jî wer’a bêjin: ‹R’êber›, çimkî R’êberê we yek e, ew Mesîh e. 11Bira nava weda yê herî mezin bibe berdestîyê we[+]. 12K’î ku xwe bilind ke, ewê nimiz be, lê k’î ku xwe nimiz ke, ewê bilind be[+].


Wey li dur’ûya

13Lê wey li we qanûnzan û fêrisîya! Dur’ûno! Hûn derê P’adşatîya E’zmana li ber meriva dadidin. Ne hûn dik’evinê û ne jî dihêlin ewêd ku dixwazin bik’evinê[+]. 14Wey li we qanûnzan û fêrisîya! Dur’ûno! Alîkîva hûn malêd jinebîya h’ûfî xwe dikin, alîyê dinva jî bi dur’ûtî duayê xwe dirêj dikin. Bona vê yekê dîwana we wê hê giran be[*] . 15Wey li we qanûnzan û fêrisîya! Dur’ûno! Hûn be’r û bejê li hev didin, ku yekî nebawer bînin ser r’îya xwe. Gava meremê we dibe, hûn ewî ji xwe du cara zêdetir dikine p’ara ce’nimê. 16Wey li we r’êberêd kor, hûn dibêjin: ‹K’î ku bi p’aristgehê sond dixwe, ne tiştek e. Lê k’î ku bi zêr’ê li nav p’aristgehê sond dixwe, dibe deyndar›[+]. 17Hey bêh’iş û korno! K’îjan mezin e, zêr’ yan p’aristgeh, ku zêr’ h’elal dike[+]? 18Usa jî hûn dibêjin: ‹K’î ku bi gorîgehê sond dixwe ne tiştek e, lê k’î ku bi h’edîya li ser gorîgehê sond dixwe, dibe deyndar›. 19Hey korno![*] K’îjan e mezin? H’edî yan gorîgeh, ku h’edîyê h’elal dike[+]? 20Awa k’î ku bi gorîgehê sond dixwe, ew hin bi wê sond dixwe, hin jî bi h’emû tiştêd ku ser wê hene sond dixwe. 21K’î ku bi p’aristgehê sond dixwe, ew hin bi wê sond dixwe, hin jî bi Yê ku wêda dijî sond dixwe[+]. 22Û k’î ku bi e’zmên sond dixwe, ew hin bi t’extê Xwedê sond dixwe, hin jî bi Yê ku li ser R’ûniştîye sond dixwe. 23Wey li we qanûnzan û fêrisîya! Dur’ûno! Hûn dehekê[†] pûngê[†], anîsoyê[†] û k’êmûnê[†] didin, lê tiştêd Qanûnêye pêş, awa gotî heqîyê, r’e’mê û bawerîyê davêjine pişt guhê xwe. We gerekê ev yek bikirana û dest ji yêd mayîn nek’işanda[+]. 24R’êberêd kor! Hûn k’ermêşa diparzinin, lê deva dadiqurtînin! 25Wey li we qanûnzan û fêrisîya! Dur’ûno! Hûn t’as û fîncana r’ûyê dervava paqij dikin, lê hindur’va t’ijî timayî û ç’e’vbir’çîyî ne[*] . 26Fêrisîyê kor! Pêşîyê hindur’ê fîncan û t’asê paqij ke, wekî li derva jî paqij be. 27Wey li we qanûnzan û fêrisîya! Dur’ûno! Hûn mîna t’irbêd sipîkirî ne, ku dervava bedew xuya dibin, lê hindur’va bi hestûyê mirîya û bi h’emû h’eramîyêva t’ijî ne[+]. 28Usa jî hûn derva merivava r’ast k’ifş dibin, lê hindur’va hûn dur’û ne û neheq in.


Îsa axirîya wan wanr’a dibêje

29Wey li we qanûnzan û fêrisîya! Dur’ûno! Hûn mexberêd p’êxembera çêdikin û t’irbê yêd r’ast dixemilînin 30û dibêjin: ‹Heger em r’ojêd bavêd xweda bûna, me t’evî wan xûna p’êxembera nedir’êt›[+]. 31Îdî hûn niha xwexa didine îzbatkirinê, ku hûn zar’êd wan bava ne, yêd ku p’êxember kuştine. 32De kêmasîya xirabîyêd bavêd xwe t’emam kin. 33Me’rno! Ç’êjikêd me’ra! Hûnê çawa ji dîwana dojê bir’evin[+]?

34Bona vê yekê va Ezê p’êxembera, serwaxta û qanûnzana bişînime cem we û hûnê ji wan hineka bikujin, xaç kin, hineka jî nav k’inîştêd xweda bidine ber qamçîya û bajar-bajar bizêrînin[+]. 35H’emû xûna bêsûce ku ser r’ûyê e’rdê hatîye r’êtinê wê bê ser we, ji xûna Habîlê[†] bêsûc h’eta xûna Zekerîyayê kur’ê Berexîya, ewê ku we nav p’aristgeh û gorîgehêda kuşt[+]. 36Ez r’ast wer’a dibêjim, ev h’emû xûnê bê serê vî nisilî.


Îsa li ser Orşelîmê dilovîne


(Lûqa 13:34-35)

37[•]Orşelîm! Orşelîm! Te p’êxember dikuştin û şandîyêd cem xwe didane ber kevira! Çend cara Min xwest ku zar’êd te usa bicivanda, çawa mirîşk cûcûkêd xwe bin baskê xweda dicivîne, lê we nexwest![+] 38Va mala we wê xirabe û destjêk’işandî bimîne. 39Ez wer’a dibêjim, îdî ji vir şûnda hûn Min t’u car nabînin, h’eta ku bêjin: ‹Bimbarek e Ewê ku bi navê Xudan tê›[*] »[+].

### 24


Îsa pêşda derheqa wêranbûna p’aristgehêda dibêje


(Marqos 13:1-2; Lûqa 21:5-6)

1[•]Gava Îsa ji p’aristgehê derk’et çû, şagirt çûne cem Wî, ku avayîyêd p’aristgehê nîşanî Wî kin. 2Îsa wanr’a got: «Hûn van h’emûya dibînin? Ez r’ast wer’a dibêjim, ev h’emûyê jî wêran bin, li vir kevirê li ser kevir qet nemîne!»[+]


Tengasî û zêrandin


(Marqos 13:3-13; Lûqa 21:7-19)

3Çaxê Ew ser ç’îyayê Zeyt’ûnê r’ûniştibû, şagirtêd Wî t’enê hatine cem Wî û jê pirsîn: «Bêje me, ev tişt wê k’engê biqewimin? Û nîşana hatina Te û axirîya vê dinyayê wê çawa be?» 4Îsa caba wan da û got: «Haş ji xwe hebin, ku t’u kes we nexapîne,[+] 5çimkî gelek wê pê navê Min bên û bêjin: ‹Ez im Mesîh› û wê geleka bixalifînin. 6Hûnê dengê şer’a û be’sa şer’a bibihên, lê haş ji xwe hebin ku hûn xwe unda nekin. Gerekê ev tişt biqewimin, lê ew hê ne axirî ye. 7Miletê r’abe li ser milet, p’adşatî li ser p’adşatîyê, cî-cîya wê xelayî-celayê û e’rdh’ejê bibin[+]. 8Lê ev h’emû mîna êşa k’ulfetê ye, ku destpêdike pê digire. 9Hingê wê we bidine cefê, we bikujin û bona navê Min ber ç’e’vê h’emû mileta r’eş bin[+]. 10Hingê gelekê ji r’ê bik’evin, nemamîya hevdu bikin û ber ç’e’vê hev bik’evin[+]. 11Gelek p’êxemberêd derew wê derk’evin û geleka bixalifînin[+]. 12Ji dest zêdebûna neheqîyê h’izkirina geleka wê sar be. 13Lê k’î ku h’eta xilazîyê teyax ke, ewê xilaz be[+]. 14Û ev Mizgînîya P’adşatîyê wê li nav t’emamîya dinyayê bê dannasînkirinê, ku h’emû miletar’a bibe şe’detî û hingê xilazî wê bê[+].


H’eramîya Wêrankirinê


(Marqos 13:14-23; Lûqa 21:20-24)

15[•]Çaxê hûn ‹h’eramîya wêrankirinê›[*] cîyê pîrozda sekinî bibînin, çawa ku Danîyêl p’êxember got», (ewê ku dixûne bira fe’m bike), 16«hingê ewêd ku Cihûstanêda ne bira bir’evine ç’îya. 17Ewê ku ser xanî ye bira jorda neyê xwarê ku ji mala xwe tiştekî hilde[+]. 18Û ewê ku k’ewşênda ye bira veneger’e ku p’otê xwe hilde. 19Lê wey li h’emla û destdergûşa wan r’ojada![+] 20Dua bikin, ku r’eva we nek’eve zivistanê, yan jî r’oja şemîyê. 21Çimkî hingê tengasîke usa mezin wê bibe, ku ji destpêbûna dinyayê h’eta niha mîna wê nebûye û ne jî wê bibe[+]. 22Heger ew r’oj kin nebûna, t’u kes xilaz nedibû, lê bona xatirê bijartîya ew r’ojê kin bin[+].

23Hingê, heger yek wer’a bêje: ‹Va ye Mesîh›, yan jî ‹Wa ye›, bawer nekin[+]. 24Çimkî mesîh û p’êxemberêd derew wê derên, nîşan û k’eremetêd mezin bikin, ku bikaribin bijartîyêd Xwedê jî bixalifînin[+]. 25Va ye Min pêşda wer’a got[+].

26Heger ewana wer’a bêjin: ‹Wa ye Mesîh ber’îyêda ye›, dernek’evin, yan: ‹Va ye Ew filan odêda ye›, bawer nekin. 27Çimkî çawa birûsk ji r’ohilatê birq dide û h’eta r’oavayê xuya dibe, wê hatina Kur’ê Mêriv jî usa be[+]. 28Beret’e[†] k’îderê hebe, teyrê jî li wir bicivin[+].


Hatina Kur’ê Mêriv


(Marqos 13:24-27; Lûqa 21:25-28)

29[•]Li pey tengasîya wan r’ojar’a,

r’ûyê r’oyê wê bê girtinê
û hîvê jî r’onaya xwe nede,
steyrkê ji e’zmên bik’evin
û t’opêd e’zmana wê ji r’îyêd xwe derên[*][+] .

30Hingê nîşana Kur’ê Mêriv wê li e’zmên xuya be û h’emû miletêd dinyayê wê şînê bikin, gava bibînin Kur’ê Mêriv li ser e’wrêd e’zmên bi qewat û r’ûmeta mezin tê[*][+] . 31Ewê milyak’etêd Xwe bi bor’îya dengê bilind bişîne û wê bijartîyêd Wî ji her çar qulba berev kin, ji p’er’ekî e’zmana h’eta p’er’ê din[+].


Dersa dara hêjîrê


(Marqos 13:28-31; Lûqa 21:29-33)

32[•]Ji dara hêjîrê dersekê hîn bin. Çaxê ç’iqilêd wê ter’ dibin û belgêd wê dibişkivin, îdî hûn zanin ku havîn nêzîk e. 33Usa jî gava hûn van h’emû tişta bibînin, bizanibin ku ev tişt[*] nêzîk e, li ber şêmîkê ye. 34Ez r’ast wer’a dibêjim, eva nisila derbaz nabe, h’eta ku ev h’emû tişt neqewimin[+]. 35E’rd û e’zmanê derbaz bin, lê gotinêd Min t’u car derbaz nabin[+].


R’oj û sih’et ne e’yan e


(Marqos 13:32-37; Lûqa 17:26-30, 34-35)

36[•]Lê bona wê r’ojê û wê sih’etê t’u kes nizane, ne milyak’etêd e’zmana, ne jî Kur’[*] , lê t’enê Bav. 37Çawa ku r’ojêd Nuhda[†] qewimî, hatina Kur’ê Mêriv jî wê usa biqewime[+]. 38Çawa ku wan r’ojêd berî lêyîyê meriva dixwarin, vedixwarin, dizewicîn û mêr dikirin, h’eta wê r’oja ku Nuh k’ete gemîyê[*] 39û meriv pê neh’esîyan, h’eta ku lêyî r’abû û h’emû jî xeniqandin. Hatina Kur’ê Mêriv jî wê usa be[+]. 40Hingê du meriv wê nav e’rdê xweda bin, yekê bê hildanê û yê dinê bê hiştinê. 41Û du k’ulfetê ser destar’ekî bin, yekê bê hildanê, ya din bê hiştinê. 42Awa h’işyar bimînin, çimkî hûn nizanin Xudanê weyê k’îjan r’ojê bê[+]. 43Lê vê yekê bizanibin. Heger xweyê malê bizanibûya ku dizê k’îjan dema şevê bihata, wê h’işyar bima û nehişta ku mala wî derevekira[+]. 44Bona vê yekê hûn jî hazir bin, çimkî Kur’ê Mêriv wê sih’eteke usada bê, ku hûn ne ç’e’vnihêr’î ne[+].


Xulamê amin û xulamê bêamin


(Lûqa 12:35-48)

45[•]Awa k’î ye ew xulamê amin û serwaxt, ku axayê wî ew ser xulamêd xwe serwêr k’ifş kir, ku wextda xwarina wan bide wan? 46Xwezî li wî xulamî, ku çaxê axayê wî bê, ewî usa bibîne[+]. 47Ez r’ast wer’a dibêjim, ewê wî bike serwêrê t’emamîya hebûka xwe. 48Lê heger xulamê xirab dilê xweda bêje: ‹Axayê min hatina xwe derengî êxist›[+] 49û destpêke li xulam-hevalêd xwe xe û t’evî yêd serxweş bixwe û vexwe, 50axayê wî xulamî wê r’ojeke usa bê, ku ew ne hîvîyê ye û sih’eteke usa, ku ew nizane. 51Ewê wî qet-qetî ke û p’ara wî wê t’evî dur’ûya ke. Li wir wê bibe girî û ç’irke-ç’irka dirana[+].

### 25


Mesela dehe qîzêd bik’ir

1Hingê P’adşatîya E’zmana wê mîna vê yekê be: Dehe qîzêd bik’ir ç’irêd xwe hildan pêşîya ze’vêda çûn[+]. 2Ji wan pênc serwaxt bûn, lê pênc bêfe’m. 3Bêfe’ma ç’irêd xwe hildan, lê r’ûn xwer’a hilnedan, 4lê serwaxta t’evî ç’ira r’ûn jî derdanada xwer’a hildan. 5Gava ze’va derengî k’et, h’emû jî hênijîn û xewr’a çûn[+].

6Nîvê şevê dengek hat: ‹Va ye ze’va tê! Pêşîya wîda her’in!› 7Hingê h’emû bik’ir r’abûn ç’irêd xwe saz kirin. 8Bêfe’ma gote serwaxta: ‹Ji wî r’ûnê xwe bidine me jî, çimkî ç’irêd me vêdisin›. 9Lê serwaxta caba wan da û gotin: ‹Na xêr, ev r’ûn wê t’êra me û we neke. Qenc e ku hûn her’ine cem yêd ku difiroşin xwer’a bik’ir’in›. 10Gava ew çûn bik’ir’in, ze’va hat û ewêd hazir t’ev wî k’etine de’watê û derî hate girtinê[+]. 11Paşê bik’irêd din hatin û gotin: ‹Em xulam, Em xulam! Derî li me veke!›[+] 12Lê ewî caba wan da got: ‹Ez r’ast wer’a dibêjim, ez we nas nakim›[+]. 13Awa h’işyar bimînin, çimkî hûn ne r’oja hatina Kur’ê Mêriv zanin, ne jî sih’etê[+].


Mesela sê xulama


(Lûqa 19:11-27)

14[•]Wî çaxî P’adşatîya E’zmana wê mîna vê yekê be: Merivek ku wê derk’eta r’êwîtîyê, gazî xulamêd xwe kir û hebûka xwe sparte wan. 15Pênc telant[*] dane yekî, du telant dane yekî û telantek jî da yekî, her kesîr’a weke qewata wî û r’êk’et çû. 16Ewê ku pênc telant standibûn, pêr’a-pêr’a çû bi wan k’ir’î û firot, pêncêd din jî qazinc kirin. 17Usa jî ewê ku du telant standibûn, duduyêd din jî qazinc kirin. 18Lê ewê ku telantek standibû, çû e’rd k’ola û zîvê axayê xwe têda veşart.

19Pey gelek wextr’a axayê wan xulama hat û xwest heq-h’esabê xwe t’evî wan r’ast ke[+]. 20Ewê ku pênc telant standibûn pêşda hat, pênc telantêd mayîn jî anîn û got: ‹Axayê min, te pênc telant dabûne min. Va min ser wanda pêncêd din jî qazinc kirine›. 21Axayê wî gotêda: ‹E’ferim, xulamê qenc û amin! Tu nav tiştêd hindikîda amin mayî, ezê te daynime ser gelek tişta. Bik’eve şayîya axayê xwe!›[+]

22Ewê ku du telant standibûn jî hat û got: ‹Ez xulam! Te du telant dabûne min. Va min duduyêd din jî li ser wanda qazinc kirine›. 23Axayê wî gotê: ‹E’ferim, xulamê qenc û amin! Tu nav tiştêd hindikîda amin mayî, ezê te daynime ser gelek tişta. Bik’eve şayîya axayê xwe!›

24Lê ewê ku telantek standibû hat û got: ‹Axayê min, min zanibû ku tu merivekî h’işk î. Ji wî cîyê te neçandîye didirûyî û cîyê ku te ne r’eşandîye berev dikî. 25Ez jî tirsîyam û çûm telantê te e’rdêda veşart. Hanê malê te ter’a be›. 26Axayê wî lê veger’and û gotê: ‹Xulamê xirab û xwer’anedîtî! Te zanibû ez ji wî cîyê ku min neçandîye didirûm û ji wî cîyê ku min ner’eşandîye berev dikim,[+] 27te çima zîvê min neda k’arkira û ez bihatama min malê xwe bi selef bistanda? 28Niha telant ji wî bistînin û bidine ewê ku dehe telantêd wî hene. 29Çimkî yê k’ê ku heye, wîr’a wê bê dayînê û serda zêde be, lê yê k’ê ku t’une, çi heye jî wê jê bê standinê[+]. 30Lê ew xulamê bêkêr bavêjine te’rîya derva. Li wir wê bibe girî û ç’irke-ç’irka dirana›[+].


R’oja Axretê[†]

31Gava Kur’ê Mêriv t’evî h’emû milyak’eta û r’ûmeta Xweva bê, hingê wê ser t’extê Xweyî r’ûmetê r’ûnê[+] 32h’emû milet wê li ber Wî bicivin. Ewê wana ji hev başqe ke, çawa şivan pêz ji bizina vediqetîne[+]. 33Ewê pêz li milê Xweyî r’astê bide sekinandinê, lê bizina li milê Xweyî ç’epê. 34Hingê P’adşa wê yêd li milê Xweyî r’astêr’a bêje: ‹Werin bimbarekbûyîyêd alîyê Bavê Minda! Ew P’adşatîya ku bona we ji wextê e’firandina dinyayêda hazir bûye war bin[+]. 35Çimkî Ez bir’çî bûm we xwarin da Min, Ez t’î bûm we av da Min, Ez xerîb bûm we Ez qebûl kirim,[+] 36Ez te’zî bûm we Ez k’inc kirim, Ez nexweş bûm hûn ser Minda hatin, Ez kelêda bûm hûn hatine cem Min›[+]. 37Hingê yêd r’ast wê Wîr’a bêjin: ‹Xudan, me k’engê Tu bir’çî dîtî û xwarin daye Te? Yan me Tu t’î dîtî û av daye Te? 38Me k’engê Tu xerîb dîtî û Tu qebûl kirî, yan jî Tu te’zî dîtî û Tu k’inc kirî? 39K’engê me Tu nexweş yan kelêda dîtî û em hatine cem Te?› 40P’adşayê jî wanr’a bêje: ‹Ez r’ast wer’a dibêjim, heger we qencî ji van xûşk-birêd Mine yê herî biç’ûk yekîr’a kir, we Minr’a kir›[+].

41Hingê Ewê yêd milê Xweyî ç’epêr’a bêje: ‹Nifir’lêbûyîno! Dûrî Min her’in nava agirê h’eta-h’etayê, ku bona mîrêcin û milyak’etêd wî hazir bûye[*][+] . 42Çimkî Ez bir’çî bûm we xwarin neda Min, Ez t’î bûm we av neda Min, 43Ez xerîb bûm we Ez qebûl nekirim, Ez te’zî bûm we Ez k’inc nekirim, Ez nexweş û kelêda bûm hûn ser Minda nehatin›. 44Hingê ewê Wîr’a bêjin: ‹Xudan! Me k’engê Tu bir’çî yan t’î, yan xerîb, yan bê sit’ar, yan nexweş, yan kelêda dîtî û me alîk’arî neda Te?› 45Wî çaxî Ewê caba wan bide û bêje: ‹Ez r’ast wer’a dibêjim, heger we qencî ji evêd herî biç’ûk yekîr’a nekir, we Minr’a jî nekir›[+]. 46Û evê her’ine cefê h’eta-h’etayê, lê yêd r’ast wê her’ine jîyîna h’eta-h’etayê».

### 26


Girtin, xaçkirin[†] û r’abûna Îsa


Şêwira kuştina Îsa


(Marqos 14:1-2; Lûqa 22:1-2; Yûh’enna 11:45-53)

1[•]Gava Îsa ev h’emû xeber xilaz kirin, şagirtêd Xwer’a got: 2«Hûn zanin ku wê du r’oja şûnda Cejina Derbazbûnê[†] be. Û Kur’ê Mêriv wê bê dayînê ku bê xaçkirinê»[+].

3Hingê serekêd k’ahîna û r’ûspîyêd cime’tê seraya serekk’ahînda ku navê wî Qeyafa bû civîyan 4û li hev şêwirîn ku Îsa dizîva bi fêlbazîyê bigirin, bikujin. 5Lê wana digot: «Bira ev yek cejinêda nîbe, wekî cime’t r’anebe ser niga».


Îsa Beytanyayêda tê r’ûnkirinê[†]


(Marqos 14:3-9; Yûh’enna 12:1-8)

6[•]Çaxê Îsa li Beytanyayê mala Şimh’ûnê k’otîda bû,[+] 7k’ulfeteke ku derdaneke wêye alabastirêyî r’ûnê bînxweş hebû, hate cem Wî û çaxê Ew li ser sifrê r’ûniştî bû, ewê ew r’ûn r’ête ser serê Wî. 8Gava şagirta ev yek dît, li wan xweş nehat û gotinê: «Çima eva zîyana bû? 9Eva r’ûna wê qîmetekî biha bihata firotanê û feqîrar’a bihata belakirinê».

10Lê ew yek Îsava e’yan bû û wanar’a got: «Çima hûn xatirê wê k’ulfetê dik’evin? Ewê tiştekî qenc bona Min kir. 11Feqîrê her gav t’evî we bin, lê Ezê her gav t’evî we nîbim[+]. 12Ewê bona definkirina[†] Min ew r’ûn r’ête ser bedena Min[+]. 13Ez r’ast wer’a dibêjim, dinyayêda k’îderê eva Mizgînîya bê dannasînkirinê, wê kirina vê k’ulfetê jî bona bîranîna wê bê gotinê»[+].


Cihûda nemamîya Îsa dike


(Marqos 14:10-11; Lûqa 22:3-6)

14[•]Hingê yek ji her donzdeha ku Cihûdayê Îsxeryotî dihate gotinê, çû cem serekêd k’ahîna[+] 15û got: «Hûnê çi bidine min, wekî ez Wî bidime destê we?» Û wana sî zîv jimirîn danê[+]. 16Ji wir şûnda ew mecalekê diger’îya ku çawa Îsa bide destê wan.


Îsa t’evî şagirtêd Xwe şîva Cejina Derbazbûnê dixwe


(Marqos 14:12-21; Lûqa 22:7-13; Yûh’enna 13:21-30)

17[•]Li r’oja pêşine Cejina Nanê Şkeva[†], şagirt hatine cem Îsa û jêr’a gotin: «Tu li k’u dixwazî Şîva Cejina Derbazbûnê bixwî, wekî em Ter’a hazir kin?» 18Ewî jî got: «Her’ine bajêr, cem filan merivî û bêjine wî: ‹Dersdar dibêje: R’oja Min nêzîk e. Ezê t’evî şagirtêd Xwe mala teda Cejina Derbazbûnê derbaz kim›». 19Û şagirta usa kir, çawa ku Îsa wanar’a e’mir kiribû û şîva Cejina Derbazbûnê hazir kirin.

20Êvarê t’ev her donzdeha ser sifrê r’ûnişt. 21Gava wana hê dixwar, Îsa got: «Ez r’ast wer’a dibêjim, yekî ji we wê nemamîya Min bike»[+]. 22Şagirt gelekî ber xwe k’etin û her yekî ji wan gote Wî: «Xudan, dibe ku ez im?» 23Ewî li wan veger’and û got: «Ewê ku pe’rîyê Xwe t’evî Min t’asêda kir, ewê nemamîya Min bike. 24R’ast Kur’ê Mêriv wê usa her’e çawa ku bona Wî hatîye nivîsarê, lê wey li wî merivê ku nemamîya Kur’ê Mêriv bike! Wîr’a hê qenc bû ku ew qet dinê nek’eta»[+]. 25Cihûdayê ku wê nemamîya Wî bikira, lê veger’and û gotê: «Dersdar, dibe ku ez im?» Îsa wîr’a got: «Te bi devê xwe got».


Şîva Xudan


(Marqos 14:22-26; Lûqa 22:14-23; Korint’î I 11:23-25)

26[•]Awa gava wana hê nan dixwar, Îsa nan hilda şikirî da, kerkir da şagirta û got: «Han hildin bixwin. Eva bedena Min e»[+].

27Peyr’a k’as hilda şikirî da, da wan û wanar’a got: «Hûn h’emû jî ji vê vexwin, 28eva xûna Min e bona peymanê[†][*] , ku bona baxşandina gunêd geleka tê r’êtinê[+]. 29Lê Ez wer’a dibêjim, îdî Ez ji vir şûnda t’u car ji vê meya tirîyê venaxwim, h’eta wê r’oja ku Ezê t’evî we P’adşatîya Bavê Xweda ji ya nû vexwim».

30Paşê wana zebûrek stira, derk’etin çûne ç’îyayê Zeyt’ûnê[+].


Îsa derheqa înk’arîya Petrûsda dibêje


(Marqos 14:27-31; Lûqa 22:31-34; Yûh’enna 13:36-38)

31[•]Hingê Îsa wanar’a got: «Îşev hûn h’emûyê jî ji Min p’işk bin her’in, çimkî nivîsar e: ‹Ezê li şivên xim û pezê jî bela-belayî be›[*][+] . 32Lê gava ku Ez ji mirinê r’abim, Ezê berî we her’ime Celîlê»[+]. 33Petrûs lê veger’and û gotê: «Heger h’emû jî ji Te p’işk bin her’in, lê ez t’u car ji Te naçim». 34Îsa wîr’a got: «Ez r’ast ter’a dibêjim, hema îşev hê berî bangdana dîk, tê sê cara Min înk’ar kî». 35Petrûs Wîr’a got: «Heger cî bê, ezê t’evî Te bimirim jî, lê t’u car Te înk’ar nakim». H’emû şagirta jî usa got[+].


Îsa li Gêtşemanîyê dua dike


(Marqos 14:32-42; Lûqa 22:39-46)

36[•]Hingê Îsa t’evî wan çû wî cîyê ku jêr’a Gêtşemanî dibêjin û şagirtar’a got: «Vira r’ûnên, h’eta Ez her’im dera han dua bikim». 37Ewî t’evî Xwe Petrûs û her du kur’êd Zebedî hildan, k’eser hatê û ber Xwe k’et[+]. 38Hingê Îsa wanar’a got: «Dilê Min haqas derd û k’eder e, mîna ber mirinê. Vira bimînin û t’evî Min h’işyar bin»[+].

39Hinekî pêşda çû Xwe dever’ûya avît dua kir û got: «Bavê Min! Heger dibe, bira ev k’asa cefê ser Minr’a derbaz be. Lê ne ku çawa Ez dixwazim, lê bira xwestina Te be»[+].

40Paşê hate cem şagirta, ew r’azayî dîtin û gote Petrûs: «We nikaribû ku sih’etekê hûn t’evî Min h’işyar bimana? 41H’işyar bimînin û dua bikin, wekî hûn nek’evine nava cêr’ibandinê. Belê r’uh’ r’azî ye, lê beden sist e»[+].

42Careke din jî Îsa çû dua kir û got: «Bavê Min! Heger nabe ku ev k’asa cefê ji Min derbaz be h’eta ku Ez wê venexwim, bira xwestina Te be»[+].

43Îsa hat, ew dîsa xewêda dîtin, ç’e’vêd wan ji xewê venedibûn. 44Û ew hiştin çû, cara sisîya dua kir, dîsa ew xeber gotin.

45Hingê hate cem şagirta û wanar’a got: «Hûn hela hê r’azayî ne û r’ih’et dibin? Va wext pêr’a gihîşt ku Kur’ê Mêriv bik’eve destê gunek’ara[+]. 46R’abin em her’in. Va ye ewê ku nemamîya Min dike nêzîk bû».


Girtina Îsa


(Marqos 14:43-50; Lûqa 22:47-53; Yûh’enna 18:3-12)

47[•]Ewî hê xeber dida, nişkêva Cihûdayê ku yek ji wan donzdeha bû hat. Ewî t’evî xwe ji alîyê serekêd k’ahîna û r’ûspîyêd cime’têda e’laleteke giran anîbû, bi dara û şûra[+]. 48Awa nemamê Wî e’şeret dabû wan û gotibû: «Ez k’îjanî ku r’amûsim, Ew e, Wî bigirin».

49Hingê Cihûda nêzîkî Îsa bû û gotê: «Silav li Te, dersdar!» û r’amûsa. 50Îsa wîr’a got: «Heval, tê çi bikî zû bike!»[*] Wê gavê ew pêşda hatin, dest avîtine Îsa û Ew girtin. 51Nişkêva yekî ji ewêd ku t’evî Îsa bû, r’abû şûrê xwe k’işand li xulamê serekk’ahîn xist û guhê wî pekand[+]. 52Wê gavê Îsa wîr’a got: «Şûrê xwe bike cî. K’î ku şûr hiltîne, ewê bi şûr her’e[+]. 53Te t’irê Ez nikarim ji Bavê Xwe bixwazim wekî pêr’a-pêr’a donzdeh ordîya zêdetir milyak’et bigihîne Min? 54Lê nivîsar wê çawa bêne sêrî ku dibêjin, gerekê h’emû aha bin?»

55Wê gavê Îsa e’laletêr’a got: «Tê bêjî we ser qaçaxekîda girtîye, ku hûn bi dara û şûra hatine Min bigirin? Ne Ez her r’oj t’evî we p’aristgehêda r’ûdiniştim Min hûn hîn dikirin, lê we Ez nedigirtim[+]. 56Lê ev h’emû tişt qewimîn, ku nivîsarêd p’êxembera bêne sêrî». Wê demê h’emû şagirta Ew hiştin û r’evîn[+].


Îsa li ber civîna[†] giregira


(Marqos 14:53-65; Lûqa 22:54-55, 63-71; Yûh’enna 18:13-14, 19-24)

57[•]Yêd ku Îsa girtin, Ew birine cem Qeyafayê serekk’ahîn, li wî cîyê ku qanûnzan û r’ûspî civîyabûn. 58Petrûs jî dûrva h’eta h’ewşa serekk’ahîn p’ê-p’ê pey Wî çû k’ete hindur’ û li nav nobedara r’ûnişt, ku bizanibe axirî wê çawa be. 59Serekêd k’ahîna û t’emamîya civîna[†] giregira jî miqabilî Îsa şe’detîke derew diger’îyan ku Wî bikujin, 60lê nedîtin. Gelek şe’dêd derew jî hatin, dîsa nedîtin. Paşê du şe’dêd derew pêşda hatin[+] 61û gotin: «Evî got: ‹Ez dikarim p’aristgeha Xwedê hilşînim û nava sê r’ojada dîsa wê çêkim›»[+].

62Serekk’ahîn[†] r’abû ser p’îya û Wîr’a got: «Bona van şe’detîya ku evana miqabilî Te didin Tu çima cabekê nadî?»[+] 63Lê Îsa dengê Xwe nekir. Serekk’ahîn dîsa Wîr’a got: «Ez Te bi Xwedêyê sax didime sondê. Mer’a bêje, Tu yî Mesîh, Kur’ê Xwedê?»[+] 64Îsa gote wî: «Te bi devê xwe got. Lê Ez wer’a dibêjim,

ji vir şûnda hûnê Kur’ê Mêriv li k’êleka[†] Yê Herî Zor,
li milê Wîyî r’astê r’ûniştî
û li ser e’wrêd e’zmên tê bibînin»[*][+] .

65Hingê serekk’ahîn k’incêd xwe qelaştin û got: «Eva Xwedê bêhurmet dike! Îdî şe’de çî mer’a ne? Va we bihîst Ewî çawa Xwedê bêhurmet kir![+] 66Weva çawa xuya dike?» Wana jî lê veger’and û gotin: «Wîr’a kuştin dik’eve»[+].

67Wê gavê t’ûyî r’ûyê Wî kirin, bi k’ulma lêxistin, hineka jî şemaq lê didan 68û digotinê: «Mesîh, p’êxembertîyê mer’a bike, k’a k’î bû ku Te xist?»


Petrûs Îsa înk’ar dike


(Marqos 14:66-72; Lûqa 22:56-62; Yûh’enna 18:15-18, 25-27)

69[•]Wî çaxî Petrûs derva li h’ewşêda r’ûniştibû. Carîk hate cem wî û gotê: «Tu jî t’evî Îsayê Celîlê bûyî». 70Lê ewî li ber h’emûya înk’ar kir û got: «Ez nizanim tu çi dibêjî».

71Çaxê ew çû ber dergeh, yeke din ew dît û gote ewêd ku li wir bûn: «Evê han jî t’evî Îsayê Nisretê bû». 72Ewî dîsa bi sond înk’ar kir got: «Ez wî merivî nas nakim». 73Xêlekê şûnda ewêd ku li wir bûn çûne cem Petrûs û gotinê: «Hebe-t’unebe tu jî ji wan î, çimkî xeberdana te te difiroşe». 74Hingê ewî nifir’ xwe kir, sond xwar û got: «Ez wî merivî nas nakim».

Wê gavê dîk bang da 75û Petrûs ew gotina Îsa anî bîra xwe ku wîr’a gotibû: «Berî bangdana dîk, tê sê cara Min înk’ar kî». Derk’ete derva û k’ele-k’el girîya[+].

### 27


Îsa dibine ber Pîlato[†]


(Marqos 15:1; Lûqa 23:1-2; Yûh’enna 18:28-32)

1[•]Gava sibeh safî bû, t’emamîya serekêd k’ahîna û r’ûspîyêd cime’tê li hev şêwirîn ku Îsa çawa bidine kuştinê. 2Ew girêdan, birin dane destê Pîlatoyê[†] welî[+].


Axirîya Cihûda


(K’arêd Şandîya 1:18-19)

3[•]Hingê Cihûdayê ku nemamîya Wî kir, dît ku Îsa hate neheqkirinê, p’oşman bû, ew sî zîv veger’ande serekêd k’ahîna û r’ûspîya 4û got: «Min gune kir. Ez bûme sebebê xûna bêsûc». Wana jî gote wî: «Çî mer’a ne? Tu zanî». 5Ewî jî ew zîv avîtine nav p’aristgehê, derk’et çû xwe xeniqand.

6Serekêd k’ahîna zîv hildan û gotin: «Ne r’ast e ku em van bikine nav xizna p’aristgehê, çimkî ew heqê xûnê ye»[+]. 7Hingê ew li hev şêwirîn û bi wan zîva E’rdê Axînker k’ir’în, bona t’irbêd xerîba. 8Lema ew e’rd h’eta îro jî «E’rdê Xûnê» tê gotinê. 9Hingê ew gotina bi zarê Yêremîya p’êxember hate sêrî: «Sî zîv qîmet dan, weke wî qîmetê ku hineke ji zar’êd Îsraêlê qayl bûn[+] 10û ew dane E’rdê Axînker, çawa ku Xudan minr’a e’mir kir»[*] .


Pirsa Pîlato


(Marqos 15:2-5; Lûqa 23:3-5; Yûh’enna 18:33-38)

11[•]Îsa ber welî sekinî, welî ji Wî pirsî û got: «Tu yî p’adşê cihûya?» Îsa wîr’a got: «Te bi devê xwe got»[+]. 12Lê çaxê serekêd k’ahîna û r’ûspîya davîtine Wî, Ewî qet caba kesekî neda. 13Hingê Pîlato Wîr’a got: «Tu nabihêyî çiqas şikîyatê Te dikin?»[+] 14Ewî dîsa caba kesekî neda, h’eta welî jî şaş ma.


Dîwanêda h’ukumê kuştinê li ser Îsa derdixin


(Marqos 15:6-15; Lûqa 23:13-25; Yûh’enna 18:39–19:16)

15[•]E’detê welî bû ku li cejinêda bi xwestina e’laletê girtîk wanr’a ber’da. 16Hingê girtîkî wanî k’ifş hebû, ku navê wî Barabas bû. 17Gava ku ewana civîyan, Pîlato wanar’a got: «Hûn k’îjanî dixwazin ku ez bona we ber’dim, Barabas yan Îsayê ku Mesîh tê gotinê?» 18Ewî zanibû ku ji dest h’evsûdîyê Îsa dabûne destê wî[+].

19Gava ew li herema dîwanê r’ûniştibû, k’ulfeta wî cab şand û got: «K’arê te ewî Bêsûc nek’etîye, çimkî vê şeva derbazbûyî xewnêda bona Wî gelek tişt ser minr’a derbaz bûn». 20Lê serekêd k’ahîna û r’ûspîya e’lalet r’azî kir, ku Barabas bixwazin û Îsa unda kin[+]. 21Welî dîsa wanar’a got: «Hûn ji van her duya k’îjanî dixwazin ku ez wer’a ber’dim?» Wana jî got: «Barabas!» 22Pîlato wanar’a got: «Lê ez Îsayê ku Mesîh jêr’a dibêjin çawa bikim?» H’emûya jî got: «Bira bê xaçkirinê!» 23Welî got: «Lê Evî çi xirabî kirîye?» Hingê wana hê kire qîr’în û gotin: «Bira bê xaçkirinê!»[+]

24Pîlato jî dît, wekî tiştek k’arê nade, lê hê şer’ û de’w destpêdibe, av hilda li ber e’laletê destêd xwe şûştin û got: «Ez ji xûna Vî bêsûc im. Hûn xwexa binihêr’in»[+]. 25Û t’emamîya cime’tê caba wî da û got: «Bira xûna Wî li ser me û li ser zar’êd me be!»[+]

26Hingê Pîlato Barabas wanar’a ber’da, lê Îsa da ber qamçîya û da destê wan ku bê xaçkirinê[+].


Esker qerfê xwe li Îsa dikin


(Marqos 15:16-20; Yûh’enna 19:2-3)

27[•]Hingê eskerêd welî Îsa birine hindur’ê qesirê û t’emamîya r’efa eskera ser Wî civîya. 28K’incê Wî jê êxistin û çuxekî sorê gevez lê kirin. 29Paşê t’acek ji stirîya vegirtin dane serê Wî û qamîşek jî dane destê Wîyî r’astê. Hingê ber Wî çok dan, qerfê xwe pê kirin û gotin: «Xweş be, P’adşê Cihûda!» 30T’ûyî Wî kirin, qamîş hildan serê Wî xistin[+]. 31Pey qerfkirinêr’a çuxê sor ji Wî êxistin û k’incê Wî lêkirin û dane pêşîya xwe birin ku Wî xaç kin.


Xaçkirina Îsa


(Marqos 15:21-32; Lûqa 23:26-43; Yûh’enna 19:17-27)

32[•]Çaxê ew derk’etine derva, eskera yekî kûrênî dît ku navê wî Şimh’ûn bû, p’êyî ser wî kirin ku xaçê Wî hilde. 33Ewana gihîştine wî cîyê ku jêr’a Golgota digotin, ku tê fe’mkirinê: «Cîyê Qafa». 34Şerava zirav t’evkirî danê ku vexwe. Lê çaxê Ewî te’m kir, nexwest vexwe[+].

35Ew xaç kirin, ser k’incê Wî p’eşk avîtin û li nav xweda bela kirin[*][+] . 36Paşê wê derê r’ûniştin û nobedarî li Wî kirin. 37Neheqîya Wî nivîsîn danîn fêza serê Wî: «EV ÎSA, P’ADŞÊ CIHÛYA YE».

38Hingê du qaçax jî t’evî Wî hatine xaçkirinê, yek milê r’astê û yê din milê ç’epê. 39Ewêd ku wirr’a diçûn-dihatin Ew bêhurmet dikirin, serê xwe dih’ejandin[+] 40û digotinê: «Ne Teyê p’aristgeh hilşanda û sê r’ojada çêkira? De Xwe xilaz ke, heger Tu Kur’ê Xwedê yî! Ji xaç were xwarê!»[+] 41Usa jî serekêd k’ahîna, qanûnzana û r’ûspîya t’evayî qerfê xwe Wî dikirin û digotin: 42«Xelq xilaz kir, lê Xwe nikare xilaz ke! Ev nîne P’adşê Îsraêlê? De bira niha ji xaç bê xwarê û emê bawerîya xwe Wî bînin[+]. 43Gumana Xwe danî ser Xwedê, de bira niha Wî xilaz ke, heger Xwedê ji Wî r’azî ye, çimkî got: ‹Ez Kur’ê Xwedê me›». 44Qaçaxêd ku t’evî Wî hatine xaçkirinê, wana jî usa te’n li Wî dixistin.


Mirina Îsa


(Marqos 15:33-41; Lûqa 23:44-49; Yûh’enna 19:28-30)

45[•]Nîvro ji sih’eta donzdeha h’eta sih’eta sisîya t’emamîya e’rdê bû te’rî. 46Nêzîkî sih’eta sisîya Îsa bi dengekî bilind kire qîr’în û got: «Êlî, Êlî, lama sabaxtanî?» ku tê fe’mkirinê: «Xwedêyê Min, Xwedêyê Min, Te çima Ez hiştim?»[*][+] 47Ewê ku nêzîk sekinîbûn, gava ev xeber bihîstin, gotin: «Ew gazî Êlyas dike». 48Yek ji wan bi lez bezî, lûfika be’rê[†] hilda sirkêda kir, li ser qamîşekîva danî û da Wî ku vexwe[+]. 49Lê hinekêd din gotin: «Bisekine. Em bibînin, k’a Êlyasê bê Wî xilaz ke?»

50Îsa dîsa bi dengekî bilind kire gazî û r’uh’ê Xwe da.

51Hema hingê p’er’da p’aristgehê ji sêrî h’eta binî qelişî, bû du tîşa[†]. E’rd h’ejîya, kevir qelişîn,[+] 52t’irb vebûn û gelek mirîyêd buhurtî r’abûn[+]. 53Ew ji t’irba derk’etin pey r’abûna Îsar’a, çûne Bajarê Pîroz û geleka ew dîtin.

54Çaxê sersed û ewêd ku t’evî wî nobedarîya Îsa dikirin, e’rdh’ej û ew h’emû tiştê qewimî dîtin, r’isasê ew girtin û gotin: «R’astî jî Eva Kur’ê Xwedê bû!»

55Li wê derê gelek k’ulfet jî hebûn, ku dûrva dinihêr’în. Ew ji Celîlê li pey Îsa hatibûn, berdestî Wîr’a kiribûn. 56Meryema Mejdelanî, Meryema dîya Aqûb û Ûsiv[†] û dîya her du kur’êd Zebedî li nav wanda bûn[+].


Definkirina Îsa


(Marqos 15:42-47; Lûqa 23:50-56; Yûh’enna 19:38-42)

57[•]Berê êvarê merivekî dewletî ji Arîmetyayê hat, ku navê wî Ûsiv[†] bû. Ew jî yek ji şagirtêd Îsa bû. 58Ew çû cem Pîlato û cinyazê Îsa ji wî xwest. Wê gavê Pîlato e’mir kir ku cinyaz bê dayînê. 59Ûsiv cinyaz hilda, qedekê k’itanîyî paqijda k’efen[†] kir 60û danî nav t’irba[*] xweye nû ku qeyêda k’olabû. Paşê ewî kevirekî mezin holî ber derê t’irbê kir û çû. 61Meryema Mejdelanî û Meryema din li wê derê bûn û pêşberî t’irbê r’ûniştibûn.


Nobedarêd t’irbê

62R’oja din ku pey r’oja t’ivdarekkirinê[†][*] bû, serekêd k’ahîna û fêrisîya li cem Pîlato civîyan 63û gotin: «Em xulam, tê bîra me, ku Ewî derewîn saxtîya Xweda gotibû: ‹Ezê r’oja sisîya ji mirinê r’abim›[+]. 64Niha e’mir ke ku h’eta r’oja sisîya miqatî t’irbê bin, nebe ku şagirtêd Wî bên Wî bidizin û cime’têr’a bêjin: ‹Ew ji mirinê r’abûye›. Îdî xalifandina paşîyê ji ya pêşîyê xirabtir be». 65Pîlato wanr’a got: «Va ne wer’a eskerêd nobedar. Her’in çawa ku hûn zanin usa jî miqatî t’irbê bin». 66Ew jî çûn miqatî t’irbê bûn, kevir mor kirin û eskerêd nobedar li ber danîn[+].

### 28


Îsa ji mirinê r’adibe


(Marqos 16:1-8; Lûqa 24:1-12; Yûh’enna 20:1-10)

1[•]Pey şemîyêr’a, r’oja yekşemê[*] serê sibehê zû Meryema Mejdelanî û Meryema din hatin ku t’irbê bibînin[+]. 2Nişkêva e’rd qayîm h’ejîya, çimkî milyak’etekî Xudan ji e’zmên hate xwarê, kevir ji ber t’irbê wêda kir û ser r’ûnişt[+]. 3Dîndara wî mîna birûskê bû û k’incê wî mîna berfê sipî bûn[+]. 4Nobedar ji tirsa wî t’evîhev bûn û bûne mîna mirîya[+]. 5Milyak’et wan k’ulfetar’a got: «Netirsin! Ez zanim hûn li Wî Îsayî diger’in, Yê ku hate xaçkirinê. 6Ew ne li vir e, çimkî Ew ji mirinê r’abûye, çawa ku Ewî gotibû. Werin wî cîyê ku Ew[*] p’aldayî bû bibînin. 7Zû her’in bêjine şagirtêd Wî: ‹Ew ji mirinê r’abûye û Ewê berî we her’e Celîlê. Li wir hûnê Wî bibînin›. Va ye min wer’a got»[+].

8Ew bi xof û eşqeke mezin lez ji t’irbê derk’etin û lezandin ku şagirtar’a bêjin. 9Nişkêva Îsa r’astî wan hat û got: «Silav li we!» Ewana nêzîkî Wî bûn, xwe avîtine nigêd Wî girtin û serê xwe ber danîn[+]. 10Hingê Îsa wanar’a got: «Netirsin! Her’in bêjine birêd Min, ku ew her’ine Celîlê û li wir wê Min bibînin»[+].


Nobedar têne r’uşetkirinê[†]

11Çaxê ku k’ulfet çûn, hinek ji nobedara hatine bajêr û tiştêd ku qewimîbûn serekêd k’ahînar’a gotin. 12Serekêd k’ahîna t’evî r’ûspîya civîyan û şêwirîn. Paşê wana gelek p’ere dane nobedara 13û gotin: «Bêjin: ‹Çaxê em xewêda bûn, şagirtêd Wî hatin Ew dizîn›. 14Û heger ev tişt bigihîje guhê welî, emê wî r’azî kin û we bêxem kin». 15Wana jî p’ere hildan û usa kirin, çawa ku hatibûne hînkirinê. Û ev gotin li nav cihûyada h’eta r’oja îro bela bûye.


Îsa Xwe nîşanî şagirtêd Xwe dike


(Marqos 16:14-18; Lûqa 24:36-49; Yûh’enna 20:19-23; K’arêd Şandîya 1:6-8)

16[•]Her yanzdeh şagirt jî çûne Celîlê wî ç’îyayê ku Îsa wanr’a gotibû. 17Gava ku dîtin, serê xwe ber Wî danîn, lê hinek jî dudilî bûn[+]. 18Îsa nêzîkî wan bû, wanr’a xeber da û got: «H’emû h’ukumê e’rd û e’zmên Minr’a hate dayînê[+]. 19Niha her’in h’emû mileta hîn kin û wana bi navê Bav, Kur’ û R’uh’ê Pîroz[†] binixumînin[+] 20û wan h’emû t’emîyêd ku Min dane we mileta hîn kin, wekî ew xwey kin. Ez va îroda her t’im h’eta axirîya dinyayê t’evî we me!»[+]

## MARQOS

### MARQOS

MARQOS


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]


MIZGÎNÎYA LI GORA MARQOS


Pêşgotin

«Mizgînîya Îsa Mesîhe li gora Marqos» ji nava her çar Mizgînîyada ya here kin e û berî her sê Mizgînîya jî hatîye nivîsarê. Bi fikira gelek zana ew berî sala h’eftêyî (70-î pey bûyîna Îsa) hatîye nivîsarê, gava Orşelîm wêran bû.

Li gora şe’detîya civîna sedsalîya dudada, Marqos xwexa ew Yûh’enna-Marqos e, derheqa k’îjanîda k’itêba K’arê Şandîyada (12:12, 25; 13:4-5; 15:37-39) û usa jî çend ne’mêd şandîyada be’sa wî dikin (Kolosî 4:10; Filîmon 24; Tîmot’êyo II 4:11). Ewî gelekî r’êwîtî t’evî Pawlos û Barnabas kirîye, usa jî yekî gelekî nêzîkî Petrûsê Şandî bû (Petrûs I 5:13).

K’itêb sêrîda dibêje ku fikira wê derheqa Mizgînîya Îsa Mesîhda ye (1:1). Hatina Îsa Mesîh da k’ifşê, ku ew wextê Xwedê k’ifş kiribû pêr’a gihîştîye, wekî xilazbûnê bide merivayê (1:15). Marqos Îsa tîne ber ç’e’va, ku Ew yekî xweyîh’ukum e û h’ukumê Wî nava hînkirinê, cinderxistinê, usa jî gunebaxşandinêda k’ifş e. Hingê Îsa hêdî-hêdî Xwe şagirtêd xweva dide naskirinê ku Ew Mesîh e, awa gotî K’ifşkirîyê Xwedê ye. Lê Îsa çiqasî Xwe şagirtêd xweva dide naskirinê, haqasî li ser mirin û r’abûna Xwe xeber dide, ya ku wê Orşelîmêda biqewimîya. Îsa Xwer’a dibêje «Kur’ê Meriv», yê ku hate dinyayê, wekî e’mirê Xwe bide ku meriv ji qeydêd gune xilaz bin.

Mizgînîya Marqos hê gelekî ser kirêd Îsa disekine, ne ku ser hînkirina Wî. Bona Yûh’ennayê nixumdar, usa jî nixumandin û cêr’ibandina Îsa kin hatîye nivîsarê. Paşê carekêr’a derbazî ser şixulê Wîyî nexweşqenckirinê û hînkirina Wî dibe. Çiqas diçû şagirtêd Wî hê Ew nas dikirin, dijminêd Wî jî hê k’în Wîr’a dajotin. Serêd xilazîyêda (11-a h’eta 16-a) bona h’eftîya Îsaye xilazîyê nivîsar e, derheqa xaçbûn û r’abûna Wîye ji mirinê.

Eva Mizgînîya gelekî şe’detîya kirêd Îsa dide û tiherekî zelal û kurt hatîye nivîsarê, eva Îsa berç’e’v tîne û dide k’ifşê, wekî her xwendevanek mîna sersed bikaribe bike gazî bêje: «R’ast ev meriv Kur’ê Xwedê ye» (15:39).

Eva Mizgînîya gelekî li ser cefak’işandina Îsa disekine, usa jî ser cefayêd wan, yêd ku wê li pey Wî her’in. Li gora fikira mesîhîyêd berê, Marqos eva Mizgînîya bajarê R’omêda nivîsîye. Ji vê yekê tê k’ifşê, ku Marqos ev yek hê bona bawermendêd R’omayêda nivîsîye, çimkî bawermendêd wî çaxî gelek cefa ji destê Nêronê Qeyserê Împêratorîya R’omayê didîtin, (h’ukumeta wî ji sala 54-a h’eta 68-a bû).

Destpêbûna Mizgînîyê (1:1-13)
Dannasînî û şixulêd Îsaye Celîlêda (1:14–9:50)
R’îya Îsaye ji Celîlê h’eta Orşelîmê (10:1-52)
H’eftîya Îsaye xilazîyê li Orşelîmê û dor-berêd wêda (11:1–15:47)
R’abûna Îsa ji mirinê (16:1-8)
Pey r’abûnêr’a xuyabûn û jorhilatina Îsa (16:9-20)

### 1


Dannasînîya Yûh’ennayê[†] nixumdar[†]


(Metta 3:1-12; Lûqa 3:1-18; Yûh’enna 1:19-28)

1[•]Mizgînîya[†] Îsa[†] Mesîhê[†] Kur’ê Xwedê[†] bi vî tiherî destpêbû:[+] 2Çawa ku k’itêba Îşaya[†] P’êxemberda[†] hatîye nivîsarê:

«Va ye Ezê qasidê Xwe pêşîya Teva bişînim.
Ewê bona Te r’ê hazir ke»[*][+] .
3«Dengek ber’îyêda[†] dike gazî:
‹R’îya Xudan[†] hazir bikin
û şiver’îyêd Wî r’ast bikin›[*] ».

4Awa Yûh’enna[†] ber’îyêda xuya bû, cime’t dinixumand û dannasîn dikir, ku ji gunekirinê veger’in[†] û bêne nixumandinê[†], wekî gunêd wan bêne baxşandinê[+]. 5Ji h’emû welatê Cihûstanê[†] û t’emamîya cime’ta Orşelîmê[†] dihate cem wî, gunêd xwe didane r’ûyê xwe û ç’emê Ûrdunêda bi destê wî dinixumîn[+]. 6Yûh’enna k’inceke ji pir’ç’a devê li xwe kiribû û li pişta xwe jî qayîşeke ç’erm girêdabû. Xwarina wî kulî[†] û hingivê çolê bû[+]. 7Ewî dannasîn dikir û digot: «Yekî ji min qewattir wê bê. Ez ne hêja me, ku ta bim û benê çarixê Wî jî vekim. 8Min hûn bi avê nixumandin, lê Ewê we bi R’uh’ê Pîroz[†] binixumîne».


Îsa tê nixumandin û cêr’ibandinê[†]


(Metta 3:13–4:11; Lûqa 3:21-22; 4:1-13)

9[•]Û wan r’ojada Îsa ji bajarê Nisreta Celîlê hat û bi destê Yûh’enna ç’emê Ûrdunêda hate nixumandinê[+]. 10Hema çawa Îsa ji avê derk’et, dît ku e’zman vebûn û R’uh’ mîna kevotkekê li ser Wî danî[+]. 11Û dengek ji e’zmana hat û got: «Tu Kur’ê Minî delal î Ez ji Te r’azî me»[+].

12Wê gavê R’uh’ berê Îsa da ber’îyê. 13Ew çil r’ojî[†] li ber’îyê ma û ji mîrêcin[†] hate cêr’ibandinê[†]. Ew t’evî r’e’wira bû û milyak’eta[†] jêr’a berdestî kirin[+].


Îsa qeza Celîlêda dest bi k’arê Xwe dike


(Metta 4:12-17; Lûqa 4:14-15)

14[•]Pey girtina Yûh’ennar’a Îsa çû qeza Celîlê û dest bi dannasînîya Mizgînîya Xwedê kir 15û digot: «Wext pêr’a gihîştîye, P’adşatîya Xwedê[†] nêzîk bûye, ji gunekirinê veger’in û bawerîya[†] xwe Mizgînîyê bînin!»[+]


Îsa gazî her çar me’sîgira dike


(Metta 4:18-22; Lûqa 5:1-11)

16Gava Îsa li devê gola Celîlê diger’îya, r’astî Şimh’ûn[†] û Endrawisê birê wî hat. Wana t’or’ davîte golê, çimkî me’sîgir bûn[+]. 17Îsa gote wan: «Pey Min werin, Ezê we bikime nêç’îrvanêd meriva[†]»[+]. 18Wana jî hema wê demê t’or’êd xwe hiştin û pey Wî çûn[+]. 19Dema ku Îsa ji wî cîyî hinekî pêşda çû, r’astî kur’êd Zebedî, Aqûb[†] û Yûh’ennayê[†] birê wî hat. Wana qeyikêda t’or’êd xwe hîvêz dikirin. 20Hingê Îsa gazî wan kir, wana jî bavê xwe Zebedî t’evî p’ala qeyikêda hişt û pey Wî çûn.


Îsa r’uh’ê h’eram[†] derdixe


(Lûqa 4:31-37)

21[•]Ew gihîştine Kefernahûmê. Îsa wê r’oja şemîyê[†] r’ast k’ete k’inîştê û dest bi hînkirinê kir[+]. 22Ewana li ser hînkirina Wî zendegirtî mabûn, çimkî Ewî mîna yekî xweyîh’ukum ew hîn dikirin, ne ku mîna qanûnzana[†][+]. 23Hingê k’inîşta[†] wanda merivek hebû, ku r’uh’ê h’eramva girtî bû. Wî kire qîr’în û got: 24«Tu çi ji me dixwazî, ya Îsayê Nisretê? Tu hatîyî qir’a me bînî? Ez zanim Tu k’î yî. Tu Pîrozê Xwedê yî!»[+] 25Îsa lê hilat û got: «Ker’ be û jê derk’eve!» 26Hingê r’uh’ê h’eram ew veç’ir’ikand û bi dengekî bilind kire qîr’în û jê derk’et[+]. 27H’emû zendegirtî man, hevr’a k’etine pirs-pirsîyara û digotin: «Ev çi yek e? Çi hînkirineke nû ye! Bi h’ukum Ew e’mirî li r’uh’êd h’eram dike û ew jî êlimî Wî dibin»[+]. 28Û nav û dengê Îsa pêr’a-pêr’a h’emû dor-berêd Celîlê bela bû.


Îsa gelek nexweşa qenc dike


(Metta 8:14-17; Lûqa 4:38-41)

29Gava ku Îsa ji k’inîştê derk’et, t’evî Aqûb û Yûh’enna r’ast çûne mala Şimh’ûn û Endrawis. 30Xwesîya Şimh’ûn t’ayêda p’aldayî bû. Hingê bona wê Îsar’a gotin[+]. 31Îsa jî çû nêzîk, destê wê girt r’akir û t’ayê jê ber’da, r’abû berdestî wanr’a kir[+]. 32Êvarê, gava r’o çû ava, h’emû nexweş û yêd cinak’etî[†] anîne cem Wî. 33T’emamîya cime’ta bajêr li ber dêrî civîya. 34Îsa gelek merivêd bi nexweşîyêd cûr’e-cûr’e qenc kirin. Gelek cin[†] jî derxistin û nedihişt ku cin xeber din, çimkî cina zanibû ku Ew K’î ye[+].


Îsa Mizgînîya Xwedê qeza Celîlêda bela dike

35[•]Qereberbanga sibehê r’abû, derk’et çû cîkî xewle û wir dua kir[+]. 36Şimh’ûn û yêd t’evî Wî li Îsa ger’îyan 37û gava ku wan Ew dît, gotinê: «H’emû li Te diger’in». 38Îsa wanr’a got: «Em her’ine gund-bajarêd nêzîk, wekî Ez li wan dera jî dannasîn kim, çimkî Ez bona vê yekê hatime». 39Û li t’emamîya Celîlê diger’îya, k’inîştêd wanda dannasîn dikir û cin derdixistin.


Îsa yekî ji k’otîbûnê[†] paqij dike


(Metta 8:1-4; Lûqa 5:12-16)

40[•]Û yekî k’otî[†] hat, li ber Îsa çok da, r’eca jê kir û gotê: «Heger Tu bixwazî, dikarî min paqij kî»[+]. 41Gunê Îsa pê hat, destê Xwe dirêj kir lê k’et û gotê: «Ez dixwazim. Paqij be!» 42Û pey vê gotinêr’a destxweda k’otîbûn jê çû û ew paqij bû[+]. 43Îsa pêr’a-pêr’a ew derxiste der, h’işk t’emî li wî kir[+] 44û wîr’a got: «Binihêr’e t’u kesîr’a tiştekî nebêjî, lê her’e xwe nîşanî k’ahîn[†] ke û çawa ku Mûsa[†] t’emî daye, h’edîya[†] xwe bide, wekî h’emûyar’a bibe şe’detî, ku tu paqij bûyî»[+]. 45Lê ew meriv derk’et destpêkir aşkere got û eva yeka bela kir, usa ku Îsa îdî nikaribû aşkere biçûya bajarekî, lê ji bajêr der li cîyêd xewle dima. Û cime’t ji her alîyava dihatine cem Wî[+].

### 2


Îsa şilûşe’tekî qenc dike û gunêd wî dibaxşîne


(Metta 9:1-8; Lûqa 5:17-26)

1[•]Pey çend r’ojar’a Îsa veger’îya Kefernahûmê. Hingê hate bihîstinê, ku Ew malda ye[+]. 2Malêda haqas meriv civîyan, h’eta ku li ber dêrî jî cî-sit’ar t’unebû. Îsa xebera mizgînîyê ew hîn dikirin. 3Û meriv hatin, ji nav wanda çar meriva şilûşe’tek hildabûn danîne cem Îsa. 4Lê ji dest e’laletê r’ê nedîtin ku nêzîkî Îsa bûna, wana banê xanîyê ku Îsa têda bû qul kir û merivê şilûşe’t ber’êva daxistine jêrê[+]. 5Gava ku Îsa bawerîya wan dît, gote yê şilûşe’t: «Lawo, gunêd te hatine baxşandinê»[+]. 6Ji qanûnzana hinek wira r’ûniştibûn û dilê xweda digotin: 7«Evî han çima usa xeber dide? Eva nigê xwe Xwedêr’a davêje! Pêştirî Xwedê k’î dikare guna bibaxşîne?»[+]

8Destxweda r’uh’ê Îsava e’yan bû ku evana aha difikirin, Ewî got: «Hûn çima tiştêd aha dilê xweda difikirin? 9K’îjan r’ih’et e, şilûşe’tr’a bêjin: ‹Gunêd te hatine baxşandinê?› yan bêjinê: ‹R’abe ber’a xwe hilde û biger’e?› 10Lê wekî hûn bizanibin ku h’ukumê Kur’ê Mêriv[†] heye li ser e’rdê guna bibaxşîne...» 11gote yê şilûşe’t: «Ez ter’a dibêjim, r’abe ber’a xwe hilde, her’e mala xwe». 12Ew jî pêr’a-pêr’a li ber ç’e’vê her kesî r’abû, ber’a xwe hilda, derk’et û çû. H’emû jî h’eyîrî man, şikirî dane Xwedê û gotin: «Me tiştekî usa t’u car nedîtîye!»


Îsa gazî Lêwî[†] dike


(Metta 9:9-13; Lûqa 5:27-32)

13[•]Îsa dîsa çû devê golê. T’emamîya e’lalet dihate cem Wî û Ewî jî ew hîn dikirin. 14Çaxê Îsa r’êda çû, Lêwîyê[†] kur’ê Halfawo li cîyê xerchildanê r’ûniştî dît û gotê: «Pey Min were». Ew jî r’abû pey Îsa çû. 15Gava Îsa mala Lêwîda ser sifrê bû, gelek xercgir[†] û gunek’ar[†] t’evî Wî û şagirtêd[†] Wî li ser sifrê r’ûniştibûn, çimkî yêd pey Wî diçûn gelek bûn. 16Gava qanûnzanêd ji nava fêrisîya[†] dîtin ku Îsa t’evî xercgir û gunek’ara li ser sifrê r’ûniştî ye, ji şagirtêd Wî pirsîn: «Çima Ew t’evî xercgir û gunek’ara dixwe û vedixwe?»[+] 17Çaxê Îsa bihîst, wanr’a got: «Saxlem ne h’ewcê h’ekîm in, lê nexweş. Ez ne hatime gazî yêd r’ast kim, lê gazî gunek’ara»[+].


Pirsa r’ojîgirtinê


(Metta 9:14-17; Lûqa 5:33-39)

18[•]Carekê şagirtêd Yûh’enna û fêrisîya r’ojî digirtin. Çend meriv hatine cem Îsa û jê pirsîn: «Çima şagirtêd Yûh’enna û yêd fêrisîya r’ojîya digirin, lê şagirtêd Te r’ojî nagirin?»[+] 19Îsa gote wan: «H’eta ze’va t’evî wan e, gelo dibe ku xwendîyêd de’watê r’ojî bigirin? H’eta ze’va t’evî wan e, ew nikarin r’ojî bigirin![+] 20Lê r’oj wê bên, gava ze’va ji wan bê hildanê, hingê wê r’ojê wê r’ojî bigirin[+]. 21T’u kes pê p’arç’ê nû k’inca kevin p’îne nake. Heger usa bike, p’arç’ê k’inca kevinva dirûtî wê zorê li k’inca kevin bike û cîyê qelişî wê hê li ber hevva her’e.

22Û ne jî kesek şerava nû dike meşkêd kevin. Heger usa bike, şerava nû wê meşka bit’eqîne, hin şeravê unda be, hin jî meşk. Lê şerava nû dikine meşkêd nû».


Pirsa r’oja şemîyê


(Metta 12:1-8; Lûqa 6:1-5)

23Îsa r’ojeke şemîyê nava zevîyar’a derbaz dibû û şagirtêd Wî r’êva destpêkirin simbilêd gênim çinîn[+]. 24Fêrisîya Îsar’a got: «Binihêr’e! Çima şagirtêd Te tiştê necayîzî r’oja şemîyê dikin?»[+] 25Îsa li wan veger’and û got: «We qet nexwendîye ku Dawid[†] ji h’ewcetîyê çi kir, gava ew û yêd pêr’a bir’çî bûn? 26Ew wextê Evyatarê serekk’ahînda k’ete Xana Xwedê[†] û nanê Xwedêr’a dayî[†] xwar, ku ew nan pêştirî k’ahîna ne cayîz bû yekî din bixwara. Serda jî ew nan da yêd t’evî xwe»[*][+] . 27Paşê ser gotina Xweda zêde kir gote wan: «R’oja şemîyê bona însên hate danînê, ne ku însan bona r’oja şemîyê![+] 28Awa gotî Kur’ê Mêriv Xudanê r’oja şemîyê ye jî».

### 3


Îsa r’oja şemîyê merivê ku destê wî k’işîyabû qenc dike


(Metta 12:9-14; Lûqa 6:6-11)

1[•]Û Îsa dîsa k’ete k’inîştê. Li wê derê merivek hebû, ku destê wî k’işîyabû[+]. 2Û ç’e’vê hineka ser Wî bû, gelo r’oja şemîyê Ewê wî qenc ke yan na, wekî xeyba Wî bikin[+]. 3Îsa merivê destk’işîyayîr’a got: «R’abe vê govekê bisekine!» 4Paşê wanr’a got: «R’oja şemîyê qencîkirin cayîz e, yan xirabîkirin? R’uh’ekî xilaz kin, yan unda kin?» Lê wan deng nekir[+]. 5Îsa bi hêrs li dora Xwe nihêr’î, bona serh’işkîya wan ber Xwe k’et û wî merivîr’a got: «Destê xwe dirêj ke». Ewî jî dirêj kir û destê wî dîsa qenc bû[+]. 6Fêrisî derk’etine derva û pêr’a-pêr’a t’evî Hêrodesîya[†] şêwirîn, ku çawa Wî bidine kuştinê.


Civata li devê golê

7Îsa t’evî şagirtêd Xwe çû devê golê. Ji Celîlê e’laleteke giran pey Wî çû[+]. 8Gava ku wana kirinêd Wî bihîstin, ji Cihûstanê, Orşelîmê, Îdûmeyayê, wî alîyê Ûrdunêyî r’ohilatê, usa jî ji qeza Sûr û Saydê gelek meriv hatine cem Wî. 9Û Îsa ji dest e’laletê şagirtêd Xwer’a got, ku Wîr’a qeyikekê hazir kin, wekî nek’eve li ber de’fa. 10Çimkî Îsa gelek meriv qenc kirin, usa ku yêd nexweş t’opî ser dibûn, wekî destê xwe bidana Wî[+]. 11Dema ku r’uh’êd h’eram Ew didîtin, li ber Wî dever’ûya xwe davîtine e’rdê, dikirine qîr’în û digotin: «Tu Kur’ê Xwedê yî!»[+] 12Lê Îsa h’işk t’emî li wan dikir, ku bona Wî nekine dengî[+].


Bijartina her donzdeha


(Metta 10:1-4; Lûqa 6:12-16)

13[•]Îsa hilk’işîya ç’îyê û merivêd ku Wî dixwestin gazî cem Xwe kirin. Ew jî çûne cem Wî. 14Ewî donzdeh meriv bijartin, navêd wan «şandî[†]» danî, ku t’evî Wî bimînin û wan bişîne, wekî dannasîn kin. 15Û h’ukum da wan ku cina derxin. 16Her donzdehêd bijartî ev in: Şimh’ûn (ku navê wî kire Petrûs[†]),[+] 17Aqûbê[†] Zebedî û Yûh’ennayê birê wî, (ewî navê Boanerces li wan kir, ku tê fe’mkirinê: «Kur’êd Gur’înîya E’zmên»)[+] 18Endrawis, Fîlîpo, Bertolomeyo, Metta, T’ûma, Aqûbê[†] kur’ê Halfawo, Tedayo, Şimh’ûnê welatp’arist[†][+] 19û Cihûdayê[†] Îsxeryotî yê ku bû nemamê Îsa[+].


Îsa û Belzebûl[†]


(Metta 12:22-32; Lûqa 11:14-23; 12:10)

20[•]Paşê Îsa çû malekê. Dîsa haqas e’lalet civîya, h’eta ku nikaribûn nanê xwe jî bixwarana[+]. 21Gava yêd ji xûn û qinêta Wî bihîstin, derk’etin Wî bigirin, çimkî wana digot: «Ewî h’işê Xwe unda kirîye!»[+] 22Û ew qanûnzanêd ku ji Orşelîmê berjêr bibûn, digotin: «Belzebûl[†] Wîda heye! Ew bi h’ukumê serwêrê cina cina derdixe!»[+] 23Îsa jî ew gazî cem Xwe kirin û bi mesela wanr’a got: «Mîrêcin çawa dikare xwexa xwe derxe? 24Heger nav p’adşatîkêda t’ifaq[†] t’unebe, ew nikare bimîne. 25Mala ku bêt’ifaqî bik’evê, ew mal nikare bimîne. 26Heger mîrêcin r’abe himberî xwe û bibe dutîretî, ew nikare bimîne, lê belê wê xilazîya wî bê. 27Lê belê t’u kes nikare bik’eve mala mêrxasekî û hebûka[†] wî t’alan ke, heger pêşîyê wî mêrxasî girênede. Gava girêda, hingê wê bikaribe mala wî t’alan ke.

28Ez r’ast wer’a dibêjim, her gune û her gotina xirab ku bêjin wê li bendêd dinê bêne baxşandinê, 29lê k’î ku gotineke xirab miqabilî R’uh’ê Pîroz bêje, t’u car li wî nayê baxşandinê. Ewê bi wî guneyî h’eta-h’etayê sûcdar be»[+]. 30Îsa ev yek got, çimkî wan digot: «R’uh’ê h’eram Wîda heye».


Dê û birayêd Îsa


(Metta 12:46-50; Lûqa 8:19-21)

31[•]Hingê dê û birayêd Îsa hatin, li derva sekinîn, yek şandine pey Wî û gazî Wî kirin[+]. 32E’laleta ku li dora Wî r’ûniştibû gote Wî: «Va dîya Te û birayêd Te derva pirsa Te dikin». 33Îsa caba wan da û got: «Dîya Min û birayêd Min k’î ne?» 34Hingê li yêd dora Xwe r’ûniştî nihêr’î û got: «Va ne dê û birayêd Min! 35Her kesê ku xwestina Xwedê bîne sêrî, ew e birê Min, xûşka Min û dîya Min»[+].

### 4


Mesela t’oximr’eş[†]


(Metta 13:1-9; Lûqa 8:4-8)

1[•]Îsa dîsa li devê golê dest bi hînkirinê kir. E’laleteke usa mezin li dora Wî civîya, k’erba Ew k’ete qeyika li ser golê û r’ûnişt. T’emamîya e’laletê li devê golê bû 2û Wî bi mesela ew hînî gelek tişta dikirin. Hînkirina Xweda got: 3«Guhdarî! T’oximr’eş[†] r’abû çû ku t’oxim bir’eşîne. 4Çaxê ewî t’oximê xwe dir’eşand, hinek jê k’etine devê r’ê, teyrede hatin û ew xwarin. 5Û hinek k’etine ser e’rdê kevirî, li wir ku xwelî kêm bû. Ew zû şîn bûn, çimkî telaşê xwelîyê ne k’ûr bû. 6Çaxê te’v derk’et, ew ç’ilmisîn û çimkî r’awêd[†] wan t’unebûn, h’işk bûn. 7Û hinekêd din k’etine nava stirîya, stirî r’abûn ew xeniqandin û ber nedan. 8Û hinekêd din jî k’etine nava e’rdê qenc û şîn bûn, mezin bûn û hineka sî, hineka şêst, hineka sed car ber dan».

9Û Îsa wanr’a got: «Guhê k’êyî bihîstinê heye bira bibihê»[+].


Îsa çima bi mesela xeber dide


(Metta 13:10-17; Lûqa 8:9-10)

10[•]Gava Îsa t’enê ma, yêd dora Wî girtibûn t’evî her donzdeha, bona van mesela jê pirsîn. 11Ewî caba wan da û got: «Wer’a hatîye dayînê ku hûn sur’êd P’adşatîya Xwedê bizanibin, lê bona wan, yêd ku derva ne, her tişt bi mesela tê gotinê,[+] 12wekî:

‹Çiqasî binihêr’in jî, nebînin,
çiqasî bibihên jî, fe’m nekin,
wekî nebe ku veger’in û li wan bê afûkirinê[†]›[*] »[+].


Şirovekirina mesela t’oximr’eş


(Metta 13:18-23; Lûqa 8:11-15)

13Hingê Îsa wanr’a got: «Hûn vê meselê fe’m nakin? Lê îdî hûnê h’emû mesela çawa fe’m bikin? 14T’oximr’eş xeberê dir’eşîne[+]. 15Ewêd li devê r’ê ku xeber lê tê çandinê, ew in, ku gava dibihên, pêr’a-pêr’a mîrêcin tê û xebera dilê[†] wanda çandî derdixe. 16Ewêd li ser e’rdê kevirî ew in, ku gava xeberê dibihên, ew zû bi eşq û şa wê qebûl dikin, 17lê çimkî r’awêd wan t’unene, ew dirêj t’aw nakin. Û gava bona xeberê r’astî tengasîya[†] yan zêrandinê tên, zû ji r’ê dik’evin[+]. 18Û ewêd nava stirîyada hatine çandinê ew in, ku xeberê dibihên, 19xemêd vê dinyayê, derewêd dewletîyê û xwestina tiştêd din dik’evine navê û xeberê dixeniqînin, ew bê ber dimînin[+]. 20Û ewêd e’rdê qencda hatine çandinê ew in, ku xeberê dibihên, qebûl dikin, hinek sî, hinek şêst û hinek jî sed car ber didin»[+].


Ç’ira ser p’êç’irê


(Lûqa 8:16-18)

21[•]Û Îsa wanr’a got: «Gava ç’irê tînine hindur’, bona çi tînin? Bona bin selikê, yan bona bin nivînê? Ne tînin ku daynine ser p’êç’irê[+]? 22T’u tiştê veşartî t’uneye ku neyê aşkerekirinê û ne jî tiştekî dizîva heye ku nek’eve ber r’onayê[+]. 23Guhê k’êyî bihîstinê heye bira bibihê»[+].

24Îsa wanr’a got: «Dîna xwe bidine tiştêd ku hûn dibihên. Hûn bi çi çapê bipîvin, bi wê pîvanê jî wê wer’a bê pîvanê û serda jî wê hê zêde be[+]. 25Çimkî k’êr’a ku heye, wê hê lê zêde be û k’êr’a ku t’une, çi heye jî wê jê bê standinê»[+].


Mesela t’oximê şîn dibe

26Û Îsa got: «P’adşatîya Xwedê mîna vê yekê ye: Merivek t’oxim dir’eşîne nav e’rdê. 27Û şev û r’oj r’adizê, r’adibe, t’oxim şîn dibe, bilind dibe û xwexa pê nah’ese ku ev çawa dibe. 28E’rd ji xwe ber dide, pêşîyê zîl, paşê simbil, peyr’a jî genimê gihîştî simbilda. 29Gava ku ber digihîje, meriv îdî de’sê davêjê, çimkî dema nandirûnê[†] pêr’a gihîştîye»[+].


Mesela h’eba t’oximê xerdalê[†]


(Metta 13:31-32; Lûqa 13:18-19)

30[•]Û Îsa got: «Em P’adşatîya Xwedê mîna çi bişibînin? Yan jî em wê bi k’îjan meselê şirovekin? 31Ew mîna h’ebeke t’oximê xerdalê ye ku ji h’emû t’oximêd ku ser e’rdê têne çandinê hûrtir e[+]. 32Lê gava ew tê çandinê digihîje, ji h’emû p’incar’a mestir dibe û ç’iqilêd mezin dide, usa ku teyredêd e’zmên dikarin xwe bidine bin sîya wê».


Îsa bi mesela xeber dide


(Metta 13:34-35)

33Bi gelek meselêd bi vî awayî wanr’a haqas xeber dida, çiqas ku wana dikaribû fe’m bikira. 34Bê mesele wanr’a tiştek nedigot, lê şagirtêd Xwer’a başqe her tişt şirovedikir.


Îsa firtonê diseqir’îne


(Metta 8:23-27; Lûqa 8:22-25)

35[•]Wê r’ojê, gava r’o çû ava, Îsa şagirtêd Xwer’a got: «Em derbazî wî berî golê bin»[+]. 36Şagirt ji e’laletê qetîyan, k’etine wê qeyika ku Îsa têda bû û wana Ew t’evî xwe bir. Qeyikêd din jî t’evî Wî bûn. 37De îjar firtoneke[†] mezin li wan r’abû, pêla usa li qeyikê dixist, ku îdî ew bû bi avê t’ijî bibûya[+]. 38Lê Îsa paşîya qeyikêda serê Xwe danîbû ser be’lgî û r’azabû. Wana Ew h’işyar kir û gotinê: «Dersdar[†], ne xema Teye ku em unda dibin?» 39Îsa r’abû, li bayê hilat û e’mirî ser golê kir got: «Bisekine, ker’ be!» Firtonê danî û h’emû tişt seqir’în[+]. 40Îsa wanr’a got: «Hûn çima ditirsin? Hê çawa bawerîya we t’une?» 41Saweke giran li wana girt û hevdur’a gotin: «Gelo ev k’î ye, ku ba û gol jî êlimî Wî dibin?»

### 5


Îsa yekî cinak’etî qenc dike


(Metta 8:28-34; Lûqa 8:26-39)

1[•]Ewana derbazî wî berî gola Celîlê bûn û gihîştine t’opraxêd Girasînê. 2Gava ku Îsa ji qeyikê derk’et, hingê ji nav gor’istana merivek r’astî Wî hat, ku r’uh’ê h’eram pêr’a bû. 3Ew nav gor’istanada dima û t’u kesî îdî nikaribû bi zincîra jî ew girêda. 4Çimkî gelek cara ew bi qeyd û zincîra girêdabûn, lê wî zincîr qetandibûn û qeyd şkênandibûn. T’u kesî nikaribû ew zeft bikira. 5T’imê şev û r’oj gor’istanada û serê ç’îya dikire qîr’în, pê kevira xwe birîndar dikir.

6Gava ewî dûrva Îsa dît, bezî, xwe avîte ber niga 7û bi dengekî bilind kire qîr’în û gotê: «Tu çi ji min dixwazî, Îsayê Kur’ê Xwedêyê Herî Jorin? Tu xatirê Xwedê kî, min nede cefê!»[+] 8Ewî ev yek digot, çimkî Îsa digotê: «Hey r’uh’ê h’eram! Ji vî merivî derk’eve!» 9Îsa jê pirsî û got: «Navê te çi ye?» Ewî jî got: «Navê min K’omesker e, çimkî em gelek in». 10Û gelekî r’eca ji Îsa dikir, ku wan ji wê t’opraxê dernexe. 11Wir li sîngê ç’îyê sûrîkî berazayî mezin diç’êrîya. 12R’uh’êd h’eram r’eca ji Îsa kirin û gotin: «Me bişîne nava beraza, em bik’evine nava wan». 13Ewî jî îzin da wan, r’uh’êd h’eram derk’etin û k’etine nava beraza. Ew sûrî nêzîkî du h’ezar beraza bû, ew jorda r’evî, xwe ji kendêlda avîtine golê û xeniqîn. 14Berazvan r’evîn çûne bajar û gunda, ev yek gilî kirin. Û binelî[†] hatin ku tiştêd bûyî bibînin. 15Û hatine cem Îsa, dîna xwe danê, wê ew merivê cinak’etîyî ku k’omeskereke cina pêr’a bû, k’incê wî lê, ser h’işê xweda hatî r’ûniştî ye. Hingê ew tirsîyan. 16Ewêd ku ev yek dîtibûn cime’têr’a gilî kirin, ku çi hate serê wî cinak’etî û beraza. 17Hingê wana r’eca ji Îsa kir, ku Ew ji e’rdê wan her’e[+].

18Gava Îsa k’ete qeyikê, ewî ku cinak’etî bû, r’eca jê kir, ku t’evî Wî her’e. 19Lê Îsa nehişt û jêr’a got: «Veger’e mala xwe û neferêd mala xwer’a bêje, ku Xudan bona te çi kir û çawa li te hate r’e’mê»[+]. 20Ew jî çû û destpêkir çi ku Îsa bona wî kiribû qeza Dêkapolîsêda[*] bela kir û her kes e’cêbmayî dima[+].


Qîzika mirî û k’ulfeteke[†] nexweş


(Metta 9:18-26; Lûqa 8:40-56)

21[•]Gava Îsa dîsa bi qeyikê derbazî wî berê din bû, e’laleteke giran li dora Wî civîya. Gava Ew li devê golê bû, 22yekî ji serwêrêd k’inîştê ku navê wî Yayîro bû hate cem Wî, gava wî Îsa dît, xwe avîte nigêd Wî,[+] 23gelek r’eca jê kir û got: «Qîzika min li ber mirinê ye. Were û destêd Xwe dayne ser wê, ku qenc be û bijî». 24Îsa r’abû t’evî wî çû.

E’laleteke giran pey Wî diçû û tengasî didane Wî. 25Wir k’ulfetek[†] jî hebû, ku donzdeh salê wê bûn, ser xûnê vebibû[+]. 26Ewê gelekî destê h’ekîmada k’işandibû û h’emû hebûka xwe xerc kiribû, lê t’u ç’are lê nebibû û serda hê xirab bibû. 27Ewê derheqa Îsada bihîst, piştêva hate nava e’laletê û li k’incê Wî k’et. 28Çimkî ewê dilê xweda digot: «Heger ez t’enê k’incê Wî jî k’evim, ezê qenc bim»[+]. 29Û pêr’a-pêr’a xûn jê ç’ikîya û bedena xweda t’exmîn kir, ku ji êşa xwe qenc bû. 30Îsa destxweda pê h’esîya ku qewatek jê çû, nav e’laletêda zivir’î û pirsî: «K’ê li k’incêd Min k’et?»[+] 31Şagirtêd Wî gotin: «Tu dibînî ku e’lalet tengasîyê dide Te, lê Tu dibêjî: ‹K’ê li Min k’et?›» 32Lê Îsa dor-berê Xwe dinihêr’î ku bibîne, k’ê ev yek kir. 33Hingê k’ulfet li xwe h’esîya ku çi li wê qewimî, bi tirsê û lerizekê hat xwe avîte ber Wî û her tişt r’ast got. 34Îsa wêr’a got: «E’vdê! Bawerîya te tu qenc kirî. Bi xêr û silamet her’e û ji êşa xwe qenc be»[+].

35Îsa hê xeber dida, ji mala serwêrê k’inîştê meriv hatin û gotin: «Qîza te mir, îdî ze’metê nede Dersdar». 36Lê Îsa guh neda gotina wan, wî serekê k’inîştêr’a got: «Netirse, t’enê bawer bike!» 37Ewî nehişt ku kes pey Wî her’e, pêştirî Petrûs, Aqûb û Yûh’ennayê birê wî[+]. 38Çaxê gihîştine mala serekê k’inîştê, Îsa dît wê hêwerza wan e, digirîn û dikine qar’e-qar’. 39Gava Ew k’ete hindur’, wanr’a got: «Çima hûn dikin qalme-qalm û digirîn? Zar’ nemirîye, lê hênijîye»[+]. 40Wana qerfê xwe pê dikir.

Lê Îsa h’emû derxistine derva, dê û bavê qîzikê t’evî her sê şagirtêd Xwe hildan û k’ete cîyê ku qîzik lê bû. 41Destê qîzikê girt û gote wê: «Talîta qûm!» ku tê fe’mkirinê: «Qîzik, ez ter’a dibêjim, r’abe!»[+] 42Qîzik pêr’a-pêr’a r’abû û ger’îya. Ew donzdeh salî bû. Ewêd ku dîtin h’işê serê wan çû. 43Îsa h’işk t’emî li wan kir, ku vê yekê kesîr’a nebêjin û wanr’a got, ku xwarinê bidine wê[+].

### 6


Bajarê Nisretê, li k’u Îsa mezin bibû, Wî qebûl nake


(Metta 13:53-58; Lûqa 4:16-30)

1[•]Îsa ji wira derk’et û çû cî-misk’enê Xwe. Şagirtêd Wî jî pey Wî çûn[+]. 2Çaxê r’oja şemîyê hat, Wî k’inîştêda dest bi hînkirinê kir û geleka ku bihîst zendegirtî mabûn û digotin: «Evî merivî ev tişt ji k’u anîne? Ev çi serwaxtî[†] ye ku jêr’a hatîye dayînê? Û ev çi k’eremet in ku bi destê Wî diqewimin[+]? 3Ne Ev necar e? Ne Ev kur’ê Meryemê[†] û birê Aqûb[†], Yûsês, Cihûda[†] û Şimh’ûn e? Ne xûşkêd Wî li vir nav meda ne?» Bi vî awayî ew ji Wî çûn[+].

4Îsa wanr’a got: «P’êxember t’u cîyî ne bêqedir e, pêştirî nava cî-misk’enê xwe, merivêd xwe û mala xweda»[+]. 5Ewî li wê derê nikaribû t’u k’eremet bikira, t’enê destê Xwe danî ser çend nexweşa û ew qenc kirin. 6Ew ser nebawerîya wan e’cêbmayî ma.


Şandina her donzdeha


(Metta 10:5-15; Lûqa 9:1-6)

Îsa li gundêd dor-bera diger’îya û hîn dikir. 7[•]Wî her donzdeh gazî cem Xwe kirin, destpêkir ew cot-cot şandin û h’ukumê li ser r’uh’êd h’eramr’a da wan[+]. 8T’emî da wan û got: «Bona r’ê, pêştirî şivdara destê xwe t’u tiştî xwer’a hilnedin: Ne nan, ne tûrik û ne jî p’era ber pişta xweda. 9Çarixêd xwe bikine p’îyê xwe, lê du dest kiras xwer’a hilnedin». 10Serda zêde kir gote wan: «Ew mala ku hûn bik’evinê, wê malêda jî bimînin, h’eta hûn ji wî cîyî derk’evin. 11Ew cîyêd ku we qebûl nekin û guhdarîya gotina we nekin, ji wir derk’evin û t’oza nigêd xwe dawşînin, wekî wanar’a bibe şe’detî»[+].

12Ew jî r’ê k’etin çûn û dannasîn dikirin ku meriv ji gunekirinê veger’in[+]. 13Wana gelek cin derdixistin û r’ûn li gelek nexweşa didan û ew qenc dikirin[+].


Kuştina Yûh’ennayê nixumdar[†]


(Metta 14:1-12; Lûqa 9:7-9)

14[•]Hêrodes p’adşa ev yek bihîst, çimkî nav û dengê Îsa derk’etibû. Hineka digot: «Eva Yûh’ennayê nixumdar[†] e ji nav mirîya r’abûye. Lema jî pê wî k’eremet têne kirinê»[+]. 15Lê hineka jî digot: «Eva Êlyas[†] e». Hinekêd din jî digotin: «Eva p’êxemberekî mîna p’êxemberêd berê ye»[+]. 16Lê gava Hêrodes ev yek bihîst, got: «Eva ew Yûh’enna ye, yê ku min serê wî lêxistîye, ji nav mirîya r’abûye!» 17-18Çimkî Hêrodes xwexa Hêrodîya jina Fîlîpoyê birê xwe standibû, lê Yûh’enna jêr’a çend cara gotibû: «Ne r’ast e ku tu jina birê xwe bistînî». Hêrodes jî k’erbî Hêrodîyayê Yûh’enna dabû girtinê, girêdabû û avîtibû kelê[+]. 19Lema Hêrodîyayê k’în Yûh’ennar’a dajot, dixwest wî bide kuştinê, lê nikaribû, 20çimkî Hêrodes ji Yûh’enna ditirsîya û ew xwey dikir. Ewî zanibû ku Yûh’enna merivekî r’ast û buhurtî ye. Gava ku guhdarîya gotina wî dikir, serê wî t’evîhev dibû[*] , lê dîsa bi h’ewas guh dida gotina wî. 21Awa carekê mecal vebû. Hêrodes bona r’oja bûyîna xwe, e’silzada, serh’ezarêd[†] eskera û giregirêd Celîlêr’a mesref danî[+]. 22Gava qîza Hêrodîyayê k’ete hindur’ û r’eqisî, ev yek li dilê Hêrodes û t’eglîfkirîyêd li ser sifrê r’ûniştî xweş hat. Hingê p’adşê gote qîzikê: «Tu ji min çi bixwazî, ezê bidime te». 23Û wî jêr’a sond xwar got: «Tu ji min çi bixwazî, ezê bidime te, h’eta nîvê p’adşatîya xwe jî!»[+] 24Qîzik derk’ete derva û çû ji dîya xwe pirsî: «Ez çi bixwazim?» Dîya wê jî got: «Serê Yûh’ennayê nixumdar». 25Qîzikê lezand çû cem p’adşê û xwestina xwe jêr’a got: «Ez dixwazim ku tu niha serê Yûh’ennayê nixumdar li ser sinîyê bidî min». 26P’adşa gelekî ber xwe k’et, lê çimkî li ber t’eglîfkirîya sond xwaribû, nexwest sozê xwe betal kira. 27P’adşê pêr’a-pêr’a e’mirî ser celat kir, ku her’e serê Yûh’enna bîne. Celat jî çû kelêda, serê wî lêxist 28û li ser sinîyê anî û da keç’ikê. Ewê jî ew hilda bir da dîya xwe. 29Gava şagirtêd Yûh’enna ev yek bihîstin, hatin cinyazê wî birin kirine t’irbê[+].


Îsa pênc h’ezara t’êr dike


(Metta 14:13-21; Lûqa 9:10-17; Yûh’enna 6:1-14)

30[•]Û şandî[†] veger’îyane cem Îsa, h’emû tiştêd ku kiribûn û hîn kiribûn jêr’a gotin[+]. 31Îsa wanr’a got: «De werin em t’enê her’ine cîkî xewle û hinekî r’ih’et bin». Çimkî gelek dihatin û diçûn, wana mecal nedidît ku nanê xwe jî bixwarana[+]. 32Û ew t’enê bi qeyikê çûne cîkî xewle. 33Lê geleka ku çûyîna wan dît, ew nas kirin, ji h’emû bajara peya bezîn û berî wan gihîştine wî cîyî. 34Çaxê Îsa ji qeyikê derk’et û Wî e’laleteke giran dît, hingê gunê Wî li wan hat, çimkî ew mîna pezêd bê şivan bûn. Destpêkir gelek tişt ew hîn kirin[+]. 35Îdî çimkî dereng bû, şagirtêd Îsa hatin û gotinê: «Ev der cîkî xikî-xwelî ye, wext jî îdî dereng e. 36Cime’tê ber’de ku ew her’ine gund û bergêd der-dora û xwer’a tiştêd xwarinê bik’ir’in». 37Lê Îsa li wan veger’and û got: «Hûn xurek bidine wan!» Jêr’a gotin: «Em her’in bahê dusid zîvî[†] nan bik’ir’in û wan bidine xwarinê?»

38Îsa wanr’a got: «Her’in binihêr’in, k’a çend nanêd we hene». Gava ku pê h’esîyan, gotin: «Pênc nan û du me’sî hene». 39Wî e’mir kir ku h’emû jî k’om-k’om li ser gîhayê şîn r’ûnên. 40Ew jî k’om-k’om, sed-sed, pêncî-pêncî li e’rdê r’ûniştin.

41Îsa her pênc nan û her du me’sî hildan, berê Xwe e’zmênda kir şikirî da, ew nan kerkirin û da şagirtêd Xwe, wekî ew daynine ber e’laletê. Û her du me’sî jî li h’emûya bela kir. 42H’emûya xwar û t’êr bûn. 43Ji wan nan û me’sîya donzdeh seleyêd t’ijî hûrik berev kirin. 44Yêd ku ji wî nanî xwarin weke pênc h’ezar mêrî bûn.


Îsa p’îya li ser avêr’a diçe


(Metta 14:22-33; Yûh’enna 6:15-21)

45[•]Destxweda Ewî p’êyî ser şagirtêd Xwe kir, ku bik’evine qeyikê û pêşîya Wî derbazî wî berî golê, Beytsaydayê bin, h’eta ku Xwexa cime’tê ver’êke[+]. 46Pey ver’êkirinêr’a r’abû çû serê ç’îyê, ku dua bike[+]. 47Gava ku r’o çû ava, qeyik nava golêda bû û Îsa t’enê devê golê bû. 48Îsa dît ku şagirt bêrk’işandinêda gelekî ze’metê dik’işînin, çimkî ba miqabilî wan bû. Nêzîkî qereberbangê Îsa ser golêr’a peya diçû nêzîkî wan dibû. Wî xwest ku ber wanr’a derbaz bûya, 49lê çaxê wana dît ku Îsa ser golêr’a peya diçe, wan t’irê[†] xeyaleke[†] ku dibînin û kirine qîr’în[+]. 50Çimkî h’emûya jî Ew dît û tirsîyan. Lê Îsa wê demê deng da wan û got: «Ser xwe bin! Ez im. Netirsin!» 51Hingê Ew k’ete qeyikê cem wan û ba sekinî. Şagirt e’cêbmayî man, h’işê serê wan çû, 52çimkî ew qewimandina li ser nên hê serê wanda r’ûneniştibû, fe’mê wan dadayî bû[+].


Îsa Cênîsartêda nexweşa qenc dike


(Metta 14:34-36)

53Ew derbazî wî berî golê bûn û li alîyê Cênîsartêva gihîştine bejê[†], qeyîk cî kirin[+]. 54Gava ji qeyikê peya bûn, cime’tê pêr’a-pêr’a Îsa nas kir. 55Ew t’emamîya wê qezayê virda-wêda bezîn û destpêkirin nexweş nivînava danîne wî cîyê ku dibihîstin Îsa lê bû[+]. 56Her cîyêd ku Îsa diçûyê, heger bajar bûna, gund bûna, berge bûna, nexweş bazarada dadanîn û hîvî jê dikirin ku t’enê li r’îşîyêd k’incêd Wî k’evin. Û h’emûyêd ku lê dik’etin, ji nexweşîyêd xwe qenc dibûn[+].

### 7


R’aw-r’izimêd[†] kal-bava û xebera Xwedê


(Metta 15:1-9)

1[•]Fêrisîya û hinek qanûnzanêd ku ji Orşelîmê hatibûn, dora Îsa girtin. 2Wana dît ku hineke ji şagirtêd Wî bi destêd h’eram, awa gotî destneşûştî nan dixwin. 3Fêrisî û h’emû cihû[†] pey r’aw-r’izimêd[†] kal û bavêd xwe diçin, h’eta ku destêd xwe r’ind neşon, nanê xwe naxwin[+] 4û ji bazarê jî çi tînin, h’eta avê nexin, naxwin[*] . Gelek e’detêd din jî hene, ku ji kal û bava hildane û diqedînin: Mesele, mîna şûştina t’asa, şerbika û firaqêd sifire mayîn[*][+] . 5Hingê fêrisî û qanûnzana ji Îsa pirsîn: «Çima şagirtêd Te pey r’aw-r’izimêd kal û bava naçin û bi destêd h’eram[*] nan dixwin?»[+] 6Ewî li wan veger’and û got: «Îşaya bona we dur’ûya r’ast p’êxembertî[†] kirîye! Çawa ku hatîye nivîsarê:

‹Eva cime’ta bi zarê[†] xwe qedirê Min digire,
lê dilê[†] wan ji Min dûr e[+].
7Badîhewa[†] Min dih’ebînin,
t’emîyêd meriva çawa qanûnêd Min cime’tê hîn dikin›[*][+] .

8Hûn t’emîyêd Xwedê dihêlin û pey r’aw-r’izimêd merivayîyê dik’evin». 9Û got: «Hûn t’emîyêd Xwedê r’ind didine alîkî, wekî r’aw-r’izimêd xwe xwey kin. 10Mesele, Mûsa gotîye: ‹Qedirê dê û bavê xwe bigire›[*] û ‹Ewê ku gilîkî qolayî dê û bavê xwer’a bêje, gerekê bê kuştinê›[*][+] . 11Lê hûn dibêjin: ‹K’î ku dîya xwe yan bavê xwer’a bêje: Ew alîk’arîya ku gerekê ji min bigihîje te, ew «qurban[†]» e›, (awa gotî dîyarîk e ku Xwedêr’a tê dayînê) 12hûn îdî nahêlin ku ew tiştekî dê û bavê xwer’a bike! 13Bi vî awayî, hûn bi wan r’aw-r’izimêd xweye ku derbazî nisilêd[†] nû dikin, xebera Xwedê dikine xwelî. Û hûn gelek tiştêd aha dikin».


Tiştêd ku mêriv dih’er’imînin


(Metta 15:10-20)

14Hingê Îsa e’lalet dîsa gazî cem Xwe kir û gote wan: «Hûn h’emû guhdarîya Min bikin û fe’m kin. 15Tiştekî usa t’une, ku ji derva bik’eve nav-dilê mêriv û wî bih’er’imîne, lê ew tiştêd ku ji dil dertên, ew mêriv dih’er’imînin[+]. 16Guhê k’êyî bihîstinê heye bira bibihê»[*] .

17Gava ji e’laletê qetîya hate mal, şagirtêd Wî me’na wê meselê jê pirsîn. 18Îsa li wan veger’and û got: «Hûn hê nagihîjine gilîya? Çima hûn fe’m nakin, çi ku ji derva dik’eve nav-dilê mêriv, nikare wî bih’er’imîne. 19Çimkî ew ne ku dik’evine dilê wî, lê diçine zikê wî û ji wir jî dertên derva». (Bi vî awayî Îsa da k’ifşê, ku h’emû xwarin jî h’elal in.)[+] 20Û got: «Ew tiştêd ku ji dilê mêriv derdik’evin, ew wî dih’er’imînin[+]. 21Çimkî ji hindur’, ji dilê meriv fikirêd xirab derdik’evin: Qavî[†], dizî, kuştin,[+] 22zinêk’arî, timayî, xirabî, fêlbazî, toltî, ç’e’vê xirab, buxdanbêjî, k’ubarî û bêaqilî. 23Ev h’emû tiştêd xirab ji dil derdik’evin û mêriv dih’er’imînin».


Bawerîya k’ulfeta Fînîkya Sûryayê


(Metta 15:21-28)

24[•]Îsa ji wê derê r’abû çû sînorê Sûrê. Çû malekê û nedixwest ku kesek pê bih’esîya, lê nikaribû Xwe veşarta. 25K’ulfeteke ku qîzika wê r’uh’ê h’eramva girtî bû, bona Îsa pê h’esîya, lez hat û xwe avîte ber nigêd Wî. 26Ew k’ulfet yûnan[†] bû, e’silê xweda jî ji Fînîkya Sûryayê bû. Wê lava ji Îsa kir, ku cin ji qîza wê derxe[+]. 27Îsa wêr’a got: «Bihêle bira pêşîyê zar’ t’êr bin, çimkî ne r’ast e ku nan ber zar’a hildin û bavêjine ber sa»[+]. 28Ewê li Wî veger’and û got: «Belê Xudan, ne se jî wan hûrikêd ber zar’aye binê sifrêda mayî dixwin?» 29Hingê Ewî k’ulfetêr’a got: «Bona xatirê vê gotina te, tu dikarî her’î. Cin ji qîzika te derk’et». 30K’ulfet jî çû mala xwe, dîna xwe dayê, wê qîzik nav nivînêda p’alda ye û cin jî jê derk’etîye.


Merivekî ker’ û lal xeber dide

31Pey wê yekêr’a Îsa ji sînorê Sûrê derk’et, nava Saydêr’a derbaz bû, qeza Dêkapolîsêr’a hate gola Celîlê[+]. 32Merivekî ker’ û lal anîne cem Wî û lava jê kirin ku destê Xwe dayne ser wî. 33Îsa ew meriv ji e’laletê qetand, t’ilîyêd Xwe kirine guhêd wî, destê Xweda t’ûkir, li zimanê wî da[+]. 34Û berê Xwe e’zmênda kir, k’eser hatê û got: «Effata!» ku tê fe’mkirinê: «Vebe!» 35Û dest xweda guhêd wî bihîstin, zimanê wî vebû û zelal dest bi xeberdanê kir. 36Îsa t’emî li wan kir, ku kesîr’a nebêjin. Lê Ewî çiqas t’emî li wan dikir, wana haqas zêde bela dikir[+]. 37Meriv gelekî e’cêbmayî mabûn û digotin: «Evî h’emû tişt qenc kir: Hin ker’a dide bihîstinê, hin jî lala dide xeberdanê».

### 8


Îsa çar h’ezara t’êr dike


(Metta 15:32-39)

1[•]Wan r’ojada dîsa e’laleteke giran civîya. Tiştekî wanî xwarinê t’unebû ku bixwarana, Îsa gazî şagirtêd Xwe kir û got: 2«Gunê Min li vê e’laletê tê. Ev sê r’oj e t’evî Min e û tiştekî wanî xwarinê t’une[+]. 3Heger Ez wan bir’çî ver’êkime malêd wan, dilê wanê r’êva xweva her’e û ji van hinek jî ji cîyêd dûr hatine». 4Şagirtêd Wî lê veger’andin û gotin: «Li vê ber’îyê[†] emê ji k’u haqas nan dest xin, ku vê cime’tê t’êr kin?» 5Îsa ji wan pirsî: «Çend nanêd we hene?» Wana got: «H’eft». 6Hingê e’mir kir ku e’lalet ser e’rdê r’ûnê. Ewî ew h’eft nan hildan şikirî da, ew kerkirin û paşê dane şagirtêd Xwe, ku daynine ber e’laletê. Wana ew danîne ber wan. 7Û çend me’sîyêd wane hûr jî hebûn. Îsa bona wan jî şikirî da û got: «Van jî daynine ber e’laletê». 8Wana xwar û t’êr bûn. Paşê h’eft zembîl ji hûrikêd bermayî berev kirin. 9Ewêd ku xwarin, weke çar h’ezar meriva bûn. Gava ku Îsa ew ver’êkirin, 10pêr’a-pêr’a t’evî şagirtêd Xwe k’ete qeyikê û çûne qeza Dalmanûtayê.


K’eremetekê çawa nîşan ji e’zmana dixwazin


(Metta 16:1-4)

11[•]Fêrisî hatin û destpêkirin Îsar’a k’etine de’wê. Ew dicêr’ibandin û ji Wî nîşanek ji e’zmên dixwestin[+]. 12K’ûr k’eser hatê û got: «Çima eva nisila li nîşanekê diger’e? Ez r’ast wer’a dibêjim ku vî nisilîr’a nîşanek nayê dayînê». 13Wî ew hiştin, dîsa k’ete qeyikê û derbazî wî berî golê bû.


Hevîrtir’şkê[†] fêrisîya û Hêrodes


(Metta 16:5-12)

14[•]Îjar şagirta bîr kiribû ku xwer’a nan hildana. Li cem wan, qeyikêda pêştirî nanekî tiştekî wanî xwarinê t’unebû. 15Îsa t’emî da wan û got: «Miqatî xwe bin, h’evza xwe ji hevîrtir’şkê[†] fêrisîya û usa jî yê Hêrodes[*] bikin»[+]. 16Lê ewana nav hevda xeber didan û digotin: «Nanê me t’une, lema aha dibêje». 17Îsava e’yan bû ku ew çi dibêjin û wanr’a got: «Hûn çima nav hevda xeber didin, ku nanê we t’une? Hela hê hûn fe’m nakin? Û serê weda r’ûnanî, hela hê hûn nagihîjine gilîya[+]?

18Ç’e’vê we hene, hûn nabînin?
Guhê we hene, hûn nabihên?

Çawa nayê bîra we[*] , 19çaxê Min pênc nan bona pênc h’ezar meriva kerkirin? We ji hûrikêd bermayî çend seleyêd t’ijî berev kirin?» Wan lê veger’and û gotin: «Donzdeh»[+]. 20«Û gava Min h’eft nan bona çar h’ezar meriva kerkirin, we çend zembîlêd t’ijî bermayî berev kirin?» Wan got: «H’eft»[+]. 21Îsa wanr’a got: «Lê çima hûn hê fe’m nakin?»


Li Beytsaydayê qenckirina korekî

22Û ew hatine Beytsaydayê. Hineka merivekî kor anî cem Îsa û lava jê kirin, ku destê Xwe dayne ser wî[+]. 23Ewî jî destê merivê kor girt, ji gund derxiste der, t’ûyî ç’e’vêd wî kirin û destêd Xwe danîne ser wî, pirsî: «Tu tiştekî dibînî?»[+] 24Ewî jî li jorê nihêr’î û got: «Ez meriva dibînim, lê mîna dara ne, ku diger’in». 25Dîsa Îsa destêd Xwe danîne ser ç’e’vêd wî, kor zûr’ bû nihêr’î û ç’e’vêd wî vebûn, her tişt zelal dît. 26Îsa ew şande mala wî û jêr’a got: «Nek’eve nava gund»[*] .


Petrûs şe’detîyê li ser Îsa dide


(Metta 16:13-20; Lûqa 9:18-21)

27[•]Îsa t’evî şagirtêd Xwe çû gundêd Qeyserîya Fîlîpoyê û r’êda ji şagirtêd Xwe pirsî: «Bi t’exmîna meriva Ez k’î me?» 28Wan lê veger’and û gotin: «Hinek dibêjin ‹Yûh’ennayê nixumdar e›, hinekêd din dibêjin ‹Êlyas e›, hinekêd mayîn jî dibêjin ‹yek ji p’êxembera ye›»[+]. 29Îsa ji wan pirsî: «Lê hûn çi dibêjin? Bi t’exmîna we Ez k’î me?» Petrûs lê veger’and û gotê: «T’u Mesîh î»[+]. 30Ewî t’emî li wan kir, ku derheqa Wîda kesîr’a tiştekî nebêjin[+].


Îsa derheqa cefa û mirina Xweda dibêje


(Metta 16:21-28; Lûqa 9:22-27)

31[•]Pey vê yekêr’a Îsa destpêkir şagirtêd Xwe hîn kir, ku gerekê Kur’ê Mêriv gelekî cefê bik’işîne, ji alîyê r’ûspîya[†], serekêd k’ahîna û qanûnzanada bê t’exsîrkirinê[†] û kuştinê, lê r’oja sisîya ji mirinê r’abe[+]. 32Ewî ev yek zelal got. Hingê Petrûs Ew da alîkî û lê hilat[+]. 33Lê Îsa ser milê Xweva zivir’î û li şagirtêd Xwe nihêr’î, li Petrûs hilat û got: «Ji ber ç’e’vê Min betavebe, cino! Çimkî nêt-fikira te ne ji Xwedê ye, lê ji merivayê ye»[+].

34Paşê Îsa gazî e’laletê û şagirtêd Xwe kirin, wanr’a got: «Heger yek dixwaze li pey Min bê, bira xwe înk’ar[†] ke, xaçê[†] xwe hilde û pey Min bê[+]. 35Çimkî k’î ku dixwaze e’mirê xwe xilaz ke, ewê wî unda ke û k’î ku e’mirê xwe bona Min û Mizgînîyê unda ke, ewê wî xilaz ke[+]. 36Çi feyde heger meriv t’emamîya dinyayê qazinc ke, lê e’mirê xwe unda ke[+]? 37Yan jî meriv çi dikare ber e’mirê xweva bide[+]? 38Ewê ku Min û xeberêd Min nav vî nisilê xalifî[†] û gunek’arda şerm h’esab ke, Kur’ê Mêriv jî wê wî şerm h’esab ke, gava r’ûmeta Bavê[†] Xweva t’evî milyak’etêd pîroz[†] bê»[+].

### 9

1Û Ewî wanr’a got: «Ez r’ast wer’a dibêjim, ku hinekêd li vir sekinî hene wê mirinê nebînin, h’eta ku nebînin P’adşatîya Xwedê bi qewat tê»[+].


Şagirt Îsa nava nûr û r’ûmetêda dibînin


(Metta 17:1-13; Lûqa 9:28-36)

2[•]Pey şeş r’ojar’a Îsa t’evî Xwe Petrûs, Aqûb û Yûh’enna hildan û r’akirine ç’îyakî bilind, li wir ew t’enê bûn. Hingê r’engê Wî li ber ç’e’vê wan hate guhastinê[+]. 3K’incêd Wî usa çîl-qerqaş bûn û haqasî biriqîn, ku li ser r’ûyê e’rdê t’u tiştekî k’incsipîkirinê nikaribû ew haqasî sipî bikira. 4Hingê Êlyas û Mûsa wanva xuya bûn û t’evî Îsa xeber dan. 5Petrûs Îsar’a got: «Dersdar, çawa r’ind e ku em vir in! De emê sê h’olika çêkin, yekê Ter’a, yekê Mûsar’a û yekê jî Êlyasr’a». 6Ew usa tirsîya bûn, ku Petrûs nizanibû çi bêje.

7Wê gavê e’wrek derk’et li ser wan kire sî û dengek ji e’wr hat: «Ev e Kur’ê Minî delal! Guhdarîya Wî bikin!»[+] 8Nişkêva şagirta li dora xwe nihêr’î, pêştirî Îsa kesek nedîtin.

9Çaxê ji ç’îyê dihatine xwarê, Îsa t’emî li wan kir got: «Çi ku we dît t’u kesîr’a nebêjin, h’eta ku Kur’ê Mêriv ji mirinê r’anebe»[+]. 10Şagirta ev t’emî xwey kir û ji hevdu pirsîn, k’a me’na vê r’abûna ji mirinê çi ye. 11Û wana jê pirsî: «Gelo çima qanûnzan dibêjin pêşîyê gerekê Êlyas bê?»[*] 12Ewî jî wanr’a got: «R’ast e, pêşîyê Êlyasê bê û her tiştî wê dîsa bîne cî. Lê çima hatîye nivîsarê, ku Kur’ê Mêriv wê gelekî cefê bik’işîne û bê bêhurmetkirinê? 13Lê Ez wer’a dibêjim, Êlyas hatîye jî û çawa ku bona wî hatibû nivîsarê, usa jî serê wî kirin, çawa ku dilê wan xwest»[+].


Îsa kur’ikekî cinak’etî qenc dike


(Metta 17:14-21; Lûqa 9:37-43a)

14[•]Gava veger’îyane cem şagirtêd din, dîtin li dora wan e’laleteke giran girtîye û qanûnzan jî wanr’a k’etibûne de’wê. 15Hingê t’emamîya e’laletê ku Îsa dît, gelekî e’cêbmayî ma, berbi Wî bezîn û silav danê. 16Îsa ji şagirta pirsî: «Hûn bona çi wanr’a k’etine de’wê?»

17Ji nav e’laletê merivekî lê veger’and û got: «Dersdar! Min kur’ê xweyî r’uh’ê lalva girtî anî cem Te[+]. 18K’îderê ku pê digire wî e’rdê dixe, k’ef dêv dik’eve, diran lê dikine ç’irke-ç’irk û r’eq dibe. Min hîvî ji şagirtêd Te kir, ku vî r’uh’î derxin, lê nikaribûn».

19Îsa li wan veger’and û got: «Hey nisilê nebawer! H’eta k’engê Ezê t’evî we bim? H’eta k’engê Ezê li we sebir kim? Wî bînine cem Min». 20Wana kur’ik anîne cem Îsa. Gava ku r’uh’ê h’eram Îsa dît, pêr’a-pêr’a kur’ik veç’ir’ikand. Ew k’ete e’rdê, k’ef dêv k’et û p’irpitî[+]. 21Îsa ji bavê wî pirsî: «Ji k’engêva ev yeka t’evî wî diqewime?» Ewî got: «Ji zar’otîyêda. 22Û vî r’uh’î gelek cara eva avîtîye nava êgir û avê, ku wî bikuje. Lê heger ji destê Te tê, tiştekî bike bira gunê Te li me bê, alîk’arîya me bike!»[+] 23Îsa wîr’a got: «Te got çi? ‹Heger ji destê te tê?› Bona yê bawer dike her tişt dibe»[+]. 24Wê gavê bavê kur’ik kire qîr’în û got: «Ez bawer dikim. Alîk’arîya nebawerîya min bike!» 25Gava Îsa dît ku e’lalet dibeze, t’opî ser Wî dibe, li r’uh’ê h’eram hilat û got: «Hey r’uh’ê ker’ û lal, Ez e’mirî ser te dikim: Ji kur’ik derk’eve û careke din nek’evî nava wî!» 26R’uh’ kire qîr’în, kur’ik qayîm veç’ir’ikand jê derk’et. Û kur’ik bû mîna mirîya, usa ku geleka digot: «Ew mir!»[+] 27Lê Îsa destê wî girt, ew r’akir. Kur’ik jî r’abû sekinî[+]. 28Çaxê Îsa k’ete malê, şagirtêd Wî başqe jê pirsîn: «Me çima nikaribû ew cin derxista?» 29Îsa li wan veger’and û got: «Cinê vî cûr’eyî bi t’u tiştî dernayê, pêştirî bi dua[*] ».


Îsa dîsa derheqa mirina Xweda dibêje


(Metta 17:22-23; Lûqa 9:43b-45)

30[•]Ji wir çûn û nav Celîlêr’a derbaz bûn. Îsa nedixwest ku kes vê yekê bih’ese, 31çimkî Ewî şagirtêd Xwe hîn dikir û wanr’a digot: «Kur’ê Mêriv wê bik’eve destê meriva, ewê Wî bikujin, lê pey kuştinêr’a r’oja sisîya wê r’abe»[+]. 32Lê wana ev gotin fe’m nedikir, ditirsîyan jî ku ji Wî bipirsin[+].


K’î ye yê herî mezin?


(Metta 18:1-5; Lûqa 9:46-48)

33[•]Û ew hatine Kefernahûmê. Gava Îsa malda bû, ji şagirta pirsî: «Hûn r’êda bona çi hevr’a k’etibûne de’wê?»[+] 34Wana dengê xwe nekir, çimkî r’êda nav hevda xeber dabûn, k’a ji wan k’î ye yê herî mezin. 35Îsa r’ûnişt, gazî her donzdeha kir û wanr’a got: «Heger yek dixwaze bibe yê pêş, gerekê ew bibe yê herî paş û xulamê h’emûya»[+]. 36Û destê zar’okekê girt, nav wanda da sekinandinê, paşê ew zar’ok da h’emêza Xwe û wanr’a got:[+] 37«K’î zar’okeke aha bi navê Min qebûl ke, ew Min qebûl dike. Û k’î ku Min qebûl ke, ew ne ku Min, lê Yê ku Ez şandime qebûl dike»[+].


Yê ne miqabilî me ye, ew pişta me ye


(Lûqa 9:49-50)

38Yûh’enna Îsar’a got: «Dersdar! Me merivek dît ku bi navê Te cin derdixistin, lê me kir ku em nehêlin, çimkî ew pey me nayê»[+]. 39Lê Îsa got: «Pêşîyê li wî negirin. Kesek t’une ku bi navê Min k’eremetekê bike û pêr’a-pêr’a bikaribe hindava Minda xirab xeber de. 40Çimkî ewê ku ne miqabilî me ye, ew pişta me ye[+]. 41Ez r’ast wer’a dibêjim, ewê ku t’ase av bide we bona xatirê wê yekê, ku hûn p’ara Mesîh in, ewê heqê xwe qet unda neke[+].


Jir’êderxistin


(Metta 18:6-9; Lûqa 17:1-2)

42K’î ku ji van biç’ûka yekî, yê ku bawerîya xwe Min tîne ji r’ê derxe, wîr’a hê qenc e, ku beraşek stûyê wîva bê girêdanê û bê avîtinê nava be’rê[+]. 43-44Heger destê te, te ji r’ê derdixe, wî jêke! Bona te hê qenc e, ku tu qop bik’evî jîyînê, ne ku du destêd te hebin û her’î ce’nimê, nava agirê ku qet natemire.[*][+] 45-46Heger nigê te, te ji r’ê derdixe, wî jêke! Bona te hê qenc e, ku tu bê nig bik’evî jîyînê, ne ku du nigêd te hebin û bêyî avîtinê ce’nimê. 47Heger ç’e’vê te, te ji r’ê derdixe, wî derxe! Bona te hê qenc e, ku tu bi ç’e’vekî bik’evî P’adşatîya Xwedê, ne ku du ç’e’vê te hebin û bêyî avîtinê ce’nimê. 48Wê derê ‹ewê ji kurmê nemirî bêne kotinê û agirê jî netemire›[*] . 49Çimkî her merivekê bi êgir bê xwêkirinê[*] . 50Xwê tiştekî qenc e. Lê heger xwê şor’ayîya xwe unda ke, hûnê çawa dîsa şor’ayîya wê bînine cî? Bira te’ma xwê nava weda be û bi hevr’a e’dilayîyêda bijîn»[+].

### 10


Pirsa jinber’danê


(Metta 19:1-12; Lûqa 16:18)

1[•]Îsa ji wir r’abû çû sînorê Cihûstanê û derbazî wî alîyê ç’emê Ûrdunê bû. Dîsa e’laletê li dora Wî girt û çawa e’detê Wî bû, Ewî dîsa ew hîn kirin. 2Ji fêrisîya hinek nêzîkî Wî bûn û jê pirsîn, wekî Wî bicêr’ibînin: «Gelo li gora Qanûnê r’ast e, ku mêr jina xwe ber’de?» 3Îsa caba wan da û got: «Mûsa çi t’emî da we?» 4Wana got: «Mûsa îzin da, ku mêr k’axaza jinber’danê binivîse û jinê ber’de»[*][+] . 5Lê Îsa wanr’a got: «Ji dest serh’işkîya we Mûsa ev t’emî wer’a nivîsî. 6Lê serê sêrîda, wextê e’firandinê Xwedê ew ‹qisimê mêr û jinêda xuliqandin›[*][+] . 7‹Bona vê yekê mêrê dê û bavê xwe bihêle, xwe li jina xwe bigire[+] 8û her du wê bibine bedenek›[*] . Awa îdî ew ne dudu ne, lê bedenek in. 9Bona vê yekê ewêd ku Xwedê ew kirine yek, bira meriv wan ji hevdu neqetîne»[+]. 10Gava ew dîsa malda bûn, şagirta bona vê meselê ji Wî pirsîn. 11Îsa wanr’a got: «K’î ku jina xwe ber’de û yeke din bistîne, hindava wêda zinêk’arîyê dike 12û heger jin jî mêrê xwe ber’de û yekî din bistîne, zinêk’arîyê dike»[+].


Îsa dua zar’oka dike


(Metta 19:13-15; Lûqa 18:15-17)

13[•]Awa zar’ok danîne cem Îsa, ku destê Xwe dayne ser wan, lê şagirt li yêd danîn hilatin. 14Gava ku Îsa ev yek dît, hêrs k’et û wanr’a got: «Bira ew zar’ok bêne cem Min, pêşîya wan negirin, çimkî P’adşatîya Xwedê p’ara yêd aha ye. 15Ez r’ast wer’a dibêjim, k’î P’adşatîya Xwedê[†] mîna zar’okekê qebûl neke, ew t’u car nak’eve nava wê»[+]. 16Paşê ew zar’ dane h’emêza Xwe, destê Xwe danî ser wan û dua li wan kir[+].


Yekî dewletî li jîyîna h’eta-h’etayê[†] diger’e


(Metta 19:16-30; Lûqa 18:18-30)

17[•]Gava Îsa r’îya Xweda diçû, yek berbi Wî bezî, çû li ber Wî çok da û jê pirsî: «Dersdarê qenc, ez çi bikim, wekî jîyîna h’eta-h’etayê war bim?»[+] 18Îsa wîr’a got: «Tu çima Minr’a dibêjî qenc? Qenc t’enê Xwedê ye, pêştirî Wî kesekî din t’une[+]. 19Tu t’emîya zanî: ‹Nekuje, zinêk’arîyê neke, nedize, şe’detîya derew nede, xûdana xelqê nexwe, qedirê dê û bavê xwe bigire›[*] »[+].

20Ewî got: «Dersdar, ev h’emû jî min ji cahiltîya xweda xwey kirine»[+]. 21Îsa lê nihêr’î, ew h’iz kir û gotê: «Hê kêmasîke te heye. Her’e çî te heye bifiroşe, belayî feqîra ke, hingê xizna te wê li e’zmên hebe. Û pey Min were[*] »[+]. 22Li ser vê gotinê ewî r’eng avît, me’dekirî çû, çimkî gelek hebûka wî hebû.

23Îsa li dora Xwe nihêr’î û şagirtêd Xwer’a got: «Dewletîyar’a çiqas ze’met e, ku bik’evine P’adşatîya Xwedê!»[+] 24Şagirt ser van gotinêd Wî e’cêbmayî man, lê Îsa dîsa dûmayî kir û got: «Lawno! Wanr’a çiqas ze’met e, bik’evine P’adşatîya Xwedê, yêd ku gumana xwe datînine ser dewleta xwe![*] 25Deve wê qula derzîyêr’a hê r’ih’et derbaz be, ne ku dewletî bik’eve P’adşatîya Xwedê». 26Şagirt gelekî e’cêbmayî man û hevr’a gotin: «Îdî k’î dikare xilaz be?» 27Îsa li wan nihêr’î û got: «Ew tişt ji destê mêriv nayê, lê ji destê Xwedê tê, çimkî Xwedê dikare her tiştî bike»[+]. 28Hingê Petrûs destpêkir jêr’a got: «Awa me h’emû tişt hiştîye û pey Te hatine»[+]. 29Îsa wanr’a got: «Ez r’ast wer’a dibêjim, t’u kes t’une ku bona Min û Mizgînîyê mal, yan bira, yan xûşk, yan dê, yan bav, yan zar’, yan e’rdêd xwe hiştibin,[+] 30û li vê dinê sed qat mala, bira, xûşka, dîya, zar’a û e’rda t’evî zêrandina nestîne û dinya dinda jî jîyîna h’eta-h’etayê[+]. 31Lê gelekêd pêş wê bibine yêd paş û yêd paş wê bibine yêd pêş»[+].


Îsa cara sisîya derheqa mirina Xweda dibêje


(Metta 20:17-19; Lûqa 18:31-34)

32[•]Awa ew li ser r’ê bûn û hevraz diçûne Orşelîmê, Îsa li pêşîya wan diçû, şagirt e’cêbmayî diman û ewêd li pey dihatin ditirsîyan. Ewî dîsa her donzdeh dane alîkî û destpêkir ew tiştêd ku wê serê Wî biqewimîyana wanr’a got: 33«Bibihên! Em hevraz diçine Orşelîmê. Kur’ê Mêriv wê bik’eve destê serekêd k’ahîna û qanûnzana. Ewê jêr’a kuştinê derxin û Wî bidine destê necihûya[†] 34û ewê qerfê xwe li Wî bikin, t’ûkinê, bidine ber qamçîya, Wî bikujin. Û r’oja sisîya wê ji mirinê r’abe»[+].


Xwestina Aqûb û Yûh’enna


(Metta 20:20-28)

35[•]Hingê kur’êd Zebedî, Aqûb û Yûh’enna nêzîkî Îsa bûn û gotinê: «Dersdar, em dixwazin wekî em ji Te çi hîvî kin, Tu bona me bikî»[+]. 36Ewî jî ji wan pirsî: «Hûn çi dixwazin ku Ez bona we bikim?» 37Wan jêr’a got: «Îzinê bide ku r’ûmeta Teda ji me yek li milê Teyî r’astê, yê din jî li milê Teyî ç’epê r’ûnê»[+]. 38Îsa wanr’a got: «Hûn nizanin çi dixwazin. Gelo hûn dikarin ji wê k’asê vexwin, ya ku Ezê vexwim? Yan jî bi wê nixumandinê bêne nixumandinê bi k’îjanê Ezê bême nixumandinê?»[+] 39Wana jêr’a got: «Em dikarin». Îsa wanr’a got: «Belê hûnê vexwin ji wê k’asa ku Ezê vexwim û bêne nixumandinê bi wê nixumandina ku Ezê pê bême nixumandinê,[+] 40lê îzina li milê Minî ç’ep û r’astê r’ûniştinê ne destê Minda ye. Ew cî bona wan in, k’îjanar’a hatine hazirkirinê». 41Gava her dehe şagirtêd din ev yek bihîst, dilê wan ji Aqûb û Yûh’enna ma. 42Lê Îsa ew gazî cem Xwe kirin û got: «Hûn zanin yêd ku nav miletada serwêr têne h’esabê, serdestîyê li wan dikin û giregirêd wan jî h’ukumî ser wan dikin. 43Lê nava weda bira usa nîbe. K’î ku nava weda dixwaze bibe yê mezin, gerekê bibe berdestîyê we[+]. 44Û k’î ku nava weda dixwaze bibe pêş, gerekê bibe xulamê h’emûya. 45Çimkî Kur’ê Mêriv[†] jî nehatîye ku jêr’a berdestîyê bikin, lê wekî Ew Xwexa berdestîyê bike û e’mirê Xwe bide ku geleka bik’ir’e»[+].


Îsa p’arskirekî kor bajarê Erîhayêda qenc dike


(Metta 20:29-34; Lûqa 18:35-43)

46[•]Paşê ew hatine Erîhayê. Gava Îsa t’evî şagirtêd Xwe û e’laleteke giranva ji bajêr derk’et, Kur’ê Tîmeyo, Bartîmeyoyê kor[*] li ser r’ê r’ûniştibû p’ars dikir. 47Gava bihîst ku Îsayê Nisretê derbaz dibe, destpêkir kire qîr’în û got: «Îsayê Kur’ê Dawid[†], li min were r’e’mê!»[+] 48Geleka li wî hilat, wekî dengê xwe bibir’e, lê ewî hê dikire qîr’în û digot: «Kur’ê Dawid, li min were r’e’mê!» 49Îsa sekinî û got: «Gazî wî kin». Gazî yê kor kirin û wîr’a gotin: «Ç’e’vê te r’onik! R’abe ser xwe, gazî te dike». 50Ewî jî p’otê xwe avît, banzda ser xwe û hate cem Îsa. 51Îsa jê pirsî: «Tu çi ji Min dixwazî ku Ez bona te bikim?» Yê kor jêr’a got: «Dersdar, dixwazim ç’e’vêd min bibînin». 52Û Îsa jêr’a got: «Her’e, bawerîya te tu qenc kirî». Û wî çaxî ç’e’vêd wî dîtin, da pey Îsa çû[+].

### 11


Îsa bi r’ûmet dik’eve Orşelîmê


(Metta 21:1-11; Lûqa 19:28-40; Yûh’enna 12:12-19)

1[•]Gava ew nêzîkî Orşelîmê bûn û gihîştine ç’îyayê Zeyt’ûnê[†] û gundêd Beytfacê û Beytanyayê, hingê Îsa du şagirtêd Xwe şandin[+] 2û wanr’a got: «Her’ine wî gundê pêşberî xwe. Hema çawa ku hûn bik’evinê, hûnê ce’şikeke girêdayî bibînin ku hê kesek lê sîyar nebûye. Ewê vekin û bînin. 3Û heger yek ji we bipirse û bêje: ‹Hûn çima vê yekê dikin?› bêjinê: ‹Xudanr’a lazim e û wê destxweda bişîne vir›». 4Ew şagirt çûn û li ber derî li k’ûçê, ce’şikeke girêdayî dîtin. Gava vedikirin, 5hinekêd wir sekinî pirsîn: «Hûn çi dikin? Çima wê ce’şikê vedikin?» 6Şagirta caba wan usa da, çawa ku Îsa wanr’a gotibû. Û ew hiştin. 7Ce’şik Îsar’a anîn, k’incêd xwe avîtine ser wê û Ew li wê sîyar bû. 8Geleka k’incêd xwe ser r’ê r’adixistin, hineka jî ji k’ewşên ç’iqilêd dara dibir’în, ser r’ê r’adixistin. 9Yêd li pêşîya Wî û pey Wî ku diçûn dikirine qîr’în: «Hosanna! Bimbarek e Ewê ku bi navê Xudan tê![*] 10Bimbarek e ew P’adşatîya bavê me Dawide ku tê. Hosanna Yê Herî Jorinr’a![*] »[+]

11Îsa k’ete Orşelîmê, çû p’aristgehê[†]. Ç’e’vê Xwe li her tiştî ger’and, lê çimkî îdî êvar bû, t’evî her donzdeha çû Beytanyayê.


Dara hêjîrêye h’işkbûyî


(Metta 21:18-19)

12[•]R’oja dinê, gava ew ji Beytanyayê derdik’etin, Îsa bir’çî bû[+]. 13Dûrva dareke hêjîrêye belgdayî[†] dît, berbi wê çû, k’a tiştekê ser hebe. Gava gihîşte darê, pêştirî belga tiştek nedît, çimkî hê ne wextê hêjîra bû[+]. 14Hingê Ewî wê darêr’a got: «Bira îdî t’u kes t’u car berê te nexwe». Şagirtêd Wî ev gotin bihîstin.


Îsa p’aristgehê paqij dike


(Metta 21:12-17; Lûqa 19:45-48; Yûh’enna 2:13-22)

15[•]Û ew hatine Orşelîmê. Îsa k’ete p’aristgehê û destpêkir ewêd ku p’aristgehêda dik’ir’în û difirotin derxistine derva. T’extêd p’ereguhêr’a û k’ursîyêd kevotkfiroşa welger’andin[+] 16û nehişt, ku t’u kes tiştekî p’aristgehêr’a derbaz ke. 17Ew hîn kirin û got: «Çima ne nivîsar e: ‹Mala Min wê bona h’emû mileta mala dua bê h’esabê›[*] ? Lê we ew kirîye ‹şkefta qaçaxa›[*] ». 18Serekêd k’ahîna û qanûnzana ev yek ku bihîstin, destpêkirin ku çawa bikin Wî bikine fesalê bikujin. Ewana ji Wî ditirsîyan, çimkî t’emamîya e’laletê ser hînkirina Wî zendegirtî mabû[+]. 19Gava ku r’o çû ava, Ew ji bajêr derk’etin[+].


Dersa dara hêjîrê


(Metta 21:20-22)

20[•]Serê sibehê, gava ewana ber darêr’a derbaz bûn, dîtin ku ew dara hêjîrê r’awê xweva h’işk bûye. 21K’ete bîra Petrûs û ewî Îsar’a got: «Dersdar, dîna Xwe bidê, ew dara hêjîrêye ku Te nifir’ lê kir h’işk bûye». 22Îsa wanr’a got: «Bawerîya we bira ser Xwedê hebe. 23Ez r’ast wer’a dibêjim, k’î ku vî ç’îyayîr’a bêje: ‹R’abe xwe bavêje be’rê› û dudilî nebe, lê bawer bike ku gotina wî wê biqewime, usa jî wê bibe[+]. 24Bona vê yekê Ez wer’a dibêjim, hûn çi ku nava duada bixwazin, bawer bikin ku we îdî standîye û xwestina we wê bê sêrî[+]. 25Û gava ku hûn disekinin û dua dikin, bibaxşînin, heger tiştekî we hindava kesekîda hebe, wekî Bavê weyî e’zmana jî neheqîyêd we bibaxşîne we[+]. 26[*] Lê heger hûn nebaxşînin, Bavê weyî e’zmana jî neheqîyêd we nabaxşîne we».


Pirsa derheqa h’ukumê Îsada


(Metta 21:23-27; Lûqa 20:1-8)

27[•]Û ew dîsa hatine Orşelîmê. Dema ku Îsa p’aristgehêda diger’îya, serekêd k’ahîna, qanûnzan û r’ûspî hatine cem Wî 28û jê pirsîn: «Tu bi çi h’ukumî van kira dikî? K’ê ev h’ukum daye Te, ku Tu van kira bikî?»[+] 29Îsa wanr’a got: «Ezê jî tiştekî ji we bipirsim. Heger we caba Min da, Ezê jî wer’a bêjim, ku Ez bi çi h’ukumî van kira dikim: 30H’ukumê nixumandina Yûh’enna ji e’zmên bû yan ji meriva? Caba Min bidin!»[+] 31Ewana nav hevda şêwirîn û gotin: «Heger em bêjin: ‹Ji e’zmên bû›, Ewê bêje: ‹Lê we çima ew bawer nekir?›[+] 32Lê heger em bêjin: ‹Ji meriva bû?..›» Ew ji e’laletê ditirsîyan, çimkî h’emûya qebûl kiribû ku Yûh’enna r’ast p’êxember bû[+]. 33Caba Îsa dan û gotin: «Em nizanin». Îsa wanr’a got: «Ez jî wer’a nabêjim ku Ez bi çi h’ukumî van kira dikim».

### 12


Mesela r’ezê[†] tirîya û r’ezvana


(Metta 21:33-46; Lûqa 20:9-19)

1[•]Û bi mesela dest bi xeberdanê kir, wanr’a got: «Merivekî r’ezê[†] tirîya danî, dora wê sûr kir, h’ewzekî tirîh’incir’andinê têda k’ola, hêlaneke nobedara çêkir û ew bi k’irê da r’ezvana, çû welatekî din[+]. 2Wextda xulamek şande cem r’ezvana, wekî ji wî r’ezî berê p’ara xwe ji wan bistîne. 3Lê wana ew girt, k’utan û destvala ver’êkirin. 4Û wî dîsa xulamekî din şande cem wan, lê wana serî lê şkênand û ew r’obet kirin. 5Ewî yekî din şand, wana ew jî kuşt. Wî gelekêd din şandin, wana hinek ji wan k’utan û hinek jî kuştin[+]. 6Bona wî t’enê yek mabû ku bişanda, kur’ê xweyî delal. Xulese r’abû ew jî şand û got: ‹Hilbet wê ji kur’ê min şerm bikin›[+]. 7Lê ev r’ezvanêd han li hev şêwirîn û gotin: ‹Ev warê wî ye! Werin em vî bikujin, mîrat’ê[†] mer’a bimîne›[+]. 8Hingê ew girtin kuştin û cinyazê wî ji r’ez derxistine der[+]. 9De îjar xweyê r’ez wê çi bike? Ne ewê bê qir’a r’ezvana bîne û r’ez bide hinekêd din[+]? 10Çima we ew nivîsar nexwendîye?

‹Ew kevirê ku hosta t’exsîr kir,
ew bû serê e’nîşkê[†].
11Ev yek ji alîyê Xudanda qewimî
û li ber ç’e’vê me h’eyr-h’ujmek’ar e!›[*] »[+]

12Serwêrêd cihûya[†] fe’m kirin, ku Îsa ev mesele anî ser wan, kirin ku Wî bigirin, lê ji e’laletê tirsîyan, k’erba Ew hiştin û çûn[+].


Pirsa xercdayîn û nedayînê


(Metta 22:15-22; Lûqa 20:20-26)

13[•]Paşê wana hineke ji fêrisîya û piştgirêd Hêrodes şandine cem Wî, wekî Wî bi xeberêd devê Wî bigirin[+]. 14Ewana hatin û jêr’a gotin: «Dersdar! Em zanin ku Tu yekî r’ast î. Minetê ji kesî nakî, çimkî nav merivada firqîyê danaynî, lê r’îya Xwedê r’ast hîn dikî. Gelo r’ast e ku em xerc bidine Qeyser[†] yan na? Em bidin, yan nedin?»[+] 15Lê dur’ûtîya wan ku Îsava e’yan bû got: «Çima hûn Min dicêr’ibînin? Minr’a zîvekî bînin ku Ez bibînim»[+]. 16Wana jêr’a zîvek anî. Ewî ji wan pirsî: «Ev navê nivîsar û sifet[†] yê k’ê ye?» Wana got: «Yêd Qeyser in». 17Îsa wanr’a got: «Wekî usa ye, çi ku yêd Qeyser in bidine Qeyser û çi ku yêd Xwedê ne bidine Xwedê». Û ser Wî e’cêbmayî man[+].


Pirsa r’abûna mirîya


(Metta 22:23-33; Lûqa 20:27-40)

18[•]Sadûqî[†], ku dibêjin r’abûna mirîya t’une, hineke ji wan hatine cem Îsa û jê pirsîn:[+] 19«Dersdar! Mûsa mer’a nivîsîye: ‹Heger birê yekî bêzur’et bimire û jinê stûxar bihêle, bira birê wî jina wî bistîne û warê birê xwe şîn ke›[*][+] . 20Awa h’eft bira hebûn. Birê mezin jinek stand, bêzur’et mir. 21Biç’ûkê wî ew jin stand, ew jî bêzur’et mir, usa jî hate serê yê sisîya. 22Xulese van her h’eft bira jî ew jin stand û bêzur’et mirin, pey wanr’a jî ew jin mir. 23De îjar wê R’oja R’abûnê[†], gava mirî r’abin, eva jina wê k’îjan birayîr’a bik’eve? Çimkî her h’efta jî ewa standibû».

24Îsa li wan veger’and û got: «Ne hûn ji dest vê yekê xalifî ne, ku ne nivîsara zanin, ne jî qewata Xwedê? 25Gava yêd mirî ji mirinê r’abin, wê ne bizewicin û ne jî mêr kin, çimkî ewê mîna milyak’etêd e’zmana bin. 26Lê derheqa r’abûna mirîyada, çima we K’itêba Mûsada[*] nexwendîye serhatîya dara dir’îyêda ku çawa Xwedê Mûsar’a dibêje: ‹Ez Xwedêyê Birahîm[†], Xwedêyê Îshaq[†] û Xwedêyê Aqûb[†] im›[*][+] ? 27Ew ne Xwedêyê mirîya ye, lê Xwedêyê zêndîya ye. Hûn lap xalifî ne!»


T’emîya ser t’emîyar’a


(Metta 22:34-40; Lûqa 10:25-28)

28[•]Qanûnzanekî ku şer’-de’wê wan bihîst û dîna xwe jî dayê, ku Îsa çawa qenc caba wan da, nêzîkî Îsa bû û jê pirsî: «K’îjan t’emî ser h’emû t’emîyar’a ye?» 29Îsa lê veger’and: «Ev e t’emîya ser t’emîyar’a: ‹Bibihê, Îsraêl! Xudan Xwedêyê me Xudanek e[*] . 30Xudan Xwedêyê xwe h’iz bike, bi t’emamîya dilê[†] xwe, bi t’emamîya canîya xwe, bi t’emamîya h’işê xwe û bi t’emamîya qewata xwe›[*][+] . 31Ya duda jî ev e: ‹Hevalê xwe weke xwe h’iz bike›[*] . Ji van mestir t’u t’emî t’une»[+]. 32Îjar qanûnzan Wîr’a got: «R’ast e, Dersdar! Te r’ast got, ku ‹Xudan yek e û ji Wî pêştir yekî mayîn t’une›[*][+] . 33Û ‹bi t’emamîya dil, bi t’emamîya aqil, bi t’emamîya qewatê Xwedê h’izkirin› û ‹hevalê xwe jî weke xwe h’izkirin› ser her dîyarîyêd t’evayîşewatê û qurbanêd mayînr’a ye»[*] . 34Îsa dîna Xwe dayê, ku wî bi aqilî caba xwe da, jêr’a got: «Tu ji P’adşatîya Xwedê ne dûr î». Pey vê yekêr’a, îdî t’u kesî newêribû tiştek ji Wî bipirsîya[+].


Mesîh kur’ê k’ê ye?


(Metta 22:41-46; Lûqa 20:41-44)

35[•]Gava ku Îsa p’aristgehêda hîn dikir, got: «Qanûnzan çawa dibêjin ku Mesîh kur’ê Dawid e[+]? 36Ne Dawid xwexa pê R’uh’ê Pîroz dibêje?

‹Xudan gote Xudanê min:
Li milê Minî r’astê r’ûnê,
h’eta ku Ez dijminêd Te bikime binê p’îyêd Te›[*][+] .

37Awa Dawid xwexa ku Wî ‹Xudan› h’esab dike, îdî Ew çawa dibe kur’ê Dawid?»


Qanûnzanêd dur’û


(Metta 23:1-36; Lûqa 20:45-47)

Wê e’laleta giran bi dil û eşq guhdarîya Îsa dikir[+]. 38[•]Hînkirina Xweda Ewî got: «H’evza xwe ji wan qanûnzana bikin, yêd ku h’iz dikin bi çuxêd dirêj biger’in, bazarada silavê bidine wan, 39k’inîştada k’ursîyêd pêşin bigirin û şayîyada jî herema[†] jorin r’ûnên[+]. 40Evana alîkîva malêd jinebîya h’ûfî xwe dikin, alîyê dinva jî bona xwek’ifşkirinê duayê xwe dirêj dikin. Dîwana wanê hê giran be».


Dîyarîya jinebîya belengaz


(Lûqa 21:1-4)

41[•]Îsa li pêşberî p’eredanga[†] p’aristgehê r’ûnişt û dîna Xwe dayê, ku e’laletê çawa p’ere davîtine p’eredangê. Gelek dewletîya gelek avîtinê[+]. 42Jinebîke belengaz jî hat û du pol[†], ku dikire qur’ûşek, avîtê. 43Îsa şagirtêd Xwe gazî cem Xwe kirin û wanr’a got: «Ez r’ast wer’a dibêjim, ku evê jinebîya belengaz ji van h’emûya ze’ftir avîte p’eredangê, 44Van h’emûya ji zêdeya hebûka xwe avîtinê. Lê evê vê belengazîya xweda çî wê hebû ku pê e’bûrê xwe bikira h’emû avîtê»[+].

### 13


Îsa pêşda derheqa wêranbûna p’aristgehêda dibêje


(Metta 24:1-2; Lûqa 21:5-6)

1[•]Gava Îsa ji p’aristgehê derk’et, ji şagirtêd Wî yekî Wîr’a got: «Dersdar! Hela dîna Xwe bidê ev çi kevir in û çi avayî ne!» 2Îsa li wî veger’and û gotê: «Tu van avayîyêd mezin dibînî? Ev h’emûyê jî wêran bin, li vir kevirê li ser kevir qet nemîne!»[+]


Tengasî û zêrandin


(Metta 24:3-14; Lûqa 21:7-19)

3Gava Îsa li ç’îyayê Zeyt’ûnê, li pêşberî p’aristgehê r’ûniştibû, Petrûs, Aqûb, Yûh’enna û Endrawis başqe jê pirsîn: 4«Bêje me, ew tişt wê k’engê biqewimin? Û berî qewimandina wan h’emûya, çi nîşanê bibin?» 5Hingê Îsa destpêkir û wanr’a got: «Haş ji xwe hebin, ku t’u kes we nexapîne[+]. 6Gelek wê pê navê Min bên û bêjin: ‹Ez im Mesîh› û wê geleka bixalifînin. 7Gava hûn dengê şer’a û be’sa şer’a bibihên, hûn xwe unda nekin. Gerekê ev tişt biqewimin, lê ew hê ne axirî ye. 8Miletê r’abe ser milet, p’adşatîyê r’abe ser p’adşatîyê, cî-cîya wê e’rdh’ej û xelayî-celayê bibin. Lê ev h’emû mîna êşa k’ulfetê ye, ku destpêdike pê digire[+].

9Lê hûn haş ji xwe hebin! Wê we bibine ber dîwana û k’inîştada we bik’utin. Bona Min wê we ber welî[†] û p’adşa bidine sekinandinê, wekî hûn ber wan şe’detîyê bidin[+]. 10Gerekê pêşîyê Mizgînî h’emû miletar’a bê dayînê[+]. 11Gava ku we bigirin bibine ber dîwanê, pêşda xem nekin ku hûnê çi bêjin. Lê wê demê çi wer’a bê dayînê, wê jî bêjin, çimkî ne ku hûnê xeber din, lê R’uh’ê Pîroz[+]. 12Bira wê birê xwe bide kuştinê û bav kur’ê xwe. Zar’ê r’abine ser dê û bavê xwe û wan bidine kuştinê[+]. 13Û bona navê Min hûnê ber ç’e’vê h’emûya r’eş bin. Lê ewê ku h’eta xilazîyê teyax ke, ewê xilaz be[+].


H’eramîya Wêrankirinê


(Metta 24:15-21; Lûqa 21:20-24)

14[•]Awa çaxê hûn wê ‹h’eramîya wêrankirinê›[*] bibînin, li wî cîyê necayîz sekinî», (ewê ku dixûne bira fe’m bike) «hingê ewêd ku Cihûstanêda ne bira bir’evine ç’îya. 15Û ewê ku ser xanî ye bira jorda neyê xwarê û nek’eve hindur’, wekî tiştekî hilde[+]. 16Û ewê ku k’ewşênda ye bira veneger’e ku p’otê xwe hilde. 17Lê wey li h’emla û destdergûşa wan r’ojada![+] 18Dua bikin ku ev yek zivistanêda neqewime. 19Çimkî wan r’ojada wê tengasîke usa bibe, wekî ji r’oja ku Xwedê dinya e’firandîye h’eta niha nebûye û ne jî wê bibe[+]. 20Heger Xudan ew r’oj kin nekirina, t’u kes xilaz nedibû, lê bona xatirê wan bijartîyêd ku Wî bijartine, ew r’oj kin kirine[+].

21Hingê, heger yek wer’a bêje: ‹Mesîh va ye li vir e›, yan jî: ‹Wa ye dera han e›, bawer nekin[+]. 22Çimkî mesîh û p’êxemberêd derew wê derên. Wê nîşan û k’eremeta bikin, heger dest wanva bê, wê bijartîya jî bixalifînin[+]. 23Lê hûn haş ji xwe hebin! Min her tişt pêşda wer’a got[+].


Hatina Kur’ê Mêriv


(Metta 24:29-31; Lûqa 21:25-28)

24[•]Lê wan r’ojada, pey wê tengasîyêr’a,

‹r’ûyê r’oyê wê bê girtinê
û hîvê r’onaya xwe nede,
25steyrkê ji e’zmên bik’evin,
û t’opêd e’zmana wê ji r’îyêd xwe derên[*] ›[*][+] .

26Û hingê wê bibînin, Kur’ê Mêriv bi qewata mezin û r’ûmet e’wrava tê[*][+] . 27Wî çaxî Ewê milyak’etêd Xwe bişîne û bijartîyêd Xwe ji her çar qulba berev ke, ji p’er’êd e’rdê girtî h’eta p’er’êd e’zmên[+].


Dersa dara hêjîrê


(Metta 24:32-35; Lûqa 21:29-33)

28[•]Ji dara hêjîrê dersekê hîn bin: Çaxê ku ç’iqilêd wê ter’ dibin û belgêd wê dibişkivin, îdî hûn zanin ku havîn nêzîk e. 29Usa jî gava hûn bibînin ku ev yek diqewimin, bizanibin ku Ew nêzîk e, li ber şêmîkê ye. 30Ez r’ast wer’a dibêjim, eva nisila derbaz nabe, h’eta ku ev h’emû tişt neqewimin[+]. 31E’rd û e’zmanê derbaz bin, lê gotinêd Min t’u car derbaz nabin[+].


R’oj û sih’et ne e’yan e


(Metta 24:36-44)

32[•]Lê bona wê r’ojê û wê sih’etê t’u kes nizane, ne milyak’etêd e’zmên û ne jî Kur’, lê t’enê Bav. 33Haş ji xwe hebin! H’işyar bimînin![*] Çimkî hûn nizanin k’engê wextê pêr’a bigihîje[+]. 34Ev yek mîna merivekî ye, ku mala xwe dihêle û derdik’eve r’êwîtîyê. Berî çûyînê t’emîya mala xwe dide xulamêd xwe, şixulê wan her kesî didê û e’mirî ser dergehvan dike, ku h’işyar bimîne[+]. 35Bona vê yekê h’işyar bimînin, çimkî hûn nizanin malxê malê wê k’engê bê, êvarê yan nîvê şevê, yan wextê bangdana dîka, yan serê sibehê[+]. 36Nebe ku nişkêva Ew bê û we xewêda bigire[+]. 37Ez çi wer’a dibêjim, h’emûyar’a dibêjim: H’işyar bimînin!»

### 14


Girtin, xaçkirin[†] û r’abûna Îsa


Şêwira kuştina Îsa


(Metta 26:1-5; Lûqa 22:1-2; Yûh’enna 11:45-53)

1[•]Awa du r’oj şûnda wê Cejina Derbazbûnê[†] û Cejina Nanê Şkeva[†] bibûya. Serekêd k’ahîna û qanûnzana mecalekê diger’îyan, ku çawa Îsa dizîva bi fêlbazîyê bigirin, bikujin[+] 2û digotin: «Bira ev yek cejinêda nîbe, wekî cime’t r’anebe ser niga».


Îsa Beytanyayêda tê r’ûnkirinê[†]


(Metta 26:6-13; Yûh’enna 12:1-8)

3[•]Gava Îsa li Beytanyayê mala Şimh’ûnê k’otîda, li ser sifrê r’ûniştî bû, k’ulfetek hat, derdaneke[†] wêye alabastirêyî r’ûnê nardêyî[†] safî û gelekî biha hebû. Wê ew şûşe şkênand û ew r’ûn r’ête ser serê Îsa[+].

4Hineke wir hêrs k’etin û hevr’a digotin: «H’eyfa vî r’ûnî! Çima eva zîyana bû? 5Me dikaribû ev r’ûna sêsid zîvî zêdetir bifirota û belayî feqîra kira». Bi vî awayî ew k’ulfeta r’ezîl kirin.

6Lê Îsa got: «Ji wê k’ulfetê veger’in! Çima hûn xatirê wê dik’evin? Ewê tiştekî qenc bona Min kir. 7Feqîrê her gav t’evî we bin. K’engê hûn bixwazin, hûn dikarin qencîyê wanr’a bikin. Lê Ezê her gav nav weda nîbim[+]. 8Çi ji destê wê dihat ewê kir. Ewê pêşda bedena Min definkirinêr’a[†] r’ûn kir[+]. 9Ez r’ast wer’a dibêjim, dinyayêda k’îderê eva Mizgînîya bê dannasînkirinê, wê kirina vê k’ulfetê jî bona bîranîna wê bê gotinê»[+].


Cihûda nemamîya[†] Îsa dike


(Metta 26:14-16; Lûqa 22:3-6)

10[•]Hingê Cihûdayê Îsxeryotî, yekî ji her donzdeha, çû cem serekêd k’ahîna, wekî Îsa bide destê wan[+]. 11Wan jî gava ev yek bihîst, şa bûn û p’ere wîr’a soz dan. Û Cihûda ji hingêva mecalekê diger’îya ku çawa Îsa bide destê wan.


Îsa t’evî şagirta şîva Cejina Derbazbûnê dixwe


(Metta 26:17-25; Lûqa 22:7-14, 21-23; Yûh’enna 13:21-30)

12[•]R’oja pêşine Cejina Nanê Şkevada ku berxê qurbana Cejina Derbazbûnê dihate serjêkirinê, şagirta ji Îsa pirsî: «Tu li k’u dixwazî Şîva Cejina Derbazbûnê bixwî, wekî em her’in ter’a hazir kin?»[+] 13Îsa du şagirtêd Xwe şandin û wanr’a got: «Her’ine bajêr. Merivekê r’astî we bê, cêr’ê avê li ser mila. Pey wî her’ine wê mala ku ew diçê 14û bêjine xweyê malê: ‹Dersdar dibêje: K’anê ew oda mêvana, ya ku Ezê têda t’evî şagirtêd Xwe şîva Cejina Derbazbûnê bixwim?› 15Hingê ewê li qatê jorin odeke mezine hevdayî û hazir nîşanî we ke, li wê derê şîvê bona me hazir kin». 16Şagirta da ser r’ê çûne bajêr û çawa ku wanar’a gotibû usa jî dîtin û şîva Cejina Derbazbûnê hazir kirin.

17Gava r’o çû ava, Îsa t’evî her donzdeha çû wê derê. 18Çaxê li ser sifrê r’ûniştin û nanê xwe dixwarin, Îsa got: «Ez r’ast wer’a dibêjim, yekî ji we wê nemamîya[†] Min bike, yê ku t’evî Min nên dixwe»[+]. 19Ew ber xwe k’etin û destpêkirin yek-yek ji Wî pirsîn: «Dibe ku ez im?» 20Ewî wanr’a got: «Ew yek nava we her donzdehada ye, yê ku pe’rîyê xwe t’evî Min t’asêda dike. 21R’ast Kur’ê Mêriv wê usa her’e çawa ku bona Wî hatîye nivîsarê. Lê wey li wî merivê ku nemamîya Kur’ê Mêriv bike! Wîr’a hê qenc bû ku ew qet dinê nek’eta»[+].


Şîva Xudan


(Metta 26:26-30; Lûqa 22:14-23; Korint’î I 11:23-25)

22[•]Gava wana hê nan dixwar, Îsa nan hilda şikirî da, kerkir da şagirta û got: «Han hildin! Eva bedena Min e»[+]. 23Peyr’a k’as hilda şikirî da û da wan. H’emûya jî ji wê vexwar. 24Û wanr’a got: «Eva xûna Min e bona peymanê[†][*] , ku bona geleka tê r’êtinê[+]. 25Ez r’ast wer’a dibêjim, îdî Ez ji vir şûnda t’u car ji meya tirîyê venaxwim, h’eta wê r’oja ku Ezê P’adşatîya Xwedêda ji ya nû vexwim».

26Paşê wana zebûrek stira, derk’etin çûne ç’îyayê Zeyt’ûnê[+].


Îsa derheqa înk’arîya Petrûsda dibêje


(Metta 26:31-35; Lûqa 22:31-34; Yûh’enna 13:36-38)

27[•]Û Îsa wanr’a got: «Hûn h’emûyê jî ji Min p’işk bin her’in, çimkî nivîsar e:

‹Ezê li şivên xim û pezê jî bela-belayî be›[*][+] .

28Lê gava ku Ez ji mirinê r’abim, Ezê berî we her’ime Celîlê»[+]. 29Petrûs jêr’a got: «Heger h’emû jî ji Te p’işk bin her’in, lê ez na».

30Îsa wîr’a got: «Ez r’ast ter’a dibêjim, hema îşev hê berî ku dîk du cara bang de, tê sê cara Min înk’ar kî». 31Lê Petrûs ser ya xwe dima û digot: «Heger cî bê, ezê t’evî Te bimirim jî, lê t’u car Te înk’ar nakim!» H’emûya jî aha digot.


Îsa li Gêtşemanîyê dua dike


(Metta 26:36-46; Lûqa 22:39-46)

32[•]Pey wê yekêr’a ew çûne wî cîyê ku jêr’a Gêtşemanî dibêjin û Ewî şagirtêd Xwer’a got: «Vira r’ûnên, h’eta ku Ez dua bikim». 33Wî Petrûs, Aqûb û Yûh’enna t’evî Xwe birin û destpêkir k’eser k’işand û Xweda şewitî[+]. 34Wî wanr’a got: «Dilê Min haqas derd û k’eder e, mîna ber mirinê. Vira bimînin û h’işyar bin»[+]. 35Hinekî pêşda çû, Xwe dever’û avîte e’rdê û dua kir, ku heger mecal hebe, eva sih’eta ser Wîr’a derbaz be[+]. 36Û got: «Abba[†], Bavo! Her mecal ji destê Te tê. Evê k’asê ji Min dûr xe. Lê bira xwestina Min nîbe, lê ya Te be»[+].

37Paşê hate cem şagirta, ew r’azayî dîtin û gote Petrûs: «Şimh’ûn, tu r’azayî? Te nikaribû ku sih’etekê tu h’işyar bimayî? 38H’işyar bimînin û dua bikin, wekî hûn nek’evine nava cêr’ibandinê. Belê r’uh’ r’azî ye, lê beden sist e»[+].

39Dîsa çû dua kir, xût ew xeber gotin. 40Û hat dîsa ew xewêda dîtin, çimkî ç’e’vêd wan ji xewê venedibûn. Û nizanibûn çi caba Wî bidana. 41Cara sisîya jî hat û wanr’a got: «Hûn hela hê r’azayî ne û r’ih’et dibin? Bes e! Wext pêr’a gihîşt. Va ye Kur’ê Mêriv dik’eve destê gunek’ara[+]. 42R’abin em her’in. Va ye ewê ku nemamîya Min dike nêzîk bû».


Girtina Îsa


(Metta 26:47-56; Lûqa 22:47-53; Yûh’enna 18:3-12)

43[•]Hema hingê gava Wî hê xeber dida, Cihûdayê ku yek ji her donzdeha bû, hat. Ewî t’evî xwe ji alîyê serekêd k’ahîna, qanûnzana û r’ûspîyada e’laleteke giran anîbû, bi dara û şûra[+]. 44Awa nemamê Wî e’şeret dabû wan û gotibû: «Ez k’îjanî ku r’amûsim, Ew e, Wî bigirin û bi fesal bibin». 45Hema hingê jî Cihûda hate cem Îsa û got: «Dersdar![*] » û r’amûsa. 46Wana dest avîte Îsa û Ew girtin. 47Lê yekî ji yêd ku t’evî Wî sekinî bûn, şûrê xwe k’işand li xulamê serekk’ahîn xist û guhê wî pekand[+]. 48Hingê Îsa wanr’a got: «Tê bêjî we ser qaçaxekîda girtîye, ku hûn bi dara û şûra hatine Min bigirin? 49Ne Ez her r’oj t’evî we p’aristgehêda bûm Min hûn hîn dikirin, lê we Ez nedigirtim. Lê bona ku nivîsar bêne sêrî, ev yek qewimî»[+]. 50Hingê h’emû şagirta Ew hişt û r’evîn[+]. 51Xortek pey Wî diçû, p’arç’ekî k’itanê li bedena wîye te’zî p’êç’ayî bû. E’laletê ew girt, 52lê wî ew k’itan hişt û r’ût-te’zî ji destê wan r’evî.


Îsa li ber civîna[†] giregira


(Metta 26:57-68; Lûqa 22:54-55, 63-71; Yûh’enna 18:13-14, 19-24)

53[•]Îsa birine cem serekk’ahîn. H’emû serekêd k’ahîna, r’ûspî û qanûnzan wir civîyan. 54Petrûs dûrva p’ê-p’ê pey Wî çû, h’eta k’ete h’ewşa serekk’ahîn. Wir t’evî nobedara li ber êgir r’ûnişt û xwe germ dikir. 55Serekêd k’ahîna û t’emamîya civîna[†] giregira jî li şe’detîke miqabilî Îsa diger’îyan, wekî Wî bikujin, lê ne didîtin. 56Geleka miqabilî Wî şe’detîya derew dida, lê şe’detîya wan hevdu nedigirt[+]. 57Hingê hinek r’abûn û miqabilî Wî şe’detîya derew dan û gotin: 58«Me bihîst ku Vî merivî got: ‹Ezê vê p’aristgeha ku bi desta hatîye çêkirinê hilşînim û sê r’ojada p’aristgeheke dine bê destlêk’etin çêkim›»[+]. 59Lê şe’detîya wan jî hevdu nedigirt. 60Hingê serekk’ahîn r’abû nava wanda sekinî û ji Îsa pirsî: «Bona van şe’detîya ku evana miqabilî Te didin Tu çima cabekê nadî?»[+] 61Lê Ewî dengê Xwe nekir û t’u cab neda. Serekk’ahîn[†] dîsa ji Wî pirsî û gotê: «Tu yî Mesîh, Kur’ê Yê hêjayî şikirîyê?»[+] 62Îsa gotê: «Ez im. Û hûnê Kur’ê Mêriv li k’êleka[†] Yê Herî Zor, li milê wîyî r’astê r’ûniştî û li ser e’wrêd e’zmên tê bibînin»[*][+] . 63Hingê serekk’ahîn k’incêd xwe qelaştin û got: «Îdî şe’de çî mer’a ne[+]? 64We bihîst Ewî çawa Xwedê bêhurmet kir! Weva çawa xuya dibe?» H’emûya jî Ew neheq kirin gotin, ku Ew yê kuştinê ye[+]. 65Hingê hineka destpêkir t’ûyî Wî kirin, r’ûyê Wî nixamtin, dane ber k’ulma û jêr’a gotin: «De p’êxembertîyê bike!» Nobedara jî Ew bir û dane ber şemaqa[+].


Petrûs Îsa înk’ar dike


(Metta 26:69-75; Lûqa 22:56-62; Yûh’enna 18:15-18, 25-27)

66[•]Gava Petrûs li jêrê h’ewşêda bû, ji carîyêd serekk’ahîn yek hate wir. 67Ewê ku dît Petrûs xwe li ber êgir germ dike, li wî nihêr’î û got: «Tu jî t’evî ewî nisretî[†] bûyî, t’evî Îsa». 68Lê ewî înk’ar kir û got: «Ez nizanim û fe’m nakim ku tu çi dibêjî». Ew ji h’ewşê derk’et çû sivdera li ber dergeh, dîk bang da. 69Gava ku carîyê ew li wê derê dît, dîsa gote yêd dor-bera sekinî bûn: «Eva jî yekî ji wan e». 70Lê ewî dîsa înk’ar kir. Û xêlekê şûnda, yêd ku wir sekinî bûn, dîsa Petrûsr’a gotin: «Hebe-t’unebe tu jî ji wan î, çimkî tu ji Celîlê yî û xeberdana te jî te difiroşe[*] ». 71Lê Petrûs dest bi nifir’a kir, sond xwar û got: «Ez Wî merivî nas nakim, bona k’îjanî hûn dibêjin». 72Pêr’a-pêr’a dîk cara duda bang da. Û Petrûs ew gotina Îsa ku wîr’a gotibû anî bîra xwe: «Berî ku dîk du cara bang de, tê sê cara Min înk’ar kî». Li ser vê yekê destpêkir girîya[+].

### 15


Îsa li ber Pîlato[†]


(Metta 27:1-2, 11-14; Lûqa 23:1-5; Yûh’enna 18:28-38)

1[•]Serê sibehê zû serekêd k’ahîna t’evî r’ûspîya, qanûnzana û t’emamîya civîna giregirar’a şêwirîn. Îsa girêdan û birin dane destê Pîlato[†][+]. 2Pîlato ji Wî pirsî û got: «Tu yî P’adşê cihûya?» Ewî cab da û got: «Te bi devê xwe got»[+]. 3Hingê serekêd k’ahîna gelek tiştada avîtine Wî. 4Pîlato dîsa ji Wî pirsî û got: «Tu qet cabekê nadî? Dîna Xwe bidê, ku çiqasî davêjine Te!»[+] 5Lê Îsa îdî t’u cab neda wî, h’eta ku Pîlato şaş ma.


Dîwanêda h’ukumê kuştinê li ser Îsa derdixin


(Metta 27:15-26; Lûqa 23:13-25; Yûh’enna 18:39–19:16)

6[•]Awa her Cejina Derbazbûnêda e’detê welî bû, ku girtîkî cime’têr’a ber’de, k’îjan ku wan bixwesta. 7Girtîk kelêda hebû navê wî Barabas, ku t’evî r’aberîk’arêd hevalêd xwe serhildanêda mêr kuştibûn. 8E’lalet civîya û ji welî xwest ku ew li anegorî wî e’detê xwe xwestina wan bike. 9Pîlato jî wanr’a got: «Hûn dixwazin wekî ez bona we P’adşê cihûya ber’dim?» 10Ewî zanibû ku serekêd k’ahîna ji dest h’evsûdîyê Îsa dabûne destê wî[+]. 11Lê serekêd k’ahîna hê nav e’laletê dan, ku bixwazin wekî Barabas bona wan bê ber’danê[+]. 12Pîlato dîsa ji wan pirsî û got: «Lê ez îdî Ewî çawa bikim, yê ku hûn jêr’a P’adşê cihûya dibêjin?» 13Wana kire qîr’în û gotin: «Wî xaç[†] ke!» 14Pîlato wanr’a got: «Çima? Evî çi xirabî kirîye?» Lê wana hê dikire qîr’în: «Wî xaç ke!»[+] 15Pîlato xwest ku e’lalet r’azî kira, Barabas bona wan ber’da. Û Îsa da ber qamçîya û da destê wan, wekî bê xaçkirinê[+].


Esker qerfê xwe li Îsa dikin


(Metta 27:27-30; Yûh’enna 19:2-3)

16[•]Hingê eskera Ew bire hindur’ê serayê, awa gotî h’ewşa qesira welî û h’emû r’efa eskera li ser civandin. 17Çuxekî şîrk[†] lê kirin û t’acek ji stirîya vegirtî dane sêrî. 18Destpêkirin silav danê û gotin: «Xweş be P’adşê cihûya!» 19Pê qamîş[†] li serê Wî dixistin, t’ûyî Wî dikirin û li ser çoka li ber Wî ta dibûn[+]. 20Lê pey qerfkirinêr’a, ew çuxê şîrk jê êxistin, k’incêd Wî lê kirin û birine derva ku Wî xaç kin.


Xaçkirina Îsa


(Metta 27:32-44; Lûqa 23:26-43; Yûh’enna 19:17-27)

21[•]Şimh’ûnê ji Kûrênê, bavê Skender û R’ûfo wirr’a derbaz dibû, ku ji k’ewşên dihat. Eskera p’êyî ser wî kirin ku xaçê Îsa hilde[+]. 22Îsa birine wî cîyê ku jêr’a Golgota digotin, ku tê fe’mkirinê: «Cîyê Qafa». 23Şerava zimir[†][*] t’evkirî danê ku vexwe, lê Wî venexwar. 24Ew xaç kirin, ser k’incêd Wî p’eşk avîtin, k’a k’êr’a wê çi bik’eve, nava xweda bela kirin[*][+] . 25Û sibehê sih’et nehe bû, gava Ew xaç kirin. 26Nivîsara neheqîya Wî aha nivîsar bû: «P’ADŞÊ CIHÛYA». 27T’evî Wî du qaçax jî xaç kirin, yek li milê Wîyî r’astê, yê din li milê Wîyî ç’epê. 28Bi vî awayî ew nivîsar hate sêrî, ya ku dibêje: «Ew t’evî zulmk’ara hate h’esabê»[*] . 29Û ewêd ku wirr’a diçûn-dihatin, ew bêhurmet dikirin, serê xwe dih’ejandin û digotinê: «Hêyî! Ne Teyê p’aristgeh hilşanda û sê r’ojada çêkira,[+] 30de Xwe xilaz ke, ji xaç were xwarê!» 31Usa jî serekêd k’ahîna t’evî qanûnzana nav xweda qerfê xwe lê dikirin û digotin: «Xelq xilaz kir, lê Xwe nikare xilaz ke![+] 32De bira niha Mesîh, P’adşê Îsraêlê ji xaçê bê xwarê, wekî em bibînin û bawer bikin». Yêd t’evî Wî hatibûne xaçkirinê jî te’n li Wî dixistin[+].


Mirina Îsa


(Metta 27:45-56; Lûqa 23:44-49; Yûh’enna 19:28-30)

33[•]Nîvro ji sih’eta donzdeha h’eta sih’eta sisîya, t’emamîya e’rdê bû te’rî. 34Û sih’eta sisîya Îsa bi dengekî bilind kire qîr’în û got: «Êloyî, Êloyî, lama sabaxtanî?» ku tê fe’mkirinê: «Xwedêyê Min, Xwedêyê Min, Te çima Ez hiştim?»[*][+]

35Ewê ku nêzîk sekinîbûn, gava ev xeber bihîstin, gotin: «Binihêr’in, Ew gazî Êlyas dike». 36Ji wan yek bezî, lûfika be’rê[†] hilda sirkêda kir, qamîşekîva danî û dirêjî Wî kir, ku vexwe û got: «Bisekinin. Em bibînin k’a Êlyasê bê Wî bîne xwarê»[+].

37Îsa bi dengekî bilind kire qîr’în û r’uh’ê Xwe da. 38Wî çaxî p’er’da p’aristgehê ji sêrî h’eta binî qelişî, bû du tîşa[†][+]. 39Sersedê ku li pêşberî Îsa sekinî bû, gava dît ku Îsa çawa r’uh’ê Xwe da[*] , got: «R’astî jî eva Meriva Kur’ê Xwedê bû!» 40Li wê derê k’ulfet jî hebûn, ku dûrva li vê yekê dinihêr’în. Meryema Mejdelanî, Meryema dîya her du bira, Aqûbê biç’ûk û Yûsês û usa jî Seloma nav wanda bûn[+]. 41Evana hingê, gava Îsa li Celîlê bû, pey Wî diçûn û jêr’a xizmetk’arî dikirin. Pêştirî van, gelek k’ulfetêd din jî wir hebûn, ku t’evî Îsa hatibûne Orşelîmê.


Definkirina Îsa


(Metta 27:57-61; Lûqa 23:50-56; Yûh’enna 19:38-42)

42[•]Ev yek r’oja t’ivdarekkirinê[†] bû, awa gotî r’oja berî şemîyê. Berê êvarê 43Ûsivê[†] Arîmetyayî hat, ew yekî xweyîqedir û endemê civîna giregira bû. Ew xwexa jî li hîvîya P’adşatîya Xwedê bû. Wî turuş kir, çû cem Pîlato, cinyazê Îsa jê xwest. 44Pîlato bihîst ku Îsa îdî mirîye, e’cêbmayî ma. Gazî sersed[†] kir û jê pirsî: «R’ast e ku Ew usa zû mirîye?» 45Gava ew ji sersed e’seyî pê h’esîya, cinyaz da Ûsiv. 46Wî qedekê k’itanî k’ir’î, cinyaz anî xwarê, pê k’efen[†] kir, t’irbekêda danî, ya ku qeyêda k’olayî bû. Kevirek hol kire ber derê t’irbê. 47Meryema Mejdelanî û Meryema dîya Yûsês dîtin ku ew li k’u derê hate definkirinê.

### 16


Îsa ji mirinê r’adibe


(Metta 28:1-8; Lûqa 24:1-12; Yûh’enna 20:1-10)

1[•]Pey r’oja şemîyêr’a Meryema Mejdelanî, Meryema dîya Aqûb û Seloma çûn biharet[†] k’ir’în, wekî her’in li cinyazê Îsa din[+]. 2R’oja h’eftîyêye pêşin serê sibehê zû, wextê r’o derk’et, ew çûne ser t’irbê. 3Wana r’êva hevr’a digot: «K’î wê bona me kevir ji ber derê t’irbê hol ke?»[+] 4Çimkî kevir gelekî mezin bû. Û gava ku li jorê nihêr’în, dîna xwe danê, ku kevir ji ber hol kirî ye. 5Û çaxê çûne hindur’ê t’irbê, dîna xwe danê, xortekî çuxê sipî wergirtî wê li alîyê r’astê r’ûniştî ye. K’ulfet gelek zendegirtî man. 6Lê ewî wanr’a got: «Zendegirtî nemînin! Hûn li wî Îsayê Nisretê diger’in, Yê ku hate xaçkirinê. Ew ji mirinê r’abûye! Ew ne li vir e. Va ye ew cîyê ku Ew lê danîbû. 7De niha her’in bêjine şagirtêd Wî û Petrûs, ku Ewê berî we her’e Celîlê. Li wir hûnê Wî bibînin, çawa ku Ewî wer’a gotîye»[+]. 8Ew k’ulfet ji t’irbê derk’etin r’evîn, çimkî r’isasê ew girtibûn û dilerizîn. Kesîr’a jî tiştek negotin, çimkî sawê li wan girtibû.


Îsa Xwe nîşanî Meryema Mejdelanî dike


(Metta 28:9-10; Yûh’enna 20:11-18)

9[•]Gava Îsa r’oja h’eftîyêye pêşin sibehê zû ji mirinê r’abû, Wî pêşîyê Xwe nîşanî Meryema Mejdelanî kir, ya ku h’eft cin jê derxistibû[*][+] . 10Ewê jî çû ew yek gîhande ewêd ku t’evî Îsa ger’îyabûn, ku şîn dikirin û digirîyan. 11Lê gava wana bihîst ku Îsa sax e û Xwe nîşanî Meryemê kirîye, bawer nekirin[+].


Îsa Xwe nîşanî du şagirtêd Xwe dike


(Lûqa 24:13-35)

12Pey van yekar’a Ewî Xwe dilqekî dinda nîşanî ji wan duda kir, yêd ku diçûne k’ewşên. 13Ewana jî çûn ew xeber gîhandine yêd mayîn. Lê gotina wan jî bawer nekirin.


Îsa Xwe nîşanî yanzdeh şagirta dike


(Metta 28:16-20; Lûqa 24:36-49; Yûh’enna 20:19-23; K’arêd Şandîya 1:6-8)

14Pey vê yekêr’a Îsa Xwe nîşanî yanzdeha kir, gava ew li ser sifrê r’ûniştibûn. Ewî li wan hilat bona nebawerî û serh’işkîya wan, çimkî wana yêd ku Ew ji mirinê r’abûyî dîtibûn bawer nekirin. 15Û wanr’a got: «Her’ine her çar alîyêd dinyayê û Mizgînîyê bidine her merivî[+]. 16Ewê ku bawer bike û bê nixumandinê wê xilaz be, lê ewê ku bawer neke dîwana wî wê bibe[+]. 17Ewê ku bawer dikin, ev nîşanê wanr’a dîyar bin: Bi navê Min wê cina derxin, bi zimanêd nû wê xeber din,[+] 18wê me’ra bi destê xwe bigirin û heger ew tiştekî je’r jî vexwin, t’u zirarê li wan nebe. Ewê destêd xwe daynine ser nexweşa û nexweşê qenc bin»[+].


Jorhilatina Îsa


(Lûqa 24:50-53; K’arêd Şandîya 1:9-11)

19Awa Xudan Îsa pey wê xeberdana t’evî wanr’a hilk’işîya e’zmên û li milê Xwedêyî r’astê r’ûnişt[+]. 20Şagirt jî çûn, li her cîyî dannasîn kirin. Xudan piştovanê wan bû û bi van nîşana xebera Xwe dida îzbatkirinê, k’îjanêd ku bi destê wan dibûn[+].

## LÛQA

### LÛQA

LÛQA


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]


MIZGÎNÎYA LI GORA LÛQA


Pêşgotin

Lûqa yekî yûnanî doxtor (h’ekîm) û dîrokzan (t’arîxzan) bû. Evî t’evî Pawlos gelekî r’êwîtî kirîye (Filîmon 24; Kolosî 4:14; Tîmot’êyo II 4:11) û nava şixulê şandîtîya Pawlosda jî gelekî alîk’arîya wî kirîye.

Bi fikira gelek zana eva Mizgînîya nêzîkî sala 80-î hatîye nivîsarê, cîkî nee’yan ji Filistînê der.

Destpêbûna k’itêbêda derheqa bûyîna Yûh’ennayê nixumdar, mizgînîya bûyîna Îsa û şikirdayîna çend merivada nivîsar e, k’îjana hatina Îsaye ji Xwedêda didane k’ifşê. Vê Mizgînîyêda bona e’mirê Îsa hê gelekî dibêje, ji bûyîna Yûh’ennayê nixumdar girtî h’eta ji nav mirîya r’abûna Îsa. Lûqa xwestîye derheqa e’mirê Îsada bi hûr-gilî binivîse. Pey mirin-r’abûna wîr’a Lûqa derheqa belabûna Mizgînîyêda k’itêba «K’arêd Şandîya» nivîsîye.

«Mizgînîya li gora Lûqa» e’yan dike ku Îsa çawa Xilazkirê sozdayî bona Îsraêlê ji Xwedêda şandî ye û usa jî Xilazkirê h’emû meriva ye. Eva Mizgînîya bi tiherekî başqe h’izkirina Xwedê dide k’ifşê, îlahî hindava merivêd şkestîda. Geleka navê vê mizgînîyê danîye: «Mizgînîya bona gunek’ara, şkestîya, belengaza, bêxweya, jinebîya û xerîba».

Vê Mizgînîyêda fikira «şabûn û şikirdayînê» jî heye, îlahî serîyêd pêşinda, ku li ser e’lamkirina hatina Îsa dinivîse. Çend k’ulamêd şikirdayînê jî vira hene û xwedênasa gelek qur’nada bi van k’ulama h’ebandina xwe derbaz kirine. Mesele, k’ulama milyak’eta (2:14), ya Meryemê (1:46-55), ya Zekerîya (1:68-79) û ya Şimh’ûn (2:29-32). Xilazîya k’itêbêda jî nêta şabûnê k’ifş dibe, li k’u Îsa diçe e’zmên û yêd li pey Îsa p’aristgehêda dicivin, şikirîya xwe didine Xwedê (24:52-53).

Hinek p’arêd berbiç’e’v jî ew in, ku çend serhatî û mesele t’enê vê mizgînîyêda hene. Awa mesele: K’ulama milyak’eta, dema bûyîna Îsa, hazirîya şivana, Îsayê donzdeh salî p’aristgehêda, mesela «kur’ê undabûyî û birê wî», t’obekirina qaçaxekî ser xaçê û tiştêd mayîn.

Pêşgotina Lûqa (1:1-4)
Bûyîna Yûh’ennayê nixumdar, bûyîna Îsa û zar’otîya wan (1:5–2:52)
Qulixê Yûh’ennayê nixumdar (3:1-20)
Nixumandin û cêr’ibandina Îsa (3:21–4:13)
Dannasînî û şixulêd Îsaye li Celîlêda (4:14–9:50)
R’îya Îsaye ji Celîlê h’eta Orşelîmê (9:51–19:27)
H’eftîya Îsaye xilazîyê li Orşelîmê û dor-berêd wêda (19:28–23:56)
R’abûna Îsaye ji mirinê, xuyabûna Wî şagirtava û jorhilatina Wî (24:1-53)

### 1


Pêşgotina Lûqa T’êyofîlor’a

1T’êyofîloyê xweyîqedir, niha geleka destpêkirîye serhatîya wan tiştêd nava meda bûyî usa r’êz kin, 2çawa ewêd ku pêşîyê bi ç’e’vê xwe dîtibûn û ev Mizgînî[†] bela dikirin, mer’a gotin. 3Ez jî çawa yekî hê zûva r’ast pey wan h’emû tişta diçûm, min r’ê têr’a dît ku bi hûr-gilî ter’a binivîsim,[+] 4wekî tu r’astîya wan tiştêd ku hîn bûyî, bizanibî.


Mizgînîya milyak’et[†] bona bûyîna Yûh’ennayê[†] nixumdar[†]

5Çaxê Hêrodes p’adşayê Cihûstanê[†] bû, k’ahînek[†] ji bereka Ebîya hebû, navê wî Zekerîya bû. Jina wî jî ji e’silê Harûn[†] bû, navê wê Êlîzabêt[+]. 6Evana her du jî li ber Xwedê r’ast bûn û nav h’emû t’emî û qanûnêd Xudanda[†] bêqusûr diçûn[+]. 7Lê zar’êd wan t’unebûn, çimkî Êlîzabêtê zar’ nedanîn û her duya jî e’mirê xwe derbaz kiribûn.

8Awa çaxê Zekerîya dora bereka xweda xizmetk’arîya k’ahîntîyê li ber Xwedê dikir, 9bi e’detê k’ahîntîyêda p’eşk wîr’a k’et, ku her’e p’aristgeha[†] Xudan, bixûrê[†] bişewitîne[+]. 10Û dema şewitandina bixûrê, t’emamîya cime’tê derva dua dikir[+]. 11Hingê milyak’etê[†] Xudan wîva xuya bû û alîyê r’astêva k’êleka[†] gorîgeha[†] bixûrê sekinî[+]. 12Çaxê Zekerîya dît, t’evîhev bû û saw k’ete ser wî. 13Lê milyak’et wîr’a got: «Zekerîya, netirse! Dua te hate bihîstinê, k’ulfeta[†] te Êlîzabêtê ter’a kur’ekî bîne û tê navê wî Yûh’enna[†] daynî[+].

14Ewê ter’a bibe eşq û şayî
û gelekê bi bûyîna wî şa bin.
15Çimkî ewê li ber Xudan mezin be.
T’u car gerekê şerav-araqê venexwe[*] .
Û hê zikê dîya xweda, wê bi R’uh’ê Pîroz[†] t’ijî be[+].
16Wê ji zar’êd Îsraêlê[†] geleka berbi Xudan Xwedêyê wan veger’îne.
17Ewê bi r’uh’ û qewata Êlyas[†] p’êxember[†] pêşîya Xudanva her’e[*] ,
wê dilê bava ser zar’ada û neêlima berbi fe’mdarîya r’asta veger’îne,
wekî cime’tekê bona Xudan hazir ke»[+].

18Zekerîya milyak’etr’a got: «Ezê vê yekê çawa bizanibim? Ez kal im û k’ulfeta min jî e’mirê xwe îdî derbaz kirîye»[*][+] .

19Milyak’et[†] lê veger’and û gotê:
«Ez Cibrayîl im, ku li ber Xwedê disekinim.
Û ez hatime şandinê,
ku ter’a bêjim û vê mizgînîyê bidime te[*] .
20Va tê lal bî û nikaribî xeber dî,
h’eta wê r’oja ku ev tişt bêne sêrî,
çimkî te ew gotinêd min bawer nekirin,
ku wê wextê xweda bêne sêrî».

21H’eta hingê cime’t hîvîya Zekerîya bû û e’cêbmayî diman, ku ew p’aristgehêda derengî dik’et. 22Û çaxê ew derk’ete derva, îdî nikaribû wanar’a xeber da. Wana şik bir, ku p’aristgehêda tişt hatîye li ber ç’e’va. Û ewî bi nîşana wanar’a xeber dida û lal ma. 23Gava r’ojêd xizmetkirina wî xilaz bûn, çû mala xwe. 24Pey wan r’ojar’a, k’ulfeta wî, Êlîzabêt h’emle derk’et, pênc meha ewê xwe vedişart û digot: 25«Ev çi yek bû van r’ojada Xudan bona min kir, h’alê minda nihêr’î û qara min ji nav meriva[†] da hildanê»[+].


Mizgînîya milyak’et bona bûyîna Îsa[†]

26Meha şeşada Xwedê milyak’et[†] Cibrayîl şande bajarekî Celîlê ku navê wî Nisret bû,[+] 27cem qîzeke bik’ir[†], ya ku merivekî bi navê Ûsivê[†] mala Dawidr’a[†] nîşankirî bû. Navê qîzikê Meryem[†] bû. 28Milyak’et wêva xuya bû û gotê: «Silav li te qîzika k’erem[†] lê bûyîyê, Xudan t’evî te ye[*] ». 29Ewa ser gotina wî t’evîhev bû û fikirî: «Gelo ev çi silav e?» 30Û milyak’et jêr’a got: «Meryem, netirse! Çimkî te k’erem ji Xwedê stand. 31Va tê h’emle derêyî Kur’ekî bînî û navê Wî Îsa[†] daynî[+].

32Ewê mezin be û Kur’ê Yê Herî Jorin wê bê gotinê.
Û Xudan Xwedê wê t’extê bavê Wî Dawid bide Wî[+].
33Ewê h’eta-h’etayê p’adşatîyê ser mala Aqûb[†] bike
û xilazîya P’adşatîya Wî wê t’unebe»[+].

34Meryemê milyak’etr’a got: «Ev yekê çawa bibe, çimkî ez hela hê qîz im?» 35Milyak’et lê veger’and û got: «R’uh’ê Pîroz wê bê ser te û qewata Yê Herî Jorin wê ser te bike sî. Bona vê yekê ew Pîrozê ku wê ji te bibe, ew Kur’ê Xwedê[†] wê bê gotinê[+]. 36Va ye omida te Êlîzabêt jî, ya ku bêzur’et dihate gotinê, wê mezinayîya xweda eva meha şeşa ye kur’ekîda h’emle ye. 37Çimkî cem Xwedê tiştekî nebûyînê t’une»[+]. 38Wî çaxî Meryemê got: «Ez carîya Xudan im. Bira anegorî gotina te bona min bibe». Û milyak’et ji cem wê çû.


Meryem serîkî Êlîzabêtê dixe

39Wan r’ojada Meryem r’abû lez çû alîyê ç’îya, bajarekî Cihûda[†]. 40Ew k’ete mala Zekerîya û silav da Êlîzabêtê. 41Gava Êlîzabêtê silava Meryemê bihîst, zar’ok zikê wêda livîya. Êlîzabêt R’uh’ê Pîrozva t’ijî bû 42û bi dengekî bilind kire gazî got: «Tu nav k’ulfetada bimbarek î û berê zikê teda jî bimbarek e. 43Ev çi bextewarîk e ku dîya Xudanê min ser minda hat? 44Gava dengê silava te k’ete guhê min, zar’ok zikê minda ji şabûna lîst. 45Xwezî li wê, ku gotina Xudan bawer dike, ku çi jêr’a hatîye gotinê, wê bê sêrî». 46Meryemê got[*] :

«Nefsa min pesinê Xudan dide
47û r’uh’ê min bi Xwedê Xilazkirê[†] min şa dibe,[+]
48çimkî Ewî berê Xwe milûktîya carîya Xweda kir.
Va ji vir şûnda h’emû nisilê[†] xwezîya xwe li min bînin,[+]
49çimkî Xwedêyê Zor bona min tiştêd p’ir’ mezin kirin.
Navê Wî pîroz e[+].
50R’e’ma Wî qir’ne-qir’ne li ser wan e,
yêd ku ji Wî ditirsin[+].
51Qewata destê Xwe Ewî da k’ifşê
û yêd ku dilê[†] xweda k’ubar-babax in bela-belayî kirin.
52Yêd qewat ji k’ursîya anîn xwarê
û yêd milûk bilind kirin[*][+] .
53Yêd bir’çî bi tiştêd qenc t’êr kirin
û yêd dewletî destvala ver’êkirin[+].
54R’e’ma Xwe anî bîra Xwe,
alî xulamê Xwe, Îsraêl kir,[+]
55çawa kal-bavêd me, Birahîm[†] û zur’eta wîr’a bona h’eta-h’etayê sozê Xwe dabû»[*] .

56Meryem weke sê meha cem Êlîzabêtê ma, paşê veger’îya mala xwe.


Bûyîna Yûh’ennayê nixumdar

57Awa dema welidandina Êlîzabêtê pêr’a gihîşt, kur’ek jêr’a bû. 58Heval-hogirêd wê bihîstin ku Xudan r’e’ma xweye mezin bona wê kirîye, t’evî wê şa dibûn.

59R’oja h’eyştada hatin ku kur’ik sinet[†] kin û navê bavê wî Zekerîya lê kin[+]. 60Lê dîya wî got: «Na, navê wî gerekê Yûh’enna be». 61Wêr’a gotin: «Nava merivêd teda bi wî navî kesek t’une». 62Hingê wana bi nîşana ji bavê wî pirsîn ku çi navî dixwaze wî ke. 63Ewî jî t’extek xwest û li ser nivîsî: «Navê wî Yûh’enna ye». H’emû e’cêbmayî man. 64Destxweda zar-zimanê[†] wî vebû, xeber da, şikirî da Xwedê. 65Tirsê h’emû cînarêd wan girt û t’emamîya ç’îyayêd Cihûstanêda bona vê yekê dihate gotinê. 66H’emûyêd ku dibihîstin, bîra xweda xwey dikirin, digotin: «Gelo ev kur’ikê bibe çi?» Çimkî destê Xudan pêr’a bû.


P’êxembertîya[†] Zekerîya

67Bavê wî Zekerîya bi R’uh’ê Pîroz t’ijî bû, p’êxembertî kir û got:

68«Şikir ji Xudan Xwedêyê Îsraêlêr’a
ku serîk da cime’ta Xwe û azayî jêr’a anî[*][+] .
69Ji mala xulamê Xwe Dawid
bona me Xilazkirekî[†] zor[*] r’akir,[+]
70çawa Ewî hê berêda bi devê p’êxemberêd Xweye pîroz[†] gotîye,
71ku em ji dijminêd xwe
û destê h’emû xêrnexwaza[†] xilaz bin[*] ,[+]
72r’e’mê kal-bavêd me bike,
peymana[†] Xweye pîroz[+]
73û wê sonda ku bavê me Birahîmr’a xwar bîr bîne[*] ,[+]
74wekî ji destê dijmina azabûyî,
em bikaribin bê tirs û xof,
75h’emû r’ojêd e’mirê xweda,
r’ast û h’elal Wî bih’ebînin.

76Tu, lo kur’iko, tê p’êxemberê Yê Herî Jorin bêyî gotinê,
tê pêşîya Xudanva her’î, wekî r’îya Wî hazir kî[*][+]
77û zanebûna azayîyê bidî cime’ta Wî
bi baxşandina gunêd wan[+].
78Ji r’e’m û h’uba Xwedêyê me
çawa jorda r’o ku dertê, usa wê serîkî bide me,[+]
79wekî yêd ku te’rîstanîyê û bin sîya mirinêda dimînin r’onayî ke
û nigêd me dayne ser r’îya e’dilayîyê»[*][+] .

80Kur’ik mezin dibû û bi r’uh’ qewat digirt û h’eta r’oja Îsraêlêva xuya bû jî li ber’îyê[†] dima[+].

### 2


Bûyîna Îsa


(Metta 1:18-25)

1[•]Wan r’ojada ji Awgûstoyê Qeyser[†] e’mir derk’et, ku h’emû merivêd Împêratorîya R’omayê bêne navnivîsarê[+]. 2Ev navnivîsara pêşin hêna Kûrênyoyê welîyê[†] Sûryayêda hate kirinê. 3H’emû diçûne bajarê xwe, ku her kes navê xwe bide nivîsarê. 4Ûsiv jî ji bajarê Nisreta Celîlê r’abû hevraz çû Cihûstanê, bajarê bûyîna Dawid, ku jêr’a Beytleh’m[†] digotin, çimkî ew ji mal û qebîla Dawid bû[+]. 5Ew çû ku t’evî Meryema dergîstîya xwe bik’eve navnivîsarê. Meryem jî h’emle bû. 6Çaxê ewana li Beytleh’mê bûn, r’oja welidandina wê pêr’a gihîşt 7û kur’ê xweyî Nixurî anî, Ew p’êç’ekêda p’êç’a û afir’da danî, çimkî mêvanxanêda bona wan cî t’unebû.


Milyak’et û şivan

8Li wir çolê şivan hebûn, ku wê şevê xweyîtîya kerîyê pezêd xwe dikirin. 9Milyak’etê Xudan wanva xuya bû û r’ûmeta Xudan dora wan şewq da, ew gelekî tirsîyan[+]. 10Lê milyak’et wanar’a got: «Netirsin! Va ye ez Mizgînîya şabûneke mezin didime we, ku wê bona t’emamîya milet be. 11Îro wer’a bajarê Dawidda[†] Xilazkirek[†] bû, ew Mesîh[†] Xudan e[+]. 12Eva wer’a bibe nîşan: Hûnê zar’okekê p’êç’ekêda p’êç’ayî afir’da bibînin». 13Nişkêva t’evî wî ordîke milyak’etêd e’zmanaye mezin k’ifş bû, pesinê Xwedê didan û digotin:[+]

14«Şikir Xwedêyê Herî Jorinr’a,
e’dilayî ser dinê wan merivar’a,
ji k’îjana Xwedê r’azî ye[*] »[+].

15Gava milyak’et ji wan dûr k’etin hilatine e’zmên, şivana hevr’a got: «De werin em her’ine Beytleh’mê, ev tiştê bûyî, ku Xudan em pê h’esandin, bibînin».

16Û bi lez hatin, Meryem, Ûsiv û Zar’a afir’da r’azayî dîtin. 17Gava Ew dîtin, çi ku bona Kur’ik wanr’a hatibû e’lamkirinê, gotin. 18Her kesê ku ji şivana ev tişt dibihîstin, zendegirtî diman. 19Lê Meryemê ev h’emû tişt dilê xweda xwey dikirin û li ser wan difikirî[+]. 20Şivan veger’îyan, bona tiştêd bihîstî û dîtî pesin û şikirî didane Xwedê. Ev h’emû usa bûn çawa wanar’a hatibû gotinê.


Navdanîna Îsa

21R’oja h’eyşta gava kur’ik sinet kirin, navê Wî Îsa[†] danîn, çawa ku hê berî h’emlebûna dê, milyak’et bona vê yekê gotibû[+].


Îsa dibine p’aristgehê, ku p’êşk’êşî[†] Xwedê kin

22Çaxê anegorî Qanûna Mûsa[†] r’ojêd paqijbûna wan t’emam bûn, kur’ik birine Orşelîmê[†], ku Wî p’êşk’êşî Xudan kin[*] ,[+] 23çawa ku Qanûna Xudanda nivîsar e: «Her nixurîkî nêrîn ku bet’inê vedike, nedirê[†] Xudan be»[*][+] 24û li gora gotina Qanûna Xudan: «Cotek fatimok[†] yan jî du cûcûkêd kevotka»[*] h’edî[†] bê dayînê[+].

25Hingê merivek Orşelîmêda hebû, navê wî Şimh’ûn bû. Ew merivekî r’ast, xwedêxof û li hîvîya berdilîya[†][*] Îsraêlê bû. R’uh’ê Pîroz jî li ser wî bû 26û wîr’a gotibû: «H’eta ku tu Mesîhê Xudan nebînî, namirî». 27Hingê ew bi r’êberîya R’uh’ hate p’aristgehê. Çaxê dê û bavêva Îsayê biç’ûk anîn ku li gora e’detê Qanûnê bona Wî bikin, 28Şimh’ûn Kur’ik hilda da h’emêza xwe, şikirî da Xwedê û got:

29«Ya Xweyî, niha li gora sozê Xwe
bi xêr û silamet berdestîyê Xwe ber’de.
30Çimkî ç’e’vê min azakirina Te dît,[+]
31ya ku Te ber ç’e’vê h’emû mileta hazir kirîye[*] ,
32ku bibe r’onayîya ber ç’e’vê necihûya[†]
û qedir-hurmet[†] cime’ta Te Îsraêlr’a»[*] .

33Dê û bavê Wî ser tiştêd ku Şimh’ûn bona Wî digotin, zendegirtî mabûn. 34Şimh’ûn dua wan kir û dîya Wî Meryemêr’a got: «Bibihên, Eva ewî k’ifşkirî ye, Yê ku wê Îsraêlêda bibe sebebê k’etin-r’abûna geleka, usa jî bibe nîşanek, ku gelekê miqabilî Wî r’abin 35û bi vî awayî fikirêd gelek dila wê e’yan bin. Û dilê ter’a jî mîna tîrekê wê derbaz be»[+].

36Li wir ji r’ik’inyata Aşêr, qîzeke Fanowêle p’êxember hebû, navê wê Hana. Ewê gelek e’mir derbaz kiribû, pey qîztîya xwer’a h’eft sala cem mêrê xwe mabû. 37Ew jinebîke h’eyştê çar salî bû[*] û ji p’aristgehê dûr nedik’et, şev û r’oj bi dua û r’ojîya[†] Xwedê dih’eband[+]. 38Eva jî wê demê hat, şikirî da Xwedê û t’evî h’emûyêd ku ç’e’vnihêr’îya azabûna Orşelîmê bûn, derheqa kur’ikda xeber da.


Meryem, Ûsiv û Îsayê biç’ûk vediger’ine Nisretê

39Gava Ûsiv û Meryemê her tişt li gora Qanûna Xudan kirin, veger’îyane Celîlê, bajarê xwe Nisretê[+] 40Kur’ik mezin û qewat dibû, bi serwaxtîyê[†] t’ijî dibû, k’erema Xwedê jî bi Wîr’a bû.


Îsayê donzdeh salî p’aristgehêda

41Dê û bavê Wî her sal Cejina Derbazbûnêda[†] diçûne Orşelîmê[+]. 42Çaxê Ew bû donzdeh salî, li gora e’det ewana hevraz çûne cejinê. 43Gava r’ojêd cejinê xilaz bûn û paşda vediger’îyane mala xwe, Îsayê xişîm li Orşelîmê ma. Lê dê û bavê Wî haş ji Wî t’unebûn,[+] 44wana t’irê[†] t’evî r’êwîya ye. R’îya r’ojekê hatin, nav heval-hogirêd xweda li Wî ger’îyan. 45Gava Ew nedîtin, paşda veger’îyane Orşelîmê, li Wî ger’îyan. 46R’oja sisîya wana Ew p’aristgehêda dît. Ew t’evî dersdara r’ûniştibû, guhdarîya wan dikir û pirs didane wan. 47H’emûyêd ku xeberdana Wî dibihîstin, ser zanebûn û cabêd Wî zendegirtî diman. 48Gava dê û bavê Wî ew dîtin, h’eyîrîn û dîya Wî jêr’a got: «Lawo! Te çima usa serê me kir? Ez û bavê te k’el-bîn li Te diger’îyan». 49Ewî wanr’a got: «Hûn çima li Min diger’îyan? We nizanibû gerekê Ez mala Bavê[†] Xweda bim?» 50Lê wana fe’m nekir Ewî çi got[+]. 51Ew t’evî wan veger’îya hate Nisretê û gur’a wanda bû. Lê dîya Wî ev h’emû tişt dilê xweda xwey dikirin[+]. 52Û Îsa bi serwaxtîyê û bejinêda pêşda diçû û li Xwedê û meriva xweş dihat.

### 3


Dannasînîya Yûh’ennayê nixumdar


(Metta 3:1-12; Marqos 1:1-8; Yûh’enna 1:19-28)

1[•]Panzdeh salîya p’adşatîya Tîberyoyê Qeyserda, Pîlatoyê[†] Pontîyo welîyê Cihûstanê bû, Hêrodes serwêrê Celîlê bû, Fîlîpoyê birê wî serwêrê qeza Îtûryayê û Traxonîdayê bû û Lûsanyas serwêrê Avêlînyayê bû,[+] 2Henan û Qeyafa jî serekk’ahîn bûn. Hingê xebera Xwedê ber’îyêda Yûh’ennayê kur’ê Zekerîyar’a hat[+] 3û Yûh’enna hate h’emû dor-berêd ç’emê Ûrdunê dannasîn dikir, ku cime’t ji gunekirinê veger’e û bi avê bê nixumandinê[†], wekî Xwedê wan bibaxşîne. 4Çawa k’itêba Îşaya[†] p’êxemberda nivîsar e ku dibêje:

«Dengê ber’îyêda dike gazî:
‹R’îya Xudan hazir bikin
û şiver’îyêd Wî r’ast bikin.
5H’emû gelî bira t’ijî bin,
ç’îya-banî nimiz bin,
r’îyêd xaro-maro r’ast bin
û ç’e’l-ç’ûl dûz bin.
6Û her kesê azayîya Xwedê bibîne›»[*] .

7Gelek dihatine cem Yûh’enna, ku ji wî bêne nixumandinê. Ewî wanr’a digot: «Ç’êjikêd[†] me’ra! K’ê wer’a got, ku hûn ji xezeba tê bir’evin[+]? 8De bi kirêd qenc bidine k’ifşê, ku hûn ji gunekirinê veger’îyane. Û r’anebin nebêjin: ‹Birahîm bavê me ye›. Ez wer’a dibêjim, ku Xwedê ji van kevira jî dikare zar’a Birahîmr’a derxe[+]. 9Va ye bivir[†] li ser r’awê[†] darê ye. Her dara ku berê qenc neyne, wê bê bir’înê û avîtinê nava êgir»[+]. 10E’laletê ji wî pirsî û got: «Lê em çi bikin?»[+] 11Ewî li wan veger’and û got: «Du dest k’incê k’ê hene, bira yekî bide wî, yê k’ê ku t’une û xurekê k’ê heye, bira dîsa usa bike»[+]. 12Xercgir[†] jî hatin ku bêne nixumandinê û wîr’a gotin: «Dersdar[†], em çi bikin?» 13Ewî wanr’a got: «Çiqas ji we tê xwestinê ji wî zêdetir nestînin». 14Eskera jî ji wî pirsî: «Lê em çi bikin?» Ewî wanr’a got: «Kesekî neşêlînin, bêbextîyê li xelqê nekin û bi heqê xwe r’azî bin»[+].

15H’emû hîvîyê bûn û bona Yûh’enna dilê xweda digotin: «Gelo ev e Mesîh?»[+] 16Yûh’enna li h’emûya veger’and û got: «Ez we bi avê dinixumînim, lê Yekî ji min qewattir wê bê. Ez ne hêja me benê çarixêd Wî jî vekim. Ewê we pê R’uh’ê Pîroz û êgir binixumîne. 17Melh’eba Wî destê Wîda ye. Ewê bêdera Xwe paqij ke, genim bike e’mbara Xwe, lê kayê wê bi agirê ku natemire bişewitîne»[+].

18Awa Yûh’enna bi gelek tiştêd din jî xelq şîret dikir û Mizgînî dida. 19Lê gava Yûh’enna li Hêrodesê serwêr jî hilat bona Hêrodîya jina birê wî û h’emû xirabîyêd ku wî dikirin, 20hingê Hêrodes ser van kirinada ev neheqî jî kir, ku Yûh’enna avîte kelê[+].


Îsa tê nixumandinê


(Metta 3:13-17; Marqos 1:9-11)

21[•]Gava h’emû cime’t dihate nixumandinê, Îsa jî hate nixumandinê. Wê demê ku dua dikir, e’zman vebû[+] 22û R’uh’ê Pîroz bi bedenî mîna kevotkekê ser Wî danî û dengek ji e’zmên hat û got: «Tu kur’ê Minî delal î, ku Ez ji Te r’azî me»[+].


R’ik’inyata Îsa


(Metta 1:1-17)

23[•]Îsa nêzîkî sî salî bû, gava Ewî dest bi k’arê Xwe kir û wan t’irê Ew kur’ê Ûsiv bû, Ûsivê Elî,[+] 24Elîyê Metat, Metatê Lêwî, Lêwîyê Melk’ê, Melk’êyê Yannay, Yannayê Ûsiv, 25Ûsivê Metîtîya, Metîtîyayê Amos, Amosê Nehûm, Nehûmê Heslî, Heslîyê Necay, 26Necayê Mehat, Mehatê Metîtîya, Metîtîyayê Şêmeyîn, Şêmeyînê Yûsêx, Yûsêxê Yoda, 27Yodayê Yûhenan, Yûhenanê R’êşa, R’êşayê Zerûbabel, Zerûbabelê Şaltîyêl, Şaltîyêlê Nerî, 28Nerîyê Melk’ê, Melk’êyê Êdî, Êdîyê Qosam, Qosamê Êlmedam, Êlmedamê Er, 29Erê Yêşû, Yêşûyê Êlîyazêr, Êlîyazêrê Yorîm, Yorîmê Metat, Metatê Lêwî, 30Lêwîyê Şimh’ûn, Şimh’ûnê Cihûda, Cihûdayê Ûsiv, Ûsivê Yonam, Yonamê Êlyaqîm, 31Êlyaqîmê Melyo, Melyoyê Mena, Menayê Metîtîya, Metîtîyayê Nat’an, Nat’anê Dawid, 32Dawidê Yêşa[†], Yêşayê Ovêd, Ovêdê Bowaz, Bowazê Selmon, Selmonê Nehşon,[+] 33Nehşonê Amînadav, Amînadavê Admîn, Admînê Aram, Aramê Hesrûn, Hesrûnê Pêrês, Pêrêsê Cihûda,[+] 34Cihûdayê Aqûb, Aqûbê Îshaq[†], Îshaqê Birahîm, Birahîmê Têrah, Têrahê Nehor, 35Nehorê Serûx, Serûxê R’êwo, R’êwoyê Pêlêg, Pêlêgê Eber, Eberê Şelah, 36Şelahê Qênan, Qênanê Arpexşad, Arpexşadê Sam, Samê Nuh[†], Nuhê Lamex, 37Lamexê Metûşela, Metûşelayê Henox, Henoxê Yarêd, Yarêdê Mahalalêl, Mahalalêlê Qênan, 38Qênanê Enoş, Enoşê Sêt’, Sêt’ê Adem[†] û Ademê Xwedê[+].

### 4


Cêr’ibandina[†] Îsa


(Metta 4:1-11; Marqos 1:12-13)

1[•]Îsa bi R’uh’ê Pîrozva t’ijî ji Ûrdunê veger’îya, R’uh’ ber’îyêda r’êberîya Wî dikir, 2çil r’ojî ji mîrêcin[†] hate cêr’ibandinê[†]. Ewî wan r’ojada tiştek nexwar û gava ew r’oj derbaz bûn, bir’çî bû[+].

3Hingê mîrêcin Wîr’a got: «Heger Tu Kur’ê Xwedê yî, vî kevirîr’a bêje ku bibe nan». 4Îsa lê veger’and û got: «Nivîsar e: ‹Însan t’enê bi nên najî›[*] [*] »[+].

5Hingê mîrêcin Ew r’akire ser cîkî bilind, deqêda h’emû p’adşatîyêd dinyayê nîşanî Wî dan 6û gote Wî: «Ezê r’ewş û serwêrtîya van h’emûya bidime destê Te, çimkî minr’a hatîye dayînê û k’êr’a ku bixwazim ezê bidimê[+]. 7Heger niha Tu serê xwe li ber min daynî, ev h’emû wê p’ara Te bin». 8Îsa lê veger’and û got: «Nivîsar e: ‹Serê xwe li ber Xudan Xwedêyê xwe dayne û t’enê Wî bih’ebîne!›[*] »[+]

9Paşê mîrêcin Îsa bire Orşelîmê, Ew ser bilindcîya banê p’aristgehê da sekinandinê û gote Wî: «Heger Tu Kur’ê Xwedê yî, de Xwe ji vir bavêje xwarê. 10Çimkî nivîsar e: ‹Xwedê wê t’emîya Te bide milyak’etêd Xwe, ku Te xwey kin›[+] 11û: ‹Ewê Te ser destê xwe bigirin, wekî nigê Te kevir nek’eve›[*] ». 12Îsa lê veger’and û got: «Hatîye gotinê ku: ‹Xudan Xwedêyê xwe necêr’ibîne!›[*] »[+] 13Û gava mîrêcin h’emû cêr’ibandin xilaz kirin, demekê ji Wî dûr k’et.


Îsa qeza Celîlêda dest bi k’arê Xwe dike


(Metta 4:12-17; Marqos 1:14-15)

14[•]Îsa bi qewata R’uh’ veger’îya Celîlê û nav-dengê Wî h’emû alîyêd wî welatîda bela bû. 15Ewî k’inîştêd[†] wanda hîn dikir û h’emûya pesinê Wî didan[+].


Bajarê Nisretê, li k’u Îsa mezin bibû, Wî qebûl nake


(Metta 13:53-58; Marqos 6:1-6)

16Ew hate Nisretê, wî cîyê ku Ew lê mezin bibû, mîna e’detê Xwe r’oja şemîyê[†] Ew k’ete k’inîştê û r’abû ku bixûne[+]. 17K’itêba Îşaya p’êxember dane Wî û gava k’itêba gulomatkkirî vekir, ew cî dît ku aha nivîsar bû:

18«R’uh’ê Xudan li ser Min e,
çimkî Ewî Ez bi r’ûnkirinê[†] k’ifş kirim,
wekî Mizgînîyê bidime feqîra,
û Ez şandime hêsîrar’a boy serbestîyê[†]
û korar’a boy dîtinê dannasîn kim,
azayîyê bidime bindesta[+]
19û sala Xudane r’e’mê[*] jî bidime naskirinê»[*] .

20Û k’itêb gulomatk kir da berdestî r’ûnişt û k’inîştêda h’emû zûr’ bibûn li Wî dinihêr’în. 21Ewî destpêkir wanar’a got: «Eva nivîsara îro hate sêrî, gava we bihîst». 22H’emûya jî bona Wî qenc xeber didan û ser xeberdana Wîye me’rîfet zendegirtî mabûn û digotin: «Eva ne kur’ê Ûsiv e?» 23Ewî wanr’a got: «Hûnê r’ast vê gotinê ser Min bêjin: ‹H’ekîmo! De h’ekîmtîyê li xwe bike. Û ew tiştêd me bihîstin ku Te Kefernahûmêda kirin, li vir cî-misk’enê xweda jî bike›»[+]. 24Û got: «Ez r’ast wer’a dibêjim, p’êxember cî-misk’enê xweda bêqedir e[+]. 25Ez r’astîyê wer’a dibêjim, gelek jinebî Îsraêlêda hêna Êlyasda hebûn, çaxê sê sal û şeş meha e’zman hate girtinê û t’emamîya welêtda bû xelayîke giran[+]. 26Lê Êlyas kesekîr’a nehate şandinê, pêştirî jinebîya ji bajarê Serepta Saydêr’a[*] . 27Û gelek k’otî[†] jî Îsraêlêda hêna Êlîşa[†] p’êxemberda hebûn û ji wan t’u kes paqij nebû, pêştirî Ne’manê[†] ji Sûryayê»[*][+] . 28Gava h’emûyêd k’inîştêda ev yek bihîstin, hêrs k’etin. 29R’abûn Ew ji bajêr derxistin, birin ser wî ç’îyayê li k’u bajarê wan hatibû çêkirinê, wekî Wî ji kendêlda bavêjin. 30Lê Ew nav wanr’a derbaz bû çû[+].


Îsa r’uh’ê h’eram[†] derdixe


(Marqos 1:21-28)

31[•]Îsa berjêr bû hate bajarê Kefernahûma Celîlê û r’oja şemîyê ew hîn dikirin[+]. 32Ew li ser hînkirina Wî zendegirtî mabûn, çimkî xeberdana Wî bi h’ukum bû[+]. 33Û k’inîştêda merivek hebû, ku r’uh’ê cinayî[†] h’eram[†] pêr’a hebû. Ewî bi dengekî bilind kire qîr’în: 34«Weyê! Tu çi ji me dixwazî Îsayê Nisretê? Tu hatîyî qir’a me bînî? Ez zanim Tu k’î yî. Tu Pîrozê Xwedê yî!»[+] 35Îsa lê hilat û got: «Ker’ be û jê derk’eve!» Cin ew ber wan li e’rdê xist û bê zirardayîn ji wî derk’et[+]. 36H’emû zendegirtî man, hevr’a digotin: «Ev çi gotin e? Ew bi h’ukum û qewatê e’mirî li r’uh’êd h’eram dike û derdik’evin?» 37Û be’sa Wî h’emû dor-bera bela dibû.


Îsa gelek nexweşa qenc dike


(Metta 8:14-17; Marqos 1:29-34)

38[•]Ew ji k’inîştê derk’et çû mala Şimh’ûn[†]. Xwesîya Şimh’ûn te’l t’ayêda dine’lîya û bona wê ji Wî hîvî kirin[+]. 39Îsa ser wêr’a sekinî, li t’ayê hilat û t’ayê jê ber’da. Destxweda r’abû ser xwe, berdestî wanr’a kir. 40Gava r’o diçû ava, h’emûyêd ku cûr’e-cûr’e nexweşîyêd wan hebûn anîne cem Wî. Ewî destê Xwe danî ser wan her yekî û ew qenc kirin. 41Ji geleka jî cin derdik’etin, dikirine qîr’în û digotin: «Tu Kur’ê Xwedê yî!» Lê Îsa li wan hilat û nedihişt ew xeber din, çimkî zanibûn ku Ew Mesîh e[+].


Dannasînîya t’emamîya Cihûstanê

42[•]Sibeh ku zelal bû, Îsa r’abû çû cîkî xewle. E’lalet li Wî diger’îyan û h’eta cem Wî hatin, nedihiştin ku Ew dest ji wan bik’işîne[+]. 43Lê Ewî wanr’a got: «Gerekê Ez bajarêd dinda jî Mizgînîya P’adşatîya Xwedê[†] bidim, çimkî Ez bona wê yekê hatime şandinê». 44Û k’inîştêd Cihûstanêda[*] dannasîn dikir.

### 5


Îsa gazî şagirtêd[†] Xweye pêşin dike


(Metta 4:18-22; Marqos 1:16-20)

1[•]Carekê Îsa li ber gola Cênîsartê sekinîbû û e’laletê dora Wî girt, ku xebera Xwedê bibihê[+]. 2Û Ewî du qeyik devê golê dîtin, me’sîgir ji wan derk’etibûn û t’or’êd xwe dişûştin. 3Îsa k’ete qeyikeke ji wan, ku ya Şimh’ûn bû, hîvî ji wî kir, ku qeyikê hinekî ji bejê[†] dûr xe. Û Ew r’ûnişt, ji qeyikê e’lalet hîn kir. 4Çaxê Ewî xeberdana Xwe xilaz kir, Şimh’ûnr’a got: «Qeyikê bibe cîyê k’ûr û t’or’êd xwe bavêjine nêç’îrê»[+]. 5Şimh’ûn lê veger’and û got: «Mamosta, me t’emamîya şevê kir-nekir tiştek negirt, lê bona xatirê Te ezê t’or’a bavêjimê». 6Û gava usa kirin, haqas me’sî k’etinê, ku t’or’êd wan diqetîyan. 7Û bi nîşana gazî hevalêd xweye qeyika dinda dikirin, ku bên alî wan bikin. Û ewana hatin her du qeyik jî t’ijî kirin, hindik mabû nuq bûna. 8Gava Şimh’ûn-Petrûs ev yek dît, xwe avîte çokê Îsa û got: «Xudan, dûrî min her’e, ez yekî gunek’ar[†] im». 9Çimkî bona wan me’sîyêd girtî xofê wî û h’emûyêd pêr’a girtibû, 10usa jî Aqûb[†] û Yûh’ennayê[†] kur’êd Zebedî, ku hevalêd Şimh’ûn bûn. Û Îsa Şimh’ûnr’a got: «Netirse! Ji vir şûnda tê meriva mîna me’sîya bigirî»[+]. 11Û qeyik derxistine bejê, her tişt hiştin pey Wî çûn.


Îsa yekî ji k’otîbûnê paqij dike


(Metta 8:1-4; Marqos 1:40-45)

12[•]Gava Îsa bajarekîda bû, li wir merivekî serdapêda k’otî hebû. Çaxê ewî Îsa dît, xwe dever’ûya avît jê lava kir û got: «Xudan! Heger bixwazî, Tu dikarî min paqij kî»[+]. 13Û Îsa destê Xwe dirêj kirê, lê k’et û got: «Ez dixwazim. Paqij be!» Û destxweda k’otîbûn jê çû. 14Îsa t’emî da wî, ku vê yekê kesîr’a nebêje, lê got: «Her’e xwe nîşanî k’ahîn ke û çawa Mûsa t’emî daye, h’edîya paqijbûna xwe bide, wekî h’emûyar’a bibe şe’detî, ku tu paqij bûyî»[+]. 15Nav û dengê Îsa hê bela dibû û p’ir’ e’lalet dicivîya ku guhdarîya Wî bikin û ji nexweşîyêd xwe qenc bin. 16Lê Ewî Xwe li cîyê xewle digirt û dua dikir[+].


Îsa şilûşe’tekî qenc dike û gunêd wî dibaxşîne


(Metta 9:1-8; Marqos 2:1-12)

17[•]R’ojekê çaxê Ewî hîn dikir, fêrisî[†] û dersdarêd Qanûnê jî r’ûniştibûn, ku ji h’emû gundêd Celîlê, Cihûstanê û ji Orşelîmê hatibûn. Qewata Xudan hazir bû, wekî Îsa nexweşêd wan qenc bike[+]. 18Wê demê çend merîya yekî şilûşe’t nivînêva anîn û dixwestin ew bibirana hindur’ û li ber Îsa danîna. 19Û gava wana ji dest e’laleta giran t’u r’ê nedîtin ku wî bînine hindur’, r’abûne ser xênî, k’ermîd vekirin, nivînêva daxistine nava malê, li ber Îsa. 20Gava Ewî bawerîya wan dît, gote yê şilûşe’t: «E’vdo, gunêd te hatine baxşandinê»[+]. 21Qanûnzan û fêrisîya destpêkir fikirîn û hevr’a gotin: «Ev k’î ye aha Xwedê bêhurmet dike? Pêştirî Xwedê k’î dikare guna bibaxşîne?»[+] 22Fikirêd wan Îsava e’yan bûn û li wan veger’and got: «Hûn çi dilê xweda difikirin? 23K’îjan r’ih’et tê gotinê: ‹Gunêd te hatine baxşandinê›, yan: ‹R’abe û biger’e?› 24Lê wekî hûn bizanibin ku h’ukumê Kur’ê Mêriv[†] heye li ser dinê guna bibaxşîne», gote yê şilûşe’t: «Ez ter’a dibêjim, r’abe nivîna xwe hilde her’e mala xwe». 25Ew jî ber ç’e’vê wan pêr’a-pêr’a r’abû û nivîna ku li ser p’aldayî bû hilda çû mala xwe û şikirî dida Xwedê. 26H’emû h’eyr-h’ujmek’ar man û şikirî didane Xwedê, bi xofa mezin digotin: «Îro me tiştêd nebûyî dîtin».


Îsa gazî Lêwî[†] dike


(Metta 9:9-13; Marqos 2:13-17)

27[•]Pey wê yekêr’a Îsa derk’et, li cîyê xerchildanê xercgirekî r’ûniştî dît ku navê wî Lêwî[†] bû û gotê: «Pey Min were». 28Ewî jî her tişt hişt, r’abû pey Wî çû. 29Lêwî mala xweda hurmeteke mezin jêr’a kir. T’evî wan gelek xercgir û hinekêd mayîn jî li ser sifrê r’ûniştibûn[+]. 30Fêrisîya û qanûnzanêd wan bîna xwe teng kirin û şagirtêd[†] Wîr’a gotin: «Çima hûn t’evî xercgir û gunek’ara dixwin û vedixwin?»[+] 31Îsa li wan veger’and û got: «Saxlem ne h’ewcê h’ekîm in, lê nexweş. 32Ez nehatime gazî yêd r’ast kim, lê gazî gunek’ara bona t’obeyîyê»[+].


Pirsa r’ojîgirtinê


(Metta 9:14-17; Marqos 2:18-22)

33[•]Wana ji Îsa pirsî: «Çima şagirtêd Yûh’enna û usa jî yêd fêrisîya t’imê r’ojî digirin û dua dikin, lê şagirtêd Te dixwin û vedixwin?»[+] 34Ewî jî gote wan: «Hûn dikarin bêjine xwendîyêd de’watê: ‹R’ojî bigirin›, h’eta ku ze’va t’evî wan e[+]? 35Lê r’ojê bên, gava ze’va ji wan bê hildanê, hingê wan r’ojada wê r’ojî bigirin»[+].

36Ewî meselek jî wanr’a got: «Kesek ji p’arç’ê nû nabir’e û k’inca kevin p’îne nake. Heger usa bike, hin p’arç’ê nû diqelêşe, hin jî kevin û nû li hev nakin. 37Û ne jî kesek şerava nû dike meşkêd kevin. Heger usa bike, şerava nû wê meşka bit’eqîne û bir’ije, meşkê jî xirab bin. 38Lê gerekê şerava nû bikine meşkêd nû[*] . 39Û kesek pey şerava kevinr’a naxwaze ya nû vexwe, çimkî ya kevin hê lê xweş tê».

### 6


Pirsa r’oja şemîyê[†]


(Metta 12:1-8; Marqos 2:23-28)

1[•]R’ojeke şemîyê Îsa nava zevîyar’a derbaz dibû, şagirtêd Wî simbilêd genim diçinîn, destêd xweda difirikandin û dixwarin[+]. 2Lê ji fêrisîya hineka got: «Çima hûn tiştê necayîzî r’oja şemîyê[†] dikin?»[+] 3Îsa li wan veger’and û got: «We nexwendîye ku Dawid çi kir, gava ew û yêd pêr’a bir’çî bûn? 4Ne ew k’ete Xana Xwedê[†] û nanê Xwedêr’a dayî[†] hilda, hin xwexa xwar, hin jî da yêd t’evî xwe, wekî t’u kesîr’a ne cayîz bû bixwara, pêştirî k’ahîna?»[*][+] 5Û veger’îya wanr’a got: «Kur’ê Mêriv Xudanê şemîyê ye jî».


Îsa r’oja şemîyê merivê ku destê wî k’işîyabû qenc dike


(Metta 12:9-14; Marqos 3:1-6)

6Û r’oja şemîke din Îsa çû k’inîştê, ku hîn bike. Merivek li wir hebû, ku destê wîyî r’astê k’işîyabû[+]. 7Ç’e’vê qanûnzan û fêrisîya li ser Wî bûn, gelo wê r’oja şemîyê nexweşa qenc ke yan na, wekî me’nîke wan hebe, ku xeyba Wî bikin[+]. 8Lê fikirêd wan Îsava e’yan bûn û wî merivê destk’işîyayîr’a got: «R’abe vê govekê bisekine». Ew jî r’abû sekinî. 9Hingê Îsa wanr’a got: «Ezê pirsekê ji we bikim. R’oja şemîyê çi cayîz e bikin: Qencî yan xirabî, r’uh’ekî xilaz kin yan unda kin?»[+] 10Û Îsa li h’emûyêd dora Xwe nihêr’î, wî merivîr’a got: «Destê xwe dirêj ke». Ewî jî usa kir û destê wî dîsa qenc bû. 11Hingê wana ji hêrsa xwe dixwar, nav hevda dişêwirîn, ku çi bînine serê Îsa.


Bijartina her donzdeh şandîya[†]


(Metta 10:1-4; Marqos 3:13-19)

12[•]Wan r’ojada Îsa çû serê ç’îyê, ku dua bike û t’emamîya şevê ber Xwedê bi dua derbaz kir. 13Çaxê sibeh zelal bû, Ewî gazî şagirtêd Xwe kirin û donzdeh meriv ji nav wan bijartin, ku navêd wan jî «şandî[†]» danî: 14Şimh’ûnê ku navê wî danî Petrûs[†] û birê wî Endrawis, Aqûb û Yûh’enna, Fîlîpo û Bertolomeyo,[+] 15Metta û T’ûma, Aqûbê[†] Halfawo û Şimh’ûnê ku welatp’arist[†] dihate gotinê[+]. 16Cihûdayê Aqûb û Cihûdayê[†] Îsxeryotî, ku nemamîya[†] Wî kir[+].


Îsa dannasîn dike, hîn dike û qenc dike


(Metta 4:23-25)

17[•]Ew bi t’evî wan berjêr bû hat, r’astekê sekinî. Li wê derê k’omeke şagirtaye mezin û cime’teke giran ji t’emamîya Cihûstanê, Orşelîmê û ji devê be’ra Sûrê û Saydê civîyayî bûn. 18Ewana hatibûn, wekî guhdarîya Wî bikin û ji nexweşîyêd xwe qenc bin. Û yêd ji r’uh’êd h’eram cefa dik’işandin jî qenc dibûn. 19Û t’emamîya e’laletê jî dice’dand, wekî destê xwe bidana Wî, çimkî qewat ji Wî derdik’et û her kes ji wan qenc dibû[+].


Yêd xwezilî û ne xwezilî


(Metta 5:1-12)

20Îsa berê Xwe da şagirtêd Xwe û got:

«Xwezî li we feqîra,
çimkî P’adşatîya Xwedê[†] ya we ye.
21Xwezî li we, ku hûn niha bir’çî ne,
çimkî hûnê t’êr bin.
Xwezî li we, ku hûn niha digirîn,
çimkî hûnê bik’enin[+].
22Xwezî li we, gava hûn bona Kur’ê Mêriv ber ç’e’vê merîya r’eş bin,
gava we qebûl nekin, we bêhurmet kin
û navê xirab ser we derxin[+].

23Wê r’ojê eşq bin û ji şabûna bira nigêd we e’rd negire, çimkî va heqê we li e’zmên gelek e, çimkî kal-bavêd wan jî serê p’êxembera usa dikirin[+].

24Lê wey li we dewletîya,
çimkî hûn gihîştine meremê xwe[+].
25Wey li we, ku hûn niha t’êr in,
çimkî hûnê bir’çî bin.
Wey li we, ku hûn niha dik’enin,
çimkî hûnê bigirîn û şînê bikin[+].
26Wey li we, ku h’emû meriv bona we qenc xeber didin,
çimkî kal-bavêd wan jî p’êxemberêd derewr’a usa dikirin.


Dijminêd xwe h’iz bikin


(Metta 5:38-48; 7:12a)

27[•]Lê Ez wer’a, yêd ku dibihên dibêjim, dijminêd xwe h’iz bikin, xêrnexwazêd xwer’a qencîyê bikin. 28Nifir’kirêd xwe bimbarek kin û bona yêd xirabîyê we dikin, dua bikin[+]. 29Heger yek r’ûyê te xe, yê din jî bide ber û yê ku p’otê te ji te bistîne, kirasê xwe jî jêr’a bihêle[+]. 30Bide wî, k’î ji te dixwaze û k’î ji te distîne paşda nexwaze[+]. 31Û çawa hûn dixwazin meriv bona we bikin, hûn jî usa wanr’a bikin[+]. 32Heger hûn wan h’iz bikin, k’îjan ku we h’iz dikin, çi feyde? Ne gunek’ar jî wan h’iz dikin, k’îjan ku wan h’iz dikin? 33Û heger hûn qencîkirêd xwer’a qencîyê bikin, çi feyde? Ne gunek’ar jî usa dikin? 34Û heger hûn deyn didine yêd usa, ji k’îjana gumana we heye paşda bistînin, çi feyde? Ne gunek’ar jî deyn didine gunek’ara, ku dîsa haqasî paşda bistînin? 35Lê hûn dijminêd xwe h’iz bikin, qencîyê bikin, deyn bidin û hîvîya veger’andinê nemînin. Heqê weyê gelek be û hûnê bibine zar’êd Yê Herî Jorin. Çimkî Ew bona bêşêkira jî, ner’asta jî qenc e[+]. 36Dilr’e’m bin, çawa Bavê[†] we dilr’e’m e[+].


Hînkirina derheqa lomekirinêda[†]


(Metta 7:1-5)

37[•]Loma nekin û lomeyê li we nebin, neheqîyê nekin, neheqî wê li we nebe, bibaxşînin wer’a wê bê baxşandinê[+]. 38Bidin, wer’a wê bê dayînê, bi pîvaneke t’ijî h’ejandî, dewisandî, serî qûç’ wê bikine p’êşa we. Çimkî bi çi çapê hûn bipîvin, bi wê jî wer’a wê bê pîvanê»[+]. 39Ewî meselek jî wanr’a got: «Gelo kor dikare r’êberîyê kora bike? Ne her duyê jî bik’evine ç’e’lê[+]? 40Şagirt ji dersdarê xwe ne mestir e, lê ewê ku xwendina xwe r’ind pêk tîne, dikare mîna dersdarê xwe be[+]. 41Tu çima qirşikê ç’e’vê birê xweda dibînî, lê k’êranê ç’e’vê xweda nabînî? 42Yan jî çawa tu dikarî bêjî birê xwe: ‹Bira, bihêle ku ez qirşik ji ç’e’vê te derxim›, lê tu k’êranê ç’e’vê xweda nabînî? Dur’û! Pêşîyê k’êranê ç’e’vê xwe derxe. Paşê tê qenc bibînî ku çawa qirşik ji ç’e’vê birê xwe derxî.


Dar û berê wê


(Metta 7:17-20; 12:34b, 35)

43[•]Dara qenc berê xirab nade, ne jî dara xirab berê qenc. 44Her dar ji berê xwe tê naskirinê, kesek ji stirîya hêjîra naçine û ne jî ji dir’îyê tirîya. 45Merivê qenc, ji xizna dilê xweyî qenc, qencîyê dertîne, lê merivê xirab, ji xizna dilê xweyî xirab xirabîyê dertîne. Çimkî dilê wî çiva t’ijî ye zar jî ewê dibêje[+].


H’îmêd du mala


(Metta 7:24-27)

46[•]Hûn çima Minr’a ‹Xudan! Xudan!› dibêjin û wan tiştêd ku Ez wer’a dibêjim nakin[+]? 47Her kesê ku tê cem Min gotinêd Min dibihê û diqedîne, Ez wer’a bêjim mîna k’ê ye. 48Ew mîna merivekî ye, yê ku malê çêdike, e’rdê dik’ole k’ûr dike, h’îmê wê li ser kêvir datîne. Û gava lêyî[†] r’adibe, ç’em li wê malê dixe, ew nah’eje, çimkî r’ind hatibû çêkirinê[+]. 49Lê ewê xeberêd Min dibihê û naqedîne, mîna merivekî ye, yê ku ser xwelîyê bê h’îm malê xwer’a çêdike. Gava ç’em lê dixe, destxweda hildişê, wêran dibe, li ber mîrat’ê diçe».

### 7


Îsa xulamê sersedekî[†] qenc dike


(Metta 8:5-13; Yûh’enna 4:43-54)

1[•]Gava Îsa ew gotinêd ku wê guhdarar’a bigota xilaz kirin, çû Kefernahûmê. 2Û xulamê sersedekî[†], ku bona wî yekî hêja bû, nexweş ber mirinê bû. 3Gava ewî bona Îsa bihîst, r’ûspîyêd[†] cihûya[†] şandine cem Wî û jê hîvî kir, ku bê xulamê wî xilaz ke. 4Ewana hatine cem Îsa, gelekî hîvî jê kirin û gotin: «Ew hêja ye ku Tu evê qencîyê jêr’a bikî,[+] 5çimkî ew miletê me h’iz dike û k’inîşt jî bona me çêkirîye». 6Hingê Îsa t’evî wan çû. Gava nêzîkî malê bû, sersed çend dostêd xwe şandine pêşîya Wî, Wîr’a got: «Xudan, ze’metê nebîne, çimkî ez ne hêja me ku Tu bêyî mala min. 7Bona vê yekê min xwe layîqî Te negirt, ku bihatama pey Te jî. T’enê xeberekê bêje û xulamê minê qenc be[+]. 8Çimkî ez xwexa jî merivekî bin h’ukumda me û bin destê minda jî esker hene. Ez yekîr’a dibêjim: ‹Her’e›, diçe, yekî dinr’a dibêjim: ‹Were›, tê û ji xulamê xwer’a dibêjim: ‹Evî tiştî bike›, dike». 9Gava Îsa ev yek bihîst, ser wî zendegirtî ma û veger’îya ser wê cime’ta ku pey Wî diçû, got: «Ez wer’a dibêjim, Min Îsraêlêda jî bawerîke aha yekîda nedîtîye». 10Û ewêd şandî veger’îyane mal, dîtin ku wê ew xulam qenc bûye.


Saxbûna kur’ê jinebîyê

11R’ojeke din Îsa çû bajarekî, ku navê wî Nayîn bû û şagirtêd Wî jî t’evî e’laleteke giran Wîr’a diçûn. 12Gava nêzîkî dergehê bajêr bû, va mirîk derdixistin. Ew kur’ê jinebîke tayê t’enê bû û gelek hewarî jî ji bajêr pêr’a diçûn. 13Gava Xudan dê dît, gunê Wî lê hat û wêr’a got: «Negirî»[+]. 14Ew nêzîkî darbestê bû girt û ewêd ku dibirin sekinîn, Îsa got: «Xorto! Ez ter’a dibêjim, r’abe!»[+] 15Mirî r’abû r’ûnişt, destpêkir xeber da û Îsa ew da dîya wî. 16Û saw k’ete ser h’emûya, şikirî didane Xwedê û digotin: «P’êxemberekî mezin nava meda derk’etîye!» û: «Xwedê serîk daye miletê Xwe!»[+] 17Nav û dengê Wî t’emamîya Cihûstanê û dor-berê wê bela bû.


Îsa caba pirsa Yûh’ennayê nixumdar dide


(Metta 11:1-19)

18[•]Şagirtêd Yûh’enna Yûh’ennar’a bona van h’emû tişta gotin. Yûh’enna jî gazî du şagirtêd xwe kir 19û ew şandine cem Xudan, wekî jê bipirsin: «Tu Ew î, Yê ku gerekê bihata, yan em hîvîya yekî din bin?»[+] 20Ew merî hatine cem Îsa û gotin: «Yûh’ennayê nixumdar[†] em şandine cem Te, ku ji Te bipirsin, Tu Ew î, Yê ku gerekê bihata, yan em hîvîya yekî din bin?» 21Û wê demê Îsa gelek ji nexweşîya, derba, ji r’uh’êd xirab qenc kirin û ç’e’vêd gelek kora vekirin. 22Îsa li wan veger’and û got: «Her’in, çi ku we dît û bihîst Yûh’ennar’a bêjin: Kor dibînin, seqet diger’in, k’otî paqij dibin, ker’ dibihên, mirî r’adibin û feqîrar’a jî Mizgînî tê dayînê. 23Û xwezî li wî, ku ji Min p’işk nabe»[+].

24Gava ewêd ku Yûh’enna şandibûn çûn, Îsa bona Yûh’enna e’laletêr’a destpêkir got: «Hûn derk’etine ber’îyê çi bibînin? Qamîşekî[†] ku ji bayê dih’eje[+]? 25Yan derk’etin çi bibînin? Merivekî k’incê nazik[†] li xwe kirî? Ne ewêd ku k’incê nazik xwe dikin û e’mirê r’ind derbaz dikin, ew malêd p’adşada ne? 26Yan hûn derk’etin çi bibînin? P’êxemberekî? Belê, Ez wer’a dibêjim, ji p’êxemberekî jî mestir e[+]. 27Eva ew e, bona k’îjanî nivîsar e: ‹Va ye Ezê qasidê Xwe pêşîya Teva bişînim. Ewê r’îya Te pêşîya Teva hazir ke›[*][+] . 28Ez wer’a dibêjim, ji nava ewêd ku ji k’ulfeta dinê k’etine, t’u kes ji Yûh’enna mestir nebûye, lê P’adşatîya Xwedêda yê herî biç’ûk ji wî mestir e»[+]. 29Gava t’emamîya cime’tê, usa jî xercgira ev yek bihîst, t’ivdîra Xwedê r’ast h’esab kirin, çimkî bi nixumandina Yûh’enna hatibûne nixumandinê[+]. 30Lê fêrisî û qanûnzana bona xwe t’ivdîra Xwedê t’exsîr kirin, çimkî wana nexwest ku ji Yûh’enna bêne nixumandinê.

31Îsa serda zêde kir got: «Ez merivêd vî nisilî mîna çi bişibînim? Yan ew mîna çi ne? 32Ew mîna wan zar’a ne, yêd ku bazarêda r’ûniştî ne, gazî hevdu dikin û dibêjin: ‹Me bona we zur’nê xist, hûn ner’eqisîn û bona we beyt’ got, hûn negirîyan›. 33Yûh’ennayê nixumdar hat, ne nan dixwar, ne jî şerav vedixwar[*] , we digot: ‹Cin wîda heye›[+]. 34Kur’ê Mêriv hat, dixwe û vedixwe, hûn bona Wî dibêjin: ‹Va Ew yekî pey xwarin û vexwarinê k’etî ye, dostê xercgir û gunek’ara ye›[+]. 35Lê h’emûyêd ku pey serwaxtîyê diçin ew k’ifş dikin ku serwaxtî r’ast e[*] ».


Îsa mala Şimh’ûnda k’ulfeta gunek’ar dibaxşîne

36[•]Yekî fêrisî hîvî ji Îsa kir, ku t’evî wî xwarinê bixwe. Ew jî çû mala wî fêrisîyî, ser sifrê r’ûnişt. 37Û wî bajarîda k’ulfeteke ç’e’vder[†] hebû. Gava wê bihîst ku Ew mala fêrisîda ser sifrê r’ûniştîye, derdaneke[†] alabastirêyî r’ûnê bînxweş anî, 38piştêva ber nigêd Wî sekinî girîya, bi hêsirêd xwe nigêd Wî şil kirin û bi p’or’ê serê xwe jî ziha kirin. Paşê nigêd Wî r’amûsan, bi r’ûnê bînxweş jî r’ûn kirin. 39Gava wî fêrisîyê ku ew t’eglîf kiribû ev yek dît, dilê xweda got: «Heger Eva p’êxember bûya, wê bizanibûya ku k’î ye û yeke çawa ye destê xwe daye Wî», çimkî yeke ç’e’vder bû[+]. 40Îsa wîr’a got: «Şimh’ûn, Ez dixwazim tiştekî ter’a bêjim». Ewî jî got: «K’erem ke bêje, dersdar». Îsa got: 41«Du deyndarêd yekî hebûn, yek pênsid zîvî[†] deyndarê wî bû, yek jî pêncî[+]. 42Lê çimkî tiştekî wan t’unebû ku deynê xwe bidana, ewî baxşande her duya jî. Niha ji wan her duya k’îjanê gelekî wî h’iz bike?»[+] 43Şimh’ûn lê veger’and û gotê: «T’exmîna min ewê ku gelek jêr’a hate baxşandinê». Îsa wîr’a got: «Te r’ast tê derxist». 44Û ser k’ulfetêda veger’îya, Şimh’ûnr’a got: «Vê k’ulfetê tu dibînî? Ez hatime mala te, bona nigêd Min te av neda, lê evê bi hêsirêd xwe nigêd Min şil kirin û bi p’or’ê serê xwe jî ziha kirin. 45Te r’amûsanek neda Min, lê ji hingêva ku Ez hatime vir, evê dest ji r’amûsana nigêd Min nek’işandîye. 46Te serê Min r’ûn nekir, lê evê bi r’ûnê bînxweş nigêd Min r’ûn kirin[+]. 47Bona vê yekê Ez ter’a dibêjim, gunêd vê ku gelek bûn hatine baxşandinê, lema evê gelek h’iz kir. Çimkî k’êr’a gelek têne baxşandinê, gelek jî h’iz dike. Lê k’êr’a hindik têne baxşandinê, ew hindikî h’iz dike». 48Û wêr’a got: «Gunêd te hatine baxşandinê»[+]. 49Hingê ewêd ku t’evî Wî ser sifrê r’ûniştibûn nav xweda digotin: «Eva k’î ye, h’eta ku guna jî dibaxşîne?» 50Û Îsa wê k’ulfetêr’a got: «Bawerîya te tu xilaz kirî. Bi xêr û silamet her’e»[+].

### 8


K’ulfetêd ku pey Îsa diçûn

1Pey vê yekêr’a Îsa gund û bajara diger’îya, dannasîn dikir, Mizgînîya P’adşatîya Xwedê dida û her donzdeh şagirt jî Pêr’a bûn,[+] 2usa jî çend k’ulfetêd ku ji r’uh’êd xirab û nexweşîya qenc bibûn: Meryema ku jêr’a Mejdelanî digotin, ya ku h’eft cin jê derk’etibûn[+] 3û Yohana, jina Xûzayê wek’îlxercê[†] mala Hêrodes, Sosin û gelekêd mayîn, ku wana bi hebûka[†] xweva wanr’a berdestî dikirin[+].


Mesela t’oximr’eş[†]


(Metta 13:1-9; Marqos 4:1-9)

4[•]Û gava e’laleteke giran ji gelek bajara cem Îsa civîya, Ewî meselek got: 5«T’oximr’eş[†] r’abû çû ku t’oxim bir’eşîne. Gava dir’eşand, hinek k’etine devê r’ê hatine p’êpeskirinê û teyredêd e’zmên hatin ew xwarin. 6Û hinek jî k’etine cîyê kevirî, gava şîn bûn, ji dest kêmasîya şilayê h’işk bûn. 7Û hinek jî k’etine nava stirîya, stirî jî pêr’a şîn bûn û ew xeniqandin. 8Hinekêd din jî k’etine nava e’rdê qenc û şîn bûn, sed car ber dan». Gava ev yek got, kire gazî: «Guhê k’êyî bihîstinê heye bira bibihê!»[+]


Îsa çima bi mesela xeber dide


(Metta 13:10-17; Marqos 4:10-12)

9[•]Şagirtêd Wî jê pirsîn: «Me’na evê meselê çi ye?» 10Ewî got: «Wer’a hatîye dayînê, ku hûn sur’êd P’adşatîya Xwedê bizanibin, lê yêd mayînr’a bi mesela tê xeberdanê ku: ‹Binihêr’in û nebînin, bibihên û fe’m nekin›[*][+] .


Şirovekirina mesela t’oximr’eş


(Metta 13:18-23; Marqos 4:13-20)

11Ev e me’na vê meselê: T’oxim xebera Xwedê ye[+]. 12T’oximêd ku k’etine devê r’ê ew in, yêd ku xeberê dibihên, lê mîrêcin tê xeberê ji dilê wan derdixe, ku nebe bawer bikin û xilaz bin. 13T’oximêd ku k’etine cîyê kevirî ew in, yêd ku gava xeberê dibihên, bi eşq û şa qebûl dikin. Lê çimkî r’awêd wan t’unene, demeke kin bawer dikin û wextê cêr’ibandinê dik’evin[+]. 14T’oximêd ku k’etine nava stirîya ew in, yêd ku xeberê dibihên, xemêd dinêva, dewlet û şabûna vî e’mirîva mijûl dibin, dixeniqin û berêd wan nagihîjin[+]. 15Û t’oximêd k’etine nav e’rdê qenc ew in, yêd ku bi dilê sax û qenc xeberê dibihên, dilê xweda xwey dikin û bi sebir berê xwe didin[+].


Ç’ira ser p’êç’irê


(Marqos 4:21-25)

16T’u kes ç’ira vêxistî nake bin firaqê, ne jî dike bin cî-nivînê, lê datîne ser p’êç’irê, wekî ewêd ku dik’evine hindur’, r’onayê bibînin[+]. 17Çimkî tiştekî veşartî t’une ku derneyê û ne jî tiştekî dizîva, ku xuya nebe û neyê ber r’onayê[+]. 18Awa dîna xwe bidinê ku hûn çawa dibihên, çimkî k’êr’a ku heye, wê hê lê zêde be û k’êr’a ku t’une, ewê ku wî t’irê heye jî, wê jê bê standinê»[+].


Dê û birayêd Îsa


(Metta 12:46-50; Marqos 3:31-35)

19[•]Hingê dê û birayêd Wî hatine cem Wî, lê ji dest ze’fbûna e’laletê nikaribûn nêzîkî Wî bûna[+]. 20Cab dane Wî ku: «Dîya Te û birayêd Te derva sekinî ne û dixwazin Te bibînin». 21Ewî jî li wan veger’and û got: «Dê û birayêd Min ew in, yêd ku xebera Xwedê dibihên û diqedînin»[+].


Îsa firtonê diseqir’îne


(Metta 8:23-27; Marqos 4:35-41)

22[•]R’ojekê Îsa şagirtêd Xweva k’ete qeyikê û gote wan: «Em derbazî wî berî golê bin». Û r’êk’etin[+]. 23Gava qeyikêda diçûn, Ew xewr’a çû. Û firtonek[†] li golê r’abû, qeyik t’ijî av dibû, ew qezîyêda bûn. 24Hingê şagirt nêzîkî Wî bûn, Ew h’işyar kirin û gotinê: «Mamosta, Mamosta! Em unda dibin!» Ew r’abû, li bayê û pêlêd avê hilat, ew sekinîn û seqir’în[+]. 25Hingê Ewî wanr’a got: «Bawerîya we k’anê ye?» Û wana bi xof, e’cêbmayî hevr’a gotin: «Gelo ev k’î ye, ku e’mirî ser bê û avê jî dike û êlimî Wî dibin?»


Îsa yekî cinak’etî[†] qenc dike


(Metta 8:28-34; Marqos 5:1-20)

26[•]Ewana bi qeyikê çûne t’opraxêd Girasînê, pêşberî Celîlê. 27Gava Ew derk’ete bejê, ji wî bajarî merivek derk’ete pêşîya Wî, ku cin nav wîda bûn. Ewî zûva ne k’inc li xwe dikirin û ne jî malda disekinî, nava gor’istanada dima. 28Gava ewî Îsa dît, kire qîr’în k’ete ber Wî û bi dengekî bilind got: «Tu çi ji min dixwazî Îsayê Kur’ê Xwedêyê Herî Jorin? Ez r’eca ji Te dikim, min nede cefê!»[+] 29Çimkî Îsa e’mirî ser r’uh’ê h’eram kiribû, ku ji wî merivî derk’eve. Ew gelek cara cina dik’et, gava bi qeyd û zincîra jî girêdidan, ewî dîsa qeyd diqetandin û cina ew çola dixist. 30Hingê Îsa ji wî pirsî û gotê: «Navê te çi ye?» Ewî got: «K’omesker[*] », çimkî gelek cin k’etibûne nava wî. 31Û cina lava Wî dikir, ku e’mir neke ew her’ine gelîyê hey-wayê[†]. 32Li wî cîyî sûrîkî berazayî mezin hebû, ku serê ç’îyê diç’êrîya. Cina r’eca jê dikir, ku îzinê bide wan, ew her’in bik’evine nava beraza. Ewî îzin da. 33Û cin ji nav wî merivî derk’etin, çûn k’etine nava beraza û ew sûrî jorda r’evî, xwe ji kendêlda avîtine golê xeniqîn. 34Gava berazvana ev yek dît, r’evîn çûne bajar û gunda, ev yek gilî kirin. 35Meriv r’abûn çûn, ku tiştê bûyî bibînin. Gava hatine cem Îsa, dîna xwe danê, wê ew merivê ku cin jê derk’etibûn, k’incê wî lê, ser h’işê xweda hatî, li ber nigêd Îsa r’ûniştî ye. Hingê ew tirsîyan[+]. 36Ewêd ku ev yek dîtibûn, yêd mayînr’a gotin, ku çawa ewî cinak’etî[†] qenc bû. 37Hingê h’emû binelîyêd[†] dor-berêd Girasînê hîvî ji Îsa kirin, ku ji wan dûr k’eve, çimkî saweke mezin ew girtibûn. Ew jî k’ete qeyikê û paşda veger’îya[+]. 38Lê ew merivê ku cin jê derk’etibûn lava Wî kir, ku ew jî t’evî Wî her’e. Lê Îsa ew ver’êkir û got: 39«Veger’e mala xwe û çi ku Xwedê bona te kir gilî ke». Û ew çû, çi ku Îsa bona wî kiribû t’emamîya bajêrda digot û dikire dengî[+].


Qîza mirî û k’ulfeta nexweş


(Metta 9:18-26; Marqos 5:21-43)

40[•]Û çaxê Îsa veger’îya, e’laletê Ew qebûl kir, çimkî h’emû jî hîvîya Wî bûn. 41Hingê merivekî navê wî Yayîro, serwêrê k’inîştê, hat xwe avîte nigêd Îsa û hîvî jê kir, ku her’e mala wî[+]. 42Çimkî t’enê qîzeke wîye donzdeh salî hebû û ew jî ber mirinê bû. Gava Îsa diçû, e’laletê ze’met dida Wî. 43Wir k’ulfetek jî hebû, ku donzdeh salê wê bûn[*] , ser xûnê vebibû. Ewê h’emû hebûka xwe dabû h’ekîma, lê t’u kesî ç’are lê nekiribû[+]. 44Eva piştêva hat li r’îşîyêd k’incê Wî k’et û destxweda xûn jê ç’ikîya[+]. 45Îsa got: «Ew k’î bû ku li Min k’et?» Gava h’emûya înk’ar[†] kir, Petrûs[*] got: «Mamosta, e’lalet Te de’f dide, tengasîyê[†] dide Te[*] ». 46Lê Îsa got: «Yek li Min k’et, çimkî Ez pê h’esîyam ku ji Min qewat derk’et»[+]. 47Û gava k’ulfetê dît ku nehate veşartinê, lerizî, hat xwe avîte ber Wî û li ber t’emamîya cime’tê Wîr’a got, ku bona çi li Wî k’et û çawa pêr’a-pêr’a qenc bû. 48Ewî wêr’a got: «E’vdê![*] Bawerîya te tu qenc kirî. Bi xêr û silamet her’e»[+]. 49Ewî hê xeber dida, ji mala serwêrê k’inîştê yekî hat û got: «Qîza te mir, îdî ze’metê nede dersdar». 50Gava Îsa ev yek bihîst, wîr’a got: «Netirse, t’enê bawer bike û wê qenc be». 51Gava Ew çû mal, nehişt kesek her’e hindur’, pêştirî Petrûs, Yûh’enna, Aqûb û dê û bavê qîzikê[+]. 52H’emû digirîyan û şîna wê dikirin, lê Îsa got: «Negirîn. Ew nemirîye, lê hênijîye»[+]. 53Wana qerfê xwe Pê dikir, çimkî zanibûn ku ewa mirîye. 54[*] Û Îsa destê wê girt, deng da wê û got: «Qîzik, r’abe!»[+] 55Û r’uh’ê wê lê veger’îya, pêr’a-pêr’a r’abû ser xwe. Îsa e’mir kir, ku xurek bidine wê. 56Dê û bavê wê zendegirtî man. Lê Ewî t’emî li wan kir, ku vê yekê kesîr’a nebêjin[+].

### 9


Şandina her donzdeha


(Metta 10:5-15; Marqos 6:7-13)

1[•]Îsa gazî her donzdeh şagirtêd Xwe kir, qewat û h’ukum da wan, ku h’emû cina derxin û ji nexweşîya qenc kin[+]. 2Ew şandin, ku P’adşatîya Xwedê dannasîn kin û nexweşa qenc kin 3û wanar’a got: «Bona r’ê tiştekî hilnedin, ne şivdar, ne tûrik, ne nan, ne p’ere, ne jî du dest kiras. 4Çi mala ku hûn her’inê, wir bimînin û ji wir r’êk’evin. 5Û ew dera ku we qebûl nekin, gava ji wî bajarî dertên, t’oza nigêd xwe dawşînin, wekî wanar’a bibe şe’detî»[+]. 6Û şagirt r’abûn, gund-gund ger’îyan û her dera Mizgînî dan, nexweş qenc kirin[+].


Şaşîya Hêrodes


(Metta 14:1-12; Marqos 6:14-29)

7[•]Awa Hêrodesê serwêr bona h’emû kirinêd Îsa bihîst û t’evîhev bû, çimkî hineka digot: «Eva Yûh’enna ye, ji nav mirîya r’abûye»[+] 8û hineka jî digot: «Êlyas e k’ifş bûye» û hinekêd mayîn jî digotin: «Eva yek ji p’êxemberêd berê ye sax bûye». 9Hêrodes got: «Min serê Yûh’enna da lêxistinê, lê Eva k’î ye ku ez derheqa Wîda van tişta dibihêm?» Û wî dixwest Îsa bidîta[+].


Îsa pênc h’ezara t’êr dike


(Metta 14:13-21; Marqos 6:30-44; Yûh’enna 6:1-14)

10[•]Gava şandî veger’îyan, çi ku wan kiribû Îsar’a gilî kirin. Ewî t’enê şandîyêd Xwe t’evî Xwe hildan û çûne berbi bajarê Beytsaydayê[+]. 11Gava e’lalet pê h’esîya, pey Wî çû. Îsa ew qebûl kirin û t’evî wan bona P’adşatîya Xwedê xeber dida û ewêd ku h’ewcê qencbûnê bûn qenc kirin. 12Berê êvarê her donzdeh hatine cem Wî û jêr’a gotin: «E’laletê ber’de, ku her’in gund û bergêd dor-bera cî-war bin û xwer’a xurek dest xin, çimkî em li cîkî xikî-xwelî ne». 13Lê Îsa wanr’a got: «Hûn xurek bidine wan». Wana jî lê veger’and û gotin: «Pêştirî pênc nan û du me’sîya wekî mayîn tiştekî me t’une, heger em neçin t’emamîya cime’têr’a xurek nek’ir’in?» 14Çimkî weke pênc h’ezar mêrî bûn. Ewî şagirtêd Xwer’a got: «Cime’tê pêncî-pêncî bidine r’ûniştandinê». 15Û usa kirin, h’emû jî dane r’ûniştandinê. 16Ewî ew pênc nan û her du me’sî hildan, berê Xwe e’zmênda kir şikirî da, kerkir û da şagirta, ku belayî e’laletê kin. 17H’emûya jî xwar t’êr bûn û donzdeh sele jî hûrikêd bermayî berev kirin.


Petrûs şe’detîyê li ser Îsa dide


(Metta 16:13-19; Marqos 8:27-29)

18[•]Carekê Îsa bi t’enê t’evî şagirtêd Xwe dua dikir, ji wan pirsî: «Bi t’exmîna cime’tê Ez k’î me?» 19Wana lê veger’and û gotin: «Hinek dibêjin ‹Yûh’ennayê nixumdar e›, hinekêd din dibêjin ‹Êlyas e›, hinekêd mayîn jî dibêjin ‹yek ji p’êxemberêd berê ye sax bûye›»[+]. 20Ewî ji wan pirsî: «Lê hûn çi dibêjin? Bi t’exmîna we Ez k’î me?» Petrûs lê veger’and û got: «Tu Mesîhê Xwedê yî»[+].


Îsa derheqa cefa û mirina Xweda dibêje


(Metta 16:20-28; Marqos 8:30–9:1)

21[•]Hingê Îsa h’işk t’emî da wan, ku wê yekê kesîr’a nebêjin. 22Û ewî got: «Kur’ê Mêriv gerekê gelekî cefa bik’işîne, ji alîyê r’ûspîya, serekêd k’ahîna û qanûnzanada bê t’exsîrkirin û kuştinê, lê r’oja sisîya wê ji mirinê r’abe»[+].


Xaçê[†] xwe hilde û li pey min were

23Û Îsa h’emûyar’a got: «Heger yek dixwaze li pey Min bê, bira xwe înk’ar ke û her r’oj xaçê[†] xwe hilde û li pey Min bê[+]. 24Çimkî k’î ku dixwaze e’mirê xwe xilaz ke, ewê unda ke û k’î ku e’mirê xwe bona Min unda ke, ewê xilaz ke. 25Çi feyde, heger meriv t’emamîya dinyayê qazinc ke, lê e’mirê xwe unda ke yan zirarê xe[+]? 26Û k’î Min û xeberêd Min şerm h’esab ke, Kur’ê Mêriv jî wê wî şerm h’esab ke, gava Ew bi r’ûmeta Xwe, r’ûmeta Bavê û milyak’etêd pîrozva bê[+]. 27Ez r’ast wer’a dibêjim, hinekêd li vir sekinî wê mirinê nebînin, h’eta ku P’adşatîya Xwedê bibînin»[+].


Şagirt Îsa nava nûr û r’ûmetêda dibînin


(Metta 17:1-8; Marqos 9:2-8)

28[•]Pey vê xeberdanêr’a weke h’eftêkê şûnda, Îsa Petrûs, Yûh’enna û Aqûb hildan çûne serê ç’îyê ku dua bikin[+]. 29Gava Îsa dua dikir, r’engê r’ûyê Wî hate guhastinê, k’incêd Wî çîl-qerqaş bûn, biriqîn. 30Û va du meriva t’evî Wî xeber didan, yek Mûsa bû, yek jî Êlyas. 31Ewana bi r’ûmet k’ifş bûn û bona mirina Wî xeber didan, ku Orşelîmêda wê bibûya. 32Ç’e’vêd Petrûs û ewêd t’evî wî ji xewê giran bibûn, lê gava h’işyar bûn, r’ûmeta Wî û her du merivêd cem Wî sekinî dîtin. 33Çaxê ewana ji Wî dûr k’etin, Petrûs Îsar’a got: «Mamosta, çawa r’ind e ku em vir in! De emê sê h’olika çêkin, yekê Ter’a, yekê Mûsar’a û yekê jî Êlyasr’a». Çimkî ewî nizanibû ew çi dibêje. 34Gava ewî hê xeber dida, e’wrek hat û ser wan kire sî. Û çaxê k’etine bin wî e’wrî, ewana tirsîyan. 35Û ji wî e’wrî dengek hat û got: «Ev e Kur’ê Min, Bijartîyê Min[*] ! Guhdarîya Wî bikin!»[+] 36Gava ew deng hat, Îsa t’enê ma. Û wana dengê xwe bir’î, wan r’ojada çi ku dîtibûn kesîr’a negotin.


Îsa kur’ikekî cinak’etî qenc dike


(Metta 17:14-18; Marqos 9:14-27)

37[•]R’oja dinê, gava ewana ji ç’îyê hatine xwarê, e’laleteke giran pêşîya Wîda hat. 38Hingê ji nav e’laletê merivekî gazî kir û got: «Dersdar, ez hîvî ji Te dikim, bi ç’e’vê r’e’mê li kur’ê min binihêr’e. Ew tayê minî t’enê ye. 39R’uh’ekî xirab wî digire û nişkêva dike qîr’în vediç’ir’ike, k’ef ser dik’eve hûrdexweşî dibe û bi zorekê ji wî dûr dik’eve. 40Min lava ji şagirtêd Te kir, ku cin jê derxin, lê wana nikaribû». 41Îsa got: «Nisilê nebawer û xalifî[†]! H’eta k’engê Ezê t’evî we bim û li we sebir kim? Kur’ê xwe bîne vir». 42Gava hê dihat, cin ew e’rdê xist û veç’ir’ikî. Îsa li r’uh’ê h’eram hilat, kur’ik qenc kir û da bavê wî[+]. 43[•]T’emamîya cime’tê ser mezinayîya Xwedê zendegirtî mabû.


Îsa dîsa derheqa mirina Xweda dibêje


(Metta 17:22-23; Marqos 9:30-32)

Û çaxê h’emû ser her tiştêd ku Îsa dikirin e’cêbmayî mabûn, Ewî şagirtêd Xwer’a got: 44«Hûn van xebera bîra xweda xwey kin: Kur’ê Mêriv wê bik’eve destê meriva»[+]. 45Lê wana ev yek fe’m nekir, çimkî ev ji wan veşartî bû ku fe’m nekin û turuş nedikirin jî bona wê yekê ji Wî bipirsîyana[+].


K’î ye yê herî mezin?


(Metta 18:1-5; Marqos 9:33-37)

46[•]Nav şagirtada pirs pêşda hat, ku nava wanda k’î ye yê herî mezin. 47Lê nêtêd dilê wan Îsava e’yan bûn, zar’okek anî cem Xwe da sekinandinê 48û wanr’a got: «K’î ku evê zar’okê bi navê Min qebûl ke, ew Min qebûl dike. Û k’î ku Min qebûl ke, Yê ku Ez şandime qebûl dike. Awa ewî nava we h’emûyada yê herî biç’ûk e, ew e yê herî mezin»[+].


Yê ne miqabilî we ye, ew alîyê we ye


(Marqos 9:38-40)

49Yûh’enna r’abû û got: «Mamosta, me merivek dît ku bi navê Te cin derdixistin, lê me kir ku em nehêlin, çimkî ew pey me nayê»[+]. 50Lê Îsa wîr’a got: «Pêşîyê li wî negirin, çimkî ewê ku ne miqabilî we ye, ew pişta we ye»[+].


Gundekî samerîya[†] Îsa qebûl nake

51Û çaxê ew r’ojêd ku Îsayê bihata hildanê nêzîk bûn, Ewî berê Xwe da Orşelîmê, ku her’e wir[+]. 52Û pêşîya Xwe merî şandin, ewana çûne gundekî Sameryayê[†] ku bona Wî hazirîyê bibînin[+]. 53Lê samerîya[†] Ew li wir qebûl nekir, çimkî berê Wî k’etibû Orşelîmê. 54Gava şagirtêd Wî Aqûb û Yûh’enna ev yek dît, gotin: «Xudan, Tu dixwazî em ji e’zmên agir bixwazin ku bibare û qir’a van bîne?[*] »[*][+] 55Lê Ew veger’îya, li wan hilat[*] . 56Û çûne gundekî din.


Cabdarîya yêd ku pey Îsa diçin


(Metta 8:19-22)

57[•]Û çaxê ewana r’êda bûn, yekî Wîr’a got: «Tu k’uda jî her’î ezê pey Te bêm». 58Îsa gote wî: «R’ûvîyar’a qul hene, teyredêd e’zmênr’a jî hêlîn, lê bona Kur’ê Mêriv cîk t’une ku serê Xwe lê dayne». 59Îsa yekî dinr’a got: «Pey min were». Ewî jî got: «Xudan! Îzinê bide min, ku ez pêşîyê her’im bavê xwe defin kim». 60Lê Îsa wîr’a got: «Bira mirî mirîyê xwe defin kin. Tu her’e P’adşatîya Xwedê dannasîn ke». 61Yekî din jî got: «Ezê pey te bêm Xudan, lê t’enê îzinê bide min, ku ez pêşîyê xatirê xwe ji neferêd mala xwe bixwazim». 62Îsa got: «K’î ku destê xwe datîne ser k’otanê û li pişt xweva dinihêr’e, ew ne hêjayî P’adşatîya Xwedê ye».

### 10


Şandina h’eftê du şagirta

1[•]Pey vê yekêr’a Xudan h’eftê du[*] şagirtêd din jî k’ifş kirin û ewana dudu-dudu pêşîya Xweva şandine wan cî û bajara, k’îderê Xwexa wê biçûyayê 2û wanar’a got: «Nandirûn[†] gelek e, lê p’ale hindik in. Awa hîvî ji Xweyê nandirûnê bikin, wekî p’ala nandirûna Xwer’a bişîne[+]. 3Her’in, Ez va we mîna berxa dişînime nava gura[+]. 4Xwer’a ne k’îsik hildin, ne tûrik, ne jî çarixa. Û r’êva silavê[*] nedine t’u kesî, 5çi mala ku hûn her’inê, pêşîyê bêjin: ‹E’dilayî vê malêr’a›. 6Û heger li wir merivekî hêjayî e’dilayîyê hebe, e’dilayîya weyê li ser wî bimîne. Lê heger t’unebe, wê li we veger’e. 7Û wê malêda bimînin, çi xwarinê jî bidine we, ewê jî bixwin û vexwin, çimkî p’ale hêjayî heqê xwe ye. Û mal bi mal neger’in[+]. 8K’îjan bajarê ku hûn her’inê û we qebûl kin, çi daynine ber we, bixwin[+]. 9Nexweşêd navda qenc kin û wanr’a bêjin: ‹P’adşatîya Xwedê nêzîkî we bûye›[+]. 10Lê ew bajarê ku hûn her’inê û we qebûl nekin, derêne meydana û bêjin: 11‹Em wê t’oza ku ji bajarê we nigêd meva girtîye jî li ser weda dawdişînin. Lê vê yekê bizanibin ku P’adşatîya Xwedê nêzîkî we bûye›[+]. 12Ez ji wer’a dibêjim, R’oja Axretê[†] h’alê Sodomê wê ji ya wî bajarî çêtir be[*][+] .


Bajarêd nebawer


(Metta 11:20-24)

13[•]Wey li te Xorazîn! Wey li te Beytsayda! Heger ew k’eremetêd ku nava weda bûn, Sûr û Saydayêda[*] bibûna, ewanayê zûva bi k’urx[†] nav k’ozîyêda[†] r’ûniştî t’obe bikirana[+]. 14Lê R’oja Axretê h’alê Sûr û Saydayê wê ji h’alê we çêtir be. 15Û tu Kefernahûm, te t’irê tê h’eta e’zmên bilind bî? Lê tê h’eta dîyarê mirîya[†] her’î xwarê!

16Ewê guhdarîya we dike, guhdarîya Min dike û ewê we t’exsîr dike, Min t’exsîr dike, lê ewê Min t’exsîr dike, yê ku Ez şandime t’exsîr dike»[+].


Veger’andina h’eftê duda

17Ew h’eftê du şagirt bi eşq û şa veger’îyan û gotin: «Xudan, cin jî saya navê Te êlimî me dibûn»[+]. 18Ewî wanar’a got: «Min mîrêcin dît, çawa birûska ji e’zmên jorda k’etî[+]. 19Awa Min h’ukum daye we, ku hûn me’r û dûp’işka û t’emamîya qewata dijmin p’êpeskin û qet t’u tiştê zirarê nede we[+]. 20Lê bi wê yekê şa nebin ku cin êlimî we dibin, lê şa bin, ku navêd we li e’zmana nivîsar e»[+].


Şabûna Îsa


(Metta 11:25-27; 13:16-17)

21[•]Wî çaxî Ew bi R’uh’ê Pîroz şa bû û got: «Şikir navê Te be Bavo, Xudanê e’rd û e’zman, ku Te ev tişt ji zana û bîlana[†] veşartin û li ber zar’a vekir. Belê Bavo, çimkî aha li Te xweş hat. 22Her tişt ji Bavê Min Minr’a hatîye dayînê. Kesek nizane Kur’ k’î ye, pêştirî Bavê û kesek nizane Bav k’î ye, pêştirî Kur’ û yêd ku Kur’ bixwaze wanva Bavê bide naskirinê»[+]. 23Û wê gavê ser şagirtêd Xweda veger’îya û wanar’a başqe got: «Xwezî li wan ç’e’va, çi ku hûn dibînin ew jî dibînin[+]. 24Çimkî Ez wer’a dibêjim, ku gelek p’êxember û p’adşa xwestin ew tiştêd ku hûn dibînin bidîtana, lê nedîtin û ew tiştêd ku hûn dibihên bibihîstana, lê nebihîstin»[+].


Mesela samerîyê qenc

25Hingê qanûnzanek r’abû Ew cêr’iband û got: «Dersdar, ez çi bikim, wekî jîyîna h’eta-h’etayê[†] bistînim?»[+] 26Ewî jî wîr’a got: «Qanûnêda çi nivîsar e? Tu çawa dixûnî?» 27Ewî lê veger’and û got: «‹Xudan Xwedêyê xwe h’iz bike, bi t’emamîya dilê[†] xwe, bi t’emamîya canîya xwe, bi t’emamîya qewata xwe û bi t’emamîya h’işê xwe›[*] , ‹hevalê xwe jî weke xwe h’iz bike›[*] »[+]. 28Û Îsa wîr’a got: «Te r’ast got. Usa bike û tê bijîyî»[+]. 29Lê ewî xwest xwe r’ast derxe, Îsar’a got: «Hevalê min k’î ye?» 30Îsa lê veger’and û got: «Merivek hebû, ew ji Orşelîmê berjêrî Erîhayê dibû. Ew k’ete destê qaçaxa û wana ew te’zî kir, k’utan û nîvkuştî hiştin çûn. 31Usa qewimî ku k’ahînek wê r’êda dihat. Gava ew dît, berr’a derbaz bû çû. 32Usa jî yekî lêwî[†] hat, gihîşte wî cîyî, li wî nihêr’î, berr’a derbaz bû çû[+]. 33Paşê r’êwîkî samerî hat. Gava ew dît, gunê wî lê hat[+]. 34Ew nêzîkî wî bû, bizir û şerav li birînêd wî xistin, p’êç’a û ew danî ser k’erk’edanê xwe bire mêvanxanê û bona wî xem kir. 35R’oja dinê du zîv derxistin dane xweyê mêvanxanê û got: ‹Xweyîtîyê li vî bike, tu çi jî ser wî zêde xerc kî, gava ez veger’îyam, ezê li te veger’înim›.

36Niha t’exmîna te, ji wan hersêka k’îjan bû hevalê wî merivê ku k’ete destê qaçaxa?» 37Ewî jî got: «Ewê ku gune lê anî». Îsa wîr’a got: «Her’e tu jî usa bike».


Îsa mala Mert’a û Meryemêda

38Çaxê r’êk’etin çûn, Îsa k’ete gundekî. K’ulfetek ku navê wê Mert’a bû Ew bire mala xwe[+]. 39Xûşkeke wê jî hebû, navê wê Meryem. Ewa ber nigêd Xudan r’ûniştibû û guhdarîya xeberêd Wî dikir[+]. 40Mert’a jî ku gelek t’ivdarekdîtinêva gîro bû, hat sekinî û Îsar’a got: «Xudan, qet xema Te nîne ku xûşka min nava vê t’ivdarekdîtinêda ez t’enê hiştime? Bêje wê ku alî min bike». 41Xudan lê veger’and û gotê: «Mert’a, Mert’a, tu bona gelek tişta xema dikî û t’evîhev dibî[+]. 42Lê t’enê tiştek lazim e, ew p’ara qenc jî Meryemê xwer’a bijart û ji wê nayê standinê»[+].

### 11


Hînkirina bona duakirinê


(Metta 6:9-13; 7:7-11)

1[•]Carekê Îsa cîkî dua dikir, gava xilaz kir, ji şagirtêd Wî yekî jêr’a got: «Xudan, me hînî duakirinê ke, çawa Yûh’enna şagirtêd xwe hîn kirin»[+]. 2Ewî wanar’a got: «Gava hûn dua dikin, aha bêjin:

Bavo[*] ,
Navê Te pîroz be.
P’adşatîya Te bê[*] .
3Nanê meyî r’ojê r’oj bi r’oj bide me[+].
4Û gunêd me bibaxşîne,
çimkî em jî dibaxşînine h’emû deyndarêd xwe
û me nebe cêr’ibandinê[*] »[+].

5Û wanar’a got: «Ji we k’îjan e ku dostekî wî hebe û nîvê şevê her’e mala wî jêr’a bêje: ‹Dosto, sê nana deynî bide min. 6Çimkî pismamekî min ji r’ê dager’îyaye hatîye mala min, tiştekî minî xwarinê t’une, ku daynime ber wî›. 7Û ew jî hindur’da lê veger’îne û bêje: ‹Derî îdî dada ye, ez û zar’êd xweva jî nava cî-nivînada ne, ze’metê nede min, ez nikarim r’abim bidime te›. 8Ez wer’a dibêjim, heger ew bona dostîyê jî r’anebe nên nede wî, lê bona bêarzîya wî wê r’abe çiqas jêr’a lazim be bide wî. 9Ez wer’a dibêjim, bixwazin hûnê bistînin, biger’in hûnê bibînin, derî xin wê ber we vebe. 10Çimkî k’î ku dixwaze distîne, k’î ku diger’e dibîne û k’î ku derî dixe ber wî vedibe[+].

11Ji we k’îjan e ew bav, ku kur’ê wî me’sî bixwaze, dewsa me’sî me’r bidê[*] , 12yan jî hêkê bixwaze, dûp’işkê bidê? 13Hûn ku xirab in, zanin tiştêd qenc bidine zar’êd xwe, lê Bavê e’zmana wê çiqas zêde R’uh’ê Pîroz bide ewêd ku ji Wî dixwazin»[+].


Îsa û Belzebûl[†]


(Metta 12:22-30; Marqos 3:20-27)

14[•]Carekê Îsa cinê lal ji yekî derdixist, çaxê ku cin derk’et, ewî lal xeber da û e’lalet zendegirtî ma. 15Lê ji wan hineka got: «Ew bi h’ukumê Belzebûlê[†] serwêrê cina cina derdixe»[+]. 16Hineka jî Ew dicêr’iband, nîşanêd e’zmên ji Wî dixwestin[+]. 17Lê nêtêd dilê wan Îsava e’yan bûn û wanar’a got: «Her p’adşatîya ku nava wêda t’ifaq[†] t’unebe wê wêran be û mala ku bêt’ifaqî bik’evê, ew mal namîne. 18Hûn dibêjin, ku Ez bi h’ukumê Belzebûl cina derdixim. Lê heger mîrêcin nava xweda bêt’ifaq be, p’adşatîya wî wê çawa bimîne? 19Û heger Ez bi Belzebûl cina derdixim, lê yêd ku pey we tên[*] bi çi derdixin? Heger usa be, ewê we lomek’ar kin[+]. 20Lê heger Ez bi t’ilîya Xwedê cina derdixim, wekî usa ye P’adşatîya Xwedê gihîştîye we. 21Çaxê yekî qewat bi ç’ek xweyîtîyê mala xwe dike, t’u tiştê wî zirar lê nabe. 22Lê gava yekî ji wî qewattir bê û wî bigire, wê ew ç’ekê ku wî gumana xwe dabû ser jê bistîne, hebûka wî jî bela ke. 23K’î ku ne t’evî Min e, miqabilî Min e û k’î ku t’evî Min t’op nake, bela dike[+].


Veger’andina r’uh’ê h’eram


(Metta 12:43-45)

24Çaxê r’uh’ê h’eram ji mêriv dertê, cîyê bê av diger’e, ku r’ih’etîyê bibîne û gava nabîne, dibêje: ‹Ez veger’ime wê mala xweye ku jê derk’etime›. 25Û gava tê, paqijkirî û hevdayî dibîne. 26Hingê diçe h’eft cinêd dine ji xwe xirabtir jî tîne, dik’evine wir dijîn. Û axirîya wî merivî ji pêşîyê xirabtir dibe»[+].


Xwezilîya r’ast

27Çaxê Îsa hê xeber dida, ji nava e’laletê k’ulfetekê dengê xwe bilind kir û Wîr’a got: «Xwezî li wî bet’inî, ku Tu xweda xweykirî û wan bistana, ku şîr dane Te»[+]. 28Lê Ewî got: «Hê xwezî li wan, yêd ku xebera Xwedê dibihên û pêk tînin»[+].


K’eremetekê çawa nîşan dixwazin


(Metta 12:38-42; Marqos 8:12)

29[•]Çaxê e’lalet ser Wî dicivîya, Îsa destpêkir û got: «Eva nisila xirab e, nîşanekê dixwaze, lê jêr’a nîşaneke din nayê dayînê pêştirî nîşana Ûnis[†] p’êxember. 30Çawa Ûnis bona Nînewaya bû nîşan, usa jî Kur’ê Mêriv wê vî nisilîr’a bibe nîşan[*] . 31P’adşa Başûrê[†] wê R’oja Axretê t’evî merivêd vî nisilî r’abe û wan neheq ke, çimkî ewa ji serê dinê hat, ku serwaxtîya Silêman[†] bibihê û va ye Yekî ji Silêman mestir li vir heye[*][+] . 32Merivêd Nînewayê R’oja Axretê wê t’evî vî nisilî r’abin û wan neheq kin, çimkî ewana bi dannasînîya Ûnis ji gunekirinê veger’îyan. Va ye Yekî ji Ûnis mestir li vir heye[+].


Ç’ira bedenê


(Metta 5:15; 6:22-23)

33[•]Kesek ç’irê vênaxe û danayne cîyê xewle, ne jî dike binê firaqê, lê datîne ser p’êç’irê, wekî ewê ku dik’evine hindur’, r’onayê bibînin[+]. 34Ç’ira bedena te ç’e’vê te ye. Heger ç’e’vê te p’ak e, t’emamîya bedena teyê r’onayî be. Lê heger ç’e’vê te xirab e, bedena teyê jî te’rî be. 35Awa haş ji xwe hebe, dibe ku ew r’onaya nava teda te’rî ye. 36Heger t’emamîya bedena te r’onayî ye û p’areke te’rî t’une, h’emûyê jî r’onayî be, çawa ç’ira bi şewqa xwe te r’onayî dike».


Îsa fêrisî û qanûnzana neheq dike


(Metta 23:1-36; Marqos 12:38-40; Lûqa 20:45-47)

37[•]Gava xeberdana Xwe xilaz kir, yekî fêrisî hîvî jê kir ku her’e t’evî wî nan bixwe. Ew jî çû, li ser sifrê r’ûnişt. 38Gava fêrisî dît ku Ewî pêşîya nanxwarinê li gora e’detê dîn destêd Xwe neşûştin, zendegirtî ma[+]. 39Lê Xudan wîr’a got: «Awa hûn fêrisîya t’as û fîncana r’ûyê dervava paqij dikin, lê dilê we hindur’va bi timayê û xirabîyava t’ijî ye. 40Bêfe’mno! Ewê ku derva çêkir, hindur’ çênekir? 41Awa bi çiva t’as û fîncanêd we t’ijî ne, bi wan xwer’a xêra bikin û her tiştê wer’a h’elal be. 42Lê wey li we fêrisîya! Hûn dehekê[†] pûngê[†], ce’t’rîyê[†] û h’emû p’incar’a didin, lê heqîyê û h’izkirina Xwedê davêjine pişt guhê xwe. We gerekê ev yek bikirana û dest ji yêd mayîn nek’işanda[+]. 43Wey li we fêrisîya, ku hûn k’inîştada k’ursîyêd pêşin h’iz dikin, bazarada jî silava[+]. 44Wey li we! Hûn mîna t’irbêd bê nav-nîşan in, ku meriv ser wan diger’in û nizanin»[+]. 45Ji qanûnzana yekî lê veger’and û got: «Dersdar, Tu bi van xebera me jî bêhurmet dikî». 46Ewî got: «Wey li we qanûnzana jî, çimkî hûn barêd giran didine ser milê meriva, lê t’ilîke xwe jî nadine wan bara. 47Wey li we, ku hûn t’irbêd wan p’êxembera çêdikin, yêd ku kal-bavêd we ew kuştine. 48Bi wê yekê hûn şe’detîya xwe didin, ku hûn havijîya xwe kirinêd kal-bavêd xwe tînin. Ewana p’êxember dikuştin û hûn t’irbêd wan çêdikin[+]. 49Lema jî serwaxtîya Xwedê got: ‹Ezê p’êxember û şandîya bişînime cem wan, ji wan hineka wê bikujin, hineka jî bizêrînin›[+]. 50Bona vê yekê xûna h’emû p’êxembera, ku ji wextê e’firandina dinyayêda hatîye r’êtinê, ji vî nisilî wê bê xwestinê,[+] 51ji xûna Habîl[†] h’eta xûna Zekerîya, ya ku nav gorîgehê[†] û p’aristgehêda hate r’êtinê. Ez r’ast wer’a dibêjim, ji vî nisilî wê bê xwestinê. 52Wey li we qanûnzana, ku we k’ilîta zanebûnê hildaye. Ne hûn k’etinê û ne jî we hiştîye yêd ku dixwazin bik’evinê». 53Û gava Ew r’abû ku her’e, qanûnzan û fêrisî qilqilîn, bona gelek tişta Wîr’a k’etine de’wê. 54Û ber devê Wî sekinî bûn, wekî bi xeberekê bikaribin Wî bigirin û gunek’ar kin[+].

### 12


Hînkirina derheqa dur’ûtîyêda

1Wî çaxî, gava bi h’ezara merî civîyan, usa ku ser hevr’a derbaz dibûn, Ewî pêşîyê destpêkir şagirtêd Xwer’a got: «H’evza xwe ji hevîrtir’şkê[†] fêrisîya bikin, Ez tînime ser dur’ûtîya wan[+]. 2Tiştekî dizîva t’une ku derneyê û ne jî veşartî ku k’ifş nebe[+]. 3We çi te’rîyêda gotîye, ewê r’onayêda bê bihîstinê û we çi li malê guhada xeber daye, ewê ser bana bibe dengî.


Bizanibin ku tirsa we ji k’ê hebe


(Metta 10:28-31)

4[•]Ez we pismamêd Xwer’a dibêjim, ji wana netirsin, yêd ku bedenê dikujin, ji wê pêştir tiştekî din nikarin bikin[+]. 5Lê Ezê wer’a bêjim, ku hûn ji k’ê bitirsin. Ji Wî bitirsin, Yê ku pey kuştinêr’a jî h’ukumê Wî heye bavêje ce’nimê. Belê, Ez wer’a dibêjim ji Wî bitirsin![+] 6Ne pênc ç’ivîk bi du diravêd çarqur’ûşê têne firotanê? Lê Xwedê ji wan yekî jî bîr nake. 7Usa jî her t’êlekî p’or’êd serê we jimartî ye. Netirsin, hûn ji gelek ç’ivîka qîmettir in[+].


Îqrar û înk’arkirina Îsa


(Metta 10:32-33; 12:32; 10:19-20)

8Ez wer’a dibêjim, k’î ku ber meriva Min îqrar ke, Kur’ê Mêriv jî wê wî ber milyak’etêd Xwedê îqrar ke[+]. 9Û k’î ku Min ber meriva înk’ar ke, ewê jî ber milyak’etêd Xwedê bê înk’arkirinê[+]. 10Û k’î ku tiştekî miqabilî Kur’ê Mêriv bêje, wê bê baxşandinê. Lê k’î ku gotineke xirab miqabilî R’uh’ê Pîroz bêje, li wî nayê baxşandinê[+]. 11Û gava we bibine k’inîşta yan ber h’akim yan serwêrêd h’ukumetê, hûn xem nekin ku hûnê çawa caba xwe bidin yan çi bêjin. 12Çimkî R’uh’ê Pîroz ewê demê wê we hîn ke, çi lazim e ku hûn bêjin»[+].


Dewletîyê bêfe’m

13[•]Ji nava e’laletê yekî Wîr’a got: «Dersdar, bêje birê min, bira mîrat’a[†] bavê min minr’a p’areveke». 14Ewî wîr’a got: «Heval, k’ê Ez ser we h’akim yan jî p’arkir k’ifş kirime?» 15Û gote wan: «Haş ji xwe hebin û h’evza xwe ji her cûr’e timayê bikin, çimkî e’mirê însên zêdebûna hebûka wîva girêdayî nîne»[+]. 16Ewî meselek jî wanr’a got: «Zevîya merivekî dewletî gelek ber da. 17Û ewî dilê xweda got: ‹Ez çawa bikim? Cî jî t’une ku deremeta xwe têkimê›. 18Û got: ‹Ezê aha bikim, e’mbarêd xwe hilşînim û hê yêd mezin çêkim, h’emû deremet û hebûka xwe jî bikime wir. 19Û xwexa xwer’a bêjim: E’vdo! Te bona xwe t’êra gelek sala, gelek hebûk daye ser hev, r’ûnê bixwe, vexwe û şa be›. 20Lê Xwedê gote wî: ‹Bêfe’mo! Îşev r’uh’ê teyê ji te bê standinê. Ev hebûka te berev kirîye wê k’êr’a bimîne?›[+] 21Usa jî wê bê serê her kesî, yê ku bona xwe xiznê t’op dike û pê Xwedê dewletî nabe»[+].


Hînkirina derheqa xemkirinêda


(Metta 6:25-34)

22Hingê Ewî şagirtêd Xwer’a got: «Lema Ez wer’a dibêjim, bona e’mirê xwe xema nekin, ku hûnê çi bixwin, ne jî bona bedena xwe, ku hûnê çi li xwe kin[+]. 23Çimkî e’mir ji xwarinê qîmettir e û beden jî ji k’inca. 24Dîna xwe bidine qar’qar’a[†], ne dir’eşînin, ne didirûn û ne jî e’mbar yan k’îlerêd wan hene, lê Xwedê r’isqê wan digihîne. Hûn çiqasî ji teyreda qîmettir in![+] 25Îdî ji we k’î dikare bi xemêd xwe deqekê ser e’mirê xweda zêde ke[*] ? 26Heger hûn wî tiştê herî biç’ûk nikarin bikin, îdî çima bona tiştêd mayîn xem dikin? 27Dîna xwe bidine sosina, çawa şîn dibin, ne dixebitin û ne dir’êsin. Ez wer’a dibêjim, ku Silêman jî nava t’emamîya wê xêr-xizna xweda mîna ji wan yekê xwe nekir. 28Heger gîhayê çolê, ku îro heye û sibê davêjine nava êgir, Xwedê usa dixemilîne, lê çiqas zêde wê li we ke, kêmbawerno[+]? 29Li van tişta neger’in, ku hûnê çi bixwin yan çi vexwin. Ber xwe nek’evin. 30Çimkî p’ûtp’aristêd[†] dinyayê li pey wan h’emû tişta dik’evin, lê Bavê we zane ku hûn h’ewcê wan tişta ne. 31Lê ber wêva hûn li P’adşatîya Wî biger’in û ewê wer’a bêne dayînê[+].


Xizna e’zmana


(Metta 6:19-21)

32Netirse, kerîyê pêzî biç’ûk! Çimkî li Bavê we xweş hat, ku p’adşatîyê bide we[+]. 33Hebûka xwe bifiroşin û xwer’a xêra bikin. Xwer’a k’îsikê ku nar’ize û xizna e’zmanaye ku kêm nabe qazinc kin. Li wê derê ne dizê nêzîk bê û ne jî wê bizûzê bixwe[+]. 34Çimkî xizna we k’îderê be, dilê weyê jî li wê derê be.


Xulamê h’işyar


(Metta 24:45-51)

35[•]Bira pişta we girêdayî û ç’irêd we vêxistî bin. 36Hûn mîna wan meriva bin, yêd ku hîvîya axayê xwe ne, ku ewê k’engê ji de’watê veger’e, ku çaxê bê dêrî xe, pêr’a-pêr’a r’abin dêrî vekin[+]. 37Xwezî li wan xulama, ku çaxê axayê wan bê, wan h’işyar bibîne. Ez r’ast wer’a dibêjim, ewê pişta xwe girêde, wan ser sifrê bide r’ûniştandinê û berdestîyê wanr’a bike. 38Û heger axayê wan nîvê şevê yan jî berbanga sibehê bê û wan usa bibîne, ew xulamana xwezilî ne. 39Lê hûn vê yekê bizanibin, heger xweyê malê bizanibûya ku dizê k’îjan sih’etê bihata, wê nehişta ku mala wî derevekira[+]. 40Awa hûn jî hazir bin, çimkî ew sih’eta ku dilê wer’a derbaz nabe, Kur’ê Mêriv wê bê».


Xulamê amin û xulamê bêamin

41Petrûs got: «Xudan, eva mesela te t’enê bona me got yan bona h’emûya?» 42Xudan got: «K’î ye ew wek’îlxercê[†] amin û serwaxt, ku axayê wî, wê wî ser xulamêd xwe serwêr k’ifş ke, ku wextda xwarina wan bide wan. 43Xwezî li wî xulamî, ku çaxê axayê wî bê, ewî usa bibîne[+]. 44Ez r’ast wer’a dibêjim, ewê wî bike serwêrê t’emamîya hebûka xwe. 45Lê heger ew xulam dilê xweda bêje: ‹Axayê min hatina xwe derengî dêxe› û destpêke li xulam û carîya xe, bixwe, vexwe û serxweş be,[+] 46axayê wî xulamî wê r’ojeke usa bê, ku ew ne hîvîyê ye û sih’eteke usa, ku ew nizane. Wê wî qet-qetî ke û p’ara wî t’evî p’ara bêamina ke. 47Û ew xulamê ku xwestina axayê xwe zane û k’arê xwe nake, ne jî li gora xwestina wî dike, wê gelekî bê k’utanê. 48Lê ewê ku ji nezanîya xwe tiştekî hêjayî k’utanê dike, wê hindikî bê k’utanê. K’êr’a gelek hatîye dayînê, gelek jî wê jê bê xwestinê û k’êr’a gelek hatîye spartinê[†], cabdarîya wî jî wê gelek be[+].


Îsa dibe sebebê cudebûnê


(Metta 10:34-36)

49[•]Ez hatim, wekî êgir bavêjime ser dinê û Min çawa dixwest wekî îdî alav bida. 50Lê nixumandineke Min heye, ku Ez gerekê pê bême nixumandinê û dilê Min qet ne r’ih’et e h’eta ku ew bê sêrî[+]. 51We t’irê Ez hatim e’dilayîyê bidime dinê? Ez wer’a dibêjim na, lê bona cudebûnê[+]. 52Ji vir şûnda malekêda pênc merivê ji hev cude bin, sisê wê miqabilî duda bin, dudu miqabilî sisîya. 53Bavê r’abe miqabilî kur’, kur’ jî bavê, dê qîzê, qîz jî dê, xwesî bûkê û bûk jî xwesîyê».


Nîşanêd zemên


(Metta 16:2-3; 5:25-26)

54[•]Û Ewî e’laletêr’a jî got: «Çaxê ji r’oavayê e’wr dertê, hûn destxweda dibêjin: ‹Baranê bibare› û usa jî dibe. 55Û gava bayê başûrê tê, hûn dibêjin: ‹Hewayê germ be› û usa dibe. 56Dur’ûno! Hûn r’ûyê e’zmên e’nene dikin hewayê çawa be, lê çawa vî zemanî e’nene nakin?

57Hûn çima xwexa nadine li ber h’esaba, ku k’îjan e r’ast? 58Çaxê neyarê te te k’aşî cem h’akim dike, usa bike, ku r’êva t’evî wî li hev bêyî. Nebe ew te bide destê h’akim, h’akim jî te bide destê seresker û ew jî te bavêje kelê[+]. 59Ez ter’a dibêjim, tu ji wir t’u car dernak’evî h’eta polê[†] paşin nedî».

### 13


Ji gunekirinê veger’in[†], ku unda nebin

1Wî çaxî hinek hatin bona wan celîlîya Îsar’a gotin, xûna k’îjana Pîlato t’evî xûna qurbanêd[†] wan kiribû[+]. 2Îsa li wan veger’and û got: «We t’irê ew celîlîyêd ku ev yek hate serê wan, ji h’emû celîlîyêd mayîn gunek’artir bûn? 3Ez wer’a dibêjim, na! Lê belê heger hûn ji gunekirinê veneger’in, hûn h’emûyê jî r’oja wanda her’in. 4Yan jî ew h’îjdeh merivêd ku kela[†] Sîlwamê ser wanda k’et mirin, we t’irê ewana ji h’emû binelîyêd Orşelîmê gunek’artir bûn[+]? 5Na! Ez wer’a dibêjim, heger hûn ji gunekirinê veneger’in, hûn h’emûyê jî r’oja wanda her’in».


Mesela dara hêjîrêye bê ber

6Ewî eva mesela jî got: «Merivek hebû, nava r’ezê[†] tirîyê wîda dareke hêjîrêye nikandî hebû. R’ojekê ew hat, ku ser wê ber biger’e, lê nedît[+]. 7Wî çaxî r’ezvanr’a got: ‹Eva muxdarê sê sala ye ez têm, berê vê dara hêjîrê diger’im, lê nabînim. Evê bibir’e! Badîhewa[†] çima cî girtîye?›[+] 8R’ezvan lê veger’and û got: ‹Axa, îsal jî wê sebir ke. Ezê dora wê vedim û p’eyn[†] bikimê. 9Heger saleke din ber bide, qenc e, lê heger nede, paşê bibir’e›».


R’oja şemîyê qenckirina k’ulfeta qoncikî

10R’ojeke şemîyê Îsa k’inîştekêda hîn dikir[+]. 11Li wir k’ulfeteke qoncikî hebû, ku h’îjdeh salêd wê bû, r’uh’ê nexweşîyê pêr’a bû. Ewê qet nikaribû xwe r’ast kira. 12Gava Îsa ew dît, gazî wê kir û gotê: «E’vdê! Tu ji nexweşîya xwe aza yî!» 13Û Ewî destêd Xwe danîn ser wê, ew pêr’a-pêr’a r’ast bû û şikirî dida Xwedê[+]. 14Lê serwêrê k’inîştê hêrs k’et, ku Îsa r’oja şemîyê nexweş qenc kir û e’laletêr’a got: «Şeş r’oj bona şixulkirinê hene, hûn nava wan r’ojada dikarin bên qenc bin, ne ku r’oja şemîyê»[+]. 15Xudan lê veger’and û gotê: «Dur’ûno! Ji we k’îjan r’oja şemîyê gayê xwe yan k’era xwe ji afir’ venake û nabe ser avê[+]? 16Ne eva jî qîza Birahîm e, ku eva muxdarê h’îjdeh salêd wê bûn, mîrêcin ew girêdabû. Ne lazim bû ku ew r’oja şemîyê ji wê qeydê vebûya?» 17Û gava ev yek got, h’emûyêd ku miqabilî Wî bûn şermî man. Û t’emamîya e’laletê bona wan k’eremetêd Wîye r’ûmetî ku Wî dikirin şa dibû[+].


Du meselêd li ser P’adşatîya Xwedê


(Metta 13:31-33; Marqos 4:30-32)

18[•]Peyr’a Îsa got: «P’adşatîya Xwedê mîna çi ye? Û Ez wê himberî çi kim? 19Ew mîna h’ebeke t’oximê xerdalê ye, ku merivekî hilda baxçê xweda çand. Û gava ew mezin bû, bû dar, teyredêd e’zmên hêlînêd xwe ser ç’iqilêd wê çêkirin»[+].

20Ewî dîsa got: «Ez P’adşatîya Xwedê himberî çi kim? 21Ew mîna hevîrtir’şk e, ku k’ulfetekê hilda nava sê kod[*] arda stira, h’eta ku h’emû hilat»[+].


Derê teng


(Metta 7:13-14, 21-23)

22[•]Îsa gund û bajarar’a derbaz dibû, hîn dikir û berbi Orşelîmê diçû. 23Yekî Wîr’a got: «Xudan, gelo hindik in, ewêd ku wê xilaz bin?» Ewî wanr’a got: 24«Bice’dînin, ku hûn derê tengr’a bik’evine hindur’, çimkî Ez wer’a dibêjim, gelekê bixwazin bik’evinê û wê nikaribin. 25Û peyr’a, ku xweyê malê r’abe derî bigire, hingê hûnê derva bimînin û derî xin bêjin: ‹Em xulam, derî li me veke›. Ewê li we veger’îne û bêje: ‹Ez nizanim hûn ji k’u ne›[+]. 26Hingê hûnê bêjin: ‹Me t’evî Te xwar, vexwar û Te k’ûçêd meda hîn dikir›. 27Lê Ewê bêje: ‹Ez wer’a dibêjim, Ez nizanim ku hûn ji k’u ne. Ji Min dûr k’evin, hûn h’emûyêd ku neheqîyê dikin!›[+] 28Li wir wê bibe girî û ç’irke-ç’irka dirana, gava hûn Birahîm, Îshaq, Aqûb û h’emû p’êxembera P’adşatîya Xwedêda bibînin, xwe jî derva avîtî[+]. 29Û wê ji r’ohilat-r’oavayê û bakur[†]-başûrê bên, P’adşatîya Xwedêda ser sifrê r’ûnên[+]. 30Awa bizanibin ku hinekêd paş wê bibine pêş û hinekêd pêş wê bibine paş»[+].


Îsa li ser Orşelîmê dilovîne


(Metta 23:37-39)

31[•]Wê demê çend fêrisî hatin û Wîr’a gotin: «R’abe ji vir her’e, çimkî Hêrodes dixwaze Te bikuje»[+]. 32Û Ewî wanr’a got: «Her’in wî r’ûvîyîr’a bêjin: ‹Va Ez îro, sibê cina derdixim, nexweşa qenc dikim û r’oja sisîya Ezê bigihîjime meremê Xwe›. 33Lê gerekê Ez îro, sibê, dusibe r’îya Xweda her’im, çimkî nabe ku p’êxemberek ji Orşelîmê der unda be. 34Orşelîm! Orşelîm! Tu ku p’êxembera dikujî û şandîyêd cem xwe didî ber kevira. Çend cara Min xwest ku zar’êd te usa bicivanda, çawa mirîşk cûcûkêd xwe bin baskêd xweda dicivîne, lê te nexwest![+] 35Va mala te wê xirabe bimîne. Ez wer’a dibêjim, îdî hûn Min t’u car nabînin, h’eta ku hûn bêjin: ‹Bimbarek e Ewê ku bi navê Xudan tê›[*] »[+].

### 14


Îsa li mala fêrisîda nexweşekî qenc dike

1R’ojeke şemîyê Îsa bona nanxwarinê çû mala serwêrekî fêrisîya. Wana ç’e’vê xwe ji ser Wî nedibir’î[+]. 2Li wir pêşberî Wî merivekî bi nexweşîya avzê[†] hebû. 3Îsa ji qanûnzan û fêrisîya pirsî û got: «R’oja şemîyê qenckirin cayîz e yan na?»[+] 4Wana dengê xwe nekir. Hingê Ewî nexweş girt, qenc kir û ver’êkir. 5Paşê Ewî wanr’a got: «Ji we k’îjan e, heger kur’ê[*] wî yan gayê wî bik’eve bîrê, r’oja şemîyê pêr’a-pêr’a dest nevêjê dernexe?»[+] 6Nikaribûn caba vê pirsa Wî bidana.


Hînkirina derheqa yêd ku li navê xwe diger’in

7Û gava Ewî dît, wekî merivêd t’eglîfkirî çawa xwe cîyê jorin digirtin, meselek wanr’a got:[+] 8«Gava yek te gazî de’watê dike, cîyê jorin r’ûnenî, nebe ku yekî ji te qedirtir jî alîyê wîda t’eglîfkirî be,[+] 9û xweyê de’watê, awa gotî t’eglîfkirîyê we her duya, bê ter’a bêje: ‹K’erema xwe cî bide filan kesê›. Hingê tê ji şerma xwe r’abî cîyê jêrin r’ûnêyî. 10Lê çaxê te t’eglîf dikin, her’e cîyê jêrin r’ûnê, ku çaxê xweyê de’watê bê ter’a bêje: ‹Pismam, k’erem ke, derbazî jorê be!› Hingê qedirê teyê ber ç’e’vê h’emû r’ûniştîya bilind be. 11Awa her kesê ku xwe bilind ke, wê nimiz be û k’î ku xwe nimiz ke, wê bilind be»[+].

12Û Îsa t’eglîfkirîyê Xwer’a got: «Çaxê tu firavînê yan şîvê datînî, gazî heval-hogir, bira-pismam yan jî der-cînarêd xweye dewletî neke, nebe ew jî te t’eglîf kin û qencîya te li te veger’înin. 13Lê gava tu xwarinekê datînî, gazî feqîr, seqet, yêd dikulin û kora ke. 14Hingê tê xwezilî bî, çimkî ewana nikarin qencîya te li te veger’înin, lê belê R’oja R’abûna r’astaye ji mirinê wê li te bê veger’andinê»[+].


Mesela şayîya giran


(Metta 22:1-10)

15[•]Gava ji hazira yekî ev yek bihîst, Wîr’a got: «Xwezî li wî, ku P’adşatîya Xwedêda nên bixwe»[+]. 16Lê Îsa wîr’a got: «Merivekî şayîke giran hazir kir û gelek merî t’eglîf kirin. 17Gava wextê şayîyê pêr’a gihîşt, ewî xulamê xwe şand, ku h’emû t’eglîfkirîyar’a bêje: ‹Her tişt îdî hazir e, k’erem kin werin›. 18Lê her yekî destpêkir me’nî girt. Yê pêşin wîr’a got: ‹Min xwer’a e’rd k’ir’îye, ez e’seyî gerekê her’im bibînim. Ez hîvî ji te dikim, min bibaxşîne›. 19Û yê din got: ‹Min pênc cot ga k’ir’îne, ez diçim ku wan bicêr’ibînim. Ez hîvî ji te dikim, min bibaxşîne›. 20Yê sisîya jî got: ‹Ez zewicîme, lema nikarim bêm›[+]. 21Û ew xulam veger’îya hat, ev h’emû axayê xwer’a gilî kirin. Hingê axa hêrs k’et, xulamê xwer’a got: ‹Zû her’e meydan û k’ûçêd bajêr, feqîra, qopa, seqeta û kora t’op ke bîne vir›. 22Peyr’a xulêm gotê: ‹Axayê min, te çawa e’mir kir, min usa jî kir, lê dîsa cî heye›. 23Û axê xulêmr’a got: ‹Derk’eve serê r’ê û dirba, zorê li her kesî bike bîne vir, ku mala min t’ijî be. 24Ez wer’a dibêjim, ku ji wan merivêd t’eglîfkirî t’u kes ji şayîya min wê tiştekî te’m neke›».


Çawa bibine şagirtê Îsa


(Metta 10:37-38)

25[•]Pey vê yekêr’a e’laleteke giran t’evî Îsa diçû û Ew ser wanda veger’îya û got: 26«Heger yek pey Min bê û Min ji dê û bavê xwe, ji jin û zar’êd xwe, ji xûşk û birayêd xwe û usa jî ji xwe ze’ftir h’iz neke, nikare bibe şagirtê Min[+]. 27Û k’î ku xaçê xwe hilnede pey Min neyê, ew nikare bibe şagirtê Min[+]. 28Ji we k’îjan e, ku bixwaze bilindcîke nobedara çêke, pêşîyê r’ûnenî nede ber h’esêb, gelo qewata wîyê bigihîjê bîne sêrî yan na? 29Nebe ku h’îmê wê dayne û nikaribe bîne sêrî, yêd ku bibînin lê bik’enin 30û bêjin: ‹Evî merivî destpêkir çêke û nikaribû banîya sêrî›. 31Yan jî k’îjan p’adşa p’adşakîr’a derê şêr’, pêşîyê r’ûnenî neşêwire, gelo wê bikaribe bi dehe h’ezara ber yekî ku bi bîst h’ezarî tê ser wî bike şer’? 32Heger ew pê nikare, gava hê dûr e wê qasidê xwe bişîne, bona lihevhatinê hîvî jê bike. 33Awa ji we her kes, k’î ku destê xwe ji t’emamîya hebûna xwe nek’işîne, ew nikare bibe şagirtê Min.


Xwêya bê te’m


(Metta 5:13; Marqos 9:50)

34Xwê tiştekî qenc e. Lê heger ew te’ma xwe unda ke, paşê ewê bi çi te’mê bistîne[+]? 35Ne wê dewsa xwelîyê bigire û ne jî dewsa p’eyn. Wê bavêjine wêda. Guhê k’êyî bihîstinê heye bira bibihê»[+].

### 15


Peza undabûyî


(Metta 18:12-14)

1[•]Awa h’emû xercgir û gunek’ar nêzîkî Wî dibûn, ku guhê xwe bidana ser gotinêd Wî. 2Lê fêrisî û qanûnzana bîna xwe teng dikir û digotin: «Eva gunek’ara qebûl dike û t’evî wan nan dixwe»[+]. 3Û Îsa eva mesela wanr’a got: 4«Ji we k’î ye ew merî, ku sed pezêd wî hebin û gava yekî ji wan unda ke, nod neha çol û besta nehêle û pey ya undabûyî nek’eve, h’eta ku wê bibîne? 5Û gava bibîne, wê ji şabûna dayne ser milê xwe, 6veger’e malê, gazî der û cînara ke û wanr’a bêje: ‹T’evî min şa bin! Min peza xweye undabûyî dît›[+]. 7Ez wer’a dibêjim, usa jî li e’zmên bona gunek’arekî ku t’obe dike, hê wê bibe şabûneke mezin, ne ku bona nod nehêd r’ast, k’îjanar’a t’obekirin ne h’ewce ye[+].


Zîvê undabûyî

8Yan k’îjan e ew k’ulfeta ku dehe zîvêd wê hebin û gava yekî ji wan unda ke, wê ç’irê vênexe, malê gêzî neke û qenc lê nager’e, h’eta ku zîvê xwe bibîne? 9Û çaxê ew bibîne, wê gazî der û cînara ke û wanr’a bêje: ‹T’evî min şa bin! Min zîvê xweyî undakirî dît›. 10Ez wer’a dibêjim, usa jî milyak’etêd Xwedê bona gunek’arekî ku t’obe dike, şa dibin».


Kur’ê undabûyî û birê wî

11Û Îsa got: «Du kur’êd merivekî hebûn. 12Yê biç’ûk gote bavê xwe: ‹Bavo, ji hebûka xwe çi ku p’ara min dik’eve, bide min›. Û ewî wanar’a hebûk p’arevekir[+]. 13Pey çend r’ojar’a kur’ê biç’ûk her tiştê xwe t’op kir çû welatekî dûr. Li wir ewî e’mirê toltîyê derbaz kir, h’emû hebûka xwe p’ûç’ kir. 14Û gava tiştek dêstda nema, wî welatîda jî bû xelayîke mezin û ew k’ete h’alekî giran. 15Çû xwe li bajarvanekî wî welatî girt û ewî ew şande k’ewşên ber beraza. 16Ew h’ewce bû ku zikê xwe bi wan xirnûfêd[†] ku beraza dixwar t’êr bikira, lê kesekî ew jî nedida wî. 17Lê gava ew ser h’işê xweda hat, got: ‹Çiqas p’ale mala bavê minda hene, ku nan dixwin û ber wan dimîne, lê ez vira bir’çîna dimirim. 18Ez r’abim her’ime cem bavê xwe û wîr’a bêjim: Bavo, min ber te û e’zmên gune kir[+]. 19Ez îdî ne hêjayî kur’tîya te me. T’enê mîna p’alekî xwe min qebûl ke›. 20Û r’abû hate cem bavê xwe. Lê gava hê dûrva bavê ew dît, dilê wî ser şewitî, berbi wî bezî, ew h’emêz kir û r’amûsa. 21Kur’ jêr’a got: ‹Bavo, min ber te û e’zmên gune kir. Ez îdî ne hêjayî kur’tîya te me›. 22Lê bavê xulamêd xwer’a got: ‹Zû bikin, çuxê lapî r’ind bînin lê kin, gustîlê têkine t’ilîyê û sola jî bikine niga. 23Canegayê dermalîkirî bînin, serjêkin, em bixwin û şa bin. 24Çimkî ev kur’ê min mirî bû, sax bû, undabûyî bû, hate dîtinê›. Û dest bi şayîyê kirin[+].

25Wî çaxî kur’ê wîyî mezin li k’ewşên bû. Gava hat nêzîkî malê bû, dengê stiran û r’eqasê bihîst. 26Ewî gazî ji xulama yekî kir û jê pirsî: ‹Ev çi h’ewal e?› 27Xulêm wîr’a got: ‹Birê te hatîye, bavê te canegayê dermalîkirî serjêkirîye, çimkî ew sax û silamet veger’îyaye›. 28Bira hêrs k’et û nexwest ku her’e hindur’. Bav derk’ete derva, lava wî kir. 29Ewî li bavê xwe veger’and û got: ‹Eva muxdarê çend sala ne ku ez ter’a xulamtîyê dikim û ji gur’a te qet dernek’etime, te qet karek jî nedaye min ku min t’evî heval-hogirêd xwe k’êf bikira. 30Lê gava ew kur’ê teyî ku hebûka te bir, t’evî qava[†] p’ûç’ kir hat, te bona wî canegayê dermalîkirî serjêkir›[+]. 31Bavê jêr’a got: ‹Lawo, tu her gav t’evî min î û h’emû hebûka min ya te ye. 32Gerekê em eşq û şa bûna, çimkî ev birê te mirî bû, sax bû û undabûyî bû, hate dîtinê›».

### 16


Wek’îlxercê[†] bêamin, lê serwaxt

1Îsa şagirtêd Xwer’a got: «Merivekî dewletî hebû, wek’îlxercekî wî hebû. R’ojekê gilî gihîşte wî, yançîye[†] wek’îlxercê wî hebûka wî p’ûç’ dike. 2Ewî jî gazî wî kir û gotê: ‹Ev çi yek e ku ez bona te dibihêm? Heq-h’esabê wek’îlxerctîya xwe bide, çimkî îdî tu nikarî wek’îlxerctîyê bikî›. 3Wek’îlxerc dilê xweda got: ‹Ez çi bikim? Axayê min ji wek’îlxerctîyê min derdixe, e’rdk’olan li min nabe, ji p’arskirinê jî şerm dikim. 4Ez zanim ezê niha çi bikim, ku malêd xweda min qebûl kin, gava ez ji wek’îlxerctîyê derk’evim›. 5Ewî yek-yek gazî deyndarêd axayê xwe kir û yê pêşinr’a got: ‹Tu çiqasî deyndarê axayê min î?› 6Ewî got: ‹Sed k’ûp[*] bizirê zeyt’ûnê› û wîr’a got: ‹Han nivîsara xwe hilde û zû r’ûnê binivîse pêncî›. 7Paşê yê dinr’a got: ‹Tu çiqasî deyndar î?› Ewî jî got: ‹Sed ç’e’l[*] genim› û wîr’a got: ‹Han nivîsara xwe hilde û binivîse h’eyştê›. 8Û axa pesinê wek’îlxercê bêamin da, wekî ewî bi aqilî kir. Awa merivêd vê dinê hindava xweda ji merivêd r’onayê serwaxttir in[+]. 9Ez wer’a dibêjim, hûn bi hebûka vê dinê hevala xwer’a dest xin û gava hebûk kêm be, we bin konêd h’eta-h’etayêda qebûl kin. 10Ewê ku nava tiştêd hindikîda amin e, nava tiştêd gelekîda jî amin e, lê ewê ku nava tiştêd hindikîda bêamin e, nava tiştêd gelekîda jî bêamin e[+]. 11Heger hûn nava hebûka vê dinêda bêamin bûn, k’ê wê hebûka r’ast bide we[+]? 12Heger hûn nav tiştê yê xerîbda amin nîbin, ya we k’ê wê bide we? 13Xulamek nikare du axar’a xulamtîyê bike, çimkî yan wê h’îlê wî ji yekî her’e û yê dinê h’iz bike, yan jî wê qedirê yekî bigire û yê dinê bêhurmet ke. Hûn nikarin hin Xwedêr’a, hin jî hebûkêr’a xulamtîyê bikin»[+].


Qanûn û P’adşatîya Xwedê


(Metta 11:12-13; 5:31-32; Marqos 10:11-12)

14[•]Gava fêrisîya ev h’emû tişt bihîstin, qerfê xwe li Îsa dikirin, çimkî p’ereh’iz bûn[+]. 15Îsa wanr’a got: «Hûn ew in yêd ku xwe ber meriva r’ast didine k’ifşê, lê Xwedê dilê we zane. Bizanibin ku ew tiştê nav merivada xweyîqedir e, ew li ber Xwedê h’eram[†] e[+]. 16Zemanê Qanûn û p’êxembera h’eta Yûh’enna k’işand, ji wir şûnda P’adşatîya Xwedê tê dannasînkirinê û her kes dice’dîne bi qewatê bik’eve wir[+]. 17Lê e’rd û e’zmanê hê r’ih’et derbaz bin, ne ku ji Qanûnê noktek unda be[+]. 18K’î ku jina xwe ber’de û yeke din bistîne, zinêk’arîyê dike. Û k’î ku ya mêrber’dayî distîne, zinêk’arîyê dike[+].


Merivê dewletî û Lazarê feqîr

19Merivekî dewletî hebû, ku k’incê r’ewş û nazik[*] li xwe dikir û her r’oj bi eşq-şa k’êf dikir. 20Merivekî feqîr jî hebû, navê wî Lazar. Ew nava p’izikêd p’îsda ber derê yê dewletî k’etî bû. 21Û ç’e’vê wî bermayîyê sifra dewletîda dima, ku dixwest kurmê xwe pê bişkênanda. Se jî dihatin, birînêd wî dalastin. 22R’oj hat feqîr mir, milyak’eta ew birine cem Birahîm. Yê dewletî jî mir, defin kirin[+]. 23Gava yê dewletî dîyarê mirîyada cefa dik’işand, serê xwe bilind kir, ji dûrva Birahîm dît û Lazar h’emêzêda[+]. 24Ewî deng dayê û gotê: ‹Bavê Birahîm, li min were r’e’mê. Lazar bişîne, ku serê t’ilîya xwe avêda ke bîne zarê min şil ke, çimkî ez k’ûra vî agirîda dişewitim›[+]. 25Lê Birahîm gotê: ‹Lawo! Bîne bîra xwe, ku te qencîyêd p’ara xwe nav zemanê e’mirê xweda standine, lê Lazar zelûlî k’işandîye. Niha jî dilê wî li vir r’ih’et e, lê tu nava cefada yî. 26Û pêştirî vê yekê jî, gelîkî bêbinî nava me û weda heye. Ne yê vir dikarin derbazî cem we bin, ne jî yê wir dikarin derbazî cem me bin›. 27Hingê ewî gotê: ‹Bavo, wekî usa ye, ez hîvî ji te dikim, tu ewî bişîne mala bavê min, 28çimkî pênc birayêd min jî hene, bira her’e t’emîyê bide wan, wekî ew jî neyêne vî cîyê cefa›. 29Lê Birahîm gotê: ‹Mûsa û p’êxemberêd wan hene. Bira guhdarîya wan bikin›[+]. 30Ewî jî got: ‹Na, bavê Birahîm, heger ji mirîya yek her’e cem wan, wê ji gunekirinê veger’in›. 31Hingê Birahîm wîr’a got: ‹Heger guhdarîya Mûsa û p’êxembera nakin, yek ji mirîya r’abe jî, dîsa ewana bawer nakin›»[+].

### 17


Çend gotinêd Îsa derheqa gunekirinê, baxşandinê, bawerkirinê û borcdayînêda


(Metta 18:6-7, 21-22; Marqos 9:42)

1[•]Îsa şagirtêd Xwer’a got: «Nabe ku sebebîya jir’êk’etinê t’unebe, lê wey li wî, ku bibe sebebê vê yekê[+]. 2Wîr’a hê qenc e, ku beraşek stûyê wîva bê girêdan û avîtinê nava be’rê, ne ku ji vanêd biç’ûk yekî ji r’ê derxe[+]. 3Haş ji xwe hebin! Heger birê te guna bike, lê hilê, heger ser kirina xwe p’oşman be, wî bibaxşîne[+]. 4Û heger nava r’ojêda h’eft cara neheqîyê li te bike û veger’e, ter’a bêje: ‹Ez t’obe dikim›, wî bibaxşîne»[+].

5Şandîya Xudanr’a got: «Bawerîya me zêde ke»[+]. 6Xudan got: «Heger bawerîya we weke h’ebeke t’oximê xerdalê hebe û vê dara t’ûtêr’a bêjin: ‹Ji vir r’abe û be’rêda daç’ike›, ewê ya we bike[+].

7Ji we k’îjan e, ewê ku xulamekî wîyî cotk’ar yan şivan hebe, gava ew ji k’ewşên bê, wîr’a bêje: ‹Bilezîne k’erem ke ser sifrê›? 8Wê pêşîyê jêr’a nebêje: ‹Şîva min hazir ke, pişta xwe girêde û berdestîyê minr’a bike. Ez bixwim û vexwim, paşê jî tu bixwe û vexwe›? 9Gelo bona ew tiştêd ku xulêmr’a hatine e’mirkirinê û wî kirine, axayê wî wê jêr’a bêje: ‹Ze’f r’azî me›? 10Usa jî hûn, gava ew h’emû tiştêd ku wer’a hatine e’mirkirinê bikin, bêjin: ‹Em xulamêd bêkêr in. Çi ku li me dik’et, me ew kir›».


Qenckirina dehe k’otîya

11Gava Îsa berbi Orşelîmê diçû, nava Sameryayê û Celîlêr’a derbaz dibû. 12Çaxê Ew dik’ete gundekî, dehe merivêd k’otî r’astî Wî hatin dûr sekinîn[+] 13û bi dengê bilind gotinê: «Îsayê mamosta, li me were r’e’mê». 14Û gava Îsa ew dîtin, wanr’a got: «Her’in xwe nîşanî k’ahîna kin». Û çaxê ew hê diçûn, paqij bûn[+]. 15Lê gava ji wan yekî dît ku ew paqij bûye, paşda veger’îya, bi dengekî bilind şikirî dida Xwedê. 16Ewî xwe dever’û avîte ber nigêd Îsa û r’azîbûn dida Wî. Ew samerî bû[+]. 17Hingê Îsa got: «Ne her dehe jî paqij bûn, lê k’anê ne her nehêd din? 18Çima pêştirî evî merivê xerîb kesek ji wan veneger’îya, ku bihata şikirî bida Xwedê?» 19Û wîr’a got: «R’abe her’e. Bawerîya te tu qenc kirî»[+].


Hatina P’adşatîya Xwedê


(Metta 24:23-28, 37-41)

20[•]Gava fêrisîya ji Îsa pirsî, P’adşatîya Xwedê wê k’engê bê, Ewî li wan veger’and û got: «P’adşatîya Xwedê aşkere nayê[+]. 21Ne jî wê bêjin: ‹Va ye vir e!› yan jî: ‹Wê dera han e!› Çimkî P’adşatîya Xwedê nava weda ye». 22Û şagirtêd Xwer’a got: «Wê r’ojê bên, ku hûnê h’izreta r’ojeke Kur’ê Mêriv bin, lê nabînin[+]. 23Û heger wer’a bêjin: ‹Va ye vir e!› yan: ‹Dera han e!› pey nek’evin neçin[+]. 24Çimkî çawa birûsk ji alîkî e’zmên birq dide û t’emamîya e’zmên r’onayî dike, Kur’ê Mêriv jî wê r’oja xweda usa be. 25Lê pêşîyê gerekê Ew gelekî cefa bik’işîne û ji vî miletî bê t’exsîrkirinê[+]. 26Çawa r’ojêd Nuhda diqewimîn, usa jî wê r’ojêd Kur’ê Mêrivda biqewimin[+]. 27Hingê dixwarin, vedixwarin, dizewicîn û mêr dikirin, h’eta wê r’oja ku Nuh k’ete gemîyê, lêyî r’abû qir’a h’emûya anî[*][+] . 28Û usa jî çawa r’ojêd Lûtda[†] bûn, dixwarin, vedixwarin, dik’ir’în, difirotin, dir’eşandin û çêdikirin. 29Lê ew r’oja ku Lût ji Sodomê derk’et, agir û k’irk’ût[†] ji e’zmên barî, qir’a h’emûya anî[*][+] . 30Ew r’ojê jî wê usa be, gava Kur’ê Mêriv k’ifş be.

31Wê r’ojê k’î ser xênî ye û hebûka wî jî malda ye, bira jorda neyê, ku tiştekî hilde û ewê li k’ewşên e, bira paşda veneger’e[+]. 32Jina Lût bînine bîra xwe[*][+] . 33K’î ku dixwaze e’mirê xwe xilaz ke, wê unda ke, lê k’î ku e’mirê xwe unda ke, wê xilaz ke[+]. 34Ez wer’a dibêjim, wê şevê heger du merî nivînekêda bin, yekê bê hildanê, yekê bê hiştinê. 35-36Û heger du k’ulfet ser destar’ekî bin, yekê bê hildanê û ya din bê hiştinê»[*] . 37Wana lê veger’and û gotin: «Xudan, evê li k’îderê bibe?» Ewî ji wanr’a got: «Beret’e[†] li k’u hebe, teyrê jî li wir bicivin».

### 18


Mesela jinebîyê û h’akim

1Îsa meselek bona wê yekê şagirtar’a got, wekî her gav dua bikin û aciz nebin[+] 2û got: «Bajarekîda h’akimek hebû, ew ne ji Xwedê ditirsîya û ne jî minet ji mêriv dikir. 3Wî bajarîda jinebîk jî hebû, her gav dihate cem wî û digot: ‹Heqîyê bike, min ji destê neyarê min xilaz ke›. 4H’akim gelek wext guh nedida wê, lê paşê xwexa xwer’a got: ‹Ez ji Xwedê natirsim û ji mêriv jî minetê nakim, 5lê bona xatirê wê yekê, ku eva jinebîya tê ze’metê dide min, ezê heqîyê jêr’a bikim, ku her gav neyê min aciz neke›». 6Û Xudan got: «Bibihên ku h’akimê ner’ast çi got. 7Gelo Xwedê jî bijartîyêd Xwer’a wê heqîyê neke, yêd ku şev û r’oj hewara xwe Wî datînin? Yan Ewê caba wan derengî bêxe[+]? 8Ez wer’a dibêjim, wê destxweda heqîyê bike. Lê gava Kur’ê Mêriv[†] bê, gelo ser dinê wê bawerîyê bibîne?»[+]


Mesela fêrisî û xercgir

9Ev mesele jî wanr’a got, yêd ku xwexa xweda guman bûn, yançîye ewe r’ast in û h’emûyêd mayîn ber tiştekî h’esab nedikirin[+]. 10«Du merî hilk’işîyane p’aristgehê, ku dua bikin. Yek fêrisî bû, yek jî xercgir[+]. 11Ewê fêrisî t’enê sekinîbû xweda guman bi vî cûr’eyî dua dikir: ‹Xwedêyê min, şikirdar im, ku ez ne mîna wan meriva me, yêd ku t’alanîyê, neheqîyê, zinêk’arîyê dikin û ne jî mîna vî xercgirî me[+]. 12Lê ez h’eftîyê du cara r’ojî digirim û dehekê ji h’emû k’ara xwe jî didim›[+]. 13Lê ewî xercgir dûr sekinîbû, r’ûyê wî nedigirt li e’zmên jî binihêr’îya, sîngê xwe dixist û digot: ‹Xwedê, li min gunek’arî were r’e’mê›[+]. 14Ez wer’a dibêjim, ku ev xercgira r’asth’esabbûyî çû mala xwe, ne ku yê din. Awa her kesê ku xwe bilind ke, wê nimiz be, lê k’î ku xwe nimiz ke, wê bilind be»[+].


Îsa dua zar’oka dike


(Metta 19:13-15; Marqos 10:13-16)

15[•]T’ifal jî anîne cem Îsa, ku destê Xwe dayne ser wan. Gava şagirta ev yek dît, li yêd danîn hilatin. 16Lê Îsa gazî zar’oka kir û got: «Bira ew zar’ok bêne cem Min, pêşîya wan negirin, çimkî P’adşatîya Xwedê p’ara yêd aha ye. 17Ez wer’a r’ast dibêjim, k’î P’adşatîya Xwedê mîna zar’okekê qebûl neke, ew t’u car nak’eve nava wê»[+].


Serwêrekî cihûyayî dewletî li jîyîna h’eta-h’etayê diger’e


(Metta 19:16-30; Marqos 10:17-31)

18[•]Serwêrekî ji Wî pirsî û got: «Dersdarê qenc, ez çi bikim, wekî jîyîna h’eta-h’etayê war bim?»[+] 19Îsa wîr’a got: «Tu çima Minr’a dibêjî qenc? Qenc t’enê Xwedê ye, pêştirî Wî kesekî din t’une[+]. 20Tu t’emîya zanî: ‹Zinêk’arîyê neke, nekuje, nedize, şe’detîya derew nede, qedirê dê û bavê xwe bigire›[*] »[+]. 21Ewî jî got: «Ev h’emû jî min ji cahiltîya xweda xwey kirine»[+]. 22Gava Îsa ev yek bihîst, wîr’a got: «Tiştekî te hê kêm e, her tiştê xwe bifiroşe, belayî feqîra ke, hingê xizna te wê li e’zmana hebe. Û pey Min were»[+]. 23Gava ewî ev yek bihîst, eşqa wî şkest, çimkî gelekî dewletî bû. 24Îsa dît ku beşera wî nexweş e, got: «Çiqasî ze’met e bona yêd xweyîhebûk ku bik’evine P’adşatîya Xwedê[+]. 25Deve wê qula derzîyêr’a hê r’ih’et derbaz be, ne ku dewletî bik’eve P’adşatîya Xwedê». 26Ewêd ku dibihîstin, gotin: «Îdî k’î dikare xilaz be?» 27Û Îsa got: «Ew tiştê ku ji destê mêriv nayê, Xwedê dikare bike»[+]. 28Petrûs got: «Awa me her tiştêd xwe hiştine û pey Te hatine»[+]. 29Ewî wanr’a got: «Ez r’ast wer’a dibêjim, her kesê ku bona P’adşatîya Xwedê mal, yan jin û zar’, yan xûşk û bira, yan dê û bav hiştibe,[+] 30wê vê dinê hê zêde bistîne û dinya dinda jî jîyîna h’eta-h’etayê».


Îsa cara sisîya derheqa mirina xweda dibêje


(Metta 20:17-19; Marqos 10:32-34)

31[•]Ewî her donzdeh dane alîkî û wanr’a got: «Bibihên! Em hevraz diçine Orşelîmê û h’emû tiştêd ku bi destê p’êxembera bona Kur’ê Mêriv hatine nivîsarê, wê bêne sêrî. 32Ewê bik’eve destê necihûya, wê qerfê xwe lê bikin, bêhurmet kin, t’ûkinê, 33bidine ber qamçîya, Wî bikujin. Û r’oja sisîya wê ji mirinê r’abe»[+]. 34Şagirta t’u tişt ji van xebera fe’m nekirin. Ev yek ji wan veşartî bû û ev gotin serê wanda r’ûnedinişt[+].


Îsa p’arskirekî kor bajarê Erîhayêda qenc dike


(Metta 20:29-34; Marqos 10:46-52)

35[•]Gava Ew nêzîkî Erîhayê bû, yekî kor li ser r’ê r’ûniştî p’ars dikir. 36Û gava bihîst ku e’lalet ber wîr’a derbaz dibe, pirsî: «Ev çi h’ewal e?» 37Wîr’a gotin: «Îsayê Nisretê derbaz dibe». 38Hingê ewî kire qîr’în û got: «Îsa, Kur’ê Dawid[†], li min were r’e’mê!»[+] 39Û yê ku pêşîyê diçûn, li wî hilatin, ku dengê xwe bibir’e, lê ewî hê dikire qîr’în: «Kur’ê Dawid, li min were r’e’mê!» 40Îsa cîda sekinî û e’mir kir, ku ewî bînine cem Wî. Û gava kor nêzîkî Wî bû, ji wî pirsî û got: 41«Tu çi ji Min dixwazî ku Ez bona te bikim?» Ewî got: «Xudan, dixwazim ç’e’vêd min bibînin». 42Û Îsa wîr’a got: «Bira bibînin, bawerîya te tu qenc kirî!»[+] 43Û destxweda ç’e’vêd wî dîtin, da pey Îsa çû û şikirî dida Xwedê. T’emamîya wê cime’tê ku ev yek dît, pesinê Xwedê didan.

### 19


Îsa û xercgir

1Îsa k’ete Erîhayê û wêr’a derbaz dibû. 2Li wir merivekî dewletî hebû, serwêrê xercgira, navê wî Zexayo. 3Ewî dikir ku Îsa bidîta k’a Ew k’î ye, lê dest e’laletê nikaribû bidîta, çimkî bejinêda kin bû. 4Ew pêşda bezî r’abû ser dareke hêjîrêye stirîn, wekî Îsa bibîne, çimkî Ewê hema li wirr’a derbaz bibûya. 5Û çaxê Îsa hate wî cîyî, li jor nihêr’î û gote wî: «Zexayo! Zû bike ji wir were xwarê, çimkî Ez gerekê îro mala teda bimînim». 6Zexayo lezand jorda hate xwarê û bi eşq-şa Ew qebûl kir. 7H’emûyêd ku ev yek dîtin, bîna xwe teng dikirin û digotin: «Ew bû mêvanê merivekî gunek’ar»[+]. 8Lê Zexayo pêş h’emûyava sekinî û gote Xudan: «Xudan, ez va nîvê hebûka xwe didime feqîra û min neheqî k’ê jî kiribe, ezê çar car lê veger’înim»[+]. 9Îsa wîr’a got: «Îro ev mal xilaz bû, çimkî eva jî zar’a Birahîm e[+]. 10Bona vê yekê Kur’ê Mêriv hat, wekî li yêd undabûyî biger’e û xilaz ke».


Mesela dehe zêr’a


(Metta 25:14-30)

11[•]Û wana hê ev tişt dibihîstin, Îsa meseleke din jî anî ser wê yekê, ku Ew nêzîkî Orşelîmê dibû û wana t’irê P’adşatîya Xwedê wê zûtirekê k’ifş be[+]. 12Ewî got: «Merivekî e’silzade çû welatekî dûr, ku p’adşatîya xwe bistîne û veger’e. 13Gazî dehe xulamêd xwe kir, dehe zêr’ dane wan û got: ‹Van bidine xebatê, h’eta ku ez veger’im›. 14Lê bajarvana k’îna wî girtibû, qasid li pey wî şandin û gotin: ‹Em naxwazin ew p’adşatîyê li ser me bike›[+]. 15Û gava ewî p’adşatîya xwe stand veger’îya, gazî wan xulama kir, k’îjanêd ku ewî p’ere dabûne wan, wekî bizanibe k’a her yekî çiqas kirîye k’ar. 16Yê pêşin hat û gotê: ‹Ez xulam, zêr’ekî te dehe zêr’ kire k’ar›. 17Axayê wî jêr’a got: ‹E’ferim, xulamê qenc! Tu nava wî tiştê hindikîda amin mayî, serwêrtîyê dehe bajara bike›[+]. 18Yê duda jî hat û got: ‹Ez xulam, zêr’ekî te pênc zêr’ kire k’ar›. 19Axayê wî jêr’a got: ‹Tu jî ser pênc bajara be›. 20Paşê yekî din hat û got: ‹Ez xulam, va ye zêr’ê te, min destmalêda p’êç’ayî hildabû. 21Çimkî ez ji te ditirsîyam, min zanibû tu merivekî h’işk î, çi ku te danenîye, hildidî û çi ku te neçandîye, didirûyî›. 22Û wî jêr’a got: ‹Ezê hema bi devê te dîwana te bikim, xulamê xirab! Heger te zanibû ku ez merivekî h’işk im, çi ku min danenîye, hildidim û çi ku neçandîye, didirûm, 23te çima p’erê min neda k’arkira, ku ez bihatama min bi selef bistanda?› 24Û hazirar’a got: ‹Wî zêr’î ji wî bistînin û bidine ewê ku dehe zêr’êd wî hene›. 25Wîr’a gotin: ‹Xudan, dehe zêr’êd wî hene›. 26Ewî got: ‹Ez wer’a dibêjim, yê k’ê ku heye, wîr’a wê bê dayînê, lê yê k’ê ku t’une, çi heye jî wê jê bê standinê[+]. 27Lê belê wan neyarêd min jî, k’îjana nedixwest ez p’adşatîyê li ser wan bikim, bînine vir, ber ç’e’vê min wan bikujin›»[+].


Îsa bi r’ûmet dik’eve Orşelîmê


(Metta 21:1-11; Marqos 11:1-11; Yûh’enna 12:12-19)

28[•]Îsa pey vê xeberdanêr’a pêşda çû, wekî hevraz her’e Orşelîmê. 29Û gava nêzîkî gundêd Beytfacê û Beytanyayê bû, wî cîyê ku jêr’a digotin ç’îyayê Zeyt’ûnê[†], hingê du şagirtêd Xwe şandin[+] 30û got: «Her’ine wî gundê pêşberî xwe, gava hûn bik’evinê, hûnê ce’şikeke girêdayî bibînin ku hê kesek lê sîyar nebûye. Ewê vekin û bînin. 31Heger yek ji we bipirse: ‹Hûn çima wê vedikin?› bêjin, ku Xudanr’a lazim e». 32Ewêd şandî çûn, çawa ku wanr’a hatibû gotinê, usa jî dîtin. 33Û wana hê ce’şik vedikir, xweyêd wê wanr’a gotin: «Hûn çima vê ce’şikê vedikin?» 34Şagirta got: «Xudanr’a lazim e». 35Û ew anîne cem Îsa, k’incêd xwe avîtine ser wê û Îsa lê sîyar kirin. 36Gava diçû, cime’tê k’incêd xwe ser r’ê r’adixistin. 37Û gava Ew nêzîkî p’êberjêrê ç’îyayê Zeyt’ûnê bû, t’emamîya k’oma şagirta destpêkirin şa dibûn û bi dengê bilind bona h’emû k’eremetêd ku dîtibûn şikirî didane Xwedê 38û digotin: «Bimbarek e ew P’adşayê ku bi navê Xudan tê![*] E’dilayî li e’zmên û şikirî li Yê Herî Jorin[*] !»[+] 39Lê ji nav e’laletê çend fêrisîya Îsar’a got: «Dersdar, li şagirtêd Xwe hilê»[+]. 40Ewî li wan veger’and û got: «Ez wer’a dibêjim, heger evana dengê xwe bibir’in, kevirê bikine qîr’în».


Îsa bona Orşelîmê digirî

41Û gava nêzîkî Orşelîmê bû, li bajêr nihêr’î, serda girîya[+] 42û got: «Xwezî te hema îro bizanibûya e’dilayîya te çiva girêdayî ye! Lê niha ji ber ç’e’vê te hate veşartinê[+]. 43Wê r’oj ser teda bên, ku dijminêd teyê dora te çeper’ê girêdin û ji her alîyava h’icûmî ser te kin. 44Wê te û zar’êd te nava teda bikin ax-xwelî û kevir li ser kevir nahêlin. Çimkî wextê ku Xwedê serîk da te, tu xwe neh’esîyayî»[+].


Îsa p’aristgehêda


(Metta 21:12-17; Marqos 11:15-19; Yûh’enna 2:13-22)

45[•]Û k’ete p’aristgehê, destpêkir yêd ku difirotin derxistin 46û wanr’a got: «Nivîsar e: ‹Mala Min wê mala dua be›[*] . Lê we ew kirîye ‹şkefta qaçaxa›[*] ». 47Û her r’oj p’aristgehêda hîn dikir, lê serekêd k’ahîna, qanûnzan û giregirêd cime’tê pey k’etibûn, ku çawa Wî bikujin. 48Lê nikaribûn tiştek bikirana, çimkî t’emamîya cime’tê Wîva girêdayî bû û guhdarîya Wî dikir.

### 20


Pirsa derheqa h’ukumê Îsada


(Metta 21:23-27; Marqos 11:27-33)

1[•]Û r’ojeke ji wan r’ojada, gava Ewî p’aristgehêda xelq hîn dikir û Mizgînî dida, serekêd k’ahîna û qanûnzan t’evî r’ûspîya hatine cem Wî 2û gotin: «Bêje me, Tu bi çi h’ukumî van kira dikî? K’ê ev h’ukum daye Te?»[+] 3Ewî li wan veger’and û got: «Ez jî tiştekî ji we bipirsim û hûn Minr’a bêjin: 4H’ukumê nixumandina Yûh’enna ji e’zmên bû yan ji meriva?»[+] 5Ewana nav hevda şêwirîn û gotin: «Heger em bêjin: ‹Ji e’zmên bû›, Ewê bêje: ‹Lê we çima ew bawer nekir?›[+] 6Lê heger em bêjin: ‹Ji meriva bû›, t’emamîya cime’tê wê me bide ber kevira, çimkî ew e’seyî bawer dikin, ku Yûh’enna p’êxember bû»[+]. 7Wana caba Wî da û gotin: «Em nizanin ji k’u bû». 8Îsa wanr’a got: «Ez jî wer’a nabêjim, ku bi çi h’ukumî van kira dikim».


Mesela r’ezê tirîya û r’ezvana


(Metta 21:33-46; Marqos 12:1-12)

9[•]Û Îsa destpêkir ev mesele cime’têr’a got: «Merivekî r’ezê tirîya danî û ew bi k’irê da r’ezvana, wextekî dirêj çû welatekî din[+]. 10Û wextda xulamek şande cem r’ezvana, wekî ji wî r’ezî berê p’ara wî wîr’a bişînin, lê r’ezvana xulamê wî k’uta û destvala ver’êkirin. 11Axê xulamekî din jî şand, wana ew jî k’uta, ew r’obet kirin û destvala ver’êkirin. 12Yê sisîya jî şand, vana eva jî birîndar kir û ji r’ez derxistin[+]. 13Xweyê r’ez got: ‹Ez çi bikim? Kur’ê xweyî delal bişînim, hilbet wê ji wî şerm bikin›[+]. 14Lê gava r’ezvan ç’e’v wî k’etin, li hev şêwirîn û gotin: ‹Ev warê wî ye! Werin em wî bikujin, ku mîrat’a[†] wî mer’a bimîne›[+]. 15Û ew ji r’ez derxistine der û kuştin. Awa xweyê r’ez wê çi bîne serê wan[+]? 16Ne ewê bê qir’a wan r’ezvana bîne û r’ez bide hinekêd din». Gava ev yek bihîstin, gotin: «Xwedê neke»[+]. 17Û Îsa li wan nihêr’î û got: «Lê ew çi ye, ku nivîsar e?

‹Ew kevirê ku hosta t’exsîr kir,
ew bû serê e’nîşkê[†]›[*][+] .

18Her kesê ku bik’eve ser wî kevirî, wê hûrdexweşî be û ew kevir bik’eve ser k’ê, wê wî bih’incir’îne». 19[•]Serekêd k’ahîna û qanûnzana wê demê kirin ku Wî bigirin, çimkî fe’m kirin, ku Ewî ev mesele anî ser wan, lê ji cime’tê tirsîyan.


Pirsa xercdayîn û nedayînê


(Metta 22:15-22; Marqos 12:13-17)

20Û ç’e’vêd wan li Îsa bûn, çend merivêd ce’sûs şandin, ku bi dur’ûtî xwe dewsa r’asta danîbûn, wekî Wî bi xebera bigirin û bidine destê h’ukumetê û dîwana welî[+]. 21Wana ji Wî pirsî û gotinê: «Dersdar, em zanin ku Tu r’ast xeber didî û hîn dikî, nav merivada firqîyê jî danaynî, lê r’îya Xwedê r’ast hîn dikî. 22Gelo r’ast e ku em xerc bidine Qeyser yan na?»[+] 23Ewî ku fêlbazîya wan zanibû wanar’a got[*] :[+] 24«Zîvekî nîşanî Min kin. Ev navê nivîsar û sifet[†] yê k’ê ye ser?» 25Wana got: «Yêd Qeyser in». Ewî wanr’a got: «Wekî usa ye, çi ku yêd Qeyser in, bidine Qeyser û çi yêd Xwedê ne bidine Xwedê»[+]. 26Û nikaribûn ber cime’tê nava xebera Wîda Ew bigirtana, ser cabdayîna Wî zendegirtî dengê xwe bir’în.


Pirsa r’abûna mirîya


(Metta 22:23-33; Marqos 12:18-27)

27[•]Sadûqî[†], ku dibêjin r’abûna mirîya t’une, hineke ji wan hatine cem Wî ji Wî pirsîn û gotin:[+] 28«Dersdar, Mûsa mer’a nivîsîye: ‹Heger birê yekî bizewice û bêzur’et bimire, bira birê wî jina wî bistîne û warê birê xwe şîn ke›[*][+] . 29Awa h’eft bira hebûn. Birê mezin jinek stand, bêzur’et mir. 30Peyr’a yê duda 31û paşê yê sisîya ew jin stand, heyneser wan her h’efta jî ew jin stand û zar’ pey wan nek’etin, mirin. 32Pey gişkar’a ew k’ulfeta jî mir. 33De îjar wê R’oja R’abûna mirîya ew k’ulfetê bibe jina k’îjanî? Çimkî her h’efta jî ew standibû». 34Îsa li wan veger’and û got: «Merivê vê dinê dizewicin û mêr dikin. 35Lê ewêd ku hêjayî wê dinê bin û bigihîjine r’abûna mirîya, ne wê bizewicin û ne jî mêr kin[+]. 36Ewê îdî nikaribin bimirin, ew weke milyak’eta ne. Ew zar’êd Xwedê ne, çimkî p’ara r’abûna mirîya ne. 37Lê bona r’abûna mirîya, Mûsa jî daye k’ifşê. Ew serhatîya dara dir’îyêda bona Xudan dibêje: ‹Xwedêyê Birahîm, Xwedêyê Îshaq, Xwedêyê Aqûb›[*][+] . 38Awa Xwedê ne Xwedêyê mirîya ye, lê yê zêndîya ye, çimkî bona Wî h’emû jî sax in». 39Ji qanûnzana hineka lê veger’and û gotinê: «Dersdar, Te qenc got». 40Û îdî kesekî newêribû ku tiştekî jî ji Wî bipirse[+].


Mesîh kur’ê k’ê ye?


(Metta 22:41-46; Marqos 12:35-37)

41[•]Û Îsa wanar’a got: «Çawa dibêjin ku Mesîh kur’ê Dawid e[+]? 42Dawid xwexa k’itêba Zebûrada[†] dibêje:

‹Xudan gote Xudanê min:
Li milê Minî r’astê r’ûnê,[+]
43h’eta ku dijminêd Te bikime binê p’îyêd Te›[*] .

44Awa heger Dawid Wî ‹Xudan› h’esab dike, îdî Ew çawa dibe kur’ê Dawid?»


H’evza xwe ji qanûnzana bikin


(Metta 23:1-36; Marqos 12:38-40; Lûqa 11:37-54)

45Hê t’emamîya cime’tê guhdarî dikir, Ewî şagirtêd Xwer’a got: 46«H’evza xwe ji wan qanûnzana bikin, yêd ku h’iz dikin bi çuxêd dirêj biger’in, bazarada silavê bidine wan, k’inîştada k’ursîyêd pêşin bigirin û şayîyada jî herema[†] jorin r’ûnên[+]. 47Evana alîkîva malêd jinebîya h’ûfî xwe dikin, alîyê dinva jî bona xwek’ifşkirinê duayê xwe dirêj dikin. Dîwana wanê hê giran be».

### 21


Dîyarîya jinebîya belengaz


(Marqos 12:41-44)

1[•]Îsa dîna Xwe dayê û dît ku dewletîya h’edîyêd xwe davîtine p’eredanga[†] p’aristgehê[+]. 2Ewî belengazeke jinebî jî dît ku du pol avîte wir 3û Îsa got: «Ez r’ast wer’a dibêjim, ku evê jinebîya belengaz ji van h’emûya ze’ftir avîtê. 4Çimkî wan h’emûya ji bermayîyêd xwe avîtine nava h’edîya, lê evê vê belengazîya xweda h’emû tiştê ku wê pê e’bûrê xwe bikira avîtê»[+].


Îsa pêşda derheqa wêranbûna p’aristgehêda dibêje


(Metta 24:1-2; Marqos 13:1-2)

5[•]Û çaxê hineka bona p’aristgehê digotin, ku bi kevirê bedew û p’êşk’êşa hatîye xemilandinê, Ewî got: 6«Van h’emû tiştêd ku hûn dibînin, r’ojê bên kevirê li ser kevir nemîne, h’emûyê jî wêran bin!»[+]


Tengasî û zêrandin


(Metta 24:3-14; Marqos 13:3-13)

7Û ji Wî pirsîn gotinê: «Dersdar, ev tişt wê k’engê biqewimin? Û çi nîşanê bibe, gava ev yek biqewimin?» 8Ewî got: «Haş ji xwe hebin, ku hûn neyêne xapandinê, çimkî gelek wê pê navê Min bên û bêjin: ‹Ez im Mesîh› û: ‹Ew wext nêzîk e›, pey wan neçin[+]. 9Gava hûn bona şer’ û de’wa bibihên, netirsin, çimkî gerekê pêşîyê ev tişt biqewimin, lê axirîya dinê ne hingê ye». 10Hingê wanr’a got: «Miletê r’abe li ser milet, p’adşatî li ser p’adşatîya,[+] 11cî-cîya e’rdh’ejêd mezin, xelayî-celayê û mîna nexweşîya h’al wê bibin, li e’zmên jî tiştêd xof û tirs û nîşanêd mezin wê biqewimin[+]. 12Lê berî van h’emû tişta, wê dest bavêjine we, we bizêrînin, bibine ber dîwana k’inîşta û bikine kela. Bona navê Min wê we bibine ber p’adşa û welîya[+]. 13Evê wer’a bibe me’nî, ku hûn bona Min şe’detîyê bidin. 14Û awa vê yekê bikine bîra xwe, ku pêşda xem nekin hûnê çi caba xwe bidin. 15Çimkî Ezê zar-ziman û serwaxtîyê bidime we, ku dijminêd weyê nikaribin li ber we xeber din yan bisekinin[+]. 16Dê û bavêd we, bira-pismam û dostêd we wê we bidine girtinê û ji we hineka jî wê bikujin. 17Bona navê Min hûnê ber ç’e’vê h’emûya r’eş bin. 18Lê t’u mûkê ji serê we kêm nebe[+]. 19Bi sebira xwe hûnê r’uh’ê xwe xilaz kin.


Îsa derheqa wêranbûna Orşelîmêda xeber dide


(Metta 24:15-21; Marqos 13:14-19)

20[•]Lê gava hûn bibînin ku ordîya dora Orşelîmê girtîye, hingê bizanibin ku wêranbûna wê nêzîk e. 21Hingê ewêd ku Cihûstanêda ne, bira bir’evine ç’îya û ewêd ku Orşelîmêda ne, bira derên, ewêd k’ewşênda ne, bira nek’evine bajêr. 22Çimkî ew r’oj, r’ojêd h’eyfhildanê ne, wekî her çi ku hatîye nivîsarê bê sêrî. 23Lê wey li h’emla û destdergûşa wan r’ojada, çimkî tengasîke mezin wê bê serê dinê û xezeb evê cime’têr’a[+]. 24Ewê bi devê şûr bik’evin û nav h’emû miletada hêsîr bêne birinê. Orşelîmê jî ber p’îyêd miletêd p’ûtp’arist her’e, h’eta ku wextê wan mileta xilaz be[+].


Hatina Kur’ê Mêriv


(Metta 24:29-31; Marqos 13:24-27)

25[•]Û ser r’oyê, hîvê û steyrka nîşanê bibin. Li ser dinê jî miletê ji dest dengê xuşînîya pêlêd be’rê bibizdin û xwe unda kin. 26Dilê meriva jî ji tirsa wê bisekine, bona ew tiştêd ku wê bêne serê t’emamîya dinê, çimkî t’opêd e’zmana wê ji r’îyêd xwe derên[*] . 27Û hingê wê bibînin ku ‹Kur’ê Mêriv e’wrava bi qewat û r’ûmeta mezin tê›[*] . 28Gava ev tişt destpêbibin, hûn r’abin serê xwe bilind kin, çimkî azabûna we îdî nêzîk e».


Dersa dara hêjîrê


(Metta 24:32-35; Marqos 13:28-31)

29[•]Û meselek wanr’a got: «Hûn dîna xwe bidine dara hêjîrê û h’emû dara. 30Gava dibişkivin, hûn bi wê yekê zanin ku havîn nêzîk e. 31Usa jî gava hûn bibînin ku ev yek diqewimin, bizanibin ku P’adşatîya Xwedê nêzîk e. 32Ez r’ast wer’a dibêjim, ku eva nisila derbaz nabe, h’eta ku ev h’emû tişt neqewimin[+]. 33E’rd û e’zmanê derbaz bin, lê gotinêd Min t’u car derbaz nabin[+].


R’anezên

34Miqatî xwe bin, nebe ku dilê we p’ir’xurîyê, serxweşîyê û xemêd vê dinyayêva girêdayî be, nişkêva ew R’oj ser weda bê. 35Çimkî ew r’ojê mîna t’elê bê serê h’emû merivêd li ser dinê. 36H’işyar bimînin û her gav dua bikin, wekî hûn bikaribin ji wan h’emû tiştêd ku wê biqewimin bir’evin-xilaz bin û li ber Kur’ê Mêriv r’ûspî bisekinin»[+]. 37Îsa r’ojê p’aristgehêda hîn dikir, lê şevê diçû serê wî ç’îyayî dima, ku jêr’a digotin ç’îyayê Zeyt’ûnê[+]. 38Û t’emamîya cime’tê sibehê zû diçû p’aristgehê cem Wî, ku xeberêd Wî bibihên.

### 22


Girtin, xaçkirin[†] û r’abûna Îsa


Şêwira kuştina Îsa


(Metta 26:1-5, 14, 16; Marqos 14:1-2, 10-11; Yûh’enna 11:45-53)

1[•]Cejina Nanê Şkeva[†] nêzîk bû, ya ku jêr’a Cejina Derbazbûnê[†] dibêjin[+]. 2Serekêd k’ahîna û qanûnzana mecalekê diger’îyan ku Wî bikujin, çimkî ji cime’tê ditirsîyan. 3Hingê mîrêcin k’ete qelpê dilê Cihûdayê[†] ku Îsxeryotî dihate gotinê, ew yek ji wan her donzdeha bû[+]. 4Eva r’abû çû t’evî serekêd k’ahîna û serwêrêd nobedarêd p’aristgehê, wanr’a xeber da, wekî Îsa bide destê wan. 5Evana şa bûn û wîr’a qayl bûn, ku p’era bidine wî. 6Cihûda r’azî bû û hilda ser xwe, ku mecalê bibîne Ewî bi dizî cime’têva bide destê wan[+].


T’ivdarekdîtina şîva Cejina Derbazbûnê


(Metta 26:17-25; Marqos 14:12-21; Yûh’enna 13:21-30)

7[•]R’oja Cejina Nanê Şkeva hat, ku e’det bû berxê qurbana Cejina Derbazbûnê bihata serjêkirinê[+]. 8Îsa Petrûs û Yûh’enna şandin û got: «Her’in Şîva Cejina Derbazbûnê mer’a hazir kin, wekî em bixwin». 9Wana jê pirsî: «Tu li k’u dixwazî ku em hazir kin?» 10Ewî jî wanar’a got: «Gava ku hûn bik’evine bajêr, va merivekê r’astî we bê, cêr’ê avê li ser mila. Pey wî her’ine wê mala ku ew diçê, 11û xweyê malêr’a bêjin: ‹Dersdar ter’a dibêje: K’anê ew oda mêvana, ya ku Ezê têda t’evî şagirtêd Xwe şîva Cejina Derbazbûnê bixwim?› 12Hingê ewê li qatê jorin odeke mezine hevdayî nîşanî we ke û wir jî hûn hazir kin». 13Ewana çûn, çawa ku wanar’a gotibû usa jî dîtin û şîva Cejina Derbazbûnê hazir kirin.


Şîva Xudan


(Metta 26:26-30; Marqos 14:22-26; Korint’î I 11:23-25)

14[•]Û gava wext pêr’a gihîşt, Ew bi t’evî şandîya li ser sifrê r’ûnişt 15û wanr’a got: «Ez gelekî h’izreta vê Şîva Cejina Derbazbûnê bûm, ku Min t’evî we berî cefê Xwe bixwara. 16Çimkî Ez wer’a dibêjim, Ez îdî ji vê t’u car naxwim, h’eta ku P’adşatîya Xwedêda bibe»[+]. 17Û k’as hilda, şikirîya Xwe ji Xwedê anî û got: «Hildin evê û nav xweda bela kin. 18Ez wer’a dibêjim, wekî Ez îdî t’u car ji meya tirîyê venaxwim, h’eta ku P’adşatîya Xwedê bê». 19Û nan hilda şikirî da, kerkir da wan û got: «Eva bedena Min e, ku bona we tê dayînê. Vê yekê bona bîranîna Min bikin»[+].

20Usa jî k’as pey şîvêr’a hilda û got: «Eva k’asa peymana nû ye, pê xûna Min girêdayî, ku bona we tê r’êtinê[+]. 21Lê va destê yê ku nemamîya Min bike, li ser vê sifrê t’evî Min e[+]. 22R’ast Kur’ê Mêriv wê usa her’e, çawa ku bona Wî nivîsar e, lê wey li wî merivî, ku wê nemamîya Kur’ê Mêriv bike»[+]. 23Û wana destpêkir nav hevda ji hev pirsîn: «Gelo k’î ye ewî nav meda, ku vê yekê wê bike?»


De’wa bona mezinayîyê

24[•]Û nav wanda de’w pêşda hat, ku ji nav wanda k’îjan wê yê herî mezin bê h’esabê. 25Îsa wanr’a got: «P’adşayêd mileta cime’ta xwe bindest dikin û ewêd ser wan h’ukum dikin xêrxwazêd wan têne gotinê. 26Lê hûn usa nebin, yê nav wedayî herî mezin, bira bibe mîna yê herî biç’ûk û bira yê serwêrtîyê dike jî bibe mîna yê xulamtîyê dike[+]. 27Niha k’î ye mezin, yê li sifrê r’ûniştî yan berdestî? Ne yê li sifrê r’ûniştî? Û Ez nava weda mîna berdestîkî me[+].

28Hûn in, yêd ku nava cêr’ibandinêd Minda h’eta niha t’evî Min mane[+]. 29Û Ezê P’adşatîyê bidime we, çawa Bavê Min ew da Min,[+] 30wekî hûn P’adşatîya Minda ji sifra Min bixwin û vexwin û ser k’ursîya r’ûnên, dîwana donzdeh qebîlêd Îsraêlê[†] bikin[+].


Îsa derheqa înk’arîya Şimh’ûn-Petrûsda dibêje


(Metta 26:31-35; Marqos 14:27-31; Yûh’enna 13:36-38)

31[•]Şimh’ûn! Şimh’ûn! Va ye mîrêcin xwest wekî we mîna genim bêjingê xe. 32Lê Min bona te dua kir, wekî bawerîya te kêm nebe û gava tu veger’î, dil bidî ber birayêd xwe»[+]. 33Û Petrûs Wîr’a got: «Xudan, ez hazir im t’evî Te bême girtinê û kuştinê jî»[+]. 34Îsa wîr’a got: «Petrûs! Ez ter’a dibêjim, îro hê berî bangdana dîk, tê sê cara bêjî, wekî tu Min nas nakî».


Derheqa tengasîya mezinda

35Û Îsa wanr’a got: «Gava Min hûn bê k’îsik, tûrik û çarix şandin, hûn h’ewcê tiştekî bûn?» Wana got: «Na»[+]. 36Hingê got: «Lê niha k’îsikê k’ê heye bira hilde û usa jî tûrik. Û yê ku bê şûr e, bira k’incê xwe bifiroşe û xwer’a şûrekî bik’ir’e. 37Lê Ez wer’a dibêjim, ku gerekê eva nivîsara ser Min bê sêrî, ku: ‹Ew t’evî ner’asta hate h’esabê›[*] . Û çi ku bona Min nivîsar e, ser qewimandinê ye». 38Şagirta Wîr’a got: «Xudan, va ne vira du şûr hene». Ewî wanr’a got: «Bes e».


Îsa serê ç’îyayê Zeyt’ûnê dua dike


(Metta 26:36-46; Marqos 14:32-42)

39[•]Û Îsa li gora e’detê Xwe r’abû çû ç’îyayê Zeyt’ûnê, şagirtêd Wî jî li pey çûn. 40Û gava gihîşte cî, wanr’a got: «Dua bikin, ku hûn nek’evine nava cêr’ibandinê»[+]. 41Û Xwexa qasî keviravîtinekê ji wan dûr k’et, çok da dua kir 42û got: «Bavo, heger e’mirê Te ye, evê k’asê ji Min dûr xe. Lê bira xwestina Te be, ne ku ya Min»[+]. 43Û ji e’zmên milyak’etek Wîva xuya bû û Ew qewat kir[+]. 44Ewî nava cefê giranda, hê bi dilê k’el dua dikir. Xûdana Wî mîna dilopêd xûnêye gir dir’ijîyane e’rdê.[*] 45Û ji dua r’abû, hate cem şagirtêd Xwe, ewana k’erba k’ederê r’azayî dîtin. 46Û wanr’a got: «Hûn çima r’adizên? R’abin dua bikin, ku nek’evine nava cêr’ibandinê».


Girtina Îsa


(Metta 26:47-56; Marqos 14:43-50; Yûh’enna 18:3-11)

47[•]Ewî hê xeber dida, nişkêva e’laletekê ser Wîda girt û yekî ji her donzdeha, navê wî Cihûda, pêşîya wan k’etibû û nêzîkî Wî bû ku Wî r’amûse[+]. 48Îsa wîr’a got: «Cihûda! Tu bi r’amûsanê Kur’ê Mêriv didî destê wan?» 49Gava ewêd t’evî Wî dîtin ku wê çi biqewime, Wîr’a gotin: «Xudan, em bi şûr li wan xin?»[+] 50Û ji wan yekî bi şûr li xulamê serekk’ahîn xist û guhê wîyî r’astê pekand. 51Hingê Îsa got: «Bes e, bihêlin». Û dest da guhê wî, qenc kir. 52Paşê Îsa gote serekêd k’ahîna, serwêrêd nobedarêd p’aristgehê û r’ûspîyêd ku hatibûne ser Wî: «Tê bêjî hûn bi şûr û dara hatine pêşîya qaçaxekî? 53Ne Ez her gav t’evî we p’aristgehêda bûm, we destê xwe ne dida Min. Lê niha wextê we ye û h’ukumê te’rîstanîyê ye»[+].


Petrûs Îsa înk’ar dike


(Metta 26:57-58, 67-75; Marqos 14:53-54, 66-72; Yûh’enna 18:12-18, 25-27)

54[•]Û Ew girtin, birin kirine mala serekk’ahîn. Petrûs jî dûrva p’ê-p’ê li pey Wî diçû. 55Gava wana goveka h’ewşêda agir vêxist û dorê r’ûniştin, Petrûs jî li wir t’evî wan r’ûnişt. 56Û carîkê ew li ber agir r’ûniştî dît, li wî nihêr’î û got: «Eva jî t’evî Wî bû». 57Lê Petrûs înk’ar kir û gotê: «Ez Wî nas nakim, e’vdê!» 58Xêlekê şûnda yekî din ew dît û got: «Tu jî ji wan î». Petrûs wîr’a got: «Pismam, ez ne ji wan im». 59Û weke sih’etekê jî derbaz bû, yekî din jî dida zora xwe û digotê: «Hebe-t’unebe eva meriva t’evî Wî bû, çimkî ji Celîlê ye». 60Lê Petrûs got: «Filan kes! Ez nizanim tu çi dibêjî». Û xeber hê dêvda bû, destxweda dîk bang da. 61Xudan ser Petrûsda veger’îya li wî nihêr’î, hingê Petrûs gotina Xudan anî bîra xwe, ku wîr’a gotibû: «Îro hê berî bangdana dîk, tê sê cara Min înk’ar kî»[+]. 62Û Petrûs derk’ete derva k’ele-k’el girîya.


Îsa dibe pêk’enî û tê k’utanê

63[•]Û ewêd ku nobedarî li Îsa dikirin, qerfê xwe li Wî dikirin, dik’utan. 64Ç’e’vêd Wî girêdan û ji Wî dipirsîn, digotin: «De p’êxembertîyê bike, k’a k’î bû ku Te xist?» 65Û bi gelek gotinêd mayîn jî Ew bêhurmet dikirin.


Îsa li ber civîna[†] giregira


(Metta 26:59-66; Marqos 14:55-64; Yûh’enna 18:19-24)

66[•]Û gava sibeh zelal bû, k’oma r’ûspîyêd cime’tê, serekêd k’ahîna û qanûnzana civîyan. Îsa k’aşî dîwanxana xwe kirin 67û gotinê: «Heger Tu yî Mesîh, mer’a bêje?» Îsa wanr’a got: «Heger Ez wer’a bêjim jî, yek e hûn dîsa bawer nakin. 68Û heger pirsekê jî bidime we, hûnê dîsa caba Min nadin. 69Ji vir şûnda Kur’ê Mêriv wê li k’êleka Xwedêyê Herî Zor, li milê Wîyî r’astê r’ûnê»[*][+] . 70Û h’emûya bi hevr’a got: «Wekî usa ye Tu Kur’ê Xwedê yî?» Ewî wanr’a got: «Hûn xwexa dibêjin ku Ez Ew im». 71Û wana got: «Îdî şe’de çî mer’a ne? Me xwexa ji devê Wî bihîst»[+].

### 23


Îsa li ber Pîlato


(Metta 27:1-2, 11-14; Marqos 15:1-5; Yûh’enna 18:28-38)

1[•]Û t’emamîya e’laleta wan r’abû, Îsa birine cem Pîlato[+]. 2Û dest bi xeybê kirin gotin: «Me Ev meriva dît ku miletê me dixalifîne û ne jî dihêle ku xerc bidine Qeyser. Bona Xwe jî dibêje: ‹Ez Mesîh P’adşa me›»[+]. 3Pîlato ji Wî pirsî û gotê: «Tu yî p’adşê cihûya[†]?» Ewî lê veger’and û gotê: «Te bi devê xwe got»[+]. 4Pîlato serekêd k’ahîna û e’laletêr’a got: «Ez t’u neheqîyê Vî merivîda nabînim»[+]. 5Lê ewana ser ya xwe man û gotin: «Evî merivî nava t’emamîya Cihûstanê, ji Celîlê destpêkirî h’eta vira, cime’t bi hînkirina Xweva t’evîhev kirîye».


Îsa li ber Hêrodes

6Gava Pîlato bona Celîlê bihîst, pirsî: «Ev meriva ji Celîlê ye?» 7Gava pê h’esîya, ku Ew bin h’ukumê Hêrodesda ye, Ew şande cem Hêrodes, ku ew jî wan r’ojada hatibû Orşelîmê[+]. 8Gava Hêrodes ç’e’v Îsa k’et, gelekî şa bû. Ewî hê zûva dixwest ku Ew bidîta, çimkî ewî gelek tişt bona Wî bihîstibûn û h’izreta Wî bû, ku k’eremetekê bi destê Wî bibîne[+]. 9Hêrodes gelek pirs dane Wî, lê Îsa caba t’u pirsê neda. 10Serekêd k’ahîna û qanûnzana jî sekinîbûn û gelekî davîtine Wî. 11Hêrodes jî bi eskerêd xweva Ew bêqedir kir, pê k’enîyan, paşê k’incê r’ewş da lê kirinê, dîsa paşda şande cem Pîlato. 12Wê r’ojê Pîlato û Hêrodes li hev hatin, çimkî pêşîyê nava wanda dijminatî hebû.


Dîwanêda h’ukumê kuştinê li ser Îsa derdixin


(Metta 27:15-26; Marqos 15:6-15; Yûh’enna 18:39–19:16)

13[•]Pîlato gazî serekêd k’ahîna, serwêra û cime’tê kir, 14wanr’a got: «We Ev meriva anî cem min, çawa Yekî cime’tê dixalifîne. Awa min li ber we her tişt ji Wî pirsî, lê ji wan xirabîyêd ku hûn gilî dikin, min t’u tişt li ser Vî merivî nedît. 15Û ne jî Hêrodes dît, lema jî wî Ew li ser meda veger’and. Evî tiştekî usa nekirîye ku bê kuştinê. 16-17Ezê Wî bidime ber qamçîya û ber’dim»[*] . 18Lê t’emamîya e’laletê bi hevr’a kire qîr’în û got: «Wî li r’ûbarî dinê nehêle! Barabas bona me ber’de!» 19Barabas yekî bona serhildanê û mêrkuştina bajêrda bûyî hatibû girtinê. 20Pîlato dîsa destpêkir xeber da, çimkî wî dixwest ku Îsa bida ber’danê. 21Lê wana hê dikire qîr’în û digot: «Xaç[†] ke! Ewî xaç ke!» 22Ewî cara sisîya wanr’a got: «Evî çi xirabî kirîye? Min li ser Vî neheqî nedît ku Ew bê kuştinê. Ez Wî bidime ber qamçîya û ber’dim». 23Lê ewana bi dengê bilind ser ya xwe bûn û dixwestin ku Ew bê xaçkirinê. Sewta wan serk’et. 24Pîlato qirara xwe da, ku bi xwestina wan be. 25Anegorî xwestina wan, yê ku bona serhildanê û mêrkuştinê kelêda bû, ber’da. Lê Îsa hişte ser xwestina dilê wan.


Xaçkirina Îsa


(Metta 27:31-44; Marqos 15:21-32; Yûh’enna 19:17-27)

26[•]Û gava eskera Ew dane pêşîya xwe birin, yekî kûrênî navê wî Şimh’ûn, ku ji k’ewşên dihat, ew girtin û xaç danîne ser milê wî, ku li pey Îsa bibe. 27Û e’laleteke cime’têye giran li pey Wî diçû, usa jî k’ulfetêd ku şîna Wî dikirin û digirîyan. 28Îsa li ser wanda veger’îya û got: «Qîzêd Orşelîmê! Ser Minda negirîn, lê ser xwe û zar’êd xweda bigirîn. 29Çimkî va wê r’ojê bên ku wê bêjin: ‹Xwezî li wan k’ulfetêd bêzur’et, ku zar’ neanîne û nemêjandine›[*][+] . 30Hingê merivê destpêkin bêjin: ‹Ç’îyano! Li ser meda bik’evin. Girno! Me veşêrin›[*][+] . 31Heger serê dara Ter’ aha dikin, lê h’alê dara h’işk wê çawa be?»

32Du merivêd neheq jî anîn, ku Pêr’a bêne kuştinê. 33Û gava gihîştine wî cîyê ku Qaf tê gotin, li wir Ew xaç kirin. Û ewêd neheq jî yek li milê r’astê xaç kirin û yek jî li milê ç’epê. 34Hingê Îsa got: «Bavo, bibaxşîne van, çimkî nizanin çi dikin». Ser k’incêd Wî p’eşk avîtin wekî nava xweda bela kin[*][+] . 35Û cime’t sekinîbû dinihêr’î. Serwêra jî qerfê xwe li Wî dikirin û digotin: «Xelq xilaz kirin, de bira Xwe jî xilaz ke, heger Ew e Mesîh, bijartîyê[†] Xwedê»[+]. 36Esker jî li Wî dik’enîyan, pêşda dihatin, sirke[†] didanê 37û digotin: «Heger Tu yî p’adşayê cihûya, de Xwexa Xwe xilaz ke». 38Û fêza serê Wî jî nivîsar bû[*] , ku: «EVA P’ADŞAYÊ CIHÛYA YE».

39Ji wan neheqêd dardakirî, yekî Îsa bêhurmet dikir û digotê: «Tu ne Mesîh î? De me xilaz ke, Xwe jî pêr’a». 40Lê hevalê wî lê hilat û got: «Tu ji Xwedê natirsî? Ne tu jî xût wî cezayîda yî? 41Ev heqê me ye, ku ez û tu anegorî e’melêd xwe dik’işînin, lê Evî t’u xirabî nekirîye»[+]. 42Û Îsar’a got: «Îsa, min bîr bînî, gava P’adşatîya Xweva bêyî[*] ». 43Îsa wîr’a got: «Ez r’ast ter’a dibêjim, îro tê t’evî Min buhiştêda[†] bî».


Mirina Îsa


(Metta 27:45-56; Marqos 15:33-41; Yûh’enna 19:28-30)

44[•]Gava nîvro sih’et nêzîkî donzdeha bû, t’emamîya e’rdê h’eta sih’eta sisîya bû te’rî 45û r’ûyê r’oyê hate girtinê. P’er’da p’aristgehê nîvîda bû du tîşa[†][+]. 46Û Îsa bi dengê bilind kire gazî û got: «Bavo, r’uh’ê Xwe didime destê Te»[*] . Û gava ev yek got, r’uh’ê Xwe da[+]. 47Sersed ev tiştê bûyî ku dît, şikirî da Xwedê û got: «R’astî Eva merivekî r’ast bû». 48Û t’emamîya e’laletê, ku li wir bona t’emaşê civîyayî bû, ev yeka dît, sîngêd xwe dixistin, paşda vediger’îyane malêd xwe[+]. 49H’emû nasêd Wî jî û ew k’ulfetêd ku ji Celîlê hatibûn, dûr sekinî bûn û ev tişt didîtin[+].


Definkirina[†] Îsa


(Metta 27:57-61; Marqos 15:42-47; Yûh’enna 19:38-42)

50[•]Merivekî qencî şîrh’elal û endemê civîna giregira cihûya hebû, navê wî Ûsiv[†]. 51Eva ji bajarê Arîmetya Cihûstanê bû û xwexa jî hîvîya P’adşatîya Xwedê bû. Ew t’evî şêwir û kirina civîna wan nebibû. 52Ew r’abû çû cem Pîlato û cinyazê Îsa ji wî xwest. 53Cinyaz ji xaçê anî xwarê, qedekê k’itanîda k’efen[†] kir û danî nav t’irba qeyêda k’olayî, ku t’u car wêda kesek nehatibû danînê. 54Û ew r’oja t’ivdarekkirinêda[†] bû û êvara şemîyê destpêdikir. 55Û ew k’ulfetêd ku ji Celîlê t’evî Îsa hatibûn, ew jî pey wî çûn û ew t’irba ku çawa cinyazê Wî têda hate danînê, dîtin. 56Û paşda veger’îyan, biharet[†] û r’ûnê bînxweş hazir kirin û anegorî t’emîya Qanûnê r’oja şemîyê r’ih’et bûn[+].

### 24


Îsa ji mirinê r’adibe


(Metta 28:1-10; Marqos 16:1-8; Yûh’enna 20:1-10)

1[•]R’oja yekşemê sibehê zû, wan k’ulfeta biharetêd hazirkirî hildan çûne ser t’irbê. 2Lê wana kevir ji ber t’irbê holkirî dît. 3Gava k’etine hindur’, cinyazê Xudan Îsa nedîtin. 4Gava ewana hê bona vê yekê met’elmayî mabûn, nişkêva du merî bi k’incê nûranî li ber wan sekinîn[+]. 5Û gava k’ulfet ji tirsa k’etine ser r’ûyê xwe, wan meriva wanr’a got: «Hûn çima li Yê sax nava mirîyada diger’in? 6Ew ne li vir e, Ew ji mirinê r’abûye. Bînine bîra xwe, ku çaxê hê Celîlêda bû, çi wer’a got: 7‹Gerekê Kur’ê Mêriv bik’eve destê merivêd ner’ast, bê xaçkirinê û r’oja sisîya ji mirinê r’abe›»[+]. 8Û wana gotina Îsa bîr anîn[+] 9û ji t’irbê veger’îyan, eva yeka her yanzdeha û h’emûyêd mayînr’a gotin. 10Yêd ku şandîyar’a gotin, evana bûn: Meryema Mejdelanî, Yohana û Meryema dîya Aqûb, bi t’evî hinekêd mayîn[+]. 11Şandîyava çawa gotineke p’ûç’ xuya bû û wana k’ulfet bawer nekirin[+]. 12Lê Petrûs r’abû berbi t’irbê bezî, qûz bû nihêr’î, t’enê k’efenê Wî wir bû û met’elmayî çû, difikirî gelo çawa bû.


Li ser R’îya Emwasê


(Marqos 16:12-13)

13[•]Wê r’ojê du şagirt diçûne gundekî, ku ji Orşelîmê donzdeh kîlomêtirî dûr bû, navê wî Emwas bû. 14Wana bi hevr’a bona her tiştê qewimî xeber didan. 15Û gava ewana nav hevda xeber didan û dişêwirîn, Îsa Xwexa jî nêzîkî wan bû, t’evî wan çû. 16Lê ç’e’vêd wan girtî bûn, ku Wî nas nekin[+]. 17Îsa wanr’a got: «Hûn vê r’êyêda çi hevr’a xeber didin?» Ewana me’dekirî sekinîn[*]. 18Yekî ji wan, ku navê wî Klêpas bû, lê veger’and û got: «Ew çawa ji Orşelîmê t’enê Te nebihîstîye ku van r’ojêd paşinda wir çi qewimîye?»[+] 19Ewî ji wan pirsî û got: «Çi bûye?» Wana lê veger’and gotê: «Bona Îsayê Nisretê, ku Ew bi e’mel û xeberêd Xwe li ber Xwedê û t’emamîya milet p’êxemberekî zor bû 20û çawa serekêd k’ahîna û serwêrêd me nemamîya kuştina Wî kirin, xaç kirin[+]. 21Em wê gumanê bûn ku Ewî wê Îsraêlê aza bikira. Wekî din jî eva r’oja sisîya ye, ku ev tişt bûne. 22Lê çend k’ulfetêd nav meda jî em e’cêbmayî kirin. Ewana sibehê zû çûbûne ser t’irbê 23û cinyazê Wî li wir nedîtibûn, veger’îyan hatin mer’a gotin, ku: ‹Me milyak’et dîtin, mer’a gotin, ku Ew sax e›. 24Û ji me hinek jî çûne ser t’irbê, çawa ku wan k’ulfeta gotibû, usa bû, lê Ew nedîtin». 25Hingê Ewî wanr’a got: «Hey însanêd bê fikir, hûn çiqasî giran h’emû gotinêd p’êxembera bawer dikin? 26Ne gerekê Mesîh cefa bik’işanda û bik’eta r’ûmeta Xwe?»[+] 27Û Wî destpêkir ji Mûsa û h’emû p’êxembera, çi ku wan k’itêbada bona Wî nivîsar bûn, wanar’a şirovekirin[+].

28Gava nêzîkî wî gundê ku diçûnê bûn, Ewî usa da k’ifşê, yançîye Ew diçe cîkî dûr. 29Lê wana zor li Wî kir û got: «Îşev li cem me bimîne, çimkî êvar e, r’o çûye ava». Û Ew çû hindur’, ku li cem wan bimîne. 30Lê gava Ew t’evî wan ser sifrê r’ûnişt, nan hilda, şikirîya Xwe ji Xwedê anî, kerkir da wan[+]. 31Hingê ç’e’vêd wan vebûn, Ew nas kirin û Ew ber ç’e’vê wan betavebû. 32Wana hevr’a got: «Lema, gava Ewî r’êda mer’a xeber dida û nivîsar mer’a şirovedikirin, agir dilê me dik’et». 33Ew wê gavê r’abûn veger’îyane Orşelîmê û her yanzdeh t’evî yêd mayîn civîyayî dîtin, 34gotin: «R’astî Xudan sax bûye û Şimh’ûnva xuya bûye!»[+] 35Paşê wan her duya gilî kir, ku çawa r’êda r’astî Wî hatin û çaxê Wî nan kerkir, Ew nas kirin.


Îsa Xwe nîşanî şagirtêd Xwe dike


(Metta 28:16-20; Marqos 16:14-18; Yûh’enna 20:19-23; K’arêd Şandîya 1:6-8)

36[•]Wana hê bona vê yekê xeber dida, Îsa nava wanda sekinî û wanr’a got: «E’dilayî wer’a». 37Ewana ji tirsa bizdîyan û wan t’irê xeyalekî[†] dibînin[+]. 38Lê Ewî wanr’a got: «Hûn çima şaşmayî mane û dudilî ne? 39Awa li dest û p’îyêd Min binihêr’in, ku Ez Xwexa me. Û destê xwe bidine Min û bibînin, çimkî goşt û hestûyêd r’uh’ t’unene, çawa ku hûn dibînin yêd Min hene»[+]. 40Gava ev yek got, dest û p’îyêd Xwe nîşanî wan kirin. 41Û hê ji şabûna bawer nedikirin, h’eyr-h’ujmek’ar mabûn, Ewî wanr’a got: «Qet tiştekî xwarinê li cem we heye?»[+] 42Wana çîtî me’sîyê pijandî da Wî[*] . 43Ewî hilda li ber ç’e’vê wan xwar 44û wanar’a got: «Ev bûn ew gotinêd ku gava Ez t’evî we bûm, Min wer’a gotibûn: ‹Gerekê her tiştêd ku bona Min Qanûna Mûsa, nivîsarêd p’êxembera û Zebûrada nivîsar bûn bihatana sêrî›». 45Hingê fe’mê wan vekir, ku nivîsara fe’m bikin[+]. 46Û wanr’a got: «Awa nivîsar e, ku Mesîh gerekê cefa bik’işîne û r’oja sisîya ji mirinê r’abe[+] 47û ji Orşelîmê girtî bi navê Wî t’obeyî û baxşandina guna nav h’emû miletada wê bê dannasînkirinê. 48Û hûn in şe’dêd van h’emû tişta[+]. 49Û va Ezê sozê Bavê Xwe wer’a bişînim. Orşelîmêda bimînin, h’eta hûn qewatê ji jor bistînin»[+].


Jorhilatina Îsa


(Marqos 16:19-20; K’arêd Şandîya 1:9-11)

50[•]Û ew h’eta Beytanyayê birin, destê Xwe bilind kir, dua wan kir[+]. 51Û hê dua dikir, ji wan qetîya, berbi e’zmên hate hilatinê. 52Şagirta jî serê xwe ber Wî danî, bi eşq û şa veger’îyane Orşelîmê[+]. 53Û her gav p’aristgehêda bûn, pesinê Xwedê didan[+].

## YÛH’ENNA

### YÛH’ENNA

YÛH’ENNA


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]


MIZGÎNÎYA LI GORA YÛH’ENNA


Pêşgotin

Li gora fikira gelek zana, nivîsk’arê vê k’itêbê xilazîya sedsalîya pêşinda eva serhatîya nivîsîye. Nivîsk’ar xwexa navê xwe k’itêbêda nade. Lê tê fe’mkirinê, ku nivîsk’ar yek ji her donzdeh şagirtêd Îsa bûye, awa gotî Yûh’ennayê kur’ê Zebedî. Îsa hingê gazî wî kir, gava ew hê me’sîgir bû (Metta 4:21; Marqos 1:19; Lûqa 5:10). Usa jî tê fe’mkirinê, ku Yûh’enna ew şagirt bû, bona k’îjanî ku aha nivîsar e: «Şagirtê ku Îsa jê h’iz dikir» (Yûh’enna 13:23; 19:26; 20:2; 21:7, 20,[24]).

Yûh’enna ser pirsa jîyîna h’eta-h’etayê disekine, k’îjanî ku meriv dikare bistîne. Belê Yûh’enna dinivîse ku meremê vê nivîsarê ev e, wekî xwendevan bawer bike, ku Îsa ye Xilazkirê sozdayî, Kur’ê Xwedê û pê vê bawerîyê jîyîna h’eta-h’etayê bistîne (20:31).

«Mizgînîya li gora Yûh’enna» hindava her sê Mizgînîyêd mayînda (ya Metta, Marqos û Lûqa) tiherekî din berç’e’v dibe. Vê Mizgînîyêda xwendevan r’astî çend qewimandina tên, yêd ku mizgîndarêd mayîn nivîsarêd xweda nedane k’ifşê. Mesele: de’wata Qanayêda, xeberdana Îsaye t’evî Nîkodêmo, k’ulfeta samerî, qencbûna yê Beythastayêda û yê ji zikmakîyêda kor, usa jî saxkirina Lazarê mirî. Mizgîndarêd mayîn Metta, Marqos û Lûqa gelekî li ser kirêd Îsaye Celîlêda disekinin, lê Yûh’enna li ser kirêd Orşelîmêda disekine. Usa jî k’itêbêda çend cara ev gotin hene: «Ez im filan tişt yan bêvan tişt» û gelek ji wan gotina jî bi nîşanêd (k’eremetêd) Îsava girêdayî ne. Mesele, Ew derheqa Xweda aha dibêje: «Ez im nanê jîyînê» (6:35), «Ez im r’onaya dinyayê» (8:12), «Ez im derê pêz» (10:7), «Ez im şivanê qenc» (10:11), «Ez im r’abûn û jîyîn» (11:25), «Ez im r’ê, r’astî û jîyîn» (14:6) û «Ez im k’ola tirîyêye r’ast» (15:1).

Mizgîndarêd mayîn hînkirina Îsa bi mesela dibêjin, lê Yûh’enna aşkere bona heleqetîya Îsaye t’evî Bavê Xwe Xwedê dibêje. Usa jî Îsa navê Xwedêtîyê bona Xwe bi k’ar tîne: «EZ EW IM» (8:24, 28; 13:19) û «EZ HEME» (8:58).

K’itêb belayî ser çend p’ara dibe. Pêşgotina xweda Yûh’enna dinivîse ku Xebera Xwedêye h’eta-h’etayê û Îsa yek in.

P’ara k’itêbêye pêşin ji serê 2-a h’eta 11-a bona gelek k’eremeta dibêje û ew h’emû jî e’yan dikin ku Îsa Mesîh e, Ew Xilazkirê sozdayî ye û Kur’ê Xwedê ye. Ev p’ara k’itêbê derheqa wan merivada dibêje, yêd ku bawerîya xwe Îsa anîn bûne peyçûyêd Wî, lê h’erçê mayîn miqabilî Wî sekinîn û nexwestin Wî bawer bikin.

P’ara duda ji serê 13-a h’eta 17-a dibêje, ku Îsa berî girtin û xaçbûna Xwe t’evî şagirta çawa pismam xeber dide, ku wan bişidîne.

P’ara sisîyada jî ji serê 18-a h’eta 21-ê derheqa girtin, xaçbûn, mirin, ji mirin-r’abûnê û jorhilatina Wîda dibêje.

K’itêba Mizgînîya Yûh’enna dide k’ifşê ku Îsa «Xebera Xwedê» ye, ku bi bedenî hat nava meda hêwirî. Ew e Xilazkirê dinyayê (4:42), R’onayîya ku h’emû meriva r’onayî dike (1:9), Ew Xwexa nîşana h’izkirina Xwedê ye, hindava h’emû merivêd dinyayêda (3:16). Yûh’enna dîna xwe dide ser dannasînî û fikira Îsa, bi k’îjana Xwedêtîya Îsa û gelek r’astîyêd din e’yan dibin. Nava dannasînîyêd Îsada fikira mêriv diçe ser wan xebera, yêd ku her r’oj têne bik’aranînê, lê Îsa ew çawa nîşanêd sur’ nava r’astîya r’uh’anîda dane xebatê, ku yek bikaribe fe’m bike. Awa mesele: nan, av, r’onayî, şivan, pez, baxçe û tiştêd mayîn.

Pêşgotin (1:1-18)
Yûh’ennayê nixumdar û şagirtêd Îsaye pêşin (1:19-51)
Şixulêd Îsaye li dor-berê ç’emê Ûrdunê û nav Celîlê (2:1–12:50)
Îsa xatirê Xwe ji şagirtêd Xwe dixwaze, dil dide li ber wan û bona wan dua dike (13:1–17:26)
Girtin, dîwankirin, xaçkirin û definkirina Îsa (18:1–19:42)
R’abûna Îsaye ji mirinê û xuyabûna Wî (20:1-31)
Paşgotin: Xuyabûneke din Celîlêda (21:1-25)

### 1


Pêşgotina Yûh’enna: Destpêbûnêda Xeber hebû

1Destpêbûnêda Xeber hebû. Xeber t’evî Xwedê bû û Xeber Xwexa Xwedê bû[+]. 2Ew destpêbûnêda t’evî Xwedê bû. 3Her tişt bi Wî e’firîn û bêyî Wî t’u tişt neqewimî, çi ku qewimî[+]. 4Kanîya jîyînê Ew bû û jîyîn jî r’onaya meriva[†] bû[+]. 5R’onayî te’rîstanîyêda şewq dide û te’rîstanîyê Pê nikaribûye.

6Merivekî ji alîyê Xwedêda şandî hebû, ku navê wî Yûh’enna[†] bû[+]. 7Ew bona şe’detîyê hat, wekî bona R’onayê şe’detîyê bide, ku h’emû pê wî bawer bikin[+]. 8Ew xwexa ne ew R’onayî bû, lê ew hat ku şe’detîya R’onayê bide. 9R’onaya r’ast Ew e, k’îjan ku tê dinyayê û h’emû meriva r’onayî dike[+]. 10Ew dinyayêda bû û dinya pê Wî e’firî, lê dinyayê Ew nas nekir. 11Ew hate ser warê Xwe, lê cime’ta Wî Ew qebûl nekir[+]. 12Lê ewêd ku Ew qebûl kirin û bawerîya[†] xwe navê Wî anîn, Ewî da, ku heqîya wan hebe bibine zar’êd Xwedê[+]. 13Evana ne ji xûnê, ne ji xwestina bedenê û ne jî ji xwestina merivayê bûne, lê ew ji Xwedê bûne[+].

14Û Xeber bû xûn û goşt, bi k’erem[†] û r’astîyêva t’ijî nav meda konê Xwe danî. Me r’ûmeta Wî dît, ew r’ûmeta Kur’ê Bavêyî[†] tayê t’enê[+]. 15Yûh’enna bona Wî şe’detî da û bi dengekî bilind got: «Eva ye, bona K’îjanî min gotibû: ‹Ewê ku pey min tê Ew ser minr’a ye, çimkî Ew berî min hebû›»[+]. 16Me h’emûya ji t’êr-t’ijîya Wî k’erem ser k’eremêda stand[*] . 17Çimkî Qanûn bi destê Mûsa[†] hate dayînê, k’erem û r’astî bi destê Îsa[†] Mesîh[†][+]. 18T’u kesî t’u car Xwedê nedîtîye, lê Yê Tayê T’enêyî ku xût Xwedê ye[*] û h’emêza Bavêda ye, Ewî Ew da e’yankirinê[+].


Şe’detîya Yûh’ennayê nixumdar[†]


(Metta 3:1-12; Marqos 1:1-8; Lûqa 3:15-17)

19[•]Ev bû Şe’detîya Yûh’enna: Gava cihûya[†] ji Orşelîmê[†] k’ahîn[†] û lêwî[†] şandin, wekî ji Yûh’enna bipirsin, ku ew k’î ye, Yûh’enna hilda ser xwe, 20înk’ar[†] nekir û aşkere got: «Ez ne Mesîh me»[+]. 21Wana jê pirsî: «Lê tu k’î yî? Êlyas[†] î?»[*] Ewî got: «Na». «Ew p’êxemberê[†][*] sozdayî yî?» Cab da: «Na»[+]. 22Hingê jêr’a gotin: «De bêje, tu k’î yî, wekî em cabekê wanr’a bibin, yêd ku em şandine. Tu bona xwe çi dibêjî?» 23Ewî got: «Ez ew deng im ku ber’îyêda[†] dike gazî: ‹R’îya Xudan[†] r’ast bikin!›[*] çawa ku Îşaya[†] p’êxember gotîye». 24Ewêd ku hatibûne şandinê ji fêrisîya[†] bûn. 25Wana jê pirsî: «Lê îdî çima dinixumînî, heger tu ne Mesîh î, ne Êlyas û ne jî p’êxember?» 26Yûh’enna li wan veger’and û got: «Ez bi avê dinixumînim, lê Yek nav weda heye, ku hûn Wî nas nakin. 27Ew e, Yê ku pey min tê, ku ez ne hêja me, wekî benê çarixêd Wî jî vekim». 28Ev h’emû li wî berî Ûrdunê, li Beytanyayê, wî cîyê ku Yûh’enna li wir dinixumand qewimîn.


Berxê Xwedê

29R’oja dinê Yûh’enna dît ku Îsa berbi wî tê, ewî got: «Va ye! Berxê Xwedê, Yê ku gunêd dinyayê hildide![+] 30Ev e bona K’îjanî min gotibû: ‹Pey minr’a Yekê bê, ku ser minr’a ye, çimkî Ew berî min hebû›. 31Min nizanibû Ew k’î ye, lê ez hatime bi avê dinixumînim, wekî Wî Îsraêlêva[†] bidime e’yankirinê»[+].

32Yûh’enna eva şe’detîya da û got: «Min dît ku R’uh’ ji e’zmên mîna kevotkekê hat ser Wî danî û ma[+]. 33Min nizanibû Ew k’î ye, lê Ewê ku ez şandim, ku bi avê binixumînim, minr’a got: ‹Tu k’îjanî bibînî ku r’uh’ tê ser datîne û dimîne, Ew e ku bi R’uh’ê Pîroz[†] dinixumîne›[+]. 34Min jî dît û şe’detî da ku Ev e Kur’ê Xwedê[†]».


Şagirtêd[†] pêşîyê

35R’oja dinê Yûh’enna dîsa t’evî du şagirtêd[†] xwe sekinî bû[+]. 36Dît ku Îsa wirar’a derbaz dibe, got: «Va ye Berxê Xwedê!»[+] 37Ev yek ku bihîstin, her du şagirt pey Îsa çûn. 38Îsa li pişt Xweva veger’îya û dît ku wana daye pey Wî tên, wanr’a got: «Hûn çi dixwazin?» Wana jêr’a got: «R’abbî», ku tê fe’mkirinê: «Dersdar[†]», «Tu li k’u derê dimînî?»[+] 39Ewî wanr’a got: «Werin hûnê bibînin». Wana çû û dît ku Ew li k’u dimîne. Îdî sih’et nêzîkî çara bû û wê r’ojê ew li cem Wî man.

40Ji wan her duya, yêd ku ji Yûh’enna bihîstin û pey Îsa çûn, yek Endrawisê birê Şimh’ûn-Petrûs bû[+]. 41Ewî pêr’a-pêr’a birê xwe Şimh’ûn[†] dît û jêr’a got: «Me Mesîh[†] dît», ku tê fe’mkirinê: «Yê K’ifşkirî»[*][+] . 42Wî ew anî cem Îsa. Îsa li Şimh’ûn nihêr’î û gotê: «Tu, Şimh’ûnê kur’ê Yûh’enna, tê Kîfas bêyî gotinê» (awa gotî «Petrûs[†]», ku tê fe’mkirinê: «Qeya»)[+].


Îsa gazî Fîlîpo û Natanyêl dike

43R’oja dinê Îsa qirar kir ku her’e Celîlê. Wî Fîlîpo dît û jêr’a got: «Pey min were!» 44Fîlîpo ji Beytsaydayê bû, ji bajarê Endrawis û Petrûs[+]. 45Fîlîpo çû Natanyêl dît û jêr’a got: «Me Ew dît, bona k’îjanî Mûsa Qanûnêda û p’êxembera jî nivîsarêd xweda salixê Wî dabûn, Îsayê Kur’ê Ûsivê[†] ji Nisretê»[+]. 46Natanyêl jê pirsî: «Qet dibe ku tiştekî p’ak ji Nisretê derk’eve?» Fîlîpo jêr’a got: «Were û bibîne!» 47Gava Îsa dît ku Natanyêl berbi Wî tê, derheqa wîda got: «Va ye îsraêlîkî heqî-h’elal ku dilê wîda mixenetî t’une»[+]. 48Natanyêl jê pirsî: «Çawa min nas dikî?» Îsa lê veger’and û gotê: «Hê Fîlîpo gazî te nekiribû, gava ku tu li binê dara hêjîrê r’ûniştî bûyî, Min tu dîtî». 49Natanyêl jêr’a got: «Dersdar, Tu Kur’ê Xwedê yî! Tu P’adşê Îsraêlê yî!»[+] 50Îsa lê veger’and û gotê: «Tu bona vê yekê bawer dikî, wekî Min ter’a got: ‹Min tu li binê dara hêjîrê dîtî?› Tê tiştêd ji vê mestir bibînî». 51Û jêr’a got: «Ez r’ast bê xêlif wer’a dibêjim, hûnê bibînin e’zman vebûye û milyak’etêd[†] Xwedê çawa ji ser Kur’ê Mêriv[†] hildik’işin, peya dibin»[*][+] .

### 2


De’wata li gundê Qanaya Celîlê

1Du r’oja şûnda bajarê Qanaya Celîlêda de’watek hebû. Dîya Îsa jî li wê derê bû,[+] 2Îsa û şagirtêd Wî jî bona de’watê hatibûne t’eglîfkirinê. 3Gava kêmasî k’ete şeravê, dîya Îsa jêr’a got: «Şerava wan nema». 4Îsa lê veger’and û gotê: «E’vdê, çî te Min k’etîye? Hê ne wextê Min e»[+]. 5Dîya Wî berdestîyar’a got: «Çi ku wer’a bêje, bikin». 6Û şeş k’ûpêd kevirî hebûn, ku li gora e’detêd cihûya bona şûştin-veşûştina wana li wir danîbûn. Ji wana her yekî ji h’eyştê h’eta sed bîst lîtir av hildida[+]. 7Îsa wanr’a got: «Van k’ûpa t’ijî av kin». Û wana jî lêvar’a dagirt. 8Paşê wanar’a got: «Niha hinekî dagirin, bibin bidine serde’watî». Ewana jî ew bir. 9Gava serde’watî ji wê ava ku bibû şerav te’m kir, wî tê dernexist ku ew ji k’u hat, lê berdestîyêd ku av k’işandibûn zanibûn. Serde’watî gazî ze’vê kir 10û jêr’a got: «Her kes pêşîyê şerava xweye r’ind datîne ser t’exte û paşê gava vexwarî ne, ew ya ner’ind derdixe. Lê te şerava r’ind h’eta niha xwey kirîye».

11Eva nîşana Îsaye pêşin bû, ku Wî Qanaya Celîlêda kir. Bi vî awayî Ewî r’ûmeta Xwe da xuyakirinê û şagirtêd Wî bawerîya xwe Wî anîn.

12Pey vê yekêr’a, Îsa t’evî dîya Xwe, birêd Xwe û şagirtêd Xwe çû Kefernahûmê, lê gelek r’oja Ew li wê derê neman[+].


Îsa p’aristgehê[†] paqij dike


(Metta 21:12-13; Marqos 11:15-17; Lûqa 19:45-46)

13[•]Cejina cihûyaye Derbazbûnê nêzîk bû, Îsa hevraz çû Orşelîmê[+]. 14P’aristgehêda[†] Ewî yêd ku dewar, pez û kevotk difirotin, usa jî yêd p’ereguhêr’ r’ûniştî dîtin. 15De îjar Wî ji bena qamçîk çêkir, h’emû ji p’aristgehê pez û dewarêd wanva derxistin, p’erêd p’ereguhêr’a r’êtin û t’extêd wan welger’andin. 16Kevotkfiroşar’a got: «Vana ji vê derê hildin! Îdî mala Bavê Min nekine bazargeh!»[+] 17Hate bîra şagirtêd Wî ku aha hatîye nivîsarê: «Xîreta hindava mala Teda agir Min dixe»[*][+] . 18Hingê cihûya jê pirsî: «Tê çi nîşanê nîşanî me kî, ku h’ukumê Te heye van tişta bikî?»[+] 19Îsa li wan veger’and û got: «Vê p’aristgehê hilşînin, Ezê nava sê r’ojada r’akim»[+]. 20Hingê cihûya jêr’a got: «Nava çil şeş salada eva p’aristgeha hatîye çêkirinê. Çawa Tê wê nava sê r’ojada r’akî?» 21Lê Îsa derheqa p’aristgeha bedena Xweda xeber dida. 22Peyr’a gava Ew ji mirinê r’abû, şagirta ew gotina Wî anî bîra xwe û wana ew nivîsar û gotina Îsa bawer kirin[+].


Dilê[†] her merivî Îsava e’yan e

23Awa gava ku Îsa Cejina Derbazbûnêda li Orşelîmê bû, geleka ew nîşanêd ku Wî dikirin dîtin, bawerîya xwe navê Wî anîn[+]. 24Lê Îsa bawerîya Xwe li wan nedanî, çimkî dilê[†] h’emû meriva Wîva e’yan bû. 25Ne h’ewce bû, ku yekî hindava merivekîda şe’detî bida, çimkî Wî dilê meriva zanibû.

### 3


Îsa û Nîkodêmo

1Ji fêrisîya merivek hebû, navê wî Nîkodêmo, ku serekekî cihûya bû[+]. 2Eva şev hate cem Îsa û jêr’a got: «Mamosta, em zanin ku Tu ji Xwedêda çawa dersdar hatîyî, çimkî ew nîşanêd ku Tu dikî, heger Xwedê ne pêr’a be, t’u kes nikare bike».

3Îsa lê veger’and û gotê: «Ez r’ast bê xêlif ter’a dibêjim, heger merivek dîsa nû nebe[*] , ew nikare P’adşatîya Xwedê[†] bibîne». 4Nîkodêmo jê pirsî: «Meriv ku îdî mezin bûye, ew çawa dikare dîsa nû bibe? Qet dibe ku ew careke din bik’eve zikê dîya xwe û ji dîya xwe dîsa bibe?» 5Îsa lê veger’and û gotê: «Ez r’ast bê xêlif ter’a dibêjim, h’eta ku meriv ji avê û R’uh’ nebe, ew nikare bik’eve P’adşatîya Xwedê[+]. 6Yê ku ji bedenê dibe beden e, yê ku ji R’uh’ dibe r’uh’ e. 7Tu e’cêbmayî nemîne ku Min ter’a got: Gerekê hûn dîsa nû bibin[*] . 8Ba[*] li k’u derê dixwaze r’adibe. Tu dengê wî dibihêyî, lê nizanî ew ji k’u tê û k’uda diçe. Her kesê ku ji R’uh’* dibe jî usa ye».

9Nîkodêmo jê pirsî: «Ew çawa dibe?» 10Îsa lê veger’and û gotê: «Tu dersdarê Îsraêlê yî û hê van yeka nizanî? 11Ez r’ast bê xêlif ter’a dibêjim, tiştê ku em zanin wê dibêjin, tiştê ku me dîtîye şe’detîya wê didin. Lê belê hûn şe’detîya me qebûl nakin. 12Heger Ez derheqa tiştêd li vê dinêda wer’a dibêjim hûn bawer nakin, lê wekî derheqa tiştêd li e’zmana bêjim, hûnê çawa bawer bikin? 13Kesek hilnek’işîyaye e’zmên, pêştirî Ewî ku ji e’zmên peya bû, Kur’ê Mêriv[+]. 14Çawa ku Mûsa ber’îyêda[†] me’r bilind kir, usa jî gerekê Kur’ê Mêriv bê bilindkirinê,[+] 15wekî her kesê ku bawerîya xwe Wî bîne, jîyîna wîye h’eta-h’etayê hebe.

16Çimkî Xwedê usa dinya h’iz kir, ku Kur’ê Xweyî tayê t’enê berva da, wekî her kesê ku bawerîya xwe Wî bîne unda nebe, lê jîyîna wîye h’eta-h’etayê hebe[+]. 17Çimkî Xwedê Kur’ê Xwe neşande dinyayê, ku dîwana dinê bike, lê wekî dinya pê Wî xilaz be[+]. 18Yê ku bawerîya xwe Wî bîne, dîwana wî nabe, lê ewê ku bawerayî xwe Wî nayne, îdî dîwana wî bûye jî, çimkî ewî bawerîya xwe navê Kur’ê Xwedêyî tayê t’enê neanî[+]. 19Dîwan bi vî awayî dibe: R’onayî hate dinyayê, lê meriva te’rîstanî ji r’onayê zêdetir h’iz kir, çimkî kirêd wan xirabî bûn[+]. 20Her kesê ku xirabîyê dike, r’onayî ber ç’e’va r’eş e. Ew xwe li r’onayê nagire, wekî kirinêd wî xuya nebin[+]. 21Lê ewê ku r’astîyê dike, ew xwe li r’onayê digire, wekî e’yan be, ku kirêd wî Xwedêda hatine kirinê».


Îsa û Yûh’ennayê nixumdar[†]

22Pey vê yekêr’a Îsa û şagirtêd Wî çûne qeza Cihûstanê[†]. Îsa li wê derê t’evî wan dima û dinixumand[+]. 23Yûh’enna jî li E’ynona nêzîkî Salîmê dinixumand, çimkî av li wir gelek bû. Meriv dihatine wê derê û dinixumîn. 24Yûh’enna hê neavîtibûne kelê[+].

25Hingê nav şagirtêd Yûh’enna û cihûkîda li ser pirsa e’detêd şûştin-veşûştinê de’w pêşda hat[+]. 26Ew şagirt çûne cem Yûh’enna û jêr’a gotin: «Dersdar, Ewî ku li wî berî ç’emê Ûrdunê t’evî te bû û te bona Wî şe’detî da, va Ew Xwexa dinixumîne û h’emû diçine cem Wî»[+].

27Yûh’enna cab da û got: «Merivek nikare tiştekî hilde ser xwe, heger ew ji e’zmên jêr’a nehatibe dayînê[+]. 28Hûn xwexa şe’dêd min in, ku min gotîye: ‹Ez ne Mesîh im, lê yê li pêşîya Wî şandî me›[+]. 29Bûk bona k’ê be ze’va ew xwexa ye. Lê çawa destebirakê ze’vê sekinî bona wî dibihê û bi dengê wî şa dibe, usa jî niha dilê min şabûnêva t’ijî bû[+]. 30Ew gerekê mezin be, lê ez biç’ûk bim.


Yê ku ji e’zmana tê

31Ewê ku ji jor hatîye, Ew ser h’emûyar’a ye. Ewê ku ji vê dinê ye, ew yê vê dinê ye û ew ji vê dinê xeber dide. Lê Ewê ku ji e’zmên hatîye, Ew ser h’emûyar’a ye. 32Wî çi dît û çi bihîst bona wê yekê şe’detîyê dide, lê t’u kes şe’detîya Wî qebûl nake. 33Yê ku şe’detîya Wî qebûl dike, ew mak dike ku Xwedê r’ast e[+]. 34Ewê ku Xwedê şandîye Ew gotinêd Xwedê dibêje, çimkî Xwedê R’uh’ bê çap dide Wî. 35Bav Kur’ h’iz dike û her tişt daye destê Wî[+]. 36Ewê ku bawerîya xwe Kur’ tîne, jîyîna wîye h’eta-h’etayê heye. Ewê ku gur’a Kur’ nake, ew jîyînê nabîne, lê xezeba Xwedê li ser wî dimîne»[+].

### 4


Ava jîyîna h’eta-h’etayê[†] û h’ebandina bi r’uh’ û r’astîyê

1Fêrisîya bihîst ku Îsa ji Yûh’enna zêdetir şagirta dicivîne û bi avê dinixumîne, 2lê r’ast Îsa Xwexa nedinixumand, lê şagirtêd Wî dinixumandin[+]. 3Hingê Îsa ku vê yekê pê h’esîya, Ewî Cihûstan hişt û dîsa çû Celîlê[+].

4Usa qewimî ku gerekê Ew Sameryayêr’a[†] derbaz bibûya[+]. 5Ew hate bajarekî Sameryayê ku navê wî Sûxar bû. Ew der nêzîkî wî e’rdî bû, ku Aqûb[†] dabû kur’ê xwe Ûsiv[†][+]. 6Bîra Aqûb li wê derê bû. Îsa usa ji r’êwîtîyê westîyayî, li k’êleka[†] bîrê r’ûnişt. Îdî r’oj nîvro bû.

7K’ulfeteke samerî[†] hat ku avê bik’işîne. Îsa wêr’a got: «Avekê bide Min, Ez vexwim». 8Şagirtêd Wî jî çûbûne bajêr, ku xurek bik’ir’in. 9Wê k’ulfeta[†] samerî jêr’a got: «Tu cihû yî û ez jî k’ulfeteke samerî me. Tu çawa ji min avê dixwazî?» Çimkî t’u heleqetîya cihûya t’evî samerîya t’unebû[*] . 10Îsa lê veger’and û gotê: «Heger te dayîna Xwedê bizanibûya û bizanibî K’î ye ku ter’a dibêje: ‹Avekê bide Min Ez vexwim›, teyê ji Wî av bixwesta û Ewî wê ava jîyînê bida te»[+]. 11K’ulfetê jêr’a got: «Ez xulam, tiştekî Teyî ku Tu pê avê bik’işînî t’une û bîr jî k’ûr e! De îjar Tê ava jîyînê ji k’u derê bînî? 12Çima Tu ji bavê me Aqûb mestir î, yê ku eva bîra daye me û ji vê ewî, zar’êd wî, pez û dewarêd wî jê vexwarine?» 13Îsa caba wê da û gotê: «Her kesê ku ji vê avê vexwe, ewê dîsa t’î be. 14Lê ewê ku ji wê avê vexwe, ya ku Ez bidimê, ewê t’u car t’î nebe. Belê ew ava ku Ezê bidime wî, wê dilê wîda bibe kanîke avê, ku wê bona jîyîna h’eta-h’etayê[†] bilq bide»[+]. 15K’ulfetê jêr’a got: «Ez xulam, de bide min wê avê, ku ez îdî t’î nebim û neyêm ji vir avê nek’işînim».

16Îsa lê veger’and û gotê: «Her’e gazî mêrê xwe ke û were vira». 17K’ulfetê caba Wî da û got: «Mêrê min t’une». Îsa jêr’a got: «Te r’ast got: ‹Mêrê min t’une›, 18çimkî pênc mêrêd te hebûne û yê ku niha jî tu pêr’a yî ne mêrê te ye. Te ev yeka r’ast got». 19K’ulfetê jêr’a got: «Ez xulam, ez dibînim Tu p’êxember î[+]. 20Kal û bavêd me li serê vî ç’îyayî Xwedê h’ebandine, lê hûn dibêjin cîyê Xwedê h’ebandinê gerekê li Orşelîmê be»[+]. 21Îsa jêr’a got: «E’vdê, Min bawer bike, wextê bê, ku hûnê ne li vî ç’îyayî û ne jî li Orşelîmê Bavê bih’ebînin. 22Hûn samerî Wî dih’ebînin, K’îjanî ku hûn nas nakin, lê em cihû Wî dih’ebînin, K’îjanî em nas dikin, çimkî xilazbûn ji cihûya tê[+]. 23Lê belê wextê bê, îdî pêr’a gihîştîye jî, ku yêd r’ast dih’ebînin wê bi R’uh’ û R’astîyê Bavê bih’ebînin, çimkî Bav yêd aha dih’ebînin diger’e[+]. 24Xwedê R’uh’ e û yêd ku Wî dih’ebînin jî gerekê bi R’uh’ û R’astîyê Wî bih’ebînin»[+]. 25K’ulfetê jêr’a got: «Ez zanim ku Mesîhê[†] bê», (awa gotî «Yê K’ifşkirî»). «Gava Ew bê, Ewê derheqa her tiştîda mer’a gilî ke»[+]. 26Îsa jêr’a got: «EZ EW IM[*] , ku t’evî te xeber didim»[+].

27Ser xeberdana wanda şagirtêd Îsa hatin. Ew gelekî e’cêbmayî man, ku Wî t’evî k’ulfetê xeber dida, lê kesî negotê: «Tu çi dixwazî?» yan «bona çi t’evî wê xeber didî?» 28Hingê k’ulfetê cêr’ê xwe hişt, çû bajêr û cime’têr’a got: 29«Werin Wî merivî bibînin, Yê ku h’emû tiştêd ku min berê kiribûn minr’a gotin. Gelo Ev e Mesîh?» 30Ew ji bajêr derk’etin û hatine cem Wî.

31Wî wextîda şagirtêd Wî lava jê dikirin û digotinê: «Dersdar, tiştekî bixwe!» 32Lê Ewî wanr’a got: «Xurekê Minî xwarinê heye, hûn nizanin». 33Şagirta ji hevdu pirsî: «Gelo kesekî jêr’a xwarin anîye?»

34Îsa wanr’a got: «Xwarina Min ew e, ku Ez xwestina Yê ku Ez şandime bikim û şixulêd Wî bînime sêrî[+]. 35Çima hûn xwexa nabêjin: ‹H’eta nandirûnê[†] hê çar meh hene›? Va ye Ez wer’a dibêjim, ç’e’vêd xwe vekin û dîna xwe bidine zevîya, ew çawa zer bûne, dirûtinêr’a hazir in![+] 36Yê ku didirû heqê xwe distîne û bona jîyîna h’eta-h’etayê ber t’op dike, wekî yê diçîne û yê didirû bi hevr’a şa bin[+]. 37Vira ev gotin r’ast e, ku: ‹Yek diçîne û yekî din didirû›. 38Min hûn şandin ku hûn wê bidirûn, ser k’îjanê hûn nexebitîne, hinekêd din xebitîn û hûn li ser xebata wan r’ûniştin».


Cime’ta samerîyê bawerîya xwe Îsa tînin

39Gelek samerîyêd ji wî bajarî bawerîya xwe li Wî anîn, bona gotina wê k’ulfetê ku digot: «H’emû tiştêd ku min kiribûn, Ewî minr’a gotin». 40Û gava samerî hatine cem Wî, lava jê kirin, ku Ew li cem wan bimîne. Ew jî du r’oja li wê derê ma. 41Geleka bona wê xeberdana Wî bawerîya xwe li Wî anîn 42û wê k’ulfetêr’a gotin: «Em îdî ne ku pê gotina te bawer dikin, lê me xwexa bihîst û em zanin ku ev e r’ast Xilazkirê[†] dinyayê»[+].


Îsa kur’ê qulixk’arekî qenc dike


(Metta 8:5-13; Lûqa 7:1-10)

43Pey van her du r’ojar’a Îsa ji wir r’abû çû Celîlê. 44Îsa xwexa şe’detî dabû, ku r’ûmeta p’êxember cî-misk’enê wîda t’une[+]. 45Gava ku Ew hate Celîlê, celîlîya Ew qebûl kir, çimkî ewana xwexa jî bona Cejina Derbazbûnê çûbûne Orşelîmê û tiştêd ku Wî kiribûn dîtibûn[+].

46Îsa dîsa çû Qanaya Celîlê, k’îderê av kiribû şerav. Wê derê qulixk’arekî qesirê hebû, ku kur’ê wî li Kefernahûmê nexweş bû[+]. 47Gava ewî bihîst ku Îsa ji Cihûstanê hatîye Celîlê, hate cem Wî û lava jê kir, ku her’e Kefernahûmê kur’ê wîyî bertelef qenc ke. 48Îsa wîr’a got: «H’eta ku hûn nîşan û k’eremeta nebînin, hûn t’u car bawer nakin»[+]. 49Qulixk’arê qesirê jêr’a got: «Ez xulam, were em her’in, hela hê kur’ê min nemirîye». 50Îsa lê veger’and û gotê: «Her’e, kur’ê te sax-silamet e». Wî merivî jî ew gotina Îsa bawer kir û çû. 51Ew hê negihîştibûyê, xulamêd wî pêşîya wîda hatin û jêr’a gotin: «Kur’ê te sax-silamet e». 52Ewî ji xulamêd xwe pirsî: «K’îjan sih’etêda ew berbi qencbûnê çû?» Wana gote wî: «Duhu pey nîvror’a sih’eta yekê t’ayê jê ber’da». 53Hingê bavê kur’ik tê derxist, ku ew wê sih’etêda bû, gava Îsa jêr’a got: «Kur’ê te sax-silamet e». Bi vî awayî wî û t’emamîya neferêd mala wî bawer kirin[+]. 54Eva nîşana duda bû ku Îsa kir, gava Ew ji Cihûstanê hate Celîlê[+].

### 5


Nexweşê sî û h’eyşt sala qenc dibe

1Pey vê yekêr’a cejineke cihûya hat û Îsa hevraz çû Orşelîmê.

2Li Orşelîmê, li ber dergehê Pêz h’ewzek hebû, ku bi îbranî[†] jêr’a dibêjin Beytzat’a, pênc hêwangehêd wê hebûn. 3Wan hêwangehada gelek nexweş p’aldayî bûn: Yêd kor, şilûşe’t û k’ût. 4Evana hîvîya lihevk’etina avê bûn, çimkî car-cara milyak’etekî Xudan dik’ete avê û li hev dixist. Û pey lihevk’etina avêr’a, k’ê berî h’emûya bik’eta avê, ew ji nexweşîya xwe qenc dibû[*] . 5Merivek li wê derê hebû, ku nexweşê sî h’eyşt sala bû. 6Îsa gava ew li wir p’aldayî dît û zanibû jî ku ew zûva nexweş e, wîr’a got: «Tu dixwazî qenc bî?» 7Yê nexweş lê veger’and û gotê: «Ez xulam, kesekî min t’une, wekî gava av li hev dik’eve, min bavêje h’ewz. H’eta ez h’izî didime xwe xwe bavêjimê, yekî din berî min xwe davêjê». 8Îsa jêr’a got: «R’abe ber’a xwe hilde û biger’e»[+]. 9Pêr’a-pêr’a ew meriv qenc bû, ber’a xwe hilda û ger’îya.

Ew r’oja şemîyê[†] bû. 10Hingê cihûya wî merivê qencbûyîr’a got: «Îro şemî ye! Qanûn îzinê nade ku tu ber’a xwe hildî»[+]. 11Ewî li wan veger’and û got: «K’ê ez qenc kirim Ewî minr’a got: ‹Ber’a xwe hilde û biger’e›». 12Wana jê pirsî: «Ew k’î bû ku ter’a got: ‹Ber’a xwe hilde û biger’e?›» 13Lê yê qencbûyî nizanibû Ew k’î bû, çimkî Îsa Xwe nava e’laleta wirda betavekir. 14Pey vê yekêr’a Îsa ew p’aristgehêda dît û jêr’a got: «Binihêr’e, tu qenc bûyî! Îdî guna neke, wekî tiştekî hê xirab neyê serê te».

15Wî merivî çû cihûyar’a gilî kir, Yê ku ew qenc kirîye Îsa ye. 16Bona vê yekê îdî cihû pey Îsa k’etin, çimkî Wî ev yekana r’oja şemîyêda dikirin[+]. 17Hingê Îsa li wan veger’and û got: «Bavê Min h’eta niha şixulê Xwe dike, Ez jî dikim». 18Bona vê yekê cihûya hê dikir ku Wî bikujin, çimkî Wî ne t’enê r’oja şemîyê[†] t’er’ibandibû, lê Xwedê kiribû Bavê Xwe û Xwe himberî Xwedê kiribû[+].


Xwedê h’ukum daye Kur’

19Lema Îsa wanr’a got: «Ez r’ast bê xêlif wer’a dibêjim, ku Kur’ nikare xweserîxwe tiştekî bike, ew t’enê wan tiştêd ku dibîne Bav dike, Ew jî dike. Bav çi dike Kur’ jî usa dike. 20Çimkî Bav Kur’ h’iz dike û her tiştêd ku Xwexa dike nîşanî Wî dike. Ewê hê tiştêd mezin nîşanî Wî bike û hûnê e’cêbmayî bimînin[+]. 21Çawa ku Bav dikare mirîya sax ke û jîyînê bide wan, usa jî Kur’ dikare k’îjana Ew dixwaze, jîyînê bide wan[+]. 22Serda jî Bav dîwana t’u kesî nake, lê h’emû h’ukumê dîwankirinê daye Kur’,[+] 23wekî h’emû qedirê Kur’ bizanibin, çawa qedirê Bavê zanin. Yê ku qedirê Kur’ nizane, ew qedirê Bavê ku Ew şandîye jî nizane[+].

24Ez r’ast bê xêlif wer’a dibêjim: Her kesê ku guh bide gotinêd Min û Wî bawer bike, Yê ku Ez şandime, jîyîna wîye h’eta-h’etayê heye. Dîwana wî nayê kirinê, lê ew ji mirinê derbazî jîyînê bûye[+]. 25Ez r’ast bê xêlif wer’a dibêjim, wext tê û pêr’a gihîştîye jî, ku mirîyê dengê Kur’ê Xwedê bibihên û ewêd ku bibihên wê bijîn[+]. 26Çimkî çawa Bav kanîya jîyînê ye, usa jî kir wekî Kur’ Xwexa kanîya jîyînê be[+]. 27Ewî h’ukumê dîwankirinê jî da Wî, çimkî Ew Kur’ê Mêriv[†] e. 28Li vê yekê e’cêbmayî nemînin, çimkî wext nêzîk dibe, ku h’emûyêd t’irbada wê dengê Wî bibihên[+] 29û derk’evin. Yêd ku qencî kirine wê bona jîyînê r’abin, yêd ku xirabî kirine bona dîwanê.

30Ez Xwexa nikarim tiştekî bikim. Çawa ku Ez dibihêm, usa jî dîwanê dikim. Dîwankirina Min r’ast e, çimkî Ez ne ku li xwestina Xwe diger’im, lê xwestina Yê ku Ez şandime[+].


Şe’detîya bona Îsa

31Heger Ez bona Xwe şe’detîyê bidim, şe’detîya Min ne r’ast e[+]. 32Lê yekî din heye ku bona Min şe’detîyê dide û Ez zanim ew şe’detîya ku Ew bona Min dide r’ast e. 33We meriv şandine cem Yûh’enna û wî şe’detîya r’astîyê da[+]. 34Lê Ez ne h’ewcê şe’detîya meriva me, Ez t’enê van tişta dibêjim, wekî hûn xilaz bin. 35Yûh’enna ç’irak bû ku dişixulî û r’onayî dida. We xwest ku hinek wext bi r’onaya wî şa bin[+]. 36Lê ew şe’detîya bona Min ser şe’detîya Yûh’ennar’a ye. Çimkî ew şixulêd ku Bavê spartine[†] Min, wekî Ez wan bînime sêrî, hema ew şixul in, yêd ku Ez dikim, şe’detîyê bona Min didin, ku Bavê Ez şandime[+]. 37Û Bav ku Ez şandime, Wî Xwexa bona Min şe’detî daye. We t’u car ne dengê Wî bihîstîye, ne r’ûyê Wî dîtîye 38û ne jî gotina Wî dilê weda dimîne, çimkî hûn Ewî ku Wî şandîye bawer nakin. 39Hûn nivîsarada k’ûr dibin, çimkî hûn dibêjin, jîyîna weye h’eta-h’etayê wanda ye û hema ew xwexa şe’detîya Min didin[+]. 40Lê hûn naxwazin bêne cem Min, wekî jîyîna we hebe.

41Ez ne h’ewcê şikirdayîna merivayê me,[+] 42lê Ez we nas dikim û zanim ku dilê[†] weda h’izkirina Xwedê t’une. 43Ez bi navê Bavê Xwe hatim û hûn Min qebûl nakin. Lê heger yekî din bi navê xwe bê, hûnê wî qebûl kin[+]. 44Hûnê çawa bikaribin Min bawer bikin, heger hûn nav hevda r’ûmeta navê xwe diger’in, lê ew r’ûmeta ku ji Xwedêyê bêşirîkî-bêhevale nager’in[+]? 45Nefikirin ku Ezê we li ber Bavê neheq kim. Yek heye, ku we neheq dike, hema ew Mûsa ye ku we gumana xwe danîye ser wî. 46Heger we Mûsa bawer bikira, weyê Ez jî bawer bikirama, çimkî ewî derheqa Minda nivîsîye[+]. 47Lê heger hûn nivîsarêd wî bawer nakin, hûnê çawa gotinêd Min bawer bikin?»

### 6


Îsa pênc h’ezara t’êr dike


(Metta 14:13-21; Marqos 6:30-44; Lûqa 9:10-17)

1[•]Pey vê yekêr’a Îsa derbazî wî berî gola Celîlê bû, ku jêr’a Teberîya dibêjin. 2E’laleteke giran pey Wî diçû, çimkî wan ew nîşanêd k’eremet dîtibûn, yêd ku Wî li ser nexweşa kiribûn. 3Îsa r’abû serê ç’îyê û li wê derê t’evî şagirtêd Xwe r’ûnişt. 4Cejina cihûyaye Derbazbûnê nêzîk bû[+].

5Gava Îsa li dora Xwe nihêr’î, dît ku e’laleteke giran berbi Wî tê, gote Fîlîpo: «Emê nên ji k’u derê bik’ir’in, wekî ev merivana bixwin?»[+] 6Ewî ev yek got, ku wî bicêr’ibîne, çimkî Xwexa zanibû ku wê çi bikira. 7Fîlîpo lê veger’and û gotê: «Bahê dusid zîvî[†] nan jî t’êra van nake, hema wekî her yekîr’a pe’rîk jî bik’eve!» 8Ji şagirta yekî, Endrawisê birê Şimh’ûn-Petrûs gote Wî:[+] 9«Vir xortek heye, ku pênc nanêd ceh û du me’sîyêd wî hene. Lê bona haqas meriva ev çi ye?»

10Îsa got: «Meriva li e’rdê bidine r’ûniştandinê». Şînayîya wir gelek bû, ew mêrêd ku r’ûniştin, weke pênc h’ezara bûn. 11Hingê Îsa ew nan hildan şikirî da û belayî r’ûniştîya kir. Bi vî awayî jî me’sî bela kirin, çiqas ku xwestin[+]. 12Û gava t’êr xwarin, Ewî şagirtêd Xwer’a got: «Wan hûrikêd bermayî bidine hev, wekî tiştek p’ûç’ nebe». 13Şagirta jî ji ber ewêd ku pênc nanêd ceh xwaribûn, donzdeh sele ji hûrikêd bermayî t’ijî berev kirin.

14Gava van meriva dît ku Îsa ev nîşan kir, gotin: «R’ast Ev e ew p’êxemberê ku wê bihata dinyayê!»[+] 15Hingê Îsa pê h’esîya ku ewê bên û Wî bi zorê bibin bikine p’adşa, dîsa Ew t’enê hilk’işîya ç’îyê.


Îsa p’îya li ser avêr’a diçe


(Metta 14:22-27; Marqos 6:45-52)

16[•]Gava r’o çû ava, şagirtêd Wî berjêrî devê golê bûn. 17Ew k’etine qeyikekê û r’ê k’etin, wekî derbazî Kefernahûmê, wî berî golê bin. Îdî te’rî k’etibû e’rdê, lê Îsa hê Xwe wanr’a negîhandibû. 18Firtoneke[†] qayîm r’abû, golê da ber pêla. 19Gava wan bêr k’işandin qasî pênc-şeş kîlomêtira pêşda çûn, wan dît ku Îsa peya ser golêr’a tê nêzîkî qeyikê dibe. R’isasê ew girtin, 20lê Îsa wanr’a got: «Netirsin, Ez im!» 21Hingê wan xwest ku Ew hildana qeyikê. Qeyik pêr’a-pêr’a gihîşte wî alîyê ku wan dixwest biçûnayê.


Meriv li Îsa diger’in

22R’oja dinê ew e’laleta ku li wî berî golê mabû, zanibû ku li wir alîyê wan t’enê qeyikek hebû, ew jî şagirtêd Wî t’enê k’etibûnê derbaz bibûn, lê Îsa nek’etibû wê qeyikê. 23Ji alîyê Teberîyayê hinek qeyikêd din hatin nêzîkî wî cîyî bûn, k’îderê pey şikirdayîna Xudanr’a nan xwaribûn. 24Gava meriva dît ku ne Îsa li wir e û ne jî şagirtêd Wî, hingê ew xwexa jî k’etine qeyika û çûne Kefernahûmê, wekî li Îsa biger’in.


Îsa ye nanê jîyîna h’eta-h’etayê

25Gava wan Îsa li wî berî golê dît, jêr’a gotin: «Dersdar, Tu k’engê hatî vê derê?» 26Îsa li wan veger’and û got: «Ez r’ast bê xêlif wer’a dibêjim, hûn li Min diger’in, ne ku bona wê yekê, ku we nîşan dîtine, lê bona wê yekê, ku we ji wî nanî xwar û t’êr bûn. 27Bona xwarina p’ûç’ nexebitin, lê bona wê xwarinê bixebitin, ya ku jîyîna h’eta-h’etayêda dimîne, k’îjanê Kur’ê Mêriv wê bide we, çimkî Bav Xwedê mora Xwe li Wî xistîye».

28Û wan jê pirsî: «Gerekê em çi bikin, wekî wan şixulêd Xwedê bînine sêrî?» 29Îsa li wan veger’and û got: «Şixulê Xwedê ev e, ku hûn bawerîya xwe Wî bînin, Yê ku Ewî şandîye»[+]. 30Wana ser vê yekê jêr’a got: «Ku usa ye Tê çi nîşanê bikî, wekî em bibînin û Te bawer bikin? Tê çi şixulî bikî[+]? 31Kal û bavêd me ber’îyêda mana[†] xwarin, çawa ku hatîye nivîsarê: ‹Wî ji e’zmên bona xwarina wan nan da›[*] »[+].

32Îsa wanr’a got: «Ez r’ast bê xêlif wer’a dibêjim, ew ne ku Mûsa bû ku ji e’zmên nan da we, lê Bavê Min bû. Belê Ew Bavê Min e, ku wî nanê r’ast ji e’zmên dide we! 33Çimkî ew nanê Xwedê dide ew e, ku ji e’zmên tê xwarê û jîyînê dide dinyayê». 34Wan lê veger’and û gotinê: «Em xulam, de her gav vî nanî bide me»[+].

35Îsa wanr’a got: «Ez im nanê jîyînê. Her kesê ku bê cem Min, ew qet bir’çî nabe û her kesê ku bawerîya xwe Min bîne, t’u car t’î nabe[+]. 36Lê çawa ku Min wer’a got, we Ez dîtim jî, lê hûn hê bawer nakin. 37Ew h’emûyêd ku Bav dide Min, wê bêne cem Min û her kesê ku bê cem Min, Ez t’u car berî wî nadim[+]. 38Çimkî Ez ji e’zmên hatime xwarê, ne ku xwestina Xwe bikim, lê xwestina Wî, Yê ku Ez şandime[+]. 39Xwestina Yê ku Ez şandime ev e, wekî Ez ji h’emûyêd ku Wî dane Min t’u kesî unda nekim, lê R’oja Axretêda[†] ji mirinê r’akim[+]. 40Çimkî xwestina Bavê Min ev e, wekî her kesê ku Kur’ bibîne û bawerîya xwe Wî bîne, jîyîna Wîye h’eta-h’etayê hebe. Û R’oja Axretêda jî Ezê wî ji mirinê r’akim»[+].

41Cihûya hindava Wîda bîna xwe teng kir, çimkî Wî got: «Nanê ku ji e’zmên hate xwarê Ez im». 42Û digotin: «Ne eva Îsayê kur’ê Ûsiv e, ku em dê û bavê Wî nas dikin? Îdî eva çawa dibêje: ‹Ez ji e’zmên hatime xwarê›?»[+]

43Îsa cab da û wanr’a got: «Nav hevda nekine p’iste-p’ist. 44T’u kes nikare bê cem Min, h’eta Bavê ku Ez şandime, wî berbi Min nek’işîne. Û R’oja Axretê Ezê wî ji mirinê r’akim[+]. 45Li alîyê nivîsarêd p’êxemberada hatîye nivîsarê: ‹H’emûyê ji alîyê Xwedêda bêne hînkirinê›[*] . Her kesê ku ji Bav bibihê û hîn be wê bê cem Min. 46Bi vê yekê Ez nabêjim, ku kesekî Bav dîtîye. Ewê ku ji Xwedê ye, t’enê Ewî Bav dîtîye[+]. 47Ez r’ast bê xêlif wer’a dibêjim, ewê ku bawer dike jîyîna wîye h’eta-h’etayê heye. 48Ez im nanê jîyînê. 49Kal û bavêd we ber’îyêda mana xwarin û mirin. 50Lê ev e ew nanê ku ji e’zmên hatîye xwarê, wekî her kesê ku jê bixwe nemire. 51Ez im nanê jîyînê ku ji e’zmên hatime xwarê. K’î ku ji Vî nanî bixwe, wê h’eta-h’etayê bijî. Ew nanê ku Ezê bona jîyîna dinyayê bidim, ew bedena Min e»[+].

52Li ser vê yekê cihû hevr’a k’etine de’wê û gotin: «Eva çawa dikare bedena Xwe bide me ku em bixwin?» 53Hingê Îsa wanr’a got: «Ez r’ast bê xêlif wer’a dibêjim, h’eta ku hûn bedena Kur’ê Mêriv nexwin û xûna Wî venexwin, jîyînê nava weda t’unebe[+]. 54Yê ku bedena Min bixwe û xûna Min vexwe, wê jîyîna wîye h’eta-h’etayê hebe û Ezê wî R’oja Axretê ji mirinê r’akim. 55Çimkî bedena Min xwarina r’ast e û Xûna Min jî vexwarina r’ast e. 56Ewê ku bedena Min dixwe û xûna Min vedixwe, ew nava Minda dimîne, Ez jî nava wîda[+]. 57Çawa Bav, kanîya jîyînê[*] Ez şandim û bi destê Bavê Ez sax im, bi vî awayî jî yê ku Min bixwe, wê bi destê Min sax bimîne. 58Ev e Ew nanê ku ji e’zmên hatîye xwarê. Ev ne mîna wî manayî ye, ku kal û bavêd we xwarin, lê mirin. Ewê ku Vî nanî bixwe, wê h’eta-h’etayê bijî». 59Îsa ev xeber k’inîştêda[†] gotin, gava Wî Kefernahûmêda hîn dikir.


Xeberêd jîyîna h’eta-h’etayê

60Ji şagirtêd Wî geleka gava ev xeber bihîstin, gotin: «Ev çi xeberne giran in! K’î dikare guhdarîya gotinêd Wî bike?» 61Lê Îsava e’yan bû ku şagirt li ser vê yekê nava hevda dikine p’iste-p’ist, wanr’a got: «Ev yek we p’işk dike? 62Lê hingê hûnê çi bêjin, heger bibînin Kur’ê Mêriv r’adibe wî cîyê ku berê lê bû[+]? 63R’uh’ jîyînê dide, beden berga tiştekî nagire. Ew xeberêd ku Min wer’a gotin, R’uh’ û jîyîn in[+]. 64Lê nava weda hinek hene bawer nakin». Îsa hê serê sêrîda zanibû ku k’î bawer nake û k’î ye ewî ku wê nemamîya[†] Wî bike[+]. 65Û Wî got: «Bona vê yekê Min wer’a got: Kesek nikare bê cem Min h’eta ku ew ji alîyê Bavêda jêr’a nehatibe dayînê».

66Bona vê yekê ji şagirtêd Wî gelek paşda çûn û îdî t’evî Wî nediger’îyan. 67Hingê Îsa ji her donzdeha pirsî: «Dibe ku hûn jî dixwazin her’in?» 68Şimh’ûn-Petrûs lê veger’and û gotê: «Xudan, emê her’ine cem k’ê? Gotinêd jîyîna h’eta-h’etayê cem Te ne. 69Û me bawer kirîye û em zanin ku Tu yî Pîrozê Xwedê»[+]. 70Îsa li wan veger’and û got: «Çima Min hûn her donzdeh nebijartin? Lê belê yek ji we cin[†] e»[+]. 71Wî ev yek bona Cihûdayê[†] kur’ê Şimh’ûnê Îsxeryotî digot, çimkî r’ast e ew yek ji her donzdeha bû, lê dîsa wê nemamîya Îsa bikira[+].

### 7


Îsa û birêd Xweva

1Pey vê yekêr’a Îsa Celîlêda diger’îya. Wî nedixwest ku Cihûstanêda biger’îya, çimkî cihû pey k’etibûn ku bikuştana[+]. 2Gava Cejina cihûyaye H’olikçêkirinê nêzîk bû,[+] 3birêd Wî jêr’a gotin: «Ji vir r’abe her’e Cihûstanê, wekî şagirtêd Te ew kirêd ku Tu dikî bibînin[+]. 4Çimkî merivê ku dixwaze aşkere xwe bide naskirinê, kirinêd xwe venaşêre. Heger Tu xweyê van kira yî, xwe dinyayêva e’yan ke». 5Birêd Wî jî bawerîya xwe jê nedanîn. 6Îsa wanr’a got: «Wextê Min hê nehatîye, lê her t’im wext destê weda ye[+]. 7Dinya nikare bijene we, lê dijene Min, çimkî Ez şe’detîyê didim, ku kirêd wê xirab in[+]. 8Hûn xwexa hevraz her’ine vê cejinê, lê Ez hela hê[*] nayêmê, çimkî wextê Min hê t’am nehatîye». 9Ew yek wanr’a got û li Celîlê ma.


Îsa t’evî cejinê dibe

10Lê çaxê birêd Wî hevraz çûne cejinê, Ew jî r’abû çû wir, ne ku aşkere, lê bi dizîva. 11Wî çaxî cihû cejinêda lê diger’îyan û digotin: «Ew k’anê ye?» 12Nav e’laletêda bona Wî gelek xeberdan diçû. Hineka digot: «Ew merivekî qenc e», hineka jî digot: «Na, Ew cime’tê ji r’ê derdixe». 13Lê ji tirsa cihûya, kesî newêribû aşkere bona Wî tiştek bigota[+].

14Lê nîvê cejinêda Îsa hevraz çû k’ete p’aristgehê û dest bi hînkirinê kir. 15Cihû e’cêbmayî diman û digotin: «Evî nexwendîye, ew çawa haqas nivîsar zane?» 16Îsa li wan veger’and û got: «Hînkirina Min ne ji Min e, lê ji Wî ye, Yê ku Ez şandime[+]. 17Heger merivek bixwaze e’mirê Wî biqedîne, wê hingê bizanibe ev hînkirina Min gelo ji Xwedê ye, yan Ez xweserîxwe xeber didim. 18Yê ku xweserîxwe xeber dide, ew li navê xwe diger’e, lê Ewê ku li navê Yê ku Ew şandîye diger’e, Ew yekî r’ast e û li cem Wî qelpî t’une[+]. 19Ne Mûsa Qanûn da we? Û ji we t’u kes jî Qanûnê naqedîne. Hûn çima dixwazin Min bikujin?»[+] 20Cime’tê lê veger’and û gotê: «Tu cinak’etî[†] yî! K’î dixwaze Te bikuje?»[+] 21Îsa li wan veger’and û got: «Min k’eremetek kir, hûn h’emû jî e’cêbmayî mane. 22Mûsa sinetkirin[†] da we, (ew jî ne ku ji Mûsa hat, lê ji kal û bava) û hûn r’oja şemîyê mêriv sinet dikin. 23Heger hûn r’oja şemîyê zar’a sinet dikin wekî Qanûna Mûsa[†] net’er’ibe, îdî çima hûn hêrsa xwe li ser Min r’adikin, wekî Min r’oja şemîyêda merivek serda-pêda qenc kir[+]? 24Li anegorî dîtina ç’e’vêd xwe dîwanê nekin, lê li anegorî r’astîyê dîwanê bikin»[+].


Şika ser Îsa

25Hingê hineke ji Orşelîmê gotin: «Eva ne ew e, yê ku dixwestin bikuştana? 26Û va ye Ew aşkere xeber dide û t’u kes jî jêr’a tiştekî nabêje. Dibe ku serwêr pê h’esîyane, ku Eva Mesîh e? 27Lê r’ast em zanin ku eva ji k’u ye. Lê gava ku Mesîh bê, kesê nizanibe ku ew ji k’u ye»[+].

28Hingê Îsa p’aristgehêda wextê hînkirinê dengê Xwe bilind kir û got: «Hûn Min nas dikin û zanin ku Ez ji k’u me? Ez xweserîxwe nehatime. Lê Yê ku Ez şandime, Ew ser r’astîyê ye, hûn Wî nas nakin. 29Ez Wî nas dikim, çimkî Ez ji Wî me û Ewî Ez şandime»[+].

30Hingê kirin ku Wî bigirin, lê kesekî nikaribû Ew bigirta, çimkî hê wextê Wî nehatibû[+]. 31Lê ji e’laletê geleka bawerîya xwe Wî anî û gotin: «Gava ku Mesîh bê, Ewê ji kirinêd vî zêdetir nîşana bike?»[+]


Bona girtina Îsa nobedar têne şandinê

32Fêrisîya ew gote-gota derheqa Wîda ji nava cime’tê bihîst û serekêd k’ahîna nobedar şandin, wekî Wî bigirin. 33Îsa got: «Ezê hinek wext jî t’evî we bimînim, paşê Ezê her’ime cem Wî, Yê ku Ez şandime[+]. 34Hûnê li Min biger’in, lê Min nabînin. Cîyê ku Ezê lê bimînim, hûn nikarin bên»[+]. 35Hingê cihûya hevdur’a gotin: «Ev merivê k’uda her’e, ku emê Wî nebînin? Qey nêta Wî heye her’e cem cime’ta meye ku li nav yûnanada[†] bela bûye û yûnana hîn ke? 36Ev çi xeberdan e ew dike: ‹Hûnê li Min biger’in û Min nebînin, cîyê ku Ezê lê bimînim, hûnê nikaribin bên›?»


Ç’emêd ava jîyînê

37R’oja xilazîyê, r’oja cejinêye here e’zîz, Îsa sekinî û bi dengekî bilind got: «Heger yek t’î ye, bira bê cem Min û vexwe[+]. 38Ewê ku bawerîya xwe Min bîne[*] , çawa ku nivîsar dibêje: ‹Wê ji nav-dilê wî ç’emêd ava jîyînê bik’işin›»[*][+] . 39Îsa ev gotin bona wî R’uh’ê Pîroz got, k’îjan ku bawermendêd Wî wê bistandana. R’uh’ê Pîroz hê nehatibû dayînê, çimkî Îsa hê nehatibû r’ûmetkirinê[+].


Dutîretîya nav e’laletê

40Gava wana ev gotin bihîst, hinekêd ji e’laletê gotin: «R’astî jî eva ew p’êxember e»[+]. 41Hineka jî got: «Eva Mesîh e», lê hinekêd din jî gotin: «Çima Mesîhê ji Celîlê bê? 42Ne nivîsar dibêje, ku Mesîhê ji zur’eta Dawid[†] û ji gundê Dawid wê bê, awa gotî ji Beytleh’mê[†]?»[+] 43Bi vî awayî nav e’laletêda, li ser Wî dutîretî pêşda hat[+]. 44Hinekêd ji wan xwestin Ew bigirtana, lê t’u kesî dest neda Wî.


Nebawerîya serwêrêd cihûya

45Hingê nobedar veger’îyane cem fêrisî û serekêd k’ahîna. Wana ji nobedara pirsî: «We çima Ew neanî?» 46Nobedara li wan veger’and û gotin: «T’u kesî t’u cara mîna wî merivî xeber nedaye!» 47Hingê fêrisîya li wan veger’and û gotin: «Îdî ewî hûn jî ji r’ê derxistine? 48T’u ji serwêr û fêrisîya kesekî bawerîya xwe jê anîye,[+] 49pêştirî vê cime’ta me’rim, ku Qanûnê nizane û nifir’ lê ye?» 50Nîkodêmo, yê ku berê çûbû cem Îsa û ji fêrisîya bû, wanr’a got:[+] 51«Gelo Qanûna me dîwana mêriv dike, h’eta ku guhdarîya wî neke û nizanibe ku ew çi dike?»[+] 52Li wî veger’andin û gotin: «Dibe ku tu jî ji Celîlê yî? K’ûr e’nene ke, tê bibînî ku ji Celîlê t’u p’êxember dernak’evin».


Jina gunek’ar[†] tê baxşandinê

53Û her kes çû mala xwe,

### 8

1lê Îsa çû ç’îyayê Zeyt’ûnê[†]. 2Serê sibehê zû Ew dîsa veger’îya p’aristgehê, t’emamîya cime’tê hate cem Wî. Ew r’ûnişt û destpêkir ew hîn kirin. 3Qanûnzan[†] û fêrisîya jineke ku zinêk’arîyêda hatibû girtinê anîn û li ber h’emûya dane sekinandinê. 4Wana jêr’a got: «Dersdar, eva jina zinêk’arîyêda hate girtinê. 5Qanûnêda Mûsa t’emî daye me, ku em yêd aha bidine ber kevira. Awa Tu çi dibêjî?»[+] 6Bi vê gotinê Ew dicêr’ibandin, wekî nigê wan cî bigire, Wî neheq derxin. Lê Îsa Xwe qûz kir û bi t’ilîya Xwe li ser e’rdê nivîsî[+]. 7Lê gava wan serhev-serhev dipirsîn, Ewî serê Xwe bilind kir û wanr’a got: «Nava weda k’î bêgune ye, bira kevirê pêşin ew bavêje wê»[+]. 8Û dîsa Wî Xwe qûz kir û bi t’ilîya Xwe ser e’rdê nivîsî. 9Wana ku ev yek bihîst, ji mezina girtî yek-yek derk’etin. Îsa t’enê ma û k’ulfet jî li wir sekinî mabû. 10Îsa serê Xwe bilind kir û wêr’a got: «E’vdê, k’anê ne? Kesekî tu neheq nekirî?» 11Ewê gote Wî: «T’u kes nema, ez xulam!» Û Îsa gotê: «Ez jî te neheq nakim. Her’e û îdî ji vir şûnda guna neke»[*][+] .


R’onaya dinyayê

12Îsa dîsa t’evî wan xeber da û got: «Ez im r’onaya dinyayê. Ewê ku pey Min bê, wê t’u car te’rîyêda neger’e, lê wê r’onaya wîye jîyînê hebe»[+]. 13Fêrisîya lê veger’and û gotinê: «Tu şe’detîyê bona Xwe didî, şe’detîya Te ne r’ast e»[+]. 14Îsa caba wana da û got: «Heger Ez Xwexa bona Xwe şe’detîyê didim, şe’detîya Min r’ast e, çimkî Ez zanim Ez ji k’u hatime û k’uda diçim. Lê hûn nizanin ku Ez ji k’u têm, yan k’uda diçim[+]. 15Hûn li anegorî dîtina ç’e’va dîwanê dikin, lê Ez dîwana t’u kesî nakim[+]. 16Lê heger Ez dîwanê bikim jî, dîwankirina Min r’ast e, çimkî Ez ne t’enê me, Ez û Bav em hevr’a ne, yê ku Ez şandime[+]. 17Qanûna weda jî nivîsar e, ku şe’detîya du meriva r’ast e[*][+] . 18Ez bona Xwe şe’detîyê didim û Bavê ku Ez şandime jî bona Min şe’detîyê dide»[+].

19Hingê wan jê pirsî: «K’anê ye Bavê Te?» Îsa li wan veger’and û got: «Hûn ne Min nas dikin, ne jî Bavê Min. Heger we Ez nas bikirama, weyê Bavê Min jî nas bikira»[+]. 20Îsa ev xeber p’aristgehêda wextê hînkirina Xwe gotin, li wê oda ku dîyarî têda dihate t’opkirinê, lê kesî Ew negirt, çimkî hê wextê Wî nehatibû[+].


Îsa ne ji vê dinê ye

21Wî dîsa wanr’a got: «Ez diçim, hûnê li Min biger’in û hûnê nav gunêd xweda bimirin. Hûn nikarin bêne wî cîyê ku Ezê her’imê»[+]. 22Ser vê yekê cihûya got: «Dibe ku evê Xwe bikuje ku dibêje: ‹Hûn nikarin bêne wî cîyê ku Ezê her’imê›?»

23Îsa wanr’a got: «Hûn ji jêrê ne, Ez ji jorê me, hûn ji vê dinyayê ne, lê Ez ne ji vê dinyayê me[+]. 24Bona vê yekê Min wer’a got, ku hûnê nav gunêd xweda bimirin. Heger hûn bawer nekin ku EZ EW IM[*] , hûnê nav gunêd xweda bimirin». 25Hingê jê pirsîn: «Tu k’î yî?» Îsa wanr’a got: «Ez Ew im, Yê ku serê sêrîda wer’a dibêjim. 26Gelek tişt hene, ku Ez derheqa weda bêjim û dîwana we bikim. Lê Yê ku Ez şandime ser r’astîyê ye û çi ku Min ji Wî bihîstîye, Ez dinyayêr’a wê dibêjim»[+].

27Wana xeberdana Wî fe’m nekir, ku Wî anî ser Bavê. 28Hingê Îsa wanr’a got: «K’engê hûn Kur’ê Mêriv bilind kin, hûnê hingê bizanibin ku EZ EW IM[*] û Min qet t’u tişt xweserîxwe nekirîye, lê Bavê çawa Ez hîn kirime, Ez usa xeber didim[+]. 29Û Yê ku Ez şandime t’evî Min e û Wî Ez t’enê nehiştime, çimkî Ez her gav kirinêd ku Wî xweş tên, dikim»[+]. 30Gava Îsa aha xeber da, gelek meriva bawerîya xwe Wî anî[+].


R’astîyê we aza ke

31Hingê Îsa gote wan cihûya, yêd ku bawerîya xwe Wî anîn: «Heger hûn ser hînkirina Min bimînin, hûnê r’ast şagirtêd Min bin. 32Hûnê r’astîyê nas kin û r’astîyê we aza ke»[+]. 33Wana lê veger’and û gotinê: «Em ji zur’eta Birahîm[†] in û t’u car me xulamtî kesîr’a nekirîye. Tu çawa dibêjî: ‹Hûnê aza bin›?»[+]

34Îsa li wan veger’and û got: «Ez r’ast bê xêlif wer’a dibêjim, her kesê ku guna dike, ew xulamê guna ye[+]. 35Xulam h’eta-h’etayê malêda namîne, lê kur’ h’eta-h’etayê dimîne[+]. 36Awa heger Kur’ê Xwedê we aza ke, hûnê r’astî aza bin. 37Ez zanim ku hûn ji zur’eta Birahîm in, lê hûn dikin ku Min bikujin, çimkî xeberêd Min dilê weda cî nabin[+]. 38Min çi ku cem Bavê Xwe dîtîye, Ez wê dibêjim, we jî çi ku cem bavê xwe bihîstine wê yekê dikin».


Zar’êd mîrêcin

39Wana lê veger’and û gotinê: «Bavê me Birahîm e». Îsa wanr’a got: «Heger hûn zar’êd Birahîm bûna, weyê kirêd Birahîm bikirana[+]. 40Lê niha hûn dikin ku Min bikujin, yekî usa ku r’astî ji Xwedê bihîstîye, wer’a dibêje. Birahîm tiştekî aha nekir. 41Hûn kirêd bavê xwe dikin». Hingê Wîr’a gotin: «Em r’îya zinêk’arîyêda dinê nek’etine! Bavekî me heye, Ew jî Xwedê ye»[+]. 42Îsa wanr’a got: «Heger Xwedê Bavê we bûya, weyê Ez h’iz bikirama, çimkî Ez ji cem Xwedê r’abûm hatime vir. Ez ne ku xweserîxwe hatime, lê Ewî Ez şandime. 43Çima hûn tiştêd ku Ez dibêjim fe’m nakin? Çimkî hûn nikarin gotinêd Min bibin. 44Hûn bavê xweda ji mîrêcin in û dixwazin xwestinêd bavê xwe bînine sêrî. Ew ji serê sêrîda qet’il bû û wî t’u car xwe r’astîyê negirtîye[*] , çimkî nava wîda r’astî t’une. Gava ew derewa dike, ew gora binyat’a xwe dike, çimkî ew derewîn e û bavê derewa ye[+]. 45Lê çimkî Ez r’astîyê dibêjim, hûn Min bawer nakin. 46Ji we k’î dikare îzbat ke, ku gunê Min heye? Awa heger r’astîyê dibêjim, çima hûn Min bawer nakin? 47Ewê ku ji Xwedê ye, gotinêd Xwedê dibihê. Bona wê yekê hûn gotinêd Xwedê nabihên, çimkî hûn ne ji Xwedê ne».


Îsa û Birahîm

48Cihûya lê veger’and û gotinê: «Çima em r’ast nabêjin, ku Tu samerî yî û cina dik’evî?»[+] 49Îsa wanr’a got: «Ez cina nak’evim. Ez qedirê Bavê Xwe digirim, lê hûn Min bêhurmet dikin[+]. 50Ez r’ûmeta navê Xwe nager’im, lê yek heye ku lê diger’e û serda dinihêr’e[+]. 51Ez r’ast bê xêlif wer’a dibêjim, heger yek gotina Min xwey ke, ew t’u car mirinê nabîne»[+]. 52Hingê cihûya jêr’a got: «Îdî em zanin ku Tu cina dik’evî! Birahîm jî mir, p’êxember jî mirin û niha Tu dibêjî: ‹Heger yek gotina Min xwey ke, t’u car namire›. 53Çima Tu ji bavê me Birahîm çêtir î? Ew mir, p’êxember jî mirin. Tu Xwe dewsa k’ê datînî?»

54Îsa cab da: «Heger Ez xwexa r’ûmeta navê Xwe bilind kim, r’ûmeta navê Min ne tiştek e. Ew, Bavê Min e, Yê ku r’ûmeta navê Min bilind dike, k’îjanîr’a hûn dibêjin: ‹Xwedêyê me ye›[+]. 55Hûn Wî qet nas nakin, lê Ez Wî nas dikim. Heger Ez bêjim, Ez Wî nas nakim, Ezê jî mîna we derew derêm, lê Ez Wî nas dikim û gotina Wî xwey dikim[+]. 56Bavê we Birahîm h’eyra wê r’oja Minda bû, wî dît û şa bû»[+]. 57Bona vê yekê cihûya jêr’a got: «Tu hê pêncî salî t’une yî! Te Birahîm jî dîtîye?» 58Îsa wanr’a got: «Ez r’ast bê xêlif wer’a dibêjim, hê berî Birahîm EZ HEME»[*] . 59Hingê wan kevir hildan ku bavêjine Wî, lê Îsa Xwe ji wan vedizî û ji p’aristgehê derk’ete derva çû[+].

### 9


Vebûna ç’e’vêd yekî zikmakîyêda kor

1Gava ku Îsa derbaz dibû, Ewî merivekî ji zikmakîyêda kor dît. 2Şagirtêd Wî jê pirsîn: «Dersdar, gunê k’ê ye ku ev meriva kor ji dîya xwe bûye? Gunê wî ye, yan yê dê û bavê wî ye?»[+] 3Îsa li wan veger’and û got: «Ne gunê wî ye, ne jî yê dê û bavê wî ye, lê ev yek aha bûye, wekî kirêd Xwedê li ser wî bêne e’yankirinê. 4H’eta ku r’oj heye, gerekê em kirêd Wî bikin, Yê ku Ez şandime. Şev tê, hingê t’u kesê nikaribe tiştekî bike[+]. 5H’eta ku Ez dinyayêda me, r’onaya dinyayê me»[+].

6Ewî ev yek ku got, t’ûyî e’rdê kir, ji t’ûkê h’er’î çêkir, ew h’er’î ç’e’vê wî merivî da[+] 7û jêr’a got: «Her’e serç’e’vê xwe h’ewzê Sîlwamêda bişo», (ku ev nav tê fe’mkirin «Şandî»). Ewî jî çû serç’e’vê xwe şûşt û bi ç’e’vêd vebûyî veger’îya[+].

8Cînarêd Wî û ewêd ku berê ew dîtibûn ku wî p’ars dikir, digotin: «Eva ewî kor nîne, ku r’ûdinişt û p’ars dikir?» 9Hineka digot: «Eva ew e», hineka jî digot: «Na, ne ew e, lê mîna wî ye». Lê wî xwexa digot: «Ez ew im». 10Hingê jê pirsîn: «Ku usa ye ç’e’vêd te çawa vebûne?» 11Ewî li wan veger’and û got: «Ew merivê ku jêr’a dibêjin Îsa, Ewî h’er’î çêkir û li ç’e’vêd min dan û minr’a got: ‹Her’e h’ewzê Sîlwamê û serç’e’vê xwe bişo›. Ez jî çûm, min serç’e’vê xwe şûşt û ç’e’vêd min vebûn». 12Wana jê pirsî: «K’a Ew k’u ye?» Ewî got: «Ez nizanim».


Fêrisî gilîya ji yê qencbûyî dik’işînin

13Wana ew merivê ku berê kor bû, birine cem fêrisîya. 14Ew r’oja ku Îsa h’er’î çêkir û ç’e’vêd wî vekirin, şemî bû[+]. 15Fêrisîya jî jê pirsî, k’a çawa ç’e’vêd wî vebûne? Ewî wanr’a got: «H’er’î li ç’e’vêd min da, min serç’e’vê xwe şûşt û niha ez dibînim». 16Hingê hineke ji fêrisîya got: «Ev meriva ne ji Xwedê ye, çimkî Ew r’oja şemîyê xwey nake». Lê hineka jî digot: «Merivekî gunek’ar çawa dikare van k’eremeta bike?» Bi vî awayî nav wanda bû dutîretî[+]. 17Hingê, dîsa gotine yê ku kor bû: «Tu çi dibêjî bona Ewî ku ç’e’vêd te vekirin?» Ewî jî got: «Ew p’êxember e»[+].

18Lê cihûya bawer nedikir ku ew kor bûye û ç’e’vêd wî vebûne, h’eta gazî dê û bavê wî nekirin 19û ji dê û bavê wî nepirsîn: «Ev e ew kur’ê weyî ku hûn dibêjin, ji zikmakîyêda kor e? Eva çawa niha dibîne?» 20Dê û bavê wî li wan veger’andin û gotin: «Em zanin ku eva kur’ê me ye û ji zikmakîyêda kor e. 21Lê niha ew çawa dibîne, em nizanin, yan k’ê ç’e’vêd wî vekirine, em wê jî nizanin. Ew îdî mezin e, ji wî bipirsin, bira ew caba xwe bide». 22Dê û bavê wî ji tirsa cihûya aha gotin, çimkî cihûya pêşda ya xwe kiribûne yek: «Heger k’î bêje Îsa Mesîh e, ewê ji k’inîştê bê derxistinê»[+]. 23Lema dê û bavê wî gotin: «Ew îdî mezin e, ji wî bipirsin».

24Awa cara duda wana gazî wî merivê ku kor bû kirin û gotinê: «Ber Xwedê r’ast bêje![*] Em zanin ku Ew Meriva gunek’ar e». 25Ewî li wan veger’and û got: «Ez nizanim Ew gunek’ar e, yan na, lê ez t’enê tiştekî zanim ku ez kor bûm û niha dibînim». 26Dîsa ji wî pirsîn: «Ewî çi te kir? Ç’e’vêd te çawa vekirin?» 27Ewî li wan veger’and û got: «Min hêja wer’a got, lê we guhdarî nekir. Çima hûn dixwazin dîsa bibihên? Dibe ku hûn jî dixwazin bibine şagirtêd Wî?» 28Wana ew bêhurmet kir û gotin: «Tu yî şagirtê Wî, lê em şagirtêd Mûsa ne! 29Em zanin ku Xwedê t’evî Mûsa xeber daye, lê bona Vî em nizanin ku Ew ji k’u ye!»[+]

30Evî merivî li wan veger’and û got: «Hema ev e e’cêba giran, ku hûn nizanin Ew ji k’u ye, lê Wî ç’e’vêd min vekirin. 31Em zanin ku Xwedê dengê gunek’ara nabihê. Lê heger merivek xwedênas e û xwestina Wî dike, Xwedê dengê wî dibihê[+]. 32Hê berêda t’u cara qet nehatîye bihîstinê, ku yekî ç’e’vêd merivekî zikmakîyêda kor vekiribin. 33Heger Eva Meriva ji Xwedêda nîbûya Wî nikaribû t’u tişt bikira». 34Caba wî dan û gotin: «Tu serda-pêda nav gunada dinê k’etî yî û me hîn dikî?» Û ew ji k’inîştê derxistine der.


Korbûna r’uh’anî

35Gava Îsa bihîst ku ew derxistine der, ew dît û jêr’a got: «Tu bawerîya xwe Kur’ê Mêriv tînî?» 36Ewî pirsî û gotê: «Ez xulam, Ew K’î ye, wekî ez bawerîya xwe Wî bînim?» 37Îsa jêr’a got: «Te Ew dît û Ew e Yê ku niha t’evî te xeber dide»[+]. 38Ewî got: «Xudan, ez bawer dikim!» û ber Wî ta bû. 39Îsa got: «Ez bona dîwankirinê hatime vê dinyayê, wekî yêd ku nabînin bibînin û yêd ku dibînin kor bin».

40Hineke ji fêrisîya li wir hazir bûn, gava ev yek bihîstin, jêr’a gotin: «Çima em jî kor in?»[+] 41Îsa gote wan: «Heger hûn kor bûna, gunêd weyê t’unebûna. Lê niha hûn ku dibêjin: ‹Em dibînin›, didine k’ifşê ku hûn nava gunêd xweda dimînin[+].

### 10


Şivan û pezêd wî

1Ez r’ast bê xêlif wer’a dibêjim, ewê ku dêrîr’a nak’eve axilê pêz, lê cîkî dinr’a dik’evê, ew diz û qaçax e. 2Lê ewê ku dêrîr’a dik’evê, ew şivanê pêz e. 3Dergehvan derî li ber vedike, pez dengê wî dibihê û ew bi nava gazî pezêd xwe dike û wan derdixe derva. 4Gava ew pezêd xwe gişkî derdixe, pêşîyê dik’eve û pez jî pey wî diçe, çimkî dengê wî nas dikin. 5Ew t’u car pey yekî xerîb naçin, lê ji wî dir’evin, çimkî dengê yê xerîb nas nakin».

6Îsa ev mesele wanr’a got, lê wan fe’m nekir, ku Ew çi wanr’a dibêje[+].


Şivanê qenc

7Awa Îsa dîsa wanr’a got: «Ez r’ast bê xêlif wer’a dibêjim, Ez im derê pêz. 8Ew h’emûyêd ku berî Min hatine diz û qaçax in, lê pêz guhdarîya wan nekirîye. 9Ez im derî. Yê ku bi destê Min bik’eve hindur’, wê xilaz be. Ewê bik’eve hindur’, derk’eve û ç’êrê bibîne[+]. 10Diz t’enê bona dizîyê, kuştinê û qir’kirinê tê. Lê Ez hatime ku jîyîna wan hebe, jîyîna ser jîyînê.

11Ez im şivanê qenc. Şivanê qenc e’mirê Xwe bona pezê Xwe dide[+]. 12Lê yê p’îgar[†], ku ne şivan e û pez jî ne yê wî ye, gava dibîne gur tê, ew pêz dihêle û dir’eve. Gur jî dik’eve nava pêz t’ûr’-t’ûr’î dike[+]. 13P’îgar dir’eve, çimkî ew p’îgar e û li ber pêz nak’eve. 14Ez im şivanê qenc. Ez yêd Xwe nas dikim û yêd Min jî Min nas dikin, 15çawa ku Bav Min nas dike, Ez jî usa Wî nas dikim û e’mirê Xwe bona pezêd Xwe didim[+]. 16Pezêd Mine din jî hene, yêd ku ne vî axlîda ne. Gerekê Ez wana jî bînim û ewê dengê Min bibihên û bibine kerîk ber şivanekî[+]. 17Bona vê yekê Bav Min h’iz dike, çimkî Ez e’mirê Xwe didim, wekî Ez wê dîsa bistînim[+]. 18T’u kes wî e’mirî ji Min nastîne, lê Ez Xwexa wî didim. H’ukumê Min heye, Ez wî bidim û h’ukumê Min heye dîsa wî bistînim. Min ev t’emî ji Bavê Xwe standîye»[+].

19Bona vê xeberdanê dîsa nava cihûyada bû dutîretî[+]. 20Ji wan geleka digot: «Eva cinak’etî[†] ye û dîn e. Çima hûn guhdarîya Wî dikin?»[+] 21Hinekêd din jî digotin: «Eva xeberdana ne ya cinak’etîya ye. Qet cin dikarin ç’e’vêd kora vekin?»[+]


Nebawerîya cihûya

22Hingê li Orşelîmê Cejina Pîrozkirina P’aristgehê[†][*] hat û zivistan bû. 23Îsa li p’aristgehê hêwangeha Silêmanda[†] diger’îya[+]. 24Cihûya li dora Wî girt û jê pirsîn: «H’eta k’engê Tê me şikêda bihêlî? Heger Tu yî Mesîh, mer’a aşkere bêje!»[+]

25Îsa li wan veger’and û got: «Min wer’a got, lê we bawer nekir. Ew kirêd ku Ez bi navê Bavê Xwe dikim, ew bona Min şe’detîyê didin,[+] 26lê hûn bawer nakin, çimkî hûn ne ji pezêd Min in. 27Pezêd Min dengê Min dibihên, Ez jî wan nas dikim û ew pey Min tên. 28Ez jîyîna h’eta-h’etayê didime wan û ew t’u car unda nabin û t’u kesê wan ji destê Min dernexe[+]. 29Ewêd ku Bavê Min dane Min, ser her tiştîr’a ne[*] û t’u kes nikare wan ji destê Bavê Min derxe. 30Ez û Bav yek in»[+].

31Li wir cihûya dîsa kevir hildan, ku Wî bidine ber kevira[+]. 32Îsa wanr’a got: «Min ji Bavê gelek kirêd qenc nîşanî we kirin. Hûn bona k’îjan kirî Min didine ber kevira?» 33Cihûya lê veger’and û gotinê: «Em bona kirêd qenc Te nadine ber kevira, lê çimkî Tu Xwedê bêhurmet dikî! Tu meriv î, lê Xwe dikî Xwedê»[+].

34Îsa li wan veger’and û got: «Ne Qanûna weda nivîsar e, ku Xwedê got: ‹Hûn Xwedê ne›[*][+] ? 35Heger Ew wan ‹Xwedê› h’esab dike, k’îjanar’a xebera Xwedê hatîye dayînê (û nabe jî ku ew nivîsar betal be), 36de îjar hûn Wîr’a çawa dibêjin: ‹Tu Xwedê bêhurmet dikî›, Yê ku Bavê pîroz[†] kir[*] û şande dinyayê, çimkî Min got: ‹Ez Kur’ê Xwedê me›[+]. 37Heger Ez kirêd Bavê Xwe nakim, Min bawer nekin. 38Lê wekî dikim, heger hûn Min bawer nakin jî, hema wan kirêd ku Ez dikim bawer bikin, wekî hûn bizanibin û fe’m kin, ku Bav nava Minda ye û Ez nava Wîda me»[+]. 39Hingê dîsa xwestin ku Wî bigirin, lê Îsa ji destê wan derk’et[+].

40Îsa dîsa derbazî wî alîyê ç’emê Ûrdunê bû û li wê derê ma, wî cîyê ku Yûh’enna pêşda dinixumand[+]. 41Gelek meriv dihatine cem Wî û nav xweda digotin: «Yûh’enna t’u nîşan nekir, lê çi tiştêd ku Yûh’enna derheqa Vî merivîda gotine, h’emû r’ast derk’etin»[+]. 42Û li wê derê geleka bawerîya xwe Wî anî[+].

### 11


Mirina Lazar

1Merivek hebû navê wî Lazar, ew nexweş k’et. Ew ji Beytanyayê bû, ji wî gundê Meryemê[†] û xûşka wê Mert’ayê[+]. 2Eva ew Meryema[†] bû, ya ku r’ûnê bînxweş li Xudan dabû û bi p’or’ê xwe nigêd Wî paqij kiribûn, ew Lazarê birê wê bû nexweş[+]. 3Awa her du xûşka Îsar’a cab şandin û gotin: «Xudan, va ewî ku Tu jê h’iz dikî nexweş e». 4Îsa gava ev yek bihîst, got: «Ev ne nexweşîya mirinê ye, lê bona r’ûmeta Xwedê ye, wekî bi wê yekê r’ûmeta Kur’ê Xwedê bilind be».

5Îsa Mert’a, xûşka wê û Lazarê birê wan h’iz dikirin. 6Lê gava Wî bihîst ku Lazar nexweş e, Ew du r’ojêd din jî li wî cîyî derengî bû. 7Peyr’a Wî şagirtêd Xwer’a got: «Werin em dîsa her’ine Cihûstanê». 8Şagirta jêr’a got: «Dersdar, çendek pêşda cihûya dikir ku Te bidine ber kevira, Tu dîsa diçî wê derê?»[+] 9Îsa li wan veger’and û got: «Ne r’oj donzdeh sih’et e? Heger yek r’ojê biger’e ew nalik’ume, çimkî r’onaya vê dinyayê dibîne[+]. 10Lê heger yek şevê biger’e, ew dilik’ume, çimkî t’evî wî r’onayî t’une». 11Pey vê xeberdanêr’a Ewî wanr’a got: «Pismamê me Lazar xewr’a çûye, lê Ezê her’im ku wî h’işyar kim»[+]. 12Şagirta jêr’a got: «Xudan, heger ew r’azaye, wê r’abe ser xwe». 13Îsa derheqa mirina wîda digot, lê wan t’irê[†] ku Ew bona r’azana wî dibêje. 14Hingê Îsa aşkere wanr’a got: «Lazar mir. 15Û Ez şa me ku ne li wira bûm, çimkî eva yeka wê bona k’ara bawerîya we be. Lê dîsa werin em her’ine cem wî». 16Hingê T’ûmayê ku digotinê «Heval-cêwî», şagirtêd hevalêd xwer’a got: «Em jî her’in, ku t’evî Wî bimirin»[+].


Îsa ye r’abûna mirîya û jîyîn

17Gava Îsa çû, Wî dît ku îdî ew çar r’ojê Lazar bû defin kiribûn. 18Beytanya nêzîkî Orşelîmê bû, weke sê kîlomêtira jê dûr bû. 19Gelek cihû hatibûne serxweşîya Mert’a û Meryemê, bona mirina birê wan.

20Gava Mert’ayê bihîst ku Îsa tê, ew pêşîya Wîda çû, lê Meryem malda ma. 21Mert’ayê gote Îsa: «Xudan, heger Tu vir bûyayî, birê min nedimir. 22Lê niha jî ez zanim Tu çi ji Xwedê bixwazî, Ewê bide Te». 23Îsa gote wê: «Birê teyê ji mirinê r’abe». 24Mert’ayê lê veger’and: «Ez zanim R’oja Axretê, R’oja R’abûnê[†] ewê r’abe»[+]. 25Îsa gote wê: «Ez im r’abûn û jîyîn! Ewê ku bawerîya xwe Min bîne, heger bimire jî wê bijî[+]. 26Û ewê ku dijî û bawerîya xwe Min tîne, ew qet namire. Tu vê yekê bawer dikî?»[+] 27Mert’ayê Wîr’a got: «Belê Xudan, ez bawer dikim, ku Tu Mesîh î, Kur’ê Xwedê, Yê ku wê bihata dinyayê»[+].


Îsa digirî

28Pey vê gotinêr’a, çû gazî xûşka xwe Meryemê kir û dizîva gotê: «Dersdar hatîye û gazî te dike». 29Gava ku wê bihîst, zû r’abû çû. 30Îsa hê nek’etibû gund, lê li wî cîyî mabû, k’îderê Mert’a r’astî Wî hatibû. 31Cihûyêd ku malêda t’evî wê bûn û li ber dilê wêda dihatin, gava dîtin ku Meryem zû r’abû derk’ete derva, dane pey wê çûn. Wan t’irê ku ew diçe ser t’irbê bigirî. 32Gava Meryem gihîşte wî cîyî ku Îsa lê bû, Ew dît, xwe avîte ber niga û gotê: «Xudan, heger Tu li vê derê bûyayî, birê min nedimir». 33Gava ku Îsa ç’e’v girîyê wê û girîyê cihûyêd ku pêr’a hatibûn k’et, k’esera k’ûr hatê û dilê Wî êşîya. 34Û ji wan pirsî: «We ew li k’u defin kirîye?» Wîr’a gotin: «Xudan, were û bibîne». 35Îsa girîya[+]. 36Hingê cihûya got: «Dîna xwe bidinê, çiqas jê h’iz dikir!» 37Ji wan hineka jî got: «Evî ku ç’e’vêd yê kor vekirin, nikaribû usa bikira, ku ev meriva jî nemira?»[+]


Îsa Lazarê mirî sax dike

38Li ser vê yekê Îsa dîsa k’ûr k’eser k’işand û çû ser t’irbê. Ew t’irb şkeftek bû û kevirek ber devê wê bû[+]. 39Îsa got: «Vî kevirî wêda kin». Xûşka yê mirî, Mert’ayê Wîr’a got: «Xudan, îdî niha bîn k’etîyê, îro çarê wî ye mirîye». 40Îsa gote wê: «Min ter’a negot, heger tu bawer bikî, tê r’ûmeta Xwedê bibînî?» 41Hingê kevir wêda kirin. Îsa serê Xwe bilind kir û got: «Bavo, Ez ze’f r’azî me ku Te dengê Min bihîst[+]. 42Ez zanim ku Tu her gav dengê Min dibihêyî, lê Min bona xatirê vê cime’ta sekinî got, wekî bawer bikin ku Te Ez şandime»[+].

43Pey vê gotinêr’a bi dengekî bilind kire gazî: «Lazar, derk’eve!»[+] 44Yê mirî jî dest û p’îyêd wî bi k’itan k’efenkirî[†] û serç’e’vê wî bi destmalekê nixamtî derk’ete derva. Îsa wanr’a got: «Wî vekin û bihêlin bira her’e»[+].


Şêwira kuştina Îsa


(Metta 26:1-5; Marqos 14:1-2; Lûqa 22:1-2)

45[•]Hingê gelek cihûyêd ku hatibûne cem Meryemê, ev kirina Îsa ku dîtin, bawerîya xwe Wî anîn[+]. 46Lê ji wan hinek jî çûne cem fêrisîya û ev kirina Îsa wanr’a gotin. 47Û hingê fêrisî û serekêd k’ahîna civîna[†] giregira gîhandine hev û gotin: «Emê çi bikin? Eva meriva gelek nîşana dike. 48Heger em Wî aha bihêlin, h’emû wê bawerîya xwe Wî bînin û r’omayî jî wê bên, cîyê meyî pîroz[†] wêran kin û k’oka miletê me jî bînin».

49Yekî ji wan, Qeyafayê ku wê salê serekk’ahîn bû, wanr’a got: «Hûn qet tiştekî fe’m nakin! 50Ne jî digihîjine gilîya ku mer’a hê dest dide merivek bimire bona cime’tê, ne ku t’emamîya milet unda be»[+]. 51Ev yeka ewî h’emdê xwe negot, lê çimkî ew serekk’ahînê wê salê bû, p’êxembertî[†] kir, ku Îsayê ber miletva bimire[+]. 52Û ne ku t’enê bona milet, lê bona zar’êd Xwedêye belabûyî jî, ku wan bicivîne û bike yek[+]. 53Awa îdî pey wê r’ojêr’a şêwira kuştina Îsa kirin[+].

54Bona vê yekê Îsa îdî aşkere nava cihûyada nediger’îya, lê ji wir çû ber’îyê cîkî nêzîkî bajarê ku jêr’a Efrayîm digotin û t’evî şagirtêd Xwe li wê derê ma.

55Cejina cihûyaye Derbazbûnê nêzîk bû, gelek merivêd ji dor-bera berî cejinê hevraz çûne Orşelîmê, wekî li gora e’det xwe bişon-veşon[+]. 56Hingê ewana li wê derê Îsa diger’îyan û p’aristgehêda disekinîn, ji hevdu dipirsîn: «Hûn çi dibêjin? Ewê e’se neyê vê cejinê?» 57Fêrisî û serekêd k’ahîna jî e’mir derxistibûn, heger kesek bizanibe Ew li k’u derê ye, gerekê guhê wan pê xin, wekî ew Wî bigirin[+].

### 12


Îsa Beytanyayêda tê r’ûnkirinê[†]


(Metta 26:6-13; Marqos 14:3-9)

1[•]Şeş r’oj berî Cejina Derbazbûnê, Îsa hate Beytanyayê, wî cîyê ku Lazar lê dima, yê ku Îsa ew ji nav mirîya r’akiribû[+]. 2Li wê derê wana qedirek jêr’a kirin. Mert’ayê xizmetk’arî dikir, Lazar jî t’evî Îsa nava wanda li ser sifrê r’ûniştî bû[+]. 3Hingê Meryemê lîtirekî r’omayî[*] bi r’ûnê nardêyî[†] safî û biha hilda, ser nigêd Îsada kir û pê p’or’ê xwe nigêd Wî ziha kirin. Bîna r’ûnê nardê mal hilda[+]. 4Lê ji şagirtêd Wî yekî, Cihûdayê Îsxeryotî, yê ku wê paşê nemamîya Wî bikira got: 5«Çima ev r’ûnê nardê sêsid zîvî[*] nehate firotanê, ku li belengaza bihata belakirinê?» 6Ewî ev yek digot, ne ku xema wî belengaz bûn, lê çimkî ew diz bû, k’îsikê p’era cem wî bû û çi ku dik’etê, ewî jê diç’opand[+].

7Hingê Îsa gote wî: «Ji wê k’ulfetê veger’e. Îdî çima vî r’ûnî h’eta r’oja definkirina[†] Min xwey ke?[*] 8Feqîrê her gav t’evî we bin, lê Ezê her gav t’evî we nîbim»[+].


Şêwira kuştina Lazar

9Ji cihûya geleka bihîst ku Îsa li wê derê ye hatin. Ew ne ku t’enê bona Îsa hatin, lê wekî Lazarê ku ji nav mirîya r’akirîye jî bibînin[+]. 10Hingê serekêd k’ahîna şêwirîn ku Lazar jî bikujin, 11çimkî r’ûyê wîda gelek cihû diçûn bawerîya xwe Îsa danîn.


Îsa bi r’ûmet dik’eve Orşelîmê


(Metta 21:1-11; Marqos 11:1-11; Lûqa 19:28-40)

12[•]R’oja dinê e’laleteke giran ku hatibû cejinê, gava bihîst ku Îsa tê Orşelîmê, 13wana ç’iqilêd xurmê hildan çûne pêşîya Wî û kirine qîr’în:

«Hosanna[†]! Bimbarek e Ewê ku bi navê Xudan tê[*] , P’adşê Îsraêlê!»[+]

14Îsa ce’şikek dît û lê sîyar bû, çawa nivîsar e:

15«Netirse bajarê Sîyonê[†][*] .
Va ye P’adşê te tê, li ce’şika k’erê sîyar bûyî»[*][+] .

16Şagirtêd Wî pêşîyê eva yeka fe’m nekirin, lê gava Îsa k’ete r’ûmeta Xwe, hingê hate bîra wan, ku ev yek bona Wî hatibû nivîsarê û bona Wî eva yeka kirin[+]. 17Ew cime’ta ku hingê t’evî Wî bû, gava Wî Lazar ji mirinê r’akir û e’mir kir ku ji gor’ê derê, şe’detîya wê yekê dida. 18Bona vê yekê cime’t pêşîya Wîda çû, çimkî wana bihîstibû ku Ewî eva nîşana kirîye. 19Fêrisîya jî hevr’a got: «Hûn dibînin eva yeka ji qewata me der e. Va t’emamîya dinyayê pey Wî çû!»[+]


Hinek yûnan li Îsa diger’in

20Nav wanda çend yûnan[†] jî hebûn, ku bona h’ebandinê cejinêda hevraz çûbûne Orşelîmê. 21Evana hatine cem Fîlîpoyê ji bajarê Beytsayda Celîlê hîvî jê kirin û gotinê: «Em xulam, em dixwazin Îsa bibînin»[+]. 22Fîlîpo çû eva yeka Endrawisr’a got, Endrawis û Fîlîpo jî çûn Îsar’a gotin. 23Îsa li wan veger’and û got: «Ew sih’eta ku Kur’ê Mêriv wê bê r’ûmetkirinê pêr’a gihîşt[+]. 24Ez r’ast bê xêlif wer’a dibêjim, heger h’eba gênim nek’eve e’rdê û nemire, ewê t’enê bimîne, lê heger ew bimire, wê gelek ber bide[+]. 25Yê ku e’mirê xwe h’iz dike, ewê unda ke, lê ewê ku li vê dinyayê dijene e’mirê xwe, ew wî bona jîyîna h’eta-h’etayê xwey dike[+]. 26Ewê ku bixwaze Minr’a xizmetk’arîyê bike, bira pey Min bê. Ez li k’u derê bim, xizmetk’arê Min jî wê li wê derê be. Heger yek Minr’a xizmetk’arîyê dike, Bav jî wê qedirê wî bigire.


Îsa mirina Xwe e’lam dike

27Niha agir dilê Min k’etîye. Ez çi bêjim? Bêjim: ‹Bavo, Min ji vê sih’etê xilaz ke›? Ne Ez bona vê sih’etê hatime[+]? 28Bavo, navê Xwe bilind ke». Hingê dengek ji e’zmên hat: «Min bilind kir û Ezê dîsa bilind kim!»[+]

29Ew e’laleta ku li wir sekinîbû dibihîst got: «Gur’înîya e’zmên bû». Hineka jî digot: «Milyak’etekî t’evî Wî xeber da»[+]. 30Îsa cab da û got: «Eva denga bona Min nehat, lê bona we[+]. 31Niha ye wextê dîwana vê dinyayê, niha serwêrê vê dinyayê wê bê avîtinê derva[+]. 32Gava Ez ji e’rdê berbi jor bême hildanê, Ezê h’emûya berbi Xwe bik’işînim»[+]. 33Ewî bi vê gotinê dida fe’mkirinê, ku Ewê bi çi cûr’eyî bimire[+].

34Hingê e’laletê lê veger’and û gotê: «Me ji Qanûnê bihîstîye ku Mesîhê h’eta-h’etayê bimîne. Îdî Tu çawa dibêjî: ‹Gerekê Kur’ê Mêriv berbi jor bê hildanê›? K’î ye ew ‹Kur’ê Mêriv›?»[+] 35Îsa wanr’a got: «Hinek wext jî r’onayî wê t’evî we be. H’eta ku r’onayî t’evî we ye, bimeşin, nebe ku te’rî ser weda bê. Ewê ku te’rîyêda dimeşe, ew nizane k’uda diçe[+]. 36H’eta ku r’onayî t’evî we ye, bawerîya xwe r’onayê bînin, wekî hûn bibine zar’êd r’onayê».


Nebawerîya cihûya

Gava Îsa ev yekana gotin çû û Xwe ji ber wan veşart[+]. 37Ser haqas nîşanar’a ku Wî li ber wan kirin, lê wana dîsa bawerîya xwe li Wî nedanîn. 38Ev yek aha bû, wekî ew gotina Îşaya p’êxember bê sêrî:

«Xudan, k’ê ew gotina ku me got bawer kir?
Û zenda Xudan k’êva e’yan bû?»[*][+]

39Bona wê yekê wana nikaribû bawer bikirana, çimkî Îşaya aha jî gotîye:

40«Xwedê ç’e’vêd wan kor kirin
û ava r’eş anî ser h’işê wan,
wekî bi ç’e’va nebînin,
bi h’işa fe’m nekin
û veneger’in ku Ez wan qenc kim»[*][+] .

41Îşaya aha got, çimkî wî r’ûmeta Îsa dît û li ser Wî xeber da. 42Lê belê dîsa jî ji serwêra geleka bawerîya xwe Wî anî. Lê ji tirsa fêrisîya, li xwe mukur’ nedihatin, ku ji k’inîştê neyêne derxistinê[+]. 43Li wan hê xweş dihat ku meriv pesinê wan bidin, ne ku Xwedê[+].


Gotina Îsa h’akimê R’oja Axretê ye

44Hingê Îsa bi dengekî bilind got: «Ewê ku bawerîya xwe Min tîne, ew bawerîya xwe Min nayne, lê Yê ku Ez şandime[+]. 45Û ewê ku Min dibîne, yê ku Ez şandime dibîne[+]. 46Ez çawa r’onayîdar hatime dinyayê, wekî her kesê ku bawerîya xwe Min bîne, te’rîyêda nemîne[+]. 47Heger yek gotina Min bibihê û neqedîne, Ez dîwana wî nakim. Ez nehatime ku dîwana dinyayê bikim, lê wekî dinyayê xilaz kim[+]. 48Ewê ku Min t’exsîr dike û gotinêd Min qebûl nake, yek heye ku wê dîwana wî bike, awa gotî ew gotina ku Min gotîye, ewê R’oja Axretê dîwana wî bike[+]. 49Çimkî Min xweserîxwe negotin, lê Bavê ku Ez şandime, Ewî t’emî daye Min ku Ez çi bêjim û çi xeber dim. 50Û Ez zanim ku t’emîya Wî jîyîna h’eta-h’etayê ye. Awa çi ku Ez dibêjim, çawa Bavê gotîye Min Ez usa dibêjim».

### 13


T’emî û gotinêd Îsaye axirîyê


Îsa nigêd şagirta dişo

1Berî Cejina Derbazbûnê, Îsa zanibû ku sih’eta Wî pêr’a gihîştîye ku ji vê dinyayê derê û her’e cem Bavê. Ewî h’emûyêd Xweye ku vê dinyayêda h’iz kiribûn, h’eta dereca here bilind jî ew h’iz kirin[*][+] . 2Wextê şîvxwarinê, mîrêcin qelpê xirab avîte dilê Cihûdayê kur’ê Şimh’ûnê Îsxeryotî, ku nemamîya Îsa bike[+]. 3Îsa zanibû ku Bavê her tişt daye destê Wî, Ew ji cem Xwedê hatîye û wê dîsa veger’e cem Xwedê[+]. 4Hingê Ew ji ser şîvê r’abû, p’otê Xwe danî alîkî û p’êşgîrek hilda li pişta Xwe girêda. 5Paşê av kire t’eştê û destpêkir nigêd şagirtêd Xwe şûştin û bi p’êşgîra girêdayî ziha kirin[+]. 6Gava dor gihîşte Şimh’ûn-Petrûs, ewî gotê: «Xudan, Tê nigêd min bişoyî?» 7Îsa lê veger’and û gotê: «Ez niha çi dikim tu fe’m nakî, lê paşê tê fe’m bikî». 8Petrûs jêr’a got: «T’u car Tê nigêd min neşoyî!» Îsa lê veger’and û gotê: «Heger Ez nigêd te neşom, p’ara te wê t’evî Min t’unebe»[+]. 9Şimh’ûn-Petrûs Wîr’a got: «Xudan, ku usa ye ne t’enê nigêd min, lê dest û serê min jî bişo!» 10Îsa gotê: «Ewê ku hatîye şûştinê, pêştirî niga, wekî mayîn ne h’ewce ye dereke din bê şûştinê. Ew xwexa t’emam-pêva paqij e. Hûn paqij in, lê ne ku h’emû»[+]. 11Çimkî Îsa zanibû k’î wê nemamîya Wî bike, bona wê yekê got: «Hûn h’emû ne paqij in»[+].

12Gava nigêd wan şûştin, p’otê Xwe avîte ser Xwe û dîsa li ser sifrê r’ûnişt. Ji wan pirsî: «Gelo hûn zanin ku Min bona we çi kir? 13Hûn Min Dersdar û Xudan h’esab dikin, hûn r’ast dikin, Ez hema usa jî heme[+]. 14Awa heger Min bi vê Xudan û Dersdarîya Xweva nigêd we şûştin, gerekê hûn jî nigêd hevdu bişon[+]. 15Min nexşek nîşanî we kir, wekî çawa Min bona we kir, hûn jî usa bikin[+]. 16Ez r’ast bê xêlif wer’a dibêjim, xulam ji axayê xwe ne mestir e, ne jî yê ku hatîye şandinê ji yê ku ew şandîye mestir e[+]. 17Heger hûn vê yekê zanin, hûnê xwezilî bin heger biqedînin[+].


Îsa girtina xwe dide e’yankirinê


(Metta 26:20-25; Marqos 14:17-21; Lûqa 22:21-23)

18[•]Ez bona we h’emûya nabêjim, çimkî Ez zanim Min k’îjan bijartine. Lê gerekê nivîsar bê sêrî:

‹Yê ku nanê Min xwar
p’eh’în avîte Min›[*][+] .

19Ez nihava, hê berî qewimandinê van tişta wer’a dibêjim, wekî, gava biqewimin hûn bawer bikin, ku EZ EW IM[*][+] . 20Ez r’ast bê xêlif wer’a dibêjim, ewê ku wî qebûl ke, k’îjanî ku Ez dişînim, ew Min qebûl dike û ewê ku Min qebûl dike, Yê ku Ez şandime qebûl dike»[+].

21Îsa gava eva yeka got, r’uh’da gelekî qilqilî, Wî aşkere şe’detî da û got: «Ez r’ast bê xêlif wer’a dibêjim, yekî ji we wê nemamîya Min bike»[+].

22Şagirta şaşmayî li hevdu nihêr’î, gelo ew bona k’ê dibêje. 23Yekî ji şagirtêd Wî, yê ku Îsa jê h’iz dikir, xwe avîtibû h’emêza Îsa[+]. 24Şimh’ûn-Petrûs wîr’a bi ç’e’va dikir ku bipirse: «K’a Ew bona k’ê dibêje». 25Ewî jî xwe da ber sîngê Îsa pirsî: «Xudan, ew k’î ye?»

26Îsa cab da û got: «Ew e, yê ku Ez vî pe’rîyê nan xwarinêda kim bidimê». Û pe’rîyê nan xwarinêda kir, da Cihûdayê kur’ê Şimh’ûnê Îsxeryotî. 27Ewî hema çawa pe’rî ji dêst girt, mîrêcin k’ete nava wî. Îsa wîr’a got: «Tê çi bikî zû bike». 28Lê yêd ku li ser sifrê r’ûniştibûn, t’u kesî fe’m nekir, ku Ewî çima wîr’a aha got. 29K’îsikê p’era ku cem Cihûda bû, lema hineka t’irê, ku Îsa wîr’a dibêje: «Tiştêd ku cejinêda mer’a lazim in bik’ir’e», yan jî «tiştekî bide belengaza»[+]. 30Ewî jî gava ew pe’rî hilda, pêr’a-pêr’a derk’ete derva. Îdî şev bû.


T’emîya nû: Ji hevdu h’iz bikin

31Gava ew derk’ete derva, Îsa got: «Niha Kur’ê Mêriv hate r’ûmetkirinê û Xwedê jî bi Wî hate r’ûmetkirinê[+]. 32Heger Xwedê pê Wî hate r’ûmetkirinê, Xwedê jî wê pê Xwe Wî r’ûmet ke û zûtirê wê Wî r’ûmet ke[+]. 33Lawno! Ez gelek wext t’evî we namînim. Hûnê li Min biger’in, lê niha Ez wer’a dibêjim, çawa ku Min cihûyar’a jî got, hûn nikarin bêne wî cîyê ku Ez diçimê[+].

34Ez t’emîke nû didime we: Hevdu h’iz bikin. Çawa ku Min hûn h’iz kirin, hûn jî usa hevdu h’iz bikin[+]. 35Bi vê yekê h’emûyê zanibin hûn şagirtêd Min in, heger hûn hevdu h’iz bikin».


Îsa derheqa înk’arîya Petrûsda dibêje


(Metta 26:31-35; Marqos 14:27-31; Lûqa 22:31-34)

36[•]Şimh’ûn-Petrûs gote Wî: «Xudan, Tê k’uda her’î?» Îsa lê veger’and û gotê: «Wî cîyê ku Ez diçimê, tu niha nikarî pey Min bêyî, lê paşê tê pey Min bêyî». 37Petrûs gote Wî: «Xudan, çima ez niha nikarim pey Te bêm? Ezê e’mirê xwe jî bona Te bidim»[+]. 38Îsa lê veger’and û gotê: «Tê e’mirê xwe bona Min bidî? Ez r’ast bê xêlif ter’a dibêjim, hê berî bangdana dîk tê sê cara Min înk’ar kî[+].

### 14


R’îya ku dibe berbi Bavê

1Bira dilê we neqilqile. Bawerîya xwe Xwedê bînin û bawerîya xwe Min jî bînin[+]. 2Mala Bavê Minda gelek cîyêd mayînê hene, Ez niha diçim wer’a cî hazir kim. Heger usa nîbûya, Min wer’a nedigot? 3Gava Ez her’im û wer’a cî hazir kim, Ezê dîsa bêm û we bibime cem Xwe, wekî Ez li k’u bim, hûn jî li wê derê bin[+]. 4Hûn r’îya wî cîyê ku Ez diçimê zanin».

5T’ûma jêr’a got: «Xudan, em nizanin Tu k’uda diçî, emê çawa r’ê bizanibin?»[+] 6Îsa wîr’a got: «Ez im, r’ê, r’astî û jîyîn. T’enê pê Min yek dikare bê cem Bavê[+]. 7Heger we Ez nas kirime, hûnê Bavê Min jî nas bikin[*] . Awa ji vir şûnda hûn Wî nas dikin û we Ew dîtîye».

8Fîlîpo jêr’a got: «Xudan, k’a Bavê nîşanî me ke, besî me ye!»[+] 9Îsa jêr’a got: «Fîlîpo! Haqas wext Ez t’evî we me û hê tu Min nas nakî? Yê ku Ez dîtime, Bav dîtîye. Tu çawa dibêjî: ‹Bavê nîşanî me ke›[+]? 10Tu bawer nakî ku Ez nava Bavêda me û Bav nava Minda ye? Ev xeberêd ku Ez wer’a dibêjim, ne ku xweserîxwe dibêjim, lê ew Bavê ku nava Minda dimîne, Ew e ku ya Xwe dike[+]. 11Min bawer bikin, ku Ez nava Bavêda me û Bav jî nava Minda ye. Lê heger na, hema pê van kirêd Min bawer bikin[+]. 12Ez r’ast bê xêlif wer’a dibêjim, ewê ku bawerîya xwe Min bîne, ew kirêd ku Ez dikim, ewê xwexa jî bike. Û ji van kira mestir jî wê bike, çimkî Ez diçime cem Bavê Xwe[+]. 13Pê navê Min hûn çi bixwazin, Ezê bikim, wekî Bav pê Kur’ bê r’ûmetkirinê. 14Heger hûn pê navê Min tiştekî bixwazin Ezê bikim[+].


Îsa soz dide ku R’uh’ê Pîroz bişîne

15Heger hûn Min h’iz dikin, hûnê t’emîyêd Min xwey kin[+]. 16Ezê jî ji Bavê hîvî kim û Ewê Piştovanekî din bide we, wekî h’eta-h’etayê t’evî we bimîne[+]. 17Ew e ew R’uh’ê[*] ku r’astîyê e’lam dike û dinya nikare Wî qebûl ke, çimkî ne Wî dibîne û ne jî Wî nas dike. Lê hûn Wî nas dikin, çimkî Ew t’evî we dimîne û wê nava weda be[+].

18Ez we sêwî[†] nahêlim, Ezê dîsa ser weda bêm. 19Hinekî şûnda îdî dinyayê Min nebîne, lê hûnê Min bibînin. Çimkî Ez dijîm, hûnê jî bijîn[+]. 20Wê r’ojê hûnê bizanibin ku Ez nava Bavê Xweda me, hûn nava Minda ne û Ez jî nava weda me.

21Ewê ku t’emîyêd Min qebûl dike û wan xwey dike, ew e yê ku Min h’iz dike. Û ewê ku Min h’iz dike, ewê ji alîyê Bavê Minda bê h’izkirinê. Ezê jî wî h’iz bikim û Xwe wîva e’yan kim»[+].

22Cihûda[†], ne yê Îsxeryotî gote Wî: «Xudan, ewê çawa be, ku Tê Xwe meva e’yan kî, lê dinyayêva na?»[+]

23Îsa lê veger’and û gotê: «Her kesê ku Min h’iz bike, wê gotina Min xwey ke, Bavê Minê jî wî h’iz bike û Emê bêne cem wî, t’evî wî bimînin[+]. 24Ewê ku Min h’iz nake, ew gotinêd Min xwey nake. Evê gotina ku hûn dibihên ne ya Min e, lê ya Bavê Min e, ku Ez şandime. 25Hela hê ku Ez li cem we me, Min ev yekana wer’a gotin. 26Lê Piştovan, awa gotî R’uh’ê Pîroz[†], ku Bav wê bi navê Min bişîne, Ewê we hînî h’emû tiştî ke û her tiştêd ku Min wer’a gotine, wê bîne bîra we[+].

27Ez e’dilayîyê wer’a dihêlim, wê e’dilayîya Xwe didime we. Ez usa nadim çawa ku dinya dide we. Bira dilê we neqilqile û netirsin![+] 28We bihîst ku Min wer’a got: ‹Ezê her’im, lê dîsa ser weda bêm!› Heger we Ez h’iz bikirama, hûnê şa bibûna ku Ez diçime cem Bavê, çimkî Bav ser Minr’a ye[+]. 29Û niha ev yekana Min berî qewimandinê wer’a gotin, wekî gava ew yek biqewimin, hûn bawer bikin[+]. 30Îdî Ezê t’evî we gelekî xeber nedim, çimkî va ye serwêrê vê dinyayê tê. H’ukumê wî qet ser Min t’une,[+] 31lê bira dinya bizanibe wekî Ez Bavê h’iz dikim û Bavê çawa t’emî li Min kirîye Ez usa dikim.

R’abin, em ji vir her’in.

### 15


K’ola tirîyêye r’ast

1Ez im k’ola tirîyêye r’ast, Bavê Min jî r’ezvan e. 2Her ç’iqilê Minva ku ber nade ew dibir’e. Lê ew ç’iqilê ku ber dide ji çirpîya paqij dike, wekî hê gelekî ber bide[+]. 3Hûn îdî paqij in bi wê gotinê ya ku Min wer’a gotîye[+]. 4Nav Minda bimînin, Ez jî nav weda. Çawa ç’iqil xwexa nikare ber bide, heger k’olêva nemîne, usa jî hûn nikarin, heger Minva nemînin[+].

5Ez im k’ola tirîyê, hûn jî ç’iqil in. Ewê ku Minva dimîne û Ez jî wîva dimînim, ewê gelekî ber bide. Çimkî bêyî Min hûn nikarin t’u tiştî bikin[+]. 6Heger yek Minva nemîne, ew mîna ç’iqilekî wêda avîtî ye, ku h’işk dibe. Û t’op dikin davêjine nava êgir dişewitînin[+]. 7Heger hûn nava Minda bimînin û gotinêd Min jî nava weda bimînin, hûn çi dixwazin bixwazin, wê wer’a bê dayînê[+]. 8Bi vê yekê Bavê Minê bê r’ûmetkirinê, gava hûn pê gelek berdayînê bidine k’ifşê, ku hûn bûne şagirtêd Min.

9Bav çawa Min h’iz dike, Ez jî usa we h’iz dikim. H’izkirina Minda bimînin[+]. 10Heger hûn t’emîyêd Min xwey kin, hûnê h’izkirina Minda bimînin, çawa ku Min t’emîyêd Bavê Xwe xwey kirin û h’izkirina Wîda dimînim. 11Min ev yekana wer’a gotin, wekî şabûna Min nava weda bimîne û şabûna we t’emam be[+]. 12Ev e t’emîya Min: Hevdu h’iz bikin, çawa ku Min hûn h’iz kirin[+]. 13T’u h’izkirin ser wê h’izkirinêr’a t’une, ku yek e’mirê xwe ber dostêd xweva bide[+]. 14Hûn dostêd Min in, heger hûn wan t’emîyêd ku Ez didime we xwey dikin[+]. 15Ji vir şûnda Ez we ‹xulam› h’esab nakim, çimkî xulam haş pê t’une ku axayê wî çi dike. Min hûn dost h’esab kirin, çimkî her tiştêd ku Min ji Bavê Xwe bihîstin weva dane e’yankirinê[+]. 16Ne ku we Ez bijartim, lê Min hûn bijartin û k’ifş kirin, wekî hûn her’in ber bidin û berê we bimîne. Hingê hûn çi ku pê navê Min ji Bavê bixwazin, Ewê bide we[+]. 17Ez t’emîya vê yekê didim, ku hûn hevdu h’iz bikin[+].


Neyartîya dinyayê

18Heger dinya bijene we, bizanibin ku berî we jenîyaye Min[+]. 19Heger hûn p’ara dinyayê bûna, dinyayê yêd xwe h’iz bikira. Lê Min hûn ji dinyayê bijartine, hûn ne p’ara dinyayê ne, lema dinya dijene we[+]. 20Wê xebera ku Min wer’a gotîye bînine bîra xwe, ku: ‹Xulam ne ser axayê xwer’a ye›. Heger Ez zêrandime, wê we jî bizêrînin. Heger gotina Min xwey kirine, wê gotina we jî xwey kin[+]. 21Lê van h’emû tişta bona navê Min wê bînine serê we, çimkî Wî nas nakin, Yê ku Ez şandime.

22Heger Ez nehatama û Min wanr’a xeber neda, gunêd wanê t’unebûna. Lê ew niha nikarin caba gunêd xwe bidin[+]. 23Ewê ku dijene Min, ew dijene Bavê Min jî[+]. 24Heger Min nav wanda nekirana, ew kirêd ku t’u kesî nekirine, gunêd wanê t’unebûna. Lê niha dîtin, hin jenîyane Min, hin jî Bavê Min[+]. 25Lê belê ev yek bû, wekî ew gotina ku Qanûna wanda hatîye nivîsarê bê sêrî:

‹Cîkî badîhewa[†] jenîyane Min›[*][+] .

26Gava ew Piştovan bê, k’îjanî Ezê ji Bavê wer’a bişînim, ew R’uh’ê ku wê r’astîyê wer’a gilî ke, Yê ku ji Bavê dertê, hingê Ewê bona Min şe’detîyê bide[+]. 27Hûnê jî şe’detîyê bidin, çimkî serê sêrîda hûn t’evî Min bûne[+].

### 16

1Min ev yekana wer’a gotin, wekî hûn p’işk nebin. 2Ewê we ji k’inîşta derxine derva. Wextê jî bê, wekî k’î ku we bikuje jî, wê bifikire yançîye ew Xwedêr’a qulix dike[+]. 3Wê van tişta bikin, çimkî wana ne Bav nas kir û ne jî Ez nas kirim[+]. 4Lê belê Min ev yekana wer’a gotin, wekî gava ew wext bê, hûn bînine bîra xwe ku Min ev yekana wer’a gotine.


K’arê R’uh’ê Pîroz

Min serê sêrîda ev tişt wer’a negotin, çimkî Ez t’evî we bûm[+]. 5Lê niha Ez diçime cem Yê ku Ez şandime û ji we t’u kes ji Min napirse: ‹Tê k’uda her’î?›[+] 6Min ku ev yekana wer’a gotin, lema dilê we k’eserêva t’ijî bûye. 7Lê belê Ez r’astîyê wer’a dibêjim, bona we hê r’ind e ku Ez her’im. Heger Ez neçim, Piştovan wê neyê cem we, lê heger Ez her’im, Ezê Wî bişînime cem we[+]. 8Gava Ew bê, Ewê gunêd merivêd dinê bide r’ûyê wan, heqî-neheqîyê li ber wan veke û dîwana Xwedê wanva e’yan ke. 9Bona guna wê e’yan ke, çimkî ewana bawerîya xwe Min naynin[+]. 10Bona heqî-neheqîyê wê e’yan ke, çimkî Ez diçime cem Bavê Xwe û îdî hûnê Min nebînin. 11Bona dîwana Xwedê wê e’yan ke, çimkî dîwana serwêrê vê dinyayê bûye[+].

12Hê gelek tişt hene ku Ez wer’a bêjim, lê niha hûn nikarin wan bibin. 13Lê gava ew R’uh’ê R’astîyê bê, Ewê we berbi t’emamîya r’astîyê bibe. Çimkî Ewê ne ku xweserîxwe xeber de, lê çi ku bibihê, Ewê wê yekê bêje û tiştêd ku hê neqewimîne wê wer’a gilî ke[+]. 14Ewê r’ûmeta navê Min bilind ke, çimkî Ewê ji Min bistîne û wer’a gilî ke. 15Her tiştêd Bavê ku hene ew yêd Min in. Lema Min got, ku R’uh’ê ji Min bistîne û wer’a gilî ke[+].


Berxwek’etin û şabûn

16Hinekî şûnda hûnê Min nebînin û dîsa hinekî şûnda hûnê Min bibînin»[+]. 17Hingê şagirtêd Wî hineka hevdur’a gotin: «Eva çi gotin e ku Ew mer’a dibêje? ‹Hinekî şûnda hûnê Min nebînin› û dîsa ‹hinekî şûnda hûnê Min bibînin›. Dibêje jî: ‹Çimkî Ez diçime cem Bavê Xwe›?» 18Û wana digot: «Ev ‹hinek wext› ku dibêje, ew çi ye? Em fe’m nakin ku Ew çi dixwaze bêje».

19Îsa zanibû ku ew dixwazin jê bipirsin, hingê wanr’a got: «Hûn bona vê gotina Min ji hev dipirsin, ku Min got: ‹Hinekî şûnda hûnê Min nebînin› û dîsa ‹hinekî şûnda hûnê Min bibînin›? 20Ez r’ast bê xêlif wer’a dibêjim, hûnê şîn û girî bin, lê dinyayê şa be, hûnê ber xwe k’evin, lê berxwek’etina weyê bibe şabûn[+]. 21Gava jinek dik’eve ber zar’ê, cefê dik’işîne, çimkî sih’eta wê pêr’a gihîştîye. Lê gava zar’ jêr’a dibe, îdî cefa nayê bîrê ji dest wê şabûnê, ku merîk hate dinê. 22R’ast e hûn jî niha ber xwe dik’evin, lê Ezê we dîsa bibînim û dilê weyê bi eşq û şabûnêva t’ijî be û t’u kesê wê şabûnê ji we nestîne[+]. 23Ewê r’ojê hûnê ji Min t’u tiştî nepirsin. Ez r’ast bê xêlif wer’a dibêjim, ku hûn pê navê Min çi ji Bavê bixwazin, Ewê bide we[+]. 24H’eta niha we pê navê Min t’u tişt nexwestîye. Bixwazin, hûnê bistînin, usa wekî şabûna we t’emam be[+].


Min dinya bindest kir

25Min ev yekana wer’a bi mesela gotin. Wextê bê Ezê îdî bi mesela wer’a xeber nedim, lê aşkere derheqa Bavêda wer’a bêjim[+]. 26Wê r’ojê hûnê pê navê Min bixwazin. Ez wer’a nabêjim ku Ezê bona we hîvî ji Bavê bikim. 27Bav Xwexa we h’iz dike, çimkî we Ez h’iz kirime û bawer kirîye ku Ez ji cem Xwedê hatime[+]. 28Ez ji Bavê qetîyam û hatime dinyayê. Dîsa Ez dinyayê dihêlim û diçime cem Bavê»[+].

29Şagirtêd Wî gotinê: «Va ye Tu niha aşkere xeber didî, ne ku pê mesela. 30Niha em fe’m dikin, ku Tu her tiştî zanî û ne h’ewce ye ku ji Te bipirsin, Tu pêşda cabê didî. Bona vê yekê em bawer dikin, ku Tu ji cem Xwedê hatîyî»[+].

31Îsa wanr’a got: «Niha hûn bawer dikin? 32Va wextê bê û hatîye jî, ku hûnê bela-belayî bin, her kesê her’e cîyê xwe û Min t’enê bihêle. Lê Ez ne t’enê me, çimkî Bav t’evî Min e[+]. 33Min ev yekana wer’a gotin, wekî pê Min hûn xweyê e’dilayîyê bin. Hûnê dinyayêda tengasîyê[†] bibînin, lê mêrxas bin! Min dinya kire bindestê Xwe»[+].

### 17


Îsa bona bawermenda dua dike

1Çaxê Îsa ev yekana gotin, berê Xwe e’zmênda kir û got: «Bavo, wext pêr’a gihîştîye. Kur’ê Xwe r’ûmet ke, wekî Kur’ jî Te r’ûmet ke[+]. 2Te h’ukumê li ser t’emamîya merivayê da Wî, wekî jîyîna h’eta-h’etayê bide h’emûyêd ku Te dane Wî[+]. 3Ev e jîyîna h’eta-h’etayê, wekî ew Te nas kin, çawa Xwedêyê r’astî bêşirîkî-bêheval û usa jî Îsa Mesîhê ku Te şandîye. 4Min Tu li ser r’ûyê e’rdê r’ûmet kirî, ew şixulê Te dabû Min ku Ez bikim Min anî sêrî. 5Bavo, bi wê r’ûmeta Mine ku hê berî e’firandina dinyayê li cem Te hebû niha Min r’ûmet ke li ber Xwe[+].

6Min Tu wan merivava e’yan kirî, yêd ku Te ji dinyayê dane Min. Ew yêd Te bûn, Te ew dane Min û wana gotina Te xwey kir. 7Niha ew îdî zanin her tiştêd ku Te dane Min ew ji Te ne. 8Ew xeberêd ku Te dane Min, Min jî dane wan û wana ew qebûl kir, ewê r’astîyê pê h’esîyan, ku Ez ji Te hatime û bawer kirin ku Te Ez şandime[+].

9Ez bona wan hîvî dikim. Ne ku bona dinyayê hîvî dikim, lê bona yêd ku Te dane Min, çimkî ew yêd Te ne[+]. 10Çi ku yêd Min in, ew yêd Te ne, çi ku yêd Te ne, ew yêd Min in. Û Ez bi wan r’ûmetkirî me[+]. 11Niha Ez tême cem Te, Ez îdî ne dinyayêda me, lê ewana dinyayêda ne. Ya Bavê Pîroz! Pê wî navê Xweyî ku Te daye Min van xwey ke[*] , wekî bibin yek, çawa Ez û Tu yek in[+]. 12Gava Ez t’evî wan bûm, Min ew pê navê Te xwey dikirin, pê wî navê ku Te daye Min, Min xweyîtî li wan kir. Ji wana t’u kes unda nebû, pêştirî yê mirinêr’a dayî, wekî nivîsar bê sêrî[+]. 13Lê niha Ez tême cem Te û van yeka dinyayêda dibêjim, wekî şabûna Min dilê wanda t’emam be[+]. 14Min xebera Te gîhande wan û dinya jenîya wan, çimkî ew ne ji dinyayê ne, çawa ku Ez ne ji dinyayê me[+]. 15Ez hîvî nakim ku Tu wana ji dinyayê hildî, lê wekî Tu wan ji yê Xirab xwey kî[+]. 16Ew ne ji dinyayê ne, çawa ku Ez ne ji dinyayê me. 17Wan bi r’astîya Xwe buhurtî-jibare ke. Xebera Te r’astî ye[+]. 18Çawa ku Te Ez şandime dinyayê, Min jî ew şandine dinyayê[+]. 19Bona wan Ez Xwe buhurtî-jibare dikim, wekî ew jî bi r’astîyê buhurtî-jibare bin.

20Ez ne t’enê bona wan hîvî dikim, lê bona wan jî, yêd ku bi gotina wan wê bawerîya xwe Min bînin, 21wekî h’emû jî bibine yek. Bavo, çawa Tu nava Minda yî û Ez nava Teda me, usa jî bira ew nava Meda bin[*] , bi vî awayî dinyayê bawer bike, ku Te Ez şandime. 22Ew r’ûmeta ku Te da Min, Min da wan, wekî ew bibin yek, çawa Ez û Tu yek in:[+] 23Ez nava wanda, Tu jî nava Minda, wekî ew t’ifaqêda[†] lap gihîştî bin û dinya bizanibe ku Te Ez şandim û usa wan h’iz dikî, çawa Min h’iz dikî.

24Ya Bavo, Ez dixwazim wekî yêd ku Te dane Min, Ez li k’u bim, ew jî t’evî Min bin, wekî ew r’ûmeta ku Te daye Min bibînin, çimkî hê berî e’firandina dinyayê Te Ez h’iz kirime[+]. 25Ya Bavê r’ast! Dinya Te nas nake, lê Ez Te nas dikim û evana jî zanin wekî Te Ez şandime[+]. 26Min Tu wanva dayî e’yankirinê û Ezê hê bidime e’yankirinê, wekî ew h’izkirina ku Te Ez pê h’iz kirime nava wanda be û Ez jî nava wanda bim»[+].

### 18


Girtin, xaçkirin[†] û r’abûna Îsa


Girtina Îsa


(Metta 26:47-56; Marqos 14:43-50; Lûqa 22:47-53)

1[•]Pey vê xeberdanêr’a Îsa t’evî şagirtêd Xwe derbazî wî alîyê newala Qidronê bû. Li wê derê baxçek hebû, Îsa şagirtêd Xweva k’etinê[+]. 2Cihûda jî yê ku wê nemamîya Wî bikira ew cî zanibû, çimkî Îsa û şagirtêd Xweva gelek cara li wê derê dicivîyan[+]. 3Awa Cihûda k’omeke eskera û nobedara xwer’a ji alîyê fêrisî û serekêd k’ahînada hildabû, bi fenera, agir û ç’eka hate wî cîyî[+]. 4Îsa her tişt zanibû ku wê çi bê serê Wî, pêşda çû û wanr’a got: «Hûn li k’ê diger’in?»[+] 5Wana lê veger’and û gotinê: «Li Îsayê Nisretê!» Îsa gote wan: «EZ IM».

Cihûdayê ku nemamîya Wî kiribû jî t’evî wan bû. 6Gava got ku: «EZ IM[*] !» ser piştê çûn û k’etine e’rdê. 7Hingê Îsa dîsa ji wan pirsî: «Hûn li k’ê diger’in?» Wan got: «Îsayê Nisretê».

8Îsa li wan veger’and û got: «Min wer’a got, ku Ez im. Awa heger hûn li Min diger’in, bihêlin bira evana her’in». 9Ev yek bû wekî ew xebera wîye ku berê gotibû r’ast derê: «Ewêd ku Te dane Min, Min ji wan t’u kes unda nekir»[*][+] .

10Hingê Şimh’ûn-Petrûs ew şûrê ku pêr’a bû k’işand û avîte xulamê serekk’ahîn û guhê wîyî r’astê pekand. Navê wî xulamî Malxo bû[+]. 11Îsa Petrûsr’a got: «Şûr têke qavê[†]! Ezê çawa wê k’asa ku Bavê daye Min venexwim?»[+]


Îsa ber serekk’ahîn


(Metta 26:57-58; Marqos 14:53-54; Lûqa 22:54)

12[•]Pey vê yekêr’a k’oma eskera û serdarê wan û nobedarêd cihûya Îsa girtin û girêdan. 13Pêşîyê Ew birine cem Henanê xezûrê Qeyafa. Qeyafa serekk’ahînê wê salê bû[+]. 14Eva ew Qeyafa bû, yê ku cihû şîret kiribûn û gotibû: «Hê r’ind e, bira yek bona cime’tê bimire»[+].


Petrûs Îsa înk’ar dike


(Metta 26:69-70; Marqos 14:66-68; Lûqa 22:55-57)

15Şimh’ûn-Petrûs û şagirtekî din pey Îsa diçûn. Ew şagirt ku nasê serekk’ahîn bû, t’evî Îsa k’ete h’ewşa serekk’ahîn, 16[•]lê Petrûs derva li ber dêrî sekinî. Paşê ew şagirtê nasê serekk’ahîn derk’et û t’evî dergehvanê xeber da, Petrûs bire hindur’. 17Hingê wê carîya dergehvan ji Petrûs pirsî: «Dibe ku tu jî ji şagirtêd Vî merivî yî?» Petrûs gotê: «Na, ez nînim».

18Wî çaxî, hewa ku sar bû, xulam û nobedara pê k’omirê agir vêxistibûn, sekinîbûn û xwe germ dikirin. Petrûs jî li cem wan sekinîbû, xwe germ dikir.


Pirsa serekk’ahîn


(Metta 26:59-66; Marqos 14:55-64; Lûqa 22:66-71)

19[•]Hingê serekk’ahîn ji Îsa derheqa şagirtêd Wî û hînkirina Wîda pirsî. 20Îsa cab da û got: «Min dinyayêr’a aşkere xeber daye, her gav k’inîştada usa jî p’aristgehêda, k’îderê ku h’emû cihû dicivîyan hîn dikirin. Min t’u tişt dizîva negotîye[+]. 21Tu çima ji Min dipirsî? Ji yêd ku bihîstine bipirse, k’a Min wanr’a çi gotîye. Ew zanin Min çi gotîye».

22Gava Îsa ev yek got, nobedarekî li wir sekinî şemaqek li Wî xist û got: «Tu çawa caba serekk’ahîn didî?»[+] 23Îsa lê veger’and û gotê: «Heger Min xirab xeber da, xirabîya Min bêje. Lê heger Ez r’ast dibêjim, tu çima Min dixî?» 24Hingê Henan Ew girêdayî şande cem Qeyafayê serekk’ahîn.


Petrûs dîsa Îsa înk’ar dike


(Metta 26:71-75; Marqos 14:69-72; Lûqa 22:58-62)

25Şimh’ûn-Petrûs hê li wir sekinî xwe germ dikir. Ji wî pirsîn: «Dibe ku tu jî ji şagirtêd Wî yî?» Ewî înk’ar kir û got: «Na, ez nînim». 26Xulamekî serekk’ahîn, ji xwexatîya wî, yê ku Petrûs guhê wî pekandibû, jê pirsî: «Ne baxçeda min tu t’evî Wî dîtî?»[+] 27Hingê Petrûs dîsa înk’ar kir û wê demê dîk bang da[+].


Îsa li ber Pîlato[†]


(Metta 27:1-2, 11-14; Marqos 15:1-5; Lûqa 23:1-5)

28[•]Wî çaxî Îsa ji cem Qeyafa birine qesira welî[†]. Serê sibehê zû bû û cihû nek’etine qesirê, wekî xwe li gora e’detêd şûştin-veşûştinê neh’er’imînin, ku bikaribin xwarina Cejina Derbazbûnê[†] bixwin[+]. 29Hingê Pîlato[†] derk’ete derva, hate cem wan û pirsî: «Hûn Vî merivî çida neheq dikin?»[+]

30Wana lê veger’and û gotinê: «Heger Ew ne yekî zulmk’ar bûya, me Ew nedida destê te». 31Hingê Pîlato wanr’a got: «Hanê hûn xwexa Vî bibin û li anegorî qanûna xwe dîwana Wî bikin». Cihûya lê veger’and û gotinê: «Îzina me t’une ku em t’u kesî bikujin». 32Ev yeka bû, ku ew gotina Îsa bê sêrî, ku dabû fe’mkirinê, Ewê çawa bimire[+].

33Hingê Pîlato dîsa k’ete qesira welî, gazî Îsa kir û jê pirsî: «Tu yî P’adşê cihûya?»[+] 34Îsa lê veger’and û gotê: «Tu vê yekê xwexa dibêjî, yan hinekêd din bona Min ter’a gotine?»

35Pîlato got: «Çima ez cihû me? Miletê Te û serekêd k’ahîna Tu dane destê min. Te çi kirîye?» 36Îsa cab da û got: «P’adşatîya Min ne ji vê dinyayê ye. Heger p’adşatîya Min ji vê dinyayê bûya, berdestîyêd Minê şer’ kirana ku Ez nek’etama destê cihûya. Lê p’adşatîya Min ne ji vê dinyayê ye»[+].

37Hingê Pîlato jêr’a got: «Wekî usa ye Tu p’adşa yî?» Îsa cab da û got: «Tu xwexa dibêjî Min ku: ‹Tu p’adşa yî›. Ez bona vê yekê bûme û bona vê yekê hatime dinyayê, wekî bona r’astîyê şe’detîyê bidim. Her kesê ku ji alîyê r’astîyê ye, guh dide dengê Min»[+].

38Pîlato jê pirsî: «R’astî çi ye?»


Dîwanêda h’ukumê kuştinê li ser Îsa derdixin


(Metta 27:15-31; Marqos 15:6-20; Lûqa 23:13-25)

Pey vê pirsêr’a, Pîlato dîsa derk’ete derva cem cihûya û wanr’a got: «Ez t’u neheqîyê Vîda nabînim[+]. 39Lê ev e’detê we ye ku ez Cejina Derbazbûnêda yekî girtî bona we ber’dim. Hûn dixwazin ku ez bona we P’adşê cihûya ber’dim?»[+]

40Hingê wan hê kire qîr’în, gotin: «Ne ku Vî merivî, lê Barabas ber’de!» Barabas jî qaçaxek bû.

### 19

1[•]Hingê Pîlato Îsa bir û da ber qamçîya. 2Eskera jî t’acek ji stirîya vegirtin û dane serê Wî û çuxekî şîrk[†] li Wî kirin. 3Li ber Wî disekinîn û digotin: «Xweş be, P’adşê cihûya!» Û şemaq li Wî dixistin.

4Pîlato dîsa derk’ete derva û wanr’a got: «Va ye niha ez Wî tînime derva cem we, wekî hûn bizanibin ku min t’u sûc Wîda nedîtîye»[+]. 5Hingê Îsa t’acê stirî li sêrî û çuxê şîrk lê derk’ete derva. Pîlato wanr’a got: «Va ye Ew meriva!»

6Gava serekêd k’ahîna û nobedara Ew dît, kirine qîr’în û gotin: «Wî xaç[†] ke, Wî xaç ke!» Pîlato wanr’a got: «Hûn Wî bibin xaç kin. Ez xwexa t’u sûcî Wîda nabînim».

7Cihûya lê veger’and û gotinê: «Qanûneke me heye û anegorî wê qanûnê[*] gerekê Ew bê kuştinê, çimkî Wî Xwe Kur’ê Xwedê h’esab kir»[+].

8Gava Pîlato ev yek bihîst, hê tirs k’ete ser. 9Ew dîsa çû hindur’ê qesira welî û Îsar’a got: «Tu ji k’u yî?» Lê Îsa caba wî neda[+]. 10Pîlato gote Wî: «Tu t’evî min xeber nadî? Tu nizanî ku h’ukumê min heye ez Te ber’dim û h’ukumê min heye Te bidime xaçkirinê?»

11Îsa lê veger’and û gotê: «Heger ji jor ter’a nehata dayînê, t’u h’ukumê te wê li ser Min t’unebûya. Lema gunê wî, yê ku Ez dame destê te hê mezin e»[+].

12Pey wê yekêr’a Pîlato dikir ku Îsa ber’da, lê cihûya kire qîr’în û gotin: «Heger tu Vî merivî ber’dî, tu ne dostê Qeyser[†] î! Her kesê ku xwe p’adşa h’esab dike, ew neyarê Qeyser e!»[+]

13Gava Pîlato ev yek bihîst, Îsa derxiste derva û ew li herema[†] dîwanê r’ûnişt, wî cîyê ku jêr’a digotin «Selê Kevirî», bi îbranî Gabata. 14R’oja t’ivdarekkirina Cejina Derbazbûnê bû, nîvro nêzîkî sih’eta donzdeha Pîlato cihûyar’a got: «Va ye P’adşê we!»

15Lê wana kire qîr’în: «Wî bibe, Wî bibe! Wî xaç ke!» Pîlato wanr’a got: «P’adşê we xaç kim?» Serekêd k’ahîna lê veger’andin: «Pêştirî Qeyser p’adşakî din bona me t’une!»[+] 16Hingê ewî Îsa da destê wan, wekî bê xaçkirinê.


Xaçkirina Îsa


(Metta 27:32-44; Marqos 15:21-32; Lûqa 23:26-43)

Wan Îsa hilda birin. 17[•]Îsa Xwexa xaçê Xwe hilda û derk’ete wî cîyê ku jêr’a dibêjin «Cîyê Qaf», bi îbranî «Golgota». 18Li wê derê Ew t’evî du merivêd din xaç kirin, her yek li k’êlekekê, Îsa nava wanda bû. 19Pîlato t’extek jî nivîsî û fêza xaçê xist, ku aha nivîsar bû: «ÎSAYÊ NISRETÊ, P’ADŞÊ CIHÛYA». 20Gelek cihûya ev nivîsara ser t’exte xwendin, çimkî ew cîyê ku Îsa lê hatibû xaçkirinê nêzîkî bajêr bû û bi îbranî, latînî û yûnanî hatibû nivîsarê[+]. 21Serekêd k’ahînêd cihûya Pîlator’a gotin: «Nenivîse ‹P’adşê cihûya›! Lê binivîse ku ‹Wî got: Ez P’adşê cihûya me›». 22Pîlato got: «Min çi nivîsî, nivîsî».

23Gava eskera Îsa xaç kirin, k’incêd Wî hildan, kirine çar p’ara, her yekîr’a p’arek. Lê k’inca Wîye ser jî hebû, ku ji sêrî h’eta binî hûnandî û bêdirûn bû. 24Hingê hevdur’a gotin: «Werin em vî neqelêşin, em p’eşk bavêjin, k’a wê k’êr’a bik’eve». Ev yek bû, wekî nivîsar bê sêrî:

«K’incêd Min nav xweda p’arevekirin
û ser p’otê Min p’eşk avîtin»[*] .

Eskera jî hema ev yek kir[+].

25Li ber xaçê Îsa dîya Wî, xatîya Wî, Meryema jina Klopas û Meryema Mejdelanî sekinî bûn[+]. 26Îsa ku dîya Xwe û ew şagirtê ku Wî jê h’iz dikir li wê derê sekinî dîtin, dîya Xwer’a got: «E’vdê! Va ye kur’ê te!»[+] 27Paşê gote şagirt: «Va ye dîya te!» Ji hingêva evî şagirtî ew bire mala xwe.


Mirina Îsa


(Metta 27:45-56; Marqos 15:33-41; Lûqa 23:44-49)

28[•]Pey vê yekêr’a Îsa zanibû her tiştêd ku wê bibûna îdî qewimîn, hingê Wî got: «Ez t’î me», wekî nivîsar bê sêrî[+]. 29Li wir firaqeke sirkêva dagirtî hebû. Wana lûfika be’rê[†] sirkêda kir, serê darika zoxêva[†] danîn û dirêjî ber devê Wî kirin. 30Gava ku Îsa sirke[†] vexwar, got: «T’emam qewimî!» Serê Xwe berjêr kir û r’uh’ê Xwe da.


Gotina p’êxember tê sêrî

31Ev yek ku r’oja t’ivdarekkirinêda[†] qewimî, cihûya nedixwest wekî cinyaz li ser xaçê bimana, çimkî ew şemî bona wana r’ojeke gelek e’zîz bû. Wana ji Pîlato hîvî kir, wekî hestûyêd r’e’nêd xaçbûyîya bêne şkênandinê û ji wir bêne hildanê[+]. 32Hingê esker hatin, pêşîyê hestûyêd r’e’nêd yekî şkênandin û peyr’a r’e’nêd yê din, ku t’evî wî hatibû xaçkirinê. 33Lê gava ku ew nêzîkî Îsa bûn û dîtin ku Ew îdî mirîye, wana hestûyêd r’e’nêd Wî neşkênandin. 34Lê dîsa ji eskera yekî r’im nek’sa Wîr’a kir û pêr’a-pêr’a av û xûnê avît[+]. 35Yê ku ev yek dît şe’detî da, wekî hûn jî bawer bikin. Şe’detîya wî r’ast e û ew zane ku r’astîyê dibêje[+]. 36Ev yeka qewimî, wekî ew nivîsar bê sêrî:

«T’u hestûyê Wî wê neyê şkênandinê»[*][+] .

37Nivîsareke din jî aha dibêje:

«Ewê li Wî binihêr’in, nek’sa k’îjanî qul kirin»[*] .


Definkirina Îsa


(Metta 27:57-61; Marqos 15:42-47; Lûqa 23:50-56)

38[•]Pey vê yekêr’a, Ûsivê[†] ji Arîmetyayê ku şagirtê Îsa bû, lê ji tirsa cihûya xwe e’yan nedikir, hîvî ji Pîlato kir ku cinyazê Îsa ji xaçê peya ke û Pîlato îzin dayê. Hingê ew çû cinyazê Îsa ji xaçê peya kir[+]. 39Nîkodêmo jî t’evî wî hat, yê ku pêşda şev hatibû cem Îsa, nêzîkî sî kîlogram[*] ûd[†] û zimir[†] t’evhevkirî anî[+]. 40Cinyazê Îsa hildan, li anegorî e’detê definkirina cihûya, biharet[†] lê dan û Ew qedekê k’itanîda k’efen kirin[+]. 41Li wî cîyê ku Îsa lê hatibû xaçkirinê baxçek hebû û wî baxçeyîda jî t’irbeke nû hebû ku hê t’u kes têda nehatibû danînê. 42Îsa kirine wê t’irbê, çimkî r’oja t’ivdarekkirina cihûya bû, t’irb jî nêzîk bû.

### 20


T’irba vala


(Metta 28:1-10; Marqos 16:1-8; Lûqa 24:1-12)

1[•]R’oja yekşemê[*] , qereberbanga sibehê zû, Meryema Mejdelanî çû ser t’irbê. Dîna xwe dayê, wê kevir ji ber derê t’irbê wêda kirî ye[+]. 2Destxweda r’evî çû cem Şimh’ûn-Petrûs û wî şagirtê din, yê ku Îsa jê h’iz dikir û wanr’a got: «Xudan ji t’irbê derxistine û em nizanin ku Ew danîne k’u derê!»[+]

3Hema hingê Petrûs û şagirtê din derk’etine derva û berbi t’irbê çûn. 4Her du jî hevr’a dir’evîyan, lê şagirtê din ji Petrûs zûtir dir’evîya û ew pêşîya wî gihîşte ser t’irbê. 5Wî xwe qûz kir û dîna xwe dayê, wê k’efen li wir e, lê xwexa nek’ete hindur’. 6Hingê Şimh’ûn-Petrûs ku pey wî dihat gihîştê, k’ete hindur’ê t’irbê, dîna xwe dayê, wê k’efen li wir e 7û destmala sêrî ne t’evî k’efen bû, lê qatkirî alîkî danî bû. 8Paşê şagirtê din jî k’ete hindur’, yê ku pêşîyê gihîştibû ser t’irbê. Ewî dît û bawer kir. 9Wan hê nivîsar fe’m nekiribû, ku gerekê Îsa ji mirinê r’abûya[+]. 10Pey vê yekêr’a şagirt veger’îyane cîyêd xwe.


Îsa Xwe nîşanî Meryema Mejdelanî dike


(Marqos 16:9-11)

11[•]Lê Meryem ji t’irbê der sekinîbû û digirîya. Wê bi girî xwe qûz kir û li hindur’ê t’irbê nihêr’î, 12hingê dîna xwe dayê, wê du milyak’etêd k’incsipî, li wî cîyê ku cinyazê Îsa lê danîbû r’ûniştine, yek berserîyê û yê din binp’îyê[+]. 13Milyak’eta wêr’a got: «E’vdê! Tu çima digirîyî?» Meryemê got: «Xudanê min hildane û ez nizanim Ew danîne k’u derê». 14Gava ewê ev yek got, li pişt xweva veger’îya û dît ku Îsa li wê derê sekinîye, lê wê nizanibû ku ew Îsa ye[+]. 15Îsa gote wê: «E’vdê, tu çima digirîyî? Tu li k’ê diger’î?» Meryemê t’irê qey ew r’ezvan e, ewê gotê: «Ez xulam, heger te Ew hildaye, minr’a bêje te Ew danîye k’u derê, wekî ez Wî ji wê derê hildim»[+]. 16Îsa gotê: «Meryem!» Meryemê berê xwe da Wî û bi îbranî gotê: «R’abbonî!» ku tê fe’mkirinê: «Dersdar».

17Îsa gote wê: «Min negire, çimkî Ez hê r’anebûme cem Bavê. Lê her’e cem birêd Min û wanr’a bêje. ‹Ezê r’abime cem Bavê Xwe û cem Bavê we, cem Xwedêyê Xwe û cem Xwedêyê we›»[+]. 18Meryema Mejdelanî çû cem şagirta û wanr’a got: «Min Xudan dît» û tiştêd ku Îsa wêr’a gotibû wanr’a gilî kir.


Îsa Xwe nîşanî şagirtêd Xwe dike


(Metta 28:16-20; Marqos 16:14-18; Lûqa 24:36-49)

19[•]Xût wê êvarê, r’oja yekşemê, gava şagirt civîyayî bûn, ji tirsa cihûya jî derî li ser wan dadayî bûn, hingê Îsa hat nava wanda sekinî û wanr’a got: «E’dilayî wer’a». 20Ev tişt got, dest û nek’sa Xwe nîşanî wan kirin. Hingê şagirt gelekî şa bûn, gava ku Xudan dîtin. 21Paşê Îsa dîsa wanr’a got: «E’dilayî wer’a. Çawa ku Bavê Ez şandim, usa jî Ez we dişînim»[+]. 22Ev yek ku got, p’ifî ser wan kir û wanr’a got: «Hanê R’uh’ê Pîroz bistînin[+]. 23Hûn gunêd k’ê bibaxşînin, ewê bêne baxşandinê, gunêd k’ê nebaxşînin, ewê neyne baxşandinê»[+].


Îsa û T’ûma

24T’ûmayê yekî ji her donzdeha, ku jêr’a «Heval-cêwî» digotin, ne t’evî wan bû gava ku Îsa hat[+]. 25Hingê şagirtêd mayîn wîr’a gotin: «Me Xudan dît». Ewî wanr’a got: «H’eta ku ez dewsa mixa destêd Wîda nebînim, t’ilîya xwe nedime ser dewsa mixa û destê xwe jî nekime nek’sa Wî, ez t’u car bawer nakim».

26Pey h’eyşt r’ojar’a, şagirtêd Îsa dîsa malda bûn û T’ûma jî t’evî wan bû. Derî dadayî bûn, lê Îsa hat, nava wanda sekinî û got: «E’dilayî wer’a». 27Paşê T’ûmar’a got: «T’ilîya xwe bîne vir û destêd Min binihêr’e, destê xwe jî bîne û bike nek’sa Min. Nebawerîyê neke, lê bawer bike!»

28T’ûma lê veger’and û gotê: «Xudanê min û Xwedêyê min!»[+] 29Îsa gote wî: «Te Ez dîtim lema bawer kir? Xwezî li wan, yêd ku nedîtine, lê bawer dikin!»[+]


Meremê vê k’itêbê

30Îsa li ber şagirtêd Xwe hê gelek nîşanêd din jî kirin, ku vê k’itêbêda nehatine nivîsarê[+]. 31Lê belê ev hatine nivîsarê, wekî hûn bawer bikin, ku Îsa ye Mesîh, Kur’ê Xwedê û bi vê bawerîya pê navê Wî jîyîna we hebe[+].

### 21


Îsa û girtina me’sîya

1Pey vê yekêr’a Îsa dîsa Xwe li devê gola Teberîyayê nîşanî şagirtêd Xwe kir. Ew bi vî awayî qewimî:[+] 2Şimh’ûn-Petrûs, T’ûmayê ku jêr’a digotin «Heval-cêwî», Natanyêlê ji Qanaya Celîlê, kur’êd Zebedî û du şagirtêd Îsaye din hevr’a bûn[+]. 3Şimh’ûn-Petrûs wanr’a got: «Ez diçim ku me’sîya bigirim». Wana wîr’a got: «Em jî t’evî te tên». Hingê ew r’abûn çûn k’etine qeyikekê, lê wê şevê t’u tişt negirtin.

4Sibeh safî bû, Îsa li devê golê sekinî, lê şagirta nizanibû ku Ew Îsa ye[+]. 5Hingê Îsa gote wan: «Lawikno! We tişt negirtîye?» Wana lê veger’and û gotinê: «Na»[+]. 6Ewî gote wan: «T’or’ê bavêjine alîyê qeyikêyî r’astê hûnê bigirin». Wana jî t’or’ avîtê û ji dest gelekbûna me’sîya nikaribûn ku t’or’ bik’işandana[+].

7Hingê wî şagirtê ku Îsa jê h’iz dikir Petrûsr’a got: «Ew Xudan e!» Gava Şimh’ûn-Petrûs bihîst ku ew Xudan e, k’inca xwe avîte ser xwe, çimkî ew te’zî bû û xwe avîte golê[+]. 8Lê şagirtêd mayîn t’or’ me’sîyava k’işandin û pê qeyikê gihîştine bejê[†], çimkî ew ne dûr bûn, lê qasî sed mêtirî dûrî bejê bûn.


Îsa t’evî şagirtêd xwe nan dixwe

9Gava ew derk’etine bejê, wir agirê ji k’omirê vêxistî dîtin, me’sî li ser û nan jî li ber. 10Îsa wanr’a got: «Hinek ji wan me’sîyêd ku we hêja girtine bînin». 11Şimh’ûn-Petrûs jî k’ete qeyikê û t’or’ k’işande bejê, ya ku sed pêncî sê me’sîyêd gir têda bûn. Haqas gelek bûn jî, lê dîsa t’or’ neqelişî.

12Îsa wanr’a got: «Werin te’ştê bixwin». Ji şagirta t’u kesî jî turuş nekir ku jê bipirsîya: «Tu k’î yî?» Çimkî wana zanibû ku Ew Xudan e. 13Hingê Îsa nêzîk bû, ew nan hilda da wan û usa jî me’sî. 14Eva îdî cara sisîya bû ku Îsa pey mirin-r’abûna Xwer’a şagirtêd Xweva xuya bû[+].


Îsa û Petrûs

15Gava wan te’ştê xwar, Îsa ji Şimh’ûn-Petrûs pirsî: «Şimh’ûnê kur’ê Yûh’enna, tu Min gelekî h’iz dikî, yan ew Min gelekî h’iz dikin?[*] » Petrûs jêr’a got: «Belê Xudan, Tu zanî ku ez Te h’iz dikim». Îsa wîr’a got: «Berxêd Min biç’êrîne».

16Îsa cara duda wîr’a got: «Şimh’ûnê kur’ê Yûh’enna, tu Min h’iz dikî?» Ewî got: «Belê Xudan, Tu zanî ez Te h’iz dikim». Îsa jêr’a got: «Şivantîyê pezêd Min bike»[+].

17Îsa cara sisêya ji Petrûs pirsî: «Şimh’ûnê kur’ê Yûh’enna, tu Min h’iz dikî?» Hingê dilê Petrûs êşîya ku Wî sê cara wîr’a got: «Tu Min h’iz dikî?» û got: «Xudan, Tu her tiştî zanî, Tu zanî ku ez Te h’iz dikim». Îsa wîr’a got: «Pezêd Min biç’êrîne. 18Ez r’ast bê xêlif ter’a dibêjim, gava ku tu xort bûyî, te xwexa qayîşa xwe girêdida û k’uda te dixwest diçûyî. Lê gava ku tu kal bî, tê destêd xwe bilind kî û yekî dinê pişta te girêde û te bibe wî cîyê ku tu naxwazî her’êyî». 19Wî ev yek got, da e’yankirinê ku ewê bi çi cûr’e mirinê r’ûmetê bide Xwedê. Pey vê yekêr’a Wî Petrûsr’a got: «Pey Min were»[+].


Îsa û şagirtê h’izkirî

20Petrûs pişt xweva zivir’î, dît ew şagirtê ku Îsa jê h’iz dike pey wan tê. Eva ew şagirt bû, yê ku şîva êvarêda xwe avîtibû h’emêza Îsa û gotibû: «Xudan ew k’î ye, ku wê nemamîya Te bike?»[+] 21Petrûs gava ew dît, ji Îsa pirsî: «Xudan, lê îjar evê çawa be?»

22Îsa wîr’a got: «Heger Ez bixwazim ku ew bimîne h’eta Ez bêm, çî ter’a ye? Tu pey Min were!»[+]

23Eva gotina nava xûşk-birada bela bû, yanê ew şagirtê nemire. Lê belê Îsa bona wî negotibû, ku ew namire, lê gotibû: «Heger Ez bixwazim ku ew bimîne h’eta Ez bêm, çî ter’a ye?»

24Eva ew şagirt e, yê ku bona van yeka şe’detîyê dide, usa jî ev yek nivîsîn. Em zanin ku şe’detîya wî r’ast e[+].

25Hê gelek kirêd din jî hene, yêd ku Îsa kirine. Heger ew bi hûr-gilî bihatana nivîsarê, bi t’exmîna min, ew k’itêbêd nivîsar wê dinyayêda cî nebûna[+].

## K’ARÊD ŞANDÎYA

### K’ARÊD ŞANDÎYA

K’ARÊD ŞANDÎYA


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]


K’ARÊD ŞANDÎYA


Pêşgotin

K’itêba «K’arêd Şandîya» dûmayîya «Mizgînîya Lûqa» ye, ya ku bi destê Lûqa hatîye nivîsarê. Meremê k’itêbê ew e, ku şiroveke peyçûyêd Mesîh çawa bi r’êberîya R’uh’ê Pîroz li Orşelîmê, Cihûstanê, Sameryayê û welatêd mayînda bûne şe’dêd Wî (1:8). Usa jî dide k’ifşê, ku civîna nû bi çi zelûlîyê û te’lî-tengîyê h’îmê xwe girt û bi alîk’arîya R’uh’ê Pîroz çawa nava wan oxirmêd giranda pêşda diçû. Alîkî dinva jî gava hê k’ûr dibî, dibînî ku eva k’itêba t’arîxa mesîhîyê ye, ku ji Filistînê nava cihûya destpêbû û paşê bû bawerîke t’emamîya dinyayê.

Em dikarin K’arê Şandîya ser sê p’ara p’arevekin:

1. Belabûna mesîhîyê Orşelîmêda, pey jorhilatina Îsar’a (1:1–8:3)

2. Belabûna mesîhîyê ji Orşelîmê û Cihûstanêda girtî h’eta Sameryayê, Şamê û cîyêd dine dor-berêd Filistînê (8:4–12:25)

3. Belabûna mesîhîyê nava welatêd dor-berê Be’ra Sipî (Be’ra Navberê), h’eta R’omayê (13:1–28:31)

Ji wan qewimandinêd vê k’itêbêda yeke here berbiç’e’v bona kirêd R’uh’ê Pîroz nivîsar e, ku R’oja Pêncîye h’esabda li Orşelîmê ser bawermendada çawa qewat barî û r’êberîya civînê kir, civîn û serwêrêd wê nav xebata wanda qewat kirin. Hînkirinêd mesîhîyêd pêşin nava dannasînkirinada xuya dibe. Awa mesele, nava dannasînîya Petrûsê şandîda pey standina R’uh’ê Pîrozr’a (2:14-36), nava dannasînîya p’aristgehêda pey qencbûna yê nigseqetr’a (3:11-26), cabdayîna Steyfanda ber civîna giregirêd Orşelîmê (7:1-53) û gotinêd Pawlosda (13:16-41; 17:22-31; 20:18-35; 22:1-21; 24:10-21; 26:2-23). Ew qewimandinêd k’itêbêda ku têne bîranînê didine k’ifşê, ku çawa dannasînkirin û hînkirinêd şandîya bi wê qudretê têne kirinê, ya ku bi qewata R’uh’ê Pîroz civînêda nava e’mirê bawermendada tê k’ifşê û bi civînê Mizgînîya Îsa Mesîh dinyayêda bela dibe.

Hazirkirina şe’detîya şandîya (1:1-26)
1. Soz û t’emîya Îsaye xilazîyê (1:1-14)
2. Bijartina Matîyo dewsa Cihûdayê Îsxeryot (1:15-26)
Şe’detîya Orşelîmêda (2:1–8:3)
Şe’detîya welatêd Cihûstanê û Sameryayêda (8:4–12:25)
Qulixê Pawlos (13:1–28:31)
1. R’êwîtîya Pawlosê şandîye pêşin (13:1–14:28)
2. Şêwira civîna Orşelîmêda (15:1-35)
3. R’êwîtîya Pawlosê şandîye duda (15:36–18:22)
4. R’êwîtîya Pawlosê şandîye sisîya (18:23–21:16)
5. Pawlosê girtî Orşelîmêda, Qeyserîyêda û r’êwîtîya wîye h’eta R’omayê û axirî (21:17–28:31)

### 1


Bona R’uh’ê Pîrozî[†] sozdayî


(Lûqa 24:49)

1T’êyofîloyê xweyîqedir, min k’itêba xweye pêşinda[*] derheqa wan h’emû tiştada nivîsî, çi ku Îsa kir û hîn kir, ji sêrîda[+] 2h’eta wê r’oja ku berbi e’zmên hate hilatinê. Lê hê berî e’zmên hilatinê Ewî bi R’uh’ê Pîroz[†] t’emî li şandîyêd[†] Xweye bijartî kir. 3Pey wan cefayêd Xwer’a Ewî gelek cara Xwe nîşanî wan dida, r’ast dida îzbatkirinê ku Ew sax e. Navbera çil r’ojîda wanva xuya dibû û derheqa P’adşatîya Xwedêda[†] wanar’a xeber dida[+]. 4Carekê gava Ewî t’evî wan nan dixwar, t’emî da wan û got: «Ji Orşelîmê[†] dernek’evin, lê belê hîvîya sozê Bavê[†] bisekinin, bona k’îjanî we ji Min bihîst[*][+] . 5Yûh’enna[†] bi avê nixumand, lê hûnê çend r’oja şûnda bi R’uh’ê Pîroz bêne nixumandinê[†]»[*][+] .


Jorhilatina Îsa


(Marqos 16:19-20; Lûqa 24:50-53)

6Gava şagirt[†] hevr’a cîkî bûn, ji Îsa pirsîn û gotinê: «Xudan[†], vî zemanîda Tê P’adşatîya Îsraêlê[†] li wan veger’înî?»[+] 7Ewî li wan veger’and û got: «Ew ne îşê we ye ku hûn wan wext û zemana bizanibin yêd ku Bavê bi h’ukumê Xwe k’ifş kirine[+]. 8Lê gava R’uh’ê Pîroz bê ser we, hûnê qewatê bistînin û ji Orşelîmêda girtî t’emamîya Cihûstanê[†], Sameryayê[†] û h’eta serê dinê jî bibine şe’dêd Min»[*][+] . 9Gava ev yek got, ber ç’e’vê wan berbi e’zmên hate hilatinê û e’wrekî ji ber ç’e’vê wan Ew veşart[*][+] .

10Ew hê zûr’ bibûn li çûyîna Wîye e’zmên dinihêr’în, va du merivêd[†] k’incsipî cem wan sekinîn[+] 11û gotin: «Gelî celîlîya! Hûn çima usa sekinî ne û li e’zmên dinihêr’in? Ew Îsayê ku ji nav we hate hilatinê, wê usa jî bê, çawa we dît Ew çû e’zmên»[+].


Bijartina Matîyo dewsa Cihûdayê[†] Îsxeryotî


(Metta 27:3-10)

12Hingê ewana ji ç’îyayê Zeyt’ûnê[†] veger’îyane Orşelîmê, ku r’îya r’ojeke şemîyê[*] dûrî Orşelîmê bû. 13Gava hatine bajêr, çûne oda mezine jorin, ew cîyê ku Petrûs[†] û Yûh’enna[†], Aqûb[†], Endrawis, Fîlîpo, T’ûma, Bertolomeyo, Metta, Aqûbê[†] Halfawo, Şimh’ûnê welatp’arist[†] û Cihûdayê[†] Aqûb têda diman[*][+] . 14Van h’emûya her gav hevr’a t’evî k’ulfeta[†] û Meryema[†] dîya Îsa û birayêd Wî dua dikirin[+].

15Wan r’ojada Petrûs nava bawermendada r’abû, (ku li wir qasî sed bîst merivî bûn) û got: 16«Gelî bira! Gerekê ev nivîsara bihata sêrî, çawa ku berî vê yekê R’uh’ê Pîroz bi devê Dawid[†] bona Cihûda[†] gotibû, ku ew bû r’êberê wan, yêd ku Îsa girtin[+]. 17Ew t’evî me nav h’esabê meda bû û p’ara wî jî nava vî qulixîda[†] bû»[+].

18(Ewî bi heqê kirê xweyî neheq e’rdek stand û li wir ser sêrî k’et, zik lê qelişî dil-h’inavê wî h’emû r’ijîyan. 19Eva yeka h’emû binelîyêd[†] Orşelîmêva e’yan bû, h’eta bi zimanê xwe jî wî e’rdîr’a Heqildima gotin, awa gotî «E’rdê xûnê».)[*][+]

20Petrûs dûmayî kir got: «Çawa k’itêba Zebûrada[†] jî nivîsar e:

‹De bira mala wî xirabe be, kesek têda nemîne›[*]

û:

‹De bira qulixê wîyî serwêrtîyê yekî din bistîne›[*][+] .

21Awa gerekê yek ji wan mêra be, k’îjan ku t’emamîya wî wextî t’evî me bûne gava Xudan Îsa t’evî me diçû dihat, 22ji nixumandina Yûh’ennada girtî h’eta wê r’oja ku Ew ji nav me berbi e’zmên hate hilatinê. Ew gerekê t’evî me bibe şe’dê r’abûna Wîye ji mirinê»[+].

23Du merî dane sekinandinê, yek Ûsivê[†] ku jêr’a Barsabo digotin (ku navê wî danîbûn Yûsto) û yê din Matîyo[+]. 24Dua kirin û gotin: «Xudan, Tu ku dilê[†] her kesî zanî, ji van her duya k’îjanî ku Tu dibijêrî bide k’ifşê,[+] 25wekî evî qulixê şandîtîyê bistîne, ji k’îjanî Cihûda[†] jê k’et ku her’e cîyê xwe». 26P’eşk ser wan avîtin, p’ara Matîyo k’et û ew ser h’esabê yanzdeh şandîyada zêde bû[+].

### 2


Hatina R’uh’ê Pîroz R’oja Pêncîye h’esabda[†]

1Gava R’oja Pêncîye h’esab hat[*] , h’emû jî hevr’a cîkî bûn[+]. 2Nişkêva ji e’zmên mîna dengê bayê qayîm dengek hat û t’emamîya wê mala ku têda r’ûniştibûn t’ijî kir. 3Hingê zimanêd mîna alava êgir wanva xuya bûn û li ser her yekî ji wan danîn[+]. 4H’emû bi R’uh’ê Pîroz t’ijî bûn û destpêkirin zimanêd mayîn xeber dan, çawa ku R’uh’ê Pîroz ew didane xeberdanê[+].

5Wî çaxî Orşelîmêda cihûyêd[†] xwedêxof diman, ew ji nav h’emû miletêd bin p’er’ê e’zmênda hatibûn. 6Gava ew deng hat, cime’teke giran civîya û t’evîhev bû, çimkî dibihîstin ku ewana bi zimanêd wan her yekî xeber didan 7û h’eyr-h’ujmek’ar, zendegirtî mayî digotin: «Ev h’emûyêd ku xeber didin ne ji Celîlê ne? 8Lê çawa ji me her yek wî zimanî dibihê, yê ku em navda dinê k’etine? 9Partoyî, medî, e’lamî, binelîyêd Mesopotamyayê, Cihûstanê, Kepedokyayê, Pontosê, Asyayê[*] , 10Firîgyayê, Pamfîlyayê, Misirê[†] û yêd li alîyê Lîbyaya nêzîkî Kûrênê û usa jî yêd xerîbe ji R’omê hatî, 11cihû[†] û necihûyêd[†] ku hatine ser bawerîya[†] cihûya, usa jî kirêtî û e’reb. Em dibihên ku evana bi zimanê me kirêd Xwedêye mezin dibêjin»[+]. 12H’emûya h’eyr-h’ujmek’ar şaşmayî hevdur’a digotin: «Ev çi h’ewal e?» 13Lê hineka jî qerfê xwe dikirin û digotin: «Pê şerava nû serxweş bûne»[+].


Dannasînîya Petrûse pey hatina R’uh’ê Pîrozr’a

14Hingê Petrûs t’evî her yanzdeha r’abû dengê xwe hilda û cime’têr’a got: «Gelî cihûya û h’emûyêd ku Orşelîmêda dimînin! Bira ev yeka weva e’yan be û guh bidine xeberêd min. 15Evana ne serxweş in, çawa ku hûn difikirin, hê sibeh zû sih’et nehe ye[*] . 16Lê eva ew yek e, çi ku Yoêl p’êxember[†] gotîye:

17‹R’ojêd axirîyêda Xwedê dibêje wê aha be:
Ezê ji R’uh’ê Xwe ser h’emû merivada bibarînim,
kur’ û qîzêd weyê p’êxembertîyê[†] bikin,
cahilêd weyê dîtinoka bibînin
û kal-pîrêd weyê jî xewna.
18Belê, Ezê wan r’ojada R’uh’ê Xwe ser xulam û carîyêd Xweda jî bibarînim
û wê p’êxembertîyê bikin.
19Jor li e’zmên
tiştêd e’cêbmayî bidime k’ifşê
û jêr ser e’rdê jî nîşana,
xûn û agir, dû û dûxan[+].
20R’oyê biqare
û hîvê jî sor be mîna xûnê,
hê berî hatina R’oja Xudane[†] mezin û nave nîşan[+].
21Û wê usa be, her kesê ku gazî navê Xudan ke wê xilaz be›[*][+] .

22Gelî îsraêlîya, van xebera bibihên! Îsayê Nisretê, merivekî ku ji alîyê Xwedêda k’ifşkirî bû, Xwedê pê Wî nava weda nîşan, k’eremet û kirêd qewat kirin, çawa ku hûn xwexa jî zanin[+]. 23Bona Wî Xwedê hê pêşda qirar kiribû û bi zanebûna Wî Ew k’ete destê we, we jî bi destê ner’asta darmixê xist kuşt[*][+] . 24Lê Xwedê qeydêd mirinêye cefê vekirin, Ew ji mirinê r’akir, çimkî mirinê nikaribû h’ukumî ser Wî bikira[*][+] . 25Dawid bona Wî dibêje:

‹Min t’imê Xudan pêşîya xwe didît,
çimkî Ew li alîyê minî r’astê ye, ku ez nelik’umim[+].
26Bona wê yekê dilê min şa bû,
zimanê min jî ji eşqa nesekinî,
bedena mine mirî jî wê bi guman bijî,
27çimkî Tu min dîyarê mirîyada[†] nahêlî,
ne jî Tê bihêlî ku Pîrozê Te bir’ize[+].
28Te r’îyêd e’mir minva e’yan kirin
û Tê şabûna dîndara Xweva min t’ijî kî›[*][+] .

29Gelî bira! H’ewce ye ku ez aşkere bona Dawidê bave’şîr wer’a bêjim, ku ew mir defin kirin, t’irba wî h’eta r’oja îro jî nava meda ye[+]. 30Lê ew ku p’êxember bû, wî zanibû ku Xwedê bi sond wîr’a soz daye, wê ji bedena wî Yekî dayne ser t’extê wî[*][+] . 31Ewî ev yek hê pêşda dît û bona r’abûna Mesîh[†] got, ku Ewê dîyarê mirîyada nemîne, ne jî bedena Wîyê bir’ize[*][+] . 32Eva ew Îsa bû, yê ku Xwedê Ew ji mirinê r’akir, ku em h’emû jî şe’de ne. 33Xwedê Ew hilk’işand da k’êleka[†] Xweye r’astê, Ewî jî R’uh’ê Pîrozî sozdayî ji Bavê stand û jorda barand, çawa ku hûn niha dibînin û dibihên[+]. 34R’ast e Dawid neçûbû e’zmana, lê wî xwexa ev yek got:

‹Xudan gote Xudanê min,
k’êleka Mine r’astê r’ûnê,[+]
35h’eta ku Ez dijminêd Te bikime binê p’îyêd Te›[*] .

36Niha bira t’emamîya mala Îsraêl r’ind zanibe ew Îsayê ku we xaç[†] kir, Xwedê Ew hin kire Xudan, hin jî Mesîh».

37Cime’tê ev yek ku bihîst, mîna tîrekê dilê wan k’et, Petrûs û şandîyêd mayînr’a gotin: «Em çi bikin, gelî bira?»[+] 38Petrûs wanr’a got: «T’obe kin û bira ji we her yek bi navê Îsa Mesîh bona baxşandina guna bê nixumandinê[†] û hûnê R’uh’ê Pîroz[†] p’êşk’êş[†] bistînin[+]. 39Ev soz bona we û zar’êd we ye, usa jî bona h’emûyêd dûr e ku Xudan Xwedê meyê gazî wan ke»[+].

40Petrûs bi gelek xeberêd mayîn bi me’rîfetî t’emî da û hîvî ji wan kir û got: «Xwe ji vî nisilê[†] neheq xilaz kin». 41Ewêd ku xeberêd wî qebûl kirin, pê avê hatine nixumandinê[†] û wê r’ojê weke sê h’ezara li hev zêde bûn. 42Wan t’imê xwe li hînkirina şandîya digirt, li hev dicivîyan, nan kerdikirin[*] û dua dikirin.


E’mirê bawermenda

43Xof û tirs dik’ete ser her kesî û bi destê şandîya gelek k’eremet û nîşan dibûn. 44H’emû bawermend hevr’a bûn û her tiştêd wan yek bû[+]. 45Hebûk[†] û milk’ê xwe jî difirotin û belayî h’emûyêd h’ewce dikirin. 46Her r’oj bi t’ifaq[†] diçûne p’aristgehê[†], malada nan kerdikirin û eşq-şa bi dilê sax xwarin dixwarin, 47şikirîya xwe Xwedê danîn û t’emamîya cime’tê li wan xweş bû. Xudan jî r’oj bi r’oj h’esabê xilazbûyîya zêde dikir.

### 3


Qencbûna yê nigada seqet p’aristgehêda

1Carekê Petrûs û Yûh’enna wextê duayê sih’eta sisîya hildik’işîyane p’aristgehê. 2Merivekî ji zikmakîyêda nigada seqet hebû, ku her r’oj danîn ber dergehê p’aristgehêyî ku Bedew dihate gotinê dadanîn, ku ji yêd dihatine p’aristgehê p’ars kira[+]. 3Evî ku dît Petrûs û Yûh’enna dik’evine p’aristgehê, lava wan kir ku p’arsê bidinê. 4Petrûs t’evî Yûh’enna li wî nihêr’î û gotê: «Li me binihêr’e!» 5Ewî jî li wan nihêr’î û ç’e’vê wî lê bû, ku wê tiştekî ji wan bistîne. 6Hingê Petrûs gotê: «Zêr’ û zîvê min t’une, lê çî min heye ezê Wî bidime te. Bi navê Îsa Mesîhê Nisretê r’abe biger’e»[+]. 7Destê wîyî r’astê girt r’akir, pêr’a-pêr’a qudûmê çoka û gûzekêd wî şidîyan[+]. 8Ewî banzda ser xwe sekinî, destpêkir ger’îya û t’evî wan k’ete p’aristgehê diger’îya, banzdida û şikirî dida Xwedê[+]. 9Gava t’emamîya cime’tê dît ku ew diger’e û şikirîyê dide Xwedê, 10nas kirin ku ew e, yê ku bona p’arsê ber dergehê p’aristgehêyî Bedew r’ûdinişt û bona tiştê ku t’evî wî qewimî zendegirtî mabûn û dih’eyîrîn.


Petrûs hêwangeha Silêmanda[†] dannasîn dike

11Evî ku Petrûs û Yûh’enna ber’nedidan, t’emamîya cime’tê e’cêbmayî berbir’î wan bezî, h’eta wî cîyê ku jêr’a digotin hêwangeha Silêman[+]. 12Petrûs ku ev yek dît, cime’têr’a got: «Gelî îsraêlîya! Hûn çima bona vê yekê e’cêbmayî mane? Çima tiherekî li me dinihêr’in? Tê bêjî qey me bi qewat yan xwedêp’aristîya xwe ew da ger’ê? 13Xwedêyê Birahîm[†], Îshaq[†], Aqûb û Xwedêyê kal-bavêd me, Berdestîyê Xwe Îsa r’ûmet kir[*] . We nemamîya[†] Wî kir û ber Pîlato[†] t’exsîr kir, gava ewî qirar kiribû ku Wî ber’de[+]. 14We yê Pîroz[†] û r’ast t’exsîr kir û yê mêrkuj xwest ku wer’a bê ber’danê[*][+] . 15We Ç’e’vkanîyê jîyînê kuşt, lê Xwedê Ew ji mirinê r’akir û em xwexa şe’de ne. 16Û qewata navê Wî eva meriva qenc kir, k’îjanî ku hûn dibînin û nas dikin. Belê wê bawerîya[†] bi navê Wî eva ber ç’e’vê we h’emûya sax-silamet kir.

17Niha gelî bira, ez zanim ku we jî mîna serwêrêd xwe bi nezanîya xwe kirîye[+]. 18Lê Xwedê çawa berî vê yekê bi devê h’emû p’êxembera bona cefê Mesîhê Xwe gotibû, usa jî kir. 19Awa t’obe kin û berbi Xwedê veger’in, ku gunêd we bêne r’esîtkirinê. 20Hingê wextêd jîyîndarîyê ji h’izûrîya Xudan wê bên û Ewê Îsa bişîne, wî Mesîhê ku berêda bona we k’ifş kirîye. 21Lazim e Ew li e’zmên bimîne, h’eta ku Xwedê her tiştî nû çêke[*] , çawa ku hê berê pêşda Xwedê bi devê p’êxemberêd Xweye pîroz gotibû[+]. 22Belê Mûsa[†] got: ‹Xudan Xwedêyê we wê ji nav birayêd weda P’êxemberekî mîna min wer’a derxe. Her çi ku wer’a bêje, gerekê hûn guhdarîya Wî bikin[+]. 23Her k’î ku guhdarîya Wî p’êxemberî neke, ji nav cime’tê wê bê qetandin û undakirinê›[*][+] . 24Û h’emû p’êxembera jî, ji Samûêl[†] girtî û yêd peyr’a çi ku gotine, bona van r’oja xeber dane. 25Hûn mîrat’xurêd[†] p’êxembera û wê peymanê[†] ne, ya ku Xwedê t’evî kal-bavêd we[*] girêda. Ewî gote Birahîm: ‹Bi zur’eta te ezê dua h’emû miletêd dinyayê bikim›[*][+] . 26Xwedê Berdestîyê Xwe Îsa miletr’a derxist û pêşîyê şande cem we, ku dua we bike û bi vî awayî we her kesî ji xirabîyêd we veger’îne».

### 4


Petrûs û Yûh’enna li ber civîna[†] giregira

1Petrûs û Yûh’enna hê cime’têr’a xeber didan, k’ahîna[†] û serwêrê nobedarêd p’aristgehê t’evî sadûqîya[†] ser wanda girtin[+]. 2Ewana aciz bibûn, çimkî wana cime’t hîn dikir, ku Îsa ji mirinê r’abûye, îzbat dikirin ku mirîyê r’abin. 3Ew girtin kirine kelê h’eta r’oja dinê, çimkî îdî êvar bû[+]. 4Lê gelekêd ku xeber dibihîstin bawer kirin, h’esabê wan gihîşte pênc h’ezara.

5R’oja dinê serwêr, r’ûspî[†] û qanûnzan[†] civîyane Orşelîmê. 6Henanê serekk’ahîn, Qeyafa, Yûh’enna, Skender û h’emûyêd mayîne ji xûn-qinêta serekk’ahîn jî li wir bûn,[+] 7Petrûs û Yûh’enna nava xweda dane sekinandinê û pirsîn: «We bi çi qewatê yan bi çi navî ev yeka kir?»[+] 8Wê demê Petrûs bi R’uh’ê Pîroz t’ijî wanar’a got: «Gelî serwêrêd cime’tê û r’ûspîya![+] 9Heger hûn îro bona vê qencîya ku vî seqetîr’a bû ji me dipirsin, ku ew çawa qenc bûye,[+] 10bira we û t’emamîya miletê Îsraêlêva e’yan be, ku eva bi saya navê Îsa Mesîhê Nisretê li ber we qencbûyî sekinî ye, Ewê ku we xaç kir û Xwedê ji mirinê r’akir. 11Ew e ‹Ew kevirê ku ji we hosta hate bêr’ûmetkirinê û bû serê e’nîşkê[†]›[*][+] . 12Bi kesekî mayîn xilazbûn[†] t’une, çimkî bin p’er’ê e’zmênda navekî din merivar’a nehatîye dayînê, ku em bikaribin bi wî xilaz bin»[+].

13Gava wana mêrk’îmîya Petrûs û Yûh’enna dît û pê h’esîyan ku evana merivne nexwendî û nezan in, e’cêbmayî man û nas kirin, ku evana t’evî Îsa bûne. 14Lê ew merivê qencbûyî ku t’evî wan sekinî dîtin û nikaribûn tiştek bigotana[+]. 15Hingê e’mirî li wan kirin, ku ew ji civîna[†] giregira derên û hevr’a şêwirîn, 16gotin: «Em van meriva çawa bikin? Çimkî h’emû binelîyêd Orşelîmêva e’yan e ku bi destê van k’eremeteke berbiç’e’v bû û em nikarin înk’ar kin. 17Lê wekî nava cime’têda hê bela nebe, em gefê li wan bixwin, ku t’u car bi Wî Navî kesîr’a xeber nedin».

18Dîsa gazî wan kirin, t’emî dane wan, ku t’u car bi navê Îsa xeber nedin û hîn nekin. 19Lê Petrûs û Yûh’enna li wan veger’andin û gotin: «K’a hûn xwexa bifikirin, gelo ev yek ber Xwedê r’ast e ku em gur’a we bikin, ne ya Xwedê[+]? 20Em nikarin bona wan tiştêd ku me xwexa dîtin û bihîstin nekine dengî». 21Wana dîsa gef li wan xwar û ber’dan. Ber cime’tê me’nîk ser wan nedîtin ku ceza bidana wan, çimkî h’emûya jî bona ew tiştê qewimî şikirî didane Xwedê[+]. 22E’mirê wî merivê ku ev k’eremeta qencbûnê jêr’a bû çil salî jortir bû.


Duayê bawermenda

23Gava Petrûs û Yûh’enna hatine ber’danê, ew çûne cem k’oma xwe û wanr’a her tişt gilî kirin, çi ku serekêd k’ahîn û r’ûspîya wanar’a gotibûn. 24Wana jî gava bihîst, hevr’a dengê xwe hildan gazî Xwedê kirin û gotin: «Ya Xweyî, E’firandarê e’rd û e’zmên, be’rê û h’emûyêd nav wanda[*] ,[+] 25Te bi R’uh’ê Pîroz pê devê bavê me, berdestîyê Xwe Dawid got:

‹Çima necihû qilqilîn û milet jî bona tiştêd p’ûç’ fikirîn?
26P’adşêd dinyayê hazir sekinîn û serwêr hevr’a miqabilî Xudan û Mesîhê Wî civîyan›[*][+] .

27Belê r’ast vî bajarîda ser berdestîyê Te Îsayê pîroz, Yê ku Te bi r’ûnkirinê[†] k’ifş kir, Hêrodes[†] û Pîlatoyê Pontîyo t’evî necihûya û miletê Îsraêlê civîyan[*] ,[+] 28wekî wan tişta bikin, çi ku Te hê berêda anegorî qewat û e’mirê Xwe k’ifş kiribû bibin. 29Niha ya Xudan, ser gef û gur’îya wanda binihêr’e, k’eremê xulamêd Xwer’a bike, wekî em mêrk’îmî xebera Te xeber din,[+] 30destê Xwe dirêj ke, wekî bi navê berdestîyê Te Îsayê pîroz ji nexweşîya qenc bin, nîşan û k’eremet biqewimin». 31Hema çawa wana dua xilaz kir, ew cîyê ku ew civîyayî bûn h’ejîya û h’emû bi R’uh’ê Pîroz t’ijî bûn, xebera Xwedê mêrk’îmî xeber didan[+].


Her tiştê bawermenda yek bû

32Dil û r’uh’ê t’emamîya cime’ta bawermenda yek bû. Ji wana t’u kesî hebûka xwer’a nedigot ku: «Ya min e», lê her tiştêd wan yek bû[+]. 33Şandîya bi qewata zor şe’detîya mirin-r’abûna Xudan Îsa didan û k’eremeke[†] mezin ser wan h’emûya bû. 34Nava wanda t’u kes h’ewcê tiştekî nîbû. Ewêd ku xweyê e’rda yan mala bûn, difirotin û qîmetê wan tiştêd firotî danîn[+] 35ber p’îyêd şandîya dadanîn û wana jî k’êr’a çi lazim bûya bela dikirin. 36Awa yekî lêwî[†] ji Qubrisê, navê wî Ûsiv[†], ku şandîya jêr’a digot Barnabas[†], ku tê fe’mkirinê: «Yê Dildayînê[*] »,[+] 37e’rdekî wî hebû firot, qîmetê wî anî ber p’îyêd şandîya danî.

### 5


Gunê Hananîya û Safêrîyayê

1Lê merivekî navê wî Hananîya t’evî jina xwe Safêrîyayê milk’ek firot, 2ji qîmetê wê hinek veşart, ku jin jî haş pê hebû, hinek jî anî li ber p’îyêd şandîya danî. 3Hingê Petrûs wîr’a got: «Hananîya! Ev çawa bû ku mîrêcin[†] qelpê xirab kire dilê te, ku tu R’uh’ê Pîrozr’a derewa bikî û ji qîmetê e’rdê hinekî veşêrî? 4Berî firotanê ne ew ya te bû? Û pey firotanêr’a jî qîmetê wê destê teda nîbû? Te çima ev yek kire dilê xwe? Te ne ku merivar’a derew kir, lê Xwedêr’a». 5Gava Hananîya ev xeber bihîstin, k’et r’uh’ê xwe da û tirseke mezin h’emûyêd ku bihîstin girt. 6Xort jî r’abûn ew k’efen[†] kirin û birine derva defin kirin.

7Weke sê sih’eta derbaz bû, jina wî ku nizanibû çi qewimîye, k’ete hindur’. 8Petrûs jê pirsî got: «Minr’a bêje, we hebûka xwe hema haqasî firot?» Ewê got: «Belê, hema haqasî». 9Hingê Petrûs wêr’a got: «Hûn çima bûne yek ku R’uh’ê Xudan bicêr’ibînin? Va ne dengê nigêd wan merivêd ku mêrê te defin kirine ji pişt dêrî tên, wê te jî derxine derva». 10Pêr’a-pêr’a ew k’ulfet k’ete ber nigêd wî û r’uh’ê xwe da. Hingê xort k’etine hindur’, ewa mirîtî dîtin, hildan birin k’êleka mêrê wê defin kirin. 11Tirseke mezin k’ete ser t’emamîya civînê[†] û h’emûyêd ku ev yek bihîstin.


K’eremetêd bi destê şandîya

12Bi destê şandîya gelek nîşan û k’eremet nav cime’têda dibûn. (H’emû bawermend hevr’a hêwangeha Silêmanda dicivîyan[+]. 13T’u kesî ji yêd mayîn newêribû nêzîkî wan bûya, lê belê cime’tê jî qedirê wan digirt. 14Lê dîsa e’laleta jina û mêra hê-hê zêde dibûn, yêd ku bawerîya xwe Xudan danîn.) 15Bona vê yekê xelqê nexweş derdixistine serê r’îya, dadanîne ser darbesta û ber’a, wekî gava Petrûs derbaz be, t’enê sîya wî bik’eve ser ji wan hineka[+]. 16E’lalet jî ji bajarêd dor-bera dihatine Orşelîmê, t’evî xwe nexweş û yêd ku ji r’uh’êd h’eram[†] cefa dik’işandin danîn û h’emû jî qenc dibûn.


Zêrandina şandîya

17Serekk’ahîn[†] û h’emûyêd t’evî wî, ku ji k’omela sadûqîya bûn, h’evsûdîyêva dagirtî r’abûn[+] 18dest avîtine şandîya, avîtine kela[†] cime’tîyê[+]. 19Lê milyak’etekî[†] Xudan wê şevê dergehêd kelê vekirin, ew derxistine derva û gote wan:[+] 20«Her’in p’aristgehêda bisekinin û cime’têr’a van h’emû gotinêd vê jîyînê bêjin». 21Wana jî guhdarî kir, sibehê zû k’etine p’aristgehê, destpêkirin hîn kirin.

Hingê serekk’ahîn k’oma xweva hat, t’evî t’emamîya k’oma r’ûspîyêd Îsraêlê, civîna giregira civand û şandine kelê ku şandîya bînin. 22Lê gava berdestî çûn, ew kelêda nedîtin, veger’îyan hatin û gotin: 23«Kela ji her alîyava dadayî bû û nobedar jî li ber dergeha bûn, lê gava me vekir, me hindur’da t’u kes nedît». 24Gava serwêrê nobedarêd p’aristgehê û serekêd k’ahîna ev xeber bihîstin, ser wan e’cêbmayî man digotin: «Gelo çi qewimîye?» 25Wê demê yekî hat wanr’a got: «Va ew merivêd we avîtibûne kelê, p’aristgehêda sekinî ne û cime’tê hîn dikin!» 26Wî çaxî serwêrê nobedara berdestîyava t’evayî çûn ew anîn, lê ne bi zorbetîyê, çimkî ji cime’tê ditirsîyan, ku wan nedine ber kevira[+].

27Ew birin ber civîna giregira dane sekinandinê, serekk’ahîn ji wan pirsî[+] 28û got: «Me h’işk t’emî li we nekir, ku bi Wî Navî hîn nekin? Lê va we Orşelîm bi hînkirina xweva t’ijî kirîye, hûn dixwazin cabdarîya xûna Wî Merivî bikine stûyê me»[*][+] . 29Petrûs û şandîyêd mayînva cab dan û gotin: «Em gerekê gur’a Xwedê bikin, ne ku ya meriva[+]. 30Xwedêyê kal-bavêd me Îsa ji mirinê r’akir, Ewê ku we darva dardakir kuşt. 31Xwedê Ew bilind kir danî li milê Xweyî r’astê, ku bibe R’êber û Xilazkir[†], wekî mecala t’obeyê û baxşandina guna bide Îsraêlê. 32Em şe’dê van tişta ne, usa jî R’uh’ê Pîroz, k’îjan Xwedê da wan, yêd ku gur’a Wîda ne»[+].

33Gava wana ev yek bihîst, gelekî hêrs k’etin û dixwestin wan bikujin[+]. 34Lê fêrisîkî[†] dersdarê[†] Qanûnê hebû, navê wî Gamalyêl û nava t’emamîya cime’têda jî xweyîqedir bû. Eva civîna giregirada r’abû sekinî e’mir kir ku şandîya xêlekê derxine derva[+] 35û wanr’a got: «Gelî îsraêlîya! Hindava vanda haş ji xwe hebin ku hûnê çi bikin. 36Wextekê T’ewdas pêşda hat, ku xwe danîbû dewsa yekî mezin û weke çarsid merivî jî xwe lê girtibûn, ew hate kuştinê, h’emû peyçûyêd wî jî t’ûr’-t’ûr’î bûn û kes nema. 37Pey wîr’a Cihûdayê Celîlê jî r’ojêd navnivîsarêda r’abû e’laleteke giran li pey xwe bir, lê ew hate kuştinê û h’emûyêd pey wî diçûn jî bela-belayî bûn[+]. 38Û niha ez vî h’alîda wer’a dibêjim, ji van meriva veger’in û wan ber’din. Heger ew şêwir yan şixul merivatî be, wê betal be, 39lê heger ji Xwedêda ye, hûn nikarin betal kin. Miqatî xwe bin nebe ku hûn r’abine ber Xwedê».

Civîna giregira gur’a wî kir, 40gazî şandîya kirin, ew dane ber qamçîya, e’mirî ser wan kirin, ku îdî bi navê Îsa xeber nedin û ber’dan. 41Evana jî ji civîna giregira çûn, şa dibûn ku bona navê Îsa hêjayî r’ezîlkirinê bûne[+]. 42Her r’oj li p’aristgehê û malada t’imê Mizgînî[†] didan û hîn dikirin ku Mesîh, Îsa ye.

### 6


Bijartina h’eft k’omekdara

1Wan r’ojada gava şagirt zêde dibûn, cihûyêd ku yûnanî[†] xeber didan hindava cihûyêd îbranîda[†][*] bîna xwe teng dikirin, çimkî xurekê ku her r’oj dihate belakirinê nedigihîşte jinebîyêd wan[+]. 2Wî çaxî her donzdeha gazî k’oma şagirta kir û gotin: «Ev yek ne r’ast e ku em dannasînîya xebera Xwedê bihêlin, xurek belakirinêva mijûl bin. 3Niha gelî bira, ji nava xweda h’eft merivêd bi şe’detîya navê qenc bibijêrin, ku bi îzbatî R’uh’ê Pîroz û serwaxtîyêva[†] t’ijî ne, wekî em wan daynine ser vî şixulî[+]. 4Lê emê xwe bidine dua û dannasînîya xeberê». 5Eva yeka h’emû bawermenda xweş hat û ev merivana bijartin: Steyfan, merivekî bi bawerî û R’uh’ê Pîrozva t’ijî, Fîlîpo, Prokoro, Nîkanor, Tîmon, Parmênas û Nîkoloyê ji Entakyayê, ku ji p’ûtp’aristîyê[†] hatibû ser bawerîya cihûya[+]. 6Evana ber şandîya dane sekinandinê, şandîya jî dua kirin û destêd xwe dane ser wan[+]. 7Û xebera Xwedê pêşda diçû, e’laleta şagirta Orşelîmêda gelekî zêde dibû û ji k’ahîna jî geleka bawerî qebûl dikirin[+].


Girtina Steyfan

8Steyfan, ew merivekî bi k’erem û qewata Xwedêva t’ijî bû, nav cime’têda k’eremet û nîşanêd mezin dikirin. 9Lê hinekêd ji k’inîşta[†] ku Azayî[*] dihate gotinê, cihûyêd ji Kûrênê û Skenderyayê û usa jî cihûyêd ji qezayêd Kîlîkyayê û Asyayê r’abûn t’evî Steyfan k’etine de’wê. 10Lê nikaribûn li ber wê serwaxtîyê û wî R’uh’ê ku pê xeber dida bisekinîyana[+]. 11Wî çaxî dizîva serê çend merîya t’ijî kirin ku bêjin: «Me bihîst ku eva tiştêd miqabilî Mûsa û Xwedê dibêje»[+]. 12Bi vî awayî cime’t, r’ûspî û qanûnzan t’evîhev kirin, r’ahiştine Steyfan, ew girtin û k’aşî civîna giregira kirin. 13Şe’dêd derew anîn dane sekinandinê û wan got: «Eva t’erka xeberdana miqabilî vî cîyê pîroz û Qanûna Mûsa[†] nake[+]. 14Me ji devê wî bihîst ku got: ‹Îsayê Nisretê wê vê P’aristgehê hilşîne û e’detêd ku Mûsa dane me biguhêze›»[+]. 15H’emûyêd civîna giregirada r’ûniştî gava li wî nihêr’în, dîna xwe danê r’eng-r’ûyê wî mîna r’eng-r’ûyê milyak’eta bû.

### 7


Cabdayîna Steyfan li ber civîna giregira

1Hingê serekk’ahîn Steyfanr’a got: «Ev yek r’ast in?» 2Ewî got: «Gelî bav û bira, bibihên! Gava bavê me Birahîm hê Mesopotamyayêda dima, ku hê neçûbû bajarê H’aranê, Xwedêyê r’ûmetê wîva xuya bû[+] 3û jêr’a got: ‹Ji welat û pismamêd xwe biqete û her’e wî welatê ku ezê nîşanî te kim›[*][+] . 4Hingê Birahîm ji welatê k’ildanîya derk’et li H’aranê ma. Pey mirina bavê wîr’a Xwedê ew warguhaste vî welatê ku hûn niha têda dimînin[+]. 5Li vê derê wargeh neda wî, ne jî dewsa nigekî, lê soz da ku vî welatî çawa milk’ bide wî û pey wîr’a jî bide zur’eta wî, gava ku hê zar’êd wî t’unebûn[*][+] . 6Xwedê wîr’a aha got: ‹Zur’eta teyê welatê xelqêda xerîbîyêda be, wê wan bikine xulam û çarsid salî bidine cefê[+]. 7Lê dîwana wî miletê ku wê jêr’a bibine xulam› Xwedê got, ‹Ezê bikim, pey wê yekêr’a ewê derên, li vî cîyî Min bih’ebînin›[*][+] . 8Paşê sinet[†] çawa nîşana peymanê da Birahîm. Awa gava Îshaq jêr’a bû, r’oja h’eyşta ew sinet kir û Îshaq jî Aqûb usa kir, Aqûb jî her donzdeh kur’êd xweye bave’şîrêd me usa kirin[*][+] .

9Bave’şîra jî ji h’evsûdîyê Ûsiv[†] çawa xulam firotin, ku wî bibine Misirê, lê Xwedê t’evî wî bû[*] ,[+] 10ew ji h’emû tengasîyêd wî xilaz kir. Gava ew ber Firewinê[†] p’adşê Misirê sekinî, Xwedê k’erem û serwaxtî dayê, p’adşê jî Ûsiv ser Misirê û t’emamîya mala xwe kire serwêr[*][+] . 11Hingê t’emamîya welatê Misirê û Kenanêda[†] bû xelayî û k’etine oxirmê giran, kal-bavêd me nikaribûn xurek destxistana.[*] 12Aqûb ku bihîst li Misirê genim dest dik’eve, cara pêşin kal-bavêd me şandin[+]. 13Cara duda Ûsiv xwe birayêd xweva da naskirinê û e’silê wî Firewinva e’yan bû[+]. 14Hingê Ûsiv şand gazî bavê xwe Aqûb û t’emamîya mala wî kir, ku serhev h’eftê pênc nefs bûn[+]. 15Aqûb berjêrî Misirê bû, ew û kal-bavêd me wir mirin[+]. 16Cinyazêd wan birine Şexemê kirine wî mezelê ku Birahîm bi qîmetekî zîva ji kur’êd Hamorê Şexemê k’ir’îbû[*][+] .

17Gava ew wextê ku Xwedê bi sond Birahîmr’a soz dabû nêzîk dibû, cime’t Misirêda gelekî zêde bibû[+]. 18Wî çaxî p’adşakî din Misirêda r’abû, ku derheqa Ûsivda tiştek nizanibû[*][+] . 19Ewî h’ilek’arî li miletê me kir û kal-bavêd me dane cefê, p’êyî ser wan kir, ku ew zar’okêd xwe bavêjine derva, ku nejîn[*][+] . 20Wî çaxî Mûsa ji dîya xwe bû, ew yekî gelekî bedew bû û sê meha mala bavê xweda mezin bû.[*][+] 21Gava ew hate avîtinê, qîza Firewin ew hilda bir, çawa kur’ xwer’a mezin kir[+]. 22Mûsa t’emamîya serwaxtîya misirîya hîn bû, xeberdan û şixulê xweda jî zor bû.

23Gava çil salîya wî t’emam bû, dilê wîr’a derbaz bû ku serîkî bide xûşk-birayêd xwe zar’êd Îsraêl. 24Ewî yekî îsraêlî dît ku yekî misirî neheqî lê dikir, çû pişta wî, h’eyf hilda yê misirî kuşt[+]. 25Mûsa t’irê[†] xûşk-birayêd wîyê fe’m bikin, ku Xwedê wê bi destê wî xilazbûnê bide wan, lê fe’m nekirin. 26R’oja dinê r’astî du îsraêlîya hat ku şer’ dikirin, xwest ku wan li hev bîne û got: ‹E’vdno! Hûn bira ne, çima neheqîyê li hevdu dikin?› 27Lê ewê ku neheqî li hevalê xwe dikir, ew de’f da û gotê: ‹K’ê tu ser me serwêr û h’akim k’ifş kirî? 28Yan tu dixwazî min jî mîna wî misirîyê duhu bikujî?›[*][+] 29Gava Mûsa ev yek bihîst, r’evî welatê Midyanê xerîbîyêda ma û li wir du kur’ jêr’a bûn[*][+] .

30Pey çil salîr’a ber’îyêda li ç’îyayê Sînayê[†] milyak’etek nava alava agirê dir’îyêda wîva xuya bû.[*][+] 31Mûsa ku dît, li ser wê yekê e’cêbmayî ma. Gava nêzîk dibûyê ku bibîne, dengê Xudan bihîst: 32‹Ez Xwedêyê kal-bavêd te, Xwedêyê Birahîm, Îshaq û Aqûb im›. Mûsa dilerizî û newêribû binihêr’îya[+]. 33Hingê Xudan gotê: ‹Çarixêd nigêd xwe bêxe, çimkî ew cîyê ku tu lê sekinî yî e’rdê pîroz e. 34Belê Min cefê cime’ta Xwe Misirêda dît û zarînîya wan bihîst, peya bûm ku wan xilaz kim. De niha were Ez te bişînime Misirê›[+].

35Ew Mûsayê ku t’exsîr kirin û gotinê: ‹K’ê tu ser me serwêr û h’akim k’ifş kirî?› Xwedê bi destê wî milyak’etê ku nav dir’îyêda wîva xuya bû, ew çawa serwêr û xilazkir şand[*][+] . 36Ewî ew ji Misirê derxistin, Misirê, be’ra Sor û ber’îyêda[†] çil salî nîşan û k’eremet kirin[*][+] . 37Mûsa hema ew bû, yê ku zar’êd Îsraêlr’a got: ‹Xwedê wê ji nav birayêd weda p’êxemberekî mîna min bona we r’ake›[*][+] . 38Mûsa ew bû, yê ku ber’îyêda nava cime’tê bû, li serê ç’îyayê Sînayê jî t’evî wî milyak’etî bû, k’îjanî t’evî wî kal-bavêd mer’a xeber dida. Eva ew bû, yê ku ew xeberêd jîyînê hildidan ku bide me[*][+] .

39Lê kal-bavêd me nexwestin gur’a wî bikin, ew t’exsîr kirin, dilêd xweda veger’îyane Misirê[+] 40û Harûnr’a[†] gotin: ‹Mer’a xwedêya çêke, ku pêşîya me k’evin, çimkî ew Mûsayê ku em ji welatê Misirê derxistin, em nizanin çi hate serê wî›[*][+] . 41Hema wan r’ojada p’ûtekî mîna golika çêkirin, qurban[†] wî p’ûtîr’a dan û bona şixulê destê xwe k’êf kirin[*][+] . 42Hingê Xwedê berê Xwe ji wan guhast û hişt ku ew steyrkêd e’zmên bih’ebînin, çawa k’itêba p’êxemberada nivîsar e:

‹Gelo çil salî qurban û h’edî[†] we ber’îyêda Minr’a dan, Mala Îsraêl[+]?
43Na, lê we konê Molox xwedê û steyrka R’emfan xwedêyê xwe hildidan,
ev sûret in, yêd ku we çêkirin,
wekî hûn wan bih’ebînin.
Bona vê yekê Ezê we biguhêzime wî alîyê welatê Babîlonê[†]›[*] .

44Konê Şe’detîyê[†] ber’îyêda t’evî kal-bavêd me bû. Ew usa hate çêkirinê, çawa Ewê ku Mûsar’a xeber da, e’mir kir ku mîna wî şikilê ku dîtibû çêke[*][+] . 45Paşê kal-bavêd me jî ew konê ku ji pêşîya wanr’a mabû, hildan anîne vî welatî, wî wextê ku wan t’evî Yêşû ji wan mileta zeft kiribûn û Xwedê ji ber kal-bavêd meva berî wan mileta dabû. Ew kon li wir ma h’eta wextê Dawid[*] . 46Dawid jî k’erem ji Xwedê stand, xwest ku xanekê bona Xwedêyê Aqûb çêke[*][+] . 47Lê Silêman bona Wî xanek çêkir[*] . 48Lê belê Yê Herî Jorin malêd bi desta çêkirîda namîne, çawa p’êxember dibêje:[+]

49‹E’zman k’ursîya Min e,
e’rd jî binê p’îyêd Min e.
Hûnê çi malê Minr’a çêkin? Xudan dibêje.
Yan jî çi cîyî bona r’ih’etîya Min?
50Ne destêd Min ev her tişt çêkirine?[*] ›

51Serh’işkno! K’afir û guhada ker’no![*] Hûn t’imê miqabilî R’uh’ê Pîroz disekinin, kal-bavêd we çawa bûne, hûn jî usa ne[*][+] . 52Kal-bavêd we ji p’êxembera k’îjan nezêrandin? Ewêd ku hê berêda bona hatina Yê R’ast digotin, dikuştin. Û va niha jî we nemamîya Wî kir û kuşt[+]. 53Wer’a Qanûn bi destê milyak’eta hate dayînê, lê we xwey nekir!»[+]


Kuştina Steyfan

54Gava ev tişt dibihîstin, hewa wan dik’et û diranêd xwe ser wî diç’ir’ikandin[+]. 55Lê Steyfan bi R’uh’ê Pîroz t’ijî berê xwe e’zmênda kir, r’ûmeta Xwedê û Îsa li milê Xwedêyî r’astê sekinî dît[+] 56û got: «Va ye ez e’zmana vebûyî dibînim û Kur’ê Mêriv[†] li milê Xwedêyî r’astê sekinî!»[+] 57Wî çaxî wana kire qîr’în û guhêd xwe girtin, h’emû hevr’a r’ahiştine wî, 58ew ji bajêr derxistin, dane ber kevira. Şe’da jî k’incêd xwe danîne ber nigêd xortekî navê wî Şawûl[+]. 59Gava kevir davîtinê, Steyfan dua kir û got: «Xudan Îsa, r’uh’ê min bistîne»[+]. 60Hingê wî çok da, bi dengê bilind kire gazî: «Xudan, vê yekê vanar’a gune[†] h’esab neke». Aha ku got, hênijî[*][+] .

### 8

1Şawûl jî qayl bû, ku ew bê kuştinê.


Şawûl pey bawermenda dik’eve

Ewê r’ojê miqabilî civîna[†] Orşelîmêda zêrandineke giran destpêbû. Pêştirî şandîya h’emûyêd bawermend belayî t’opraxêd Cihûstanê û Sameryayê bûn[+]. 2Merivêd xwedêxof Steyfan defin kirin û şîneke giran ser kirin. 3Lê Şawûl gelek zirar dida civînê, mal-mal diger’îya jin û mêr k’aşî derva dikirin davîtine kelê[*][+] .


Fîlîpo Sameryayêda Mizgînîyê dide

4Ewêd bela-belayî bibûn diger’îyan, Mizgînîya xeberê didan[+]. 5Fîlîpo jî berjêrî bajarekî Sameryayê bû, wanr’a bona Mesîh dannasîn dikir[+]. 6E’laletê bi dil guhdarîya gotinêd Fîlîpo dikir, gava dibihîstin û didîtin ew k’eremetêd ku wî dikirin. 7Ji gelek cinak’etîya[†] r’uh’êd h’eram bi dengê bilind dikirine qîr’în derdik’etin û gelek şilûşe’t, nigada seqet qenc dibûn[+]. 8Hingê şabûneke mezin k’ete wî bajarî.

9Merivek wî bajarîda hebû navê wî Şimh’ûn, ewî hê zûva sêrbazî[†] dikir û samerî[†] e’cêbmayî dikirin û xwe jî danîbû dewsa yekî mezin. 10T’emamîya cime’tê ji biç’ûka h’eta mezina bi dil guh didane wî û digotin: «Ev e ew ‹Qewata Xwedêye mezin› ku dibêjin». 11Bi dil guh didane wî, çimkî ewî zûva bi sêrbazîyêd xwe ew e’cêbmayî kiribûn. 12Lê gava ewî ew mizgînîya Fîlîpo bawer kir, ya ku bona P’adşatîya Xwedê û navê Îsa Mesîh dida, hin mêr hin jin, h’emû jî pê avê hatine nixumandinê. 13Şimh’ûn xwexa jî bawer kir hate nixumandinê û t’imê t’evî Fîlîpo bû. Û gava ew nîşan û k’eremetêd zor ku dibûn didît, e’cêbmayî dima[+].

14Şandîyêd Orşelîmêda gava bihîstin, wekî Sameryayê xebera Xwedê qebûl kirîye, Petrûs û Yûh’enna şandine cem wan[+]. 15Ew ku berjêr bûn, bona wan dua kirin ku R’uh’ê Pîroz bistînin,[+] 16çimkî h’eta hingê hê R’uh’ê Pîroz nehatibû ser ji wan t’u kesî, t’enê bi navê Xudan Îsa hatibûne nixumandinê[+]. 17Hingê Petrûs û Yûh’enna destêd xwe danîne ser wan û wana R’uh’ê Pîroz stand[+].

18Gava Şimh’ûn dît, wekî bi dest danîna şandîya R’uh’ê Pîroz distînin, p’ere dirêjî wan kir 19û got: «Evî h’ukumî bidine min jî, ku ez destê xwe daynime ser k’ê, R’uh’ê Pîroz bistîne». 20Lê Petrûs wîr’a got: «Zîvê te bira t’evî te bit’er’ibe! Te t’irê p’êşk’êşa Xwedê p’eretî tê standinê! 21P’ara te vê yekêda tiştek t’une, çimkî dilê te li ber Xwedê ne r’ast e. 22Niha ji wê xirabîya xwe veger’e, r’eca ji Xudan bike, belkî ev nêta teye xirab bê baxşandinê,[+] 23çimkî ez te nava te’layîya zirav û qeydêd neheqîyêda dibînim». 24Şimh’ûn lê veger’and û got: «Hûn bona min hîvî ji Xudan bikin, wekî ji ew gotinêd we t’u tişt neyê serê min»[+].

25Gava wana şe’detî da û xebera Xudan xeber dan, paşda veger’îyane Orşelîmê û li ser r’îya xwe gelek gundêd Sameryayêda jî Mizgînî didan[+].


Fîlîpo û nemêrê[†] ji welatê Etyûpîyê

26Hingê milyak’etekî Xudan Fîlîpor’a got: «R’abe her’e alîyê başûrê[†], ser wê r’îya ku ji Orşelîmê berjêrî Gazzayê dibe», ku çol-bestek bû[+]. 27Ew jî r’abû çû û dîna xwe dayê, va ye nemêrekî[†] ji Etyûpîyê wezîrê Kendakê, awa gotî p’adşa Etyûpîyê, ku wek’îlê t’emamîya xizna wê bû, bona h’ebandinê hatibû Orşelîmê. 28Ew ji wir vediger’îya û e’reba xweda k’itêba Îşaya[†] p’êxember dixwend. 29R’uh’ Fîlîpor’a got: «Pêşda her’e û r’ex e’rebêva here»[+]. 30Fîlîpo jî bezî nêzîk bûyê, bihîst ku ew k’itêba Îşaya p’êxember dixûne û jê pirsî: «Çi ku tu dixûnî fe’m dikî?» 31Ewî gotê: «Ezê çawa bikaribim fe’m bikim, heger yek minr’a şiroveneke?» Û hîvî ji Fîlîpo kir ku r’abe r’ex wî r’ûnê[+]. 32Ew cîyê ku wî nivîsarêda dixwend ev bû:

«Mîna peza bona serjêkirinê hate birinê
û çawa berxa li ber qusêsê xwe nake k’alîn,
devê Xwe venake.
33Ew nimiz kirin û heqê Wî jê standin.
Derheqa zur’eta Wîda k’ê wê gilî ke?
Çimkî e’mirê Wî ji r’ûbarê dinê hate hildanê»[*] .

34Nemêr ji Fîlîpo pirsî û gotê: «Ez hîvî dikim minr’a bêje, p’êxember van tişta bona k’ê dibêje? Bona xwe yan bona yekî mayîn?» 35Fîlîpo r’abû wê nivîsarêda destpêkir derheqa Mizgînîya Îsada wîr’a şirovekir[+].

36-37Gava r’îya xweda diçûn, ew gihîştine avekê û nemêr got: «Va ye av, îdî çi nahêle ku ez bême nixumandinê?»[*] 38Û nemêr e’mir kir, ku e’rebê bidine sekinandinê, her du jî k’etine avê û Fîlîpo nemêr nixumand. 39Gava ewana ji avê derk’etin, R’uh’ê Xudan Fîlîpo hilda, îdî nemêr Fîlîpo nedît, ew eşq û şa r’îya xweda çû. 40Lê Fîlîpo Aşdodêda xuya bû û diger’îya, Mizgînî dida her bajarî, h’eta Qeyserîyê jî hat.

### 9


Çawa Şawûl li Îsa vediger’e


(K’arêd Şandîya 22:6-16; 26:12-18)

1Şawûl jî h’eta hingê hê gef li şagirtêd Xudan dixwar ku wan bide kuştinê. Ew çû cem serekk’ahîn,[+] 2destûrne’me ser k’inîştêd Şamê ji wî xwestin, wekî h’ukumê wî hebe jin û mêrêd ku li pey vê R’ê diçin heger bibîne, wan bigire girêdayî bîne Orşelîmê. 3Gava diçû nêzîkî Şamê bû, nişkêva ji e’zmên r’onayîkê dora wî şewq da[+]. 4Ew k’ete e’rdê û dengek bihîst ku wîr’a digot: «Şawûl, Şawûl! Tu çima Min dizêrînî?» 5Ewî jî got: «Tu k’î yî, Xudan?» Wî dengî gotê: «Ez ew Îsa me, Yê ku tu dizêrînî[*] . 6De niha r’abe her’e bajêr, wê ter’a bê gotinê tê çi bikî». 7Ew merivêd ku t’evî wî diçûn sar bûn sekinîn û zar-ziman k’etin. Wan ew deng dibihîst, lê kesek nedidîtin. 8Şawûl ji e’rdê r’abû, ç’e’vêd wî vekirî bûn, lê tişt nedidît. Hingê destê wî girtin birine Şamê. 9Ew sê r’oja kor ma, ne xwar û ne jî vexwar.

10Şamêda şagirtekî navê wî Hananîya hebû, Xudan dîtinokêda hate ber ç’e’va û wîr’a got: «Hananîya!» Ewî got: «Ez vira me, Xudan»[+]. 11Xudan wîr’a got: «R’abe her’e wê k’ûça ku jêr’a R’ast dibêjin, mala Cihûdada bona yekî ji Tarsûsê navê wî Şawûl bipirse, çimkî va ye ew dua dike,[+] 12dîna xwe dayê, va merîk dîtinokêda hate ber ç’e’va, navê wî Hananîya, ew hat destêd xwe danîne ser wî, ku ew dîsa bibîne». 13Hananîya lê veger’and û got: «Xudan, bona vî merivî min ji geleka bihîstîye, wekî Orşelîmêda wî çiqas xirabî li cime’ta Te kirîye. 14Vir jî alîyê serekêd k’ahînada h’ukumê wî heye, h’emûyêd ku gazî navê Te dikin bigire». 15Lê Xudan jêr’a got: «Tu her’e, çimkî Min ew çawa hacetek bijartîye, wekî navê Min necihûya, p’adşa û zar’êd Îsraêlêva bide naskirinê[+]. 16Ezê Xwexa nîşanî wî kim, ku çiqasî gerekê bona navê Min cefê bik’işîne»[+].

17Hananîya jî çû k’ete wê malê, destê xwe danî ser wî û gotê: «Şawûl bira! Xudan ez şandime, ew Îsayê r’êva r’astî te hat, wekî tu dîsa bibînî û bi R’uh’ê Pîroz t’ijî bî»[+]. 18Destxweda ji ç’e’vêd wî mîna kapekê tişt jê warîyan, dît, r’abû pê avê hate nixumandinê, 19xwarin xwar û qewata wî hate cî.


Şawûl bajarê Şamêda Mizgînîyê dide

Çend r’oja Şawûl cem şagirtêd Şamêda ma[+]. 20Destxweda Şawûl destpêkir k’inîştada bona Îsa dannasîn kir û got ku: «Ew Kur’ê Xwedê ye». 21H’emûyêd ku dibihîstin, e’cêbmayî diman û digotin: «Eva ew nîne, ku Orşelîmêda yêd ku gazî Vî Navî dikirin dikuştin? Û bona wê yekê hatîye vir jî, wekî wan bigire û bibe bide destê serekêd k’ahîna?»[+] 22Lê Şawûl hînkirinêda hê qewat dibû, îzbat dikir ku Mesîh hema Îsa ye û dengê h’emû cihûyêd Şamêda dida bir’înê[+].

23Gava gelek r’oj derbaz bûn, cihû şêwirîn ku wî bikujin,[+] 24lê Şawûl nêta wane xirab h’esîya. Ew şev û r’oj ber dergehêd bajêr bûn ku wî bikujin, 25lê şagirtêd wî jî şev ew bi zembîlê dîwêrva daxistin[*][+] .


Şawûl Orşelîmêda

26Gava Şawûl hate Orşelîmê, wî dikir ku t’evî şagirta be, lê h’emû ji wî ditirsîyan, wan bawer nedikirin ku ew jî bûye şagirt. 27Hingê Barnabas ew hilda bire cem şandîya û wanr’a gilî kir, ku ewî r’êda çawa Xudan dîtîye û t’evî wî xeber daye, Şamêda jî çawa mêrk’îmî navê Îsa dannasîn kirîye[+]. 28Şawûl Orşelîmêda t’evî wan r’adibû-r’ûdinişt û bi navê Îsa Xudan mêrk’îmî dannasîn dikir. 29Usa jî t’evî cihûyêd ku bi yûnanî[†] xeber didan bi xeberdanê dik’ete de’wê, wana jî dikir ku ew bikuşta[+]. 30Gava bira vê yekê h’esîyan, ew berjêr birine Qeyserîyê û derbazî Tarsûsê kirin[+].

31Awa civîn li t’emamîya Cihûstanê, Celîlê û Sameryayê demekê e’dilayîyêda bû, r’uh’anîyêda ava dibû, bi xofa Xudan û bi dildayîna R’uh’ê Pîroz pêşda diçû, bawermend zêde dibûn.


Qencbûna Eynêyas

32Petrûs jî h’emû cîya diger’îya û berjêrî cem cime’ta Xwedêye Lîdayê jî bû. 33Wir merivek dît navê wî Eynêyas, ku h’eyşt salêd wî bûn, şilûşe’t cî-nivînada p’aldayî bû. 34Petrûs wîr’a got: «Eynêyas! Îsa Mesîh te qenc dike. R’abe û nivîna xwe bide hev». Ew pêr’a-pêr’a r’abû ser xwe[+]. 35H’emû binelîyêd Lîdayê û deşta Şaronê ew dîtin û berbi Xudan veger’îyan.


Saxbûna Tabît’ayê

36Yafayêda k’ulfeteke şagirt hebû, navê wê Tabît’a, ku «Xezal» tê welger’andinê. Eva nava h’emû qencî û xêrkirinada mabû[+]. 37Wan r’ojada ewa nexweş k’et mir û ew şûştin oda jorinda danîn. 38Yafa nêzîkî Lîdayê bû. Gava şagirta bihîst ku Petrûs li wir e, du merî şandin hîvî kirin û gotin: «Derengî nebe zû were cem me». 39Petrûs jî r’abû t’evî wan hat. Gava gihîşte wir, ew birine oda jorin, h’emû jinebîya dora wî girt û bi girî ew k’inc û kirasêd ku saxîya xweda Xezalê bona wan dirûtibûn, nîşanî wî didan. 40Hingê Petrûs h’emû derxistine derva, çok da dua kir û ser cinyazda veger’îya got: «Tabît’a! R’abe ser xwe». Ewê ç’e’vêd xwe vekirin, li Petrûs nihêr’î, r’abû r’ûnişt[+]. 41Ewî destê xwe da wê r’akire p’îya, paşê gazî cime’ta Xwedê û jinebîya kir, ew sax ber wan da sekinandinê[+]. 42Eva yeka t’emamîya Yafayêda bela bû û geleka bawerîya xwe Xudan anîn. 43Petrûs gelek r’oja li Yafayê mala Şimh’ûnê ç’ermkerda ma.

### 10


Kor’nêlyoyê necihû[†] gazî Petrûs dike û dîtinoka Petrûs

1Qeyserîyêda merivekî navê wî Kor’nêlyo hebû, r’efa «Ordîya Îtalyayêda» sersed[†] bû. 2Ew mala xweva yekî xweyîman û xwedêxof bû, cime’ta cihûyar’a jî gelek xêr dikirin û her gav ber Xwedê dua dikir[+]. 3Ewî nîvro nêzîkî sih’eta sisîya dîtinokêda ber ç’e’vê xwe aşkere milyak’etekî Xwedê dît ku hate cem wî û wîr’a got: «Kor’nêlyo!»[+] 4Ewî ku li wî nihêr’î, saw k’ete ser û got: «Çi ye Xudan?» Milyak’et gotê: «Xwedê dua û xêrêd te qebûl kirin û ew bîr nake[+]. 5De niha merîya bişîne Yafayê, gazî Şimh’ûn[†] ke, yê ku jêr’a Petrûs dibêjin. 6Ew çawa mêvan mala Şimh’ûnê ç’ermkerda ber be’rê dimîne»[+]. 7Gava ew milyak’etê ku wîr’a xeber dida çû, ewî gazî du xulamêd malê û eskerekî berdestîyî xweyîman kir 8û her tişt wanr’a gilî kir şandine Yafayê.

9R’oja dinê ewana hê diçûn û nêzîkî bajêr dibûn, Petrûs nêzîkî sih’eta donzdeha r’abû ser xênî ku dua bike[+]. 10Ew bir’çî bû xwest ku nan bixwe. Hê gava nan hazir dikirin, mîna sih’etekê ser wîr’a derbaz bû. 11Û wî dîna xwe dayê, va e’zman vebû, tiştekî mîna destexana mezin her çar goşava dardabû, dihate xwarê ser e’rdê. 12Ser wê her cûr’e h’eywanêd çarp’ê, şûlikîyêd e’rdê û teyredêd e’zmên hebûn. 13Deng hate wî: «R’abe Petrûs, serjêke û bixwe». 14Lê Petrûs got: «H’aşa ji min Xudan, min t’u car tiştekî h’eram[†] yan p’îs nexwarîye»[+]. 15Cara duda ew deng hate wî: «Ew tiştê ku Xwedê h’elal kirîye tu h’eram h’esab neke»[+]. 16Eva yeka sê cara qewimî û hingê ew destexan e’zmênva hate hilatinê.

17Petrûs hê e’cêbmayî nav xweda difikirî: «Ev çi dîtinok bû min dît?» va ew merivêd ku Kor’nêlyo şandibûn li ber dergeh sekinîn û mala Şimh’ûn pirsîn. 18Deng dan gotin: «Şimh’ûnê ku jêr’a Petrûs dibêjin li vir mêvan e?» 19Petrûs hê ser wê dîtinokê difikirî, R’uh’ jêr’a got: «Va ne sê merî li te diger’in[+]. 20De îdî r’abe her’e xwarê û dudilî nebe t’evî wan her’e, çimkî Min ewana şandine». 21Petrûs jî peya bû, çû cem wan meriva û got: «Ez im ewê ku hûn lê diger’in. Hûn bona çi hatine?» 22Wan got: «Kor’nêlyoyê sersed em şandine. Ew merivekî r’ast, xwedêxof û alîyê t’emamîya miletê cihûyada jî xweyîyê şe’detîya qenc e. Ewî e’mir ji milyak’etekî pîroz stand, ku te gazî mala xwe ke û xeberdana te bibihê»[+]. 23Hingê Petrûs ew t’eglîfî malê kirin, cîyê şevê da wan.

R’oja dinê Petrûs r’abû t’evî wan çû, çend bawermendêd Yafayê jî t’evî wî çûn. 24R’oja din gihîştine Qeyserîyê, Kor’nêlyo jî gazî xwexatî û dostêd xwe kiribû û hîvîya wan bû. 25Gava Petrûs dik’ete hindur’, Kor’nêlyo pêşîya wîda çû û k’ete ber niga û ber ta bû[+]. 26Lê Petrûs ew r’akire p’îya û gotê: «R’abe bisekine, ez xwexa jî merî me»[+]. 27Wîr’a bi xeberdanê k’ete hindur’ û li wir gelek civîyayî dîtin. 28Ewî wanar’a got: «Hûn xwexa zanin ku ne e’detê mêrê cihû ye, ku t’evî necihûya r’abe-r’ûnî, yan hevva her’in-bên. Lê Xwedê ber min vekir, wekî ez t’u kesî p’îs yan h’eram h’esab nekim[+]. 29Bona wê yekê jî gava gazî min kirin, min na-na nekir r’abûm hatim. Û ez niha dipirsim, we bona çi gazî min kirîye?»

30Kor’nêlyo got: «Berî çar r’oja, nêzîkî vî çaxî min duayê sih’eta sisîya mala xweda dikir[*] , nişkêva merivek bi k’incê çîl-qerqaş li ber min sekinî 31û got: ‹Kor’nêlyo! Xwedê duayêd te bihîstin û xêrêd teye kirî jî bîr anîn. 32Niha merîya bişîne Yafayê gazî Şimh’ûn ke, yê ku jêr’a Petrûs dibêjin, ew çawa mêvan li mala Şimh’ûnê ç’ermkerda ber be’rê dimîne›[*] . 33Min jî pêr’a-pêr’a şandine cem te û te jî qenc kir ku tu hatî. Niha em h’emû jî li ber Xwedê sekinî ne, ku çi ji Xudan ter’a hatîye e’mirkirinê bêjî, em jî bibihên».


Dannasînîya Petrûs mala Kor’nêlyoda

34Petrûs dest bi xeberdanê kir û got: «Ez niha fe’m dikim, wekî Xwedê r’astî jî firqîyê nake nava mileta[*][+] . 35Lê ji nav her miletîda, yê ku ji Wî xof dike û r’astîyê dike li Wî qebûl e[+]. 36Hûn îdî r’ind zanin ku Xwedê eva xebera zar’êd Îsraêlr’a şand, bi Îsa Mesîh Mizgînîya e’dilayîyê da, Yê ku Xudanê h’emûya ye. 37Usa jî zanin ji Celîlê girtî t’emamîya Cihûstanêda çi qewimî, pey wê nixumandinêr’a, ya ku Yûh’enna dannasîn kir,[+] 38çawa Xwedê Îsayê Nisretê bi R’uh’ê Pîroz û qewatê k’ifş kir, ku bi qencîkirinê ger’îya û h’emûyêd ku bin bindestîya mîrêcinda bûn qenc kirin, çimkî Xwedê t’evî Wî bû[+]. 39Em xwexa şe’dêd wan h’emû tişta ne, yêd ku Ewî t’opraxêd Cihûstanê û Orşelîmêda kirin. Paşê Ew darva dardakirin û kuştin, 40lê Xwedê Ew r’oja sisîya ji mirinê r’akir, da e’yankirinê, 41ne ku h’emû cime’têr’a, lê wan şe’dar’a, yêd ku pêşîyê ji alîyê Xwedêda hatibûne bijartinê, awa gotî mer’a, yêd ku pey mirin-r’abûna Wîr’a t’evî Wî xwarin û vexwarin. 42Û Ewî t’emî li me kir, wekî em cime’têr’a dannasîn kin û şe’detîyê bidin ku Ew e h’akimê mirîya û zêndîya ji Xwedêda k’ifşkirî[+]. 43H’emû p’êxember şe’detîya Wî didin, ku h’emûyêd bawerîya xwe Wî bînin, wê bi saya navê Wî baxşandina guna bistînin»[+].


Necihû jî R’uh’ê Pîroz distînin

44Petrûs hê ev tişt digotin, R’uh’ê Pîroz hate ser h’emûyêd ku ev gotin dibihîstin. 45Bawermendêd e’silê xweda cihû[*] , yêd ku t’evî Petrûs hatibûn, zendegirtî man, ku R’uh’ê Pîroz[†] çawa p’êşk’êş ser necihûyada[*] jî barî, 46çimkî bihîstin ku wana bi zimana xeber didan û şikirî didane Xwedê. Hingê Petrûs got:[+] 47«Îdî k’î dikare nehêle ku evana pê avê bêne nixumandinê[†], yêd ku mîna me R’uh’ê Pîroz jî standin?»[+] 48Wî çaxî e’mir kir ku bi navê Îsa Mesîh bêne nixumandinê. Paşê wana hîvî ji wî kir ku çend r’oja li wir bimîne[+].

### 11


Petrûs civîna Orşelîmêr’a şirovedike ku çima çûbû mala yekî necihû[†]

1Şandîya û bawermendêd alîyê Cihûstanêda diman, bihîstin ku necihûya jî xebera Xwedê qebûl kirine. 2Gava Petrûs hevraz çû Orşelîmê, bawermendêd e’silê xweda cihû ew neheq dikirin û[+] 3digotin: «Tu çûyî cem merivêd nesinetkirî û te t’evî wan nan xwarîye!»[+] 4Hingê Petrûs destpêkir bi hûr-gilî wanr’a şirovekir û got: 5«Min bajarê Yafayêda dua dikir, mîna sih’etekê ser minr’a derbaz bû. Û min dîtinokêda li ber ç’e’vê xwe dît, derdaneke mîna destexana mezin her çar goşava ji e’zmên dardabû hate xwarê, li ber min sekinî[+]. 6Ez hê zûr’ bibûm min lê dinihêr’î, min dîna xwe dayê, va ne h’eywanêd çarp’ê, r’e’wir, şûlikîyêd e’rdê û teyredêd e’zmên. 7Hingê min dengek bihîst ku minr’a got: ‹R’abe Petrûs, serjêke û bixwe›. 8Lê min got: ‹H’aşa ji min, Xudan, t’u car tiştekî h’eram yan p’îs nek’etîye devê min›. 9Cara duda ewî dengî ji e’zmên li min veger’and û got: ‹Ew tiştêd ku Xwedê h’elal kirîye, tu h’eram h’esab neke›[+]. 10Eva yeka sê cara qewimî û her tişt paşda e’zmênva hate k’işandinê. 11Hema wî çaxî sê merîyêd ku ji Qeyserîyê şandibûne pey min ber mala ku em têda diman sekinîn. 12R’uh’ minr’a got: ‹T’evî wan her’e, dudilî nebe›. Ev her şeş bira jî t’evî min hatin û em çûne mala wî merivî[+]. 13Ewî mer’a got, ku çawa mala xweda milyak’et dîtîye, ku sekinî ye wîr’a gotîye: ‹Merîya bişîne Yafayê û gazî Şimh’ûn ke, yê ku jêr’a Petrûs dibêjin[+]. 14Ewê ter’a wan gotina bêje, bi k’îjana tê û t’emamîya neferêd mala xweva xilaz bî›. 15Û min hema dest bi xeberdanê kir, R’uh’ê Pîroz hate ser wan, çawa pêşîyê hate ser me[+]. 16Wî çaxî hate bîra min ew xebera ku Xudan gotibû: ‹Yûh’enna bi avê nixumand, lê hûnê bi R’uh’ê Pîroz bêne nixumandinê›[*][+] . 17Awa heger Xwedê xût ew p’êşk’êş da wan, k’îjan da me, gava me bawerîya xwe Xudan Îsa Mesîh anî, ez k’î bûm ku miqabilî Xwedê bisekinîyama?»[+]

18Gava ku ev yeka bihîstin, dengê xwe bir’în, şikirî dane Xwedê û gotin: «Wekî usa ye Xwedê eva mecala da necihûya jî, ku ji gunekirinê veger’in û bijîn».


Bawermendêd bajarê Entakyayê

19Ewêd ku ji dest wê zêrandina pey kuştina Steyfanr’a bela-belayî bibûn, gihîştine h’eta Fînîkyayê, Qubrisê û Entakyayê û t’enê cihûyar’a xeber dannasîn dikirin[*][+] . 20Lê nava wanda hinek ji merivêd Qubrisê û Kûrênê hebûn, ku gava çûn k’etine Entakyayê, yûnanar’a[†][*] jî xeber didan, Mizgînîya Xudan Îsa didan. 21Destê Xudan wanr’a bû, geleka bawer kir, berbi Xudan veger’îyan.

22Bona wan ev deng-be’sa gihîşte civîna[†] Orşelîmê, Barnabas şandine Entakyayê[+]. 23Gava gihîştê û k’erema Xwedê dît, şa bû û dil dida wan h’emûya ku bi t’emamîya dilê xweva Xudanr’a amin bimînin. 24Barnabas merivekî qenc, R’uh’ê Pîroz û bawerîyêva t’ijî bû. Gelek cime’t ser bawermendêd Xudanda zêde bû[+].

25Hingê Barnabas derbazî Tarsûsê bû, ku li Şawûl biger’e,[+] 26ew dît anî Entakyayê. Ewana hevr’a t’emamîya salekê t’evî civînê[†] dicivîyan û gelek cime’t hîn dikirin. Pêşîyê Entakyayêda şagirt «mesîhî[†]» hatine navkirinê.

27Wan r’oja ji Orşelîmê p’êxember berjêrî Entakyayê bûn[+]. 28Ji wan yek, ku navê wî Hagabo bû, r’abû bi R’uh’ e’lam kir, ku wê t’emamîya dinyayêda bibe xelayîke giran. Û usa jî eva xelaya hêna Klawdyo Qeyserda[†] bû[*][+] . 29Hingê şagirtêd Entakyayê qirar kirin ku ji destê k’êva çiqas tê alîk’arîyê bona bawermendêd Cihûstanê bişînin. 30Usa jî kirin, bi destê Barnabas û Şawûl berpirsîyarêd civînêr’a şandin.

### 12


Kuştina Aqûb[†] û girtina Petrûs

1Wan çaxada Hêrodes[†] p’adşa destê xwe hilda ser hinekêd ji civînê ku wan bide cefê, 2Aqûbê[†] birê Yûh’enna bi şûr da kuştinê[+]. 3Ewî dîna xwe dayê, ku kirina wî li cihûya xweş hat, r’abû Petrûs jî da girtinê. Ev yek r’ojêd Cejina Nanê Şkevada[†] qewimîn[+]. 4Gava Petrûs girt, avîte kelê sparte çar t’axima, ku her t’aximek çar-çar esker bûn, wekî miqatî wî bin. Nêta wî ew bû ku pey Cejina Derbazbûnêr’a wî derxe ber cime’tê, dîwana wî bike[+]. 5Îdî Petrûs kelêda girtî bû, lê civînê bona wî bi dil û can, bi dua hîvî ji Xwedê dikir[+].


Azabûna Petrûs

6Wê şevê, ku sibetirê Hêrodes dixwest ew derxista ber cime’tê, bona dîwankirinê, Petrûs bi du zincîra girêdayî nava du eskerada r’azayî bû, nobedara jî ber dêrî nobedarîya kelê dikir. 7Nişkêva milyak’etekî[†] Xudan ber sekinî, r’onayê wî cîyî şewq da û niç’ande k’êleka Petrûs, ew h’işyar kir û gotê: «Zû r’abe». Zincîr ji destêd wî k’etin[+]. 8Hingê milyak’et wîr’a got: «Pişta xwe girêde û çarixêd xwe ser nigêd xweva ke». Ewî jî usa kir. Paşê wîr’a got: «Qap’ûtê xwe bavêje ser xwe û pey min were». 9Petrûs jî derk’et da pey wî çû, lê nizanibû ew kirina milyak’et r’ast e, wî t’irê xewnê dibîne. 10Ewana ji nobedarêd pêşin û duda derbaz bûn, h’eta dergehê h’esinî hatin, k’îjanî derdixiste nav bajêr. Dergeh xwexa li ber wan vebû, ji wir derk’etin k’ûçekê derbaz bûn, nişkêva milyak’et ji wî qetîya[+].

11Hingê Petrûs ser h’işê xweda hat, got: «Ez niha r’ast zanim ku Xudan milyak’etê Xwe şand, ez ji destê Hêrodes û ji wan h’emû tiştêd ku cihû hîvîyê bûn xilaz kirim»[+]. 12Gava ev yek fe’m kir, çû mala Meryema dîya Yûh’ennayê ku jêr’a Marqos digotin, ku li wir gelek civîyabûn dua dikirin[+]. 13Petrûs dergeh xist, carîke navê wê R’oda çû guhê xwe da ser. 14Dengê Petrûs nas kir, ji şabûna dergeh venekir, lê r’evî çû hindur’ got: «Petrûs li ber dergeh sekinî ye!» 15Wana wêr’a got: «Te h’işê xwe unda kirîye?» Lê ewa ser ya xwe bû, ku r’ast e. Wana got: «Qey milyak’etê wî ye?»[+]

16Petrûs jî serhev-serhev dergeh dixist. Gava vekirin ew dîtin, h’işê serê wan çû. 17Ewî destê xwe h’ejand ku ker’ bin û gilî kir çawa Xudan ew ji kelê derxistîye, usa jî got: «Vê yekê Aqûb[†] û xûşk-birayêd dinr’a jî bêjin». Xwexa jî r’abû çû cîkî din[+].

18Sibeh ku safî bû, esker gelekî t’evîhev bûn, gelo çi hate serê Petrûs? 19Gava Hêrodes li wî ger’îya û ew nedît, ji eskera her tişt pirsî û e’mir kir ku bêne kuştinê. Paşê Hêrodes ji Cihûstanê berjêrî Qeyserîyê bû û wir ma.


Mirina Hêrodes P’adşa

20Hêrodes li miletêd Sûr û Saydayê r’abibû xezebê. Evana jî hevr’a r’abûn hatin, Bilasto wek’îlê mala Hêrodes anîne r’ayê û hîvî kirin ku li hev bên, çimkî bajarêd wan ji welatê wî p’adşayî xurek distandin. 21R’ojeke k’ifşkirî Hêrodes k’incê p’adşatîyê lê, li herema[†] dîwanê r’ûnişt û bi cime’tî wanar’a xeber dida. 22E’laletê jî dikire qîr’în û digot: «Eva dengê xwedêkî ye, ne yê merîya ye!» 23Destxweda milyak’etekî Xudan wî xist, bona ku wî şikirî neda Xwedê, kurmî bû mir[+]. 24Lê xebera Xwedê berfire û zêde dibû[+].

25Barnabas û Şawûl gava qulixê xwe qedandin, ji Orşelîmê veger’îyan, Yûh’ennayê ku jêr’a Marqos digotin jî t’evî xwe anîn[+].

### 13


R’êwîtîya Pawlose pêşin, t’evî Barnabas (13:1–14:28)


R’uh’ê Pîroz Pawlos û Barnabas dişîne

1Civîna Entakyayêda çend p’êxember û dersdar hebûn, Barnabas, Şimh’ûnê ku jêr’a Nîgêr[*] digotin, Lûkyoyê ji Kûrênê, Menayînê ku t’evî Hêrodesê[†] serwêr[*] mezin bibû û Şawûl[+]. 2Evana ku nava h’ebandina Xudanda bûn û r’ojî[†] digirtin, R’uh’ê Pîroz[†] wanr’a got: «Barnabas û Şawûl Minr’a bona wî şixulê ku Min gazî wan kirîye cude kin»[+]. 3Wî çaxî r’ojî girtin, dua kirin, destêd xwe danîne ser wan û ew şandin.


Şandî girava[†] Qubrisêda Mizgînîyê didin

4Awa evana ku ji R’uh’ê Pîroz hatine şandinê, berjêrî Sêlûkyayê bûn û ji wir bi gemîyê derbazî Qubrisê bûn. 5Gava gihîştine Selamîsê, k’inîştêd cihûyada xebera Xwedê dannasîn dikirin û Yûh’enna jî k’omekdarê wan bû[+]. 6Ew t’emamîya wê giravê ger’îyan, gihîştine h’eta Pafosê. Li wir p’êxemberekî cihûyayî derew û sêrbaz dîtin ku navê wî Baryêşû bû[+]. 7Eva yekî ji berdestîyêd Sergîyo Pawlosê welî[†] bû. Sergîyo Pawlos jî merivekî aqil bû, evî gazî Barnabas û Şawûl kir, ku xebera Xwedê bibihê. 8Lê Baryêşûyê sêrbaz, awa gotî bi yûnanî Êlûmas, miqabilî wan r’abû û dikir ku welî ji bawerîyê bixalifîne. 9Hingê Şawûlê ku jêr’a Pawlos jî dibêjin, bi R’uh’ê Pîroz t’ijî li wî sêrbazî nihêr’î[+] 10û gotê: «Hey mixeneto û h’emû fêlbazîyava t’ijîyo! Cewrikê mîrêcin! Dijminê t’emamîya r’astîyê! Tê h’eta k’engê t’erka xalifandina r’îyêd Xudane r’ast nekî? 11Va destê Xudan niha wê ser te giran be, tê kor bî û demekê te’vê nebînî». Û destxweda mij û dûman hate ser wî, virda-wêda dik’et r’êber dixwestin. 12Wî çaxî welî ku ev yek dît, bawer kir, ser wê hînkirina bona Xudan e’cêbmayî ma.


Pawlos û Barnabas li bajarê Entakya qeza Pisîdyayê

13Hingê Pawlos hevalêd xweva bi gemîyê ji Pafosê r’êk’etin hatine Pergêya Pamfîlyayê. Yûh’enna li wir ji wan qetîya, veger’îya Orşelîmê[+]. 14Ewana jî ji Pergê çûne Entakya Pisîdyayê, r’oja şemîyê[†] k’etine k’inîştê r’ûniştin. 15Pey xwendina Qanûn û nivîsarêd p’êxemberar’a serwêrêd k’inîştê yek şandine cem wan û gotin: «Gelî bira, heger gotineke we heye ku dil bidine cime’tê, k’erem kin bêjin»[+]. 16Pawlos r’abû, destê xwe h’ejand û got:

«Gelî cime’ta Îsraêlê û necihûyêd ku ji Xwedê ditirsin guhdar bin! 17Xwedêyê vî miletê Îsraêlê kal-bavêd me bijartin û milet li welatê Misirê xerîbîyêda zêde kir. Bi destê zor ew ji wir derxistin[*] ,[+] 18çil salî ber’îyêda[*] li wan sebir kir[*][+] . 19Welatê Kenanêda k’oka h’eft mileta anî, e’rdê wan çawa cî-war da cime’ta Xwe[*][+] . 20H’eta hingê çarsid pêncî sal derbaz bû. Ji wir şûnda h’akim dane wan h’eta hêna Samûêl p’êxember[*] . 21Paşê p’adşa xwestin, Xwedê çil salî yekî ji e’şîra Binyamîn[†], Şawûlê kur’ê Kîs da wan[*] . 22Gava ew avît, Dawid ser wan kire p’adşa, ku bona wî şe’detî da û got: ‹Min Dawidê Yêşa[†] merîk dilê Xwer’a dît, wê xwestina Min gişkî bîne sêrî›[*][+] . 23Ji zur’eta wî Xwedê anegorî sozê Xwe Îsraêlr’a Xilazkirek r’akir, hema xût Îsa. 24Berî hatina Wî, pêşîyê Yûh’enna t’emamîya miletê Îsraêlêr’a dannasîn kir, ku ji gunekirinê veger’in[†] û bêne nixumandinê[*][+] . 25Gava Yûh’enna şixulê xwe ser hevda anî, got: ‹Hûn bona min çawa difikirin, ez k’î me? Ez ne Ew im, bona k’îjanî hûn difikirin. Lê va ye Ew pey min tê, ku ez ne hêja me benê çarixêd nigêd Wî vekim›[*][+] .

26Gelî bira, zar’êd xûn-qinêta Birahîm û necihûyêd nava wedaye ku ji Xwedê ditirsin, mer’a ev xebera ku pê xilaz dibin hate şandinê. 27Binelîyêd Orşelîmê û serwêrêd wan Îsa çawa Xilazkir nas nekirin, lê gava dîwana Wî kirin, gotinêd p’êxemberaye ku her şemî dixûnin anîne sêrî[+]. 28Neheqîya bona kuştinê jî ser Wî nedîtin, lê dîsa hîvî ji Pîlato kirin ku Wî bide kuştinê[*][+] . 29Gava her tiştêd ku bona Wî nivîsar bûn anîne sêrî, ji dar anîne xwarê kirine t’irbê[*][+] . 30Lê Xwedê Ew ji mirinê r’akir[+] 31û gelek r’oja Xwe wanva da xuyakirinê, k’îjan ji Celîlê t’evî Wî hatibûne Orşelîmê. Niha jî ew li ber cime’tê şe’dêd Wî ne[*][+] . 32Û em vê Mizgînîyê didine we: Çi ku Xwedê kal-bavêd mer’a soz dabû,[+] 33Ewî bona me kir, awa gotî zar’êd wanr’a, gava Îsa ji mirinê r’akir. Çawa Zebûra dudada jî nivîsar e:

‹Tu Kur’ê Min î,
Tu îro Minr’a bûyî›[*] .

34Bona vê yekê ku Ew ji mirinê r’akir û îdî Ew t’u car nar’ize, Xwedê aha gotîye:

‹Ezê wan dua-dirozgêd pîroze amin û Dawidr’a sozdayî ser weda bibarînim›[*][+] .

35Zebûreke dinda jî dibêje:

‹Tu nahêlî Pîrozê Te bir’ize›[*][+] .

36Belê Dawid zemanê xweda qirara Xwedêr’a xulamtî kir mir û gihîşte pêşîyêd xwe, bedena wî r’izî[+]. 37Lê Ewê ku Xwedê ji mirinê r’akir ner’izî. 38Niha bira ev yek weva e’yan be, gelî bira, ku bi saya Îsa wer’a bona baxşandina guna tê dannasînkirinê. Û ji wan her tiştêd ku hûn bi Qanûna Mûsa nikaribûn bêsûc bûna,[+] 39niha k’î ku bawerîya xwe Îsa bîne wê bêsûc be[+]. 40Haş ji xwe hebin, nebe ev tiştê ku p’êxembera gotîye bê serê we:

41‹Binihêr’in k’ubar-babaxno,
e’cêbmayî bin û betavebin,
çimkî Ezê r’ojêd weda kirekî bikim,
kirekî usa, ku yek wer’a bêje jî
hûnê bawer nekin›[*] ».

42Gava Barnabas û Pawlos ji wir derk’etin, hîvî ji wan kirin, ku şemîya din jî bona wê yekê wanr’a xeber din. 43Gava civîna k’inîştê bela bû, gelek cihû û ji necihûyêd ku hatibûne ser bawerîya cihûya pey Pawlos û Barnabas diçûn. Wanar’a xeber didan û dil didane wan, wekî t’imê nava k’erema Xwedêda bimînin[+].

44R’oja şemîya din nêzîkî t’emamîya bajêr civîya, ku xebera Xudan bibihê. 45Gava cihûya ew e’lalet dît, ji h’evsûdîyê miqabilî gotinêd Pawlos sekinîn û ew bêhurmet kirin[+]. 46Hingê Pawlos û Barnabas mêrk’îmî gotin: «Gerekê pêşîyê xebera Xwedê wer’a bihata xeberdanê, lê hûn ku xebera Xwedê t’exsîr dikin û xwe layîqî jîyîna h’eta-h’etayê[†] nakin, va em vediger’ine berbi necihûya[+]. 47Çimkî Xudan aha e’mirî me kir: ‹Min Tu kirî r’onaya necihûya, wekî h’eta serê dinyayê bibî mecala xilazbûnê›[*] »[+].

48Gava yêd necihû ev yek bihîstin, şa bûn şikirî didane gotina Xudan. Û ewêd ku bona jîyîna h’eta-h’etayê k’ifşkirî bûn, bawer kirin.

49Xebera Xudan t’emamîya welêtda bela bû. 50Lê cihûya hêlan dane k’ulfetêd xwedêbawere xweyîqedir, t’evî giregirêd bajêr, miqabilî Pawlos û Barnabas r’akirin û ji sînorêd xwe derxistin[+]. 51Wana jî t’oza nigêd xwe ser wanda dawşand, çûne Qonyayê[*][+] 52û şagirt bi şabûnê û R’uh’ê Pîrozva t’ijî bûn[+].

### 14


Pawlos û Barnabas bajarê Qonyayêda

1Qonyayêda jî ev yek mîna her car qewimî: Pawlos û Barnabas k’etine k’inîşta cihûya, usa xeber dan, wekî e’laleteke giran ji cihû û necihûya bawer kirin[+]. 2Lê cihûyêd ku bawer nekirin dilê necihûya qilqilandin û r’akirine miqabilî bira. 3Awa ewana gelek wext li wir man, mêrk’îmî ser Xudan xeber didan, Xudan jî xebera k’erema Xwe îzbat dikir, bi destêd wan nîşan û k’eremet didane kirinê[+]. 4Lê dutîretî k’ete bajêr, hinek li alîyê cihûya bûn, hinek jî li alîyê şandîya[+]. 5Hingê hineke ji necihûya û cihûya t’evî serwêrêd xwe qirar kirin ku wan bêhurmet kin û bidine ber kevira, 6lê ew pê h’esîyan r’evîne Lîstrayê û Dêrbê, bajarêd Lûkayonya, usa jî dor-berêd wan[+]. 7Û li wan dera Mizgînî didan.


Pawlos û Barnabas Lîstra û Dêrbêda

8Lîstrayêda yekî ji zikmakîyêda nigada şilûşe’t r’ûniştî bû, ku t’u cara neger’îyabû[+]. 9Ewî jî guhdarîya Pawlos dikir, Pawlos li wî nihêr’î û gava dît bawerîya wî bona qencbûnê heye,[+] 10bi dengê bilind gotê: «R’abe ser nigêd xwe r’ast bisekine!» Ewî jî banzda ser xwe, destpêkir ger’îya[+]. 11E’laletê gava kirina Pawlos dît, dengê xwe hildan bi lûkayonî gotin: «Xwedê dilqê însênda hatine xwarê cem me!»[+] 12Barnabasr’a Zews[†] gotin, Pawlosr’a jî Hermês[†], çimkî xeberdanêda yê pêş ew bû. 13K’ahînê Zewsê ku p’aristgeha wî li pêşberî bajêr bû, ga bi k’ofîyava[†] anîne ber dergeh, xwest ku t’evî e’laletê şandîyar’a bike qurban. 14Lê gava şandîya, Barnabas û Pawlosva ev yek bihîst, k’incêd xwe qelaştin û r’evîne nava e’laletê, kirine gazî û gotin:[+] 15«E’vdno! Hûn çima vê yekê dikin? Em jî binyat’a xweda merîne mîna we ne, Mizgînîyê didine we, ku hûn ji wan tiştêd p’ûç’ veger’in berbi Xwedêyê sax bên, Yê ku e’rd û e’zman, be’r û h’emûyêd nava wanda e’firandîye[*][+] . 16Ewî zemanê bihurîda hişt ku her milet r’îya xweda her’e. 17Lê Xwexa Xwe bê şe’detî nehişt, qencî wer’a kir, ji e’zmên baran barand, r’ez[†] jî demsalada dane we, bi xurekva hûn t’êr kirin û şabûn jî kire dilê we»[+]. 18Bi van gotina wana bi zorekê e’lalet zeft kir, ku qurbana bona wan nedin.

19Hingê ji Entakyayê û Qonyayê cihû hatin, e’lalet dane alîyê xwe, Pawlos dane ber kevira, ji bajêr k’aşî der kirin, wan t’irê mirîye[+]. 20Lê gava şagirta dora wî girt, ew r’abû k’ete bajêr û r’oja dinê t’evî Barnabas r’abû çû Dêrbê.


Pawlos û Barnabas vediger’ine Entakyaya qeza Sûryayê

21Wana ku wî bajarîda Mizgînî dan û gelek kirine şagirt, veger’îyane Lîstrayê, Qonyayê û Entakyayê. 22Dilê şagirta dişidandin û dil didane wan, ku bawerîyêda bimînin û digotin: «Gerekê em bi gelek cefak’işandinê bik’evine P’adşatîya Xwedê»[+]. 23Wana bona her civînekê berpirsîyar k’ifş kirin, bi r’ojî dua kirin û ew spartine wî Xudanê ku bawerîya xwe jê anîbûn[+].

24Ew nava Pisîdyayêr’a derbaz bûn, paşê hatine Pamfîlyayê. 25Pergêda jî xebera Xwedê dannasîn kirin, berjêr çûne Entalyayê. 26Ji wir jî bi gemîyê çûne Entakyayê, wî cîyê ku spartî k’erema Xwedê bibûn bona wî şixulê ku ser hevda anîn[+]. 27Gava hatin, civîn li hev civandin û wanr’a gilî kirin, ku Xwedê t’evî wan çi tişt kirine û çawa dergehê bawerîyê ber necihûya jî vekir. 28Li wir gelek wext t’evî şagirta man.

### 15


Şêwira civîna Orşelîmêda

1Hinek ji Cihûstanê berjêrî Entakyayê bibûn û bira hîn dikirin digotin: «Heger hûn li gora e’detê Mûsa neyêne sinetkirinê, hûn xilaz nabin»[*][+] . 2Nava wan û Pawlos, Barnabasda gelek de’w-doz pêşda hat, hingê bira qirar kir ku bona vê pirsê Pawlos û Barnabas, usa jî ji wan çend kes hevraz her’ine Orşelîmê, cem şandî û berpirsîyara[+]. 3Civînê ku ew ver’êkirin, ewana Fînîkyê û Sameryayêva derbaz bûn û h’emû bawermendar’a bona veger’andina necihûya gilî dikirin, bi vê yekê ew gelekî şa kirin. 4Gava gihîştine Orşelîmê, civînê, şandîya û berpirsîyara ew qebûl kirin û çi ku Xwedê t’evî wan kiribû wanr’a gilî kirin. 5Lê hinek bawermendêd ji k’omela fêrisîya r’abûn gotin: «Gerekê van sinet kin û wanar’a bêjin, ku Qanûna Mûsa xwey kin».

6Şandî û berpirsîyar civîyan, ku bona vê yekê bişêwirin. 7Pey gelek de’w-dozêr’a Petrûs r’abû ser p’îya û wanr’a got: «Gelî bira! Hûn xwexa zanin ku Xwedê r’ojêd pêşinda ez nav weda bijartim, ku necihû xebera Mizgînîyê ji devê min bibihên û bawer bikin[*][+] . 8Xwedêyê ku dila zane da îzbatkirinê, ku necihû jî Wîva qebûl in, gava R’uh’ê Pîroz da wan jî, çawa da me[*][+] . 9Nava me û wanda t’u firqî danenî, bi bawerîyê dilê wan paqij kir[+]. 10Îdî çima hûn Xwedê dicêr’ibînin, nîrekî usa datînine ser stûyê şagirta, ku ne kal-bavêd me karibûne bibin, ne jî me[+]? 11Ev yek aha nabe, lê em bawer dikin, ku çawa em bi k’erema Xudan Îsa xilaz dibin, usa jî ew»[+].

12Hingê t’emamîya civatê dengê xwe bir’î û guhê xwe dane ser gotinêd Barnabas û Pawlos ku Xwedê bi destêd wan çiqas nîşan û k’eremet nava necihûyada kiribûn. 13Gava ewana ker’ bûn, Aqûb[†] deng hilda û got: «Gelî bira! Guh bidine min[+]. 14Şimh’ûn gilî kir, ku çawa pêşîyê Xwedê r’e’ma Xwe li necihûya kiribû, ku ji nava wan cime’tekê derxe, wekî navê Wî hildine ser xwe. 15Vê yekêr’a gotinêd p’êxembera jî li hev digirin, çawa nivîsar e:

16‹Ji vir şûnda Ezê veger’im,
konê Dawidî k’etî dîsa vegirim,
çî wî jî ku xirab bûye Ezê çêkim
û wî dîsa bidime r’agirtinê,
17wekî h’erçê merivêd mayîn
û h’emû necihûyêd ku navê Min ser wan e,
li Xudan biger’in.
18Ew Xudanê ku van tişta hê ji dewrêd berêda e’yan kirîye dibêje›[*] .

19Bona vê yekê jî ez aha r’ê têr’a dibînim ku em ze’metê nedine ewêd ku ji necihûya berbi Xwedê tên, 20lê em ne’mekê wanr’a binivîsin, ku h’evza xwe ji wan qurbanêd ku p’ûtar’a têne dayînê bikin, usa jî ji bênamûsîyê, goştê mirar û xûnê[*][+] . 21Fe’mdarî ye ku hê qur’nêd derbazbûyîda Qanûna Mûsa her bajarîda tê hînkirinê û h’emû r’ojêd şemîya k’inîştada wê dixûnin».


Cabdayîna civîna Orşelîmê

22Hingê li şandîya, berpirsîyara û t’emamîya civînê xweş hat, ku ji nava xweda çend meriva bibijêrin û t’evî Pawlos û Barnabas bişînine Entakyayê. Ev bûn yêd ku hatine şandinê: Cihûdayê ku jêr’a digotin Barsabo û Sîlas. Nava bawermendada evana e’yan bûn[+]. 23Bi destê wan ev ne’me şandin aha nivîsar:

«Em birayêd weye şandî û berpirsîyar silava li we birayêd ji necihûyaye Entakyayê, Sûryayê û Kîlîkyayê dikin.

24Me bihîstîye ku ji nava me hinek derk’etine, ku me xwexa t’emî nedane wan, lê wan bi xeberêd xwe ze’met dane we û fikirêd we t’evîhev kirine[*][+] . 25Bona vê yekê li t’emamîya şêwira civîna me xweş hat, ku em meriva bibijêrin t’evî birayêd meye delal Barnabas û Pawlos bişînine cem we, 26yêd ku e’mirê xwe dane navê Xudanê me Îsa Mesîh. 27Awa em Cihûda û Sîlas dişînin, wekî ew jî van tişta bi devê xwe wer’a bêjin. 28Li R’uh’ê Pîroz xweş hat, usa jî li me, ku t’u barî nedine ser milê we, pêştirî van tiştêd h’ewce:[+] 29Dûrî qurbanêd p’ûta, xûnê, mirarîyê[†] û bênamûsîyê bin. Heger hûn xwe ji van tişta xwey kin, qenc e. Hûn xweş bin, de ma xatirê we».

30Hingê ew ver’êkirin, berjêr çûne Entakyayê cime’t civandin, ne’me dane wan. 31Gava xwendin, bona wê dildayînê p’ir’ şa bûn. 32Cihûda û Sîlas jî ku p’êxember bûn, bi gelek xebera dil dane bawermenda û ew şidandin[+]. 33-34Gelek wext li wir man, paşê bawermenda ew bi xêr û silamet paşda şandine cem wan, yêd ku ew şandibûn.[*] 35Pawlos û Barnabas jî Entakyayêda diman, t’evî gelekêd mayîn xebera Xudan hîn dikirin û dannasîn dikirin[+].


R’êwîtîya Pawlose duda (15:36–18:22)


Pawlos û Barnabas ji hevdu diqetin

36Çend r’oja şûnda Pawlos gote Barnabas: «Were em veger’in serîkî bidine wan xûşk-bira, k’îjanar’a me h’emû bajarada xebera Xudan dannasîn kirîye, dîna xwe bidinê k’a h’alê wan çawa ye». 37Barnabas dixwest Yûh’ennayê ku jêr’a Marqos digotin jî t’evî xwe bibirana,[+] 38lê Pawlos r’ê têr’a nedidît, yê Pamfîlyayêda ji wan qetîya û t’evî wan şixul nekir t’evî xwe bibirana[*][+] . 39Hingê ya wan li hev negirt, ev bû me’nî ji hev qetîyan. Barnabas Marqos hilda bi gemîyê çû Qubrisê, 40Pawlos jî Sîlas bijart û ji bira spartî k’erema Xudan bûn, r’êk’etin çûn[+]. 41Li Sûryayê û Kîlîkyayê diger’îyan, civîn dişidandin.

### 16


Tîmot’êyo hevaltîyê Pawlos û Sîlasr’a dike

1Hingê Pawlos hate Dêrbê û Lîstrayê. Li wir şagirtek hebû navê wî Tîmot’êyo, kur’ê k’ulfeteke cihûye bawermend bû, lê bavê wî yûnan bû[+]. 2Bawermendêd Lîstrayê û Qonyayê hindava wîda qenc xeber didan. 3Pawlos xwest wî t’evî xwe bibe û bona wan cihûyêd wan dera girt ew sinet kir, çimkî h’emûya jî zanibû ku bavê wî yûnan e[+]. 4Gava bajarar’a derbaz dibûn, ew t’emîyêd ku şandîya û berpirsîyarêd Orşelîmê qirar kiribûn, didane bawermenda ku xwey kin[+]. 5Awa civîn jî bawerîyêda dişidîyan û r’oj bi r’oj h’esabê wan zêde dibû[+].


Mekedonî xewnêda gazî Pawlos dikin

6Nava sînorêd Firîgya û Galatyayêda ger’îyan, çimkî R’uh’ê Pîroz[†] nehişt ku qeza Asyayêda xebera Xwedê bêjin[+]. 7Gava nêzîkî Mîsyayê bûn, kirin ku her’ine Bîtênyayê, lê R’uh’ê Îsa îzin neda wan[+] 8û ber Mîsyayêva derbaz bûn berjêr çûne Troyayê[+]. 9Şev Pawlos dîtinokêda ber ç’e’vê xwe dît, yekî mekedonî sekinî bû hîvî ji wî dikir û digot: «Were Mekedonyayê alî me bike». 10Gava wî ew dîtinok dît, me[*] destxweda xwest ku her’ine Mekedonyayê. Me fe’m kir, ku Xwedê me dişîne wir, wekî Mizgînîyê bidine wan.


Fîlîpyayêda Lîdya berbi Xudan vediger’e

11Em ji Troyayê bi gemîyê derk’etin r’ast çûne Samotraxê, r’oja dinê Nêyapolîsê. 12Ji wir jî çûne Fîlîpyayê, bajarekî ne’yîya Mekedonyayêyî e’yan, usa jî ku bajarekî R’omayê[*] ye. Wî bajarîda em çend r’oja man[+]. 13R’oja şemîyê em ji dergehê bajêr derk’etin çûne devê ç’êm, ew der çawa em difikirîn, cîyê dua bû. Me r’ûniştî t’evî k’ulfetêd civîyayî xeber dida, 14k’ulfeteke xwedêbawer ji bajarê Tîyatîrayê, navê wê Lîdya ku k’incêd şîrk[†] difirotin, guhdarî dikir. Xudan dilê wê vekir ku guh bide gotinêd Pawlos[+]. 15Gava ew neferêd xweva pê avê hatine nixumandinê, hîvî ji me kir û got: «Heger hûn min bawermenda Xudan h’esab dikin, k’erem kine mala min, li wir bimînin». Û zor li me kir em birin[+].


Pawlos û Sîlas bajarê Fîlîpyayêda têne girtinê

16Carekê em diçûne cîyê duakirinê, carîk r’astî me hat, ku r’uh’ê k’oç’ektîyê pêr’a bû, evê bi wê k’oç’ektîyê xweyêd xwer’a p’ir’ k’ar danî. 17Eva pey Pawlos û me k’etibû, dikire qîr’în û digot: «Ev merivana xulamêd Xwedêyê Herî Jorin in, ku wer’a bona r’îya xilazbûnê dannasîn dikin!» 18Ev yeka ewê gelek r’oja dikir, h’eta ku Pawlos aciz bû, veger’îya û wî r’uh’îr’a got: «Bi navê Îsa Mesîh e’mirî te dikim ji wê derê!» Û pêr’a-pêr’a ew ji wê derk’et[+]. 19Gava xweyêd wê dîtin ku gumana k’ara wan hate bir’înê, Pawlos û Sîlas girtin, k’aşî meydana bajêr cem serwêra kirin, 20ew birine ber serdarêd R’omayê û gotin: «Ev merivana cihû ne û bajarê me t’evîhev dikin. 21E’detê usa me bajarvanêd R’omayê[†] hîn dikin, ku ne mer’a cayîz e qebûl kin, ne jî bikin»[+]. 22E’laletê h’icûmî ser wan kir, serdara jî k’incêd ser wan qelaştin û e’mir kirin ku wan bidine ber şiva[+]. 23Pey gelek lêdanêr’a avîtine kelê û e’mirî serwêrê kelê kirin, ku r’ind miqatîyê wan bike. 24Ewî ku ev e’mir stand, ew avîtine zindanê û nigêd wan qeydada şidandin[+].

25Nêzîkî nîvê şevê Pawlos û Sîlas dua dikirin û eşqî Xwedê distiran, girtîya jî guhê xwe danîbûne ser wan[+]. 26Nişkêva e’rd qayîm h’ejîya, h’eta ku h’îmêd kelê jî çûn-hatin, destxweda h’emû derî vebûn, qeyd-zincîrêd h’emûya hatine vekirinê[+]. 27Gava serwêrê kelê h’işyar bû û derêd kelê vekirî dîtin, şûr k’işand ku xwe bikuje, çimkî wî t’irê girtî r’evîne[*][+] . 28Lê Pawlos bi dengê bilind kire gazî û got: «T’u zîyanê nede e’mirê xwe, em h’emû jî vira ne!» 29Ewî ç’ira xwest, r’evî hindur’, lerizî xwe avîte ber Pawlos û Sîlas[+]. 30Ew derxistin û got: «Ez xulam! Ez çi gerekê bikim ku xilaz bim?»[+] 31Wana jî got: «Bawerîya xwe Xudan Îsa bîne, tê neferêd xweva xilaz bî»[+]. 32Hingê xebera Xudan wî û wan h’emûyar’a gotin, yêd ku mala wîda bûn. 33Hema wê şevê serwêrê kelê ew birin, birînêd wan şûştin û pêr’a-pêr’a ew neferêd xweva pê avê hatine nixumandinê[+]. 34Ew anîne mala xwe, sifre li ber wan danî û t’emamîya neferêd xweva şa bûn, ku bawerîya xwe Xwedê anîn[+].

35Gava sibeh safî bû, serdara zapidêd xwe şandin û gotin: «Wan meriva ber’de». 36Serwêrê kelê ev yek Pawlosr’a got: «Serdar merî şandine wekî hûn bêne ber’danê. Niha r’abin bi xêr û silamet her’in». 37Lê Pawlos wanr’a got: «Em, bajarvanêd R’omayê[†], bê dîwan bi cime’tî dane ber şiva avîtine kelê! Û niha dixwazin bi dizîva me derxin? Na, ev yek nabe, bira xwexa bên me derxin»[+]. 38Zapida ev xeberana gîhandine serdara. Gava ku bihîstin ew bajarvanêd R’omayê ne, tirsîyan 39hatin xwe avîtine wan, paşê ew derxistin û hîvî kirin ku ji bajarê wan her’in[+]. 40Ew jî ji kelê derk’etin çûne mala Lîdyayê, li wir xûşk-bira dîtin, dil dane wan û paşê r’êk’etin çûn[+].

### 17


Qalme-qalma bajarê T’êsalonîkêda

1Ewana Emfîpolîs û Apolonyayêva derbaz bûn hatine T’êsalonîkê, wî cîyê ku k’inîşta cihûya hebû[+]. 2Pawlos jî mîna e’detê xwe çû nava wan û sê r’ojêd şemîyê wanar’a dik’ete xeberdanê, ji nivîsara[+] 3şirovedikir û wanr’a îzbat dikir, ku gerekê Mesîh cefa bik’işanda û ji mirinê r’abûya û digot: «Ev Îsayê ku ez wer’a dannasîn dikim, ew Mesîh e»[+]. 4Hinekêd ji wan bawer kirin xwe li Pawlos û Sîlas girtin, usa jî e’laleteke xwedêbawerêd yûnan[†] û gelek k’ulfetêd xweyîqedir.

5Lê ji cihûya hineka ji h’evsûdîyê çend merivêd bêkêre ner’ast civandin, kirine qalme-qalm, bajar t’evîhev kirin û h’icûmî ser mala Yason kirin, dixwestin Pawlos û Sîlas banîna ber cime’tê[+]. 6Gava ew nedîtin, Yason t’evî çend birava k’aşî cem serwêrêd bajêr kirin, dikirine qîr’în digotin: «Ewêd dinya t’evîhev kirine gihîştine vira jî 7û Yason ew qebûl kirine mala xwe! Evana h’emû jî miqabilî e’mirêd Qeyser diçin û dibêjin: ‹P’adşakî din heye, navê wî Îsa ye›»[+]. 8Bi van gotina e’lalet û serwêrêd bajêr t’evîhev kirin. 9Hingê ji Yason û yêd mayîn k’efîl[†] standin, ew ber’dan.


Pawlos û Sîlas bajarê Beroyayêda

10Hema çawa te’rî k’ete e’rdê, bira Pawlos û Sîlas şandine Beroyayê. Ew ku gihîştine wir, çûne k’inîşta cihûya. 11Ev cihû ji yêd T’êsalonîkê serwaxttir bûn, xebera Xwedê bi dil û can qebûl kirin û her r’oj nivîsarada k’ûr dibûn, k’a ev tişt usa ne. 12Ji wana geleka bawer kir, usa jî gelek k’ulfetêd yûnane xweyîqedir û mêr jî ne kêm bûn. 13Gava cihûyêd T’êsalonîkê bihîstin ku Pawlos xebera Xwedê Beroyayêda jî dannasîn dike, hatin wir jî hêlan dane e’laletê û ew t’evîhev kirin. 14Wî çaxî bira Pawlos destxweda şandine ber be’rê, lê Sîlas û Tîmot’êyo Beroyayêda man. 15Ewêd ku Pawlos ver’êdikirin, ew h’eta At’înayê birin, paşê ji Pawlos t’emî standin ku Sîlas û Tîmot’êyo zû her’in bigihîjine wî, xwexa jî paşda veger’îyan.


Pawlos li bajarê At’înayê

16Gava At’înayêda Pawlos hîvîya wan bû, dilê wî ne r’ih’et bû, çimkî dît bajar nava p’ûtp’aristîyêda bû[+]. 17Awa ewî k’inîştêda cihû û yûnanêd[†] xwedêbawerr’a û li meydanê bajêrda jî her r’oj r’astî k’ê dihat wanr’a dik’ete xeberdanê. 18Çend fîlosofêd êpîkûrî[†] û stoyxî[†] wîr’a k’etine h’ucetê û hineka digot: «Evî devbelayî bêt’ewşe çi dixwaze bêje?» Hineka jî digot: «Usa tê k’ifşê, ku eva derheqa xwedêyêd xerîbda dannasîn dike». Aha digotin, çimkî ewî bona Îsa û r’abûna mirîya dannasîn dikir. 19Wî çaxî ew hildan birine ber civîna Aryopagoyê[†] û gotin: «Em dikarin bona wê hînkirina nûye ku tu dannasîn dikî bizanibin[+]? 20Tu tiştêd xerîb me didî bihîstinê, lema jî em dixwazin me’na wan bizanibin». 21H’emû at’înî û xerîbêd ku wir diman, tiştekî mayînva mijûl nedibûn, pêştirî tiştêd nû gotinê yan bihîstinê.

22Hingê Pawlos ber civîna Aryopagoyêda sekinî û got: «Gelî at’înîya! Ez dîna xwe didimê, ku hûn ji h’emû alîyava gelekî h’ebandinêva mijûl in. 23Çimkî gava ez ger’îyam, min dîna xwe da h’ebandinêd we, min gorîgehek[†] dît ku ser wê nivîsar bû ‹XWEDÊYÊ NENASR’A›. Awa Ewê ku hûn nas nakin dih’ebînin, ez bona Wî wer’a dannasîn dikim. 24Xwedêyê ku ev dinya û h’emûyêd nava wêda e’firandîye, Ew Xudanê e’rd û e’zmên e û p’aristgehêd bi desta çêkirîda namîne[*] ,[+] 25ne jî ç’e’vê Wî destê meriva ye ku xizmetk’arîya Wî bikin, çawa Yekî h’ewcê tiştekî, lê Ew xwexa e’mir, bînê û her tiştî dide h’emûya[+]. 26H’emû miletêd dinyayê ji xûnekî xuliqand, ku ser r’ûyê t’emamîya dinyayê bijîn. Ewî zeman û sînorêd cî-misk’ena wanr’a k’ifş kirin[+]. 27Ewî ev yekana kirin, wekî meriv li Wî biger’in, belkî bip’elînin bibînin. Lê Ew Xwedê ji me her kesî ne dûr e jî, 28çimkî ‹em bi Wî dijîn, dimeşin û hene›[*] . Çawa çend şayîrêd we jî gotine: ‹Em r’ast zar’êd Wî ne›[*][+] .

29Awa ku em ji Xwedê bûne, gerekê em Xwedê aha neşibînin mîna zêr’, zîv, yan kevirê ku bi h’iş û hostatîya meriva hatine k’olandinê. 30Xwedê dîna Xwe nedaye h’emû zemanêd ku merivayîyê Ew nas nekirîye, lê niha her dera t’emî li h’emû meriva dike, ku ji gunekirinê veger’in[†][+]. 31Çimkî Ewî r’ojek k’ifş kirîye, k’îjanêda wê dîwana dinê r’ast bi destê Merivekî bike, Yê ku Ewî k’ifş kirîye. Xwedê ev yekana h’emûyar’a dane îzbatkirinê, gava Ew meriv ji mirinê r’akir»[+].

32Gava bona r’abûna mirîya bihîstin, hinek pê k’enîyan, lê hineka jî got: «Bona wê yekê emê careke din ji te bibihên». 33Û Pawlos ji nav civîna wan derk’et çû. 34Lê hineka xwe li wî girt, bawer kirin. Nava wanda bûn Dîyonîsyoyê endemê Aryopagoyê û k’ulfeteke navê wê Damerîs, t’evî hinekêd mayîn.

### 18


Pawlos bajarê Korint’êda

1Ji wir şûnda Pawlos ji At’înê r’êk’et hate Korint’ê. 2Li wir yekî cihû navê wî Akîla dît, bûyîna xweda ji Pontosê. Eva t’evî k’ulfeta xwe Priskîlayê nû ji Îtalyayê hatibû, çimkî Qeyser Klawdyo e’mir kiribû, ku h’emû cihû ji R’omê derk’evin. Pawlos çû cem wan,[+] 3cem wan ma û t’evî wan xebitî, çimkî p’êşê wan yek bû, kon çêdikirin. 4Ew h’emû r’ojêd şemîya k’inîştada cihû û yûnanar’a[†] dik’ete xeberdanê, ew didane bawerkirinê[+].

5Gava Sîlas û Tîmot’êyo ji Mekedonyayê hatin, Pawlos bi xîret t’emamîya wextê xwe da hînkirina Xeberê[*] û cihûyar’a şe’detî dida ku Mesîh, Îsa ye[+]. 6Gava ew miqabilî wî r’abûn û ew bêhurmet kirin, ewî k’incê xwe dawşand û gote wan: «Xûna we serê we be, ez bêsûc im. Ji vir şûnda ezê her’ime cem necihûya»[+]. 7Ew hingê ji wir çû k’ete mala yekî navê wî Tîto Yûsto. Ew merivekî necihû bû, lê xwedêbawer bû, mala wî k’êleka k’inîştê bû. 8Kirîspoyê serwêrê k’inîştê jî neferêd xweva bawerîya xwe Xudan anî û ji korint’îya geleka ku bihîstin, bawer kirin û pê avê hatine nixumandinê[+].

9Şevekê Xudan dîtinokêda hate ber ç’e’vê Pawlos û gotê: «Netirse, xeber de û xwe ker’ neke. 10Çimkî Ez t’evî te me û kesekê ber te r’anebe zîyanê nede te, çimkî gelek cime’ta Min vî bajarîda heye». 11Ew li wê derê salekê û şeş meha ma, ew hînî xebera Xwedê dikirin.

12Hêna welîyê Galîyoyê Axayayêda cihû bûne yek, h’icûmî ser Pawlos kirin û birine ber dîwanê 13gotin: «Eva cime’tê hîn dike, ku ne li gora qanûnê Xwedê bih’ebînin». 14Gava Pawlos wê destpêkira xeber da, Galîyo cihûyar’a got: «Heger gilî bona neheqîyê û xirabîyê bûya, cihûno, dibû ku min guhdarîya we bikira, 15lê heger pirs ser xebera, nava û qanûna we ye, hûn xwexa binihêr’in. Ez naxwazim bibime h’akimê van tişta»[+]. 16Û ew ji dîwanxanê derxistin. 17Hingê h’emûya Sostênîsê serwêrê k’inîştê girtin, li ber dîwanxanê k’utan, lê qet xema Galîyo jî nîbû.


Pawlos vediger’e Entakyayê

18Pawlos gelek r’oja dîsa li wir ma, paşê xatirê xwe ji bawermenda xwest, bi gemîyê çû alîyê Sûryayê. Priskîla û Akîla jî t’evî wî bûn. Ewî Kenxêryayêda p’or’ê xwe kur’ kiribû, çimkî ad-qirarkirî[*] bû[+]. 19Ew gihîştine Efesê, Priskîla û Akîla li wir hiştin, xwexa k’ete k’inîştê cihûyar’a k’ete xeberdanê[+]. 20Wana hîvî ji wî kir, ku hinekî dirêj li wir bimîne, ew qayl nebû. 21Lê gava xatirê xwe ji wan xwest, got: «Ezê dîsa ser weda bêm, heger Xwedê h’iz bike»[*] . Bi gemîyê ji Efesê çû[+]. 22Gava gihîşte Qeyserîyê, hevraz çû Orşelîmê silav da civînê, paşê berjêr çû Entakyayê. 23Gava hinek wext li wir ma, r’abû berêva k’ete welatê Galatya û Firîgya, h’emû şagirt bawerîyêda dişidandin[+].


Apolo bajarê Efesêda Mizgînîyê dide

24Cihûkî navê wî Apolo, bûyîna xweda ji Skenderyayê, hate Efesê. Eva gotinbêjekî serxwe û nivîsarêd[†] pîrozda zanekî zor bû[+]. 25Ew R’îya Xudanda hînbûyî bû, agirê xîretê sêrî k’etibû[*] bona Îsa r’ast xeber dida û hîn dikir, lê t’enê nixumandina Yûh’enna zanibû[+]. 26Evî destpêkir k’inîştêda mêrk’îmî xeber da. Lê gava Priskîlayê û Akîla xeberdana wî bihîstin, ew birine cem xwe, hê r’ast R’îya Xwedê wîr’a şirovekirin[+]. 27Apolo ku xwest her’e Axayayê, bira dil dane ber û şagirtar’a jî ne’mek nivîsîn ku wî qebûl kin. Gava gihîşte wir, ew gelekî kêrî wan hat, yêd ku bi k’erema Xwedê bibûne bawermend[+]. 28Çimkî bi cime’tî xeberdanêda ya wî li ser ya cihûya dik’et, bi nivîsarêd pîroz dida îzbatkirinê, ku Mesîh, Îsa ye[+].

### 19


R’êwîtîya Pawlose sisîya (18:23; 19:1–21:16)


Pawlos Efesêda

1Gava Apolo hê Korint’êda bû, Pawlos cîyê jorinr’a derbaz bû berjêrî Efesê bû û li wir çend şagirt dîtin[+] 2û ji wan pirsî: «Gava we bawer kir, we R’uh’ê Pîroz stand?» Wana got: «Me qet nebihîstîye jî ku R’uh’ê Pîroz heye». 3Ewî wanr’a got: «Lê hûn bi çi hatine nixumandinê?» Wana got: «Bi nixumandina Yûh’enna»[+]. 4Pawlos got: «Yûh’enna bona guneveger’andinê nixumand û cime’têr’a got: ‹Yê ku pey minr’a tê bawerîya xwe Wî bînin›, awa gotî Îsa»[*][+] . 5Gava ev yek bihîstin, bi navê Xudan Îsa hatine nixumandinê[+]. 6Û gava Pawlos destêd xwe danîne ser wan, R’uh’ê Pîroz hate ser wan, bi zimana xeber dan û p’êxembertî kirin[+]. 7Evana weke donzdeh merîya bûn.

8Pawlos k’ete k’inîştê, sê meha mêrk’îmî xeber dida, bona P’adşatîya Xwedê wanr’a dik’ete xeberdanê û ew didane bawerkirinê[+]. 9Lê gava hineke serh’işk miqabil derk’etin û li ber cime’tê R’îya Xudan bêhurmet dikirin, Pawlos ji wan qetîya, şagirt başqe kirin û her r’oj dersxana Tîranoda wanr’a dik’ete xeberdanê. 10Evê yekê du sala k’işand, h’eta ku h’emû cihû û yûnanêd[†] ku qeza Asyayêda diman, Xebera Xudan bihîstin.


Her h’eft kur’êd Skêwa

11Xwedê bi destê Pawlos gelek k’eremetêd zor dikirin, 12h’eta ku ew destmal û şalikêd ku Pawlos lê dik’etin nexweşar’a dibirin, ew qenc dibûn û r’uh’êd xirab derdik’etin[+]. 13Çend cihûyêd ger’ok hebûn ku xwe dabûne cinderxistinê, wan dikir ku ser yêd ku r’uh’êd xirab nava wanda hebûn, pê navê Xudan Îsa berî wan din û digotin: «Em pê wî Îsayê ku Pawlos dannasîn dike berî we didin»[+]. 14Eva yeka her h’eft kur’êd Skêwayê serekk’ahînekî cihûya dikirin. 15Carekê r’uh’ê xirab li wan veger’and û got: «Ez Îsa nas dikim, bona Pawlos jî zanim, lê hûn k’î ne?»[+] 16Hingê ew merivê ku r’uh’ê xirab têda bû, banzda ser wan, qewata wî wan h’emûyada çû ew usa k’utan, wekî ew ji wê malê te’zî û birîndar r’evîn. 17Bona vê yekê h’emû cihû û yûnanêd ku Efesêda diman pê h’esîyan. Tirs k’ete ser wan h’emûya û navê Xudan Îsa bilind dibû. 18Gelek bawermend jî dihatin gunêd xwe didane r’ûyê xwe û kirêd xwe digotin[+]. 19Yêd sêrbazîyêva jî ku mijûl dibûn, geleka k’itêbêd xwe t’op dikirine cîkî û li ber h’emûya dişewitandin. Qîmetê wan h’esab kirin, pêncî h’ezar zîv[†] derk’et. 20Bi vî awayî Xebera Xudan bi zorayî hê pêşda diçû û qewat dibû[+].


Şer’-de’wa Efesêda

21Gava ev tişt bûn, Pawlos qirar kir[*] ku Mekedonyayê û Axayayêva derbaz be her’e Orşelîmê û got: «Pey çûyîna wirar’a gerekê ez her’im R’omê jî bibînim»[+]. 22Ewî du k’omekdarêd xwe Tîmot’êyo û Êrasto şandine Mekedonyayê û ew hinekî jî li qeza Asyayê ma[+].

23Wan çaxada bona R’îya Xudan gelekî şer’-de’w pêşda hat. 24Yekî zîvker hebû navê wî Dîmîtrîyo. Evî p’aristgehêd xwedêya navê wê Artemîs[†] cûr’ê ya e’detîda bi zîv biç’ûk çêdikirin û gelek k’ar hostar’a danî. 25Ewî gazî wan h’emû hosta, usa jî yêd mîna xweyîyê vî p’êşeyî[†] kirin û got: «Gelî hevala! Hûn zanin ku k’ara me vî şixulîda ye. 26Hûn jî dibihên û dibînin ku evî Pawlosî ne ku t’enê Efesêda, lê bawerîya we hebe t’emamîya qeza Asyayêda jî serê gelek cime’ta t’ijî kirîye ji r’ê derxistîye û dibêje: ‹Ew xwedêyêd ku bi desta çêkirî ne, ew ne xwedê ne›. 27Zîyana wê ne t’enê ew e ku p’êşê me tê bêhurmetkirinê, lê p’aristgeha Artemîs xwedêya mezin wê ber tiştekî neyê h’esabê û wê qedirê mezinayîya wê bik’eve, ya ku h’emû qeza Asya û dinya dih’ebîne».

28Gava ev yek bihîstin, bi k’în-box t’ijî bûn, dikirine qîr’în û digotin: «Artemîsa efesîya mezin e!» 29T’emamîya bajêr qilqilî, r’ahişte Gayos û Erîstarxoyê mekedonî, ku heval-r’êyêd Pawlos bûn, hevr’a r’evîne dîtindarê[†][+]. 30Pawlos jî xwest ku bik’eve nava wê e’laletê, lê şagirta nehişt. 31Ji hinek serwêrêd qeza Asyayê jî ku dostêd wî bûn, merî şandine cem wî û hîvî jê kirin, ku neçe dîtindarê. 32Hema wî wextîda hineka cûr’ekî, hineka jî cûr’ekî din dikirine qîr’în, çimkî k’ombûna wan t’evîhevbûyî bû, geleka jî nizanibû ew bona çi jî civîyane. 33Hineka ji e’laletê Skender pêşda birin, çimkî cihûya ew pêşda de’f dan. Skender destê xwe bilind kir, xwest caba xwe bide. 34Lê gava pê h’esîyan ku ew cihû ye, h’emûya bi dengekî weke du sih’eta kirine qîr’în: «Artemîsa efesîya mezin e!»

35Paşê k’atibê[†][*] bajêr e’lalet seqir’and û got: «Gelî efesîya! K’î nizane ku bajarê Efesê xweyîtîyê[*] p’aristgeha Artemîsa mezin dike, ya ku kevirê wêyî pîroz ji e’zmên hatîye xwarê? 36Çawa vê yekêda ku tiştekî xêlif t’une, lema jî gerekê hûn xwe r’ih’et xwey kin û tiştekî bi berzeqîyê nekin. 37We ev merivana anîne vira, evana ne t’alankirêd p’aristgehê ne û ne jî xwedêya me bêhurmet kirine. 38Awa heger şikîyatê Dîmîtrîyo û hostayêd t’evî wî ser yekî heye, bira her’ine dîwanxanê, h’akim hene. Li wir ew dikarin şikîyatê xwe hevdu bikin. 39Lê heger xwestina we bona tiştekî din e, bira civateke e’detîda bê lênihêr’andinê. 40Çimkî zîyana me jî vê yekêda heye û bona şer’ê îroyîn emê bêne neheqkirinê û me’nîk t’une, ku em pê bikaribin bona vê k’ombûnê caba xwe bidin». 41Gava ev yek got, civat bela kir.

### 20


Pawlos diçe berbi Mekedonyayê û Yûnanistanê[†]

1Gava qalme-qalm seqir’î, Pawlos gazî şagirta kir, dil da wan û xatirê xwe ji wan xwest, r’abû çû Mekedonyayê[+]. 2Li wan alîya ger’îya, bi gelek gotina dil dane wan. Paşê çû Yûnanistanê[†], 3weke sê meha li wir derbaz kir. Gava k’arê xwe dikir ku biçûya Sûryayê, cihûya bona wî şêwireke mixenetîyê kir, ew jî fikirî Mekedonyayêva veger’e[+]. 4T’evî wî ji Beroyayê Sopatroyê kur’ê Pîro, ji T’êsalonîkê Erîstarxo û Sêkûndo, Gayosê ji Dêrbê û Tîmot’êyo, ji qeza Asyayê Tixîko û Trofîmo çûn[+]. 5Evana pêşîya me çûne Troyayê, li wir hîvîya me bûn[+]. 6Em jî pey r’ojêd Cejina Nanê Şkevar’a bi gemîyê ji Fîlîpyayê çûn, pênc r’ojada gihîştine Troyayê, cem wan. Em wir h’eft r’oja man[+].


Saxbûna Eytûxo Troyayêda

7R’oja h’eftîyêye pêşin em bona nankerkirinê civîyayî bûn, Pawlos ku wê r’oja din biçûya, wanar’a xeber dida û h’eta nîvê şevê xeberdana xwe dirêj kir[+]. 8Ew oda em têda civîyayî bûn, gelek ç’ira têda hebûn. 9Xortek jî navê wî Eytûxo, ser p’encerê r’ûniştî dihênijî û k’ete xewa k’ûr. Û gava Pawlos xeberdana xwe dirêj dikir, ew xewa k’ûrda ji qatê sisîya jorda k’et û mirîtî ew hildan. 10Pawlos peyayî jêrê bû, xwe avîte ser wî, da h’emêza xwe û got: «Xwe unda nekin, çimkî r’uh’ê wî wîda ye». 11Paşê hilk’işîya hat, nan kerkir xwar û h’eta sibehê dirêj xeber da û r’abû çû. 12Xort jî sax-silamet anîne mal, bêh’esab dil hate ber wan.


Ji Troyayê berbi Mîletosê

13Em çûn k’etine gemîyê r’êk’etin û berbi Asosê çûn, ku ji wê derê me gerekê Pawlos hilda, çimkî ewî mer’a gotibû: «Ezê peya bêm». 14Gava li Asosê r’astî me hat, me ew hilda çûne Mitûlanê. 15Ji wir jî em çûn, r’oja dinê gihîştine pêşberî Xîyayê, r’ojtira din gihîştine Samosê[*] , sibehtira din jî gihîştine Mîletosê. 16Pawlos nêta xwe danîbû bi gemîyê ber Efesêr’a derbaz bûya, ku nebe wextê xwe qeza Asyayêda unda ke, çimkî dilezand ku heger jêr’a li hev bê, R’oja Pêncîye h’esab ew li Orşelîmê be[+].


Pawlos xatirê xwe ji berpirsîyarêd civîna Efesê dixwaze

17Ji Mîletosê merî şande Efesê û gazî berpirsîyarêd civînê[†] kirin. 18Gava ew hatine cem wî, wanr’a got: «Hûn xwexa zanin wê r’oja pêşinda gava min nigê xwe avîte qeza Asyayê, h’eta niha wer’a çawa bûme[+]. 19Min Xudanr’a t’am şkestî bi gelek hêsira, nava wan cêr’ibandinada qulix kirîye, k’îjan ku ji şêwirêd cihûya dihatine serê min, 20Hûn zanin ku min t’u car xwe ji tiştêd kêrhatîye bona we nedaye paş, lê h’emû wer’a gotine û aşkere mal bi mal hûn hîn kirine. 21Min bi me’rîfetî hin hîvî ji cihûya, hin jî ji necihûya kir, ku veger’ine berbi Xwedê û bawerîya xwe Xudanê me Îsa bînin. 22Û va ez bin destê R’uh’ê Pîrozda diçime Orşelîmê, wir wê çi bê serê min, ez nizanim. 23T’enê R’uh’ê Pîroz h’emû bajarîda t’emîyê dide min û dibêje ku: ‹Qeyd û tengasî[†] pêşîya te ne›[+]. 24Lê ez e’mirê xwe layîqî t’u tiştî nakim, t’enê dikim[*] bigihîjime meremê xwe û wê qulixa ku min ji Xudan Îsa standîye bînime sêrî, awa gotî Mizgînîya k’erema Xwedê bi me’rîfetî dannasîn kim[+].

25Niha ez zanim îdî hûn h’emûyêd ku ez nav weda ger’îyame û P’adşatîya Xwedê dannasîn kirîye r’ûyê min nabînin. 26Bona vê yekê ez r’oja îroyîn li ber we şe’detîyê didim, ku cabdarê xûna we t’u kesî nînim,[+] 27çimkî min xwe neda paş, t’emamîya qirara Xwedê wer’a got. 28Niha miqatî xwe û t’emamîya wî kerê pêz bin, ku R’uh’ê Pîroz hûn ser berpirsîyar[*] k’ifş kirine. Şivantîyê civîna Xwedê bikin, ya ku Wî bi xûna Xwe qazinc kir[+]. 29Ez zanim pey çûyîna minr’a gurêd devxûn wê bik’evine nava we û h’eyfa wan wê kêrî neyê[+]. 30Ji nava weda jî merivê derên û tiştêd xêlif wê xeber din, ku şagirta pey xwe bibin[+]. 31Bona vê yekê h’işyar bimînin û bîr nekin, ku min hûn her kes, sê sala şev û r’oj bê r’ih’etî bi hêsira şîret kirine[+].

32Niha ez we dispêrime Xwedê û Xebera k’erema Wî, ku dikare we r’uh’anîyêda ava ke û p’ara we t’evî t’emamîya cime’ta Xwe ke[+]. 33Min havijîya xwe zêr’, zîv û k’incê t’u kesî neanîye[+]. 34Hûn xwexa zanin ez û yêd t’evî min em h’ewcê çi jî bûne, ev destêd min xebitîne[+]. 35Min pê h’emû şixulêd xwe nîşanî we kirîye, ku çawa gerekê bixebitin k’omekê bidine k’etîya û xebera Xudan Îsa bîr bînin ku got: ‹Xwezî li dayîya, ne ku li standîya›»[+].

36Gava ev yek got, t’evî h’emûya çok da dua kir[+]. 37H’emû jî gelekî girîyan, xwe avîtine stûyê Pawlos û r’amûsan. 38Dilêd wan hê zêde bona wê xebera wî dişewitî ku got: «Hûn îdî r’ûyê min nabînin». Paşê ew h’eta gemîyê ver’êkirin.

### 21


Pawlos diçe Orşelîmê

1Gava em ji wan qetîyan, bi gemîyê r’êk’etin, r’ast çûn gihîştine Kosê, r’oja dinê R’odosê û ji wir Patarayê. 2Me gemîk dît ku diçû Fînîkyayê, em k’etine wê r’êk’etin. 3Gava Qubrisê xuya kir, me ew milê ç’epêva hişt. Em berbi qeza Sûryayê çûn gihîştine bajarê Sûrê, çimkî barê gemîyê wir gerekê bihata valakirinê. 4Me şagirt dîtin, em h’eft r’oja li wir man. Wana bi R’uh’ê Pîroz digote Pawlos ku neçe Orşelîmê[+]. 5Lê gava me ew r’oj derbaz kirin, em r’abûn çûn û h’emûya jina û zar’ava h’eta bajêr der em ver’êkirin û devê be’rê me çok da dua kir[+]. 6Paşê me xatirê xwe ji hev xwest k’etine gemîyê, ewana jî veger’îyane malêd xwe.

7Me r’êwîtî bi gemîyê ji Sûrê dûmayî kir, em gihîştine Pitolêmayê, me wir xûşk-bira silav kirin, em r’ojekê mane cem wan. 8R’oja din em ji wir r’êk’etin çûne Qeyserîyê mala Fîlîpoyê mizgîndar[†], ew yek ji wan her h’eft k’omekdarêd k’ifşkirî bû[*] . Em li cem wî man[+]. 9Çar qîzêd wîye bik’ir[†] hebûn, ku p’êxembertî dikirin[+]. 10Gava em gelek r’oja li wir man, ji Cihûstanê p’êxemberekî navê wî Hagabo berjêr bû[*][+] . 11Gava hate cem me, qayîşa pişta Pawlos hilda, dest û p’îyêd xwe girêda û got: «R’uh’ê Pîroz aha dibêje: ‹Ew merivê xweyê vê qayîşê cihûyê Orşelîmêda aha wî girêdin û bidine destê necihûya›». 12Gava ev yek me bihîst, t’evî yêd wir me lava kir, ku ew hilnek’işe neçe Orşelîmê[+]. 13Lê Pawlos cab da û got: «Hûn çi dikin? Çima hûn digirîn û dilê min dişkênin? Ez Orşelîmêda bona navê Xudan Îsa ne ku t’enê bona girêdanê, lê bona kuştinê jî hazir im»[+]. 14Gava me nikaribû ew banîya ser ya xwe, me dengê xwe bir’î û got: «Bira e’mirê Xudan be».

15Çend r’oja şûnda me k’arê xwe kir, em hilk’işîyan çûne Orşelîmê. 16T’evî me çend şagirtêd Qeyserîyê jî hatin, em birine mala şagirtekî zûva, ku navê wî Minaso bû, ji Qubrisê, wekî em li wir bimînin,


Pawlos serîkî Aqûb û berpirsîyara dixe

17Gava em gihîştine Orşelîmê, bawermenda em eşq û şa qebûl kirin. 18R’oja dinê Pawlos t’evî me çû cem Aqûb, h’emû berpirsîyar jî hazir bûn[+]. 19Pawlos silav da wan, yek-yek çi ku Xwedê bi qulixê wî nava necihûyada kiribû, wanar’a gilî kir. 20Wana ku ev yek bihîst, şikirî dane Xwedê û usa jî Pawlosr’a gotin: «Dîna xwe bidê, çiqas h’ezara cihûyêd bawermend hene û h’emû jî xîretk’êşêd Qanûnê ne[+]. 21Awa wana bona te bihîstîye ku tu h’emû cihûyêd nava necihûyada hîn dikî, ku dest ji Qanûna Mûsa bik’işînin û dibêjî ku ew kur’êd xwe sinet nekin û pey e’det jî neçin[+]. 22Niha em çi bikin? Wê e’se bibihên ku tu hatîyî. 23De r’abe em çi ter’a dibêjin bike. Vir cem me çar meriv hene ku ad-qirar[*] kirine[+]. 24Wan xwer’a hilde, t’evî wan li gora e’det paqij be û xercê wan hilde ser xwe, ku p’or’ê serê xwe kur’ kin. Hingê her kesê zanibe ew tiştêd ku bona te bihîstine derew in û tu xwexa jî pey Qanûna Mûsa diçî[+]. 25Lê bona wan necihûyêd ku hatine ser bawerîyê, me wanr’a qirara xwe nivîsîye şandîye, wekî ew h’evza xwe ji wan qurbanêd p’ûtp’aristîyê, xûnê, goştê mirar û bênamûsîyê bikin»[*][+] . 26Hingê Pawlos ew merî r’oja dinê hildan, t’evî wan paqij bû, k’ete p’aristgehê û xilazîya r’ojêd paqijbûnê da e’lamkirinê, ku wê k’engê bona wan her kesî h’edî[*] bê dayînê[+].


Pawlos p’aristgehêda tê girtinê

27Gava her h’eft r’oj ser hevda hatin, ji cihûyêd qeza Asyayê Pawlos p’aristgehêda dîtin, t’emamîya e’laletê t’evr’akirin, dest avîtinê 28û kirine qîr’în gotin: «Hewar, îsraêlîno! Alîk’arîyê bikin! Eva ew meriv e, yê ku li her dera h’emûya miqabilî cime’ta me, Qanûna Mûsa û vî cîyî hîn dike, hê serda jî yûnan kirine p’aristgehê, ev cîyê pîroz h’er’imand»[+]. 29Ev yeka gotin, çimkî pêşîyê bajêrda Trofîmoyê ji Efesê t’evî wî dîtibûn û wan t’irê Pawlos ew kirîye p’aristgehê[+].

30T’emamîya bajêr h’ejîya, e’lalet bi lez k’om bû, Pawlos girtin ji p’aristgehê k’aşî derva kirin û derêd wê pêr’a-pêr’a hatine girtinê. 31Gava wan dikir ku wî bikujin, cab gihîşte serh’ezarê[†] r’efa eskera, wekî t’emamîya Orşelîmê t’evîhev bûye. 32Ewî pêr’a-pêr’a esker û sersed hildan, bi lez çû ser wan. Gava wana serh’ezar eskerava dîtin, dest ji Pawlos k’utanê k’işandin. 33Wî çaxî serh’ezar hate nêzîk, ew girt, e’mir kir ku bi du zincîra wî girêdin. Hingê pirsî: «Ev k’î ye û çi kirîye?»[+] 34Nava e’laletêda bona wî her yekî cûr’ekî dikire qar’e-qar’. Ewî gava ji dest qalme-qalma cime’tê nikaribû e’seyî bizanibûya, e’mir kir wî bibine eskerxanê[+]. 35Gava Pawlos gihîşte p’êpelînga, eskera ew bilindkirî birin, çimkî e’laletê zor dida wî, 36li pey wî diçûn, dikirine qîr’în û digotin: «Wî bikujin!»


Pawlos caba xwe li ber e’laletê dide

37Îdî Pawlos wê bibirana hindur’ê eskerxanê, ewî serh’ezarr’a got: «Îzina min heye t’evî te xeber dim?» Ewî got: «Tu yûnanî jî zanî? 38Ku usa ye tu ne ewî misirî yî, yê ku çendek pêşda kire şer’-de’w, çar h’ezar qaçaxêd mêrkuj derxistine ber’îyê». 39Pawlos got: «Ez merivekî cihû me, ji Tarsûsa Kîlîkyayê, ne bajarvanekî bê nav-nîşan im. Ez hîvî ji te dikim, îzinê bide ku ez vê cime’têr’a xeber dim»[+]. 40Gava ewî îzin da, Pawlos ser p’êpelînga sekinî, destê xwe bilind kir, cime’tê ku dengê xwe bir’î, ewî bi zimanê îbranî xeber da û got:

### 22

1«Gelî bav û bira! Niha guhdarîya min bikin, ku ez caba xwe bidim». 2Gava bihîstin ku ew wanar’a bi zimanê îbranî k’ete xeberdanê, ker’ bûn hê dengê xwe bir’în. Û wî got: 3«Ez merivekî cihû me, bajarê Tarsûsa Kîlîkyayêda ji dîya xwe bûme, lê vî bajarîda bin destê Gamalyêlda çawa şagirt mezin bûme û h’emû Qanûna kal-bava jî bi fesal-r’ast hîn bûme, hindava Xwedêda jî xweyîxîret bûm, çawa ku hûn h’emû îro[*][+] . 4Min h’eta kuştinê jî yêd ku pey vê R’ê diçûn, dizêrandin û qisimê jin û mêra girêdidan davîtine kelê[*] ,[+] 5çawa serekk’ahîn û t’emamîya civîna r’ûspîya jî şe’dê min in. Min ser birayêd cihûtîyêdaye Şamê ne’me ji wan hildabûn diçûm wekî yêd wir jî girêdayî bînime Orşelîmê ku bidine cezayê[+].

6Gava ez hê r’ê diçûm, nêzîkî Şamê bûm, r’o nava r’ojê nişkêva ji e’zmên dora min r’onayîke qayîm şewq da[+]. 7Ez k’etime e’rdê û min dengek bihîst ku minr’a got: ‹Şawûl! Şawûl! Tu çima Min dizêrînî?› 8Min lê veger’and: ‹Tu k’î yî, Xudan?› Ewî minr’a got: ‹Ez Îsayê Nisretê me, Yê ku tu dizêrînî›. 9Ewêd t’evî min jî r’onayî dîtin, lê dengê ku minr’a xeber dida nedibihîstin. 10Hingê min got: ‹Ez çi bikim, Xudan?› Xudan minr’a got: ‹R’abe her’e Şamê û li wir her tiştê ku bona te k’ifşkirî ye bikî, wê ter’a bê gotinê›. 11Min ku ji dest şewqa wê r’onayê nedidît, hingê yêd t’evî min destê min girtin, ez birime Şamê.

12Yekî navê wî Hananîya, anegorî Qanûnê xwedêxof, nav cihûyêd Şamêda jî ew xweyîyê şe’detîya qenc bû,[+] 13eva hat cem min sekinî û got: ‹Şawûl bira, bibîne!› Min destxweda dît û li wî nihêr’î. 14Ewî minr’a got: ‹Xwedêyê kal-bavêd me tu k’ifş kirî ku e’mirê Wî bizanibî û Yê R’ast bibînî, xebera devê Wî bibihêyî, 15çimkî tê ber h’emû meriva bona wan tiştêd te dîtin û bihîstin bibî şe’dê Wî[+]. 16Îdî çima derengî dêxî? R’abe were nixumandinê, gazî navê Wî ke ji gunêd xwe were şûştinê›[+].

17Gava ez veger’îyame Orşelîmê û p’aristgehêda dua dikir, mîna sih’etê ser minr’a derbaz bû,[+] 18min Ew dît û Wî minr’a got: ‹Bike bilezîne ji Orşelîmê derê, çimkî ew şe’detîya ku tê bona Min bidî ewê qebûl nekin›. 19Min got: ‹Xudan, ew qenc zanin ku ez bûm, ewî h’emû k’inîştada yêd bawerîya xwe Te danîn, davîtine kelê û ew dik’utan. 20Gava xûna Steyfanê şe’dê Te dir’ijîya, ez xwexa jî wir hazir û r’azî bûm, min nobedarî k’incêd yêd ew kuştin dikir›[*][+] . 21Hingê Ewî minr’a got: ‹Her’e, Ezê te bişînime dûr cem necihûya›».


Pawlos bajarvantîya xweda r’omayî ye

22H’eta van xebera e’laletê guhdarîya wî kir, paşê bi dengê bilind gotin: «R’ûbarî dinê wî nehêle! Yêd mîna wî gerekê nejîn!» 23Wana dikirine qîr’în, k’incê xwe diqelaştin davîtin û xwelî dir’eşandine hewa. 24Serh’ezar e’mir kir, ku wî bibine eskerxanê û got: «Bidin ber qamçîya jê bipirsin, bizanibin k’a sûcê wî çi ye, wekî usa ser wî dikine qar’e-qar’». 25Gava bi qayîşêd ç’erm girêdan, Pawlos sersedê sekinîr’a got: «Gelo eva cayîz e ku hûn li bajarvanekî R’omayê xin, yê ku hê dîwana wî nebûye?»[+] 26Sersed gava ev yek bihîst, çû cem serh’ezar û got: «Tu çi dikî? Eva meriva bajarvanê R’omayê ye». 27Serh’ezar nêzîkî Pawlos bû û wîr’a got: «Minr’a bêje, tu bajarvanê R’omayê yî?» Ewî got: «Belê». 28Serh’ezar lê veger’and û got: «Min bi gelek p’era ew bajarvantî standîye». Pawlos got: «Lê ez yekr’ojîya xweda bajarvanê wir im». 29Û destxweda ewêd ku wê lêxistana û gilî jê bik’işandana ji wî dûr k’etin. Serh’ezar xwexa jî tirsîya, gava bihîst ku bajarvanê R’omayê ye, çimkî ewî ew dabû girêdanê.


Pawlos li ber civîna giregira

30Sibetira din serh’ezar xwest r’ast bizanibe k’a cihû çima şikîyatê Pawlos dikin. Ew ber’da û e’mir kir, ku serekêd k’ahîna civîna giregirava bê. Hingê Pawlos anî li ber wan da sekinandinê.

### 23

1Pawlos dîna xwe da civîna giregira û got: «Gelî bira! Min bi îsafa r’ih’et li ber Xwedê e’mirê xwe h’eta îro derbaz kirîye»[+]. 2Hananîyayê serekk’ahîn e’mirî berdestîyêd nêzîkî Pawlos kirin ku dêvda bidinê[+]. 3Hingê Pawlos wîr’a got: «Xwedêyê jî li te xe, dîwarê sîwaxkirî! Tu r’ûniştî yî anegorî Qanûnê dîwana min dikî û ji Qanûnê der e’mir dikî ku ew min xin»[*][+] . 4Yêd cem Pawlos sekinî gotin: «Tu serekk’ahînê Xwedê bêhurmet dikî?»[+] 5Pawlos got: «Birano, min nizanibû ku ew serekk’ahîn e. Çawa nivîsar e: ‹Hindava serwêrê miletê xweda xirab xeber nede›[*] »[+].

6Hingê Pawlos pê h’esîya ku alîkî sadûqî ne, alîkî jî fêrisî, wê civînêda kire gazî û got: «Gelî bira! Ez fêrisî me, kur’ê fêrisîya! Bona gumana r’abûna mirîya dîwana min dikin»[+]. 7Gava ev yek got, fêrisî û sadûqî hevr’a k’etine h’ucetê û dutîretî k’ete nava k’omê, 8(çimkî sadûqî dibêjin ne r’abûna mirîya heye, ne milyak’et, ne jî r’uh’, lê fêrisî hersêka jî qebûl dikin)[*][+] . 9Hingê qalme-qalma mezin hê pêşda hat, ji qanûnzanêd alîyê fêrisîya hinek r’abûne p’îya û deng hildan mêrk’îmî gotin: «Em vî merivîda t’u xirabîyê nabînin. Belkî r’uh’ekî yan milyak’etekî vîr’a xeber daye?»[+] 10Gava şer’-de’w zêde bû, serh’ezar tirsîya ku ew Pawlos qet-qetî kin, e’mirî eskera kir ku her’ine jêrê ewî ji nav wan bigirin bibine eskerxanê.

11Şevtira din Xudan li ber wî sekinî û gotê: «Serxwe be, te çawa şe’detîya Min Orşelîmêda da, usa jî gerekê R’omêda şe’detîyê bidî»[+].


Cihû t’elekê bona kuştina Pawlos hazir dikin

12Sibeh ku zelal bû, hinek cihû bûne yek û sond xwarin, ku h’eta Pawlos nekujin, ne bixwin, ne jî vexwin. 13Ewêd ku ew sond xwarin ji çilî zêdetir bûn. 14Evana çûne cem serekêd k’ahîn û r’ûspîya gotin: «Me sond xwarîye, h’eta ku em Pawlos nekujin, tiştekî te’m nekin. 15Awa hûn t’evî civîna giregira bêjine serh’ezar ku ewî sibê bîne cem we, yançîye[†] hûn dixwazin derheqa wîda her tiştî hê r’ast pê bih’esin, emê jî hê berî hatina wî hazir bin ku wî bikujin».

16Lê xarzîyê Pawlos bona vê t’elekê bihîst, hat k’ete eskerxanê Pawlosr’a got. 17Pawlos jî gazî sersedekî kir û gotê: «Evî xortî bibe cem serh’ezar, dixwaze tiştekî wîr’a bêje». 18Ewî jî xort bire cem serh’ezar û gotê: «Pawlosê girtî gazî min kir, hîvî kir ku vî xortî bînime cem te, tiştekî wîyî gotinê ter’a heye». 19Serh’ezar destê wî girt, bire alîkî û pirsî: «Tu çi dixwazî e’lamî min kî?» 20Ewî got: «Cihûya qirar kirîye ku hîvî ji te bikin, wekî sibê Pawlos bibî civîna giregira, yançîye dixwazin derheqa wîda her tiştî hê r’ast bizanibin. 21Lê wan bawer neke, çimkî ji wan çil merîya zêdetir xwe veşartine, hîvîya wî ne. Wana sond xwarîye, ku ne bixwin, ne jî vexwin h’eta wî nekujin. Wana niha k’arê xwe kirîye, hîvîya qirara te ne». 22Wî çaxî serh’ezar xort ver’êkir û t’emî da wî: «Kesîr’a nebêje, ku te ev yek minr’a gotîye».


Pawlos dişînine Qeyserîyê cem Felîksê welî

23Serh’ezar gazî du serseda kir û got: «Dusid eskerî hazir kin, h’eftê sîyarî, dusid jî r’imdar, wekî şev sih’eta neha h’eta Qeyserîyê her’in. 24Usa jî çend hespa hazir kin, wekî Pawlos lê sîyar kin, ku bê qede bê bela bibine cem Felîksê welî»[+]. 25Ne’mek jî bi vê fikirê nivîsî:

26«Ji Klawdyo Lûsyo,

Silav Felîksê welîyê xweyîqedirr’a!

27Eva meriva ji cihûya hatibû girtinê, wê bi destê wan bihata kuştinê, ez pê h’esîyam ku r’omayî ye, bi eskerava gihîştimê û min ew xilaz kir[+]. 28Min xwest ku bizanibim k’a bona çi şikîyatê wî dikin, min ew bire ber civîna giregirêd wan[+] 29û k’ifş kir, ku şikîyatê wan ser pirsêd qanûna wan e, lê bona kuştinê yan girtinê xirabîya wî t’uneye[+]. 30Gava cab gihîşte min, ku cihûya bona wî merivî t’elekek hazir kirîye, min destxweda ew şande cem te û e’mirî li şikîyatkira kir, ku çî wanî miqabilî wî hebe, li ber te bêjin[*] »[+].

31Eskera jî anegorî wî e’mirê ku standin, Pawlos şev hildan birine Entîpetrîsê. 32R’oja dinê yêd sîyarî Pawlosr’a danîn ku t’evî wî her’in, lê yêd peya xwexa veger’îyane eskerxanê. 33Ewêd sîyarî gihîştine Qeyserîyê, ne’me dane welî, Pawlos jî dane destê wî. 34Ewî ew ne’me xwend, pirsî ji k’îjan qezayê ye, ku pê h’esîya ji Kîlîkyayê ye,[+] 35got: «Ezê hingê guhdarîya te bikim, k’engê şikîyatkirêd te bên». Û e’mir kir, ku ew qesira Hêrodesda bê xweykirinê.

### 24


Cihû şikîyatê Pawlos dikin

1Pênc r’oja şûnda Hananîyayê serekk’ahîn t’evî hineke ji r’ûspîya û Tertûloyê zanebêj[†] berjêr bû hate Qeyserîyê. Vana bona Pawlos gilî-gazinê xwe welîr’a kirin[+]. 2-3Gava gazî Pawlos kirin, Tertûlo dest bi şikîyata kir û got: «Em t’imê û her dera wan kirinêd te dişêkirînin, Felîksê xweyîqedir, ku saya serê te evî miletê me gelek e’dilayî dîtîye û gelekî pêşda çûye. 4Lê wekî gelekî serê te neêşînim, hîvî dikim ji k’erema xwe kin guhdarîya me bike. 5Me ev meriva dît, çawa mîna belakê k’etîye nava h’emû cihûyêd ser dinê t’evîhev dike û r’êberê k’omela nisretîya[†] ye[+]. 6-7Evî kir ku p’aristgehê jî bih’er’imîne, lê me ew girt[*][+] . 8Heger tu ji wî bipirsî, tê xwexa bikaribî ji wî her tiştî bizanibî k’a bona çi em şikîyatê wî dikin». 9Cihûya jî gotina wî e’seyî kirin, gotin: «Belê, ev yek usa ye».


Pawlos caba xwe li ber Felîksê welî dide

10Gava welî pê serîya kir ku ew xeber de, Pawlos lê veger’and û gotê: «Ez zanim ku gelek sal in tu h’akimê vî miletî yî, ezê jî bi r’ezedilî bona xwe caba xwe bidim. 11Çawa ku tu dikarî bizanibî, eva donzdeh r’oj t’une, ku ez bona h’ebandinê hevraz çûbûme Orşelîmê. 12Evana ez nedîtime ku p’aristgehêda t’evî yekî têk’evime de’wê, yan jî k’inîştada usa jî cîkî din bajêrda e’laletê dora xwe t’op kim. 13Û ne jî niha dikarin gotinêd xwe îzbat kin, ku bona çi şikîyatê min dikin. 14Lê ezê aşkere ter’a bêjim, wekî li gora wê R’îya ku ewana jêr’a k’omela şih’itî[†] dibêjin, ez hema usa Xwedêyê kal-bavêd xwe dih’ebînim. Û çi ku Qanûn û nivîsarêd p’êxemberada jî nivîsar e, bawer dikim. 15Ez Xwedêda jî guman im, çawa ku ew jî wê gumanê ne, ku h’emû heq û neheqê ji mirinê r’abin[+]. 16Bona vê yekê çiqas ji min tê, ez dice’dînim h’emû wextî bi îsafa r’ih’et li ber Xwedê û meriva bim[+].

17Awa pey gelek salar’a ez veger’îyam hatime Orşelîmê, ku k’omekê bidime miletê xwe û h’edîya bidim[+]. 18Hingê wî şixulîda ez p’aristgehêda paqijbûyî dîtim li gora e’detê me. Ez ne t’evî e’laletê bûm, ne jî şer’ûda[+]. 19Lê ji wan çend cihûyêd qeza Asyayê li wir bûn. Heger hindava minda tiştekî wanî gotinê hebûya, ew gerekê bihatana ber te bisekinîyana şikîyatê min bikirana. 20Yan jî bira evana bêjin, gava ez ber civîna giregira sekinî bûm, çi xirabî ser min dîtin, 21pêştirî vê yekê, ku min bi dengê bilind nava wanda gotîye: ‹Bona bawerîya r’abûna mirîya hûn îro dîwana min dikin›»[*][+] .

22Felîksva ew R’ê ku r’ind e’yan bû, hingê ewî şixulê wan paşda avît û got: «K’engê Lûsyoyê serh’ezar berjêr bê, ezê hingê bona şixulê we qirara xwe bidim». 23Ewî e’mirî sersed kir, ku Pawlos p’ir’î-hindikî aza xwey kin û îzina heval-hogirêd wî jî bidin, yê ku wê k’omekdarîya wî bikin.


Pawlos girtî dimîne

24Çend r’oja şûnda Felîks t’evî Dirûsîla k’ulfeta xweye cihû hat, gazî Pawlos kir û bona wê bawerîya ser Mesîh Îsa ji wî bihîst. 25Pawlos hê bona r’astîyê, xwegirtinê û dîwana Xwedêye ku wê bê xeber dida, Felîks saw k’işand û got: «Tu niha her’e. Gava wextê min hebe, ezê gazî te kim»[+]. 26Usa jî ew wê gumanê bû, ku ji Pawlos p’ere bistanda, bona wê yekê jî gelek cara gazî wî dikir û t’evî wî xeber dida.

27Gava du sal derbaz bûn, dewsa Felîks Porkîyo Fêsto bû welî. Felîks jî ku dixwest qencî cihûyar’a bikira, Pawlos girtî hişt.

### 25


Pawlos de’wa dîwana Qeyser dike

1Pey sê r’ojar’a, gava Fêsto derbazî ser qulixa xwe bû, ew ji Qeyserîyê hevraz çû Orşelîmê. 2Serekêd k’ahîna û giregirêd cihûya bona Pawlos şikîyatê xwe li wî kirin 3û hîvî kirin ku bike qencî wî bîne Orşelîmê, çimkî wana t’elek çêkiribû ku r’êva wî bikujin[+]. 4Lê Fêsto li wan veger’and û got: «Pawlos wê li Qeyserîyê girtî bimîne û ezê xwexa jî zûtirê her’ime wir. 5Awa bira serwêrêd we t’evî min berjêr bin û heger neheqîke wî merivî jî hebe, bira gunek’arîya wî bêje».

6Wir nehe-dehe r’oja nav wanda ma, paşê berjêr çû Qeyserîyê, r’oja din li herema dîwanê r’ûnişt, e’mir kir ku Pawlos bînin. 7Gava Pawlos hat, cihûyêd ku ji Orşelîmê berjêr hatibûn dora wî girtin û gelek buxdanêd giran li wî dikirin, lê nikaribûn îzbat kirina. 8Pawlos caba xwe da û got: «Min hindava Qanûna cihûya yan p’aristgehê yan jî Qeyserda t’u neheqî nekirîye».

9Fêsto jî xwest ku cihûyar’a qencîyê bike, li Pawlos veger’and û got: «Tu dixwazî hevraz her’î Orşelîmê, ku bona van tişta dîwana te ber min wir bê kirinê?» 10Pawlos got: «Ez li ber dîwana Qeyser sekinî me, li k’u jî dîwana min gerekê bibe. Min xirabîk li cihûya nekirîye, çawa tu xwexa jî qenc zanî[+]. 11Awa heger ez neheq im û min tiştekî usa kirîye ku gerekê bême kuştinê, ez ji mirinê venak’işim, lê heger neheqîya min vê yekêda t’une, çawa ku ewana şer’a davêjine min, kes nikare min bide destê wan. Ez de’wa dîwana Qeyser dikim». 12Hingê Fêsto t’evî şîretk’ara xeber da, paşê li wî veger’and û gotê: «Tu de’wa Qeyser dikî, gerekê tu her’î cem Qeyser»[+].


Pawlos li ber Egrîpa[†] û xûşka wî Bernikê

13Çend r’oj derbaz bûn, Egrîpa p’adşa û Bernikê hatine Qeyserîyê, ku Fêsto silav kin. 14Gava gelek r’oj li wir derbaz kirin, Fêsto bona Pawlos e’lamî p’adşê kir û got: «Vir merivek heye ku ji hêna Felîksda ew girtî maye. 15Gava ez çûme Orşelîmê, serekêd k’ahîna û r’ûspîyêd cihûya şikîyatê wî ber min kirin û hîvî kirin ku ez dîwana wî bikim. 16Min li wan veger’and û got, wekî ne e’detê r’omayîya ye ku merivekî bêxeda bidine der, h’eta mecalê nedine yê gunek’ar, ku li ber şikîyatkirêd xwe bisekine û r’û bi r’û ber wan caba xwe bide. 17Gava ewana hatine vira, min derengî neêxist, r’oja dinê ez li herema dîwanê r’ûniştim û min e’mir kir, ku wî merivî bînin. 18Gava yêd ku ew gunek’ar dikirin r’abûn ku xeber din, min bona çi xirabîyêd ku şik dibire wî, t’u kesî bona wan yeka tiştek negot. 19Lê de’wa wan t’evî wî bona pirsa h’ebandina wan bû û ser Îsakî mirî, ku Pawlos dibêje Ew sax e[+]. 20Hingê min nizanibû ku çawa ev pirsana e’seyî bikirana, min ji wî pirsî: ‹Tu dixwazî her’î Orşelîmê, ku bona van tişta ber dîwanê bisekinî?› 21Lê çaxê Pawlos xwest ku şixulê wî her’e ber Qeyser û bê lênihêr’andinê, min e’mir kir ku ew girtî bimîne, h’eta ku ez wî bişînime cem Qeyser». 22Egrîpa Fêstor’a got: «Min jî dixwest xeberdana wî merivî bibihîsta». Ewî jî got: «Tê sibê wî bibihêyî».

23R’oja dinê Egrîpa û Bernikê bi r’ewşa mezin t’evî serh’ezar û giregirêd bajêr hatine k’oç’ikserê, Fêsto e’mir kir û Pawlos anîn. 24Fêsto got: «Egrîpa p’adşa û h’emûyêd hazir! Hûn vî dibînin, t’emamîya cime’ta cihûya hin Orşelîmêda, hin jî vira şikîyatê vî ber min dikirin û dikirine qîr’în digotin: ‹Ew gerekê sax nemîne!›[+] 25Lê min k’ifş kir ku evî tiştekî usa nekirîye ku bê kuştinê û xwexa jî de’wa dîwana Qeyser dike, min qirar kir ku wî bişînim[+]. 26Lê bona vî tiştekî e’seyî t’une xweyê xwer’a binivîsim, bona vê yekê min ev anî ber we, îlahî[†] ber te Egrîpa p’adşa, wekî ev yek dîsa bê lênihêr’andinê, hingê tiştekî minî nivîsarê wê hebe. 27Çimkî tiştekî bê aqilî ye, heger ez girtîkî bişînim û bona sûcê wî tiştekî nenivîsim».

### 26


Cabdarîya Pawlos li ber Egrîpa

1Hingê Egrîpa Pawlosr’a got: «Îzina te heye ku tu bona xwe xeber dî». Wê demê Pawlos destê xwe bilind kir, caba xwe da[+]. 2«Egrîpa p’adşa, bona h’emû şikîyatêd ku cihû li min dikin, ez îro xwe bextewar h’esab dikim ku ber te sekinî me caba xwe didim, 3îlahî vê pirsêda ku tu haş ji h’emû e’det û pirsêd cihûya heyî. Bona vê yekê ez ji te hîvî dikim, bi sebir guhdarîya min bikî.

4H’emû cihû zanin ku min çawa e’mirê xwe ji zar’otîya xweda girtî nava miletê xwe û li Orşelîmêda derbaz kirîye[+]. 5Ewana zûva min nas dikin, heger bixwazin, dikarin şe’detîyê bidin, wekî ez anegorî e’detê k’omela dînê meyî h’işk jî fêrisî bûme[+]. 6Û niha jî bona gumana wî sozê ku Xwedê daye kal-bavêd me dîwana min tê kirinê, 7xût bona wî sozê ku her donzdeh e’şîrêd me bi dil û can, şev û r’oj Xwedê h’ebandine, wekî bigihîjine ewê yekê. Belê bona vê gumanê ye, ku cihû şikîyatê min dikin, p’adşayî xweş be[+]. 8Hûn çima nikarin bawer bikin, ku Xwedê wê mirîya ji mirinê r’ake[+]?

9Min xwexa jî kiribû deynê stûyê xwe, ku miqabilî navê Îsayê Nisretê gelek tişt bikira[+] 10û min Orşelîmêda kir jî. Min ji serekêd k’ahîna h’ukum stand û gelekêd ji cime’ta Xwedê davîtine kelê û gava dihatine kuştinê, min jî dengê xwe dida[+]. 11H’emû k’inîştada gelek cara min ew didane cezayê û dikir ku zorê bidime wan ku wê bawerîya xwe înk’ar kin. Min k’îna wan girtibû, h’eta bajarêd xerîbda jî ew dizêrandin[*][+] .

12Awa ez carekê bi h’ukum û e’mirê serekêd k’ahîna diçûme Şamê[+]. 13R’oj nîvro bû, p’adşayî xweş be, r’êva min dît ji e’zmên r’onayîke ji r’onayîya te’vê zortir dora min û yêd t’evî min dihatin şewq da. 14Em h’emû k’etine e’rdê, min dengek bihîst ku bi zimanê îbranî minr’a got: ‹Şawûl! Şawûl! Tu çima Min dizêrînî? Tu bi k’ulmê nikarî her’î dirêşê[*] ›. 15Min got: ‹Tu k’î yî, Xudan?› Xudan got: ‹Ez ew Îsa me, Yê ku tu dizêrînî. 16Niha r’abe ser nigêd xwe, Ez bona wê yekê teva xuya bûm, ku te bikime berdestîyê Xwe û şe’dê wî tiştê ku te dît û wan tiştêd ku Ezê paşê ber te vekim. 17Ezê te ji destê cime’ta Îsraêlê û necihûya xilaz kim. Va Ez te dişînime nava wan, 18wekî ç’e’vêd wan vekî, ji te’rîstanîyê berbi r’onayê û ji h’ukumê mîrêcin berbi Xwedê veger’înî, wekî bi saya wê bawerîya ser min, gunêd wan bêne baxşandinê û t’evî p’ara cime’ta Min bin›[+].

19Awa Egrîpa p’adşa, ez miqabilî wê dîtina li berç’e’vaye ji e’zmên nesekinîm. 20Lê min pêşîyê yêd Şamê, Orşelîmê û t’emamîya t’opraxêd Cihûstanêr’a dannasîn kir, usa jî necihûyar’a, ku t’obe kin berbi Xwedê veger’in û kirêd qenc bikin, wekî bê k’ifşê ew ji gunekirinê veger’îyane[*][+] . 21Bona vê yekê cihûya ez p’aristgehêda girtim, xwestin min bikujin[+]. 22Lê min ji Xwedê k’omek stand û h’eta îro ez mame, şe’detîyê didime biç’ûk û mezina. Tiştekî zêde jî ji wan tiştêd ku p’êxembera û Mûsa gotibûn wê bibin, min negotîye: 23Gerekê Mesîh cefa bik’işanda, bibûya yê pêşin ji nava mirîya r’abûyî û r’onaya xilazbûnê miletêd cihû û necihûyar’a dannasîn kira»[*][+] .

24Gava Pawlos aha caba xwe da, Fêsto bi dengê bilind got: «Tu xwe unda dikî, Pawlos! P’ir’xwendina te te unda dike». 25Pawlos gotê: «Ez xwe unda nakim Fêstoyê xweyîqedir, lê xeberêd r’ast û çê dibêjim. 26P’adşa haş ji van tişta heye, lema jî ez aza xeber didim û bawer nakim ku tiştek ji wî veşartî mabe, çimkî ev yeka qulç’ekîda nebûye. 27Egrîpa p’adşa, tu p’êxembera bawer dikî? Zanim ku tu bawer dikî». 28Egrîpa Pawlosr’a got: «Te t’irê tu usa zû dikarî min bikî mesîhî[†]?»[*] 29Pawlos got: «Ez hîvî ji Xwedê dikim, zû-dereng ne ku t’enê tu, lê h’emûyêd ku îro guhdarîya min dikin, usa bin çawa ez im, pêştirî van qeyda»[+].

30Hingê p’adşa r’abû p’îya, welî, Bernikê û h’emûyêd t’evî wî r’ûniştî jî pêr’a. 31Ew derk’etine derva, hevr’a xeber dan û gotin: «Eva meriva tiştekî usa nake ku bê kuştinê yan girtinê»[+]. 32Lê Egrîpa Fêstor’a got: «Me dikaribû eva meriva ber’da, heger evî de’wa dîwana Qeyser nekira»[+].

### 27


R’êwîtîya Pawlose paşin h’eta R’omê (27:1–28:16)


Pawlos bi gemîyê dibine bajarê R’omê

1Gava qirar kirin ku em bi gemîyê her’ine Îtalyayê, Pawlos û çend girtîyêd din dane destê sersedekî ji r’efa eskerêd Qeyser, navê wî Yûlyo[+]. 2Em k’etine gemîke ji Edremîtê, ku wê gemîwargehêd qeza Asyayêva biçûya û r’êk’etin. Erîstarxoyê mekedonî jî ji T’êsalonîkê mer’a bû[+]. 3R’oja dinê em Saydayê peya bûn, Yûlyo qencî Pawlosr’a kir, îzin da ku her’e cem dostêd xwe, wekî bona wî xem bikin. 4Ji wir r’êk’etin, dest bayê pêşîya me, em te’ldê Qubrisêr’a derbaz bûn. 5Gava em nava be’ra pêşberî Kîlîkyayê û Pamfîlyayêva derbaz bûn, gihîştine Lîkyayê, bajarê Mîrayê. 6Wir sersed gemîke Skenderyayê dît ku diçû Îtalyayê, em kirine wê gemîyê[+]. 7Hêdî-hêdî gelek r’ojada em bi zorekê nêzîkî Kinîdyayê bûn. Bê ku r’ê nedida me, em binat’ara Kirêtayê ber Salmonêr’a derbaz bûn. 8Em bi zorekê wirr’a derbaz bûn gihîştine cîkî, ku jêr’a dibêjin Gemîwargehêd[†] Bedew, ku nêzîkî bajarê Laseyayê bû.

9Gelek wext ku li wir derbaz bû, r’êwîtîya gemîyê jî bi qezîyava girêdayî bû, R’oja R’ojîya[†][*] jî îdî derbaz bibû. Pawlos şîret li wan kir û got: 10«Gelî meriva! Ez dibînim ku ev r’êwîtîya bi gemîyê gelek zîyanê û cefava girêdayî ye, ne ku t’enê bona bar û gemîyê, lê bona e’mirê me jî». 11Lê sersed hê gur’a gemîvan[†] û xweyê gemîyê dikir, ne ku xeberêd Pawlos. 12Ew gemîwargeh bona derbazkirina zivistanê ne qenc bû, lema jî geleka ji wan qirara xwe da ku ji wir her’in, belkî bikaribin bigihîjine bajarê Fînîksê û li wir zivistanê derbaz kin. Eva bajara gemîwargeheke girava Kirêtayê ye, ku li başûr-r’oavayê û bakur[†]-r’oavayê dinihêr’e.


Firtona be’rê

13Gava bayê başûrêyî nerm hat, wana t’irê îdî gihîştine meremê xwe, lengere k’işandin r’êk’etin û xwe li hêşîya[†] Kirêtayê girtî çûn. 14Lê xêlekê şûnda firtoneke[†] qayîm li me r’abû, ku jêr’a dibêjin Êvrîkilon[*][+] . 15Firtonê li gemîyê xist û gemî nikaribû miqabilî wê biçûya, dest jê k’işandî em ji bê hatine ajotinê. 16Me xwe da ber te’ldê giraveke biç’ûk, navê wê Kawda, li wir bi zorekê qeyik girt 17k’işande jor û bi werisa gemî binîva şidandin. Ewana tirsîyan ku nebe gemî lîla[†] Sûrtisêda r’ûnê, bap’êş[†] anîne xwarê û aha ji bê dihatine ajotinê. 18Ji dest qayîmîya firtonê, barê gemîyê r’oja din r’êtine be’rê[+]. 19R’oja sisîya wana bi destê xwe hacetêd gemîyê avîtine be’rê. 20Ew çend r’oj bûn te’v û steyrk nedihatine xuyanê, firtone jî nedisekinî. Heyneser bona xilazbûnê gumana me h’emû hate bir’înê.

21Ew çend r’oj bûn jî bir’çî mabûn, Pawlos nava wanda sekinî û got: «Gerekê we gur’a min bikira e’vdno, ji Kirêtayê dernek’etana, hingê weyê ev zîyan û cefa nek’işanda. 22Niha jî ez hîvî dikim, ku hûn dil bidine ber xwe, çimkî pêştirî gemîyê zîyanê li me t’u kesî nebe. 23Çimkî hema vê şeva derbazbûyî milyak’etekî[†] wî Xwedêyê ku ez p’ara Wî me û Wî dih’ebînim, minva xuya bû[+] 24û got: ‹Netirse, Pawlos! Gerekê tu li ber Qeyser bisekinî. Va Xwedê h’emûyêd t’evî te gemîyêda dane xatirê te›[+]. 25Niha dil bidine ber xwe e’vdno, çimkî ez Xwedêda bawer im, ku çawa minr’a hate gotinê, wê usa jî bibe. 26Lê t’enê emê bêne ajotinê û beja giravekê xin»[+].

27Şeva çardeha bû ku em be’ra Adrîyatîkêda ji bê dihatine ajotinê. Nîvê şevê gemîvana k’ifş kir, ku digihîştine bejekê[†], 28k’ûrpîv avîtinê, dîtin ku qasî çil mêtirî bû, hinekî jî pêşda çûn, dîsa avîtinê dîtin ku qasî sî mêtirî bû. 29Hingê em tirsîyan ku nebe em cîkî kevirî xin, paşîya gemîyêva çar lengere avîtin û bi dua ç’e’vnihêr’îya sibehê bûn. 30Lê gemîvana xwest ku ji gemîyê bir’evin, qeyik ji gemîyê peya kirin, bi wê me’nîyê yançîye dixwazin pêşîya gemîyêva jî lengera bavêjin, 31Pawlos sersed û eskerar’a got: «Heger evana gemîyêda nemînin, hûn nikarin xilaz bin». 32Hingê eskera kapêd qeyikê qetandin, ber’dan ku wêda her’e.

33Berbanga sibehê Pawlos hîvî ji wan h’emûya kir ku nên bixwin û got: «Eva çardeh r’oj e ku hûn ç’e’vnihêr’î bir’çî mane û we t’u tişt nexwarîye. 34Awa ez hîvî ji we dikim, nanê xwe bixwin, ku ev jî bona xilazbûna we ye, t’êlekî p’or’ê serê weyê unda nebe»[+]. 35Û gava ev yek got, nan hilda li ber h’emûya şikirîya xwe Xwedê anî, kerkir û destpêkir xwar[+]. 36Wî çaxî bîn hate ber h’emûya, wan jî nan xwar. 37Em h’emû hevr’a gemîyêda dusid h’eftê şeş merî bûn. 38Gava nan xwarin, t’êr bûn, genim r’êtine be’rê gemî sivik kirin.


Qezîya gemîyê

39Sibeh ku zelal bû, e’rd nas nedikirin, lê delaveke be’rê r’aç’e’v kirin, ku hêşîya wê hebû û dixwestin belkî bikaribin binê gemîyê wir e’rdê xin. 40Lengere ji binî qetandin, be’rêda hiştin, hingê jî werisêd fitilokêd zivir’andinê ku digirtin sist kirin û bap’êşa pêş dane bê, xwe li wê hêşîya be’rê girtin. 41Lê li girekî binê avê xistin, lîlêda r’ûnişt, pozê gemîyê têda ma û îdî neh’ejîya, pişta wê jî ji dest qayîmîya pêla hûrdexweşî dibû. 42Hingê eskera qirar kirin ku girtîya bikujin, wekî sobek’arîyê nedin ner’evin. 43Lê sersed ku dixwest Pawlos xilaz kira, nehişt ku ew şêwira xwe bînine sêrî. Hingê e’mir kir ku yêd sobek’arîyê zanin, pêşîyê xwe bavêjine avê derêne bejê,[+] 44lê yêd mayîn, hinek ser t’exta, hinek jî ser p’arç’êd gemîyê derên. Û bi vî awayî aha h’emû xilaz bûn, derk’etine bejê.

### 28


Girava Maltayêda

1Gava em xilaz bûn, hingê em pê h’esîyan, ku navê wê giravê Malta ye. 2Binelîyêd wir gelek qedir-hurmet[†] mer’a kirin, agir vêxistin, ji ber wê sermayê û barana ku destpêkir em qebûl kirin. 3Hingê Pawlos bermile qirş berev kir danî ser êgir, me’rek ji dest germê derk’et, dev avîte destê wî girt. 4Binelîya gava r’e’wirê destê wîva dardabûyî dît, hevr’a gotin: «Eva r’astî mêrkuj e, ji be’rê xilaz bû, lê xudanê Heqîyê nehişt ku ew bijî». 5Lê Pawlos r’e’wirê destê xweva dawşande nava êgir û zîyan li wî nebû[+]. 6Ewana jî hîvîya wê yekê bûn ku wê biwerime yan nişkêva bik’eve bimire, gava gelekî hîvîyê man û dîtin ku t’u tişt li wî nehat, fikirê xwe guhastin û gotin: «Eva xwedêk e»[+].

7Li wî cîyê dor-berêd wan bergêd serwêrê wê giravê hebûn, ku navê wî Poplîyo bû. Ewî hurmet mer’a kir, sê r’oja em cem xwe xwey kirin. 8Bavê Poplîyo t’ayêda bi zikêşîyê nexweş p’aldayî bû. Pawlos çû cem wî, dua kir, destêd xwe danîne ser wî û ew qenc kir[+]. 9Gava ev yeka qewimî, nexweşêd mayîne wê giravêda jî dihatin qenc dibûn. 10Wana gelek qedir-hurmet mer’a kirin û gava em r’êk’etin, ew tiştêd ku bona r’ê wê kêrî me bihatana mer’a dagirtin.


Ji Maltayê h’eta R’omê

11Sê meha şûnda em bi gemîya Skenderyayê r’êk’etin, ku wê jî zivistan li wê giravêda derbaz kiribû, şikilê her du xudanêd Heval-cêwî[*] jî ser bû[+]. 12Em gihîştine Sîrekûsê, sê r’oja wir man. 13Ji wir jî em çûn gihîştine R’êgîyomê. R’ojekê şûnda bayê başûrê hat, em du r’ojada gihîştine Potîyolê. 14Wir me xûşk-bira dîtin û hîvî ji me kirin, ku em h’eftêkê wir bimînin. Û bi vî awayî em gihîştine R’omê. 15Xûşk-birayêd wir jî bona me bihîstibûn, pêşîya meda hatin h’eta Meydana Epîyû û Sê Mêvanxana. Pawlos ku ew dîtin, şikirî da Xwedê û dilê wî şidîya.


Pawlos R’omêda Mizgînîyê dide

16Gava em gihîştine R’omê[*] , îzin dane Pawlos ku t’enê t’evî wî eskerê ku nobedarîyê wî dike bimîne. 17Sê r’oja şûnda Pawlos gazî giregirêd cihûya kir, gava ew hatin, wanr’a got: «Gelî bira! Min tiştekî miqabilî cime’tê yan kal û bava nekirîye, lê Orşelîmêda ez girtim dame destê r’omayîya. 18Gava ez anîme ber dîwanê, xwestin min ber’din, çimkî ser min bona kuştinê t’u xirabî nedîtin[+]. 19Lê gava cihûya miqabilî wê yekê xeber dan, min îdî bêç’arîya xwe de’wa Qeyser kir, lê ne bona wê yekê, ku şikîyatê miletê xwe bikira[*] . 20Lema jî min hîvî kir, ku we bibînim û t’evî we xeber dim. Belê ez bona gumana Îsraêlê van qeyd-zincîrada me». 21Wana jî wîr’a got: «Me bona te ji Cihûstanê ne ne’me standîye, ne jî ji birayêd me kes hatîye bona xirabîya te gilî kirîye yan xeber daye. 22Lê em dixwazin ji te bibihên, k’a bîr û bawerîya te çi ye, çimkî bona wê k’omelê meva îdî e’yan e ku h’emû cîya miqabilî wê xeber didin».

23Awa r’ojek k’ifşkirin û wê r’ojêda gelek hatine wî cîyê ku Pawlos têda dima. Ewî sibê h’eta êvarê wanar’a bona P’adşatîya Xwedê şirovedikir û bi me’rîfetî dannasîn dikir, derheqa Îsada jî bi Qanûna Mûsa û nivîsarêd p’êxembera ew didane bawerkirinê[+]. 24Hineka xwe li gotinêd wî girtin, hineka jî bawer nekir. 25Awa berî çûyîna wan nava wanda bû dutîretî gava Pawlos ev yek got: «Çawa r’ast R’uh’ê Pîroz bi Îşaya p’êxember t’evî kal-bavêd me xeber da[+] 26û got:

‹Her’e cem vê cime’tê û bêje:
Hûnê bibihên û guh bidinê, lê fe’m nekin,
hûnê binihêr’in û dîna xwe bidinê, lê nebînin.
27Çimkî eva cime’ta serh’işk e,
bi guha giran dibihên
û ç’e’vêd xwe girtine,
wekî bi ç’e’va nebînin,
bi guha nebihên
û bi h’iş fe’m nekin, veneger’in,
ku Ez wan qenc kim›[*][+] .

28-29Awa bira weva e’yan be, wekî xilazkirina Xwedê necihûyar’a hate şandinê û ewê guhdarîya Wî bikin»[*][+] .

30Pawlos t’am du sala mala xweye k’irêkirîda ma, k’î jî dihate cem wî, h’emû qebûl dikirin. 31Ewî P’adşatîya Xwedê bi mêrk’îmî bê pêşîgirtin dannasîn dikir û derheqa Xudan Îsa Mesîhda hîn dikir[+].

## R’OMAYÎ

### R’OMAYÎ

R’OMAYÎ


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]


NE’MA PAWLOS R’OMAYÎYAR’A


Pêşgotin

Pey r’abûna Mesîhe ji mirinê, gava çend sal derbaz bûn, mesîhî gihîştine R’omayê jî, awa gotî p’ayt’extê Împêratorîya R’omayê. Pawlosê ku qulixê şandîtîyê ji Xwedê standibû, wekî nava necihûyada bixebite, xwest her’e R’omayê û ji wir jî her’e h’eta Spanyayê. Berî wê r’êwîtîyê Pawlos bawermendêd R’omayêr’a evê ne’mê dinivîse (15:24-28). Bi fikira zana ewî eva ne’ma sala 56-a, 57-da bajarê Korint’êda nivîsîye. Ne’mêda şirovedike, ku çawa bawerî û k’erem e’mirê bawermendada cî digire û ya xwe dike.

Pawlos aha destpêdike. Ew pêşîyê civînê silav dike û paşê bona bawermenda dua dike, pêr’a-pêr’a nêt-meremê ne’mê e’yan dike û dibêje: «Mizgînî dide k’ifşê, ku Xwedê çawa meriva r’ast (bêsûc) h’esab dike, dike kirasê xwe, ev yek ji sêrî h’eta binî bi bawerîyê ye» (1:17).

Pawlos îdî bi vê fikirê pêşda diçe bi hûr-gilî dinivîse: T’emamîya merivayê, heger cihû bin yan necihû, h’ewcê wê yekê ne, ku li ber Xwedê r’ast bêne h’esabê, çimkî h’emû jî bin h’ukumê gunada dimînin. Em dibînin ku li ber Xwedê yê r’ast ew e, k’î bawerîya xwe Îsa Mesîh tîne. Peyr’a Pawlos derheqa jîyîna nûda (e’mirê t’ezeda) dinivîse, ya ku meriv yektîya Mesîhda distîne. Bawermend jî t’evî Xwedê e’dil dibe û saya R’uh’ê Pîroz ji bindestîya nîrê gune û mirinê xilaz dibe. Ji serê 5-da h’eta 8-a jî Pawlos meremê Qanûna Xwedê û qewata R’uh’ê Xwedêyî nava e’mirê bawermendada şirovedike. Usa jî Pawlos e’nene dike, ku cihû û necihû nava qirara Xwedêda çi cîyî digirin. Ew tê ser wê fikirê ku t’exsîrkirina cihûya hindava Mesîhda, ew p’areke t’ivdîr û qirara Xwedê ye, wekî bikaribe t’emamîya merivayê bi saya Îsa Mesîh bigihîne k’erema Xwedê. Pawlos bawer bû, ku cihû wê t’imê Îsa t’exsîr nekin, zemanê bê ku ewê Îsa qebûl kin.

Paşê Pawlos dinivîse, ku gerekê e’mirê bawermenda çawa ser h’îmê h’izkirinê be. Şandî pirsêd cûr’e-cûr’e e’nene dike, ku çawa Xwedê bih’ebînin û jêr’a qulix kin. Usa jî derheqa borcê bawermendaye hindava h’ukumetê û hevduda dinivîse, pirsêd îsafêva girêdayî. Ne’mê bi silava, t’emîya û şikirdayînê ser hevda tîne.

Pêşgotin û fikira sere (1:1-17)
Meriv h’ewcê xilazbûnê ne (1:18–3:20)
Soz-qirarêd bona xilazbûnê (3:21–4:25)
Jîyîna nûye yektîya Mesîhda (5:1–8:39)
Cime’ta Îsraêlê nava qirara Xwedêda (9:1–11:36)
R’abûn-r’ûniştina bawermenda (12:1–15:13)
Paşgotin û silavkirin (15:14–16:27)

Peymana Nûda, îlahî ne’ma R’omayîyêda xebera «Qanûn» bi h’erfa mezin hatîye nivîsarê gava be’sa Qanûna Mûsa dike, awa gotî Qanûna Xwedê. Lê gava be’sa qanûnêd din dike, xebera «qanûn» bi h’erfa biç’ûk hatîye nivîsarê.

### 1


Silavkirin

1Ji Pawlos, xulamê Mesîh[†] Îsa, şandîtîyêr’a[†] gazîkirî, bona belakirina wê Mizgînîya[†] Xwedêye k’ifşkirî, 2ya ku Wî hê pêşda nivîsarêd[†] pîrozda bi zarê[†] p’êxemberêd[†] Xwe soz dabû[+]. 3-4Eva Mizgînîya bona Kur’ê Wî, Xudanê[†] me Îsa Mesîh e, ku bi bedenî ji zur’eta Dawid[†] bû û bi R’uh’ê Pîrozîyê[†], gava ji mirinê r’abû, qudretêda çawa Kur’ê Xwedê[†] xuya bû[+]. 5Bi Wî me k’erema[†] şandîtîyê stand, wekî bona navê Wî h’emû mileta hîn kin, ku bawer bikin û guhdar bin[+]. 6Hûn jî nava wanda hatine gazîkirinê, ku bibine p’ara Îsa Mesîh.

7Ji we h’emûyar’a, h’izkirîyêd Xwedêye pîrozbûnêr’a[†] gazîkirî, ku R’omayêda dimînin, k’erem[†] û e’dilayî be, ji Xwedêyê Bavê[†] me û Xudan Îsa Mesîh[+].


Pawlos h’eyra bawermendêd R’omayêda ye

8Berê pêşin ez bi destê Îsa Mesîh bona we h’emûya r’azîbûnê didime Xwedêyê xwe, çimkî bawerîya[†] we t’emamîya dinyayêda tê gotinê[+]. 9Xwedê şe’dê min e, ew Xwedêyê ku ez nava Mizgînîya Kur’ê Wîda bi dil û can xulamtîyê dikim, ez her gav we bîr tînim[+] 10û t’imê nava duayêd xweda hîvî dikim, ku bi e’mirê Xwedê carekê r’ê bik’eve min, ser weda bêm[+]. 11Çimkî ez gelekî h’eyra dîtina weda me, wekî p’êşk’êşeke[†] r’uh’anî bigihînime we, ku hûn bawerîyêda bişidin. 12Awa gotî ez jî t’evî we, em dil bidine ber hev, bi wê bawerîya min û weye her du alîyava.

13Ez dixwazim ku hûn zanibin xûşk-birano, wekî gelek cara min xwestîye bême cem we, ku k’eda min nava weda jî hebe, çawa nava necihûyêd[†] mayînda, lê h’eta niha r’ê nek’etîye min[*][+] . 14Ez borcdarê h’emû mileta me, hin yê yûnanêd pêşdaçûyî û hin jî yê miletêd paşdamayî, deyndarê serwaxta û bêfe’ma me[+]. 15Awa ez bi dil û can dixwazim Mizgînîyê bidime we jî, yêd ku R’omayêda dimînin.

16Belê ez Mizgînîyê şerm h’esab nakim, çimkî ew qewata Xwedê ye, bona xilazbûna[†] h’emû bawermenda, pêşîyê bona cihûya[†], paşê necihûya[†][+]. 17Çimkî Mizgînî dide k’ifşê, ku Xwedê çawa meriva[†] r’ast h’esab dike, dike kirasê xwe[*] , ev yek ji sêrî h’eta binî bi bawerîyê ye, çawa nivîsar e: «Yê r’ast wê bijî, çimkî bawer dike»[*][+] .


H’emû meriv gunek’ar[†] in

18Xezeba Xwedê ji e’zmên ser h’emû bêxwedêtî û neheqîya wan meriva xuya dibe, k’îjan ku bi neheqîyêd xwe nahêlin ku r’astî xuya be[+]. 19Çimkî çi ku gerekê bona Xwedê bizanibin wanva e’yan e, çimkî Xwedê wanva e’yan kirîye[+]. 20R’ast ji e’firandina dinyayêda h’unurêd Wîye nexuya, awa gotî qudreta Wîye h’eta-h’etayê û Xwedêtîya Wî bi e’firîna xuya dibin, zelal têne dîtinê. Bi vî awayî kes nikare cabê bide[+]. 21Belê wan Xwedê nas dikir, lê pesinê Wî nedan çawa Xwedê, ne jî ji Wî r’azî bûn, lê belê ew nava fikirêd xweda p’ûç’ bûn û ji dest bêfe’mîyê şûna r’eşva çûn[+]. 22Wana got: «Eme serwaxt in», lê bêfe’m derk’etin[+] 23û r’ûmeta Xwedêyê nemirî şikilê merivê p’ûç’î-mirî, teyreda, çarp’ê û şûlikîyar’a guhêr’în[*][+] .

24Lema jî Xwedê ew bi xwestina dilê wan dane destê h’eramîyê[†], ku bedena xwe nava hevda bih’er’imînin[+]. 25Wana r’astîya hindava Xwedêda derewîyêr’a guhêr’în û serê xwe li ber e’firîna danîn, ew h’ebandin, ne ku E’firandarê h’eta-h’etayê ku hêjayî şikirîyê ye. Amîn[†].

26Bona vê yekê Xwedê ew dane bênamûsîyê, h’eta jinêd wan jî h’ewcetîya xweye e’detê dinê h’ewcetîya ek’sîe’detîyêr’a guhêr’în[+]. 27Usa jî mêra h’ewcetîya jinaye e’detî hiştin, pê temêd xweye xirab bi hevr’a şewitîn, mêra t’evî mêra r’obetî dikir û heqê jir’êk’etina xweye qazinckirî hildidane ser xwe[+]. 28Û çawa wana nexwest Xwedê zanebûna xweda xweykirana, Xwedê jî ew dane fikirêd bêt’ewşe, ku ewana tiştêd necayîz bikin. 29Evana her neheqîyê, neqencîyê[*] , timayîyê, xirabîyava t’ijî ne: Bi h’evsûdîyê, mêrkujîyê, berzeqîyê[†], mixenetîyê, xêrnexwazîyêva[†] dagirtî, gilîger’o, 30buxdanbêj, nexwedêh’iz, bêşerm, pozbilind, k’ubar-babax, yê xirabîyê çêdike, ne gur’a dê-bavada, 31bêfe’m, bêamin, bêîsaf, bêr’e’m[+]. 32Belê evana haş ji qanûna Xwedê hene, ku yêd van tişta dikin hêjayî mirinê ne, lê belê ne ku t’enê van tişta dikin, lê havijîya xwe ji kirîya jî tînin[+].

### 2


Dîwana Xwedêye heq

1Awa e’vdo, dixwazî k’î bî, gava loma dikî, tu nikarî xwe bêsûc kî. Çawa loma xelqê dikî, usa jî tu xwe lomek’ar dikî, çimkî tu ku loma dikî, xût wan tişta dikî[*][+] . 2Lê em zanin ku dîwana Xwedê wê bi r’astîyê ser wanda bê, yêd ku tiştêd usa dikin. 3Awa e’vdo, tu ku loma xweyê van kira dikî û tu xwexa jî wan tişta dikî, te t’irê[†] tê ji dîwana Xwedê bir’evî? 4Yan jî tu ku dewlemendtîya şîrinayî, berbihêrî û sebira Wî bêhurmet dikî, tu nizanî ku şîrinayîya Xwedê te dibe berbi t’obekirinê[†][+]? 5Lê tu bi serh’işkî û dilkevirîya xwe xezebê ser xweda dicivînî, bona R’oja Xezebê, gava dîwana Xwedêye heq xuya be[+]. 6Ewê weke e’melê her kesî bîne pêşîya wan[*][+] . 7Jîyîna h’eta-h’etayê wê bide wan, yêd ku t’imê bi dûmika dirêj nava kirinêd qencda ne, ku hurmetê, r’ûmetê û nemirîyê dixwazin. 8Lê hêrs û xezebê ser wanda be, yêd ku k’ara xwe diger’in, dest ji r’astîyê kirine û xwe dane xirabîyê. 9Tengasî[†] û zulmê ser wan h’emûyada bê, yêd xirabîyê dikin, pêşîyê ser cihûya[†], paşê ser necihûya[+]. 10Lê hurmet, r’ûmet û e’dilayî wê wan h’emûyar’a be, yêd ku qencîyê dikin, pêşîyê cihûr’a û paşê necihûr’a[+]. 11Çimkî li cem Xwedê firqî t’une[*][+] .

12Ewêd bêyî Qanûna Mûsa[†] ku gune[†] dikin, bêyî Qanûn jî wê unda bin, lê ewêd xweyîqanûn ku gune dikin, bi Qanûnê jî wê dîwana wan bibe[+]. 13Çimkî ne ku ewêd Qanûnê dibihên li ber Xwedê r’ast in, lê ewêd ku Qanûnê diqedînin wê r’ast bêne h’esabê[+]. 14Necihûyêd ku Qanûna wan t’une, gava bê h’emdê xwe xwestinêd Qanûnê diqedînin, belê ewe bê Qanûn in, xwexa bona xwe dibine qanûn. 15Çimkî evana didine k’ifşê, ku xwestina Qanûnê dilê[†] wanda nivîsar e. Îsafa wan jî şe’detîya vê yekê dide û fikirêd wan carna li wan neheq dikin, carna bêsûc dikin. 16Wê R’ojê wê usa be, gava Xwedê bi destê Mesîh Îsa dîwana tiştêd merivaye dizîva bike, anegorî Mizgînîya ku ez dannasîn dikim.


Cihû û Qanûn

17Awa tu cihû têyî h’esabê, te xwe spartîye Qanûnê û bi Xwedêyê xwe difir’î,[+] 18xwestina Wî zanî û ji Qanûnê hîn bûyî, qencî-xirabîyê ji hev derdixî. 19Û tu ser xwe guman î, ku r’êberê kora yî, r’onayîya ber yêd te’rîyêda,[+] 20şîretk’arê bêfe’ma, dersdarê xişîma. Tu xweda jî guman î, ku bi Qanûnê xût tu xweyê t’erzê zanebûnê û r’astîyê yî. 21Lê belê awa tu ku hevalê xwe hîn dikî, xwexa xwe hîn nakî? Dannasîn dikî, ku nedizin, lê tu didizî[+]? 22Dibêjî: «Zinîyê neke», lê zinîyê dikî? Ji p’ûta zivêr î, lê p’aristgehêd[†] wan t’alan dikî[*][+] ? 23Bi Qanûnê difir’î, lê Qanûnê dit’er’ibînî, Xwedê bêhurmet dikî? 24Çawa nivîsar e: «R’ûyê we cihûyada navê Xwedê nava necihûyada tê bêhurmetkirinê»[*] .

25Belê k’ara sinetîyê[†] wê hebe, heger Qanûnê biqedînî. Lê heger tu Qanûnê dit’er’ibînî, sinetbûna te dibe bêsinetî[+]. 26Usa jî, heger yê nesinetkirî t’emîyêd Qanûnê biqedîne, nesinetîya wî wê sinetî neyê h’esabê[+]? 27Û yê binyat’a xweda nesinetkirî ku Qanûnê diqedîne, wê dîwana te bike, ku tu xweyê nivîsar û sinetîyê yî, lê Qanûnê dit’er’ibînî[+]. 28Çimkî cihû ne ew e, ku dervava ye û sinetî ne ew e, ku dervava ser bedenê ye[+]. 29Lê cihû ew e, yê ku dilê xweda cihû ye û sinetîya r’ast dilê sinetbûyî ye, bi R’uh’, ne bi Qanûna nivîsar. Yê ha, ne ku meriv p’eyê wî didin, lê Xwedê[*][+] .

### 3

1Îdî cihû çiva zêde ye? Yan jî çi feyda sinetîyê heye[+]? 2Gelekî, bi her alîyava. Berê pêşin wê yekêva, ku gotinêd Xwedê li wan hatine spartinê[+]. 3Awa heger ji wan hinek amin neman, dibe ku ji dest bêaminîya wan Xwedê wê bêamin derê[+]? 4T’u car! De bira Xwedê r’ast be û h’emû meriv derew, çawa nivîsar e:

«Wekî gotinêd Xweda Tu bêsûc derêyî
û dîwana Xweda Tu serk’evî»[*][+] .

5Lê heger neheqîya me heqîya Xwedê dide k’ifşê, em çi bêjin? Wekî usa ye Xwedê neheq e, ku xezebê tîne serê me? (Bi merivayî xeber didim). 6T’u car! Heger ne usa be, Xwedê wê çawa dîwana dinê bike?

7Lê heger r’astîya Xwedê, bona r’ûmeta Wî, bi derewîya min hê k’ifş dibe, lê îdî çima wê dîwana min mîna gunek’arekî bê kirinê[+]? 8Û gelo heq e ku em aha bêjin: «Xirabîyê bikin, ku bibe qencî», çawa hinek şer’a li me gilî dikin, yanê em usa dibêjin? Ew meriv wê r’ast ser bela xwe vebin[+].


Merivê r’ast t’une, h’emû gunek’ar in

9Awa em îdî çi bêjin? Em cihû tiştekîva ji necihûya çêtir in? Na xêr! Çimkî me îdî jor da k’ifşê, çawa cihû, usa jî necihû, h’emû jî bin h’ukumê guneda[†] ne[+]. 10Çawa nivîsar e:

«Yekî r’ast t’une, t’u kes t’une,
11kesek t’une, ku fe’m bike,
kesek t’une, li Xwedê biger’e.
12H’emû bende xalifî[†] ne,
bi hevr’a t’evayî bêkêr bûne,
yekî qencîyê bike t’une, t’u kes t’une.[*][+]
13Gewrîya wane t’irba vekirî ye,
zimanê wane derewîn e[*] ,
je’ra me’ra bin zarê wan e[*][+] .
14Devê wana t’ijî nifir’ û te’lî ye[*] ,[+]
15nigê wane xûnr’êtinêr’a dilezîne.
16R’îya wane qede û bela ne.
17R’îya e’dilayîyê nasnekirî ne,[*][+]
18tirsa Xwedê li ber ç’e’va qet t’unî ne[*] »[+].

19Awa em zanin Qanûn çi ku dibêje, wanar’a dibêje, yêd ku bin h’ukumê Qanûnêda ne, wekî h’emû dev bêne girêdanê û t’emamîya dinyayê li ber dîwana Xwedê cabdar be. 20Çimkî bi kirêd Qanûnê t’u qûl-bende wê li ber Xwedê r’ast derneyê, lê bi Qanûnê gune tê naskirinê[+].


Însan li ber Xwedê bi bawerîyê r’ast tê h’esabê

21Lê niha bêyî Qanûnê, r’asth’esabkirina Xwedê xuya bûye, bona k’îjanê Qanûn û p’êxember jî şe’detîyê didin[+]. 22Ev e r’asth’esabkirina Xwedê: K’î bawerîya xwe Îsa Mesîh tîne, Xwedê wan h’emûya li ber Xwe r’ast h’esab dike[*] . Firqî t’une, 23çimkî h’emûya gune[†] kir û negihîştine r’ûmeta[*] Xwedê[+]. 24Lê ji k’erema Wî, bi azakirina Mesîh Îsa r’asth’esabbûnê[†] p’êşk’êş distînin[+]. 25Xwedê Ew k’ifş kiribû, ku Ew bi xûna Xwe li ber gunêd wan k’eve, yêd ku vê yekê bawer bikin. Xwedê ev yeka kir, ku r’asth’esabkirina Xwe bide k’ifşê, çimkî Wî bi sebira Xwe guh neda wan gunêd ku pêşda hatibûne kirinê[+]. 26Awa gotî Xwedê bi Îsa ev yek kir, wekî r’asth’esabkirina Xwe vî zemanîda bide k’ifşê, ku Xwexa r’ast e û her kesê ku bawerîya xwe Îsa tîne, wan r’ast h’esab dike.

27Awa îdî çi maye ku em pê bifir’in? H’emû p’ûç’ bû çû. Çima p’ûç’ bû? Çimkî em Qanûnê diqedînin? Na xêr, lê çimkî em bawer dikin[+]. 28Çimkî meva fe’mdarî ye, ku meriv bi bawerîyê r’ast h’esab dibe, bêyî kirêd Qanûnê[+]. 29Yan Xwedê t’enê Xwedê cihûya ye? Ne yê necihûya ye? Belê, yê necihûya ye jî,[+] 30çimkî Xwedê yek e û ew yêd sinetbûyî bi bawerîyê r’ast h’esab dike û nesinetbûyîya jî dîsa bi wê bawerîyê[+]. 31Wekî usa ye em bi bawerîyê Qanûnê betal dikin? T’u car, lê em Qanûnê mak dikin[+].

### 4


Birahîm[†] bi bawerîyê r’ast hate h’esabê

1Em îdî çi bêjin bona Birahîmê[†] bave’şîrê xwe, alîyê bedenêda? Ewî çi dît? 2Heger Birahîm bi kirêd xwe r’ast h’esab bibûya, hingê dikaribû bi kirêd xwe bifir’îya, lê ne li ber Xwedê. 3Lê k’a nivîsar çi dibêje? «Birahîm Xwedê bawer kir û ew yek jêr’a r’astî hate h’esabê»[*][+] . 4Awa heger yek şixulekî dike, maşê wî jêr’a nayê dayîn çawa p’êşk’êş, lê çawa deyn. 5Lê heger gumana yekî ne ser şixulê wî ye, lê bawerîya xwe Wî tîne, Yê ku nep’aka bêsûc dike, bi vê bawerîyê ew r’ast h’esab dibe[+]. 6Dawid jî aha xwezîya xwe li wî merivî tîne, yê ku Xwedê bêyî kira wî r’ast h’esab dike[+].

7«Xwezî li wan, ku neheqîyêd wan hatine baxşandinê
û gunêd wan hatine nixamtinê.
8Xwezî li wî bendeyî, ku Xudan wîr’a gune h’esab nake».[*][+]

9Gelo eva xwezîya li sinetbûyîya tê dayînê, yan nesinetbûyîya? Çawa me got, ku bawerîya Birahîm jêr’a r’astî hate h’esabê[*][+] . 10Lê belê k’engê hate h’esabê? Pey sinetbûnêr’a, yan berî sinetbûnê? Ne ku pey sinetbûnêr’a, lê berî sinetbûnê. 11Û paşê ewî sinetbûn nîşan stand, çawa mora r’asth’esabbûnê, bi wê bawerîya xweye berî sinetbûnê. Bi vî awayî Birahîm bû bavê h’emû bawermendêd nesinetbûyî, wekî ew jî r’ast bêne h’esabê[*][+] 12û usa jî bû bavê sinetbûyîya, ne ku t’enê yê sinetbûyîya, lê yê wan jî, k’îjan p’êga wê bawerîyêda diçin, ya ku Birahîmê bavê me hê berî sinetbûnê bawer kir.


Xwedê sozê xwe bi bawerîyê dide

13Ew sozê Birahîm û zur’eta wîr’a hate dayînê ku dinyayê war bin, ne ku bi kirêd Qanûnê bû, lê bi wê yekê bû, ku wî bawer kir û r’ast hate h’esabê[*][+] . 14Heger t’enê ewêd ji kirêd Qanûnê bibûna xweyê war, hingê bawerî wê p’ûç’ bûya û sozê jî betal bûya[*][+] . 15Çimkî Qanûn hêrsê r’adike. Dera ku qanûn t’une, qanûnt’er’ibandin jî t’une[+].

16Bi vî awayî soz bi bawerîyê tê standinê, wekî soz bona h’emû zur’etêd Birahîm p’êşk’êşeke erêkirî be, ne ku t’enê bona wane yêd ku qanûnê diqedînin, lê bona wan jî, yêd ku mîna Birahîm bawer dikin. Çimkî Birahîm bavê me h’emûya ye[*] ,[+] 17çawa nivîsar e: «Min tu kirî bavê gelek mileta»[*] . Ew bavê me ye, li ber wî Xwedêyê ku ewî bawer kir, wekî Ew mirîya sax dike û gazî tiştêd t’unene dike, çawa ku hene[+]. 18Wî cîyê ku guman nemabû, Birahîm bi guman bawer kir, ku ewê bibe bavê gelek mileta, çawa hatibû gotinê: «Zur’eta teyê jî wê haqasa be»[*][+] . 19Û ew bawerîyêda sist nebû, ne h’alê qalibê xweda nihêr’î, wekî îdî mîna mirîya bû, (çimkî ew nêzîkî sed salî bû) û ne jî bet’ina Serayêye mirî nihêr’î[*][+] . 20Lê bawerîya xwe li sozê Xwedê anî û dudilî nebû, bi bawerîyê ser qewata xweda hat, şikirîya xwe Xwedê anî 21û wê yekêda bawer bû, ku Yê soz daye wê bîne sêrî jî. 22Bona vê bawerîyê «jêr’a r’astî hate h’esabê»[*][+] . 23Lê ev gotin ne t’enê bona Birahîm hate nivîsarê, ku Xwedê ew r’ast h’esab kir, 24lê belê ew bona me jî nivîsar e. R’astbûnê mer’a jî bê h’esabê, k’îjanêd ku bawerîya xwe Wî tînin, Yê ku Xudanê me Îsa ji mirinê r’akir[+]. 25Îsa bona neheqîyêd me hate kuştinê û ji mirinê r’abû, ku em r’ast bêne h’esabê[*][+] .

### 5


Bi Îsa Mesîh em t’evî Xwedê li hev hatine

1Awa ku em bi bawerîyê r’ast hatine h’esabê, e’dilayîya me t’evî Xwedê heye bi saya Xudanê me Îsa Mesîh[+]. 2Pê Wî me bi bawerîyê mecal dît t’evî wê k’eremê bin, k’îjanêda em sekinîne. Û bi wê gumana ku emê t’evî r’ûmeta Xwedê bin difir’in[+]. 3Û ne t’enê bi vê yekê, lê em bi tengasîyêd xwe jî difir’in, çimkî em zanin ku tengasî sebirê tîne,[+] 4sebir jî k’etin-r’abûnê, k’etin-r’abûn jî gumanê. 5Û guman jî me r’ûr’eş nake, çimkî h’izkirina Xwedê ser meda bi wî R’uh’ê Pîroz barîye, Yê ku mer’a hatîye dayînê[+]. 6Çimkî gava eme hê bêç’are[*] bûn, Mesîh bona me nep’aka wextda mir. 7Degme bona merivekî r’ast yek bimire, belkî bona merivekî qenc yekê biwêre bimire, 8lê belê Xwedê h’izkirina Xwe hindava meda hingê da k’ifşê, gava eme hê gunek’ar bûn, Mesîh bona me mir[+]. 9Niha em ku bi xûna Wî li ber Xwedê r’ast h’esab bûne, hê çiqas zêde emê bi Wî ji xezebê xilaz bin[+]. 10Heger em t’evî Xwedê bi mirina Kur’ê Wî li hev hatin, gava eme neyar bûn, lê hê çiqas zêde pê wê lihevhatinê emê bi jîyîna Wî xilaz bin[+]. 11Û ne t’enê haqas, lê bi Xwedê jî em difir’in, saya Xudanê xwe Îsa Mesîh, bi K’îjanî em t’evî Xwedê li hev hatine.


Adem[†] û Mesîh

12Awa bi merivekî gune k’ete dinê û ji gune jî mirin hat. Bi vî awayî mirin ser h’emû meriva bela bû, çimkî h’emûya jî gune kir[*][+] . 13Berî Qanûnê, dinyayêda gune hebû, lê dera ku qanûn t’une, gune nayê h’esabê[+]. 14Lê belê mirinê ji Adem[†] girtî h’eta Mûsa h’ukum kir, h’eta ser wan jî, yêd ku mîna Adem gur’a Xwedê dernek’etin.

Adem mîna t’erzekî Wî bû, Yê ku wê peyr’a bihata[+]. 15Lê p’êşk’êşa Xwedê mîna neheqîya Adem nîne. Çimkî heger bi neheqîya merivekî gelek mirin, hê çiqas zêde k’erema[†] Xwedê û dayîna ku bi k’erema Merivekî, yanê ya Îsa Mesîh ser geleka zêde bû[+]. 16Û p’êşk’êş ne usa ye, çawa heqê gunê yekî, çimkî dîwanê bi gunekî sûcdarî anî, lê p’êşk’êşê ji gelek neheqîya bêsûc kir. 17Çimkî heger bi neheqîya merivekî û r’ûyê wîda mirinê h’ukum kir, çiqas zêde ewêd ku k’erema Xwedêye dewlemend û r’asth’esabbûnê p’êşk’êş distînin wê jîyînêda bi saya Yekî, awa gotî Îsa Mesîh p’adşatîyê bikin[+].

18Awa bi vî awayî pê neheqîkê dîwana t’emamîya merivayê bû, usa jî bi kirineke r’ast h’emû meriv wê r’ast bêne h’esabê û jîyînê bistînin[+]. 19Çawa bi neguhdarîya yekî gelek bûne gunek’ar, usa jî bi guhdarîya Yekî gelek wê r’ast bêne h’esabê[+]. 20Lê belê Qanûn k’ete navê, ku neheqî zêde be, lê li k’îderê gune zêde bû, k’erem jî li wir hê zêde bû,[+] 21wekî çawa gune bi mirinê h’ukum kir, usa jî k’erema Xwedê bi r’asth’esabkirinê h’ukum bike, me bibe berbi jîyîna h’eta-h’etayê[†] bi saya Xudanê me Îsa Mesîh[+].

### 6


Bona guna mirî, lê bona Mesîh sax

1Lê em niha çi bêjin? Em nava gunada bimînin, ku k’erema[†] Xwedê ser meda zêde be? 2T’u car! Em ku hindava gunada mirin, çawa dikarin hê nava wanda bijîn[+]? 3Hûn nizanin em ku yektîya Mesîh Îsada hatine nixumandinê[†], mirina Wîda hatine nixumandinê? 4Bi nixumandinê em îdî t’evî mirina Wî bûne û t’evî Wî hatine definkirinê[†], wekî çawa Mesîh bi r’ûmeta Bavê ji mirinê r’abû, usa jî emê bikaribin jîyîna nûda bijîn[*][+] .

5Çimkî heger em mîna mirina Wî mirin t’evî Wî bûn, emê usa jî mîna r’abûna Wî ji mirinê r’abin[+]. 6Em vê yekê zanin ku binyat’a meye kevin t’evî Wî xaç[†] bû, wekî qalibê gunek’ar serî hilnede, ku ji vir şûnda em nebine xulamêd gune[+]. 7Çimkî ewê ku mirîye, ew ji gune azabûyî ye[+]. 8Awa heger em t’evî Mesîh mirine, em bawer dikin, ku emê t’evî Wî bijîn jî[+]. 9Çimkî em zanin Mesîh ku ji mirinê r’abûye, îdî namire, mirin ser Wî îdî h’ukum nake[+]. 10Mirina Ew mir, hindava guneda carekê bona her t’im mir, lê jîyîna ku niha dijî, hindava Xwedêda dijî[+]. 11Usa jî hûn xwe hindava guneda mirî h’esab kin, lê hindava Xwedêda sax, bi saya Mesîh Îsa.

12Awa bira îdî gune h’ukumî ser qalibê weyî p’ûç’î-mirî neke, ku hûn gur’a xwestinêd wî bikin[+]. 13Û endemêd qalibê xwe nedine gune ku bibine hacetêd neheqîyê, lê belê xwe bidine destê Xwedê, çawa yekî ji mirinê r’abûyî, bira endemêd we bibine hacetêd heqîyê, bona Xwedê[+]. 14Û gune wê serwêrtîyê li we neke, çimkî hûn ne bin qanûnêda ne, lê bin k’eremêda.


Xulamêd heqîyê

15Îdî çi? Em guna bikin, çimkî ne bin qanûnêda ne, lê bin k’eremê? T’u car! 16Hûn haqas tişt nizanin ku hûn bona xulamtîyê destê k’êva diçin û gur’a k’ê dikin, dibine xulamêd wî? Heger hûn xulamêd gune bin, diçine berbi mirinê, lê heger hûn xulamêd Xwedê bin, gur’a Wîda bin, diçine berbi r’asth’esabbûnê[†][+]. 17Lê şikir ji Xwedê, hûn ku wextekê xulamêd gune bûn, lê we bi dil û can gura t’erzê wê hînkirinê kir, ya ku we xwe spartê. 18Hûn ji gune aza bûn û bûne xulamêd heqîyê[+]. 19(Ez mîna e’detê merivayê dibêjim, bona binyat’a weye merivayîye bêt’aqet.) We çawa wextekê endemêd xwe dane neheqîyê ku bibine xulamêd h’eramîyê û neheqîyê, usa jî niha endemêd xwe bidine h’elalîyê ku bibine xulamêd heqîyê.

20Gava hûn xulamêd gune bûn, ji heqîyê aza bûn. 21Hingê we ji kirinêd xwe çi ber çinîn, bona k’îjana niha hûn şerm dikin? Ew axirîyê mêriv dibine berbi mirinê. 22Lê niha hûn ji gune ku aza bûn û bûne xulamêd Xwedê, berê h’elalîyê diçinin û axirîya wan jî jîyîna h’eta-h’etayê ye[+]. 23Çimkî maşê gune mirin e, lê p’êşk’êşa Xwedê jîyîna h’eta-h’etayê ye, bi saya Xudanê me Mesîh Îsa[+].

### 7


T’erzekî qenc ji qanûna h’al-zewacê

1Hûn r’ind fe’m dikin xûşk-birano, ezê niha derheqa çida wer’a xeber dim, çimkî ez t’evî wan xeber didim, yêd ku haş ji qanûnê hene: Qanûn ser mêriv haqas wext h’ukum dike, h’eta ku meriv sax e. 2Mesele, jina mêrkirî bi qanûnê mêrê xweyî saxva girêdayî ye, lê heger mêr lê dimire, ew hingê ji wê qanûna ku mêrva girêdayî bû aza dibe[+]. 3Awa heger mêrê wê hê sax be ew bibe jina mêrekî din, wê zinêk’ar bê h’esabê, lê heger mêr lê bimire, ew ji wê qanûnê aza dibe û zinêk’ar nabe, heger bibe jina mêrekî din[+]. 4Usa jî hûn xûşk-birayêd min, bi bedena Mesîh hindava Qanûnêda mirin, ku bibine p’ara yekî din, Yê ku ji mirinê r’abûye, wekî hûn Xwedêr’a ber bînin[+]. 5Çimkî gava me hê bi binyat’a merivayê dijît, temê guna, ku ji Qanûnê serî hildidan, nava qalibêd meda ya xwe dikirin, ku em berê mirinê bidin. 6Lê niha em hindava Qanûnêda mirin, ji wê xilaz bûn, bi k’îjanê em girtî bûn, ku em bi jîyîna nûye r’uh’anî xulamtîyê Xwedêr’a bikin, ne ku bi r’îya Qanûna nivîsar[+].


Qanûn û gune

7Awa em çi bêjin? Gelo Qanûn gune ye? Na xêr! Lê belê minê gune nas nekira, heger Qanûnê nîbûya. Mesele, dilhavijî jî minê nizanibûya gune ye, heger Qanûnê negotibûya: «Dilhavijîyê neke»[*][+] . 8Lê gune ji t’emîyê mecal stand, nava minda her cûr’e dilhavijî pêşda anîn. Çimkî bê qanûn gune mirî ye[+]. 9Ez xwexa wextekê bêyî qanûn sax bûm, lê gava t’emî gihîşte min, gune sax bû 10û ez mirim. Ew t’emîya ku wê jîyîn bida min, hema ew jî bû sebebê mirina min[+]. 11Çimkî gune ji t’emîyê mecal stand ez xapandim û bi wê kuştim.

12Awa Qanûn pîroz e û t’emîya wê pîroz, r’ast û qenc e[+]. 13Wekî usa ye ya qenc minr’a bû mirin? Na xêr! Lê ev kirê gune bû, ku bi ya qenc mirin ser minda anî. Ev yek aha bû, wekî h’unurê gune k’ifş be û bi t’emîyê hê gunek’arîya gune k’ifş be.


Şer’ê nexuyayî nava însênda

14Belê em zanin ku Qanûn r’uh’anî ye, lê ez xûn û goşt im, xulamekî guner’a firotî. 15Çimkî ez fe’m nakim çi dikim. Ne ku wî tiştî dikim, çi ku dixwazim, lê wî tiştî dikim, çi ku ber ç’e’vê min r’eş e[*][+] . 16Lê heger ez tiştê ne bi dilê xwe dikim, Qanûnêr’a qayl im, ku ew qenc e[+]. 17Lê awa ne ku ez wê yekê dikim, lê belê gunê ku nava minda dimîne dike. 18Ez zanim ku nava minda, awa gotî binyat’a minda, t’u tiştê qenc namîne, çimkî xîreta min qebûl nake, lê ew yek minr’a li hev nayê[+]. 19Belê wê qencîya ku dixwazim bikim nakim, lê xirabîya ku naxwazim wê dikim[+]. 20Heger ez wî tiştê ne bi dilê xwe dikim, îdî ne ku ez dikim, lê ew gunê ku nava minda dimîne, ew dike.

21Awa ez qanûnekê dibînim: Gava dixwazim ku qencîyê bikim, bê h’emdê min dibe xirabî. 22Ez bi k’ûrayîya dilê xwe qanûna Xwedê begem dikim,[+] 23lê qanûneke din nava xweda dibînim ku miqabilî wê qanûna h’işê min begem kirîye dike şer’ û min dike hêsîrê qanûna guna, ya ku nava minda ye[+]. 24Ez çi merivekî hêsîr-belengaz im! K’î wê min ji destê vî qalibê p’ûç’î-mirî xilaz ke? 25(Şikir ji Xwedêr’a, bi saya Xudanê me Îsa Mesîh!)

Bi vî awayî ez xwexa bi h’iş-aqilê xwe xulamtîyê qanûna Xwedêr’a dikim û bi qalibê xwe xulamtîyê qanûna gunar’a dikim.

### 8


Jîyîna bi R’uh’ê Xwedê

1Niha îdî dîwana wan nabe, yêd ku t’evî Mesîh Îsa bûne yek[*] . 2Çimkî qanûna R’uh’ê ku jîyînê dide, bi saya Mesîh Îsa ez ji qanûna guna û mirinê xilaz kirim[+]. 3Belê çi ku Qanûnê ji dest bêt’aqetîya binyat’a merivayê nikaribû bikira, Xwedê ew yek kir, Kur’ê Xwe dilqê binyat’a merivayîye gunek’arda bona guna şand. Û aha Ewî wê binyat’êda dîwana gune kir,[+] 4wekî r’astbûna t’emîyêd Qanûnê nava meda bê qedandinê, em ku bi binyat’a merivayî najîn, lê bi R’uh’[+]. 5Yêd ku li gora binyat’a merivayê dijîn, ew ser tiştêd binyat’a merivayê difikirin, lê yêd li gora R’uh’ dijîn, ew ser tiştêd R’uh’ difikirin[+]. 6Axirîya fikira binyat’a merivayê mirin e, lê axirîya fikira R’uh’ jîyîn û e’dilayî ye. 7Çimkî fikira binyat’a merivayê dijminê Xwedê ye, ew ber qanûna Xwedê xwe naşkêne, ne jî dikare[+]. 8Ewêd bi binyat’a merivayê dijîn, nikarin li Xwedê xweş bên.

9Lê hûn bi binyat’a merivayî najîn, lê bi R’uh’ dijîn, heger r’ast R’uh’ê Xwedê nava weda dimîne. Lê heger R’uh’ê Mesîh dilê yekîda t’une, ew ne p’ara Wî ye[+]. 10Û heger Mesîh dilê weda ye, qalib mirî ye, çimkî we gune kir, lê R’uh’ jîyîn e bona we, çimkî hûn r’ast hatine h’esabê. 11Û heger ew R’uh’ê ku Îsa ji mirinê r’akir nava weda dijî, ku usa ye Ewê Mesîh ji mirinê r’akir, wê bi wî R’uh’ê Xweyî nava weda, jîyînê bide qalibê weyî p’ûç’î-mirî jî[+].

12Bona vê yekê xûşk-birano, em deyndar in, lê ne deyndarêd binyat’a merivayê, ku li gora wê bijîn. 13Çimkî heger hûn li gora binyat’a merivayê bijîn, hûnê bimirin, lê heger hûn bi R’uh’ kirêd binyat’a merivayê bikujin, hûnê bijîn[+].

14Ewêd ku bi R’uh’ê Xwedê têne r’êberîkirinê, ew in lawêd Xwedê[+]. 15Çimkî we r’uh’ekî usa nestandîye, ku we dîsa bike xulam bitirsin, lê we ew R’uh’ standîye, Yê ku we dike lawêd Xwedê, bi K’îjanî gazî Wî dikin: «Abba[†]!» awa gotî «Bavo!»[*][+] 16Hema ew R’uh’ Xwexa t’evî r’uh’ê me şe’detîyê dide, ku em zar’êd Xwedê ne[+]. 17Û heger zar’ in, usa jî xweyîwar in, warê Xwedê ne û t’evî wartîya Mesîh in. Belê heger em t’evî cefayê Mesîh bûne, emê t’evî r’ûmeta Wî bin jî[+].


R’ûmeta sozdayî

18Ez aha t’exmîn dikim, ku cefê meyî vî zemanî, li ber r’ûmeta wê meva[*] e’yan be, ne t’u tişt e[+]. 19H’emû e’firîn jî bê sebir ç’e’vnihêr’î xuyabûna lawêd Xwedê ne. 20Belê e’firîn jî ber bayê betalîyê k’etin, ne ku bi h’emdê xwe, lê Xwedê ew dane vê yekê[*] . Lê belê ew guman hebû,[+] 21ku e’firînê xwexa jî ji wê xulamtîya p’ûç’ aza bin û t’evî azayî û r’ûmeta zar’êd Xwedê bin. 22Çimkî em zanin ku h’emû e’firîn h’eta niha bi hevr’a dikine zare-zar û mîna êşa k’ulfetê[†] dik’işînin. 23Û ne t’enê e’firîn, lê em xwexa jî, ku me çawa berê deremeta pêşin[†][*] R’uh’ê Pîroz stand, nava xweda zare-zar in û wê hîvîyê ne, h’eta em heqê lawtîya Xwedê bistînin, awa gotî em bigihîjine azayîya qalibê xwe[*][+] . 24Belê vê gumanêda em xilaz bûn. Lê ew gumana ku tê dîtinê, ew ne guman e, çimkî yek çawa dikare gumana wî tiştî be, k’îjan li ber ç’e’va ye[+]? 25Lê heger gumana me li tiştê nedîtî ye, em bi sebirê hîvîyê bimînin.

26Usa jî R’uh’ê Pîroz[†] tê hewara bêt’aqetîya me, çimkî em nizanin gerekê çawa dua bikin[*] , lê R’uh’ê Pîroz Xwexa bi gotinêd k’esere nayêne ser zar-zimana, bona me lava-navçêtîyê dike. 27Û Yê dila e’nene dike zane fikira R’uh’ê Pîroz çi ye, çimkî Ew weke qirara Xwedê bona merivêd Xwedê lava-navçêtîyê dike[+].

28Em zanin ku her tiştîda Xwedê dike ku wanr’a bibe qencî, yêd ku Wî h’iz dikin[*] û li gora qaz-qudreta Wî gazîkirî ne. 29Çimkî Xwedê k’îjan pêşda bijartin, ew jî pêşda k’ifş kirin, ku bibine mîna Kur’ê Wî, wekî Îsa nava gelek xûşk-birada nixurî be[+]. 30K’îjan pêşda k’ifş kirin, gazî wan jî kir û gazî k’îjana kir, ew jî bêsûc kirin û k’îjan bêsûc kirin, ew jî xweyîr’ûmet kirin[+].


H’izkirina Xwedê: Heger Îsa yar e, k’î wê neyar be?

31Awa em çi bêjin bona van tişta? Heger Xwedê pişta me ye, k’î dikare miqabilî me be[+]? 32Ewê ku h’eyfa Wî Kur’ê Wî nehat, lê bona me h’emûya da der, îdî wê çawa her tiştî t’evî Wî p’êşk’êşî me neke[+]? 33K’î dikare bijartîyêd Xwedê gunek’ar ke? Xwedê ye, ku wan bêsûc dike[+]. 34K’î dikare wan neheq ke? Mesîh Îsa ye ku bona wan mir, lê belê ji mirinê r’abû jî û k’êleka[†] Xwedêye r’astê ye, bona me lava-navçêtîyê dike[+]. 35Çi wê bikaribe me ji wê h’izkirina Mesîh biqetîne? Derd-kul, te’lî-tengî, zêrandin, xelayî-celayî, bêsit’arî, qede-bela yan şûr? 36Çawa nivîsar e:

«Bona Te em her r’oj ber mirinê ne,
mîna peza serjêkirinê h’esab dibin»[*][+] .

37Lê em nava van h’emû tiştada hê zêde serdik’evin, bi saya Ewî ku em h’iz kirin[+]. 38Çimkî ez e’seyî zanim ku ne mirin, ne jîyîn, ne milyak’et[†], ne şexsek, ne tiştêd hazir, ne tiştêd wê bên, ne t’u qewat,[+] 39ne yêd jorin, ne yêd jêrin[*] û ne jî e’firînekî mayîn dikare me ji h’izkirina Xwedê biqetîne, ya ku bi destê Xudan Mesîh Îsa p’ara me k’etîye.

### 9


Xwedê û miletê wî cihûyê bijartî

1Ez bi Mesîh bê xêlif r’ast dibêjim û îsafa[†] min jî bi saya R’uh’ê Pîroz minr’a şe’detîyê dide,[+] 2ku ez gelekî ber xwe dik’evim û kula dilê min jî k’ûr e. 3Çimkî min xwexa dixwest nifir’ li min bibûya, t’êla min ji Mesîh biqetîya, bona miletê minî ji xûn-goştê min,[+] 4ku îsraêlî[†] ne. Li wan dik’eve bibine lawêd Xwedê, Xwedê r’ûmeta Xwe nîşanî wan da, peyman[†] t’evî wan girêdan, qanûnêd Xwe dane wan û kirine xweyêd h’ebandin û sozêd dayî[*] . 5Kal-bav jî ji wan in û Mesîh jî alîyê xûn û goştda ji nav wan hat, ku ser h’emûyar’a Xwedêyê h’eta-h’etayêyî hêjayî şikirîyê ye. Amîn.

6Lê belê naqewime ku sozê Xwedê xêlif derê, çimkî ne ku ew h’emû ne îsraêlî, yêd ku ji Îsraêl dinê k’etine[+] 7û ne jî h’emûyêd ji bedena Birahîm bûne zar’êd wîye heq-h’elal in, lê hatîye gotinê: «Zur’eta teyê Îshaqda[†] bê navkirinê»[*][+] . 8Awa gotî zar’êd Xwedê ne ew in, yêd ku ji bedena t’ebîyetî ne, lê zar’êd sozdayî wê zur’et bêne h’esabê[+]. 9Çimkî sozê gotî ev bû: «Saleke din vî çaxî ezê li ser teda bêm û kur’ekê Serayêr’a bibe»[*][+] . 10Lê ne t’enê ev bû, R’êvêka[†] jî bi du kur’a ji bavekî h’emle derk’et, awa gotî ji bavê me Îshaq[+]. 11-12Gava kur’ik hê nebibûn, hê qencî-xirabî nekiribûn, R’êvêkayêr’a hate gotinê: «Yê mezin wê xulamtîyê li yê biç’ûk bike».[*] Ev yek bû, wekî qirara Xwedê weke bijartina Wî derê, ne ku kirava girêdayî be, lê li gora gazîya Xwedê be[+]. 13Çawa nivîsar e: «Min Aqûb[†] h’iz kir, lê ji Esaw[†] çûm»[*] .

14Em îdî çi bêjin? Gelo neheqîya Xwedê heye? Na xêr![+] 15Çimkî Mûsar’a dibêje: «Ez k’îjanî bême r’e’mê, Ezê bême r’e’mê û dilê Min ser k’ê bişewite, wê bişewite»[*][+] . 16Ev yek îdî ne ji xwestin yan xîreta mêriv e, lê ji r’e’ma Xwedê ye. 17Çimkî nivîsara pîroz Firewinr’a[†] dibêje: «Bona wê yekê Min tu kirî p’adşa, wekî qewata Xwe bi te bidime k’ifşê û navê Min t’emamîya dinyayêda bê gotinê»[*][+] . 18Awa Xwedê k’îjana dixwaze tê r’e’mê û k’îjana dixwaze wan serh’işk dike.


Hêrs û r’e’ma Xwedê

19Ku usa ye tê minr’a bêjî: «Lê îdî çima Xwedê me neheq dike? K’î dikare li ber qirara Wî r’abe?»[+] 20Lê tu k’î yî, e’vdo, ku li ber gotina Xwedê r’adibî? Gelo cêr’ dikare cêr’kerr’a bêje: «Te çima ez aha çêkirime?»[*] 21Çima h’ukumê cêr’ker ser axê t’une ku ji wê h’er’îya stirayî hin derdanêd[†] bona r’ûmetê çêke, hin jî bona bêr’ûmetê[+]? 22Lê çi vê yekêr’a heye, heger Xwedê xwest berî k’ifşkirina hêrs û qewata Xwe, bi dûmika dirêj gelekî sebira Xwe li wan derdanêd hêjayî hêrsê bîne, yêd ku undabûnêr’a hazir sekinî ne?[*][+] 23Wî ev yek kir, wekî dewlemendtîya r’ûmeta Xwe wan derdanar’a bide k’ifşê, yêd ku bûne xweyê vê r’e’mê, k’îjan ku Wî pêşda hazir kiribûn, wekî ew t’evî r’ûmeta Wî bibûna. 24Û ew derdanêd gazîkirî em in, ne ku t’enê ji cihûya, lê ji necihûya jî,[+] 25çawa k’itêba Hosêyada Ew dibêje:

«Cime’ta ku ne cime’ta Min e, Ezê bêjimê: ‹Cime’ta Min›
û ya ne delal Ezê bêjimê: ‹Delal›»[*][+] .
26Û «wê dera ku wanr’a hate gotinê: ‹Hûn ne cime’ta Min in›,
hema li wir jî ewê lawêd Xwedêyê sax bêne gotinê»[*] .

27Îşaya[†] jî bona Îsraêl dike gazî dibêje:

«Heger h’esabê zar’êd Îsraêl weke qûma be’rê be, t’enê hinek wê jê xilaz be.
28Çimkî Xudan wê kin û kurt zûtirê dîwana dinê bike».[*]

29Û çawa Îşaya berî vê yekê got: «Heger Xudanê Zor mer’a zur’et nehişta, emê bik’etana r’oja Sodomê û bibûna mîna Gomorayê»[*] [*] .


Îsraêl û Mizgînî

30Em îdî çi bêjin? Necihûyêd ku pey r’asth’esabbûnê nediçûn, gihîştine r’asth’esabbûnê, wê r’asth’esabbûna ji bawerîyê,[+] 31lê Îsraêl ku pey Qanûnê diçû ku r’ast bê h’esabê, negihîşte wê yekê[+]. 32Çima? Çimkî ew ne ku bi bawerîyê bû, lê bi kirêd xwe. Û ew ser kevirê lik’umandinêda k’et hol bû, 33çawa nivîsar e:

«Va Ez kevirekî lik’umandinê Sîyonêda[†] datînim,
zinarekî jê holbûnê
lê her kesê ku bawerîya xwe Wî bîne, wê şermî nebe»[*][+] .

### 10

1Xûşk-birano! Dua û xwestina dilê min ji Xwedê bona xilazbûna Îsraêlê ye. 2Ez şe’dê wana me, ku ew hindava Xwedêda xweyîxîret in, lê ev yek bê zanebûn e[+]. 3Wana fe’m nekir, ku Xwedê çawa mêriv r’ast h’esab dike, xwestin bi cûr’ê xwe h’îmê heqîyê daynin û li ber heqîya Xwedê ta nebûn[+]. 4Çimkî bi Mesîh Qanûn ser hevda hat, ku her bawermend bi wî r’ast bê h’esabê[+].


Her kes dikare xilaz be

5Bona wê r’asth’esabbûna ji Qanûnê Mûsa aha dinivîse: «Merivê ku Qanûnê biqedîne, bi wê jî ewê bijî»[*][+] . 6Lê r’asth’esabbûna ku ji bawerîyê ye, aha dibêje: «Dilê xweda nebêje: K’ê wê r’abe e’zmên?»[*] (awa gotî Mesîh jorda bîne),[+] 7yan: «K’ê wê her’e dîyarê mirîya?»[*] (awa gotî Mesîh ji nava mirîya derxe)[+]. 8Lê belê nivîsar çi dibêje? «Xebera Xwedê li cem te ye, li ser zarê te ye û dilê teda ye»[*] , (awa gotî ew xebera bawerîyê, ya ku em dannasîn dikin)[+]. 9Heger tu bi devê xwe îqrar bikî, ku Îsa Xudan e û dilê xweda bawer bikî, ku Xwedê Ew ji nava mirîya r’akirîye, tê xilaz bî[+]. 10Çimkî bi dil yek bawer dike, r’ast tê h’esabê û bi dev îqrar dike, xilaz dibe. 11Çawa nivîsar dibêje: «Her kesê ku bawerîya xwe Wî bîne, wê şermî nebe»[*][+] . 12Li vir firqî t’une nava cihû û necihûyada, çimkî Xudanê h’emûya yek e, hindava wan h’emûyada jî mer’d e, k’îjanêd gazî Wî dikin[+]. 13Çimkî nivîsar dibêje: «K’î gazî navê Xudan ke, wê xilaz be»[*][+] .


Qusûra Îsraêlê

14Lê wê çawa gazî Wî kin, heger bawerîya xwe Wî neanîne? Yan wê çawa bawerîya xwe Wî bînin, heger bona Wî nebihîstine? Yan wê çawa bibihên, heger xeber dannasîn nebe[+]? 15Yan wê çawa xeberê dannasîn kin, heger neyêne şandinê? Çawa nivîsar e: «Çiqasî h’ewas in gavêd yêd mizgînîya xêrê didin!»[*]

16Lê h’emûya gur’a Mizgînîyê nekir, çimkî Îşaya dibêje: «Xudan, k’ê ew gotina ku me got bawer kir?»[*][+] 17Awa bawerî ji bihîstinê tê û bihîstin jî ji gotinêd bona Mesîh[+].

18Lê belê ez dipirsim: Gelo wana ne bihîst? Naqewime. Çimkî nivîsar e:

«Dengê wan t’emamîya e’rdê hilda û xebera wan li qulbêd dinyayê bela bû»[*][+] .

19Ez dîsa dipirsim: Gelo Îsraêl pê neh’esîya? Pêşîyê Mûsa dibêje:

«Ezê bi miletê ne milet hêlana bidime we
û bi miletekî bêfe’m hêrsa we r’akim»[*][+] .

20Û Îşaya mêrk’îmî dibêje:

«Ez wanva derk’etim, k’îjan li Min nediger’îyan
û Ez wanva e’yan bûm, k’îjana bona Min nedipirsîn»[*] .

21Lê belê bona Îsraêlê dibêje: «T’emamîya r’ojê Min destê Xwe dirêjî miletekî serh’işk û xweserîxwe kir»[*] .

### 11


R’e’ma Xwedê hindava miletê Wî Îsraêlêda

1Awa ez dipirsim: Gelo Xwedê dest ji cime’ta Xwe kir? Na xêr! Ez xwexa jî îsraêlî me, ji zur’eta Birahîm im, ji qebîla Binyamîn[†][*][+] . 2Xwedê dest ji cime’ta Xwe nekir, k’îjan pêşda bijartibû. Yan hûn nizanin serhatîya Êlyasda[†] nivîsar çi dibêje çawa, wî şikîyatê Îsraêlê li Xwedê dikir digot[+]? 3«Xudan, p’êxemberêd Te kuştin, gorîgehêd[†] Te xirab kirin, t’enê ez mame û pey min jî k’etine ku bikujin»[*] . 4Lê caba Xwedê çi bû? «Min Xwer’a h’eft h’ezar merî xwey kirine, yêd ku li ber Bae’l[†] çok nedane»[*] . 5Usa jî niha vî zemanîda hineke bi k’erema Xwedê bijartî mane[+]. 6Û heger bi k’eremê ye, îdî ne ji kira ye, heger usa bûya, k’erem îdî nedibû k’erem.

7Îdî çi? Îsraêl negihîşte wê çi ku diger’îya, lê yêd bijartî gihîştinê û yêd mayîn kor bûn,[+] 8çawa nivîsar e:

«Xwedê şever’eşa kora anî ser wan,
ku bi ç’e’va nebînin û bi guha nebihên, h’eta r’oja îroyîn»[*][+] .

9Û Dawid dibêje:

«De bira t’ext-sifirêd wan li wan bibine t’or’ û t’elek,
qede-bela jî heqê wan be.
10Bira ava r’eş bê ser ç’e’vêd wan, nebînin
û pişta wan t’imê tewîyayî be».[*][+]

11Awa ez dipirsim: Gelo ew ji r’ê derk’etin, ku unda bin? Na xêr! Lê neheqîya wan bû sebebê xilazbûna necihûya, ku pozê wan jî bişewite. 12Heger neheqîya wan bû sebeb ku dinya dewletî be û k’etina wan bû sebeb ku necihû dewletî bin, lê wê hê çiqas k’ar be gava t’emamîya wan xilaz be!


Xilazbûna necihûya

13Niha ez we necihûyar’a dibêjim: Belê ez şandîyê necihûya me, qulixê xwe bilind dikim,[+] 14belkî bikaribim pozê yêd ji xûn û goştê xwe bidime şewatê û ji wan hineka jî xilaz kim. 15Çimkî heger t’exsîrbûna wan bû sebebê lihevhatina dinyayê t’evî Xwedê, îdî lê qebûlbûna wanê bibe çi, heger ne saxbûna mirîya[+]?

16Heger girika hevîr, çawa berê deremeta pêşin[†] Xwedêr’a dayî h’elal e, ku usa ye t’emamîya şkevê pêva h’elal e[*] . Û heger r’aw pîroz in, ç’iqil jî pêr’a pîroz in[+]. 17Heger ji wan ç’iqila hinek şkestin, lê tu, necihû dara zeyt’ûnêye beyanî bûyî, dewsa wan hatî servakirinê û t’evî qinyata r’awêd zeyt’ûnê bûyî,[+] 18tu dilê xwe li wan ç’iqilêd şkestî şa neke. Lê heger dilê xwe şa kî, bîr bîne, wekî ne ku te r’aw jor girtine, lê r’awa tu girtîyî. 19Îdî tê bêjî: «Ç’iqil şkestin, wekî ez bême servakirinê». 20R’ast e. Ewana ji dest nebawerîyê şkestin û te bi bawerîyê h’îm girt. K’ubar nebe, lê bitirse. 21Çimkî heger h’eyfa Xwedê ç’iqilêd binyat’î nehat, h’eyfa Wî wê te jî neyê[+]. 22Awa dîna xwe bide şîrinayî û h’işkîya Xwedê, Ew h’işk e hindava ji r’êk’etîyada û şîrin e hindava teda, heger nava şîrinayîyêda bimînî. Lê heger na, tê jî bêyî bir’înê. 23Lê heger cihû nava nebawerîyêda nemînin, wê bêne servakirinê, çimkî Xwedê dîsa dikare wan servake. 24Çimkî heger tu, necihû wekî binyat’a xweda ç’iqilê zeyt’ûna beyanî bûyî û hatî bir’în, ser wê zeyt’ûna qence ne ji binyat’a xwe hatî servakirinê, lê hê çiqas r’ih’et ewê ku ç’iqilêd binyat’î ne, wê ser zeyt’ûna xwe bêne servakirinê.


R’e’ma Xwedêye hindava h’emûyada

25Ez naxwazim xûşk-birano, ku hûn haş ji vê sur’ê t’unebin, ku hûn xwe dewsa zana daneynin. P’areke miletê Îsraêlê wê serh’işk bimîne, h’eta h’esabê wan necihûyêd ku wê xilaz bin t’emam be. 26Bi vî awayî t’emamîya Îsraêlê wê xilaz be, çawa nivîsar e:

«Azakir wê ji Sîyonê bê
û bêxwedêtîyê ji Aqûb dûr xe.
27Û ev e peymana Mine t’evî wan,
gava Ez gunêd wan hildim»[*] .

28Mizgînîyê ku dinihêr’î, ewana dijmin in bona xatirê we, lê bijartinê ku dinihêr’î, ewana h’izkirî ne, bona xatirê kal-bavêd wan[+]. 29Çimkî Xwedê k’îjana dibijêre û p’êşk’êşa dide k’ê, wê yekêda ne p’oşman e. 30Çawa we jî wextekê guhdarîya Xwedê nedikir, lê niha bi neguhdarîya wana we r’e’m dît,[+] 31usa jî ewana niha bûne neguhdar, wekî bi r’e’mdîtina we ew jî r’e’mê bibînin. 32Çimkî Xwedê h’emû kirine girtîyêd neguhdarîyê, wekî h’emûya jî bê r’e’mê.


Pesindayîna zanebûna Xwedê

33Çiqasî k’ûr in dewlemendtî, serwaxtî[†] û zanebûna Xwedê! Qirarêd Wî çiqasî ji h’iş-aqila dûr in û kes serederîyê ji r’îyêd Wî nake![*][+] 34Çawa nivîsar e:

«K’ê nêta Xudan pê h’esîya?
Yan k’ê bû şîretk’arê Wî?[*][+]
35Yan k’ê pêşda tiştek daye Wî,
wekî Ew dîsa li wan veger’îne?»[*]

36Çimkî her tişt ji Wî, bi Wî û bona Wî ne. Şikir ji Wîr’a h’eta-h’etayê. Amîn[*][+] .

### 12


Qurbanêd[†] saxe durufkirî

1Awa ez hîvî ji we dikim xûşk-birano, bona wê dilşewatîya Xwedê, qalibê xwe dîyarî Xwedê kin, çawa qurbaneke[†] saxe durufkirî, li Wî qebûl, ya ku h’ebandina weye r’uh’anî[*] ye[+]. 2Û nek’evine kirasê bendê vê dinyayê, lê bi nûbûyîna h’işê xwe werine guhastinê, wekî bizanibin çi ye qirara Xwedê, ku qencî, xweşî û k’amilî ye[+].

3Ez bi wê k’erema ku Xwedê da min, we her kesîr’a dibêjim: Çiqas ji we dik’eve, ji wê zêdetir nefikirin, lê ser xwe bin, bira her kes weke wê bawerîya ku Xwedê p’arevekir, bifikire[+]. 4Çawa qalibê meda gelek endem hene û h’emû endem kirekî nakin,[*][+] 5usa jî em gelek in, lê yektîya Mesîhda em bedenek in û her kes ji me endemêd hev in[+]. 6Awa anegorî wê k’erema mer’a hatîye dayînê, p’êşk’êşêd xweye cûr’e-cûr’e bidine xebatê. Heger p’êşk’êşa p’êxembertîyê[†] ye, bira weke wê çapa bawerîyê bidine xebatê,[+] 7heger xizmetk’arî ye, bira nava xizmetk’arîyêda bin, heger hînkirin e, bira pey hînkirinê bin,[+] 8yê dil dide mêriv, bira li pey wê yekê be, ewê p’arevedike, bira bi mer’danî bike, ewê serwêr e, bira xîret be, ewê qencîyê dike, bira bi eşq û şa bike[+].

9H’izkirina we h’ilek’arî nîbe, ji xirabîyê zivêr bin, xwe li qencîyê bigirin[+]. 10H’izkirinêda çawa xûşk-bira ser hev şewat bin, qedirkirinêda ji hevdu derbaztir bin,[+] 11xîretêda xwer’anedîtî nîbin, r’uh’ê xweda[*] alav din, xizmetk’arîya Xudan bikin, 12bi gumanê şa bin, tengasîyada sebir kin, her gav dua bikin,[+] 13destê xwe dirêjî cime’ta Xwedêye destteng kin, pey mêvanh’izîyê bin[+].

14Yê we dizêrînin hûn dua wan bikin, belê dua bikin û nifir’a li wan nekin[*][+] . 15T’evî yêd şa dibin şa bin û t’evî yêd digirîn bigirîn[+]. 16Fikira we her kesî hindava hevda yek be, k’ubar-babax nîbin, lê t’evî p’erîşana nimiz bin, xwe dewsa zana daneynin[*][+] .

17Ji ber xirabîyêva xirabîyê li t’u kesî nekin. Çi li ber ç’e’vê h’emû meriva qenc e, wê bikin[+]. 18Çiqas ji dest we tê, t’evî h’emû meriva e’dilayîyêda bin[+]. 19H’eyfê hilnedin, delalno, lê cî bidine hêrsa Xwedê, çimkî nivîsar e: «H’eyfhildan destê Min e, Ezê h’eyfê hilînim, Xudan dibêje»[*][+] . 20Lê belê ev jî heye: «Heger dijminê te bir’çî ye, nên bidê û heger t’î ye, avê bidê, çimkî tu bi vê yekê pirîskê êgir ser serê wî t’op dikî»[*][+] . 21Nehêle xirabî ser te k’eve, lê bi qencîyê tu ser xirabîyê k’eve.

### 13


Heleqetîya bawermenda t’evî serwêr û h’ukumetêd vê dinê

1Her merivek bira gur’a wan h’ukumetîyada be, ku ser wîr’a ne, çimkî t’u h’ukumetî bêyî destûra Xwedê t’une û ewê ku hene jî, ji Xwedêda ne[+]. 2Awa k’î ku ber h’ukumetîyê r’adibe, ew ber e’mirê Xwedê r’adibe û ewê ku r’adibin, dîwana Xwedê ser xweda tînin. 3Çimkî serdar yêd qencîyê dikin natirsînin, lê yêd xirabîyê. Tu dixwazî ji h’ukumetê netirsî? Xwe li qencîyê bigire, tê bibî şîrinê wê. 4Çimkî ew xizmetk’arê Xwedê ye bona qencîyêd te. Lê heger xwe li xirabîyê bigirî, jê bitirse, çimkî wî badîhewa[†] şûr girênedaye. Ew xizmetk’arê Xwedê ye, ku hêrsa Wî ser wanda bir’êje, k’îjanêd ku xirabîyê dikin[+]. 5Lema em gerekê gura h’ukumetada bin, ne t’enê wekî em li ber hêrsê nek’evin, lê belê wekî îsafa me jî dilê me r’ih’et bihêle.

6Bona vê yekê jî hûn xerc jî didin, çimkî ew xulamêd Xwedê ne, borcdarêd xercstandinê ne[*] . 7Awa k’êr’a çi dik’eve, li wan veger’înin, k’êr’a xerc dik’eve, xerc bidinê, k’êr’a selef dik’evin, selefa bidinê, ji k’ê gerekê bitirsin, bitirsin, k’êr’a qedir dik’eve, qedirê wî bigirin[+].


H’izkirina hindava hevda

8T’u tiştîda deyndarê t’u kesî nemînin, pêştirî li hev h’izkirinê, çimkî k’î ku hevalê xwe h’iz dike, t’emamîya Qanûnê diqedîne[+]. 9Ev t’emîyêd ku hene: «Zinîyê neke, nekuje, nedize, dilhavijîyê neke»[*] û her çi t’emîyêd ku hene, dik’evine nava vê gotinê: «Hevalê xwe weke xwe h’iz bike»[*][+] . 10H’izkirin xirabîyê li hevalê xwe nake. Awa h’izkirin serê Qanûnê digire[+].

11Vê yekê bikin, çimkî hûn zanin ev çi zeman e. Niha îdî wext e hûn ji xewê h’işyar bin, çimkî niha xilazbûn hê nêzîkî me ye, ne ku hingê gava me bawer kir[+]. 12Şev gelek çûye, sibeh nêzîk bûye, awa kirêd te’rîstanîyê em ji xwe dûr xin û ç’ekêd r’onayîyê ser xweva kin[+]. 13Usa bijîn çawa r’onaya r’ojê, bê kûç’iksantîyê, serxweşîyê, bênamûsîyê, h’eramîyê, şer’ûdîyê û h’evsûdîyê[+]. 14Lê Xudan Îsa Mesîh li xwe bikin mert’al û guh nedine wan xwestinêd binyat’a xweye merivayî[+].

### 14


Loma li birayê xwe neke

1Ewê ku bawerîyêda sist e, qebûl kin, lê ne ku bona bîr-bawerîya wî jêr’a bik’evine de’wê[+]. 2Yek bawer dike, ku her tiştî dikare bixwe, lê yê sist e, t’enê p’incar’ê dixwe[+]. 3Ewê ku dixwe, bira yê naxwe bêhurmet neke û ewê ku naxwe, bira loma yê dixwe neke, çimkî Xwedê ew qebûl kirîye[+]. 4Tu k’î yî ku loma xulamê xelqê dikî? Heger sekinî be yan k’etî be, ew îşê Xweyê wî ye. Lê wê bisekine, çimkî Xudan dikare wî bide sekinandinê[+].

5Yek r’ojekê ser r’ojê dinr’a digire, yek jî h’emû r’oja weke hev digire. Bira her kes fe’mîna xweda bawer be[+]. 6K’ê r’ojekê xwer’a e’zîz h’esab dike, bona Xudan e’zîz h’esab dike, usa jî ewê dixwe bona Xudan dixwe, çimkî şikirîyê dide Xwedê. Û yê naxwe jî bona Xudan naxwe û şikirîyê dide Xwedê[+]. 7Ji me tu kes bona xwe najî û t’u kes jî bona xwe namire[+]. 8Heger em dijîn, bona Xudan dijîn û heger em dimirin bona Xudan dimirin. Awa heger em bijîn yan bimirin, p’ara Xudan in[+]. 9Bona vê yekê jî Mesîh mir û sax bû, wekî hin h’ukumî ser mirîya bike, hin jî ser zêndîya[+]. 10Îdî tu çima loma birê xwe dikî? Yan tu çima birê xwe bêhurmet dikî? Em h’emûyê jî li ber dîwana Xwedê bisekinin[*][+] . 11Çimkî nivîsar e: «Ez saxîya Xwe kim, Xudan dibêje, ku her çok wê li ber Min bitewe û her kesê bêje: ‹Tu yî Xwedê›»[*][+] . 12Awa ji me her kesê bona xwe cabê li ber Xwedê bide[+].


Birê xwe p’işk neke

13De îdî em loma hevdu nekin, lê hûn xwer’a bidine ber h’esaba, çawa bikin ku nig nedine li ber bira, ku nelik’umin yan p’işk nebin[+]. 14Ez vê yekê zanim û Xudan Îsada guman im, ku tiştekî ji xwe h’eram[†] t’une, lê bona wî h’eram e, yê ku h’eram h’esab dike[+]. 15Heger bi xwarina xwe tu dilê birê xwe ji xwe dihêlî, îdî jîyîna te ne bi h’izkirinê ye. Bi xwarina xwe wî unda neke, bona k’îjanî Mesîh mir[+]. 16Bira ew tiştêd ku tu bona xwe qenc dibînî, nebe me’nî ku xirabî bê gotinê. 17Çimkî P’adşatîya Xwedê[†] xwarin û vexwarinêda nîne, lê heqî, e’dilayî û şabûnêda ye, ku dayîna R’uh’ê Pîroz in[+]. 18K’ê bi van xulamtîyê Mesîhr’a dike, ew li Xwedê xweş tê û dibe şîrinê meriva.

19Awa em hindava hevda ser nêta e’dilayîyê û bawerî avakirinê bin[+]. 20R’ûyê xwarinêda şixulê Xwedê xirab nekin. Her tişt h’elal e, t’enê bona wî merivî ne r’ast e, yê ku bi xwarina xwe dibe bayîsê k’etina xelqê[+]. 21Qenc e ne goşt bixwî, ne şeravê vexwî û ne jî tiştekî usa bikî, ku birê te bik’eve. 22Tu çawa bawer dikî, bira nava te û Xwedêda bimîne. Xwezî li wî, yê ku bi van tiştêd ku fe’m dike ku r’ast in, xwe gunek’ar nake. 23Lê heger yek dixwe dudilîyê dike, dîwanê ser xweda tîne, çimkî bi bawerîyê naxwe. Û her tiştê ku ne bi bawerîyê ye, gune ye.

### 15


Tu li xelqê xweş were, ne ku li xwe

1Em ku bawerîyêda qewat in, gerekê bik’evine bin barê sista, ne ku em li xwe xweş bên[+]. 2Bira ji me her kes alîyê qencîyêda li hevalê xwe xweş bê, ku bawerîyêda bişide[+]. 3Çimkî Mesîh jî ne ku li Xwe xweş hat, lê çawa nivîsar e: «Ew qarêd ku li Te dikin, li Min dikin»[*][+] . 4Lê çi ku pêşda k’itêbada hate nivîsarê, bona hînbûna me hate nivîsarê, wekî em bi sebirê û wan gotinêd nivîsarada ku bînê didine ber me, xweyîguman bin[+]. 5De bira Xwedêyê sebirê û bîna li ber her kesî bide we, ku hûn hindava hevda ser nêtekê bin, weke nexş-t’erzê Mesîh Îsa,[+] 6ku hûn h’emû bi dil û zarekî şikirîyê bidine Xwedêyê Bavê Xudanê me Îsa Mesîh.


Mizgînî bona necihûya

7Bona vê yekê bona şikirîya Xwedê hevdu qebûl kin, çawa Mesîh em qebûl kirin. 8Çimkî ez wer’a dibêjim, ku Mesîh bû xizmetk’arê cihûya, bona aminîya Xwedê e’yan ke, wekî ew sozê kal-bavar’a hatîye dayînê, mak ke 9û necihû bona r’e’ma Wî şikirîyê bidine Xwedê. Çawa nivîsar e:

«Bona vê yekê Ezê nav necihûyada pesinê Te bidim
û eşqî navê Te bistirêm»[*][+] .

10Û dîsa dibêje:

«Gelî necihûya, şa bin t’evî miletê Wî!»[*][+]

11Û dîsa dibêje:

«Şikirîyê bidine Xudan gelî necihûya
û pesinê Wî bidin, h’emû cime’tno»[*][+] .

12Îşaya jî dibêje:

«Tamareke Yêşa[†] wê derê,
bibe mîrê necihûya
û necihû wê gumana xwe bidine ser Wî»[*] .

13Bira Xwedêyê gumanê dilê we bi şabûnê û e’dilayîyêva bik’imk’imîne, bona wê bawerîya we, wekî gumana we bi qewata R’uh’ê Pîroz zêde be.


Xizmetk’arîya Pawlose bona necihûya

14Ez xwexa weda guman im xûşk-birayêd min, ku hûn qencîyada mane û zanebûnêva jî dagirtî ne, dikarin hevdu şîret kin. 15Lê alîkîva min turuş kir wer’a nivîsî, ku wan tişta bikime bîra we, bona wê k’erema ku ji Xwedêda minr’a hatîye dayînê, 16wekî ez nava necihûyada bibime berdestîyê Mesîh Îsa. Ez nava Mizgînîdayîna Xwedêda mîna k’ahînekî[†] xizmetk’arîyê dikim, ku h’edîbûna[†] necihûya qebûl be, bi R’uh’ê Pîroz buhurtî-jibare be[+]. 17Awa ez dikarim bi saya Mesîh Îsa pê xizmetk’arîya xweye bona Xwedê bifir’im. 18Ez turuş nakim bona tiştekî usa xeber dim, pêştirî wan tiştêd ku Mesîh bi destê min kirine, bona guhdarîya necihûya, heger bi xebera be yan kira be, 19bi qewata nîşana û k’eremeta, bi qewata R’uh’ê Xwedê. Û bi vî awayî ez ji Orşelîmê[†] girtî h’eta Îlîrkûmê ger’îyam, Mizgînîya Mesîhva t’ijî kir[+]. 20Min dice’dand ku wan dera Mizgînîyê dannasîn kim, k’îderêd bona navê Mesîh nehatibû bihîstinê, wekî nebe ku ez ser h’îmê hinekêd din çêkim[+]. 21Lê belê çawa nivîsar e:

«K’îjanar’a bona Wî nehatîye gotinê, wê bibînin
û k’îjana bona Wî ne bihîstîye, wê bizanibin»[*] .


T’ivdîra Pawlose bona r’omayîya

22Lema gelek cara r’ê nedik’ete min ser weda bihatama[+]. 23Lê niha îdî van alîya cîyê usa t’une p’êgeh lê nek’etibe û ev çend sal e ez dikim bême cem we,[+] 24gava her’ime Spanyayê. Awa gumana min heye, ku ezê ser r’îya xwe serîkî li we xim û ji wir hûn min ver’êkin ez her’ime Spanyayê, gava bîna min hinekî pê we derê. 25Lê niha ez diçime Orşelîmê, ku bi k’omekdayînê xizmetk’arîya cime’ta Xwedê bikim[+]. 26Çimkî xûşk-birayêd Mekedonyayê û Axayayê bi hevr’a qayl bûn, ku alîk’arîkê bidine cime’ta Xwedêye belengaz, yêd ku Orşelîmêda dimînin[+]. 27Ew qayl bûn û deyndarê wan in jî. Çimkî necihûya alîyê r’uh’anîda k’omek ji cihûya standin, gerekê ew jî alîyê hebûka[†] dinêda k’omekê bidine wan[+]. 28Awa pey vê kirinêr’a, gava k’omeka t’opkirî bigihînime cî, ezê bêm cem we, ji wir derbazî Spanyayê bim. 29Ez zanim gava bême cem we, ezê bi dewlemendtîya dua-dirozgêd Mesîh[*] bêm.

30Ez hîvî ji we dikim xûşk-birano, bi saya Xudanê me Îsa Mesîh û wê h’izkirina ji R’uh’, wekî hûn bi duayêd xweye li ber Xwedê t’evî şer’k’arîya min bin. 31Dua bikin, wekî ez ji destê wan xilaz bim, yêd ku Cihûstanêda[†] nebawer in û wekî xizmetk’arîya mine bona k’omekdayînê Orşelîmêda li cime’ta Xwedê xweş bê[+]. 32Û bi vî awayî ezê bi e’mirê Xwedê, bi dilekî şa bême cem we û hinekî t’evî we hêsa bim[+]. 33De bira Xwedêyê e’dilayîyê t’evî we h’emûya be. Amîn[+].

### 16


Silavêd Pawlose axirîyê

1Ez t’emîya xûşka Foybê didime we, ya ku berdestîya civîna Kenxêryayê dike[+]. 2Hûn wê bi navê Xudan qebûl kin, çawa li cime’ta Xwedê dik’eve û gava dibe h’ewcê tiştekî, destê xwe dirêjî wê kin, çimkî ewê jî xweyîtî geleka kirîye û usa jî min[+].

3Silavê bidine Priskîlayê û Akîla[*] , heval-xebatêd mine şixulê Mesîh Îsada[+]. 4Wana bona min dest ji e’mirê xwe k’işand, ne ku t’enê ez ji wan r’azî me, lê t’emamîya civînêd ji necihûya jî. 5Û li civîna mala wanda jî silav kin.

Apênetoyê delalê min jî silav kin, ku Asyayêda bawermendê Mesîhî[†] pêşin e[+]. 6Silavê bidine Meryemê, ku bona we gelek xûdan r’êtîye. 7Silavê bidine Endronîko û Yûnyasê pismam û hevalêd mine kelêda. Ew nava şandîyada e’yan in û berî min bawerîya xwe Mesîh anîne.

8Silavê bidine Emplîyato, delalê minî ji Xudan. 9Silavê bidine Ûrbano heval-xebatê meyî şixulê Mesîhda û Staxoyê delalê min. 10Silavê bidine Apêlîs, ku bona Mesîh yekî k’etî-r’abûyî ye. Silavê bidine mala Arîstopolo. 11Silavê bidine Hêrodîyonê pismamê min. Silavê bidine wan, yêd ku ji mala Nerkîso ne, nav bawerîya Xudanda ne. 12Silavê bidine Tirîfênayê û Tirîfosayê, k’îjan bona navê Xudan dixebitin. Silavê bidine Persîsêya delal, ku gelekî xûdan r’êtîye bona Xudan. 13Silavê bidine R’ûfoyê bijartîyê[*] Xudan û dîya wî û usa jî çawa dîya min[+]. 14Silavê bidine Asînkrîto, Flêgon, Hermês, Patrobas, Hermas û xûşk-birayêd mayîne t’evî wan. 15Silavê bidine Fîlologo û Yûlîya, Nêroyîs û xûşka wî, usa jî Olîmpas û t’emamîya cime’ta Xwedêye t’evî wan.

16Silavê bidine hev bi r’amûsana şîrê h’elal. H’emû civînêd Mesîh li we silav dikin[+].


T’emîyêd axirîyê

17Niha ez hîvî ji we dikim xûşk-birano, ku hûn h’evza xwe ji wan bikin, yêd ku ji wê hînbûnê der, ya ku hûn hîn bûne, cudebûnê pêşda tînin û xelqê p’işk dikin. Ji wan dûr bin[+]. 18Çimkî yêd usa xulamtîyê li Xudanê me, Mesîh nakin, lê zikê xwe diç’êrînin. Bi zarê xweş û h’ilek’arîyê, yêd saxikê dilê xwe dixapînin[+]. 19Guhdarîya we nav h’emûyada bi nav û deng e û ez bona we şa me, lê dixwazim ku hûn serwaxt bin hindava qencîyêda û dilsax bin hindava xirabîyêda[+]. 20Û Xwedêyê e’dilayîyê zûtirekê wê serê mîrêcin[†] binê nigêd weda bip’elêxe.

K’erema Xudanê me Îsa Mesîh t’evî we be[+].

21Tîmot’êyoyê heval-xebatê min li we silav dike, usa jî Lûkyo, Yason û Sospatroyê pismamêd min[+].

22Ez Tertîyo jî bi navê Xudan li we silav dikim, yê ku ev ne’me nivîsî.

23Gayos li we silav dike, qonaxê min û yê t’emamîya civînê. Êrastoyê ser xizna bajêr li we silav dike û usa jî birayê Kiwarto[+]. 24K’erema Xudanê me Îsa Mesîh t’evî we h’emûya be. Amîn[*] .


Dua û şikirdayîn

25Niha şikir ji Wîr’a, Yê ku dikare we bawerîyêda bişidîne, weke wê Mizgînîya ku ez bona Îsa Mesîh dannasîn dikim, weke aşkerebûna wê sur’a ku hê dewrêd berêye bihurîda veşartî mabû,[+] 26lê niha bi nivîsarêd p’êxembera e’yan bû û bi e’mirê Xwedêyê h’eta-h’etayê hate naskirinê, wekî h’emû milet bawer bikin û guhdar bin[+]. 27Şikir ji Xwedêyê t’enêyî serwaxtr’a, bi saya Îsa Mesîh, h’eta-h’etayê. Amîn[*][+].

## KORINT’Î I

### KORINT’Î I

KORINT’Î I


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]


NE’MA PAWLOSE PÊŞIN KORINT’ÎYAR’A


Pêşgotin

Korint’ bajarekî Yûnanistanêyî e’yan bû, ew p’ayt’extê qeza Axayayêye R’omayê bû. Bi destê Pawlos h’îmê civîna Mesîh li wir hate danînê, gava dema r’êwîtîya xweye dudada ew li wir 18 meha ma (K’arêd Şandîya 18:11,[18]). Korint’ bajarekî gul û geş û navî-deng bû, ne ku t’enê alîyê t’ucaretîyêda, lê usa jî alîyê r’abûn-r’ûniştinê, zanebûn û h’ebandinêda, çimkî her milet li wir diman. Lê belê alîkîva jî bênamûsîyêda h’ewla xwe dewlê avîtibûn. Û vê yekê gelekî h’ukumî ser civîna nû dikir û her cûr’e ze’metî pêşda danî.

Aha k’ifş dibe ku eva ne’ma nêzîkî sala 54-a Efesêda korint’îyar’a hatîye nivîsarê, dema r’êwîtîya Pawlose 3-a (Korint’î I 16:8; K’arêd Şandîya 19:1). Şandî bi vê ne’mê ser wan pirsa disekine, k’îjan ku ser e’mirê civîna nû bibûne giranî, usa jî ser heleqetîya wan r’abûn-r’ûniştin û çi ku bawerîya bawermendava girêdayî bû.

Xemê Pawlos dup’a bona dutîretîya civînê û ç’e’vderîya wan bû (serêd 1-ê h’eta 6-a). Usa jî ew pirsêd h’al-zewacê (serê 7-a), îsafê (serêd 8-a h’eta 11:1), qeyde-qanûnêd civînê, p’êşk’êşêd R’uh’ê Pîroz (serêd 11-a h’eta 14-a) û fikira r’abûna mirîya (serê 15-a) e’nene dike. Û k’ûr dide k’ifşê, ku Mizgînî çawa van pirsa dinihêr’e û caba wan dide.

Serê 13-da derheqa h’izkirinêda xeber dide, ku ew ji Xwedêda mêrivr’a p’êşk’êşeke here mezin e. Belkî ev serî p’ara here e’yan e, nava vê p’arêda.

Pêşgotin (1:1-9)
Dutîretîya nava civînê (1:10–4:21)
Pirsa bona h’al-zewacê (5:1–7:40)
Pirsa îsafê û xwe dûr xweykirina bawermenda ji r’aw-r’izimêd mileta (8:1–11:1)
E’mir, h’ebandin û t’erbetîya civînê (11:2–14:40)
R’abûna Mesîh û bawermenda ji mirinê (15:1-58)
K’omekt’opkirina bawermenda bona civîna Cihûstanê (16:1-4)
Çend t’ivdîrêd Pawlos û paşgotin (16:5-24)

### 1


Silavkirin

1Ji Pawlosê ku bi e’mirê Xwedê şandîtîya[†] Mesîh Îsar’a gazîkirî, t’evî Sostênîsê bira,

2civîna[†] Xwedêye Korint’êr’a, buhurtî-jibarebûyîyêd yektîya Mesîh Îsada, yêd pîrozbûnêr’a[†] gazîkirî, t’evî wan h’emûyêd ku her dera gazî navê Xudanê[†] me Îsa Mesîh dikin, Ew Xudanê wan û me ye:[+]

3De bira k’erem[†] û e’dilayîya Xwedêyê Bavê[†] me û Xudan Îsa Mesîh li we be.


Şikirdarîya Pawlos

4Ez her gav bona we şikirîyê didime Xwedêyê xwe, bona wê k’erema[†] Wî, ya ku bi saya Mesîh Îsa wer’a hatîye dayînê. 5Belê hûn bi yektîya Wî her tiştîda dewletî bûn, her xeberdanê û her zanebûnêda[+]. 6Hînkirina derheqa Mesîhda nava weda h’îmê xwe usa girtîye, 7ku hûn kêmasîya t’u p’êşk’êşê[†] nak’işînin, gava hîvîya xuyabûna Xudanê me Îsa Mesîh in[+]. 8Ewê we h’eta xilazîyê h’îmgirtî xwey ke, ku hûn R’oja hatina Xudanê me Îsa Mesîh bêlek’e bin[+]. 9Amin e ew Xwedêyê ku gazî we kir, wekî hûn t’evî Kur’ê Wî Îsa Mesîhê Xudanê me bin[+].


Dutîretîya civîna Korint’êda

10De ez îdî hîvî ji we dikim xûşk-birano, bi navê Xudanê me Îsa Mesîh, bira gotina we h’emûya yek be û dutîretî nava weda t’unebin, lê h’emû jî bi hevr’a bin û ser nêt-meremekî bin[+]. 11Çimkî min salixê we ji mala Xiloyê hilda xûşk-birano, ku nava weda de’w-doz hene[+]. 12Awa gotî dixwazim bêjim, wekî nava weda yek dibêje: «Ez Pawlosî me», yek dibêje: «Ez Apoloyî me», yek jî dibêje: «Ez Petrûsî[†][*] me» û yekî din jî dibêje: «Ez Mesîhî me»[+]. 13Çima Mesîh p’arevebûyî ye? Çima Pawlos bona we xaç[†] bûye? Yan bi navê Pawlos hûn pê avê hatine nixumandinê[†][+]? 14Ez ji Xwedê r’azî me, ku min ji we t’u kes nenixumand, pêştirî Kirîspo û Gayos[+]. 15Niha t’u kes nikare bêje, ku hûn bi navê min hatine nixumandinê. 16(R’ast e min mala Steyfan jî nixumand. Lê wekî mayîn nayê bîra min, ku min yekî din nixumandibe.)[+] 17Çimkî Mesîh ez nixumandinêr’a neşandim, lê Mizgînîdayînêr’a[†] û ez vê yekê nadime zora xeberdana zimên, ku nebe qewata xaçê Mesîh ber tiştekî neyê h’esabê[+].


Mesîh qudreta Xwedê û serwaxtîya[†] Xwedê ye

18R’ast e hînkirina derheqa xaçda undabûyîyar’a bêh’işî ye, lê me xilazbûyîyar’a, qewata Xwedê ye[+]. 19Çawa nivîsar e:

«Ezê serwaxtîya[†] serwaxta unda kim
û bîlantîya[†] bîlana betal kim»[*] .

20K’anên serwaxt? K’anên zane? K’anên aqilmendêd vê dinyayê? Ne serwaxtîya vê dinyayê Xwedê kire bêh’işî[+]? 21Çimkî serwaxtîya Xwedê nehişt ku dinya bi serwaxtîya xwe Wî nas ke, lê li Xwedê xweş hat, bi wê hînkirina «bêh’işî» yêd ku bawer dikin xilaz ke. 22Cihû[†] k’eremeta dixwazin û yûnan jî serwaxtîyê diger’in[+]. 23Lê em, Mesîhê xaçbûyî dannasîn dikin, cihûyar’a p’işkbûn[†] e, necihûyar’a[†] jî bêh’işî,[+] 24lê bona yêd ku Xwedê gazî wan dike, heger cihû bin, heger necihû, ew xeber Mesîh e, qewata Xwedê û serwaxtîya Xwedê[+]. 25Çimkî ew kirêd Xwedêye ku ber ç’e’vê meriva[†] bêh’işî xuya dibin, ew ji serwaxtîya merivayê serwaxttir in û ber ç’e’vê meriva çiqas sistîya Xwedê xuya dibe, ew ji qewata merivayê qewattir e[*] .

26Dîna xwe bidinê xûşk-birano, hûn k’î bûne ku Xwedêda hatine gazîkirinê: Alîyê dinêda ji we gelek ne serwaxt bûne, ji we gelek dinêda ne zor bûne û ne jî ji we gelek malêd r’engînda bûne. 27Lê Xwedê bêh’işêd dinê bijartin, wekî serwaxta bide şermê û sistêd dinê bijartin, wekî yêd qewat bide şermê 28û Xwedê yêd dinêbêxebere bêr’ûmet û yêd ne t’u tişt bijartin, ku heyînêd berbiç’e’v r’et ke her’e,[+] 29wekî t’u qûl-bende li ber Xwedê pê xwe nefir’e[+]. 30Ewî hûn t’evî Mesîh Îsa kirin û Mesîh bona me kire serwaxtî. Em bi Wî r’ast têne h’esabê, pîroz[†] û aza dibin[+]. 31Awa çawa nivîsar e: «Yê ku difir’e, bira bi Xudan bifir’e»[*][+] .

### 2


Hînkirina derheqa Îsayê xaçbûyîda

1Ez jî gava hatime cem we xûşk-birano, ez bi xeber yan serwaxtîya k’emale giran nehatim sur’a[*] Xwedê weva e’yan kim[+]. 2Çimkî gava ez nava weda bûm, min nêta xweda danenî ku tiştekî din hîn kim[*] , pêştirî Îsa Mesîh û Ew jî Yê xaçbûyî[+]. 3Ez xwexa h’alekî sistda, bi xof û tirs nava weda bûm[+]. 4Û gotin û hînkirina min, ne ku bi xeberêd serwaxtîya merivayîye zarxweşîyê bû, lê bi îzbatîya qewata R’uh’ê Pîroz[†] bû[*][+] . 5Ev yek aha bû, wekî bawerîya[†] we bi serwaxtîya merivayê nîbe, lê bi qewata Xwedê be[+].


Serwaxtîya Xwedê

6Lê belê derheqa serwaxtîyêda em yêd r’uh’anîye gihîştîr’a xeber didin, lê ne serwaxtîya vê dinê û ne jî ya serwêrêd vê dinê, ku h’ukumê wan betal dibe[+]. 7Lê em derheqa serwaxtîya Xwedêye sur’e veşartîda xeber didin, ya ku Xwedê hê berî e’firandina dinyayê, bona r’ûmeta me qirar kir[+]. 8Ji serwêrêd vê dinyayê t’u kesî ev serwaxtîya fe’m nekir, çimkî heger fe’m bikirana, wê Xudanê r’ûmetê xaç nekirana[+]. 9Lê çawa nivîsar e:

«Ew tiştêd ku ç’e’va nedîtine û guha nebihîstine,
dilê[†] mêrivr’a derbaz nebûne,
Xwedê bona wan hazir kirine, yêd ku Wî h’iz dikin»[*] .

10Lê belê Xwedê bi R’uh’ê Xwe ev yek li ber me vekir. Çimkî R’uh’ her tiştî e’nene dike, h’eta nêt-meremêd Xwedêye k’ûr jî[+]. 11K’î haş ji kêl-me’nîyêd mêriv heye, pêştirî wî r’uh’ê nava wîda? Usa jî kes haş ji ya Xwedê t’une, pêştirî R’uh’ê Xwedê[+]. 12Me ne ku r’uh’ê vê dinyayê standîye, lê ew R’uh’ê ji Xwedê, wekî em wan tiştêd ji Xwedêda mer’a dayî fe’m bikin[+]. 13Em bona van tişta bi gotinêd ji serwaxtîya merivayê hînbûyî xeber nadin, lê bi gotinêd hînkirina ji R’uh’ê Xwedê xeber didin, tiştêd r’uh’anî wanr’a şirovedikin, yêd ku xweyî-R’uh’ê Xwedê ne[*][+] . 14Lê merivê nexweyî-R’uh’ wan tiştêd R’uh’ê Xwedê qebûl nake, bi ya wî ev yekana bêh’işî ne û nikare jî fe’m bike, çimkî h’alê wan tişta bi r’uh’anî têne e’nenekirinê[+]. 15Lê yê xweyî-R’uh’ê Xwedê her tiştî e’nene dike, lê belê xwexa ji kesekî nayê e’nenekirinê. 16Çawa nivîsar e: «K’ê nêt-fikira Xudan pê h’esîya, ku şîretekê bide Wî?»[*] Lê nêt-fikira Mesîh serê meda ye[+].

### 3


Qulixk’arêd Xwedê

1Lê min xûşk-birano, nikaribû t’evî we xeber da çawa t’evî yêd xweyî-R’uh’ê Xwedê, lê çawa t’evî bendêd vê dinê, çawa t’evî xişîmêd bawerîya Mesîhda. 2Min şîr da we, lê ne ku xwarina giran, çimkî we hê nikaribû bixwara. Û hûn niha jî nikarin bixwin,[+] 3çimkî hûn hela hê mîna bendêd vê dinê ne. H’eta ku nava weda h’evsûdî û hevr’ik’î[*] hene, gelo ev yekana ne merivayî ne? Û hûn mîna bendêd vê dinê najîn[+]? 4Mesele ku gava yek dibêje: «Ez Pawlosî me» û yê din: «Ez Apoloyî me», hûn ne mîna bendêd vê dinê ne?

5Îdî k’î ye Apolo? K’î ye Pawlos? Ew qulixk’arêd Xwedê ne, bi k’îjana we bawer kir. Xudan çiqas şixul daye wan her kesî, haqasî jî dikin[+]. 6Min daç’ikand, Apolo avda, lê Xwedê gîhand[*][+] . 7Awa ne yê daç’ikand tiştek e, ne jî yê avda, lê yê gîhand, ku Xwedê ye[+]. 8Yê daç’ikand û yê avda yek in û her kesê heqê xwe bistîne, weke xebata xwe[+]. 9Çimkî em t’evayî bona Xwedê dixebitin, hûn jî zevîya Xwedê ne, avayîyê Xwedê ne[+].

10Min jî weke wê k’erema ku Xwedê da min, mîna çîredestekî serwaxt h’îm avît, lê yekî din ser çêdike. Lê belê t’enê bira her kes haş ji xwe hebe, çawa çêdike[+]. 11Çimkî h’îmekî din kesek nikare bavêje, pêştirî yê avîtî, ku Îsa Mesîh e[+]. 12Li ser vî h’îmî yek dikare bi zêr’, zîv, kevirêd qîmet, dar, gîhê, yan kayê çêke, 13lê bi çi tiştî jî çêke, şixulê her kesî wê e’yan be, çimkî ew R’oj wê bide k’ifşê, ewê bi êgir e’yan be û kirê her kesî çi h’alîda be, agirê bicêr’ibîne[+]. 14Heger şixulê yekî ser vî h’îmê çêkirî bimîne, ewê heq bistîne, 15lê heger şixulê yekî bişewite, ewê zîyanê bik’işîne, lê xwexa wê xilaz be, çawa yekî nava êgirr’a derbazbûyî.

16Çima hûn nizanin ku hûn p’aristgeha[†] Xwedê ne û R’uh’ê Xwedê nava weda dimîne?[*][+] 17Heger yek p’aristgeha Xwedê wêran ke, Xwedê jî wê wî wêran ke, çimkî p’aristgeha Xwedê pîroz e û hûn in ew p’aristgeh[+].

18Bira t’u kes xwe nexapîne. Heger yek ji we li gora qeydêd vê dinyayê xwe serwaxt dibîne, bira bibe bêh’iş, wekî bibe serwaxt. 19Çimkî serwaxtîya vê dinyayê li ber Xwedê bêh’işî ye. Çawa nivîsar e: «Ew serwaxta nava h’ilek’arîya wanda digire»[*][+] 20û dîsa: «Xudan zane ku şêwirêd serwaxta p’ûç’ in»[*][+] . 21De bira îdî t’u kes pê meriva nefir’e! Belê her tişt jî p’ara we ne. 22Pawlos, Apolo, Petrûs[*] , dinya, jîyîn, mirin, tiştêd ku niha hene, yan yêd wê bên, her tişt p’ara we ne, 23hûn jî p’ara Mesîh in û Mesîh jî p’ara Xwedê ye![+]

### 4


Berdestîyêd Mesîh

1Awa gerekê meriv me usa h’esab kin, çawa berdestîyêd Mesîh û wek’îlêd sur’êd Xwedê. 2Ji wek’îl jî dik’eve ku ew amin be. 3Lê bona min ev yek ne t’u tişt e, ku fikirêd we yan yêd dîwana merivayê ser min çi ne, ez xwexa jî loma li xwe nakim. 4Îsafa min r’ih’et e, ne ku bi vê yekê ez xwe sofî dikim, lê h’akimê min Xudan e[+]. 5Awa ji wext zûtir loma nekin, h’eta hatina Xudan. Ewê tiştêd te’rîyêda veşartî derxe r’onayê û şêwirêd dila[†] bide e’yankirinê. Û hingê her kesê qîmetê xwe ji Xwedê bistîne[+].

6Ev yekana xûşk-birano, min bona we anîne ser xwe û Apolo, wekî hûn vê yekê ji me hîn bin: «Ji nivîsarê derneyên». Hingê ji we t’u kes wê yek pê yekî nefir’e[+]. 7K’î te ji xelqê firqî dike? Çî te heye, ku te p’êşk’êş[†] nestandîye? Lê wekî te standîye, çima p’eyê xwe didî çawa te nestandibe[+]?

8Hûn îdî t’êr bûne, îdî h’ir’ bûne! Bêyî me îdî bûne p’adşa! Ax xwezî hûn bibûna p’adşa, emê jî t’evî we bibûna p’adşa![+] 9Çimkî ez t’exmîn dikim, ku Xwedê em şandî avîtine paşîya k’oç’a, çawa ji mirinêr’a dayî. Em dinêda bûne îtoyîn[†], hin li ber milyak’eta[†], hin jî ber meriva[+]. 10Em bêh’iş in bona Mesîh, lê hûn serwaxt in yektîya Mesîhda! Eme sist in, lê hûne qewat! Hûne xweyîr’ûmet in, lê eme bêr’ûmet![+] 11H’eta niha jî em bir’çî dimînin, t’î dimînin, bê sit’ar dibin, têne k’utanê û dero-der dibin[+]. 12Em bi destê xwe dixebitin, bi xûdana xwe dijîn. Gava me r’ezîl dikin, em dua li wan dikin, gava me dizêrînin, em sebir dikin,[+] 13gava navê mer’a dilîzin, em li ber wan dadixin. Em bûne gemara vê dinyayê, h’eta niha jî her tiştîda bûne xwelî!

14Ez vê yekê wer’a dinivîsim, ne ku we bidime şermê, lê wekî we mîna zar’êd xweye delal şîret kim[+]. 15Heger wê jîyîna weye t’evî Mesîhda bi h’ezara t’erbetdarêd[†] we hebin, lê t’enê bavekî we heye, çimkî wê jîyîna weye t’evî Mesîh Îsada hûn ji min bi Mizgînîdayînê dinê k’etin[+]. 16Awa hîvî ji we dikim, ç’e’v bidine min[*] .[*][+] 17Bona vê yekê min Tîmot’êyo ser weda şand, lawê xweyî delal û hindava Xudanda amin. Ewê wan r’ê-dirbêd mine Mesîh Îsada girtî bike bîra we, ku ez çawa li her dera, h’emû civîna hîn dikim[+].

18Hinek ji we babax bûne, wan t’irê[†] ezê neyême cem we. 19Lê ezê zûtirekê ser weda bêm, heger Xudan h’iz bike û ezê ne ku li gotinêd babaxa binihêr’im, lê h’unurêd wan[+]. 20Çimkî P’adşatîya Xwedê[†] ne ku xeberdanêda ye, lê h’unurda ye[+]. 21Hûn çawa dixwazin? Ez bi k’ulmê ser weda bêm, yan bi h’izkirinê û berbihêrîyê[+]?

### 5


Zirara bênamûsîya civînêda

1Deng heye ku nava weda bênamûsî jî heye û ew jî bênamûsîke usa, wekî nava p’ûtp’aristada[†] jî t’une, ku yek dest davêje dêmar’îya xwe[*][+] . 2Û hûn ji k’ubarîyê h’ir’ bûne! Ne gerekê we şîn bikira û yê xweyê vî kirî ji nava xwe derxista? 3-4Lê belê çawa ez bedenî ne nava weda me, lê r’uh’ê xweda hazir im û çawa yekî hazir, min îdî bona yê vî tiştî dike qirara xwe bi navê Xudanê me Îsa daye. Gava hûn cîkî dicivin, r’uh’ê min jî t’evî we, bi qewata Xudanê me Îsa[+] 5wî merivî bidine destê mîrêcin[†], ku qalibê wî unda be û r’uh’ê wî xilaz be R’oja Xudanda[†][+].

6Ne qenc e ku hûn fir’naq dibin! Gelo hûn nizanin ku hinek hevîrtir’şk[†] t’emamîya şkevê hiltîne[+]? 7Vî hevîrtir’şkê kevin ji xwe dûr xin, ku hûn bibine hevîrê nûyî bê hevîrtir’şk, çawa hûn usa ne jî. Çimkî Berxê meyî Cejina Derbazbûnê[†], awa gotî Mesîh bona me hate serjêkirinê[+]. 8De em vê cejinê derbaz kin, ne ku bi hevîrtir’şkê kevinî neheqîyê û xirabîyê, lê bi nanê bê hevîrtir’şk, bi nanê h’elalîyê û r’astîyê.[*][+]

9Min wer’a ne’mêda nivîsîbû, ku t’evî qava[†] nebin[+]. 10Ne ku gotina min derheqa qava, timak’ara, t’alankir yan p’ûtp’aristêd vê dinêda bû. Heger usa bûya, gerekê hûn lap ji dinê derk’etana. 11Lê belê min wer’a nivîsî, ku hûn t’evî wî nebin, yê ku navê xwedênasîyê ser e, lê qav e, tima ye, p’ûtp’arist e, buxdanbêj e, serxweş e, yan jî t’alankir e. T’evî yê usa h’eta nên jî nexwin![+] 12-13Çî minr’a ye ez dîwana yêd ji civînê der bikim? Xwedê wê dîwana wan bike. Lê dîwana yêd civînêda destêd weda ye. Awa çawa nivîsar e: «Merivê xirab ji nava xwe derxin».[*][+]

### 6


Pirsa derheqa de’w-doza nava bawermendada

1Gelo eva k’arê kirinê ye, gava yek ji we, nava wî û birê wîda de’w-doz pêşda tê, turuş dike li ber nep’aka wê yekê dide safîkirinê, ne ku li ber cime’ta Xwedê[+]? 2Çima hûn nizanin ku cime’ta Xwedê wê dîwana dinê bike? Û heger bi destê we wê dîwana dinyayê bê kirinê, gelo hûn nikarin van pirsêd sivik jî safî kin[+]? 3Çima hûn nizanin ku emê dîwana milyak’eta jî bikin? Îdî k’u dimîne dîwana pirsêd vê dinyayê nekin? 4Awa heger nava weda pirsêd vê dinêye safîkirinê hebin, hûn çawa dikarin h’akimtîyê bidine destê yêd usa, ku ji alîyê civînêda ne t’u tişt in? 5Ez aha dibêjim, ku hûn şerm bikin! Gelo nava weda yekî serwaxt t’une, ku bikaribe nava birada serederîyê bike[+]? 6Lê bira birêr’a dik’eve de’w-dozê, ew jî li ber nebawera!

7We r’astî vê yekêda lap daye der, ku hûn hevr’a dik’evine dergeh-dîwana. Gelo hê qenc nîne, ku hûn bêne neheqkirinê? Gelo hê qenc nîne, ku hûn bêne şêlandinê[+]? 8Lê hûn neheqîyê dikin û dişêlînin, ew jî xûşk-bira! 9Çima hûn nizanin ku yêd neheq wê P’adşatîya Xwedê war nebin? Nexapin! Ne bênamûs, ne p’ûtp’arist, ne zinêk’ar, ne jinêd hevr'a dibin r'obet, ne mêrêd hevr'a dibin r'obet,[*][+] 10ne diz, ne timak’ar, ne serxweş, ne buxdanbêj, ne jî t’alankir P’adşatîya Xwedê wê war nebe[+]. 11Û ji we hinek usa bûn. Lê hûn ji guna hatine şûştinê, hûn hatine buhurtî-jibarekirinê, hûn r’ast hatine h’esabê bi navê Xudan Îsa Mesîh û bi R’uh’ê Xwedêyê me[+].


Bira bedenêd we Xwedêr’a xizmetk’arîyê bike

12Dibêjin: «Her tişt minr’a e’det e», belê, lê her tişt ne k’ar e. «Her tişt minr’a e’det e», lê t’u tişt gerekê h’ukumî ser min neke[+]. 13Dibêjin: «Xwarin bona zik e, zik jî bona xwarinê ye», lê Xwedê her duya jî wê unda ke. Lê beden ne bona qavîyê ye, lê bona xizmetk’arîya Xudan e û Xudan jî bona bedenê xem dike. 14Û Xwedêyê ku Xudan ji mirinê r’akir, wê me jî ji mirinê r’ake bi qewata Xwe. 15Çima hûn nizanin ku bedenêd we endemêd Mesîh in? Ez endemêd Mesîh hildim t’evî qava kim? T’u car![+] 16Yan hûn nizanin yê ku t’evî qava dibe, t’evî wê dibe bedenek? Çawa nivîsar dibêje: «Her du wê bibine bedenek»[*][+] . 17Lê ewê ku t’evî Xudan dibe, dibe r’uh’ek[+].

18Ji qavîyê bir’evin! H’emû gunêd mayîne ku meriv dike, ji bedenê der e, lê ewê ku qavîyê dike, miqabilî bedena xwe guna dike[+]. 19Çima hûn nizanin ku bedenêd we p’aristgeha R’uh’ê Pîroz[†] in, ku nava weda ye, K’îjan we ji Xwedê stand? Hûn ne xweyîyê serê xwe ne[*][+] . 20Hûn bi qîmetekî biha hatine k’ir’înê. Bona vê yekê bikin ku pê bedena we şikirî Xwedêr’a bê dayînê[*][+] .

### 7


Pirsêd h’al-zewacê

1Lê niha derheqa wan pirsêd ku we minr’a nivîsîn: «Qenc e wekî mêr nêzîkî jinê nebe?»[*] 2Lê bona ku pêşîya her cûr’e qavîyê bê girtinê, bira mêr bê jin nebe û jin jî bê mêr. 3Mêr bira deynê jinê bidê, jin jî deynê mêr[+]. 4Jin ne xweya qalibê xwe ye, lê mêr, usa jî mêr ne xweyê qalibê xwe ye, lê jin. 5Ji hevdu na-na nekin, pêştirî wê demê, gava hûn bi hevr’a bona wextekê t’ifaq[†] qirar dikin wekî xwe bidine duakirinê[*] , lê paşê dîsa li hev veger’in, ku mîrêcin we necêr’ibîne ji dest bêt’awîya we[+]. 6Ez vê yekê dihêlime ser exterîya we, ne ku e’mir dikim[+]. 7R’ast e, min dixwest ku h’emû meriv mîna min bûna, lê her merivekîr’a dayîneke ji Xwedê heye, yek ha ye, yek jî aha ye[+].

8Lê yêd bê jin û jinebîyar’a ez dibêjim: Qenc e ku ew mîna min bimînin. 9Lê heger xwe zeft nakin, bira bizewicin-mêr kin, çimkî qenc e ku ew bizewicin-mêr kin, ne ku xweda bişewitin[+].

10Lê yêd zewicî-mêrkirîr’a, ne ku ez e’mir dikim, lê belê Xudan: Bira jin ji mêr neqete[*] ,[+] 11heger biqete jî, bira mêr neke yan jî mêrê xwer’a li hev bê. Û mêr jî bira jina xwe ber’nede[+].

12Lê yêd mayînr’a ez dibêjim, ne ku Xudan: Heger jina birakî nebawer be û bixwaze t’evî wî bimîne, bira wê ber’nede. 13Û jineke ku mêrê wê nebawer be û ew bixwaze t’evî wê bimîne, bira ji wî neqete. 14Çimkî mêrê nebawer bi jina bawermend h’elal dibe û jina nebawer jî bi mêrê bawermend h’elal dibe. Heger usa nîbûya, zar’êd weyê h’eram[†] bûna, lê niha h’elal in. 15Lê heger nebawer biqete, bira biqete. Xûşk yan bira vê derecêda aza ye. Belê Xwedê gazî we e’dilayîyê kir. 16Tu çi zanî k’ulfetê[†], belkî tê mêrê xwe xilaz kî? Yan jî tu çi zanî mêro, belkî tê k’ulfeta xwe xilaz kî[+]?


Bawermend gerekê li gora e’mirê Xwedê bijîn

17Wekî din ez dibêjim: Xudan çawa p’ara her kesî da û çawa Xwedê gazî her kesî kir, bira weke wê yekê jî bijî. Ev e t’emîya ku ez didime h’emû civîna. 18Heger yek sinetkirî[†] bû gava hate gazîkirinê, bira sinetbûna xwe îdî neguhêze. Heger yek nesinetkirî bû gava hate gazîkirinê, bira îdî sinet nebe[+]. 19Ne sinetbûn tiştek e û ne jî nesinetbûn, lê serî t’emîyêd Xwedê qedandin e[+]. 20K’î çi h’alîda bû gava Xwedê gazî kirê, bira nava wêda jî bimîne. 21Xulam bûyî gava hatî gazîkirinê? Xem neke. Lê heger dikarî aza bî, wê mecalê ji destê xwe neke. 22Çimkî ew xulamê ku hate gazîkirinê, wekî bibe p’ara Xudan, ew azayê Xudan e, usa jî ewê ku aza bû gava hate gazîkirinê, ew xulamê Mesîh e[+]. 23Hûn bi qîmetekî biha hatine k’ir’înê, nebine xulamêd meriva[+]. 24Xûşk-birano, k’î çi h’alîda hate gazîkirinê, bira nava wêda jî li ber Xwedê bimîne.


Pirsêd bona qîz û xorta

25Lê niha çi ji qîz û xorta[*] dik’eve, min derheqa wanda e’mir ji Xudan nestandîye, lê t’enê ez fikira xwe dibêjim, çawa yekî ji Xudan r’e’m standî ku hindava Wîda amin e[+]. 26Ez bona tengasîya[†] niha aha r’ê têr’a dibînim ku meriv çi derecêda ye, bira usa jî bimîne. 27Jinêva girêdayî yî? Neke ku jê biqetî. Bê jin î? Jinê neger’e. 28Lê heger bizewicî, gune[†] nakî û heger qîz mêr ke, gune nake. Lê yêd usa wê r’astî oxirmêd giran bên, ez dixwazim we ji wê yekê xwey kim.

29Ez wer’a dibêjim birano: Wext hindik maye. Ji vir şûnda ewê ku jina wî heye bira usa be çawa yê bê jin, 30ewê ku digirî çawa yê nagirî, ewê ku şa dibe çawa yê şa nabe, ewê ku dik’ir’e çawa ne xweyê wan tişta be,[+] 31û ewê ku şixulê dinêva mijûl dibe çawa yê pêva mijûl nabe, çimkî ev dinya e’yan derbaz dibe[+].

32Lê ez dixwazim ku hûn ji xema dûr bin. Yê nezewicî şixulêd Xudanva gîro ye, ku çawa bike li Xudan xweş bê[+]. 33Lê yê zewicî xemêd dinêva gîro ye, ku çawa bike li jina xwe xweş bê 34û ser du r’îya sekinî ye. Jina bêmêr yan qîz şixulêd Xudanva gîro ye[*] . Meremê wê ew e, ku ew r’uh’ û qalibê xweda buhurtî-jibare be, lê ya mêrkirî xemêd dinêva gîro ye, ku çawa bike li mêrê xwe xweş bê. 35Ez van tişta bona k’ara we dibêjim, ne ku bar didime ser milê we, lê dixwazim wekî hûn bi t’erbet û bi dil û can şixulêd Xudanva gîro bin.

36Lê heger yek fe’m dike, wekî hindava dergîstîya xweda r’astîyê nake, temê wî jî xirab bûye[*] ku gerekê bizewice, bira usa bike çawa dixwaze, gune nake, bira hevdu bistînin. 37Lê ewê ku giranî ser wî t’une, lê li temê xwe dikare û dilê xweda qirar kirîye ku dergîstîya xwe usa xwey ke çawa berê, ew tiştekî qenc dike. 38Awa yê dergîstîya xwe distîne, qenc dike, lê yê ku wê bik’ir dihêle, hê qenc dike.[*][+] 39Jin ne xweserîxwe ye h’eta ku mêrê wê sax e, lê heger mêr lê bimire, ew aza ye, t’evî k’ê bixwaze dikare mêr ke, t’enê bawermendê Xudan be[+]. 40Lê ewê hê xwezilî be, ku usa bimîne. Ev e fikira min û t’exmîna min R’uh’ê Xwedê nava minda heye.

### 8


Pirsa xwarina qurbanêd[†] p’ûtp’aristîyê

1Lê niha çi ku ji pirsa qurbanêd p’ûta dik’eve: Fe’mdarî ye ku zanebûna me her kesî jî heye. Zanebûn p’işika mêriv diwerimîne, lê h’izkirin ava dike[+]. 2Heger yek t’exmîn dike, ku ew tiştekî zane, ew r’ast hê tiştekî usa nizane çawa ku lazim e bizanibe[+]. 3Lê heger yek Xwedê h’iz dike, ew ji alîyê Wîva naskirî ye[+].

4Awa derheqa wan qurbanêd p’ûtaye ku merî dixwin: Em zanin ku p’ût heyîna xweva p’ûç’ in û Xwedêkî din t’une, pêştirî yekî[*][+] . 5Heger bi navêd din jî xwedê hebin, yan li e’rdê yan li e’zmên, çawa bêh’esab xwedê û bêh’esab xudan hene jî, 6lê bona me t’enê Xwedêk heye, Bav, E’firandarê her tiştî, em jî bona Wî hene û t’enê Xudanek heye, Îsa Mesîh, bi K’îjanî her tişt xuliqî ne û bi saya Wî em hene[+].

7Lê ev zanebûn cem her kesî t’une. H’eta niha hê dilê hineka pey p’ûtp’aristîyê ye, ku gava wî goştî dixwin, h’esab dikin çawa qurbanêd p’ûta û xwe dih’er’imînin, çimkî îsafa[†] xweye sistda fikara dike[+]. 8Lê belê xwarin me li ber Xwedê nade sekinandinê. Heger em bixwin, tiştekî zêde nakin û heger nexwin, tiştekî jî kêm nakin[+].

9Lê haş ji xwe hebin, nebe ku ew azaya we bibe kevirek li ber nigê sista. 10Em bêjin, heger merivekî ku îsafa xweye sistda fikara dike te bibîne, wekî tu «xweyîzanebûn» î û li sifra p’aristgeha p’ûtda r’ûniştî yî, ne ew kirê te wê dil bide wî, ku ew jî qurbanêd p’ûtp’aristîyê bixwe[+]? 11Û ji dest wê «zanebûna» te, birê teyî sist, bona k’îjanî Mesîh mir, wê unda be[+]. 12Bi vî awayî, gava tu neheqîyê li xûşk-birêd xwe dikî û îsafa wane sist birîndar dikî, li ber Mesîh neheqîyê dikî. 13Awa heger xwarin dibe kevirê li ber p’îyê birê min, gerekê îdî t’u car ez goşt nexwim, wekî birê xwe p’işk nekim[+].

### 9


Îzin û mecalêd şandîya

1Ne ez aza me? Ne ez şandî me? Ne min Xudanê me Îsa bi ç’e’va dît? Ne hûn pê xûdana min p’ara Xudan k’etin[+]? 2Heger ez şandîyê hinekêd mayîn nîbim, lê belê bê şik şandîyê we me! Çimkî mora şandîtîya min hûn in, ku p’ara Xudan k’etin.

3Caba min bona yêd ku dikin ji min gilîya bik’işînin ev e: 4Gelo îzina me t’une em ji ber xebata xweva bixwin û vexwin[+]? 5Gelo îzina me t’une em k’ulfeteke bawerîyêda t’evî xwe biger’înin, çawa şandîyêd din, birayêd Xudan û Petrûs[*] dikin[+]. 6Yan gerekê ez û Barnabas[†] t’enê bixebitin serê xwe xwey kin[+]? 7K’îjan esker ji k’îsê xwe eskerîyê dike? K’î r’ez[†] datîne û berê wê naxwe yan yê li ber pêz e şîrê pêz venaxwe[+]? 8Ez van tişta bi merivayî nabêjim. Ne Qanûn jî wê yekê dibêje? 9Çawa Qanûna Mûsada[†] nivîsar e: «Devê gayê bêderêda dixebite girênede»[*] . Gelo xema Xwedê bona ga ye[+]? 10Yan wê yekê bona me dibêje? Belê, ev yek bona me hate nivîsarê, wekî ewê ku cotê xwe dike, gerekê bi guman cot ke û yê kam dike, gerekê guman be, ku wê k’eda xwe bixwe jî[+]. 11Heger me nava weda tiştêd r’uh’anî çandin, gelo tiştekî mezin e, ku ji we tiştêd vê dinê bidirûn[+]? 12Heger îzina hinekêd din heye k’arê ji we bibînin, ne ya me hê zêde heye?

Lê me ev îzin pêk neanî. Serda jî li her tiştî sebir kir, ku nebine pêşîbir’ê Mizgînîya[†] Mesîh. 13Hûn nizanin ewêd ku p’aristgehêda dixebitin ji p’aristgehê jî dixwin? Û ewêd xizmetk’arîya gorîgehê[†] dikin, ji gorîgehê jî p’ara xwe distînin[*][+] . 14Usa jî Xudan e’mir kir, ku yêd Mizgînîyê dannasîn dikin, ji Mizgînîyê bijîn[*][+] .

15Lê min ji van îzina qet yek pêk neanî, ne jî niha dinivîsim ku van îzina pêk bînim. De bira ez bimirim, ne ku yek r’ûspîtîya min betal ke[+]. 16Belê ez nikarim p’eya bidime xwe heger ez Mizgînîyê dannasîn kim, çimkî ev deynê stûyê min e. Wey li min heger ez Mizgînîyê dannasîn nekim![+] 17Û heger min ev yeka bi h’emdê xwe bikira, hingê xelata minê hebûya, lê ez vê yekê ne bi h’emdê xwe dikim, çimkî eva qulixek e li min hatîye spartinê[+]. 18Awa îdî çi ye xelata min? Ev e, ku ez dannasînîya xweda Mizgînîyê bê heq bidim, îzina xwe Mizgînîdayînêda bi zora xwe pêk neynim[+].

19R’ast e ez ji her kesî aza me, lê ez dîsa xwe dikime xulamê h’emûya, wekî hê geleka qazinc kim[+]. 20Bona cihûya, dibime mîna cihûya, wekî cihûya qazinc kim. Awa gotî bona yêd bin Qanûna Mûsada, dibime mîna yêd bin Qanûnê, wekî yêd bin Qanûnêda qazinc kim, (lê ne ku ez bin Qanûnêda me)[+]. 21Bona yêd bê Qanûn, dibime mîna yêd bê Qanûn, wekî yêd bê Qanûn jî qazinc kim, (ne ku ez bê qanûna Xwedê me, lê ez bin qanûna Mesîhda me)[+]. 22Bona sista dibime mîna sista, wekî yêd sist qazinc kim. Bona h’emûya ez dik’evime h’alê her kesî, wekî her derecada bikaribim hineka xilaz kim[+]. 23Van h’emû tişta ez îdî bona Mizgînîyê dikim, wekî ez bibime heval-p’arê dua-dirozgêd ser wê.

24Hûn nizanin yêd lecmeydanêda ne, h’emû jî dir’evin, lê t’enê yek xelatê distîne? Usa bir’evin, ku hûn bistînin[+]. 25Ewêd ku dik’evine lecê, xwe hînî gelek tiştî dikin, wekî wê k’ofîya[†] ku diç’ilmise bistînin, lê kirina me bona k’ofîya h’eta-h’etayê ye[+]. 26Bona wê yekê ez usa nar’evim çawa yêd bêmerem, yan jî bi k’ulma her’ime bê. 27Lê ez zordarîyê qalibê xwe dikim û wê zeft dikim, ku nebe xelqê gazî lecê kim, lê ew xwexa ji dest min her’e.

### 10


Xwedê necêr’ibînin, çawa cime’ta Îsraêlê[†] cêr’iband

1Naxwazim xûşk-birano, ku hûn nizanibin wekî kal-bavêd me h’emû jî bin sîya e’wrda bûn û h’emû jî Be’ra Sorr’a derbaz bûn[*][+] . 2H’emû jî t’evî Mûsa bûne yek, e’wr û be’rêda hatine nixumandinê[†]. 3H’emûya jî xût ew xwarina r’uh’anî xwar[*][+] 4û h’emûya jî xût ew vexwarina r’uh’anî vexwar, çimkî ji wî Qeyayê r’uh’anî vedixwarin, Yê ku t’evî wan diçû û ew Qeya Mesîh bû[*] . 5Lê Xwedê gelekêd ji wan begem nekirin, lema cinyazêd wan ber’îyêda[†] her dera k’etî man[*][+] .

6Îdî ew tişt bona me bûne meselêd gotî, wekî em havijîya xwe ji tiştêd xirab neynin, çawa wan dilhavijî kir[*][+] . 7Ne jî bibin p’ûtp’arist, çawa ji wan hinek bûn, bona k’îjana nivîsar e: «Cime’tê r’ûnişt xwar, vexwar û r’abûn namûsa hevr’a lîstin»[*][+] . 8Em qavîyê nekin, çawa ji wan hineka qavî kir û r’ojekêda bîst sê h’ezar merî k’etin qir’ bûn[*][+] . 9Mesîh[*] necêr’ibînin, çawa ji wan hineka cêr’iband û bi me’ra hatine lêdanê mirin[*][+] . 10Û bîna xwe teng nekin, çawa ji wan hineka bîntengî kirin û bi destê milyak’etê mirinê k’oka wan hat[*][+] .

11Ev h’emû tişt çawa meselêd gotî dihatine serê wan, lê bona me ku em axirîya van dewrada dijîn, çawa şîret hatine nivîsarê[+]. 12Awa k’î difikire ku ew miqer’m sekinî ye, bira haş ji xwe hebe ku nek’eve[+]. 13Cêr’ibandinêd usa nayêne serê we, pêştirî wan cêr’ibandinêd ku têne serê merivêd mayîn. Lê Xwedê amin e, Ew nahêle ku hûn ji qewata xwe der bêne cêr’ibandinê. Ewê cêr’ibandinêda delîlekê jî bike, ku hûn bikaribin teyax kin[*][+] .

14Awa delalêd min, ji p’ûtp’aristîyê bir’evin[+]. 15Ez çawa t’evî serwaxta xeber didim. Hûn xwexa bidine ber h’esaba, ez çi dibêjim. 16Ew k’asa Şîva Xudan, ya ku em pê şikirîyê didin, ne heleqetîya xûna Mesîh e? Ew nanê ku em kerdikin, ne heleqetîya bedena Mesîh e?[*][+] 17Nanek heye, lema em h’emû jî bedenek in, çimkî em h’emû jî ji wî nanî kerdikin[+].

18Dîna xwe bidine cime’ta Îsraêlê: Ewêd ku qurbana dixwin, t’evî wê p’ara gorîgehê nabin?[*][+] 19Belê ez çi bêjim? Gelo p’ût ji xwe tiştek e, yan qurbanêd p’ûtar’a têne dayînê berga tiştekî digirin[+]? 20Na xêr! Lê gotina min ev e, ku ew tiştêd p’ûtp’arist dikine qurban, cinar’a[†] dikin, ne ku Xwedêr’a. Û ez naxwazim ku heleqetîya we t’evî cina hebe[*][+] . 21Hûn nikarin hin k’asa Xudan vexwin, hin jî k’asa cina. Hûn nikarin hin ji sifra Xudan bixwin, hin jî ji sifra cina[+]. 22Yan em bikin ku xîreta Xudan qebûl neke?[*] Çima em ji Wî qewattir in[+]?

23Dibêjin: «Her tişt e’det e», belê, lê her tişt ne k’ar e. «Her tişt e’det e», lê her tişt ava nake[+]. 24Nebe ku yek k’ara xwe biger’e, lê ya hevalê xwe[+].

25Çi ku qesabxanada tê firotanê bixwin, pey pirs-pirsîyara nek’evin, bona fikarkirina îsafê[+]. 26Çawa nivîsar e: «Dinya bi xêr-xizna xweva ya Xudan e»[*][+] . 27Heger ji nebawera yek we t’eglîf ke û hûn bixwazin her’in, çi bidine ber we bixwin, pey pirs-pirsîyara nek’evin, bona fikarkirina îsafê[+]. 28(Lê heger yek wer’a bêje: «Eva qurban e», îdî nexwin bona yê ku hûn pê h’esandin û bona fikarkirina îsafê. 29Gotina min ne bona fikara îsafa we ye, lê ya hevalê we.) Çima gerekê azayîya min bona fikara îsafa yekî mayîn bê lomek’arkirinê? 30Heger ez şikirîyê didime Xwedê dixwim, çima bona wê yekê xeyba min dikin, wekî ez şikirîya xwe Xwedê tînim[+]?

31Awa heger hûn bixwin, vexwin, yan çi şixulî ku hûn bikin, her tiştî bona şikirdayîna Xwedê bikin[+]. 32Ne nig bavêjine ber cihûya, ne ber necihûya, ne jî ber civîna Xwedê,[+] 33çawa ez jî her alîyava li h’emûya xweş têm û k’ara xwe nager’im, lê ya geleka, wekî xilaz bin[+].

### 11

1Ç’e’v bidine min, çawa ez jî ç’e’v didime Mesîh[*][+] .


Bona sernixamtin û serqotîyê dema h’ebandinêda

2Ez p’eyê we didim, wekî hûn h’emû derecada min bîr tînin û ew r’aw-r’izimêd[†] ku min dane we pêk tînin. 3Lê ez dixwazim ku hûn zanibin wekî serê her mêrî Mesîh e, serê jinê mêr e û serê Mesîh Xwedê ye[+]. 4Her mêrê ku sernixamtî dua yan p’êxembertîyê[†] dike, ew serê xwe bêhurmet dike. 5Û her k’ulfeta ku serqot dua yan p’êxembertîyê dike, ew serê xwe bêhurmet dike. Ew dibe mîna yeke p’or’kur’kirî[+]. 6Awa gotî, heger k’ulfet serê xwe nenixême, bira p’or’ê xwe jî bibir’e. Lê heger k’ulfetêr’a e’yb e, ku p’or’ê xwe bibir’e yan bide ber dûzan, ku usa ye bira serê xwe binixême[+]. 7Ne cayîz e mêr serê xwe binixême, çimkî ew sûret û r’ûmeta Xwedê ye, lê jin r’ûmeta mêr e[+]. 8(Çimkî ne ku mêr ji jinê ye, lê jin ji mêr e[*][+] 9û mêr bona jinê nexuliqî, lê jin bona mêr.)[+] 10Bona vê yekê gerekê k’ulfet serê xwe binixême, çawa nîşana bin h’ukumda, bona milyak’etêd ku dibînin[*] . 11Lê belê yektîya Xudanda ne jin bê mêr dibe, ne jî mêr bê jin[+]. 12Çimkî çawa jin ji mêr e, usa jî mêr ji jinê ye, lê h’emû jî ji Xwedê ne.

13Hûn xwexa bidine ber h’işa, gelo ji k’ulfetê dik’eve, wekî serqot ber Xwedê dua bike? 14Ne t’ebîyet jî we hîn dike, ku p’or’ê dirêj r’ewşa mêr davêje? 15Lê r’ewşa jinê p’or’ê dirêj e, çimkî ew p’or’ jêr’a bona nixamtinê hatîye dayînê[+]. 16Lê heger yek bixwaze vê yekêr’a bik’eve de’wê, e’detekî meyî din t’une û ne jî yê civînêd Xwedê.


Şîva Xudan


(Metta 26:26-29; Marqos 14:22-25; Lûqa 22:14-20)

17Lê vê t’emîyêda ez p’eyê we nadim, çimkî gava hûn dicivin, ew nabe k’ara we, lê zîyana we. 18Berî her tiştî, ez dibihêm, gava ku hûn dicivine civînê, nava weda dibe dutîretî û kêm-zêde ez bawer dikim[+]. 19Belê, e’seyî dutîretî wê bik’eve nava we, wekî yêd nava wedaye jibare k’ifş bin[+]. 20Awa hûn ku dicivine cîkî, eva nabe şîva Xudan ku hûn dixwin, 21çimkî gava her yek ji we dixwe, h’ece-h’eca wî ye ser şîvê dik’eve. Yek bir’çî dimîne û yê din k’êfxweş dibe. 22Çima malêd we t’unene, ku hûn wanda bixwin û vexwin? Yan çima civîna Xwedê bêhurmet dikin û desttenga didine şermê? Ez çi wer’a bêjim? P’eyê we bidim bona vê yekê? Ez vê yekê nikarim![+]

23Min ev yek ji Xudan stand û da we, ku Xudan Îsa wê şeva ku hate nemamkirinê, nan hilda[+] 24şikirî da, kerkir û got: «Eva bedena Min e bona we. Vê yekê bona bîranîna Min bikin»[+]. 25Usa jî k’as pey şîvêr’a hilda û got: «Eva k’asa peymana[†] nû ye, pê xûna Min girêdayî. Vê yekê bona bîranîna Min bikin, çi car gava hûn jê vexwin».[*][+] 26Her car, gava hûn vî nanî bixwin û ji vê k’asê vexwin, mirina Xudan bikine dengî, h’eta hatina Wî.

27Awa k’î bi nelayîqî nanê Xudan bixwe yan k’asa Wî vexwe, wê deyndarê beden û xûna Wî be[+]. 28Lema bira meriv pêşîyê dilê xwe binihêr’e û paşê ji wî nanî bixwe û ji wê k’asê vexwe. 29Çimkî k’î bixwe û vexwe û fe’mîna bedena Xudan[*] nizanibe, ew dîwana xwe dixwe û vedixwe. 30Lema jî nava weda gelek nexweş û xweyîzede hene û hinek jî mirine. 31Lê heger me dîwana xwe bikira, dîwana meyê nehata kirinê, 32lê gava dîwana me bibe, em ji Xudan têne şîretkirinê, wekî dîwana me t’evî dinyayê nebe[+].

33Awa xûşk-birayêd min, gava bona şîva Xudan bicivin, hîvîya hevdu bisekinin. 34Lê heger yek bir’çî ye, bira mala xweda bixwe, ku nebe, gava hûn bicivin, dîwanê ser xweda bînin. Bona pirsêd mayîn, gava bêm ezê hingê safî kim.

### 12


P’êşk’êşêd[†] R’uh’ê Pîroz[†]

1Lê niha çi ji p’êşk’êşêd R’uh’anî dik’eve xûşk-birano, ez naxwazim ku hûn nezan bin[+]. 2Weva e’yan e gava hûn p’ûtp’arist bûn, hûn usa pey p’ûtêd ker’e lal k’etibûn, her alîyava k’etibûne bin qolêd wan[+]. 3Bona vê yekê jî ez wer’a dibêjim, t’u kes t’une ku bi r’êberîya R’uh’ê Xwedê xeber de û bêje: «Bira nifir’ li Îsa be». Û kesek jî nikare bêje: «Îsa Xudan e», heger ne bi r’êberîya R’uh’ê Pîroz[+].

4Awa cûr’e-cûr’e p’êşk’êşêd R’uh’anî hene, lê xût dayîna wî R’uh’î ne[*] ,[+] 5cûr’e-cûr’e qulix jî hene, lê hema wî Xudanîr’a qulix dikin,[+] 6usa jî cûr’e-cûr’e karîn hene, lê xût ew Xwedê ye, ku van dayînada karînê dide her kesî[+]. 7Lê her kesîr’a R’uh’ bona k’ara h’emûya xuya dibe. 8Yekîr’a ji R’uh’ xebera serwaxtîyê tê dayînê, yekîr’a xebera zanebûnê xût ji wî R’uh’î, 9yekî dinr’a bawerî[†] xût ji wî R’uh’î, yekî dinr’a p’êşk’êşêd nexweşqenckirinê xût ji wî R’uh’î,[+] 10yekî dinr’a qewat, wekî k’eremeta bike, yekî dinr’a p’êxembertî[*] , yekî dinr’a fe’mîna ku r’uh’a ji hev derxe, yekî dinr’a zimanêd xerîb, yekîr’a jî şirovekirina wan zimana[+]. 11Ev h’emû jî xût Xwexa ew R’uh’ dike û her kesîr’a başqe-başqe p’arevedike, çawa ku dixwaze.


Beden yek e, endem gelek in

12Çawa beden yek e û gelek endemêd wê hene, lê dîsa ew h’emû hevr’a bedenek in, usa jî Mesîh e[+]. 13R’ast usa jî yektîya R’uh’ekîda em h’emû hatine nixumandinê[†], ku bibine bedenek, hin cihû hin necihû, hin xulam hin aza û em h’emû jî ji wî R’uh’î dane vexwarinê[+].

14Belê beden ne t’enê endemek e, lê ji geleka ye. 15Heger nig bêje: «Ez ne ji bedenê me, çimkî ez ne dest im», gelo eva me’nî ye, ku ew ne ji bedenê ye? 16Û heger guh bêje: «Ez ne ji bedenê me, çimkî ez ne ç’e’v im», gelo eva me’nî ye, ku ew ne ji bedenê ye? 17Heger t’emamîya bedenê ç’e’v bûya, lê bihîstinê li k’u bûya? Heger h’emû beden guh bûya, bînhildanê li ku bûya? 18Lê r’ast Xwedê ew endem yeko-yeko bedenekêda cî kirin, çawa Wî xwest. 19Heger h’emû endemek bûna, bedenê li ku bûya? 20Lê r’ast niha endem gelek in, lê beden yek e.

21Ç’e’v nikare bêje dest: «Tu kêrî min nayêyî!» Û ne jî serî nigar’a dikare bêje: «Hûn kêrî min nayên!» 22Lê serda ew endemêd bedenêye ku sist k’ifş dibin, ew hê ferz in 23û ew endemêd bedenêye bêqedir têne h’esabê, em hê qedirê wan zanin û yêd e’ybe nava wêda, em hê bi t’erbet dinixêmin, 24lê endemêd meye bêe’yb ne h’ewcê wê yekê ne. Lê Xwedê beden hevva kir, ku yê bêqedir hê qedir bistîne, 25wekî dutîretî nek’eve nava bedenê, lê h’emû endem ji hevdur’a şewat bin. 26Lema, gava endemek êşê dik’işîne, h’emû endem hevr’a dêşin, lê gava endemek tê pesindayînê, h’emû endem t’evî wê şa dibin[+].

27Awa hûn bedena Mesîh in û her yek ji we endemekî bedena Wî ye[+]. 28Û Xwedê pêşîyê hinek civînêda kirine şandî, ya duda p’êxember[†], ya sisîya dersdar, paşê yêd k’eremetkir, peyr’a yêd xweyîyê p’êşk’êşêd nexweşqenckirinê, k’omekdarîyê, se’vîtîyê û yêd zimanêd xerîb[*][+] . 29Çima h’emû şandî ne? Çima h’emû p’êxember in? Çima h’emû dersdar in? Çima h’emû k’eremeta dikin? 30Çima h’emû xweyîyê p’êşk’êşêd nexweşqenckirinê ne? Çima h’emû bi zimanêd xerîb xeber didin? Çima h’emû zimana şirovedikin? 31De hûn h’eyra p’êşk’êşêd hê mezinda bin.

Lê ezê r’êke here qenc jî nîşanî we kim[+].

### 13


H’izkirin

1Heger ez bi zimanêd meriva yan milyak’eta xeber dim, lê dilê minda h’izkirin t’unebe, ezê bibime mîna wî zengilê ku dike zingîn yan jî bolmêd sifre ku dikine şingîn. 2Heger p’êşk’êşa p’êxembertîyê minr’a hebe û ser h’emû sur’a vebim, h’emû zanebûnê fe’m bikim û heger bawerîya min jî haqas hebe, h’eta ç’îya jî ji cî biguhêzim, lê h’izkirin dilê minda t’unebe, ez ne t’u tişt im[*][+] . 3Û heger hebûka xwe pêva belayî belengaza kim û bedena xwe jî bidime der bona şewitandinê, lê h’izkirin dilê minda t’unebe, t’u k’ar nagihîje min.

4H’izkirin dûmikdirêj û şîrin e, h’izkirin h’evsûdîyê nake, h’izkirin k’ubar nabe, p’işika xweda nawerime, 5bêp’ergal nîne, ya xwe nager’e, zû hêrs nak’eve, k’înê najo, 6dilê xwe li neheqîyê şa nake, lê r’astîyêr’a şa dibe. 7H’izkirin her gav dadixe, her gav bawer dike, her gav xweyîguman e, her gav sebir dike.

8H’izkirin t’u car k’uta nabe. Heger p’êxembertî hebin, wê betal bin, heger zimanêd xerîb hebin, wê dengêd wan bêne bir’înê, heger zanebûn hebe, wê derbaz be her’e. 9Belê em ji p’ir’î-hindikî zanin û ji p’ir’î-hindikî p’êxembertîyê dikin. 10Lê gava k’amiltî bê, hingê nek’amiltî wê derbaz be her’e.

11Gava ez zar’ bûm, min mîna zar’a xeber dida, mîna zar’a difikirîm, mîna zar’a dida ber h’esêb. Gava ez mezin bûm, ew tiştêd zar’otîyê min ji xwe dûr xistin[+]. 12Niha em çawa qeret’ûkî neynikêda dibînin, lê hingê emê r’û bi r’û bibînin. Niha ez ji p’ir’î-hindikî zanim, lê hingê ezê t’am nas bikim, çawa ez hatime naskirinê[+].

13Awa niha ev hersêk dimînin: Bawerî, guman û h’izkirin. Lê h’izkirin ser wanr’a ye.

### 14


Bona p’êşk’êşêd R’uh’ê Pîroz: P’êxembertî û zimanêd xerîb

1Demana h’izkirinêda bin û h’eyra p’êşk’êşêd r’uh’anîda bin, îlahî p’êxembertîkirinê[+]. 2Ewê ku bi zimanê xerîb xeber dide, ew ne ku mêrivr’a xeber dide, lê Xwedêr’a, çimkî kesek Wî fe’m nake. Ew bi qewata R’uh’ sur’a dibêje. 3Lê belê yê ku p’êxembertîyê dike, ew mêrivr’a xeber dide, bawerîya wan ava dike, dil dide ber wan û ber dilê wanda tê. 4Ewê ku bi zimanêd xerîb xeber dide, t’enê bawerîya xwe ava dike, lê ewê ku p’êxembertîyê dike, civînê pêva ava dike. 5Ez dixwazim ku hûn h’emû jî bi zimanêd xerîb xeber din, lê ez hê dixwazim ku hûn p’êxembertîyê bikin, çimkî yê p’êxembertîyê dike, ji yêd bi zimanêd xerîb xeber dide çêtir e, pêştirî wî wextê ku tê şirovekirinê, wekî civîn bê avakirinê[+].

6Awa xûşk-birano, heger ez bême cem we bi zimanêd xerîb xeber dim, ezê çi k’arê bidime we? T’u k’arê nadim heger ez e’yantîyê, yan zanebûnê, yan p’êxembertîyê, yan hînkirinê wer’a neynim? 7Hacetêd nebînbere ku deng derdixin, em bêjin bilûr be, yan çeng[†], heger dengê wan nezelal be, wê çawa zanibin çi miqam tê lêxistinê? 8Yan jî, heger bor’î dengekî nenas derxe, k’ê wê k’arê xwe li şêr’ bike[+]? 9Usa jî hûn, heger bi zimên xebereke fe’mdarî nebêjin, wê çawa bizanibin hûn çi dibêjin? Xeberdana weyê mîna bayê sar be. 10K’ifş e ku dinyayêda çiqas cûr’e-cûr’e ziman hene, lê ji wan yek jî bê fe’mîn nîne. 11Lê, heger ez zimanekî fe’m nakim, ez bona yê wî zimanî xeber dide xerîb im û yê xeber dide jî bona min xerîb e. 12Usa jî hûn ku h’eyra p’êşk’êşêd r’uh’anîda ne, nava wan p’êşk’êşada hê pêşda her’in, k’îjan civînê ava dikin.

13Bona vê yekê ewê ku bi zimanêd xerîb xeber dide, bira dua bike ku şiroveke jî. 14Çimkî gava ez bi zimanêd xerîb dua dikim, ew r’uh’ê min dua dike, lê h’işê minda tişt r’ûnanî. 15Ez çi bikim? Ezê hin bi r’uh’ê xwe dua bikim, hin jî bi h’işê xwe, hin bi r’uh’ê xwe bistirêm, hin jî bi h’işê xwe[+]. 16Heger tu bi r’uh’ê xwe şikirîyê bidî, ewê ku mîna nezana sekinî ye, wê çawa r’azîdarîya ter’a qayl be bêje: «Amîn[†]»? Ew qet fe’m nake jî, tu çi dibêjî[+]. 17Belê tu r’ind r’azîbûnê didî, lê bawerîya yê din nayê avakirinê.

18Ez ji Xwedêyê xwe r’azî me, ku ji we h’emûya ze’ftir bi zimanêd xerîb xeber didim. 19Lê belê civînêda ez hê dixwazim pênc xeberêd fe’mdarî bêjim, wekî hinekêd din jî hîn bikim, ne ku bi h’ezara xeberêd xerîb.

20Xûşk-birano, h’işê xweda zar’ nîbin! Hindava xirabîyêda mîna zar’a bin, lê h’işê xweda gihîştî bin[+]. 21Qanûnêda nivîsar e:

«Ezê bi merivêd xweyê zimanêd xerîb û zarêd[†] xerîba vê cime’têr’a xeber dim,
lê belê wê hingê jî guhdarîya Min nekin, Xudan dibêje»[*] .

22Awa p’êşk’êşa zimanêd xerîb nîşanek e, ne ku bona bawermenda, lê bona nebawera û p’êxembertî jî ne ku bona nebawera ye, lê bona bawermenda[*][+] . 23Heger t’emamîya civînê pêva bicive û h’emû jî zimanêd xerîb xeber din, hingê hineke nezan yan nebawer bik’evine hindur’, wê nebêjin: «Evana dîn bûne»[+]? 24Lê heger h’emû jî p’êxembertîyê bikin, hingê yekî nebawer yan nezan bik’eve hindur’, wê ji h’emû gotinêd wan xwe mukur’ bê û bê gunek’arkirinê[†], 25sur’êd dilê wîda jî wê bêne e’yankirinê û dever’û li ber Xwedê bik’eve, wî bih’ebîne û deng hilde bêje: «R’astî jî Xwedê nav weda ye!»


E’rf-e’detêd civînê

26Em îdî çawa bikin gelî xûşk-bira? Gava hûn dicivine cîkî, her kesê ji we çî wî hebe, heger k’ulam be, hînkirin be, e’yantî be, xeberdana zimanêd xerîb be, şirovekirina zimanêd xerîb be, bira h’emû jî bona avabûna civînê bin[+]. 27Heger yek bi zimanê xerîb xeber dide, bira dudu bin, yan ya lape ze’f sisê, lê bira yek pey yekîr’a xeber de û yek jî şiroveke. 28Lê heger kesek t’une ku şiroveke, bira ew civînêda dengê xwe neke, t’enê ber xweda Xwedêr’a xeber de. 29Û ji p’êxembera jî bira dudu bin, yan ya lape ze’f sisê xeber din û yêd din bira e’nene kin[+]. 30Lê heger li ber yekî ji nava r’ûniştîya jî tiştek vebe, îdî bira yê pêşin dengê xwe bibir’e. 31Çimkî hûn h’emû jî, yek pey yekîr’a dikarin p’êxembertîyê bikin, wekî h’emû jî hîn bin û h’emû jî dil bistînin. 32Û r’uh’êd p’êxembera bin se’vîtîya p’êxemberada ne, 33çimkî Xwedê ne Xwedêyê bêp’ergalîyê ye, lê Yê e’dilayîyê ye.

Çawa nava h’emû civînêd cime’ta Xwedêda[*] , 34bira jinêd we civînêda xwe ker’ kin, çimkî îzina wan t’une xeber din, lê bira guhdar bin, çawa Qanûn jî dibêje[+]. 35Lê heger ew tiştekî dixwazin bizanibin, bira li malê ji mêrêd xwe bipirsin, çimkî ne cayîz e ku jin civînêda xeber de.

36T’u xebera Xwedê ji we derk’et? Yan t’enê gihîşte we? 37Heger yek difikire, ku xwexa p’êxember e yan r’uh’anî ye, bira zanibe çi ku min wer’a nivîsîn, t’emîya Xudan e. 38Lê heger yek guh nade van tişta, hûn jî guh nedine wî.

39Awa xûşk-birano, h’eyra p’êxembertîkirinêda bin û dengê yêd bi zimanêd xerîb xeber didin nedine bir’înê[+]. 40T’enê her tişt bira bi t’erbet, cî bi cî û maqûlî be[+].

### 15


R’abûna Mesîhe ji mirinê

1Ez wê Mizgînîyê[†] dixwazim bînime bîra we xûşk-birano, ya ku min wer’a dannasîn kir û we qebûl kir, ser wê jî sekinîne. 2Bi wê jî hûn xilaz dibin, heger wê xeberê, ya ku min wer’a dannasîn kir, qewîn bigirin. Heger na, bawerîya weyê badîhewa[†] be[+].

3Min ev yeka ser her tiştîr’a, çawa stand, usa jî da we, ku Mesîh bona gunêd me mir, li gora nivîsara[*][+] 4û hate definkirinê[†], r’oja sisîya Ew Xwedêda ji mirinê r’abû li gora nivîsara[*] ,[+] 5Petrûsva[*] xuya bû, peyr’a her donzdeh şandîyava[*][+] . 6Paşê carekêr’a pênsid xûşk-birayî zêdetirva xuya bû, ji wan gelek h’eta niha sax in, lê hinek jî mirine. 7Paşê Aqûbva[†] xuya bû, peyr’a h’emû şandîyava[+].

8Axirîyê, pey h’emûyar’a minva xuya bû, çawa yekî ne serê xwe ji dîya xwe bûyî[*][+] . 9Çimkî ez ji şandîya yê herî paş im, ku ne layîq im şandî jî bême gotinê, çimkî min civîna Xwedê zêrand[*][+] . 10Lê ez bi k’erema Xwedê me çi jî heme û k’erema Wî ku bi minr’a ye, boş-betal nîbû. Lê serda ez ji wan h’emû şandîya ze’ftir xebitîm û ne ku ez bûm, lê k’erema Xwedêye ku bi minr’a ye[+]. 11Awa heger ez bim, yan ew bin, em h’emû jî aha dannasîn dikin û we aha jî bawer kirîye.


R’abûna bawermendaye ji mirinê

12Awa heger em dannasîn dikin, ku Mesîh ji mirinê r’abûye, çawa ji we hinek dibêjin, ku r’abûna mirîya t’une[+]? 13Heger r’abûna mirîya t’une, ku usa ye Mesîh jî ji mirinê r’anebûye. 14Û heger Mesîh ji mirinê r’anebûye, ku usa ye dannasînîya me jî boş-betal e û bawerîya we jî boş-betal e. 15Û emê jî bibine şe’dêd Xwedêye derew, çimkî me bona Xwedê şe’detî da, ku Ewî Mesîh ji mirinê r’akir, lê heger mirîyê r’anebin, ku usa ye Ew jî ji mirinê r’anekirîye. 16Çimkî heger mirîyê r’anebin, ku usa ye Mesîh jî ji mirinê r’anebûye. 17Û heger Mesîh ji mirinê r’anebûye, wekî usa ye bawerîya we badîhewa ye, hela hê hûne nava gunêd xweda ne[+] 18û ewêd bawerîya Mesîhda jî mirine unda bûne[+]. 19Heger t’enê em bona vê jîyînê gumana xwe Mesîh tînin, ku usa ye em ji h’emû meriva me’rimtir in.

20Lê r’ast Mesîh ji mirinê r’abûye, çawa berê deremeta pêşin[†] ji nava mirîya r’abûyî[+]. 21Mirin r’ûyê merivekîda bû, bi merivekî jî wê r’abûna mirîya bibe[+]. 22Çawa h’emûyêd ji Adem[†] bûyî dimirin, usa jî h’emûyêd ji Mesîh bûyî wê sax bin. 23Lê her kes dora xweda: Pêşîyê Mesîh çawa berê deremeta pêşin, paşê yêd p’ara Mesîh, wextê hatina Wîda[+]. 24Hingê axirî wê bê, gava k’oka her serwêrtîyê, h’ukumetîyê û qewatê bîne û p’adşatîyê bide destê Bav Xwedê[+]. 25Çimkî Ew gerekê p’adşatîyê bike, h’eta ku Xwedê h’emû dijmina bike binê p’îyêd Wî[*][+] . 26Dijminê xilazîyê ku wê k’okê lê bîne, mirin xwexa ye, 27çimkî nivîsar dibêje: «Xwedê her tişt binê p’îyada êlimî Wî kir». Lê gava tê gotinê «her tişt» êlimî Wî kir, fe’mdarî ye, pêştirî Wî Xwedêyî, Yê ku her tişt êlimî Wî kir[*][+] . 28Û gava her tişt êlimî Wî bin, hingê Kur’ Xwexa jî wê êlimî Wî Xwedêyî be, Yê ku her tişt êlimî Wî kir, wekî her tiştîda Ew bibe Xwedêyê her tiştî[+].

29Wekî din gotî, ewêd ku bona mirîya têne nixumandinê wê çi bikin? Heger mirîyê t’u car r’anebin, îdî çima bona mirîya têne nixumandinê? 30Çima em jî her gav xwe davêjine ser sêla sor[+]? 31Ew fir’naqbûna min şe’de ye, xûşk-birano, ya ku ez pê we fir’naq dibim yektîya Mesîh Îsayê Xudanê meda, ez her r’oj dest ji e’mirê xwe dik’işînim[+]. 32Heger min Efesêda şer’ê xwe dereca merivayêda t’evî «se’va» kir, çi k’ete k’îsê min? Heger r’abûna mirîya wê t’unebe, de îdî «em bixwin-vexwin, çimkî emê sibê bimirin»[*] , çawa hinek dibêjin. 33Nexapin! «Hevaltîya xirab merivê xweyîp’ergal xirab dike»[*] . 34R’ast bifikirin, ser h’işê xweda werin, îdî guna nekin, çimkî hinek ji we hê Xwedê nas nakin, ez vê yekê dibêjim, ku hûn şerm bikin[+].


Qalibê nûyî pey r’abûna mirinêr’a

35Lê belê yekê bêje: «Mirî çawa dikarin r’abin û qalibê wanê çawa be?» 36Serê aqil! Ew t’oximê ku tu diçînî, h’eta «nemire» jîyînêr’a şîn nabe[+]. 37Û ew tiştê ku tu diçînî, ne ku wî qalibî diçînî, k’îjan ku wê bigihîje, lê h’ebeke sade ye, mesele genim, yan jî ji t’oximêd mayîn. 38Û Xwedê qalib dide wî t’oximî, çawa ku dixwaze û her t’oximek qalibê xwe distîne. 39H’emû qalib xûn-goştek nînin, qalibê mêriv başqe ye û qalibê h’eywên başqe, yê teyreda başqe ye, yê me’sîya jî başqe. 40Qalibêd li e’zmên jî hene, qalibêd li dinê jî hene, lê r’ewşa yêd e’zmên başqe ye û yêd dinê başqe. 41R’ewşa te’vê başqe ye, r’ewşa hîvê başqe û r’ewşa steyrka jî başqe ye û her steyrkek bi r’ewşa xwe ji hev têne firqîkirinê. 42Bi vî awayî jî r’abûna mirîya ye: Qalibê dêris tê çandinê, yê nedêris wê r’abe[+]. 43Ew bêr’ewş tê çandinê, bi r’ewşê wê r’abe, ew bêt’aqetîyê tê çandinê, bi qewatê wê r’abe. 44Qalibê bînber tê çandinê û qalibê r’uh’anî wê r’abe.

Çawa ku qalibê bînber heye, usa jî qalibê r’uh’anî heye. 45Aha jî nivîsar e: «Merivê pêşin Adem[†], bû bînberekî sax»[*] , lê Ademê paşin bû r’uh’ekî jîyîndayînê[+]. 46Lê belê pêşîyê yê r’uh’anî nebû, lê yê bînber, paşê yê r’uh’anî. 47Merivê pêşin ji xwelîya e’rdê bû, merivê duda ji e’zmên bû[+]. 48Çawa yê ji xwelîyê bû, usa jî yêd ji xwelîyê ne, çawa yê ji e’zmên e, usa jî yêd ji e’zmên in. 49Û me çawa kirasê yê ji xwelîyê li xwe kirîye, emê usa jî kirasê yê ji e’zmên li xwe kin[+].

50Gotina min ev e xûşk-birano, wekî xûn û goşt li P’adşatîya Xwedê nikarin war bin, ne jî dêrisbûn wê li nedêrisbûnê war be. 51K’a bibihên, ez sur’ekê wer’a bêjim: Em h’emûyê nemirin, lê em h’emûyê jî bêne guhastinê[*] ,[+] 52nişkêva, çawa ç’e’vê xwe bigirî-vekî, dema bor’îya axirîyê bê lêdanê. Çimkî gava bor’î bê lêdanê, mirî wê nedêrisbûyî r’abin, emê jî bêne guhastinê[+]. 53Çimkî gerekê evî dêris nedêrisîyê li xwe wergire û evî mirî nemirîyê li xwe wergire[+]. 54Lê gava evî dêris nedêrisîyê li xwe wergire û evî mirî nemirîyê li xwe wergire, hingê ew gotinê bê sêrî, ku nivîsar e:

«Serk’etinê mirin h’ûfî xwe kir»[*] .
55«Mirin, k’anê qîlê je’ra te?
Mirin, k’anê serk’etina te?»[*][+]

56Qîlê mirinê gune ye û qewata guna ji Qanûnê ye[+]. 57Lê şikir ji Xwedê, ku em bi destê Xudanê me Îsa Mesîh ser xistin[+].

58Awa xûşk-birayêd mine delal, qewîn bimînin, ji cîyê xwe neh’ejin, her gav şixulê Xudanda pêşda her’in, bizanibin xebata we boş-betal nîne li ber Xudan.

### 16


Bona k’omekt’opkirinê

1Lê niha derheqa k’omekt’opkirina bona cime’ta Xwedê, min çawa t’emî da civînêd Galatyayê, hûn jî usa bikin:[+] 2Her yekşem, destê ji we her kesîva çiqas tê, bira tiştekî destê xwer’a paş xe, nebe ku gava ez bêm, hingê bê t’opkirinê[+]. 3Û gava ez bêm, hûn jî r’ê k’îjanar’a dibînin, ezê pê destê wan, bi nivîsar p’êşk’êşêd we bişînime Orşelîmê[†][+]. 4Û heger minr’a jî bik’eve, ku ez her’im, îdî ewê t’evî min bên.


T’ivdîrêd Pawlos

5Pey çûyîna qeza Mekedonyayêr’a, ezê serîkî li we xim, çimkî ezê Mekedonyayêr’a derbaz bim[+]. 6Dibe ku li cem we bimînim, yan jî zivistana xwe wir derbaz kim û hingê hûn dikarin min ver’êkin, ez k’uda ku her’im. 7Çimkî ez niha naxwazim ku we ser r’îya xwe bibînim her’im, lê ez guman im ku xêlekê cem we bimînim, heger Xudan h’iz bike. 8Lê niha ezê h’eta R’oja Pêncîye h’esab[†], li Efesê bimînim,[+] 9çimkî dergehekî xêrêyî mezin li ber min vebûye û peyk’etîyêd min gelek in.

10Heger Tîmot’êyo bê cem we, usa bikin ku ew ji we venek’işe, çimkî ew jî bona Xudan dixebite, çawa ez[+]. 11Usa bira tu kes wî bêqedir neke. Wî bi xêr-silamet ver’êkin, wekî bê cem min, çimkî ez hîvîya wî û birayêd t’evî wî me.

12Lê derheqa Apoloyê birada, min gelekî lava jê kir, ku t’evî bira ser weda bihata, lê nêta wî hatinê niha qet t’unebû, lê wê bê, gava mecal bik’evê[+].


Gotinêd axirîyê

13H’işyar bimînin, bawerîyêda h’îmgirtî bin, e’gît bin, bişidin,[+] 14bira her kirinêd we bi h’izkirinê bin[+].

15Niha hûn zanin ku Stêfanas mala xweva bawermendêd qeza Axayayêye pêşin e û wan xwe dane xizmetk’arîya cime’ta Xwedê. Îdî ez hîvî ji we dikim xûşk-birano,[+] 16ku hûn gur’a yêd usada bin, usa jî gur’a wan h’emûyada, yêd ku t’evî şixulê vê xebatê dibin[+].

17Ez bona hatina Stêfanas, Fortûnato û Axayîko şa me, barê dilê minda wana dewsa we girt, 18bi wê yekê dilê min û we jî r’ih’et kirin. Qedirê yêd usa bigirin.

19Civînêd qeza Asyayêda li we silav dikin. Akîla û Priskîla t’evî civîna mala xweda gelekî yektîya Xudanda li we silav dikin[+]. 20H’emû xûşk-birayêd vir li we silav dikin. Bi r’amûsana şîrê h’elal li hevdu silav kin[+].

21Ev silav, bi destnivîsara min Pawlos e[+]. 22Heger yek Xudan h’iz nake, bira nifir’ li wî be. «Maranat’a[*]»[+]. 23K’erema Xudan Îsa li we be. 24Ez we p’ara Mesîh Îsa k’etîya h’iz dikim.

## KORINT’Î II

### KORINT’Î II

KORINT’Î II


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]


NE’MA PAWLOSE DUDA KORINT’ÎYAR’A


Pêşgotin

Xuya dibe ku «Ne’ma Korint’îyaye Duda» jî mîna ne’ma pêşin, Pawlos dema r’êwîtîya xweye 3-da nivîsîye, nêzîkî sala 56-a. Gava ewî nivîsî, heleqetîya wî û civîna Korint’ê hevr’a haqasî p’ak nîbû. Xuya dibe ku ji endemêd civînê hinek himberî wî r’abibûn, ewî jî berk’ li wan hilatibû, lê ne’ma xweda sebir û h’izkirina xwe hindava wanda xwey kirîye û gumana xwe jî ji wan nebir’îye, ku wê axirîyê hevr’a t’ifaq bin û miqabilbûnê t’unebe.

Pawlos p’ara ne’mêye pêşinda heleqetîya xwe û civîna Korint’ê e’nene dike û şirovedike, ku çima ne’ma berêda usa h’işk li wan hilatibû, yêd ku miqabilî wî bûn. Ew niha vê ne’mêda şikirdayîna xwe e’lam dike, ku hilatina wîye h’işk bû me’nî, ku ew ser kirina xwe p’oşman bûn, veger’îyan û gotinêd wîr’a qayl bûn (serêd 1-ê h’eta 7-a).

Paşê Pawlos r’ê dide ber bawermenda, ku ew alîyê p’êşk’êşêd bona alîk’arîya bawermendêd Cihûstanêye destteng mer’d bin (serêd 8-a h’eta 9-a).

Serêd xilazîyêda jî Pawlos derheqa qulixê şandîtî û r’abûn-r’ûniştina xweda dibêje. Ew bona wan dibêje, yêd ku xwe çawa şandîyêd r’ast h’esab dikirin, lê Pawlos şandîyê derew (serêd 10-a h’eta 13-a). Lê belê vê ne’mêda meremê Pawlos t’u car ne ew bû, ku ewî navê xwe bilind kira, yan xwe bilind bigirta û p’eyê hînkirina xwe bida. Lê ew piştgirîyê qulixê şandîtîya xwe dike, wekî bikaribe Mizgînîya r’ast bide qebûlkirinê, ku h’emû jî Mesîh nas kin û qebûl kin çawa Xudan.

Pêşgotin (1:1-11)
Pawlos û civîna Korint’ê (1:12–7:16)
K’omekdarîya bona bawermendêd Cihûstanê (8:1–9:15)
Cabdayîna Pawlos bona h’ukumê şandîtîya xwe (10:1–13:10)
Paşgotin (13:11-13)

### 1


Silavkirin

1Ji Pawlosê bi e’mirê Xwedê şandîyê[†] Mesîh Îsa û Tîmot’êyoyê birayê me,

civîna[†] Xwedêye Korint’êr’a û wê t’emamîya cime’ta Xwedêr’a, ya ku t’evayîya qeza Axayayêda ye:[+]

2De bira k’erem[†] û e’dilayîya Bavê[†] me Xwedê û Xudan[†] Îsa Mesîh li we be.


Pawlos şikirîyê dide Xwedê

3Şikir Xwedêyê Bavê Xudanê me Îsa Mesîhr’a, Bavê dilşewatîyê û Xwedêyê h’emû berdilîyê[†][+]. 4Ew nava h’emû te’lî-tengîyada dil dide ber me, wekî em jî bikaribin dil bidine ber wan, yêd ku nava her cûr’e te’lî-tengîyada ne, bi wê berdilîyê, pê k’îjanê em xwexa ji Xwedê têne berdilîkirinê. 5Belê çawa em t’evî wan cefayêd Mesîhe gelek dibin, usa jî gelekî bi destê Mesîh ber dilê meda tê hatinê[+]. 6Heger em te’lî-tengîyada ne, ew bona berdilî û xilazbûna[†] we ye û heger em berdilîkirî ne, ew bona wê berdilîya we ye, ku hûn bikaribin bi sebirê wan te’lî-tengîya bik’işînin, k’îjana em jî dik’işînin[+]. 7Û em weda e’seyî guman in, çimkî em zanin ku hûn çawa t’evî cefayêd me ne, usa jî t’evî berdilîya me ne.

8Em naxwazin ku hûn haş ji wan te’lî-tengîya t’unebin xûşk-birano, yêd ku me qeza Asyayêda k’işandin. Em ji qewata xwe der haqasî k’etine bin barêd giran, h’eta ku me destê xwe ji e’mirê xwe jî k’işand[+]. 9Belê me xwer’a qirara mirinê h’esab kir, lê ev yek bû wekî em gumana xwe nedine ser xwe, lê ser Xwedê, Yê ku mirîya ji gor’a r’adike[+]. 10Ji destê wê mirina tirs û xof Ewî em xilaz kirin û wê xilaz ke jî. Û gumana me heye ku wê dîsa me xilaz ke,[+] 11bi alîk’arîya wan duayêd ku hûn bona me dikin. Bi vî awayî bi saya duayêd geleka k’erem[†] wê mer’a bê dayînê û gelekê bona me şikirîyê bidine Xwedê[+].


Pawlos şirovedike çima neçûye Korint’ê

12R’ûspîtîya me ev e: Îsafa me şe’detîyê dide, wekî me bi dilê sax û vekirî[*] ji Xwedêda li vê dinê e’mirê xwe derbaz kir, îlahî[†] hindava weda, ne ku bi serwaxtîya[†] merivayîyê[†], lê bi k’erema Xwedê[+]. 13Em tiştekî din wer’a nanivîsin, pêştirî wan tiştêd ku hûn dikarin bixûnin û fe’m bikin û ez guman im ku hûnê t’am fe’m bikin,[+] 14çawa ji p’ir’î-hindikî we em fe’m kirine, wekî hûn bigihîjine wê fe’mînê ku em r’ûspîtîya we ne, çawa hûn jî ya me ne, R’oja hatina Xudan Îsa.

15Min bi vê gumanê şêwira xwe kir, pêşîyê bihatama cem we, ku we du cara k’erem bistanda,[+] 16awa gotî serîk bida we, ji cem we biçûma Mekedonyayê û ji Mekedonyayê jî dîsa ser weda veger’îyama, ku we jî ez li alîyê Cihûstanêda[†] ver’êkirama[*][+] . 17Gava ez aha dişêwirîm, gelo min sivikayî kir? Yan şêwira xweda mîna bendê vê dinyayê şêwirîm, ku «Belê» û «Na»-ya min sibeh-êvar nebe yek? 18Lê Xwedê şe’de ye, ku sozê me wer’a nebûye «Belê» û paşê «Na»[+]. 19Çimkî Kur’ê Xwedê[†], Îsa Mesîh ku pê me wer’a hate dannasînkirinê, (bi min, Sîlas[*] û Tîmot’êyo), «Belê» û «Na» nebû, lê nava Wîda t’imê «Belê» ye[+]. 20Çimkî h’emû sozêd Xwedê bi Îsa Mesîh «Belê» ne, lema jî em bi Wî «Amîn[†]» dibêjin, bona r’ûmeta Xwedê[+]. 21Û Xwedê ye, yê ku em weva t’evayî yektîya Mesîhda h’îmgirtî kirin. Xût Wî em k’ifş kirin 22û mora Xwe danî ser me, R’uh’ê Pîroz[†] kire dilê me çawa bihê[†] ji ber sozê Xweva[+].

23Lê ser minr’a Xwedê şe’de ye, ku min qêmîşî we nekir, ku nehatime Korint’ê[+]. 24Em h’ukumî ser bawerîya[†] we nakin, çimkî hûn bawerîyêda şidîyayî ne, lê em t’evî we dixebitin bona şabûna we.

### 2

1Awa min xwexa xwer’a qirar kir ku dîsa neyêm dilê we bêşînim. 2Çimkî heger ez dilê we bêşînim, îdî k’ê wê dilê min şa ke, pêştirî ewêd ku min dilê wan êşandine[+]? 3Min ew yek ne’ma xweda nivîsîbû, ku nebe gava ez bêm, yêd ku gerekê min şa kin, ew dilê min bêşînin. Çimkî ez we h’emûyada guman im, ku şabûna min şabûna we h’emûya ye. 4Min bi gelek hêsira, bi gelek k’eder û k’esera dilê xwe wer’a nivîsî, wekî hûn ne ku li ber xwe k’evin, lê wekî wê k’ûrayîya h’izkirina mine hindava xweda fe’m bikin[+].


Berbihêrîya hindava yê neheqda

5Awa heger yekî dilêşî kir, ne ku t’enê dilê min êşand, lê yê hineka jî, wekî gelekî zêde nekim, nebêjim yê we h’emûya jî. 6Ew ceza besî wî merivî ye, ku ji we geleka wîr’a hatîye dayînê[+]. 7Lê niha hûn gerekê bibaxşînine wî û li ber dilê wîda bên, wekî k’erbî berxwek’etinê xwe unda neke. 8Awa ez hîvî ji we dikim, h’izkirina xwe hindava wîda mak kin. 9Hema bona wê yekê jî min nivîsîye, wekî we bicêr’ibînim bizanibim k’a hûn her tiştîda guhdar in. 10Heger hûn tiştekî dibaxşînine yekî, ez jî t’evî we me. Û heger tiştekî baxşandinê hebe, bona we li ber dîndara Mesîh dibaxşînim, 11wekî mîrêcin[†] piştê li me neşkêne, çimkî em haş ji h’unurêd wî hene[+].


Xemgînîya Pawlose li Troyayê

12Gava ez bona Mizgînîdayîna[†] Mesîh gihîştime Troyayê, min dît ku Xudan derîk li ber min vekirîye[+]. 13Lê dilê min ne r’ih’et bû, çimkî min birê xwe Tîto li wir nedît. Hingê min xatirê xwe ji wan xwest, çûme qeza Mekedonyayê[*][+] .


Serk’etina bi saya Mesîh

14Lê şikir ji Xwedê, ku t’imê me p’êga k’oma Mesîhe serk’etinêda pêşda dibe[*] û bîna naskirina xwe bi me her dera bela dike[+]. 15Çimkî em bîna Mesîhe xweş in li ber Xwedê, hin nava xilazbûyîyada, hin nava undabûyîyada[+]. 16Bona hineka em bîna mirinê ne, ku wan berbi mirinê dibe û bona hineka jî bîna jîyînê, ku wan berbi jîyînê dibe. Û k’î dikare vî barî hilde? 17Em ne mîna hineka ne, yêd ku xebera Xwedê k’ara xweva girêdidin, lê belê em çawa merivne ji Xwedêda şandî, li ber Xwedê bi heleqetîya Mesîh pê sitqê dilê r’ast xeber didin.

### 3


Qulixk’arêd Peymana Nû

1Gelo em dîsa vediger’in, xwexa pesinê xwe bidin? Yan mîna hineka mer’a lazim e em şe’dene’ma ser weda bişînin, yan ji we bistînin[+]? 2Ne hûn in şe’dene’mêd me dilê meda nivîsar, alîyê her merivîda naskirî û xwendî? 3K’ifş e ku hûn ne’ma Mesîh in bi xizmetk’arîya me nivîsar, ne ku bi h’ubirê, lê bi R’uh’ê Xwedêyê sax, ne ku ser selêd kevirî, lê ser t’extêd dilê xûn û goşt[*][+] .

4Em vê yekê Xwedêda guman in bi saya Mesîh. 5Ne ku em ji xwe h’esab dikin ku em layîqî vê kirinê ne, lê karîna me ji Xwedê ye. 6Ewî ew karîn da me, wekî em bibine qulixk’arêd peymana[†] nû, ne ku yê nivîsarê, lê yê R’uh’, çimkî qanûna nivîsar dikuje, lê R’uh’ dide jîyînê[+].

7Awa heger ew qulixê ku ser kevira bi h’erfa k’olayî bû û axirîyê mirinê pêşda tîne haqas xweyîr’ûmet bû, wekî zar’êd Îsraêl[†] nikaribûn r’ûyê Mûsa[†] binihêr’îyana, ji dest wê şewqa r’ûyê wîyî ku dîsa wê derbaz bûya biçûya[*] ,[+] 8lê belê qulixê R’uh’ wê hê çiqas xweyîr’ûmet be? 9Çimkî heger ew qulixê ku axirîyê dîwan ser merivada danî, haqas xweyîr’ûmet bû, hê çiqas zêde wê xweyîr’ûmet be ew qulixê ku meriv pê bêsûc dibin. 10Belê yê ku xweyîr’ûmet bû, ew bêr’ûmet derk’et ji ber wê r’ûmeta ku ser wêr’a bû. 11Heger qulixê ku wê derbaz bibûya biçûya xweyîr’ûmet bû, îdî yê ku wê bimîne, hê çiqas xweyîr’ûmet e!

12Awa em xweyê vê gumanê ne, lema xeberdana xweda mêrk’îmî ne. 13Em ne mîna Mûsa ne, çawa wî xêlî avîtibû ser r’ûyê xwe, wekî zar’êd Îsraêl h’eta xilazîyê ew r’ûmeta wê derbaz bûya nedîtana[*] . 14Belê ew sewdayê xweda fe’mekorî bûn û h’eta îro jî gava peymana kevin dixûnin, xût ew xêlî ser fe’mê wan dimîne. Ew hingê tê hildanê, gava ew dibine p’ara Mesîh[+]. 15Belê h’eta îro jî, gava Qanûna Mûsa[†] dixûnin, xêlî ser fe’mê wan dimîne, 16lê gava yek li Xudan veger’e, hingê «ew xêlî tê hildanê»[*][+] . 17Û ew Xudan R’uh’ e û R’uh’ê Xudan li k’u derê be, li wê derê jî azayî heye[+]. 18Awa em h’emû jî r’ûkî bêxêlîkirî mîna neynikê şewqa r’ûmeta Xudan vediger’înin[*] û em bi derecêd r’ûmet bi r’ûmetê têne guhastinê, dibine xût ew sûretê Wî, ev yek bi alîk’arîya Xudan e, ku xwexa R’uh’ e[+].

### 4


Xizna r’uh’anîye derdanêd[†] h’er’îda

1Bona vê yekê em ji vî qulixî venak’işin, ya ku me bi r’e’ma Xwedê standîye[+]. 2Lê belê em ji tiştêd e’ybe dizîva dûr in û fêlbazîya nakin, xebera Xwedêda qelpîyê nakin. Lê serda em r’astîyê e’yan dikin û bi vî awayî xwe dîyarî îsafa[†] her merivî dikin li ber Xwedê[+]. 3Lê heger ev Mizgînîya ku em didin veşartî ye jî, ew li ber undabûyîya veşartî ye[+]. 4Mîrê vê dinyayêyî neheq şever’eşa kora anîye ser fe’mê nebawera, wekî r’onaya Mizgînîya r’ûmeta Mesîh nede ser wan, Yê ku sûretê Xwedê ye[+]. 5Em ne ku xwe dannasîn dikin, lê Îsa Mesîh çawa Xudan û xwe jî çawa xulamêd we, bona Îsa[+]. 6Wî Xwedêyê ku got: «Bira ji te’rîyê r’onayî derê»[*] , Wî xwexa dilê meda şewq da, wekî em r’ûmeta Xwedê nas kin, bi wê şewqa ku ji r’ûyê Mesîh dertê[+].

7Lê ev xizne nava me derdanêd h’er’îda heye, wekî bê k’ifşê ku zorayîya qewatê ji Xwedê ye, ne ku ji me[+]. 8Em her alîyava te’lî-tengîyada ne, lê nav dest-p’îyê tengasîyada[†] naçin, derecê bêgumanda ne, lê bêguman nînin,[+] 9xweyîneyar in, lê ne bêyar in, lêdayî-k’etî ne, lê ne undabûyî ne[+]. 10Her gav em mirina Îsa bedenêd xweda dibin, wekî jîyîna Îsa jî bedena meda k’ifş be[+]. 11Çimkî eme ku sax in, bona Îsa mirinêr’a têne dayînê, wekî jîyîna Îsa jî qalibê meyî mirîda k’ifş be[+]. 12Awa mirin nava meda ya xwe dike, lê jîyîn nava weda.

13Çawa nivîsar e: «Min bawer kir, lema xeber da»[*] . Xût bi wî r’uh’ê bawerîyê em jî bawer dikin û lema xeber didin[+]. 14Em zanin Ewê ku Xudan Îsa ji mirinê r’akir, wê me jî t’evî Îsa ji mirinê r’ake û me t’evî we ber xwe bide sekinandinê[+]. 15Belê ev h’emû bona we ye, ku gava k’erem hê ser gelekada bir’ije, şikirdarîya r’ûmeta Xwedê jî hê zêde be.

16Lema em ji vê yekê venak’işin. Belê em ji dervava dêris dibin diçin, lê dilda r’oj bi r’oj nûyejîyîn dibin[+]. 17Çimkî cefêd meye dem-deme sivik me dikine xweyîyê r’ûmeta girane h’eta-h’etayêye bê himber[+]. 18Awa em dîna xwe nadine tiştêd xuya dibin, lê yêd nexuya, çimkî tiştêd xuya bona wextekî ne, lê yêd nexuya h’eta-h’etayî ne[+].

### 5

1Çimkî em zanin, heger qalibê meyî axîn mîna konê firarî xirab be, maleke meye h’eta-h’etayê li e’zmana heye, ya ku bê dest ji Xwedêda çêkirî ye. 2Û belê em vî konîda dine’lin, h’eyra wê yekêda ne, ku mala xweye e’zmanî li xwe wergirin,[+] 3wekî, gava em wê xwe wergirin, bê sit’ar k’ifş nebin[+]. 4Belê h’eta ku em vî konîda dimînin, bin barê giranda dine’lin, ne ku em dixwazin vî ji xwe bêxin, lê ya e’zmanî ser xwe wergirin, wekî yê xweyîmirin wê jîyînêda betavebe here. 5Xwedê Xwexa em vê yekêr’a hazir kirine û R’uh’ê Xwe çawa bihê[†] ji ber sozê Xweva da me[+].

6Awa em her gav vê yekêda e’seyî guman in. Em zanin h’eta em vî qalibîda dimînin ji Xudan dûr in, 7çimkî em bi bawerîyê dijîn, ne ku bi dîtina ç’e’va[+]. 8Û gumana meye e’seyî heye û hê dixwazin ji vî qalibî derên li cem Xudan bihêwirin. 9Bona vê yekê em dice’dînin, ku heger em bimînin yan derên, t’enê li Wî xweş bên[+]. 10Çimkî gerekê em h’emû jî li ber dîwana Mesîh bisekinin, wekî her kes weke wan e’melêd qalibê xweda kirî bistîne, çi ku kiribe, qencî yan xirabî[*][+] .


Qulixê şandîtîyê bona lihevanîna t’evî Xwedê

11Awa em ku haş ji xofa Xudan hene, dikin ku meriva bînine r’ayê. Û em Xwedêva jî e’yan in, guman heye, ku em îsafa weva jî e’yan in[+]. 12Ne ku em ber we dîsa pesinê xwe didin, lê mecalê didine we, ku hûn bi me bifir’in, wekî tiştekî weyî gotinê wanr’a hebe, yêd ku bi dîtina ç’e’va difir’in, ne ku bi ya dilada[+]. 13Heger me h’işê xwe unda kirîye, ew bona Xwedê ye, lê heger em ser h’işê xwe ne, ew bona we ye[+]. 14H’izkirina Mesîhe hindava meda p’êyî ser me dike, çimkî em fe’m dikin, ku yek bona h’emûya mirîye, ku usa ye h’emû jî mirine[+]. 15Mesîh bona h’emûya mir, wekî ewêd sax bona xwe sax nîbin, lê bona Wî, Yê ku bona wan mir û ji mirinê r’abû[+].

16Çi li me dik’eve, em îdî niha kesekî bi tiherê merivayî nanihêr’in. R’ast e wextekê me bi tiherê merivayî Mesîh nihêr’î, lê niha îdî em usa nanihêr’in. 17Awa heger yek yektîya Mesîhda ye, ew e’firînekî nû ye, tiştêd kevin derbaz bûn çûn û va yêd nû[*] hatin[+]. 18Ev her tişt ji Xwedêda ne, ku em bi Mesîh t’evî Xwe li hev anîn û qulixê lihevanînê da me[+]. 19Awa gotî Xwedê bi Mesîh dinya t’evî Xwe li hev anî, neheqîyêd wan wanr’a neheqî h’esab nekirin û gotina lihevanînê sparte me[+]. 20Awa em ji alîyê Mesîhda qasidîyê dikin, çawa ku Xwedê bi me hîvî ji we dike: Em alîyê Mesîhda r’eca ji we dikin, t’evî Xwedê li hev werin![+] 21Ewî ku heleqetîya Wî t’evî guna t’unebû, Xwedê Ew bona me kire heval-p’arê guna[*] , wekî em yektîya Wîda bibine heval-p’arêd r’astîya[†] Xwedê[+].

### 6

1Em jî çawa heval-xebatêd Xwedê îdî hîvî ji we dikin, yêd ku k’erema Xwedê standine, nehêlin ku ew k’erem bêfeyde be[+]. 2Çimkî Xwedê dibêje:

«Dema r’e’m-k’eremê Min dengê te bihîst
û r’oja xilazbûnêda hatime hewara te»[*] .

Va niha ye dema r’e’m-k’eremê! Va niha ye r’oja xilazbûnê!

3Em dikin t’u tiştîda nebine bayîsê k’etina t’u kesî, wekî qulixê me neyê lomek’arkirinê. 4Lê her tiştîda em xwe bi sebira xweye mezin didine k’ifşê, çawa qulixk’arêd Xwedê: Te’lî-tengîyada, hêsîrî-belengazîya û derd-kulada,[+] 5lêdanada, kelada[†] û her alîyava h’icûmkirî, k’esirî, bêxew, bir’çî[*] , 6bi nixta h’elal, bi zanebûnê, bi dilê fire, bi şîrinayîyê, bi R’uh’ê Pîroz û bi h’izkirina bêh’ilek’arî, 7bi gotina r’astîyê û qewata Xwedê. Em bi destê ç’ep û r’astê jî r’asth’esabûnêva sîlih’kirî ne,[+] 8hurmetê û bêhurmetîyêda, qedir û r’ezîlîyêda. Me h’esab dikin çawa yêd derewîn, lê em ser r’astîyê ne,[+] 9me h’esab dikin çawa yêd nenas, lê yêd bi nav û deng in, çawa yêd mirî, lê va ye eme sax in, çawa ceza standî, lê nekuştî ne,[+] 10em çawa yêd zelûlîyêda ne, lê em her t’im şa ne, çawa yêd belengaz, lê em geleka dewletî dikin, çawa k’ifş dibe yanê tiştekî me t’une, lê her tiştêd me hene[+].

11Me vekirî wer’a xeber daye gelî korint’îya, dilê me jî hindava weda fire ye. 12Hûn ji alîyê meda bînteng nabin, lê hûn bîna xwe li xwe teng dikin. 13Ez çawa t’evî zar’êd xwe xeber didim, hûn jî weke wê yekê li me veger’înin û dilê xwe mer’a vekin[+].


P’ûtp’aristîyêva[†] girêdayî nîbin

14T’evî nebawera nek’evine binê nîrekî. Çi k’arê heqîyê t’evî neheqîyê heye? Yan çi heleqetîya r’onayê t’evî te’rîyê[+]? 15Û çi t’ifaqîya[†] Mesîh t’evî cin[†][*] heye? Yan çi p’ar nava bawermenda û nebawerada heye[+]? 16Yan jî çi hevaltîya p’aristgeha[†] Xwedê t’evî ya p’ûta heye? Çimkî em p’aristgeha Xwedêyê sax in! Çawa Xwedê got:

«Ezê nava wanda bimînim,
nava wanda bimeşim,
Xwedêyê wan bim
û ewê jî cime’ta Min bin»[*][+] .
17Bona vê yekê «Xudan dibêje:
De r’abin ji nava wan derên, cude bin.
Li tiştêd h’eram[†] nek’evin,
û Ezê we qebûl kim[*] ,
18Bavê we bim,
hûnê jî kur’ û qîzêd Min bin,
Xudanê H’emû Zorayîyê dibêje[*] ».

### 7

1Em ku xweyê van soza ne delalno, de em xwe ji h’emû k’irêtîya[*] qalib û r’uh’ê xwe paqij kin û bi xofa Xwedê lap buhurtî-jibare bin[+].


Şabûna Pawlos

2Me dilê xweda cî kin! Me neheqî t’u kesî nekirîye, zîyan nedaye t’u kesî û kesek k’ara xwer’a nedaye xebatê[+]. 3Ez vê yekê nabêjim ku we neheq kim, lê çawa min pêşda gotîye, hûn dilê meda ne, heger em bimirin yan bijîn em t’evî we ne[+]. 4Ez gelekî weda guman im, gelekî pê we fir’naq dibim! Nava h’emû te’lî-tengîyêd meda berdilîya we ji serê min zêdetir e û şabûnêda k’im-k’imî me[+].

5Belê gava em gihîştine Mekedonyayê, me qet r’ih’etî nedît, lê me h’emû alîyava te’lî-tengî k’işandin, dor-bera şer’-de’w bûn, dilada jî xem û derd bûn[+]. 6Lê Xwedêyê ku ber dilê şkestîyada tê, bi hatina Tîto dil da ber me[+] 7û ne ku t’enê pê hatina wî, lê bi wê yekê jî, ku çawa we dil dabû ber wî. Ewî mer’a gilî kir, ku hûn çiqasî demana minda ne, şîn û girî ne û xîreta min dik’işînin. Bi vê yekê dilê min hê şabûn k’etê.

8Belê heger min pê wê ne’mê dilê we êşand, ez ne p’oşman im. R’ast e ez p’oşman bûm, gava min dît ku wê ne’mê hinek wext dilê we êşand[+]. 9Lê niha ez şa me, ne ku bona wê yekê ku hûn ber xwe k’etine, lê çimkî hûn bona t’obekirinê[†] ber xwe k’etin. Hûn li gora xwestina Xwedê ber xwe k’etin, usa ku we t’u zîyan ji me nedît. 10Berxwek’etina li gora xwestina Xwedê mêriv berbi t’obeyîyê dibe ku xilaz ke û p’oşmanî têda t’une, lê berxwek’etina ji vê dinyayê berbi mirinê dibe[+]. 11De dîna xwe bidine wê berxwek’etina li gora xwestina Xwedê ku çiqas k’ar da we: We çawa ce’dand bi r’ûspîtî caba xwe da! Çi hêrs, çi xof, çi h’izret, çi xîret, çi cezadayîna bona neheqîyê! We h’emû alîyava xwe da k’ifşê, ku hûn van yekada ser nixta h’elal in. 12Awa ew ne’ma ku min wer’a nivîsî, ne bona wî bû, yê ku neheqî kir û ne bona yê hate neheqkirinê, lê belê wekî ew demana weye hindava meda li ber Xwedê e’yan be[+]. 13Bona vê yekê dil hate ber me.

Pêştirî wê berdilhatinêda, hê gelekî dil hate ber me bona şabûna Tîto, çimkî we h’emûya dilê wî r’ih’et kiribû. 14Li ber wî ez pê we fir’naq bûm û ez r’ûr’eş dernek’etim. Lê çawa her tiştê ku me wer’a got r’ast bû, usa jî ew fir’naqîya meye ber Tîto r’ast derk’et. 15Û dilê wî hê ser we germ bûye, gava bona guhdarîya we h’emûya bîr tîne, ku we çawa bi xof û tirs ew qebûl kirîye. 16Ez şa me, ku her tiştîda weda guman im.

### 8


Mer’danîya bawermenda

1Îjar xûşk-birano, em wê k’erema Xwedê weva didine h’esandinê, ya ku civînêd Mekedonyayêr’a hatîye dayînê[*] . 2Nava wê hêsîrî-belengazîya ku pê hatine cêr’ibandinê û nava k’esîbîya xweye giranda jî, şabûna wan hê zêde bû û hê xwe dane mer’danîyê[+]. 3Ez şe’de me, ku wana weke qewata xwe û ji qewata xwe zêdetir jî bi r’ezedilî didan,[+] 4gelekî hîvî jî dikirin, ku em qedirê wan bigirin, bihêlin ku ew t’evî vê k’omekdayîna bona cime’ta Xwedê bin[+]. 5Û ne haqas çiqas ku gumana me hebû, lê canîya xwe pêva pêşîyê dane Xudan û paşê me, bi e’mirê Xwedê. 6Îdî hingê me ji Tîto hîvî kir, ku ew wî şixulê qencî ku nava weda destpêkir, xilaz ke jî[+]. 7Çawa hûn her tiştîda t’êre-t’ijî ne, bawerîyê, xeberdanê, zanebûnê, t’emamîya xîretêda û wê h’izkirina xweye hindava meda, usa jî vî şixulê qencda t’êr-t’ijî bin[+].

8Ez vê xeberdanêda e’mirî ser we nakim, lê wekî hûn ç’e’v bidine xîreta hinekêd din bona k’omekdayînê, dixwazim we bicêr’ibînim, k’a hûn h’izkirinêda çiqas şîrh’elal in[+]. 9Çimkî hûn k’erema Xudanê me Îsa Mesîh zanin: R’ast e Ew yekî dewletî bû, lê bona we k’esîb bû, wekî hûn bi k’esîbbûna Wî dewletî bin[+].

10Ez vê yekêda fikira xwe wer’a dibêjim: Ev yek bona k’ara we ye, çimkî hê sala parva ne ku t’enê we pêşîyê destpêkir wê yekê bikin, lê usa jî hûn pêşîyê wê yekêr’a r’azî bûn[+]. 11De îjar vê kirina xwe bînine sêrî, wekî r’ezedilîya xweda çiqas xîret dikin, haqas jî bînine sêrî, weke qewata xwe. 12Çimkî heger hûn bi r’ezedilî k’omekê bidin, ew weke wê yekê qebûl e, çiqas destê k’êva tê, lê ne weke wê yekê, ku dêstda t’une[+].

13Ez ne ku firêqetîya hineka dixwazim û tengasîya we, lê wekî her tişt weke hev be. 14Niha zêdeya we dikare kêmasîya wan t’ijî ke û r’ojekê jî zêdeya wanê kêmasîya we t’ijî ke. Bi vî awayî wê weke hev derê,[+] 15çawa nivîsar e:

«K’ê gelek t’op kir, zêde nebû
û k’ê hindik t’op kir, kêm nebû»[*][+] .


Tîto û hevalêd xweva

16Şikir ji Xwedê ku ew xîret da Tîto jî, ku alî we bike. 17Ew ne ku t’enê hîvîkirina mer’a r’azî bû, lê xîreta wî jî qebûl nekir, xwest bi r’ezedilî bê cem we. 18T’evî wî em wî birayî dişînin, yê ku h’emû civînada bona Mizgînîdayînê pesinê wî didin 19û ne ku t’enê haqas, lê usa jî ji alîyê civînada hate bijartinê, ku bibe hevalê wê r’êwîtîya ku em k’omekdayînêr’a qulix dikin, bona r’ûmeta Xudan û wekî em dilxwestina xwe jî vê yekêda bidine k’ifşê. 20Em h’evza xwe ji vê yekê jî dikin, ku nebe yek vî qulixê meyî mer’ddayînêda me lomek’ar ke. 21Çimkî em dikin r’ast derên, ne ku t’enê li ber Xudan, lê li ber meriva jî.

22Em t’evî wan her du bira, birakî xweyî din jî dişînin, yê ku me gelek tiştîda ew cêr’ibandîye û t’imê jî xîretk’êş dîtîye û niha jî hê xîretk’êş e hindava weda, çimkî ew gelekî weda guman e. 23Heger pirs bê ser Tîto, ew heval û xebatk’arê t’evî min e bona we. Lê heger bê ser wan her du birayêd me, ewana ji alîyê civînêda şandî ne, bona r’ûmeta Mesîh dixebitin. 24Awa h’izkirina xwe û ew pesinê ku me bona we daye, wanr’a bidine îzbatkirinê, wekî h’emû civîn wê yekê bibînin[+].

### 9

1Derheqa k’omekdayîna cime’ta Xwedêda ev tiştekî zêde ye, ku ez wer’a binivîsim[+]. 2Çimkî ez wê r’ezedilîya we zanim û nava mekedonîyada pê we fir’naq dibim dibêjim, ku we bawermendêd qeza Axayayê hê sala parva k’arê xwe k’omekdayînê kirîye û ev xîretk’êşîya we, gelek ji nav wanda leqandine. 3Û ez jî wan birayêd xwe dişînim, wekî fir’naqîya mine hindava weda, wê yekêda betal derneyê, lê hûn usa hazir bin, çawa min wanr’a gotîye,[+] 4ku nebe heger mekedonî t’evî min bên û bibînin hûn ne hazir in, em şermî bin (naxwazim bêjim hûn jî) wê gumanêda, ya ku em weda guman bûn. 5Lema jî min r’ê têr’a dît, hîvî ji bira kir, ku berî min bêne cem we û t’ivdarekê wê p’êşk’êşa[†] gumre, ya ku we soz dabû bibînin. Hingê ewê bi r’ezedilîyê hazir be, ne ku bi destê zorê.


Gumredayîn û berêd wê

6Vê yekê bîr nekin: Yê dest dide ber çandinê, wê hindikî jî bidirû, lê yê dest nade ber çandinê, wê gumre jî bidirû[+]. 7Dilê her kesîr’a çiqas derbaz dibe, bira haqasî jî bide, ne ku bide lê dilê wî pey be yan bi borcdarîyê be, çimkî Xwedê yê bi dil û eşq dide h’iz dike[+]. 8Xwedê dikare h’emû alîyava ser weda bibarîne, wekî her alîyada her gav h’emû tiştêd weye kêrhatî hebin û zêde be jî bona her kirinêd qenc[+]. 9Çawa nivîsar e:

«Wî gumre da belengaza,
qencîkirina Wî[*] h’eta-h’etayê dimîne»[*][+] .

10Ewê ku t’oxim dide t’oximr’eş[†] û nan jî bona xwarinê, wê t’oxim p’êşk’êşî we ke û zêde ke, berêd qencîkirina we[*] jî bigihîne[*] . 11Hûnê her tiştîva dewletî bin, wekî her alîyava mer’d bin û ew qencîyêd hûn bi destê me dikin, bibine me’nî ku şikirîyê bidine Xwedê[+]. 12Û gava hûn vî qulixî dikin, ne ku t’enê kêmasîya cime’ta Xwedê t’ijî dikin, lê ev yek dike ku Xwedêr’a hê şikirdayîn zêde be. 13Ev kirina we r’astîya bawerîya we îzbat dike, bi vî awayî şikirîya xwe Xwedê tînin bona guhdarîkirina Mizgînîya Mesîhe ku hûn îqrar dikin û bona wê mer’danîya we, ku hûn alîk’arîya wan û h’emûya dikin[+]. 14Û ewê bona we dua bikin, h’eyra weda bin, bona wê k’erema Xwedêye ser k’erema, ya ku wer’a hatîye dayînê. 15Şikir ji Xwedê bona wê dayîna wîye ku nayê gotin!

### 10


Cabdayîna Pawlos bona h’ukumê şandîtîya xwe

1Ez, Pawlos xwexa hîvî ji we dikim, bi milûktî û şîrinayîya Mesîh, çawa tê gotinê ku ez r’û bi r’û nava weda mîna berxekî me, lê dûrva hindava weda mîna şêrekî me[+]. 2Ez r’eca dikim, usa nekin ku gava bêm jî bibime şêr, çimkî ez e’seyî zanim ku ez dikarim turuş kim hindava wanda jî h’işk bim, yêd ku bona me usa difikirin, yançîye[†] em bi merivayî dikin[+]. 3Belê r’ast e em meriv in, lê bi merivayî eskerîyê nakin. 4Ç’ekêd eskerîya me, ne yê merivayî ne, lê yêd qewate ji Xwedê ne, bona wêrankirina t’e’bîya[+]. 5Em wan şêwira û h’emû bilindcîyêd k’ubarîyêye miqabilî zanebûna Xwedê betal dikin û h’emû fikira dikine hêsîr, êlimî Mesîh dikin. 6Em hazir in ceza bidine h’emû neguhdara, gava guhdarîya we t’am be.

7Hûn r’eng-r’ûya dinihêr’in. K’î xweda guman e, ku ew p’ara Mesîh e? Bira vê jî bifikire, ku çawa ew p’ara Mesîh e, usa jî em in[+]. 8Çimkî heger ez hinekî jî zêde difir’im, bona wê h’ukumdarîya ku Xudan da me, tiştekî şermîyê têda t’une, ew bona avabûna bawerîya we ye, ne ku xirabbûnê[+]. 9Awa ez dikim ku usa k’ifş nebe, yanê ez bi ne’meyêd xwe we ditirsînim. 10Çawa hinek dibêjin: «Ne’meyêd wî h’işk in û bi qewat in, lê ew dîndara xweva belengazek e û xeberdanêda jî yekî pênebûyî ye»[+]. 11Yêd usa bira fe’m bikin, em dûrva bi xeber û ne’meyêd xweva çawa ne, nêzîk kirêd xweda jî usa ne.

12R’ast em newêrin, xwe ser mêzînê bik’işînin û himberî wan kin, yêd ku xwexa pesinê xwe didin. Ewana nadine ber h’işê xwe, gava nava xweda xwe pê hev çap dikin û xwe didine ber hev. 13Lê çi ji p’eydayîna me dik’eve, em nigê xwe ji ber’a xwe dirêjtir nakin, lê weke wî sînorê dayî, çiqas Xwedê kire p’ara me, ku digihîje h’eta cem we. 14Em ji sînor der gaveke xwe navêjin, çawa hê negihîştibine cem we, çimkî gava r’astîyê k’eve em bi Mizgînîdayîna Mesîh îdî gihîştine h’eta cem we. 15Em ji sînor dernayên û pê xebata hinekêd din nafir’in. Lê em wê gumanê ne, ku bawerîya we bigihîje, weke wê dayîna ku me standîye, xebata me jî nava weda hê zêde berfire be. 16Em dixwazin ku ji we wêdatir derbaz bin, Mizgînîyê cîyêd din jî dannasîn kin, ne ku em bi kirê yekî din bifir’in, yê ku sînorê xweda kirîye. 17Lê çawa nivîsar e: «Yê ku difir’e, bira pê Xudan bifir’e»[*][+] . 18Çimkî ne ku ewê p’eyê xwe dide, li Xudan qebûl e, lê yê ku Xudan p’eyê wî dide[+].

### 11


Pawlos û şandîyêd derew

1Ez dixwazim ku hûn bikaribin hinekî bêh’işîya min bibihêrin! Lê bikin ku bibihêrin jî![+] 2Ez k’umr’eşîyê we dikim, bi wê k’umr’eşîya Xwedê[†]. Çimkî min hûn yekîr’a, awa gotî Mesîhr’a nîşan kirin, wekî we mîna qîzeke bik’ir[†] li ber Wî bidime sekinandinê[+]. 3Lê t’enê ez ditirsim, tuwere çawa me’r bi fêlbazîya xwe Hêwa xapand, usa jî ew h’işê we biçelqîne û hûn destê xwe ji şîrh’elalî û dilsaxîya xweye hindava Mesîhda bikin[*][+] . 4Gava yek tê û Îsakî din dannasîn dike, k’îjan me dannasîn nekirîye, yan r’uh’ekî din hûn distînin, k’îjan we ji me nestandîye, yan mizgînîke din dide, ku me nedaye we, hûn van tişta r’ind dibin[+]. 5Lê bi t’exmîna min ez t’u tiştîva ji wan şandîyêd e’yane ha kêmtir nînim![+] 6Dibe ez xeberdanêda ne ser xwe me, lê ne alîyê zanebûnêda. Me ev yek h’emû alîyava her tiştîda nîşanî we daye[+].

7Gelo min gune kir, ku Mizgînîya Xwedê bê heq da we, xwe jî ber we şkênand, ku hûn bilind bin[+]? 8Min civînêd mayîn t’alan kirin ji ber heqê xweva, wekî xizmetk’arîyê wer’a bikim. 9Û gava ez li cem we bûme h’ewcê tiştekî, min giranî neda ji we t’u kesî, çimkî ew bawermendêd ku ji Mekedonyayê hatibûn, çi kêmasîyêd min hebûn, wana destê xwe dirêjî min kir. Belê min her alîyava kirîye ku giranîyê nedime we û dikim ku nedim jî[*][+] . 10Bi wê r’astîya Mesîh, ya ku nava minda ye, r’ûspîtîya min wê dor-berêd qeza Axayayêda jî betal derneyê[+]. 11Çima ez aha dikim? Ez we h’iz nakim? Wê yekê Xwedê zane! 12Û ez çawa dikim, ezê usa jî bikim, wekî r’ê nek’eve wan, yêd ku me’nîya diger’in, wekî p’eyê xwe bidin, yançîye ew jî mîna me dixebitin.

13Lê na, yêd usa şandîyêd derew in, p’alêd qelp in, xwe dikine dilqê şandîyêd Mesîhe r’ast[+]. 14Û ev yek ne tiştekî e’cêbmayînê ye! Mîrêcin xwexa jî xwe dike dilqê milyak’etê[†] r’onayîyê[+]. 15Hilbet ne tiştekî mezin e, ku xizmetk’arêd wî jî bik’evine dilqê xizmetk’arêd heqîyê. Axirîya wanê weke e’melêd wan be[+].


Pawlos p’eyê xwe te’lî-tengîyêd xweda dide

16Dîsa dibêjim, bira t’u kes min bêh’iş h’esab neke. Lê heger hûn dikin jî, îdî bira min mîna yekî bêh’iş qebûl kin, ku ez jî hinekî p’eya bême xwe[+]. 17Çi ku dibêjim, r’ast e li Xudan xweş nayê, lê çawa yekî bê h’emdî xwe, ber bayê navê xwe k’etî. 18Gelek bi merivayî p’eyê xwe didin, ezê jî p’eya bême xwe[+]. 19Hûn merivne serwaxt in, lema bi dilekî şa li bêh’işa sebir dikin![+] 20Belê, hûn sebir dikin, gava yek we dike xulam, yan hebûka[†] we dixwe, yan we k’ara xwer’a dide xebatê, yan ser wer’a k’ubar dibe, yan r’ûyê we dixe[+]. 21Ez bi şermîyê dibêjim, ku em wê yekêda pênebûyî bûn!

Heger yek r’ûyê wî digire bi tiştekî bifir’e, r’ûyê min jî digire, (ez vê yekê ji bêfe’mîya xwe dibêjim). 22Ewana îbranî[†] ne? Ez jî. Îsraêlî ne? Ez jî. Ji r’ik’inyata Birahîm[†] in? Ez jî[+]. 23Qulixk’arêd Mesîh in? (Bêh’işî xeber didim), ez hê ji wan zêdetir im! Ji wan ze’ftir xebitîme, ji wan ze’ftir k’etime kela, ji wan ze’ftir lêdan xwarîye, gelek cara h’eta ber derê mirinê jî çûme[+]. 24Bi destê cihûya[†] pênc cara, ji çilî yek kêm, bi qamçîya hatime lêdanê[*] , 25sê cara bi destê r’omîya bi şiva hatime lêdanê, carekê ez dame ber kevira, sê cara r’astî gemîwelger’andinê hatime, şev û r’ojekê be’rêda mame[*][+] . 26Gelek r’êwîtîyêd xweda nava cûr’e-cûr’e qede-belada bûme: Ji ç’ema, ji r’êbir’a, ji miletê xwe, ji necihûya[†], bajêrda, çol-bestada, ser be’rê, ji birayêd derew[*][+] . 27Dixebitîm, diçerçirîm, gelek cara xewê şeva nedikir, t’î-bir’çî, gelek cara bê nan, sermê û bêsit’arîyêda bûm[+]. 28Pêştirî tiştêd mayîn, xemêd h’emû civînaye her r’oj jî ser min t’op dibin. 29Gava yek ser h’alê xweda digirî, ez jî t’evî wî digirîm! Gava yek ji r’ê tê derxistinê, dilê min jî diqilqile![+]

30Heger lazim be ez p’eyê xwe bidim, ezê ser h’alêd xweye sist p’eya bême xwe. 31Xwedêyê Bavê Xudan Îsa, ku h’eta-h’etayê hêjayî şikirîyê ye, zane ku ez derewa nakim. 32Bajarê Şamêda welîyê[†] berdestîyê Arêtas p’adşa, bona ku min bigire, nobedar dabûne ber dergehêd bajêr[*] , 33ez pê sepetê p’encerekêr’a sûrêva daxistime xwarê û ji destê wî r’evîm[+].

### 12


Dîtin û e’yantîyêd Pawlose e’zmanî

1Min dik’eve ez p’eya bidime xwe, lê r’astî k’ara wê t’une. Lê belê ezê niha derbazî ser wan dîtin û e’yantîya bim, yêd ku Xudan nîşanî min dane[+]. 2Ez bawermendekî Mesîh nas dikim, çardeh sal pêşda, (nizanim qalibda bû, nizanim bê qalib bû, ew Xwedê zane), h’eta e’zmanê sisîya[*] hate hilatinê. 3Û ez zanim ku ev meriva, (qalibda bû, bê qalib bû, ez nizanim, wê yekê Xwedê zane), 4h’eta buhiştê[†] hate hilatinê û tiştêd nayêne gotinê bihîstin ku ji mêriv nak’eve bona wan tişta xeber de jî. 5Ezê bona yê ha p’eya bême xwe, lê bona xwe p’eya nadime xwe, pêştirî ser h’alê sistîyêd xwe. 6Lê heger ez bixwazim jî p’eyê xwe bidim, ev ne bêh’işî ye, çimkî ez r’astîyê dibêjim. Lê ez xwe digirim, ku nebe yek ser min tiştekî zêde bifikire, pêştirî tiştê ku ji min dibihê yan dibîne.

7Û wekî nebe ez bona gelek e’yantîyêd neberh’işa k’ubar bim, belake mîna derzîkê qalibê minda minr’a hate dayînê, milyak’etekî ji mîrêcin, ku t’epa bê min, wekî ez k’ubar nebim. 8Bona vê yekê min sê cara hîvî ji Xudan kir, ku vê yekê ji min dûr xe, 9lê Ewî minr’a got: «K’erema Min besî te ye, çimkî qewata Min sistîyada mîyaser dibe». Awa ezê bi dilekî şa h’alê sistîyêd xweda bifir’im, wekî qewata Mesîh nava minda be. 10Lema jî ez bona navê Mesîh sistîya, qara, hêsîrî-belengazîya, zêrandina û te’lî-tengîya begem dikim, çimkî gava ez sist dibim, hingê qewat dibim[+].


Xemêd Pawlos hindava korint’îyada

11R’astî min bêh’işî kir ku p’eyê xwe da, lê we p’êyî ser min kir! Gerekê we p’eyê min bida. Ez t’u tiştîva ji wan şandîyêd weye e’yan kêmtir nîme, lê ez xwexa jî ne t’u tişt im[+]. 12Nîşanêd şandîtîya r’ast, awa gotî nîşan, k’eremet û kirêd qewat, nava weda bi t’emamîya sebirê hatine kirinê[+]. 13Min çi tiştîva qedirê we ji qedirê civînêd mayîn kêmtir girtîye, pêştirî wê yekê ku min giranî neda we? Bibaxşînine min vê neheqîyê![+]

14Eva sê car e ez k’arê xwe dikim, ku ser weda bêm. Û ez giranîyê nadime we. Ç’e’vê min ne li hebûka we ye, lê li we ye! Çimkî ne ku gerekê zar’ bona dê-bava bikin, lê dê-bav bona zar’a[+]. 15Ezê bi dilekî şa, xwe jî û mal-h’alê xwe jî bona we bidim. Heger ez hê gelekî we h’iz bikim, gelo hûnê min hindikî h’iz bikin[+]? 16Em ha hildin, ku min giranî nedaye we, lê bi ya hineka ezî h’ilek’ar bûme û bi fêlbazîya xwe hûn avîtine t’eleka xwe[+]. 17Gelo min bi destê ewêd ku min ser weda şandin, hûn k’ara xwer’a dane xebatê? 18Min hîvî ji Tîto kir û ew bira t’evî wî şand. Gelo Tîto hûn k’ara xwer’a dane xebatê? Me bi r’uh’ekî nedikir? Em r’êkêda nediçûn[+]?

19Dibe ku hûn t’emamîya vî wextîda difikirin, ku em dixwazin xwe li ber we r’ûspî kin? Na! Lê li ber Xwedê em yektîya Mesîhda xeber didin û her tiştî delalno, bona k’ara we dibêjin[+]. 20Ez ditirsim, gava ez bêm, tuwere we usa nebînim, çawa ez dixwazim û hûn jî min usa nebînin, çawa hûn dixwazin. Ditirsim ku hê nava weda şer’-de’w hebin, h’evsûdî, hêrsk’etin, hevr’ik’î[*] , xeyb, buxdan, k’ubar-babaxî û bêt’erbetî. 21Ditirsim, ku gava ez dîsa ser weda bêm, Xwedêyê min serê min li ber we berjêr ke û bona geleka şînê bikim, k’îjana pêşda gune kirine û ji kirêd h’eramîyê, bênamûsîyê û toltîyê t’obe nekiribin[+].

### 13


T’emî û silavêd axirîyê

1Eva cara sisîya ye ezê ser weda bêm. Çawa nivîsar e: «Gerekê bi devê du yan sê şe’da her tişt bê e’seyîkirinê»[*][+]. 2Min berê gotîye û niha jî dibêjim, çawa cara duda nava weda hazir bûm, niha jî dîsa dûrva wanr’a dinivîsim, yêd ku pêşda gune kirine û usa jî h’emûyar’a: Gava dîsa bêm, îdî ez nadime xatirê t’u kesî, 3çimkî hûn k’etine bin e’nena, ku bizanibin, gelo Mesîh pê min xeber dide. Ew hindava weda ne sist e, lê nava weda qewat e. 4R’ast e Ew bi sistîyê hate xaçkirinê[†], lê bi qewata Xwedê sax e. Em yektîya Wîda sist dibin, lê bi qewata Xwedê hindava weda emê bijîn t’evî Wî[+].

5Hûn dilê xwe bicêr’ibînin, k’a hûn nava bawerîyêda ne? Xwe e’nene kin. Hûn fe’m nakin, ku Îsa Mesîh nava weda ye, t’enê cêr’ibandinêda hûn pênebûyî nîbin? 6Lê guman heye, ku hûnê fe’m bikin, ku em ne pênebûyî ne. 7Lê em dua ji Xwedê dikin, ku hûn xirabîyê nekin, ne ku wekî em cêr’ibandinêda qenc k’ifş bin, lê wekî hûn qencîyê bikin, heger em pênebûyî jî k’ifş bin. 8Çimkî em nikarin tiştekî li r’astîyê bikin, lê t’enê bona k’ara wê. 9Em şa dibin, gava em sist dibin û hûn qewat dibin. Û em jî bona we dua dikin, wekî hûn t’am bigihîjin[+]. 10Bona van yeka ez dûrva wer’a dinivîsim, ku nebe gava ez bêm, hindava weda h’işkîyê bikim bi wî h’ukumê ku Xudan daye min, ya ku bona avakirinê ye, ne bona xirabkirinê[+].

11Heyneser xûşk-birano, xweş bin! Ser xweda werin, dil bidine hevdu, ser nêtekê bin, li pey e’dilayîyê bin û Xwedêyê h’izkirinê û e’dilayîyê wê t’evî we be[+].

12Silavê bidine hev bi r’amûsana şîrê h’elal. T’emamîya cime’ta Xwedê li we silav dike[+].

13 K’erema Xudan Îsa Mesîh, h’izkirina Xwedê û heleqetîya R’uh’ê Pîroz t’evî we h’emûya be.

## GALATÎ

### GALATÎ

GALATÎ


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]


NE’MA PAWLOS GALATÎYAR’A


Pêşgotin

Galatya Asya Biç’ûkda qezake R’omayê bû. Pawlos dema r’êwîtîya şandîtîya xweye pêşinda bajarêd Entakya Pisîdyayê, Lîstra, Dêrbe, Qonyayêda h’îmê civînêd bawermenda avîtin û usa jî carekê yan du cara çûye wir (K’arêd Şandîya 13:13–14:26, 16:6; 18:23).

Lê belê pey Pawlosr’a, çawa cîyêd dereke, usa jî nava Galatyayêda dannasînkirêd başqe hatin û civîna wan t’evîhev kirin.

Gava Mizgînîya Mesîh bela bû û nav miletada hate qebûlkirinê, ev pirs jî pêşda hat û gotin: «Ewê ku t’obe dike gerekê li gora Qanûna Mûsa bê sinetkirinê, ku bibe mesîhîyê r’ast». Pawlos hê pêşda şirovekiribû, ku ew yek t’u car ne usa ye. Çimkî ew r’îya ku bawermenda t’evî Mesîh dike yek, ew bawerî ye. Lê hinek hatine nava civînêd Galatyayê, himberî Pawlos r’abûn û gotin: «Gerekê Qanûna Mûsa bê xweykirinê, wekî ber Xwedê r’ast bêne h’esabê».

Bi vê ne’mê Pawlos dixwaze fikirêd yêd usa veger’îne berbi bawerîya r’ast, çimkî ew bi hînkirina ner’ast ji bawerîya xwe xalifî bûn. Ew serhatîya xwe şirovedike, dibêje çawa ew û Barnabas çûne Orşelîmê û t’evî şandîyêd mayîn xeber dan û çawa Aqûb, Petrûs û Yûh’enna qulixê wan qebûl kirin û qayl bûn, ku ew nava necihûya dannasîn kin. (Dibe ku Pawlos be’sa wê çûyîna xweye Orşelîmê dike, ya ku K’arêd Şandîya 15:1-4-da nivîsar e).

Pawlos îzinê dide xwe ku ew xwe şandîyê Îsa Mesîh h’esab ke. Ew piştgirîyê qulixê xwe dike û dibêje, ku ev qulixê wî ne ji alîyê merivada ye, lê dayîna Xwedê ye û şandîtîya wî bona miletêd necihû ye.

Ew mêrk’îmî dibêje, ku meriv pê Qanûn qedandinê li ber Xwedê r’ast nayê h’esabê, lê t’enê bi bawerkirinê. Meriv t’u car nikare wê xilazbûna ku Xwedê dide bi kirêd xweye qenc qazinc ke. Axirîyê Pawlos dibêje, ku e’mirê bawermenda gerekê bi azayîyê û h’izkirinê be, k’îjan ku R’uh’ê Pîroz bi bawerkirina meriva p’êşk’êş dike.

Pêşgotin (1:1-10)
H’ukumê Pawlos çawa şandî (1:11–2:21)
Mizgînî k’erema Xwedê ye (3:1–4:31)
Cabdarî û azayîya bawermenda (5:1–6:10)
Paşgotin (6:11-18)

### 1


Silavkirin

1Ez Pawlosê şandî[†], ne ku ji alîyê merivada yan bi destê meriva k’ifşbûyî me, lê bi destê Îsa Mesîh û Bav[†] Xwedê, Yê ku Ew ji mirinê r’akir,[+] 2ez bi h’emû bawermendava t’evayî berbir’î we civînêd[†] Galatyayêda dibim[+].

3De bira k’erem[†] û e’dilayîya Xwedê Bavê me û Xudan[†] Îsa Mesîh li we be, 4Yê ku canîya Xwe anegorî e’mirê Bavê me Xwedê ji ber gunêd meva da, wekî me ji vî zemanê nihayî xirab xilaz ke[+]. 5Şikir ji Xwedêr’a h’eta-h’etayê! Amîn[†].


R’astî t’enê Mizgînîkêda[†] ye

6Ez e’cêbmayî dimînim, ku hûn usa zû pişta xwe didine Xwedêyê ku bi saya k’erema[†] Mesîh gazî we kir û berê xwe didine mizgînîke din[+]. 7R’ast mizgînîke din t’une, lê hinek hene we t’evî hev dikin û dixwazin Mizgînîya[†] Mesîh biguhêzin[+]. 8Lê heger em yan milyak’etek[†] jî ji e’zmên bê, mizgînîke usa bide we, k’îjan ku ne mîna wê Mizgînîyê ye, ya ku me daye we, bira nifir’ li wî be![+] 9Çawa me pêşda got, niha jî dîsa dibêjim: Heger yek mizgînîke ne mîna wê Mizgînîya ku we qebûl kir dide we, bira nifir’ li wî be!

10Çima ez niha dikim meriv ji min r’azî bin, yan Xwedê? Yan gelo ez dikim ku li meriva xweş bêm? Heger min hê bixwesta ez li meriva xweş bihatama, min nikaribû ez bibûma xulamê Mesîh[+].


Çawa Xwedê Pawlos kire şandî

11Ez vê yekê li we didime h’esandinê xûşk-birano, ku ew Mizgînîya min dannasîn kir, ne ya merivayî ye. 12Min ew ji meriva nestand, ne jî ji kesekî hîn bûm, lê Îsa Mesîh minva e’yan kir[+].

13We bona bêp’ergalîya mine berêye nava cihûtîyêda bihîstîye. Min bêh’esab civîna Xwedê dizêrand û dikir ku wê xirab kim[+]. 14Ez nava cihûtîyêda[†] ji gelek hevalêd xweye cihû pêşdatir çûbûm, alîyê r’aw-r’izima[†] kal-bavada jî gelekî xweyîxîret bûm[*][+] . 15Lê gava Xwedê xwest, (Yê ku ez bijartim, çaxê ez hê zikê dîya xweda bûm û bi k’erema Xwe ez k’ifş kirim),[+] 16Kur’ê Xwe minva e’yan kir, ku nava necihûyada[†] Wî dannasîn kim, hingê min şêwira xwe t’u kesî nekir[*] , 17ne jî r’abûme Orşelîmê, cem ewêd ku berî min bibûne şandî, lê ez pêr’a-pêr’a çûme E’rebistanê û dîsa veger’îyame Şamê[+]. 18Paşê sê sala şûnda r’abûme Orşelîmê, ku Petrûs[†][*] bibînim û panzdeh r’oja cem wî mam[*][+] . 19Lê belê ji şandîyêd mayîn min t’u kes nedît, pêştirî Aqûbê[†] birê Xudan[+]. 20Çi ku wer’a dinivîsim, ez ber Xwedê bêxêlif dibêjim[+]. 21Paşê çûme alîyêd Sûryayê û Kîlîkyayê. 22Lê civînêd Mesîhe Cihûstanêda[†] ez r’û bi r’û nas nedikirim. 23Wana t’enê bihîstibû ku: «Ewê wextekê em dizêrandin, niha xwexa wê bawerîyê[†] dannasîn dike, k’îjan wî wextekê dikir ku xirab ke»[+]. 24Û bona min şikirî didane Xwedê.

### 2


Pawlos û şandîyêd mayîn

1Paşê çardeh sala şûnda t’evî Barnabas[†] dîsa r’abûme Orşelîmê, Tîto jî min t’evî xwe bir[*][+] . 2Ez çûm, çimkî Xwedê ber min vekir, ku her’im. Û min ew Mizgînî li wan da h’esandinê, ya ku ez nava necihûyada dannasîn dikim, lê ev yek min yêd sereker’a başqe digot. Min nexwest ku ez badîhewa[†] bibezim yan bezîbim[+]. 3Lê h’eta Tîtoyê t’evî min ku yûnan bû, p’êyî ser wî jî nekirine, ku bê sinetkirinê[†]. Ev pirs pêşda hat,[+] 4çimkî çend birayêd derew şûlikîne nava me, wekî ce’sûsîyê azayîya me bikin, ya ku bi saya Mesîh Îsa me dest anîye. Wana dixwest em bikirana bindest[+]. 5Lê me qet deqekê jî gur’a wan nekir, ku r’astîya Mizgînîyê nava weda h’îmgirtî bimîne.

6Lê bona wan jî, yêd ku sereke k’ifş dibûn, (qet xema min nîne, ku ew berê çi bûne, Xwedê firqîyê nake nava meriva), wan sereka jî t’u tiştê nû minr’a negotin[+]. 7Lê serbara-serda dîtin ku li min hatîye spartinê, wekî ez Mizgînîyê bidime necihûya[*] , çawa ku li Petrûs jî hatîye spartinê, wekî Mizgînîyê bide cihûya[†][*][+] . 8Çimkî Xwedêyê ku Petrûs kire şandîyê cihûya, hema Wî jî ez kirime şandîyê necihûya. 9Gava Aqûb[†], Petrûs[*] û Yûh’ennayê[†] ku «Stûn» dihatine h’esabê, bona wê k’erema ku minr’a hatibû dayînê pê h’esîyan, destêd xweye r’astê çawa nîşana t’ifaqîyê[†] dane min û Barnabas. Ew qayl bûn, ku em her’ine nava necihûya û ew jî her’ine nava cihûya[+]. 10T’enê wan hîvî kir, ku em belengaza bîr nekin, ya ku ez xwexa jî demana wê yekêda me[+].


Pawlos şaşîya Petrûs hiltê

11Lê gava Petrûs hate Entakyayê, ez aşkere miqabilî wî r’abûm, çimkî ewî şaş bû[+]. 12Berî hatina çend merivêd ku Aqûb şandibûn, ewî t’evî necihûyêd bawermend nan dixwar. Lê gava ewana hatin, ewî xwe dida alîkî û vedik’işîya, ji tirsa ewêd ku digotin, gerekê necihû bêne sinetkirinê[+]. 13Û cihûyêd bawermende mayîn jî t’evî wî dur’ûtî kirin, h’eta ku Barnabas jî xalifî[†], k’ete nava wê dur’ûtîya wan. 14Lê gava min dît ku ewana nava r’astîya Mizgînîyêda namînin, hingê li ber h’emûya min gote Petrûs: «Heger tu cihû yî, mîna yekî necihû dijîyî û ne mîna cihûya, tu çawa dikî ser necihûya, ku bibine mîna cihûya?»[+]


Cihû û necihû her du jî pê bawerîyê xilaz dibin

15Eme ku e’silê xweda cihû ne û ne ji «necihûyêd gunek’ar[†]» in, 16zanin ku meriv bi kirêd Qanûnê nikare r’ast bê h’esabê, lê t’enê bi Îsa Mesîh bawerkirinê. Me jî Mesîh Îsa bawer kir, wekî bi Mesîh bawerkirinê em r’ast bêne h’esabê, ne ku bi kirêd Qanûnê, çimkî t’u qûl-bende bi kirêd Qanûnê nikare r’ast bê h’esabê[*][+] . 17Awa heger em dikin bi Mesîh r’ast bêne h’esabê û wê gavê xuya be, ku em xwexa jî mîna wan gunek’ar in, hingê Mesîh bû wek’îlê guna? T’u car! 18Heger ew tiştêd min xirab kirine, dîsa destpêdikim çêdikim, ez neheqîya xwe didime îzbatkirinê. 19Çimkî ez bi Qanûnî bona Qanûnê mirim, wekî bona Xwedê bijîm. Ez t’evî Mesîh xaç[†] bûm,[+] 20ji vir şûnda ne ku ez dijîm, lê Mesîh e ku nava minda dijî. Û niha ku ez vî qalibîda dijîm, bi Kur’ê Xwedê[†] bawerkirinê dijîm, Yê ku ez h’iz kirim û canîya Xwe bona min da der[+]. 21Ez k’erema[†] Xwedê t’exsîr nakim, çimkî heger r’asth’esabbûn[†] bi Qanûnê bûya, ku usa ye Mesîh badîhewa mir.

### 3


Qanûn û bawerî

1Gelî galatîyêd bêh’iş! K’ê serê we t’ijî kir?[*] Ne axir Îsa Mesîh li ber ç’e’vê we xaçbûyî hate dîyarkirinê? 2Ez t’enê vê yekê dixwazim ji we bizanibim: We R’uh’ê Xwedê bi Qanûn qedandinê stand, yan bi Mizgînî bihîstinê û bawerîya xwe jê anînê[+]? 3Çima hûn haqas bêh’iş in, ku we bi R’uh’ê Xwedê destpêkir û niha bi merivayî xilaz dikin? 4Haqas tişt badîhewa hatine serê we? Naqewime ku badîhewa bin![+] 5Çima ew Xwedêyê ku R’uh’ê Xwe p’êşk’êşî[†] we dike û nava weda k’eremeta dike, bona Qanûn qedandina we dike, yan bona ku we Mizgînî bihîst û bawerîya xwe jê anî[+]?

6Mesele, bona Birahîm[†] aha nivîsar e: «Birahîm Xwedê bawer kir û ew yek jêr’a r’astî hate h’esabê»[*][+] . 7Awa zanibin, yêd ku bawer dikin ew in zar’êd Birahîm[*] . 8Nivîsarê hê pêşda dabû k’ifşê, ku Xwedê necihû bi bawerîyê[†] wê r’ast h’esab bikirana û zûva Mizgînî dabû Birahîm ku: «Bi te duayê h’emû mileta bibe»[*][+] . 9Awa ewêd ku bawer dikin, t’evî Birahîmê bawermend dua li wan tê kirinê.

10Ewêd ku xwe spartine[†] kirêd Qanûnê, ew binê nifir’êda ne, çimkî nivîsar e: «Nifir’ li her kesî ye, yê ku nava h’emû nivîsarêd k’itêba Qanûnêda namîne û naqedîne»[*][+] . 11E’yan e t’u kes bi Qanûnê nikare li ber Xwedê r’ast bê h’esabê, çimkî nivîsar e: «Yê r’ast wê bijî, çimkî bawer dike»[*][+] . 12Lê Qanûn bi bawerîyê nîne, lê belê çawa nivîsar dibêje: «K’î ku t’emîyêd Qanûnê biqedîne bi wan wê bijî»[*][+] . 13Mesîh em ji wê nifir’a Qanûnê k’ir’în, ew dewsa me k’ete bin wê nifir’ê, çimkî nivîsar e: «Nifir’ ser yê darva dardakirî ye»[*][+] . 14Ev yek bû, wekî bi Mesîh Îsa duayê Birahîm bê ser necihûya, ku bi bawerîyê em R’uh’ê sozdayî bistînin[+].


Sozê Xwedê û Qanûn

15Xûşk-birano! Ez tînime ser e’detê dinê. Heger yekî wesîyetek[†] t’estîq kiribe, t’u kes nikare wê betal ke, yan jî tiştekî din serda zêde ke. 16Awa ew soz Birahîm û zur’eta wîr’a hatine dayînê. Nivîsarêda nayê gotinê: «Zur’etêd te» çawa bona geleka, lê bona yekî: «Zur’eta te»[*] û ew zur’et Mesîh e[+]. 17Awa gotî ez vê yekê dibêjim, ew wesîyeta ku pêşda ji Xwedêda hatibû t’estîqkirinê, Qanûna ku çarsid sî salî şûnda derk’et, nikare usa bike, wekî wesîyeta sozdayî qewata xwe unda ke[*][+] . 18Çimkî heger wartî Qanûnêva girêdayî bûya, wê sozdayînêva girêdayî nîbûya, lê Xwedê bi soz p’êşk’êşî Birahîm kir[*][+] .

19Îdî meremê Qanûnê çi bû? Qanûn serda zêde bû ku neheqî bê naskirinê û gerekê ew bima h’eta hatina Zur’eta wî, k’îjanîr’a soz dabû. Qanûn ji alîyê milyak’etada, bi destê navçêtîya yekî[*] hate dayînê[*][+] . 20Bona wesîyetkirinê navçêtî ne lazim e gava wesîyet bi destê yekî tê kirinê û li vir ew yek t’enê Xwedê ye[+].


War û xulam

21Awa Qanûn miqabilî sozêd Xwedê ye? T’u car! Belê heger qanûnek hebûya, ku bikaribûya jîyîn bida, hingê e’seyî r’asth’esabbûn wê bi qanûnê bibûya. 22Lê nivîsar h’emûya bin hêsîrtîya guneda[†] dide k’ifşê, wekî çi ku bi Îsa Mesîh bawerkirinê hatibûne sozdayînê, bawermendar’a bêne dayînê[+].

23Berî hatina bawerîyê, em bin destê Qanûnêda çawa girtî dihatine xweyîkirinê, h’eta xuyabûna wê bawerîyê ku wê bihata. 24Bi vî awayî Qanûn bû t’erbetdarê[†] me û em berbir’î Mesîh anîn[*] , ku em bi bawerîyê r’ast bêne h’esabê[+]. 25Lê niha ku bawerî hat, em îdî ne bin destê t’erbetdarê Qanûnêda ne.

26Bi bawerîyê hûn h’emû yektîya Mesîh Îsada lawêd Xwedê ne[*][+] . 27Hûn h’emû ku yektîya Mesîhda hatine nixumandinê[†], we Mesîh ser xwe wergirtîye[+]. 28Îdî firqî ne nava cihû û necihûyada heye, ne nava xulam û azayada, ne jî nava mêra û jinada, çimkî hûn h’emû jî yek in yektîya Mesîh Îsada[+]. 29Û heger hûn p’ara Mesîh in, wekî usa ye zur’eta Birahîm in û warêd wî sozî ne[*][+] .

### 4

1Awa ez dibêjim, warê ku xweyê her tiştî ye, lê h’eta ku xişîm e ji xulêm nayê firqîkirinê. 2Ew bin destê xweykirîya û xemk’êşada ye, h’eta wî wextê ku bavê k’ifş kirîye. 3Usa jî em gava hê r’uh’anîda «xişîm» bûn, me xulamtî sixirêd[†] vê dinyayêr’a[*] dikirin. 4Lê gava wext pêr’a gihîşt, Xwedê Kur’ê Xwe şand, ku ji k’ulfetê[†] bû û k’ete bin Qanûnê,[+] 5wekî yêd bin Qanûnê aza ke û em jî heqê lawtîya Xwedê bistînin[*][+] . 6Awa hûn ku lawêd Wî ne, Xwedê R’uh’ê Kur’ê Xwe şande nava dilê me, ku gazî Xwedê dike: «Abba[†]!» awa gotî «Bavo!» 7Bi vî awayî îdî tu ne xulam î, lê law î û heger law î, usa jî Xwedê tu kirî warê Xwe.


Xemgînîya Pawlos bona galatîya

8Berê, gava we Xwedê nas nedikir, we xulamtî yêd usar’a dikirin, ku r’ast ne xwedê bûn. 9Lê niha ku we Xwedê nas kirîye, lê belê Xwedê jî hûn nas kirine, hûn çawa dîsa vediger’ine ser wan sixirêd vê dinêye bêqewate ne t’u tişt û dîsa dixwazin xulamtîyê wanr’a bikin[+]? 10Hûn guh didine r’ojêd h’esab, meha, r’ojgar û sala[+]. 11Ez bona we ditirsim, ku ew şixulê min bona we kirîye deya her’e[+].

12Ez hîvî ji we dikim xûşk-birano, bibine mîna min, çimkî ez jî mîna we bûme. We t’u zîyan nedaye min. 13Hûn zanin ku cara pêşin bêsih’etîya qalibê min bû me’nî, min Mizgînî da we[+]. 14Û çi ku hate serê qalibê min, ew yek bû cêr’ibandinek[†] bona we, lê dîsa we ez bêhurmet nekirim yan pişta xwe neda min, lê weke milyak’etekî Xwedê ez qebûl kirim û weke Mesîh Îsa[+]. 15Ew şabûna we çawa bû? Ez weke şîrê xwe, heger ji dest weva bihata, weyê ç’e’vê xwe jî derxista bida min. 16Îdî ez bûme dijminê we, wekî min wer’a r’ast xeber daye?

17Ewêd mayîne ku k’etine demana we, ew xêra we naxwazin, lê belê ewana dixwazin we ji min biqetînin, wekî hûn bik’evine demana wan. 18Qenc e ku merî demana qencîyêda be û ne ku t’enê gava ez nava weda bim, lê her gav. 19Lawêd min, ez niha dîsa bona we mîna êşa k’ulfeta dik’işînim, h’eta ku Mesîh nava weda bigihîje. 20Xwezî ez niha li cem we bûma û min tiherê xeberdana xwe biguhasta, çimkî ez bona we nava mitalada me!


Mesela Hacer[†] û Serayê

21Ji minr’a bêjin, hûn ku dixwazin bin Qanûnêda bin, we nebihîstîye Qanûn çi dibêje? 22Nivîsar e ku: «Du kur’êd Birahîm hebûn, yek ji carîyê bû, yek jî ji jina aza»[*][+] . 23Ewê ji carîyê bû, ew bi binyat’a merivayê bibû, lê ewê ji jina aza bû, ew li gora sozê Xwedê bû[+]. 24Eva yeka cûr’ekî mayîn tê fe’mkirinê, ev her du jin du peyman[†] in: Yek ji ç’îyayê Sînayê[†], bona xulamtîyê tîne, ew Hacer[†] bû[*][+] . 25Hacer E’rebistanêda tê h’esabê ç’îyayê Sînayê û himberî Orşelîma niha dibe, ku zar’êd xweva xulamtîyê dike. 26Lê ya aza, ew Orşelîma jorin tê h’esabê, ku ew dîya me h’emûya ye[*][+] . 27Çimkî nivîsar e:

«Şa be, bêzur’eta ku te zar’ nedanîn.
Bi eşq bistirê, deng bilind ke,
ku êşa zar’anînê te nek’işand.
Çimkî zar’êd te mêrber’dayîyê
wê ji zar’êd ya xweyîmêr gelektir bin»[*] .

28Awa hûn[*] xûşk-birano, mîna Îshaq[†] zar’êd wî sozî ne[*][+] . 29Lê çawa hingê ewê ji merivayê bibû, yê ji alîyê R’uh’da dizêrand, usa jî niha[*][+] . 30Lê nivîsar çi dibêje? «Ewê carîyê kur’ê wêva berdê derxe, çimkî kur’ê carîyê gerekê t’evî kur’ê jina aza war nebe»[*][+] . 31Awa xûşk-birano, em ne zar’êd carîyê ne, lê zar’êd ya aza ne.

### 5


Azayîya xwe xwey kin

1Bona azayîyê Mesîh em aza kirine! Wê azayîyê qewîn bigirin û dîsa nek’evine bin wî nîrê xulamtîyê[+].

2Bibihên, ez Pawlos wer’a dibêjim: Heger hûn bihêlin ku hûn bêne sinetkirinê, Mesîh t’u k’arê nade we[+]. 3Ez her merivekîr’a dîsa mêrk’îmî dibêjim, yê ku îzinê dide xwe ku ew bê sinetkirinê, ew deyndar e ku t’emamîya Qanûnê biqedîne[+]. 4Û heger hûn bi Qanûn qedandinê dixwazin r’ast h’esab bin, wekî usa ye hûn ji Mesîh qetîyayî ne û ji k’eremê k’etî ne[+]. 5Lê çi ji me dik’eve, em bi saya R’uh’ê Pîroz û pê bawerîyê h’eyra wê r’asth’esabbûnêda ne, ya ku em têda guman in[+]. 6Çimkî yektîya Mesîh Îsada, ne sinetkirin tiştek e, ne jî nesinetkirin, lê serî bawerî ye ku bi h’izkirinê ya xwe dike[+].

7Hûn r’ind pêşda diçûn! K’ê hûn dane sekinandinê, ku êlimî r’astîyê nebin[+]? 8Eva hêlana ne ji Wî ye, Yê ku gazî we kirîye. 9«Hinek hevîrtir’şk[†] t’emamîya hevîr hiltîne»[*][+] . 10Lê ez bi yektîya meye Xudanda weda guman im, ku hûnê tiştekî mayîn nefikirin, lê ewê fikirêd we t’evî hev dike wê ser bela xwe vebe, k’î jî hebe[+].

11Lê ez xûşk-birano, heger hela hê sinetkirinê dannasîn dikim, îdî çima tême zêrandinê? Wekî usa ye gerekê t’u kesê ji xaçê Mesîh p’işk nebûya[+]. 12Xwezî yêd ku fikirêd we t’evî hev dikin, xwexa xwe k’okêda jî bibir’îyana!

13Hûn azayîyêr’a hatine gazîkirinê xûşk-birano, lê t’enê ew azayîya we bira nebe mecala xwestina binyat’a însên. Dewsa wê bi h’izkirinê hevdur’a xulamtîyê bikin[+]. 14Çimkî t’emamîya Qanûnê bi vê gotinê tê sêrî: «Hevalê xwe weke xwe h’iz bike»[*][+] . 15Lê heger hûn dev bavêjine hevdu, hevdu bixwin, miqatî xwe bin, ku k’oka hevdu neynin.


Berêd R’uh’ê Pîroz[†] û binyat’a merivayê

16Awa ez dibêjim, bi saya R’uh’ê Pîroz[†] bimeşin û hûnê xwestinêd binyat’a însên nekin[+]. 17Çimkî xwestina binyat’a însên miqabilî R’uh’ e, R’uh’ miqabilî binyat’a însên e. Ev her du li hev nakin, lema hûn nikarin xwestinêd xwe bikin[*][+] . 18Lê heger hûn bi R’uh’ têne r’êberîkirinê, hûn nak’evine bin destê Qanûnê[+].

19Awa kirêd binyat’a însên e’yan in: Bênamûsî, h’eramî[†], toltî,[+] 20p’ûtp’aristî[†], pîresêrtî, neyartî, şer’-de’w, h’evsûdî, hêrsk’etin, hevr’ik’î[*] , dutîretî, cudetî,[+] 21ç’e’vê xirab, mêrkujî[*] , serxweş, kûç’iksantî û çi ku mîna van in. Ez niha wer’a dibêjim, çawa ku min pêşda jî wer’a gotibû, ku yêd van tişta dikin, P’adşatîya Xwedê[†] war nabin[+].

22Lê berêd R’uh’ ev in: H’izkirin, şabûn, e’dilayî, sebirkirin, şîrinayî, qencî, aminî,[+] 23milûktî, xwegirtin. Hindava van tiştada qanûn t’une[+]. 24Û ewêd ku p’ara Mesîh Îsa ne, binyat’a xwe bi t’evî temêd xirab û havijîyava ser xaç kuştine[+]. 25Em ku bi saya R’uh’ dijîn, bi r’êberîya R’uh’ bimeşin. 26Em k’ubar nebin, agirê hev gur’ nekin û h’evsûdîyê li hevdu nekin[+].

### 6


Barêd hevdu hildin

1Xûşk-birano, heger yek neheqîkêda bê girtinê, hûn ku r’uh’anî ne, wî bînine ser r’îya r’astîyê, lê bi r’uh’ê milûktîyê. Lê haş ji xwe jî hebin, ku hûn nek’evine cêr’ibandinê[+]. 2Barêd hevdu hildin û bi vî awayî hûnê qanûna Mesîh biqedînin[+]. 3Heger yek xwe dewsa tiştekî datîne û xwexa ne t’u tişt e, ew xwexa xwe dixapîne[+]. 4Bira her kes kirinêd xwe bide ser mêzînê û paşî hingê ji xwe r’azî be, ne ku xwe himberî hevalê xwe ke. 5Çimkî her kesê xurca xwe hilgire[+].

6Ewê hînî xebera Xwedê dibe, gerekê her tiştêd qenc t’evî dersdarê xwe p’ar ke[+]. 7Nexapin, Xwedê nabe pêk’enî. Çimkî meriv çi diçîne, wê jî diçine[+]. 8K’î ku bona binyat’a xwe diçîne, ewê ji wê binyat’ê mirinê biçine, lê k’î ku bona R’uh’ biçîne, wê ji R’uh’ jîyîna h’eta-h’etayê[†] biçine[+]. 9Ji qencîkirinê jî aciz nebin, çimkî emê wextda biçinin heger em nedine der[+]. 10Awa h’eta ku wext destêd meda ye, h’emûyar’a qencîyê bikin, îlahî[†] neferêd mala Xwedêr’a[+].


T’emî û silavêd axirîyê

11Dîna xwe bidinê, ez bi çi h’erfêd gir niha wer’a dinivîsim[+]. 12Ewêd ku dixwazin ji dervava xwe bidine k’ifşê, ew p’êyî ser we dikin, ku hûn bêne sinetkirinê. Lê evana vê yekê dikin, ku t’enê bona xaçê Mesîh ew neyêne zêrandinê. 13Ewêd xweyîsinet xwexa Qanûnê xwey nakin, lê dixwazin ku hûn bêne sinetkirinê, wekî ew bi nîşana qalibê weyî merivayî bifir’in. 14Lê ji min nak’eve ku ez bi tiştekî din bifir’im, pêştirî bi xaçê Xudanê me Îsa Mesîh, bi k’îjanî dinya bona min xaçbûyî ye, ez jî bona dinyayê[+]. 15Belê ne sinetkirin tiştek e, ne jî nesinetkirin, lê serî ew e, ku bibin e’firînekî nû[+]. 16De bira e’dilayî û r’e’m ser wan h’emûya be, k’îjanêd ku anegorî vê yekê dijîn û usa jî ser Îsraêla[†][*] Xwedê be[+].

17Ji vir şûnda bira t’u kes ze’metê nede min, çimkî min daxa birînêd Îsa hildaye ser bedena xwe. 18De bira k’erema Xudanê me Îsa Mesîh t’evî r’uh’ê we be xûşk-birano. Amîn.

## EFESÎ

### EFESÎ

EFESÎ


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]


NE’MA PAWLOS EFESÎYAR’A


Pêşgotin

Efes qeza Asya R’omayêda bû. Eva bajarê herî e’yan bû, usa jî p’ayt’extê wê qezayê bû. T’emamîya Împêratorîya R’omayêda ew bajarê çara bû alîyê mezinayîya xweda. Ew bajarekî gelekî bedew û xweş bû. R’ast e bi dannasînkirina Pawlos civîn Efesêda çênebibû, lê dîsa weke sê sala li wir ma û ew hîn kirin, dema r’êwîtîya xweye 3-a (K’arêd Şandîya 19:1; 20:31). Ewî ev ne’ma xwe ji kelê bawermendêd Efesêr’a nivîsîye (3:1; 4:1; 6:20). Ne t’enê eva ne’ma, lê usa jî ne’ma wîye Fîlîpîya, Kolosîya û Filîmon kelêda hatine nivîsarê. Evana «Ne’meyêd Kelê» têne h’esabê.

Eva ne’ma çawa qirar û meremê Xwedêyî h’eta-h’etayê e’yan dike, ku gava wext pêr’a bigihîje, ew t’ivdîra Wî wê bê sêrî û h’emû tiştê «bin serwêrtîya Mesîhda girêdayî bin, hin her tiştêd li e’rdê, hin jî li e’zmên» (1:10). Usa jî gerekê h’emû milet, hin cihû, hin jî necihû bibine miletek yektîya Îsa Mesîhda, pê Xwedê hevva girêdayî. Şandî gazî cime’ta Xwedê vê yekê dike, ku nava vê qirara Xwedêda bimînin, bi yektîya t’evî Mesîh, t’evî yekbûna t’emamîya merivayê bin.

Pawlos p’ara ne’mêye pêşinda nêt-fikira yektîya t’evî Xwedê pêşda dik’işîne, derheqa wan mecalada dibêje, ku Bav Xwedê çawa cime’ta Xwe bijart, çawa gîhande guneafûbûnê û saya Kur’ê Xwe Îsa Mesîh ew aza kirin. Û usa jî derheqa wî sozê Xwedêyî mezinda dibêje, awa gotî derheqa R’uh’ê Pîrozda, ku ew çawa bihê ber azabûna meva tê dayînê (serêd 1-ê h’eta 3-a).

Lê p’ara dudada şandî xwendevanar’a şirovedike, ku ew jîyîneke usada bijîn, wekî ew yektîya Mesîhe nava wanda usa r’ast k’ifş be, çawa heye. Usa jî civînêda, malda, hevaltîyêda û hindava hevda qedir-hurmet bin, bi milûktîyê, h’izkirinê û xemk’êşîyê ber hev daxin (serêd 4-a h’eta 6-a).

Şandî vê ne’mêda ser sê fikirêd sûretî (sîmvolî) disekine û bi van sûreta yektîya cime’ta Xwedêye t’evî Mesîh nîşan dike:

1. Civîn mîna bedenekê ye, serê k’îjanê Mesîh Xwexa ye.

2. Civîn mîna wî avayîyî ye, kevirê e’nîşka k’îjanî Mesîh e.

3. Civîn mîna k’ulfetekê ye, malxê k’îjanê Mesîh e.

Pawlos vê ne’mêda gelek derb dide ser k’erema Xwedêye yektîya Îsa Mesîhda. Ew her tiştî h’izkirin, xwedayîn, baxşandin, k’erem û r’onaya pîrozîya Mesîhva girê dide.

Pêşgotin (1:1-2)
Mesîh û civîn (1:3–3:21)
Mesîhda jîyîna nû (4:1–6:20)
Paşgotin (6:21-24)

### 1


Silavkirin

1Ji Pawlosê bi e’mirê Xwedê şandîyê[†] Mesîh Îsa,

wan merivêd[†] Xwedêr’a, yêd ku Efesêda[*] dimînin û yektîya Mesîh Îsada amin in:

2De bira k’erem[†] û e’dilayîya Xwedêyê Bavê[†] me û Xudan[†] Îsa Mesîh li we be.


Dua-dirozgêd r’uh’anîye bi saya Îsa Mesîh bona cihû[†] û necihûya[†]

3Şikir ji Xwedêr’a, Bavê Xudanê me Îsa Mesîh,
ku pê h’emû dua-dirozgêd r’uh’anîye li dîyarê e’zmana yektîya Mesîhda dua li me kirin[+].
4Berî e’firandina dinyayê Xwedê yektîya Wîda em bijartin,
wekî em pîroz[†] û bêqusûr bin, li ber Wî h’izkirinêda bijîn[+].
5Ewî em pêşda k’ifş kiribûn,
çawa li qirara Wî xweş hat,
ku me bi destê Îsa Mesîh bike lawêd Xwe[*][+] .
6De werin em pesinê Wî bidin, bona wê k’erema[†] Wîye xweyîr’ûmet,
pê k’îjanê yektîya H’izkirîyê Xweda qencî li me kir.
7Yektîya Wîda em aza bûne bi xûna Wî,
awa gotî afûbûna[†] guna standîye[*] .
Eva yeka ji dewlemendtîya k’erema Wî ye,[+]
8ya ku Wî bi mer’danî ser meda barand,
pê h’emû serwaxtî û fe’mdarîyê.
9Ewî sur’a xwestina Xwe meva e’yan kir,
çawa li Wî xweş hat, ya ku hê pêşda qirar kiribû,
wekî yektîya Mesîhda bîne sêrî,[+]
10ku gava wext pêr’a bigihîje, ew t’ivdîr[*] mîyaser be,
h’emû tişt bin serwêrtîya Mesîhda girêdayî bin,
hin her tiştêd li e’rdê, hin jî li e’zmana[+].

11Çawa Xwedê qirara Xweda pêşda k’ifş kiribû,
ku her tişt li gora xwestin û e’mirê Wî be,
em cihû[†] yektîya Mesîhda p’ara Xwedê k’etine,
12wekî em pesinê r’ûmeta Wî bidin
ku me pêşda gumana xwe danîye ser Mesîh.
13Yektîya Wîda hûn necihû[†] jî bûne p’ara Xwedê,
gava we xebera r’astîyê, awa gotî Mizgînîya xilazbûna[†] xwe bihîst.
We bawerîya[†] xwe Wî anî
û bi R’uh’ê Pîrozî[†] sozdayî hatine morkirinê[+].
14R’uh’ê Pîroz çawa bihê[†] hatîye dayînê
h’eta em sozê Xwedê war bin,
çaxê Xwedê cime’ta Xwe lap aza ke,
bona pesindayîna r’ûmeta Xwe.


Duayê Pawlos

15Bona vê yekê min ji hingêva ku bona bawerîya weye ser Xudan Îsa û ew h’izkirina weye hindava t’emamîya cime’ta Xwedêda bihîstîye,[+] 16bona we min dest ji şikirdayînê nek’işandîye. Ez t’imê nava duayêd xweda we bîr tînim, 17wekî Xwedêyê Xudanê me Îsa Mesîh, Bavê xweyîr’ûmet, R’uh’ê serwaxtîyê û e’yantîyê bide we, ku hûn Wî t’am nas bikin. 18Bira ç’e’vêd r’uh’ê we vebin, wekî hûn fe’m bikin, çi ye ew gumana ku Wî gazî we kirîye û çi ye ew dewlemendtîya r’ûmeta Wî, ya ku cime’ta Wî wê war be[+] 19û çi ye ew qewata Wîye mezine bêhimber, ya ku nav me bawermendada dixebite. Ev e ew qewata Wîye zor, 20ya ku Xwedê ser Mesîh da xebatê, gava Ew ji nava mirîya r’akir û li dîyarê e’zmana k’êleka[†] Xweye r’astê da r’ûniştandinê[*] ,[+] 21Ew danî ser h’emû serwêrtîya, h’ukumetîya, qewata, xudantîya û usa jî ser h’emû navêd ku têne hildanê, ne ku t’enê li vê dinê, lê wê dinê jî[+]. 22Û Xwedê her tişt kire bin p’îyêd Wî[*] û Ew bona civînê[†] k’ifş kir çawa serwêrê her tiştî[*][+] . 23Civîn jî bedena Mesîh e, t’emambûna Wî ye, ku Xwexa her tişt e, her tiştî t’emam dike[+].

### 2


Ji mirinê berbi jîyînê

1Hûn ji dest neheqî û gunêd xwe mirî bûn[*] ,[+] 2gava hûn pey e’detêd vê dinê diçûn, li gora xwestina mîrê serwêrtîya vê hewê, wî r’uh’ê ku niha jî nava wan merivada ya xwe dike, yêd ku ne gur’a Xwedêda ne[+]. 3Em h’emû jî wextekê pey wan tişta diçûn, bi dilhavijîyêd binyat’a merivayê dijît û dil û fikirêd mer’a çi derbaz dibûn me ew dikirin û binyat’a xweda jî hêjayî xezeba Xwedê bûn, çawa yêd mayîn[+]. 4Lê Xwedêyê ku xweyê r’e’ma dewlemend e, bi h’izkirina Xweye mezin, bi k’îjanê em h’izkirin,[+] 5gava em hê ji dest neheqîyêd xwe mirî bûn, Ewî t’evî Mesîh em sax kirin. Bi k’eremê[†] hûn xilazbûyî ne![+] 6Yektîya Wîda em ji mirinê r’akirin û t’evî Wî em li dîyarê e’zmana dane r’ûniştandinê, bi saya Mesîh Îsa[+]. 7Wî ev yek kir, wekî li nava wan zemanêd ku wê bên, dewlemendtîya k’erema Xweye bêhimber, hindava meda bi saya Mesîh Îsa, bi şîrinayî bide k’ifşê. 8Çimkî bi k’eremê hûn xilazbûyî ne, pê bawerîyê û ev yek ne ji we ye, lê dayîna Xwedê ye[+]. 9Ev yek ne ji kirina ye, wekî yek p’eyê xwe bide[+]. 10Belê em çêkirîyêd Wî ne, yektîya Mesîh Îsada xuliqî, bona kirinêd qenc, ya ku Xwedê pêşda hazir kir, ku em wanda bimînin[+].


H’emû bawermend bi saya Mesîh yek in

11Hûn ku e’silê xweda necihû ne û ji alîyê cihûyada «bê sinet[†]» dihatine h’esabê, yêd ku xwexa xwe «sinetkirî» h’esab dikirin, bi sinetîya qalibe bi desta kirî, awa bîr bînin ku hûn hingê çi bûn[+]. 12Hingê hûn bê Mesîh û xerîb bûn hindava bajarvantîya Îsraêlda[†] û ji peymana[†] û sozêd wan dûr bûn û vê dinêda jî bê guman û bê Xwedê bûn[+]. 13Lê hûn ku wextekê dûrî van yeka bûn, niha t’evî Mesîh Îsa bûne, bi xûna Mesîh hûn nêzîk bûne[+]. 14Çimkî Ew e e’dilayîya me, ku her du, cihû û necihû kirine yek. Ewî dîwarê navbir’îyê, awa gotî dijminatî bi bedena Xwe xirab kir[+] 15û t’emî û e’mirêd Qanûna Mûsada[†] betal kirin, wekî yektîya Xweda, ji her duya cihû û necihû merivekî nû bixuliqîne û bi vî awayî bike e’dilayî[*][+] . 16Û Mesîh bedenekêda her du t’evî Xwedê bi xaçê[†] Xwe li hev anîn, çimkî bi wê kirinê dijminatî k’okêva r’akir[*][+] . 17Û hat Mizgînîya e’dilayîyê da we necihûyêd dûrî Xwedê û cihûyêd nêzîkî Wî[*] . 18Çimkî bi saya Wî, îzina me her duya jî heye, bi R’uh’ekî nêzîkî Bavê bin.

19Awa hûn îdî ne xelq û xerîb in, lê bajarvantîya we t’evî cime’ta Xwedê ye û neferêd mala Xwedê ne[+]. 20Hûn ser wî r’ik’inê şandîya û p’êxembera avakirî ne, kevirê e’nîşka[†] k’îjanî Mesîh Îsa Xwexa ye[+]. 21Bi Wî t’emamîya avayî pêva cî bi cî bona Xudan p’aristgeheke[†] pîroz bilind dibe[+]. 22Bi Wî hûn jî bi hevr’a têne avakirinê, çawa xana Xwedê bi R’uh’ê Pîroz[+].

### 3


Pawlos, şandîyê necihûya

1Bona vê yekê ez Pawlos bona Mesîh Îsa girtî me, bona we necihûya[+]... 2Gerekê we bihîstibe, ku ev wek’îltîya k’erema Xwedê bona we minr’a hatîye dayînê[+]. 3Ev sur’a bi dayînekê li ber min hate vekirinê. Min li jorê kin wer’a nivîsî[+] 4û gava hûn bixûnin, hûnê bikaribin bizanibin ku ez çawa sur’a Mesîh fe’m dikim[*] . 5Eva sur’a dewrêd bihurîda li ber bendêd dinê venebûye, çawa niha bi R’uh’ê Pîroz li ber şandî û p’êxemberêd Wîye pîroz vebûye. 6Eva sur’a vebû, wekî necihû pê Mizgînîyê t’evî Îsraêlê war bin, bibine bedenek û xweyîp’arêd sozê Wî bin, bi saya Mesîh Îsa[+].

7Ez bûme berdestîyê vê Mizgînîyê, anegorî dayîna ji k’erema Xwedê, ya ku bi kirina qewata Wî minr’a hatîye dayînê[+]. 8Belê ez ku ji nava cime’ta Xwedêda ji yê herî biç’ûk kêmtir im, lê ev k’erem minr’a hatîye dayînê, ku nava necihûyada dewlemendtîya Mesîhe ne li ber h’işa dannasîn kim[+] 9û li ber h’emûya vekim, ku çawa t’ivdîra sur’a Xwedê tê xebatê, ya ku hê dewrêd berêda cem Xwedêyê ku her tişt e’firandîye, veşartî mabû[+]. 10Meremê Xwedê ev bû, wekî niha serwaxtîya Xweye cûr’e-cûr’e, bi destê civînê[†] li serwêrtî û h’ukumetêd dîyarêd e’zmanava e’yan bike,[+] 11anegorî qirara Wîye hê dewrêd berêda, ya ku Wî bi destê Mesîh Îsa, Xudanê me kir. 12Yektîya Mesîhda û pê wê bawerîya meye ser Wî em dikarin bi mêrk’îmî û r’ûvekirî nêzîkî Xwedê bin[+]. 13Awa ez ji we hîvî dikim, ku hûn ber xwe nek’evin, bona wan cefayêd ku ez bona we dik’işînim. Evana bona r’ûmeta we ne[+].


H’izkirina Mesîh

14Bona vê yekê ez li ber Bav çok didim, 15ji k’îjanî her qebîleke e’rd û e’zmana navê xwe distîne. 16De bira Ew weke dewlemendtîya r’ûmeta Xwe qewatê bi saya R’uh’ê Xwe bide we, ku hûn k’ûrayîya dilê xweda bişidin,[+] 17bi bawerîyê Mesîh dilê weda bijî û hûn h’izkirinêda r’aw[†] û r’ik’inê xwe bavêjin,[+] 18ku t’evî t’emamîya cime’ta Xwedê bikaribin fe’m bikin, ku berayî, dirêjayî, bilindayî û k’ûrayîya h’izkirina Mesîh çi ye. 19Belê bira hûn h’izkirina Mesîh nas kin, ya ku ji her h’iş-aqilî zêdetir e, wekî hûn t’emamîya Xwedêva t’ijî bin[+].

20Awa şikir ji Wîr’a be, Yê ku dikare her tiştî hê zêde ke, ne çawa em dixwazin yan difikirin, bi wê qewata ku nava meda dixebite,[+] 21şikir ji Wîr’a nava civînêda, bi saya Mesîh Îsa, h’emû zemanîda, h’eta-h’etayê! Amîn[†][+].

### 4


Em h’emû jî bedenek in

1Awa ezî girtîyê bona navê Xudan, hîvî ji we dikim, ku hûn usa bijîn, çawa layîqî wê gazîyê ye, k’îjanêr’a hûn hatine gazîkirinê[+]. 2Hûn bi t’emamîya milûktîyê û şkestî, bi sebirê h’izkirinêda li ber hev daxin[*][+] . 3Bice’dînin, ku yektîya R’uh’ pê hevgirêdana e’dilayîyê xwey kin[+]. 4Çawa beden yek e û R’uh’ yek e, hûn jî gumanekêr’a hatine gazîkirinê[+]. 5Xudan yek e, bawerî[†] yek e, nixumandin[†] yek e,[+] 6Xwedê yek e, Ew Bavê h’emûya ye, ku ser h’emûyar’a ye, bi h’emûya ya Xwe dike û nava h’emûyada ye[+].

7Belê ji me her kesîr’a jî k’erem hatîye dayînê, çawa Mesîh p’arevekir[+]. 8Bona vê yekê tê gotinê:

«Gava hilk’işîya çû jorê,
hêsîr t’evî Xwe birin
û p’êşk’êş[†] dane meriva»[*][+] .

9Ev «hilk’işîya» çi tê h’esabê? Dixwaze bêje, ku Ew pêşda berjêrî wê dinya jêrin bû[+]. 10Ewê ku berjêr bû, hema Ew e, Yê ku Xwe da fêza h’emû e’zmana, wekî her tiştî h’izûrîya Xweva t’ijî ke[+]. 11Eva Ew bû, Yê ku p’êşk’êş dane meriva, ku hinek bibine şandî, hinek p’êxember, hinek mizgîndar, hinek jî se’vî û dersdar[+]. 12Ewî ev yek kir, wekî cime’ta Xwedê şixulêd xizmetk’arîyêr’a hazir be, bona avabûna bedena Mesîh,[+] 13h’eta ku em h’emû jî bigihîjine wê yekê, ku bawerîyê û Kur’ê Xwedê[†] naskirinêda t’ifaq[†] bin, bibine merivêd gihîştî, t’am weke bejin-bala Mesîh[+].

14Wekî usa ye ji vir şûnda em nebine mîna zar’oka ku ji pêla virda-wêda dik’evin û bi derewêd meriva ber bayê her hînkirinekê dik’evin, yêd ku bi fêlbazîya dixapînin û dixalifînin[+]. 15Lê r’astîyê pê h’izkirinê bêjin[*] , her alîyada bigihîjine sêrî, ku Mesîh e[+]. 16Ji Wî t’emamîya bedenê hevva ne û h’emû jî bi alîk’arîya her sêvikekê hevva girêdayî ye. Û gava her p’areke bedenê şixulê xwe dike, h’izkirinêda xwexa digihîje û mezin dibe[*] .


Jîyîna nûye t’evî Mesîh çawa endemêd Bedena wî

17Awa ez vê yekê mêrk’îmî dibêjim û bi navê Xudan t’emî li we dikim, ku hûn îdî t’u cara wê r’êda neçin, çawa p’ûtp’arist[†] bi fikirêd xweye p’ûç’ diçin[+]. 18Ewana fe’mêd xweda şûna r’eşva çûn û ji jîyîna Xwedê dûr k’etine, ji dest nezanîya nava xwe û serh’işkîya xwe[+]. 19Şerma r’ûyê xwe unda kirine û usa xwe dane doxînê, h’eta ku her cûr’e kirinêd h’eram[†] dikin û t’êr nabin[+].

20Lê we Mesîh usa nas nekir! 21Belê we bona Wî bihîstîye jî û çawa yêd p’ara Îsa, hûn wê r’astîya nava Wîda hîn bûne. 22De hûn xeysetê xweyî berê ji xwe dûr xin, wî merivê kevinî ku bi havijîyêd h’ilek’arva dêrisbûyî ye[*][+] 23û bi r’uh’ û fikirêd xweda nûyejîyîn bin,[+] 24merivê nû li ser xwe wergirin, ku kirasê Xwedêda bi heqî û h’elalîya bê qelpî xuliqî ye[*][+] .

25Awa derewa ji xwe dûr xin, ji we her yek hevalê xwer’a r’ast xeber de[*] , çimkî em bi hevr’a endemêd Bedena Mesîh ne[+]. 26Heger hûn hêrs k’evin, guna nekin[*] , bira r’o ser hêrsa wer’a neçe ava[+] 27û cî nedine mîrêcin[†][+]. 28Ewê ku dizîyê dike, bira îdî nedize, lê bi xûdana xweye h’elal bi destêd xwe bixebite, ku bikaribe dest bavêje k’etîya jî[+]. 29Bira ji devê we qet xebereke xirab derneyê, pêştirî tiştêd ku kêrî guhdara tên û k’arê didine wan[+]. 30Û R’uh’ê Xwedêyî Pîroz neêşînin, bi K’îjanî hûn bona R’oja Azayîyê hatine morkirinê[+]. 31De bira her te’layî, hêrs, berzeqî[†], qar’e-qar’ û gotinêd ner’êda ji we dûr bin t’evî her cûr’e k’în-boxîyêva[+]. 32Û hevr’a şîrin û dilşewat bin, li hev bibaxşînin, çawa Xwedê bi Mesîh baxşande we[+].

### 5


Çawa ç’e’v bidine Xwedê

1Awa ç’e’v bidine Xwedê, çawa zar’êd h’izkirî[+] 2û xwe li h’izkirinê bigirin, çawa Mesîh jî em h’iz kirin û jîyîna Xwe bona me da, Xwedêr’a bû h’edî[†] û qurbana[†] bînxweş[+].

3Lê h’eta navê qavîyê[†] û her h’eramîyê, yan timayê jî gerekê nava weda neyê hildanê, çawa li cime’ta Xwedê nak’eve[+]. 4Usa jî gotinêd bême’rîfetî, yan bêfe’mî, yan h’enekêd qelpê xirab, ku li we nak’evin, bira ji devê we derneyên, lê dewsê şikirdarî[+]. 5Hûn vê yekê zanibin ku t’u qav, yan h’eram, yan timak’ar (ku p’ûtp’arist[†] e) P’adşatîya Mesîh û Xwedêda war nabe[+]. 6Bira t’u kes bi xeberêd p’ûç’ we nexapîne, çimkî bona van tişta hêrsa Xwedê li wan merivêd neguhdar r’adibe[+]. 7Awa hûn t’evî yêd usa nebin![+] 8Hûn jî wextekê te’rî bûn, lê niha hûn ku p’ara Xudan in, r’onayî ne. Awa mîna zar’êd r’onayê bijîn,[+] 9(çimkî berê r’onayîyê ji her qencîyê, heqîyê û r’astîyê dibe) 10û bizanibin ku çi li Xudan xweş tê[+]. 11T’evî wan kirêd bêbere te’rîyê nebin, lê wan ser avê xin,[+] 12çimkî bona wan tiştêd ku ewana bi dizîva dikin şerm e jî ku bê xeberdanê. 13Lê gava her tişt tê ber r’onayê, aşkere dibe,[+] 14çimkî her tiştê ku aşkere dibe, dibe r’onayî. Bona vê yekê hatîye gotinê:

«Xewixîyo, h’işyar be!
Ji nav mirîya r’abe
û Mesîh wê te r’onayî ke»[*][+] .

15Awa binihêr’in ku hûn nigê xwe fesal bavêjin, nebine mîna bêfe’ma, lê mîna serwaxta[+]. 16Dest bidine ber wext, çimkî zemanî xirab e[*] . 17Bona vê yekê bêfe’m nîbin, lê belê bizanibin çi ye qirara Xudan[+]. 18Û bi şeravê serxweş nebin, ku e’mirê mêriv p’ûç’ dike, lê bi R’uh’ê Pîrozva t’ijî bin[+]. 19Zebûr û dirozga, stiranêd r’uh’anî hevdur’a bêjin, bistirên û dilê xweda Xudanr’a bilovînin[*][+] . 20Her gav bona her tiştî r’azîbûnê bidine Bav Xwedê, bi navê Xudanê me Îsa Mesîh[+].


Borcdarîya jin û mêra

21[•]Bi xofa Mesîhe nava xweda li ber hevdu xwe bişkênin.

22K’ulfetno, usa xwe li ber mêrêd xwe bişkênin, çawa li ber Xudan[*] ,[+] 23çimkî mêr serê jinê ye, çawa Mesîh jî serê civînê[†] ye û Xwexa Xilazkirê[†] bedena Xwe ye[+]. 24Û çawa civîn li ber Mesîh xwe dişkêne, bira usa jî jin her tiştîda ber mêrê xwe şkestî be.

25Mêrno, jinêd xwe h’iz bikin, çawa ku Mesîh civîn h’iz kir û jîyîna Xwe ber wêva da[*] ,[+] 26wekî wê bi xeberê buhurtî-jibare ke, pê avê bişo[*] ,[+] 27ku civînê li ber Xwe qeşeng bide sekinandinê, ku t’u lek’e yan qerç’imok, yan tiştekî mîna van ser t’unebe, lê paqij û bêqusûr be[+]. 28Usa jî gerekê mêr jina xwe h’iz bike, çawa bedena xwe. Yê ku jina xwe h’iz dike, ew xwe h’iz dike. 29Çimkî bedena t’u kesî ber ç’e’vê wî ne r’eş e, lê wê t’êr dike û xwey dike, çawa Mesîh jî civînê, 30çimkî em endemêd bedena Wî ne[+]. 31Çawa nivîsar e:

«Bona vê yekê mêr wê dê û bavê xwe bihêle, xwe li jinê bigire û her du wê bibine bedenek»[*][+] .

32Eva sur’a k’ûr e, lê ez gotina xwe tînime ser Mesîh û civînê. 33Belê ji we her kes jî bira jina xwe h’iz bike çawa xwe û jin ji mêrê xwe xof bike[+].

### 6


T’emîyêd bona zar’a û dê-bava

1Zar’no, çawa bawermendêd Xudan gur’a dê û bavê xweda bin, çimkî ev yek r’ast e[*][+] . 2«Qedirê dê û bavê xwe bigire» ku ev e t’emîya pêşin t’evî sozdayînê, 3«wekî çerxa te r’ast be û ser e’rdê e’mirê te dirêj be»[*][+] . 4Û hûn bavno, zar’êd xwe hêrs neêxin, lê wan bi şîret û hînkirina Xudan mezin kin[*][+] .


Xulam û axa

5Xulamno, bi xof û tirs, dilê sax gur’a xweyîyêd xweye vê dinêda bin, çawa gur’a Mesîhda[*] ,[+] 6ne ku bi xulamtîya li ber ç’e’va, ku li meriva xweş bên, lê çawa xulamêd Mesîh bi dil qirara Xwedê biqedînin[+]. 7Bi r’ezedilî xulamtîyê bikin, çawa Xudanr’a, ne ku merivar’a. 8Hûn zanin ku her kes, heger xulam be, heger aza, çi qencîyê ku bike, weke wê jî wê ji Xudan bistîne[+].

9Hûn jî xweyîno, hindava wanda usa bin. Dest ji gef-gur’îyê bikin. Hûn zanin ku Xweyê wan jî, Yê we jî li e’zmana ye û cem Wî t’u firqî t’une[*][+] .


Ç’ekêd Xwedê

10Heyneser, yektîya Xudanda qewat bin, bi zorayîya qewata Wî. 11Her ç’ekê Xwedê li xwe kin, ku hûn bikaribin miqabilî h’unurêd mîrêcin[†] bisekinin[+]. 12Çimkî şer’ê me ne miqabilî xûn û goşt e, lê miqabilî serwêrtî û h’ukumetîya ye, miqabilî mîrêd vê dinya te’rî ye û miqabilî ordîyêd r’uh’anîye xirabe li dîyarê e’zmana ne[+]. 13Bona vê yekê ç’ekêd Xwedê hildin, ku hûn bikaribin li ber r’oja oxirmê giran bisekinin û piştî kirina her tiştîr’a, cîyê xweda qewîn bisekinin.

14Awa cîyê xweda bisekinin, r’astîyê mîna k’emberê li pişta xwe bişidînin, heqîyê mîna zirih’ê li sîngê xwe wergirin[*][+] 15û sol nigêd weda, bona Mizgînîya e’dilayîyê hazir sekinî bin[*][+] . 16Li ser her tiştîr’a jî bawerîyê mîna mert’alê bigirine xwe, bi k’îjanê hûnê bikaribin h’emû tîrêd agirîye ku yê Xirab davêje, bitemirînin[+]. 17Û xilazbûnê mîna k’umzirih’ê hildin, mîna şûr jî xebera Xwedê, ku ji R’uh’ê Pîroz e[*][+] . 18Bi h’emû dua û r’eca her gav dua bikin pê R’uh’ê Pîroz. Ser vê yekê h’işyar bimînin û bona t’emamîya cime’ta Xwedê t’imê dua bikin[+]. 19Û bona min jî dua bikin, ku gava ez xeber dim, gotinek minr’a bê dayînê, wekî mêrk’îmî sur’a Mizgînîyê e’yan kim,[+] 20bona K’îjanê ez bi van qeydê xwe qasidîyê dikim. Dua bikin, wekî ez bona Wê turuş kim xeber dim, çawa lazim e[+].


Silavêd axirîyê

21[•]Wekî hûn jî bona min bizanibin, haş ji h’al-h’ewalê min hebin, Tixîkoyê birayê delal û qulixk’arê amin yektîya Xudanda wê her tiştî wer’a bêje[+]. 22Ez bona wê yekê wî ser weda dişînim, wekî hûn haş ji me hebin û ew bi vê yekê dil bide we[+].

23De bira e’dilayî û h’izkirin bawerîyêva t’evayî ji Bav Xwedê û Xudan Îsa Mesîh li xûşk-bira be. 24Bira k’erem t’evî wan h’emûya be, yêd ku bi h’izkirina bê xilazî Xudanê me Îsa Mesîh h’iz dikin.

## FÎLÎPÎ

### FÎLÎPÎ

FÎLÎPÎ


[1]

[2]

[3]

[4]


NE’MA PAWLOS FÎLÎPÎYAR’A


Pêşgotin

Pawlosê şandî eva ne’ma ji kelê civîna bajarê Fîlîpyar’a nivîsîye. Ev civîn, civîna pêşin bû, ya ku axa Ewropayêda, qeza Mekedonya bin Împêratorîya R’omayêda h’îmê wê hate avîtinê. Ev ne’me hingê hate nivîsarê, gava dannasînkirêd miqabilî Pawlos civînêda tiştêd şaşe miqabilî hînkirina Mizgînîyê hîn dikirin û Pawlos gelekî ber xwe dik’et. Lê alîyê dinva jî em vê ne’mêda guman û eşqeke mezin alîyê Pawlosda dibînin, ji wê bawerîya wîye ser Îsa Mesîh.

Sebebeke din jî bona nivîsara vê ne’mê hebû ku Pawlos bona bawermendêd Fîlîpyayêda r’azîbûnê dide Xwedê, wekî nava tengasîyêd wîda wana k’omek dabûne wî (4:10-20). Usa jî xuya dibe ku Pawlos xwestîye vê mecalê bide xebatê, wekî bawermend xîret û e’gît bin, tengasîya wî û xwe nenihêr’in. Ew hîvî dike, ku nava wanda t’ifaq hebe û mîna Mesîh şkestî bin, ne k’ubar û babax bin. Ew bîr tîne ku yektîya Mesîhda bi k’erema Xwedê jîyînê pê bawerîyê distînin, ne ku pê qedandina Qanûna Mûsa. Pawlos derheqa wê eşq û şabûnêda dibêje, k’îjanê ku Xwedê dide wan, yêd ku yektîya Îsa Mesîhda dijîn (serê 2-a). Serê 3-da, fîlîpîya t’eglîfî wê derecê dike, ku ew bice’dînin bigihîjine meremê jîyîna Mesîh, awa gotî p’êga Mesîhda her’in.

Eva ne’ma eşq, guman, yektî û sebira bona pêşdaçûyîna jîyîna bawermenda dide k’ifşê. Usa jî dide k’ifşê, ku Pawlosê şandî gelekî vê civînê h’iz dike û qedirê wan digire.

Pêşgotin (1:1-11)
H’alê ku Pawlos têda ye (1:12-26)
Jîyîna Mesîhda (1:27–2:18)
Şêwira bona Tîmot’êyo û Êpafrodîto (2:19-30)
H’evza xwe dijmina û qezîya bikin (3:1–4:9)
Pawlos û dostêd wîye Fîlîpyayêda (4:10-20)
Paşgotin (4:21-23)

### 1


Silavkirin

1Ji Pawlos û Tîmot’êyoyê xulamêd Mesîh Îsa,

t’emamîya cime’ta Xwedêr’a, yêd ku p’ara Mesîh Îsa ne û li alîyêd Fîlîpyayê dimînin, t’evayîya berpirsîyar û berdestîyêd civînêva[†]:[+]

2De bira k’erem[†] û e’dilayîya Xwedêyê Bavê[†] me û Xudan[†] Îsa Mesîh li we be.


Duayê Pawlos

3Ez şikirîya xwe Xwedêyê xwe tînim gava her gav we bîr tînim,[+] 4t’imê nava h’emû duayêd xweda, bona we h’emûya bi dilê şa dua dikim, 5çimkî hûn r’oja pêşinda h’eta îro t’evî şixulê Mizgînîdayînê bûne[+]. 6Û ez vê yekêda guman im, Ewê ku dilê weda dest bi şixulê Xweyî qenc kirîye, wê h’eta R’oja hatina Mesîh Îsa jî bigihîne sêrî[+]. 7Hûn dilê minda ne û heq e jî ku ez bona we h’emûya aha bifikirim. Çimkî hûn h’emû jî t’evî wê k’eremê[†] bûne, ya ku ji Xwedêda minr’a hatîye dayînê, çawa ez niha qeydada me, usa jî bona Mizgînîyê sekinî bûm û min ew dida makkirinê[+]. 8Xwedê şe’dê min e, ku ez bi h’uba Mesîh Îsa çiqasî h’eyra we h’emûyada me[+].

9Û ez vê duayê dikim, ku h’izkirina we hê-hê bi zanebûn û serwaxtîya[†] gihîştîva zêde be,[+] 10wekî k’îjan here qenc e, hûn wê bibijêrin. Hingê hûnê R’oja hatina Mesîhda şîrh’elal û bêlek’e bin 11û bi saya Îsa Mesîh bi berêd heqîyêva t’ijîbûyî bin, bona r’ûmet û pesinê Xwedê.


Jîyîn Mesîh e

12Ez dixwazim ku hûn bizanibin xûşk-birano, wekî çi ku hate serê min, ewê hê k’ar da pêşdaçûyîna Mizgînîyê. 13Awa t’evayîya k’oma k’oç’ikserêva, usa jî h’emûyêd mayînva e’yan e ku ez bona navê Mesîh nava van qeydada me[+]. 14Û dilê p’ir’anîya bawermenda jî bi van qeydêd min yektîya Xudanda şidîyan, ku hê bi mêrk’îmî xebera Xwedê bê xof û tirs bêjin[+].

15R’ast e hinek ji h’evsûdîyê û mixenetîyê Mesîh dannasîn dikin, lê hinek jî ji nêta qencîyê[+]. 16Evana ji h’izkirinê dannasîn dikin, çimkî ew zanin ku ez ser vî qulixî[†] hatime danînê, ku piştgirîyê Mizgînîyê bikim. 17Lê yêd mayîn bona hevr’ik’îyê Mesîh dannasîn dikin, ne bi dilê r’ast. Ew difikirin, ku tengasîyê[†] ser qeydêd minda zêde kin.

18Lê firqî t’une! Çawa jî bibe, heger ewana bi qelpîyê yan bi r’astîyê Mesîh dannasîn dikin, ez bi vê yekê şa me. Belê ezê şa bim jî, 19çimkî ez zanim ku ev yek wê axirîyê li ber azabûna min k’eve, bi duayêd we û alîk’arîya R’uh’ê Îsa Mesîh[+]. 20Ez guman û ç’e’vnihêr’îya vê yekê me, ku t’u tiştîva ezê şermî nemînim, lê belê hê mêrk’îmî bim, çawa her gav usa jî niha pesinê Mesîh bi qalibê min bê dayînê, heger bi mirina min be, yan jî bi jîyîna min be[+]. 21Çimkî bona min jîyîn Mesîh e û mirin jî k’ar e. 22Heger jîyîna vî qalibîda hê k’arê dide şixulê min, ez nizanim k’îjanî bibijêrim. 23K’etime nava du kevira: Ez h’izret im ku ji vî qalibî derêm, her’ime cem Mesîh, minr’a eva hê gelekî qenc e,[+] 24lê mayîna mine vî qalibîda hê bona k’ara we ye. 25Ez vê yekê ku bê şik bawer dikim, lema jî zanim ku ezê bimînim, t’evî we h’emûya bim, wekî hûn hê pêşda her’in û bawerîyêda[†] şa bin. 26Awa gava ez dîsa bême cem we, hûn pê min bi saya Mesîh Îsa hê fir’naq bin.

27Lê t’enê çawa layîqî Mizgînîya Mesîh e, hûn xwe usa xwey kin, ku heger ser weda bêm û we bibînim yan dûrva bibihêm bizanibim ku we bi r’uh’ û dilekî pişt daye pişta hev, bona şer’k’arîya bawerîya Mizgînîyê sekinî ne[+]. 28T’u alîyava ji peyk’etîyêd xwe venek’işin. Ev yek nîşaneke undabûna wan û xilazbûna[†] we ye û ev jî ji Xwedê ye. 29Eva k’erema Xwedê bona xatirê Mesîh daye we, wekî ne ku t’enê hûn bawerîya xwe Wî bînin, lê bona Wî cefê jî bik’işînin[+]. 30Niha jî hûn nava wî şer’îda ne, k’îjan ku we ser min dît û niha bona min dibihên[*][+] .

### 2


Xwenimizkirina Mesîh û mezinayîya wî

1Awa heger t’evbûna weye t’evî Mesîh bîna ber we ye, heger h’izkirina Wî dil dide ber we, heger R’uh’ê Pîroz[†] we dike yek[*] , heger dilşewatî û r’e’ma we heye, 2eşqa dilê min bi t’ifaqa[†] xwe hûn bigihînine sêrî: Bira ew h’izkirina nava weda be û ser nêt û fikirekê bin[+]. 3Tiştekî bi hevr’ik’îyê nekin û li navê xwe neger’in, lê ji we her yek bi milûktîyê hevalê xwe ser xwer’a bigire[+]. 4T’enê li k’ara xwe neger’in, lê bira her kes li k’ara hevalê xwe jî biger’e[+]. 5Mesîh Îsa ser çi nêt-fikirê bû, ji we her kes jî usa bifikire:

6Ew ku binyat’a Xweda Xwedê bû,
pey wê yekê nek’et, ku bima weke Xwedê,[+]
7lê Xwexa Xwe şkênand,
k’ete binyat’a xulamekî
û bû mîna meriva[†],
k’ete dilqê însên[+].
8Ewî Xwe nimiz kir,
h’eta mirinêr’a jî qayl bû,
ew jî mirina ser xaçê[†][+].
9Bona vê yekê Xwedê Ew hê bilind kir
û navekî usa p’êşk’êşî[†] Wî kir,
ku ji h’emû nava bilindtir e,[+]
10wekî her çok li ber navê Îsa bitewe,
heger li e’zmên be,
heger ser dinê be,
heger li dîyarê mirîya[†] be[+]
11û her zar-ziman îqrar ke,
ku Îsa Mesîh Xudan e,
bona r’ûmeta Bav Xwedê[*] .


Dinyayêda mîna steyrka biç’irûsin

12Awa delalîyêd minno, çawa ez nava weda bûm hûn t’imê guhdar bûn, niha hê gelekî guhdar bin, gava ne nava weda me. Bona xilazbûna xwe bi xof û tirs bixebitin, ku wê yekê bigihînine sêrî, 13çimkî Xwedê Xwexa vê yekê dike dilê we, ku hûn dixwazin û dikin, çawa li Wî xweş tê[+].

14Her tiştî bê bîntengî û bê şer’ û de’w bikin, 15wekî hûn nava vî nisilê[†] neheq û xalifîda[†] bêlek’e û bêqusûr, zar’êd Xwedêye bêsûc bin. Nava vanda şewq bidin mîna r’onayêd e’zmana[*] ,[+] 16çawa yêd xebera jîyînê hilgirtî. Ezê hingê R’oja hatina Mesîh r’ûspî bim, ku badîhewa[†] nebezîme û badîhewa nexebitîme[+]. 17Belê heger cî bê ku xûna min ser wê bawerîya weda bê r’êtinê, ya ku xizmetk’arîya weda çawa qurban[†] Xwedêr’a tê dayînê, ezê şa bim û t’evî eşqa we bim[+]. 18Usa jî hûn şa bin, t’evî eşqa min bin.


Tîmot’êyo û Êpafrodîto

19Gumana min ser Îsa Xudan heye, ku ezê zûtirekê Tîmot’êyo ser weda bişînim, ku dilê min r’ih’et be, gava ez h’alê we pê bih’esim[+]. 20Ez dilê xwer’a yekî mîna wî nabînim, ku bona h’alê we mîna pêşewitîkî xem bixwe. 21Çimkî yêd mayîn her kes li pey k’ara xwe k’etîye, ne ku ya Îsa Mesîh[+]. 22Lê hûn xwexa zanin ku ew yekî çawayî cêr’ibandî ye û xwexa t’evî min Mizgînîdayînêr’a usa xizmetî kir, çawa kur’ bavêr’a[+]. 23Awa nêta min heye, ku ez ewî zû bişînime cem we, gava ez haş ji h’al-h’ewalê xwe hebim. 24Û ez Xudanda guman im, ku ezê xwexa jî zûtirekê ser weda bêm.

25Lê min usa r’ê têr’a dît, wekî ez wî birayê me Êpafrodîto bişînime cem we, yê ku t’evî min xebitî û şer’ê xwe kir, k’îjan we şandibû ku k’omek bida min[+]. 26Ewî jî gelekî bîra we kirîye û ber xwe dik’eve, wekî we bona nexweşîya wî bihîstîye. 27R’astî jî ew nexweş k’et, çû ber derê mirinê. Lê Xwedê li wî hate r’e’mê, ne ku t’enê li wî, lê usa jî li min, wekî ser k’ederê k’eder ser minda neyê. 28Bona vê yekê ez wî bi dil dişînim, wekî hûn wî bibînin, dîsa şa bin û ez ber xwe nek’evim. 29Awa bona xatirê navê Xudan ewî bi t’emamîya eşqa dilê xwe qebûl kin. Qedirê yêd mîna wî giran bigirin,[+] 30çimkî ew bona şixulê Mesîh h’eta ber derê mirinê jî çû û destê xwe ji e’mirê xwe jî k’işand, wekî dewsa wê xizmetk’arîya ku weyê minr’a bikira ewî xwexa bikira.

### 3


R’îya r’aste bona xilazbûnê

1Heyneser xûşk-birayêd min, bi Xudan şa bin! Ez aciz nabim ku dîsa wan tişta wer’a dinivîsim, lê ew bona bêxofîya we ye[+]. 2H’evza xwe ji «se-kûç’ika» bikin, h’evza xwe ji p’alêd xirab bikin, h’evza xwe ji wan bikin, yêd ku qalib dibir’in, sinet[†] dikin[+]. 3Çimkî sinetîya r’ast ya me ye, ku bi R’uh’ê Xwedê em dih’ebînin[*] û bi Mesîh Îsa difir’in. Gumana me ne ser nav-nîşanêd qalib e,[+] 4lê r’ast bêjim ez dikarim gumana xwe bidime ser wan nav-nîşanêd qalib. Heger yek difikire, ku gumana wî ser qalib heye, ya min hê zêde heye[+]. 5R’oja h’eyşta sinet bûme, ji r’ik’inyata Îsraêl[†] im, ji qebîla Binyamîn[†], îbranî[†] me û kur’ê îbranîya, alîyê Qanûnêda fêrisî[†][*] ,[+] 6min k’erbî xîretê civîna Xwedê dizêrand, hindava wê r’astbûna ku ji Qanûnê tê ez bêlek’e bûm[*][+] . 7Lê çi ku k’ara min bû, min bona Mesîh zîyan h’esab kirîye. 8Û serda jî ez her tiştî zîyan h’esab dikim û himberî vê yekê nakim, ku Xudanê xwe Mesîh Îsa nas bikim, ku k’ara ser k’ara ye! Bona xatirê Wî ez ji her tiştî qetîyam û çawa gemar h’esab dikim, wekî Mesîh qazinc kim 9û t’evî Wî bibime yek. Îdî ev r’astîya[†] min, ne ku ji qanûnqedandina min tê, lê ji Xwedê ye, ya ku h’îmê wê ji bawerîya ser Mesîh e[+]. 10Ez dixwazim Wî û qewata r’abûna Wîye ji mirinê nas kim û t’evî cefayêd Wî bim, bik’evime h’alê mirina Wî,[+] 11ku bi awayîkî bikaribim bigihîjime r’abûna mirîya.


R’evîna berbi meremê xwe

12Ez nabêjim ku ez îdî gihîştime meremê xwe yan jî îdî k’amil bûme, lê ez pey k’etime, ku wê xelatê qazinc kim, bona k’îjanê Mesîh Îsa ez qazinc kirime[+]. 13Xûşk-birano, ez xwe h’esab nakim, ku min ew yek qazinc kirîye, lê serî ew e, ku ez tiştêd pişt xweva hiştî bîr bikim, xwe bavêjime yêd pêşîya xwe, 14dice’dînim bigihîjime meremê xwe, wê lecxelata jorçûyînê, awa gotî gazîya Xwedêye bi saya Mesîh Îsa bistînim[+].

15Awa ji me h’emûya, îdî k’î «gihîştî» ye, gerekê aha bifikire. Lê heger tiştekî din jî dilê weda hebe, ewê yekê jî Xwedê wê ber we veke[+]. 16Lê t’enê em gihîştine çi derecê, anegorî wê yekê bijîn.

17Ç’e’v bidine min xûşk-birano û dîna xwe bidine wan, yêd ku usa xwe xwey dikin, çawa ku me bi r’abûn-r’ûniştina xwe nîşanî we kirîye[*][+] . 18Çimkî gelek jîyîna xweda dijminêd xaçê Mesîh in, bona k’îjana min gelek cara wer’a gotîye, niha jî bi girî dibêjim. 19Axirîya wan undabûn e, xwedêyê wan zikê wan e û kirêd wane şermî jî r’ûmeta wan e. Ewana t’enê ser tiştêd vê dinê difikirin[+]. 20Lê welatê me li e’zmana ye, ji k’u em ç’e’vnihêr’îya Xilazkir[†], Xudan Îsa Mesîh in[+]. 21Ewê qalibê meye t’engezar biguhêze û bike mîna qalibê Xweyî xweyîr’ûmet, bi wê qewata ku dikare her tiştî bike bindestê Xwe[+].

### 4


T’emîyêd axirîyê

1Niha xûşk-birayêd mine şîrin û h’eyran, hûn in şabûn û k’ofîya[†] serê min delalno, yektîya Xudanda aha qewîn bimînin.

2Ez hîvî ji Eyodîyayê dikim û hîvî ji Sintîxayê dikim, çawa t’evî Xudan yekbûyî bira li hev bên[+]. 3Belê ez hîvî ji te jî dikim hevalbarê minî amin, tu jî alî wan k’ulfeta[†] bike. Evana t’evî min xebata Mizgînîdayînêda xûdan r’êtine, usa jî t’evî Klêmês û heval-xebatêd mine mayîn, ku navêd k’îjana k’itêba jîyînêda nivîsar in[+].

4T’imê pê Xudan şa bin, dîsa dibêjim t’imê şa bin![+] 5Bira berbihêrîya we h’emû merivava e’yan be. Xudan nêzîk e[*][+] . 6Bona t’u tiştî xem nekin, lê xwestina we bira bi dua-dirozga, r’azîbûnêva t’evayî, Xwedêva e’yan be[+]. 7Û e’dilayîya Xwedê ku ji her h’iş-aqilî derbaztir e, wê dil û fikirêd we yektîya Mesîh Îsada xwey ke[+].

8Heyneser xûşk-birano, çi ku bi r’astîyê ye, çi ku bi maqûltîyê ye, çi ku bi heqîyê ye, çi ku bi h’elalîyê ye, çi ku bi xweşîyê ye, çi ku bi firasetîyê ye û her tiştêd ku e’silî û layîqî qencgotinê ne, ser van tişta bifikirin. 9Hûn ji min çi hîn bûn, we çi stand, çi bihîst û çi dît wê yekê bikin û Xwedêyê e’dilayîyê wê t’evî we be[+].


R’azîbûna Pawlos

10Ez bi saya Xudan gelekî şa me, ku we pey haqas wextr’a ez bîr anîm, bona min xem xwar. Belê we dikir jî, lê mecal nedik’ete we. 11Ne ku ez h’ewcê tiştekî me ku vê yekê wer’a dibêjim. Ez hîn bûme, ku h’emû h’alîda r’azî bim[+]. 12T’unebûnê zanim, hebûnê zanim, ez her alîyîda û her h’alîda ser vê sur’ê vebûme û hîn bûme ku r’azî bim, heger t’êr bim, heger bir’çî, yan hebûnêda bim yan jî t’unebûnêda[+]. 13Ez her tiştî bi saya Wî dikarim, Yê ku qewatê dide min[+].

14Lê we qenc kir, ku tengasîya minda k’omek da min[+]. 15Û belê hûn jî zanin gelî fîlîpîya, ku ji serê dannasînîya Mizgînîyêda gava ez ji Mekedonyayê derk’etim, t’u civînê t’evk’arîyêda destê xwe dirêjî min nekir, pêştirî we. 16Çimkî carekê-duda ew tiştêd minr’a kêrhatî we h’eta T’êsalonîkîyê jî şandin[*][+] . 17Ez ne ku tiştekî p’êşk’êş dixwazim, lê dixwazim ku k’ar ser h’esabê weda zêde be[+]. 18Min her tişt standîye û nava hebûnêda me. Ew tiştêd ku we bi destê Êpafrodîto minr’a şandine ew besî min in. Ew dayîna we bîneke xweş e, h’edîya[†] qebûl û li Xwedê xweş e[+]. 19Û Xwedêyê min wê h’emû kêmasîyêd we pê wê xizna Xweye r’ûmete ji Mesîh Îsa t’ijî ke[+]. 20Awa şikir ji Xwedê û Bavê me, h’eta-h’etayê! Amîn[†].


Silavêd axirîyê

21T’emamîya cime’ta Xwedêye p’ara Mesîh Îsa silav kin. Ew birayêd ku t’evî min in li we silav dikin[+]. 22T’emamîya cime’ta Xwedê li we silav dike, îlahî ewêd ku ji mala Qeyser[†] in[+].

23K’erema Xudan Îsa Mesîh t’evî r’uh’ê we be[*] .

## KOLOSÎ

### KOLOSÎ

KOLOSÎ


[1]

[2]

[3]

[4]


NE’MA PAWLOS KOLOSÎYAR’A


Pêşgotin

Pawlos bi vê ne’mê berbir’î civîna bajarê Kolosyayêda dibe. Kolosya nava Asya Biç’ûkda, bajarekî alîyê r’ohilata Efesê bû. H’îmê vê civînê r’ast e bi destê Pawlos nehatibû danînê, lê ji alîyê piştgirê wî Êpafrasê kolosîda. Lê Pawlos dîsa kiribû deynê stûyê xwe, wekî bona civîna Kolosyayê bêxem nîbe û ji Efesê heval-xebatêd xwe dişande wir, nava k’îjanada Êpafras jî bû (1:7; 4:12-13). Pawlos zanibû ku Kolosyayêda dersdarêd şaş hebûn ku cime’t hîn dikirin, wekî milyak’eta, xudantîya û h’ukumetîyêd jorin bih’ebînin (1:16; 2:18,[23]). Ev dersdarêd şaş usa jî hîn dikirin, ku gerekê r’aw-r’izimêd e’det xweyî kin, bêne sinetkirinê, h’eram nexwin, r’ojêd h’esabe e’zîz xwey kin, ser vê yekêr’a derbaz nebin (2:6-23).

Meremê Pawlos ne’mêda ev e, ku r’îya r’ast nîşanî bawermenda ke û vê yekê bigihîne h’emûya, ku t’enê Îsa Mesîh xilazbûna t’am dide, lê ew h’emû h’ebandin û bawerîyêd mayîn bawermenda ji wê xilazbûnê dûr dixin. Xwedê bi destê Îsa Mesîh dinya e’firand û bi Wî jî merivayê vediger’îne berbi Xwe. Îsa ser h’emû h’ukumetîyêd e’zmanar’a ye û t’enê Ew e serê civînê. T’enê yektîya Mesîhda gumana xilazbûna merivayîyê heye. Pey van şîretar’a, wekî ew haş ji xwe hebin û ji xalifandin û hînkirinêd şaşe ner’ast dûr bin, paşê p’ara ne’mêye xilazîyêda Pawlos derheqa jîyîna nûda dide k’ifşê, gerekê heleqetîya bawermendêd Mesîh hindava hevda çawa bin.

Pêşgotin (1:1-8)
Binyat’a Mesîh û kirêd Wî (1:9–2:19)
Mesîhda jîyîna nû (2:20–4:6)
Paşgotin (4:7-18)

### 1


Silavkirin

1Ji Pawlosê bi e’mirê Xwedê şandîyê[†] Mesîh Îsa û ji Tîmot’êyoyê bira,[+]

2cime’ta Xwedêr’a, wan xûşk-birayêd amine yektîya Mesîhda ku Kolosyayêda dimînin:

De bira k’erem[†] û e’dilayîya Xwedêyê Bavê[†] me[*] li we be.


Dua û şikirdayîna Pawlos

3Em t’imê gava bona we dua dikin, şikirîya xwe li Xwedêyê Bavê Xudanê[†] xwe Îsa Mesîh tînin,[+] 4çimkî me bona wê bawerîya[†] weye ser Mesîh Îsa û wê h’izkirina weye hindava t’emamîya cime’ta Xwedêda bihîstîye. 5Ev yek ji vê gumanê tê, ya ku e’zmanada wer’a tê xweyîkirinê, bona k’îjanê we bihîstîye, gava pêşda xebera Mizgînîyêye r’ast[+] 6gihîşte we. Û ew Mizgînî t’emamîya dinyayêda digihîje û ber dide, çawa nava weda jî ji wê r’ojêda, gava we bihîst û k’erema[†] Xwedê t’emamîya r’astîya wêva nas kir[+]. 7Hûn vê yekê ji hevalxulamê meyî h’izkirî Êpafras hîn bûne, ku hindava meda[*] berdestîkî Mesîhî[†] amin e[+]. 8Ewî bona wê h’izkirina ku R’uh’ daye we[*] mer’a got.

9Bona wê yekê jî ji wê r’ojêda girtî, gava me bona we bihîst, me dest ji dua û hîvîkirinê nek’işandîye, wekî hûn zanebûna e’mirê Xwedêda gihîştî bin, bi h’emû serwaxtî[†] û zanebûna r’uh’anîva t’ijî bin,[+] 10wekî hûn bikaribin xwe usa xwey kin, çawa layîqî Xudan e, her alîyava li Wî xweş bên, her qencîkirinêda xweyîber bin, bi zanebûna Xwedê bigihîjin[+]. 11Bira hûn anegorî t’emamîya wê qewata Wîye ku ji zorayîya Wîye xweyîr’ûmet tê qewat bin, ku hûn her tiştîda bi dûmika dirêj sebir bikin. Bi eşq[+] 12şikirîya xwe bidine Bavê[*] , ku hûn[*] layîqî vê yekê kirine, wekî hûn P’adşatîya r’onayêda t’evî cime’ta Wî bibine xweyîp’ar. 13Ewî em ji h’ukumetîya te’rîstanîyê xilaz kirin û cî-guhastî P’adşatîya Kur’ê Xweyî h’izkirî kirin,[+] 14pê k’îjanî[*] em aza bûn, awa gotî me baxşandina guna stand[*][+] .


K’î ye Mesîh û şixulê Wî çi ye?

15Ew e sûretê Xwedêyê ku xuya nabe,
Ew Nixurîyê ser h’emû e’firînar’a[*][+].
16Çimkî bi destê Wî her tiştêd li e’rd û e’zmana e’firîne,
çi ku xuya dibin, çi ku xuya nabin,
heger k’ursî yan xudantî bin,
heger serwêrtî yan h’ukumetî bin,
her tişt bi destê Wî û bona Wî e’firîne[+].
17Ew berî her tiştî hebû
û her tişt bi saya serê Wî cîyê xweda dimînin.
18Ew e serê Bedenê, awa gotî serê civînê[†],
destpêbûna wê û nixurîyê ji nava mirîya[*] ,
wekî her tiştîda Ew bibe Yê pêş[+].
19Çimkî li Xwedê xweş hat, ku t’emamîya binyat’a xwedêtîyê nava Wîda be[+]
20û bi Wî her tiştî t’evî Xwe li hev bîne,
heger li ser e’rdê be, yan jî li e’zmana be[*] ,
bi wê xûna Wîye ser xaçê[†] r’ijîyayî e’dilayîyê bike[+].

21Hûn jî ku wextekê ji dest fikir û kirinêd xweye xirab, xerîb û neyarêd Xwedê bûn,[+] 22lê niha Ewî bi mirina Mesîhe bedenî hûn t’evî Xwe li hev anîn, wekî we li ber Xwe pîroz[†], bêlek’e û bêsûc bide sekinandinê[+]. 23Lê t’enê gerekê hûn bawerîyêda h’îmgirtî qewîn bimînin û ji wê gumana Mizgînîyê nek’evin, ya ku we bihîst û wan h’emûyar’a, yêd ku bin p’er’ê e’zmênda dimînin hate dannasînkirinê. Û ez, Pawlos bûme berdestîyê wê[+].


Cefayêd Pawlose bona civîna Xwedê

24Ez niha van cefayêd xweda, k’îjana ku bona we dik’işînim, şa me û wan tengasîyêd[†] Mesîhe mayîn bi canîya xwe bona Bedena Wî, ya ku civîn[†] e, t’emam dikim[+]. 25Ez wê civînêr’a bûme berdestî, ev yek alîyê Xwedêda çawa deyn k’ete stûyê min, wekî gotina Xwedê t’emamîyê pêva bigihînime we,[+] 26ew sur’a ku ji dewr û qur’nada veşartî bû, lê niha cime’ta Wîva e’yan bû[+]. 27Xwedê xwest li ber cime’ta Xwe veke, ku çi dewlemendtîke xweyîr’ûmet vê sur’êda bona h’emû mileta heye. Û ew sur’ ev e, ku Mesîh nava weda ye, awa gotî hûn gumana wê yekê ne, ku p’ara r’ûmetê bin[+]. 28Em Wî dannasîn dikin, her kesî şîret dikin, her kesî bi h’emû serwaxtîyê hîn dikin, wekî her kesî yektîya Mesîhda gihîştî li ber Xwedê bidine sekinandinê. 29Bona wê yekê jî ez dixebitim û anegorî wê qewata Wî şer’ê xwe dikim, Ya ku nava minda bi zorayî ya Xwe dike[+].

### 2

1Ez dixwazim hûn zanibin ku ez çi şer’î dikim bona we, yêd Lawdikyayê û h’emûyêd ku r’û bi r’û ez nedîtime[*] . 2Ez aha dikim, wekî dilşidîyayî bin, h’izkirinêda bibin yek û bigihîjine t’emamîya dewlemendtîya fe’mdarîyê. Hingê ewê sur’a Xwedê nas kin, ku Mesîh e[+]. 3Ew e k’ilîta h’emû xizna zanebûnê û serwaxtîya veşartî[+]. 4Ez vê yekê dibêjim, wekî t’u kes we bi zarê şîrin nexalifîne[+]. 5R’ast e ez bedena xweda ji we dûr im, lê r’uh’ê xweda t’evî we me û ez şa me ku p’ergalîya weye t’ifaq[†] û ew bawerîya weye ser Mesîh şidîyayî dibînim[+].


Jîyîna yektîya Mesîhda

6Awa we çawa Xudan Mesîh Îsa qebûl kir, usa jî yektîya Wîda bijîn,[+] 7r’aw[†] avîtî, ser Wî çêkirî û bawerîyêda şidîyayî h’îmgirtî bin, çawa hûn hatine hînkirinê. Û her gav bi dilê r’azî şikirîyê bidine Wî[+].

8Haş ji xwe hebin, nebe ku yek bi serwaxtîya derewe p’ûç’ dilê we bike hêsîr. Ew ji e’detêd meriva[†] û sixirêd[†] vê dinyayê[*] tên, ne ji Mesîh[+]. 9Çimkî t’emamîya binyat’a Xwedêtîyê nava Mesîhê bedenîda ye[+] 10û hûn jî yektîya Wîda gihîştî ne, ku serê h’emû serwêrtîya û h’ukumetîya ye[+].

11Yektîya Wîda hûn bi sineta bê dest ji alîyê Mesîhda dilê xweda hatine sinetkirinê[†], ji binyat’a xweye gunek’ar[†] hatine bir’înê[+]. 12Gava hûn pê avê hatine nixumandinê[†], t’evî Wî hatine definkirinê[†] û bi wê nixumandinê jî hûn t’evî Wî ji mirinê r’abûn, çimkî we bawerîya xwe bi qewata Wî Xwedêyî anî, Yê ku Mesîh ji mirinê r’akir[*][+] . 13Û hûn wextekê bi r’uh’anî nava neheqîya û binyat’a xweye gunek’are nesinetkirîda mirî bûn, lê Xwedê hûn t’evî Mesîh sax kirin. Ewî h’emû neheqîyêd me baxşandine me[*][+] 14û ew k’axaza deynêd meye ku bi qeyde-qanûnî miqabilî me hatibû nivîsarê r’esît kir, ji navê hilda xaçva mix kir[*][+] . 15Bi wî xaçî Mesîh ç’ekêd serwêr û h’ukumetêd te’rîstanîyê da danînê, ew çawa hêsîr pey Xwe birin, nava k’oma Xweye serk’etîda kirine sosret[+].

16Awa guh nedine t’u kesî, yêd ku bona pirsa xwarin, vexwarinê yan jî bona pirsa cejina û cejinêd hîva nû usa jî r’ojêd şemîya, we lomek’ar dikin[*][+] . 17Ev h’emû sîya wan tişta ne, yêd ku wê bên, lê r’astî Mesîh e[+]. 18Nebe ku yek destê we ji lecxelatê bike, yê ku bi xwenimizkirina h’ilek’arî, milyak’et[†]-h’ebandinê û bi gîrobûna dîtinêd ber ç’e’va mijûl e. Yêd usa bi fikirêd p’ûç’e merivayî p’işika xweda diwerimin 19û xwe îdî li Sêrî nagirin, ku Mesîh e. Bi Wî t’emamîya bedenê bi p’evgirêk û sêvikava hevva girêdayî tê xweyîkirinê û bi gîhandina Xwedê digihîje, li gora xwestina Wî[*][+] .

20Awa heger hûn t’evî Mesîh mirine û ji sixirêd vê dinyayê aza bûne, îdî hûn çima mîna berê pey e’rf-e’detêd vê dinyayê diçin? Hûn çima guh didine t’emîyêd aha? Mesele:[+] 21«Nêzîk nebe, te’m neke, lê nek’eve»[+]. 22Ev h’emû mijûlî jî wê p’ûç’ bin her’in, evana ji t’emî û hînkirinêd meriva ne[+]. 23Fe’mdarî ye ku ev e’rf-e’det çawa serwaxtî xuya dibin, gava dikine stûyê xwe ku milyak’eta bih’ebînin, xwe nimiz kin û bedena xwe bidine cefê, lê ev h’emû miqabilî binyat’a gunek’ar t’u tiştî nakin.

### 3


Jîyîna nû û jîyîna kevin

1Awa ku hûn t’evî Mesîh ji mirinê r’abûne, ku usa ye li tiştêd jorin biger’in, wê dera k’u Mesîh li milê Xwedêyî r’astê r’ûniştî ye[*][+] . 2Ser tiştêd jorin bifikirin, ne ku ser tiştêd vê dinyayê. 3Çimkî hûn mirine û e’mirê we t’evî Mesîh cem Xwedê veşartî ye[+]. 4Gava Mesîh, ku e’mirê we ye xuya be, hûnê jî hingê t’evî Wî bi r’ûmeta Wî xuya bin[+].

5Awa xwestinêd dilê xweye vê dinê bikujin: Bênamûsîyê, h’eramîyê[†], temê xirab, dilhavijîya xirab û timayê, ku p’ûtp’aristî[†] ye[+]. 6Ev in sebeb ku xezeba Xwedê wê ser wan merivêd ku ne gur’a Wîda ne bê[+]. 7We jî wextekê ew tişt dikirin, gava we nava wan kirêd xirabda dijît[+].

8Lê niha hûn van h’emûya ji xwe dûr xin: Hêrsê, berzeqîyê[†], xirabîyê, tiştêd nebûyî û xeberêd necayîz ji devê xwe[+]. 9Hevdur’a derewa nekin, çimkî we merivê kevin kirêd wîva ji ser xwe êxistîye[*][+] 10û ewî nû li xwe kirîye. Ew merivê nû r’oj bi r’oj anegorî sûretê E’firandarê xwe tê nûkirinê, wekî Xwedê t’am nas ke[*][+] . 11Îdî firqî ne nava cihû[†] û necihûyada[†][*] heye, ne nava sinetkirî û nesinetkirîyada, ne barbar û beyanîyada[*] û ne jî xulam û azayada, lê serî Mesîh e û Mesîh e nava her bawermendîda[+].

12Awa çawa cime’ta Xwedêye bijartîye pîroz û h’izkirî, dilşewatîyê, qencîyê, milûktîyê, berbihêrîyê û sebirê li xwe wergirin[*][+] . 13Li hev sebir kin û li hev bibaxşînin, heger gazinê yekî li hindava yekîda hebe. Çawa Xudan[*] baxşande we, hûn jî usa bibaxşînine hev[*][+] . 14Û ser van h’emûyada h’izkirinê li xwe kin, ya ku van h’emûya bi yektîya t’am hevva girêdide[+]. 15Bira e’dilayîya Mesîh serwêrtîyê nêt-fikirêd we bike. Bona wê e’dilayîyê hûn hatine gazîkirinê, ku bibine mîna bedenekê. Û şêkirdar bin[+]. 16Bira xebera Mesîh bi dewlemendtîya xweva nava weda bimîne. Bi h’emû serwaxtîyê li hev hîn kin û şîret kin, zebûra û her cûr’e stiranêd r’uh’anî bi şikirdarî dilê xweda bona Xwedê bistirên[*][+] . 17Û çi jî ku hûn bi xebera yan kira bikin, her tiştî bi saya navê Xudan Îsa bikin, bi destê Wî şikirîyê bidine Bav Xwedê[+].


T’emîyêd bona neferêd malda

18[•]K’ulfetno, gur’a mêrêd xweda bin, çawa ku li yektîya Xudan dik’eve[*][+] . 19Mêrno, k’ulfetêd[†] xwe h’iz bikin, dilê wan neêşînin[*][+] . 20Zar’no, her tiştîda gur’a dê û bavê xweda bin, çimkî ew yek li Xudan xweş tê[*][+] . 21Bavno, hêrsa zar’êd xwe r’anekin, wekî ew ber xwe nek’evin[*] .

22Xulamno, her tiştîda gur’a xweyîyêd xweye vê dinêda bin, ne ku bi h’ilek’arîyê xwe bikine dilê meriva ku bêne k’ifşê, lê bi dilê sax û xofa Xudan xulamtîyê bikin[*][+] . 23Û çi jî bikin, bi dil û can bikin, çawa bona Xudan, ne ku bona meriva. 24Zanibin ku hûnê ji Xudan bêne xelatkirinê, warê jorin bistînin. Çimkî Xudan Mesîhr’a hûn xulamtîyê dikin[+]. 25Lê yê neheq wê weke neheqîya xwe bistîne, çimkî li cem Xwedê t’u firqî t’une[*][+] .

### 4

1Xweyîno, xulamêd xwer’a heqîyê û r’astîyê bikin. Bizanibin ku Xweyê we jî li e’zmên heye[*] .


Xîreta duakirinê û serwaxtîya hindava nebawerada

2Her gav xwe bidine dua, duakirinêda h’işyar bimînin, şikirîya xwe li Xwedê bînin[+]. 3Bona me jî dua bikin, wekî Xwedê derî bona xeberdanê li ber me veke, ku em sur’a Mesîh e’lam kin, bona k’îjanê jî ez van qeydada me[+]. 4Dua bikin, ku ez wê usa zelal bidime e’yankirinê, çawa borcê min ew gerekê bê gotinê.

5Hindava nebawerada serwaxt bin û dest bidine ber wext[*][+] . 6Bira xeberdana we t’imê me’rîfetî û xwêkirî be û bizanibin ku çawa cayîz e caba her kesî bidin[+].


Silavêd axirîyê

7[•]Bona min Tixîko wê her tiştî wer’a bêje. Ew birakî delal e, berdestîkî amin û heval-xulamekî yektîya Xudanda ye[+]. 8Ez bona wê yekê wî ser weda dişînim, wekî hûn haş ji me hebin û ew bi vê yekê dil bide we[+]. 9Ez wî t’evî birayê meyî aminî delal Onîsîmo dişînim, ku ew ji we ye jî. Ewana wer’a wê bona her tiştêd ku li vir diqewimin bêjin[*][+] .

10Erîstarxoyê hevalê minî kelêda li we silav dike, usa jî Marqosê pismamê Barnabas[†]. (Bona wî we t’emî standîye. Gava bê cem we, wî qebûl kin.)[+] 11Û Îsayê ku jêr’a Yûsto jî dibêjin li we silav dike. Evana t’enê ji alîyê bawermendêd cihûyada[†] bona P’adşatîya Xwedê[†] t’evî şixulê min in û bîna min bi wan derk’etîye[+]. 12Silavê Êpafrasê xulamê Mesîh Îsa jî li we hene, ku ew yek ji we ye. Ew her gav bi dil û can bona we dua dike, wekî hûn gihîştî miqer’m sekinî bin, t’emamîya e’mirê Xwedêda bawer bin[+]. 13Ez şe’de me, ku ew gelekî bona we, usa jî bona yêd Lawdikyayê û Hîrapolîsêda xîret dike. 14Lûqayê doxtorê delal li we silav dike, usa jî Dîmas[+]. 15Silavê bidine xûşk-birayêd Lawdikyayê[*] , Nîmfasa xûşk û civîna mala wêda[*][+] . 16Gava eva ne’ma nava weda bê xwendinê, usa bikin ku civîna Lawdikyayêda jî bê xwendinê û ne’ma lawdikîyar’a şandî jî hûn bixûnin[+]. 17Û bêjine Arxîpo: «Bona wî qulixê ku te ji Xudan standîye, miqatî xwe bî, ku bînî sêrî»[*][+].

18Eva silava min Pawlos e, min bi destê xwe nivîsî. Qeydêd min bîr nekin!

K’erema Xwedê wer’a be[+].

## T’ÊSALONÎKÎ I

### T’ÊSALONÎKÎ I

T’ÊSALONÎKÎ I


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


NE’MA PAWLOSE PÊŞIN T’ÊSALONÎKÎYAR’A


Pêşgotin

Bajarê T’êsalonîkê ew p’ayt’extê qeza Mekedonyayêye R’omayê bû. Pawlos li wir dima û r’êwîtîya xweye dudada h’îmê civînekê jî avît, pey Fîlîpyayêr’a (K’arêd Şandîya 17:1). Lê pêr’a-pêr’a cihû r’abûne miqabilî Pawlos, ç’e’vnebarî dikirin, ku şixulê dannasînkirina wî pêşda diçû (K’arêd Şandîya 17:5-9). Bona wê yekê Pawlos T’êsalonîkê hişt çû Beroyayê. Paşê çaxê ew derbazî Korint’ê bibû, ji Tîmot’êyoyê heval-xebatê xwe bona h’alê civîna T’êsalonîkê û r’abûn-r’ûniştina wan pê dih’ese. Ev bû me’nî, ku Pawlos ne’me t’êsalonîkîyar’a nivîsî, wekî dil bide ber wan û wan bişidîne. Hinek zaneyêd K’itêba Pîroz hatine ser wê fikirê, ku eva ne’ma nava Peymana Nûda, nivîsara here pêşin e, sala 50-da.

Ne’mêda Pawlos r’azîbûna xwe Xwedê tîne bona h’izkirin û bawerîya wan. Bîr tîne ku wî çawa r’ojêd xwe t’evî wan derbaz kirine û nexşê xwe nîşanî wan daye. Paşê caba gelek pirsêd wan dide, k’îjan derheqa mirin-r’abûn û hatina Îsada bûn: Mesele, heger bawermendek berî hatina Îsa bimire, wê bigihîje jîyîna h’eta-h’etayê, yan na? Û k’engê Îsayê bê? Xwestina Pawlos ew e ku bawermend nava e’dilayî û silametîyêda bijîn, bi wê gumanê hîvîya hatina Mesîh bin.

Eva ne’ma niha jî caba pirsa wan dide, yêd ku ji mirinê xofê dik’işînin, çimkî ew dibêje ne h’ewce ye wext û sih’eta hatina Wîye duda bizanibin, lê belê çawa zar’êd r’onayê bawermend gerekê her gav bona hatina Wî hazir bin (5:1; 5:10).

Pêşgotin (1:1)
R’azîbûn û şikirdayîn (1:2–3:13)
Jîyîna ku li Xwedê xweş tê (4:1-12)
Hînkirin bona hatina Îsa (4:13–5:11)
T’emîyêd axirîyê (5:12-22)
Paşgotin (5:23-28)

### 1


Silavkirin

1Ji Pawlos, Sîlas[*] û Tîmot’êyo,

civîna[†] T’êsalonîkîyar’a, ya ku p’ara Bav[†] Xwedê û Xudan[†] Îsa Mesîh e:

De bira k’erem[†] û e’dilayî[*] li we be[+].


Jîyîn û bawerîya[†] t’êsalonîkîya

2Em her gav bona we h’emûya r’azîbûna xwe didine Xwedê, nava duayêd xweda t’imê we bîr tînin[+]. 3Em kirêd bawerîya[†] we, xebata weye ji h’izkirinê û sebira wê gumana weye ser Xudanê[†] me Îsa Mesîh tînine bîra xwe li ber Xwedê, Bavê me. 4Em zanin xûşk-birano, ku hûn Xwedêda h’izkirî û bijartî ne,[+] 5çimkî Mizgînîdayîna me ne ku t’enê bi xeberê wer’a hate dayînê, lê usa jî bi qewatê, bi R’uh’ê Pîroz[†] û bê şikîyê. Hûn zanin em bona we nava weda çawa bûne[+]. 6Û we jî ç’e’v da me û Xudan, nava gelek tengasîyada[†] xeber qebûl kir, bi eşqa R’uh’ê Pîroz şa bûn[*][+] . 7Bi vî awayî hûn bona h’emû bawermendêd Mekedonyayê û Axayayê bûne nexşek. 8Çimkî ew xebera derheqa Xudanda ji we derk’et bela bû, ne ku t’enê nava Mekedonyayê û Axayayêda, lê belê bona wê bawerîya weye ser Xwedê, her dera bela bûye, usa ku îdî ne h’ewce ye ku em tiştekî serda zêde kin. 9Çimkî ewana bona me dibêjin, ku we çawa em qebûl kirine û çawa hûn ji p’ûta li Xwedê veger’îyane, ku xulamtîyê Xwedêyê sax û r’astr’a bikin[+] 10û ji e’zmana hîvîya hatina Kur’ê Wî bin, k’îjan ku Wî ji nava mirîya r’akir, Îsayê ku me ji xezeba tê xilaz dike[+].

### 2


K’arê Pawlos li T’êsalonîkêda

1Hûn xwexa jî zanin xûşk-birano, ku em badîhewa[†] nehatine cem we. 2Me pêşîyê Fîlîpyayêda cefa k’işandibû û hatibûne r’ezîlkirinê, çawa hûn zanin, paşê me bi qewata Xwedêyê xwe dîsa turuş kir, nava wê miqabilîya giranda Mizgînîya Xwedê wer’a bêjin[*][+] . 3Vê hîvîkirina meda ne tiştekî xêlif heye, ne h’eramî[†] û ne jî fêlbazî[+]. 4Lê çawa Xwedê em layîqî vê yekê kirin û Mizgînîdayîn sparte me, em usa xeber didin. Em usa nakin ku li meriva[†] xweş bên, lê li Xwedê, Yê ku dilê me e’nene dike[+]. 5Me gotinêd xweda h’ilek’arî nekirin, çawa hûn zanin, ne jî pey timaya t’erkelipaskirî[*] k’etin. Xwedê şe’de ye![+] 6Ne jî em navê xwe ger’îyan, ne nava weda, ne nava yêd mayînda,[+] 7belê me dikaribû çawa şandîyêd[†] Mesîh ser we bibûna bargiranî. Lê belê em nava weda r’ûnerm bûne, çawa kevanîk ku zar’êd xwer’a dir’icife. 8Usa jî dilê me ser we dişewitî, h’eta ku me dixwest ne ku t’enê Mizgînîya Xwedê bida we, lê e’mirê xwe jî, çimkî hûn bibûne delalîyêd me[+]. 9Ew xebat û cefê me tê bîra we xûşk-birano? Em şev û r’oj dixebitîn, ku ser we t’u kesî nebine bargiranî, gava me Mizgînîya Xwedê wer’a dannasîn kir[+].

10Hûn xwexa şe’de ne, usa jî Xwedê, ku em t’evî we bawermenda çawa h’elal, r’ast û bêqusûr r’abûn-r’ûniştin. 11Hûn p’ak zanin em hindava we her kesîda usa bûne, çawa bav hindava zar’êd xweda[+]. 12Me dil dida we, li ber dilê weda dihatin û lava ji we dikir, ku hûn layîqî Wî Xwedêyî bimeşin, Yê ku hûn gazî P’adşatî û r’ûmeta Xwe kirine[+].

13Û bona vê yekê jî em her gav r’azîbûnê didine Xwedê: Gava we ji me xebera Xwedê bihîst, we ne ku çawa xebera merivayê, lê çawa xebera Xwedê qebûl kir, r’ast jî usa ye, ku nava we bawermendada Ya xwe dike[+]. 14Çimkî hûn jî xûşk-birano, k’etine h’alê wan civînêd Xwedêye p’ara Mesîh Îsa, ku li Cihûstanê[†] ne, we jî xût ew cefa destê miletê xweda k’işandin, çawa wan jî destê wan cihûyada[†][*] ,[+] 15yêd ku hin Xudan Îsa, hin jî p’êxember kuştin û em jî zêrandin. Evana li Xwedê xweş nayên û miqabilî dinê-e’lamê ne![+] 16Vana dikir, wekî em necihûyar’a[†] xeber nedin, ku ew xilaz bin. Bi vê yekê her gav k’asa xweye guna dadigirtin û heyneser xezeb anîne serê xwe[+].


Pawlos h’eyra t’êsalonîkîyada bû

17Lê em xûşk-birano, r’ast e demeke kin r’û bi r’û ji hev xerîb k’etin, (lê ne bi dila), em hê k’etine demana dîtina r’ûyê we[+]. 18Me xwest em bihatana cem we, min Pawlos xwexa jî xwest çend cara bêm, lê mîrêcin[†] r’ê neda me[+]. 19Belê k’î ye gumana me, yan jî şabûn, yan ew k’ofîya[†] em pê difir’in, ber Xudanê me Îsa, wî zemanê hatina Wîda, heger ne hûn[+]? 20R’ast hûn in ew r’ûspîtî û şabûna me.

### 3

1Heyneser, me îdî nikaribû sebir bikira. Em şêwirîn, ku em t’enê bimînine At’înayê[*][+] 2û Tîmot’êyoyê birayê me, yê ku t’evî me bona Xwedê[*] , Mizgînîya Mesîhda dixebite, ser weda bişînin, ku bawerîya we qewîn ke û dil bide we,[+] 3wekî van tengasîyada t’u kes ji we nelik’ume. Çimkî hûn xwexa zanin ku ev yekana bona me ne[+]. 4Belê gava em cem we bûn, me hê hingêda wer’a digot, ku emê r’astî tengasîya bên û usa jî bû, çawa hûn zanin. 5Bona vê yekê min îdî sebir nekir, Tîmot’êyo şand, wekî ez haş ji bawerîya we hebim, ku nebe Cêr’ibandkir hûn cêr’ibandibin û cefê me deya her’e[+].

6Lê niha Tîmot’êyo ji cem we ser meda veger’îya û mizgînîya bawerî û h’izkirina we da me. Wî got, ku we em xweş bîra xweda xwey kirine û h’eyra meda ne, çawa em jî ya weda[*][+] . 7Awa xûşk-birano, nava h’emû te’lî û tengîyêd meda bi eşqî wê bawerîya we bîn hate ber me, 8çimkî gava hûn r’îya Xudanda miqer’m dimînin, bîn jî tê ber me. 9Em çi r’azîbûnê dikarin bidine Xwedê bona we û wan h’emû şabûna, ku em bona we li ber Xwedêyê xwe şa dibin? 10Em şev û r’oj bi dil û can r’eca dikin, ku r’ûyê we bibînin û kêmasîya bawerîya we t’ijî kin[+]. 11De bira Xwedê, Bavê me xwexa û Xudanê me Îsa r’îya me r’ast ke, em bêne cem we[+]. 12Bira Xudan h’izkirina we hindava hev û h’emûyêd mayînda bigihîne û zêde ke, çawa ya me jî hindava weda heye[+]. 13De bira Ew dilê we bişidîne, wekî hûn pîrozîyêda[†] bêqusûr bin, li ber Xwedê Bavê me, wextê hatina Xudanê me Îsa, h’emû pîrozêd Xweva t’evayî[+].

### 4


Jîyîna ku Xwedê xweş tê

1Heyneser xûşk-birano, em bi navê Xudan Îsa hîvî û r’eca ji we dikin, ku hûn çawa ji me hîn bûn usa bimeşin, ku li Xwedê xweş bên, çawa diçin jî û wê yekêda hê pêşda her’in[+]. 2Çimkî hûn zanin me bi saya Xudan Îsa çi t’emî dane we. 3Xwestina Xwedê ew e, ku hûn h’elal bin, ji qavîyê[†] dûr bin[+]. 4Bira ji we her kes jî zanibe qalibê xwe h’elal û bi namûsî xwey ke[*] , 5ne bi xwestina temê xirab, mîna p’ûtp’arista[†], yêd ku Xwedê nas nakin[+]. 6Bira nebe ku yek wê yekêda ji e’siltîyê derê û namûsa xûşk-birar’a bilîze. Xudanê bona van h’emû tişta h’eyfê ji meriva hilde, çawa me ev yek pêşda wer’a got û bi me’rîfetî t’emî li we kir. 7Çimkî Xwedê gazî me li h’eramîyê nekirîye, lê li h’elalîyê[+]. 8Awa k’î vê t’emîya h’elalîyê t’exsîr dike ew mêriv t’exsîr nake, lê Xwedê, Yê ku R’uh’ê Xweyî Pîroz jî dide we.

9Lê bona h’izkirina hindava xûşk-birada, tiştekî me t’une wer’a binivîsin, çimkî hûn xwexa ji Xwedê hîn bûne, ku hev h’iz bikin[+]. 10Û hûn îdî wê h’izkirinê hindava h’emû xûşk-birayêd t’emamîya Mekedonyayêda didine k’ifşê. Lê em hîvî ji we dikin xûşk-birano, ku hûn wê yekêda hê pêşda her’in. 11Bikin ku hûn giran-seqir’î bijîn û ji we her kes şixulê xweva mijûl be û bi destê xwe bixebite, çawa me t’emî li we kir,[+] 12wekî p’ergalîya we t’evî yêd derva me’rîfetî be û hûn h’ewcê tiştekî nebin[+].


Hatina Xudan û r’abûna mirîya

13Xûşk-birano, em dixwazin ku hûn derheqa mirîyada zanibin, wekî ber xwe nek’evin, mîna ewêd bê guman[+]. 14Awa heger em bawer dikin, ku Îsa mir û ji mirinê r’abû, usa jî Xwedê wê mirîyêd ser bawerîya Îsa t’evî Wî veger’îne[+]. 15Em vê yekê bi gotina Xudan wer’a dibêjin: Em ku h’eta hatina Xudan bijîn sax bimînin, t’u car pêşîya mirîya nak’evin[*][+] . 16Xudanê xwexa bi e’lametîke fermanî, bi dengê serekmilyak’et û lêxistina bor’îya Xwedê ji e’zmên bê xwarê û ew mirîyêd ku bawerîya xwe Mesîh anîbûn, wê pêşîyê ji mirinê r’abin,[+] 17paşê, em ku sax mane, t’evî wan e’wrava bêne r’ahiştinê, hewêda r’astî Xudan bên û bi vî awayî emê h’eta-h’etayê t’evî Xudan bin[+]. 18Awa bi van xebera ber dilê hevda werin.

### 5


Hatina Xudanda hazir bin

1Lê bona wext û zemana xûşk-birano, ne h’ewce ye em tiştekî wer’a binivîsin,[+] 2çimkî hûn xwexa p’ak zanin ku R’oja Xudan[†] wê mîna dizê şevê bê[*][+] . 3Gava bêjin: «Dinê seqir’î û bêxofî ye», hingê xezebê nişkêva ser wanda bê, mîna êşa k’ulfeta[†] h’emle û wê nikaribin qet jê xilaz bin[+]. 4Lê hûn xûşk-birano, te’rîyêda nînin ku ew R’oj mîna dizekî ser weda bigire[+]. 5Hûn h’emû jî zar’êd r’onayîyê ne û zar’êd r’ojê ne. Em ne yêd şevê ne, ne jî yêd te’rîyê ne[+]. 6Awa em xewêda nemînin mîna yêd mayîn, lê h’işyar û serxwe bin[+]. 7Çimkî ewêd ku r’adizên, şevê r’adizên û ewêd ku serxweş dibin, şevê serxweş dibin. 8Lê em ku yêd r’ojê ne, gerekê serxwe bin: Zirih’a bawerîyê û h’izkirinê li xwe wergirin, k’umzirih’ê gumana xilazbûnê jî bidine serê xwe[*][+] . 9Xwedê em bona xezebê k’ifş nekirine, lê wekî xilazbûnê bistînin, bi destê Xudanê me Îsa Mesîh[+]. 10Ew bona me mir, wekî em heger sax bin yan mirî bin, t’evî Wî bijîn[+]. 11Bona vê yekê dil bidine hev û alîk’arîya hevdu bikin, çawa hûn dikin jî.


T’emî û silavêd axirîyê

12Em hîvî ji we dikin xûşk-birano, qedirê wan bigirin, yêd ku nava weda dixebitin, jîyîna xwedênasîyêda se’vîtîyê li we dikin û we şîret dikin[+]. 13Qedirê wana bi h’izkirinê hê bilind bigirin bona şixulê wan. Hevr’a t’ifaq[†] bin[+]. 14Em hîvî ji we dikin xûşk-birano,

yêd bêp’ergale bêxîret şîret kin,
dil bidine ber tirsoneka,
kêrî k’etîya werin,
hindava h’emûyada sebira we hebe[+].

15Haş ji xwe hebin, nebe ku yek ji ber xirabîyêva xirabîyê bike, lê her gav ser nêta qencîyê bin, hin bona hev, hin jî bona h’emûya[+].

16Her t’im şa bin,[+]
17her gav dua bikin,[+]
18her tiştîda r’azîbûnê bidin, çimkî ev e xwestina Xwedê bi saya Mesîh Îsa bona we[+].
19R’uh’ê Pîroz netemirînin[+].
20P’êxembertîya[†] bêr’ûmet nekin.
21Her tiştî bicêr’ibînin, tiştêd qenc qewîn bigirin[+].
22Ji her cûr’e xirabîyê dûr k’evin.

23De bira Xwedêyê ku e’dilayîyê dide, Xwexa we lap buhurtî-jibare ke, t’emamîya r’uh’, nifûs û qalibê we bêqusûr xwey ke, h’eta hatina Xudanê me Îsa Mesîh[+]. 24Amin e Ewî ku gazî we dike, wê mîyaser ke jî[+].

25Xûşk-birano, bona me jî dua bikin[+]. 26Silavê bidine h’emû xûşk-bira, bi r’amûsana şîrê h’elal[+]. 27Ez li ber Xudan dikime deynê stûyê we, ku hûn vê ne’mê ber h’emû xûşk-bira bixûnin[+].

28K’erema Xudanê me Îsa Mesîh wer’a be.

## T’ÊSALONÎKÎ II

### T’ÊSALONÎKÎ II

T’ÊSALONÎKÎ II


[1]

[2]

[3]


NE’MA PAWLOSE DUDA T’ÊSALONÎKÎYAR’A


Pêşgotin

Nava civîna bawermendêd T’êsalonîkêda derheqa hatina Mesîhe dudada deng-be’sêd cûr’e-cûr’e pêşda dihatin û ew t’evîhev dikirin. Pawlos ne’ma xweye dudada ser pirsa wan disekine, yêd ku hîn dikirin ku hatina Mesîh îdî bûye jî. Şandî wan tîne ser r’astîyê, şirovedike ku pêşîya hatina Mesîh gerekê neheqî û xirabî bigihîjine wê dereca xirabîyêye here bilind, bi r’êberîya wî Merivê Neheqîyê. Ewê hingê k’ifş be û miqabilî Mesîh r’abe (2:1-12). Pawlos ser wan pirsêd ferz disekine, ku xwendevan nava bawerîya xweda r’ast û h’îmgirtî bisekinin, zêrandin, cefa û de’w-doza nenihêr’in (1:4, 6-7), xwer’anedîtî û bêp’ergale bêxîret nîbin û bi xûdana xwe bijîn (3:6-12), çawa ku xwexa dike, nava qencîkirinêda bin (3:13-15). Awa gotî bawerîyê nekin me’nî, ku ji wan cabdarîya bir’evin, k’îjan ku Xwedê dane bawermenda, bona jîyîna xwedênasîyêye her r’oj.

Pêşgotin (1:1-2)
R’azîbûn û pesindayîn (1:3-12)
Hînkirin bona hatina Îsa (2:1-17)
Şîretêd bona bawermenda (3:1-15)
Paşgotin (3:16-18)

### 1


Silavkirin

1Ji Pawlos, Sîlas[*] û Tîmot’êyo,

civîna T’êsalonîkîyar’a, ya ku p’ara Bavê[†] me Xwedê û Xudan[†] Îsa Mesîh e:[+]

2De bira k’erem[†] û e’dilayîya Xwedê, Bavê me û Xudan Îsa Mesîh li we be.


Hatina Xudan Îsaye duda û R’oja Axretê[†]

3Em deyndar in, ku her gav bona we r’azîbûnê bidine Xwedê xûşk-birano û ev yek heq e jî, çimkî bawerîya[†] we r’ind digihîje û h’izkirina we hindava hevda zêde dibe[+]. 4Lema em xwexa jî nava civînêd Xwedêda pê we difir’in, bona sebir û bawerîya we, çimkî hûn wan h’emû zêrandin û tengasîya[†] dik’işînin, yêd ku têne serê we[+]. 5Ev yek îzbat dike, ku dîwana Xwedê r’ast e. Û bi vî awayî hûnê hêjayî P’adşatîya Xwedê[†] bin, bona k’îjanê jî hûn wan te’lî-tengîya dibînin[+]. 6Belê ev e heqîya Xwedê: Yêd tengasîyê didine we, Xwedê jî wê wan bide tengasîyê[+] 7û yêd ji we tengasîyêda ne, t’evî me bide hêsakirinê. Evê aha be, gava Xudan Îsa t’evî milyak’etêd[†] Xweye zor ji e’zmênva bi k’ûra êgir xuya be,[+] 8wekî h’eyfê ji wan hilde, yêd ku naxwazin Xwedê nas kin û gur’a Mizgînîya Xudanê me Îsa nakin[+]. 9Ewê bela xwe ji wêranbûna h’eta-h’etayê bibînin, ji h’izûra Xudan û r’ûmeta qewata Wî bêne avîtinê, 10gava wê R’ojê Ew bê, wekî nava cime’ta Xweda bê pesindayînê û h’emû bawermend wê h’eyr-h’ujmek’ar bin. Hûnê jî nava wanda bin, çimkî we bawerîya xwe şe’detîya me anî[+].

11Bona vê yekê em her gav bona we dua dikin, ku Xwedêyê me, we hêjayî wê gazîyê ke û h’emû nêt-meremêd weye qenc û kirinêd weye ji bawerîyê bi qewatê bîne sêrî[+]. 12Bi vî awayî wê pesinê navê Xudanê me Îsa li nava weda bê dayînê û hûnê jî nava Wîda bêne pesindayînê, li gora k’erema[†] Xwedêyê me û Xudan Îsa Mesîh.

### 2


K’ifşbûna Merivê Neheqîyê û hatina Xudan Îsa Mesîh

1Em hîvî ji we dikin xûşk-birano, bona hatina Xudanê me Îsa Mesîh û t’opbûna meye cem Wî[*] ,[+] 2hûn fikirê xweda zû şaş nebin û xwe unda nekin, ne pê p’êxembertîyê[†], ne pê gotinê, ne jî pê ne’ma yançîye[†] me nivîsîbe: «Va ye R’oja Xudan îdî hatîye»[*] . 3Bira t’u kes we t’u tiştîva nexapîne, çimkî ew R’oj nayê, h’eta ku r’aberîbûn pêşda neyê û ew Merivê Neheqîyêyî p’ara ce’nimê k’ifş nebe[+]. 4Ewê miqabilî her tiştêd ku xwedê têne h’esabê yan têne h’ebandinê bisekine û xwe ser her tiştîr’a bigire, h’eta ku p’aristgeha[†] Xwedêda jî wê r’ûnê û e’lam ke, ku xwexa Xwedê ye[*] .

5Gelo nayê bîra we, gava ezî hê cem we bûm, min ev tiştana wer’a digotin? 6Û hûn zanin ku niha çi nahêle ew xuya be, wekî ew wextê k’ifşkirîda xuya be. 7Çimkî Sur’a Neheqîyê îdî ya xwe dike, lê ewê ku niha nahêle, wê nehêle h’eta ku xwexa ji navê bê hildanê[+]. 8Û paşê Ewê Neheqîyê wê k’ifş be, ku Xudan Îsayê bi hulma devê Xwe wî unda ke û bi xuyabûna şewqa Xweva wî k’uta ke[*][+] . 9Hatina Yê Neheqîyê wê bi qewata mîrêcin[†] be, h’eta h’unurê wî hebe wê nîşan û k’eremetêd derew bike[*][+] 10û yêd ku unda dibin bi her cûr’e neheqîya bixapîne. Ewana unda dibin, çimkî wana r’astî h’iz nekir û qebûl nekir ku xilaz bin[+]. 11Lema jî Xwedê xalifandineke zor ser wanda dişîne, ku ew derewîyê bawer bikin, 12wekî dîwana wan her kesî bibe, yêd ku r’astî bawer nekirine, lê k’êfa wan neheqîyêr’a hat.


Xwedê bona xilazbûnê gazî we kirîye

13Lê em gerekê her t’im bona we ji Xwedê r’azî bin, xûşk-birayêd ji alîyê Xudanda h’izkirî. Çimkî Xwedê serê-sêrîda hûn bijartin, wekî bi R’uh’ bêne buhurtî-jibarekirinê[*] , r’astîyê bawer bikin û xilaz bin[+]. 14Wê yekêr’a Ewî bi Mizgînîdayîna me gazî we kir, ku bi vî awayî hûn r’ûmeta Xudanê me Îsa Mesîh bistînin[+]. 15Awa xûşk-birano, nig bidin e’rdê û wan r’aw-r’izima[†] qewîn bigirin, yêd ku hûn hîn bûne, heger bi gotinêd me be, yan bi ne’mêd me be[+].

16De Xudanê me Îsa Mesîh Xwexa û Bavê me Xwedê, Yê ku em h’iz kirin û bi k’eremê dildayîneke h’eta-h’etayê û gumaneke qenc da me,[+] 17bira dil bide we û we nava h’emû kira û gotinêd qencda bişidîne[+].

### 3


Bona me dua bikin

1Heyneser xûşk-birano, bona me dua bikin, wekî xebera Xudan zû pêşda her’e û bê pesindayînê, çawa nava weda bû[+]. 2Dua bikin, wekî em ji merivêd[†] neheq û xirab xilaz bin, çimkî her kes Mizgînîyêda amin nîne[+]. 3Lê Xudan Xwexa amin e, wê we bişidîne û ji yê Xirab xwey ke[+]. 4Em bi saya Xudan weda guman in, ku me çi t’emî dane we, hûn diqedînin û hûnê biqedînin jî. 5De bira Xudan mêla we bide ser h’izkirina Xwedê û sebira Mesîh[+].


Bona yêd bêp’ergale bêxîret

6Em t’emî li we dikin xûşk-birano, bi navê Xudanê xwe Îsa Mesîh, ku hûn xwe ji her xûşk-birayê bêp’ergale bêxîret dûr bigirin, yêd ku wan r’aw-r’izimêd me dane we naqedînin[+]. 7Hûn xwexa zanin ku gerekê hûn ç’e’v bidine me, çimkî em nava weda bêp’ergal-bêxîret nîbûne,[+] 8ne jî nanê t’u kesî bê heq xwarîye, lê bi xûdana e’nîya xwe şev û r’oj dixebitîn, diçerçirîn, wekî ser we t’u kesî nebine bargiranî[+]. 9Ne ku îzina me t’unebû, lê me nexşê xwe nîşanî we kir, ku hûn ç’e’v bidine me[+]. 10Çimkî gava em hê cem we bûn jî, me ev yek wer’a digot: «K’î naxwaze bixebite, bira nexwe jî»[+]. 11Belê em dibihên ku nava weda hinek bêp’ergal-bêxîret dijîn, ne şixulk’arê xwe ne, lê t’evî şixulê xelqê dibin[+]. 12Em bi navê Xudan Îsa Mesîh t’emî û hîvî ji yêd usa dikin, ku bi me’rîfetî bixebitin û nanê xwe bixwin.

13Lê hûn xûşk-birano, ji qencîkirinê newestin[+]. 14Heger yek guhdarîya gotinêd meye vê ne’mêda neke, wî r’aç’e’v kin û hevaltîyê wîr’a nekin, ku şerm bike. 15Lê nebe ku bi ç’e’vê xirab li wî binihêr’in, lê mîna bira şîret kin[+].


Dua û silavêd axirîyê

16De bira Xudanê e’dilayîyê xwexa, her gav, her alîyîva e’dilayîyê bide we. Xudan t’evî we h’emûya be[+]. 17Eva silava bi destê min Pawlos e, çawa nîşana h’emû ne’mêd min. Ez aha dinivîsim[+].

18K’erema Xudanê me Îsa Mesîh t’evî we h’emûya be.

## TÎMOT’ÊYO I

### TÎMOT’ÊYO I

TÎMOT’ÊYO I


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]


NE’MA PAWLOSE PÊŞIN TÎMOT’ÊYOR’A


Pêşgotin

Tîmot’êyo xortekî bawermendî ji Asya Biç’ûk bû, dîya wî cihû bû, lê bavê wî yûnan (K’arêd Şandîya 16:1). Pawlos dema şandîtîya xweye dudada bajarê Lîstrayêda r’astî Tîmot’êyo tê. Peyr’a Tîmot’êyo dibe heval-xebatê wîyî pêş, heval-xebatekî wîyî gelekî nêzîk, nava r’êwîtîya wîda. Bona wê yekê navê wî gelek cara K’arêd Şandîyada û h’emû ne’mê Pawlosda tê bîranînê (R’omayî 16:21; Korint’î I 4:17; Fîlîpî 1:1; T’êsalonîkî I 1:1; 3:2, 5, 6; T’êsalonîkî II 1:1 û yêd mayîn). Pawlos gelek cara bona civînêd nû aminîya xwe wî anî, nava cûr’e-cûr’e pirsêd ze’mete giranda.

Ne’ma Pawlose pêşinda, ya ku Tîmot’êyor’a dişîne, sê xemê wî hene:

1. Bona hînkirina şaşe nava civînêda dibêje, wekî miqatî xwe bin û îlahî ji wê hînkirina şaşe ku gihîştîye civîna Efesê (1:3). Ev hînkirina ji fe’mê cihûtîyê û p’ûtp’aristîyê dihat û ser h’îmê wê bawerîyê bû ku digotin: «Eva dinya berç’e’vaye t’ebîyetî xirab e». Îdî li gora fe’mkirina wan, meriv t’enê dikaribû pê zanebûn û serwaxtîke sur’e veşartî xilaz bûya, usa jî gerekê xwe ji xwarin-vexwarina û h’al-zewacê dûr bigirtana. Ev hînkirin îro bi navê «Ginostîk» tê gotinê (bi yûnanî «GNOSIS» tê fe’mkirin «zanebûn») û nava sedsalîyêd pêşinda, îlahî sedsalîya duda û sisîyada fire bela bibû.

2. Bona r’abûn-r’ûniştin û qulixê civînê dibêje, li k’u bona xeysetê serwêr, berpirsîyar û berdestîyada jî dibêje.

3. Şîreta dide Tîmot’êyo. Tîmot’êyo yekî cahil bû, dibe lema ew hinekî ji wê borcdarîyê vedik’işîya (Tîmot’êyo II 1:7). Şîreta dide wî, ku ew civînêda giran be, bi r’abûn-r’ûniştina xwe bibe xulamekî xweyê nexşê qenc bona Mesîh û cabdarîya k’omêd mesîhîye cûr’e-cûr’e jî hilde ser xwe.

Pêşgotin (1:1-2)
Bona civînê û xebatk’arêd wê (1:3–3:16)
T’emîyêd xebatêye bona Tîmot’êyo (4:1–6:21)

### 1


Silavkirin

1Ji Pawlos, şandîyê[†] Mesîh Îsa, bi e’mirê Xwedêyê Xilazkirê[†] me û Mesîh Îsayê gumana me,[+]

2Tîmot’êyoyê lawê xweyî bawerîyêdayî[†] heq-h’elalr’a:

De bira r’e’m, k’erem[†] û e’dilayî ji Bav[†] Xwedê û Mesîh Îsayê Xudanê[†] me li te be[+].


Şîretêd derheqa hînkirina derewda

3Gava ez diçûme Mekedonyayê, min hîvî ji te kir, ku li Efesê bimînî, wekî t’emîyê bidî çend kesa, ku hînkirina ner’ast hîn nekin 4û guh nedine ç’ilovîskîya û r’eqema silsileta[†] ku xilazîya wan t’une. Ev yek hê şer’-de’wa t’evr’adike, ne ku t’ivdîra[*] Xwedêye ku bi bawerîyê tê naskirinê[*] mîyaser dike[+]. 5Serê t’emîyê h’izkirin e, ku ji dilê sax, bi îsafa[†] r’ih’et û ji bawerîya bêdur’ûtî ye[+]. 6Hinek jê dager’îyan û pey gotinêd p’ûç’ k’etin[+]. 7Dixwazin bibine dersdarêd Qanûnê, lê ew xwexa jî nizanin çi dibêjin, ne jî wan tiştêd ku didine zora xwe fe’m dikin.

8Em zanin ku Qanûn qenc e, heger yek bi qanûnî wê biqedîne[+]. 9Belê fe’mdarî ye, ku qanûn bona r’asta nayê dayînê, lê bona neheq û serh’işka, bona nep’ak û gunek’ara[†], bona mir’dar’ û h’erama[†], bona bavkuj û dêkuja, bona mêrkuja,[+] 10bênamûsa, k’ona, dizêd merîya, derewîn û şe’dederewa ye û bona her kesêd dine ku tiştêd miqabilî hînkirina saxlem dikin. 11Ev hînkirin li Mizgînîya xweyîr’ûmete Xwedêyê hêjayî şikirîyê digire, k’îjan li min hatîye spartinê[†][+].


Şêkirandina hindava r’e’ma Xwedêda

12Ez ji Mesîh Îsayê Xudanê me r’azî me, Yê ku qewat da min, ez amin h’esab kirim, danîme ser vê xizmetk’arîyê[+]. 13Min jî berê Ew bêhurmet dikir, dizêrand û neyartî li Wî dikir, lê r’e’m li min bû, çimkî min nebawerîyêda bi nezanîya xwe kirin[*][+] . 14K’erema[†] Xudanê me p’ir’ ser minda r’ijîya, t’evî bawerî û h’izkirina Mesîh Îsa[+]. 15Vê gotinêda xêlif t’une û lap hêjayî qebûlkirinê ye, ku: «Mesîh Îsa hate dinê, gunek’ara xilaz bike», serê k’îjana ez im[+]. 16Lê bona wê yekê r’e’m li min bû, wekî Mesîh Îsa ser min, çawa serê gunek’ara t’emamîya sebira Xwe bide k’ifşê, çawa nexşek bona wan, yêd ku wê bawerîya xwe Wî bînin, jîyîna h’eta-h’etayê[†] bistînin. 17Awa bira wî P’adşayê h’eta-h’etayêyî nemirî û nexuya, Xwedêyê bêşirîkî-bêhevalr’a hurmet û r’ûmet be h’eta-h’etayê! Amîn[†].

18Vê t’emîyê ez didime te, lawê min Tîmot’êyo, li gora wan p’êxembertîyêd[†] ku pêşda bona te bûn, wekî tu bi wan şer’ê xweyî qenc bikî,[+] 19dest ji bawerîyê neke û îsafa xwe r’ih’et xwey ke. Hineka ev yek ji xwe dûr xistine, dewra bawerîya xwe welger’andin. 20Ji wan bûn, Hûmenayo û Skender, yêd ku min dane destê mîrêcin[†], wekî ew hîn bin r’astîya Xwedê bêhurmet nekin[+].

### 2


Derheqa dua û civînêda[†]

1Awa ez hîvî dikim, berî her tiştî bona h’emû meriva[†] dua bikin, r’eca kin, lava kin, r’azîbûnê bidin, 2usa jî bona p’adşa û h’emû serwêra, wekî em jîyîneke e’dil û seqir’î derbaz kin, bi t’emamîya xwedênasîyê û maqûlîyê. 3Li ber Xwedêyê Xilazkirê me ev e qenc û li Wî xweş,[+] 4ku dixwaze h’emû meriv xilaz bin û r’astîyê nas kin[*][+] . 5Çimkî Xwedêk heye û nava Xwedê û merivada jî navçêtîk, Mesîh Îsayê Meriv,[+] 6ku Xwe ji ber k’ir’îna gişkava da. Ev yek r’ast wextda bû îzbatî, ku Xwedê dixwaze h’emû xilaz bin[+]. 7Û bona vê yekê ez dannasînkir û şandî hatime k’ifşkirinê, (ez r’ast dibêjim, derewa nakim), necihûyar’a bûme dersdarê bawerîyê û r’astîyê[+].

8Awa ez dixwazim ku mêr her dera destêd xweye h’elal bilind kin, bê hêrs û bê şer’-de’w[*] dua bikin.

9Usa jî bira k’ulfet[†] bi k’incêd layîq, şermê û berbihêrîyê xwe bixemilînin, ne ku bi gulî-gujanga, yan zêr’, yan bi dur’a[†], yan jî bi k’incêd biha[*] ,[+] 10lê bi kirêd qenc, çawa li wan k’ulfeta dik’eve, yêd ku navê xwedênasîyê hildane ser xwe. 11Bira k’ulfet ker’ hîn be, bi t’emamîya guhdarîyê[+]. 12Ez îzinê nadime k’ulfet, ku hîn bike, ne jî h’ukumî ser mêr bike, lê bira deng neke[+]. 13Çimkî pêşîyê Adem[†] xuliqî, paşê Hêwa[*][+] 14û Adem nexapîya, lê jin xapîya û neheqî kir[+]. 15Lê jin h’alê zar’anînêda jî wê xilaz be[*] , heger bi berbihêrîyê nava bawerîyê, h’izkirinê û paqijayîyêda bimînin.

### 3


Bona serwêrêd civînê

1Vê gotinêda xêlif t’une: Heger temê yekî li serwêrtîyê heye, ew şixulekî qenc dixwaze[+]. 2Awa serwêr gerekê bêqusûr be, mêrê jinekê be, xwegirtî, aqilda giran, maqûl, mêvanh’iz, hînkirinêda serxwe be[*] ,[+] 3ne serxweş, ne sir’tûk, lê berbihêr, ne şer’ûd, ne p’ereh’iz[+]. 4Bira malxêtîyê r’ind li mala xwe bike, zar’êd xwe gur’a xweda her alîyava maqûlîyêda mezin ke. 5(Çimkî heger yek nizane malxêtîyê li mala xwe bike, wê çawa bikaribe civîna[†] Xwedê xwey ke?) 6Bira ne jî bawermendê nû be, ku nebe k’ubar be, dîwana wî jî mîna ya mîrêcin bê kirinê. 7Wekî din jî gerekê qedirê wî cem yêd ji civînê der jî hebe, ku nebe bê r’ezîlkirinê û bik’eve t’eleka mîrêcin[+].


Bona berdestîyêd civînê

8Usa jî bira berdestî giran bin, xeberdanêda dur’ûtîyê nekin, xwe nedine şeravê, pey k’eda h’eram nek’evin[+]. 9R’astîya bawerîyêye e’yanbûyî[*] bi îsafa r’ih’et xwey kin. 10Û evana jî bira pêşda bêne cêr’ibandinê[†], heger tiştek ser wan t’unebe, hingê bira berdestîyê bikin. 11Usa jî bira jinêd wan[*] giran, ne buxdanbêj, lê xwegirtî, her tiştîda amin bin[+]. 12Berdestî gerekê mêrê jinekê be, qenc malxêtîyê li zar’ û mala xwe bike. 13Ewêd ku r’ind berdestîyê dikin, xwer’a dereceke bilind qazinc dikin û serbestîke[†] mezin dest tînin bona bawerîya Mesîh Îsa.


Sur’a xwedênasîyê

14Ez ku van tişta ter’a dinivîsim, guman heye ezê zûtirekê ser teda bêm. 15Lê heger ez derengî jî bik’evim, tê zanibî gerekê çawa mala Xwedêda r’abin-r’ûnên, ya ku civîna Xwedêyê sax e, stûn û h’îmê r’astîyê ye. 16Bê xeberdan, gelekî k’ûr e sur’a xwedêp’aristîya me:

Ew bi bedenî xuya bû,
bi R’uh’ r’astîya Wî hate îzbatkirinê,
milyak’etava[†] hate dîtinê,
nav mileta hate dannasînkirinê,
dinyayêda hate bawerkirinê
û r’ûmetêr’a hate hilatinê[+].

### 4


Dersdarêd derew

1R’uh’ aşkere dibêje, ku r’ojêd axirîyêda hinek wê ji bawerîyê bik’evin, guh bidine r’uh’êd derewîn û hînkirinêd cina[†][+]. 2Ew hînkirin bi dur’ûtîya derewîna dibin, îsafa k’îjana k’izirî ye. 3Ew meriv h’al-zewacê didine hildanê, ji wan xwarina paşda didine girtinê, k’îjan Xwedê ew bona bawermend û r’astînaskirîya e’firandine, ku bi r’azîbûnê bixwin[+]. 4Her tiştê ku Xwedê e’firandîye qenc e û tiştekî h’eram têda t’une, heger bi r’azîbûn tê qebûlkirinê,[+] 5çimkî bi xebera Xwedê û dua qebûl dibe[+].


Qulixk’arê Mesîh Îsayî qenc

6Heger tu van şîreta bidî xûşk-bira, tê bibî qulixk’arê Mesîh Îsayî qenc, çawa tu xwexa jî bi wan gotinêd bawerîyê û hînbûna qence ku tu pey çûyî, qinyat dibî. 7Xwe ji ç’ilovîskîyêd pîraye h’eram dûr xwey ke. Xwe xwedênasîyêda hîndar[†] ke[+]. 8Hîndarîya qalib kêrî hindik tiştî tê, lê ya xwedênasîyê kêrî her tiştî tê, sozê wê hin li vê dinê heye, hin jî li wê dinê. 9Vê gotinêda xêlif t’une û lap hêjayî qebûlkirinê ye[+]. 10Bona vê yekê em dixebitin û diçerçirin, çimkî em gumana xwe li Xwedêyê sax tînin, ku Xilazkirê h’emû meriva ye, îlahî[†] Yê bawermenda[+].

11T’emîya van tişta bide û hîn ke. 12Nebe ku yek cahiltîya te bêhurmet ke, lê tu bawermendar’a bibe nexşek, xeberdanêda, r’abûn-r’ûniştinêda, h’izkirinêda, bawerîyê û h’elalîyêda[+]. 13H’eta hatina min xwe bide wê yekê, ku cime’têr’a nivîsarêd[†] pîroz bixûnî, şîret kî, hîn kî. 14Hindava wê p’êşk’êşa[†] xweye r’uh’anîda bê xem nîbe, ya ku bi p’êxembertîyê ter’a hatîye dayînê, gava berpirsîyara destê xwe danîne ser te[+]. 15Guhê te ser wan tişta be û nava wanda bimîne, wekî pêşdaçûyîna te h’emûyava e’yan be. 16Haş ji xwe û hînkirina xwe hebe. Her gav nava wanda bimîne, çimkî bi vî tiherî tê xwe jî xilaz kî û wan jî, k’îjanêd guhdarîya te dikin.

### 5


Cabdarîya bona e’mirê mezin û biç’ûka

1Dilê kalemêra neêşîne, lê dil bide wan, çawa bavê xwe. Cahila çawa birayêd xwe h’esab ke[*] ,[+] 2pîra çawa dîya xwe, k’ulfetêd cahil çawa xûşkêd xwe, weke şîrê h’elal.


Jinebîyêd e’detî

3Qedirê jinebîya bigire, yêd ku bi e’detî jinebî ne. 4Lê heger zar’ yan nevîyêd jinebîkê hebin, bira ew zar’ pêşîyê mala xweda hîn bin çawa xwedênasîya xwe bidine k’ifşê û bi vî tiherî deynê dê û bavê xwe veger’înin, çimkî ev yek li Xwedê xweş tê[+]. 5Jinebîya e’detî ew e, ya ku t’enê maye û gumana xwe danîye ser Xwedê, şev û r’ojêd xwe bi dua û r’eca derbaz dike. 6Lê ya ku k’êfa dilê xwer’a ye, mirîya neç’e’lkirî ye[+]. 7Van tişta t’emî ke, wekî bêlek’e bin. 8Lê heger merivek bona xwexatîya xwe, îlahî bona mala xwe xem nake, ewî bawerî înk’ar[†] kirîye û ji nebawera jî xirabtir e.

9Bira navê wê deft’era jinebîyada bê nivîsarê, k’îjan ji şêst salî kêmtir nîne, carekê jî mêrkirî bûye, 10bi kirinêd qencva jî berbiç’e’v e: Mesele, zar’ mezin kiribin, mêvan qebûl kiribin, nigêd bawermenda şûştibin, dest avîtibe k’etîya û bona her şixulê qenc jî hazir sekinî ye[+].

11Lê jinebîyêd cahil qebûl neke, çimkî gava evana temê xwe xirab dikin, berê xwe ji Mesîh diguhêzin, dixwazin mêr kin 12û bi vî awayî evî sûcî hiltînine ser xwe, çimkî sozê berê dane alîkî.[*] 13Serda jî mal bi mal diger’in, xwer’anedîtî hîn dibin, ne t’enê xwer’anedîtî ne, usa jî gilîger’o, t’evî şixulê xelqê dibin û tiştêd necayîz xeber didin[+]. 14Awa ez dixwazim ku jinebîyêd cahil mêr kin, zar’a bînin û malkir bin, wekî zimên nekine devê neyara[+]. 15Çimkî îdî hinek jinebîyêd cahil xalifîn[†], pey mîrêcin çûn. 16Heger jinebîyêd bawermendekê[*] hebin, bira ew alîk’arîya wan bike û civînê bargiran neke, wekî civîn bikaribe alîk’arîya jinebîyêd e’detî bike.


Bona berpirsîyara

17Ew berpirsîyarêd ku serwêrtîyê r’ind dikin, bira dubare hêjayî qedir bin, îlahî ewêd ku xeberdan û hînkirinêda dixebitin[+]. 18Çimkî nivîsar dibêje: «Devê gayê bêderêda dixebite girênede»[*] û «P’ale hêjayî heqê xwe ye»[*][+] . 19Xeyba hindava berpirsîyarda bawer neke, heger du yan sê şe’de t’unebin[*][+] . 20Berpirsîyarêd ku nava gunada dimînin, li ber h’emûya lê hilê, wekî yêd mayîn jî bitirsin[+].

21Ez li ber Xwedê, Mesîh Îsa û milyak’etêd bijartî dikime deynê stûyê te, ku tu van şîreta bê t’agêrî[†] xwey kî, tiştekî bi firqîyê nekî.

22Destê xwe zû daneyne ser yekî bona xizmetk’arîya Xudan, ne jî t’evî gunêd yêd mayîn bî. Xwe paqij xwey ke[*][+] .

23Ji vir şûnda t’enê avê venexwe, lê hinekî jî şeravê t’ev ke, bona cîyê meh’andina xwarinê, ku zû-zû nexweş dik’evî[+].

24Hinek hene, ku gunêd wan k’ifş in û r’ast wan dibine ber dîwanê, lê gunêd hineka jî paşê wê k’ifş bin. 25Usa jî kirinêd qenc k’ifş in û ew kirinêd ku ne k’ifş in, ew jî veşartî namînin.

### 6


Bona xulama

1Ewêd ku bin nîrê xulamtîyêda ne, bira axayêd xwe h’esab kin çawa hêjayî qedirê bilind, wekî navê Xwedê û hînkirina me neyê bêhurmetkirinê[+]. 2Axayêd k’êye bawermend hene, bira wan bêhurmet nekin, çimkî ew birayêd hev in. Lê bira xulam hê r’ind xulamtîyê bikin, çimkî yêd ku k’arê ji xizmetk’arîya xulama distînin, bawermend in û delal in.


Xizna r’ast

Van tişta hîn ke û şîret ke[+]. 3Heger yek tiştekî din hîn bike û gotinêd Xudanê me Îsa Mesîhe saxlem û hînkirina xwedêp’aristîya me ne qayl e,[+] 4ew yekî k’ubar e û tiştekî nizane. Ew nexweşîya şer’ û de’wava girtî ye, ji wê jî pêşda tên: H’evsûdî, neyartî, gotinêd ner’êda, şikêd xirab[+] 5û şer’ûdî. Ev h’emû tişt ji nava merivêd qafseqet û ji r’astîyê şûna r’eşva çûyî pêşda tên. Evana xwedênasîyê h’esab dikin, çawa kanîya k’arê[+].

6Belê xwedênasî k’ara ser k’arê ye, heger bi r’azîbûnê be[+]. 7Me t’u tişt neanîye dinê û emê nikaribin t’u tiştî jî bibin[*][+] . 8Lê k’inc û xurekê me hebin, bi wan em r’azî bin[*][+] . 9Lê ewêd ku dixwazin dewletî bin, têne cêr’ibandinê, dik’evine t’eleka û gelek temêd axmax û zîyank’ar, k’îjan mêriv nuqî mîrat’îyê û wêranbûnê dikin[*][+] . 10Çimkî p’ereh’izî kanîke her cûr’e xirabîyê ye. Hineka xwe dane wê, ji bawerîyê xalifîn û xwe kirine xweyê kul û derda[+].


T’emîyêd Pawlos bona Tîmot’êyo

11Lê tu, merivê Xwedê ji van tişta bir’eve û pey heqîyê, xwedênasîyê, bawerîyê, h’izkirinê, sebirê û milûktîyê her’e[+]. 12Leca bawerîyêda qenc bir’eve, jîyîna h’eta-h’etayê qazinc ke, k’îjanêr’a tu hatî gazîkirinê û li ber gelek şe’da te ew îqrara qenc îqrar kir[+]. 13Li ber Xwedêyê ku e’mir dide h’emû e’firîna û li ber Mesîh Îsayê ku li ber Pîlatoyê[†] Pontîyo şe’detîya îqrara qenc da, ez t’emîyê didim te[*] ,[+] 14ku tu vê t’emîyê bêlek’e û bêqusûr xwey kî, h’eta xuyabûna Xudanê me Îsa Mesîh. 15Xuyabûna Wî wê wextê xweda ji alîyê Yê hêjayî şikirîyê û T’enêyî qewat, P’adşayê p’adşaya û Xudanê xudanada e’yan be[+]. 16T’enê Ewî nemirî ye, nava r’onayîyêda ye, ku t’u kes nikare nêzîk bê. T’u qûl-benda Ew nedîtîye û ne jî dikare bibîne. Qedir û qudreta h’eta-h’etayê Wîr’a be! Amîn[*] .


T’emîya bona dewletîya

17T’emîyê bide dewletîyêd vê dinê, bira babax nebin û gumana xwe nedine ser hebûka[†] p’ûç’e derew, lê li ser Xwedêyê ku her tiştî bi mer’danî dide me, wekî em miraz pê bikin[*][+] . 18Bira qencîya bikin, bi kirinêd qenc dewletî bin, mer’d bin û p’arevekirinêr’a jî hazir[+].

19Bi vî tiherî ewê xwer’a xiznekê t’op kin, h’îmekî qenc bona axretê, wekî wê jîyîna ku r’astî jîyîn e qazinc kin.


T’emîyêd axirîyê

20Tîmot’êyo! Çi ku li te hate spartinê xwey ke. Ji gotinêd p’ûç’e h’eram û şer’-de’wa dûr be, ku bi derew navê «zanebûn» dane ser[+]. 21Hineka xwe dane vê yekê û bi vî awayî ji bawerîyê xalifîn.

K’erema Xwedê wer’a be[+].

## TÎMOT’ÊYO II

### TÎMOT’ÊYO II

TÎMOT’ÊYO II


[1]

[2]

[3]

[4]


NE’MA PAWLOSE DUDA TÎMOT’ÊYOR’A


Pêşgotin

Ev ne’ma duda Pawlos ji kelê Tîmot’êyor’a nivîsîye, gava ew R’omêda girtî bû, destê wî ji her tiştî qetîyayî bû (1:8,[16]) û ewî usa h’esab dikir, ku geleka ew bîr kirîye. Vê ne’mêda p’ayê-p’ir’ê t’emî û şîret in, ku dide heval-xebatê xweyî cahil Tîmot’êyo. Li vir fikira mezin ew e, ku dannasînkirêd Mizgînîyê nava zêrandin û tengasîyêda sebir kin û teyax kin, lema jî ew ber dilê wîda tê, ku gerekê ew bêxof-bêtirs be û şer’ê xweyî qenc r’ind bike, çawa eskerekî Mesîhî amin. Şandî dil dide Tîmot’êyo ku serxwe be, bêtirs bona Îsa Mesîh şe’detîyê bide, hînkirina r’astîya Mizgînîyê û Peymana Kevin xwey ke û borcê xwe çawa yekî dersdar û mizgîndar bîne sêrî.

Şandî Tîmot’êyor’a dinivîse, ku ew haş ji xwe hebe, nek’eve nava wan de’w-dozêd p’ûç’e vala, ku ev yekana kêr nayên, lê t’enê guhdara ji r’ê derdixin, aciz dikin (2:16,[23]).

Xulese, şandî nexşê e’mirê xwe, nêt-meremê şandîtîya xwe, bona bawerî, sebir, h’izkirin û zêrandina cefêd xwe tîne bîra heval-xebatê xwe.

Eva ne’ma kanîya berdilîya e’mirê h’emû bawermenda ye, îlahî ewêd ku bin barêd qulixê Xudanda ne, wekî ewana bawerîyêda bi sebirê û h’izkirinê bê tirs pêşda her’in.

Pêşgotin (1:1-2)
R’azîbûn û şîret (1:3–2:13)
T’emî û haş ji xwe hebûn (2:14–4:5)
R’abûn-r’ûniştina e’mirê Pawlos (4:6-18)
Paşgotin (4:19-22)

### 1


Silavkirin

1Ji Pawlosê bi e’mirê Xwedê şandîyê[†] Mesîh Îsa bona wî sozê jîyînê, ya ku bi saya Mesîh Îsa ye,[+]

2Tîmot’êyoyê lawê xweyî delalr’a:

De bira r’e’m, k’erem[†] û e’dilayî ji Bav[†] Xwedê û Mesîh Îsayê Xudanê[†] me li te be[+].


R’azîbûn û dilşidandin

3Ez ji Xwedê r’azî me, ku mîna pêşîyêd xwe bi îsafa[†] r’ih’et Wîr’a xulamtîyê dikim, her gav şev û r’oj nava duayêd xweda te bîr tînim[+]. 4Gava ez hêsirêd te tînime bîra xwe, dik’evime demana dîtina te, wekî şabûn bik’eve dilê min. 5Ez wê bawerîya[†] teye dilê sax tînime bîra xwe, ya ku berê cem pîrika te Loyîsê û dîya te Eynikê hebû û ez bawer im, ku ya te jî heye[*][+] . 6Bona wê yekê ez dikime bîra te, ku tu agirê p’êşk’êşa[†] Xwedê hê gur’ kî, ya ku bi destdanîna min ter’a hate dayînê[+]. 7Çimkî Xwedê r’uh’ekî tirsê neda me, lê Yê qewatê, h’izkirinê û xwegirtinê[*][+] .

8Awa şerm neke, ku bona Xudanê me şe’detîyê bidî, ne jî bona min şerm bike, ku ez bona navê Wî girtî me. Lê t’evî cefayê Mizgînîyê be, anegorî qewata Xwedê[+].

9Xwedê em xilaz kirin,
pîrozîyêr’a[†] gazî kirin,
ne ku bona kirinêd me,
lê li gora qirar û k’erema[†] Xwe.
Eva k’erema bi saya Mesîh Îsa,
ew hê dewrêd berêda
mer’a hate dayînê[+].
10Lê niha bi xuyabûna Xilazkirê[†] me
Mesîh Îsa e’yan bû, ku mirin betal kir
û jîyîna bê mirin, bi Mizgînîyê r’onayî kir[+].

11Vê Mizgînîyêr’a ez dannasînkir, şandî û dersdar hatime k’ifşkirinê[+] 12û lema ez vî cefayî dik’işînim. Lê ez şerm nakim, çimkî zanim min bawerîya xwe K’ê anîye û guman im jî, ku Ewî çi ku spartîye min[*] , wê h’eta wê R’ojê jî xwey ke[+]. 13Tu xwe li wî nexşê hînkirina saxlem bigire, ya ku te ji min bihîst û nava wê bawerî û h’izkirinêda bimîne, k’îjan ji Mesîh Îsa p’ara me k’et. 14Ew tiştêd qence ku li te hatine spartinê bi wî R’uh’ê Pîrozî[†] nava meda xwey ke[+].

15Tu zanî ewêd ku qeza Asyayêda bûn pişta xwe dane min, Fûgelo û Hêrmoxênîs jî t’evî wan[+]. 16Bira Xudan r’e’ma xwe li mala Onîsîforo bike, çimkî ewî gelek cara dilê min r’ih’et kir, ji girtina min şerm nedikir,[+] 17lê gava hate R’omayê, gelekî li min ger’îya, h’eta ez dîtim, 18(de bira Xudan bidê, ku ew wê R’ojê r’e’mê ji Xudan bibîne) û Efesêda jî ewî çiqas minr’a xizmetk’arî kir, tu r’ind zanî.

### 2


Eskerê Mesîh Îsayî qenc

1Awa lawê min, bi wê k’erema meye ku yektîya Mesîh Îsada ye qewat be. 2Û ew tiştêd ku te li ber gelek şe’da ji min bihîst, bispêre[†] wan merivêd[†] amin, yêd ku wê bikaribin hinekêd din hîn kin. 3Awa t’evî cefê me be, mîna eskerê Mesîh Îsayî qenc[+]. 4T’u esker şixulê binelîtîyêva[†] mijûl nabe, wekî li seresker xweş bê. 5Leck’arek[†] jî k’ofîyê[†] nastîne, heger li gora qeyde nek’eve lecê[+]. 6Û cotk’ar, ku cefê dik’işîne, gerekê ew pêşin ji berêd e’rdê te’m ke[+]. 7Bizanibe ez çi dibêjim, çimkî Xudan her tiştîda h’iş-aqil wê bide te.

8Bîr bîne wî Îsa Mesîhê ji mirinê r’akirî, ji zur’eta Dawid[†], li gora wê Mizgînîya ez dannasîn dikim[+]. 9Bona vê Mizgînîyê ez diçerçirim, h’eta mîna zulmk’arekî jî qeydkirî me, lê xebera Xwedê qeydkirî nîne[+]. 10Lema ez her tiştî teyax dikim, bona xatirê bijartîya, ku ew jî wê xilazbûna[†] ku bi saya Mesîh Îsa ye, bistînin, bi r’ûmeta h’eta-h’etayêva t’evayî[+]. 11Vê gotinêda xêlif t’une:

Heger em t’evî Wî mirin,
emê t’evî Wî bijîn jî[+].
12Heger em teyax kin,
emê p’adşatîyê jî t’evî Wî bikin.
Heger em Wî înk’ar[†] kin,
Ewê jî me înk’ar ke[*][+] .
13Heger em amin nemînin,
Ewê amin bimîne,
çimkî Ew nikare Xwe înk’ar ke[*][+] .


P’alê k’etî-r’abûyî

14Van tişta bîne bîra cime’tê, li ber Xwedê bike deynê stûyê wan, ku ser xebera hevr’a nek’evine de’wê. Ew kêrî t’u kesî nayê, t’enê mala guhdara xirab dike[+]. 15Bike ku tu li Xwedê xweş bêyî, p’alekî usa ku şerm nekî, xebera r’astîyê r’ast şirovekî. 16Lê ji xeberdanêd h’erame p’ûç’ xwe dûr bigire, çimkî evêd ku xwe dane vê yekê, wê hê nep’akîyêda pêşda her’in[+] 17û xeberêd wan mîna xiş-xişê p’enc dide. Hûmenayo û Filîto jî ji wan in,[+] 18yêd ku ji r’astîyê xalifîne[†] û dibêjin, ku r’abûna mirîya îdî bûye û bawerîya hineka dever’û dikin[+]. 19Lê belê h’îmê ku Xwedê danî qedîm dimîne û ev mor ser e: «Xudan yêd p’ara Xwe nas dike»[*] û «Her kesêd ku navê Xudan hildane ser xwe, bira ew ji neheqîyê dûr bin»[+].

20Maleke mezinda ne ku t’enê derdanêd[†] zêr’ û zîv hene, lê yêd ji dar û h’er’îyê jî hene, hinek bona derecêd bilind in, hinek jî bona derecêd nimiz[+]. 21Awa heger yek xwe ji wan tiştêd necayîz[*] paqij ke, ewê bibe derdaneke dereca bilind, buhurtî-jibare, kêrî xweyê xwe hatî, bona her derecêd qencda hazir.

22Ji dilxwestinêd cahiltîyê bir’eve, xwe li heqîyê, bawerîyê, h’izkirinê, e’dilayîyê bigire, t’evî wan be, yêd ku bi dilê sax gazî navê Xudan dikin[+]. 23Tu xwe ji de’w-dozêd axmaxe bêfe’m dûr bigire, çimkî tu zanî ku şer’ ji wan pêşda tên[+]. 24Li xulamê Xudan nak’eve, ku şer’ bike, lê hindava h’emûyada berbihêr be, bikaribe hîn ke û bînfire be, 25bi şîrinayî yêd miqabil şîret ke, belkî Xwedê mecalê bide wan, ku ji gunekirinê veger’in[†] û r’astîyê nas kin[+]. 26Hingê ewê ser h’işê xweda bên, ji t’eleka wî mîrêcin[†] xilaz bin, k’îjanî ew girtine, ku e’mirê wî biqedînin[+].

### 3


Xirabîyêd r’ojêd axirîyê

1Lê vê yekê zanibe ku r’ojêd axirîyêda zemanêd xirab wê bên[+]. 2Merivê bibine xweh’iz, p’ereh’iz, k’ubar, babax, buxdanbêj, ne gur’a dê-bavada, bêşêkir, h’eram,[+] 3dilsar, bêr’e’m, buxdanbêj, temsist, zulmk’ar, neyarêd qencîyê,[+] 4nemam, berzeq, xwer’azî, r’ih’etîh’iz, ne ku Xwedêh’iz. 5P’işkê xwedênasîyê wê li wan k’eve, lê wê qewata wê înk’ar kin. Tu xwe ji yêd aha dûr bigire.

6Ji nava vanda yêd usa hene, ku xwe vedidizine mala, k’ulfetêd[†] ser’aye bin barêd gunada şewitî dikine hêsîr, yêd ku bi cûr’e-cûr’e temêd xirabva têne birinê. 7Ev k’ulfetana her gav hîn dibin, lê t’u car nikarin r’astîyê nas kin. 8Çawa Yanîs û Yambrîs miqabilî Mûsa[†] bûn, usa jî ev merivana miqabilî r’astîyê disekinin, merivne bi fikirêd xweda şûna r’eşva çûyî, bawerîyêda jî bêkêr in[*] . 9Lê gelekî wê pêşda neçin, çimkî bêfe’mîya wan wê h’emûyava e’yan be, çawa ya wan her duya bû[+].


T’emîyêd axirîyê

10Lê te nasîya xwe daye hînkirin, r’abûn-r’ûniştin û nêt-meremê min, bawerî, sebir û h’izkirina min, bînfireyî, 11zêrandin û cefayêd min. Tu zanî li Entakyayê, Qonyayê, Lîstrayê çi hatine serê min: Min çi zêrandin k’işandin! Lê Xudan ez ji h’emûya xilaz kirim[*][+] . 12Belê her kesê ku dixwaze yektîya Mesîh Îsada bi xwedênasî bijî wê bê zêrandinê[*][+] 13û merivêd xirabe xweyîfêl wê xirabîyêda pêşda her’in, bixalifînin û bixalifin[+]. 14Lê tu, nava wan tiştada bimîne, çi ku hîn bûyî û wê bawerîyêda jî guman bûyî. Tu zanî ji k’îjana hîn bûyî, 15usa jî tu ji zar’otîya xweda nivîsarêd[†] pîroz zanî, yêd ku dikarin te serwaxt kin, wekî bi bawerîya ser Mesîh Îsa xilaz bî[+]. 16T’emamîya nivîsarê[*] ji bîna ber Xwedê ye[*] û kêrhatî ye bona hînkirinê, lêhilatinê, r’astkirinê û şîretkirina jîyîna heqîyêda,[+] 17wekî merivê Xwedê bêkêmasî be, bona h’emû kirinêd qenc hazir sekinî be[+].

### 4

1Awa li ber Xwedê û wî Mesîh Îsayê ku wê dîwana mirî û zêndîya bike, ez bi camêrî dibêjim, tu li wê hatin û P’adşatîya Wî kî:[+] 2Xeberê dannasîn ke, ser wê nêt-fikirê be, heger wextda be, yan bê wext be, li şaşîya hilê, pêşîya neheqîyê bigire, dil bide meriva, bi t’emamîya sebirê hîn ke[+]. 3Çimkî zemanê bê, ku meriv wê guh nedine hînkirina saxlem, lê wê xwestinêd dilê xwer’a wan dersdara serhev t’op kin, yêd ku tiştêd li guhê wan xweş tê wê hîn bikin. 4Wê guhê xwe ji r’astîyê dager’înin û pey ç’ilovîskîya k’evin. 5Lê tu her tiştîda serxwe bimîne, li tengasîya[†] sebir ke, kirê mizgîndar[†] bike, qulixê xwe biqedîne[+]. 6Çimkî ez xwexa qurbanbûnêr’a[†] îdî ser r’oj-r’oja me û wextê çûyîna min pêr’a gihîştîye[+]. 7Lecêda ez qenc r’evîm, min r’îya xwe qedand, bawerî xwey kir[+]. 8Û niha minr’a dimîne k’ofîya heqîyêye serk’etinê, ya ku Xudan, H’akimê r’ast wê bide min wê r’ojê û ne t’enê min, lê wan h’emûya jî, yêd ku bi h’izkirinê h’eyra xuyabûna Wîda ne[+].


Salix-sûlix

9Bike ku zû bêyî cem min. 10Dîmas ku dinya h’iz kir ez hiştim û çû T’êsalonîkê. Kireskîs çû Galatyayê, Tîto jî Dalmetyayê[+]. 11T’enê Lûqa cem min maye. Marqos hilde t’evî xwe bîne, çimkî vî qulixîda[†] ew kêrî min tê[+]. 12Tixîko, min şande Efesê[+]. 13Tu gava bêyî, wî qap’ûtê ku min Troyayêda cem Karpos hişt, t’evî xwe bîne, usa jî k’itêbêd gulomatk, îlahî[†] yêd ç’erm[+].

14Skenderê h’edad gelek xirabî li min kir. Xudan wê weke kirinêd wî bîne pêşîya wî[+]. 15Tu jî h’evza xwe ji wî bike, çimkî gelekî li ber gotina me r’abû.

16Cara pêşin, gava ez li ber dîwanê sekinîm, kesekî pişta min negirt, h’emûya ez hiştim çûn. Bira ev yek wanr’a gune neyê h’esabê! 17Lê Xudan t’evî min sekinî û qewat da min, wekî pê min Mizgînîdayîn mîyaser be û h’emû necihû[†] bibihên û ez ji devê şêr xilaz bûm[+]. 18Xudan wê min ji her kirêd xirab xilaz ke û sax-silamet bigihîne P’adşatîya Xweye e’zmana. Şikir ji Wîr’a h’eta-h’etayê. Amîn[†].


Silavêd axirîyê

19Silavê bide Priskîlayê û Akîla, usa jî mala Onîsîforo,[+] 20Êrasto li Korint’ê ma, Trofîmo jî, min li Mîletosê nexweş hişt[+]. 21Bike ku berî zivistanê bêyî. Eybûlo, Pûdês, Lînos, Klawdîya û h’emû xûşk-bira li te silav dikin. 22Xudan t’evî r’uh’ê te be.

K’erema Xwedê wer’a be.

## TÎTO

### TÎTO

TÎTO


[1]

[2]

[3]


NE’MA PAWLOS TÎTOR’A


Pêşgotin

Tîto bawermendekî yûnan bû, ew heval-xebatekî Pawlosî gelekî kêrhatî bû, nava qulixê şandîtîya wîda (Korint’î II 2:13; 7:5-16; 8:6, 16, 23; 12:18; Galatî 2:3; Tîmot’êyo II 4:10). Pawlos vê ne’mê alîk’arê xweyî cahilr’a dişîne, gava ew Kirêtayêda mabû, ku serwêrtîyê şixulê civînê bike.

Ne’mêda sê pirsêd mezin hene:

1. Pawlos tîne bîra Tîto, ku gerekê serwêrêd civînê çawa bin, îlahî nava kirêtîyada, ku r’abûn-r’ûniştina wan ne qenc bû.

2. T’emîyêd bona Tîto, ku ew hînkirina saxlem h’emûya hîn ke, awa gotî kalemêr û pîrejina, xort û xulama. Pîrejin jî gerekê hindava xweda k’ulfetêd cahil hîn kin.

3. T’emî bona r’abûn-r’ûniştina bawermenda, ku t’evî h’emûya ew milûk, dilsax û şîrin bin, ji k’în û mixenetîyê dûr bin, nava de’w-dozada nîbin û xwe ji cudebûnêd civînê dûr bigirin.

Pêşgotin (1:1-4)
Serwêrêd civînê û borcê wan (1:5-16)
Borcêd her bawermendê nava civînêda (2:1-15)
Şîret, t’emî û hînkirin (3:1-11)
Paşgotin (3:12-15)

### 1


Silavkirin

1Ji Pawlosê xulamê Xwedê û şandîyê[†] Îsa Mesîh, bona pêşdaçûyîna bawerîya[†] bijartîyêd Xwedê û zanebûna ser r’astîyê, anegorî xwedênasîyê,[+] 2usa jî bona wê gumana jîyîna h’eta-h’etayê[†] gazîkirî[*] . Bona wê jîyînê, Xwedêyê xweyê gotina Xwe[*] , hê dewrêd berêda soz daye 3û wextê xweda gotina Xwe bi dannasînîyê da e’yankirinê, ya ku li min hate spartinê[†], bi e’mirê Xwedêyê Xilazkirê[†] me[+].

4Tîtor’a, lawê xweyî heq-h’elalî bawerîya meye t’omerîda:

De bira k’erem[†] û e’dilayîya Xwedêyê Bav[†] û Mesîh Îsa Xilazkirê[†] me li te be[+].


Şixulê Tîto Kirêtayêda

5Bona wê yekê min tu li Kirêtayê hiştî, wekî çi kêmasî hebin bînî sêrî û her bajarekîda berpirsîyara k’ifş kî, çawa min ev t’emî li te kir:[+] 6Gerekê berpirsîyar bêlek’e be, mêrê jinekê be, zar’êd wî bawermend bin, yêd ku bona avîtîyê yan jî bona neguhdarîyê nek’etine nava dev-dirana[+]. 7Belê serwêr çawa malkirê Xwedê, gerekê bêlek’e be: Ne serh’işk, ne hêrs, ne pey şeravê k’etî, ne sir’tûk, ne pey k’eda h’eram[†],[+] 8lê mêvanh’iz, xêrxwaz, aqilda giran, ser heqîyê, Xwedêr’a dayî, xwegirtî. 9Gerekê wê gotina amin qewîn bigire, çawa ku hîn bûye, wekî bikaribe bi hînkirina saxlem dil bide yêd mayîn û şaşîyêd miqabila bide r’ûyê wan.

10Yêd xweserîxwe gelek in, yêd xeberp’ûç’ û derewîn, îlahî[†] ewêd ku ji nava cihûyada[†][*] ne[+]. 11Gerekê dengê yêd usa bidine bir’înê, çimkî ew mala lap xirab dikin, tiştêd necayîz hîn dikin û vê yekê bona k’ara xweye h’eram dikin[+]. 12Ji kirêtîya hema xût zanekî[*] wan jî gotîye:

«Kirêtî t’imê derewîn in,
ew r’e’wirêd xirab in,
û p’ir’xurêd bêxîret in».

13Ev şe’detîke r’ast e, lema h’işk li wan hilê, ku saxlem bin bawerîyêda[+] 14û guh nedine ç’ilovîskîyêd cihûya[†] û t’emîyêd wan merivêd[†] ku ji r’astîyê dager’îyane[+]. 15Her tişt h’elal e bona h’elala, lê h’eram û nebawerar’a tiştekî h’elal t’une, h’eta aqil û îsafa[†] wan jî h’er’imîne[+]. 16Ew dibêjin, ku Xwedê nas dikin, lê bi kirêd xwe Wî înk’ar[†] dikin, h’eram û xweserîxwe ne û her kirineke qencr’a bêkêr in[+].

### 2


Hînkirina saxlem

1Lê tu, çi li hînkirina saxlem dik’eve, hîn ke. 2Kalemêr bira xwegirtî, giran û maqûl bin, bawerîyê, h’izkirinê û sebirêda serxwe bin.

3Pîrejin jî bira usa p’ergal bin, çawa li merivêd Xwedê dik’eve, ne buxdanbêj, mêla wan ne ser vexwarinê be. Lê bira xweyêd şîretêd qenc bin,[+] 4wekî jinêd cahil hîn kin, ku mêr û zar’êd xwe h’iz bikin, 5aqilda giran bin, nav-namûs, malkir, h’eyf, gur’a mêrê xweda bin, wekî xebera Xwedê neyê bêhurmetkirinê[+].

6Usa jî dil bide xorta, ku aqilda giran bin[+]. 7Her tiştîda jî, tu xwexa bibe t’erzê kirinêd qenc, nava hînkirinêda bêdur’ûtî û maqûl be,[+] 8bi xeberêd saxleme bê kêmasî, wekî yê miqabil şermî bimîne û hindava meda tiştekî wîyî gotinê t’unebe[+].

9Xulama şîret ke, ku gur’a axayêd xweda bin û her tiştîda li wan xweş bên, cab-sabê wan nedin,[+] 10destdirêjayîyê nekin, lê aminîya qence t’am nîşanî wan kin, wekî hînkirina bona Xilazkirê me Xwedê, her alîyava bixemilînin.

11Çimkî k’erema[†] Xwedê bona xilazbûna[†] h’emû meriva xuya bû,[+] 12Ew me hîn dike, ku em nep’akîyê û dilhavijîyêd dinyayê înk’ar kin û aqilda giran, bi heqîyê û xwedênasîyê bijîn li vê dinê,[+] 13hîvîya wê gumana xwezilî, xuyabûna r’ûmeta Xwedêyê mezin, Xilazkirê me Îsa Mesîh bin[+]. 14Ewî Xwe bona me da der, ku me ji h’emû neheqîya xilaz ke û paqij ke, bike cime’ta Xweye xîretk’êşêd kirinêd qenc[+].

15Van tişta hîn ke, bi t’emamîya h’ukumê xwe dil bide wan û li wan hilê. Bira t’u kes te bêhurmet neke[+].

### 3


R’abûn-r’ûniştina bawermenda

1Bike bîra cime’tê, ku gur’a serwêr û h’ukumeta bikin, guhdar bin û bona h’emû kirinêd qenc hazir sekinî bin[+]. 2Hindava t’u kesekîda xirab xeber nedin, şer’ûd nîbin, lê milûk bin û şîrinayîya xwe hindava h’emû merivada bidine k’ifşê[+]. 3Çimkî em jî wextekê bêfe’m bûn, xweserîxwe, xalifî[†] û xulamêd cûr’e-cûr’e temêd xirab û k’êfa dilê xwe bûn, me nava xirabîyê û h’evsûdîyêda dijît, em mîna me’rê r’eş, li ber ç’e’vê hev r’eş bûn[+]. 4Lê gava şîrinayî û h’izkirina Xwedê, Xilazkirê me xuya bû, 5Wî em xilaz kirin. Ne ku bona wan kirinêd r’aste ku me kirin, lê li gora r’e’ma Xwe em xilaz kirin, bi şûştinê em nû dinê k’etin û bi R’uh’ê Pîroz[†] nûyejîyîn bûn[*][+] . 6Wî Xwedêyî ew R’uh’ bi mer’danî ser meda barand, bi destê Îsa Mesîhê Xilazkirê me,[+] 7wekî bi k’erema Wî em r’ast bêne h’esabê û bi wê gumanê jîyîna h’eta-h’etayê war bin[+]. 8Vê gotinêda xêlif t’une. Û ez dixwazim ku tu van tişta e’seyî kî, wekî yêd ku bawerîya xwe Xwedê tînin, xîret kin, tiştêd qenc bikin. Evana merivar’a qenc û k’ar in[+].

9Lê tu xwe ji de’w-dozêd axmaxtî, r’eqema silsileta[†], hevr’ik’îyê û şer’-de’wêd li ser Qanûnê dûr bigire, çimkî ew bêkêr û bêk’ar in[+]. 10Ji yê ku bêt’ifaqîyê dike, carekê-duda şîret ke dûr k’eve[+]. 11Tu zanî ku yê usa xalifî û gunek’ar[†] e, ew xwexa dîwanê ser xweda tîne.


Gotinêd axirîyê

12Gava Artemas yan Tixîko ez bişînime cem te, bike ku bêyî Nîkopolîsê, cem min, çimkî min qirar da zivistana xwe li wir derbaz kim[+]. 13Zênasê qanûnzan[†] û Apolo zû ver’êke, usa be ku ew r’êva kêmasîya tiştekî nebînin[+]. 14Yêd ji me jî bira hîn bin, pey kirinêd qenc bin, wekî kêrî h’ewcetîya merivayê bên û bê ber nebin[+].

15H’emûyêd t’evî min li te silav dikin. Silavê bide wan, yêd ku bawerîyêda me h’iz dikin.

K’erema Xwedê we h’emûyar’a be.

## FILÎMON

### FILÎMON

FILÎMON


[1]


NE’MA PAWLOS FILÎMONR’A


Pêşgotin

Filîmonê bawermend yekî e’yan bû, ew dostê Pawlos bû, xuya dibe ku endemê civîna Kolosyayê bû. Xulamekî wî jî hebû navê wî Onîsîmo, ew ji cem xweyê xwe r’evîbû û gerekê bona kirê xwe bihata kuştinê. Lê gava Pawlos kelêda bû, xuya dibe ku Onîsîmo wî dibîne, t’obe dike, dibe bawermendê Îsa. Bi vê ne’mê Pawlos hîvî ji Filîmon dike, ku ew bibaxşîne Onîsîmo û wî qebûl ke, ne t’enê usa çawa meriv dibaxşîne xulamêd xwe, lê usa bibaxşîne çawa yek dibaxşîne birakî xweyî bawermend.

Vê ne’ma kinda derseke k’ûr bona wê bawerî û h’izkirina Mesîh k’ifş dibe, ku çawa gerekê nava bawermendada hindava hevda hebe.

Pêşgotin (1-3)
Pesinê Filîmon dide (4-7)
Hîvîkirin bona Onîsîmo (8-22)
Paşgotin (23-25)

### 1


Silavkirin

1Ji Pawlos, bona Mesîh Îsa girtî û Tîmot’êyoyê bira,

Filîmonê heval-xebat û delalê xwer’a,[+] 2Afîya xûşkr’a û Arxîpoyê hevaleskerê xwer’a û usa jî wê civînêr’a[†] ku mala teda dicive[*] :[+]

3De bira k’erem[†] û e’dilayîya Xwedêyê Bavê[†] me û Xudan[†] Îsa Mesîh li we be.


Bawerî[†] û h’izkirina Filîmon

4Ez her gav ji Xwedêyê xwe r’azî me, gava nava duayêd xweda te bîr tînim birayê Filîmon,[+] 5çimkî bona wê h’izkirina teye hindava t’emamîya cime’ta Xwedêda û bawerîya teye hindava Xudan Îsada dibihêm. 6Ez dua dikim, wekî heleqetîya teye t’evî me, nava bawerîyêda[†] me bigihîne wê zanebûna k’ûr, ya ku hindava her tiştêd meye qence t’evî Mesîh e[+]. 7Bona wê h’izkirina dilê teda birayo, ez gelekî şa bûm û bîna min fire bû, ku dilê cime’ta Xwedê pê te r’ih’et bûye.


Hîvîkirina Pawlos bona Onîsîmoyê xulamê Filîmon

8Bona vê yekê bi Mesîh çawa bira, min dikaribû turuş kira, e’mirî ser te bikira, çi ku cayîz bû,[+] 9lê ji dest h’izkirinê, hîvî dikim. Ez çawa Pawlosekî kal û niha jî bona Mesîh Îsa girtî, 10bona lawê xwe Onîsîmo hîvî ji te dikim, yê ku qeydê minda çawa kur’ek minr’a dinê k’et[*][+] . 11Ew wextekê kêrî te nedihat, lê niha hin kêrî te tê, hin jî kêrî min[*] .

12Ez wî paşda dişînime cem te, ew cegera min e. 13Min dixwest ew cem xwe bihişta, ku dewsa te ber destê min bûya, h’eta ku ez bona Mizgînîyê qeydada me. 14Lê bêyî te min nexwest tiştekî bikim, ku qencîya te usa nebe, çawa borcek kiribine stûyê te, lê bi r’ezedilîya te be. 15Belkî bona vê yekê ew wextekê ji te dûr k’et, ku ew her t’im bibe p’ara te, 16ne ku çawa xulam, lê ji xulamekî zêdetir e, çawa birakî delal! Bona min ew çiqasî delal e, lê bona te ewê hê zêde be, hin alîyê xulamtîyêda, hin jî alîyê Xudanda[+].

17Awa heger tu min çawa hevalê xwe h’esab dikî, wî usa qebûl ke, çawa min. 18Heger ewî neheqîk jî li te kiribe, yan tiştekî deyndarê te be, ser min h’esab ke. 19Ez Pawlos bi destê xwe dinivîsim: Ezê li te veger’înim (lê ez bi vê yekê naxwazim bêjime te, ku tu jîyîna xweva deyndarê min î.)[+] 20Niha, birayê minî ji Xudanda, vê qencîyê bona min bike, bona xatirê Mesîh dilê min r’ih’et ke. 21Ez guhdarîya teda guman bûm, lema jî min ev yek ter’a nivîsî, çimkî ez zanim tê ji gotina min zêdetir bikî.


Gotinêd axirîyê

22Pêştirî vê yekê jî, minr’a cîkî mayînê hazir ke, çimkî gumana min heye, ku Xwedêyê caba duayêd we bide, min paşda bide we.

23Êpafrasê bona navê Mesîh Îsayî t’evî min girtî, te silav dike,[+] 24usa jî Marqos, Erîstarxo, Dîmas û Lûqa, heval-xebatêd min[+].

25K’erema Xudan Îsa Mesîh t’evî r’uh’êd we be.

## ÎBRANÎ

### ÎBRANÎ

ÎBRANÎ


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]


NE’MA ÎBRANÎYAR’A


Pêşgotin

Navê nivîsk’arê vê ne’mê îro ne e’yan e. Gelek zane şikê dibine ser Apolo (K’arêd Şandîya 18:24; 19:1). Usa jî ne e’yan e, evî nivîsk’arî ne’ma xwe k’îjan civînêr’a nivîsîye, lê bi vê ne’ma xwe berbir’î k’omeke bawermenda dibe, k’îjan ku gerekê hêdî-hêdî pêşda biçûna, lê ew nava qezî û oxirmêd giranda bûn, hindik mabû ku destê xwe ji bawerîya xwe bikirana yan fikirê xwe hindava Îsa Mesîhda biguhastana.

Xudanê ne’mê dinivîse û dil dide ber wan, ku nava bawerîya xweda bimînin, usa jî dide k’ifşê, ku Îsa Mesîh r’ast mîna heyîntîya Xwedê ye û wek’îltîya wîye xilazîyê ye. Ew ser sê pirsêd r’astîyê disekine:

1. Îsa Kur’ê Xwedayî h’eta-h’etayê ye, ku êlimîya Xweye hindava Bavêda bi cefêd Xwe da k’ifşê. Îsa ne ku t’enê ji p’êxemberêd Peymana Kevin mestir e, lê ji milyak’eta û Mûsa jî mestir e.

2. Îsa ji Xwedêda çawa k’ahînê h’eta-h’etayê k’ifşkirî ye, ew ji k’ahînêd Peymana Kevin mestir e. Wî bi carekê bona her t’im bedena Xwe kire qurban û îdî ew qurbanêd Peymana Kevindaye bêh’esab berga tiştekî negirtin.

3. Bawermend t’enê bi destê Îsa dikare ji gune, tirsê û mirinê xilaz be. Îsa jî çawa serekk’ahînê r’ast xilazbûna r’ast dide, ku ev yek Peymana Kevinda bi sûretî (sîmvolî) dihate kirinê, awa gotî ew h’ebandin û qurbandayînêd ku berî hatina Mesîh dikirin, şe’detîya Îsa Mesîh didan.

Nivîsk’arê vê ne’mê ji t’arîxa Îsraêlê, çawa t’erzêd bawerîyê hineka bîr tîne (serê 11-a) û bi vê dixwaze bêje xwendevana, ku hindava Mizgînîya Îsada amin bimînin. Serê 12-da bi dilekî şewat dibêje, ku usa h’eta axirîyê amin bimînin û ç’e’vê xwe ji Mesîh nebir’in, lê nava her cûr’e te’lî-tengîyada û hêsîrî-belengazîyada teyax kin. Ne’mê bi şîreta û silava xilaz dike.

Pêşgotin: Mesîh e’yanbûna Xwedêye t’am e (1:1-3)
Mesîh ser milyak’etar’a ye (1:4–2:18)
Mesîh ser Mûsa û Yêşûr’a ye (3:1–4:13)
K’ahîntîya Mesîh ser her k’ahîntîyêr’a ye (4:14–7:28)
Peymana Mesîh ser her peymanar’a ye (8:1–9:28)
Mesîh qurbana ser qurbanar’a ye (10:1-39)
Bawerî (11:1–12:29)
Çawa meriv li Xwedê xweş bê (13:1-19)
Duayê xilazîyê (13:20-21)
Paşgotin (13:22-25)

### 1


Xwedê bi Kur’ê Xwe xeber dide û Kur’ ji milyak’eta mestir e

1Gelek cara û bi gelek cûr’a Xwedê pêşda pê p’êxembera kal-bavêd mer’a xeber daye, 2lê van r’ojêd axirîyêda pê Kur’ê Xwe mer’a xeber da, K’îjan ku k’ifş kir, wekî axirîyê bibe xweyîwarê her tiştî û bi Wî jî e’rd û e’zman e’firand[+]. 3Ew nûra[*] r’ûmeta Xwedê ye, xût mîna heyîntîya Wî ye, Ew bi qewata xebera Xwe her tiştî xwey dike. Gava Ewî mecala şûştina gunêd meriva[†] hazir kir[*] , li jor herema[†] mezinayîya Xwedêye r’astê r’ûnişt[+]. 4Kur’ haqasî ji milyak’eta[†] jortir k’et, çiqasî ew navê ku Wî stand ji navêd wan mestir e[+]. 5Çimkî Xwedê t’u milyak’etîr’a aha negotîye:

«Tu Kur’ê Min î,
Tu îro Minr’a bûyî»[*]

û dîsa:

«Ezê bavê Wî bim,
Ewê jî Kur’ê min be»[*][+] .

6Û gava Xwedê nixurîyê Xwe dişîne dinyayê, aha jî dibêje:

«Bira h’emû milyak’etêd Xwedê serê xwe ber Wî daynin»[*][+] .

7Lê bona milyak’eta aha dibêje:

«Ew milyak’etêd Xwe dike ba
û berdestîyêd Xwe alava êgir»[*][+] .

8Lê belê bona Kur’ Xwedê dibêje:

«T’extê Te Xwedêyo, t’extê h’eta-h’etayê ye,
şiva p’adşatîya Te şiva heqîyê ye.
9Tu heqîyê h’iz dikî û dijenî neheqîyê,
lema jî Xwedêyo, Xwedêyê Te Tu bi r’ûnê şabûnê r’ûnkirî,
ji hevalêd Te zêdetir»[*][+] .

10Û aha jî dibêje:

«Ya Xudan[†], Te pêşîyê h’îmê dinyayê danî
û e’zman kirêd destêd Te ne.
11Ewê wêran bin her’in, lê Tê bimînî,
h’emûyê mîna cila bip’izinin.
12Tê wan hev bip’êç’î mîna qap’ût,
mîna k’inca wê bêne guhastinê.
Lê Tu dîsa Ew î
û salêd Te wê kêm nebin»[*][+] .

13K’îjan milyak’etîr’a Xwedê gotîye:

«K’êleka[†] Mine r’astê r’ûnê,
h’eta Ez neyarêd Te bikime binê p’îyêd Te»?[*][+]

14Îdî milyak’et[†] çi ne? Ew h’emû jî r’uh’êd berdestî ne, ku bona xizmetk’arîya wan têne şandinê, yêd ku xilazbûnê[†] wê war bin[+].

### 2


Miqatî xwe bin, ku xilazbûna mezin war bin

1Bona vê yekê gerekê em hê gelekî guh bidine wan tiştêd me bihîstine, wekî em ji wan nexalifin. 2Çimkî heger ew xebera pê milyak’eta hate gotinê h’îmgirtî ma û h’emû neheqîyê û bêêlimîyê heqê xwe r’ast standin, 3lê emê çawa xwe xilaz kin heger em guh nedine wê xilazbûna mezin? Bona vê xilazbûnê Xudan pêşda dannasîn kir û yêd ku dengê Wî bihîstin meva e’seyî kirin. 4Serda jî Xwedê bi nîşana, k’eremeta, cûr’e-cûr’e kirêd qewat û p’êşk’êşêd[†] R’uh’ê Pîroze[†] belakirî şe’detî da, çawa ku e’mirê Wî bû[+].


Yê ku me berbi xilazbûnê dibe

5Xwedê ne ku milyak’et kirine serwêrêd wê dinya ku wê bê, ser k’îjanê em xeber didin[+]. 6Lê nivîsar cîkî şe’detîyê dide û dibêje:

«Ya Xwedê, însan çi ye ku wî bîr tînî,
yan bendê vê dinê[*] ku bona wî xem dikî?
7Te hinek wext[*] ew ji milyak’eta nimiztir kir,
bi r’ûmet û hurmetê ew t’ac kir,
8h’emû tişt kirine binê nigêd wî»[*] .

Awa Yê ku her tişt kirine binê nigêd wî[*] , tiştek nehişt ku nekiribe binê niga. Lê niha em hê her tiştî binê nigêd însênda nabînin[+]. 9Lê em niha Îsa bi r’ûmet û hurmet k’ofî li sêrî dibînin, Yê ku hinek wext bona cefê mirinê ji milyak’eta hatibû nimizkirinê, wekî bi k’erema[†] Xwedê bona h’emûya mirin bidîta[+]. 10Belê hêja bû ku Xwedê, Yê ku her tişt bona Xwe e’firandîye û bi destê Xwe xwey dike R’êberê xilazbûna wan bi cefa k’amil bikira[*] , wekî gelek law t’evî r’ûmeta Îsa bikirana[+]. 11Ewê ku pîroz[†] dike û ewêd ku pîroz dibin, ev h’emû jî ji Bavekî[†] ne. Lema Ew vê yekêda şermîyê nabîne, ku wan xûşk-birayêd Xwe h’esab ke[+] 12û dibêje:

«Derheqa navê Teda Ezê xûşk-birayêd Xwer’a bêjim,
civînêda[†] Ezê eşqî Te bistrêm»[*][+] .

13Û aha jî dibêje:

«Ezê gumana Xwe bidime ser Xwedê»[*] .

Û aha jî:

«Va me Ez û ew zar’êd ku Xwedê dane Min»[*] .

14Çawa ku zar’ xûn û goşt in, Îsa Xwexa jî bû mîna wan, k’ete binyat’a merivayê[†], wekî bi vî awayî pê mirina Xwe, yê ku h’ukumê wî ser mirinê heye unda ke, awa gotî mîrêcin[†][+] 15û yêd ku t’emamîya e’mirê xweda hêsîrêd tirsa mirinê bûne xilaz ke. 16Belê fe’mdarî ye, ku Ew alîk’arîya milyak’eta nake, lê alîk’arîya zur’eta Birahîm[†] dike. 17Lema jî Îsa gerekê bi her alîyava bibûya mîna xûşk-bira, ku bibûya serekk’ahînekî[†] r’e’m û amin li xizmetk’arîya ber Xwedêda, wekî gunêd cime’tê bida k’ewandinê[*][+] . 18Çawa Ewî cefa k’işand, hate cêr’ibandinê[†], usa jî dikare alîk’arîya wan bike, yêd ku dik’evine nava cêr’ibandinê[+].

### 3


Îsa ji Mûsa mestir e

1Awa xûşk-birayêd pîroz, hûn ku heval-p’arêd wê gazîya e’zmên in, li Îsa binihêr’in, Wî şandîyî[†] û Serekk’ahînê ku em îqrar dikin. 2Ew hindava Xwedêda amin bû, Yê ku Ew bona vê yekê k’ifş kir, çawa Mûsa[†] jî t’emamîya mala Wîda amin bû[*][+] . 3Belê Îsa haqasî ji Mûsa zêdetir hêjayî r’ûmetê bû, çiqasî qedirê yê ku malê çêdike, ji qedirê malê zêdetir e. 4(Fe’mdarî ye, her malek bi destê yekî tê çêkirinê, lê yê her tişt e’firandîye, Xwedê ye.) 5R’ast e Mûsa t’emamîya mala Wîda xulamekî amin bû, bona şe’detîya wan tiştêd ku Xwedê wê bigota[+]. 6Lê Mesîh çawa kur’ hindava mala Xwedêda amin bû. Û ew mala Wî em in, heger em wê e’gîtîyê û gumana ku em pê difir’in qewîn bigirin.


Bona cime’ta Xwedê r’ih’etîk heye

7Bona vê yekê çawa R’uh’ê Pîroz dibêje:

«Îro heger hûn dengê Wî bibihên,
8mîna kal-bavêd xwe serh’işk nîbin,
çawa ku wana serî hilda, gava ber’îyêda[†] hatine cêr’ibandinê,
9wê dera ku kal-bavêd we bi qelpê xirab Ez cêr’ibandim
û t’emamîya çil salî jî kirêd Min dîtin.
10Lema jî h’îlê Min ji wî nisilî[†] çû
û Min got: ‹Dilada t’imê ew xalifî[†] ne
û r’îya Min nas nekirine›.
11Awa Min jî ji hêrsa sond xwar got:
‹T’u car ewê nek’evine r’ih’etîya Min!›»[*][+]

12Haş ji xwe hebin xûşk-birano, nebe ku nava we yekîda dilekî xirab û nebawer hebe, ku pişta xwe bide Xwedêyê sax. 13Lê her r’oj dil bidine hev, h’eta ku nivîsarêda bona me «îro» heye, wekî ji we t’u kes bi guna nexape, nebe serh’işk. 14Çimkî em t’evî Mesîh bûne xweyîp’ar, heger t’enê em wê bawerîyê[†] ji serîda h’eta xilazîyê qewîn bigirin. 15Awa çawa jor hate gotinê:

«Îro heger hûn dengê Wî bibihên,
serh’işk nîbin,
çawa wextê serhildanêda»[*][+] .

16Ew k’î bûn, yêd ku bihîstin û serî hildan? Ew h’emû nîbûn, yêd ku bi destê Mûsa ji Misirê[†] derk’etibûn[+]? 17Çil salî h’îlê Xwedê ji k’ê çû? Ne ji wan çû, yêd ku gune[†] kirin, cinyazêd wan ber’îyêda man[+]? 18Û Xwedê bona k’ê sond xwar ku nek’evine r’ih’etîya Wî, heger ne bona neêlima[*] ?[*][+] 19Îdî em dibînin ku evana ji dest nebawerîya xwe nikaribûn bik’etanayê[+].

### 4

1Awa ew sozê ku bona k’etina nava r’ih’etîya Wî hê dimîne, lema gerekê em haş ji xwe hebin, ku ji we t’u kes ji wê r’ih’etîyê nemîne[+]. 2Çimkî mer’a jî ew Mizgînî hate dayînê, çawa wanr’a. Lê belê ew Mizgînîya ku wan bihîst k’ar neda wan, çimkî ew yek bawerîyêva girê nedan. 3Lê em ku bawer dikin, emê bik’evine wê r’ih’etîyê. Ev yek aha ye, çawa ku Xwedê got:

«Awa Min ji hêrsa sond xwar got:
‹T’u car ewê nek’evine r’ih’etîya Min!›»[*]

Lê Ewê ku ev yek got, şixulêd Wî ji wextê e’firandina dinyayêda xilaz bibûn[+]. 4Cîkî bona r’oja h’efta aha hatîye gotinê: «Û Xwedê r’oja h’efta ji h’emû şixulêd Xwe r’ih’et bû»[*][+] . 5Û li vir dîsa dibêje: «T’u car ewê nek’evine r’ih’etîya Min»[*][+] . 6Awa hinekê bik’evine wê r’ih’etîyê, lê ewê ku pêşda mizgînî bihîstibûn ji dest nebawerîyê[*] nek’etinê[+]. 7Bona vê yekê Xwedê r’ojeke din k’ifş dike û dibêje «îro», pey gelek wextar’a, çawa bi zarê[†] Dawid[†] jor hate gotinê:

«Îro heger hûn dengê Wî bibihên,
serh’işk nîbin»[*][+] .

8Heger Yêşû r’ih’etî dabûya wan, îdî Xwedê wê pey wê yekêr’a bona r’ojeke din xeber neda[+]. 9Awa bona cime’ta Xwedê hê r’ojeke r’ih’etîyê mîna r’oja şemîyê heye. 10Belê ewê ku dik’eve r’ih’etîya Xwedê, ew îdî ji şixulêd xwe r’ih’et dibe, çawa Xwedê jî ji şixulêd Xwe[*] . 11Awa em bikin ku bik’evine wê r’ih’etîyê, wekî t’u kes mîna nebawerîya[*] wan nek’eve r’oja wan.

12Xebera Xwedê sax û zor e û ji her şûrê dudevî bir’atir e, ku derbazî h’eta navbera r’uh’ û can, hestû û mejû dibe, nêt û fikirêd dila jî e’nene dike[+]. 13Û t’u e’firîn ji Wî veşartî nîne, lê her tişt li ber ç’e’vê Wî vekirî û aşkere ye, ku li ber K’îjanî emê h’esabê xwe bidin[+].


Îsa serekk’ahînê ser h’emûyar’a ye

14Awa ku Serekk’ahînekî meyî mezin heye, ku e’zmanar’a derbaz bûye, Îsayê Kur’ê Xwedê[†], de werin em wê bawerîya ku îqrar dikin qewîn bigirin[+]. 15Serekk’ahînekî[†] meyî usa t’une, ku bêt’aqetîyêd meda dilê Wî ser me neşewite, lê Ew ji h’emû alîyada cêr’ibandî ye mîna me, lê t’enê bêgune[+]. 16De îdî em mêrk’îmî nêzîkî t’extê Xwedêyî k’eremê bin, wekî r’e’mê bistînin û k’eremê bibînin ku gava em h’ewce bin, alîk’arîya me bike[+].

### 5

1Her serekk’ahînek ji nav meriva tê bijartinê û k’ifşkirinê, ku bona meriva li ber Xwedê bisekine, wekî h’edî[†] û qurbana[†] ber guna bide[+]. 2Ew çawa însan dikare bi dilê şewat k’omeka wanr’a be, yêd ku nezan û xalifî ne, çimkî ew xwexa jî nava bêt’aqetîyada ye[+]. 3Lema gerekê ew çawa bona cime’tê, usa jî bona xwe qurbana bona guna bide[*][+] . 4Kesek xweserîxwe vî qedirî nastîne, lê t’enê ewê ku ji Xwedêda tê gazîkirinê, çawa Harûn[†] bû[*][+] .

5Usa jî Mesîh, ne ku Xwexa Xwe bilind kir ku bibe serekk’ahîn, lê Xwedê Ew bilind kir û Wîr’a got:

«Tu Kur’ê Min î,
Tu îro Minr’a bûyî»[*][+] .

6Çawa cîkî din jî dibêje:

«Tu h’eta-h’etayê K’ahîn î, mîna Melk’î-Sadiq[†]»[*][+] .

7Îsa jîyîna Xweye vê dinyayêda gelekî k’eser û bi hêsira lava û r’eca ji Wî dikirin, Yê ku dikaribû Ew ji mirinê xilaz bikira û bona milûktî û êlimîya Wî hate bihîstinê[*][+] . 8R’ast e Ew Kur’ê Xwedê bû, lê dîsa bi wan cefayêd Xwe guhdarîyê hîn bû[+]. 9Gava wê yekêda hate k’amilkirinê, bona h’emûyêd ku guhdarîya Wî dikin, Ew bû kanîya xilazbûna h’eta-h’etayê[+] 10û ji Xwedê hate navkirinê «Serekk’ahînê mîna Melk’î-Sadiq».


Haş ji xwe hebin ku ji bawerîyê nek’evin

11Bona vê yekê gelek tiştêd meye gotinê hene, lê şirovekirina van ze’met e, çimkî guhada hûn giran bûne[+]. 12R’astîyê k’eve h’eta niha gerekê hûn dersdar bûna, lê hûn hê h’ewce ne ku ji gotinêd Xwedê dersêd pêşine sade hîn bin. Hûn hela hê h’ewcê şîr in, ne ku xwarina giran[+]. 13Ewê ku şîrxur e, ew nikare hînkirina heqîyê bimeh’îne, çimkî dergûş e. 14Lê xwarina giran bona merivêd gihîştî ye, yêd ku sewdayê xweda k’etî-r’abûyî ne, qencî û xirabîyê ji hev derdixin[+].

### 6

1Awa em hînbûnêd pêşine ser Mesîh alîkî bihêlin, bêne ser hînbûna gihîştî. Em dîsa h’îm nevêjin neyêne ser veger’andina[†] ji wan kirinêd ku dibine berbi mirinê, Xwedêbawerkirinê,[+] 2hînbûna ser nixumandina[†], destdanînê, r’abûna mirîya û dîwana h’eta-h’etayê[+]. 3Emê bi destûra Xwedê hînbûna gihîştîda pêşda her’in!

4Çimkî yêd ku carekê hatine r’onayîkirinê, p’êşk’êşa e’zmên te’m kirine û R’uh’ê Pîroz p’ar standin,[+] 5usa jî xebera Xwedêye qenc û qewatêd dinya wê bê te’m kirine, 6heger ew ji wê bawerîyê bik’evin, îdî nabe ku ewana dîsa veger’in ser xweda bên, çimkî ewana careke din Kur’ê Xwedê nav xweda[*] xaç[†] dikin û dikine sosret.

7Ew e’rdê ku gelek cara baran serda dibare, ava xwe distîne û deremeta k’ar dide wan, bona k’îjana tê bêcerkirinê, duayê Xwedê tê ser wê. 8Lê ewê ku dir’î û stirîya digihîne, bêkêr e û hêjayî nifir’ê ye, axirîya wê jî şewat e[+].

9R’ast e em aha xeber didin delalno, lê em weda guman in, wekî hûn ser r’êke hê qenc in, ku we dibe berbi xilazbûnê. 10Xwedê ser neheqîyê nîne, wekî kirêd we û ew h’izkirina ku we bona navê Wî da k’ifşê bîr bike, ya ku we cime’ta Xwedêr’a xizmetk’arî kir û dikin jî[+]. 11Lê em muh’tac in wekî ji we her yek h’eta xilazîyê wê xîretê bide k’ifşê, ku gumana we h’îmgirtî bimîne[+]. 12Em naxwazin ku hûn xwer’anedîtî bin, lê ç’e’v bidine wan, yêd ku bi bawerîyê û sebirê sozêd Xwedê war dibûn[+].


Sozê Xwedêye e’seyî

13Gava Xwedê soz da Birahîm, Ewî bi serê Xwe sond xwar, çimkî kesekî ji Wî mestir t’unebû ku bi wî sond bixwara[+]. 14Hingê got: «R’ast Ezê zur’eta te gelekî berek’et kim, Ezê te p’ir’ zêde kim»[*][+] . 15Û bi vî awayî Birahîm bi dûmika dirêj gihîşte sozê Xwedê. 16R’ast e meriv pê serê yê ji xwe mestir sond dixwin û sond h’emû şer’-de’wê nava wanda safî dike[+]. 17Bi vê yekê Xwedê xwest wanar’a, yêd ku wê soz jê bistandana hê bida k’ifşê, ku ew qirara Xwe naguhêze, îdî sozê Xwe bi sondxwarinê şidand[+]. 18Awa îdî du tişt hene, soz û sondê Xwedêye ku nayêne guhastinê, k’îjanada nabe ku ew derew derê. Van her du tiştada dildayîneke meye e’seyî heye, ku em lê sit’ar bûne, lema jî em dikarin xwe bavêjine wê gumana pêşîya xwe[*][+] . 19Eva gumana bona jîyîna me dibe lengereke h’îmgirtî û amin, ku p’er’da pîrozgeha e’zmênr’a derbazî hindur’ê Cîyê Herî Pîroz dibe,[+] 20wê dera ku Îsa çawa pêşîk’êş bona me k’etîyê. Ew bûye serekk’ahînê h’eta-h’etayê mîna Melk’î-Sadiq[*][+] .

### 7


Melk’î-Sadiqê k’ahîn

1Melk’î-Sadiq[*] p’adşayê Şelîmê bû, k’ahînê Xwedêyê Herî Jorin. Gava Birahîm ji p’adşa qir’kirinê vediger’îya, Melk’î-Sadiq pêşîya wîda çû û dua li wî kir. 2Birahîm jî ji h’emû t’alanê xwe dehek[†] da wî. (Pêşîyê navê Melk’î-Sadiq şirovedibe: «P’adşê Heqîyê» û alîkî dinva jî ew «P’adşê Şelîmê[*] » bû, awa gotî navê wî tê fe’mkirinê «P’adşê E’dilayîyê».)[+] 3Ew bê bav, bê dê û bê r’ik’inyat bû, ne r’oja bûyîna wî e’yan bû, ne jî xilazîya e’mirê wî. Ew mîna Kur’ê Xwedê bû û t’imê k’ahîn dimîne.

4Awa dîna xwe bidinê, ku ew yekî çawayî mezin bû, ku Birahîmê bave’şîr jî ji t’alên dehek dayê. 5Û zur’eta Lêwîye[†] ku dibine k’ahîn, bona wan t’emî Qanûnêda heye ku ji cime’tê dehekê bistînin, awa gotî ji miletê xwe, heger ew bedena Birahîm in jî[*][+] . 6Lê Melk’î-Sadiq ne ji r’ik’inyata Lêwî bû, ewî ji Birahîm jî dehek stand û dua li wî kir, yê ku ji Xwedê soz standibû[+]. 7Eva yeka fe’mdarî ye, ku yê biç’ûk ji yê mezin dua-dirozga distîne. 8Vî alîyê k’ahîntîyêda, merivêd ku dimirin dehekê distînin, lê alîyê Melk’î-Sadiq, yê ku dehekê distîne bona wî nivîsar dibêje, ku ew sax e. 9Û h’eta em dikarin vê yekê jî bêjin, Lêwîyê ku zur’eta wî dehekê hildide, wî xwexa jî bi destê Birahîm dehek da Melk’î-Sadiq. 10Çimkî ew hê bedena bavê xweda bû, gava Melk’î-Sadiq pêşîya wîda çû.


Îsa çawa serekk’ahînê h’eta-h’etayê mîna Melk’î-Sadiq

11Awa heger k’amilbûn bi destê k’ahîntîya lêwîya bibûya, (çawa cime’ta Îsraêlê ser wî h’îmî Qanûn standibû), îdî çi lazim bû ku k’ahînekî din mîna Melk’î-Sadiq r’abûya û ne ku mîna Harûn? 12Çimkî gava k’ahîntî tê guhastinê, gerekê qanûn jî bê guhastinê. 13Û bona k’îjanî ku ev yek tê gotinê, ew ji qebîleke din bû, ji k’îjanê t’u kesî gorîgehêr’a[†] xizmetk’arî nekirîye. 14Û çawa e’yan e Xudanê me ji qebîla Cihûda[†] bû û Mûsa derheqa k’ahîntîya wê qebîlêda t’u tişt negotîye[+].

15Û eva hela hê e’yan e, gava k’ahînekî din mîna Melk’î-Sadiq r’adibe, 16yê ku ne alîyê qeyde-qanûna pirsa zur’etîyêda bû k’ahîn, lê alîyê qewata jîyîna ku xilazîya wê t’une. 17Çimkî nivîsar şe’dê vê gotinê ye ku: «Tu h’eta-h’etayê K’ahîn î, mîna Melk’î-Sadiq»[*][+] . 18Awa t’emîya pêşin ji dest sistî û bêkêrîya wê hate betalkirinê,[+] 19çimkî Qanûna Mûsa t’u tişt k’amil nekir, lê dewsa wê gumaneke hê qenc k’ete navê, bi k’îjanê em nêzîkî Xwedê dibin[+].

20Serda jî Îsa bê sond nebû k’ahîn! Ewêd din bê sond bûne k’ahîn, 21lê eva bi sond, bi destê Xwedê bû k’ahîn gava Wîr’a got: «Xudan sond xwar û îdî ji gotina Xwe venager’e: Tu h’eta-h’etayê K’ahîn î»[*][+] . 22Dest vê sondê jî Îsa wek’îltîyê peymaneke[†] hê qenc dike[*][+] .

23Usa jî gelek k’ahîn hebûne, çimkî mirinê nehiştîye ku ewana t’imê bimana. 24Lê k’ahîntîya Evî xilaz nabe, çimkî Ew h’eta-h’etayê dimîne. 25Bona vê yekê Ew her gav[*] dikare wan xilaz ke, yêd ku bi destê Wî nêzîkî Xwedê dibin, çimkî Ew t’imê sax e, ku bona wan lava-navçêtîyê bike[+].

26Awa hema mer’a r’ast serekk’ahînekî aha lazim bû, pîroz, bêsûc, bêqusûr, ji gunek’ara[†] cudebûyî û ji e’zmana jortir çûyî[+]. 27Îsar’a ne lazim e ku Ew her r’oj mîna serekk’ahînêd mayîn pêşîyê bona gunêd xwe û paşê bona gunêd cime’tê qurbana bide. Ewî ev yek carekê bona her t’im kir, çaxê Xwe kire qurban[*][+] . 28Qanûna Mûsa merivê bêt’aqet dike serekk’ahîn, lê sonda Xwedêye ku pey Qanûnêr’a hat Kur’ dike serekk’ahîn, Yê ku h’eta-h’etayê hate k’amilkirinê[*][+] .

### 8


Îsa serekk’ahînê meyî mezin e

1Fikira wan tiştêd me pêşda gotin ev e: Serekk’ahînekî meyî usa heye ku li e’zmana ser t’extê mezinayîya Xwedêye r’astê r’ûniştîye[+]. 2Ew çawa serekk’ahîn pîrozgehêda berdestîyê dike, awa gotî wî konê r’astda, k’îjan ku Xudan vegirt, ne ku meriva[+].

3Her serekk’ahînek bona qurban û h’edîdayînê k’ifşkirî ye, awa gerekê tiştekî vî jî hebûya ku bida[+]. 4Heger eva li ser dinê bûya, wê nebûya k’ahîn jî, çimkî hene k’ahîn ku anegorî Qanûnê h’edîya didin. 5Evana xizmetk’arîya xwe pîrozgehêda dikin, ya ku mîna sî û sûretê wan tiştêd li e’zmên e. Çawa Mûsar’a hate e’mirkirinê, gava ewî wê Konê Şe’detîyê[†] vegirta, wîr’a hate gotinê: «Dîna xwe bidê, ku her tiştî wî cûr’eyî bikî, çawa serê ç’îyê min nîşanî te kir»[*][+] . 6Lê r’ast xizmetk’arîke hê bilind Îsar’a hate dayînê, çawa ku Ew navçêtîyê peymaneke hê qenc dike, çimkî ev peymana li ser sozêd hê qenc h’îmgirtî ye[+].

7Heger peymana pêşin bê kêmasî bûya, îdî ya duda wê h’ewce nîbûya[+]. 8Lê Xwedê cime’tê neheq dike û dibêje:

«Va r’ojê bên, Xudan dibêje,
Ezê t’evî mala Îsraêl û t’evî mala Cihûda peymaneke nû girêdim,[+]
9lê ne mîna wê peymana ku Min t’evî kal-bavêd wan girêda,
wê r’oja ku Min destê wan girt, wekî ji Misirê derxim.
Ewana nava peymana Minda neman,
Min jî destê Xwe ji wan k’işand, Xudan dibêje.
10Lê ev e ew peyman, ya ku Ezê t’evî mala Îsraêl girêdim,
pey wan r’ojar’a, Xudan dibêje:
Ezê qanûnêd Xwe bikime h’işê wan
û dilê wanda jî wan binivîsim
û Ezê Xwedêyê wan bim,
ewê jî cime’ta Min be[+].
11Hingê t’u kes wê hevalê xwe yan birayê xwe hîn neke
û nebêje: ‹Xudan nas bike›,
çimkî h’emû jî wê Min nas bikin,
ji biç’ûkêd wan h’eta mezina.
12Ezê neheqîyêd wan bibaxşînim
û gunêd wan jî îdî bîr neynim»[*] .

13Gava Xwedê bona peymaneke «nû» got, ya pêşin kevin kir û çi ku kevin û pîr dibe, ber undabûnê ye.

### 9


H’ebandina li e’zmên û ser dinyayê

1R’ast e qeyde-qanûnêd h’ebandina peymana pêşin jî hebûn û pîrozgeha vê dinyayê jî[+]. 2Kon bi du goza vegirtî bû: Ya derr’a «pîrozgeh» digotin, têda hebûn şemdan, sifre û nanê Xwedêr’a dayî[†][*][+] . 3Ya hindur’da pişta p’er’dê, jêr’a «Cîyê Herî Pîroz» digotin[*][+] . 4Têda bûn gorîgeha zêr’în bona şewitandina bixûrê[†], Sindoqa Peymanê[†], ya ku der û hindur’va zêr’kirî bû. Wê sindoqêda hebûn cêr’ê zêr’în bi manava[†] t’ijî, şivdara Harûne ku gul da û selêd kevirîye peymanê[*][+] . 5Ser sindoqê, xêrûbêd[†] r’ûmeta Xudan hebûn û ser cîyê ku gune dihatine baxşandinê, dikirine sî. Niha ne wext e ku em bona wan bi hûr-gilî xeber din[*][+] .

6Ev tişt aha cîkirî bûn. K’ahîn her gav dik’evine goza der, xizmetk’arîya xwe dikin[*] . 7Lê goza hindur’ salê carekê t’enê serekk’ahîn dik’evê, lê ne bê xûn, ya ku ji ber gunêd xwe û cime’têva dide, k’îjan ku ji bêfe’mîya xwe dikirin[*][+] . 8Bi vê yekê R’uh’ê Pîroz dide k’ifşê, ku r’îya Cîyê Herî Pîroz nevekirîye, h’eta ku goza der heye[+]. 9Ev yek sûretek e bona zemanê niha. Eva dide k’ifşê, ku gava h’edî û qurban têne dayînê, evana nikarin îsafa[†] yêd ku dih’ebînin paqij kin,[+] 10lê ev yek t’enê xwarin-vexwarinê û cûr’e-cûr’e şûştin-veşûştinêd qeyde-qanûnêva girêdayî ne. Ev qeyde-qanûnêd dervayî ne, k’îjan ku h’eta wî wextê ku qanûna nû tê danînê dimînin[+].

11Lê gava Mesîh hat, çawa Serekk’ahînê tiştêd qence hatî, konê hê mezin û k’amilr’a derbaz bû, yê ku ne bi desta hatîye çêkirinê, awa gotî ne ji vê dinyayê[+]. 12Ew ne ku pê xûna canega û nêrîya, lê bi xûna Xwe carekê bona her t’im k’ete Cîyê Herî Pîroz û azabûna h’eta-h’etayê dest anî. 13Heger xûna canega, nêrîya û k’ozîya[†] nogina ku dir’eşandin, yêd ku li gora e’det h’er’imî bûn, dervava ew paqij dikirin[*] ,[+] 14lê çiqas zêde xûna Mesîh, ku bi destê R’uh’ê h’eta-h’etayê Xwe çawa qurbana bêqusûr da Xwedê, wê îsafa me ji kirêd ku em dibirine berbi mirinê paqij bike, wekî em xizmetk’arîyê Xwedêyê Saxr’a bikin[+]?

15Bona vê yekê Mesîh navçêtîya peymana nû dike, wekî yêd gazîkirî wî warê h’eta-h’etayê bistînin, k’îjan ku Xwedê soz daye, çimkî mirina Wî bona azayîya ji neheqîyêd wan bû, yêd ku dema peymana pêşinda kiribûn[+].

16Awa k’îderê wesîyat peymankirî ye, gerekê li wir e’seyî wesîyatdar mirî be. 17Çimkî wesîyat pey mirina wesîyatdarr’a qewat dike. H’ukumê wê t’une h’eta ku wesîyatdar sax e. 18Lema peymana pêşin jî bê xûn nehate t’estîqkirinê. 19Gava Mûsa h’emû t’emîyêd Qanûnê gotine cime’tê, hingê xûna canega û nêrîya hilda t’evî avê kir, r’îsê sorê gevez ç’iqilê zoxêva[†] kir, pê wê r’eşande ser k’itêba Qanûnê û cime’tê[*] ,[+] 20got: «Ev e xûna wê peymanê, ya ku Xwedê t’emî da we»[*][+] . 21Usa jî ew xûn r’eşande ser kon û h’emû derdanêd[†] bona h’ebandinê[*][+] . 22Belê anegorî Qanûnê p’ir’anîya her tiştî pê xûnê paqij dibû û bêyî xûnr’êtin baxşandin nedibû[*][+] .


Qurbanbûna Mesîh guna hildide

23Awa gerekê sûretêd tiştêd e’zmana bi van kirina paqij bûna, lê hema xût yêd e’zmana jî gerekê bi qurbanêd ji van qenctir paqij bûna[+]. 24Çimkî Mesîh ne ku k’ete pîrozgeha pê desta çêkirî mîna sûretê ya r’ast, lê hema xût k’ete e’zmên, wekî niha bona me li ber Xwedê bisekine[+]. 25Ne jî bona ku gelek cara Xwe bikira qurban dik’ete pîrozgehê, çawa ku serekk’ahîn her sal ne bi xûna xwe dik’evê. 26Heger aha bûya, Ewî gerekê gelek cara pey e’firandina dinyayêr’a cefa bik’işanda. Lê niha axirîya dewrada Ewî Xwe da k’ifşê û carekê bona her t’im pê xwequrbankirinê gune hildan[+]. 27Û çawa bona meriva qirarkirî ye, carekê bimirin û paşê ber dîwanê bisekinin[*] ,[+] 28usa jî Mesîh carekê bona gunehildana geleka qurban hate dayînê[*] . Û Ewê cara duda ne ku bona gunehildanê k’ifş be, lê bona xilazbûna wan, yêd ku hîvîya Wî ne[+].

### 10


Qurbanbûna Mesîh ser qurbanêd Qanûna Mûsar’a[†] ye

1Qanûn sîya wan tiştêd qenc e, k’îjane ku tên, lê ne xût mîna wan yeka ye. Bona vê yekê Qanûn pê wan qurbanêd ku her sal peyhev-peyhev têne dayînê nikare wan k’amil bike, yêd ku bi qurbandayînê nêzîkî Xwedê dibin[+]. 2Heger paqij bûna, wana wê dest ji qurbandayînê bik’işanda, çimkî bi carekê yêd xweyîqurban wê bihatana paqijkirinê, ji wir şûnda bona guna îsafa wan wê li wan hilnehata. 3Lê ew qurban her sal gunêd wan tînine bîra wan[+]. 4Çimkî xûna canega û nêrîya t’u car nikare guna r’esît ke. 5Lema jî, gava Mesîh wê bihata vê dinê, got:

«Te qurban û h’edî nexwestin,
lê Te bona Min qalibek hazir kir[+].
6Dîyarîyêd t’evayîşewatê û qurbanêd ji ber gunava Te xweş nehatin.
7Hingê Min got: ‹Va me ya Xwedê, Ez hatim
e’mirê Te bînime sêrî,
çawa bona Min k’itêbêda nivîsar e›»[*] .

8Pêşîyê dibêje: «Qurban û h’edî, dîyarîyêd t’evayîşewatê û qurbanêd ji ber gunava Te nexwestin û ew li Te xweş nehatin» (lê ew anegorî Qanûnê têne dayînê). 9Paşê dibêje: «Va me ya Xwedê, Ez hatim ku e’mirê Te bînime sêrî». Ya pêşin, Mesîh wêda davêje, ku ya duda t’estîq ke. 10Bi vî awayî Îsa Mesîh e’mirê Xwedê anî sêrî, carekê bona her t’im bedena Xwe kire qurban, bi vê yekê em paqij kirin[+].

11Her k’ahînek, her r’oj nava xizmetk’arîya xweda ye û gelek cara xût wan qurbana dide, k’îjanêd ku t’u car nikarin guna r’esît kin[+]. 12Lê Evî k’ahînî t’enê carekê bona guna qurban da û peyr’a h’eta-h’etayê k’êleka Xwedêye r’astê r’ûnişt[*] [*][+] 13û ji wir şûnda hîvîyê ye, h’eta ku dijminêd Wî bin p’îyêd Wîda bêne danînê[+]. 14Bi qurbanekê Ewî yêd ku paqij dibin h’eta-h’etayê k’amil kirin. 15R’uh’ê Pîroz jî şe’detîyê dide me. Pêşîyê dibêje:

16«Ev e ew peyman, ya ku Ezê t’evî wan girêdim,
pey wan r’ojar’a, Xudan dibêje.
Ezê qanûnêd Xwe bikime dilê wan
û h’işêd wanda wan binivîsim»[*] .

17Paşê dibêje: «Ezê gune û neheqîyêd wan îdî bîr neynim»[*][+] . 18Û ew dera ku baxşandin heye, îdî bona guna h’edî kêr nayê.


De bira em nêzîkî Xwedê bin

19Awa xûşk-birano, bi saya xûna Îsa em dikarin mêrk’îmî bik’evine Cîyê Herî Pîroz,[+] 20wê r’îya nûye saxr’a, ya ku Ewî bona me nava wê p’er’dêr’a vekir, awa gotî bi bedena Xwe[+]. 21Awa ku K’ahînekî meyî mezin heye ser mala Xwedê, 22em dikarin bi dilê r’ast nêzîkî Xwedê bin, bawerîyêva t’ijî, îsafa xweda bi xûnr’eşandinê ji xirabîyê paqijbûyî û qalibê xwe jî pê ava zelal şûştî[*][+] . 23De em wê gumana ku em îqrar dikin qewîn bigirin û ji cî neh’ejin, çimkî amin e, Ewê ku soz daye[+]. 24Û bira em bona hevdu xem bikin, wekî h’izkirinê û qencîkirinêda hêlana bidine hev. 25Bira em dest ji lihevcivînê nek’işînin, çawa ku hineka xwer’a kirîye xeyset, lê em dil bidine hev û hê zêde, çimkî hûn dibînin ku R’oja Axretê nêzîk dibe[+].

26Çimkî heger me r’astî nas kirîye qebûl kirîye û peyr’a bi h’emdê xwe nava gunada bimînin, îdî ji vir şûnda bona baxşandina guna qurban berga t’u tiştî nagire,[+] 27lê t’enê bi lerizekê dimîne hîvîya dîwanê û k’ûra agir, ku wê yêd miqabilî Xwedê h’ûfî xwe ke[+]. 28Yekî heger Qanûna Mûsa[†] bit’er’ibanda, gava du yan sê şe’de hebûna, bê r’e’m dihate kuştinê[*][+] . 29Lê t’exmîna we, ewê hê çiqasî hêjayî cezayê giran be, yê ku Kur’ê Xwedê daye bin p’îyêd xwe û Xûna peymanê h’eram[†] h’esab kirîye, bi K’îjanê ew paqij bû û R’uh’ê k’eremdayînê bêhurmet kirîye?[*][+] 30Belê em Wî nas dikin, Yê ku got: «H’eyfhildan ya Min e, Ezê hilînim»[*] . Û dîsa: «Xudan wê dîwana cime’ta Xwe bike»[*][+] . 31Tiştekî tirs û xof e, ku bik’evine destê Xwedêyê sax![+]

32Wan r’ojêd pêşin bîr bînin, gava hûn hatine r’onayîkirinê, we şer’ekî çawayî giran bi cefava dik’işand. 33Carna bi qara û zêrandina hûn aşkere dihatine r’ezîlkirinê, carna jî t’evî h’alê wan dibûn, yêd ku ew tişt dik’işandin. 34Hûn dik’etine h’alê girtîya jî û gava hebûka[†] we jî t’alan kirin, hûn bi wê yekê eşq û şa bûn, çimkî we xwexa zanibû ku hebûka weye hê qenc û her t’im heye[+]. 35Awa wê gumana xwe unda nekin, ya ku hêjayî heqê mezin e. 36Wer’a sebir lazim e ku hûn e’mirê Xwedê bînine sêrî û bigihîjine sozê Wî. 37Çawa nivîsar e:

«Pey wextekî kinr’a, Ewê ku wê bê,
wê bê û derengî nebe.
38Lê yê ber Min r’ast, wê bi bawerîyê bijî
û heger ew paşda vek’işe,
Ez wî begem nakim»[*][+] .

39Lê em ne ji wan in, ku paşda vek’işin û unda bin, lê em ew in, ku bawer dikin, wekî r’uh’êd me xilaz bin.

### 11


Bawerî û yêd xweyîbawerî

1Bawerî[†] e’seyîya wan tişta ye, ku em têda guman in û îzbatîya wan tişta ye, ku meva ne xuya ne[+]. 2Bi bawerîyê pêşîyêd me li Xwedê xweş hatin.

3Bi bawerîyê meva e’yan e ku dinya bi xebera Xwedê e’firîye û ew tiştêd ku têne dîtinê ji wan tiştêd ku nayêne dîtinê çêbûne[*][+] .

4Bi bawerîyê Habîl[†] h’edîke ji h’edîya Qayîn[†] çêtir da Xwedê[*] . Bi wê bawerîyê ew hate begemkirinê çawa yekî r’ast, çimkî h’edîyêd wî li Xwedê xweş hatin. R’ast e Habîl mir, lê bi bawerîya xwe hê xeber dide[+].

5Bi bawerîyê Henox[*] ji dinê hate hilatinê, ku mirinê nebîne. Ew t’u cîyî k’ifş nebû, çimkî Xwedê ew hildabû. Nivîsarêda hatîye gotinê, ku berî hilatina wî, ew li Xwedê xweş hatibû[+]. 6Û bê bawerî t’u car nabe ku însan li Xwedê xweş bê, çimkî ewê ku nêzîkî Xwedê dibe, gerekê bawer bike, ku Xwedê heye û wê wan xelat ke, k’îjan ku li Wî diger’in.

7Bi bawerîyê Nuh[†][*] bona tiştêd ku hê nedihatine k’ifşê ferman ji Xwedê stand û bi xofa Xwedê r’abû bona xilazbûna mala xwe gemî çêkir. Nuh bi wê bawerîyê dîwana dinê kir û bû xweyîwarê wê r’asth’esabbûnê[†], ya ku ji bawerîyê tê[+].

8Bi bawerîyê, gava Birahîm[*] hate gazîkirinê, guhdarî kir, ku her’e wî cîyê ku wê çawa war bistanda. Û r’abû çû, lê nizanibû jî k’uda diçe[+]. 9Bi bawerîyê çawa firarî wî welatê xerîbda ma, yê ku Xwedê jêr’a soz dabû. Û çadirada t’evî Îshaq û Aqûb[†] ma, ku ew jî xweyîyêd wî warê sozdayî bûn[*][+] . 10Çimkî ew hîvîya wî bajarê xweyîr’ik’inê miqer’m bû, e’firandar û avakirê k’îjanî Xwedê ye[+].

11Bi bawerîyê Birahîm, ku zanibû Serayê zar’ nedanî, ewê qewata berê zika stand û wê mezinayîya wîda zar’ek wîr’a bû[*] . Çimkî bawer kir, ku Yê wîr’a soz daye amin e[*][+] . 12Û ji wî yekî, yê ku îdî ber mirinê bû, weke steyrkêd e’zmên û qûma devê be’rê bêh’esab merî dinê k’etin[*][+] .

13Ev h’emû jî ku bawerîyêda mirin, lê sozêd Xwedê nestandin. Ewana t’enê ew soz dûrva dîtin, şa bûn û xwe mukur’ hatin, ku ew merîne xerîb û firarî ne li ser dinê[*][+] . 14Ewêd ku tiştêd aha dibêjin, didine k’ifşê ku ew li welatekî bona xwe diger’in. 15Û heger bona wî welatî bîr banîna ji k’îderê ku ew derk’etibûn, mecala wan wê hebûya veger’îyana wir. 16Lê ji ber wêva demana welatekî hê qencda bûn, awa gotî yê e’zmanî. Lema Xwedê vê yekêda şermîyê nabîne, ku ew jêr’a bêjin: «Xwedêyê me», çimkî Ewî bona wan bajarek hazir kirîye[+].

17Bi bawerîyê Birahîm ku ji Xwedê hate cêr’ibandinê, Îshaq kire qurban[*] . Ewî soz standibûn, lê dîsa kur’ê xweyî tayê t’enê dikire qurban,[+] 18bona k’îjanî Xwedê gotibûyê: «Zur’eta teyê Îshaqda bê navkirinê»[*] . 19Çimkî Birahîm dilê xweda digot, ku Xwedê dikare Îshaq ji mirinê jî r’ake û ewî bi sûretî çawa ji mirinê r’abûyî kur’ê xwe paşda stand[+].

20Bi bawerîyê Îshaq[*] bona wan tiştêd ku wê biqewimîyana, dua li Aqûb û Esaw[†] kir[+].

21Bi bawerîyê Aqûb[*] ber mirinê dua li her kur’ekî Ûsiv[†] kir û xwe avîte ser şiva destê xwe, serê xwe ber Xwedê danî[+].

22Bi bawerîyê Ûsiv[*] ber mirinê bona derk’etina ji Misirê kire bîra zar’êd Îsraêl û bona hestûyêd xwe t’emî da wan[+].

23Bi bawerîyê gava Mûsa ji dîya xwe bû, bi destêd dê û bavê xwe sê meha hate veşartinê. Wan dît ku kur’ik bedew e, ji fermana p’adşê netirsîyan[*][+] .

24Bi bawerîyê Mûsa[*] gava mezin bû, nexwest ku «kur’ê qîza Firewin» bê h’esabê[+]. 25Ew fikirî, ku hê qenc e t’evî cime’ta Xwedê biçerçire, ne ku wextekî kin nava k’êfa gunada derbaz ke[+]. 26Ewî qara Mesîh hê hebûneke mezin h’esab kir, ne ku xiznêd Misirê, çimkî ç’e’vnihêr’î bû, ku heqê xwe bistanda[+].

27Bi bawerîyê Mûsa Misir hişt û ji hêrsa p’adşê netirsîya, çimkî Mûsa ewê ku nedihate k’ifşê didît û ser ya xwe ma[+]. 28Bi bawerîyê Mûsa cara pêşin Cejina Derbazbûnê[†] t’estîq kir û xûn şêmîka da r’eşandinê, wekî Milyak’etê Mirinê li nixurîyêd wan nek’eta[*][+] .

29Bi bawerîyê cime’ta Îsraêlê be’ra Sorr’a çawa bejêr’a derbaz bû. Gava misirîya jî kir ku derbaz bin, xeniqîn[*][+] .

30Bi bawerîyê sûrêd bajarê Erîhayê[*] k’etin, gava h’eft r’oja dora wan zivir’în. 31Bi bawerîyê R’exaba[†][*] ç’e’vder ku ce’sûs bi e’dilayî qebûlkirin, t’evî nebawera[*] unda nebû[+].

32Ez îdî çi bêjim? Wext t’êrê nake, ku bona Gîdeyon[†], Baraq[†], Şimşon[†], Yêfta[†], Dawid, Samûêl[†] û p’êxembera gilî kim, 33yêd ku bi bawerîyê p’adşatî bindest kirin, heqî kirin, soz standin, devê şêra dane girtinê[*] , 34k’ûra agir temirandin, ji devê şûr xilaz bûn, ji bêt’aqetîyê qewat girtin, nava şer’da bûne mêrxas, berî ordîyêd xerîb dan. 35K’ulfeta mirîyêd xwe saxbûyî standin. Hineka jî azayî nexwestin û nava cefada mirin, wekî ji mirinê r’abin bigihîjine jîyîneke hê qenc[*] . 36Hinekêd mayîn jî ber qamçîya, nava qara, usa jî bi qeyd-zincîra û kelada[†] hatine zêrandinê[*][+] . 37Ew dane ber kevira, bi bir’eka hatine bir’înê, bi şûra hatine kuştinê, p’ostêd pêz û bizinada ger’îyan, xelayî-celayî, tengasî û cefa k’işandin[*] . 38Dinya ne layîqî wan bû! Ew li ber’î[†] û ç’îya diger’îyan, şkeft û ne’lada diman.

39Ev h’emû bawerîya xweda berbiç’e’v bûn, lê sozê Xwedê nestandin, 40çimkî Xwedê bona me hê tiştekî qenc hazir kirîye, wekî ewana bêyî me negihîjine k’amiltîyê[+].

### 12


Dîna xwe bidine Îsa Mesîh Pêşîk’êşê bawerîyê

1Awa ku haqas e’laleta şe’daye giran dora me girtîye, de werin em h’emû giranîyê û wî gunê ku r’ih’et li me diwele ji xwe dûr xin û bi teyax lecmeydana pêşîya xweda bir’evin[+]. 2De îdî em dîna xwe bidine Îsa, wî Pêşîk’êşî û K’amilkirê bawerîya me, Yê ku bona wê şabûna pêşîya Xwe xaç hilanî, şerm ber tiştekî h’esab nekir, paşê k’êleka Xwedêye r’astê ser t’ext r’ûnişt[*][+] . 3Awa ser Wî bifikirin, Yê ku li ber wan gunek’arêd miqabilî Xwe teyax kir. Hingê hûnê newestin û ji îlacê nek’evin[+]. 4We hê h’eta xûnr’êtinê miqabilî gune şer’ nekirîye[+]. 5Gelo we ew dildayîna bîr kirîye, ya ku Xwedê wer’a çawa t’evî zar’êd Xwe xeber da?

«Lawê Min, şîreta Xudan pişt guhê xweva nevêje
û ne jî gava ew li te hiltê, li ber xwe k’eve[+].
6Çimkî Xudan k’ê h’iz dike, wî şîret dike
û k’îjanî çawa law qebûl dike, ceza dike»[*] .

7Hûn şîretê teyax kin, çimkî Xwedê t’evî we r’adibe-r’ûdinî çawa t’evî zar’êd Xwe. Ew k’îjan zar’ e, ku bav wî şîret nake?[*][+] 8Lê heger hûn neyêne şîretkirinê çawa h’emû zar’ têne şîretkirinê, ku usa ye hûn ne zar’êd h’elal in, lê yêd ji zinêk’arîyê ne. 9Heger em ku ji bavêd xweye xûn-goşt têne şîretkirinê vedik’işin, hê çiqas zêde gerekê em gur’a Bavê r’uh’ê xweda bin, wekî em bijîn? 10Bavêd meye xûn-goşt wextekî kin li gora dilê xwe me şîret dikin, lê Xwedê bona k’ara me, wekî em jî mîna Wî bibin pîroz[+]. 11R’ast e her şîretek wê demê dilê merîya şa nake, lê dêşîne, lê belê paşê yêd ku bi wê hînbûyî ne, berê e’dilayîyê ji jîyîna r’ast diçinin[*] .


Haş ji xwe hebin

12Awa qolanê milêd xweye sistbûyî û qudûmê çokêd xweye bê t’aqet bişidînin[*] 13û nigêd xwe r’îya r’astda bavêjin, ku yê dikule hol nebe[*] , lê serda qenc be[+].

14Bikin ku t’evî h’emûya e’dil bin û jîyîna pîroz derbaz kin. Bêyî pîrozîyê t’u kes wê Xudan nebîne[+]. 15Haş ji xwe hebin, nebe ku ji we yek destê xwe ji k’erema Xwedê bike û nebe ku yek nava weda bibe r’awekî[†] te’l tengasîyê bide û geleka je’rdadayî ke[+]. 16Haş ji xwe hebin, nebe ku yek ç’e’vder yan dinêh’iz be mîna Esaw[*] , ku bona zike nan nixurtîya xwe firot[+]. 17Awa weva e’yan e jî, paşê gava ewî bi hêsira xwest ku ew duayê nixurtîyê li wî jî bibe, hate t’exsîrkirinê. Ç’are dêst nek’et, wekî ew tiştê ji destê xwe kiribû paşda bistanda[*][+] .

18Hûn mîna cime’ta Îsraêlê nêzîkî wî ç’îyayê[*] ber ç’e’va nebûne, yê ku agir pêk’etibû, bi te’rîstanîyê, mij-dûmanê û bobelîskêva girtî bû,[+] 19ku li wir bor’î lê dik’et û dengê gotinê dihat. Gava yêd ku ev deng dibihîstin, hîvî dikirin, ku îdî xebereke din wanr’a neyê gotinê,[+] 20çimkî li wê fermanê t’aw nedikirin ku digot: «Heger h’eywanek jî nêzîkî ç’îyê be, gerekê bidine ber kevira»[*][+] . 21Ev dîtina ber ç’e’va usa saw bû, h’eta ku Mûsa jî got: «Ez ditirsim û dilerizim»[*][+] .

22-23Lê hûn nêzîkî ç’îyayê Sîyonê[†] bûne, wî bajarê Xwedêyê sax, Orşelîma[†] e’zmana û nêzîkî wê k’ombûna r’engîne milyak’etêd bêh’esab bûne, wê civîna nixurîyaye ku navêd wan li e’zmana nivîsar e. Hûn nêzîkî Xwedê bûne, ku h’akimê h’emûya ye û nêzîkî r’uh’êd r’asta bûne, yêd ku gihîştine k’amiltîyê[+][+] 24û nêzîkî Îsayê ku navçêtîyê peymana nû dike û xûna Wîye r’eşandî bûne, ku ji xûna Habîl qenctir xeber dide[*][+] .

25Îdî haş ji xwe hebin, nebe ku hûn Ewî wer’a xeber dide t’exsîr kin. Heger ewêd ku li ser dinê Mûsa t’exsîr kirin, k’îjanî ku t’emîyêd Xwedê didan xilaz nebûn, îdî emê çawa bikaribin xilaz bin heger em pişta xwe bidine Yê ku ji e’zmana mer’a xeber dide?[*][+] 26Dengê Wî hingê e’rd h’ejand, lê niha soz daye û dibêje: «Ezê careke din jî bih’ejînim, ne ku t’enê e’rdê, lê e’zmana jî»[*][+] . 27Xebera «careke din» dide k’ifşê, ku tiştêd e’firî wê bih’ejin û bêne hildanê, wekî yêd nah’ejin cîda bimînin[+].

28Awa em vê yekê bişêkirînin, ku em p’adşatîke neh’ejîyayî distînin û bi vî awayî bi xof û tirs Xwedê bih’ebînin, çawa ku li Wî xweş tê,[+] 29çimkî Xwedêyê me agirê p’er’itandinê ye[*][+] .

### 13


Çawa em li Xwedê xweş bên

1Bira hûn t’imê çawa xûşk-bira hevdu h’iz bikin[+]. 2Mêvanh’izîyê bîr nekin, çimkî hineka bi wê yekê milyak’et qebûl kirin, lê pê neh’esîyan[*][+] . 3Girtîya bîr bînin, h’esab kin ku çawa hûn jî t’evî wan girtî ne, usa jî cefak’êşa bîr bînin, çawa ku hûn jî mîna wan xûn û goşt in[+].

4H’al-zewac h’emûyar’a nav-namûsî be û cî-nivîn h’elal be, çimkî Xwedê wê dîwana ç’e’vder û zinêk’ara bike[+].

5P’ereh’izî bira nava jîyîna weda cî negire û destêd weda çiqas heye, r’azî bin, çimkî Xwedê got:

«Ezê t’u car ji te neçim û t’u car te ber’nadim»[*][+] .

6Lema jî r’ûyê me digire ku em bêjin:

«Xudan piştovanê min e
û ez natirsim.
Însanê çi li min bike?»[*][+]

7R’êberêd xwe bîr bînin, yêd ku wer’a xebera Xwedê gotine. Dîna xwe bidine axirîya e’mirê wan û ç’e’v bidine bawerîya wan[+]. 8Îsa Mesîh duhu, îro û h’eta-h’etayê yek e[+]. 9Ber bayê cûr’e-cûr’e hînkirinêd xerîb nek’evin. Qenc e ku dil bi k’erema Xwedê bişide, ne ku bi qeyde-qanûnêd xwarin-nexwarinê. Ewêd ku pey tiştêd aha k’etin, t’u kesî k’ar nestand[+]. 10Gorîgeheke me heye, ku îzina t’u kesî ji wan t’une ji wê bixwin, yêd ku p’aristgehêda[*] xizmetk’arîyê dikin. 11Çawa ew h’eywanêd ku xûna wan bi destê serekk’ahîn bona baxşandina guna dihate pîrozgehê û cendekêd wan ji zomê der dihatine şewitandinê[*] ,[+] 12usa jî Îsa, ku cime’t bi xûna Xwe paqij bikira, ji dergehê bajêr der cefa k’işand[+]. 13Awa werin, em ji zomê derên her’ine cem Wî û qara Wî hildine ser xwe,[+] 14çimkî mer’a li vir bajarekî h’îmî t’une, lê em h’izreta wî bajarî ne, yê ku wê bê. 15De werin em bi saya Wî t’imê qurbana pesindayînê[*] bidine Xwedê, awa gotî berê zar-zimanê xwe, yêd ku navê Wî îqrar dikin[+]. 16Usa jî qencî û alîhevkirinê bîr nekin, çimkî qurbanêd usa li Xwedê xweş tên.

17Guhdarîya r’êberêd xwe bikin û gur’a wanda bin. Ewana bona r’uh’ê we xewê ji ç’e’vê xwe dikin, çimkî wê bona we cabdar bin. Bira ew wî şixulê xwe eşq û şa bikin, ne ku bi ofe-ofê, çimkî ew yek k’arê nade we.

18Bona me dua bikin. Em e’seyî zanin ku îsafa me r’ih’et e û dixwazin ku her tiştî r’ast bikin[+]. 19Lê îlahî[†] ez hîvî dikim ku dua bikin, wekî ez zûtirekê veger’ime cem we.


Duayê axirîyê

20Awa Xwedêyê e’dilayîyê, ku Xudanê me Îsa ji mirinê r’akir, Yê ku bi xûna peymana h’eta-h’etayê Serekşivanê pêz e,[+] 21bira Ew we her tiştêd qencva hazir ke, ku hûn e’mirê Wî bikin û Ew nava meda bi destê Îsa Mesîh tiştêd ku li Wî xweş tên bike. Şikir ji Wîr’a be, h’eta-h’etayê! Amîn[†].


Gotinêd axirîyê

22Ez hîvî ji we dikim xûşk-birano, hûn bi sebirê guh bidine van gotinêd mine dildayînî, çimkî min wer’a kin nivîsî. 23Zanibin ku Tîmot’êyoyê birê me ji kelê derk’etîye. Heger ew zû bê, ezê t’evî wî bêm we bibînim[+].

24Silavê bidine h’emû r’êberêd xwe û cime’ta Xwedê. Ewêd ku ji Îtalyayê ne, we silav dikin. 25K’erema Xwedê t’evî we h’emûya be.

## AQÛB

### AQÛB

AQÛB


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


NE’MA AQÛB


Pêşgotin

Ne’ma Aqûb tê bêjî mîna berevokekê ye, ya ku bona wan endemêd civîna Xwedê ye, k’îjan ku t’emamîya dinyayêda belabûyî ne (1:1). Li gora şe’dêd sedsalîyêd pêşinda xudanê vê ne’mê Aqûbê birê Îsa Mesîh e (Metta 13:55; Marqos 6:3) û serwêrekî civîna Orşelîmêda bû (K’arêd Şandîya 12:17; 15:13; 21:18; Korint’î I 15:7; Galatî 1:19; 2:9). Ew bi xeberêd qewat û meselêd bedew r’ê dide ber bawermenda, wekî bikaribin bi serwaxtî nava e’mirekî r’astda bijîn. Ew ser çend pirsa disekine, awa gotî ser dewletîyê û feqîrîyê, cêr’ibandinê, jîyîna pîroz, firqîkirinê, bawerîyê û kirinêd wê, usa jî derheqa zêdezimanîyê, serwaxtîyê, şer’-de’wa, k’ubarîyê û milûktîyê, xeybê û lomek’arîyê, sebirê û dua.

Vê ne’mêda ew giranîyê dide ser vê yekê, wekî jîyîna mesîhîyêda gerekê hin bawerî hebe, hin jî kir. Dil dide, wekî nava cefa û tengasîyada sebir kin, qewata duakirinêda bawer bin û bi r’uh’anî alî hev bikin.

Pêşgotin (1:1)
Bawerî û serwaxtî (1:2-8)
Feqîrî û dewletî (1:9-11)
K’etin-r’abûn (1:12-18)
Bibihên û biqedînin (1:19-27)
Bona firqîkirinê (2:1-13)
Bawerî û kirin (2:14-26)
Bawermend û zimanê wî (3:1-18)
Bawermend û dinya (4:1–5:6)
Şîretêd cûr’e-cûr’e (5:7-20)

### 1


Silavkirin

1Ji Aqûbê[†] xulamê Xwedê û Xudan[†] Îsa Mesîh:

Silav li we her donzdeh e’şîrêd dinyayêda[*] belabûyî be[+].


Bawerî[†] û serwaxtî[†]

2Xûşk-birayêd min, şabûneke mezin h’esab kin, gava hûn bik’evine nava cûr’e-cûr’e cêr’ibandina[+]. 3Fe’mdarî ye, ku cêr’ibandina bawerîya[†] we sebirê pêşda tîne[+]. 4Û sebir jî, bira bi dûmika dirêj be, wekî hûn k’amil û gihîştî bin, t’u kêmasîke we t’unebe[+]. 5Heger serwaxtîya[†] yekî ji we t’êra wî nake, bira hîvî ji Xwedê bike û wê ji wîr’a bê dayînê. Ew bi mer’danî dide h’emûya û t’u kesî bêqedir nake[+]. 6Lê t’enê bira bi bawerîyê[†] bixwaze û dudilî nebe, çimkî yê dudilî mîna pêlêd be’rê ye ku ji bayê bilind dibin û datînin[+]. 7Merivê[†] usa bira nefikire, ku wê tiştekî ji Xudan bistîne[+]. 8Ew merivê ku ser du niga dikule, h’emû gavêd xweda ne ser ya xwe ye.


Feqîr û dewletî

9Birayê belengaz bira ser bilindbûna xwe bifir’e,[+] 10lê yê dewletî ser nimizbûna xwe, çimkî ewê mîna gulêd gîhê h’işk be her’e[*] . 11Çawa te’v bi germayîya xweva dertê gîhê h’işk dike, gul jê diwarin û bedewetîya dîndara wê jî unda dibe, usa jî yê dewletî wê îşê xweda biç’ilmise her’e[+].


K’etin-r’abûn

12Xwezî li wî merivî, ku cêr’ibandinada teyax dike, çimkî gava bi cêr’ibandinê r’ûspî derê, ewê t’acê jîyînê bistîne, k’îjan ku Xwedê wanr’a soz daye, yêd ku Wî h’iz dikin[+]. 13Bira t’u kes, yê ku nava cêr’ibandinêda ye, nebêje: «Xwedê min bi xirabîyê dicêr’ibîne», çimkî Xwedê xirabîyada nayê cêr’ibandinê û ne jî yekî dicêr’ibîne. 14Lê her kes dibe maşoqê dilhavijîyêd xwe, dixape û tê cêr’ibandinê. 15Hingê dilhavijî kelê xwe distîne, gune[†] jê difirike û gune jî ku mezin dibe, mirin jê dibe[+].

16Nexapin xûşk-birayêd mine delal![+] 17Her dayîna qenc û her p’êşk’êşa[†] k’amil ji jor e, ji Bav[†], ji E’firandarê r’onaya tê xwarê, Yê ku ne Xwexa tê guhastinê, ne jî sî ber Wî dadiger’e[+]. 18Ewî li gora qirara Xwe em bi xebera r’astîyê ji Xwe dinê xistin, wekî em bibine awazekî berêd deremeta pêşine[†] e’firînêd Wî[+].


Bibihên û biqedînin

19Zanibin[*] , xûşk-birayêd mine delal, bira her meriv bihîstinêda serxwe be, lê xeberdan û hêrsk’etinêda giran be,[+] 20çimkî hêrsa mêriv heqîya Xwedê nayne sêrî[*] . 21Lema h’emû mir’dar’îyê û her xirabîyê ji xwe dûr xin, bi milûktîyê wê xebera nava weda çandî qebûl kin, ya ku dikare r’uh’ê we xilaz ke[+].

22Xeberê biqedînin, ne ku t’enê bibihên û usa xwe bixapînin[+]. 23Heger yek xeberê t’enê dibihê û naqedîne, ew mîna wî merivî ye, yê ku neynikêda r’eng-r’ûyê xwe dinihêr’e. 24Xwe dibîne, derbaz dibe diçe û zû bîr dike, ku ew yekî çawa bû. 25Lê ewê ku ç’e’vê xwe ji qanûna k’amile ku aza dike nabir’e û nava wêda dimîne, dibihê bîr nake, lê diqedîne, ew wan kirinêd xweda xwezilî ye[+].

26Heger yek xwe xwedênas h’esab dike û zimanê xwe nikare, ew xwexa xwe dixapîne, xwedênasîya wî p’ûç’ e[+]. 27Li ber Bav Xwedêyê me xwedênasîya r’ast û bêqusûr ev e: Te’lî-tengîyada dest bavêjine sêwîya[†] û jinebîya û h’evza xwe jî ji lek’êd dinê bike[+].

### 2


Firqîyê nekine nava meriva

1Xûşk-birayêd min! Hûn ku bawermendêd Xudanê me Îsa Mesîhê xweyîr’ûmet in, firqîyê nekine nava meriva[+]. 2Mesele, gava yekî gustîla zêr’ t’ilîyêda û k’incêd r’ewş wergirtî bê civîna[†] we, usa jî yekî belengaz bi k’incêd p’izinîva bê 3û hûn dîna xwe bidine yê xweyê k’incêd r’ewş û bêjinê: «K’erem ke vê jorê r’ûnê», lê yê belengazr’a bêjin: «Ser p’îya bisekine» yan jî «vê jêrê r’ûnê», 4gelo hûn nava xweda firqîyê danaynin û nabine h’akimêd fikirêd xirab?

5Bibihên xûşk-birayêd mine delal! Ne Xwedê belengazêd vê dinê bijartin, wekî bi bawerîyê dewletî bin û warêd wê P’adşatîyê bin, k’îjan ku Xwedê wanr’a soz daye, yêd ku Wî h’iz dikin[+]? 6Lê hûn belengaza bêhurmet dikin! Çima ew yêd dewletî nînin, ku zorê li we dikin û we k’aşî ber dîwanê dikin? 7Çima ew nînin, yêd ku wî navê qenc bêhurmet dikin, k’îjan ser we ye?

8Heger hûn qanûna P’adşatîyê biqedînin, li gora nivîsara ku dibêje: «Hevalê xwe weke xwe h’iz bike»[*] , hûn qenc dikin[+]. 9Lê heger hûn firqîyê dikin, guna dikin û hindava Qanûnêda dibine yekî gunek’ar[†][+]. 10Ewê ku t’emamîya Qanûnê xwey dike, lê tiştekî jê ber’dide, ew dibe deyndarê t’emamîya Qanûnê[+]. 11Çimkî Ewê ku got: «Zinîyê neke»[*] usa jî got: «Nekuje»[*] . Awa heger zinîyê nekî, lê bikujî, dîsa Qanûnê dit’er’ibînî[+]. 12Xeberdan û kirinêd xweda usa bin, çawa yêd dîwana wanê bi wê qanûnê bibe, ya ku azayîyê dide[+]. 13Çimkî bê r’e’m wê dîwana bêr’e’ma bibe, lê r’e’m li ber dîwanê r’ûspî dike[*][+] .


Bawerî û kirin

14Çi feyde xûşk-birayêd min, heger yek bêje ku bawerîya wî heye, lê kirêd wî t’unebin? Gelo eva bawerîya dikare wî xilaz ke? 15Mesele, heger birak yan xûşkek sit’ar lê t’unebe yan h’ewcê nanê r’ojê be, 16ji we yek wanr’a bêje: «Bi xêr û silamet her’in, germ û t’êr bin», lê tiştêd ku ew h’ewce bin nede wan, çi feyde[+]? 17Usa jî bawerî, heger kirêd wê t’unebin, bi t’enê mirî ye.

18Lê yekê bêje: «Bawerîya te heye, kirêd min hene». Lê ezê bêjim: K’a bawerîya xwe bê kirina nîşanî min ke, ezê jî bawerîyê bi kirinêd xweva nîşanî te kim[+]. 19Tu bawer dikî, ku Xwedê yek e. Qenc e! cin[†] jî bawer dikin û dibizdin[+]. 20Lê tu dixwazî ev yek bê îzbatkirinê, merivê bêh’iş, wekî bawerî bêyî kira mirî ye? 21Ne Birahîmê[†] bavê me bi kira r’ast hate h’esabê, gava kur’ê xwe Îshaq[†] danî ser gorîgehê[†], ku bike qurban[†]?[*][+] 22Tu dibînî ku bawerîyê t’evî kirêd wî ya xwe kir û bi wan kira bawerî k’amil bû[+]? 23Û gotina nivîsarê hate sêrî, ku dibêje: «Birahîm Xwedê bawer kir û ew jêr’a r’astî hate h’esabê»[*] û dostê Xwedê hate gotinê[*][+] . 24Hûn dibînin ku meriv bi kira r’ast tê h’esabê, ne ku t’enê bi bawerîyê?

25Ne usa jî R’exaba[†] ç’e’vder[†] bi kira r’ast hate h’esabê, gava ce’sûs qebûl kirin û ew r’êke dinva ver’êkirin?[*] 26Awa çawa qalib bê r’uh’ mirî ye, usa jî bawerî bêyî kira mirî ye.

### 3


Ziman

1Bira gelek ji we, birayêd min nebine dersdar, çimkî hûn zanin dîwanê ser me dersdara hê giran be[+]. 2Belê em h’emû jî gelekî şaşîya dikin. Heger yek xeberdanêda t’u şaşîyê nake, ew yekî k’amil e, ku dikare t’emamîya qalibê xwe zeft ke[+]. 3Em gemê davêjine devê hespê, wekî ew bê zeftê, ku em serwêrtîyê t’emamîya hespê pêva bikin[+]. 4Em bînin ser gemîyê jî. Ew çiqasî mezin in û ji ber bayê qayîm têne ajotinê, lê bi çerxeke gelekî biç’ûk têne serwêrtîkirinê, dilê gemîvan[†] k’îyalîda ku bixwaze. 5Usa jî ziman endemekî biç’ûk e, lê tiştêd ji xwe mestir dibêje. Dîna xwe bidine pirîske agir, çi daristaneke mezin dikare bişewitîne! 6Ziman jî agirek e, dinyake zulmk’ar e nava endemêd meda. Ew t’emamîya qalibê me dih’er’imîne, agir dewra jîyîna mêriv dixe û ew xwexa ji alava agirê dojê pêgirtî ye[+]. 7Her cûr’e r’e’wir, teyrede, şûlikî û h’eywanêd be’rê têne zeftê û zeftî mêriv dibin, 8lê t’u qûl-bende zimên nikare. Ew zulmk’arekî bêar e, je’ra me’rava dagirtî ye[+]. 9Em bi wî şikirîyê didine Xudan û Bav, bi wî jî nifir’a mêriv dikin, yêd ku dilqê Xwedêda hatine xuliqandinê[+]. 10Hema ji wî devî jî dua û nifir’ dertên. Xûşk-birayêd min, ev yek ne cayîz e ku aha be. 11Gelo ji ç’e’vkanîkê ava xweş û te’l dide der? 12Gelo dibe xûşk-birayêd min, wekî dara hêjîrê berê zeyt’ûnê bide, yan jî k’ola tirîyê hêjîrê? Ne jî ji şor’ayîyê ava xweş dertê?


Serwaxtîya dinyayê û serwaxtîya e’zmên

13Nava weda k’î serwaxt û aqil e? Bira ew bi p’ergalîya xweye qenc, kirêd xwe bi milûktîya serwaxtîyê bide k’ifşê[+]. 14Lê heger dilê weda h’evsûdîya xirab û ç’e’vnebarî hene, k’ubar nebin û r’astîyê derew dernexin. 15Eva «serwaxtîya» ne dayîna jorin e, lê ji dinê ye, ya merivayî ye û ji cina ye[+]. 16Çimkî li k’îderê h’evsûdî û ç’e’vnebarî hene, li wir bêt’erbetî û her kirinêd xirab jî hene. 17Lê serwaxtîya jorin, berê pêşin paqij e, paşê e’dil e, milûk û berbihêr e, bi r’e’mê û berêd qencîyêva t’ijî ye, bê t’agêr[†] û bê h’ilek’arî ye. 18Û berê heqîyê ji alîyê yê ku bi e’dilayîyê diçîne tê çinînê[*][+] .

### 4


Yarê dinê, neyarê Xwedê

1Ji k’u ne ew şer’ û de’wê nava weda? Ne ji temêd we ne, ku nava dilê weda şer’ê xwe dikin[+]? 2Ç’e’vê we li tişta ye, lê nak’eve destê we, dikujin û ç’e’vnebarîyê dikin, lê nikarin bigihîjine meremê xwe, hingê hûn hevr’a dik’evine h’ucetê û şer’ dikin[*] . Hûn dest naxin, çimkî hûn hîvî ji Xwedê nakin. 3Û gava hîvî dikin, nastînin, çimkî ser nêta xirabîyê hîvî dikin, wekî k’êfêd dilê xwe derbaz kin[+]. 4Bêe’silno! Hûn nizanin k’ê vê dinê h’iz dike, ew neyartîyê li Xwedê dike? Awa k’î dixwaze bibe yarê dinê, ew xwe dike neyarê Xwedê[+]. 5Yan t’exmîna we badîhewa[†] nivîsar dibêje, ku Xwedê demana wî r’uh’ê ber meda ye?[*][+] 6Lê belê ew hê k’eremê[†] dide me. Lema nivîsar dibêje:

«Xwedê miqabilî k’ubar-babaxa ye,
lê k’eremê dide şkestîya»[*][+] .

7Awa ber Xwedê şkestî bin. Miqabilî mîrêcin[†] bisekinin û ewê ji we bir’eve[+]. 8Xwe li Xwedê bigirin, Xwedê jî wê Xwe li we bigire. Destêd xwe bişon, gunek’arno, dilê xwe paqij kin, dudilîno[+]. 9Bine’lin, şîn û girî bin, bira k’enê we bibe şîn û eşqa we jî k’eder. 10Li ber Xudan xwe bişkênin û Ewê we bilind ke.


Xeyba birê xwe neke

11Xeyba hevdu nekin xûşk-birano. K’î xeyba birê xwe dike, yan loma birê xwe dike, ew xeyba Qanûnê dike û loma Qanûnê dike. Lê heger tu loma Qanûnê dikî, îdî tu Qanûnê naqedînî, lê h’akimê wê yî[+]. 12T’enê Qanûndarek û H’akimek heye, ku dikare hin xilaz ke û hin jî unda ke. Lê tu k’î yî ku loma hevalê xwe dikî[+]?


H’evza xwe ji k’ubarîyê bikin

13Niha hûn guhdar bin, yêd ku dibêjin: «Îro yan sibê emê her’ine filan bajarî û li wê derê salekê bimînin, t’ucaretîyê[†] bikin û qazinc kin». 14Hûn nizanin wê sibê çi bê serê we. E’mirê we çi ye? Hûn mîna mijê ne, hew dinihêr’î heye, hew dinihêr’î t’une.[*][+] 15Gerekê hûn aha bêjin: «Heger Xudan bixwaze, emê bijîn û filan yan bêvan tiştî bikin»[+]. 16Lê hûn bi k’ubar-babaxîya xwe difir’in. Her p’eydayîneke aha xirabî ye. 17Awa ewê ku zane qencîyê bike û nake, ew jêr’a gune ye[+].

### 5


Bona dewletîya

1Niha hûn bibihên, dewletîno! Bigirîn û şînê bikin bona wê belengazîya ku wê bê serê we[+]. 2Hebûka[†] we r’izî ye, k’incêd we jî bûne xurê bizûzê.[*][+] 3Zêr’ û zîvê we zeng girtin e û zenga wanê bibe şe’dê miqabilî we û mîna alava êgir goştê we h’ûfî xwe ke. We bona r’ojêd axirîyê xizne xwer’a t’op kir![+] 4We ew heqêd p’alêd ku e’rdê we didirûtin nedanê. Va ye ew heq dikine zarîn. Şikîyatê wan p’ala gihîştîye guhê Xudanê Zor[*][+] . 5We li ser dinê ç’e’vê xwe tiştekîda nehiştîye, li gora dilê xwe xwarîye-vexwarîye, çawa k’ozîkirî[†], bona r’oja serjêkirinê. 6We ew merivêd r’ast lomek’ar kirin û kuştin, k’îjan ku miqabilî we r’anebûn.


Sebir û dua

7Awa xûşk-birano, sebir kin h’eta hatina Xudan. Dîna xwe bidinê, cotk’ar hîvîya berê e’rdêyî bi qîmet e, bona wê yekê sebir dike h’eta barana pêşin û paşin lêde[+]. 8Hûn jî sebir kin, gumana xwe unda nekin, çimkî hatina Xudan nêzîk e[+]. 9Bîna xwe ji hevdu teng nekin xûşk-birano, ku dîwana we nebe. Va ye h’akim pişt dêrî sekinî ye[+].

10Xûşk-birano, alîyê te’lî-tengîya û sebirêda ç’e’v bidine wan p’êxembera, yêd ku bi navê Xudan xeber dane[+]. 11Belê em xwezîya xwe li yêd sebir dikin tînin. We bona sebira Îbo bihîstîye û we dît, Xudan axirîya wî çawa xêr kir, çimkî Xudan gelekî îsaf[†] û r’e’m e![*][+]

12Berî her tiştî xûşk-birayêd min, sond nexwin, ne bi e’zmên, ne bi e’rdê, ne jî sondeke mayîn. Bira «Belê»-ya we belê be, «Na»-ya we na be, wekî hûn dîwanê ser xweda neynin[*][+] .

13Heger yek ji we te’lî-tengîyêda ye, bira dua bike. Heger yek şa ye, bira eşqî Xwedê bistirê[+]. 14Heger yek ji we nexweş e, bira gazî berpirsîyarêd civînê ke, ser wîda bira dua bikin, bi navê Xudan bi r’ûn r’ûn kin[*][+] . 15Û duayê bi bawerîyê wê yê nexweş qenc ke û Xudan wê wî r’ake ser p’îya. Û heger gunek jî kiribe, wê wî bê baxşandinê. 16Lema ber hev gunêd xwe bidine r’ûyê xwe û bona hev dua bikin, wekî hûn qenc bin. Duayê yê r’ast gelekî qewat e û h’ukum dike[+]. 17Êlyas[†] xût merivekî mîna me bû, bi dil û can dua kir, ku baran nebare û sê sal û nîva ser e’rdê baran nebarî[*][+] . 18Û paşê dîsa dua kir, ji e’zmên baran barî û e’rdê berê xwe da.

19Gelî xûşk-birayêd min! Heger yek ji we ji r’îya r’astîyê bik’eve û yekî din wî veger’îne,[+] 20bira ew zanibe yê ku gunek’ar ji r’îya wîye xalifî[†] vediger’îne, ew r’uh’ekî ji mirinê xilaz dike û gelek guna r’esît dike[*][+].

## PETRÛS I

### PETRÛS I

PETRÛS I


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


NE’MA PETRÛSE PÊŞIN


Pêşgotin

Petrûsê şandî bi vê ne’ma xweye pêşin berbir’î cime’ta Xwedêye bijartî dibe, awa gotî wan bawermenda, yêd ku belayî bakura Asya Biç’ûk bibûn, ku pênc qeza dik’etine nava wê, bi h’esabê îroyîn T’irkyayêda ne. H’îmêd civînêd van qeza hinek bi xûdana Pawlos, hinek jî bi ya heval-xebatêd wî hatibûne avîtinê. Li gora şe’detîya civîna sedsalîya dudada Petrûs eva ne’ma R’omayêda, bi navekî sur’ awa gotî «Babîlonêda» (5:13), berî kuştina xwe sala 65-da nivîsîye, gava mesîhî ji dest Nêronê Qeyserê Împêratorîya R’omayê dihatine zêrandinê.

Meremê vê ne’mê ew e, ku dil bide ber wan xwendevana, k’îjan ku bawerîya xwe Îsa tînin û nava tengasî û zêrandinada ne. Xudanê ne’mê vê nivîsarêda nexşê Îsa dide k’ifşê ku çawa cefê Wî, mirin, r’abûn û sozê hatina Wî wan bawermendar’a gumaneke mezin pêşda tîne. Bi vê dîtinê gerekê bawermendêd r’ast jî nava cefada teyax kin, çimkî eva yeka dide k’ifşê, ku ew r’ast bawerîyêda p’êga Îsada diçin. Û ewêd ku wê teyax kin, gava Îsa Mesîh dîsa e’yan be, Ewê wan xelat ke.

Usa jî xudanê vê ne’mê hîvî ji xwendevana dike, ku ew her t’im h’işyar û hazir bin, nava jîyîna pîrozîyêda, h’izkirina wane hindava hevda dur’ûtî nîbe û bibine p’aristgehêd sax, li ser wî r’ik’inê navê Mesîh çêkirî.

Pêşgotin (1:1-2)
Bîranîna kirêd Xwedêye bona xilazbûnê (1:3-12)
Şîretêd bawermendar’a, ku bi jîyîna pîroz bijîn (1:13–2:10)
Borcêd bawermenda dema cefa û te’lî-tengîyada (2:11–4:19)
Xwedênasîya milûk û xizmetk’arîya wan (5:1-11)
Paşgotin (5:12-14)

### 1


Silavkirin

1Ji Petrûs[†], Şandîyê Îsa Mesîh,

cime’ta Xwedêye bijartîr’a, ya ku li welatêd Pontosê, Galatyayê, Kepedokyayê, Asyayê û Bîtênyayêda xerîb belabûyî ye[+]. 2Hûn li gora wê qirara Bav[†] Xwedêye pêşda hatine bijartinê û bi R’uh’ê Pîroz buhurtî-jibare dibin, wekî guhdarîya Îsa Mesîh bikin û bi xûna Wîye r’êtî bêne paqijkirinê:

De bira k’erem[†] û e’dilayî hê li we zêde be[+].


R’azîbûn bona gumana saxîyê

3Şikir ji Xwedêr’a, Bavê Xudanê[†] me Îsa Mesîh, ku ji r’e’ma Xweye p’ir’, careke din em dinê xistin, bi r’abûna Îsa Mesîhe ji mirîya, wekî bibine xweyê gumana sax[+] 4û wan soz-qirarêd nebetale ner’izî û neç’ilmisî war bin. Evana li e’zmana wer’a xweykirî ne[+]. 5Û qewata Xwedê pê bawerîya[†] we, we xwey dike, bona wê xilazbûna[†] hazirkirî, ya ku axirîya zemênda wê xuya be[+].

6Hûn bi wê şa dibin, r’ast e niha jî usa diqewime ku hûn hinekî me’dekirî ne, ji dest cûr’e-cûr’e cêr’ibandina[†][+]. 7Ev yek dibe sebeb, wekî xalisîya bawerîya we hê bi qîmet k’ifş be, ne ku ew zêr’ê ku nava êgirda tê cêr’ibandinê lê dîsa unda dibe û bi vî awayî ew bawerîya we wê hêjayî pesin, r’ûmet û qedir be, wextê xuyabûna Îsa Mesîh[+]. 8We Ew nedîtîye, lê hûn Wî h’iz dikin, niha jî nabînin, lê bawerîya xwe Wî tînin û şa ne bi wê eşqa mezine xweyîr’ûmet, ku bi zara[†] nayê gotinê[+]. 9Çimkî hûn xilazkirina[†] r’uh’ê xwe distînin, ku meremê bawerîya we ye.

10Bona vê xilazbûnê p’êxember lê ger’îyan û k’etibûne bin e’nena û bona wê k’erema[†] ku wê wer’a bibûya p’êxembertî[†] kirin[+]. 11R’uh’ê Mesîhî nava wanda hê pêşda li ber wan vedikir, ku Mesîhê cefê bik’işîne û peyr’a bik’eve r’ûmeta Xwe. Û wan dikir ku bizanibin k’a bona k’engê û zemanekî çawada ev yekê biqewimin[+]. 12Li ber wan vebû, wekî ew ne ku bona xwe, lê bona we xebitîn, gava ew tiştêd niha wer’a bi destê wan hatine gotinê, yêd ku Mizgînî wer’a dannasîn kirin, bi R’uh’ê Pîrozî[†] ku ji e’zmên hate şandinê. Milyak’et[†] jî demana wan tiştada ne, ku hema bibînin[+].


H’işyar û pîroz[†] bin

13Bona wê yekê hûn fikirêd xweda piştgirêdayî û h’işyar bin, t’am gumana xwe bidine ser wê k’eremê, ya ku wê wer’a bê dayînê, wextê xuyabûna Îsa Mesîh[+]. 14Mîna zar’êd guhdar bin, nebine mîna wî wextê dilxwestinêd xweye nezanîya xweda[+]. 15Lê mîna wî Pîrozê ku gazî we kir, hûn jî pîroz bin nava h’emû r’abûn-r’ûniştina xweda[+]. 16Çawa nivîsar e: «Pîroz bin, çimkî Ezî pîroz im»[*][+] .

17Heger hûn Wîr’a Bavo dibêjin, Yê ku bê firqî dîwana her kesî weke e’melêd wî dike, ku usa ye vî wextê xerîb-firarîya xweye vê dinê bi xofa Xwedê derbaz kin[+]. 18Çimkî hûn zanin wekî hûn ji r’aw-r’izimêd[†] kal-bavaye bêkêr, pê wan tiştêd ku unda dibin, awa gotî zêr’a yan zîva nehatine k’ir’înê,[+] 19lê pê xûna Mesîhe qîmet-giran, ku ew çawa berxekî bêqusûr û bêlek’e bû. 20Ew hê berî destpêbûna dinyayê k’ifşkirî bû, lê van axirîyada bona we e’yan bû[+]. 21Bi Wî we bawerîya xwe Wî Xwedêyî anî, Yê ku Ew ji nava mirîya r’akir û r’ûmet da Wî, lema bawerî û gumana we ser Xwedê ye. 22Awa we guhdarîya r’astîyê kir û bi vî awayî xwe paqij kir, ku h’izkirina we hindava xûşk-birada bê h’ilek’arî be, niha bi dilê sax hevdu qayîm h’iz bikin[+]. 23Hûn ne ku ji havênê p’ûç’ dîsa dinê k’etine, lê ji yê nep’ûç’, ji xebera Xwedêye xweyîe’mire h’eta-h’etayê[+]. 24Çimkî

«H’emû meriv[†] mîna gîhê ne
û t’emamîya r’ewşa wan mîna gulê gîhê.
Gîha h’işk dibe û gulêd wê jê diwarin,
25lê xebera Xudan h’eta-h’etayê dimîne».[*]

Ev ew xeber e, ku bi Mizgînîyê wer’a hate dayînê[+].

### 2


Kevirê sax û miletê pîroz

1De her cûr’e xirabîyê, h’ilek’arîyê, dur’ûtîyê, h’evsûdîyê û buxdanbêjîyê ji p’êşa xwe dawşînin[+]. 2Mîna dergûşêd li ber bistên, h’eyra şîrê sipîyî r’uh’anîda bin, ku hûn bi wî xilazbûnêr’a mezin bin[+]. 3Çimkî nivîsar e: We «te’ma şîrinayîya Xudan hildaye»[*][+] . 4Xwe li Wî bigirin, Wî kevirê saxî ku ji meriva t’exsîrkirî ye, lê ji Xwedêda bijartî û xweyîqedir e[+]. 5Hûn jî mîna kevirêd sax, p’aristgeheke r’uh’anî werine çêkirinê, çawa k’ahînêd[†] pîroz qurbanêd[†] r’uh’anîye li Xwedê xweş bi Îsa Mesîh bidin[+]. 6Çimkî k’itêbêda nivîsar e:

«Va Ez Sîyonêda[†] kevirekî jibareyî û xweyîqedir çawa kevirê e’nîşkê[†] datînim
û k’î bawerîya xwe Wî bîne, t’u car wê şermî nemîne»[*][+] .

7Awa ew kevir bona we bawermenda xweyîr’ûmet e, lê bona nebawera:

«Ew kevirê ku hosta t’exsîr kir, Ew bû serê e’nîşkê»[*] ,[+]
8«Kevirê ku meriv serda dilik’umin
û zinarê ku jê hol dibin»[*] .

Ew dilik’umin, çimkî guhdarîya xeberê nakin û çawa wê yekêr’a jî k’ifşkirî ne[+].

9Lê hûn qebîleke jibare ne, k’ahînêd p’adşatîyê, miletê buhurtî, cime’ta Xwedê, wekî k’eremetêd[*] Wî bikine dengî, Yê ku hûn ji te’rîstanîyê gazî r’onaya xweye h’ujmek’ar kirine[*][+] . 10Wextekê hûn ne t’u cime’t bûn, lê niha bûne cime’ta Xwedê, hûne bê r’e’ma Xwedê bûn, lê niha we r’e’m dîtîye[*][+] .


Xulamêd Xwedê

11Delalno! Ez hîvî ji we dikim, çawa merivêd firarî û xerîbe vê dinê, h’evza xwe ji dilhavijîyêd bedenê bikin, ku miqabilî r’uh’ê we şer’ dikin[+]. 12Nava p’ûtp’aristada[†] hûn xwe usa p’ergal xwey kin, wekî çi tiştîda jî we r’ezîl bikin çawa xirab, kirêd weye qenc bibînin û şikirîyê bidine Xwedê, wê R’oja ku serîkî bide dinê[+].

13Gur’a her serwêrtîyêd merivayêda bin, bona xatirê Xudan, gur’a p’adşêda bin, çawa serwêrê herî bilind,[+] 14usa jî gur’a welîyada[†] bin, ku ji alîyê p’adşêda şandî[†] ne, wekî cezayê bidine neheqa û pesin jî bidine qenca[+]. 15Çimkî ev e qirara Xwedê, ku hûn bi qencîkirinê dengê merivêd bêh’işe nezan bidine bir’înê. 16Mîna merivêd aza bijîn. Bira azayîya we nebe xêlîya xirabîkirinê, lê bijîn çawa xulamêd Xwedê[+]. 17Qedirê h’emûya bigirin xûşk-bira h’iz bikin, ji Xwedê bitirsin, qedirê p’adşê bigirin[+].


Hûn jî r’îya Mesîhe cefada her’in

18Xulamno, bi xofk’êşîke mezin gur’a axayêd xweda bin, ne ku t’enê gur’a yêd qenc û berbihêrada bin, lê gur’a zulmk’arada jî[+]. 19Çimkî eva bextewarîk e, heger yek bona xatirê Xwedê cîkî heqî-neheq zelûlîyê dik’işîne û sebir dike[+]. 20Lê çi feyde heger hûn bona gunekirinê bêne lêdanê û teyax kin? Lê heger hûn bona qencîkirinê cefê bibînin û teyax kin, hûn li ber Xwedê bextewar in. 21Belê hûn vê yekêr’a hatine gazîkirinê, çimkî Mesîh xwexa jî bona we cefa k’işand û nexşek wer’a hişt, wekî hûn p’êgeha Wîda her’in[+]. 22Ewî gune nekir û zarê Wîda h’ilek’arî t’unebû[*] . 23Gava dihate r’ezîlkirinê, ji berva kes r’ezîl nedikir, gava cefa dik’işand, gef li kesekî nedixwar, lê Xwe spartibû h’akimê ser r’astîyê[*][+] . 24Ewî gunêd me bedena Xweda r’akirine ser dar, wekî em hindava gunada mirî[*] bin û bona heqîyê bijîn: Bi dexmêd Wî hûn qenc bûn[*][+] . 25Çimkî hûn mîna pezêd xalifî[†] bûn, lê niha hûn li Şivan û Se’vîyê r’uh’ê xwe veger’îyane[+].

### 3


T’emîya bona jin û mêr

1Usa jî k’ulfetno[†], gur’a mêrê xweda bin, wekî ji wan hinek jî, heger guhdarîya xeberê nakin, bi p’ergalîya jinêd xwe, bê gotin jî bêne ser bawerîyê[*][+] 2gava p’ergalîya weye xofe û nave-namûs bibînin. 3Bira xemila we dervava bi gulîvegirtinê û t’or’êd zêr’a, yan jî bi k’inca nîbe[*] , 4lê ya merivê hindur’ê dilda, r’uh’ekî milûk û girane bedewetîya nebetal e, ku li ber Xwedê p’ir’ bi qîmet e[+]. 5Çimkî berê bi vî tiherî k’ulfetêd pîroze ku gumana xwe danîbûne ser Xwedê, xwe dixemilandin, xemila wan ew bû ku gur’a mêrê xwe bikirana, 6mîna Serayê ku gur’a Birahîmda[†] bû û digote wî: «Xweyê min». Îdî hûn qîzêd wê dêyê ne, heger hûn xwe li qencîyê digirin û ji t’u tiştî natirsin[+].

7Usa jî mêrno, bi fe’mdarîyê e’mirê xwe t’evî jinêd xwe derbaz kin, çawa qisimê sist qedirê wan bigirin, usa jî çawa hevalwarê wê jîyîna ku hûnê p’êşk’êş[†] bistînin, wekî t’u tişt nebine bayîsê duayêd we[*][+] .


Cefê bona r’astîkirinê bik’işînin

8Heyneser h’emû jî ser nêtekê bin, ser hev şewat bin, hev h’iz bikin, r’e’m û şkestî bin[+]. 9Ji ber xirabîyêva xirabîyê nekin, yan ji ber bêhurmetkirinêva bêhurmetkirinê, lê ji ber vanva dua-dirozga li wan bikin, çimkî hûn vê yekêr’a hatine gazîkirinê, wekî dua-dirozgê sozdayî ser weda bê[+]. 10Çimkî nivîsar e:

«K’î jîyînê begem dike
û dixwaze r’ojêd xweş bibîne,
bira zimanê xwe ji xirabîyê xwey ke
û zarê xwe jî ji h’ilek’arîyê.
11Bira ji xirabîyê veger’e, qencîyê bike
û e’dilayîyê biger’e, li pey wê her’e.
12Çimkî ç’e’vê Xudan li ser r’asta ye
û guhê Wî ser duayê wan e,
lê Xudan miqabilî wan e, yêd ku xirabîyê dikin».[*][+]

13K’î wê xirabîyê li we bike, heger hûn demana qencîkirinêda bin? 14Lê heger hûn bona r’astîkirinê cefê jî bibînin, hûne xwezilî ne! Îdî ji meriva netirsin û xwe unda nekin[*][+] . 15Lê belê Mesîh çawa Xudanê pîroz dilê xweda bilind bigirin. Her gav hazir bin, caba wan h’emûya bidin, yêd ku bona wê gumana nava weda dipirsin. Lê wê yekê bi xof û milûktîyê bikin[*] ,[+] 16xweyê îsafa[†] r’ih’et bin, wekî, gava hûn bêne r’ezîlkirinê, yêd ku p’ergalîya weye qence t’evî Mesîh bêhurmet dikin, şermî bin[+]. 17Hê qenc e, heger qirara Xwedê ye, em bona qencîyê cefê bik’işînin, ne ku bona xirabîyê[+]. 18Çimkî Mesîh carekê bona her t’im bona guna cefa k’işand[*] , Yê heq bona neheqa, wekî me nêzîkî Xwedê ke. Ew alîyê bedenîda hate kuştinê, lê alîyê r’uh’anîda jîyînêr’a hate veger’andinê[+]. 19Bi r’uh’anî çû nava wan r’uh’êd kelêda dannasîn kir,[+] 20yêd ku wextekê ne guhdar bûn, gava Xwedê bi dûmika dirêj sebir dikir, wî zemanê Nuhda[†], gava gemî dihate çêkirinê. Wêda hindik, awa gotî h’eyşt nefs «nava avêda» xilaz bûn[*] . 21Ew av sûretê nixumandinê[†] bû, k’îjan niha we xilaz dike. Ew nixumandin ne ku we ji qilêra bedenê dişo, lê ji îsafa r’ih’et şe’detîk e li ber Xwedê[*] . Ew yek bi r’abûna Îsa Mesîhe ji mirîya we xilaz dike,[+] 22Yê ku çûye e’zmên, li milê Xwedêyî r’astê ye û milyak’et, h’ukumet û qudretêd r’uh’anî bin gur’a Wîda ne[+].

### 4

1Awa Mesîh ku bona me bedenî cefa k’işand, hûn jî bi wê nêt-fikirê sîlih’kirî bin. Çimkî yê bi bedenî cefa k’işand, wî dest ji guna k’işandîye,[+] 2wekî îdî h’eta mirina xwe, ne ku li gora dilhavijîyêd xweye merivayî bijîn, lê li gora qirara Xwedê[+]. 3Besî we ye, ku we wextê jîyîna xweye bihurîda li gora xwestina p’ûtp’arista[†] derbaz kirîye, hûn pey h’eramîyê[†], temxwestinêd xirab, pey-vexwarinê, kûç’iksantîyê, serxweşîyê û p’ûtp’aristîya k’irêt k’etibûn. 4Ew p’ûtp’arist e’cêbmayî jî dimînin, wekî hûn t’evî avîtîya wane bênamûsî nabin û navê xirab li pey we dixin[+]. 5Lê ewê li ber Wî cabdar bin, Yê ku hazir e dîwana mirî û zêndîya bike[+]. 6Bona vê yekê jî wan mirîyar’a Mizgînî hate dayînê, yêd ku bi bedenî mîna meriva dîwana wan hate kirinê, wekî bi r’uh’anî bijîn mîna Xwedê.


P’êşk’êşêd Xwedêye bona civînê[†]

7Axirîya her tiştî nêzîk bûye. Awa serwaxt û ser xwe bin, ku bikaribin dua bikin[+]. 8Berî her tiştî, h’izkirina we hindava hevda bi dil û can be, çimkî h’izkirin gelek guna dinixême[+]. 9Hindava hevda mêvanh’iz bin, bîna xwe teng nekin[*][+] . 10Ji we k’ê çi p’êşk’êş standîye, bi wê jî hevr’a xizmetk’arîyê bikin, çawa wek’îlêd qence k’erema Xwedê[+]. 11Heger yek xeber dide, bira gotinêd Xwedê xeber de, heger yek xizmetk’arîyê dike, bira bi wê qewatê bike, ku Xwedê dayê, wekî her tiştîda navê Xwedê bê bilindkirinê bi Îsa Mesîh, r’ûmet û qudret ji Wîr’a h’eta-h’etayê. Amîn[†][+].


Cefa û te’lî-tengîyêd bona navê Îsa Mesîh

12Delalno! Ji wê alava tengasîyê[†] e’cêbmayî nemînin, ku bona cêr’ibandinê tê serê we û nefikirin ku ev çi bela bû li we qewimî[+]. 13Lê şa bin, ku hûn t’evî cefêd Mesîh dibin, wekî wî wextê xuyabûna r’ûmeta Wî hûnê ji şabûnê geş bin[+]. 14Heger hûn bona navê Mesîh bêne r’ezîlkirinê, hûne xwezilî ne, ku usa ye R’uh’ê xweyîr’ûmet, R’uh’ê Xwedê ser we danîye[*][+] . 15Bira ji we t’u kes cefê nek’işîne, çawa mêrkuj, yan diz, yan zulmk’ar, yan jî t’evî şixulê xelqê bûyî. 16Lê heger cefê bik’işîne çawa mesîhî[†], bira şerm neke, lê şikirîyê bide Xwedê bona vî navî, ku ser wî ye[+]. 17Îdî wext pêr’a gihîştîye, wekî dîwan ji mala Xwedêda destpêbe û heger pêşda ji meda destpêdibe, lê axirîya wanê çawa be, yêd ku gur’a wê Mizgînîya ji Xwedê nakin[+]? 18Nivîsar e:

«Heger yê r’ast wê bi zorekê xilaz be,
îdî h’alê nep’ak û gunek’ara[†] wê çawa be?»[*][+]

19Awa yêd ku li gora qirara Xwedê cefê dik’işînin, bira xwe li qencîyê bigirin, r’uh’ê xwe bispêrine E’firandarê xweyî amin[+].

### 5


Bona kerê pezê Xwedê

1Ez hîvî ji berpirsîyarêd nava weda dikim, ez xwexa jî çawa berpirsîyar û şe’dê cefêd Mesîh û heval-p’arê wê r’ûmetê me, ya ku wê xuya be[+]. 2Şivantîyê wî kerîyê pezê Xwedêyî li ber xwe bikin[*] , ne ku bê dil, lê bi dil û can usa xwey kin, çawa Xwedê dixwaze, ne ku bona k’ara xwe, lê bi r’ezedilî[*] ,[+] 3ne ku li ser yêd ku p’ara we k’etine h’ukum kin, lê nexşê qenc nîşanî kêrî kin[+]. 4Û gava Serekşivan e’yan be, hûnê wê t’acê r’ûmetê bistînin, ku ç’irûsîya wê unda nabe[+].

5Usa jî cahilno, gur’a mezinada bin. Û hûn h’emû jî, li ber hev şkestî bin, xulamtîyê hevdur’a bikin, çimkî nivîsar e:

«Xwedê miqabilî k’ubar-babaxa ye,
lê k’eremê dide şkestîya»[*][+] .

6Bin destê Xwedêyî zor ta bin, ku Ew wextda we bilind ke[*] 7û h’emû xemêd xwe bavêjine ser Wî, çimkî Ew bona we xem dike[+].

8Serwaxt bin, h’işyar bimînin! Mîrêcinê[†] neyarê we mîna şêr mir’e-mir’a wî ye, diger’e k’a k’ê h’ûfî xwe ke[+]. 9Bawerîyêda h’îmgirtî miqabilî wî bisekinin, çimkî hûn zanin ku xûşk-birêd we jî t’emamîya dinyayêda xût wan cefa dik’işînin[+]. 10Lê Xwedêyê t’emamîya k’eremê, Yê ku pê Mesîh hûn gazî r’ûmeta xweye h’eta-h’etayê kirine, pey hinek cefa dîtinêr’a, wê Xwexa we k’amil ke, bişidîne, qewat ke, xweyîbingeh ke[+]. 11Qudret ji wîr’a h’eta-h’etayê. Amîn[+].


Silavêd axirîyê

12Min bi destê Sîlas[*] , çawa birakî amin ez wî h’esab dikim, kin wer’a nivîsî, dil didime we û şe’detîyê didim, ku ev e k’erema Xwedêye r’ast. Vêda hûn qewîn bisekinin[+]. 13Civîna[†] Babîlonêda[†][*] li we silav dike, ya ku t’evî we hatîye bijartinê, usa jî lawê min Marqos[+]. 14Bi r’amûsana h’izkirinêye dilê sax hevdu silav kin. De bira e’dilayî li we h’emûyêd p’ara Mesîh be. Amîn[+].

## PETRÛS II

### PETRÛS II

PETRÛS II


[1]

[2]

[3]


NE’MA PETRÛSE DUDA


Pêşgotin

Petrûsê şandî bi vê ne’ma xweye duda berbir’î h’emû bawermenda dibe. Meremê wîyî mezin ew bû, ku pêşîya hînkirina dersdarêd şaş bide girtinê û bawermend ji wê hînkirinê nexalifin, ya ku bi destê wan meriva hatîye hînkirinê, k’îjana bi ç’e’vê xwe Îsa dîtibûn û bi guhê xwe gotinêd Wî bihîstibûn. Ew berk’ davêje wan, yêd ku dibêjin Mesîh venager’e û hînkirinêd zewal hîn dikirin û r’abûn-r’ûniştina xweda jî ne r’êva bûn. Ew serda zêde dike ku derengîk’etina Îsa Mesîh ji sebira Xwedê ye, k’ara xilazbûna r’uh’ê însên e, çimkî Xwedê naxwaze ku t’u kes unda be, lê ew dixwaze wekî h’emû jî ji gunekirinê veger’in (3:9).

Pêşgotin (1:1-2)
Gazî û bijartina Xwedêye hindava mesîhîyada (1:3-21)
Dersdarêd şaşe derew (2:1-22)
Hatina Mesîhe duda (3:1-18)

### 1


Silavkirin

1Ji Şimh’ûn Petrûsê[†] xulam û şandîyê[†] Îsa Mesîh,

wanr’a, yêd ku bi heqîya Xwedê Xilazkirê[†] me Îsa Mesîh[*] ew bawerîya[†] xweyîqîmet standin, çawa me stand:[+]

2De bira k’erem[†] û e’dilayî bi wê zanebûna Xwedê û Xudanê[†] me Îsa li ser we zêde be[+].


Gazî û bijartina Xwedê

3Qewata xwedêtîya Wî her tiştê ku li jîyîna xwedênasîyê dik’eve p’êşk’êşî[†] me kir, bi wê zanebûna meye hindava Wîda, Yê ku bi saya r’ûmet û qencîya Xwe gazî me kir. 4Bi vî awayî Ewî sozêd here mezine qîmet dane me, wekî em bi wan t’evî binyat’a xwedêtîyê bin û ji wê boş-betalîya ku ji dilhavijîyêd dinê pêşda tê bir’evin[+].

5Hema bona vê yekê her alîyava xîret kin, ser bawerîya xweda qencîyê zêde kin, ser qencîyêda zanebûnê, 6ser zanebûnê xwegirtinê, ser xwegirtinê sebirê, ser sebirê xwedênasîyê,[+] 7ser xwedênasîyê h’uba xûşk-bira û ser h’uba xûşk-bira h’izkirinê[+]. 8Çimkî heger ev şuretana nava weda hene û zêde dibin, hûn bêkêr û bêber namînin nava wê zanebûna weye hindava Xudanê me Îsa Mesîhda[+]. 9Lê li cem k’ê ev şuretana t’unene, ew ç’e’vada haqas me’rim e, wekî qet nabîne û bîr kirîye ku ji gunêd xweye berê paqij bûye[+].

10Bona vê yekê xûşk-birano, hê bikin ku wê gazî û jibarebûna xwe t’estîq kin. Hûn ku vê yekê bikin, t’u car nak’evin[+]. 11Bi vî awayî dergehê li ber we bi mer’danî vebe, ku bik’evine P’adşatîya h’eta-h’etayêye Xudan û Xilazkirê me Îsa Mesîh[+].

12Bona vê yekê ez her gav dixwazim ku van tişta bikime bîra we, çawa hûn zanin û ser wê r’astîya ku gihîştîye we jî h’îmgirtî ne[+]. 13Ez vê yekê jî r’ast dibînim, wekî h’eta vî qalibîda me bînime bîra we. 14Çimkî zanim ku ezê zûtirekê vî qalibî ji xwe bêxim, çawa ku Xudanê me Îsa Mesîh e’lamî min kirîye[+]. 15Awa ezê bikim, ku pey çûyîna minr’a jî, hûn her gav bikaribin van tişta bînine bîra xwe.


Yêd ku bi ç’e’va r’ûmeta Îsa Mesîh dîtin

16Em ne ku pey ç’ilovîskîyêd hostatîye berxwederxistî k’etibûn gava me derheqa qewat û hatina Xudanê me Îsa Mesîhda wer’a got, lê me bi ç’e’vêd xwe mezinayîya dîndara Wî dît[+]. 17Ewî ji Bav[†] Xwedê r’ûmet û hurmet stand, gava ji wê R’ûmeta Qeşeng deng hat û got: «Ew e Kur’ê Minî delal, ji k’îjanî Ez r’azî me»[*][+] . 18Me xwexa ev deng bihîst, gava ji e’zmên hat, hingê em t’evî Wî serê ç’îyayê buhurtî bûn.

19Awa gotinêd p’êxembertîyê[†] jî bona me hê mak dibin. Qenc e wekî hûn dîna xwe bidine wan, çimkî ew mîna ç’irakê ne, ku te’rîyêda r’onayê dide, h’eta sibeh zelal be û steyrka berbir’o dilê weda derê[+]. 20Lê pêşîyê vê yekê zanibin ku t’u kes xweserîxwe nikare p’êxembertîyêd nivîsarê şiroveke. 21Çimkî t’u p’êxembertî bi xwestina dilê meriva[†] nehatîye dayînê, lê meriva bi r’êberîya R’uh’ê Pîroz[†] ji Xwedêda xeber dane[*][+] .

### 2


Dersdarêd derew

1P’êxemberêd derew jî nava cime’ta Îsraêlêda[†] derk’etine, çawa li nava weda jî wê dersdarêd derew derên. Ewê hînkirinêd zewal[†] vedizine nava we, wî Xweyîyê ku ew k’ir’în jî înk’ar[†] kin û zûtirekê belayê bînine serê xwe[+]. 2Gelek wê ber bayê bênamûsîya wan k’evin, r’ûyê wanda wê r’îya r’astîyê bê bêhurmetkirinê. 3Wê ji dest timak’arîyê bi zarê xweş we bixapînin bona k’ara xwe. Dîwana wanê derengî nebe, bela wan ber şêmîkê ye[+].

4Çimkî h’eyfa Xwedê li wan milyak’etêd[†] ku gune[†] kirin nehat, lê ew qeydkirî avîtine zindana te’rîstanîyê, R’oja Dîwanêr’a dane xweykirinê[+]. 5Û h’eyfa Wî dinya pêşin jî nehat, t’enê h’eyşt nefs, Nuhê[†] ku heqî dannasîn dikir, mala wîva xilaz kir gava lêyî[†] anî ser dinya nep’aka[*][+] . 6Dîwana bajarêd Sodom û Gomorayê[†] jî kir, ew kirin ax-xwelî, wêran kir, bona nep’akêd pey wanr’a dersek hişt.[*][+] 7Lûtê[†] r’ast jî, ku ji bêp’ergalîya nep’akaye bênamûsî aciz bibû, xilaz kir[+]. 8Çimkî ewî r’ast, ku nava wanda dima, kirêd bêolîtîya[†] wan didîtin û dibihîstin, her r’oj r’uh’ê wîyî r’ast xweda dişewitî[+]. 9Xudan ku bi vî awayî kir, ew zane çawa xwedênasa jî ji cêr’ibandina[†] xilaz ke û neheqa R’oja Dîwanêr’a xwey ke, wekî cezayê xwe bistînin,[+] 10îlahî[†] wan, yêd ku pey h’eramîya[†] xwestina qalib k’etine, dijenine serwêrtîyê.

Ewe berzeq û xwer’azî ne, xof jî nakin, yêd xweyîr’ûmete jorin bêhurmet dikin,[+] 11lê milyak’et çiqasî pê qewat û zorayîya xwe ji van zêdetir in, dîsa li ber Xudan bi bêhurmetkirinê şikîyatê wan nakin. 12Ev merivana mîna h’eywanêd bêzare-bêziman in, bi qafê xweye vala têne r’êberîkirinê, ku bona nêç’îr û kuştinê dinê k’etine, wan tişta bêhurmet dikin ku nizanin ew çi ne, evê jî mîna wan h’eywana unda bin her’in[+]. 13Xirabîya wanê li wan veger’e. K’êfa dilê xwer’a xirabîya ku r’o-nava-r’ojê dikin xwer’a şabûn h’esab dikin. Evana lek’e û h’eram in, t’evî we dixwin-vedixwin û hingê nava r’îyêd xweye derewda k’êf dikin. 14Ç’e’vêd wan li zinêk’arîyê ye, ji gunekirinê t’êr nabin, bawermendêd neşidîyayî pey xwe dibin, dilê wan t’enê hînî timak’arîyê bûye. Nifir’ ser wan e! 15Destê xwe ji r’îya r’ast kirin, xalifîn[†], r’îya Bilamê[†] Beûrda çûn, yê ku maşê neheqîyê h’iz kir[*][+] . 16Lê li neheqîya wî hate hilatinê[†] gava k’era bêzare-bêziman bi zimanê merivayê xeber da û pêşîya bêaqilîya p’êxember girt[+].

17Ev merivêd ha kanîyêd ç’ikîyayî ne û e’wrêd ji ber bê ajotî ne. Şever’eşa te’rîstanîyê bona wan xweykirî ye[+]. 18Yêd ha gotinêd p’ûç’e ji xwe mestir dibêjin, bi temêd merivayêye xirab wan dixapînin, yêd ku çendek pêşda ji ewêd r’îya xalifîda diçin, r’evîbûn[+]. 19Evana yêd ahar’a azayîyê soz didin, lê xwexa xulamêd p’ûç’bûnê ne, çimkî meriv çi tiştîda ku dide der, dibe xulamê wê yekê[+]. 20Heger ewêd ku pê zanebûna hindava Xudan û Xilazkirê me Îsa Mesîh carekêr’a destê xwe ji h’eramîyêd dinê kirin, paşê dîsa bik’evine nava wan h’eramîya, bidine der, axirîya wanê ji ya pêşin xirabtir be[+]. 21Wanr’a hê qenc bû, ku qet ev r’îya heqîyê nas nekirana, ne ku pey naskirinêr’a ji wê t’emîya pîroz[†] dager’îyana, ya ku wanr’a hate dayînê[+]. 22Ev gotin r’ast tê serê wan:

«Se vediger’e ser ver’eşandina xwe»[*] û
«Berazê şûştî dîsa xwe h’er’îyê vedide»[+].

### 3


Sozê hatina Xudan

1Delalno, eva îdî ne’ma duda ye ez wer’a dinivîsim. Ez bi van ne’ma dikim ku fikira weye safî h’işyar kim, bînime bîra we[+]. 2Dixwazim wekî hûn gotinêd p’êxemberêd pîroz, ku pêşda gotibûn û wê t’emîya Xudan û Xilazkir, ku bi şandîya hatine gotinê bîr bînin[+]. 3Berî her tiştî vê yekê zanibin ku r’ojêd axirîyêda merivê derên, qerfê xwe xwedênasa bikin, ewê bi xwestina dilê xwe bimeşin[*] 4û wê bêjin: «K’a ew sozê hatina Wî? Bavêd me e’mirê Xwedê cî anîn çûn, lê her tişt hê ji wextê e’firandina dinyayêda usa mane». 5Yêd aha ku difikirin, vê yekê davêjine pişt guhê xwe, ku hê pêşda bi xebera Xwedê e’zman hebûn û e’rd ji nava avê û bi avê p’eyda bû[*][+] . 6Û bi avê jî dinya berê nuq bû, unda bû[*][+] . 7Lê e’rd û e’zmanêd niha jî xût bi wê xeberê têne xweykirinê, ku bi agir unda bin. Ew bona R’oja Axretê[†] têne hiştinê, k’îjanêda merivêd nep’ak wê unda bin her’in.

8Lê bira ev yek weva te’rî nemîne, delalno: Cem Xudan r’ojek mîna h’ezar salî ye û h’ezar sal jî mîna r’ojekê ye[*][+] . 9Xudan sozê Xwe derengî nayêxe, çawa hinek difikirin. Ew bi dûmika dirêj li we sebir dike, naxwaze t’u kes unda be, lê dixwaze wekî h’emû ji gunekirinê veger’in[†][+].

10Lê R’oja hatina Xudan wê mîna dizekî bê. Hingê e’zmanê bi qûjînîya mezin betavebin û tiştêd bin p’er’ê wanda jî wê bişewitin[*] wêran bin, dinya û her tiştêd wêda jî wê unda bin[*] her’in[*][+] . 11Heger ev her tişt wê bi vî awayî wêran bin her’in, hûn gerekê merivne çawa bin? Gerekê hûn jîyîna h’elal û xwedênasîyêda bimeşin,[+] 12hîvîya R’oja Xwedê bin û hatina Wî lez xin. Wê r’ojê e’zmanê bişewitin, wêran bin, agirê jî tiştêd bin p’er’ê wêda bih’elîne[+]. 13Lê em hîvîya e’rdekî nû û e’zmanêd nû ne, li gora sozê Wî, k’îjanada heqîyê bimîne[+].

14Awa delalno, hûn ku hîvîya van yeka ne, bikin ku Ew we bêlek’e û bêqusûr e’dilayîyêda t’evî Xwe bibîne[+]. 15Sebira Xudanê me xilazbûn[†] h’esab kin, çawa Pawlosê birê meyî delal jî bi wê serwaxtîya[†] ku ji Xwedêda jêr’a hatîye dayînê, wer’a nivîsî[+]. 16H’emû ne’mêd xweda jî ew bona van tişta xeber dide. Wanda çend tişt hene ku ze’met têne fe’mkirinê, ku yêd nezane bêbingeh şaş şirovedikin, usa jî nivîsarêd[†] pîroze mayîn û xwexa dibine bayîsê serê xwe[+].

17Awa delalno, hê berêda hûn ku vê yekê zanin, haş ji xwe hebin, ku nebe hûn bi xalifandina merivêd bêolîtîyê[†] ji r’ê derk’evin û ji cîyê xweyî şidîyayî bik’evin. 18Lê k’erem[†] û zanebûna Xudan û Xilazkirê me Îsa Mesîhda bigihîjin. Şikir ji Wîr’a, niha û h’eta h’etayê! Amîn[†][+].

## YÛH’ENNA I

### YÛH’ENNA I

YÛH’ENNA I


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


NE’MA YÛH’ENNAYE PÊŞIN


Pêşgotin

Nivîsk’ar xwexa navê xwe ne’mêda nade, lê li gora wan şe’dêd sedsalîyêd pêşinda xudanê vê ne’mê Yûh’enna ye, awa gotî xût ew Yûh’enna ye, yê ku «Mizgînîya li gora Yûh’enna» nivîsîye. Yûh’enna vê ne’mêda ser du merema sekinîye:

1. Dil dide ber xwendevana, ku yektîya Xwedê û Kur’ê Wî Îsa Mesîhda bijîn.

2. Xwendevan miqatî xwe bin, ku pey hînkirinêd şaş neçin, k’îjan yektîya t’ev Xwedê xirab dikin.

Li gora dîtina wan dersdarêd şaş, her tiştêd ku vê dinêda berç’e’va ne, ew xirab in, t’enê tiştêd r’uh’anî qenc in û tiştêd fîzîkî û r’uh’anî nikarin bigihîjine hev ku bibin yek. Lema jî vana bi vê fikira xwe nikaribû bawer bikira, ku Îsayê Kur’ê Xwedê bi xûn û goşt hatîye vê dinê, usa jî ew nikaribû bimira. Serda jî wan dersdara hîn dikir, ku hingê meriv digihîje xilazbûnê, gava t’ewqê xwe ji dinê diqetîne. Wana bawer dikir, ku yêd r’uh’anî dikarin her cûr’e bênamûsî û k’êfêd xweş derbaz kin, çimkî heleqetîya r’uh’ t’evî qalib t’une û r’uh’ nah’er’ime. Sedsalîya yekê h’eta sisîyada ev hînkirina «ginostîkîyê» dihate belakirinê.

Şandî zelal dibêje ku Mesîh r’ast bû merî. Ewê ku vê yekê qebûl nake, wekî Îsa Mesîh bedena însênda hate dinê, ew ji R’uh’ê Xwedê xeber nade, lê ew ji ek’sîmesîh e (4:3). Zar’êd Xwedêye r’ast hindava hevda r’astîyê û h’izkirinêda dimînin, lê «yê ku h’iz nake ew Xwedê nas nake, çimkî Xwedê h’izkirin e» (4:8).

Pêşgotin (1:1-4)
R’onayî û te’rî (1:5–2:29)
Zar’êd Xwedê û zar’êd mîrêcin (3:1-24)
R’astî û ner’astî (4:1-6)
Borcê h’izkirinê (4:7-21)
Bawerîya serk’etî (5:1-21)

### 1


Xebera jîyînê

1Em ser wê yekê wer’a dibêjin, çi ku serê sêrîda hebû, me ew yek bihîst, bi ç’e’vê xwe dît, li Wî nihêr’î û dest dane Wî: Ew Xebera jîyînê ye[*][+] . 2Jîyîn e’yan bû, me ew dît, em şe’detîyê didin û bona wê jîyîna h’eta-h’etayê[†] wer’a dibêjin, ya ku cem Bavê[†] bû û meva e’yan bû[*][+] . 3Ew tiştê ku me dît û bihîst em wer’a jî dibêjin, wekî hûn jî meva t’evgirêdayî bin û ev t’evgirêdana me jî t’evî Bav û Kur’ê Wî Îsa Mesîh e[+]. 4Em van tişta wer’a dinivîsin, wekî şabûna me[*] t’emam be[+].


Xwedê r’onayî ye: Em nava r’onayîya Wîda her’in

5Ev e ew gotina ku me ji Wî bihîst û e’lamî we dikin, ku Xwedê r’onayî ye û t’u te’rî Wîda t’une[+]. 6Heger em bêjin: «Em Xwedêva t’evgirêdayî ne», lê te’rîyêda biger’in, em derewa dikin û r’astîyê nakin[+]. 7Lê heger em r’onayêda biger’in, çawa ku Ew r’onayêda ye, emê hevva t’evgirêdayî bin û xûna Îsayê Kur’ê Wî wê me ji h’emû guna paqij ke[+]. 8Heger em bêjin: «Gunê me t’une», em xwexa xwe dixapînin û r’astî nava meda t’une[+]. 9Lê heger em gunêd xwe bidine r’ûyê xwe, Ew xweyê sozê Xwe ye û heqîyê dike, wê gunêd me bibaxşîne û me ji h’emû neheqîya paqij ke[+]. 10Heger em bêjin: «Me gune nekirîye», em Wî derewîn derdixin û xebera Wî nava meda t’une[+].

### 2


Îsa Mesîh piştgirê me ye

1Zar’okêd min, ez vê yekê wer’a dinivîsim, wekî hûn guna nekin, lê heger yek gune bike, li cem Bavê piştgirê me, Îsa Mesîh, Yê Heq heye[+]. 2Ew e mecala baxşandina gunêd me û ne ku t’enê gunêd me, lê gunêd t’emamîya dinyayê jî[+].

3Bi wê yekê em zanin ku em Wî nas dikin, heger em t’emîyêd Wî xwey kin[+]. 4Yê ku dibêje: «Ez Wî nas dikim», lê t’emîyêd Wî naqedîne, ew derewîn e û r’astî nava wîda t’uneye[+]. 5Lê yê ku gotina Wî diqedîne, h’izkirina Xwedê r’ast nava wîda t’emam e. Bi vê yekê em zanin ku em nava Wîda ne:[+] 6Ewê ku dibêje: «Ez nava Wîda me», gerekê usa bijî, çawa Îsa jît.


T’emîya nû

7Delalno, ne ku t’emîke nû ez wer’a dinivîsim, lê wê t’emîya kevine ku hûn berê pêşda zanin. T’emîya kevin ew xeber e, ya ku we pêşda bihîstîye[*][+] . 8Lê belê t’emîke nû ez wer’a dinivîsim, ku r’astîya wê yekê çawa nava Wîda xuya dibe, usa jî nava weda. Çimkî te’rî derbaz dibe û r’onaya r’ast îdî r’onayê dide[+].

9Ewê ku dibêje: «Ez nava r’onayêda me», lê birê wî ber ç’e’va r’eş e, ew hela hê nava te’rîyêda ye[+]. 10Ewê ku birê xwe h’iz dike, nava r’onayêda dimîne û nabe sebeb, ku hinek ji r’ê bik’evin[*][+] . 11Lê ewê, ku birê wî ber ç’e’va r’eş e, ew nava te’rîyêda ye, nava te’rîyêda diger’e û nizane k’uda diçe, çimkî te’rîyê ç’e’vêd wî kor kirine.

12Ez wer’a dinivîsim, zar’okno,
çimkî bi saya navê Wî gunêd we afû[†] bûne[+].
13Ez wer’a dinivîsim, bavno,
çimkî hûn Wî nas dikin, Yê ku berê pêşda heye.
Ez wer’a dinivîsim, cahilno,
çimkî hûn ser yê Xirab k’etin[+].
14Ez wer’a dinivîsim xişîmno,
çimkî hûn Bavê nas dikin.
Ez wer’a dinivîsim, bavno,
çimkî hûn Wî nas dikin, Yê ku berê pêşda hebû.
Ez wer’a dinivîsim, cahilno,
çimkî hûn qewat in
û xebera Xwedê nava weda dimîne
û ser yê Xirab k’etine.


Dinyayê h’iz nekin

15Dinyayê h’iz nekin, ne jî wan tiştêd ku dinyayêda ne. Heger yek dinyayê h’iz dike, h’izkirina Bavê nava wîda t’une[+]. 16Çimkî her tiştêd ku dinyayêda ne, dilhavijî, ç’e’vhavijî û k’ubar-babaxîya vî e’mirî ye, ew ne ji Bavê ne, lê ji vê dinyayê ne. 17Dinyayê jî derbaz be, havijîya wê jî, lê ewê ku e’mirê Xwedê diqedîne wê h’eta-h’etayê bimîne[+].


H’evza xwe ji ek’sîmesîha bikin

18Zar’no, va wextê axirîyê ye. Û çawa we bihîstîye ku ek’sîmesîh wê bê, îdî gelek ek’sîmesîh hatine. Ji wê yekê jî em zanin ku wextê axirîyê ye[+]. 19Hinek ji nava me derk’etin, lê ew ne ji me bûn. Heger ew ji me bûna, wê t’evî me bimana. Lê ew ji nava me derk’etin, ku e’yan be, ew h’emû ne ji me bûn[+].

20Lê we ji Mesîhê[†] Pîroz[†] R’uh’ p’êşk’êş[†] standîye[*] û hûn h’emû[*] jî r’astîyê zanin[+]. 21Ez wer’a nanivîsim, çawa ku hûn r’astîyê nizanin, lê çawa ku hûn wê yekê zanin, usa jî zanin ku her derew ne ji r’astîyê ye. 22K’î ye derewîn? Hema ew e, yê ku dibêje: «Îsa ne Mesîh e». Ew e ek’sîmesîh, yê ku Bav û Kur’ înk’ar[†] dike[+]. 23Ewê ku Kur’ înk’ar dike, heleqetîya wî t’evî Bavê t’une. Lê yê ku Kur’ îqrar dike, heleqetîya wî t’evî Bavê heye[+].

24Awa çi ku we pêşda bihîstîye, bira ew nava weda bimîne. Heger ew tiştê we pêşda bihîstîye nava weda bimîne, hûnê jî nava Kur’ û Bavêda bimînin[+]. 25Û ev e ew sozê ku Wî da me, ew jîyîna h’eta-h’etayê ye.

26Ez vî tiştî derheqa wanda wer’a dinivîsim, yêd ku dixwazin we bixapînin[+]. 27Lê çi derheqa weda ye, ew R’uh’ê[*] ku we ji Mesîh standîye, nava weda dimîne. Îdî ne h’ewce ye, ku yek we hîn ke, çimkî R’uh’ bona her tiştî we hîn dike û çi ku hîn dike r’ast e, ne derew e. Çawa Ewî hûn hînkirin, nav Mesîhda usa bimînin[+].


Zar’êd Xwedê

28Belê zar’okno, nava Wîda bimînin, wekî çaxê Ew e’yan be, em ji hatina Wî venek’işin, li ber Wî şermî nemînin[+]. 29Heger hûn zanin ku Ew r’ast e, usa jî zanibin her kesê ku r’astîyê dike, ew ji Wî bûye[+].

### 3

1Binihêr’in, Bavê em çawa h’iz kirin, wekî em zar’êd Xwedê bêne gotinê û r’ast jî em ew in. Lema dinya me nas nake, çimkî ew jî nas nekir[*][+] . 2Delalno, niha em zar’êd Xwedê ne û hela hê ne e’yan e emê bibine çi. Lê em vê yekê zanin ku çaxê Îsa e’yan be, emê bibine mîna Wî, çimkî emê Wî usa bibînin, çawa heye[+]. 3Her kesê ku bona vê yekê gumana xwe danîye ser Wî, ew xwe usa paqij dike, çawa ku Mesîh paqij e[+].

4Her kesê ku gune dike, ew Qanûna Xwedê dit’er’ibîne û gune[†] xût qanûnt’er’ibandin e. 5Û hûn zanin ku Mesîh bona wê yekê e’yan bû, wekî guna hilde û nava Wîda gune t’une[*][+] . 6Her kesê ku nava Wîda dimîne, ew nava gunada namîne, lê her kesê ku nava gunada dimîne, ewî ne Ew dîtîye, ne jî nas kirîye[+].

7Zar’okno, bira t’u kes we nexapîne. Yê ku r’astîyê dike, ew yekî r’ast e, çawa Îsa r’ast e[+]. 8Yê nava gunada dimîne, ew ji mîrêcin e, çimkî mîrêcin ji berê pêşda gune dike. Bona vê yekê Kur’ê Xwedê e’yan bû, wekî kirêd mîrêcin xirab ke[+]. 9Her kesê ku ji Xwedê bûye, nava gunada namîne, çimkî binyat’a Xwedê nava wîda dimîne û ew nikare nava gunada bimîne, çimkî ji Xwedê bûye[+]. 10Zar’êd Xwedê û zar’êd mîrêcin bi vê yekê ji hev têne firqîkirinê: Ewê ku r’astîyê nake, ew ne ji Xwedê ye û usa jî ewê ku birê xwe h’iz nake[+].


Hevdu h’izkirin û r’ûspîtîya li ber Xwedê

11Ev e ew gotin, ya ku we berê pêşda bihîstîye: Gerekê em hevdu h’iz bikin[*][+] . 12Mîna Qayîn[†] nîbin, ku ji yê Xirab bû û birê xwe kuşt. Û bona çi ew kuşt? Çimkî kirêd wî xirab bûn, lê yêd birê wî qenc[*][+] .

13E’cêbmayî nemînin gelî xûşk-bira, heger hûn ber ç’e’vê dinyayê r’eş bin[+]. 14Em zanin ku em ji mirinê derbazî jîyînê bûne, çimkî em xûşk-birayêd xwe h’iz dikin. Ewê ku h’iz nake, ew nava mirinêda dimîne[+]. 15Her kesê ku birê wî ber ç’e’va r’eş e, ew mêrkuj e û hûn zanin ku nava t’u mêrkujîda jîyîna h’eta-h’etayê t’une[+]. 16Em bi vê yekê h’izkirinê h’esîyan: Îsa jîyîna Xwe bona me da. Em jî gerekê jîyîna xwe bona xûşk-birayêd xwe bidin[+]. 17Lê heger hebûka[†] yekî vê dinê hebe û birê xwe h’ewcê tiştekî dibîne, dilê wî ser naşewite, h’izkirina Xwedê çawa dikare dilê wîda bimîne[+]? 18Zar’okno, ne ku em bi xeber yan zarê xwe h’iz bikin, lê bi kira û r’astîyê[+].

19Bi vê yekê emê zanibin ku em ji r’astîyê ne û bikaribin bi dilekî r’ih’et ber Xwedê bisekinin. 20Lê heger dilê me dîsa me neheq ke, Xwedê ji dilê me mestir e û her tiştî zane. 21Delalno, heger dilê me me neheq neke, em dikarin r’ûsipî ber Xwedê bisekinin[+]. 22Û çi ku bixwazin, emê ji Wî bistînin, çimkî em t’emîyêd Wî diqedînin û ew tiştêd ku li Wî xweş tên, em wan dikin[+]. 23Û ev e t’emîya Wî, ku em bawerîya[†] xwe navê Kur’ê Wî Îsa Mesîh bînin û em hevdu h’iz bikin, çawa ku Ewî t’emî li me kir[*][+] . 24Û ewê ku t’emîyêd Wî xwey dike, nava Xwedêda dimîne û Xwedê jî nava wîda. Û em ji vê yekê zanin ku Ew nava meda dimîne, bi wî R’uh’ê ku Ewî daye me[+].

### 4


R’uh’ê r’ast û r’uh’ê derew

1Delalno, bawerîya xwe her r’uh’î neynin, lê wan r’uh’a bicêr’ibînin, gelo ew ji Xwedê ne? Çimkî gelek p’êxemberêd derew derk’etine dinê[+]. 2Hûn bi vê yekê dikarin R’uh’ê Xwedê nas bikin: Her r’uh’ê ku Îsa Mesîh bi xûn û goşt hatî îqrar dike, ew ji Xwedê ye[+]. 3Lê her r’uh’ê ku Îsa bi xûn û goşt hatî îqrar nake, ew ne ji Xwedê ye. Ev ji ek’sîmesîh e, bona k’îjanî we bihîstibû ku wê bê û îdî ew li dinyayêda ye[+].

4Hûn ji Xwedê ne, zar’okno û hûn ser p’êxemberêd derew k’etine, çimkî Ew R’uh’ê nava weda ji wî r’uh’ê ku nava dinyayêda ye mestir e. 5Ew ji dinyayê ne, lema ew ji dinyayê xeber didin û dinya guhdarîya wan dike[+]. 6Em ji Xwedê ne. Yê ku Xwedê nas dike, ew guhdarîya me dike. Yê ku ne ji Xwedê ye, ew guhdarîya me nake. Bi vê yekê em R’uh’ê r’astîyê û r’uh’ê ner’astîyê ji hev derdixin[+].


Xwedê h’izkirin e

7Delalno, de em hevdu h’iz bikin, çimkî h’izkirin ji Xwedê ye û her kesê ku h’iz dike ew ji Xwedê bûye û Xwedê nas dike[+]. 8Yê ku h’iz nake ew Xwedê nas nake, çimkî Xwedê h’izkirin e. 9Bi vê yekê h’izkirina Xwedê hindava meda xuya bû, gava ku Ewî Kur’ê Xweyî Tayê T’enê şande dinyayê, wekî em bi Wî bijîn[+]. 10H’izkirin ev e, ne ku me Xwedê h’iz kir, lê Ewî em h’iz kirin û Kur’ê Xwe şand çawa mecala baxşandina gunêd me[+]. 11Delalno, heger Xwedê aha em h’iz kirin, wekî usa ye gerekê em jî hevdu h’iz bikin. 12T’u kesî Xwedê t’u cara ne dîtîye. Heger em hevdu h’iz dikin, Xwedê nava meda dimîne û h’izkirina Wî dilê meda gihîştîye[*][+] .

13Bi vê yekê em zanin ku em nava Wîda dimînin û Ew jî nava meda, çimkî Ewî ji wî R’uh’ê Xwe daye me[+]. 14Me dît û em şe’detîyê didin, ku Bavê Kur’ê Xwe şand, wekî bibe Xilazkirê[†] dinyayê[+]. 15Heger yek îqrar dike ku Îsa Kur’ê Xwedê ye, Xwedê nava wîda dimîne û ew jî nava Xwedêda[+]. 16Awa em wê h’izkirina Xwedêye hindava xweda nas dikin û bawer dikin.

Xwedê h’izkirin e û yê ku nava h’izkirinêda dimîne, ew nava Xwedêda dimîne û Xwedê jî nava wîda. 17H’izkirin aha dilê meda gihîştîye, wekî R’oja Axretê[†] em r’ûsipî bin, çimkî Mesîh vê dinyayêda çawa derbaz kir, usa jî em derbaz dikin[*][+] . 18H’izkirinêda tirs t’une, lê h’izkirina gihîştî tirsê dûr dixe, çimkî tirs xweyîcefa ye û ewê ku ditirse, ew h’izkirinêda hê negihîştîye.

19Em h’iz dikin, çimkî Ewî pêşda em h’izkirin. 20Heger yek bêje: «Ez Xwedê h’iz dikim», lê birê wî ber ç’e’va r’eş e, ew derewa dike. Heger ewê birê xwe ku dibîne h’iz nake, ew nikare Xwedê h’iz bike ku nabîne[+]. 21Û Ewî ev t’emî daye me: Ewê ku Xwedê h’iz dike, ew gerekê birê xwe jî h’iz bike[+].

### 5


Bi bawerîya ser Îsa Mesîh em dinyayê bindest dikin

1Her kesê ku bawer dike, Îsa, Mesîh e, ew ji Xwedê bûye û her kesê ku Bavê h’iz dike, ew zar’a Wî jî h’iz dike[+]. 2Bi vê yekê em zanin ku em zar’êd Xwedê h’iz dikin, gava em Xwedê h’iz dikin û t’emîyêd Wî diqedînin[+]. 3Çimkî bi vê yekê em h’izkirina xwe hindava Xwedêda didine k’ifşê, gava em t’emîyêd Wî xwey dikin. Û t’emîyêd Wî ne giran in[*] ,[+] 4çimkî her kesê ku ji Xwedê bûye, dinyayê bindest dike. Û bi vî awayî em dinyayê bindest dikin, awa gotî bi bawerîya xwe[+]. 5Û ew k’î ye, yê dinyayê bindest dike, pêştirî ewê ku bawer dike, ku Îsa Kur’ê Xwedê ye[+].


Şe’detîya bona Îsa Mesîh

6Eva ye, yê ku bi xûn û avê hat, Îsa Mesîh[*] , ne ku t’enê bi avê, lê bi xûn û avê. Û R’uh’ e, yê ku şe’detîyê dide, çimkî R’uh’ r’astî ye[+]. 7Çimkî ev hersêk in, ku şe’detîyê didin: 8R’uh’, av û xûn. Û şe’detîya van hersêka yek e[*] . 9Heger em şe’detîya meriva[†] qebûl dikin, şe’detîya Xwedê hê zêde ye, çimkî eva şe’detîya Xwedê ye, ku bona Kur’ê Xwe şe’detî da[+]. 10Yê ku bawerîya xwe Kur’ê Xwedê tîne, nava wîda ev şe’detî heye. Yê ku bawerîya xwe Xwedê nayne, ew Xwedê derew derdixe, çimkî bawerîya xwe wê şe’detîyê nayne, ya ku Xwedê bona Kur’ê Xwe şe’detî da[+]. 11Û ev e şe’detî, ku Xwedê jîyîna h’eta-h’etayê da me û ev jîyîn nava Kur’ê Wîda ye[*][+] . 12Kur’ dilê k’êda ye, jîyîna wî heye, lê Kur’ê Xwedê dilê k’êda t’une, jîyîna wî t’une.


Jîyîna h’eta-h’etayê

13Ez van tişta wer’a dinivîsim, yêd ku bawerîya xwe navê Kur’ê Xwedê tînin, wekî hûn bizanibin jîyîna weye h’eta-h’etayê heye[+]. 14Em li ber Xwedê r’ûsipî ne, çimkî em zanin, heger em tiştekî li gora xwestina Wî jê bixwazin, Ew dengê me dibihê[+]. 15Û heger em zanin ku ew her tiştêd ku em jê dixwazin dibihê, usa jî em zanin çi ku em jê dixwazin, emê bistînin.

16Heger yek bibîne ku birê wî gunek kirîye, lê nabe berbi mirinê[*], bira bona wî dua bike û Xwedê wê jîyînê bide wî. Ez vê yekê hindava wanda dibêjim, k’îjanêd ku gunê berbi mirinê nakin. Gune heye ku dibe berbi mirinê. Ez nabêjim, ku bona vê yekê dua bikin[+]. 17H’emû neheqî gune ye, lê gune heye ku nabe berbi mirinê.

18Em zanin her zar’eke Xwedê nav gunada namîne, lê Nixurîyê Xwedê wî xwey dike û yê Xirab nêzîkî wî nabe[+]. 19Em zanin ku em ji Xwedê ne û t’emamîya dinyayê bin h’ukumê yê Xirabda ye[+]. 20Lê em usa jî zanin ku Kur’ê Xwedê hat û fe’m da me, wekî em Yê R’ast nas bikin. Belê em nava Yê R’astda ne, çimkî em nava Kur’ê Wî Îsa Mesîhda ne. Ev e Xwedêyê r’ast û jîyîna h’eta-h’etayê[+].

21Zar’okno, xwe ji p’ûtp’aristîyê[†] xwey kin[+].

## YÛH’ENNA II

### YÛH’ENNA II

YÛH’ENNA II


[1]


NE’MA YÛH’ENNAYE DUDA


Pêşgotin

Yûh’enna vê ne’ma xweda xwe çawa «berpirsîyarê civînê» h’esab dike û vê ne’mê wê «xanima bijartî û zar’êd wêr’a» dinivîse, ku hinek fe’m dikin çawa civînek û endemêd wê.

Fikira ne’mêye sereke ew e, ku bawermend nava r’astîyêda bimînin û hevdu h’iz bikin. Bona dersdarêd şaş jî dibêje, ku bawermend h’evza xwe ji wan bikin, bona k’îjana ne’ma pêşinda bîr anîye, yêd ku hînkirinêd şaş bela dikin.

Pêşgotin (1-3)
H’izkirin ser her t’emîyar’a be (4-6)
H’evza xwe ji dersdarêd şaşe derew bikin (7-11)
Paşgotin (12-13)

### 1


Silavkirin

1Ji berpirsîyarê civînê[†],

Xanima bijartî û zar’êd wêr’a, k’îjana ku ez bi r’astîyê h’iz dikim, ne ku t’enê ez, lê ew h’emû jî, yêd ku r’astîyê nas dikin,[+] 2çimkî ew r’astî nava meda dimîne û h’eta-h’etayê wê t’evî me be. 3De bira r’e’m, k’erem[†] û e’dilayî ji Bav[†] Xwedê û Îsa Mesîhê[*] Kur’ê Bavê, bi r’astîyê û h’izkirin mer’a[*] be[+].


R’astî û h’izkirin

4Ez p’ir’ şa bûm, ku min ji zar’êd te hinek dîtin, yêd ku nava r’astîyêda dijîn, li gora wê t’emîya ku me ji Bavê standîye[+]. 5Niha ez hîvî ji te dikim, Xanimê, ez t’emîke nû ter’a nanivîsim, lê ya ku berê pêşda li me hebû, ku em h’emû hevdu h’iz bikin[*][+] . 6H’izkirin ev e, ku em li gora t’emîyêd Wî bijîn. T’emî ew e, ya ku we hê berê pêşda bihîstîye, wekî hûn h’izkirinêda bijîn[*][+] .

7Gelekêd ku xelqê ji r’ê derdixin hatine dinê, ew Îsa Mesîh bi xûn û goşt hatî îqrar nakin. Yêd aha xelqê ji r’ê derdixin û ek’sîmesîh in[+]. 8Hûn haş ji xwe hebin, wekî hûn k’eda xwe[*] unda nekin, lê heqê xwe t’emam bistînin[*][+] . 9Her kesê ku xwe pêşda davêje û nava hînkirina Mesîhda namîne, Xwedêyê wî t’une. Yê ku nava hînkirina Mesîhda dimîne, bona wî Bav jî heye, Kur’ jî heye[+]. 10Heger yek bê cem we û vê hînkirinê neyne, hûn wî qebûl nekine malêd xwe û silavê nedine wî[+]. 11Çimkî k’î silavê bide wî, ew t’evî kirêd wîye xirab dibe.


Silavêd axirîyê

12Gelek tiştêd mine nivîsarê wer’a hene, lê min nexwest ser k’axazê bi h’ubirê binivîsim, çimkî gumana min heye ezê xwexa bême cem we û r’û bi r’û t’evî we xeber dim, wekî eşqa me t’emam be[+].

13Zar’êd xûşka teye bijartî li te silav dikin.

## YÛH’ENNA III

### YÛH’ENNA III

YÛH’ENNA III


[1]


NE’MA YÛH’ENNAYE SISÎYA


Pêşgotin

Çawa ne’ma dudada usa jî ya sisîyada Yûh’enna xwe «berpirsîyarê civînê» h’esab dike. Evê ne’mê serwêrekî civînê, Gayosr’a dişîne. Nivîsk’ar pesinê Gayos dide, ku ewî çawa alîk’arîya biratîyê kirîye û dibêjê ku ew h’evza xwe ji Dîyotrefîs bike, ku yekî miqabil û buxdanbêj bû.

Bi ne’mê r’uh’ê mêvanh’izîyê dike nava bawermenda, ku h’izkirin û bawerîya r’ast dide k’ifşê.

Pêşgotin (1-4)
Pesinê Gayos tê dayînê (5-8)
Xirabîya Dîyotrefîs ser avê dixe (9-10)
Aminîya xwe Dîmîtrîyo tîne (11-12)
Paşgotin (13-15)

### 1


Silavkirin

1Ji berpirsîyarê civînê,

Gayosê delalr’a, k’îjanî ku ez bi r’astîyê h’iz dikim[+].

2Delalo, ez dua dikim, ku h’emû alîyava çerxa te usa r’ast be û sih’et-qewat bî, çawa minva e’yan e ku r’uh’ê te silametîyêda ye. 3Ez gelekî şa bûm, çaxê çend bira hatin û şe’detî dan, ku tu nava r’astîyêda amin î, çawa te pêşda r’astîyêda dijît jî. 4Şabûna mine ji vê mestir t’une, çaxê dibihêm ku zar’êd min nava r’astîyêda dijîn[+].


Pesinê Gayos tê dayînê

5Delalo, tu şixulê xweda amin î, çi ku bona bira dikî, h’eta ku yêd nenasr’a jî[+]. 6Wana şe’detîya h’izkirina te ber civîna vir da. Tê tiştekî qenc bikî, heger tu wan usa ver’êkî çawa ku li Xwedê xweş tê. 7Çimkî ewana bona navê Mesîh k’etine r’ê û t’u tişt ji nebawera nestandine. 8Awa em gerekê yêd usa qebûl kin, ku em t’evî şixulê r’astîyê bin[+].


Dîyotrefîs û Dîmîtrîyo

9Min civînêr’a nivîsî, lê Dîyotrefîs ku h’iz dike ser h’emûyar’a be, guh nade me. 10Bona vê yekê gava ez bêm, ezê kirêd wî gilî kim, ku çawa davêje me, xeyba me dike. Bi vê yekê jî r’azî nabe, ne ku t’enê bira qebûl nake, lê yêd ku dixwazin bira qebûl kin, ber wan r’adibe û wan ji civînê jî derdixe!

11Delalo, ç’e’v nede xirabîyê, lê qencîyê. Ewê ku qencîyê dike, ji Xwedê ye, lê ewê ku xirabîyê dike, ewî Xwedê nedîtîye[+]. 12Bona Dîmîtrîyo h’emû jî şe’detîya qenc didin, h’eta ku r’astî jî. Em jî şe’detîyê didin û tu zanî ku şe’detîya me r’ast e[+].


Silavêd axirîyê

13Gelek tiştêd mine nivîsarê ter’a hebûn, lê min nexwest ser k’axazê bi h’ubirê binivîsim[+]. 14Çimkî ez bi wê gumanê me, ku ezê zûtirekê te bibînim û emê r’û bi r’û xeber din. 15E’dilayî li te be. Heval-hogir silava li te dikin. Silava yek-yek h’emû heval-hogira bike.

## CIHÛDA

### CIHÛDA

CIHÛDA


[1]


NE’MA CIHÛDA


Pêşgotin

Cihûda bi vê ne’ma kin berbir’î h’emû bawermendêd Îsa Mesîh dibe. Li gora şe’dêd sedsalîyêd pêşinda xudanê vê ne’mê, Cihûdayê birê Îsa Mesîh e (Metta 13:55; Marqos 6:3). Fe’mîna vê ne’mê nêzîkî ne’ma Petrûse duda ye. Meremê vê ne’ma Cihûda ew e, wekî pêşîya wan meriva bide girtinê, yêd ku Mizgînîyê t’evîhev dikin û hînkirinêd şaşe zîyank’ar bela dikin, mêriv dixalifînin û e’mirê ner’ast hîn dikin. Xudanê ne’mê h’işk davêje wan, lê xwendevana dişidîne û dinivîse ku bawermend «bona wê bawerîya ku carekê cime’ta Xwedêr’a hatîye dayînê» xîret kin. Ne’me bi şîret û r’azîbûneke h’ewas xilaz dibe.

Pêşgotin (1-2)
Xeyset û h’unurêd dersdarêd derew, hînkirin û k’etina wan (3-16)
Haş ji xwe hebin bawerîyê çawa xweyî kin (17-23)
R’azîbûn (24-25)

### 1


Silavkirin

1Ji Cihûdayê xulamê Îsa Mesîh, birayê Aqûb[†],

wer’a, yêd ku gazîkirî ne, ji Bav[†] Xwedêda h’izkirî û xweykirîyêd Îsa Mesîh in:[+]

2De bira r’e’m, e’dilayî û h’izkirin hê li we zêde be[+].


Dersdarêd derew

3Delalno! Gava min dil kir, ku ez bona vê xilazbûna[†] meye t’omerî wer’a binivîsim, hingê min r’ê têr’a dît bona vê yekê wer’a binivîsim û dil bidime we, wekî hûn bona wê bawerîya[†] ku carekê bona her t’im cime’ta Xwedêr’a hatîye dayînê, şer’ê xwe bikin[+]. 4Çimkî çend meriv[†] dizîva k’etine nava we, ku derheqa dîwana wanda hê pêşda nivîsar bû. Ewêd nep’ak bin navê k’erema[†] Xwedêyê me xwe dane bênamûsîyê û Xudanê[†] me Îsa Mesîh Xweyîkî bêşirîkî-bêheval înk’ar[†] kirine[+].

5Lê ez dixwazim bînime bîra we, çawa hûn van h’emû tişta zanin jî, ku Xudan cime’ta Xwe ji welatê Misirê[†] xilaz kir, paşê qir’a yêd ku bawer nekirin anî[*][+] . 6Û ew milyak’etêd[†] ku h’ukumê xwe xwey nekirin, lê cîyê xwe şih’itandin, Xwedê wan bi qeydêd h’eta-h’etayêye te’rîstanîyêda xwey dike, bona wê R’oja h’esabe Dîwanê[+]. 7Vê jî bîr nekin çawa Sodom, Gomora û bajarêd dor-berêd wan, mîna wan ji gur’a Xwedê derk’etin qavî[†] kirin, ç’e’v avîtine bedena başqe[*] û dîwana agirîye h’eta-h’etayê ser xweda anîn. Evana îdî bona me t’erz û ders in[+].

8Usa jî ew meriv pey xewna dik’evin, qalibê xwe dih’er’imînin, dijenine serwêrtîya û heyînêd xweyîr’ûmete jorin bêhurmet dikin[*][+] . 9Lê Mixayîlê serekê milyak’eta[†] ev yek nekir. Gava bona cinyazê Mûsa[†] r’abû mîrêcinr’a[†] k’ete h’ucetê, turuş nekir ku bi gotinêd bêhurmetkirinê[*] dîwana wî bikira, lê got: «Bira Xudan li te hilê!»[+] 10Lê ev merivana serederîyê wan tişta nakin, k’îjana ku bêhurmet dikin, lê çi jî mîna h’eywanêd bêzare-bêziman bi binyat’î fe’m dikin, bi wan jî unda dibin[+].

11Wey li wan, ku r’îya Qayînda[†] çûn, mîna Bilam[†] xalifîn[†], pey k’ara xwe k’etine û mîna r’aberîbûna Qorax[†] wê bela xwe bibînin[*][+] . 12Evana mesrefêd h’izkirina[*] weda lek’e ne, t’evî we bê xof dixwin-vedixwin, t’enê zikê xwe diç’êrînin. Yêd ha, e’wrêd bêave ji ber bê çûyî ne, darêd payîzêye bêber in, r’awava[†] r’akirî, du car h’işk bûyî,[+] 13pêlêd be’rêye r’abûyî ne, ku çawa e’yba kirêd wê mîna k’efê ser dik’eve. Ew steyrkêd xalifî ne, bona k’îjana dûxana te’rîstanîyê h’eta-h’etayê xweykirî ye.

14Henox jî ku pey Ademr’a[†] bavê h’efta bû, bona van meriva p’êxembertî[†] kir û got: «Va ye Xudan t’evî pîrozêd[†] Xweye bêh’esab tê[*] ,[+] 15wekî dîwana h’emûya bike û h’emû nep’aka neheq ke, bona h’emû kirêd wane nep’ak û bona wan h’emû gotinêd xirab, ku nep’akêd gunek’ar[†] hindava Wîda xeber dan». 16Evana merivne bîntenge fiş-fişko ne, pey xwestinêd dilê xwe diçin, ji xwe mestir xeber didin û bona k’ara xwe h’ilek’arîya dikin[+].


Şîretêd qenc

17Lê hûn delalno, wan gotinêd ku şandîyêd[†] Xudanê me Îsa Mesîh pêşda gotine bîr bînin,[+] 18ku wer’a digotin: «R’ojêd axirîyêda merivêd qerfkir wê derên, pey xwestinêd dilê xweye nep’ak her’in»[*] . 19Ev ew meriv in, yêd ku dutîretîyê dikin, yêd ku bi merivayî têne r’êberîkirinê, ne ku bi R’uh’ê Pîroz[+]. 20Lê hûn delalno, xwe bidine ser avakirina bawerîya xweye pîroz, bi R’uh’ê Pîroz[†] dua bikin,[+] 21xwe nava wê h’izkirina Xwedêye hindava xweda xwey kin, hîvîya r’e’ma Xudanê me Îsa Mesîh bin, ku jîyîna h’eta-h’etayê[†] bide we[+]. 22Û hindava dudilîyada r’e’m bin[*] . 23Hineka jî ji agir bir’evînin xilaz kin, dilê we ser yêd mayîn jî bi tirs bişewite, lê jîyîna wane gunek’are mîna k’inca lewit’î ber ç’e’vê we r’eş be[*][+] .


Şikirdayîn

24Wîr’a, Yê ku dikare we ji k’etinê xwey ke û li ber r’ûmeta Xwe bêqusûr eşq bide sekinandinê,[+] 25Xwedêyê bêşirîkî-bêheval, Xilazkirê[†] mer’a, bi destê Îsa Mesîhê Xudanê me, şikir û mezinayî, qudret û h’ukumet be, berî her-heyê û niha jî û h’eta-h’etayê! Amîn[†].

## E’YANTÎ

### E’YANTÎ

E’YANTÎ


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]


E’YANTÎYA YÛH’ENNA


Pêşgotin

Li gora şe’dêd sedsalîyêd pêşinda xudanê vê k’itêbê Yûh’ennayê şandîyê Mesîh e. Eva k’itêba bi destê wî, wextê zêrandina bawermenda, girava Patmosêda hatîye nivîsarê (1:9). Yûh’enna vê giravêda ji alîyê Împêratorîya R’omayêda bona dannasînkirina Mizgînîyê hatibû sirgûnkirinê, çimkî hingê hindava mesîhîyada zêrandineke mezin destpêbibû. Navê vê k’itêbê «E’yantî» tê gotinê, çimkî Îsa Mesîh Yûh’ennava xuya bû û wîva e’yan kir, ku ser dinê ji hingêva girtî h’eta axirîya dinyayê wê çi biqewimin.

Vê k’itêbêda p’ayê-p’ir’ê e’yantî û dîtinok in, ku mîna sur’eke veşartî ne, lê hingê gelek ji wan xeberêd sur’îye sîmvolî bawermendar’a fe’mdarî bûne, xelqêr’a na.

Meremê vê e’yantîyê ew e ku xwendevana bişidîne û cem wan gumanê pêşda bîne, usa jî nava zêrandin û cêr’ibandinada teyax û amin bin. R’ast e fikirêd vê k’itêbê meriv cûr’e-cûr’e şirovedikin, lê dîsa fikirêd sereke zelal e’yan in: Îsa Mesîh hêjayî herema here jorin e. Gelek navêd Wî hene vê k’itêbêda (mesele Xudanê xudana, P’adşê p’adşa...), lê hê zêde wîr’a Berx tê gotinê, çimkî Ewî Xwe merivayîyêr’a kirîye qurban. Ew û Yê ser t’ext r’ûniştî (awa gotî Bav) ser her tiştîda dinihêr’in, her alîyava hêjayî h’ebandinê û pesinstandinê ne. Pê destê Îsa Mesîh Xwedê wê pêşîya xirabîya û ner’astîya bide girtinê, lap bide hildanê, ji mîrêcin girtî wê h’emû dijmina bindest ke û cime’ta Xwe jî bi dua-dirozgêd e’rd û e’zmanê nû xelat ke.

Meremê vê k’itêbê ne ew e ku bawermend nava tirs û xofêda bin, lê wekî bi hatina Îsaye duda û serk’etina Wî gumana wan hebe, eşq û şa bin û her alîyava her gav hazir bin. «Ewî ku şe’detîya van tişta dide, dibêje: ‹Belê, ezê zûtirê bêm›. Amîn! Were, ya Xudan Îsa. K’erema Xudan Îsa li we h’emûyar’a be».

Pêşgotin (1:1-8)
Dîtinoka pêşin û ne’mêd her h’eft civînar’a (1:9–3:22)
K’itêba ku h’eft mora morkirî bû (4:1–8:1)
Her h’eft bor’î (8:2–11:19)
Zîya û her du ce’newir (12:1–13:18)
Dîtinokêd din (14:1–15:8)
Her h’eft t’asêd xezeba Xwedê (16:1-21)
Wêranbûna Babîlonê, bindestbûna ce’newir, p’êxemberê derew û mîrêcin (17:1–20:10)
Dîwana xilazîyê (20:11-15)
E’rdê nû, e’zmanê nû û Orşelîma nû (21:1–22:5)
Paşgotin (22:6-21)

### 1


Pêşgotina Yûh’enna

1Eva e’yantîya Îsa Mesîh e, k’îjan Xwedê da Wî, wekî ew wan tiştêd ku gerekê zûtirekê biqewimin, nîşanî xulamêd Wî ke. Îsa pê destê milyak’etê[†] Xwe şand û e’lamî xulamê Xwe Yûh’enna kir[+]. 2Yûh’enna jî şe’detîya her tiştêd ku wî dîtibûn da, awa gotî şe’detîya gotina Xwedê, usa jî şe’detîya e’lametîya Îsa Mesîhe r’ast[*][+] . 3Xwezî li wî, ku vê yekê bixûne û xwezî li wan, yêd ku van xeberêd p’êxembertîyê[†] bibihên û tiştêd ku vêda hatine nivîsarê dilê xweda xwey kin, çimkî wext nêzîk e[+].


Ne’me her h’eft civînar’a[†], yêd ku li qeza Asyayê ne

4Ji Yûh’enna, her h’eft civînar’a[†], yêd ku qeza Asyayêda ne:

K’erem[†] û e’dilayîya Wî li we be, Yê ku heye, Yê ku hebû, Yê ku wê bê û ji her h’eft r’uh’êd ku li ber t’extê Wî ne[*] ,[+] 5-6usa jî ji Îsa Mesîhê şe’dê amin, Nixurîyê ji nava mirîya û serwêrê p’adşêd e’rdê.

De bira r’ûmet û qudret Wîr’a be h’eta-h’etayê, Yê ku me h’iz dike û em pê xûna Xwe ji gunêd me aza kirin û em kirin k’ahînêd[†] p’adşatîyê, wekî Bavê[†] Wî Xwedêr’a em xizmetk’arîyê bikin. Amîn![*][+]

7Va ye e’wrava Ew tê.
Her ç’e’vê Wî bibîne,
h’eta ewêd ku nek’sa Wî qul kirin jî.
H’emû miletêd dinyayê wê li ser Wî şîn û k’eder bin.

Belê. Amîn![*]

8«Ez Alfa û Omêga[†] me», Xudan Xwedêyê[†] H’emû Zorayîyê dibêje, Yê ku heye, Yê ku hebû û Yê ku wê bê.


«Yekî mîna însan»

9Ez, Yûh’ennayê birê we me, yektîya Îsada heval-p’arê wê tengasîyê[†], p’adşatîya Wî û sebira we me. Ez bona xebera Xwedê û şe’detîya bona Îsa wê giravêda[†] bûm, ku jêr’a Patmos dibêjin[+]. 10R’oja Xudanda[†][*] R’uh’ê Pîroz[†] hate ser min û min li pişt xwe dengekî bilindî mîna dengê bor’îyê bihîst,[+] 11ku got: «Çi tiştê ku tu dibînî, k’itêbêda binivîse û her h’eft civînar’a bişîne, yêd ku bajarêd Efesê, Simîrnayê, Pergamayê, Tîyatîrayê, Sardeysê, Filadelfyayê û Lawdikyayêda ne».

12Ez ser wî dengîda veger’îyam ku bibînim, k’a k’î ye minr’a xeber dide û çaxê ku ez veger’îyam, min h’eft şemdanêd zêr’în dîtin[+]. 13Nava wan şemdanada «yekî mîna Kur’ê Mêriv[†]»[*] hebû, k’inceke dirêje h’eta niga lê bû û melaxtekî zêr’în li sîngê Wî bû[+]. 14P’or’ê serê Wî mîna hirîya qerqaş û mîna berfê sipî bû, ç’e’vêd Wî jî mîna alava êgir[*][+] . 15Nigêd Wî mîna sifirê xasî ji k’ûra agir derxistî, ku dibiriqe û dengê Wî mîna dengê xule-xula gelek ava bû[*] . 16Destê Wîyî r’astêda h’eft steyrk hebûn û ji devê Wî şûrekî dudevîyî tûj derdik’et. R’ûyê Wî mîna r’oyê bû ku t’emamîya qewata xweva şewq dide[+]. 17Çaxê ku min Ew dît, mîna yekî mirî k’etime ber nigêd Wî. Ewî destê Xweyî r’astê danî ser min û gote min: «Netirse, Ez im Yê Pêşin û Paşin[*][+] . 18Ez Yê sax im. Ez Yê mirî bûm, lê va ye ez sax im h’eta-h’etayê. Û Ez im xweyê k’ilîtêd Mirinê û Dîyarê Mirîya[†][+]. 19Awa binivîse çi ku tu dibînî, çi ku niha hene û çi wê paşê bibin. 20Sur’a van steyrka, yêd ku te destê Minî r’astêda dîtin, usa jî her h’eft şemdanêd zêr’în ev e: Ew her h’eft steyrk, milyak’etêd her h’eft civîna ne û ew her h’eft şemdan, her h’eft civîn in.

### 2


T’emî û şîretêd bona civîna bajarê Efesê

1Milyak’etê civîna Efesêr’a binivîse bêjê:

Ewî ku h’eft steyrk destê Wîyî r’astêda û nava h’eft şemdanêd zêr’înda diger’e, aha dibêje:[+] 2Ez haş ji kirêd te, xebata te û sebira te heme. Ez zanim ku tu nikarî li xiraba t’e’mûl kî. Te ew jî cêr’ibandin[†], yêd ku xwe şandî[†] h’esab dikin, lê r’ast ne usa ne, te dît ku ew derewîn in[+]. 3Sebira te heye, bona navê Min te cefa k’işand û newestîyayî. 4Lê gazineke Min li te heye, ku tu mîna berê Min h’iz nakî. 5Awa niha bîne bîra xwe, ku tu ji k’u derê k’etîyî û ji gunekirinê veger’e, kirêd xweye pêşîyê bike. Heger na, Ezê bême cem te û şemdana te ji cîyê wê hildim. 6Lê tiştekî r’ind li cem te heye, ku dijenî wan kirêd nîkoloyîya, çawa ku Ez jî dijenimê.

7Guhê k’ê heye bira bibihê, ku R’uh’ çi dibêje civîna. Ewê ku serk’eve, Ezê îzinê bidime wî, wekî ji wê dara jîyînê bixwe, ya ku buhişta Xwedêda ye[*][+] .


T’emî û şîretêd bona civîna bajarê Simîrnayê

8Milyak’etê civîna Simîrnayêr’a binivîse bêjê:

Ewî Pêşin û Paşin, Yê ku mir û ji nava mirîya r’abû aha dibêje:[+] 9Ez haş ji tengasî û belengazîya te heme, lê belê tu dewletî yî! Usa jî haş ji buxdanêd wan heme, yêd ku xwer’a dibêjin: ‹Eme cihû[†] ne›. Ew ne cihû ne, lê ew ji k’inîşta[†] mîrêcin[†] in[+]. 10Ji wan tengasîya netirse, k’îjanê bêne serê te. Va mîrêcin wê ji we hineka bavêje kelê, wekî hûn bêne cêr’ibandinê û hûnê dehe r’oja cefê bik’işînin. H’eta mirinê amin bimîne, Ezê t’acê jîyînê bidime te[+].

11Guhê k’ê heye bira bibihê, ku R’uh’ çi dibêje civîna. Ewê ku serk’eve ji mirina duda wê qet zirarê nebîne[+].


T’emî û şîretêd bona civîna bajarê Pergamayê

12Milyak’etê civîna Pergamayêr’a binivîse bêjê:

Ewê ku şûrê Wîyî dudevîyî tûj heye aha dibêje:[+] 13Ez haş ji te heme ku tu li k’u derê dimînî, awa gotî li wî cîyê ku t’extê mîrêcin lê ye. Tu navê Min qewîn digirî û te bawerîya[†] xweye hindava Minda wan r’oja jî înk’ar[†] nekir, gava şe’dê Minî amin Antîpas nava weda hate kuştinê, wî cîyê ku mîrêcin lê dimîne. 14Lê gazineke Min li te heye, ku li wê derê hinek merivêd te hene, ku pey hînkirina wî Bilamî[†] diçin, yê ku Balaq hîn kir, ku zar’êd Îsraêl[†] ji r’ê derxe, wekî ew qurbanêd[†] p’ûta bixwin û bênamûsîyê bikin[*][+] . 15Usa jî hinek merivêd te jî hene ku pey hînkirina nîkoloyîya diçin[+]. 16Awa ji gunekirinê veger’e, heger na, Ezê zûtirê bême cem te û pê şûrê devê Xwe t’evî wan meriva şer’ kim[+].

17Guhê k’ê heye bira bibihê, ku R’uh’ çi dibêje civîna. Ewê ku serk’eve Ezê ji wî manayê[†] veşartî bidime wî û usa jî kevirekî sipî bidimê, ku wê navekî nû li ser kêvir nivîsar be û t’u kesê wî navî nizanibe, pêştirî yê ku wî kevirî bistîne[*][+] .


T’emî û şîretêd bona civîna bajarê Tîyatîrayê

18Milyak’etê civîna Tîyatîrayêr’a binivîse bêjê:

Kur’ê Xwedê[†] aha dibêje, Yê ku ç’e’vêd Wî mîna alava êgir in û nigêd Wî mîna wî sifirê xasî ku dibiriqe:[+] 19Ez haş ji kirêd te, h’izkirina te, bawerîya te, xizmetk’arî û sebira te heme. Ez zanim ku kirêd teye paşwextîyê ji yêd pêşîyê zêdetir in. 20Lê gazineke Min li te heye, ku tu wê jinê, Îzabêlê sebir dikî, ku xwe p’êxember h’esab dike. Ewa pê hînkirina xwe xulamêd Min ji r’ê derdixe, wekî bênamûsîyê bikin û qurbanêd p’ûta bixwin[+]. 21Min wext da wê, wekî ew ji gunekirinê veger’e, lê ew naxwaze destê xwe ji bênamûsîya xwe bike[+]. 22Va Ezê wê bavêjime nava cî-nivînê û yêd ku t’evî wê bênamûsîyê jî dikin, bikime h’alekî giran, heger ji kirêd xwe veneger’in. 23Ezê zar’êd wê xim, bikujim û h’emû civînê bizanibin ku Ez im, Yê dil û nêta e’nene dike. Ezê li anegorî kirinêd we her yekî bidime we[*][+] . 24Lê belê Ez we, yêd mayînr’a dibêjim ku Tîyatîrayêda ne, lê pey vê hînkirinê nek’etine, ew ‹Sur’êd mîrêcine k’ûr› nizanin çawa ku ew dibêjin. Ez barekî din nadime ser milê we, 25lê t’enê çî we heye qewîn bigirin, h’eta ku Ez bêm[+]. 26-27Ewê ku serk’eve û h’eta xilazîyê kirêd li gora dilê Min bike, Ezê wî h’ukumê ser mileta bidime wî, k’îjan Min ji Bavê Xwe hildaye

û ewê pê şivdara h’esinî şivantîyê li wan bike,
mîna firaqêd ç’inî wê bip’işirîne.[*][+]

28Û Ezê steyrka sibêye zû bidime wî.

29Guhê k’ê heye bira bibihê, ku R’uh’ çi dibêje civîna[+].

### 3


T’emî û şîretêd bona civîna bajarê Sardeysê

1Milyak’etê civîna Sardeysêr’a binivîse bêjê:

Ewî ku h’eft r’uh’êd Xwedê û h’eft steyrkêd Wî hene, aha dibêje: Ez haş ji kirêd te heme, navê te heye yanê tu sax î, lê r’ast tu mirî yî[+]. 2H’işyar be û ewêd ku mane lê li ber mirinê ne, bike bira ser xweda bên, çimkî Min kirêd te li ber Xwedêyê Xwe gihîştî nedîtin. 3De bîne bîra xwe ku te çi standîye û bihîstîye, gur’a wan tişta bike û t’obe ke. Lê heger tu h’işyar nebî, Ezê mîna dizekî ser teda bigirim û tê qet nizanibî ku Ezê k’îjan sih’etêda ser teda bigirim[*][+] . 4Lê Sardeysêda çend kesêd te hene ku wan k’incêd xwe nelewit’andine. Ewê bi k’incêd çîle-qerqaş t’evî Min biger’in, çimkî ewe hêja ne[+]. 5Ewê ku serk’eve, ewê aha k’incêd çîle-qerqaş li xwe wergire. Ezê navê wî ji k’itêba jîyînê t’u car r’esît nekim û navê wî li ber Bavê Xwe û li ber milyak’etêd Wî aşkere kim[*][+] .

6Guhê k’ê heye bira bibihê, ku R’uh’ çi dibêje civîna[+].


T’emî û şîretêd bona civîna bajarê Filadelfyayê

7Milyak’etê civîna Filadelfyayêr’a binivîse bêjê:

Ewî pîroz[†], Ewî r’ast, aha dibêje, Yê ku xweyê k’ilîta Dawid[†] e, ku vedike û t’u kes nikare dade û dadide t’u kes nikare veke[*] : 8Ez haş ji kirêd te heme. Va Min derîkî vekirî danîye ber te, ku t’u kes nikare dade. Ez zanim ku qewata te hinekî heye û te gotina Min xwey kir û navê Min înk’ar nekir. 9Binihêr’e, hineke ji k’inîşta mîrêcin hene, yêd ku dibêjin: ‹Eme cihû[†] ne›, lê r’ast ne cihû ne, ew derewa dikin. Va Ezê p’êyî ser wan kim, ku ew bên û li ber nigêd te ta bin û bizanibin Ez te h’iz dikim[+]. 10Te ku t’emîya Min xwey kir û sebir kir, Ezê jî te ji wî wextê cêr’ibandinê xwey kim, ya ku wê bê ser t’emamîya dinyayê, ku binelîyêd[†] li r’ûbarî dinê bicêr’ibîne[+]. 11Ezê zûtirekê bêm, çî te heye qewîn bigire, wekî t’u kes t’acê te nestîne[+]. 12Ewê ku serk’eve Ezê wî p’aristgeha[†] Xwedêyê Xweda bikime stûn û ewê îdî dernek’eve derva. Ezê li ser wî navê Xwedêyê Xwe, usa jî navê bajarê Xwedêyê Xwe, awa gotî navê Orşelîma[†] nû binivîsim, ya ku ji Xwedêyê Min ji e’zmên wê bê xwarê û Ezê navê Xweyî nû jî binivîsim[*][+] .

13Guhê k’ê heye bira bibihê, ku R’uh’ çi dibêje civîna[+].


T’emî û şîretêd bona civîna bajarê Lawdikyayê

14Milyak’etê civîna Lawdikyayêr’a binivîse bêjê:

‹Yê Amîn[†]› aha dibêje, Ew şe’dê r’ast û amin, ç’e’vkanîya e’firîn û xuliqîyêd Xwedê[*] :[+] 15Ez haş ji kirêd te heme, tu ne sar î û ne jî germ î. Xwezî tu yan sar bûyayî yan jî germ. 16Lê çimkî tu golî yî, ne sar î û ne jî germ, Ezê te ji devê xwe bir’êjim. 17Tu dibêjî: ‹Ez dewletî me, wê yekêda gelek pêşda çûme, qet h’ewcê t’u tiştî nîme›. Lê tu nizanî ku tu me’rim, r’eben, belengaz, kor û te’zî yî[+]. 18Ez vê t’emîyê didime te: Zêr’ê ku bi êgir hatîye safîkirinê ji Min bik’ir’e, wekî tu dewletî bî û k’incêd çîle-qerqaş ji Min bik’ir’e, ku li xwe kî, wekî şerma te’zîbûna te bê nixamtinê, usa jî dermanê ç’e’va, ku li ç’e’vêd xwe dî, wekî bibînî[+]. 19Ez k’îjana h’iz dikim li wan hiltêm û wan şîret dikim. Bona vê yekê xîret ke û ji gunekirinê veger’e![*][+] 20Va Ez li ber derî sekinî me û li dêrî dixim. Heger yek dengê Min bibihê û dêrî li Min veke, Ezê her’ime hindur’, t’evî wî nan bixwim û ewê jî t’evî Min[+]. 21Ewê ku serk’eve, Ezê destûrê bidimê ku t’evî Min ser t’extê Min r’ûnê, çawa ku Ez serk’etim û t’evî Bavê Xwe ser t’extê Wî r’ûniştim[+].

22Guhê k’ê heye bira bibihê, ku R’uh’ çi dibêje civîna»[+].

### 4


T’extê e’zmênda

1Pey van tiştar’a min dîna xwe dayê, va e’zmênda derîk vekirî ye. Û ew dengê ku min berê mîna dengê bor’îyê bihîstibû minr’a got: «R’abe were vê jorê, Ezê wan tiştêd ku gerekê ji vir şûnda biqewimin, nîşanî te kim»[+]. 2Hema hingê R’uh’ê Pîroz hate ser min, min dîna xwe dayê, wê t’extek li e’zmên hebû û yek li ser t’ext r’ûniştî bû[*][+] . 3Û şewqa dîndara Yê r’ûniştî mîna ya kevirê yaspîs û sardîyon bû. Û k’eskesorê jî dora t’ext girtibû, mîna îşiqa zimrûdê[*] . 4Li dora wî t’extî bîst çar k’ursî hebûn û li ser wan k’ursîya bîst çar r’ûspî[†] r’ûniştibûn. K’incêd çîle-qerqaş li wan bûn û t’acêd zêr’în jî li serê wan bûn[+]. 5Ji t’ext birûsk û dengêd gur’înîya e’wr-e’zmana derdik’etin. Li ber t’ext h’eft agirêd alavpêk’etî hebûn, ku ew her h’eft r’uh’êd Xwedê ne[*][+] . 6Li ber t’ext tiştekî mîna be’reke şûşe hebû, ku mîna xirûstalê zelal bû.

Li dora t’ext, her alîkî çar r’uh’ber hebûn, ku pêşîyê û paşîyêva ç’e’vava t’ijî bûn[+]. 7R’uh’berê pêşin mîna şêr bû, r’uh’berê duda mîna canega bû, r’uh’berê sisîya r’ûyê wî mîna r’ûyê meriva bû û r’uh’berê çara jî mîna teyrê sîmir’î ku difir’e. 8Her çar r’uh’ber jî şeş baskî bûn, ser û binva ç’e’vava xit-xitî bûn. Û şev û r’oj dengê xwe nedibir’în digotin:

«Pîroz, pîroz, pîroz,
Xudan Xwedêyê H’emû Zorayîyê,
Yê ku hebû, Yê ku heye û Yê ku wê bê»[*] .

9Gava wan her çar r’uh’bera, r’ûmet, hurmet û şikirî didane Yê ku li ser t’ext r’ûniştîye û h’eta-h’etayê Sax e, 10ew her bîst çar r’ûspî ber Yê ku li ser t’ext r’ûniştî dever’ûya diçûn, serê xwe ber Wî dadanîn, Yê ku h’eta-h’etayê Sax e û t’acêd xwe davîtine ber t’ext û digotin:

11«Ya Xudan Xwedêyê me,
Tu hêja yî ku r’ûmet, hurmetê û qewatê bistînî.
Çimkî Te her tişt e’firandin
û bi xwestina Te ew e’firîn û hene»[+].

### 5


K’itêba gulomatkkirîye morkirî

1Hingê min destê Wîyî r’astêda, Yê ku li ser t’ext r’ûniştibû, k’itêbeke gulomatkkirî dît ku her du alîyava hatibû nivîsarê û bi h’eft mora hatibû morkirinê[*][+] . 2Min dîna xwe dayê, wê milyak’etekî qewat bi dengekî bilind digot: «K’î hêja ye ku morêd vê k’itêbê jê r’ake û k’itêbê veke?» 3Lê t’u kes t’unebû, ne li e’zmên, ne li ser e’rdê û ne jî ji binê e’rdê, ku bikaribûya eva k’itêba vekira lê binihêr’îya. 4Ez jî k’ele-k’el digirîyam, ku yekî hêja nehate dîtinê, wekî ew k’itêba vekira lê binihêr’îya. 5Hingê ji r’ûspîya yekî minr’a got: «Negirî! Va Şêrê ji qebîla Cihûda[†], tamara Dawid serk’et û dikare her h’eft morêd wê k’itêbê jê r’ake û veke»[*][+] .

6Hingê min dîna xwe dayê, wê goveka wî t’extîda, k’îjan her çar r’uh’ber û r’ûspîya dorê girtibûn, Berxek sekinî bû, çawa ku serjêkirî be. H’eft stirûyêd Wî û h’eft ç’e’vêd Wî hebûn, Ew her h’eft r’uh’êd Xwedê ne, ku li t’emamîya dinyayê hatine şandinê[*][+] . 7Ew hat û k’itêb ji destê Wîyî r’astê, Yê ku li ser t’ext r’ûniştibû hilda. 8Çaxê Wî ew hilda, ew her çar r’uh’ber û her bîst çar r’ûspî li ber wî Berxî dever’ûya çûn. Destê her yekîda çeng[†] û t’asêd zêr’îne t’ijî bixûr[†] hebûn. Ew bixûr duayêd cime’ta Xwedê ne[*][+] . 9Û stiraneke nû distiran digotin:

«Tu hêja yî, ku wê k’itêbê hildî
û morêd wê jê r’akî.
Çimkî Tu hatî serjêkirinê
û pê xûna xwe Te meriv ji her berekê, ji her zimanî,
ji her cime’tê û ji her miletî k’ir’în bona Xwedê,[+]
10Te ew kirin p’adşatîya k’ahîna bona xizmetk’arîya Xwedê
û ewê li ser dinyayê p’adşatîyê bikin»[*][+] .

11Hingê min dîna xwe dayê, min dengê gelek milyak’eta bihîst ku dora t’ext, wan r’uh’bera û r’ûspîya girtibûn. R’eqema wan digihîşte bi h’ezara û mîlîyona[+]. 12Bi dengekî bilind distiran digotin:

«Ew Berxê serjêkirî hêja ye
ku qewatê, dewlemendtîyê,
serwaxtîyê[†], karînê,
hurmetê, r’ûmetê û pesinê bistîne»[*][+] .

13Min bihîst ku her e’firînêd li e’zmên, li ser e’rdê, yêd bin e’rdê, yêd be’rêda û h’emûyêd nava wanda, distiran:

«Bira h’eta-h’etayê pesin, hurmet, r’ûmet û qudret
li Yê ser t’ext r’ûniştî, usa jî li wî Berxî be!»[*][+]

14Û wan her çar r’uh’bera digotin: «Amîn!» û r’ûspî dever’ûya çûn, serê xwe ber Wî danîn[+].

### 6


H’eft mor çawa têne vekirinê?

1Hingê min dîna xwe dayê, wî Berxî moreke ji wan her h’eft mora vekir û min ji wan her çar r’uh’bera dengekî mîna dengê gur’înîya e’wra bihîst ku got: «Were»[+]. 2Min dîna xwe dayê, va hespekî boz xuya bû, destê yê lêsîyarbûyîda tîrkevanek hebû, t’acek wîr’a hate dayînê û ew çawa e’gît çû, wekî serk’eve.

3Çaxê Berx mora duda vekir, min bihîst ku r’uh’berê duda got: «Were». 4Hingê hespekî dinêyî r’engê zerda derk’et[*] û sîyarê wîr’a îzin hate dayînê, ku e’dilayîyê ji dinyayê hilde, wekî meriv hevdu bikujin. Şûrekî mezin wîr’a hate dayînê[+].

5Çaxê Wî mora sisîya vekir, min bihîst ku r’uh’berê sisîya got: «Were». Min dîna xwe dayê, va hespekî r’eş û destê sîyarê wîda mêzînek hebû. 6Hingê tê bêjî min dengek bihîst, ji nava her çar r’uh’bera hat û got: «Çapeke genime biç’ûk pê zîvekî[†] û sê çapêd biç’ûk ceh pê zîvekî[*] . Lê zirarê nede zeyt’ê û şeravê»[+].

7Çaxê Wî mora çara vekir, min dengê r’uh’berê çara bihîst ku got: «Were». 8Min dîna xwe dayê, va hespekî şînoqî, ku navê sîyarê wî Mirin bû, Dîyarê Mirîya pey wî dihat. H’ukum wîr’a hate dayînê ser p’areke ji çar p’arêd dinyayê, wekî pê şûr, xelayîyê, nexweşîya h’al û r’e’wirêd dinyayê wan bikuje[+].

9Çaxê Wî mora pênca vekir, min bin gorîgehêda[†] r’uh’êd wan meriva dîtin, yêd ku bona Xebera Xwedê û bona şe’detîya ku dabûn hatibûne kuştinê[+]. 10Wan bi dengekî bilind kirine gazî û gotin: «Ya Xweyî-Xudanê pîroz û r’ast! Tê h’eta k’engê dîwanê nekî û h’eyfa xûna me ji binelîyêd r’ûbarî dinê hilnedî?»[+] 11Hingê ji wan her yekîr’a çuxêd çîle-qerqaş hatine dayînê û wanr’a hate gotinê, ku hinek wext jî hêsa bin, h’eta ku h’esabê heval-xulamêd wan û xûşk-birêd wane ku wê mîna wan bêne kuştinê, t’emam be[+].

12Çaxê Wî mora şeşa vekir, min dîna xwe dayê, e’rd qayîm h’ejîya. R’o mîna k’urxê[†] ji pir’ç’ê çêkirî r’eş bû û hîv serda-pêda bû mîna xûnê[*][+] . 13Steyrkêd e’zmên usa jorda k’etine e’rdê, çawa ku dara hêjîrê ji ber bayê qayîm dih’eje û berêd wê[*] jê diwarin[*] . 14Hingê e’zman bû mîna k’itêba gulomatkkirî li hev hate p’êç’anê, hilk’işîya û h’emû ç’îya û girav ji cîyêd xwe h’ejîyan[+]. 15Wî çaxî p’adşêd dinyayê, mezinêd wê, sereskerêd wê, dewletîyêd wê, e’gîtêd wê û h’emû merivêd xulam û aza xwe şkeft û qeyêd ç’îyada veşartin[*] , 16ç’îya û qeyar’a digotin: «Ser meda bik’evin û me ji r’ûyê Wî veşêrin, Yê ku li ser t’ext r’ûniştî ye, usa jî ji xezeba Berx[*][+] . 17Çimkî r’oja xezeba wane mezin hat û k’î dikare teyax ke?»[*][+]

### 7


Ji zar’êd Îsraêl 144 000 kes têne morkirinê

1Pey vê yekêr’a min dîna xwe dayê, wê çar milyak’et li her çar qulbêd dinyayê sekinî ne û bayêd her çar qulbêd dinyayê h’işk girtine, wekî li e’rdê, be’rê û t’u darê nexin[*] . 2Hingê min milyak’etekî din jî dît ku ji r’ohilatê dihat û mora wîye ji Xwedêyê Sax hebû. Ewî bi dengekî bilind li wan her çar milyak’eta kire gazî, yêd ku wanr’a hatibû dayînê, ku zirarê bidine e’rdê û be’rê, wanr’a got: 3«Zirarê nedine e’rdê, be’rê û dara, h’eta ku em morê li e’nîya xulamêd Xwedêyê xwe nexin»[*][+] . 4Hingê r’eqema yêd ku hatibûne morkirinê min bihîst: Ji h’emû qebîlêd zar’êd Îsraêl sed çil çar h’ezar hatibûne morkirinê.

5Ji qebîla Cihûda donzdeh h’ezar,
ji qebîla R’ûbên donzdeh h’ezar,
ji qebîla Gad donzdeh h’ezar,
6ji qebîla Aşêr donzdeh h’ezar,
ji qebîla Neftelî donzdeh h’ezar,
ji qebîla Minaşe donzdeh h’ezar,
7ji qebîla Şimh’ûn donzdeh h’ezar,
ji qebîla Lêwî[†] donzdeh h’ezar,
ji qebîla Îsaxar donzdeh h’ezar,
8ji qebîla Zebûlon donzdeh h’ezar,
ji qebîla Ûsiv[†] donzdeh h’ezar
û ji qebîla Binyamîn[†] donzdeh h’ezar hatibûne morkirinê.


H’emû miletêd dinyayê

9Pey vê yekêr’a min dîna xwe dayê, va e’laleteke usa mezin, ku t’u kesî nikaribû bijimarta ji her miletî, ji her berekê, ji her cime’tê û ji her zimanî li ber t’ext û wî Berxî sekinî bûn. Çuxêd çîle-qerqaş li wan bûn û ç’iqilêd xurma jî destêd wanda bûn,[+] 10bi dengekî bilind dikirine gazî digotin:

«Xilazbûn[†] ji destê Xwedêyê me ye,
Yê ku li ser t’ext r’ûniştî ye
û ji destê wî Berxî ye»[+].

11Hingê ew h’emû milyak’etêd ku li dora t’ext, r’ûspîya û wan her çar r’uh’bera girtibûn, ber t’ext dever’ûya çûne e’rdê, serê xwe ber Xwedê danîn[+] 12û gotin:

«Amîn!
Pesin, r’ûmet, serwaxtî,
şikirî, hurmet, qewat û zorayî
bira h’eta-h’etayê Xwedêyê mer’a be.
Amîn!»[+]

13Hingê ji wan r’ûspîya yekî minr’a got: «Evêd ku çuxêd çîle-qerqaş wergirtî ne, ew k’î ne û ji k’u derê hatine?» 14Min wîr’a got: «Ez xulam, ez nizanim, tu zanî». Hingê ewî minr’a got: «Evana ew in, yêd ku ji wê tengasîya mezin hatine, çuxêd xwe pê xûna wî Berxî şûştine, çîl-qerqaş kirine[*][+] .

15Lema ewe li ber t’extê Xwedê ne,
p’aristgeha Wîda şev û r’oj Wî dih’ebînin.
Yê li ser t’ext r’ûniştî, wê konê Xwe li ser wan vegire.
16Ewê îdî ne t’î bin, ne bir’çî bin
û ne jî te’v û germayîyê li wan xe[*][+] .
17Çimkî ew Berxê ku goveka t’extda ye,
wê şivantîyê li wan bike,
wan bibe ser kanîyêd ava jîyînê.
Û Xwedê jî wê h’emû hêsirêd ç’e’vêd wan paqij ke»[*][+] .

### 8


Mora h’efta

1Çaxê Ewî mora h’efta vekir, e’zmênda weke nîv sih’etî her tişt seqir’î[+]. 2Hingê min ew her h’eft milyak’etêd ku li ber Xwedê sekinîbûn dîtin, wanr’a h’eft bor’î hatine dayînê[+].

3Milyak’etekî din bixûrdanga zêr’în dêstda hat, li ber gorîgeha zêr’în sekinî. Wîr’a gelek bixûr hate dayînê, wekî bi t’evî duayêd cime’ta Xwedê dayne ser gorîgeha zêr’îne li ber t’extê Xwedê[*][+] . 4Dûyê wê bixûrê t’evî duayêd cime’ta Xwedê ji destê wî milyak’etî berbi Xwedê bilind bû[+]. 5Paşê milyak’et ew bixûrdang hilda, ji agirê gorîgehêva dagirt avîte ser e’rdê. Bû gur’înîya dengêd e’wra birûskê birq veda û e’rd h’ejîya[+].


Her çar bor’îyêd pêşin

6Hingê wan her h’eft milyak’etêd ku h’eft bor’îyêd wan hebûn k’arê xwe kirin, ku li bor’îya xin.

7Yê pêşin li bor’îyê xist, teyrok û agir xûnêva t’evayî ser e’rdêda barî. Û ji sê p’ara p’areke e’rdê şewitî, ji sê p’ara p’areke dara şewitî û h’emû gîhayê şîn şewitî[*][+] .

8Milyak’etê duda li bor’îyê xist, tiştekî mezinî mîna ç’îyakî agir pêk’etî hate avîtinê nava be’rê. Û ji sê p’ara p’areke be’rê bû xûn,[+] 9ji sê p’ara p’areke h’eywanêd be’rêda qir’ bû û ji sê p’ara p’areke gemîya wêran bû.

10Milyak’etê sisîya li bor’îyê xist û steyrkeke mezine mîna qendîla alav pêk’etî ji e’zmên k’ete ser p’areke ji sê p’arêd ç’ema û avêd kanîya[+]. 11Navê wê steyrkê Zirîç’k bû. Ji sê p’ara p’areke ava bû zirîç’k û ji wê avê gelek meriv mirin, çimkî ew av te’l bû.

12Milyak’etê çara li bor’îyê xist, ji sê p’ara p’areke r’oyê, ji sê p’ara p’areke hîvê û ji sê p’ara p’areke steyrka derb standin, usa ku ji sê p’ara p’areke wan qarîya û ji sê p’ara p’areke r’ojê r’onayî neda, usa jî ji sê p’ara p’areke şevê[*][+] .

13Hingê min dîna xwe dayê, wê teyrekî sîmir’ jor e’zmênda difir’î û min bihîst ku wî bi dengekî bilind got: «Wey, wey, wey li serê binelîyêd li r’ûbarî dinê, ku wê ber dengê wan bor’îyêd her sê milyak’etêd mayîn k’evin, yêd ku wê li bor’îya xin».

### 9


Bor’îya pênca

1Milyak’etê pênca li bor’îyê xist û min dîna xwe dayê, va steyrkek ji e’zmên k’ete ser r’ûyê e’rdê û k’ilîta derê gelîyê hey-wayê[†] wê steyrkêr’a hate dayînê[+]. 2Ewê derê gelîyê hey-wayê vekir, ji gelî dû-dûxan derk’et mîna dûyê k’ûra mezin û r’ûyê r’oyê û hewê girt[*] . 3Ji wê dû-dûxanê kulî[†] derk’etine ser r’ûyê e’rdê, wanr’a qewata mîna qewata dûp’işkêd e’rdê hate dayînê[*][+] . 4Wanr’a hate gotinê, ku zirarê nedine gîhê e’rdê, ne jî t’u şînayîyê û darê, lê bidine wan merivêd ku mora Xwedê li ser e’nîya wan t’uneye[*][+] . 5Wanr’a hate dayînê, ku wan nekujin, lê pênc meha bidine cefê. Êşa wan mîna êşa lêxistina dûpişka bû. 6Wan r’ojada merivê li mirinê biger’in, lê wê qet nebînin, ewê h’eyra mirinêda bin, lê mirinê ji wan bir’eve[*] .

7Qilxê wan kulîya mîna wan hespa bûn, yê ku bona şêr’ têne hazirkirinê. Li ser serê wan tiştêd mîna t’acêd zêr’în hebûn û r’ûyê wan mîna r’ûyê meriva bûn[*] . 8P’or’ê serê wan mîna p’or’ê jina bûn û diranêd wan mîna diranêd şêra bûn. 9Êlekzirih’êd[†] wan hebûn, mîna yêd h’esinî, dengê baskêd wan mîna dengê wan e’reba bûn, ku çawa gelek hesp wan dik’işînin û dajone nava şêr’. 10Mîna dûp’işka jî poç’êd wan hebûn û ser poç’a jî derzî, k’îjanada qewata wan hebû ku pênc meha mêriv bidine cefê. 11Milyak’etê gelîyê hey-wayê li ser wan p’adşa bû, ku navê wî bi îbranî[†] «Abadûn» bû, bi yûnanî «Apolîyon», ku tê fe’mkirinê: «Wêrankir».

12Weya pêşin derbaz bû. Ji vir şûnda va du weyê jî bên[+].


Bor’îya şeşa

13Milyak’etê şeşa li bor’îyê xist û min dengek ji her çar stirûyêd gorîgeha zêr’îne li ber Xwedê bihîst,[+] 14ku gote wî milyak’etê şeşa, yê ku bor’î dêstda bû: «Wan her çar milyak’etêd ku li ber ç’emê Firatêyî mezin girêdayî ne veke»[+]. 15Hingê ew her çar milyak’et hatine ber’danê, yêd ku bona wê sih’etê, wê r’ojê, wê mehê û wê salê hatibûne hazirkirinê, wekî ji sê p’ara p’areke merivayê bikujin. 16Min r’eqema ordîyêd sîyarî bihîst ku dusid mîlîyon bû. 17Wê dîtinokêda hesp û sîyarêd wan minva aha xuya bûn: R’engêd êlekzirih’êd wan r’engê sorî mîna êgir, şîrkî mîna qalç’îç’ekê, qîç’ikî mîna k’irk’ûtêda[†] bûn. Serê hespêd wan mîna serê şêra bûn û ji devê wan agir, dû û k’irk’ût derdik’et. 18Pê van her sê bela, ji sê p’ara p’areke merivayê, pê agir, dû û k’irk’ûta ku ji devê van derdik’et hatine kuştinê. 19Çimkî qewata hespa dev û dêlêd wanda bûn. Dêlêd wan mîna me’ra bûn û serê wan hebûn, ku pê wan zirar didan.

20Ew merivêd mayîne ku pê van bela nehatine kuştinê, ji wan p’ûtêd ku bi destêd xwe çêkiribûn veneger’îyan. Wana destê xwe ji cinh’ebandinê[†], ji wan p’ûtêd zêr’e, zîve, sifire, kevire, dare ku nabînin, nabihên û nager’in nek’işandin[*][+] . 21Usa jî ji kuştinê, sêrbazîyê[†], bênamûsîyê û dizîya xwe veneger’îyan[+].

### 10


Milyak’et û k’itêba biç’ûke gulomatkkirî

1Hingê min milyak’etekî dinêyî zor dît ku ji e’zmên dihate xwarê. E’wr lê wergirtî bû û k’eskesor li sêrî bû, r’ûyê wî mîna r’oyê bû, nigêd wî jî mîna stûnêd êgir bûn[+]. 2Destê wîda k’itêbeke biç’ûke vekirî hebû, nigê xweyî r’astê danî ser be’rê, nigê xweyî ç’epê jî danî ser bejê[†] 3û bi dengê bilind mîna mir’înîya şêr kire qar’în. Çaxê ku wî kire qar’în, her h’eft gur’înîyêd e’wra pê dengêd xwe xeber dan. 4Gava wan her h’eft gur’înîyêd e’wra xeber dan, min kir ku binivîsim, lê ji e’zmên dengek hat û got: «Ew tiştêd ku her h’eft gur’înîyêd e’wra gotin, wan e’yan neke, nenivîse»[+].

5Hingê ew milyak’etê ku min dîtibû, wekî wî nigek danîbû ser be’rê û yek jî ser bejê, destê xweyî r’astê berbi e’zmên bilind kir 6û pê Ewî sond xwar ku h’eta-h’etayê Sax e, awa gotî pê Wî Yê ku e’zman, h’emûyêd wêda, e’rd, h’emûyêd wêda û be’r, h’emûyêd wêda e’firandine û got: «Îdî wextê derengî nek’eve. 7Lê gava milyak’etê h’efta deng li bor’îyê xe, hingê wê ew sur’a t’ivdîra Xwedê bê sêrî, ya ku Wî e’lamî xulamêd Xwe p’êxembera kiribû»[+].

8Pey vê yekêr’a wî dengê ku min ji e’zmên bihîstibû, dîsa t’evî min xeber da û got: «Her’e, wê k’itêba vekirî ji destê wî milyak’etî hilde, yê ku li ser be’rê û bejê sekinî ye»[*] . 9Ez jî çûme cem wî milyak’etî û min jêr’a got: «K’a wê k’itêba biç’ûk bide min». Ewî minr’a got: «Han vê hilde û bixwe. Evê nav-dilê teda te’l be, lê devê teda wê mîna hingiv şîrin be»[+]. 10Hingê min k’itêba biç’ûk ji destê milyak’et hilda û xwar. Devê minda mîna hingiv şîrin bû, lê çaxê min ew xwar, min nav-dilê xweda te’layî k’ifş kir. 11Wî çaxî minr’a hate gotinê: «Gerekê tu dîsa li ser gelek cime’ta, mileta, zimana û p’adşa p’êxembertîyê bikî».

### 11


Du şe’dêd ku p’êxembertîyê dikin

1Hingê qamîşekî[†] mîna şiva minr’a hate dayînê û hate gotinê: «R’abe, p’aristgeha Xwedê û gorîgehê çap ke û yêd ku têda dih’ebînin jî bijmire[+]. 2Lê h’ewşa p’aristgehêye derva bihêle û wê çap neke, çimkî ew p’ûtp’aristar’a[†] hate dayînê. Ewê Bajarê Pîroz çil du meha bin p’îyada p’êpes kin[*][+] . 3Û Ezê t’emîyê bidime du şe’dêd Xwe, ewê k’urx xwekirî h’ezar dusid şêst r’ojî p’êxembertîyê bikin». 4Evana ew her du darêd zeyt’ûnê û her du şemdan in, yêd ku li ber Xudanê dinyayê disekinin[*] . 5Heger merivek ku bixwaze zirarê bide wan, agir ji devê wan derdik’eve, dijminêd wan h’ûfî xwe dike. Û heger merivek bixwaze zirarê bide wan, gerekê ew xwexa usa bê kuştinê. 6H’ukumê van heye, ku r’ojêd p’êxembertîya xweda e’zmên dadin, wekî baran nebare. Usa jî h’ukumê wan li ser ava heye, ku wan bikine xûn û k’engê jî bixwazin, dikarin her cûr’e bela bînine serê dinê[*][+] .

7Gava ewana şe’detîya xwe ser hevda bînin, hingê ew ce’newirê ku ji gelîyê hey-wayê derdik’eve, wê t’evî wan şer’ ke, wan bindest ke û bikuje[+]. 8Cinyazêd wan wê li ser meydana wî bajarê mezin avîtî bin, li wî cîyê ku Xudanê wan her duya hate xaçkirinê[†], ku bi me’na r’uh’anî jêr’a «Sodom» û «Misir[†]» tê gotinê. 9Ji h’emû cime’ta, bereka, zimana û mileta wê sê r’oj û nîva li cinyazêd wan binihêr’in û nehêlin ku cinyazêd wan bikine t’irba[+]. 10Binelîyêd li r’ûbarî dinê wê dilê xwe li wan şa kin û şa bin, xelata jî hevdur’a bişînin, çimkî van her du p’êxembera cefa didane yêd ku li ser r’ûyê e’rdê diman.

11Pey sê r’oj û nîvar’a Xwedê r’uh’ê jîyînê ber wanda anî, ew r’abûne ser p’îya û xofeke mezin k’ete ser yêd ku ew dîtin[+]. 12Hingê wan her duya dengekî bilind ji e’zmên bihîst ku wanr’a got: «Werine vê jorê». Û ewana ber ç’e’vêd dijminêd xwe e’wrava hilk’işîyane e’zmên[+]. 13Wê sih’etê e’rd qayîm h’ejîya, ji dehe p’ara p’areke bajêr hilşîya û wê e’rdh’ejêda h’eft h’ezar meriv mirin, yêd mayîn jî ç’e’vtirsîyayî bûn, şikirî didane Xwedêyê e’zmên[+].

14Weya duda derbaz bû. Va ye, ya sisîya wê zûtirê bê[+].


Dengê bor’îya h’efta: H’ebandina li e’zmên

15Milyak’etê h’efta li bor’îyê xist û e’zmênda dengêd bilind hatin ku digotin:

«P’adşatîya dinyayê bû ya Xudanê me û Mesîhê Wî,
Ewê h’eta-h’etayê p’adşatîyê bike»[*][+] .

16Ew her bîst çar r’ûspîyêd ku li ber Xwedê ser k’ursîyêd xwe r’ûniştibûn, xwe dever’ûya avîtin, serê xwe ber Xwedê danîn[+] 17û gotin:

«Ya Xudan Xwedêyê H’emû Zorayîyê,
Yê heyî û Yê hebûyî,
em şikirîyê didine Te,
ku Te qewata Xweye mezin stand
û dest bi h’ukumê Xwe kir[*][+] .
18P’ûtp’arist qilqilîn, lê xezeba Te hat.
Wext pêr’a gihîştîye, ku dîwana mirîya bikî,
xelata bidî xulamêd Xwe, p’êxembera û cime’ta Xwe
usa jî yêd ku ji Te ditirsin, ji biç’ûka h’eta mezina.
Wext hat, ku qir’a wan bînî, yêd ku dinê xirab dikin»[*][+] .

19Pey vê yekêr’a p’aristgeha Xwedêye e’zmên vebû û wêda Sindoqa Peymana Wî xuya bû. Birûskê birq dan, gur’înîya dengêd e’wra hate bihîstinê, e’rd h’ejîya û teyrok barî[+].

### 12


K’ulfet û zîya[†]

1Hingê nîşaneke mezin e’zmênda xuya bû: K’ulfetekê r’o li xwe wergirtibû, hîv binê p’îyada û t’acekî ji donzdeh steyrka jî li sêrî bû[+]. 2Ew h’emle bû û k’etibû ber zar’ê, êşa xwe dik’işand û dikire qîr’în.

3Pey vê yekêr’a nîşaneke din jî e’zmênda xuya bû. Min dîna xwe dayê, va zîyakî[†] zerî mezin ku h’eft serî û dehe stirûyêd wî hebûn û h’eft t’ac jî li serêd wî bûn[*][+] . 4Poç’a wî ji sê p’ara p’areke steyrkêd e’zmên k’işand û avîte ser e’rdê. Ew zîya li ber wê k’ulfeta[†] ku k’etibû ber zar’ê sekinî, ku hema çawa zar’ bibe wê zar’ê h’ûfî xwe ke. 5Wê k’ulfetê zar’eke kur’în anî, ku wê bi şivdara h’esinî şivantîyê li h’emû mileta bike. Lê zar’a wê hate r’ahiştinê, li cem Xwedê û ber t’extê Wî[*][+] . 6K’ulfet jî r’evî ber’îyê[†], li wî cîyê ku ji alîyê Xwedêda jêr’a hatibû hazirkirinê, wekî ew li wir h’ezar dusid şêst r’ojî bê xweykirinê[+].

7Hingê li e’zmên şer’ dest pê bû. Mixayîl milyak’etêd xweva t’evî zîyê şer’ kir, zîyê jî milyak’etêd xweva t’evî wan şer’ kir[*][+] . 8Lê zîyê da der, e’zmênda jî îdî cî dest wan nek’et, 9ew zîyayê mezin jorda hate avîtinê. Eva ew me’rê berê bû, ku jêr’a mîrêcin û şeyt’an dibêjin, yê ku t’emamîya dinê xalifandîye. Ew milyak’etêd xweva jorda hatine avîtinê ser r’ûyê e’rdê[*][+] .

10Hingê min li e’zmên dengekî bilind bihîst ku got: «Niha ye wextê xilazkirin[†], qewat û p’adşatîya Xwedêyê me, usa jî h’ukumê Mesîhê Wî. Çimkî Ew xeybkirê xûşk-birêd me jorda hate avîtinê, yê ku şev û r’oj ber Xwedêyê me xeyba wan dikir[*] . 11Ewana pê xûna Berx û xebera şe’detîya xwe ser wî k’etin, e’mirê xwe h’eta mirinê h’iz nekirin[+]. 12Awa şa bin, e’zmanno û yêd ku wanda dimînin. Lê wey li e’rdê û li be’rê, çimkî mîrêcin jorda ser weda hate avîtinê û ew ji hêrsê xwe dixwe, ku zane wê hindikî bimîne»[+].

13Gava zîyê dît ku ew jorda hate avîtinê ser e’rdê, pey wê k’ulfetê k’et, ya ku zar’a kur’în anîbû. 14Du baskêd teyrê sîmir’îye mezin wê k’ulfetêr’a hatine dayînê, wekî bifir’e her’e ber’îyê, wî cîyê xwe, k’îderê ji zîyê dûr wê sê sal û nîva bihata xweykirinê[+]. 15Hingê zîyê ji devê xwe mîna ç’êm av ber’da pey wê k’ulfetê, wekî wê pê lêyê bixeniqîne. 16Lê e’rdê alîk’arîya wê k’ulfetê kir, devê xwe vekir û ew ç’emê ku zîyê ji devê xwe ber’dabû daqurtand. 17Hingê wî zîyayî hêrsa xwe li wê k’ulfetê r’akir û çû, wekî şer’ê xwe t’evî wan zar’êd wêye mayîn bike, yêd ku t’emîyêd Xwedê xwey dikin û şe’detîya bona Îsa didin[*][+] . 18 Zîya li devê be’rê sekinî.

### 13


Du ce’newir derdik’evin

1Hingê min dîna xwe dayê, va ce’newirek ji be’rê derdik’et. H’eft serêd wî û dehe stirûyêd wî hebûn, li ser stirûyêd wî dehe t’ac bûn û li ser her h’eft serêd wî jî navêd k’ifirî-zifirîya bûn[+]. 2Ew ce’newirê ku min dît, mîna piling bû, nigêd wî mîna lepê h’ir’ç’a bûn û devê wî jî mîna devê şêra bû. Vî zîyayî qewata xwe, t’extê xwe û h’ukumê xweyî mezin da wî ce’newirî[+]. 3Serîkî vî ce’newirî tê bêjî birîndar li ber mirinê bû, lê birîna wî hate qenckirinê. Û t’emamîya dinyayê ser wî ce’newirî e’cêbmayî ma. 4Wan serê xwe li ber zîyê danîn, ku wî h’ukumê xwe da wî ce’newirî. Usa jî serê xwe li ber ce’newir danîn û gotin: «Gelo k’î mîna vî ce’newirî ye? Û k’î dikare t’evî vî şer’ ke?»

5Evî ce’newirîr’a îzin hate dayînê ku devê xwe bême’rîfet veke û k’ifirîya bike, usa jî wîr’a hate dayînê, ku çil du meha bi h’ukumê xwe bike[*][+] . 6Ewî hindava Xwedêda devê xwe xirab vekir û navê Wî, konê Wî û yêd ku e’zmênda dimînin bêhurmet kir. 7Îzin wîr’a hate dayînê, ku t’evî cime’ta Xwedê şer’ ke û serk’eve. Usa jî h’ukumê li ser her berekê, cime’tê, zimanî û miletî wîr’a hate dayînê[+]. 8H’emû binelîyêd li r’ûbarî dinê wê serê xwe li ber wî daynin, navêd k’îjana ji wextê e’firandina dinyayêda k’itêba jîyînêye Berxê serjêkirîda nehatine nivîsarê[*][+] .

9Guhê k’ê heye bira bibihê:[+]
10Ewêd ku yê dîl k’etinê ne, wê dîl bik’evin,
ewêd ku yêd ber şûr k’etinê ne, ewê ber şûr k’evin[*] .

Li vir wê sebir û bawerîya cime’ta Xwedê kêr bê[+].

11Hingê min dîna xwe dayê, va ce’newirekî din ji e’rdê derdik’et, du stirûyê wîye mîna yê berxa hebûn û mîna zîyê xeber dida. 12Evî t’emamîya h’ukumê ce’newirê pêşin li ber wî xwexa dida xebatê û p’êyî ser e’rdê û binelîyêd wê dikir, wekî serê xwe li ber wî ce’newirê pêşin daynin, yê ku birîna wîye ku berbi mirinê dibir hatibû qenckirinê. 13Vî ce’newirî nîşanêd usa e’cêbe mezin dikirin, h’eta ku agir jî ji e’zmên li ber ç’e’vê meriva davîte ser e’rdê[+]. 14Ewî pê wan nîşanêd ku wîr’a hatibûne dayînê, wekî li ber ce’newirê pêşin bike, binelîyêd li r’ûbarî dinê dixalifandin. Ewî wanr’a got, ku h’eykelekî wî ce’newirî çêkin, yê ku bi şûr hatibû birîndarkirinê û dîsa sax bû[+]. 15H’ukum wîr’a hate dayînê, wekî r’uh’ ber h’eykelê ce’newirda bîne, ku h’eykelê ce’newir xeber de û bikaribe ewêd ku ce’newir neh’ebînin bide kuştinê. 16Ewî p’êyî ser h’emûya kir, awa gotî biç’ûk û mezina, dewletî û belengaza, aza û xulama ku nîşanê bidine ser destê xweyî r’astê yan e’nîya xwe, 17wekî t’u kes nikaribe ne bik’ir’e, ne jî bifiroşe, pêştirî wî, yê ku nîşana ce’newir, awa gotî navê wî yan h’esabê navê wî ser e.

18Li vir serwaxtî kêr tê: H’iş-aqilê k’ê heye, bira h’esabê ce’newir bijmire, çimkî h’esabê merivekî ye û h’esabê wî şeşsid şêst şeş e.

### 14


Berx û yêd xilazbûyî

1Paşê min dîna xwe dayê, va Berx li serê ç’îyayê Sîyonê[†] sekinî bû û sed çil çar h’ezar meriv t’evî Wî bûn, ku li ser e’nîya wan navê Wî û navê Bavê Wî nivîsar bûn[+]. 2Min ji e’zmên dengek bihîst, mîna dengê gelek ava û mîna dengê gur’înîya e’wraye qayîm. Ew dengê ku hate min, mîna dengê miqamê çengvana bû, ku li çengêd[†] xwe dixin[+]. 3Wana li ber t’ext û li ber wan her çar r’uh’bera û r’ûspîya stiraneke nû distira. T’u kes nikaribû wê stiranê hîn bûya, pêştirî wan sed çil çar h’ezarêd ku ji dinyayê hatibûne k’ir’înê[+]. 4Evana ew in, yêd ku serê xwe jinar’a danenîne, ew yêd bik’ir[†] in. Evana pey Berx diçin, k’uda ku ew diçe. Evana ji nava meriva hatine k’ir’înê, çawa berê deremeta pêşin[†] ku Xwedê û Berxr’a bêne dayînê[+]. 5Derew ji devê wan dernek’etîye, ew bêqusûr in.


Sê milyak’et

6Hingê min dîna xwe dayê, va milyak’etekî din ku e’zmênda difir’î û Mizgînîya wîye h’eta-h’etayê hebû, wekî wê Mizgînîyê bide yêd r’ûbarî dinê, awa gotî h’emû mileta, bereka, zimana û cime’ta. 7Wî bi dengekî bilind digot: «Ji Xwedê bitirsin û şikirîyê bidine Wî, çimkî sih’eta dîwankirina Wî pêr’a gihîşt. Serê xwe ber Wî daynin, Yê ku e’rd û e’zman, be’r û avêd kanîya e’firandine».

8Hingê milyak’etekî din pey wî hat û got: «Hilşîya, wêran bû! Ew Babîlona[†] mezin, ya ku ew şerava qavîya[†] xweye har h’emû milet dane vexwarinê»[*][+] .

9Pey vê yekêr’a milyak’etekî din jî pey wan hat û bi dengekî bilind got: «Ewê ku serê xwe li ber ce’newir û h’eykelê wî dayne û nîşana wî ser e’nîya xwe yan ser destê xwe qebûl ke,[+] 10ewê ji wê şerava hêrsa Xwedê vexwe, ya ku av t’evnekirî ye, k’asa Wîye xezebêda dagirtî ye. Ewê li ber milyak’etêd pîroz û li ber Berx agir û k’irk’ûtêda cefê bik’işîne[*][+] . 11Dûyê cefê wan wê h’eta-h’etayê bik’işe û şev û r’oj wê r’ih’etîya wan t’unebe, yêd ku serê xwe ber ce’newir û h’eykelê wî datînin û nîşana wî li ser wan e».

12Awa li vir wê sebira cime’ta Xwedê kêr bê, yêd ku t’emîyêd Xwedê xwey dikin û hindava Îsada amin in[+].

13Hingê min ji e’zmên dengek bihîst ku got: «Binivîse: Ji vir şûnda xwezilî ne ew meriv, yêd ku bona bawerîya ser Xudan wê bimirin». R’uh’ dibêje: «Belê! Ewê ji xebata xwe r’ih’et bin, çimkî kirêd wan t’evî wan diçin»[+].


Nandirûna[†] r’ûyê e’rdê

14Û min dîna xwe dayê, va e’wrekî sipî û «yekî mîna kur’ê mêriv[†]»[*] li ser wî e’wrî r’ûniştî bû. T’acekî zêr’în li serê Wî bû û de’seke tûj jî dêstda bû[*][+] . 15Hingê milyak’etekî din ji p’aristgehê derk’et, bi dengekî bilind li Ewî ku li ser e’wr r’ûniştî bû kire gazî û gotê: «De’sa Xwe bavêjê bidirû, çimkî ew sih’eta nandirûnê[†] hat, berê e’rdê îdî gihîştîye»[*][+] . 16Ewî ku li ser e’wr r’ûniştî bû de’sa Xwe avîte r’ûyê e’rdê û e’rd hate dirûnê.

17Hingê ji wê p’aristgeha e’zmên milyak’etekî din derk’et û destê wîda jî de’seke tûj hebû.

18Wê hingê ji gorîgehê milyak’etekî din derk’et, ku h’ukumê wî li ser êgir hebû, ewî bi dengekî bilind li yê xweyê de’sa tûj kire gazî û gotê: «De’sa xweye tûj bavêje gûşîyêd tirîyêd e’rdê û biçine, çimkî tirîyêd wê îdî gihîştine». 19Wî milyak’etî jî de’sa xwe avîte e’rdê, tirîyêd e’rdê çinîn û bona h’incir’andinê avîte wî h’ewzê mezinî xezeba Xwedê[+]. 20Ew tirî wî h’ewzîda hatine h’incir’andinê, ku ji bajêr der bû û ji h’ewz xûn k’işîya, xûnê avîte gemê hespa, qasî h’ezar şeşsid meydanî[*] girt.

### 15


H’eft milyak’et û h’eft bela

1Hingê min li e’zmên nîşaneke dine mezin û ecêb dît, h’eft milyak’etêd xweyê h’eft belayêd axirîyê pê k’îjana wê xezeba Xwedê bihata sêrî[+]. 2Wî çaxî min tiştekî mîna be’reke şûşe êgirva t’evayî dît, usa jî ewêd ku ce’newir, h’eykelê wî û h’esabê navê wî bindest kiribûn. Evana ser be’ra şûşe sekinî bûn, çengêd ku Xwedê dabûne wan destêd wanda bûn[+] 3û stirana Mûsayê[†] xulamê Xwedê û stirana Berx distiran:

«Kirêd Te mezin û e’cêb in
Xudan Xwedêyê H’emû Zorayîyê!
R’îyêd Te r’ast û ser heqîyê ne,
ya P’adşayê mileta[*][+] .
4Xudan, k’î ji Te wê netirse
û r’ûmetê nede wî navê Te?
Çimkî Tu t’enê Yê pîroz î.
H’emû miletê berbi Te bên
û serê xwe ber Te daynin,
çimkî kirêd Teye r’ast xuya bûn»[*][+] .

5Pey van tiştar’a min dîna xwe dayê, va p’aristgeha e’zmên vebû, awa gotî Konê Şe’detîyê[†][+]. 6Ew her h’eft milyak’etêd xweyê her h’eft bela ji p’aristgehê derk’etin. K’itanêd paqije birqok li wan bûn û melaxtêd zêr’în li sîngêd wan bûn[+]. 7Hingê ji her çar r’uh’bera yekî h’eft t’asêd zêr’îne xezeba wî Xwedêyîva t’ijî, Yê ku h’eta-h’etayê Sax e, dane wan her h’eft milyak’eta[+]. 8P’aristgeh dûyê r’ûmeta Xwedê û qewata Wîva t’ijî bû û t’u kes nikaribû bik’eta p’aristgehê, h’eta ku her h’eft milyak’eta, her h’eft bela neanîna sêrî[*][+] .

### 16


H’eft t’asêd xezeba Xwedê

1Hingê min dengekî bilind ji p’aristgehê bihîst ku gote her h’eft milyak’eta: «Her’in, her h’eft t’asêd xezeba Xwedê bir’êjine ser e’rdê»[+].

2Milyak’etê pêşin çû t’asa xwe r’ête ser e’rdê, p’izikêd p’îse xirab li ser wan meriva derk’etin, yêd ku nîşana ce’newir li ser wan bû û serê xwe li ber h’eykelê wî danîbûn[*][+] .

3Yê duda t’asa xwe r’ête ser be’rê, be’r bû mîna xûna mirîya û h’emû h’eywanêd be’rêda qir’ bûn[+].

4Yê sisîya t’asa xwe r’ête ser ç’ema û avêd kanîya, ew bûne xûn[*][+] . 5Wî çaxî min dengê milyak’etê ava bihîst ku got:

«Tu ser r’astîyê yî,
Yê heyî, Yê hebûyî û Yê pîroz î,
ku Te dîwanêd bi vî awayî kirin[*][+] .
6Çimkî wan xûna cime’ta Xwedê û p’êxembera r’êt
û Te xûn li wan da vexwarinê.
R’ast ew xurê vê yekê ne»[*][+] .

7Hingê min dengê gorîgehê bihîst, ku aha got:

«Belê, ya Xudan Xwedêyê H’emû Zorayîyê[*] ,
dîwanêd Te r’ast û heq in»[+].

8Milyak’etê çara t’asa xwe r’ête ser r’oyê û wêr’a hate dayînê, ku merivayê bi êgir biqelîne. 9Hingê meriv ji dest şewata germayîyê hatine qelandinê û k’ifirî navê Xwedê kirin, ku h’ukumê Wî li ser van bela heye. Lê ew ji kirêd xweye xirab veneger’îyan, wekî şikirî bidana Wî[+].

10Milyak’etê pênca t’asa xwe r’ête ser t’extê ce’newir û te’rîstanî hate ser p’adşatîya wî, ji êşê meriva zimanê xwe digestin[*][+] 11û ji dest êşa û p’izika k’ifirî li Xwedêyê e’zmên kirin, lê ji kirêd xweye xirab veneger’îyan.

12Milyak’etê şeşa t’asa xwe r’ête ser ç’emê Firatêyî mezin, ava ç’êm ç’ikîya, wekî r’ê bona p’adşêd r’ohilatê bê hazirkirinê[*][+] . 13Hingê min dîna xwe dayê, va sê r’uh’êd h’erame[†] mîna beqa, ji devê wî zîyayî, ji devê ce’newir û ji devê p’êxemberê derew derdik’etin[+]. 14Evana ew r’uh’êd cina bûn, yêd ku nîşanêd e’cêb dikin. Ew diçine cem h’emû p’adşêd dinyayê, wekî wan bicivînin, bona şer’ê wê R’oja Mezine Xwedêyê H’emû Zorayîyê[+].

15«Va ye Ezê mîna diza bêm! Xwezî li wî, yê ku h’işyar dimîne û k’incêd xwe xwey dike, wekî te’zî neger’e û e’yba wî xuya nebe!»[+]

16Hingê wan r’uh’a ew p’adşa civandine wî cîyî ku bi îbranî jêr’a «Harmegedon» tê gotinê.

17Milyak’etê h’efta t’asa xwe r’ête ser hewê û ji t’extê p’aristgehê dengekî bilind derk’et û got: «Hate sêrî!» 18Hingê birûskê lê da, bû gur’înîya dengê e’wra û e’rd usa qayîm h’ejîya, ku ji wê r’oja însan dinê k’etîye h’eta niha e’rd aha neh’ejîyaye. E’rdh’ej haqas qayîm bû![+] 19Bajarê mezin bû sê p’ara û bajarêd mileta wêran bûn. Babîlona mezin hate bîra Xwedê, wekî wê k’asa xweye şerava xezeba giranva bide wê[+]. 20H’emû girav betavebûn û ç’îya îdî nehatine xuyanê[+]. 21Ji e’zmên teyroka gire weke pêncî kîlogramê ser merivada barî. Meriva ji dest lêdana teyrokê k’ifirî li Xwedê kirin, çimkî eva bela gelekî giran bû[*][+] .

### 17


Maka qavîyê

1Ji wan her h’eft milyak’etêd ku xweyê her h’eft t’asa bûn, yekî hat t’evî min xeber da û got: «Were vê derê, ez dîwana wê qava bi nav û deng nîşanî te kim, ya ku li ser gelek ava r’ûniştî ye[*][+] . 2P’adşêd dinyayê t’evî vê qavî kirin û binelîyêd r’ûbarî dinê pê şerava qavîya wê serxweş bûn»[+].

3Hingê R’uh’ê Pîroz hate ser min, wî milyak’etî ez birime ber’îkê. Min dîna xwe dayê, va jinek li ser ce’newirekî sorê gevez sîyar, ku serda-pêda ji her alîyava bi navêd k’ifirîyêd hindava Xwedêda t’ijî bûn û h’eft serêd wî û dehe stirûyêd wî hebûn[+]. 4Ew k’ulfeta k’inca şîrk[†] û sorê gevezva wergirtî bû, pê zêr’, kevirêd qîmet, lal û dur’va[†] xemilî bû. K’aseke zêr’în destê wêda bû, ew k’as jî k’irêtî û mir’dar’îya qavîya wêva dagirtî bû. 5Li ser e’nîya wê navekî sur’ nivîsar bû: BABÎLONA MEZIN, MAKA QAVA Û K’IRÊTÎYÊD DINYAYÊ. 6Min dîna xwe dayê, wê ew k’ulfeta pê xûna cime’ta Xwedê û pê xûna şe’dêd Îsa serxweş bûye.

Gava ku min ew dît, ez gelekî e’cêbmayî mam[+]. 7Hingê wî milyak’etî minr’a got: «Tu çima e’cêbmayî mayî? Ezê sur’a wê k’ulfetê û sur’a wî ce’newirê ku ewa lê sîyar e, k’îjan ku h’eft serêd wî û dehe stirûyêd wî hene, ter’a bêjim. 8Ew ce’newirê ku te dît, wextekê hebû, lê niha t’une. Ewê zûtirê ji gelîyê hey-wayê derk’eve û her’e unda be. Binelîyêd r’ûbarî dinêye ku navêd wan ji wextê e’firandina dinyayêda k’itêba jîyînêda nehatine nivîsarê, wê e’cêbmayî bimînin, gava wî ce’newirî bibînin, yê ku hebû û niha t’une, lê wê hebe[+].

9Li vir h’iş-aqil kêr tê. Ew her h’eft serî, h’eft ç’îya ne, ser k’îjana ew k’ulfet r’ûniştî ye, usa jî h’eft p’adşa ne. 10Ji wan pênc k’etine, yek heye, yê din hê nehatîye û gava bê, gerekê hinek wext bimîne. 11Ew ce’newirê ku wextekê hebû û niha t’une, ew xwexa jî p’adşê h’eyşta ye. Ew yekî ji wan her h’efta ye û wê her’e unda be.

12Ew her dehe stirûyêd ku te dîtine, dehe p’adşa ne, ku hê p’adşatî nestandine, lê belê wê h’ukum bistînin, ku t’evî ce’newir bona sih’etekê p’adşatîyê bikin[*][+] . 13Meremê van her deha yek e, ewê qewat û h’ukumê xwe bidine ce’newir. 14Evana wê t’evî Berx şer’ bikin, lê Berx t’evî yêd gazîkirî, bijartî û amina wê li ser wan bikaribe, çimkî ew Berx Xudanê xudana û P’adşê p’adşa ye»[+].

15Hingê milyak’et minr’a got: «Ew avêd te dîtin ku ewa qav li ser wan r’ûniştîye, ew cime’t in, e’lalet in, milet û ziman in. 16Ew her dehe stirûyêd ku te dîtin, usa jî ce’newir wê hevr’a bijenine ya qav. Ewê destê wê ji her tiştî bikin, wê te’zî kin û goştê wê bixwin, êgirda bişewitînin[+]. 17Çimkî Xwedê ev yek kire dilê wan, ku xwestina Wî bikin û ser nêtekê bin, p’adşatîya xwe bidine ce’newir, h’eta ku xeberêd Xwedê bêne sêrî. 18Ew jina ku te dît, ew bajarê mezin e, yê ku p’adşatîyê li ser p’adşêd dinyayê dike».

### 18


Wêranbûna Babîlonê[†]

1Pey van tiştar’a min dîna xwe dayê, wê milyak’etekî din ji e’zmên dihate xwarê. Ew xweyê h’ukumê mezin bû û ji dîndara wî r’ûyê e’rdê r’onayî bû. 2Ewî bi dengekî bilind kire gazî û got:

«Hilşîya, wêran bû, Babîlona mezin!
Ew bû cî-war, misk’enê cina
û sit’ara h’emû r’uh’êd h’eram,
qelêtka h’emû teyredêd nep’ake mir’dar’[*][+] .
3Çimkî ji wê şerava qavîya wêye har
h’emû mileta hilda vexwar,
p’adşêd dinyayê t’evî wê qavî kirin,
bazirganêd dinyayê ji agirê dilê wê dewletî bûn»[*][+] .

4Li vir min ji e’zmên dengekî din bihîst ku got:

«Ji nava wê derk’evin, cime’ta Min,
wekî hûn nebine heval-p’arêd gunêd wê
û ji belayêd wê p’arê nestînin[*] .
5Çimkî gunêd wê ser hev cî bûne gihîştine h’eta e’zmên
û Xwedê ner’astîyêd wê anîne bîra Xwe[*][+] .
6Wê çi kiribe usa jî hûn bînine serê wê
û li anegorî kirêd wê,
du car haqasî lê veger’înin,
ew k’asa ku wê bona we dagirt,
hûn du car te’l li wê bidine vexwarinê[*][+] .
7Çiqas r’ûmeta xwe bilind kirîye
û k’êfa dilê xwe derbaz kirîye,
haqasî cefa-şînê serda bînin.
Çimkî dilê xweda aha dibêje:
‹Ez çawa p’adşa r’ûniştî me,
û ne jinebî me,
t’u car ezê şînê nebînim›[*] .
8Lema jî nava r’ojekêda wê belayêd wê ser wêda bên:
Nexweşîya h’al, şîn û xelayî û wê bibe xurê êgir.
Çimkî ew Xudan Xwedê qewat e, yê ku dîwana wê dike»[+].

9P’adşêd dinyayê, yêd ku pêr’a qavî û k’êf kirine, gava dûyê şewata wê bibînin, wê bigirîn û ser wê şînê bikin. 10Ji tirsa cefê wê, ewê li dûr bisekinin û bêjin:

«Ax, ax bajarê mezin,
bajarê zor, Babîlon!
Dîwana te sih’etekêda ser teda hat»[*] .

11Bazirganêd dinyayê wê li ser wê bigirîn û şînê bikin, çimkî îdî t’u kesê tiştêd wane firotanê nek’ir’e: 12Hûr-mûrêd zêr’, zîv, kevirêd qîmet, lal-dur’, k’itanê qîmet, p’arç’êd şîrk[†], hevirmiş, p’arç’êd sorê gevez, her dara bînxweş û her tiştêd ji qîlêd fîla, tiştêd ji darêd here qîmet, ji sifir, h’esin û mermer, 13usa jî darçîn[†], bihareta bînxweş, bixûr, r’ûnê bînxweş, bixûrê[†] e’rebî, şerav, bizirê zeyt’ûnê, arê xas, genim, dewar, pez, hesp, e’rebe, xulam û r’uh’êd însên jî. 14Bazirganê bêjin: «Ew tiştêd dilê tedaye şîrin ji destê te çûn û h’emû tiştêd r’ewşe birqok ji te birîyan, îdî t’u car ew dest te nak’evin». 15Ew bazirganêd van tişta, yêd ku pê Babîlonê dewletî bibûn, wê ji tirsa cefê wê dûr bisekinin bigirîn, bavêjine ser wê 16û bêjin:

«Ax, ax bajarê mezin,
ku te k’itanê qîmet, p’arç’ê şîrk û sorê gevez li xwe wergirtibû
û bi zêr’, kevirê qîmet, lal-dur’va xemilî bûyî![*]
17Haqas hebûk[†] sih’etekêda p’ûç’ bû çû».

H’emû serdarêd gemîya û sîyarêd gemîya, gemîvana[†] û h’emûyêd ku pê xebata ser be’rê e’bûrê xwe dikirin, dûr sekinîn[*] 18û çaxê dûyê şewata wî dîtin, kirine qîr’în û gotin: «Gelo bajarekî din mîna vî bajarê mezin hebû?» 19Xwelî li serê xwe kirin, bi şîn û girî kirine qîr’în û gotin:

«Ax, ax bajarê mezin,
wekî h’emûyêd be’rêdaye xweyîgemî
pê hebûka wîye xinêbûyî dewletî bibûn,
çawa sih’etekêda wêran bû çû!»

20E’zmano, cime’ta Xwedê, şandî û p’êxemberno!
Dilê xwe şa kin li wî bajarî,
ku Xwedê h’eyfa we ji wî hilda.

21Hingê milyak’etekî qewat, kevirek mîna beraşekî mezin hilda, avîte be’rê û got:

«Bi vî awayî jî bajarê mezin Babîlon wê qayîm jorda bê avîtinê
û îdî t’u car wê xuya nebe[*] .
22Wê îdî dengê çeng, sazbend, bilûrvan û bor’îvan
nav teda t’u car neyê bihîstinê.
Wê îdî hostakî t’u p’êşeyî[†]
t’u car nav teda xuya nebe.
Wê îdî dengê beraşa jî
t’u car nav teda neyê bihîstinê[*] .
23Wê îdî ç’irûsîya ç’irê jî
t’u car nav teda xuya nebe
Wê îdî dengê bûk-ze’vê jî
t’u car nav teda neyê bihîstinê.
Bazirganêd te giregirêd dinyayê bûn
û h’emû milet bi sêrbazîya te ji r’ê xalifîn[†][*] .

24Û xûna p’êxember û cime’ta Xwedê k’ete stûyê wî bajarî, belê xûna wan h’emûya ku li ser r’ûyê e’rdê hatine r’êtinê»[+].

### 19


Şabûna li e’zmên

1Pey van yekar’a, min li e’zmên dengekî bilind bihîst, mîna dengê e’laleteke giran ku digot:

«Halêlûya[†]!
Xilazbûn, r’ûmet û qewat yêd Xwedêyê me ne![+]
2Dîwanêd Wî r’ast û heq in.
Ewî dîwana wê qavê kir
ya ku pê qavîya xwe dinê h’er’imand
û h’eyfa xûna xulamêd Xwedê ji wê hilda»[*][+] .

3Cara duda gotin:

«Halêlûya!
H’eta-h’etayê dûyê ji wê bik’işe»[*][+] .

4Her bîst çar r’ûspî û her çar r’uh’ber dever’ûya çûn û serê xwe li ber wî Xwedêyê li ser t’ext r’ûniştî danîn û gotin:

«Amîn, Halêlûya!»[+]

5Hingê dengek ji t’ext hat û got:

«H’emû xulamêd Wîye ku ji Wî xof dikin,
biç’ûk û mezin pesinê Xwedêyê me bidin»[*][+] .

6Hingê min deng bihîst, çawa dengê e’laleteke giran, mîna dengê xule-xula gelek ava û mîna dengê gur’înîya e’wraye qayîm ku digotin:

«Halêlûya!
Çimkî Xudan Xwedêyê meyî H’emû Zorayîyê
dest bi p’adşatîyê kir[*][+] .
7Em Wîr’a gul din û şa bin
û şikirîyê bidine Wî,
çimkî de’wata Berx pêr’a gihîşt
û dergîstîya Wî k’arê xwe kirîye[+].
8Bona li xwekirinê
k’itanê birqokî paqij jêr’a hate dayînê».

(Ew k’itan nîşana kirinêd cime’ta Xwedêye r’ast in.)[*][+]

9Hingê wî milyak’etî minr’a got: «Binivîse: Xwezî li wan, ku bona şayîya de’wata Berx hatine t’eglîfkirinê!» Serda zêde kir got: «Ay ev in xeberêd Xwedêye r’ast»[*] .

10Wî çaxî ez dever’û çûme niga, ku serê xwe li ber wî daynim, lê ewî minr’a got: «Vê yekê neke! Ez jî heval-xulamekî mîna te û wan xûşk-birêd te me, k’îjan e’lametîya Îsaye r’ast xwey dikin[*] . Serê xwe li ber Xwedê dayne. Çimkî ew r’astîya ku Îsa e’lam kir ew p’êxembera dide xeberdanê[*] »[+].


Hespê boz û sîyarê wî

11Hingê min dîna xwe dayê, e’zman vebû, va ye hespekî boz, ku sîyarê Wîr’a Amin û R’ast digotin. Ew dîwankirinê û şer’ê Xweda ser r’astîyê ye. 12Ç’e’vêd Wî mîna alava êgir bûn û gelek t’ac li serê Wî bûn. Navek ser Wî nivîsar bû, ku pêştirî Wî t’u kesî nizanibû[+]. 13K’inceke xûnêda kirî lê bû û navê Wî Xebera Xwedê bû[*][+] . 14Ordîyêd e’zmên jî li hespêd boze sîyar k’itanêd çîl-qerqaşe paqij li wan pey Wî diçûn. 15Ji devê Wî şûrekî tûj derdik’et, wekî li mileta xe. Ewê pê şivdara h’esinî şivantîyê li wan bike, wî h’ewzê şerava xezeba Xwedêyê H’emû Zorayîyêda wan bih’incir’îne[+]. 16Li ser k’inca Wî, ser hêta Wî navek nivîsar bû: P’ADŞÊ P’ADŞA Û XUDANÊ XUDANA[+].

17Hingê min milyak’etek dît, ew li ser r’oyê sekinî bû, bi dengekî bilind kire gazî û gote h’emû teyredêd ku hewêda difir’in: «Werin bicivine şayîya Xwedêye mezin[*] , 18wekî hûn cinyazêd p’adşa, serdara, mêrxasa û beret’êd hespa, usa jî cinyazêd sîyarêd wan û h’emû meriva, aza û xulama, biç’ûk û mezina bixwin».

19Hingê min ew ce’newir û p’adşêd dinyayê ordîyêd wanva li cîkî civîyayî dîtin, wekî şer’ê xwe t’evî Wî sîyarê hespê boz û ordîya Wîva bikin[+]. 20Hingê ew ce’newir t’evî wî p’êxemberê derew dîl hatine girtinê, yê ku li ber wî ce’newirî nîşanêd e’cêb dikirin. Ewî bi wan kira ew xalifandin, yêd ku nîşana ce’newir qebûl kirin û serê xwe li ber h’eykelê wî danîn. Ce’newir û p’êxemberê derew jî saxe-sax hatine avîtinê nav gola agirê k’irk’ûtêyî dişixule[+]. 21Ewêd mayîn jî pê wî şûrê ku ji devê Sîyarê hespê boz derdik’et, hatine kuştinê û h’emû teyrede ji cinyazêd wan t’êr bûn[+].

### 20


P’adşatîya h’ezar salî

1Hingê min dîna xwe dayê, va milyak’etek ji e’zmên dihate xwarê, k’ilîta gelîyê hey-wayê û zincîreke mezin destê wîda bû[+]. 2Ewî ew zîya girt, awa gotî ew me’rê berê, ku xwexa mîrêcin û şeyt’an e û h’ezar salî girêda[*][+] . 3Ewî ew avîte gelîyê hey-wayê, ser wî k’ilît kir û mor lêxist, wekî îdî mileta nexalifîne, h’eta h’ezar sal t’emam be. Pey wê yekêr’a ew gerekê bona wextekî kin bê ber’danê[+].

4Hingê min k’ursî dîtin ku ew li ser wan r’ûniştin, k’îjanar’a hate dayînê, wekî dîwanê bikin. Usa jî min r’uh’êd wan dîtin, serê k’îjana bona şe’detîya Îsa û bona xebera Xwedê hatibûne lêxistinê, k’îjana serê xwe li ber ce’newir û h’eykelê wî danenîbûn û ne jî nîşana wî hildabûne ser e’nî yan destê xwe. Evana dîsa sax bûn û t’evî Mesîh h’ezar salî p’adşatî kirin[+]. 5(Lê ew mirîyêd mayîn sax nebûn, h’eta h’ezar sal t’emam bû.) Ev e r’abûna mirîyaye pêşin. 6Xwezilî û buhurtî-jibare ye, ewê ku p’ara wî t’evî r’abûna mirîyaye pêşin heye. Mirina duda li ser wan h’ukum nake, lê ewê bibine k’ahînêd Xwedê û Mesîh û wê t’evî Wî h’ezar salî p’adşatîyê bikin[+].


Axirîya mîrêcin

7Gava h’ezar sal t’emam be, mîrêcin wê ji zindana xwe bê ber’danê, 8ewê derk’eve, wekî wan miletêd her çar qulbêd dinêda, awa gotî Gog û Magogê bixalifîne û wan bona şer’ li cîkî bicivîne. R’eqema wan wê mîna qûma devê be’rê be[*][+] . 9Evana wê t’emamîya e’rdê bela bin û dora wargehê ordîya cime’ta Xwedê û bajarê h’izkirî bigirin. Lê ji e’zmên agirê bibare, wan h’ûfî xwe ke[+]. 10Ew mîrêcinê ku ew xalifandin, wê bê avîtinê nava gola agirê k’irk’ûtê, wî cîyê ku ce’newir û p’êxemberê derew têda ne. Li wir wê şev û r’oj, h’eta-h’etayê biçerçirin[+].


Dîwana xilazîyê

11Hingê min t’extekî mezinî çîlî-qerqaş dît û Yek li ser r’ûniştibû. E’rd û e’zman ji ber Wî betavebûn û dewsa wan k’ifş nebû[+]. 12Wê hingê min mirîyêd biç’ûk û mezin dîtin ku li ber t’ext sekinî bûn. K’itêb vebûn û k’itêbeke din jî vebû, awa gotî k’itêba jîyînê. Dîwana mirîya anegorî wan kirêd wane k’itêbada nivîsar hate kirinê[*][+] . 13Be’rê mirîyêd xwe dan, Mirinê û Dîyarê Mirîya jî mirîyêd xwe dan. Dîwana her merivekî ji wan anegorî kirinêd wan hate kirinê[*][+] . 14Hingê Mirin û Dîyarê Mirîya hatine avîtinê nava gola êgir. Ev gola êgir mirina duda ye. 15Û navê k’ê vê k’itêba jîyînêda nivîsar t’unebû, ew hate avîtinê nava gola êgir[+].

### 21


E’rd û e’zmanê nû

1Hingê min e’rd û e’zmanekî nû dîtin, çimkî e’rd û e’zmanê berê derbaz bûn û îdî be’r t’unebû[*][+] . 2Min dîna xwe dayê, va ji e’zmên Bajarê Pîroz, Orşelîma nû mîna bûkeke xêlîkirî bona dergîstîyê xwe xemilî ji Xwedêda dihate xwarê[+]. 3Min ji t’ext dengekî bilind bihîst ku got: «Va ye konê Xwedê nava merivada! Ewê Xwexa nav wanda bijî, ewana wê bibine cime’ta Wî û Xwedê Xwexa jî wê t’evî wan bimîne, çawa Xwedêyê wan[*] .[*][+] 4Ewê ji ç’e’vêd wan h’emû hêsirêd wan paqij ke û îdî mirinê t’unebe, ne şîn, ne girî, ne êş-êşûk, çimkî tiştêd berê derbaz bûn»[*][+] .

5Hingê Ewî li ser t’ext r’ûniştî got: «Va Ez her tiştî nû çêdikim». Û minr’a got: «Binivîse, çimkî ev xeberne amin û r’ast in»[+]. 6Usa jî gote min: «Her tişt hate sêrî. Ez im Alfa û Omêga[†], Destpêbûn û Axirî. Ezê yêd t’î, ji kanîya ava jîyînê bêheq bidime vexwarinê[+]. 7Ewê ku serk’eve, her tiştê p’ara wî bik’evin, Ezê Xwedêyê wî bim, ewê jî lawê Min be[*][+] . 8Lê p’ara tirsoneka, bêamina, k’irêt-h’erama[†], mêrkuja, bênamûsa, sêrbaza, p’ûtp’arista û h’emû derewîna wê gola agirê ku k’irk’ûtêva dişewite bik’eve. Ev e mirina duda»[+].


Bajarê Orşelîma nû

9Milyak’etekî ji wan her h’eft milyak’eta, yêd ku h’eft t’asêd wane h’eft belayêd xilazîyêva t’ijî hebûn, hat t’evî min xeber da û got: «Were vê derê, ezê bûkê nîşanî te kim, dergîstîya Berx»[+]. 10Hingê R’uh’ê Pîroz hate ser min, wî ez birime ser ç’îyakî mezinî bilind û Bajarê Pîroz, Orşelîm nîşanî min da, ku ji e’zmên Xwedêda dihate xwarê[*][+] . 11R’ûmeta Xwedê nav wîda şewq dida, ew r’onayî mîna kevirê qîmet bû, mîna kevirê yaspîs, mîna xirûstal bû[+]. 12Sûra wî mezin û bilind bû, donzdeh dergehî bû û li ber dergeha donzdeh milyak’et hebûn. Li ser dergeha navêd her donzdeh qebîlêd zar’êd Îsraêl nivîsar bûn[*] . 13Ji alîyê r’ohilatêva sê dergeh, ji alîyê bakurêva sê dergeh, ji alîyê başûrêva[†] sê dergeh û ji alîyê r’oavayêva sê dergeh hebûn. 14Donzdeh h’îmêd sûra bajêr hebûn, li ser wan her donzdeha navêd her donzdeh şandîyêd Berx nivîsar bûn[+].

15Destê wî milyak’etîda, yê ku t’evî min xeber dida bona çapkirinê qamîşekî zêr’în hebû, wekî bajêr, dergehêd wî û sûra wî çap ke[+]. 16Bajar çar goşe bû, dirêjayîya bajêr weke berayîyê bû. Ewî bajar bi wî qamîşî çap kir, donzdeh h’ezar meydan[*] derk’et. Dirêjayî, berayî û bilindayî weke hev bûn. 17Milyak’et sûra bajêr pê çapkirina merivayê çap kir, bilindayîya wê bû sed çil çar zend[*] . 18Ew sûr ji kevirê yaspîs hatibû çêkirinê û bajar xwexa ji zêr’ê xasî mîna şûşe zelal bû[*] . 19H’îmêd sûra bajêr bi her cûr’e kevirêd xase qîmet hatibûne xemilandinê.

H’îmê pêşin yaspîsê sipî bû,
yê duda safîrê şîn,
yê sisîya xalkêdonê k’eskê vekirî,
yê çara zimrûdê k’esk,[+]
20yê pênca sardonûksê sor,
yê şeşa sardîyonê sorê te’rî,
yê h’efta kevirê zêr’în,
yê h’eyşta zimrûdê şîn,
yê neha topazê qîç’ik,
yê deha xirîsoprasê k’esk,
yê yanzdeha yaqûtê şîrk,
yê donzdeha amêstîsê şîrkê vekirî[*] .

21Her donzdeh dergeh donzdeh dur’ bûn, her derîk ji dur’ekî bû û meydana bajêr ji zêr’ê xasî mîna şûşê zelal bû.

22Min bajêrda p’aristgeh nedît, çimkî Xudan Xwedêyê H’emû Zorayîyê û Berx p’aristgeha wî ne. 23Bajar ne h’ewcê te’vê û hîvê bû ku r’onayî bidanê, çimkî r’ûmeta Xwedê wî r’onayî dike û Berx ç’ira wî ye.[*][+] 24Milet wê r’onaya wîda biger’in û p’adşêd dinyayê wê r’ewş-r’ûmeta xwe bînine nava wî.[*] 25Dergehêd wî wê t’u car neyêne girtinê, çimkî li wir t’imê wê r’oj be, şevê t’unebe. 26Wê r’ûmet û hurmeta mileta bînine nava wî. 27Qet tiştekî h’eram wê nek’eve bajêr, ne jî yêd ku k’irêtîyê û derewa dikin wê bik’evinê, t’enê ewêd ku k’itêba Berxêye jîyînêda hatine nivîsarê[*][+] .

### 22

1Paşê wî milyak’etî ç’emekî ava jîyînê, mîna xirûstalê zelal nîşanî min kir, ku ji t’extê Xwedê û Berx derdik’et û nava meydana bajêrva dik’işîya. 2Li her du alîyêd ç’êm dara jîyînê[*] hebû, ku donzdeh cûr’e ber danî û her meh berê xwe dida. Belgêd[†] wê darê bona qencbûna mileta bûn[*][+] . 3Îdî tiştê nifir’lêbûyî li wir wê t’unebe.

T’extê Xwedê û yê Berx wê nav bajêrda be û xulamêd Wî wê jêr’a xizmetk’arîyê bikin. 4Ewê r’ûyê Wî bibînin û navê Wî wê li ser e’nîya wan hebe[+]. 5Îdî şevê li wir t’unebe, wê r’onaya ç’irê û r’oyê kêr neyên, çimkî Xudan Xwedê wê li wan r’onayî ke û h’eta-h’etayê p’adşatîyê bikin[*][+] .


Hatina Îsa Mesîh

6Wî milyak’etî minr’a got: «Ev xeberne amin û r’ast in. Xudan Xwedêyê ku R’uh’ê Xwe dide p’êxembera[*] , milyak’etê Xwe şand, wekî tiştêd ku wê zûtirê biqewimin nîşanî xulamêd Xwe ke»[+].

7Îsa dibêje: «Va ye Ezê zûtirê bêm.

Xwezî li wî, yê ku xeberêd p’êxembertîyêd vê k’itêbêda xwey dike!»[+]

8Min Yûh’enna ev yekana bihîstin û dîtin. Û çaxê min ew bihîstin û dîtin, dever’û çûme nigê wî milyak’etî, yê ku ev tişt nîşanî min kirin, wekî serê xwe li ber wî daynim[+]. 9Lê ewî minr’a got: «Vê yekê neke! Ez jî heval-xulamekî mîna te û wan birêd te p’êxembera û wan h’emûya me, yêd ku xeberêd vê k’itêbê xwey dikin. Serê xwe li ber Xwedê dayne».

10Serda jî minr’a got: «Xeberêd p’êxembertîyêye vê k’itêbêda veneşêre, çimkî wext nêzîk e[+]. 11Ewê ku neheqîyê dike, bira hê neheqîyê bike, ewê ku k’irêt e, bira hê k’irêtîyê bike, ewê ku r’ast e, bira hê r’astîyê bike û ewê ku pîroz e, bira hê pîroz be»[+].

12Îsa dibêje: «Va ye Ezê zûtirê bêm û xelata Min destê Minda ye, wekî anegorî kirinêd her yekî bidime wî[*][+] . 13Ez im Alfa û Omêga[†], Yê Pêşin û Yê Paşin, Destpêbûn û Axirî»[+].

14Xwezî li wan, yêd ku çuxêd xwe şûştine[*] , wekî îzina wan hebe, ji berê dara jîyînê bixwin û dergehêd bajêrr’a bik’evine hindur’![*][+] 15Lê se-kûç’ik, sêrbaz, bênamûs, mêrkuj, p’ûtp’arist û her kesê ku derewa h’iz dike û derewa dike, ewê derva bimîne[+].

16«Min, Îsa, milyak’etê Xwe şand, wekî şe’detîya van tişta nava civînada bide. Ez Tamar û R’ik’inyata Dawid[†] im û Ez Steyrka Şewqe Sibehê Zû me»[*][+] .

17R’uh’ û bûk dibêjin: «Were!» Ewê ku dibihê bira bêje: «Were!» Ewê ku t’î ye bira bê, ewê ku ava jîyînê dixwaze bira bêheq bistîne[*][+] .


Paşgotin

18Ez şe’detîyê didime her kesê ku xeberêd p’êxembertîyêye vê k’itêbêda dibihê: Heger yek tiştekî ser vanda zêde ke, Xwedê jî van belayêd ku vê k’itêbêda nivîsar in wê ser wîda zêde ke[*][+] . 19Û heger yek ji xeberêd p’êxembertîyêye vê k’itêbêda tiştekî kêm ke, Xwedê jî wê p’ara wî ji dara jîyînê û ji Bajarê Pîroz kêm ke, bona k’îjana vê k’itêbêda nivîsar in.

20Ewî ku şe’detîya van tişta dide, dibêje: «Belê, Ezê zûtirê bêm». Amîn! Were, ya Xudan Îsa[+].

21K’erema Xudan Îsa h’emûyar’a[*] be.

## FERHENGOK

### FERHENGOK

FERHENGOK


A

B

C

Ç

D

E

Ê

F

G

H

Î

J

K

L

M

N

O

P

Q

R

S

Ş

T

Û

V

W

X

Y

Z


FERHENGOK

Eva ferhengoka mîna k’ilîtekê mecalê dide, ku fe’mînêd xeberêd giran yan nenas zû fe’m bikin. Vê ferhengokêda navê p’arêd K’itêba Pîroz bi jimarêd serî û r’êzava hatine nivîsarê, awa gotî her r’êz û serî jimarkirî ne. T’evayîya Peymana Kevin 39 k’itêb in: Destpêbûn, Derk’etin, Qanûna K’ahîntîyê, Jimar, Zebûr, K’itêbêd P’êxembera û yêd mayîn. Peymana Nû 27 k’itêb in. (Ev her du peyman hevr’a 66 k’itêb in.) Derheqa şirovekirinada hûn dikarin her 66 k’itêbada bixûnin, lê sed h’eyf ku vê k’itêbêda t’enê k’itêbêd Peymana Nû hene, yêd Peymana Kevin t’unene, çimkî ew hê bi zarav û r’êzimanîya kurmancîya welatêd Kafkazê nehatine hazirkirinê.

### Abba

Abba – bi zimanê aramî tê fe’mkirinê «bav». Marqos 14:36; R’omayî 8:15; Galatî 4:6.

### Adem

Adem – însanê pêşin bû, yê ku Xwedê xuliqand. Xwedê ew ji xwelîya e’rdê xuliqand (Destpêbûn 2), paşê Hêwa xuliqand. Adem û jina xwe Hêwava ew bûn, yêd ku paşê gur’a Xwedê nekirin û gune kirin (Destpêbûn 3). Hingêda însên gune kir. Korint’î I 15:45-da tê gotinê, ku Îsa Mesîh «Ademê Axirîyê» ye. Ademê pêşin bavê t’emamîya merivaya ye û her kes jîyîna qalibî ji wî distîne. Îsa Mesîh ku Ademê duda ye, jîyîna r’uh’anî dide her kesê ku bawerîya xwe Wî tîne. Lûqa 3:38; R’omayî 5:12-15; Korint’î I 15:22, 45-47; Tîmot’êyo I 2:13-14; Cihûda 14.

### afû (afûkirin, afûbûn)

afû (afûkirin, afûbûn) – baxşandin.

### Alfa û Omêga

Alfa û Omêga – Alfa h’erfa elîfba yûnanîye pêşin e, Omêga h’erfa elîfba yûnanîye paşin e. «Alfa û Omêga» çawa navek hin Xwedêr’a, hin jî Îsa Mesîhr’a tê gotinê. E’yantî 1:8; 21:6; 22:13.

### amîn

amîn – ji zimanê îbranî ye, ku me’na wê ev e: «R’ast e», «Belê», «Bira usa be», «R’ast bê xêlif», «Qayl im». Ew hingê tê gotinê gava yek gotinekê dibêje yan dua dike, yekî din gotina wî dixwaze mak ke, qaylbûna xwe bi gotina «amîn» nîşan dike. Usa jî E’yantî 3:14-da ev nava bona Îsa Mesîh hatîye xebatê, bi fikira «Ew r’ast e», «Ew amin e». R’omayî 1:25; 9:5; Korint’î I 14:16; Korint’î II 1:20.

### anîne sêrî

anîne sêrî – anîne cî, mîyaserkirin, t’emamkirin.

### anîso

anîso – (anîs, şemît) cûr’ekî p’incar’ê ye. Metta 23:23.

### Aqûb

Aqûb – 1. Aqûb kur’ê Îshaq bû, awa gotî nevîyê Birahîm, Aqûbr’a Îsraêl jî tê gotinê. Birê wîyî mezin Esaw bû. Aqûb bavê her donzdeh qebîlêd miletê Îsraêlê bû. K’itêba Pîrozda çend cara Aqûb bona miletê Îsraêlê jî tê gotinê. Ji k’erema xwe li bin xebera «mala Aqûb» û «Esaw»-da bixûnin.

2. Aqûbê Halfawo û Aqûbê Zebedîyê birê Yûh’enna, evana du şagirtêd Îsa Mesîh bûn.

3. Usa jî Aqûb navê birakî Îsa bû (Metta 13:55; Marqos 6:3; Galatî 1:19) û li gora fikira geleka ew Aqûb e, yê ku «Ne’ma Aqûb» nivîsîye.

### aramî

aramî – zimanê aramî nêzîkî zimanê îbranî ye. Ji sala 600-î berî bûyîna Îsa ew nava sîyasetê û k’ir’în-firotana Asya R’oavayêda zimanekî navmiletîyêyî mezinî bû. Hêna Îsa Mesîhda aramî zimanê cihûyêd Filistînêyî her dem bû, usa jî îbranî û yûnanî dihatine xeberdanê. Peymana Nûda çend cî hene, wekî nivîsk’arêd Mizgînîyê xeberêd Îsa bi zimanê aramî nivîsîne û paşê welger’andine yûnanî. Metta 23:7; Marqos 5:41; 7:34; 15:22; K’arêd Şandîya 4:36; Galatî 1:18.

### Artemîs

Artemîs – navê p’ûtekî ye, ku gelek meriva Asyayêda ew dih’ebandin (K’arêd Şandîya 19:24-35).

### Arxêlayo

Arxêlayo – kur’ê Hêrodesî Mezin bû û birê Hêrodes-Antîpas bû. Pey mirina bavê xwer’a ew demeke kin bû serwêrê Cihûstanê. Ji k’erema xwe li bin xebera «Hêrodes»-da jî bixûnin.

### Aryopago

Aryopago – girekî bajarê At’înayê bû, Yûnanistanêda. Merivêd xweyîqedire giregir ser wî girî dicivîyan. Civata wan jî hema «Aryopago» dihate gotinê.

### avzê (nexweşîya avzê)

avzê (nexweşîya avzê) – ava zer jê diçe.

### Axaya

Axaya – p’areke mezine welatê Yûnanistanê bû. P’ir’anîya bajarêd Yûnanistanêye e’yan, hingê dik’etine nava qeza Axayayêye R’omayê.

### Babîlon

Babîlon – 1. Babîlon navê bajarekî gelekî kevin e. Wextekê p’adşayê Babîlonê gelek welatêd din bindest kiribûn. Miletê wî t’evî miletê Îsraêlê şer’ kir û ew bindest kirin. Gelek merivêd Îsraêlê çawa xulam birine welatê xwe. Miletê Îsraêlê li wir h’eftê salî ma. Metta 1:11-12, 17; K’arêd Şandîya 7:43.

2. Babîlon E’yantîyêda jî tê nivîsarê, çawa nîşana miletêd ku gur’a Xwedê nakin, çimkî merivêd bajarê Babîlonê usa bûn. E’yantî 14:8; 17:5; serê 18-a.

3. Petrûs I 5:13-da heye ku «Babîlon» be’sa bajarê R’omayê dike.

### badîhewa

badîhewa – vala, p’ûç’.

### Bae’l

Bae’l – navê p’ûtekî kenanîya bû, ew p’ûtekî zêdebûnê awa gotî zayînê bû, bawermendêd wî p’ûtî bawer dikirin ku ewê h’eywanêd wan, zevî û r’ezêd wan berek’et ke. Me’na Bae’l «xweyî» ye. Miletê Mowab, miletê Midyan û miletê Sûr û Sayda Bae’l xwer’a Xwedê h’esab dikirin. Gelek p’ûtêd wan mileta hebûn, lê Bae’l ji h’emûya mestir bû. T’arîxa miletê Îsraêlda, çaxê ew ji Xwedê dûr dik’etin, Bae’l dih’ebandin û bi vî awayî hêrsa Xwedê li ser xweda danîn. Lê nav miletê Îsraêlda meriv hebûn, ku t’u cara Bae’l qebûl nekirine, her wext zanibûne ku pêştirî E’firandarê e’rd û e’zman t’u Xwedê îdî t’uneye. H’akimtî 2:13; 6:25, 31; P’adşatî III 16:31; serê 18-a; 22:53; P’adşatî IV 3:2; 10:18-27; 11:18; Yêremîya 2:8; 7:9; 11:17; 12:16; 19:5; 23:27; R’omayî 11:4.

### Bajarê Dawid

Bajarê Dawid – Peymana Kevinda «Bajarê Dawid» wê p’ara Orşelîmêr’a tê gotinê, k’îjan ku Dawid p’adşa ji destê yebûsîya stand (P’adşatî II 5:6-9 ). Lûqa 2:11-da usa jî Beytleh’mêr’a digotin bajarê Dawid, li k’u mala bavê Dawid dima. Wir Dawid ji dîya xwe dinê k’etibû û mezin bibû (P’adşatî I 17:12; Lûqa 2:4). Usa jî li gora gotinêd p’êxembera Îsa Mesîh wir ji Meryemê dinê k’et (Metta 2:1, 5-6).

### bajarvanêd R’omayê

bajarvanêd R’omayê – ji h’emû merivêd ku Împêratorîya R’omayêda diman, t’enê hinek çawa bajarvanêd r’omayê dihatine h’esabê. Ewêd ku bajarvan dihatine h’esabê, heq û azayîyêd wane başqe hebûn, qedirê wan hê bilind bû (K’arêd Şandîya 16:37).

### bakur

bakur – mifriq, şimal.

### bap’êş

bap’êş – (bap’êşa gemîyê) car, bagir.

### Baraq

Baraq – yek ji serwêrêd miletê Îsraêlê bû. Şêr’da serwêrtî dikir û dijmin bindest kir. H’akimtî ji serêd 4-a h’eta 5-a; Îbranî 11:32.

### Barnabas

Barnabas – me’na navê «Barnabas» ev e: «Kur’ê Berdilîyê» awa gotî «Yê ku ber dilada tê» (K’arêd Şandîya 4:36). Ew yekî lêwî bû ji Qubrisê û nava bawermendada serwêrek bû, yê ku Pawlos bire cem şandîyêd Orşelîmê. Ew t’evî Pawlos r’êwîtîya Pawlose pêşinda çawa qasidê Îsa çû. K’arêd Şandîya 4:36-37; 9:27; 13:1–14:28; 15:36-41; Galatî 2:9-14.

### başûr

başûr – mişriq, ce’nûb.

### Bav (Bavê E’zmana)

Bav (Bavê E’zmana) – ev nav Xwedêr’a tê gotinê. K’itêba Pîrozda ew bi me’na fîzîkî (cismanî) nayê fe’mkirinê, lê bi me’na r’uh’anî. Ew Bavê r’uh’êd h’emû merivayîyê ye. Xwedê bona meriva usa xem dike, çawa bav zar’a xwer’a û hê zêde. Lê heleqetîya Xwedê çawa Bavê t’evî Îsa Mesîh cûr’ekî başqe ye. Ji k’erema xwe derheqa vê yekêda bin xebera «Kur’ê Xwedê»-da bixûnin.

### bawerî

bawerî – «Îman» xeberek e, ku ji zimanê sêmîtî (e’rebî, îbranî, sûrîyanî, aşûrî) tê, ku bi k’urdî «bawerî» ye. Pênc cûr’e xebatêd xebera «bawerî» hene:

1. Meriv bawerîya xwe li Xwedê yan yekî tîne, bawer dike ku ew amin e (Destpêbûn 15:6; Îşaya 7:9; R’omayî 4:3; Galatî 3:8).

2. Meriv dikare bawer bike ku tiştek yan kesek r’ast e (Lûqa 20:5).

3. Meriv e’seyî zane, awa gotî h’işada r’ûdinî, ku tiştek heye yan wê derbaz be (Aqûb 1:6).

4. Peymana Nûda, hînkirina şandîya bona Îsa Mesîh tê fe’mkirinê. Ew bawerîya me ye nav pîrozêd Xwedêda ye (Galatî 1:23; Efesî 4:5; Cihûda 3).

5. Bawerîke cûr’ekî başqe jî heye, çawa dayîneke ji Xwedê (Korint’î I 12:9).

### bej

bej – zihayî, e’rd.

### belg

belg – p’elê darê.

### Belzebûl

Belzebûl – navekî bona mîrêcin. Pêşîyê Belzebûl navê p’ûtekî filistînîya bû, me’na «Xudanê warê bilind». Filistînî nêzîkî miletêd Îsraêlê diman. Peyr’a nav cihûyada me’nîke din stand: «Xudanê mêşa» yan «Xudanê sergîna». Ew jî bû navekî serwêrîya qewatêd cinaye xirab. Metta 10:25; 12:24, 27; Marqos 3:22; Lûqa 11:15, 18-19.

### berdilî

berdilî – baristanî.

### beret’e

beret’e – laşê mirîya yan h’eywên.

### berê deremeta pêşin

berê deremeta pêşin – Zemanê Peymana Kevinda, anegorî qirara Xwedê, Îsraêlêda her tiştêd pêşine nixurî, heger zar’a kur’în bûya, yan h’eywana nêrîn bûya, yan berê e’rdê û r’ezê daraye pêşin bûya, evana «berêd deremeta pêşin» dihatine h’esabê û Xwedêr’a dihatine dayînê. Berêd deremeta pêşin Xwedêr’a pîroz bûn û ew r’ast p’ara Wî bûn. Ev dayîna berê deremeta pêşin dide k’ifşê, ku her tişt p’ara Xwedê ye. Çaxê berê deremeta pêşin derdik’et û didan, hingê meriv wê yekêda guman bûn, ku h’emû deremeta wane mayîne pey deremetdayîna pêşinr’a wê berek’et be. Binihêr’e: Derk’etin 13:12-15; 34:19, 26; Qanûna K’ahîntîyê 23:17; Jimar 18:12; Gotinêd Silêman 3:9-10. Peymana Nûda eva xebera «berê deremeta pêşin» bi çend cûr’a bi me’na r’uh’anî tê bik’aranînê: R’omayî 8:23; Korint’î I 15:20, 23; Aqûb 1:18; E’yantî 14:4.

### berzeqî

berzeqî – turuşkirin, cule’tîkirin, bêşermîkirin.

### ber’î

ber’î – cîyê bê av, kevir-kuç’ik, çol û best.

### betavebûn

betavebûn – undabûn.

### Beytleh’m

Beytleh’m – bajarê Cihûdayê (Cihûstanê) ye, li k’u Dawid p’adşa dinê k’et û mezin bû, paşê jî Îsa li vir hate dinê (Metta 2:1; Lûqa 2:4; Yûh’enna 7:42).

### beyt’

beyt’ – qewl, hizingirt.

### bêolîtî

bêolîtî – bêqanûn, bêe’det, bêe’sil û xweserîxwe.

### Bêt’-Êl

Bêt’-Êl – bajarê p’adşatîya Îsraêlêyî bakurê bû. Sêsid salî ew cîkî gelekî e’yan bû bona h’ebandinê. P’adşatî III 12:28-30; P’adşatî IV 23:15.

### biharet

biharet – pûng, darçîn, mêxik û yêd mayîne bînxweş.

### bihê

bihê – p’areke qîmetê, ku berî k’ir’înê tê dayînê (Efesî 1:14).

### Bijartî (Yê Bijartî)

Bijartî (Yê Bijartî) – bona Îsa Mesîh tê gotinê. Yê Bijartî, Mesîhê Xwedê ye, yê ku Xwedê k’ifş kirîye. Îşaya 42:1; Metta 12:18; Lûqa 23:35; Yûh’enna 1:41. Ji k’erema xwe bin xebera «Mesîh»-da bixûnin.

### bik’ir

bik’ir – keç’ik, qîza mêrnekirî.

### Bilam

Bilam – p’êxember bû, yê ku Balaqê p’adşê Mowabê ji wî hîvî kir, wekî ew nifir’a miletê Îsraêlê bike, çimkî Balaqê p’adşa dixwest ew bindest kirana. Balaq ji miletê Îsraêlê ditirsîya, çaxê hatine welatê wî. Pêşîyê Bilam p’êxember got: «Na, ez nifir’a miletê Îsraêlê nakim», lê paşê çû. Gava r’êda diçû, li pêşîya wî milyak’etek sekinî. Bilam milyak’et nedît, lê k’erê Bilam milyak’et dît û pêşda neçû. Bilam nikaribû nifir’ miletê Îsraêlê bikira, çimkî Xwedê dua wan kiribû. Peymana Nûda nivîsar e ku Bilam p’ereh’iz bû, lema t’evî Balaqê p’adşa qayl bû, yê ku dijminê miletê Îsraêlê bû. Jimar 22:4-35; Petrûs II 2:15-16; Cihûda 11; E’yantî 2:14.

### binelî

binelî – merivêd ku cîkîda dimînin binelîyêd wê derê ne.

### Binyamîn

Binyamîn – ji her donzdeh kur’êd Aqûb (awa gotî Îsraêl) yê herî biç’ûk bû. Ew bave’şîrekî Îsraêlê bû. Destpêbûn 35:18; K’arêd Şandîya 13:21; R’omayî 11:1; Fîlîpî 3:5; E’yantî 7:8.

### Birahîm

Birahîm – bave’şîrê cime’ta Xwedê bû. Hê berê pêşda Xwedê Birahîmr’a gotibû ku: «Ezê welatekî bidime te. Gerekê tu ji welatê xwe derêyî û her’î welatekî nû». Birahîm gur’a Xwedê kir. Pey gelek salar’a ew welat dît. Ew welatê Îsraêl e. Xwedê peyman t’evî Birahîm girêda, soz da ku ew û zur’etêd wî Xwedêr’a wê bibine cime’teke başqe, heger ew li pey Xwedê her’in. Ji k’erema xwe bin xebera «peyman»-da bixûnin. Lûqa 1:55; 3:8, 34.

### bivir

bivir – balt’e.

### bixûr

bixûr – şîrêza darê ye. Ew ji dara tê hildanê û h’işkkirinê. Gava tê şewitandinê, bîneke gelekî xweş jê tê. Dema Peymana Kevinda p’aristgehêda ser gorîgeha bixûrê Xwedêr’a dihate şewitandinê (Derk’etin 30). Cûr’ekî dareke bixûrê E’rebistanêda jî hebû, ku gelekî qîmet bû. Steyrnasêd r’ohilatê ji wê derê Îsayê zar’okr’a p’êşk’êş anîn (Metta 2:11). Bixûrê e’rebî

### bîlan

bîlan – zanebûnêda serxwe.

### buhişt

buhişt – cinet.

### Cejina Derbazbûnê (Şîva Derbazbûnê)

Cejina Derbazbûnê (Şîva Derbazbûnê) – ev cejina (e’yda) nav cime’ta Îsraêlêda çardehê meha Nîsanêda tê kirinê (li gora salne’ma îbranî çardehê Nîsanê niha 1-ê Aprêlê ye). Evê cejinê bona bîranîna wê yekê dikin, ku Xwedê çawa cime’ta Îsraêlê ji bindestîya Misirîya derxist (Derk’etin 12:14-20). Hingê Milyak’etê Mirinê h’emû nixurîyêd Misirîya, hin însan û hin jî h’eywan kuştin, lê ji ser malêd cime’ta Îsraêlêr’a «derbaz bû» û dest neda ji wan t’u kesî, nekuşt (Derk’etin 12:23-27). Bona vê yekê vê cejinêr’a digotin Cejina Derbazbûnê. Pêr’a-pêr’a pey Cejina Derbazbûnêr’a Cejina Nanê Şkeva bona h’eft r’oja tê derbazkirinê. Nava h’eftîya Cejina Nanê Şkevada t’enê nanê şkeva (bê hevîrtir’şk) tê xwarinê. Ji k’erema xwe bin xebera «Cejina Nanê Şkeva»-da bixûnin. Metta 26:2, 5, 18-19; Korint’î I 5:7-8.

### Cejina H’olikçêkirinê

Cejina H’olikçêkirinê – her sal payîzê ji 15-a h’eta 21-ê meha Tişrîyê ye (weke yekê meha 10-a, awa gotî yekê Oktyabirê). Cihû diçûn ser r’ezêd xwe, h’olik çêdikirin û wanda h’eftêkê diman. Cihûya ev yek dikir, wekî bîr banîna, ku çawa Mûsa P’êxember miletê Îsraêlê ji Misirê derxist û ew çil salî konada man. Yûh’enna 7:2; Qanûna K’ahîntîyê 23:33-36, 39-42; Qanûna Ducarî 16:13-15; Nehemîya 8:13-18.

### Cejina Nanê Şkeva

Cejina Nanê Şkeva – ev cejin (e’yd) li pey Cejina Derbazbûnêr’a tê û ji panzdeh h’eta bîst duduyê meha Nîsanê tê kirinê (li gora salne’ma îroyîn ji 2-a h’eta 9-ê Aprêlê tê kirinê). Eva cejina bona bîranîna xilazkirina miletê Îsraêlê tê kirinê, gava miletê Îsraêlê ji bindestîya Misirîya derk’et û çû wî welatê ku Xwedê dabû wan. Evê cejinêda h’eft r’oja nanê şkeva (bê hevîrtir’şk) tê xwarinê. Ji k’erema xwe bin xebera «hevîrtir’şk»-da bixûnin. Derk’etin 12:15; Metta 26:17; Marqos 14:1, 12; Lûqa 22:1, 7.

### Cejina Pîrozkirina P’aristgehê

Cejina Pîrozkirina P’aristgehê – Weke 165 sala berî bûyîna Îsa, p’aristgeha Orşelîmê ji alîyê miletê sûrîyada hatibû h’er’imandinê. Sê sala şûnda p’aristgeh û cihû ji bin destê sûrîya bi destê Cihûda Makkabîyê serwêr aza bûn. Ji hingêva Cejina Pîrozkirina P’aristgehê derbaz kirin. Cejinê 25-ê mehê (bi îbranî Kislevê, awa gotî kêm-zêde meha 12-da) destpêdikir û h’eta h’eyşt r’oja dik’işand. Yûh’enna 10:22;[1] Makkabî 4:36-59; 2 Makkabî 1:9, 18; 10:1-8 (1 Makkabî û 2 Makkabî k’itêbêd dema Peymana Kevinda hatine nivîsarê, lê nak’evine nava 66 k’itêbêd pîroz, awa gotî k’itêbêd neqanûnî ne).

### Celîle

Celîle – qezake bakura Îsraêlê ye. Bajarê Nisretê wira ye. Îsa li wir mezin bû û dannasîn kir.

### ce’nime (doje)

ce’nime (doje) – bi yûnanî GEENNA ye, bi îbranî GEHINNOM e. Ew xwexa cîyê cefê h’eta-h’etayê ye, bona ewêd ku wê R’oja Axretê dîwana wan bibe. Doje ew hema xût ce’nime ye, her du xeber vê k’itêbêda hatine xebitandinê. Ce’nime: Metta 5:29-30; 10:28; 23:15; Marqos 9:43, 45, 47; Lûqa 12:5. Doje: Metta 5:22; 18:9; 23:33; Aqûb 3:6.

### ce’t’rî

ce’t’rî – tûzik.

### cêr’ibandin, dan cêr’ibandinê, hatin cêr’ibandinê

cêr’ibandin, dan cêr’ibandinê, hatin cêr’ibandinê – Cêr’ibandin ew h’alekî tengasîyê ye, k’îjanêda bawerîya mêriv ji temxwestinêd wî yan ji mîrêcin tê cêr’ibandinê. Derk’etin 17:2, 7; Îşaya 7:12; Metta 4:3, 7; K’arêd Şandîya 5:9; 15:10; Korint’î I 7:5; 10:13; Korint’î II 2:11; Aqûb 1:13-14; Petrûs I 1:6, 7; Petrûs II 2:9.

### cihû

cihû – ji zur’eta Birahîm in. Xebera «cihû» ji xebera «Cihûda» tê. Ji donzdeh qebîlêd Îsraêlê, Cihûda qebîla here k’ifş e hêna Dawid û Silêman p’adşada. Pey cudebûna P’adşatîya t’ifaqîyêr’a, t’emamîya p’adşatîya başûrê bi navê «Cihûda» dihate gotinê. Wextê sirgûnkirina Babîlonêda û pey wêr’a jî, ev navê «cihû» me’na fire standîye, awa gotî bona t’emamîya miletê Îsraêlê hate xebatê.

### Cihûda

Cihûda – 1. Donzdeh kur’êd Îsraêl hebûn, yek ji wan Cihûda bû. Her donzdeh kur’êd wî bûne donzdeh qebîlêd Îsraêlê. Navê welatê Cihûstanê ji navê Cihûda pêşda hatîye, çimkî ew qebîl li wir dima. Destpêbûn 29:35; Metta 1:2-3; Îbranî 7:14; 8:8; E’yantî 5:5; 7:5.

2. Bi navê Cihûda du şagirtêd Îsa Mesîh hebûn. Ji wan Cihûdayê Îsxeryotî nemamîya (xayîntîya) Îsa kir û da destê wan, yêd ku dixwestin Ew bikuştana (Lûqa 22:3). Cihûdayê din Yûh’enna 14:22-da nivîsar e ku ew «ne yê Îsxeryotî» ye. Hinek difikirin ew Tedayo ye (Metta 10:3; Marqos 3:18). Ew jî tê gotinê «Cihûdayê Aqûb» (Lûqa 6:16; K’arêd Şandîya 1:13).

3. Usa jî Cihûda navê birakî Îsa bû (Metta 13:55; Marqos 6:3) û li gora fikira geleka ew Cihûda ye, yê ku «Ne’ma Cihûda» nivîsîye.

### Cihûstan

Cihûstan – qeza bajarê Orşelîmê bû, ew qeza başûra Îsraêlê dik’et. Hêna Îsa Mesîhda hin Cihûstan, hin Samerya, hin jî Celîle qeza bûn, usa jî Cihûstan p’areke qeza Sûryayêye r’omayî bû.

### cin

cin – hin mîrêcinr’a tê gotinê, hin jî wan r’uh’ û milyak’etêd xirabr’a, yêd ku mîrêcin dişîne, ku xirabîyê h’emû merivar’a dikin. Peymana Nûda tê e’yankirinê, ku p’ûtp’aristî ji cina tê (Korint’î I 10:20-21; E’yantî 9:20).

### cinak’etî

cinak’etî – (cingirtî, cinoyî, cinî, cinokî) yekî ku ji alîyê cin yan r’uh’êd xirabva tê girtinê, bindestkirinê, jêr’a cinak’etî dibêjin. Çaxê Îsa li ser dinê bû, ewî gelek cinak’etî aza dikirin, cin ji nav wan derdixistin (Metta 9:32).

### civîn

civîn – 1. k’ombûna meriva.

2. k’ombûna bawermenda (xwedênasa), yêd ku bi navê Îsa dicivin. Carna bona t’emamîya bawermendêd dinê çawa bona k’omekê tê xebatê (Efesî 1:22-23; 3:10; 5:23-32; Kolosî 1:18,[24]), lê p’ir’anîya cara bona k’omeke bawermendêd cîkîda (civîna Orşelîmêda, K’arêd Şandîya 8:1; civîna Entakyayêda, K’arêd Şandîya 13:1; civîna Efesêda, K’arêd Şandîya 20:16). Zemanê Peymana Nûda bawermend malada dicivîyan, dêr hela hê t’unebûn. Hingê mezinayîya mala ku têda dicivîyan bona 30 yan lapî ze’f h’eta 50 merivî bû. Metta 16:18; 18:17; K’arêd Şandîya 5:11; 11:22, 26; 20:17; Korint’î I 1:2; E’yantî 1:4.

### civîna giregira (ya cihûya)

civîna giregira (ya cihûya) – ew civînek (miclîsek) bû, ku têda giregirêd cihûya li hev dicivîyan. 200 salî berî Îsa Mesîh girtî h’eta 200 salî pey Îsa Mesîhr’a ew dîwana cihûya bû. Civata giregirêd cihûya weke h’eftê meriva bû, ew k’ahîn, r’ûspî û qanûnzane bûn. Ew li hev r’ûdiniştin û bi hev dişêwirîn. Serekk’ahîn xwexa jî serekê Civîna Giregira bû. Civîna Giregira berpirsîyarê miletê Îsraêlê bû. Ew cezayêd ku ne yêd mirinê bû şixulê wan bû. Lê cezayêd mirinê danîne ber dîwana serwêrêd r’omayîya. Lema Civîna Giregira Îsa şandine cem welîyê R’omayî, Pîlato. Yûh’enna 11:47; 18:31; Lûqa 22:52, 66-71, 66. K’arêd Şandîya 4:15; 5:21; 6:12; 22:30; 23:1 û yêd mayîn. Civîna giregirêd cihûya

### çeng

çeng – hacetê miqamê, bi gelek t’êla, mîna saz û gîtarê, Dawid p’adşa lêdixist. çîredest – hostayê ku r’ik’inê mala davêje, xetnîş dike (Korint’î I 3:10). Çeng / Çengê zîs / Def / Bolmêd hevxistinê / Bor’îya h’esinî / Cotbilûr / Bor’îyêd ji stirûya / Xişxişk / Bilûr

### ç’e’vder

ç’e’vder – forq, qav, ner’êda.

### ç’êjik

ç’êjik – ç’êlik.

### ç’îyayê Zeyt’ûnê

ç’îyayê Zeyt’ûnê – ç’îyakî nêzîkî Orşelîmê ye, Îsa ser wî ç’îyayî dua dikir (Lûqa 19:29; K’arêd Şandîya 1:12).

### darçîn

darçîn – bihareteke ji qalikê darê ye. Bîna wê gelek e û hêna berê gelekî biha bû. Meriva eva t’evî bizirê zeyt’ûnê dikir, wekî bîna bizir xweş be. Carna meriva li xwe dixistin û carna jî bona definkirinê dihate bik’aranînê (E’yantî 18:13).

### Dawid

Dawid – Dema Peymana Kevinda Dawid p’adşê Îsraêlêyî herî mezin bû. Ji k’erema xwe li bin xebera «mala Dawid»-da bixûnin.

### definkirin

definkirin – veşartin, ç’e’lkirina mirîya.

### dehek

dehek – Nav kur’êd Îsraêlda kur’ek hebû, navê wî Lêwî. Zur’eta wî şixulê p’aristgehê dikirin. Li gora Qanûna Mûsa zur’eta Lêwî li ser navê Xwedê dehek (ji deha p’areke) hebûkê, hasil û dayîna berê e’rdê ji cime’ta Îsraêlê xwer’a distandin (Qanûna K’ahîntîyê 27:30-32).

### derdan

derdan – firaqa ku tişta dikinê yan têda xwey dikin.

### dersdar

dersdar – (fêrkar, mie’lim, mamosta). Ewana ji k’oma merivêd xwendî ne, nivîsarêd îbranî gelek zanibûn. Nav û dengê wan gelek cara bilind dibû ji dest zanebûna wan, çimkî ezberî gotinêd dersdarêd din digotin.

### dil

dil – bi fikira îbranîya, ew cî ye, ku meriv nava xweda şêwira xwe dike û qirarêd xwe dide.

### dîtindar

dîtindar – cîyê têyatirê yan jî cîyê mecala civatê ku dihate derbazkirinê (K’arêd Şandîya 19:29,[31]).

### dîyarê mirîya

dîyarê mirîya – (dinya mirîya, dinya te’rî) Navê dîyarê mirîya bi zimanê yûnanî HADÎS e û bi zimanê îbranî ŞEOL e. Ew cîkî te’rîyî bona mirîya ye (Îbo 10:21-22 ). Carna K’itêba Pîrozda xebera HADÎS bi me’na doje (ce’nime) tê xebatê, ew cîkî xezebê ye. Lê Peymana Nûda HADÎS p’ir’anîya cara bi vê me’nîyê tê xebatê, cîkî ji bona yêd xirab e, bona demekê. Ew ne cîyê xezebê ye, cîyê xezeba axirîyê GEENNA ye (awa gotî ce’nime).

### dîyarîya t’evayîşewatê

dîyarîya t’evayîşewatê – Dîyarî û qurbanêd cûr’e-cûr’e hebûn. Dîyarîyêd t’evayîşewatê bizin, berx û canega bûn. Ew r’ojê du cara bi hevr’a ser gorîgeha p’aristgehêda dihatine şewitandinê. Lê qurbanêd din t’enê p’arç’êd wan dihatine şewitandinê. Qanûna K’ahîntîyê 1:3-9; Îbranî 13:11.

### doje

doje – ce’nime. Ji k’erema xwe bin xebera «ce’nime»-da bixûnin.

### dur’

dur’ – kevirê sipîyî qîmet e, ku ji nav dilê cûr’ekî h’eywanê be’rê derdixin (Metta 7:6). T’or’ê dur’a

### Egrîpa

Egrîpa – Egrîpayê duda kur’ê Hêrodes-Egrîpa bû (kur’ê Arîstopoloyê Hêrodesê Mezin). Egrîpa p’adşakî Cihûstanê bû. Pawlos li ber Egrîpa û xûşka wî Bernikê sekinî û Mizgînîya Xwedê dida wan (K’arêd Şandîya 25:13–26:32).

### Esaw

Esaw – Îshaqê kur’ê Birahîmr’a du kur’êd heval-cêwî bûn, Esaw û Aqûb. Esaw ku yê mezin bû, r’ojekê gava gelekî bir’çî bû, ewî heqê nixurtîya xwe da xwarina zika, ew firote Aqûbê birê xwe. Xwedê zur’eta Aqûb çawa cime’t xwer’a bijart, ne ku ya Esaw. Destpêbûn 25:21-26; 27:1-41; 32:3–33:16; R’omayî 9:10-13; Îbranî 11:20; 12:16-17.

### e’nîşk (kevirê serê e’nîşkê)

e’nîşk (kevirê serê e’nîşkê) – Peymana Nûda ev xeber bi du cûr’a tê fe’mkirinê: 1. Ew kevirê ku dîwara hevva girêdide, awa gotî «kevirê serê e’nîşkê».

2. Kevirê ku li xilazîya çêkirina avayîkî ser dergeh yan derî dihate danînê, çawa «kevirê k’ilîtê» ye, wekî h’emû kevirêd mayîn hevva bide girêdanê. Metta 21:42; Marqos 12:10; Lûqa 20:17; Efesî 2:20; Petrûs I 2:6-7.

### êlekzirih’

êlekzirih’ – k’inceke eskera ye, ku li sîng û pişta xwe girêdidan, wekî ji şûr û tîra bêne xweykirinê. Ew ji h’esin yan jî ji ç’ermê qalim çêkirî bûn. Efesî 6:14 (zirih’); T’êsalonîkî I 5:8 (k’umzirih’); E’yantî 9:9, 17.

### êlimî wî bûn

êlimî wî bûn – t’esmîlî wî bûn, ber ta bûn, guhdarîya wî kirin.

### Êlîşa

Êlîşa – p’êxemberekî Îsraêlê bû, ku dema Peymana Kevinda gelek k’eremet bi destê wî dihatine kirinê (P’adşatî IV 2:1– 8:15 ). Pê Êlîşa jî Xwedê «Ne’manê» serwêrê eskerê Sûryayê ji k’otîbûna wî qenc kir (P’adşatî IV 5; Lûqa 4:27).

### Êlyas

Êlyas – p’êxemberekî Xwedêyî mezin bû. Ewî li p’adşakî xirab hilat, usa jî li h’emûyêd ku Îsraêlêda p’ût dih’ebandin. Gelek cihû difikirîn ku Êlyas wê dîsa bihata, wekî bona hatina Mesîh milet hazir kira. Yûh’ennayê Nixumdar gelek alîyava mîna Êlyas bû. Metta 11:14; Marqos 9:4; Lûqa 1:17; R’omayî 11:2-5; Aqûb 5:17.

### êpîkûrî

êpîkûrî – şagirtêd fîlosofê Êpîkûros bû. Êpîkûros sala 270 berî bûyîna Îsa mir. Ewî hîn dikir, ku gerekê meremê e’mirê meriva şabûn be, ji êş û tirsê dûr bin (K’arêd Şandîya 17:18).

### fatimok

fatimok – cûr’ekî kevotka ye.

### fêrisî

fêrisî – nav cihûyada k’omeleke dînp’arist bû. Endemêd k’omela fêrisîya qanûna Mûsa qenc zanibûn. Ew dînp’aristêd sert bûn. Wana bawer dikir, ku milyak’et û r’uh’ hene û mirî wê dîsa r’abin. Gelek ji van r’izim û e’deta, yêd ku fêrisîya pêk danîn, nav cihûyada hebûn. Ji van r’izim û e’deta gelek jî ne ji T’ewratê bûn. Ew bi kirêd xwe k’ubar-babax dibûn. Dixwestin çawa merivêd qenc xuya bin, lê gelekêd ji wan bi fikirêd xwe xirab bûn. Gelekêd ji wan dijenîyane Îsa û hev şêwirîn Wî bikujin.

### Firewin

Firewin – navê p’adşêd Misirê bû. Her yek ji wan bi vî navî dihate gotinê. K’arêd Şandîya 7:10, 13, 21; R’omayî 9:17; Îbranî 11:24.

### firtone

firtone – bahoz, bobelîsk.

### fitilokêd ajotinê

fitilokêd ajotinê – zivir’ok.

### gelîyê hey-wayê

gelîyê hey-wayê – cîyê bêbinî. Bi yûnanî ABÛSSOS e. Li gora hînkirineke cihûyaye gelekî kevin, ev cî k’ûrayîya e’rdê bû û cin li wir girtî dihatine xweyîkirinê, h’eta cezakirina wane axirîyê. Lûqa 8:31; E’yantî 9:1-2, 11; 11:7; 17:8; 20:1, 3.

### gemîvan

gemîvan – (k’eştîvan) xebatk’arê gemîyê (k’eştîyê).

### gemîwargeh

gemîwargeh – lîman, bender.

### girav

girav – (ade, cizîr) e’rdekî nava be’rêda.

### Gîdeyon

Gîdeyon – serwêrekî cime’ta Îsraêlê bû. Bawerîya wî gelek bû û dua kir wekî Xwedê r’êberîya wî bikira. Gava çû şer’, eskerêd wî hindik bûn, lê Xwedê alîk’arîya wî kir serk’et. H’akimtî 6:11– 8:27; Îbranî 11:32.

### gorî

gorî – qurban, nedir.

### gorîgeh

gorîgeh – (mezbeh) t’extê ku qurban, gorî, h’edî û xêr dihatine dayînê yan serjêkirinê. Pêşîyê ew pê kevira dihate çêkirinê. Hêna Mûsada qurban t’enê ser gorîgeha Konê Şe’detîyê dihatine serjêkirinê û paşê, gava p’aristgeh hate çêkirinê, t’enê ser gorîgeha p’aristgehê dihate serjêkirinê. P’aristgehêda gorîgeh ji sifir çêkirî bû. T’extekî din jî hebû, ji yê mezin biç’ûktir û zêr’kirî bû. K’ahîn li ser vê sifrê bixûr dişewitandin. Vêr’a digotin gorîgeha bixûrê. Destpêbûn 12:7; 22:9; Lûqa 1:11; Lûqa 11:51. Gorîgeh Gorîgeha bixûrê

### gune, gunek’ar

gune, gunek’ar – t’er’ibandina qirara Xwedê ew gune tê h’esabê (Yûh’enna I 3:4). Gunek’ar ew meriv e, yê ku ji r’îya Xwedê k’etîye û qirarêd Wî xwey nake. Li gora nivîsarêd pîroz h’emû meriv gunek’ar in û ji r’e’ma Xwedê k’etî ne (R’omayî 3:9-18, 23; Yûh’enna I 1:8-10).

### gur’a filankesê kirin

gur’a filankesê kirin – bi ya filankesê kirin, bi gotina filankesê bû, guhdarîya filankesê kirin.

### Habîl

Habîl – Qayîn û Habîl kur’êd Adem bûn. Habîl birê biç’ûk bû û birê wî Qayîn ew kuşt. Ji k’erema xwe bin xebera «Qayîn»-da bixûnin. Destpêbûn 4:2-9, 25; Metta 23:35; Lûqa 11:51; Îbranî 11:4; 12:24.

### Hacer

Hacer – carîya Seraya jina Birahîm bû, dîya Îsmayîl. Lê Îsmayîl ne ew bû, k’îjan ku Xwedê Birahîmr’a soz dabû. Zur’eta Îsmayîl çawa zur’eta Birahîm, çi ku Xwedê soz dabû nestandin. Paşê kur’ê Serayê jêra bû û ew bû kur’ê sozê Xwedê (Galatî 4:21-31).

### halêlûya

halêlûya – Gava cihûya dixwest pesinê Xwedê bidana, dikirin qîr’în: «Halêlûya». Ji zimanê îbranî ye, ku tê fe’mkirinê: «Pesinê Xudan bidin» yan «Şikir ji Xwedê». E’yantî 19:1, 3-4, 6.

### Harûn

Harûn – ji zur’eta Lêwî bû, Lêwî jî yek ji her donzdeh kur’êd Aqûb bû. Harûn birê Mûsayî mezin bû, usa jî k’ahînê pêşin bû. Xwedê got, ku k’ahînêd cime’ta Îsraêlê gerekê ji zur’eta Harûn bêne bijartinê. Harûn û Mûsa cime’ta Îsraêlêr’a Misirêda xulamtî dikirin. Harûn alî Mûsa kir, serwêrtîya cime’ta Îsraêlê kirin û cime’ta Îsraêlê bin nîrê xulamtîyê derxistin. Derk’etin 4:14; 5:1; Jimar 12; 17; 20; Lûqa 1:5; K’arêd Şandîya 7:40; Îbranî 5:4; 7:11; 9:4.

### hebûk

hebûk – malê dinê, dewlemendtî, p’ere.

### herem

herem – dîwanxane, cîyê herî jorin.

### Hermês

Hermês – p’ûtekî yûnana bû. Yûnana digotin, ku ew qasidê p’ûtêd din bû. K’arêd Şandîya 14:12.

### hevîrtir’şk

hevîrtir’şk – (havên) dikine nava hevîr û hevîr hiltê. Fikira vê li cem cihûya bi r’uh’anî xirab dihate fe’mkirinê, awa gotî sûretê (sîmvola) h’eramîyê, xeysetê xirab û e’mirê h’er’imî bû. Îzina cime’ta Îsraêlê t’unebû, wekî hevîrtir’şk bikirana nava nanê h’edîyêd xwe, k’îjan ku Xwedêr’a dihate dayînê (Qanûna K’ahîntîyê 2:4), ne jî dikirine nava Cejina Nanê Şkeva çawa usa jî tê fe’mkirinê, awa gotî «şkeva» (Derk’etin 12:15). K’itêba Pîrozda hevîrtir’şk çawa nîşana qewateke veşartî ye, îlahî bona qewata gune. Çawa hevîrtir’şk nava t’emamîya şkeva hevîrda bela dibe ya xwe dike, usa jî gune dikare nava cime’têda bela be û zîyanê bide cime’tê. Lûqa 12:1-da hevîrtir’şk tê fe’mkirinê çawa dur’ûtî, Metta 16:6 û 12-da hînkirina fêrisîya û sadûqîya mîna hevîrtir’şk bû, ku miqabilî Îsa disekinîn. Marqos 8:15; Korint’î I 5:6-7; Galatî 5:9.

### Hêrodes

Hêrodes – Peymana Nûda çar merî hene ku pê navê «Hêrodes» tên gotinê.

1. Hêrodesê Mezin: Gava Îsa Mesîh hate dinyayê, Hêrodesê Mezin ser Cihûstanê, Celîlê, Îtûryayê û Traxonîdayê p’adşa bû (Metta 2:1-22; Lûqa 1:5). Navê bavê wî Antîpater bû. Hêrodesê Mezin yekî gelekî zulmk’ar bû, wî jineke xwe, sê kur’êd xwe, xwesîya xwe, apekî xwe û gelekêd din (pêştirî zar’okêd Beytleh’mê) kuştin.

2. Hêrodes-Antîpas: Gava Îsa Mesîh û Yûh’ennayê Nixumdar dest bi k’arêd xwe kirin, Hêrodes-Antîpas serwêrê Celîlê bû (Lûqa 3:1). Bavê wî Hêrodesê Mezin bû û navê dîya wî Maltakê bû. Ewî serê Yûh’ennayê Nixumdar da lêxistinê (Metta 14:1-12; Marqos 6:14-29; Lûqa 9:9). Berî xaçkirina Îsa, Îsa birine ber Hêrodes û wî Îsa bêhurmet kir, qerfê xwe Wî kir (Lûqa 23:7-12).

3. Hêrodes-Egrîpa p’adşa: K’arêd Şandîya 12:1-24-da Hêrodes-Egrîpa Petrûs û Aqûb girtin û Aqûbê birê Yûh’enna da kuştinê. Milyak’etê Xudan Hêrodes-Egrîpa kuşt (K’arêd Şandîya 12:21-23). Bavê Hêrodes-Egrîpa Arîstopolo bû, Arîstopolo jî kur’ê Hêrodesê Mezin bû. Navê dîya Hêrodes-Egrîpa Bernikê bû.

4. Kur’ê Hêrodes-Egrîpa, Egrîpayê duda bû. Egrîpayê duda p’adşayê Cihûstanê bû. Pawlos li ber Egrîpa û xûşka wî Bernikê (Bernikêke din) sekinî û Mizgînîya Xwedê dida wan (K’arêd Şandîya 25:13–26:32). Egrîpayê duda Pawlos şande bajarê R’omayê, wekî Qeyser dîwana wî bikira.

### hêşî

hêşî – devê be’rê, k’ewşen.

### hilatin (li yekî hilatin)

hilatin (li yekî hilatin) – dengê xwe lê hildan, hilmeyîbûn.

### hîndar

hîndar – merivek nava p’êşe yan sportekêda xwe her gav hîn dike.

### hîvk’etî

hîvk’etî – (e’diroyî, ya jorin k’etî, hîvgirtî) yê hîvê dik’evin, vediç’ir’ikin.

### hosanna

hosanna – xebereke silavdayînê ye, bi zimanê îbranî, yekî xweyîqedirr’a dihate gotinê mîna p’adşa. Pêşîyê hosanna duak bû bi me’na «Xilaz bike!», paşê ew bû gotineke bi me’na «Şikir wîr’a». Metta 21:9, 15; Marqos 11:9-10; Yûh’enna 12:13.

### h’edî

h’edî – h’edîya, p’êşk’êş, xêr, dîyarî.

### h’elal û h’eram

h’elal û h’eram – 1. bona cihûya ev fe’mîn bi xwarin-vexwarinê, şûştin-veşûştinê û r’abûn-r’ûniştina e’mirê merivava girêdayî bûye. Li gora Qanûna Mûsa cûr’e-cûr’e h’eywan h’eram dihatine h’esabê: Mesele çend cûr’e teyrede, beraz, çend h’eywanêd be’rêda û h’emû me’regîsk usa jî cinyazê mirîya, merivêd k’otî û yêd bi nexweşîyêd ç’erm (Qanûna K’ahîntîyê 11; Qanûna Ducarî 14:3-21). Heger yekî destê xwe bida merivekî k’otî yan cinyazekî bik’eta, ew îdî dih’er’imî, h’eram dibû û ne cayîz bû, wekî ew meriv têk’eta nava cime’tê yan jî cîyêd pîroz. Kin gotî, gava yekî tiştek ji qanûna cihûya der bikira, ew h’eram dihate h’esabê. Cûr’e-cûr’e e’det bona h’elalbûna yekî h’eram hebûn. Mesele, gerekê qurban bida û bi avê bihata şûştinê. Bona çend cûr’eyêd h’elalbûnê gerekê k’ahîn jî li merivê h’elalbûyî binihêr’îya û bigota ku ew îdî h’elal bûye yan na (Qanûna K’ahîntîyê 13). Îsa guh neda e’detêd kal-bava hindava vê pirsêda û çend tişt miqabilî fikirêd qanûnzan û fêrisîya digot (Marqos 7:1-24). Usa jî Îsa destê Xwe da merivêd k’otî (ku h’eram dihatine h’esabê) û ew hin qenc dikirin, hin jî paqij dikirin (Metta 8:1-4). Û qewata Wî ser r’uh’êd h’eram jî hebû, cin ji cinak’etîya (ku h’eram dihatine h’esabê) derdixistin û qenc dikirin (Lûqa 4:30-36).

2. H’elal fire tê fe’mkirinê, çawa kirinêd pîroz, bê qelpî, bê dizî, bê h’ilek’arî, bi k’eda h’elal, usa jî jin-mêr h’elalê hev tên gotinê heger ew hindava hevda h’elal in, ne ç’e’vder in. H’eramî jî çawa ek’sê h’elalîyê ye.

### h’eram

h’eram – ji k’erema xwe bin xebera «h’elal û h’eram»-da bixûnin.

### îbranî

îbranî – navekî kevin e û cime’ta Îsraêlê pê vî navî hate navkirinê. Îbranî usa jî ziman e. Cime’ta Îsraêlê bi zimanê îbranî xeber didan. Peymana Kevin bi vî zimanî nivîsar e. K’itêbeke Peymana Nû jî bi vî navî heye (Ne’ma Îbranîyar’a).

### îlahî

îlahî – hê bona wê yekê, hê zêde.

### înk’ar

înk’ar – yek haş ji tiştekî heye, lê xwe mukur’ nayê ku zane.

### îqrarkirin

îqrarkirin – erêyîkirin, şêkirandin.

### Îsa

Îsa – me’na navê Îsa bi îbranî ev e: «Xudan xilaz dike», yan «xilazkir», yan jî «azabûn» (Metta 1:21).

### îsaf

îsaf – wicdan.

### Îshaq

Îshaq – kur’ê Birahîm û Serayê bû. Me’na navê wî «k’en» e, gava dîya wî Serayê cara pêşin bihîst ku Xwedê wê zar’ bida wê, ew k’enîya, çimkî ew e’mirda mezin bû. Destpêbûn 21:1-8; K’arêd Şandîya 7:8; R’omayî 9:7; Îbranî 11:9 û yêd mayîn.

### Îsraêl

Îsraêl – 1. Navê meriv e. Çaxê Xwedê Aqûbê bavê miletê Îsraêlê bimbarek kir, navê wî kire Îsraêl (Destpêbûn 32:27-28; 35:10). Çend nav zur’eta Îsraêlr’a tê gotinê: «Cime’ta Îsraêl», «Zar’êd Îsraêl» û «îbranî». Cihû jî çawa miletê Îsraêlê têne h’esabê.

2. Navê welat jî tê gotinê: «Îsraêl». Zûva jêr’a digotin: «Kenan» (K’arêd Şandîya 7:11; 13:19). Navekî din jî jêr’a «Welatê Filistînê» dibêjin.

### Îşaya

Îşaya – p’êxemberekî e’yan bû, ku weke 700 salî berî Îsa Mesîh hebû. Ewî derheqa Îsada gelekî p’êxembertî kirîye. K’itêba wî jî heye. Metta 3:3; K’arêd Şandîya 8:30; R’omayî 9:27-29 û yêd mayîn.

### îtoyîn

îtoyîn – r’obet, sosret.

### jîyîna h’eta-h’etayê

jîyîna h’eta-h’etayê – e’mirê h’eta-h’etayê, jîyîna herheyê, h’eyata ebedî.

### kela

kela – h’ebs, zindan, girtîgeh.

### Kenan

Kenan – navê wî welatî ye, k’îjan ku Xwedê li gora sozê Xwe da miletê Îsraêlê, wekî bibe welatê wan. Ev navê «Kenan» hê berî li wir mayîna miletê Îsraêlê hebû. Paşê «Îsraêl» yan jî «Filistîn» hate gotinê. Metta 15:22; K’arêd Şandîya 7:11; 13:19.

### kenanî

kenanî – miletek bû ku li Kenanê diman, zur’eta kur’ê Ham, kur’ê Nuh (Destpêbûn 10:6).

### Konê Şe’detîyê (Konê Civînê)

Konê Şe’detîyê (Konê Civînê) – Gava cime’ta Îsraêlê ji Misirê derk’et, Xwedê serê ç’îyayê Sînayê Mûsar’a got, çawa gerekê Konê Şe’detîyê bê çêkirinê (Derk’etin 25). Gava çêkirin, r’ûmeta Xwedê ew cî t’ijî kir û Xwedê bi r’ûmeta Xwe şe’detî da û da xuyakirinê ku Ew t’evî wan e (Derk’etin 38:21). Konê Şe’detîyê û Konê Civînê (Derk’etin 27:21) yek bûn. Cime’ta Îsraêlê li wir dicivîyan. Silêman jî Orşelîmêda p’aristgeh dewsa wêda çêkir. Konê Şe’detîyêda (û usa jî p’aristgehêda) tiştêd pîroz jî hebûn, mesele: Sindoqa Peymana Xudan (Qanûna Ducarî 10:8), awa gotî Sindoqa Şe’detîyê (Jimar 4:5). Konê Şe’detîyê (Konê Civînê)

### kulî

kulî – hespê gîhê, sîyarê bûkê. Kulî

### Kur’ê Dawid

Kur’ê Dawid – navekî k’ifş e, ku miletê cihû bona Mesîh digotin, çimkî Xwedê soz dabû, ku Mesîh wê ji r’ik’inyata Dawid bê. Metta 1:1, 6, 17, 20; 9:27; 15:22; 21:9; 22:42; Marqos 10:47-48.

### Kur’ê Mêriv (Kur’ê Însan)

Kur’ê Mêriv (Kur’ê Însan) – Çawa ji k’itêba Danîyêl p’êxember (7:13-14 ) tê xuyakirinê, berî hatina Îsa Mesîh miletê Îsraêlê bawer dikir ku Xwedê wê xilazkirekî bona cime’ta Xwe bişîne, wekî wan ji gunêd wan xilaz ke û navê Wî wê «Kur’ê Meriv» be. Peymana Nûda gelek cara Îsa Mesîh Xwexa ev nav li Xwe kir. Ev xwenavkirina Îsa bi r’engekî nixamtî dide xuyakirinê, ku Îsa ew e bona k’îjanî Xwedê gotibû, ku çawa Xilazkir wê bê dinyayê û Ew e, Yê ku Xwedê p’adşatîyêd t’emamîya dinyayê dane destê Wî. Li her çar Încîlada Îsa dibêje, Kur’ê Mêriv Xwexa ye û h’ukumê Wî bona baxşandinê û dîwankirinê heye (Marqos 2:10; Yûh’enna 5:27) û usa jî Xwexa wê jîyîna Xwe bide, wekî yêd din aza bin (Marqos 10:45). Metta 8:20; Lûqa 18:8; Yûh’enna 1:51; K’arêd Şandîya 7:56 û yêd mayîn.

### Kur’ê Xwedê

Kur’ê Xwedê – Peymana Nûda ev nav Îsa Mesîhr’a tê gotinê, lê ew bi me’na fîzîkî (cismanî) nayê fe’mkirinê. Peymana Kevinda, «Kur’ê Xwedê» navekî bona wî P’adşayî ye, yê ku Xwedê bijart, awa gotî bona Mesîh (yê bi r’ûn k’ifşkirî), ku Berdestîyê Xwedêyî Pîroz û Amin e (Îşaya 42:1-8; 49:1-13; 50:4-11; 52:13-53:12; Zebûr 2:6-12). Ew nav «Kur’ê Xwedê» nêzîkîya heleqetîya nava Xwedê û Wîda dida k’ifşê. Awa gotî Îsa Mesîh bi me’na r’uh’anî Kur’ê Xwedê tê navkirinê. Peymana Nûda hatîye nivîsarê, ku Kur’ê Xwedê Xebera Xwedê ye (Peyva Xwedê ye) û Xebera Xwedê jî Xwexa Xwedê ye. Kur’ê Xwedê ji Bav (Xwedê) tê. Ew nûra r’ûmeta Xwedê ye û sûretê Xwedêyê ku xuya nabe. Hê berî e’firandina e’rd û e’zmana Kur’ li cem Bavê bû. Bav û Kur’ yek in, xwestina wan jî yek e, h’ukumê Kur’ mîna h’ukumê Bavê ye û Kur’ Bavê merivava dide aşkerekirinê û Kur’ bi h’emû awayî t’am aşkerebûna Bavê ye. Ji k’erema xwe bin xebera «Bav»-da bixûnin. Metta 1:18-20; Kolosî 1:15-20; Îbranî 1:1-4; Yûh’enna 1:1-5; 3:16; 5:21-23; 10:30; 13:3; 14:9; 16:27-28; Lûqa 10:22; R’omayî 1:4.

### k’ahîn

k’ahîn – ji zur’eta Harûnê birê Mûsa bûn. K’ahîna ew gorîyêd (qurbanêd) ku miletê Îsraêlê danîn serjêdikirin. Ew bona miletê Îsraêlê ber Xwedê disekinîn û dua dikirin, navçêtî dikirin û xwestina Xwedê cime’têr’a didane e’yankirinê. Wana dehekê (ji deha p’areke) hebûkê, heger hasil bûya, yan dayîna berê e’rdê bûya, yan çi k’ar qazinc kirana ji cime’ta Îsraêlê xwer’a distandin. Nav civata giregirêd cihûyada serekêd k’ahîna jî hebûn. Yek ji wan serekêd k’ahîna bona wextekê dihate bijartinê ku bibe Serekk’ahîn, ewî serwêrîya t’emamîya k’ahîna û civata giregira dikir. Serekêd k’ahîna ew bûn jî, yêd ku îdî carekê dora xweda bibûne Serekk’ahîn, usa jî ji yêd e’yane ji malêd wan Serekk’ahîna bûn. Qanûna K’ahîntîyê 6:8–10:20; Metta 26:57; Îbranî 6:20–8:6 û yêd mayîn.

### k’atib

k’atib – nivîsk’arê serwêrêd bajêr (K’arêd Şandîya 19:35).

### k’efen

k’efen – ji qedek (p’îne, p’aç’), mirî têda dip’êç’in.

### k’efîl (standin)

k’efîl (standin) – (girew, k’efalet) p’ere ji ber merivva tê dayînê, wekî bikaribin aza bimînin h’eta r’oja dîwankirinê.

### k’erem

k’erem – Peymana Nûda gelek cara çawa p’êşk’êşek yan dayînek tê fe’mkirinê. K’erem xwestina dilê Xwedê ye, wekî tiştekî qenc, îlahî xilazbûnê bide merivêd ku ne hêjayî p’êşk’êşêd Wî ne. Ew bêheq dide meriva û li hîvîya tiştekî paşdastandinê nîne. Gelek cara K’itêba Pîrozda nivîsk’ara k’erema Xwedê çawa dua-dirozge bona hev xwestine.

### k’ewdayîna guna (k’ewandina guna)

k’ewdayîna guna (k’ewandina guna) – r’esîtkirina guna, baxşandina guna. «K’ew» tê fe’mkirinê çawa şewitandin, r’esîtkirin.

### k’êlek

k’êlek – tenişt.

### k’êmûn

k’êmûn – (k’îmyon, zîre) t’oximê cûr’ekî p’incar’a ye. Cihûya ew çawa derman dixwarin pê qenc dibûn (Metta 23:23).

### k’inîşt

k’inîşt – bi yûnanî «SUNAGOG», cîyê civata xwedênasêd cihûya ye, îlahî r’oja şemîyê, ku nivîsarêd pîroz têda dixûnin, dua dikin û hîn dikin. Her endemekî k’inîştê dikare hîn bike. Dema Îsada k’inîşt h’emû bajarêd cihûyada hebûn. Qurban li wir nedihatine serjêkirinê. Ji k’erema xwe bin xebera «p’aristgehê»-da bixûnin. K’inîşt

### k’irk’ût

k’irk’ût – (k’ewk’urt’) kevirekî nerm û zer e ku bi alaveke r’engê vekirî şewq dişewite û bîna wê jî qewat e (tûj e). Lûqa 17:29; E’yantî 9:17-18 û yêd mayîn.

### K’itêba Pîroz

K’itêba Pîroz – hin Nivîsarêd Peymana Nû t’evî yêd Peymana Kevin hevr’a dibine t’evayîya K’itêba Pîroz, awa gotî «Bîblîya» ku tê welger’andinê «K’itêba ser k’itêbar’a».

### K’itêba Zebûra

K’itêba Zebûra – k’itêbeke Peymana Kevin e. Zebûr xwexa k’ulam û stiranêd şikirdayînê ne bona Xwedê. Usa jî meriva ji k’ûrayîya dilê xwe avîtine ser h’alê xwe, dilovandine û derd-kulêd xwe Xwedêva e’lam kirine. P’ayê-p’ir’ê Dawid p’adşa ev zebûr nivîsîne.

### k’ofî

k’ofî – Hêna berê nava yûnanada k’ofî ji gula yan belga bûn, gilover’ bona serê meriva dihûnandin. Wan meriva k’ofî distand, yêd ku lîstikêd sportêda serdik’etin (alt’ dikirin) yan jî bona eskerêd e’gît bûn ku dijmin bindest dikirin. Korint’î I 9:25; E’yantî 2:10; 3:11; 4:4,[10] û yêd mayîn. K’ofî

### k’otî (k’otîbûn)

k’otî (k’otîbûn) – nexweşîk e, ku ser mêriv birîn dertên, ew birîn k’ûr dibin, ku t’u cara qenc nabin. Li gora Qanûna K’ahîntîyê ji serê 13-a h’eta 14-a zemanê berê her cûr’e nexweşîya ser ç’erm ji k’otîbûnêva girtî h’eta çend cûr’e p’izika, usa jî tiştêd k’efikî h’eram dihatine h’esabê. Cime’tê berî nexweşêd aha didan ji gund û bajara derdixistine der, lê heger nişkêva yek qenc bûya, gerekê xwe nîşanî k’ahîn bikira û h’edî bida, wekî destûr bidanê ku ew bik’eta nava cime’tê.

### k’ozî

k’ozî – 1. xwelîya şewitî.

2. K’ozîkirî jî tê fe’mkirinê çawa «dermalîkirî».

### k’ulfet

k’ulfet – jin, pîrek.

### k’umr’eşîya Xwedê

k’umr’eşîya Xwedê – r’uh’anî tê fe’mkirinê. Peymana Kevinda, gava cime’ta Xwedê dest ji Xwedê k’işand û p’ût h’ebandin, ew usa dihate h’esabê, bême’ne çawa jina yekî ç’e’v bavêje mêrekî din û mêrê wê k’umr’eşîyê bike. Hosêya 2:2-13; Yêremîya 3:6-10, 20; Korint’î I 10:22; Korint’î II 11:2.

### k’urx

k’urx – k’inca zivir ji mûyê bizinê, çawa nîşana şînê ber Xwedê li xwe dikirin (Metta 11:21).

### leck’ar

leck’ar – yê ku t’evî yekî din yan dik’eve lecê yan qoşê.

### Lêwî

Lêwî – 1. Yek ji her donzdeh kur’êd Aqûb bû. Zur’eta Lêwî jî yek ji wan her donzdeh qebîlêd Îsraêlê bû. Mûsa p’êxember û birê wî Harûn, her du jî ji vê qebîlê bûn. Ji nava vê qebîlê Xwedê Harûn zur’etêva bona şixulê Xwedê p’aristgehêda, awa gotî k’ahîntîyêr’a bijart. Yêd mayîn alîk’arîya van k’ahîna dikirin. Derk’etin 6:16-25; 32:26-29; Jimar 1:47-53; Lûqa 10:32; Îbranî 7:5, 9-10; E’yantî 7:7 û yêd mayîn.

2. Lêwîyê kur’ê Halfawo şagirtekî Îsa bû, ku jêr’a Metta jî digotin. Lêwî û k’ahîn

### lêyî

lêyî – tofan.

### lîl

lîl – xîzge, qûm, çemûr’.

### lomekirin

lomekirin – neheqkirin, dîwankirin, sûcdarkirin.

### lûfika be’rê

lûfika be’rê – lîfika (kulavê) be’rê.

### Lût

Lût – birazîyê Birahîm bû. Gava Birahîm çû bona welatê ku Xwedê soz dabû, Lût t’evî wî çû. K’etin wî welatî û Lût çû bajarê Sodomêda ma. Destpêbûn 11:27, 31; 14:1-16; 19:1-38; Lûqa 17:28-32; Petrûs II 2:7.

### mala Aqûb

mala Aqûb – miletê Îsraêl. Aqûb û Îsraêl yek in. Her donzdeh kur’êd Aqûb, awa gotî her donzdeh kur’êd Îsraêl, bûne donzdeh qebîlêd Îsraêlê.

### mana

mana – Gava Cime’ta Îsraêl ji Misirê derk’et, t’evî Mûsa çil salî nava ber’îyêda bû. Ber’î cîkî xikî-xwelî (vikî-vala) bû, li wir her sibeh bona xwarinê Xwedê «mana» ji e’zmana dibarand û dida wan, çimkî xwarina wan t’unebû. Pêştirî r’oja şemîyê (sebtê), her sibeh cime’ta Îsraêlê derdik’et diçû, bona r’ojekê mana t’op dikirin û dikirine nan, dixwarin. Mana tiştekî weke libêd k’işmîşa xuya dibû. Libêd wî gilover’ û sipî bûn û te’ma wî mîna te’ma nanê şkevayî hingivkirî bû (Derk’etin 16; Jimar 11:4-9). Hinek fe’m dikin ku mana gezo ye, lê na. Gezoyê ku dik’eve ser belgêd darêd me’zê û darêd berûyê, eva tiştekî din e, ne mana ye.

### Melk’î-Sadiq

Melk’î-Sadiq – P’adşa û k’ahînê bajarê Şelîmê bû. Carekê dijmina birazîyê Birahîm, Lût mala wîva girtin. Birahîm çû t’ev wan dijmina şer’ kir û serk’et, Lût, mal û milk’ê wîva xilaz kir paşda anî. Gava Birahîm veger’îya, yekî bi navê Melk’î-Sadiq r’astî wî hat, nan û şerav da Birahîm û dua li wî kir. Birahîm yek ji dehe p’arêd h’emû tiştêd ku t’evî xwe ji şêr’ anîn p’êşk’êşî wî kir. Gelek sal pey vê yekêr’a e’detê cime’ta Îsraêlê bû, wekî yek ji dehe p’arêd ber û tiştêd din bidana k’ahîna. Destpêbûn 14:17-20; Îbranî 5:6-10; 6:20; 7:1-17.

### meriv

meriv – mirov, însan.

### Meryem

Meryem – Çend k’ulfet K’itêba Pîrozda hene, navê wan Meryem.

1. Dîya Îsa.

2. Meryema Mejdelanî (Metta 27:56; Marqos 16:9; Lûqa 8:2; Yûh’enna 20:1-2, 11-18).

3. Meryema xûşka Mert’a û Lazar (Lûqa 10:38-42; Yûh’enna 11:1-5; 12:1-7).

4. Meryema dîya Aqûb û Ûsiv. Hinek difikirin ku ev Meryem xût ew Meryema jina Klêpas bû (Metta 27:56; Marqos 15:40; 16:1; Lûqa 24:10).

5. Meryema dîya Yûh’enna-Marqos. Mala wê Orşelîmêda hebû, li wir şagirtêd Îsa dicivîyan (K’arêd Şandîya 12:12).

### Mesîh

Mesîh – xebereke îbranî ye. Me’na wê bi zimanê îbranî ev e: «Yê bi r’ûn k’ifşkirî». Gava yek dibû p’adşa, r’ûn ser serê wîda dikirin. Ev jî dibû nîşana ku filankes bû p’adşa. Xwedê soz dabû, wekî xilazkirekî cime’ta Xwer’a bişîne, ku wan aza ke, p’adşatîya Xwedê bîne nava wan û bibe p’adşayê t’emamîya dinyayê. Lema gava Îsa hat, ew bi navê «Mesîh» hate gotinê, wekî bide k’ifşê ku ew ji Xwedêda bijartî û k’ifşkirî ye. Xebera «r’ûnkirî» bi zimanê yûnanî XRÎSTOS tê gotinê.

### mesîhî

mesîhî – yê ku li pey Îsa Mesîh diçe û Wî bawer dike. K’arêd Şandîya 11:26; 26:28; Petrûs I 4:16.

### milyak’et

milyak’et – Zimanê îbranî û yûnanîda fe’mîna wê «qasid» e, çimkî evana qasidêd Xwedê ne. Evana heyînêd r’uh’anî ne, ku h’izûra Xwedêda dimînin. Nayêne dîtinê h’eta xwexa xwe e’yan nekin. Milyak’et qirara Xwedê e’lam dikin yan jî tînine sêrî. Ewana ji alîyê Xwedêda k’ifşkirî ne, ku meriva xweyî kin û guh bidine wan (K’arêd Şandîya 12:6-11; 27:23; Îbranî 1:14). Carna Xwedê milyak’eta dişîne cem meriva, wekî tiştekî wanr’a bêje. Milyak’etê serwêrê h’emû milyak’eta Mixayîl e (Cihûda 9). Yekî din jî navê wî Cibrayîl e (Lûqa 1:19,[26]).

### mirarî

mirarî – (mûrdar) H’eywanê ku nayê serjêkirinê, xûn têda dimîne, h’işk dibe, ew mirar tê h’esabê.

### Misir

Misir – welatekî nêzîkî Îsraêlê ye. Cime’ta Îsraêlê li wir çarsid salî bû hêsîr û xulam. K’arêd Şandîya 7:34-40; Metta 2:13.

### mizgîndar

mizgîndar – yê ku Mizgînîya P’adşatîya Xwedê dide, Încîlê dide naskirinê (te’rîf dike).

### Mizgînî (Mizgînîya Xwedê)

Mizgînî (Mizgînîya Xwedê) – «Încîl» ji k’oka (r’awa) xebera EUAGGELÎON bi zimanê yûnanî tê. Me’na wê bi kurmancî «mizgînî» ye. Mizgînî jî tê fe’mkirinê çawa xeber yan dengekî xêr ser merivda tê.

### mîrat’

mîrat’ – hebûka bavê, war, wêris.

### Mîrêcin

Mîrêcin – (Cin, Îblîs, Şeyt’an) Bi yûnanî «DÎABOLOS» e, ku tê fe’mkirinê «cin», usa jî xebera «SATANAS» tê xebatê, ku ev xeber e’silê xweda ji zimanê îbranî ye û t’ercime dibe «Yê miqabil, xeybkir, buxdanbêj». Serda jî Peymana Nûda gelek navêd wîye din hene. Mesele: Serwêrê cina (Metta 9:34; 12:24), Belzebûl (Metta 12:24), Cêr’ibandkir (Metta 4:3), Me’r û Zîya (E’yantî 20:2), Yê Xirab (Metta 5:37; 6:13), Bavê derewa (Yûh’enna 8:44) û yêd mayîn. K’itêba Pîroz e’yan dike, ku mîrêcin dijminê Xwedê û meriva ye. Ew ber Xwedê şikîyatê meriva dike. Ew xwe dike dilqê milyak’etê r’onayê (Korint’î II 11:14), meriva dixapîne, ji r’îya Xwedê derdixe û tiştêd mayîn dide h’ebandinê, meriva dike hêsîrê guna. Usa jî K’itêba Pîroz e’yan dike, ku Îsa Mesîh hate dinyayê bi mirin û r’abûna Xwe mîrêcin bindest kir. Axirîya dinê (R’oja Axretê) Îsa wextê hatina Xweye duda wê dîwana mîrêcin û milyak’etêd wî bi agirê h’eta-h’etayê bike (Metta 25:41; E’yantî 20:10).

### Mûsa

Mûsa – serwêrekî cime’ta Îsraêlêyî e’yan bû. Wextê ku cime’ta Îsraêlê hêsîr û xulamêd welatê Misirê bûn, Xwedê ew bijart û cime’ta Îsraêlê bi destê wî xilaz kir. Xwedê pê destê Mûsa Qanûn jî daye cime’ta Îsraêlê (Derk’etin serê 1-ê h’eta serê 20-î û yêd mayîn). Metta 8:4; 17:3-4; Yûh’enna 5:45-46; Îbranî 3:2-5,[16] û yêd mayîn.

### nandirûn

nandirûn – p’aletî, p’aleyî.

### nanê Xwedêr’a dayî

nanê Xwedêr’a dayî – (nanê h’izûrê, nanê pêşberîyê) nanê pîroz hêna Mûsada Konê Şe’detîyêda (Konê Civînêda), usa jî peyr’a p’aristgehêda hebû. Ev nan li ser sifra zêr’în «li pêşberî Xudan» dihate r’êzkirinê. Her r’ojeke şemîyê k’ahîna donzdeh nanê bê hevîrtir’şk dipe’tin, li ser sifra zêr’în dadanîn û yêd ku h’eftîya dinda dewsê danîn, k’ahîna yê pêşîyê cîyê pîrozda dixwarin. Pêştirî k’ahîna îzina t’u kesî t’unebû ev nan bixwarana. Ev nan nîşaneke Peymana Xudan bû, ku ew t’evî cime’ta Îsraêlê bû. Qanûna K’ahîntîyê 24:5-9; Metta 12:4; Marqos 2:26; Lûqa 6:4.

### nard

nard – r’ûnekî bînxweş ku ji şînayîke Hindistanê dihate çêkirinê. Marqos 14:3; Yûh’enna 12:3, 5. Nard

### nazik

nazik – bedew, xweşik.

### necihû (miletêd mayîn)

necihû (miletêd mayîn) – h’emû miletêd dinyayê, ku e’silê xweda ne cihû ne. H’emû miletêd necihû p’ûtp’arist bûn, pêştirî hineka, yêd ku Xwedêyê cihûya, awa gotî Xudan t’enê bawer dikirin. Ji k’erema xwe bin xebera «p’ûtp’arist» û bin xebera «yûnan»-da bixûnin.

### nedir

nedir – (gorî, qurban) Li gora Qanûna Mûsa (Derk’etin 13) însan û h’eywanêd nixurîye nêr, ew nedirêd (gorîyêd) Xwedê bûn. H’eywan dihatine serjêkirinê û ji ber însênva dihatine dayînê. Me’na wê ev e, ku her nixurî p’ara Xwedê bû, pîroz, buhurtî û t’aybetî, awa gotî Xwedêr’a cudekirî bû (Lûqa 2:23).

### nemamî

nemamî – xayîntî, bêbextî.

### nemêr

nemêr – ev ew mêr in, yêd ku ji mêrtîyê k’etî ne. Hinek ji zikmakîyêda usa ne, hinek jî meriva ew usa kirine, mesele: Zemanê berê p’adşêd vê dinê gelek xulamêd bindestê xwe nemêr dikirin, awa gotî dixesandin, ku dest neavîtana k’ulfetêd malê.

### nezîr

nezîr – tê fe’mkirinê «Xwedêr’a dayî», awa gotî yekî ku Xwedêr’a bona xizmetk’arîyê ad-qirar dikir (Jimar 6:1-21). Sê qeydêd h’îmî bona yêd nezîr hebûn:

1. Heger jin bûya yan mêr bûya, gerekê şerav-araq venexwara, ne tirî, ne jî xurekêd ji mêwa tirîyê bixwara.

2. Gerekê meqes yan dûzan p’or’ê sêrî nek’eta h’eta wî wextê adêyî k’ifşkirî xilaz nebûya.

3. Gerekê cinyazê mirîya nek’eta, ne jî nêzîk bûyayê. Wextê adkirinêyî lapî hindik sî r’oj bû, lê meriv jî hebûn bi t’emamîya e’mirê xwe Xwedêr’a ad-qirarkirî bûn, awa gotî nezîr. Peymana Kevinda bona çend merivêd nezîre adkirî nivîsar in, mesele: Samûêl, yê ku dîya wî ew xwexa Xwedêr’a da (P’adşatî I 1:11, 28 ) û Şimşon (H’akimtî 13:2-5 ). Peymana Nûda Yûh’ennayê Nixumdar (Lûqa 1:15; 7:33) nezîrê adkirî bû. Xuya dibe ku Pawlos û çend merivêd mayîn (K’arêd Şandîyada 18:18; 21:23-24,[26]) bona demeke kin çawa nezîr adkirî bûn, wan li gora qeyde-qanûnêd nezîrîyê xilazîya wextê adêyî k’ifşkirî p’or’ê xwe kur’ kirin û h’edî dan (Jimar 6:9, 18).

### Ne’man

Ne’man – serwêrê eskerêd welatê Sûryayê bû, yekî e’yan bû, lê k’otî bû. Gava bona Êlîşa p’êxember bihîst, çû cem wî hîvî jê kir ku wî qenc ke. Êlîşa gotê «Her’e ç’emê Ûrdunê û h’eft cara nuqî binê avê be derê, tê qenc bî». Ne’man gur’a wî kir û Xwedê ew paqij û qenc kir. P’adşatî IV 5:1-27; Lûqa 4:27.

### Ne’meyêd Kelê

Ne’meyêd Kelê – Efesî, Fîlîpî, Kolosî û Filîmon. Ev ne’me wextê Pawlos kelêda bû hatine nivîsarê. Efesî 3:1; 4:1; Fîlîpî 1:7, 13; Kolosî 4:3, 18; Filîmon 1, 10.

### nisil

nisil – nifş.

### nisretî

nisretî – merivêd ji bajarê Nisretê. Ev nav bona Îsa hate gotinê (Metta 2:23; Marqos 14:67) û peyr’a jî bona mesîhîya (K’arêd Şandîya 24:5).

### nivîsar (nivîsarêd pîroz)

nivîsar (nivîsarêd pîroz) – Peymana Kevin û Peymana Nû. Lê gava nivîsk’arêd Peymana Nû k’itêbêd xweda be’sa «nivîsar» yan «nivîsarêd pîroz» dikirin, fikira wan ser wan k’itêbêd nihaye Peymana Kevinda bû, çimkî k’itêbêd Peymana Nû hingê hela hê çawa k’itêbek nehatibûne berevkirinê (Tîmot’êyo II 3:16-da).

### nixumandin

nixumandin – Peymana Nûda nivîsar e, ku Yûh’ennayê Nixumdar gelek meriv li ç’emê Ûrdunêda dinixumandin. Ewî got, ku gerekê ji gunekirinê veger’in û paşê bêne nixumandinê. Bi vî awayî Yûh’ennayê Nixumdar dilê meriva bona hatina Mesîh hazir dikirin. Usa jî şandî û bawermendêd Îsaye pêşin ji qur’na pêşinda, yêd ku dibûne bawermend, pê avê dinixumandin. Ev yek dibû nîşana veger’andin, paqijbûn û baxşandina gunêd wan. Usa jî nixumandina bawermenda vê sur’ê dide fe’mkirinê, ku t’evî Îsa mirin, definbûn û ji mirinê r’abûn. Metta 28:19; K’arêd Şandîya 2:38, 41; 10:47-48; R’omayî 6:3-4; Korint’î I 10:2; 12:13; Galatî 3:27; Kolosî 2:12; Petrûs I 3:21 û yêd mayîn.

### nixumdar

nixumdar – Yûh’ennar’a digotin nixumdar. Gava wî xebera Xwedê bela dikir, t’obedar bi avê dinixumandin. Lûqa 1:5-25; Metta 3:1.

### nixurî

nixurî – K’itêba Pîrozda, kur’ê nixurî li ser h’emû zar’ar’a bû û heqê wî ji heqê h’emûya zêdetir bû. Ji milk’ê bavê dubare p’ara wî dik’et (Qanûna Ducarî 21:15-17, Îşaya 61:7 ), duayê bavêyî herî qenc ewî distand (Destpêbûn 27), usa jî h’ukumê bavê (Destpêbûn 27:29, 37; 37:21-22; P’adşatî IV 2:9 ). Lê kur’ekî din dikaribû heqêd nixurtîya birê xwe jê bistanda (Destpêbûn 25:34; Îbranî 12:16). Anegorî Qanûna Mûsa, her nixurîyê nêrînî ji mêriv yan h’eywên, ew p’ara Xudan bû (Qanûna K’ahîntîyê 27:26, Jimar 3:12-13). Bona vê yekê, p’êşk’êşî Xwedê dikirin (awa gotî Xwedêr’a nedir dikirin) û didane P’aristgehê (dê û bav kur’ê xweyî nixurî paşda dik’ir’în (Jimar 18:15, 3:40-51, Derk’etin 13:1 [2], 12 [13])). Xwedê h’emû milet xuliqandin, lê Îsraêl bijart wekî bibe miletê Wîyî e’zîz, awa gotî t’eybetî, lema jêr’a dibêje «kur’ê nixurî» (Derk’etin 4:22, Yêremîya 31:9 ) usa jî «berê deremeta pêşin» (Yêremîya 2:3 ). Dawid p’adşa û warê wî Mesîh, ew her du jî nixurîyê Xwedê têne gotinê. Qewat û h’ukumê wan t’eybetî bûn (Zebûr 89:27 [28 îbranî]). Peymana Nûda, Mesîhr’a dibêjin «Nixurî» çimkî h’ukum, serwêrtî û k’ursîya Wî ser h’emûyar’a ye (Îbranî 1:6; Kolosî 1:15) û Ew pêşin ji nava mirîya r’abû (Kolosî 1:18; E’yantî 1:5). Kolosî 1:15-da ev yek tê gotinê ku Mesîh Nixurîyê h’emû e’firîna ye, awa gotî, Nixurîyê Xwedêyî li ser h’emû e’firînar’a ye. H’ukumê Mesîh ser h’emû e’firîna heye û Ew Xwexa berî wê yekê hebû (bixûne Kolosî 1:16-17, usa jî Fîlîpî 2:6 û Yûh’enna 17:5). Bawermendêd Îsa Mesîh jî «nixurî» têne gotinê (Îbranî 12:23), çimkî ew merivêd Xwedêye t’aybetî ne, war û milk’ê Wî ne, ku gerekê e’mirê pîroz, buhurtî-jibare bijîn. Çawa ku Mesîh nixurîyê ji nava mirîya ye, ev yek gumanê dide bawermenda ku ew jî t’evî wê r’ûmeta r’abûna ji mirîya bin.

### Nînewa

Nînewa – navê bajar e. Xwedê Ûnis p’êxember şande wir wekî bêje cime’ta wî bajarî ku ewê bajarê wan wêran ke, çimkî gelek xirabî dikirin. Gava wan xeberêd Ûnis bihîstin, bi girî ji gunekirinê veger’îyan. Xwedê baxşande wan. Îro ev bajar dik’eve nava e’rdê Îraqê, k’îderê gelek k’urd dimînin. K’itêba Ûnis; Metta 12:41; Lûqa 11:30, 32.

### Nuh

Nuh – bave’şîr û p’êxember bû. Hêna Nuhda meriva ku gelekî xirabî dikirin, Xwedê got: «Ezê tofana mezin r’akim, wekî her tiştêd dinêda wêran bin». Lê Nuh merivekî bawermend bû û gur’a Xwedêda bû. Çawa ku Xwedê gote wî, usa jî ewî gemîke mezin çêkir. Ew neferêd xweva û h’eywanêd cûr’e-cûr’e ji avê xilaz bûn, lê h’emû însanêd dinê xeniqîn. Destpêbûn 6:9–10:32; Metta 24:37-39; Lûqa 3:36; 17:26-27; Îbranî 11:7; Petrûs I 3:20; Petrûs II 2:5.

### Orşelîm

Orşelîm – îro jêr’a «Qudsa Şerîf» jî tê gotinê. Ew bajarê cihûyayî herî mezin û e’yan bû, çawa îro jî. P’aristgeha cihûya jî li wir bû. Berî 3000 sala Dawid p’adşa Orşelîm ji destê yebûsîya stand. Pêşîyê ew bajarê P’adşatîya t’ifaqîya Îsraêlê bû û paşê bû bajarê p’adşatîya başûrê, awa gotî Cihûda. Hingê Dawid p’adşayê wê bû, h’esabê merivêd wê 2000 bû. Wextê Peymana Nûda h’esabê merivêd wê lapî kêm 80_000 bû. Bona cihûya, Orşelîm bajarê herî pîroz e.

### Petrûs

Petrûs – jêr’a Şimh’ûn û Kîfas jî digotin. Ew yek ji her donzdeh şagirtêd Îsa bû. Ew şandî bû. «Petrûs» bi zimanê yûnanî û «Kîfas» (awa gotî «kêfa») bi zimanê aramî têne fe’mkirinê «qeya» yan «kevir» (Yûh’enna 1:42).

### peyman

peyman – (ahda, ad û qirar) nav du merivada, nav du k’omada, yan jî nav Xwedê û merivada tê girêdanê. Peymanek nava Xwedê û Nuhda hebû (Destpêbûn 9:8-17), nava Xwedê û Birahîmda (Destpêbûn 15), nava Xwedê û Dawidda (P’adşatî II 7; Zebûr 89:1-37). Li serê ç’îyayê Sînayê Xwedê peymanek t’evî cime’ta Îsraêlê girêda. Li gora vê peymanê Xwedê soz da wekî Xwexa Xudanê cime’ta Îsraêlê be û wan xwey ke, lê gerekê Îsraêl jî Qanûna Xwedê biqedîne, ya ku Wî bi destê Mûsa da. Lê Îsraêlê gelek cara peyman, awa gotî Qanûna Mûsa dit’er’iband. K’itêbêd cihûyaye pîrozr’a, yêd ku berî Îsa hebûn, wanar’a dibêjin «Peymana Kevin». Wêda nivîsar e, ku Xwedê wê peymaneke nû t’evî cime’ta Xwe girêde (Yêremîya 31:27-37 ). Xwedê ev peymana nû pê destê Îsa Mesîh bona h’emû mileta girêda, pê xûn û mirina Wî. Marqos 14:24; Lûqa 22:20; R’omayî 3:21-26; Korint’î I 11:25; Îbranî 10:10-22.

### Peymana Kevin

Peymana Kevin – Qirara Kevin. K’itêbêd cihûyaye pîrozr’a, yêd ku berî Îsa hebûn, wanar’a dibêjin «Peymana Kevin», çimkî wanda bona peymana Xwedê t’evî cime’ta Îsraêlê tê gotinê. Ji k’erema xwe bin xebera «peyman»-da bixûnin.

### Peymana Nû

Peymana Nû – Qirara Nû. Wan k’itêbêd pîrozr’a dibêjin Peymana Nû, k’îjanada derheqa Îsa Mesîh û civîna Wîda nivîsar in, çimkî nava wanda derheqa peymana Xwedêye nûda tê gotinê, ya ku t’evî meriva girêda. Eva peymana pê xûna Îsa Mesîh bona baxşandina gunêd h’emû meriva hatîye girêdanê (Marqos 14:24; Korint’î I 11:25; Efesî 5:2; Îbranî 7:26-28). Ji k’erema xwe bin xebera «peyman»-da bixûnin.

### Pîlato

Pîlato – ji Qeyserê R’omayê k’ifşkirî bû, ew welîyê welatêd Cihûstanê, Sameryayê û Îdûmeyayê bû. Maleke wî li Qeyserîyê ber be’rê bû, lê malek jî Orşelîmêda bû. Metta 27:2, 11-26; Lûqa 23:1-25 û yêd mayîn.

### pîroz

pîroz – (miqedes, bimbarek, zîyaret, buhurtî, xalis) Me’na «pîroz» li gora K’itêba Pîroz fikira r’uh’anî ye. Xwedê Xwexa pîroz e û pîrozbûna Wî ser her tiştîr’a ye. Hacet, merî û tiştêd mayîne bona h’ebandinê Xwedêr’a têne başqekirinê, çawa buhurtî-jibarekirî (pîrozkirî). Merivêd pîroz ew in, yêd ku bona xizmetk’arîya Xwedê û jîyîna buhurtî başqekirî ne (Korint’î I 1:2). Vê welger’andinêda dewsa «Pîrozêd Xwedê» «Cime’ta Xwedê» hatîye nivîsarê (Korint’î II 1:1). «Pîrozê Xwedê» û «Yê Pîroz» jî navêd Îsa Mesîh ne (Pîrozê Xwedê: Marqos 1:24; Lûqa 4:34; Yûh’enna 6:69; Yûh’enna I 2:20; E’yantî 3:7; Yê Pîroz: Lûqa 1:35).

### pol

pol – p’erêd sifir in, yêd herî bê qîmet in. Du pol qasî qur’ûşekî ye. Marqos 12:42; Lûqa 12:59; 21:2. Ji k’erema xwe li navnîşa (tablîsa) li k’utasîya ferhengokê binihêr’in.

### pûng

pûng – ne’ne.

### P’adşatîya Xwedê, P’adşatîya E’zmana

P’adşatîya Xwedê, P’adşatîya E’zmana – bona t’evgirêdana Xwedê û cime’ta Wî tê gotinê. Çawa p’adşa cime’ta xwe xwey dike û ser wê p’adşatîyê dike, Xwedê jî usa ye. Her tiştêd ku cime’t h’ewce dibe dide wan û r’êberîya wan dike. Cime’ta Wî ew meriv in, yêd ku bawerîya xwe Wî tînin û gur’a Wî dikin. Gava Îsa Mesîh cara pêşin hate dinê, p’adşatîya Xwedê bi cûr’ekî nû xuya bû, çimkî Îsa r’êke nû merivar’a vekir, wekî t’evî Xwedê t’evgirêdayî bin û bijîn. Bona vê yekê tê gotinê ku P’adşatîya Xwedê îdî destpêbûye. Lê gava Îsa Mesîh dîsa bê, wê hingê p’adşatîya Xwedê t’emam bibe û h’emû însanar’a bi cûr’ekî nû bê e’yankirinê (Metta 6:33, 19:16-30; Marqos 10:15). Me’na P’adşatîya Xwedê û P’adşatîya E’zmana yek e. Metta xebera «E’zman» dewsa «Xwedê» da xebatê, çimkî xuya dibe ku wî Mizgînîya xwe li gora zaravê cihûya nivîsî û ne e’detê cihûya bû ku navê Xwedêyî pîroz gelek cara banîna ser zarê xwe. Lema cihûya gelek cara «E’zman» cîyê ku Xwedê dimîne, dewsa navê «Xwedê» didane xebatê. Derêd ku Metta «P’adşatîya E’zmana» nivîsîn, Marqos û Lûqa «P’adşatîya Xwedê» nivîsîn. Metta 4:17, 5:10; Marqos 1:15; Lûqa 6:20.

### p’aristgeh

p’aristgeh – (e’bûbetxane, îbadetxane, xana Xwedê) avayîyê cihûyayî herî berbiç’e’v û e’yan bû. Silêman p’adşa cara pêşin p’aristgeh bajarê Orşelîmêda çêkir. Ew t’enê li Orşelîmê hebû. Miletê Îsraêlê dua û h’ebandinêd xwe wir dikirin û gorîyêd (qurbanêd) xwe li wir serjêdikirin. P’aristgeh ji çar p’ara bû: H’ewş, Hindur’, Pîrozgeh û Cîyê Herî Pîroz. P’er’deke mezin navbir’î dida Pîrozgehê û Cîyê Herî Pîroz. Salê carekê Serekk’ahîn diçû Cîyê Herî Pîroz. Ewî li wir hin ber gunêd xweva, hin jî li ber gunêd cime’têva gorî serjêdikirin, dua dikir û baxşandina guna ji Xwedê dixwest. Gava Îsa li ser xaç mir, ev p’er’da pîroz nîvîda bû du tîşa (Lûqa 23:45-46). Sala 70-da pey bûyîna Îsa Mesîhr’a, Tîtoyê sereskerê Împêratorîya R’omîyê p’aristgeh wêran kir. Ji hingêva h’eta r’oja îroyîn p’aristgeh careke din nehatîye çêkirinê.

### p’eredang

p’eredang – sindoqa (qut’îya) h’edî-dîyarî û xêra. Xelqê xêr û xêratêd xwe dikirine wir.

### p’eyn

p’eyn – sergînê hûrbûyî, zibil, e’deba h’eywên.

### p’êç’ira

p’êç’ira – r’efik, malç’ira, p’eltika ç’irê.

### p’êşe

p’êşe – sine’t, hostatî.

### p’êşk’êş

p’êşk’êş – dîyarî, h’edîya.

### p’êşk’êşkirin

p’êşk’êşkirin – (dîyarîkirin) ber kesekî xelatek danîn (p’êşk’êş danê). Li gora Qanûna Mûsa zar’ok p’êşk’êşî Xwedê dikirin, wekî Xwedê ew pîroz (berek’et) bikirana.

### p’êxember

p’êxember – (nebî, qasidê Xwedê, qûlê Xwedê, gotinbêjê Xwedê) ew însan bûn. Xwedê wanr’a xeber dida, ku ew gotina Wî bigihînine meriva.

### p’êxembertî

p’êxembertî – K’itêba Pîrozda xebera «p’êxembertî» fire tê fe’mkirinê. Yê ku p’êxembertîyê dike, ew bi r’êberîya R’uh’ê Pîroz gotineke ji Xwedê e’lamî meriva dike. Çawa Pawlos Korint’î I 14:3-da dibêje, yê ku p’êxembertîyê dike, bawerîya meriva ava dike, dil dide ber wan û ber dilê wanda tê. Îdî p’êxembertî ne t’enê bona tiştêd ku hê neqewimî ne.

### p’işkbûn

p’işkbûn – dilê yekî ji xebera yê din dimîne û jê diçe.

### p’işkkirin

p’işkkirin – ji r’ê derxistin. Yek tiştekî dike, ku li yê din xweş nayê û ew ji wî diçe.

### p’îgar

p’îgar – yê ku bi heqtî h’eywên xwey dike.

### p’ûtp’arist

p’ûtp’arist – miletêd necihû ku p’ût dih’ebandin, dihatine h’esabê p’ûtp’arist çawa îro jî dih’ebînin. Mesele, steyrka, te’vê, hîvê, milyak’eta, heyîn û tiştêd t’ebîyetê, usa jî p’ûtêd bi desta çêkirî. P’ût jî usa tê fe’mkirinê «senem». Artemîsa xanim xwedê, p’ûta bajarê Efesê (K’arêd Şandîya 19:24 35)

### qamîş

qamîş – çît, meyî.

### Qanûna Mûsa

Qanûna Mûsa – (Şerîe’ta Mûsa) T’ewrat e. T’ewrat jî pênc k’itêbêd Mûsa ne: Destpêbûn, Derk’etin, Qanûna K’ahîntîyê, Jimar, Qanûna Ducarî (Wek’ilandina Qanûnê). Van pênc k’itêbada qanûn, t’emî, dîrok (t’arîx) û serhatî nivîsar in. Xwedê ev Qanûn ser ç’îyayê Sînayê, nav e’wrada Mûsar’a got. Carna jî h’emû k’itêbêd «Peymana Kevin»-r’a dibêjin Qanûn.

### qanûnzan

qanûnzan – (zaneyê Şerîe’tê, k’atib, nivîsk’ar) Qanûnzan nav cime’ta Îsraêlda ser Qanûna Mûsa dixebitîn, Qanûn qenc zanibûn, bi desta Qanûn zêde dikirin û xelq hîn dikirin. Wan jîyîna xwe bona hînbûn û hînkirina Qanûnê didan û k’itêb dinivîsîn. P’ir’anîya wan ji fêrisîya bûn.

### qar’qar’

qar’qar’ – qir’ik, qaj.

### qav

qav – qehb, forq.

### Qayîn

Qayîn – kur’ê Ademî mezin bû. Gelekî h’evsûdî birê xweyî biç’ûk Habîl dikir, çimkî Xwedê berxê Habîlî qurbanê qebûl kiribû, lê genimê ku Qayîn anîbû qebûl nekiribû, ji dest sitqê wîyî ner’ast. Hingê Qayîn Habîl kuşt. Xwedê got, ku gerekê Qayîn li ser e’rdê firarî be û ji merivayê bê t’exsîrkirinê. Destpêbûn 4:1-24; Îbranî 11:4; Yûh’enna I 3:12; Cihûda 11.

### qebîlêd Îsraêlê

qebîlêd Îsraêlê – (e’şîrêd Îsraêlê, êlêd Îsraêlê) Donzdeh kur’êd Aqûb hebûn, ku wanr’a Îsraêl jî digotin. Her yek ji wan bû qebîleke Îsraêl. Destpêbûn 35:23-26; 49:1-28.

### qedir-hurmet

qedir-hurmet – r’ûmet.

### qerf

qerf – tinaz.

### Qeyser

Qeyser – navekî bona p’adşayê miletêd Împêratorîya R’omayê bû. Miletê R’omayê gelek miletêd din bindest dikirin û Qeyser p’adşê wan h’emûya bû. Her p’adşakî miletê r’omayêr’a digotin: «Qeyser». Lûqa 2:1; 3:1.

### Qorax

Qorax – serwêrê wan bû, yêd ku ber Mûsa û Harûn r’abûn. Xezeba Xwedê hindava Qorax û hevalêd wîda xuya bû, e’rd vebû ew saxe-sax e’rdêda çûn. Jimar 16:1-35; Cihûda 11.

### qulixî

qulixî – xizmetk’arî, şixul, xulamtî.

### qurban

qurban – (gorî, nedir) bînberek ku ji ber yekî dinva tê dayînê yan kuştinê. Cûr’e-cûr’e qurban û h’edîyêd cime’ta Îsraêlê hebûn, mesele, h’edîyêd mîna h’eywanêd berx, canega, usa jî yêd genim û biharet hebûn. H’eywan dihatine serjêkirinê, paşê hinek t’emam pêva dihatine şewitandinê, hinek jî t’enê p’areke wan dihatine şewitandinê. Her h’eywan gerekê bêqusûr û bêlek’e bûya. Ji hêna Mûsada qurban bi destê k’ahîna dihate serjêkirinê (îzina cime’tê t’unebû, ku xweserîxwe serjêkirana.) Ji k’erema xwe bin xebera «gorîgeh»-da bixûnin.

### r’asth’esabbûn û r’astîya Xwedê

r’asth’esabbûn û r’astîya Xwedê – Nivîsarêd pîrozda xebera «r’astîya Xwedê» bi çend cûr’a tê fe’mkirinê. Carna r’astî çawa «heqîya Xwedê» tê fe’mkirinê, ew h’unurekî Wî ye. Lê carna jî «r’astîya Xwedê» kirineke Wî ye, ku çawa Ew mêriv bêsûc dike û r’ast h’esab dike, ne ku t’enê vê yekê, lê mêriv t’evî Xwe dike yek jî. Hingê însan ber ç’e’vê Wî mîna Wî r’ast xuya dibe. Peymana Kevinda jî tê fe’mkirinê, ku merîyê r’ast ew e, yê ku gunêd wî hatine baxşandinê (Zebûr 32; R’omayî 4:4-8). Wekî din jî «r’astîya Xwedê» gelek cara fikira xilazkirinêva girêdayî ye: Xwedê r’ast e, amin e û xweyê sozê Xwe ye û yê ku gazî Wî dike, li gora sozê Xwe wî xilaz dike (Zebûr 51:14; Îşaya 46:12-13 ).

### r’aw

r’aw – r’a, r’ayê darê.

### r’aw-r’izim

r’aw-r’izim – e’det, şîret, hînkirin û qanûnêd pêşîya.

### R’exab

R’exab – jineke ne r’îya xweda bû, lê bawerîya xwe Xwedê anî û alîk’arîya cime’ta Îsraêlê kir. Metta 1:5; Îbranî 11:31; Aqûb 2:25.

### r’ez

r’ez – 1. r’ezê tirîya, baxê tirîya, baxçe.

2. êmîş, fêkî.

### R’êvêka

R’êvêka – jina Îshaqê kur’ê Birahîm bû. Dîya Aqûb û Esaw (R’omayî 9:10-13).

### r’ik’inyata Dawid

r’ik’inyata Dawid – Bereka Dawid, mala Dawid. Dema Peymana Kevinda Dawid p’adşê Îsraêlêyî herî mezin bû. Pey wîr’a kur’ê wî Silêman bû p’adşayê Îsraêlê. Ji mal û zur’eta Dawid gelek p’adşa r’abûn. Îsa ji zur’eta Dawid bû. Metta 1:1, 20; Lûqa 1:27, 69; R’omayî 1:3; Tîmot’êyo II 2:8; E’yantî 5:5; 22:16.

### R’oja Axretê

R’oja Axretê – R’oja Dîwanê, r’oja xilazîya dinyayê. Usa jî carna k’itêbêda vê r’ojêr’a «R’oja Xudan» dibêjin, awa gotî r’oja hatina Îsa. Wê r’ojê mirîyê ji mirinê r’abin û wê dîwana h’emû meriva bi destê Xwedê bibe. Îşaya 13:6, 9; Metta 10:15; 12:36; Lûqa 10:12, 14; Yûh’enna 6:39-40; 6:44; 6:54; 11:24; Petrûs II 2:4, 9; 3:7, 10; Yûh’enna I 4:17; E’yantî 20:11-15 û yêd mayîn.

### R’oja K’ewandinê

R’oja K’ewandinê – bona cime’ta Îsraêlê r’oja here e’zîz û pîroz bû (YOM KIPPÛR bi îbranî). Salê carekê p’aristgehêda Serekk’ahîn dewsa (berdêlîya) gunêd cime’tê û xweva bona paqijbûna p’aristgeh û gorîgehê xûna h’eywana p’êşk’êş dikir û dik’ete Cîyê Herî Pîroz (Derk’etin 30:10; Qanûna K’ahîntîyê 16:1-34; 23:27; Îbranî 9:6-7). Peymana Nûda jî Îsa Mesîh Xwe ji ber însanva kire qurban, gava ser xaç xûna Xwe r’êt, hate kuştinê. Ew k’ete Cîyê E’zmanayî Herî Pîroz, cem Bavê Xwe û xwequrbankirina Wî bona h’eta-h’etayê ye (Îbranî 9; 10:12). H’erçî bawerîya xwe Wî tînin, ew li ber baxşa xûna Îsa dik’evin û ji gunêd xwe xilaz dibin. R’omayî 3:25-26; Îbranî 2:17.

### R’oja Pêncîye h’esab (Pêntêkost)

R’oja Pêncîye h’esab (Pêntêkost) – Bi zimanê yûnanî fe’mîna PENTÊKOSTÊ «pêncî» ye. Xwedê t’emî da cime’ta Îsraêlê, ku r’oja paşine pey destpêbûna Cejina Derbazbûnêr’a h’eft h’eftîya h’esab kin û R’oja Pêncî cejinekê jî bikin. Vê cejinêda çi ku ji deremetêd wan (dexilêd wan) pêşîyê dik’ete ber k’êlendîyê, danîn p’êşk’êşî Xwedê dikirin (Qanûna K’ahîntîyê 23:15-21). R’oja Pêncîr’a Cejina Nandirûnê (Cejina Deremetêd E’rdê) jî tê gotinê, usa jî Cejina H’eftîya. R’oja Cejina Pêncîda R’uh’ê Pîroz cara pêşin çawa p’êşk’êş bawermendar’a hatîye dayînê (K’arêd Şandîya 2:1-41).

### R’oja R’abûnê

R’oja R’abûnê – (R’oja Qîyametê) ew r’oj e ku h’emû merivêd qenc û xirab wê ji mirinê r’abin û li ber Xwedê û Îsa Mesîh caba kirinêd xwe bidin.

### R’oja R’ojîya

R’oja R’ojîya – ji k’erema xwe bin xebera «R’oja K’ewandinê»-da bixûnin.

### r’oja şemîyê

r’oja şemîyê – (r’oja sebtê) bona cime’ta Îsraêlê r’ojeke e’zîz (t’aybetî) û pîroz e (Derk’etin 16:23; 20:8, 11; 31:14-15). Bi îbranî ŞABAT e. Bi kurmancî «sebt» ji şabatê hatîye. Bona cihûya, şabat navê r’oja h’efta ye û ya xilazîya h’eftîyê ye. Înîyê êvarê, gava r’oj diçe ava, şabat destpêdike û h’eta 24 sih’eta dik’işîne. Li gora T’ewratê (Destpêbûn 2:2-3; Derk’etin 20:8-11; 35:2) r’oja şabatêda k’ar û xebat ne cayîz bû bikirana, ev r’oj r’oja r’ih’etîyê û h’ebandinê ye (Destpêbûn 1; Qanûna K’ahîntîyê 23:1-3).

### r’oja t’ivdarekkirinê

r’oja t’ivdarekkirinê – Cihûya r’oja înîyêr’a digotin: «R’oja t’ivdarekkirinê», çimkî wê r’ojêda wan bona r’oja şemîyê hazirîya xwe didîtin. R’oja şemîyê r’oja pîroz bû, îzina wan t’unebû ku bixebitîyana. Bona cihûya înîyê çawa r’o diçû ava, hingê r’oja şemîyê destpêdikir.

### R’oja Xudan

R’oja Xudan – 1. Peymana Kevinda p’ir’anîya cara tê fe’mkirinê, ew wext yan demêd ku Xwedê dîwana cime’ta Xwe dike, mesele: Pê destê ordîyêd miletêd mayîn, yan jî pê nexweşîya (Yoêl 1:15; 2:1, 11; Amos 5:18, 20; Malaxî 4:5 ).

2. Peymana Nûda «R’oja Xudan» r’oja hatina Îsa Mesîhe duda bona dîwana dinyayê ye (T’êsalonîkî I 5:2; T’êsalonîkî II 2:2). Gelek wê bona vê r’ojê hazir nîbin (Metta 24:42-44; Lûqa 12:35-40; Petrûs II serê 3-a). Carna tê gotinê: «R’oja Xudanê me Îsa Mesîh» (Korint’î I 1:8) yan jî «wê R’ojê» (T’êsalonîkî II 1:10).

3. T’enê E’yantî 1:10-da «R’oja Xudan» tê fe’mkirinê «r’oja yekşemê» (le’dê), çimkî Xudan Îsa Mesîh yekşemêda ji mirinê r’abû. Ji hingêva ew r’oj bû r’oja civîna bawermenda (K’arêd Şandîya 20:7; Korint’î I 16:2).

### r’ojî

r’ojî – K’itêba Pîrozda cûr’e-cûr’e h’alêd r’ojîgirtinê hene. H’alekîda nan ne dixwarin (P’adşatî I 12:16-21, Metta 4:2, Lûqa 4:2), h’alekî dinda ne dixwarin ne jî vedixwarin (Derk’etin 34:28; Ezra 10:6; K’arêd Şandîya 23:12, Ûnis 3:5-8), h’alekî dinda jî ne goşt, ne şerav, ne tiştêd xweşe-te’m dixwarin-vedixwarin (Danîyêl 10:2-3 ). Meremê r’ojîyê K’itêba Pîrozda ev bû, ku xweyîr’ojî dua bike, nefsa xwe li ber Xwedê nimiz ke, xwe bişkêne, ne ku bona navê xwe ku ber meriva bê k’ifşê, lê wekî t’enê Xwedêva e’yan be (Metta 6:16-18; Lûqa 2:37; Qanûna Ducarî 9:18; Danîyêl 9:20 ). Qanûna Mûsada t’enê r’ojeke r’ojîyêye e’detî hebû (Qanûna K’ahîntîyê 23:26-32), lê heger welat dik’ete oxirmêd giran, hingê r’ojêd din jî dihatine k’ifşkirinê, wekî r’ojî bigirtana (Yoêl 1:14 ). E’detê fêrisîya hebû, ku her duşemê û pêncşemê r’ojî bigirtana (Lûqa 18:12). Gava Îsa ser dinê bû, şagirtêd Îsa r’ojî negirtin (Marqos 2:18-20).

### R’oma

R’oma – îro p’ayt’extê welatê Îtalyayê ye. Hêna Îsa Mesîhda cime’ta R’omayê gelek welat bindest kiribûn, usa jî Îsraêl. Gelek cime’ta Îsraêlê dijenîyane P’adşayê R’omê (Qeyser) û h’ukumetîya wî.

### R’uh’ê Pîroz

R’uh’ê Pîroz – (R’uh’ê Xwedê, R’uh’ê Miqedes, R’uh’ê Bimbarek, R’uh’ê Buhurtî) R’uh’ê Pîroz R’uh’ê Xwedê ye. Peymana Kevinda R’uh’ê Xwedê çawa qewata Xwedê xuya dibe, k’îjanî ku Xwedê îlahî dida p’êxembera. Bi zimanêd yûnanî û îbranî xebera «ba» û «r’uh’» yek in (Yûh’enna 3:8). Peymana Nûda R’uh’ê Xwedê bi cûr’ekî nû h’emû bawermendêd Îsar’a tê dayînê (K’arêd Şandîya 2:38), usa jî hê gelekî çawa şexsek yan nefseke Xwedê tê fe’mkirinê, awa gotî ew Xwexa Xwedê ye (Metta 28:19). Gava Îsa çû cem Bavê, R’uh’ê Pîroz çawa dersdar, piştovan û p’êşk’êş bawermendar’a şand (Yûh’enna 14:26; 15:26; K’arêd Şandîya 10:45). Ew alîk’arîya meriva dike, meriva berbi t’emamîya r’astîyê dibe (Yûh’enna 16:13; Korint’î I 2:10-13), carna bona tiştêd başqe r’êberîya meriva dike (K’arêd Şandîya 13:2; 16:6-7), li ber Xwedê bona bawermenda lava-navçêtîyê dike (R’omayî 8:26-27) û qewatê dide bawermenda, wekî xebera Xwedê bêjin û Xwedêr’a xulamtîyê bikin (Korint’î I 2:4-5; Tîmot’êyo II 1:7). Meremê p’êşk’êşêd R’uh’ê Pîroz ev e, ku t’emamîya civîna bawermenda bişidîne û ava ke (Korint’î I, serêd 12 h’eta 14).

### r’uh’êd h’eram

r’uh’êd h’eram – r’uh’êd xirab. Cihûya wan r’uh’êd cinar’a digotin «r’uh’êd h’eram», yêd ku meriv pê dik’etin û yêd cinak’etî h’eram dihatine h’esabê. Îzina wan t’unebû, wekî têk’etana nava cime’tê yan jî cîyêd pîroz.

### r’uşetkirin

r’uşetkirin – bertîlkirin. Yek p’era yan tiştekî din dide h’akim yan yekî dinêyî xweyîh’ukum, wekî qanûn bê t’er’ibandinê, ku ya dilê wî bibe.

### r’ûnkirin

r’ûnkirin – (hetwankirin, dohnkirin) 1. Li gor e’detê cihûya, gava yek dibû p’adşa, ew pê bizirê zeyt’ûnê dihate r’ûnkirinê. Ev jî dibû nîşan, ku ev kesa bûye p’adşa. Îdî r’ûnkirîyê Xwedê Ew e, Yê ku Xwedê bijart û k’ifş kir, awa gotî Mesîh e (Lûqa 4:18). Ji k’erema xwe bin xebera «Mesîh»-da bixûnin.

2. Xelqê hingê jî r’ûn, mîna r’ûnê bînxweş çawa nîşana qedir dikirine ser mêvanêd xwe (Lûqa 7:46; Zebûr 23:5), cinyazêd mirîyêd xwe jî r’ûn dikirin (Lûqa 23:56–24:1), çawa derman birînêd nexweşa dixistin (Lûqa 10:34), usa jî bi wî nexweş r’ûn dikirin, çawa sîmvol wekî Xwedê qenc ke (Marqos 6:13; Aqûb 5:14).

### r’ûspî

r’ûspî – bona serwêrêd miletê Îsraêlê dihate gotinê, usa jî bona serwêrêd dînê wan. Peymana Nûda ew jî endemêd civîna giregira bûn. E’yantîyêda bîst çar r’ûspî hene, ku e’zmênda Xwedê dih’ebînin û me’na wan dibe çawa nîşana t’emamîya cime’ta Xwedê.

### sadûqî

sadûqî – ew nava cihûyada partîke (k’omeleke) dîndar (olp’arist) bû. Ev partî biç’ûk lê e’yan bû. P’ir’anîya endemêd wê k’ahîn bûn. Wan bawerîya xwe bi her pênc k’itêbêd Mûsa (awa gotî T’ewrat yan her pênc k’itêbêd pêşine Peymana Kevin) danîn, lê r’uh’, milyak’et û r’abûna mirîya (qîyametî) bawer nedikirin. K’arêd Şandîya 4:1-2; 23:6-10; 23:8.

### samerî

samerî – Çaxê p’adşatîya R’ehobowam (kur’ê Silêman, p’adşayê Cihûstanê) û Yêrobowamda (p’adşayê Îsraêlê), miletê Îsraêlê ji hevdu qetîyan. R’ehobowam t’evî du qebîlêd Îsraêlê bajarê Orşelîmê û Cihûstanêda ma. Yêrobowam t’evî dehe qebîlêd Îsraêlê Samerya xwer’a kire p’ayt’ext. Bi vî cûr’eyî miletê Îsraêlê bû du p’ara û dijminatîya hev kirin. Pey vê yekêr’a jî p’adşayê aşûrîya gelek miletê Îsraêlê dor-berêd Sameryayê cîşih’itî bajarêd medîya û yêd mayîn kirin (P’adşatî IV 17:1-6 ) û miletêd mayîn bi p’ûtêd wanva anîn, dewsa wanda cî-war kirin (P’adşatî IV 18:24-40). Bi vî awayî miletê samerîya t’evî miletêd p’ûtp’arista jît, dan û standin, e’sil û bawerîya xwe h’er’imandin û xwe ji T’ewratê dûr xistin. Samerî ew in, yêd ku ji Sameryayê û dor-berêd wê bûn.

### Samerya

Samerya – hin ne’ya nava Celîlê û Cihûstanêda bû, hin jî navê p’ayt’extê p’adşatîya bakurê (mifriqê) bû, awa gotî Îsraêl. Miletê Sameryayê û cihû gelekî dijenîyane hev, çimkî gelek e’det û bawerîyêd dîn û sîyaseta wan ne mîna hev bûn, usa jî bona cîyê h’ebandinê hevr’a qayl nîbûn (Lûqa 10:25-37).

### Samûêl

Samûêl – p’êxemberekî e’yan bû. Bi destê wî Dawid p’adşa hate k’ifşkirinê. P’adşatî I 1-7; K’arêd Şandîya 3:24; 13:20; Îbranî 11:32.

### serbestî

serbestî – azadî, aza.

### Serekk’ahîn

Serekk’ahîn – mezinê h’emû k’ahîna bû, usa jî serekê civata giregira. Salê carekê li R’oja K’ewandinê ew dik’ete Cîyê P’aristgehêyî Herî Pîroz, wekî p’êşk’êşa xûnê bona gunêd xwe û yêd cime’ta Îsraêlê bide. K’ursîya Serekk’ahîn wextê navbera Peymana Kevin û Peymana Nûda pêşda hat. Salêd 18-36 navê Serekk’ahîn Qeyafa bû.

### serh’ezar

serh’ezar – ji eskerê R’omayê (Îtalyayê) bû, ku serwêrî li h’ezar eskerî dikir.

### sersed

sersed – ji eskerê R’omayê (Îtalyayê) bû, ku serwêrî li sed eskerî dikir.

### serwaxtî

serwaxtî – şe’rezayî.

### sêrbazî

sêrbazî – k’oç’ektî.

### sêwî

sêwî – êt’îm.

### sifet

sifet – sûret, şikil.

### Silêman

Silêman – kur’ê Dawid, p’adşê Îsraêlê bû, nivîsarêd wî jî Peymana Kevinda hene (Gotinêd Silêman 1:1; 10:1 û yêd mayîn). Xwedê gelek serwaxtî da wî, usa jî ew gelekî dewletî bû. P’aristgeh pêşda ewî da çêkirinê. P’adşatî II 12:24-25; P’adşatî III 1:1– 11:43; Metta 1:6-7; 6:29; 12:42; Lûqa 11:31; 12:27; K’arêd Şandîya 7:47.

### silsilet

silsilet – bav, kal, kalê kala û usa diçe jor.

### Sindoqa Peymanê (Sindoqa Şe’detîyê)

Sindoqa Peymanê (Sindoqa Şe’detîyê) – qut’îke pîroz, ji dara darcêwîyê çêkirî û zêr’kirî bû. Ew sindoq û çi ku têda bûn (awa gotî her du selêd kevirîye ku her dehe t’emîyêd Xwedêye mezin ser nivîsar, şivdara Harûn û derdana manayê), evana nîşanêd peymana Xwedêye t’evî miletê Îsraêl bûn. Gava miletê Îsraêlê r’ê diçû, yan diçû şêr’, ev sindoq xwer’a dibirin. Gava cîkî disekinîn, ev sindoq Konê Şe’detîyêda Cîyê Herî Pîrozda dima. (Derk’etin 25:10-21; Îbranî 9:4; E’yantî 11:19).

### sinet

sinet – Li cem cihûya li gora Qanûna Mûsa gerekê her zar’eke kur’în bihata sinetkirinê. Lê hê berî Qanûnê jî ev sinetî ji hêna Birahîmda hebû, ew çawa nîşana peymana Xwedê t’evî Birahîm û zur’eta wî bû (Destpêbûn 17:9-14). Bi vî awayî sinetkirin bû nîşana mêrê cihû û miletê cihûr’a carna dihate gotinê: «Miletê sinetkirî». Gava Mizgînîya Îsa Mesîh pêşîyê hate dayînê û belakirinê, ji nava cihûyêd mesîhî hinek hebûn ku digotin, heger mêr dixwaze bibe mesîhî, gerekê pêşîyê bê sinetkirinê. Eva dibû nîşan ku bûye cihû û li pey qanûna Mûsa diçe, wekî paşê bikaribûya bibûya mesîhî. Lê Pawlosê şandî ev hînkirina cihûya qebûl nekir. Ewî bona vê pirsê ne’me galatîyar’a usa jî hinekêd dinr’a nivîsîn. Ewî digot, ku t’enê tiştek lazim e wekî meriv pê xilaz be, awa gotî bawerîya xwe Îsa Mesîh bîne. Destpêbûn 17:9-14; Derk’etin 4:25; Yûh’enna 7:22; R’omayî 2:28-29; Galatî 5:6; 6:15; Kolosî 2:11.

### sirgûnçûyîna Babîlonê

sirgûnçûyîna Babîlonê – Çaxê Nebûkedneser p’adşê k’ildanîya bû, wî cime’ta Îsraêlê ajot û sirgûnî Babîlonê kir û cime’ta Îsraêlê 70 salî li wê derê ma.

### sirke

sirke – şerava kevin û tirş.

### sixir

sixir – qewatêd dinyayêda ne, ku xudanêd wan k’ifş nakin.

### Sînay (Ç’îyayê Sînayê)

Sînay (Ç’îyayê Sînayê) – ew ç’îya ye, ku wir Xwedê her dehe t’emî dane Mûsa p’êxember. Carna jî sûretî (sîmvolî) û r’uh’anî tê fe’mkirinê (Galatî 4:24).

### Sîyon

Sîyon – ew ç’îya ye, ser k’îjanî p’aristgeh hate çêkirinê. Gava Dawid p’adşa Orşelîm ji destê yebûsîya stand, bajar biç’ûk bû, t’enê ser vî ç’îyayî (girî) bû. Sîyon tê fe’mkirinê carna ew ç’îyayê ku p’aristgeh lê bû, carna t’evayîya bajarê Orşelîmê (Metta 21:5), carna h’emû cime’ta Îsraêlê, carna cime’ta Xwedê yan jî bajarê Xwedêyî dinya nûda (Îbranî 12:22; E’yantî 14:1). «Qîza Sîyonê» tê fe’mkirinê bajarê Orşelîmê, awa gotî binelîyêd Orşelîmê (Yûh’enna 12:15). R’omayî 9:33; 11:26; Petrûs I 2:6.

### Sodom û Gomora

Sodom û Gomora – dema Birahîmda du bajarêd kenanîya bûn, ku nêzîkî Be’ra Mirî bûn. Merivêd her du bajara bi gunek’arîya xwe usa ji Xwedê dûr k’etibûn, ku Xwedê ew bi êgir û k’irk’ûtê şewitandin û qir’a wan anî (Destpêbûn 18:16–19:29).

### spartin (bispêre)

spartin (bispêre) – t’esmîlkirin.

### stoyxî

stoyxî – li pey hînkirina fîlosofê Zeno diçûn. Zeno qasî 265 salî berî bûyîna Îsa Mesîh mir. Hînkirina wî ew bû, wekî meriv jîyîna xwe qebûl bike, pê fikirê jîyîna xwe h’ukum bike, xwe bigire û dîna xwe nede şabûn û êşa (K’arêd Şandîya 17:18).

### şagirt

şagirt – yêd ku hîn dibin (die’limin). Gelek şagirtêd Îsa hebûn. Donzdeh ji nav wan bijartî bûn. Ew şandî bûn. Metta 10:1-4; Lûqa 5:1 û yêd mayîn.

### şandî

şandî – (qasid, r’esûl) bi zimanê yûnanî APOSTOLOS e. Me’na vê xeberê bi Kurmancî «yê şandî» ye. Îsa Mesîh ji nav şagirtêd Xwe donzdeh şandî (r’esûl) bijartin û şandin, wekî Mizgînîya Xwedê bidine miletêd dinyayê (Metta 10:1-4; Marqos 3:13-19; Lûqa 6:12-16). Evana t’evî Îsa diman û Îsa ew hîn dikirin. Pê ç’e’vêd xwe mirina Wî dîtin û paşê jî Ew pey r’abûna Wîr’a dîtin. Îsa Xwe Pawlosva jî e’yan kir û ew çawa şandî k’ifş kir. Barnabas û hinekêd din jî çawa şandî dihatine gotinê, lê ji Îsa dema e’mirê Wîda nehatibûne k’ifşkirinê.

### şih’itî

şih’itî – r’ê derk’etî.

### şikîyatkirin

şikîyatkirin – gilîkirin, sûcdarkirin, gazinkirin.

### Şimh’ûn

Şimh’ûn – jêr’a Petrûs jî digotin. Ew yek ji her donzdeh şagirtêd Îsa bû. Ew şandî bû.

### Şimşon

Şimşon – mêrxas û gelekî qewat bû, Xwedê bi wî gelek bela anîne serê filistînîyêd ku dijminatîya Îsraêlê dikirin. H’akimtî 13:2– 16:31; Îbranî 11:32.

### şiver’ê

şiver’ê – r’êç’ik, r’îya p’êga merivekî yan r’îya teng.

### şîrk

şîrk – K’incêd r’engê şîrk yêd herî biha bûn û r’engê şîrk nexşekî p’adşatîyê bû.

### tengasî

tengasî – tengayî.

### tîş

tîş – p’arç’e, p’ar. Mesele: K’inca min bû du p’arç’a (tîşa).

### t’agêr

t’agêr – firqîyê dike nava meriva û pişta yekî digire.

### t’erbetdar

t’erbetdar – yê ku tiştêd qence maqûlî zar’otîyêda girtî hîn dike.

### T’ewrat

T’ewrat – Qanûna Mûsa ye, awa gotî her pênc k’itêbêd pêşine Peymana Kevin in.

### t’exsîrkirin

t’exsîrkirin – r’edkirin.

### t’ifaq (t’ifaqbûn, t’ifaqî)

t’ifaq (t’ifaqbûn, t’ifaqî) – yekbûn, yektî.

### t’irê, (ji) kesî t’irê

t’irê, (ji) kesî t’irê – ji kesî we ye.

### t’obekirin

t’obekirin – ji gunekirinê veger’in, veger’in berbi Xwedê. Ji k’erema xwe bin xebera «ji gunekirinê veger’in»-da bixûnin.

### t’oximr’eş

t’oximr’eş – t’ovr’eş.

### t’ucaretî

t’ucaretî – k’ir’în-firotan, alvêrî.

### ûd

ûd – şînayîk e, ku ji ava wê r’ûnekî bînxweş tê çêkirinê. Cihûya ûd dikirine ser k’efenê mirîya, wekî definkirinêr’a hazir bin (Yûh’enna 19:39).

### Ûnis

Ûnis – p’êxember bû, k’itêba wî jî heye. Xwedê ew şande bajarê Nînewayê, lê Ûnis nexwest gur’a Xwedê bikira. Pê gemîyê çû cîkî din, lê Xwedê firtoneke mezin şand. Cime’ta ser gemîyê Ûnis avîte be’rê, wekî ji hêrsa Xwedê xilaz bin. Me’sîyê mezin (h’ût) Ûnis h’ûfî xwe kir û Ûnis zikê me’sîda sê r’oj û sê şeva ma, dua kir, h’eta ku me’sî ew ji devê xwe avîte devê be’rê. Peyr’a Ûnis gur’a Xwedê kir û çû Nînewayê, wekî xebera Xwedê bêje wan. K’itêba Ûnis; Metta 12:39-41; 16:4; Lûqa 11:29-32.

### Ûsiv

Ûsiv – Çend merî K’itêba Pîrozda hene, navê wan Ûsiv:

1. Yek ji her donzdeh kur’êd Aqûb (Îsraêl) e. Birêd wî h’evsûdî li wî dikirin, çimkî bavê wan gelekî ew h’iz dikir. Birêd wî ew çawa xulam firotin, lê paşê ew bû serwêrê welatê Misirê. Birêd wî ew dîsa dîtin gava hatine Misirê ku nan bik’ir’in, çimkî welatê wanda xelayî bû. Destpêbûn 30:22-24; 37:5–50:26; Yêşû 24:32; Zebûr 105:17-22; K’arêd Şandîya 7:9-14, 18; Yûh’enna 4:5; Îbranî 11:21-22; E’yantî 7:8.

2. Ûsivê mêrê Meryema dîya Îsa. Metta 1:16, 18-20, 24; 2:13, 19.

3. Navê birakî Îsa jî Ûsiv bû. Metta 13:55; Marqos 6:3 (Yûsês).

4. Ûsivê birê Aqûbê şandî (ne birê Yûh’enna). Metta 27:56; Marqos 15:40,[47] (Yûsês).

5. Ûsivê ji Arîmetyayê, merivekî dewletî, endemê civîna giregirêd cihûya. Ew merivekî qenc bû û pey Îsa diçû. Metta 27:57-60; Marqos 15:42-46; Lûqa 23:50-53; Yûh’enna 19:38-42.

6. Ûsivê Barsabo, yek ji yêd ku hê pêşda pey Îsa diçûn. K’arêd Şandîya 1:23.

7. Ûsiv, navê wî kirin Barnabas. K’arêd Şandîya 4:36.

### veger’andin (ji gunekirinê veger’îyan)

veger’andin (ji gunekirinê veger’îyan) – (t’obekirin) ew e, ku yek ji gunekirinê vediger’e, xirabî û gunêd xwe nas dike, fe’m dike ku ew xirab e, p’oşman dibe û bi dil û can ji gunekirinê vediger’e berbi Xwedê, wekî Xwedê bibaxşînê. Hezekîyêl 14:6; Zekerîya 1:6; Marqos 1:15; K’arêd Şandîya 3:19.

### wek’îlxerc

wek’îlxerc – malkir, k’edkir.

### welatp’arist

welatp’arist – navê partîkê ku bona welatê xwe şer’ dikin. Wextê Peymana Nûda çend k’omêd cihûya hebûn, dixwestin ji bindestîya r’omayê derk’etana.

### welî

welî – (walî) serwêrê qezake welêt.

### wesîyet

wesîyet – k’axaza şe’detîyê, ku yek berî mirinê têda bona mal-milk’êd xwe dinivîse, ku pey mirina wîr’a ew bigihîje k’ê.

### xaç

xaç – E’detê serwêrêd bajarê R’omê hebû, merivêd xirab (qaçax, mêrkuj û yêd mayîn) ser xaç dardadikirin, bona cezakirinê. Li ser xaç meriv dimirin. Xaç ji du qut dara çêdikirin. Gelek cara gerekê qaçax xwexa xaçê xwe bida ser milê xwe bibira cîyê xaçkirinê. Li wir eskera pê mixa yan pê werisa qaçax xaçva mix dikirin yan girêdidan. Paşê xaç r’ast dikirin û qaçax wir dardakirî dima h’eta dimir. Gelek cefa didît h’eta mirinê û e’ybeke gelekî giran bû ku ser xaç bihatana kuştinê. Îsa got, ku k’ê dixwaze bibe şagirtê Min gerekê xaçê xwe hilde û li pey Min bê. Me’na wê ev e, ku yêd li pey Îsa diçin gerekê hazir bin bona Wî h’eta mirinê jî cefê bik’işînin. Metta 10:38; 16:24; Marqos 8:34; Lûqa 9:23; 14:27.

### xalifî

xalifî – şaşbûyî, xapîyayî, jir’êderk’etî.

### Xana Xwedê

Xana Xwedê – Ew cîyê ku Xwedê bona Xwe dibijêre, Xana Xwedê dihate gotinê. Hêna Mûsada konek (Konê Şe’detîyê) hebû û peyr’a dewsa wî konî li Orşelîmê p’aristgeh hate çêkirinê û ew bû Xana Xwedê. Ew cîyê h’ebandina cime’ta Îsraêlê bû (Marqos 2:26).

### xercgir

xercgir – (bacgir, vergîstan) yê ku p’era ji cime’tê dewletêr’a distîne. Wextê Îsa Mesîhda ev xercgir bona R’omayê dixebitîn. Ew xwexa cihû bûn, lê alî R’omayê dikirin, wekî miletê cihû p’ere bona eskerêd R’omayê bida. R’omayî zulmk’ar bûn û cihû bindest kiribûn, ji wê yekê cihû gelekî dijenîyane xercgira. Xercgir jî gelek cara pê derewa û xapandinê p’ere zêde distandin, wekî wanr’a jî p’ere bima. Ew jî gunek’arêd mezin dihatine h’esabê.

### xerdal

xerdal – p’incar’ek e, ku t’oximê wê ze’f hûr e, lê gava şîn dibe, gelekî mezin dibe. Metta 13:31-32; 17:20; Marqos 4:31-32; Lûqa 13:19; 17:6. Xerdal

### xeyal

xeyal – heyînêd r’uh’anîye ku bi desta nayêne girtinê.

### xêrnexwaz

xêrnexwaz – yê ku k’îna yekî digire û xêra wî naxwaze.

### xêrûb

xêrûb – r’uh’berêd xweyîbask in, ev cûr’ekî milyak’etêd Xwedê ne û h’eykelêd wan ser qalp’axê Sindoqa Peymanê bi baskava çêkirî mîna milyak’eta bûn, ku r’ûmet û dîndara (h’izûrîya) Xwedê berç’e’v dikirin (Îbranî 9:5).

### xilazbûn (xilazkirin)

xilazbûn (xilazkirin) – azabûn (azakirin), r’izgarbûn (r’izgarkirin). Ji k’erema xwe bin xebera «xilazkir»-da bixûnin.

### xilazkir

xilazkir – yê ku yekî din ji tiştekî xirab xilaz dike. K’itêba Pîrozda xeberêd «xilazkir, xilazkirin, xilazbûn, xilazî» pêşîyê tê fe’mkirinê çawa xweykirin, xilazkirin ji xirabîyê û ji bela, yan jî qenckirina ji nexweşîya. Mesele, Peymana Kevinda Xwedê cime’ta Xweye Îsraêl ji Misirê, usa jî ji Babîlonê xilaz kirîye. Peymana Nûda Xwedê pê kirina Îsa Mesîh r’ê bona meriva vekir, wekî ji guna û xirabîyê xilaz bin. Bi vî awayî hin Xwedê, hin jî Îsa «Xilazkir» h’esab dibin (bona Xwedê: Qanûna Ducarî 32:15; Zebûr 27:9; Lûqa 1:47; Tîto 1:3; bona Îsa: Lûqa 1:69; Efesî 5:23; Tîto 1:4; Yûh’enna I 4:14).

### xirnûf

xirnûf – xurekê beraza ji berê darê, p’alûd.

### Xudan

Xudan – (Xweyî, R’eb) K’itêba Pîrozda me’na Xudan «xweyî» ye. Xudan navekî Xwedê ye û navek ji navêd Îsa Mesîh e. «R’eb» ji zimanê e’rebî ye û ew jî tê fe’mkirinê «xweyî».

### yançîye

yançîye – guva, gelo, ku, awa gotî.

### Yêfta

Yêfta – eskerekî e’yan bû. Ew ji serwêrêd cime’ta Îsraêlê bû. H’akimtî 11:1– 12:7; Îbranî 11:32.

### Yêremîya

Yêremîya – p’êxemberekî e’yan bû, ew weke 500 salî berî bûyîna Îsa Mesîh hebû. Wextek hebû, ji cime’ta Îsraêlê geleka gur’a Xwedê nedikirin. Yêremîya wanr’a digot, ku ji gunekirinê veger’in. Gelek tişt jî ewî bona Îsa Mesîh û miletêd necihû p’êxembertî kir. K’itêba wî jî heye, «Yêremîya». Metta 2:17; 16:14; 27:9.

### Yêşa

Yêşa – bavê Dawid p’adşa bû. Îsa Mesîh ji r’ik’inyata wî hate dinê. Peymana Kevinda Îşaya p’êxember nivîsî ku Mesîhê ji zur’eta Yêşa û Dawid bibe. R’ût’ 4:18-22 (17-21); P’adşatî I 16:1-22; 17:12-14, 17; Metta 1:5-6; Lûqa 3:32; K’arêd Şandîya 13:22; R’omayî 15:12.

### Yêşûyê Nûn

Yêşûyê Nûn – p’êxember bû, usa jî pey mirina Mûsar’a serwêrekî cime’ta Îsraêlê bû. Ewî r’êberîya cime’ta Îsraêlê kir, h’eta welatê Kenanê, k’îjan ku Xwedê bi sozdayîna Xwe da wan. Wana t’evî miletê ku li wir diman şer’ dikirin û serk’etin. Peyr’a Yêşû ew welat p’arevekir û her qebîleke Îsraêlêr’a (pêştirî qebîla Lêwî ku k’ahîn bûn) p’arek da. Ew serwêrekî k’ifş bû û dixwest ku cime’t bi dilekî pey Xwedê biçûya. Li ser kirinêd wî k’itêb jî heye. Derk’etin 17:8-13; Jimar 13:1-17; Yêşû 1-24; K’arêd Şandîya 7:45; Îbranî 4:8.

### Yûh’enna

Yûh’enna – Bi navê Yûh’enna çend merî Peymana Nûda hene, lê yêd here e’yan ev in:

1. Yûh’ennayê Zebedî yek ji her donzdeh şagirtêd Îsa bû. Ew şandî bû. Ewî «Mizgînîya Yûh’enna» û sê ne’me nivîsîne û li gora fikira geleka k’itêba «E’yantî» jî wî nivîsîye.

2. Yûh’ennayê Nixumdar, ew p’êxember û gotinbêjê xebera Xwedê bû (Lûqa 1:13-17; 7:26). T’obedar avêda dinixumandin û cime’ta Îsraêlê bona Mesîh hazir dikirin (Lûqa 3:3-20; 7:27).

### yûnan

yûnan – 1. miletê welatê Yûnanistanê.

2. Dema Îsa Mesîhda, cihûya h’emû miletêd mayînr’a «yûnan» digotin, wekî bidana k’ifşê, ku h’ebandin û kûltûra wan yêd yûnana bûn, ne ku yêd cihûya (Marqos 7:26; K’arêd Şandîya 17:4), lê hineke ji wan bawerîya xwe bi Xwedêyê Îsraêlê anîn (K’arêd Şandîya 17:4; belkî Yûh’enna 12:20-da jî usa ye). Vê welger’andinêda çend cî hene k’îderê xebera «necihû» dewsa «yûnan» hatîye xebitandinê (K’arêd Şandîya 14:1; 20:21; R’omayî 1:16; 2:9-10; 3:9; 10:12; Korint’î I 1:24; 10:32; 12:13 Galatî 3:28; Kolosî 3:11 û yêd mayîn).

3. Çend cîya xebera «yûnan» be’sa wan cihûya dike, yêd ku ji welatê Îsraêlê der mezin bibûn û zimanê wan yûnanî bû, yan jî Îsraêlêda mezin bibûn lê zimanê yûnanî xeber didan, ne ku îbranî (K’arêd Şandîya 6:1, 9:29 û 11:20 (van r’êzada bi vî awayî hatîye bik’aranînê: «cihûyêd ku yûnanî xeber didan»); belkî Yûh’enna 7:35).

### Yûnanistan

Yûnanistan – welat e, At’îna bajarê wêyî serekeyî mezin e, çawa hingê usa jî îro. Korint’ jî bajarê Yûnanistanêda ye, çawa hingê usa jî îro. P’ir’anîya bajarêd Yûnanistanêye e’yan hingê dik’etine nava qeza Axayayêye R’omayê. Miletê Yûnanistanêyî kevin gelek xwendî bûn û bona serwaxtîya wan miletêd din qedirê wan digirtin. Zimanê wan ji alîyê h’emû xwendevanava dihate xeberdanê, ne t’enê li Yûnanistanêda, lê li welatêd der jî. Li k’îderê ku eskerêd yûnana diçûnê, kûltûra xwe li wir bela dikirin. K’itêbêd Peymana Nû pêşîyê bi zimanê yûnanî hatine nivîsarê.

### zanebêj

zanebêj – zimênda serxwe.

### zar

zar – dev.

### zendegirtî man

zendegirtî man – e’cêbmayî man, met’elmayî man.

### zewal

zewal – neheqî, nexweşî, zîyan.

### Zews

Zews – p’ûtê yûnanayî herî mezin e. «Yûpîter» jî jêr’a dihate gotinê. P’ûtekî din jî hebû, ku navê wî Hermês bû, ew çawa qasidê Zews h’esab dikirin. K’arêd Şandîya 14:12-13.

### zimir

zimir – r’ûnekî bînxweş e, ji dara tê standinê û qîmetê wî biha bû. Hingê zimir bona êşê didane nexweşa (Marqos 15:23), usa jî li ser cinyazê mirîyada dikirin, wekî bona definkirinê hazir kin (Yûh’enna 19:39). Zimir

### zîv

zîv – bi yûnanî jêr’a digotin DRAXME yan DÎNARÎON, ku zîvekî biç’ûk bû. Evana welatêd Împêratorîya R’omayêda dihatin xebatê. Ew weke r’ojxebateke p’alekî bû. Lûqa 15:8-9.

### zîya

zîya – (ejdeher) h’eywanek e, ku carna ç’îr’okada jî tê gotinê, gelekî qewat e, çawa me’rekî gelekî mezin xuya dibe. Jêr’a «me’r» jî dibêjin. E’yantîyêda zîya çawa nîşana mîrêcin, serwêrê r’uh’êd xirab e. E’yantî 12:3–13:4; 16:13; 20:2.

### zox

zox – (dareke gûrizê) dareke biç’ûk e, çawa lûfik bona e’detê dîn dihate bik’aranînê. K’ahîna xûna qurbanêda dikirin û dir’eşandine ser meriva, wekî ew meriv li ber Xwedê pîroz bin. Derk’etin 12:22; Qanûna K’ahîntîyê 14:4; Jimar 19:6, 18; Yûh’enna 19:29; Îbranî 9:19. Zoxa hûsopê

## XEBERÊD K’ILÎT

### XEBERÊD K’ILÎT

XEBERÊD K’ILÎT


B

C

D

E

G

H

Î

J

K

M

N

P

Q

R

S

Ş

T

X

Z


NAV-NÎŞANÊD XEBERÊD K’ILÎTE SEREKE

### Bawerî

Bawerî


bona xilazbûnê

Yûh’enna 1:12; 3:15-18; 3:36; 6:47; 14:6; 20:31; K’arêd Şandîya 4:12; 16:30-31; R’omayî 3:20-22; 10:9-10; Galatî 2:16; Efesî 2:8-9.


bona jîyîna mesîhîyê

Marqos 11:22-25; Lûqa 17:5-6; Yûh’enna 14:1; R’omayî 5:1-2; 14:22-23; Korint’î I 13:13; Korint’î II 5:6-7; Galatî 5:6; Îbranî 11; Aqûb 1:2-8; 2:14-26; Petrûs I 1:3-9.

### Baxşandin

Baxşandin


Xwedê gunêd me dibaxşîne

Metta 26:28; Marqos 11:25-26; K’arêd Şandîya 5:31; 10:43; 26:18; Efesî 1:7; Kolosî 1:13-14; 2:13-14; Îbranî 10:17-18; Yûh’enna I 1:8–2:2.


Gerekê em jî gunêd yêd din bibaxşînin

Metta 6:12-15; 18:21-35; Marqos 11:25; Lûqa 6:37; 17:3-4; Korint’î II 2:5-11; Efesî 4:31-32; Kolosî 3:13.

### Cefadîtin

Cefadîtin

R’omayî 8:18-25; 8:28; Korint’î II 1:4; 4:16-18; Aqûb 1:2-4; Petrûs I 1:6-9; 2:19-21; 5:8-10.

### Ce’nime (Doje)

Ce’nime (Doje)

Metta 10:28; 13:41-42; 13:47-50; 25:41-46; Lûqa 16:23-26; T’êsalonîkî II 1:9; E’yantî 20:10-15; 21:8.

### Civîna Îsa Mesîh

Civîna Îsa Mesîh

Metta 16:13-20; K’arêd Şandîya 2:41-42; R’omayî 12:4-8; Korint’î I 12:12-30; Efesî 1:22-23; 2:19-22; 4:1-16; Kolosî 1:18; Îbranî 10:24-25; Petrûs I 2:4-10; E’yantî 19:5-10.

### Dua

Dua


Hînkirin bona dua

Metta 6:5-13; 7:7-11; 18:19-20; Marqos 11:24-25; Lûqa 11:1-13; 18:1-8; 21:36; Yûh’enna 14:13-14; 15:7; 16:23-26; R’omayî 8:26-27; 12:12; Efesî 2:18; 6:18; Fîlîpî 4:6-7; Kolosî 4:2; T’êsalonîkî I 5:17; Tîmot’êyo I 2:1-4; 2:8; 4:4-5; Îbranî 4:16; 10:19-22; Aqûb 1:5-8; 4:2-3; 5:13-18; Petrûs I 4:7; Yûh’enna I 3:21-22; 5:14-15.


Meselêd duakirinê

Metta 11:25-26; 14:23; 19:13-15; Marqos 1:35; Lûqa 5:16; 6:12; 22:32; 22:39-46; Yûh’enna 11:41-42; 17:1-26; K’arêd Şandîya 4:24-31; 16:25; 20:36; 21:5; R’omayî 1:9-10; 10:1-2; 15:30-33; Korint’î II 12:7-10; Efesî 1:15-20; 3:14-21; 6:19-20; Fîlîpî 1:3-5; 1:9-11; Kolosî 1:9-12; 4:3-4; T’êsalonîkî I 3:9-13; T’êsalonîkî II 1:11-12; 3:1-5; Îbranî 5:7; 7:25.


Xemkirina Xwedê

Metta 6:25-34; 10:29-31; K’arêd Şandîya 14:15-17; R’omayî 8:28; 11:36; Kolosî 1:17; Îbranî 1:3; Aqûb 4:13-16.

### E’firandina dinyayê

E’firandina dinyayê

Metta 19:4; Yûh’enna 1:3; K’arêd Şandîya 14:15; 17:24-26; Korint’î I 8:6; Kolosî 1:15-16; Îbranî 1:2; 11:3; E’yantî 4:11.

### E’zman

E’zman

Lûqa 12:32-34; Yûh’enna 14:1-3; Korint’î II 5:1-8; Fîlîpî 1:23; Kolosî 3:1; Petrûs I 1:4-5; E’yantî 4:1-11; 21:1-4; 21:22–22:5; 22:14-15.

### Gune

Gune


Gune çi ye?

R’omayî 1:18-32; 8:5-8; Galatî 5:19-21; Efesî 2:1-3; 5:3-5; Kolosî 3:5-10; Aqûb 4:17; Petrûs I 4:3; Yûh’enna I 3:4-5.


H’emû meriva gune kirîye

Yûh’enna 8:7-9; R’omayî 3:9-20; 3:23; 5:12; Galatî 3:22; Yûh’enna I 1:8-10.


H’ewce ye ku meriv ji cezayê guna xilaz bin

Metta 10:28; 13:41-42; Yûh’enna 3:18-20; 3:36; K’arêd Şandîya 17:30-31; R’omayî 1:18-19; 6:23; Galatî 6:7-8; Kolosî 3:5-6; T’êsalonîkî II 1:7-9; Îbranî 9:27; 10:26-31; Petrûs I 1:17; 4:3-5; Cihûda 7; E’yantî 20:11-15.

### Gur’a Xwedê bikin

Gur’a Xwedê bikin

Yûh’enna 14:15, 21, 23-24; 15:10-17; R’omayî 13:8-10; Petrûs I 1:14-16; Yûh’enna I 2:3-8; 3:22-24; Yûh’enna II 5-6.

### H’izkirin

H’izkirin


Xwedê me h’iz dike

Yûh’enna 3:16; R’omayî 5:8; Efesî 2:4-5; Yûh’enna I 4:9-10.


Gerekê em Xwedê h’iz bikin

Metta 22:37-38; Marqos 12:28-30; Yûh’enna 14:21; Petrûs I 1:8; Yûh’enna I 5:3.


Gerekê em hevdu h’iz bikin

Metta 5:43-48; 22:39; Yûh’enna 13:34-35; 15:12-17; R’omayî 12:9-10; 13:8-10; Korint’î I 13:1-13; 16:14; Galatî 5:13-14; T’êsalonîkî I 4:9-10; Petrûs I 4:8; Yûh’enna I 2:9-11; 3:11-18; 4:7-21.

### H’ukumetêd merivayêye vê dinyayê

H’ukumetêd merivayêye vê dinyayê

Metta 22:15-22; K’arêd Şandîya 5:27-29; R’omayî 13:1-7; Tîmot’êyo I 2:1-4; Tîto 3:1; Petrûs I 2:13-17.

### Îsa Mesîh

Îsa Mesîh


Îsa Mesîh Kur’ê Xwedê ye

Metta 11:27-30; 16:13-17; Lûqa 1:35; Yûh’enna 1:1-18; 5:19-29; 6:35-40; 8:58; 11:25-27; 14:5-11; 17:1-5; 20:26-31; K’arêd Şandîya 3:13-16; 4:10-12; R’omayî 1:3-4; Korint’î I 1:9; Korint’î II 4:4-6; 5:21; Galatî 4:4-5; Fîlîpî 2:5-11; Kolosî 1:15-20; 2:9-10; Îbranî 1:1-14; 7:26-28; Yûh’enna I 2:1-2; 5:20; E’yantî 1:12-18; 19:11-16.


Kur’ê Xwedê çawa meriv hate dinê

Yûh’enna 1:14; Lûqa 1:26-38; Metta 1:18-25; Lûqa 2:1-20; Metta 2:1-23; Galatî 4:4-5; Fîlîpî 2:6-7; Îbranî 2:14-18.


Îsa meriv hîn dikirin û yêd nexweş qenc dikirin

Metta 4:23-25; 7:28-29; 9:35-36; 11:1-6; Lûqa 4:14-44; Yûh’enna 20:30-31; K’arêd Şandîya 10:36-38.


Îsa gelek k’eremet dikirin

Ji k’erema xwe li Navnîşa K’eremetêd Îsa Mesîh binihêr’in.


Serwêra Îsa girtin û cezayê mirinê dane wî

Metta 26:47-68; 27:1-2; 27:11-31; Marqos 14:43-65; 15:1-20; Lûqa 22:47-53; 22:63-71; 23:1-25; Yûh’enna 18:1-14; 18:19-24; 18:28–19:16.


Îsa hate xaçkirinê

Metta 27:32-56; Marqos 15:21-41; Lûqa 23:26-49; Yûh’enna 19:17-37.


Îsa hate definkirinê

Metta 27:57-66; Marqos 15:42-47; Lûqa 23:50-56; Yûh’enna 19:38-42.


Îsa ji mirinê r’abû û xwe gelekava e’yan kir

Metta 28:1-20; Marqos 16:1-8; Lûqa 24:1-49; Yûh’enna 20:1–21:14; K’arêd Şandîya 1:3-8; 2:24-32; 3:15; 4:10; 4:33; 10:39-43; 13:29-39; 17:2-3; 17:30-31; R’omayî 1:4; 4:24-25; Korint’î I 15:3-8; 15:12-21; E’yantî 1:18.


Îsa çû e’zmên

Lûqa 24:50-51; K’arêd Şandîya 1:9-11; 2:32-36; 5:30-31; R’omayî 8:34; Efesî 1:20-23; Fîlîpî 2:9-11; Îbranî 1:3-11; 2:9; 4:14-16; 7:25-26; 10:12-14; Petrûs I 3:22.


Îsa wê dîsa veger’e

Metta 24:29-44; Yûh’enna 14:1-3; K’arêd Şandîya 1:10-11; 3:19-21; Fîlîpî 3:20-21; Kolosî 3:4; T’êsalonîkî I 1:9-10; 3:13; 4:13–5:11; T’êsalonîkî II 1:6-10; 2:1-4; Tîmot’êyo I 6:13-15; Tîmot’êyo II 4:8; Îbranî 9:28; Petrûs II 3:1-18; Yûh’enna I 3:1-3; E’yantî 1:7; 22:12-13.


Dîwana Xwedê bi destê Îsa Mesîh e

Metta 7:21-23; 16:24-27; 25:31-46; Yûh’enna 3:18-21; 5:24-29; K’arêd Şandîya 17:30-31; R’omayî 2:1-11; 14:10-12; Korint’î I 3:10-15; 4:5; Korint’î II 5:9-10; T’êsalonîkî II 1:5-10; Îbranî 9:27-28; 10:26-31; Petrûs I 1:17; 4:3-5; E’yantî 20:11-15.

### Ji gunekirinê veger’in

Ji gunekirinê veger’in

Metta 4:17; Marqos 6:12; Lûqa 13:1-5; 15:1-31; 24:45-47; K’arêd Şandîya 2:37-40; 3:19-20; 17:29-31; 20:21; 26:19-20; Korint’î II 7:8-11; Petrûs II 3:9; E’yantî 9:20-21.

### Jinber’dan û ji mêr dûrk’etin

Jinber’dan û ji mêr dûrk’etin

Metta 5:31-32; 19:3-9; Lûqa 16:18; R’omayî 7:2-3; Korint’î I 7:10-16.

### Jîyîna h’eta-h’etayê, ya ku Îsa Mesîh dide wan, yêd ku bawerîya xwe wî tînin

Jîyîna h’eta-h’etayê, ya ku Îsa Mesîh dide wan, yêd ku bawerîya xwe wî tînin

Metta 19:16-30; Lûqa 10:25-28; Yûh’enna 3:1-16; 5:19-29; 10:10; 11:25-26; 14:6; 17:2-3; 20:31; R’omayî 5:21; 6:5-14; 8:10-17; Korint’î II 5:17; Galatî 2:20; Efesî 2:1-6; Kolosî 2:13; 3:1-4; Tîmot’êyo II 1:10; Tîto 3:4-7; Petrûs I 1:23; Yûh’enna I 5:11-13.

### Jîyîna malêda

Jîyîna malêda


bona jin û mêra

Metta 19:4-6; Korint’î I 7:1-16; Efesî 5:21-33; Kolosî 3:18-19; Tîto 2:3-5; Îbranî 13:4; Petrûs I 3:1-7.


bona zar’a

Metta 15:3-6; Lûqa 2:51; Efesî 6:1-3; Kolosî 3:20; Tîmot’êyo I 5:4, 8; Îbranî 12:7-11.


bona dê û bava

Efesî 6:4; Kolosî 3:21; Tîmot’êyo I 3:4-5.


bona jinebîya

K’arêd Şandîya 6:1; R’omayî 7:2-3; Korint’î I 7:39-40; Tîmot’êyo I 5:3-16; Aqûb 1:27.

### K’omekdayîn

K’omekdayîn

Metta 6:1-4; 7:12; 25:31-46; Lûqa 3:10-11; 6:38; K’arêd Şandîya 11:27-30; Korint’î I 10:24; Korint’î II 8:1-15; 9:1-15; Galatî 6:9-10; Fîlîpî 4:14-19; Îbranî 10:24; 13:1-3; 13:16; Aqûb 1:27; 2:15-16; Yûh’enna I 3:16-18.

### Mirin

Mirin

Yûh’enna 6:39-40; 11:17-27; 14:1-4; R’omayî 6:10-11; 8:38-39; 14:7-9; Korint’î I 15:12-58; Korint’î II 5:1-10; Fîlîpî 1:20-24; T’êsalonîkî I 4:13-18; Îbranî 2:14-15; E’yantî 14:13; 21:1-4; 22:1-5.

### Mizgînî

Mizgînî

Metta 24:14; K’arêd Şandîya 16:10; 20:24; R’omayî 1:2-4; 16-17; Korint’î I 1:17-25; 15:1-7; Galatî 1:6-12; Efesî 1:13; Fîlîpî 1:27; Kolosî 1:5-6; T’êsalonîkî I 1:5; T’êsalonîkî II 2:14; Tîmot’êyo II 1:8-11; 2:8-10.

### Mîrêcin

Mîrêcin

Metta 13:19; 25:41; Lûqa 4:1-13; 22:3-4; Yûh’enna 8:42-44; Korint’î II 2:10-11; 4:4; 11:13-15; Efesî 2:2; T’êsalonîkî I 2:18; T’êsalonîkî II 2:9-12; Petrûs I 5:8-9; Yûh’enna I 3:8-10; E’yantî 12:7-12; 20:1-3; 20:10.

### Nexweşî û qenckirin

Nexweşî û qenckirin

Metta 4:23-25; 9:35; 11:2-5; K’arêd Şandîya 3:1-6; 8:4-8; 19:11-16; 28:8-9; Korint’î I 12:9; 12:29-30; Korint’î II 12:7-10; Tîmot’êyo I 5:23; Tîmot’êyo II 4:20; Aqûb 5:14-15.

### Nivîsarêd pîroz

Nivîsarêd pîroz

Metta 4:1-4; 5:17-20; 22:29; Yûh’enna 8:31-32; 20:31; K’arêd Şandîya 20:32; R’omayî 15:4; 16:26; Kolosî 3:16; T’êsalonîkî I 2:13; Tîmot’êyo I 4:13; Tîmot’êyo II 3:14-17; Îbranî 4:12; Petrûs I 1:22-25; Petrûs II 1:19-21; Yûh’enna II 9-10; E’yantî 1:3.

### Nixumandina avê

Nixumandina avê

Metta 28:18-20; Yûh’enna 3:22; 4:1-2; K’arêd Şandîya 2:37-42; 8:12; 8:36-38; 10:44-48; 16:14-15; 16:31-33; 19:1-7; 22:12-16; R’omayî 6:1-4; Galatî 3:26-27; Kolosî 2:12; Petrûs I 3:20-22.

### Paqijkirina guna pê mirina Mesîh

Paqijkirina guna pê mirina Mesîh

Metta 26:26-29; R’omayî 3:25; 5:9-10; Efesî 1:7; Îbranî 9:11-14; Yûh’enna I 1:6-7; E’yantî 7:14-17.

### P’ere, hebûk, mal û milk’

P’ere, hebûk, mal û milk’

Metta 6:19-21; 6:24-34; Lûqa 12:13-21; 12:32-34; K’arêd Şandîya 20:35; Tîmot’êyo I 6:6-10; 6:17-19; Îbranî 13:5-6; Aqûb 2:1-9; 5:1-6.

### P’ûtp’aristî, sêrbazî û k’oç’ektî

P’ûtp’aristî, sêrbazî û k’oç’ektî

Metta 4:10; K’arêd Şandîya 13:4-12; 17:22-31; 19:11-20; Korint’î I 5:11; 6:9-11; 8:1-13; 10:1-22; Korint’î II 6:14-18; Galatî 5:19-21; T’êsalonîkî I 1:9-10; Yûh’enna I 5:21; E’yantî 21:8; 22:15.

### Qedirê serwêrêd civînê bigirin

Qedirê serwêrêd civînê bigirin

Korint’î I 9:14; Galatî 6:6; T’êsalonîkî I 5:12-13; Tîmot’êyo I 5:17-22; Îbranî 13:7; 13:17.

### Qurban

Qurban

Metta 9:13; Marqos 12:33; R’omayî 12:1; Îbranî 9:7; 10:18.

### R’asth’esabbûn, r’astî (bêsûcbûn)

R’asth’esabbûn, r’astî (bêsûcbûn)

K’arêd Şandîya 13:38-39; R’omayî 1:16-17; 3:21-26; 5:1; 5:9-10; 5:18-19; Galatî 2:16; 3:6-9; Tîto 3:7.

### R’ojî

R’ojî

Metta 6:16-18; Marqos 2:18-20; K’arêd Şandîya 13:1-3; 14:23.

### R’uh’ê Pîroz

R’uh’ê Pîroz

Metta 28:19; Marqos 1:9-11; 3:28-30; Lûqa 1:35; 3:16; 4:1; 11:13; 12:12; Yûh’enna 1:32-34; 3:5-8; 7:37-39; 14:15-17; 14:26; 15:26; 16:7-15; 20:19-23; K’arêd Şandîya 1:4-5; 1:8; 2:1-18; 2:38-39; 4:31; 5:3-5; 8:14-17; 10:44-48; 13:2-4; 15:28; 16:7-10; 19:1-7; R’omayî 5:5; 8:9-16; 8:26-27; Korint’î I 2:4; 2:9-16; 3:16; 6:11; 6:19; 12:1-13; Korint’î II 1:21-22; 5:5; 13:13; Galatî 3:2-5; 4:6; 5:16-18; 5:22-25; Efesî 1:13-14; 1:17; 3:16; 4:3-4; 4:30; 5:18-20; 6:17-18; T’êsalonîkî I 1:5-6; 5:19; T’êsalonîkî II 2:13; Tîto 3:5-6; Îbranî 2:4; 9:14; Petrûs I 1:2; 1:11; Petrûs II 1:20-21; Yûh’enna I 2:20; 3:24; 4:13; 5:6-8.

### Serk’etina (alt’kirina) ser mîrêcin û te’lî-tengîya

Serk’etina (alt’kirina) ser mîrêcin û te’lî-tengîya

Metta 4:1-11; 6:13; Lûqa 22:31-32; Yûh’enna 17:14-19; R’omayî 8:31-39; 12:12; 16:19-20; Korint’î I 10:12-13; 16:13; Korint’î II 12:7-10; Efesî 3:20-21; 6:10-18; Fîlîpî 4:13; T’êsalonîkî I 3:5-8; T’êsalonîkî II 3:3; Tîmot’êyo II 1:7-8; Îbranî 2:18; 4:14-16; 12:1-2; Aqûb 4:7; Petrûs I 1:5; 5:8-11; Yûh’enna I 4:4; 5:3-5; E’yantî 12:7-12.

### Serwêrêd civînê

Serwêrêd civînê


Xeysetêd wan û çawa têne k’ifşkirinê (şivan, berpirsîyar, malxê)

K’arêd Şandîya 6:1-6; 14:23; Tîmot’êyo I 3:1-13; Tîto 1:5-9.


Hînkirina bona serwêrêd civînê

Metta 28:18-20; Lûqa 22:24-27; K’arêd Şandîya 20:17-35; T’êsalonîkî I 2:1-12; Tîmot’êyo I 4:1-16; Tîmot’êyo II 2:1-26; 3:10-17; 4:1-5; Tîto 2:7-8; Petrûs I 5:1-4.

### Şerav-araq

Şerav-araq

R’omayî 13:13; Korint’î I 5:11; 6:9-11; Galatî 5:19-21; Efesî 5:18; Tîmot’êyo I 3:1-3; Tîto 1:7; Petrûs I 4:3-5.

### Şikirdarî

Şikirdarî

Lûqa 17:11-19; Yûh’enna 6:11; R’omayî 1:21; Efesî 5:20; Fîlîpî 4:4-7; Kolosî 2:7; 3:17; 4:2; T’êsalonîkî I 5:18; Tîmot’êyo I 2:1; 4:4-5.

### Şikîyat û ber dîwanê

Şikîyat û ber dîwanê

Metta 5:25-26; 5:38-42; 18:15-17; R’omayî 12:14-21; Korint’î I 6:1-8.

### Şîva Xudan

Şîva Xudan

Metta 26:26-30; Marqos 14:22-26; Lûqa 22:14-20; Korint’î I 10:14-22; 11:17-34.

### Şkestî û milûktî

Şkestî û milûktî

Metta 5:3-12; 18:1-5; Lûqa 14:7-11; 18:9-14; Efesî 4:2; Fîlîpî 2:3-11; Kolosî 3:12-13; Aqûb 4:5-10; Petrûs I 5:5-7.

### T’ifaqa xwedênasa

T’ifaqa xwedênasa

Metta 18:19-20; K’arêd Şandîya 2:41-47; R’omayî 12:4-8; Efesî 1:22-23; 4:11-16; Kolosî 3:15-17; Tîmot’êyo I 4:13; Îbranî 10:24-25.

### Xeysetê mesîhîyê

Xeysetê mesîhîyê

Yûh’enna 13:34-35; 14:27; R’omayî 12:9-13; Galatî 5:22-26; Kolosî 3:12-17; T’êsalonîkî I 5:16-18.

### Xilazkirina meriva

Xilazkirina meriva

Yûh’enna 3:16-17; K’arêd Şandîya 2:37-39; 4:11-12; R’omayî 5:1-11; 10:9-13; Efesî 2:1-10; Tîmot’êyo I 1:15-16; 2:3-7; Petrûs I 1:3-5.

### Xwedê

Xwedê

Marqos 10:27; 12:29-30; Lûqa 1:37; 6:35-36; Yûh’enna 4:24; K’arêd Şandîya 14:14-17; 17:22-31; R’omayî 1:18-23; 11:33-36; Korint’î I 8:4-6; Korint’î II 1:3; Tîmot’êyo I 1:17; 6:15-16; Îbranî 4:13; 10:30-31; Aqûb 1:17; Petrûs I 1:14-17; Yûh’enna I 1:5; 4:7-12; 4:16; Cihûda 24-25; E’yantî 4:8-11; 15:3-4.

### Zar’êd Xwedê

Zar’êd Xwedê

Yûh’enna 1:12-13; R’omayî 8:14-17; Galatî 4:6-7; Îbranî 12:5-11; Yûh’enna I 3:1-3.

### Zêrandin

Zêrandin

Metta 5:10-12; Marqos 13:9-13; Lûqa 12:4-9; Yûh’enna 15:18-21; 16:1-4; K’arêd Şandîya 5:41; R’omayî 8:35-37; 12:12-14; 12:17-21; Korint’î I 4:11-13; Korint’î II 4:8-11; 12:10; Fîlîpî 1:28-29; T’êsalonîkî II 1:4-8; 3:2-4; Tîmot’êyo II 3:10-13; Îbranî 10:32-39; 12:3-4; Petrûs I 3:13-17; 4:12-19; E’yantî 2:10.

### Zinêk’arî û qavî

Zinêk’arî û qavî

Metta 5:27-30; Yûh’enna 8:2-11; R’omayî 13:8-10; Korint’î I 5:9-11; 6:9-20; Galatî 5:19; Efesî 5:3; Kolosî 3:5-6; T’êsalonîkî I 4:1-8; Îbranî 13:4; Cihûda 7.

## Navnîşêd Çapa û P’era

### Navnîşêd Çapa û P’era

Navnîşêd Çapa û P’era


P’ERÊD DEMA ÎSA MESÎHDA

K’urdî

Yûnanî

H’ESABÊD DIRÊJAYÊ

H’ESABÊD PÎVANÊ


NAVNÎŞÊD ÇAPA Û P’ERA

### P’ERÊD DEMA ÎSA MESÎHDA

P’ERÊD DEMA ÎSA MESÎHDA

k’urdî | yûnanî | şe’detîya wan cîya
pol | lepton | Marqos 12:42; Lûqa 12:59; 21:2
qur’ûş | kodrantês | Metta 5:26; Marqos 12:42.
diravê çarqur’ûşê | assarîon | Metta 10:29; Lûqa 12:6.
zîv* | dînarîon | Metta 18:28
yan draxme | Metta 17:24
nalê duzîvê | didraxmon | Metta 17:24
nalê çarzîvê | statêr | Metta 17:27
zêr’ | mna | Lûqa 19:13
telant** | talanton | Metta 18:24; 25:15

* Zîvek qasî r’ojxebateke p’alekî bû.

** Telantek 44 kîlogram zîv bû û qîmetê wê heqê p’alekî panzdeh sala zêdetir bû.

### K’urdî

K’urdî

2 pol | qur’ûşek
4 qur’ûş | diravekî çarqur’ûşê
64 qur’ûş | zîvek
4 zîv | nalekî çarzîvê
100 zîv | zêr’ek
6000 zîv | telantekî zîv
180 000 zîv | telantekî* zêr’

* T’arîxêda çend cûr’e telant hebûn, ew qur’nava girêdayî bûn. Telantêd zêr’în jî hebûn ku ji 180 000 zîva qîmettir bûn.

### Yûnanî

Yûnanî

1 lepton | nîv kodrantês (sifir)
2 lepton | kodrantês (sifir)
4 quadrans | assarîon (sifir)
16 assarîon | dînarîon yan draxme (zîv)
4 dînarîon | statêr (zîv)
100 dînarîon | mna (zêr’)
6000 dînarîon | talanton (zîv)
180 000 dînarîon | talanton (zêr’)

### H’ESABÊD DIRÊJAYÊ

H’ESABÊD DIRÊJAYÊ

k’urdî | yûnanî | h’esabêd dirêjayîyê | şe’detîya wan cîya
zend | pîxus | 45 santî yan weke nîv mêtir (ji serê t’ilîyê h’eta e’nîşkê) | E’yantî 21:17
mîl | milyon (r’omayî) | 1.5 kîlomêtir | Metta 5:41

### H’ESABÊD PÎVANÊ

H’ESABÊD PÎVANÊ

k’urdî | yûnanî | h’esabêd pîvanê | şe’detîya wan cîya
kod | saton (aramî) | derdaneke qasî 13 lîtir av hildida | Metta 13:33; Lûqa 13:21
k’ûp | batos (îbranî) | derdaneke qasî 35 lîtir av hildida | Lûqa 16:6
ç’e’l | koros (îbranî) | derdaneke qasî 390 lîtir av hildida | Lûqa 16:7

## Meselêd Îsa Mesîh

### Meselêd Îsa Mesîh

Meselêd Îsa Mesîh


MESELÊD ÎSA MESÎH

K’EREMETÊD ÎSA MESÎH


### MESELÊD ÎSA MESÎH

MESELÊD ÎSA MESÎH

Mesele | Metta | Marqos | Lûqa
1. Xwêya bê te’m | 5:13 | 9:50 | 14:34-35
2. Ç’ira ser p’êç’irê | 5:14-16 | 4:21-22 | 8:16-17, 11:33
3. Mala yê serwaxt û mala yê bêfe’m | 7:24-27 | – | 6:47-49
4. Kesek pê p’arç’ê nû k’inca kevin p’îne nake | 9:16 | 2:21 | 5:36
5. Şerava nû nakine meşkêd kevin | 9:17 | 2:22 | 5:37-39
6. Mesela t’oximr’eş | 13:3-8, 18-23 | 4:3-8, 14-20 | 8:5-8, 11-15
7. Mesela genim û zîwanê | 13:24-30, 36-43 | – | –
8. Mesela du deyndara | – | – | 7:41-43
9. T’oximê ku digihîje | – | 4:26-29 | –
10. H’eba t’oximê xerdalê | 13:31-32 | 4:30-32 | 13:18-19
11. Hevîrtir’şk | 13:33 | – | 13:20-21
12. Xizna veşartî | 13:44 | – | –
13. Dur’ê qîmet | 13:45-46 | – | –
14. T’or’a avîtî | 13:47-50 | – | –
15. R’astîyêd kevin û nû | 13:52 | – | –
16. Xulamê ku nabaxşîne | 18:23-35 | – | –
17. Mesela samerîyê qenc | – | – | 10:30-37
18. Mêvanê nîvê şevê û sê nan | – | – | 11:5-8
19. Dewletîyê bê fe’m | – | – | 12:16-21
20. Xulamê h’işyar | – | 13:35-37 | 12:35-40
Mesele | Metta | Marqos | Lûqa
21. Xulamê amin û xulamê bêamin | 24:45-51 | – | 12:42-48
22. Mesela dara hêjîrêye bê ber | – | – | 13:6-9
23. Yêd ku li navê xwe diger’in | – | – | 14:7-14
24. Mesela şayîya giran | – | – | 14:16-24
25. Çawa bibine şagirtê Îsa | – | – | 14:25-33
26. Peza undabûyî | 18:12-14 | – | 15:3-7
27. Zîvê undabûyî | – | – | 15:8-10
28. Kur’ê undabûyî û birê wî | – | – | 15:11-32
29. Wek’îlxercê bêamin, lê serwaxt | – | – | 16:1-13
30. Merivê dewletî û Lazarê feqîr | – | – | 16:19-31
31. Borcdarîya xulamê amin | – | – | 17:7-10
32. Mesela jinebîyê û h’akim | – | – | 18:1-8
33. Mesela fêrisî û xercgir | – | – | 18:9-14
34. Mesela dehe zêr’a | (25:14-30) | – | 19:11-27
35. P’alêd r’ezêd tirîya û heqê wan | 20:1-16 | – | –
36. Mesela du kur’a | 21:28-32 | – | –
37. Mesela r’ezê tirîya û r’ezvana | 21:33-44 | 12:1-11 | 20:9-18
38. Mesela de’watê | 22:1-14 | – | –
39. Dersa dara hêjîrê | 24:32-35 | 13:28-31 | 21:29-33
40. R’oj û sih’et ne e’yan e | – | 13:33-37 | –
41. Mesela dehe qîzêd bik’ir | 25:1-13 | – | –
42. Mesela sê xulama | 25:14-30 | – | (19:11-27)
43. Pez û bizin | 25:31-46 | – | –

### K’EREMETÊD ÎSA MESÎH

K’EREMETÊD ÎSA MESÎH

K’eremet | Metta | Marqos | Lûqa | Yûh’enna
1. *K’eremeta de’wata Qanayêda | – | – | – | 2:1-11
2. Îsa kur’ê qulixk’arekî qenc dike | – | – | – | 4:46-54
3. Îsa r’uh’ê h’eram derdixe | – | 1:23-26 | 4:33-35 | –
4. Qenckirina xwesîya Petrûs û nexweşêd din | 8:14-16 | 1:30-34 | 4:38-41 | –
5. *Girtina me’sîya | – | – | 5:4-11 | –
6. Îsa yekî ji k’otîbûnê paqij dike | 8:2-4 | 1:40-42 | 5:12-13 | –
7. Îsa şilûşe’t dibaxşîne û qenc dike | 9:2-7 | 2:3-12 | 5:18-25 | –
8. Nexweşê sî û h’eyşt sala qenc dibe | – | – | – | 5:1-9
9. Qenckirina merivê destk’işîyayî | 12:10-13 | 3:1-5 | 6:6-10 | –
10. Îsa xulamê sersedekî qenc dike | 8:5-13 | – | 7:1-10 | –
11. **Saxbûna kur’ê jinebîya Nayînê | – | – | 7:11-15 | –
12. Qenckirina yê kor û lal | 12:22 | – | 11:14 | –
13. *Îsa firtonê diseqir’îne | 8:23-27 | 4:35-41 | 8:22-25 | –
14. Qenckirina du cinak’etîyê Gerdarînê | 8:28-34 | 5:1-20 | 8:26-39 | –
K’eremet | Metta | Marqos | Lûqa | Yûh’enna
15. **Qîzika mirî û k’ulfeteke nexweş | 9:18-26 | 5:21-43 | 8:40-56 | –
16. Îsa du kora qenc dike | 9:27-31 | – | – | –
17. Îsa yê lal qenc dike | 9:32-33 | – | – | –
18. *Îsa pênc h’ezara t’êr dike | 14:13-21 | 6:30-44 | 9:10-17 | 6:1-14
19. *Îsa p’îya li ser avêr’a diçe | 14:25-33 | 6:45-51 | – | 6:19-21
20. Bawerîya k’ulfeta kenanî | 15:21-28 | 7:24-30 | – | –
21. Qenckirina geleka | 15:29-31 | – | – | –
22. Qenckirina yê lal | – | 7:31-37 | – | –
23. *Îsa çar h’ezara t’êr dike | 15:32-38 | 8:1-9 | – | –
24. Qenckirina korê Beytsaydayê | – | 8:22-26 | – | –
25. Qenckirina yê cinak’etî | 17:14-18 | 9:17-29 | 9:38-43 | –
26. *Xercê p’aristgehê zikê me’sîda | 17:24-27 | – | – | –
27. Vekirina ç’e’vêd yekî zikmakîyêda kor | – | – | – | 9:1-7
28. Qenckirina k’ulfeta qoncikî | – | – | 13:10-13 | –
29. Qenckirina merivê avzê | – | – | 14:1-4 | –
30. Qenckirina dehe k’otîya | – | – | 17:11-19 | –
K’eremet | Metta | Marqos | Lûqa | Yûh’enna
31. **Îsa Lazarê mirî sax dike | – | – | – | 11:1-44
32. Qenckirina du korê Erîhayê | 20:29-34 | 10:46-52 | 18:35-43 | –
33. *Dara hêjîrêye h’işkbûyî | 21:18-22 | 11:12-14, 20-25 | – | –
34. Îsa guhê xulamê serekk’ahîn pêva dike | – | – | 22:50-51 | –
35. *Girtina me’sîyaye bi k’eremet | – | – | – | 21:1-11

R’êzêd bê steyrk cîyêd k’eremetêd qenckirina meriva didine k’ifşê.

R’êzêd yek steyrk (*) cîyêd wan k’eremeta didine k’ifşê, li k’u h’ukumê Îsa ser t’ebîyetê xuya bûye.

R’êzêd du steyrk (**) cîyêd k’eremetêd saxkirina mirîya didine k’ifşê.

## Xerîte

### Xerîte

Xerîte


Împêratorîya R'omayêye Zemanê Îsa Mesîhda

Welatê Filistînê zemanê Îsa Mesîhda

Xerîta Orşelîmêye Zemanê Îsa Mesîhda

Xerîta P'aristgeha Orşelîmêye Zemanê Îsa Mesîhda

R'êwîtîya Pawlose pêşin t'evî Barnabas

R'êwîtîya Pawlose duda

R'êwîtîya Pawlose sisîya

R'êwîtîya Pawlose paşin h'eta R'omê


### Împêratorîya R'omayêye Zemanê Îsa Mesîhda

Împêratorîya R'omayêye Zemanê Îsa Mesîhda

Împêratorîya R'omayêye Zemanê Îsa Mesîhda

### Welatê Filistînê zemanê Îsa Mesîhda

Welatê Filistînê zemanê Îsa Mesîhda

Welatê Filistînê zemanê Îsa Mesîhda

### Xerîta Orşelîmêye Zemanê Îsa Mesîhda

Xerîta Orşelîmêye Zemanê Îsa Mesîhda

Xerîta Orşelîmêye Zemanê Îsa Mesîhda

### Xerîta P'aristgeha Orşelîmêye Zemanê Îsa Mesîhda

Xerîta P'aristgeha Orşelîmêye Zemanê Îsa Mesîhda

Xerîta P'aristgeha Orşelîmêye Zemanê Îsa Mesîhda

### R'êwîtîya Pawlose pêşin t'evî Barnabas

R'êwîtîya Pawlose pêşin t'evî Barnabas

R'êwîtîya Pawlose pêşin t'evî Barnabas

### R'êwîtîya Pawlose duda

R'êwîtîya Pawlose duda

R'êwîtîya Pawlose duda

### R'êwîtîya Pawlose sisîya

R'êwîtîya Pawlose sisîya

R'êwîtîya Pawlose sisîya

### R'êwîtîya Pawlose paşin h'eta R'omê

R'êwîtîya Pawlose paşin h'eta R'omê

R'êwîtîya Pawlose paşin h'eta R'omê

Abba – bi zimanê aramî tê fe’mkirinê «bav». Marqos 14:36; R’omayî 8:15; Galatî 4:6.

Adem – însanê pêşin bû, yê ku Xwedê xuliqand. Xwedê ew ji xwelîya e’rdê xuliqand (Destpêbûn 2), paşê Hêwa xuliqand. Adem û jina xwe Hêwava ew bûn, yêd ku paşê gur’a Xwedê nekirin û gune kirin (Destpêbûn 3). Hingêda însên gune kir. Korint’î I 15:45-da tê gotinê, ku Îsa Mesîh «Ademê Axirîyê» ye. Ademê pêşin bavê t’emamîya merivaya ye û her kes jîyîna qalibî ji wî distîne. Îsa Mesîh ku Ademê duda ye, jîyîna r’uh’anî dide her kesê ku bawerîya xwe Wî tîne. Lûqa 3:38; R’omayî 5:12-15; Korint’î I 15:22, 45-47; Tîmot’êyo I 2:13-14; Cihûda 14.

afû (afûkirin, afûbûn) – baxşandin.

Alfa û Omêga – Alfa h’erfa elîfba yûnanîye pêşin e, Omêga h’erfa elîfba yûnanîye paşin e. «Alfa û Omêga» çawa navek hin Xwedêr’a, hin jî Îsa Mesîhr’a tê gotinê. E’yantî 1:8; 21:6; 22:13.

amîn – ji zimanê îbranî ye, ku me’na wê ev e: «R’ast e», «Belê», «Bira usa be», «R’ast bê xêlif», «Qayl im». Ew hingê tê gotinê gava yek gotinekê dibêje yan dua dike, yekî din gotina wî dixwaze mak ke, qaylbûna xwe bi gotina «amîn» nîşan dike. Usa jî E’yantî 3:14-da ev nava bona Îsa Mesîh hatîye xebatê, bi fikira «Ew r’ast e», «Ew amin e». R’omayî 1:25; 9:5; Korint’î I 14:16; Korint’î II 1:20.

anîso – (anîs, şemît) cûr’ekî p’incar’ê ye. Metta 23:23.

Aqûb – 1. Aqûb kur’ê Îshaq bû, awa gotî nevîyê Birahîm, Aqûbr’a Îsraêl jî tê gotinê. Birê wîyî mezin Esaw bû. Aqûb bavê her donzdeh qebîlêd miletê Îsraêlê bû. K’itêba Pîrozda çend cara Aqûb bona miletê Îsraêlê jî tê gotinê. Ji k’erema xwe li bin xebera «mala Aqûb» û «Esaw»-da bixûnin.

2. Aqûbê Halfawo û Aqûbê Zebedîyê birê Yûh’enna, evana du şagirtêd Îsa Mesîh bûn.

3. Usa jî Aqûb navê birakî Îsa bû (Metta 13:55; Marqos 6:3; Galatî 1:19) û li gora fikira geleka ew Aqûb e, yê ku «Ne’ma Aqûb» nivîsîye.

Artemîs – navê p’ûtekî ye, ku gelek meriva Asyayêda ew dih’ebandin (K’arêd Şandîya 19:24-35).

Arxêlayo – kur’ê Hêrodesî Mezin bû û birê Hêrodes-Antîpas bû. Pey mirina bavê xwer’a ew demeke kin bû serwêrê Cihûstanê. Ji k’erema xwe li bin xebera «Hêrodes»-da jî bixûnin.

Aryopago – girekî bajarê At’înayê bû, Yûnanistanêda. Merivêd xweyîqedire giregir ser wî girî dicivîyan. Civata wan jî hema «Aryopago» dihate gotinê.

avzê (nexweşîya avzê) – ava zer jê diçe.

Babîlon – 1. Babîlon navê bajarekî gelekî kevin e. Wextekê p’adşayê Babîlonê gelek welatêd din bindest kiribûn. Miletê wî t’evî miletê Îsraêlê şer’ kir û ew bindest kirin. Gelek merivêd Îsraêlê çawa xulam birine welatê xwe. Miletê Îsraêlê li wir h’eftê salî ma. Metta 1:11-12, 17; K’arêd Şandîya 7:43.

2. Babîlon E’yantîyêda jî tê nivîsarê, çawa nîşana miletêd ku gur’a Xwedê nakin, çimkî merivêd bajarê Babîlonê usa bûn. E’yantî 14:8; 17:5; serê 18-a.

3. Petrûs I 5:13-da heye ku «Babîlon» be’sa bajarê R’omayê dike.

badîhewa – vala, p’ûç’.

Bae’l – navê p’ûtekî kenanîya bû, ew p’ûtekî zêdebûnê awa gotî zayînê bû, bawermendêd wî p’ûtî bawer dikirin ku ewê h’eywanêd wan, zevî û r’ezêd wan berek’et ke. Me’na Bae’l «xweyî» ye. Miletê Mowab, miletê Midyan û miletê Sûr û Sayda Bae’l xwer’a Xwedê h’esab dikirin. Gelek p’ûtêd wan mileta hebûn, lê Bae’l ji h’emûya mestir bû. T’arîxa miletê Îsraêlda, çaxê ew ji Xwedê dûr dik’etin, Bae’l dih’ebandin û bi vî awayî hêrsa Xwedê li ser xweda danîn. Lê nav miletê Îsraêlda meriv hebûn, ku t’u cara Bae’l qebûl nekirine, her wext zanibûne ku pêştirî E’firandarê e’rd û e’zman t’u Xwedê îdî t’uneye. H’akimtî 2:13; 6:25, 31; P’adşatî III 16:31; serê 18-a; 22:53; P’adşatî IV 3:2; 10:18-27; 11:18; Yêremîya 2:8; 7:9; 11:17; 12:16; 19:5; 23:27; R’omayî 11:4.

Bajarê Dawid – Peymana Kevinda «Bajarê Dawid» wê p’ara Orşelîmêr’a tê gotinê, k’îjan ku Dawid p’adşa ji destê yebûsîya stand (P’adşatî II 5:6-9 ). Lûqa 2:11-da usa jî Beytleh’mêr’a digotin bajarê Dawid, li k’u mala bavê Dawid dima. Wir Dawid ji dîya xwe dinê k’etibû û mezin bibû (P’adşatî I 17:12; Lûqa 2:4). Usa jî li gora gotinêd p’êxembera Îsa Mesîh wir ji Meryemê dinê k’et (Metta 2:1, 5-6).

bajarvanêd R’omayê – ji h’emû merivêd ku Împêratorîya R’omayêda diman, t’enê hinek çawa bajarvanêd r’omayê dihatine h’esabê. Ewêd ku bajarvan dihatine h’esabê, heq û azayîyêd wane başqe hebûn, qedirê wan hê bilind bû (K’arêd Şandîya 16:37).

bakur – mifriq, şimal.

bap’êş – (bap’êşa gemîyê) car, bagir.

Baraq – yek ji serwêrêd miletê Îsraêlê bû. Şêr’da serwêrtî dikir û dijmin bindest kir. H’akimtî ji serêd 4-a h’eta 5-a; Îbranî 11:32.

Barnabas – me’na navê «Barnabas» ev e: «Kur’ê Berdilîyê» awa gotî «Yê ku ber dilada tê» (K’arêd Şandîya 4:36). Ew yekî lêwî bû ji Qubrisê û nava bawermendada serwêrek bû, yê ku Pawlos bire cem şandîyêd Orşelîmê. Ew t’evî Pawlos r’êwîtîya Pawlose pêşinda çawa qasidê Îsa çû. K’arêd Şandîya 4:36-37; 9:27; 13:1–14:28; 15:36-41; Galatî 2:9-14.

başûr – mişriq, ce’nûb.

Bav (Bavê E’zmana) – ev nav Xwedêr’a tê gotinê. K’itêba Pîrozda ew bi me’na fîzîkî (cismanî) nayê fe’mkirinê, lê bi me’na r’uh’anî. Ew Bavê r’uh’êd h’emû merivayîyê ye. Xwedê bona meriva usa xem dike, çawa bav zar’a xwer’a û hê zêde. Lê heleqetîya Xwedê çawa Bavê t’evî Îsa Mesîh cûr’ekî başqe ye. Ji k’erema xwe derheqa vê yekêda bin xebera «Kur’ê Xwedê»-da bixûnin.

bawerî – «Îman» xeberek e, ku ji zimanê sêmîtî (e’rebî, îbranî, sûrîyanî, aşûrî) tê, ku bi k’urdî «bawerî» ye. Pênc cûr’e xebatêd xebera «bawerî» hene:

1. Meriv bawerîya xwe li Xwedê yan yekî tîne, bawer dike ku ew amin e (Destpêbûn 15:6; Îşaya 7:9; R’omayî 4:3; Galatî 3:8).

2. Meriv dikare bawer bike ku tiştek yan kesek r’ast e (Lûqa 20:5).

3. Meriv e’seyî zane, awa gotî h’işada r’ûdinî, ku tiştek heye yan wê derbaz be (Aqûb 1:6).

4. Peymana Nûda, hînkirina şandîya bona Îsa Mesîh tê fe’mkirinê. Ew bawerîya me ye nav pîrozêd Xwedêda ye (Galatî 1:23; Efesî 4:5; Cihûda 3).

5. Bawerîke cûr’ekî başqe jî heye, çawa dayîneke ji Xwedê (Korint’î I 12:9).

bej – zihayî, e’rd.

belg – p’elê darê.

Belzebûl – navekî bona mîrêcin. Pêşîyê Belzebûl navê p’ûtekî filistînîya bû, me’na «Xudanê warê bilind». Filistînî nêzîkî miletêd Îsraêlê diman. Peyr’a nav cihûyada me’nîke din stand: «Xudanê mêşa» yan «Xudanê sergîna». Ew jî bû navekî serwêrîya qewatêd cinaye xirab. Metta 10:25; 12:24, 27; Marqos 3:22; Lûqa 11:15, 18-19.

berdilî – baristanî.

beret’e – laşê mirîya yan h’eywên.

berê deremeta pêşin – Zemanê Peymana Kevinda, anegorî qirara Xwedê, Îsraêlêda her tiştêd pêşine nixurî, heger zar’a kur’în bûya, yan h’eywana nêrîn bûya, yan berê e’rdê û r’ezê daraye pêşin bûya, evana «berêd deremeta pêşin» dihatine h’esabê û Xwedêr’a dihatine dayînê. Berêd deremeta pêşin Xwedêr’a pîroz bûn û ew r’ast p’ara Wî bûn. Ev dayîna berê deremeta pêşin dide k’ifşê, ku her tişt p’ara Xwedê ye. Çaxê berê deremeta pêşin derdik’et û didan, hingê meriv wê yekêda guman bûn, ku h’emû deremeta wane mayîne pey deremetdayîna pêşinr’a wê berek’et be. Binihêr’e: Derk’etin 13:12-15; 34:19, 26; Qanûna K’ahîntîyê 23:17; Jimar 18:12; Gotinêd Silêman 3:9-10. Peymana Nûda eva xebera «berê deremeta pêşin» bi çend cûr’a bi me’na r’uh’anî tê bik’aranînê: R’omayî 8:23; Korint’î I 15:20, 23; Aqûb 1:18; E’yantî 14:4.

berzeqî – turuşkirin, cule’tîkirin, bêşermîkirin.

ber’î – cîyê bê av, kevir-kuç’ik, çol û best.

Beytleh’m – bajarê Cihûdayê (Cihûstanê) ye, li k’u Dawid p’adşa dinê k’et û mezin bû, paşê jî Îsa li vir hate dinê (Metta 2:1; Lûqa 2:4; Yûh’enna 7:42).

bêolîtî – bêqanûn, bêe’det, bêe’sil û xweserîxwe.

biharet – pûng, darçîn, mêxik û yêd mayîne bînxweş.

bihê – p’areke qîmetê, ku berî k’ir’înê tê dayînê (Efesî 1:14).

Bijartî (Yê Bijartî) – bona Îsa Mesîh tê gotinê. Yê Bijartî, Mesîhê Xwedê ye, yê ku Xwedê k’ifş kirîye. Îşaya 42:1; Metta 12:18; Lûqa 23:35; Yûh’enna 1:41. Ji k’erema xwe bin xebera «Mesîh»-da bixûnin.

bik’ir – keç’ik, qîza mêrnekirî.

Bilam – p’êxember bû, yê ku Balaqê p’adşê Mowabê ji wî hîvî kir, wekî ew nifir’a miletê Îsraêlê bike, çimkî Balaqê p’adşa dixwest ew bindest kirana. Balaq ji miletê Îsraêlê ditirsîya, çaxê hatine welatê wî. Pêşîyê Bilam p’êxember got: «Na, ez nifir’a miletê Îsraêlê nakim», lê paşê çû. Gava r’êda diçû, li pêşîya wî milyak’etek sekinî. Bilam milyak’et nedît, lê k’erê Bilam milyak’et dît û pêşda neçû. Bilam nikaribû nifir’ miletê Îsraêlê bikira, çimkî Xwedê dua wan kiribû. Peymana Nûda nivîsar e ku Bilam p’ereh’iz bû, lema t’evî Balaqê p’adşa qayl bû, yê ku dijminê miletê Îsraêlê bû. Jimar 22:4-35; Petrûs II 2:15-16; Cihûda 11; E’yantî 2:14.

binelî – merivêd ku cîkîda dimînin binelîyêd wê derê ne.

Binyamîn – ji her donzdeh kur’êd Aqûb (awa gotî Îsraêl) yê herî biç’ûk bû. Ew bave’şîrekî Îsraêlê bû. Destpêbûn 35:18; K’arêd Şandîya 13:21; R’omayî 11:1; Fîlîpî 3:5; E’yantî 7:8.

Birahîm – bave’şîrê cime’ta Xwedê bû. Hê berê pêşda Xwedê Birahîmr’a gotibû ku: «Ezê welatekî bidime te. Gerekê tu ji welatê xwe derêyî û her’î welatekî nû». Birahîm gur’a Xwedê kir. Pey gelek salar’a ew welat dît. Ew welatê Îsraêl e. Xwedê peyman t’evî Birahîm girêda, soz da ku ew û zur’etêd wî Xwedêr’a wê bibine cime’teke başqe, heger ew li pey Xwedê her’in. Ji k’erema xwe bin xebera «peyman»-da bixûnin. Lûqa 1:55; 3:8, 34.

bivir – balt’e.

bixûr – şîrêza darê ye. Ew ji dara tê hildanê û h’işkkirinê. Gava tê şewitandinê, bîneke gelekî xweş jê tê. Dema Peymana Kevinda p’aristgehêda ser gorîgeha bixûrê Xwedêr’a dihate şewitandinê (Derk’etin 30). Cûr’ekî dareke bixûrê E’rebistanêda jî hebû, ku gelekî qîmet bû. Steyrnasêd r’ohilatê ji wê derê Îsayê zar’okr’a p’êşk’êş anîn (Metta 2:11). Bixûrê e’rebî

bîlan – zanebûnêda serxwe.

buhişt – cinet.

Cejina Derbazbûnê (Şîva Derbazbûnê) – ev cejina (e’yda) nav cime’ta Îsraêlêda çardehê meha Nîsanêda tê kirinê (li gora salne’ma îbranî çardehê Nîsanê niha 1-ê Aprêlê ye). Evê cejinê bona bîranîna wê yekê dikin, ku Xwedê çawa cime’ta Îsraêlê ji bindestîya Misirîya derxist (Derk’etin 12:14-20). Hingê Milyak’etê Mirinê h’emû nixurîyêd Misirîya, hin însan û hin jî h’eywan kuştin, lê ji ser malêd cime’ta Îsraêlêr’a «derbaz bû» û dest neda ji wan t’u kesî, nekuşt (Derk’etin 12:23-27). Bona vê yekê vê cejinêr’a digotin Cejina Derbazbûnê. Pêr’a-pêr’a pey Cejina Derbazbûnêr’a Cejina Nanê Şkeva bona h’eft r’oja tê derbazkirinê. Nava h’eftîya Cejina Nanê Şkevada t’enê nanê şkeva (bê hevîrtir’şk) tê xwarinê. Ji k’erema xwe bin xebera «Cejina Nanê Şkeva»-da bixûnin. Metta 26:2, 5, 18-19; Korint’î I 5:7-8.

Cejina Nanê Şkeva – ev cejin (e’yd) li pey Cejina Derbazbûnêr’a tê û ji panzdeh h’eta bîst duduyê meha Nîsanê tê kirinê (li gora salne’ma îroyîn ji 2-a h’eta 9-ê Aprêlê tê kirinê). Eva cejina bona bîranîna xilazkirina miletê Îsraêlê tê kirinê, gava miletê Îsraêlê ji bindestîya Misirîya derk’et û çû wî welatê ku Xwedê dabû wan. Evê cejinêda h’eft r’oja nanê şkeva (bê hevîrtir’şk) tê xwarinê. Ji k’erema xwe bin xebera «hevîrtir’şk»-da bixûnin. Derk’etin 12:15; Metta 26:17; Marqos 14:1, 12; Lûqa 22:1, 7.

Cejina Pîrozkirina P’aristgehê – Weke 165 sala berî bûyîna Îsa, p’aristgeha Orşelîmê ji alîyê miletê sûrîyada hatibû h’er’imandinê. Sê sala şûnda p’aristgeh û cihû ji bin destê sûrîya bi destê Cihûda Makkabîyê serwêr aza bûn. Ji hingêva Cejina Pîrozkirina P’aristgehê derbaz kirin. Cejinê 25-ê mehê (bi îbranî Kislevê, awa gotî kêm-zêde meha 12-da) destpêdikir û h’eta h’eyşt r’oja dik’işand. Yûh’enna 10:22;[1] Makkabî 4:36-59; 2 Makkabî 1:9, 18; 10:1-8 (1 Makkabî û 2 Makkabî k’itêbêd dema Peymana Kevinda hatine nivîsarê, lê nak’evine nava 66 k’itêbêd pîroz, awa gotî k’itêbêd neqanûnî ne).

ce’t’rî – tûzik.

cêr’ibandin, dan cêr’ibandinê, hatin cêr’ibandinê – Cêr’ibandin ew h’alekî tengasîyê ye, k’îjanêda bawerîya mêriv ji temxwestinêd wî yan ji mîrêcin tê cêr’ibandinê. Derk’etin 17:2, 7; Îşaya 7:12; Metta 4:3, 7; K’arêd Şandîya 5:9; 15:10; Korint’î I 7:5; 10:13; Korint’î II 2:11; Aqûb 1:13-14; Petrûs I 1:6, 7; Petrûs II 2:9.

cihû – ji zur’eta Birahîm in. Xebera «cihû» ji xebera «Cihûda» tê. Ji donzdeh qebîlêd Îsraêlê, Cihûda qebîla here k’ifş e hêna Dawid û Silêman p’adşada. Pey cudebûna P’adşatîya t’ifaqîyêr’a, t’emamîya p’adşatîya başûrê bi navê «Cihûda» dihate gotinê. Wextê sirgûnkirina Babîlonêda û pey wêr’a jî, ev navê «cihû» me’na fire standîye, awa gotî bona t’emamîya miletê Îsraêlê hate xebatê.

Cihûda – 1. Donzdeh kur’êd Îsraêl hebûn, yek ji wan Cihûda bû. Her donzdeh kur’êd wî bûne donzdeh qebîlêd Îsraêlê. Navê welatê Cihûstanê ji navê Cihûda pêşda hatîye, çimkî ew qebîl li wir dima. Destpêbûn 29:35; Metta 1:2-3; Îbranî 7:14; 8:8; E’yantî 5:5; 7:5.

2. Bi navê Cihûda du şagirtêd Îsa Mesîh hebûn. Ji wan Cihûdayê Îsxeryotî nemamîya (xayîntîya) Îsa kir û da destê wan, yêd ku dixwestin Ew bikuştana (Lûqa 22:3). Cihûdayê din Yûh’enna 14:22-da nivîsar e ku ew «ne yê Îsxeryotî» ye. Hinek difikirin ew Tedayo ye (Metta 10:3; Marqos 3:18). Ew jî tê gotinê «Cihûdayê Aqûb» (Lûqa 6:16; K’arêd Şandîya 1:13).

3. Usa jî Cihûda navê birakî Îsa bû (Metta 13:55; Marqos 6:3) û li gora fikira geleka ew Cihûda ye, yê ku «Ne’ma Cihûda» nivîsîye.

Cihûstan – qeza bajarê Orşelîmê bû, ew qeza başûra Îsraêlê dik’et. Hêna Îsa Mesîhda hin Cihûstan, hin Samerya, hin jî Celîle qeza bûn, usa jî Cihûstan p’areke qeza Sûryayêye r’omayî bû.

cin – hin mîrêcinr’a tê gotinê, hin jî wan r’uh’ û milyak’etêd xirabr’a, yêd ku mîrêcin dişîne, ku xirabîyê h’emû merivar’a dikin. Peymana Nûda tê e’yankirinê, ku p’ûtp’aristî ji cina tê (Korint’î I 10:20-21; E’yantî 9:20).

cinak’etî – (cingirtî, cinoyî, cinî, cinokî) yekî ku ji alîyê cin yan r’uh’êd xirabva tê girtinê, bindestkirinê, jêr’a cinak’etî dibêjin. Çaxê Îsa li ser dinê bû, ewî gelek cinak’etî aza dikirin, cin ji nav wan derdixistin (Metta 9:32).

civîn – 1. k’ombûna meriva.

2. k’ombûna bawermenda (xwedênasa), yêd ku bi navê Îsa dicivin. Carna bona t’emamîya bawermendêd dinê çawa bona k’omekê tê xebatê (Efesî 1:22-23; 3:10; 5:23-32; Kolosî 1:18,[24]), lê p’ir’anîya cara bona k’omeke bawermendêd cîkîda (civîna Orşelîmêda, K’arêd Şandîya 8:1; civîna Entakyayêda, K’arêd Şandîya 13:1; civîna Efesêda, K’arêd Şandîya 20:16). Zemanê Peymana Nûda bawermend malada dicivîyan, dêr hela hê t’unebûn. Hingê mezinayîya mala ku têda dicivîyan bona 30 yan lapî ze’f h’eta 50 merivî bû. Metta 16:18; 18:17; K’arêd Şandîya 5:11; 11:22, 26; 20:17; Korint’î I 1:2; E’yantî 1:4.

çeng – hacetê miqamê, bi gelek t’êla, mîna saz û gîtarê, Dawid p’adşa lêdixist. çîredest – hostayê ku r’ik’inê mala davêje, xetnîş dike (Korint’î I 3:10). Çeng / Çengê zîs / Def / Bolmêd hevxistinê / Bor’îya h’esinî / Cotbilûr / Bor’îyêd ji stirûya / Xişxişk / Bilûr

ç’e’vder – forq, qav, ner’êda.

ç’êjik – ç’êlik.

ç’îyayê Zeyt’ûnê – ç’îyakî nêzîkî Orşelîmê ye, Îsa ser wî ç’îyayî dua dikir (Lûqa 19:29; K’arêd Şandîya 1:12).

darçîn – bihareteke ji qalikê darê ye. Bîna wê gelek e û hêna berê gelekî biha bû. Meriva eva t’evî bizirê zeyt’ûnê dikir, wekî bîna bizir xweş be. Carna meriva li xwe dixistin û carna jî bona definkirinê dihate bik’aranînê (E’yantî 18:13).

Dawid – Dema Peymana Kevinda Dawid p’adşê Îsraêlêyî herî mezin bû. Ji k’erema xwe li bin xebera «mala Dawid»-da bixûnin.

definkirin – veşartin, ç’e’lkirina mirîya.

dehek – Nav kur’êd Îsraêlda kur’ek hebû, navê wî Lêwî. Zur’eta wî şixulê p’aristgehê dikirin. Li gora Qanûna Mûsa zur’eta Lêwî li ser navê Xwedê dehek (ji deha p’areke) hebûkê, hasil û dayîna berê e’rdê ji cime’ta Îsraêlê xwer’a distandin (Qanûna K’ahîntîyê 27:30-32).

derdan – firaqa ku tişta dikinê yan têda xwey dikin.

dersdar – (fêrkar, mie’lim, mamosta). Ewana ji k’oma merivêd xwendî ne, nivîsarêd îbranî gelek zanibûn. Nav û dengê wan gelek cara bilind dibû ji dest zanebûna wan, çimkî ezberî gotinêd dersdarêd din digotin.

dil – bi fikira îbranîya, ew cî ye, ku meriv nava xweda şêwira xwe dike û qirarêd xwe dide.

dîtindar – cîyê têyatirê yan jî cîyê mecala civatê ku dihate derbazkirinê (K’arêd Şandîya 19:29,[31]).

dîyarê mirîya – (dinya mirîya, dinya te’rî) Navê dîyarê mirîya bi zimanê yûnanî HADÎS e û bi zimanê îbranî ŞEOL e. Ew cîkî te’rîyî bona mirîya ye (Îbo 10:21-22 ). Carna K’itêba Pîrozda xebera HADÎS bi me’na doje (ce’nime) tê xebatê, ew cîkî xezebê ye. Lê Peymana Nûda HADÎS p’ir’anîya cara bi vê me’nîyê tê xebatê, cîkî ji bona yêd xirab e, bona demekê. Ew ne cîyê xezebê ye, cîyê xezeba axirîyê GEENNA ye (awa gotî ce’nime).

dur’ – kevirê sipîyî qîmet e, ku ji nav dilê cûr’ekî h’eywanê be’rê derdixin (Metta 7:6). T’or’ê dur’a

Egrîpa – Egrîpayê duda kur’ê Hêrodes-Egrîpa bû (kur’ê Arîstopoloyê Hêrodesê Mezin). Egrîpa p’adşakî Cihûstanê bû. Pawlos li ber Egrîpa û xûşka wî Bernikê sekinî û Mizgînîya Xwedê dida wan (K’arêd Şandîya 25:13–26:32).

Esaw – Îshaqê kur’ê Birahîmr’a du kur’êd heval-cêwî bûn, Esaw û Aqûb. Esaw ku yê mezin bû, r’ojekê gava gelekî bir’çî bû, ewî heqê nixurtîya xwe da xwarina zika, ew firote Aqûbê birê xwe. Xwedê zur’eta Aqûb çawa cime’t xwer’a bijart, ne ku ya Esaw. Destpêbûn 25:21-26; 27:1-41; 32:3–33:16; R’omayî 9:10-13; Îbranî 11:20; 12:16-17.

e’nîşk (kevirê serê e’nîşkê) – Peymana Nûda ev xeber bi du cûr’a tê fe’mkirinê: 1. Ew kevirê ku dîwara hevva girêdide, awa gotî «kevirê serê e’nîşkê».

2. Kevirê ku li xilazîya çêkirina avayîkî ser dergeh yan derî dihate danînê, çawa «kevirê k’ilîtê» ye, wekî h’emû kevirêd mayîn hevva bide girêdanê. Metta 21:42; Marqos 12:10; Lûqa 20:17; Efesî 2:20; Petrûs I 2:6-7.

êlekzirih’ – k’inceke eskera ye, ku li sîng û pişta xwe girêdidan, wekî ji şûr û tîra bêne xweykirinê. Ew ji h’esin yan jî ji ç’ermê qalim çêkirî bûn. Efesî 6:14 (zirih’); T’êsalonîkî I 5:8 (k’umzirih’); E’yantî 9:9, 17.

Êlîşa – p’êxemberekî Îsraêlê bû, ku dema Peymana Kevinda gelek k’eremet bi destê wî dihatine kirinê (P’adşatî IV 2:1– 8:15 ). Pê Êlîşa jî Xwedê «Ne’manê» serwêrê eskerê Sûryayê ji k’otîbûna wî qenc kir (P’adşatî IV 5; Lûqa 4:27).

Êlyas – p’êxemberekî Xwedêyî mezin bû. Ewî li p’adşakî xirab hilat, usa jî li h’emûyêd ku Îsraêlêda p’ût dih’ebandin. Gelek cihû difikirîn ku Êlyas wê dîsa bihata, wekî bona hatina Mesîh milet hazir kira. Yûh’ennayê Nixumdar gelek alîyava mîna Êlyas bû. Metta 11:14; Marqos 9:4; Lûqa 1:17; R’omayî 11:2-5; Aqûb 5:17.

êpîkûrî – şagirtêd fîlosofê Êpîkûros bû. Êpîkûros sala 270 berî bûyîna Îsa mir. Ewî hîn dikir, ku gerekê meremê e’mirê meriva şabûn be, ji êş û tirsê dûr bin (K’arêd Şandîya 17:18).

fatimok – cûr’ekî kevotka ye.

fêrisî – nav cihûyada k’omeleke dînp’arist bû. Endemêd k’omela fêrisîya qanûna Mûsa qenc zanibûn. Ew dînp’aristêd sert bûn. Wana bawer dikir, ku milyak’et û r’uh’ hene û mirî wê dîsa r’abin. Gelek ji van r’izim û e’deta, yêd ku fêrisîya pêk danîn, nav cihûyada hebûn. Ji van r’izim û e’deta gelek jî ne ji T’ewratê bûn. Ew bi kirêd xwe k’ubar-babax dibûn. Dixwestin çawa merivêd qenc xuya bin, lê gelekêd ji wan bi fikirêd xwe xirab bûn. Gelekêd ji wan dijenîyane Îsa û hev şêwirîn Wî bikujin.

Firewin – navê p’adşêd Misirê bû. Her yek ji wan bi vî navî dihate gotinê. K’arêd Şandîya 7:10, 13, 21; R’omayî 9:17; Îbranî 11:24.

firtone – bahoz, bobelîsk.

gelîyê hey-wayê – cîyê bêbinî. Bi yûnanî ABÛSSOS e. Li gora hînkirineke cihûyaye gelekî kevin, ev cî k’ûrayîya e’rdê bû û cin li wir girtî dihatine xweyîkirinê, h’eta cezakirina wane axirîyê. Lûqa 8:31; E’yantî 9:1-2, 11; 11:7; 17:8; 20:1, 3.

gemîvan – (k’eştîvan) xebatk’arê gemîyê (k’eştîyê).

gemîwargeh – lîman, bender.

girav – (ade, cizîr) e’rdekî nava be’rêda.

Gîdeyon – serwêrekî cime’ta Îsraêlê bû. Bawerîya wî gelek bû û dua kir wekî Xwedê r’êberîya wî bikira. Gava çû şer’, eskerêd wî hindik bûn, lê Xwedê alîk’arîya wî kir serk’et. H’akimtî 6:11– 8:27; Îbranî 11:32.

gorîgeh – (mezbeh) t’extê ku qurban, gorî, h’edî û xêr dihatine dayînê yan serjêkirinê. Pêşîyê ew pê kevira dihate çêkirinê. Hêna Mûsada qurban t’enê ser gorîgeha Konê Şe’detîyê dihatine serjêkirinê û paşê, gava p’aristgeh hate çêkirinê, t’enê ser gorîgeha p’aristgehê dihate serjêkirinê. P’aristgehêda gorîgeh ji sifir çêkirî bû. T’extekî din jî hebû, ji yê mezin biç’ûktir û zêr’kirî bû. K’ahîn li ser vê sifrê bixûr dişewitandin. Vêr’a digotin gorîgeha bixûrê. Destpêbûn 12:7; 22:9; Lûqa 1:11; Lûqa 11:51. Gorîgeh Gorîgeha bixûrê

gune, gunek’ar – t’er’ibandina qirara Xwedê ew gune tê h’esabê (Yûh’enna I 3:4). Gunek’ar ew meriv e, yê ku ji r’îya Xwedê k’etîye û qirarêd Wî xwey nake. Li gora nivîsarêd pîroz h’emû meriv gunek’ar in û ji r’e’ma Xwedê k’etî ne (R’omayî 3:9-18, 23; Yûh’enna I 1:8-10).

Habîl – Qayîn û Habîl kur’êd Adem bûn. Habîl birê biç’ûk bû û birê wî Qayîn ew kuşt. Ji k’erema xwe bin xebera «Qayîn»-da bixûnin. Destpêbûn 4:2-9, 25; Metta 23:35; Lûqa 11:51; Îbranî 11:4; 12:24.

Hacer – carîya Seraya jina Birahîm bû, dîya Îsmayîl. Lê Îsmayîl ne ew bû, k’îjan ku Xwedê Birahîmr’a soz dabû. Zur’eta Îsmayîl çawa zur’eta Birahîm, çi ku Xwedê soz dabû nestandin. Paşê kur’ê Serayê jêra bû û ew bû kur’ê sozê Xwedê (Galatî 4:21-31).

halêlûya – Gava cihûya dixwest pesinê Xwedê bidana, dikirin qîr’în: «Halêlûya». Ji zimanê îbranî ye, ku tê fe’mkirinê: «Pesinê Xudan bidin» yan «Şikir ji Xwedê». E’yantî 19:1, 3-4, 6.

Harûn – ji zur’eta Lêwî bû, Lêwî jî yek ji her donzdeh kur’êd Aqûb bû. Harûn birê Mûsayî mezin bû, usa jî k’ahînê pêşin bû. Xwedê got, ku k’ahînêd cime’ta Îsraêlê gerekê ji zur’eta Harûn bêne bijartinê. Harûn û Mûsa cime’ta Îsraêlêr’a Misirêda xulamtî dikirin. Harûn alî Mûsa kir, serwêrtîya cime’ta Îsraêlê kirin û cime’ta Îsraêlê bin nîrê xulamtîyê derxistin. Derk’etin 4:14; 5:1; Jimar 12; 17; 20; Lûqa 1:5; K’arêd Şandîya 7:40; Îbranî 5:4; 7:11; 9:4.

herem – dîwanxane, cîyê herî jorin.

Hermês – p’ûtekî yûnana bû. Yûnana digotin, ku ew qasidê p’ûtêd din bû. K’arêd Şandîya 14:12.

hevîrtir’şk – (havên) dikine nava hevîr û hevîr hiltê. Fikira vê li cem cihûya bi r’uh’anî xirab dihate fe’mkirinê, awa gotî sûretê (sîmvola) h’eramîyê, xeysetê xirab û e’mirê h’er’imî bû. Îzina cime’ta Îsraêlê t’unebû, wekî hevîrtir’şk bikirana nava nanê h’edîyêd xwe, k’îjan ku Xwedêr’a dihate dayînê (Qanûna K’ahîntîyê 2:4), ne jî dikirine nava Cejina Nanê Şkeva çawa usa jî tê fe’mkirinê, awa gotî «şkeva» (Derk’etin 12:15). K’itêba Pîrozda hevîrtir’şk çawa nîşana qewateke veşartî ye, îlahî bona qewata gune. Çawa hevîrtir’şk nava t’emamîya şkeva hevîrda bela dibe ya xwe dike, usa jî gune dikare nava cime’têda bela be û zîyanê bide cime’tê. Lûqa 12:1-da hevîrtir’şk tê fe’mkirinê çawa dur’ûtî, Metta 16:6 û 12-da hînkirina fêrisîya û sadûqîya mîna hevîrtir’şk bû, ku miqabilî Îsa disekinîn. Marqos 8:15; Korint’î I 5:6-7; Galatî 5:9.

Hêrodes – Peymana Nûda çar merî hene ku pê navê «Hêrodes» tên gotinê.

1. Hêrodesê Mezin: Gava Îsa Mesîh hate dinyayê, Hêrodesê Mezin ser Cihûstanê, Celîlê, Îtûryayê û Traxonîdayê p’adşa bû (Metta 2:1-22; Lûqa 1:5). Navê bavê wî Antîpater bû. Hêrodesê Mezin yekî gelekî zulmk’ar bû, wî jineke xwe, sê kur’êd xwe, xwesîya xwe, apekî xwe û gelekêd din (pêştirî zar’okêd Beytleh’mê) kuştin.

2. Hêrodes-Antîpas: Gava Îsa Mesîh û Yûh’ennayê Nixumdar dest bi k’arêd xwe kirin, Hêrodes-Antîpas serwêrê Celîlê bû (Lûqa 3:1). Bavê wî Hêrodesê Mezin bû û navê dîya wî Maltakê bû. Ewî serê Yûh’ennayê Nixumdar da lêxistinê (Metta 14:1-12; Marqos 6:14-29; Lûqa 9:9). Berî xaçkirina Îsa, Îsa birine ber Hêrodes û wî Îsa bêhurmet kir, qerfê xwe Wî kir (Lûqa 23:7-12).

3. Hêrodes-Egrîpa p’adşa: K’arêd Şandîya 12:1-24-da Hêrodes-Egrîpa Petrûs û Aqûb girtin û Aqûbê birê Yûh’enna da kuştinê. Milyak’etê Xudan Hêrodes-Egrîpa kuşt (K’arêd Şandîya 12:21-23). Bavê Hêrodes-Egrîpa Arîstopolo bû, Arîstopolo jî kur’ê Hêrodesê Mezin bû. Navê dîya Hêrodes-Egrîpa Bernikê bû.

4. Kur’ê Hêrodes-Egrîpa, Egrîpayê duda bû. Egrîpayê duda p’adşayê Cihûstanê bû. Pawlos li ber Egrîpa û xûşka wî Bernikê (Bernikêke din) sekinî û Mizgînîya Xwedê dida wan (K’arêd Şandîya 25:13–26:32). Egrîpayê duda Pawlos şande bajarê R’omayê, wekî Qeyser dîwana wî bikira.

hêşî – devê be’rê, k’ewşen.

hilatin (li yekî hilatin) – dengê xwe lê hildan, hilmeyîbûn.

hîndar – merivek nava p’êşe yan sportekêda xwe her gav hîn dike.

hîvk’etî – (e’diroyî, ya jorin k’etî, hîvgirtî) yê hîvê dik’evin, vediç’ir’ikin.

hosanna – xebereke silavdayînê ye, bi zimanê îbranî, yekî xweyîqedirr’a dihate gotinê mîna p’adşa. Pêşîyê hosanna duak bû bi me’na «Xilaz bike!», paşê ew bû gotineke bi me’na «Şikir wîr’a». Metta 21:9, 15; Marqos 11:9-10; Yûh’enna 12:13.

h’edî – h’edîya, p’êşk’êş, xêr, dîyarî.

h’eram – ji k’erema xwe bin xebera «h’elal û h’eram»-da bixûnin.

îbranî – navekî kevin e û cime’ta Îsraêlê pê vî navî hate navkirinê. Îbranî usa jî ziman e. Cime’ta Îsraêlê bi zimanê îbranî xeber didan. Peymana Kevin bi vî zimanî nivîsar e. K’itêbeke Peymana Nû jî bi vî navî heye (Ne’ma Îbranîyar’a).

îlahî – hê bona wê yekê, hê zêde.

înk’ar – yek haş ji tiştekî heye, lê xwe mukur’ nayê ku zane.

Îsa – me’na navê Îsa bi îbranî ev e: «Xudan xilaz dike», yan «xilazkir», yan jî «azabûn» (Metta 1:21).

îsaf – wicdan.

Îshaq – kur’ê Birahîm û Serayê bû. Me’na navê wî «k’en» e, gava dîya wî Serayê cara pêşin bihîst ku Xwedê wê zar’ bida wê, ew k’enîya, çimkî ew e’mirda mezin bû. Destpêbûn 21:1-8; K’arêd Şandîya 7:8; R’omayî 9:7; Îbranî 11:9 û yêd mayîn.

Îsraêl – 1. Navê meriv e. Çaxê Xwedê Aqûbê bavê miletê Îsraêlê bimbarek kir, navê wî kire Îsraêl (Destpêbûn 32:27-28; 35:10). Çend nav zur’eta Îsraêlr’a tê gotinê: «Cime’ta Îsraêl», «Zar’êd Îsraêl» û «îbranî». Cihû jî çawa miletê Îsraêlê têne h’esabê.

2. Navê welat jî tê gotinê: «Îsraêl». Zûva jêr’a digotin: «Kenan» (K’arêd Şandîya 7:11; 13:19). Navekî din jî jêr’a «Welatê Filistînê» dibêjin.

Îşaya – p’êxemberekî e’yan bû, ku weke 700 salî berî Îsa Mesîh hebû. Ewî derheqa Îsada gelekî p’êxembertî kirîye. K’itêba wî jî heye. Metta 3:3; K’arêd Şandîya 8:30; R’omayî 9:27-29 û yêd mayîn.

îtoyîn – r’obet, sosret.

kela – h’ebs, zindan, girtîgeh.

Kenan – navê wî welatî ye, k’îjan ku Xwedê li gora sozê Xwe da miletê Îsraêlê, wekî bibe welatê wan. Ev navê «Kenan» hê berî li wir mayîna miletê Îsraêlê hebû. Paşê «Îsraêl» yan jî «Filistîn» hate gotinê. Metta 15:22; K’arêd Şandîya 7:11; 13:19.

kenanî – miletek bû ku li Kenanê diman, zur’eta kur’ê Ham, kur’ê Nuh (Destpêbûn 10:6).

Konê Şe’detîyê (Konê Civînê) – Gava cime’ta Îsraêlê ji Misirê derk’et, Xwedê serê ç’îyayê Sînayê Mûsar’a got, çawa gerekê Konê Şe’detîyê bê çêkirinê (Derk’etin 25). Gava çêkirin, r’ûmeta Xwedê ew cî t’ijî kir û Xwedê bi r’ûmeta Xwe şe’detî da û da xuyakirinê ku Ew t’evî wan e (Derk’etin 38:21). Konê Şe’detîyê û Konê Civînê (Derk’etin 27:21) yek bûn. Cime’ta Îsraêlê li wir dicivîyan. Silêman jî Orşelîmêda p’aristgeh dewsa wêda çêkir. Konê Şe’detîyêda (û usa jî p’aristgehêda) tiştêd pîroz jî hebûn, mesele: Sindoqa Peymana Xudan (Qanûna Ducarî 10:8), awa gotî Sindoqa Şe’detîyê (Jimar 4:5). Konê Şe’detîyê (Konê Civînê)

kulî – hespê gîhê, sîyarê bûkê. Kulî

Kur’ê Dawid – navekî k’ifş e, ku miletê cihû bona Mesîh digotin, çimkî Xwedê soz dabû, ku Mesîh wê ji r’ik’inyata Dawid bê. Metta 1:1, 6, 17, 20; 9:27; 15:22; 21:9; 22:42; Marqos 10:47-48.

Kur’ê Mêriv (Kur’ê Însan) – Çawa ji k’itêba Danîyêl p’êxember (7:13-14 ) tê xuyakirinê, berî hatina Îsa Mesîh miletê Îsraêlê bawer dikir ku Xwedê wê xilazkirekî bona cime’ta Xwe bişîne, wekî wan ji gunêd wan xilaz ke û navê Wî wê «Kur’ê Meriv» be. Peymana Nûda gelek cara Îsa Mesîh Xwexa ev nav li Xwe kir. Ev xwenavkirina Îsa bi r’engekî nixamtî dide xuyakirinê, ku Îsa ew e bona k’îjanî Xwedê gotibû, ku çawa Xilazkir wê bê dinyayê û Ew e, Yê ku Xwedê p’adşatîyêd t’emamîya dinyayê dane destê Wî. Li her çar Încîlada Îsa dibêje, Kur’ê Mêriv Xwexa ye û h’ukumê Wî bona baxşandinê û dîwankirinê heye (Marqos 2:10; Yûh’enna 5:27) û usa jî Xwexa wê jîyîna Xwe bide, wekî yêd din aza bin (Marqos 10:45). Metta 8:20; Lûqa 18:8; Yûh’enna 1:51; K’arêd Şandîya 7:56 û yêd mayîn.

Kur’ê Xwedê – Peymana Nûda ev nav Îsa Mesîhr’a tê gotinê, lê ew bi me’na fîzîkî (cismanî) nayê fe’mkirinê. Peymana Kevinda, «Kur’ê Xwedê» navekî bona wî P’adşayî ye, yê ku Xwedê bijart, awa gotî bona Mesîh (yê bi r’ûn k’ifşkirî), ku Berdestîyê Xwedêyî Pîroz û Amin e (Îşaya 42:1-8; 49:1-13; 50:4-11; 52:13-53:12; Zebûr 2:6-12). Ew nav «Kur’ê Xwedê» nêzîkîya heleqetîya nava Xwedê û Wîda dida k’ifşê. Awa gotî Îsa Mesîh bi me’na r’uh’anî Kur’ê Xwedê tê navkirinê. Peymana Nûda hatîye nivîsarê, ku Kur’ê Xwedê Xebera Xwedê ye (Peyva Xwedê ye) û Xebera Xwedê jî Xwexa Xwedê ye. Kur’ê Xwedê ji Bav (Xwedê) tê. Ew nûra r’ûmeta Xwedê ye û sûretê Xwedêyê ku xuya nabe. Hê berî e’firandina e’rd û e’zmana Kur’ li cem Bavê bû. Bav û Kur’ yek in, xwestina wan jî yek e, h’ukumê Kur’ mîna h’ukumê Bavê ye û Kur’ Bavê merivava dide aşkerekirinê û Kur’ bi h’emû awayî t’am aşkerebûna Bavê ye. Ji k’erema xwe bin xebera «Bav»-da bixûnin. Metta 1:18-20; Kolosî 1:15-20; Îbranî 1:1-4; Yûh’enna 1:1-5; 3:16; 5:21-23; 10:30; 13:3; 14:9; 16:27-28; Lûqa 10:22; R’omayî 1:4.

k’ahîn – ji zur’eta Harûnê birê Mûsa bûn. K’ahîna ew gorîyêd (qurbanêd) ku miletê Îsraêlê danîn serjêdikirin. Ew bona miletê Îsraêlê ber Xwedê disekinîn û dua dikirin, navçêtî dikirin û xwestina Xwedê cime’têr’a didane e’yankirinê. Wana dehekê (ji deha p’areke) hebûkê, heger hasil bûya, yan dayîna berê e’rdê bûya, yan çi k’ar qazinc kirana ji cime’ta Îsraêlê xwer’a distandin. Nav civata giregirêd cihûyada serekêd k’ahîna jî hebûn. Yek ji wan serekêd k’ahîna bona wextekê dihate bijartinê ku bibe Serekk’ahîn, ewî serwêrîya t’emamîya k’ahîna û civata giregira dikir. Serekêd k’ahîna ew bûn jî, yêd ku îdî carekê dora xweda bibûne Serekk’ahîn, usa jî ji yêd e’yane ji malêd wan Serekk’ahîna bûn. Qanûna K’ahîntîyê 6:8–10:20; Metta 26:57; Îbranî 6:20–8:6 û yêd mayîn.

k’atib – nivîsk’arê serwêrêd bajêr (K’arêd Şandîya 19:35).

k’efen – ji qedek (p’îne, p’aç’), mirî têda dip’êç’in.

k’efîl (standin) – (girew, k’efalet) p’ere ji ber merivva tê dayînê, wekî bikaribin aza bimînin h’eta r’oja dîwankirinê.

k’erem – Peymana Nûda gelek cara çawa p’êşk’êşek yan dayînek tê fe’mkirinê. K’erem xwestina dilê Xwedê ye, wekî tiştekî qenc, îlahî xilazbûnê bide merivêd ku ne hêjayî p’êşk’êşêd Wî ne. Ew bêheq dide meriva û li hîvîya tiştekî paşdastandinê nîne. Gelek cara K’itêba Pîrozda nivîsk’ara k’erema Xwedê çawa dua-dirozge bona hev xwestine.

k’êlek – tenişt.

k’êmûn – (k’îmyon, zîre) t’oximê cûr’ekî p’incar’a ye. Cihûya ew çawa derman dixwarin pê qenc dibûn (Metta 23:23).

k’inîşt – bi yûnanî «SUNAGOG», cîyê civata xwedênasêd cihûya ye, îlahî r’oja şemîyê, ku nivîsarêd pîroz têda dixûnin, dua dikin û hîn dikin. Her endemekî k’inîştê dikare hîn bike. Dema Îsada k’inîşt h’emû bajarêd cihûyada hebûn. Qurban li wir nedihatine serjêkirinê. Ji k’erema xwe bin xebera «p’aristgehê»-da bixûnin. K’inîşt

k’irk’ût – (k’ewk’urt’) kevirekî nerm û zer e ku bi alaveke r’engê vekirî şewq dişewite û bîna wê jî qewat e (tûj e). Lûqa 17:29; E’yantî 9:17-18 û yêd mayîn.

K’itêba Zebûra – k’itêbeke Peymana Kevin e. Zebûr xwexa k’ulam û stiranêd şikirdayînê ne bona Xwedê. Usa jî meriva ji k’ûrayîya dilê xwe avîtine ser h’alê xwe, dilovandine û derd-kulêd xwe Xwedêva e’lam kirine. P’ayê-p’ir’ê Dawid p’adşa ev zebûr nivîsîne.

k’ofî – Hêna berê nava yûnanada k’ofî ji gula yan belga bûn, gilover’ bona serê meriva dihûnandin. Wan meriva k’ofî distand, yêd ku lîstikêd sportêda serdik’etin (alt’ dikirin) yan jî bona eskerêd e’gît bûn ku dijmin bindest dikirin. Korint’î I 9:25; E’yantî 2:10; 3:11; 4:4,[10] û yêd mayîn. K’ofî

k’otî (k’otîbûn) – nexweşîk e, ku ser mêriv birîn dertên, ew birîn k’ûr dibin, ku t’u cara qenc nabin. Li gora Qanûna K’ahîntîyê ji serê 13-a h’eta 14-a zemanê berê her cûr’e nexweşîya ser ç’erm ji k’otîbûnêva girtî h’eta çend cûr’e p’izika, usa jî tiştêd k’efikî h’eram dihatine h’esabê. Cime’tê berî nexweşêd aha didan ji gund û bajara derdixistine der, lê heger nişkêva yek qenc bûya, gerekê xwe nîşanî k’ahîn bikira û h’edî bida, wekî destûr bidanê ku ew bik’eta nava cime’tê.

k’ozî – 1. xwelîya şewitî.

2. K’ozîkirî jî tê fe’mkirinê çawa «dermalîkirî».

k’ulfet – jin, pîrek.

k’umr’eşîya Xwedê – r’uh’anî tê fe’mkirinê. Peymana Kevinda, gava cime’ta Xwedê dest ji Xwedê k’işand û p’ût h’ebandin, ew usa dihate h’esabê, bême’ne çawa jina yekî ç’e’v bavêje mêrekî din û mêrê wê k’umr’eşîyê bike. Hosêya 2:2-13; Yêremîya 3:6-10, 20; Korint’î I 10:22; Korint’î II 11:2.

k’urx – k’inca zivir ji mûyê bizinê, çawa nîşana şînê ber Xwedê li xwe dikirin (Metta 11:21).

leck’ar – yê ku t’evî yekî din yan dik’eve lecê yan qoşê.

Lêwî – 1. Yek ji her donzdeh kur’êd Aqûb bû. Zur’eta Lêwî jî yek ji wan her donzdeh qebîlêd Îsraêlê bû. Mûsa p’êxember û birê wî Harûn, her du jî ji vê qebîlê bûn. Ji nava vê qebîlê Xwedê Harûn zur’etêva bona şixulê Xwedê p’aristgehêda, awa gotî k’ahîntîyêr’a bijart. Yêd mayîn alîk’arîya van k’ahîna dikirin. Derk’etin 6:16-25; 32:26-29; Jimar 1:47-53; Lûqa 10:32; Îbranî 7:5, 9-10; E’yantî 7:7 û yêd mayîn.

2. Lêwîyê kur’ê Halfawo şagirtekî Îsa bû, ku jêr’a Metta jî digotin. Lêwî û k’ahîn

lêyî – tofan.

lîl – xîzge, qûm, çemûr’.

lomekirin – neheqkirin, dîwankirin, sûcdarkirin.

lûfika be’rê – lîfika (kulavê) be’rê.

Lût – birazîyê Birahîm bû. Gava Birahîm çû bona welatê ku Xwedê soz dabû, Lût t’evî wî çû. K’etin wî welatî û Lût çû bajarê Sodomêda ma. Destpêbûn 11:27, 31; 14:1-16; 19:1-38; Lûqa 17:28-32; Petrûs II 2:7.

mala Aqûb – miletê Îsraêl. Aqûb û Îsraêl yek in. Her donzdeh kur’êd Aqûb, awa gotî her donzdeh kur’êd Îsraêl, bûne donzdeh qebîlêd Îsraêlê.

mana – Gava Cime’ta Îsraêl ji Misirê derk’et, t’evî Mûsa çil salî nava ber’îyêda bû. Ber’î cîkî xikî-xwelî (vikî-vala) bû, li wir her sibeh bona xwarinê Xwedê «mana» ji e’zmana dibarand û dida wan, çimkî xwarina wan t’unebû. Pêştirî r’oja şemîyê (sebtê), her sibeh cime’ta Îsraêlê derdik’et diçû, bona r’ojekê mana t’op dikirin û dikirine nan, dixwarin. Mana tiştekî weke libêd k’işmîşa xuya dibû. Libêd wî gilover’ û sipî bûn û te’ma wî mîna te’ma nanê şkevayî hingivkirî bû (Derk’etin 16; Jimar 11:4-9). Hinek fe’m dikin ku mana gezo ye, lê na. Gezoyê ku dik’eve ser belgêd darêd me’zê û darêd berûyê, eva tiştekî din e, ne mana ye.

Melk’î-Sadiq – P’adşa û k’ahînê bajarê Şelîmê bû. Carekê dijmina birazîyê Birahîm, Lût mala wîva girtin. Birahîm çû t’ev wan dijmina şer’ kir û serk’et, Lût, mal û milk’ê wîva xilaz kir paşda anî. Gava Birahîm veger’îya, yekî bi navê Melk’î-Sadiq r’astî wî hat, nan û şerav da Birahîm û dua li wî kir. Birahîm yek ji dehe p’arêd h’emû tiştêd ku t’evî xwe ji şêr’ anîn p’êşk’êşî wî kir. Gelek sal pey vê yekêr’a e’detê cime’ta Îsraêlê bû, wekî yek ji dehe p’arêd ber û tiştêd din bidana k’ahîna. Destpêbûn 14:17-20; Îbranî 5:6-10; 6:20; 7:1-17.

meriv – mirov, însan.

Meryem – Çend k’ulfet K’itêba Pîrozda hene, navê wan Meryem.

1. Dîya Îsa.

2. Meryema Mejdelanî (Metta 27:56; Marqos 16:9; Lûqa 8:2; Yûh’enna 20:1-2, 11-18).

3. Meryema xûşka Mert’a û Lazar (Lûqa 10:38-42; Yûh’enna 11:1-5; 12:1-7).

4. Meryema dîya Aqûb û Ûsiv. Hinek difikirin ku ev Meryem xût ew Meryema jina Klêpas bû (Metta 27:56; Marqos 15:40; 16:1; Lûqa 24:10).

5. Meryema dîya Yûh’enna-Marqos. Mala wê Orşelîmêda hebû, li wir şagirtêd Îsa dicivîyan (K’arêd Şandîya 12:12).

Mesîh – xebereke îbranî ye. Me’na wê bi zimanê îbranî ev e: «Yê bi r’ûn k’ifşkirî». Gava yek dibû p’adşa, r’ûn ser serê wîda dikirin. Ev jî dibû nîşana ku filankes bû p’adşa. Xwedê soz dabû, wekî xilazkirekî cime’ta Xwer’a bişîne, ku wan aza ke, p’adşatîya Xwedê bîne nava wan û bibe p’adşayê t’emamîya dinyayê. Lema gava Îsa hat, ew bi navê «Mesîh» hate gotinê, wekî bide k’ifşê ku ew ji Xwedêda bijartî û k’ifşkirî ye. Xebera «r’ûnkirî» bi zimanê yûnanî XRÎSTOS tê gotinê.

mesîhî – yê ku li pey Îsa Mesîh diçe û Wî bawer dike. K’arêd Şandîya 11:26; 26:28; Petrûs I 4:16.

milyak’et – Zimanê îbranî û yûnanîda fe’mîna wê «qasid» e, çimkî evana qasidêd Xwedê ne. Evana heyînêd r’uh’anî ne, ku h’izûra Xwedêda dimînin. Nayêne dîtinê h’eta xwexa xwe e’yan nekin. Milyak’et qirara Xwedê e’lam dikin yan jî tînine sêrî. Ewana ji alîyê Xwedêda k’ifşkirî ne, ku meriva xweyî kin û guh bidine wan (K’arêd Şandîya 12:6-11; 27:23; Îbranî 1:14). Carna Xwedê milyak’eta dişîne cem meriva, wekî tiştekî wanr’a bêje. Milyak’etê serwêrê h’emû milyak’eta Mixayîl e (Cihûda 9). Yekî din jî navê wî Cibrayîl e (Lûqa 1:19,[26]).

mirarî – (mûrdar) H’eywanê ku nayê serjêkirinê, xûn têda dimîne, h’işk dibe, ew mirar tê h’esabê.

Misir – welatekî nêzîkî Îsraêlê ye. Cime’ta Îsraêlê li wir çarsid salî bû hêsîr û xulam. K’arêd Şandîya 7:34-40; Metta 2:13.

mizgîndar – yê ku Mizgînîya P’adşatîya Xwedê dide, Încîlê dide naskirinê (te’rîf dike).

Mizgînî (Mizgînîya Xwedê) – «Încîl» ji k’oka (r’awa) xebera EUAGGELÎON bi zimanê yûnanî tê. Me’na wê bi kurmancî «mizgînî» ye. Mizgînî jî tê fe’mkirinê çawa xeber yan dengekî xêr ser merivda tê.

mîrat’ – hebûka bavê, war, wêris.

Mîrêcin – (Cin, Îblîs, Şeyt’an) Bi yûnanî «DÎABOLOS» e, ku tê fe’mkirinê «cin», usa jî xebera «SATANAS» tê xebatê, ku ev xeber e’silê xweda ji zimanê îbranî ye û t’ercime dibe «Yê miqabil, xeybkir, buxdanbêj». Serda jî Peymana Nûda gelek navêd wîye din hene. Mesele: Serwêrê cina (Metta 9:34; 12:24), Belzebûl (Metta 12:24), Cêr’ibandkir (Metta 4:3), Me’r û Zîya (E’yantî 20:2), Yê Xirab (Metta 5:37; 6:13), Bavê derewa (Yûh’enna 8:44) û yêd mayîn. K’itêba Pîroz e’yan dike, ku mîrêcin dijminê Xwedê û meriva ye. Ew ber Xwedê şikîyatê meriva dike. Ew xwe dike dilqê milyak’etê r’onayê (Korint’î II 11:14), meriva dixapîne, ji r’îya Xwedê derdixe û tiştêd mayîn dide h’ebandinê, meriva dike hêsîrê guna. Usa jî K’itêba Pîroz e’yan dike, ku Îsa Mesîh hate dinyayê bi mirin û r’abûna Xwe mîrêcin bindest kir. Axirîya dinê (R’oja Axretê) Îsa wextê hatina Xweye duda wê dîwana mîrêcin û milyak’etêd wî bi agirê h’eta-h’etayê bike (Metta 25:41; E’yantî 20:10).

Mûsa – serwêrekî cime’ta Îsraêlêyî e’yan bû. Wextê ku cime’ta Îsraêlê hêsîr û xulamêd welatê Misirê bûn, Xwedê ew bijart û cime’ta Îsraêlê bi destê wî xilaz kir. Xwedê pê destê Mûsa Qanûn jî daye cime’ta Îsraêlê (Derk’etin serê 1-ê h’eta serê 20-î û yêd mayîn). Metta 8:4; 17:3-4; Yûh’enna 5:45-46; Îbranî 3:2-5,[16] û yêd mayîn.

nandirûn – p’aletî, p’aleyî.

nanê Xwedêr’a dayî – (nanê h’izûrê, nanê pêşberîyê) nanê pîroz hêna Mûsada Konê Şe’detîyêda (Konê Civînêda), usa jî peyr’a p’aristgehêda hebû. Ev nan li ser sifra zêr’în «li pêşberî Xudan» dihate r’êzkirinê. Her r’ojeke şemîyê k’ahîna donzdeh nanê bê hevîrtir’şk dipe’tin, li ser sifra zêr’în dadanîn û yêd ku h’eftîya dinda dewsê danîn, k’ahîna yê pêşîyê cîyê pîrozda dixwarin. Pêştirî k’ahîna îzina t’u kesî t’unebû ev nan bixwarana. Ev nan nîşaneke Peymana Xudan bû, ku ew t’evî cime’ta Îsraêlê bû. Qanûna K’ahîntîyê 24:5-9; Metta 12:4; Marqos 2:26; Lûqa 6:4.

nard – r’ûnekî bînxweş ku ji şînayîke Hindistanê dihate çêkirinê. Marqos 14:3; Yûh’enna 12:3, 5. Nard

nazik – bedew, xweşik.

necihû (miletêd mayîn) – h’emû miletêd dinyayê, ku e’silê xweda ne cihû ne. H’emû miletêd necihû p’ûtp’arist bûn, pêştirî hineka, yêd ku Xwedêyê cihûya, awa gotî Xudan t’enê bawer dikirin. Ji k’erema xwe bin xebera «p’ûtp’arist» û bin xebera «yûnan»-da bixûnin.

nedir – (gorî, qurban) Li gora Qanûna Mûsa (Derk’etin 13) însan û h’eywanêd nixurîye nêr, ew nedirêd (gorîyêd) Xwedê bûn. H’eywan dihatine serjêkirinê û ji ber însênva dihatine dayînê. Me’na wê ev e, ku her nixurî p’ara Xwedê bû, pîroz, buhurtî û t’aybetî, awa gotî Xwedêr’a cudekirî bû (Lûqa 2:23).

nemamî – xayîntî, bêbextî.

nemêr – ev ew mêr in, yêd ku ji mêrtîyê k’etî ne. Hinek ji zikmakîyêda usa ne, hinek jî meriva ew usa kirine, mesele: Zemanê berê p’adşêd vê dinê gelek xulamêd bindestê xwe nemêr dikirin, awa gotî dixesandin, ku dest neavîtana k’ulfetêd malê.

Ne’man – serwêrê eskerêd welatê Sûryayê bû, yekî e’yan bû, lê k’otî bû. Gava bona Êlîşa p’êxember bihîst, çû cem wî hîvî jê kir ku wî qenc ke. Êlîşa gotê «Her’e ç’emê Ûrdunê û h’eft cara nuqî binê avê be derê, tê qenc bî». Ne’man gur’a wî kir û Xwedê ew paqij û qenc kir. P’adşatî IV 5:1-27; Lûqa 4:27.

nisil – nifş.

nisretî – merivêd ji bajarê Nisretê. Ev nav bona Îsa hate gotinê (Metta 2:23; Marqos 14:67) û peyr’a jî bona mesîhîya (K’arêd Şandîya 24:5).

nivîsar (nivîsarêd pîroz) – Peymana Kevin û Peymana Nû. Lê gava nivîsk’arêd Peymana Nû k’itêbêd xweda be’sa «nivîsar» yan «nivîsarêd pîroz» dikirin, fikira wan ser wan k’itêbêd nihaye Peymana Kevinda bû, çimkî k’itêbêd Peymana Nû hingê hela hê çawa k’itêbek nehatibûne berevkirinê (Tîmot’êyo II 3:16-da).

nixumandin – Peymana Nûda nivîsar e, ku Yûh’ennayê Nixumdar gelek meriv li ç’emê Ûrdunêda dinixumandin. Ewî got, ku gerekê ji gunekirinê veger’in û paşê bêne nixumandinê. Bi vî awayî Yûh’ennayê Nixumdar dilê meriva bona hatina Mesîh hazir dikirin. Usa jî şandî û bawermendêd Îsaye pêşin ji qur’na pêşinda, yêd ku dibûne bawermend, pê avê dinixumandin. Ev yek dibû nîşana veger’andin, paqijbûn û baxşandina gunêd wan. Usa jî nixumandina bawermenda vê sur’ê dide fe’mkirinê, ku t’evî Îsa mirin, definbûn û ji mirinê r’abûn. Metta 28:19; K’arêd Şandîya 2:38, 41; 10:47-48; R’omayî 6:3-4; Korint’î I 10:2; 12:13; Galatî 3:27; Kolosî 2:12; Petrûs I 3:21 û yêd mayîn.

nixumdar – Yûh’ennar’a digotin nixumdar. Gava wî xebera Xwedê bela dikir, t’obedar bi avê dinixumandin. Lûqa 1:5-25; Metta 3:1.

Nînewa – navê bajar e. Xwedê Ûnis p’êxember şande wir wekî bêje cime’ta wî bajarî ku ewê bajarê wan wêran ke, çimkî gelek xirabî dikirin. Gava wan xeberêd Ûnis bihîstin, bi girî ji gunekirinê veger’îyan. Xwedê baxşande wan. Îro ev bajar dik’eve nava e’rdê Îraqê, k’îderê gelek k’urd dimînin. K’itêba Ûnis; Metta 12:41; Lûqa 11:30, 32.

Nuh – bave’şîr û p’êxember bû. Hêna Nuhda meriva ku gelekî xirabî dikirin, Xwedê got: «Ezê tofana mezin r’akim, wekî her tiştêd dinêda wêran bin». Lê Nuh merivekî bawermend bû û gur’a Xwedêda bû. Çawa ku Xwedê gote wî, usa jî ewî gemîke mezin çêkir. Ew neferêd xweva û h’eywanêd cûr’e-cûr’e ji avê xilaz bûn, lê h’emû însanêd dinê xeniqîn. Destpêbûn 6:9–10:32; Metta 24:37-39; Lûqa 3:36; 17:26-27; Îbranî 11:7; Petrûs I 3:20; Petrûs II 2:5.

Orşelîm – îro jêr’a «Qudsa Şerîf» jî tê gotinê. Ew bajarê cihûyayî herî mezin û e’yan bû, çawa îro jî. P’aristgeha cihûya jî li wir bû. Berî 3000 sala Dawid p’adşa Orşelîm ji destê yebûsîya stand. Pêşîyê ew bajarê P’adşatîya t’ifaqîya Îsraêlê bû û paşê bû bajarê p’adşatîya başûrê, awa gotî Cihûda. Hingê Dawid p’adşayê wê bû, h’esabê merivêd wê 2000 bû. Wextê Peymana Nûda h’esabê merivêd wê lapî kêm 80_000 bû. Bona cihûya, Orşelîm bajarê herî pîroz e.

Petrûs – jêr’a Şimh’ûn û Kîfas jî digotin. Ew yek ji her donzdeh şagirtêd Îsa bû. Ew şandî bû. «Petrûs» bi zimanê yûnanî û «Kîfas» (awa gotî «kêfa») bi zimanê aramî têne fe’mkirinê «qeya» yan «kevir» (Yûh’enna 1:42).

peyman – (ahda, ad û qirar) nav du merivada, nav du k’omada, yan jî nav Xwedê û merivada tê girêdanê. Peymanek nava Xwedê û Nuhda hebû (Destpêbûn 9:8-17), nava Xwedê û Birahîmda (Destpêbûn 15), nava Xwedê û Dawidda (P’adşatî II 7; Zebûr 89:1-37). Li serê ç’îyayê Sînayê Xwedê peymanek t’evî cime’ta Îsraêlê girêda. Li gora vê peymanê Xwedê soz da wekî Xwexa Xudanê cime’ta Îsraêlê be û wan xwey ke, lê gerekê Îsraêl jî Qanûna Xwedê biqedîne, ya ku Wî bi destê Mûsa da. Lê Îsraêlê gelek cara peyman, awa gotî Qanûna Mûsa dit’er’iband. K’itêbêd cihûyaye pîrozr’a, yêd ku berî Îsa hebûn, wanar’a dibêjin «Peymana Kevin». Wêda nivîsar e, ku Xwedê wê peymaneke nû t’evî cime’ta Xwe girêde (Yêremîya 31:27-37 ). Xwedê ev peymana nû pê destê Îsa Mesîh bona h’emû mileta girêda, pê xûn û mirina Wî. Marqos 14:24; Lûqa 22:20; R’omayî 3:21-26; Korint’î I 11:25; Îbranî 10:10-22.

Pîlato – ji Qeyserê R’omayê k’ifşkirî bû, ew welîyê welatêd Cihûstanê, Sameryayê û Îdûmeyayê bû. Maleke wî li Qeyserîyê ber be’rê bû, lê malek jî Orşelîmêda bû. Metta 27:2, 11-26; Lûqa 23:1-25 û yêd mayîn.

pîroz – (miqedes, bimbarek, zîyaret, buhurtî, xalis) Me’na «pîroz» li gora K’itêba Pîroz fikira r’uh’anî ye. Xwedê Xwexa pîroz e û pîrozbûna Wî ser her tiştîr’a ye. Hacet, merî û tiştêd mayîne bona h’ebandinê Xwedêr’a têne başqekirinê, çawa buhurtî-jibarekirî (pîrozkirî). Merivêd pîroz ew in, yêd ku bona xizmetk’arîya Xwedê û jîyîna buhurtî başqekirî ne (Korint’î I 1:2). Vê welger’andinêda dewsa «Pîrozêd Xwedê» «Cime’ta Xwedê» hatîye nivîsarê (Korint’î II 1:1). «Pîrozê Xwedê» û «Yê Pîroz» jî navêd Îsa Mesîh ne (Pîrozê Xwedê: Marqos 1:24; Lûqa 4:34; Yûh’enna 6:69; Yûh’enna I 2:20; E’yantî 3:7; Yê Pîroz: Lûqa 1:35).

pol – p’erêd sifir in, yêd herî bê qîmet in. Du pol qasî qur’ûşekî ye. Marqos 12:42; Lûqa 12:59; 21:2. Ji k’erema xwe li navnîşa (tablîsa) li k’utasîya ferhengokê binihêr’in.

pûng – ne’ne.

P’adşatîya Xwedê, P’adşatîya E’zmana – bona t’evgirêdana Xwedê û cime’ta Wî tê gotinê. Çawa p’adşa cime’ta xwe xwey dike û ser wê p’adşatîyê dike, Xwedê jî usa ye. Her tiştêd ku cime’t h’ewce dibe dide wan û r’êberîya wan dike. Cime’ta Wî ew meriv in, yêd ku bawerîya xwe Wî tînin û gur’a Wî dikin. Gava Îsa Mesîh cara pêşin hate dinê, p’adşatîya Xwedê bi cûr’ekî nû xuya bû, çimkî Îsa r’êke nû merivar’a vekir, wekî t’evî Xwedê t’evgirêdayî bin û bijîn. Bona vê yekê tê gotinê ku P’adşatîya Xwedê îdî destpêbûye. Lê gava Îsa Mesîh dîsa bê, wê hingê p’adşatîya Xwedê t’emam bibe û h’emû însanar’a bi cûr’ekî nû bê e’yankirinê (Metta 6:33, 19:16-30; Marqos 10:15). Me’na P’adşatîya Xwedê û P’adşatîya E’zmana yek e. Metta xebera «E’zman» dewsa «Xwedê» da xebatê, çimkî xuya dibe ku wî Mizgînîya xwe li gora zaravê cihûya nivîsî û ne e’detê cihûya bû ku navê Xwedêyî pîroz gelek cara banîna ser zarê xwe. Lema cihûya gelek cara «E’zman» cîyê ku Xwedê dimîne, dewsa navê «Xwedê» didane xebatê. Derêd ku Metta «P’adşatîya E’zmana» nivîsîn, Marqos û Lûqa «P’adşatîya Xwedê» nivîsîn. Metta 4:17, 5:10; Marqos 1:15; Lûqa 6:20.

p’aristgeh – (e’bûbetxane, îbadetxane, xana Xwedê) avayîyê cihûyayî herî berbiç’e’v û e’yan bû. Silêman p’adşa cara pêşin p’aristgeh bajarê Orşelîmêda çêkir. Ew t’enê li Orşelîmê hebû. Miletê Îsraêlê dua û h’ebandinêd xwe wir dikirin û gorîyêd (qurbanêd) xwe li wir serjêdikirin. P’aristgeh ji çar p’ara bû: H’ewş, Hindur’, Pîrozgeh û Cîyê Herî Pîroz. P’er’deke mezin navbir’î dida Pîrozgehê û Cîyê Herî Pîroz. Salê carekê Serekk’ahîn diçû Cîyê Herî Pîroz. Ewî li wir hin ber gunêd xweva, hin jî li ber gunêd cime’têva gorî serjêdikirin, dua dikir û baxşandina guna ji Xwedê dixwest. Gava Îsa li ser xaç mir, ev p’er’da pîroz nîvîda bû du tîşa (Lûqa 23:45-46). Sala 70-da pey bûyîna Îsa Mesîhr’a, Tîtoyê sereskerê Împêratorîya R’omîyê p’aristgeh wêran kir. Ji hingêva h’eta r’oja îroyîn p’aristgeh careke din nehatîye çêkirinê.

p’eyn – sergînê hûrbûyî, zibil, e’deba h’eywên.

p’êşe – sine’t, hostatî.

p’êşk’êş – dîyarî, h’edîya.

p’êxember – (nebî, qasidê Xwedê, qûlê Xwedê, gotinbêjê Xwedê) ew însan bûn. Xwedê wanr’a xeber dida, ku ew gotina Wî bigihînine meriva.

p’êxembertî – K’itêba Pîrozda xebera «p’êxembertî» fire tê fe’mkirinê. Yê ku p’êxembertîyê dike, ew bi r’êberîya R’uh’ê Pîroz gotineke ji Xwedê e’lamî meriva dike. Çawa Pawlos Korint’î I 14:3-da dibêje, yê ku p’êxembertîyê dike, bawerîya meriva ava dike, dil dide ber wan û ber dilê wanda tê. Îdî p’êxembertî ne t’enê bona tiştêd ku hê neqewimî ne.

p’işkbûn – dilê yekî ji xebera yê din dimîne û jê diçe.

p’îgar – yê ku bi heqtî h’eywên xwey dike.

p’ûtp’arist – miletêd necihû ku p’ût dih’ebandin, dihatine h’esabê p’ûtp’arist çawa îro jî dih’ebînin. Mesele, steyrka, te’vê, hîvê, milyak’eta, heyîn û tiştêd t’ebîyetê, usa jî p’ûtêd bi desta çêkirî. P’ût jî usa tê fe’mkirinê «senem». Artemîsa xanim xwedê, p’ûta bajarê Efesê (K’arêd Şandîya 19:24 35)

qamîş – çît, meyî.

Qanûna Mûsa – (Şerîe’ta Mûsa) T’ewrat e. T’ewrat jî pênc k’itêbêd Mûsa ne: Destpêbûn, Derk’etin, Qanûna K’ahîntîyê, Jimar, Qanûna Ducarî (Wek’ilandina Qanûnê). Van pênc k’itêbada qanûn, t’emî, dîrok (t’arîx) û serhatî nivîsar in. Xwedê ev Qanûn ser ç’îyayê Sînayê, nav e’wrada Mûsar’a got. Carna jî h’emû k’itêbêd «Peymana Kevin»-r’a dibêjin Qanûn.

qanûnzan – (zaneyê Şerîe’tê, k’atib, nivîsk’ar) Qanûnzan nav cime’ta Îsraêlda ser Qanûna Mûsa dixebitîn, Qanûn qenc zanibûn, bi desta Qanûn zêde dikirin û xelq hîn dikirin. Wan jîyîna xwe bona hînbûn û hînkirina Qanûnê didan û k’itêb dinivîsîn. P’ir’anîya wan ji fêrisîya bûn.

qar’qar’ – qir’ik, qaj.

qav – qehb, forq.

Qayîn – kur’ê Ademî mezin bû. Gelekî h’evsûdî birê xweyî biç’ûk Habîl dikir, çimkî Xwedê berxê Habîlî qurbanê qebûl kiribû, lê genimê ku Qayîn anîbû qebûl nekiribû, ji dest sitqê wîyî ner’ast. Hingê Qayîn Habîl kuşt. Xwedê got, ku gerekê Qayîn li ser e’rdê firarî be û ji merivayê bê t’exsîrkirinê. Destpêbûn 4:1-24; Îbranî 11:4; Yûh’enna I 3:12; Cihûda 11.

qebîlêd Îsraêlê – (e’şîrêd Îsraêlê, êlêd Îsraêlê) Donzdeh kur’êd Aqûb hebûn, ku wanr’a Îsraêl jî digotin. Her yek ji wan bû qebîleke Îsraêl. Destpêbûn 35:23-26; 49:1-28.

qedir-hurmet – r’ûmet.

qerf – tinaz.

Qeyser – navekî bona p’adşayê miletêd Împêratorîya R’omayê bû. Miletê R’omayê gelek miletêd din bindest dikirin û Qeyser p’adşê wan h’emûya bû. Her p’adşakî miletê r’omayêr’a digotin: «Qeyser». Lûqa 2:1; 3:1.

Qorax – serwêrê wan bû, yêd ku ber Mûsa û Harûn r’abûn. Xezeba Xwedê hindava Qorax û hevalêd wîda xuya bû, e’rd vebû ew saxe-sax e’rdêda çûn. Jimar 16:1-35; Cihûda 11.

qulixî – xizmetk’arî, şixul, xulamtî.

qurban – (gorî, nedir) bînberek ku ji ber yekî dinva tê dayînê yan kuştinê. Cûr’e-cûr’e qurban û h’edîyêd cime’ta Îsraêlê hebûn, mesele, h’edîyêd mîna h’eywanêd berx, canega, usa jî yêd genim û biharet hebûn. H’eywan dihatine serjêkirinê, paşê hinek t’emam pêva dihatine şewitandinê, hinek jî t’enê p’areke wan dihatine şewitandinê. Her h’eywan gerekê bêqusûr û bêlek’e bûya. Ji hêna Mûsada qurban bi destê k’ahîna dihate serjêkirinê (îzina cime’tê t’unebû, ku xweserîxwe serjêkirana.) Ji k’erema xwe bin xebera «gorîgeh»-da bixûnin.

r’aw – r’a, r’ayê darê.

r’aw-r’izim – e’det, şîret, hînkirin û qanûnêd pêşîya.

R’exab – jineke ne r’îya xweda bû, lê bawerîya xwe Xwedê anî û alîk’arîya cime’ta Îsraêlê kir. Metta 1:5; Îbranî 11:31; Aqûb 2:25.

r’ez – 1. r’ezê tirîya, baxê tirîya, baxçe.

2. êmîş, fêkî.

R’êvêka – jina Îshaqê kur’ê Birahîm bû. Dîya Aqûb û Esaw (R’omayî 9:10-13).

r’ik’inyata Dawid – Bereka Dawid, mala Dawid. Dema Peymana Kevinda Dawid p’adşê Îsraêlêyî herî mezin bû. Pey wîr’a kur’ê wî Silêman bû p’adşayê Îsraêlê. Ji mal û zur’eta Dawid gelek p’adşa r’abûn. Îsa ji zur’eta Dawid bû. Metta 1:1, 20; Lûqa 1:27, 69; R’omayî 1:3; Tîmot’êyo II 2:8; E’yantî 5:5; 22:16.

R’oja Axretê – R’oja Dîwanê, r’oja xilazîya dinyayê. Usa jî carna k’itêbêda vê r’ojêr’a «R’oja Xudan» dibêjin, awa gotî r’oja hatina Îsa. Wê r’ojê mirîyê ji mirinê r’abin û wê dîwana h’emû meriva bi destê Xwedê bibe. Îşaya 13:6, 9; Metta 10:15; 12:36; Lûqa 10:12, 14; Yûh’enna 6:39-40; 6:44; 6:54; 11:24; Petrûs II 2:4, 9; 3:7, 10; Yûh’enna I 4:17; E’yantî 20:11-15 û yêd mayîn.

R’oja Pêncîye h’esab (Pêntêkost) – Bi zimanê yûnanî fe’mîna PENTÊKOSTÊ «pêncî» ye. Xwedê t’emî da cime’ta Îsraêlê, ku r’oja paşine pey destpêbûna Cejina Derbazbûnêr’a h’eft h’eftîya h’esab kin û R’oja Pêncî cejinekê jî bikin. Vê cejinêda çi ku ji deremetêd wan (dexilêd wan) pêşîyê dik’ete ber k’êlendîyê, danîn p’êşk’êşî Xwedê dikirin (Qanûna K’ahîntîyê 23:15-21). R’oja Pêncîr’a Cejina Nandirûnê (Cejina Deremetêd E’rdê) jî tê gotinê, usa jî Cejina H’eftîya. R’oja Cejina Pêncîda R’uh’ê Pîroz cara pêşin çawa p’êşk’êş bawermendar’a hatîye dayînê (K’arêd Şandîya 2:1-41).

R’oja R’abûnê – (R’oja Qîyametê) ew r’oj e ku h’emû merivêd qenc û xirab wê ji mirinê r’abin û li ber Xwedê û Îsa Mesîh caba kirinêd xwe bidin.

R’oja R’ojîya – ji k’erema xwe bin xebera «R’oja K’ewandinê»-da bixûnin.

r’oja şemîyê – (r’oja sebtê) bona cime’ta Îsraêlê r’ojeke e’zîz (t’aybetî) û pîroz e (Derk’etin 16:23; 20:8, 11; 31:14-15). Bi îbranî ŞABAT e. Bi kurmancî «sebt» ji şabatê hatîye. Bona cihûya, şabat navê r’oja h’efta ye û ya xilazîya h’eftîyê ye. Înîyê êvarê, gava r’oj diçe ava, şabat destpêdike û h’eta 24 sih’eta dik’işîne. Li gora T’ewratê (Destpêbûn 2:2-3; Derk’etin 20:8-11; 35:2) r’oja şabatêda k’ar û xebat ne cayîz bû bikirana, ev r’oj r’oja r’ih’etîyê û h’ebandinê ye (Destpêbûn 1; Qanûna K’ahîntîyê 23:1-3).

r’oja t’ivdarekkirinê – Cihûya r’oja înîyêr’a digotin: «R’oja t’ivdarekkirinê», çimkî wê r’ojêda wan bona r’oja şemîyê hazirîya xwe didîtin. R’oja şemîyê r’oja pîroz bû, îzina wan t’unebû ku bixebitîyana. Bona cihûya înîyê çawa r’o diçû ava, hingê r’oja şemîyê destpêdikir.

R’oja Xudan – 1. Peymana Kevinda p’ir’anîya cara tê fe’mkirinê, ew wext yan demêd ku Xwedê dîwana cime’ta Xwe dike, mesele: Pê destê ordîyêd miletêd mayîn, yan jî pê nexweşîya (Yoêl 1:15; 2:1, 11; Amos 5:18, 20; Malaxî 4:5 ).

2. Peymana Nûda «R’oja Xudan» r’oja hatina Îsa Mesîhe duda bona dîwana dinyayê ye (T’êsalonîkî I 5:2; T’êsalonîkî II 2:2). Gelek wê bona vê r’ojê hazir nîbin (Metta 24:42-44; Lûqa 12:35-40; Petrûs II serê 3-a). Carna tê gotinê: «R’oja Xudanê me Îsa Mesîh» (Korint’î I 1:8) yan jî «wê R’ojê» (T’êsalonîkî II 1:10).

3. T’enê E’yantî 1:10-da «R’oja Xudan» tê fe’mkirinê «r’oja yekşemê» (le’dê), çimkî Xudan Îsa Mesîh yekşemêda ji mirinê r’abû. Ji hingêva ew r’oj bû r’oja civîna bawermenda (K’arêd Şandîya 20:7; Korint’î I 16:2).

r’ojî – K’itêba Pîrozda cûr’e-cûr’e h’alêd r’ojîgirtinê hene. H’alekîda nan ne dixwarin (P’adşatî I 12:16-21, Metta 4:2, Lûqa 4:2), h’alekî dinda ne dixwarin ne jî vedixwarin (Derk’etin 34:28; Ezra 10:6; K’arêd Şandîya 23:12, Ûnis 3:5-8), h’alekî dinda jî ne goşt, ne şerav, ne tiştêd xweşe-te’m dixwarin-vedixwarin (Danîyêl 10:2-3 ). Meremê r’ojîyê K’itêba Pîrozda ev bû, ku xweyîr’ojî dua bike, nefsa xwe li ber Xwedê nimiz ke, xwe bişkêne, ne ku bona navê xwe ku ber meriva bê k’ifşê, lê wekî t’enê Xwedêva e’yan be (Metta 6:16-18; Lûqa 2:37; Qanûna Ducarî 9:18; Danîyêl 9:20 ). Qanûna Mûsada t’enê r’ojeke r’ojîyêye e’detî hebû (Qanûna K’ahîntîyê 23:26-32), lê heger welat dik’ete oxirmêd giran, hingê r’ojêd din jî dihatine k’ifşkirinê, wekî r’ojî bigirtana (Yoêl 1:14 ). E’detê fêrisîya hebû, ku her duşemê û pêncşemê r’ojî bigirtana (Lûqa 18:12). Gava Îsa ser dinê bû, şagirtêd Îsa r’ojî negirtin (Marqos 2:18-20).

R’uh’ê Pîroz – (R’uh’ê Xwedê, R’uh’ê Miqedes, R’uh’ê Bimbarek, R’uh’ê Buhurtî) R’uh’ê Pîroz R’uh’ê Xwedê ye. Peymana Kevinda R’uh’ê Xwedê çawa qewata Xwedê xuya dibe, k’îjanî ku Xwedê îlahî dida p’êxembera. Bi zimanêd yûnanî û îbranî xebera «ba» û «r’uh’» yek in (Yûh’enna 3:8). Peymana Nûda R’uh’ê Xwedê bi cûr’ekî nû h’emû bawermendêd Îsar’a tê dayînê (K’arêd Şandîya 2:38), usa jî hê gelekî çawa şexsek yan nefseke Xwedê tê fe’mkirinê, awa gotî ew Xwexa Xwedê ye (Metta 28:19). Gava Îsa çû cem Bavê, R’uh’ê Pîroz çawa dersdar, piştovan û p’êşk’êş bawermendar’a şand (Yûh’enna 14:26; 15:26; K’arêd Şandîya 10:45). Ew alîk’arîya meriva dike, meriva berbi t’emamîya r’astîyê dibe (Yûh’enna 16:13; Korint’î I 2:10-13), carna bona tiştêd başqe r’êberîya meriva dike (K’arêd Şandîya 13:2; 16:6-7), li ber Xwedê bona bawermenda lava-navçêtîyê dike (R’omayî 8:26-27) û qewatê dide bawermenda, wekî xebera Xwedê bêjin û Xwedêr’a xulamtîyê bikin (Korint’î I 2:4-5; Tîmot’êyo II 1:7). Meremê p’êşk’êşêd R’uh’ê Pîroz ev e, ku t’emamîya civîna bawermenda bişidîne û ava ke (Korint’î I, serêd 12 h’eta 14).

r’uh’êd h’eram – r’uh’êd xirab. Cihûya wan r’uh’êd cinar’a digotin «r’uh’êd h’eram», yêd ku meriv pê dik’etin û yêd cinak’etî h’eram dihatine h’esabê. Îzina wan t’unebû, wekî têk’etana nava cime’tê yan jî cîyêd pîroz.

r’uşetkirin – bertîlkirin. Yek p’era yan tiştekî din dide h’akim yan yekî dinêyî xweyîh’ukum, wekî qanûn bê t’er’ibandinê, ku ya dilê wî bibe.

r’ûnkirin – (hetwankirin, dohnkirin) 1. Li gor e’detê cihûya, gava yek dibû p’adşa, ew pê bizirê zeyt’ûnê dihate r’ûnkirinê. Ev jî dibû nîşan, ku ev kesa bûye p’adşa. Îdî r’ûnkirîyê Xwedê Ew e, Yê ku Xwedê bijart û k’ifş kir, awa gotî Mesîh e (Lûqa 4:18). Ji k’erema xwe bin xebera «Mesîh»-da bixûnin.

2. Xelqê hingê jî r’ûn, mîna r’ûnê bînxweş çawa nîşana qedir dikirine ser mêvanêd xwe (Lûqa 7:46; Zebûr 23:5), cinyazêd mirîyêd xwe jî r’ûn dikirin (Lûqa 23:56–24:1), çawa derman birînêd nexweşa dixistin (Lûqa 10:34), usa jî bi wî nexweş r’ûn dikirin, çawa sîmvol wekî Xwedê qenc ke (Marqos 6:13; Aqûb 5:14).

r’ûspî – bona serwêrêd miletê Îsraêlê dihate gotinê, usa jî bona serwêrêd dînê wan. Peymana Nûda ew jî endemêd civîna giregira bûn. E’yantîyêda bîst çar r’ûspî hene, ku e’zmênda Xwedê dih’ebînin û me’na wan dibe çawa nîşana t’emamîya cime’ta Xwedê.

sadûqî – ew nava cihûyada partîke (k’omeleke) dîndar (olp’arist) bû. Ev partî biç’ûk lê e’yan bû. P’ir’anîya endemêd wê k’ahîn bûn. Wan bawerîya xwe bi her pênc k’itêbêd Mûsa (awa gotî T’ewrat yan her pênc k’itêbêd pêşine Peymana Kevin) danîn, lê r’uh’, milyak’et û r’abûna mirîya (qîyametî) bawer nedikirin. K’arêd Şandîya 4:1-2; 23:6-10; 23:8.

samerî – Çaxê p’adşatîya R’ehobowam (kur’ê Silêman, p’adşayê Cihûstanê) û Yêrobowamda (p’adşayê Îsraêlê), miletê Îsraêlê ji hevdu qetîyan. R’ehobowam t’evî du qebîlêd Îsraêlê bajarê Orşelîmê û Cihûstanêda ma. Yêrobowam t’evî dehe qebîlêd Îsraêlê Samerya xwer’a kire p’ayt’ext. Bi vî cûr’eyî miletê Îsraêlê bû du p’ara û dijminatîya hev kirin. Pey vê yekêr’a jî p’adşayê aşûrîya gelek miletê Îsraêlê dor-berêd Sameryayê cîşih’itî bajarêd medîya û yêd mayîn kirin (P’adşatî IV 17:1-6 ) û miletêd mayîn bi p’ûtêd wanva anîn, dewsa wanda cî-war kirin (P’adşatî IV 18:24-40). Bi vî awayî miletê samerîya t’evî miletêd p’ûtp’arista jît, dan û standin, e’sil û bawerîya xwe h’er’imandin û xwe ji T’ewratê dûr xistin. Samerî ew in, yêd ku ji Sameryayê û dor-berêd wê bûn.

Samerya – hin ne’ya nava Celîlê û Cihûstanêda bû, hin jî navê p’ayt’extê p’adşatîya bakurê (mifriqê) bû, awa gotî Îsraêl. Miletê Sameryayê û cihû gelekî dijenîyane hev, çimkî gelek e’det û bawerîyêd dîn û sîyaseta wan ne mîna hev bûn, usa jî bona cîyê h’ebandinê hevr’a qayl nîbûn (Lûqa 10:25-37).

Samûêl – p’êxemberekî e’yan bû. Bi destê wî Dawid p’adşa hate k’ifşkirinê. P’adşatî I 1-7; K’arêd Şandîya 3:24; 13:20; Îbranî 11:32.

serbestî – azadî, aza.

Serekk’ahîn – mezinê h’emû k’ahîna bû, usa jî serekê civata giregira. Salê carekê li R’oja K’ewandinê ew dik’ete Cîyê P’aristgehêyî Herî Pîroz, wekî p’êşk’êşa xûnê bona gunêd xwe û yêd cime’ta Îsraêlê bide. K’ursîya Serekk’ahîn wextê navbera Peymana Kevin û Peymana Nûda pêşda hat. Salêd 18-36 navê Serekk’ahîn Qeyafa bû.

serh’ezar – ji eskerê R’omayê (Îtalyayê) bû, ku serwêrî li h’ezar eskerî dikir.

sersed – ji eskerê R’omayê (Îtalyayê) bû, ku serwêrî li sed eskerî dikir.

serwaxtî – şe’rezayî.

sêrbazî – k’oç’ektî.

sêwî – êt’îm.

sifet – sûret, şikil.

Silêman – kur’ê Dawid, p’adşê Îsraêlê bû, nivîsarêd wî jî Peymana Kevinda hene (Gotinêd Silêman 1:1; 10:1 û yêd mayîn). Xwedê gelek serwaxtî da wî, usa jî ew gelekî dewletî bû. P’aristgeh pêşda ewî da çêkirinê. P’adşatî II 12:24-25; P’adşatî III 1:1– 11:43; Metta 1:6-7; 6:29; 12:42; Lûqa 11:31; 12:27; K’arêd Şandîya 7:47.

silsilet – bav, kal, kalê kala û usa diçe jor.

Sindoqa Peymanê (Sindoqa Şe’detîyê) – qut’îke pîroz, ji dara darcêwîyê çêkirî û zêr’kirî bû. Ew sindoq û çi ku têda bûn (awa gotî her du selêd kevirîye ku her dehe t’emîyêd Xwedêye mezin ser nivîsar, şivdara Harûn û derdana manayê), evana nîşanêd peymana Xwedêye t’evî miletê Îsraêl bûn. Gava miletê Îsraêlê r’ê diçû, yan diçû şêr’, ev sindoq xwer’a dibirin. Gava cîkî disekinîn, ev sindoq Konê Şe’detîyêda Cîyê Herî Pîrozda dima. (Derk’etin 25:10-21; Îbranî 9:4; E’yantî 11:19).

sinet – Li cem cihûya li gora Qanûna Mûsa gerekê her zar’eke kur’în bihata sinetkirinê. Lê hê berî Qanûnê jî ev sinetî ji hêna Birahîmda hebû, ew çawa nîşana peymana Xwedê t’evî Birahîm û zur’eta wî bû (Destpêbûn 17:9-14). Bi vî awayî sinetkirin bû nîşana mêrê cihû û miletê cihûr’a carna dihate gotinê: «Miletê sinetkirî». Gava Mizgînîya Îsa Mesîh pêşîyê hate dayînê û belakirinê, ji nava cihûyêd mesîhî hinek hebûn ku digotin, heger mêr dixwaze bibe mesîhî, gerekê pêşîyê bê sinetkirinê. Eva dibû nîşan ku bûye cihû û li pey qanûna Mûsa diçe, wekî paşê bikaribûya bibûya mesîhî. Lê Pawlosê şandî ev hînkirina cihûya qebûl nekir. Ewî bona vê pirsê ne’me galatîyar’a usa jî hinekêd dinr’a nivîsîn. Ewî digot, ku t’enê tiştek lazim e wekî meriv pê xilaz be, awa gotî bawerîya xwe Îsa Mesîh bîne. Destpêbûn 17:9-14; Derk’etin 4:25; Yûh’enna 7:22; R’omayî 2:28-29; Galatî 5:6; 6:15; Kolosî 2:11.

sirke – şerava kevin û tirş.

sixir – qewatêd dinyayêda ne, ku xudanêd wan k’ifş nakin.

Sînay (Ç’îyayê Sînayê) – ew ç’îya ye, ku wir Xwedê her dehe t’emî dane Mûsa p’êxember. Carna jî sûretî (sîmvolî) û r’uh’anî tê fe’mkirinê (Galatî 4:24).

Sîyon – ew ç’îya ye, ser k’îjanî p’aristgeh hate çêkirinê. Gava Dawid p’adşa Orşelîm ji destê yebûsîya stand, bajar biç’ûk bû, t’enê ser vî ç’îyayî (girî) bû. Sîyon tê fe’mkirinê carna ew ç’îyayê ku p’aristgeh lê bû, carna t’evayîya bajarê Orşelîmê (Metta 21:5), carna h’emû cime’ta Îsraêlê, carna cime’ta Xwedê yan jî bajarê Xwedêyî dinya nûda (Îbranî 12:22; E’yantî 14:1). «Qîza Sîyonê» tê fe’mkirinê bajarê Orşelîmê, awa gotî binelîyêd Orşelîmê (Yûh’enna 12:15). R’omayî 9:33; 11:26; Petrûs I 2:6.

Sodom û Gomora – dema Birahîmda du bajarêd kenanîya bûn, ku nêzîkî Be’ra Mirî bûn. Merivêd her du bajara bi gunek’arîya xwe usa ji Xwedê dûr k’etibûn, ku Xwedê ew bi êgir û k’irk’ûtê şewitandin û qir’a wan anî (Destpêbûn 18:16–19:29).

spartin (bispêre) – t’esmîlkirin.

stoyxî – li pey hînkirina fîlosofê Zeno diçûn. Zeno qasî 265 salî berî bûyîna Îsa Mesîh mir. Hînkirina wî ew bû, wekî meriv jîyîna xwe qebûl bike, pê fikirê jîyîna xwe h’ukum bike, xwe bigire û dîna xwe nede şabûn û êşa (K’arêd Şandîya 17:18).

şagirt – yêd ku hîn dibin (die’limin). Gelek şagirtêd Îsa hebûn. Donzdeh ji nav wan bijartî bûn. Ew şandî bûn. Metta 10:1-4; Lûqa 5:1 û yêd mayîn.

şandî – (qasid, r’esûl) bi zimanê yûnanî APOSTOLOS e. Me’na vê xeberê bi Kurmancî «yê şandî» ye. Îsa Mesîh ji nav şagirtêd Xwe donzdeh şandî (r’esûl) bijartin û şandin, wekî Mizgînîya Xwedê bidine miletêd dinyayê (Metta 10:1-4; Marqos 3:13-19; Lûqa 6:12-16). Evana t’evî Îsa diman û Îsa ew hîn dikirin. Pê ç’e’vêd xwe mirina Wî dîtin û paşê jî Ew pey r’abûna Wîr’a dîtin. Îsa Xwe Pawlosva jî e’yan kir û ew çawa şandî k’ifş kir. Barnabas û hinekêd din jî çawa şandî dihatine gotinê, lê ji Îsa dema e’mirê Wîda nehatibûne k’ifşkirinê.

şih’itî – r’ê derk’etî.

Şimh’ûn – jêr’a Petrûs jî digotin. Ew yek ji her donzdeh şagirtêd Îsa bû. Ew şandî bû.

Şimşon – mêrxas û gelekî qewat bû, Xwedê bi wî gelek bela anîne serê filistînîyêd ku dijminatîya Îsraêlê dikirin. H’akimtî 13:2– 16:31; Îbranî 11:32.

şîrk – K’incêd r’engê şîrk yêd herî biha bûn û r’engê şîrk nexşekî p’adşatîyê bû.

tengasî – tengayî.

tîş – p’arç’e, p’ar. Mesele: K’inca min bû du p’arç’a (tîşa).

t’agêr – firqîyê dike nava meriva û pişta yekî digire.

t’erbetdar – yê ku tiştêd qence maqûlî zar’otîyêda girtî hîn dike.

t’exsîrkirin – r’edkirin.

t’ifaq (t’ifaqbûn, t’ifaqî) – yekbûn, yektî.

t’irê, (ji) kesî t’irê – ji kesî we ye.

t’obekirin – ji gunekirinê veger’in, veger’in berbi Xwedê. Ji k’erema xwe bin xebera «ji gunekirinê veger’in»-da bixûnin.

t’oximr’eş – t’ovr’eş.

t’ucaretî – k’ir’în-firotan, alvêrî.

ûd – şînayîk e, ku ji ava wê r’ûnekî bînxweş tê çêkirinê. Cihûya ûd dikirine ser k’efenê mirîya, wekî definkirinêr’a hazir bin (Yûh’enna 19:39).

Ûnis – p’êxember bû, k’itêba wî jî heye. Xwedê ew şande bajarê Nînewayê, lê Ûnis nexwest gur’a Xwedê bikira. Pê gemîyê çû cîkî din, lê Xwedê firtoneke mezin şand. Cime’ta ser gemîyê Ûnis avîte be’rê, wekî ji hêrsa Xwedê xilaz bin. Me’sîyê mezin (h’ût) Ûnis h’ûfî xwe kir û Ûnis zikê me’sîda sê r’oj û sê şeva ma, dua kir, h’eta ku me’sî ew ji devê xwe avîte devê be’rê. Peyr’a Ûnis gur’a Xwedê kir û çû Nînewayê, wekî xebera Xwedê bêje wan. K’itêba Ûnis; Metta 12:39-41; 16:4; Lûqa 11:29-32.

Ûsiv – Çend merî K’itêba Pîrozda hene, navê wan Ûsiv:

1. Yek ji her donzdeh kur’êd Aqûb (Îsraêl) e. Birêd wî h’evsûdî li wî dikirin, çimkî bavê wan gelekî ew h’iz dikir. Birêd wî ew çawa xulam firotin, lê paşê ew bû serwêrê welatê Misirê. Birêd wî ew dîsa dîtin gava hatine Misirê ku nan bik’ir’in, çimkî welatê wanda xelayî bû. Destpêbûn 30:22-24; 37:5–50:26; Yêşû 24:32; Zebûr 105:17-22; K’arêd Şandîya 7:9-14, 18; Yûh’enna 4:5; Îbranî 11:21-22; E’yantî 7:8.

2. Ûsivê mêrê Meryema dîya Îsa. Metta 1:16, 18-20, 24; 2:13, 19.

3. Navê birakî Îsa jî Ûsiv bû. Metta 13:55; Marqos 6:3 (Yûsês).

4. Ûsivê birê Aqûbê şandî (ne birê Yûh’enna). Metta 27:56; Marqos 15:40,[47] (Yûsês).

5. Ûsivê ji Arîmetyayê, merivekî dewletî, endemê civîna giregirêd cihûya. Ew merivekî qenc bû û pey Îsa diçû. Metta 27:57-60; Marqos 15:42-46; Lûqa 23:50-53; Yûh’enna 19:38-42.

6. Ûsivê Barsabo, yek ji yêd ku hê pêşda pey Îsa diçûn. K’arêd Şandîya 1:23.

7. Ûsiv, navê wî kirin Barnabas. K’arêd Şandîya 4:36.

veger’andin (ji gunekirinê veger’îyan) – (t’obekirin) ew e, ku yek ji gunekirinê vediger’e, xirabî û gunêd xwe nas dike, fe’m dike ku ew xirab e, p’oşman dibe û bi dil û can ji gunekirinê vediger’e berbi Xwedê, wekî Xwedê bibaxşînê. Hezekîyêl 14:6; Zekerîya 1:6; Marqos 1:15; K’arêd Şandîya 3:19.

wek’îlxerc – malkir, k’edkir.

welatp’arist – navê partîkê ku bona welatê xwe şer’ dikin. Wextê Peymana Nûda çend k’omêd cihûya hebûn, dixwestin ji bindestîya r’omayê derk’etana.

welî – (walî) serwêrê qezake welêt.

wesîyet – k’axaza şe’detîyê, ku yek berî mirinê têda bona mal-milk’êd xwe dinivîse, ku pey mirina wîr’a ew bigihîje k’ê.

xaç – E’detê serwêrêd bajarê R’omê hebû, merivêd xirab (qaçax, mêrkuj û yêd mayîn) ser xaç dardadikirin, bona cezakirinê. Li ser xaç meriv dimirin. Xaç ji du qut dara çêdikirin. Gelek cara gerekê qaçax xwexa xaçê xwe bida ser milê xwe bibira cîyê xaçkirinê. Li wir eskera pê mixa yan pê werisa qaçax xaçva mix dikirin yan girêdidan. Paşê xaç r’ast dikirin û qaçax wir dardakirî dima h’eta dimir. Gelek cefa didît h’eta mirinê û e’ybeke gelekî giran bû ku ser xaç bihatana kuştinê. Îsa got, ku k’ê dixwaze bibe şagirtê Min gerekê xaçê xwe hilde û li pey Min bê. Me’na wê ev e, ku yêd li pey Îsa diçin gerekê hazir bin bona Wî h’eta mirinê jî cefê bik’işînin. Metta 10:38; 16:24; Marqos 8:34; Lûqa 9:23; 14:27.

xalifî – şaşbûyî, xapîyayî, jir’êderk’etî.

Xana Xwedê – Ew cîyê ku Xwedê bona Xwe dibijêre, Xana Xwedê dihate gotinê. Hêna Mûsada konek (Konê Şe’detîyê) hebû û peyr’a dewsa wî konî li Orşelîmê p’aristgeh hate çêkirinê û ew bû Xana Xwedê. Ew cîyê h’ebandina cime’ta Îsraêlê bû (Marqos 2:26).

xercgir – (bacgir, vergîstan) yê ku p’era ji cime’tê dewletêr’a distîne. Wextê Îsa Mesîhda ev xercgir bona R’omayê dixebitîn. Ew xwexa cihû bûn, lê alî R’omayê dikirin, wekî miletê cihû p’ere bona eskerêd R’omayê bida. R’omayî zulmk’ar bûn û cihû bindest kiribûn, ji wê yekê cihû gelekî dijenîyane xercgira. Xercgir jî gelek cara pê derewa û xapandinê p’ere zêde distandin, wekî wanr’a jî p’ere bima. Ew jî gunek’arêd mezin dihatine h’esabê.

xerdal – p’incar’ek e, ku t’oximê wê ze’f hûr e, lê gava şîn dibe, gelekî mezin dibe. Metta 13:31-32; 17:20; Marqos 4:31-32; Lûqa 13:19; 17:6. Xerdal

xeyal – heyînêd r’uh’anîye ku bi desta nayêne girtinê.

xêrnexwaz – yê ku k’îna yekî digire û xêra wî naxwaze.

xêrûb – r’uh’berêd xweyîbask in, ev cûr’ekî milyak’etêd Xwedê ne û h’eykelêd wan ser qalp’axê Sindoqa Peymanê bi baskava çêkirî mîna milyak’eta bûn, ku r’ûmet û dîndara (h’izûrîya) Xwedê berç’e’v dikirin (Îbranî 9:5).

xilazbûn (xilazkirin) – azabûn (azakirin), r’izgarbûn (r’izgarkirin). Ji k’erema xwe bin xebera «xilazkir»-da bixûnin.

xilazkir – yê ku yekî din ji tiştekî xirab xilaz dike. K’itêba Pîrozda xeberêd «xilazkir, xilazkirin, xilazbûn, xilazî» pêşîyê tê fe’mkirinê çawa xweykirin, xilazkirin ji xirabîyê û ji bela, yan jî qenckirina ji nexweşîya. Mesele, Peymana Kevinda Xwedê cime’ta Xweye Îsraêl ji Misirê, usa jî ji Babîlonê xilaz kirîye. Peymana Nûda Xwedê pê kirina Îsa Mesîh r’ê bona meriva vekir, wekî ji guna û xirabîyê xilaz bin. Bi vî awayî hin Xwedê, hin jî Îsa «Xilazkir» h’esab dibin (bona Xwedê: Qanûna Ducarî 32:15; Zebûr 27:9; Lûqa 1:47; Tîto 1:3; bona Îsa: Lûqa 1:69; Efesî 5:23; Tîto 1:4; Yûh’enna I 4:14).

xirnûf – xurekê beraza ji berê darê, p’alûd.

Xudan – (Xweyî, R’eb) K’itêba Pîrozda me’na Xudan «xweyî» ye. Xudan navekî Xwedê ye û navek ji navêd Îsa Mesîh e. «R’eb» ji zimanê e’rebî ye û ew jî tê fe’mkirinê «xweyî».

yançîye – guva, gelo, ku, awa gotî.

Yêfta – eskerekî e’yan bû. Ew ji serwêrêd cime’ta Îsraêlê bû. H’akimtî 11:1– 12:7; Îbranî 11:32.

Yêremîya – p’êxemberekî e’yan bû, ew weke 500 salî berî bûyîna Îsa Mesîh hebû. Wextek hebû, ji cime’ta Îsraêlê geleka gur’a Xwedê nedikirin. Yêremîya wanr’a digot, ku ji gunekirinê veger’in. Gelek tişt jî ewî bona Îsa Mesîh û miletêd necihû p’êxembertî kir. K’itêba wî jî heye, «Yêremîya». Metta 2:17; 16:14; 27:9.

Yêşa – bavê Dawid p’adşa bû. Îsa Mesîh ji r’ik’inyata wî hate dinê. Peymana Kevinda Îşaya p’êxember nivîsî ku Mesîhê ji zur’eta Yêşa û Dawid bibe. R’ût’ 4:18-22 (17-21); P’adşatî I 16:1-22; 17:12-14, 17; Metta 1:5-6; Lûqa 3:32; K’arêd Şandîya 13:22; R’omayî 15:12.

Yûh’enna – Bi navê Yûh’enna çend merî Peymana Nûda hene, lê yêd here e’yan ev in:

1. Yûh’ennayê Zebedî yek ji her donzdeh şagirtêd Îsa bû. Ew şandî bû. Ewî «Mizgînîya Yûh’enna» û sê ne’me nivîsîne û li gora fikira geleka k’itêba «E’yantî» jî wî nivîsîye.

2. Yûh’ennayê Nixumdar, ew p’êxember û gotinbêjê xebera Xwedê bû (Lûqa 1:13-17; 7:26). T’obedar avêda dinixumandin û cime’ta Îsraêlê bona Mesîh hazir dikirin (Lûqa 3:3-20; 7:27).

yûnan – 1. miletê welatê Yûnanistanê.

2. Dema Îsa Mesîhda, cihûya h’emû miletêd mayînr’a «yûnan» digotin, wekî bidana k’ifşê, ku h’ebandin û kûltûra wan yêd yûnana bûn, ne ku yêd cihûya (Marqos 7:26; K’arêd Şandîya 17:4), lê hineke ji wan bawerîya xwe bi Xwedêyê Îsraêlê anîn (K’arêd Şandîya 17:4; belkî Yûh’enna 12:20-da jî usa ye). Vê welger’andinêda çend cî hene k’îderê xebera «necihû» dewsa «yûnan» hatîye xebitandinê (K’arêd Şandîya 14:1; 20:21; R’omayî 1:16; 2:9-10; 3:9; 10:12; Korint’î I 1:24; 10:32; 12:13 Galatî 3:28; Kolosî 3:11 û yêd mayîn).

3. Çend cîya xebera «yûnan» be’sa wan cihûya dike, yêd ku ji welatê Îsraêlê der mezin bibûn û zimanê wan yûnanî bû, yan jî Îsraêlêda mezin bibûn lê zimanê yûnanî xeber didan, ne ku îbranî (K’arêd Şandîya 6:1, 9:29 û 11:20 (van r’êzada bi vî awayî hatîye bik’aranînê: «cihûyêd ku yûnanî xeber didan»); belkî Yûh’enna 7:35).

Yûnanistan – welat e, At’îna bajarê wêyî serekeyî mezin e, çawa hingê usa jî îro. Korint’ jî bajarê Yûnanistanêda ye, çawa hingê usa jî îro. P’ir’anîya bajarêd Yûnanistanêye e’yan hingê dik’etine nava qeza Axayayêye R’omayê. Miletê Yûnanistanêyî kevin gelek xwendî bûn û bona serwaxtîya wan miletêd din qedirê wan digirtin. Zimanê wan ji alîyê h’emû xwendevanava dihate xeberdanê, ne t’enê li Yûnanistanêda, lê li welatêd der jî. Li k’îderê ku eskerêd yûnana diçûnê, kûltûra xwe li wir bela dikirin. K’itêbêd Peymana Nû pêşîyê bi zimanê yûnanî hatine nivîsarê.

zanebêj – zimênda serxwe.

zar – dev.

zendegirtî man – e’cêbmayî man, met’elmayî man.

zewal – neheqî, nexweşî, zîyan.

Zews – p’ûtê yûnanayî herî mezin e. «Yûpîter» jî jêr’a dihate gotinê. P’ûtekî din jî hebû, ku navê wî Hermês bû, ew çawa qasidê Zews h’esab dikirin. K’arêd Şandîya 14:12-13.

zimir – r’ûnekî bînxweş e, ji dara tê standinê û qîmetê wî biha bû. Hingê zimir bona êşê didane nexweşa (Marqos 15:23), usa jî li ser cinyazê mirîyada dikirin, wekî bona definkirinê hazir kin (Yûh’enna 19:39). Zimir

zîv – bi yûnanî jêr’a digotin DRAXME yan DÎNARÎON, ku zîvekî biç’ûk bû. Evana welatêd Împêratorîya R’omayêda dihatin xebatê. Ew weke r’ojxebateke p’alekî bû. Lûqa 15:8-9.

zîya – (ejdeher) h’eywanek e, ku carna ç’îr’okada jî tê gotinê, gelekî qewat e, çawa me’rekî gelekî mezin xuya dibe. Jêr’a «me’r» jî dibêjin. E’yantîyêda zîya çawa nîşana mîrêcin, serwêrê r’uh’êd xirab e. E’yantî 12:3–13:4; 16:13; 20:2.

zox – (dareke gûrizê) dareke biç’ûk e, çawa lûfik bona e’detê dîn dihate bik’aranînê. K’ahîna xûna qurbanêda dikirin û dir’eşandine ser meriva, wekî ew meriv li ber Xwedê pîroz bin. Derk’etin 12:22; Qanûna K’ahîntîyê 14:4; Jimar 19:6, 18; Yûh’enna 19:29; Îbranî 9:19. Zoxa hûsopê

Ji gunekirinê veger’in - Metta 4:17; Marqos 6:12; Lûqa 13:1-5; 15:1-31; 24:45-47; K’arêd Şandîya 2:37-40; 3:19-20; 17:29-31; 20:21; 26:19-20; Korint’î II 7:8-11; Petrûs II 3:9; E’yantî 9:20-21.

Jîyîna h’eta-h’etayê, ya ku Îsa Mesîh dide wan, yêd ku bawerîya xwe wî tînin - Metta 19:16-30; Lûqa 10:25-28; Yûh’enna 3:1-16; 5:19-29; 10:10; 11:25-26; 14:6; 17:2-3; 20:31; R’omayî 5:21; 6:5-14; 8:10-17; Korint’î II 5:17; Galatî 2:20; Efesî 2:1-6; Kolosî 2:13; 3:1-4; Tîmot’êyo II 1:10; Tîto 3:4-7; Petrûs I 1:23; Yûh’enna I 5:11-13.

P’ere, hebûk, mal û milk’ - Metta 6:19-21; 6:24-34; Lûqa 12:13-21; 12:32-34; K’arêd Şandîya 20:35; Tîmot’êyo I 6:6-10; 6:17-19; Îbranî 13:5-6; Aqûb 2:1-9; 5:1-6.

P’ûtp’aristî, sêrbazî û k’oç’ektî - Metta 4:10; K’arêd Şandîya 13:4-12; 17:22-31; 19:11-20; Korint’î I 5:11; 6:9-11; 8:1-13; 10:1-22; Korint’î II 6:14-18; Galatî 5:19-21; T’êsalonîkî I 1:9-10; Yûh’enna I 5:21; E’yantî 21:8; 22:15.

R’asth’esabbûn, r’astî (bêsûcbûn) - K’arêd Şandîya 13:38-39; R’omayî 1:16-17; 3:21-26; 5:1; 5:9-10; 5:18-19; Galatî 2:16; 3:6-9; Tîto 3:7.

Xwedê - Marqos 10:27; 12:29-30; Lûqa 1:37; 6:35-36; Yûh’enna 4:24; K’arêd Şandîya 14:14-17; 17:22-31; R’omayî 1:18-23; 11:33-36; Korint’î I 8:4-6; Korint’î II 1:3; Tîmot’êyo I 1:17; 6:15-16; Îbranî 4:13; 10:30-31; Aqûb 1:17; Petrûs I 1:14-17; Yûh’enna I 1:5; 4:7-12; 4:16; Cihûda 24-25; E’yantî 4:8-11; 15:3-4.

Yûnanî -

1 lepton | nîv kodrantês (sifir)
2 lepton | kodrantês (sifir)
4 quadrans | assarîon (sifir)
16 assarîon | dînarîon yan draxme (zîv)
4 dînarîon | statêr (zîv)
100 dînarîon | mna (zêr’)
6000 dînarîon | talanton (zîv)
180 000 dînarîon | talanton (zêr’)

[1] The Greek New Testament – ji alîyê United Bible Societies-da neşirkirî ye, r’êdaktorîya 4-a, 1993, Ştûtgart, Gêrmanya.

[2] Peymana Nûda xebera «Qanûn» bi h’erfa mezin hatîye nivîsarê gava be’sa Qanûna Mûsa dike, awa gotî Qanûna Xwedê. Lê gava be’sa qanûnêd din dike, xebera «qanûn» bi h’erfa biç’ûk hatîye nivîsarê.

• 1:1 Lûqa 3:23-28

+ 1:1 Destpêbûn 22:18,

+ 1:2 Destpêbûn 21:3, Destpêbûn 25:6, Destpêbûn 29:35

* 1:3 Nav destnivîsarêd hinekada dewsa «R’am» «Aram» heye.

+ 1:3 Destpêbûn 38, Jimar 26:21,

+ 1:4 Rʼûtʼ 4:18-22

* 1:7 Nav hinek destnivîsarada dewsa «Asaf» «Asa» heye.

+ 1:16 Lûqa 1:27

• 1:18 Lûqa 2:1-7

+ 1:18 Lûqa 1:27, Lûqa 1:35

+ 1:19 Q. Ducarî 22:23-24, Q. Ducarî 24:1

* 1:21 «Îsa» bi zimanê îbranî aha tê fe’mkirinê: «Xudan xilaz dike», yan «xilazkir», yan jî «azabûn».

+ 1:21 Lûqa 1:31, K’arêd Şandîya 4:12, K’arêd Şandîya 13:38

+ 1:22 Metta 2:14, Metta 4:14, Metta 21:4, Metta 26:56, Marqos 14:49, Yûh’enna 19:36,

* 1:23 Îşaya 7:14.

* 1:23# Îşaya 8:8, 10.

* 1:25 Nav hinek destnivîsarada «kur’ê wêyî nixurî» heye.

+ 2:1 Lûqa 1:5, Lûqa 2:4-7, Yûh’enna 7:42

+ 2:2 Jimar 24:17

* 2:6 Mîxa 5:2.

+ 2:11 Derk’etin 30:23, Yûh’enna 19:39

+ 2:12 Destpêbûn 20:6

* 2:15 Hosêya 11:1.

+ 2:15 Metta 1:22

+ 2:17 Metta 27:9

* 2:18 Yêremîya 31:15.

+ 2:23 Lûqa 1:26, Lûqa 2:39, Yûh’enna 1:45

• 3:1 Marqos 1:1-8, Lûqa 3:1-9, Lûqa 3:15-17, Yûh’enna 1:19-28

+ 3:1 Lûqa 1:80, Yûh’enna 1:6

+ 3:2 Marqos 1:15

* 3:3 Îşaya 40:3.

+ 3:4 Q. K’ahîntîyê 11:22,

+ 3:6 K’arêd Şandîya 19:18

+ 3:7 Metta 12:34, Metta 23:33, R’omayî 5:9, T’êsalonîkî I 1:10

+ 3:9 Yûh’enna 8:33

+ 3:10 Metta 7:19

+ 3:11 Yûh’enna 1:15, K’arêd Şandîya 2:3

+ 3:12 Metta 13:30, Îbranî 6:8

• 3:13 Marqos 1:9-11, Lûqa 3:21-22

+ 3:16 K’arêd Şandîya 7:56, Yûh’enna 1:32-33

+ 3:17 Marqos 9:7, Yûh’enna 12:28, Metta 17:5, Petrûs II 1:17

• 4:1 Marqos 1:12-13, Lûqa 4:1-13

+ 4:2 Q. Ducarî 9:9, Metta 21:18

+ 4:3 T’êsalonîkî I 3:5

* 4:4 Qanûna Ducarî 8:3.

+ 4:4 Q. Ducarî 8:3

* 4:6 Zebûr 91:11-12.

+ 4:6 Zebûr 91:11-12, Yûh’enna 7:4

* 4:7 Qanûna Ducarî 6:16.

+ 4:7 Q. Ducarî 6:16

* 4:10 Qanûna Ducarî 6:13.

+ 4:10 Metta 16:23, Q. Ducarî 6:13

+ 4:11 Lûqa 22:43

• 4:12 Marqos 1:14-15, Lûqa 4:14-15

+ 4:12 Metta 14:3

+ 4:13 Metta 2:23, Marqos 1:21

+ 4:14 Metta 1:23

* 4:15-16 Îşaya 9:1-2.

• 4:18 Marqos 1:16-20, Lûqa 5:1-11

+ 4:18 Yûh’enna 1:40-42

+ 4:19 Metta 13:47

+ 4:20 Metta 19:27

• 4:23 Lûqa 6:17-19

+ 4:23 Marqos 1:39

+ 4:24 Lûqa 2:2

* 4:25 «Dêkapolîs» bi zimanê yûnanî tê fe’mkirinê: «Dehe Bajar», çimkî eva qeza berêda bi yektîya dehe bajara hatîye çêkirin.

+ 4:25 Marqos 5:20, Marqos 7:31

• 5:3 Lûqa 6:20-23

* 5:3 Bi gotineke din: «R’uh’k’esîba», awa gotî r’uh’ê wan h’ewcê Xwedê ye, ber Xwedê şkestî ne.

+ 5:4 Korint’î II 7:10, E’yantî 21:4

+ 5:5 Zebûr 37:11, Mesele 2:21

+ 5:6 Zebûr 42:1, Yûh’enna 7:37

+ 5:7 Mesele 19:17, Lûqa 6:36

+ 5:8 Zebûr 24:4, Zebûr 51:10, Yûh’enna I 3:2, Îbranî 12:14, E’yantî 22:4

+ 5:9 Aqûb 3:18, Tîmot’êyo II 2:22, Yûh’enna 1:12, Yûh’enna I 3:1, Yûh’enna I 5:1, R’omayî 8:14

+ 5:11 Aqûb 1:2, Petrûs I 4:14

+ 5:12 K’arêd Şandîya 5:41, Aqûb 1:2, R’omayî 5:3, Korint’î II 12:10, Îbranî 10:34

• 5:13 Marqos 9:50, Lûqa 14:34-35

+ 5:14 Efesî 5:8

+ 5:15 Marqos 4:21, Lûqa 8:16, Lûqa 11:33

+ 5:16 Petrûs I 2:12, Korint’î II 9:13

+ 5:17 R’omayî 3:31, R’omayî 10:4

+ 5:18 Lûqa 16:17

+ 5:19 Metta 11:11, Metta 18:4

+ 5:20 Yûh’enna 3:5

* 5:21 Derk’etin 20:13; Qanûna Ducarî 5:17.

+ 5:21 Derk’etin 20:13

* 5:22 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «K’î ku cîkî bê sebeb ser birê xweda hêrs k’eve».

+ 5:22 Yûh’enna I 3:15

+ 5:25 Mesele 25:8, Lûqa 12:58-59

* 5:26 «Pol» p’erê herî hûr e.

* 5:27 Derk’etin 20:14; Qanûna Ducarî 5:18.

+ 5:27 Derk’etin 20:14

+ 5:28 Mesele 6:25

+ 5:30 Metta 18:8-9, Marqos 9:43-44

• 5:31 Metta 19:9, Marqos 10:11-12, Lûqa 16:18

* 5:31 Qanûna Ducarî 24:1-4.

+ 5:31 Q. Ducarî 24:1-3

* 5:32 Ev xebera «heger dîsa ew mêr ke» yûnanîda t’une. Evana me’na zinêk’arîyê şirovedikin, çimkî e’detê cihûyada îzina jina mêrber’dayî t’unebû dîsa mêr kira, h’eta mêrê wê sax bûya.

+ 5:32 R’omayî 7:3, Korint’î I 7:10-11

* 5:33 Qanûna K’ahîntîyê 19:12; Jimar 30:2.

+ 5:33 Jimar 30:2, Q. Ducarî 23:21

+ 5:34 K’arêd Şandîya 7:49

+ 5:35 Zebûr 99:5, Zebûr 48:2

* 5:37 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Ji yê xirab e».

+ 5:37 Aqûb 5:12

• 5:38 Lûqa 6:27-36

* 5:38 Derk’etin 21:24; Qanûna K’ahîntîyê 24:20; Qanûna Ducarî 19:21.

+ 5:38 Derk’etin 21:23-25, Q. K’ahîntîyê 24:19-20, Q. Ducarî 19:21

+ 5:39 Petrûs I 2:23, R’omayî 12:17, Korint’î I 6:7

* 5:41 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Mîlek». Mîla R’omê (Îtalya) 1 478.5 mêtir bû.

+ 5:42 Q. Ducarî 15:7-8, Mesele 21:26

* 5:43 Ev r’êz «Hevalê xwe h’iz bike» ji Qanûna K’ahîntîyê 19:18 ye.

+ 5:43 Q. K’ahîntîyê 19:18

* 5:44 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «...bona yêd ku nifir’a we dikin, dua bikin û xêrnexwazêd xwer’a qencîyê bikin».

+ 5:44 R’omayî 12:20, Lûqa 23:34, K’arêd Şandîya 7:60, Petrûs I 3:9, R’omayî 12:14

+ 5:45 K’arêd Şandîya 14:17

+ 5:48 Q. K’ahîntîyê 19:2, Q. Ducarî 18:13, Q. Ducarî 32:4, Zebûr 18:30, Metta 19:21, Aqûb 1:4, Efesî 5:1, Kolosî 1:28

+ 6:1 Yûh’enna I 2:29

+ 6:2 Lûqa 6:24

• 6:5 Lûqa 11:2-4

+ 6:5 Lûqa 18:11

* 6:9 Bi gotineke din: «Bira însan qedirê navê Teyî pîroz bigire».

+ 6:10 Metta 26:42

+ 6:11 Mesele 30:8

* 6:13 Aha jî tê fe’mkirinê: «Ji mîrêcin».

* 6:13# Nav destnivîsarêd here qencda ev yek t’une: «Çimkî p’adşatî, qewat û r’ûmet yêd te ne, h’eta-h’etayê. Amîn».

+ 6:13 Metta 26:41, Yûh’enna 17:15, T’êsalonîkî II 3:3

+ 6:14 Marqos 11:25-26, Efesî 4:32, Kolosî 3:13

+ 6:15 Metta 18:35, Aqûb 2:13

* 6:17 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Serê xwe r’ûn ke», çawa nîşana şayîyê.

• 6:19 Lûqa 11:34-36, Lûqa 12:22-34

+ 6:19 Mesele 23:4, Tîmot’êyo I 3:3, Tîmot’êyo I 6:9, Îbranî 13:5, Aqûb 5:2-3

+ 6:20 Metta 19:21, Petrûs I 1:4

* 6:24 Xeber bi xeber aha ye: «Mamon». Me’na vê ev e: Malê dinê, p’ere, dewletîya vê dinê.

+ 6:24 Lûqa 16:13

+ 6:25 Fîlîpî 4:6, Petrûs I 5:7

+ 6:26 Metta 10:31, Metta 12:12

* 6:27 Aha jî tê fe’mkirinê: «Bihustekê li ser bejina xwe dirêj ke».

+ 6:30 Metta 8:26, Metta 14:31, Metta 16:8

+ 6:33 Zebûr 37:4

• 7:1 Lûqa 6:37-38, Lûqa 6:41-42

+ 7:1 R’omayî 14:10, Korint’î I 4:5, Aqûb 4:12

+ 7:2 Marqos 4:24, R’omayî 2:1

+ 7:6 Metta 15:26

• 7:7 Lûqa 11:9-13

+ 7:8 Mesele 8:17, Metta 18:19, Metta 21:22, Marqos 11:24, Yûh’enna 14:13-14, Yûh’enna I 3:22, Yûh’enna I 5:14

+ 7:11 Destpêbûn 6:5, Metta 12:34

+ 7:12 Lûqa 6:31, Metta 22:40, Galatî 5:14

• 7:13 Lûqa 13:24

+ 7:14 Zebûr 16:11

• 7:15 Lûqa 6:43-44, Lûqa 13:25-27

+ 7:15 Q. Ducarî 13:1-3, Metta 24:11, Marqos 13:22, K’arêd Şandîya 13:6, Petrûs II 2:1, Yûh’enna I 4:1, K’arêd Şandîya 20:29

+ 7:16 Aqûb 2:18

+ 7:17 Metta 12:33-35

+ 7:19 Metta 3:10

+ 7:22 Metta 25:11, Lûqa 6:46, Yûh’enna 13:13, Marqos 9:38, Lûqa 9:49

+ 7:23 Zebûr 6:8, Metta 25:41

• 7:24 Lûqa 6:47-49

+ 7:27 Mesele 10:25

+ 7:29 Marqos 1:22, Lûqa 4:32

• 8:1 Marqos 1:40-45, Lûqa 5:12-16

* 8:2 Li gora Qanûna Mûsa merivêd k’otî h’eram bûn. Derheqa merivêd k’otîda van serîya bixûnin: Qanûna K’ahîntîyê 13-14.

+ 8:2 Q. K’ahîntîyê 13:3, Jimar 12:10, Marqos 9:22

+ 8:4 Metta 9:30, Metta 17:9, Marqos 1:34, Q. K’ahîntîyê 14:1-32, Lûqa 17:14

• 8:5 Lûqa 7:1-10

+ 8:8 Zebûr 107:20

+ 8:10 K’arêd Şandîya 10:2

+ 8:11 Lûqa 13:29, Lûqa 16:23, Efesî 3:6

+ 8:12 Metta 13:42, Metta 22:13, Metta 22:30, Metta 24:51, Metta 25:13, Lûqa 13:28

+ 8:13 Metta 9:29, Yûh’enna 4:53

• 8:14 Marqos 1:29-34, Lûqa 4:38-41

+ 8:14 Korint’î I 9:5

+ 8:15 Marqos 5:41, Marqos 9:27, K’arêd Şandîya 3:7, K’arêd Şandîya 9:41

* 8:17 Îşaya 53:4.

• 8:18 Lûqa 9:57-62

+ 8:18 Marqos 4:35, Lûqa 8:22

• 8:23 Marqos 4:35-41, Lûqa 8:22-25

+ 8:26 Metta 6:30, Zebûr 65:7, Zebûr 89:9, Zebûr 104:7

• 8:28 Marqos 5:1-20, Lûqa 8:26-39

+ 8:29 Marqos 1:23-24, Lûqa 4:34

+ 8:34 Lûqa 5:8, K’arêd Şandîya 16:39

• 9:1 Marqos 2:1-12, Lûqa 5:17-26

* 9:1 Li gora Metta 4:13, bajarê Wî Kefernahûm bû.

+ 9:1 Metta 4:13

+ 9:2 Marqos 6:55, Metta 8:10, Marqos 10:52, Lûqa 7:48

* 9:3 Aha jî tê fe’mkirinê: «Eva k’ifirîya dike» yan «Eva navê Xwedê bêhurmet dike».

+ 9:3 Q. K’ahîntîyê 24:16, Metta 26:65, Yûh’enna 10:33

• 9:9 Marqos 2:13-17, Lûqa 5:27-32

+ 9:11 Metta 11:19, Lûqa 15:2

* 9:13 Hosêya 6:6.

+ 9:13 Lûqa 15:7, Tîmot’êyo I 1:15

• 9:14 Marqos 2:18-22, Lûqa 5:33-39

+ 9:14 Metta 11:2, Metta 14:12, Lûqa 11:1, Yûh’enna 1:35, Lûqa 18:12

+ 9:15 Metta 25:1-13, Yûh’enna 3:29, E’yantî 19:7, E’yantî 21:2, Marqos 14:7, Lûqa 17:22, Yûh’enna 16:20

• 9:18 Marqos 5:21-43, Lûqa 8:40-56

+ 9:20 Q. K’ahîntîyê 15:25

+ 9:21 Marqos 3:10

+ 9:22 Marqos 10:52, Lûqa 7:50, Efesî 2:8

+ 9:24 Yûh’enna 11:11

+ 9:25 K’arêd Şandîya 9:40, Marqos 1:31, Marqos 9:27, K’arêd Şandîya 3:7, K’arêd Şandîya 9:41

+ 9:27 Metta 22:42, Lûqa 1:32, Metta 20:29-34

+ 9:29 Metta 8:13

+ 9:30 Metta 8:4, Metta 12:16, Metta 17:9, Marqos 1:44

+ 9:31 Marqos 1:45, Marqos 7:36

+ 9:34 Metta 10:25, Metta 12:24

+ 9:36 Marqos 8:2, Jimar 27:17, Marqos 6:34

+ 9:38 Lûqa 10:2, Yûh’enna 4:35

• 10:1 Marqos 3:13-19, Marqos 6:7-13, Lûqa 6:12-16, Lûqa 9:1-6, Lûqa 10:1-12

* 10:3 Nav hinek destnivîsarada dewsa «Tedayo» «Lêwî» heye, yan jî «Lêwî ku Tedayo hate bernavkirinê».

* 10:4 Aha jî tê fe’mkirinê: «Şimh’ûnê ji Qananê».

+ 10:6 Zebûr 119:176, Metta 15:24, Petrûs I 2:25

+ 10:7 Metta 3:2, Metta 4:17

+ 10:8 Q. K’ahîntîyê 13:3, Metta 8:2, K’arêd Şandîya 20:35

+ 10:10 Tîmot’êyo I 5:18

+ 10:14 K’arêd Şandîya 13:51

+ 10:15 Destpêbûn 18:20, Destpêbûn 19:24,

• 10:16 Marqos 13:9-13, Lûqa 12:2-12, Lûqa 21:12-17

+ 10:16 Lûqa 10:3, Destpêbûn 3:1

+ 10:18 K’arêd Şandîya 17:6, K’arêd Şandîya 18:12, K’arêd Şandîya 24:1, K’arêd Şandîya 25:6, Zebûr 119:46

+ 10:20 Mesele 16:1

+ 10:21 Metta 24:10

+ 10:22 Metta 24:9, Yûh’enna 15:18, Aqûb 5:11, Galatî 6:9, E’yantî 2:10

+ 10:23 K’arêd Şandîya 8:1, K’arêd Şandîya 14:6

+ 10:24 Lûqa 6:40, Yûh’enna 13:16

+ 10:25 Metta 9:34, Metta 12:24

+ 10:26 Marqos 4:21, Lûqa 8:17, Lûqa 12:2

+ 10:28 Zebûr 56:4, Zebûr 118:6, Mesele 29:25,

+ 10:31 Metta 6:26, Metta 12:12

+ 10:32 R’omayî 10:9, E’yantî 3:5

+ 10:33 Metta 25:12, Yûh’enna I 2:23, Tîmot’êyo II 2:12

• 10:34 Lûqa 12:51-53, Lûqa 14:26-27

+ 10:34 K’arêd Şandîya 14:4

* 10:35-36 Mîxa 7:6.

+ 10:38 Metta 16:24-25, Marqos 8:34-35, Lûqa 9:23

+ 10:39 Yûh’enna 12:25

+ 10:40 Metta 25:40, Lûqa 10:16, Yûh’enna 12:44, Yûh’enna 13:20, Galatî 4:14

+ 10:42 Marqos 9:41, Îbranî 6:10

• 11:1 Lûqa 7:18-35

* 11:2 Nav hinek destnivîsarada dewsa «çend şagirt» «du şagirt» heye.

+ 11:2 Metta 14:3, Lûqa 3:19-20, Yûh’enna 3:24, Yûh’enna 4:25, Yûh’enna 6:14, Yûh’enna 11:27

+ 11:6 Yûh’enna 6:61, Yûh’enna 16:1

+ 11:7 Metta 3:1

+ 11:9 Metta 14:5, Metta 21:26

* 11:10 Malaxî 3:1.

+ 11:10 Derk’etin 23:20, Marqos 1:2

+ 11:11 Lûqa 1:15

* 11:12 Aha jî tê fe’mkirinê: «P’adşatîya E’zmana bi qewatê pêşda diçe û yêd zorbe dest dixin».

+ 11:12 Lûqa 16:16

* 11:13 Aha jî tê fe’mkirinê: «Çimkî h’emû p’êxembera û Qanûnê h’eta Yûh’enna p’êxembertî kirin».

* 11:14 Malaxî 4:5.

+ 11:14 Metta 17:12-13, Lûqa 1:17

+ 11:15 E’yantî 2:7

+ 11:18 Metta 3:4, Lûqa 1:15

* 11:19 Nav hinek destnivîsarada dewsa «e’mel» «zar’» heye.

+ 11:19 Yûh’enna 2:1, Yûh’enna 12:2, Metta 9:10-11

• 11:20 Lûqa 10:13-15

+ 11:21 Marqos 6:45, Marqos 8:21, Marqos 3:7

+ 11:22 Metta 15:21

• 11:25 Lûqa 10:21-22

+ 11:27 Yûh’enna 13:3, Yûh’enna 17:2, Yûh’enna 6:46, Yûh’enna 7:29, Yûh’enna 8:19, Yûh’enna 10:15

+ 11:28 Zebûr 55:22, Zebûr 68:19, Yûh’enna 7:37

+ 11:30 Yûh’enna I 5:3

• 12:1 Marqos 2:23-28, Lûqa 6:1-5

+ 12:1 Q. Ducarî 23:25

+ 12:2 Derk’etin 20:8-10, Jimar 15:32-36

* 12:4 Qanûna K’ahîntîyê 24:9; P’adşatî I 21:1-6.

+ 12:4 Derk’etin 25:30, Q. K’ahîntîyê 24:5-9

+ 12:5 Jimar 28:9

+ 12:6 Metta 12:41

* 12:7 Hosêya 6:6.

• 12:9 Marqos 3:1-6, Lûqa 6:6-11

+ 12:10 Lûqa 11:54, Lûqa 20:20

+ 12:12 Metta 6:26, Metta 10:31

+ 12:16 Metta 8:4, Metta 9:30

* 12:18-21 Îşaya 42:1-4.

• 12:22 Marqos 3:20-30, Lûqa 11:14-23

+ 12:23 Metta 9:27

+ 12:24 Metta 9:34, Metta 10:25

+ 12:27 Marqos 9:38, K’arêd Şandîya 19:13

+ 12:30 Marqos 9:40

+ 12:31 Marqos 3:29, Lûqa 12:10

+ 12:33 Metta 7:17-20, Lûqa 6:43-45

+ 12:34 Metta 3:7, Metta 23:33, Destpêbûn 6:5, Metta 7:11, Metta 15:18, Aqûb 3:6

+ 12:35 Mesele 12:5

+ 12:36 Mesele 10:19, R’omayî 14:12

+ 12:37 Metta 5:22, Aqûb 3:2-12

• 12:38 Marqos 8:11-12, Lûqa 11:29-32

+ 12:38 Korint’î I 1:22

+ 12:39 Metta 16:4

* 12:40 Ûnis 2:1.

+ 12:40 Ûnis 2:1

+ 12:41 R’omayî 2:27, Ûnis 3:5, Metta 12:6

* 12:42 P’adşati III 10:1-13. Ew p’adşa ji Şeba E’rebistanê hate cem Silêman p’adşa.

• 12:43 Lûqa 11:24-26

+ 12:45 Petrûs II 2:20

• 12:46 Marqos 3:31-35, Lûqa 8:19-21

+ 12:46 Metta 13:55, Yûh’enna 2:12, Yûh’enna 7:3, K’arêd Şandîya 1:14, Korint’î I 9:5, Galatî 1:19

+ 12:50 Yûh’enna 15:14, Îbranî 2:11

• 13:1 Marqos 4:1-9, Lûqa 8:4-8

+ 13:9 Metta 11:15

• 13:10 Marqos 4:10-12, Lûqa 8:9-10

+ 13:11 Metta 19:11

+ 13:12 Mesele 9:9, Metta 25:29

* 13:15 Îşaya 6:9-10.

+ 13:15 Yûh’enna 12:40, K’arêd Şandîya 28:26-27

+ 13:16 Lûqa 10:23-24

+ 13:17 Îbranî 11:13, Petrûs I 1:10-12

• 13:18 Marqos 4:13-20, Lûqa 8:11-15

* 13:19 Bi gotineke din: «Mîrêcin».

+ 13:21 Galatî 1:6, Îbranî 6:4

+ 13:22 Metta 6:25, Marqos 10:23, Tîmot’êyo I 6:10

+ 13:23 Yûh’enna 15:5

+ 13:30 Metta 3:12

• 13:31 Marqos 4:30-34, Lûqa 13:18-21

+ 13:32 Metta 17:20, Lûqa 17:6,

* 13:33 Sê kodêd cihûya dikir qasî 25 kîlograma.

+ 13:33 Korint’î I 5:6, Galatî 5:9

* 13:35 Zebûr 78:2.

+ 13:35 Zebûr 78:2

+ 13:38 Yûh’enna 8:44

+ 13:39 E’yantî 14:15-16

+ 13:41 Metta 24:31

+ 13:42 Yûh’enna 15:6, E’yantî 20:15, Metta 8:12

+ 13:43 Mesele 4:18, Metta 11:15

+ 13:47 Metta 4:19

+ 13:48 Yûh’enna 21:11

+ 13:49 Metta 25:32

+ 13:50 Metta 8:12

• 13:53 Marqos 6:1-6, Lûqa 4:16-30

+ 13:54 Metta 2:23, Lûqa 2:39, Lûqa 4:23, Marqos 1:21

+ 13:55 Yûh’enna 6:42, Metta 12:46

+ 13:57 Metta 11:6, Yûh’enna 4:44

• 14:1 Marqos 6:14-29, Lûqa 9:7-9

+ 14:2 Metta 16:14

+ 14:3 Metta 4:12, Metta 11:2, Lûqa 3:19-20, Yûh’enna 3:24

+ 14:4 Q. K’ahîntîyê 18:16, Q. K’ahîntîyê 20:21

+ 14:5 Metta 11:9, Metta 21:26

+ 14:7 Ester 5:3, Ester 7:2

+ 14:12 Metta 9:14

• 14:13 Marqos 6:30-44, Lûqa 9:10-17, Yûh’enna 6:1-14

+ 14:21 Metta 15:38

• 14:22 Marqos 6:45-56, Yûh’enna 6:15-21

+ 14:23 Marqos 1:35, Lûqa 4:42, Lûqa 5:16

+ 14:26 Lûqa 24:37

+ 14:31 Metta 6:30

+ 14:33 Zebûr 2:7, Lûqa 1:35

+ 14:34 Jimar 34:11, Marqos 6:53, Lûqa 5:1

• 15:1 Marqos 7:1-23

+ 15:2 Lûqa 11:38

+ 15:3 Galatî 1:14

* 15:4 Derk’etin 20:12; Qanûna Ducarî 5:16.

* 15:4# Derk’etin 21:17; Qanûna K’ahîntîyê 20:9.

+ 15:4 Derk’etin 20:12, Derk’etin 21:17

+ 15:7 Metta 23:13, K’arêd Şandîya 28:25

* 15:9 Îşaya 29:13.

+ 15:9 Kolosî 2:22

+ 15:11 K’arêd Şandîya 10:15

+ 15:13 Cihûda 1:12

+ 15:14 Metta 23:16, Lûqa 6:39

+ 15:18 Metta 12:34, Aqûb 3:6

+ 15:19 Galatî 5:19-21, Korint’î I 6:9-10

• 15:21 Marqos 7:24-30

+ 15:22 Metta 9:27, Lûqa 1:32

+ 15:24 Zebûr 119:176, Metta 10:6, Petrûs I 2:25

+ 15:26 Metta 7:6

• 15:29 Marqos 7:31

+ 15:32 Metta 9:36

+ 15:38 Metta 14:21

• 16:1 Marqos 8:11-13, Lûqa 12:54-56

+ 16:1 Metta 3:7, Korint’î I 1:22

* 16:3 Nav hinek destnivîsarada ji r’êza 2-a h’eta ya 3-a t’uneye.

+ 16:4 Ûnis 2:1, Metta 12:39

• 16:5 Marqos 8:14-21

+ 16:6 Lûqa 12:1, Korint’î I 5:7-8

+ 16:8 Metta 6:30

+ 16:9 Metta 14:13-21

+ 16:10 Metta 15:36-37

• 16:13 Marqos 8:27-30, Lûqa 9:18-21

+ 16:14 Metta 14:2,

+ 16:16 Zebûr 2:7

* 16:17 Bi yûnanî xeber bi xeber «kur’ê Yona» nivîsar e. Bi zimanê aramî «Yona» kurtkirina navê «Yûh’enna» û «Ûnis» e.

+ 16:17 Korint’î I 2:13

* 16:18 «Petrûs» bi zimanê yûnanî tê fe’mkirinê: «Qeya» yan «kevir».

+ 16:18 Marqos 3:16, Yûh’enna 1:42, Efesî 2:20

+ 16:20 Metta 9:30

• 16:21 Marqos 8:31, Lûqa 9:22-27

+ 16:21 Lûqa 17:25, Marqos 9:31, Marqos 10:34, Yûh’enna 2:19

+ 16:23 Metta 4:10, Fîlîpî 3:19

+ 16:24 Metta 10:38-39

+ 16:25 Metta 19:29

+ 16:26 Zebûr 49:7

* 16:27 Zebûr 62:12.

+ 16:27 Q. Ducarî 33:2, Metta 24:30, Metta 25:31, T’êsalonîkî I 4:16, E’yantî 2:23

+ 16:28 Metta 24:34, Yûh’enna 21:22

• 17:1 Marqos 9:2-13, Lûqa 9:28-36

+ 17:1 Marqos 5:37, Marqos 14:33

+ 17:2 E’yantî 1:16

+ 17:5 Metta 3:17, Q. Ducarî 18:15, Petrûs II 1:17

+ 17:9 Metta 8:4, Metta 9:30, Marqos 1:44

* 17:10 Malaxî 4:5.

+ 17:13 Metta 11:14, Lûqa 1:17

• 17:14 Marqos 9:14-29, Lûqa 9:37-43

+ 17:18 Marqos 1:26, K’arêd Şandîya 8:7

+ 17:20 Metta 13:31, Lûqa 17:6, Marqos 11:23

* 17:21 Nav destnivîsarêd here qencda r’êza 21-ê t’une.

• 17:22 Marqos 9:30-32, Lûqa 9:43-45

+ 17:23 Metta 16:21, Metta 20:19

* 17:24 Li gora Qanûna Mûsa nalekî «duzîvê» çawa xerc bona p’aristgehê didan (Derk’etin 30:13).

+ 17:24 Marqos 9:33, Derk’etin 30:13, Derk’etin 38:26, Metta 22:17

+ 17:27 R’omayî 13:7

• 18:1 Marqos 9:33-37, Marqos 9:42-48, Lûqa 9:46-48, Lûqa 17:1-2

+ 18:3 Korint’î I 14:20, Metta 19:16

+ 18:5 Metta 10:40, Lûqa 10:16, Yûh’enna 13:20

+ 18:7 Metta 26:24

+ 18:8 Metta 5:30, Metta 25:41, E’yantî 20:10

+ 18:9 Metta 5:29

• 18:10 Lûqa 15:3-7

* 18:11 Nav destnivîsarêd here qencda r’êza 11-a t’une.

* 18:14 Nav hinek destnivîsarada dewsa «we» «Min» heye.

+ 18:14 Yûh’enna 6:39

• 18:15 Lûqa 17:3

* 18:15 Nav hinek destnivîsarada «li te» t’une.

+ 18:15 Q. K’ahîntîyê 19:17, Aqûb 5:19, Galatî 6:1

* 18:16 Qanûna Ducarî 19:15.

+ 18:16 Q. Ducarî 19:15, Korint’î II 13:1

+ 18:17 Metta 5:46-47, Tîto 3:10

+ 18:19 Metta 7:7-8

+ 18:21 Lûqa 17:4

* 18:22 Aha jî tê fe’mkirinê: «H’eftê û h’eft».

* 18:24 Qîmetê telantekî heqê p’alekî panzdeh sala zêdetir bû.

+ 18:25 Q. K’ahîntîyê 25:39-41,

* 18:28 Qîmetê zîvekî weke r’ojxebateke p’ala bû.

+ 18:30 Mesele 28:3

+ 18:35 Metta 6:15, Aqûb 2:13

• 19:1 Marqos 10:1-12

* 19:4 Destpêbûn 1:27; 5:1-2.

+ 19:4 Destpêbûn 1:27

* 19:5 Destpêbûn 2:24.

+ 19:5 Destpêbûn 2:24, Efesî 5:31

+ 19:6 Korint’î I 6:16, Korint’î I 7:10

* 19:7 Qanûna Ducarî 24:1-4.

+ 19:7 Q. Ducarî 24:1

* 19:9 Nav hinek destnivîsarada ev jî heye: «Û k’î ku ya ber’dayî bistîne zinêk’arîyê dike».

+ 19:9 Metta 5:32, Korint’î I 7:10

+ 19:11 Marqos 4:11, Korint’î I 7:7, Tîmot’êyo I 5:14

• 19:13 Marqos 10:13-16, Lûqa 18:15-17

+ 19:14 Metta 18:3

• 19:16 Marqos 10:17-31, Lûqa 18:18-30

+ 19:16 Lûqa 10:25

* 19:17 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Tu çima Minr’a qenc dibêjî?»

+ 19:17 Zebûr 106:1, Zebûr 119:68, Q. K’ahîntîyê 18:5, R’omayî 10:5, Galatî 3:12

* 19:19 Derk’etin 20:12-16; Qanûna Ducarî 5:16-20.

* 19:19# Qanûna K’ahîntîyê 19:18.

+ 19:19 Derk’etin 20:12-16, Q. K’ahîntîyê 19:18

+ 19:20 Fîlîpî 3:6

+ 19:21 Metta 5:48, Lûqa 12:33, Metta 6:20, Petrûs I 1:4

+ 19:23 Zebûr 49:6-7

+ 19:26 Destpêbûn 18:14, Marqos 14:36

+ 19:27 Metta 4:20-22

+ 19:28 Metta 16:27, Metta 25:31, Lûqa 22:30, Korint’î I 6:2, E’yantî 3:21

* 19:29 Nav gelek destnivîsarêd here qencda «yan jina xwe» t’une.

+ 19:29 Metta 16:25

+ 19:30 Metta 20:16, Lûqa 13:30

* 20:3 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Sih’eta sisîya». Lê wî çaxî li gora e’detê cihûya sih’eta sisîya bi sih’eta îroyîn sih’eta nehaye sibehê zû ye. Bona cihûya, hingê sih’et derk’etina r’ojêva destpêdibû. Usa jî ev şirovekirin bona r’êza 4-a h’eta 9-a ye.

+ 20:8 Q. K’ahîntîyê 19:13, Q. Ducarî 24:15

* 20:16 Nav hinek destnivîsarada ev jî heye: «Çimkî gazîkirî gelek in, lê bijartî hindik in».

+ 20:16 Metta 19:30, Lûqa 13:30

• 20:17 Marqos 10:32-34, Lûqa 18:31-34

+ 20:19 Metta 16:21, Metta 17:23

• 20:20 Marqos 10:35-45

+ 20:20 Metta 10:2, Marqos 1:19

+ 20:21 Metta 19:28

* 20:22 Nav hinek destnivîsarada ev jî heye: «Yan bi wê nixumandinê bêne nixumandinê, ku Ezê bême nixumandinê?»

+ 20:22 Metta 26:39, Yûh’enna 18:11

+ 20:26 Petrûs I 5:3, Metta 23:11, Marqos 9:35

+ 20:28 Yûh’enna 13:4-5, Yûh’enna 11:51, Petrûs I 1:18-19, R’omayî 4:25, Galatî 1:4, Tîmot’êyo I 2:6, Tîto 2:14

• 20:29 Marqos 10:46-52, Lûqa 18:35-43

* 20:30 Nav hinek destnivîsarada «Xudan» t’une.

+ 20:30 Metta 9:27-31

+ 20:34 Lûqa 7:13

• 21:1 Marqos 11:1-11, Lûqa 19:28-38, Yûh’enna 12:12-19

+ 21:1 K’arêd Şandîya 1:12

+ 21:4 Yûh’enna 12:15, Metta 1:23, Metta 26:56, Yûh’enna 19:36

* 21:5 Zekerîya 9:9; Îşaya 62:11.

* 21:9 Zebûr 118:25-26.

* 21:9# Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Hosanna bilindayîyêda». «Bilindayî» be’sa cîyê Xwedê dike.

+ 21:9 Metta 9:27, Zebûr 118:25-26, Zebûr 148:1, Metta 23:39

+ 21:11 Lûqa 7:16

• 21:12 Marqos 11:15-19, Lûqa 19:45-48, Yûh’enna 2:13-22

+ 21:12 Q. K’ahîntîyê 1:14, Q. K’ahîntîyê 5:7, Q. K’ahîntîyê 12:8, Lûqa 2:24

* 21:13 Îşaya 56:7.

* 21:13# Yêremîya 7:11.

+ 21:15 Metta 9:27

* 21:16 Zebûr 8:2.

+ 21:16 Lûqa 19:39, Zebûr 8:1-2

+ 21:17 Lûqa 19:29, Lûqa 24:50, Yûh’enna 11:18

• 21:18 Marqos 11:12-14, Marqos 11:20-24

+ 21:18 Metta 4:2

+ 21:19 Metta 24:32, Lûqa 13:6

+ 21:21 Metta 17:20, Aqûb 1:6, Korint’î I 13:2

+ 21:22 Metta 7:8, Metta 17:20, Korint’î I 13:2

• 21:23 Marqos 11:27-33, Lûqa 20:1-8

+ 21:23 K’arêd Şandîya 4:7

+ 21:25 Metta 3:6, Lûqa 7:30

+ 21:26 Metta 11:9, Metta 14:5

+ 21:32 Lûqa 7:29

• 21:33 Marqos 12:1-12, Lûqa 20:9-19

+ 21:33 Zebûr 80:8, Marqos 13:34

+ 21:35 Metta 22:6, Metta 23:34, Îbranî 11:36-37

+ 21:37 Metta 3:17, Îbranî 1:1

+ 21:38 Îbranî 1:2

+ 21:39 Îbranî 13:12

+ 21:41 K’arêd Şandîya 13:46

* 21:42 Zebûr 118:22-23.

+ 21:42 Zebûr 118:22-23, K’arêd Şandîya 4:11, Petrûs I 2:7

* 21:44 Nav hinek destnivîsarada r’êza 44-a t’une.

+ 21:46 Marqos 11:18, Marqos 11:32

• 22:1 Lûqa 14:15-24

+ 22:1 Metta 13:34

+ 22:2 Metta 25:10, E’yantî 19:7, E’yantî 21:2

+ 22:6 Metta 21:35, Metta 23:34, Îbranî 11:36-37

+ 22:7 Metta 21:41

+ 22:8 Metta 10:11, K’arêd Şandîya 13:46, E’yantî 3:4

+ 22:13 Metta 8:12

• 22:15 Marqos 12:13-17, Lûqa 20:20-26

+ 22:15 Lûqa 11:54

+ 22:16 Q. Ducarî 10:17, Kolosî 3:25

+ 22:17 Metta 17:24-25

+ 22:18 Marqos 7:6, Lûqa 12:1

+ 22:21 R’omayî 13:7

• 22:23 Marqos 12:18-27, Lûqa 20:27-40

+ 22:23 K’arêd Şandîya 4:1, K’arêd Şandîya 23:8

* 22:24 Qanûna Ducarî 25:5.

+ 22:24 Destpêbûn 38:8, Q. Ducarî 25:5

* 22:30 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Milyak’etêd Xwedê».

* 22:32 Derk’etin 3:6.

+ 22:32 Derk’etin 3:2, Derk’etin 3:6

• 22:34 Marqos 12:28-34, Lûqa 10:25-28

* 22:37 Qanûna Ducarî 6:5.

+ 22:37 Q. Ducarî 6:5, Q. Ducarî 11:13,

* 22:39 Qanûna K’ahîntîyê 19:18.

+ 22:39 Q. K’ahîntîyê 19:18, Metta 19:19

+ 22:40 Metta 7:12, Galatî 5:14

• 22:41 Marqos 12:35-37, Lûqa 20:41-44

+ 22:42 Metta 9:27

* 22:44 Zebûr 110:1.

+ 22:44 Zebûr 110:1, K’arêd Şandîya 2:34-35

+ 22:46 Lûqa 20:40

• 23:1 Marqos 12:38-40, Lûqa 11:37-52, Lûqa 20:45-47

+ 23:3 R’omayî 2:17-23

* 23:5 Çawa ku Qanûna Ducarî 6:8-da nivîsar e, cihûya k’îsikêd mil û e’nîyêd xweda nivîsarêd sereke û t’emîyêd Xwedêye ji Peymana Kevin xwey dikirin. Ev in ew nivîsarêd ji k’itêbêd Mûsa ku gelekî dikirine k’îsika: Derk’etin 13:1-10; 13:11-16; Qanûna Ducarî 6:4-9; 11:13-21.

* 23:5# «R’îşîyêd k’incêd xwe dirêj dikin», wekî bidine k’ifşê, ku ew ji alîyê Xwedêda Xwedêr’a dayî û amin in (Jimar 15:37-41; Qanûna Ducarî 22:12).

+ 23:5 Derk’etin 13:9, Q. Ducarî 6:8, Q. Ducarî 11:18, Jimar 15:38

+ 23:6 Lûqa 14:7-8

* 23:7 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «R’abbî». «R’abbî» bi zimanê aramî tê fe’mkirinê: «Dersdar».

* 23:8 Nav hinek destnivîsarada ev jî heye: «Ew Mesîh e».

+ 23:8 Aqûb 3:1, Lûqa 22:32, Filîmon 1:16

+ 23:9 Derk’etin 4:22,

+ 23:11 Metta 20:26, Marqos 9:35, Marqos 10:43

+ 23:12 Lûqa 14:11, Lûqa 18:14

+ 23:13 Metta 15:7

* 23:14 Nav destnivîsarêd here qencda r’êza 14-a t’une.

+ 23:16 Metta 15:14

+ 23:17 Derk’etin 30:29

* 23:19 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Hey bêh’iş û korno».

+ 23:19 Derk’etin 29:37

+ 23:21 Zebûr 26:8, Zebûr 132:14

+ 23:23 Q. Ducarî 14:22, Zebûr 33:5,

* 23:25 Aha jî tê fe’mkirinê: «Lê hindur’va bi tiştêd zulmê û ç’e’vbir’çîyê qazinckirîva t’ijî ne».

+ 23:27 K’arêd Şandîya 23:1, Mesele 26:23

+ 23:30 K’arêd Şandîya 7:52

+ 23:33 Metta 3:7, Metta 12:34

+ 23:34 Metta 21:35, Metta 22:6, Îbranî 11:36-37, Metta 10:17, Marqos 13:9, Lûqa 21:12

+ 23:35 Destpêbûn 4:8, Yûh’enna I 3:12, Îbranî 11:4, E’yantî 18:24

• 23:37 Lûqa 13:34-35

+ 23:37 K’arêd Şandîya 7:52, Q. Ducarî 32:11-12, Rʼûtʼ 2:12, Zebûr 147:2

* 23:39 Zebûr 118:26.

+ 23:39 Zebûr 118:26, Metta 21:9

• 24:1 Marqos 13:1-13, Lûqa 21:5-19

+ 24:2 Lûqa 19:44

+ 24:4 Yûh’enna I 3:7, Kolosî 2:8, T’êsalonîkî II 2:3

+ 24:7 E’yantî 6:4, K’arêd Şandîya 11:28, E’yantî 6:8, E’yantî 6:12

+ 24:9 Metta 10:22, Yûh’enna 15:18

+ 24:10 Metta 10:21

+ 24:11 Metta 7:15

+ 24:13 Aqûb 5:11, E’yantî 2:10

+ 24:14 Metta 28:19, R’omayî 10:18, Kolosî 1:6, Kolosî 1:23

• 24:15 Marqos 13:14-23, Lûqa 21:20-24

* 24:15 Danîyêl 9:27; 11:31; 12:11.

+ 24:17 Lûqa 17:31

+ 24:19 Lûqa 23:29

+ 24:21 E’yantî 16:18

+ 24:22 Lûqa 18:7

+ 24:23 Lûqa 17:23

+ 24:24 Q. Ducarî 13:1, T’êsalonîkî II 2:9, E’yantî 13:13, E’yantî 16:14

+ 24:25 Yûh’enna 13:19, Yûh’enna 14:29

+ 24:27 Lûqa 17:24

+ 24:28 Lûqa 17:37

• 24:29 Marqos 13:24-27, Lûqa 21:25-28

* 24:29 Aha jî tê fe’mkirinê: «Qewatêd e’zmana wê bih’ejin».

+ 24:29 K’arêd Şandîya 2:20, E’yantî 6:13

* 24:30 Îşaya 13:10; 34:4; Danîyêl 7:13. (Bixûnin: E’yantî 1:7.)

+ 24:30 Metta 16:27,

+ 24:31 Korint’î I 15:52, T’êsalonîkî I 4:16, E’yantî 11:15, Metta 13:41, T’êsalonîkî II 2:1

• 24:32 Marqos 13:28-31, Lûqa 21:29-33

* 24:33 Aha jî tê fe’mkirinê: «Ew, awa gotî Mesîh nêzîk e, li ber şêmîkê ye».

+ 24:34 Metta 16:28

+ 24:35 Zebûr 102:25-26, Petrûs II 3:10

• 24:36 Marqos 13:32-37, Lûqa 12:38-40, Lûqa 17:26-30, Lûqa 17:34-36

* 24:36 Nav hinek destnivîsarada «ne jî Kur’» t’une.

+ 24:37 Destpêbûn 6:5

* 24:38 Destpêbûn 6-8.

+ 24:39 Destpêbûn 7:21

+ 24:42 Metta 25:13

+ 24:43 Petrûs II 3:10, T’êsalonîkî I 5:2

+ 24:44 E’yantî 3:3, E’yantî 16:15

• 24:45 Lûqa 12:42-48

+ 24:46 Metta 25:21, Yûh’enna 13:17

+ 24:48 Metta 25:5

+ 24:51 Metta 8:12

+ 25:1 Metta 9:15, Yûh’enna 3:29, E’yantî 19:7, E’yantî 21:2

+ 25:5 Metta 24:48

+ 25:10 Metta 22:2

+ 25:11 Metta 7:22, Lûqa 6:46, Lûqa 13:25

+ 25:12 Metta 10:33

+ 25:13 Korint’î I 16:13, Metta 24:36, Metta 24:42

• 25:14 Lûqa 19:12-27

* 25:15 Qîmetê telantekî heqê p’alekî panzdeh sala zêdetir bû.

+ 25:19 R’omayî 14:12

+ 25:21 Lûqa 16:10, Îbranî 12:2

+ 25:26 Mesele 20:4

+ 25:29 Metta 13:12

+ 25:30 Metta 8:12

+ 25:31 Metta 16:27, Metta 19:28

+ 25:32 Korint’î II 5:10, Metta 13:49

+ 25:34 E’yantî 21:7

+ 25:35 Lûqa 3:11, Aqûb 2:15-16

+ 25:36 Tîmot’êyo II 1:16-18

+ 25:40 Metta 10:40

* 25:41 E’yantî 20:10.

+ 25:41 Zebûr 6:8, Metta 7:23, Marqos 9:43-44, Cihûda 1:7, E’yantî 20:10

+ 25:45 Lûqa 10:16

• 26:1 Marqos 14:1-2, Lûqa 22:1-2, Yûh’enna 11:45-53

+ 26:2 Derk’etin 12:1-30

• 26:6 Marqos 14:3-9, Lûqa 7:36-50, Yûh’enna 12:1-8

+ 26:6 Metta 21:17, Yûh’enna 11:1, Yûh’enna 11:18, Q. K’ahîntîyê 13:3

+ 26:11 Q. Ducarî 15:11, Metta 9:15, Yûh’enna 7:33

+ 26:12 Yûh’enna 19:40

+ 26:13 Metta 24:14

• 26:14 Marqos 14:10-11, Lûqa 22:3-6

+ 26:14 Yûh’enna 13:2, K’arêd Şandîya 1:16

+ 26:15 Derk’etin 21:32,

• 26:17 Marqos 14:12-21, Lûqa 22:7-14, Lûqa 22:21-23, Yûh’enna 13:21-30

+ 26:21 Zebûr 41:9, Yûh’enna 13:18

+ 26:24 Metta 18:7

• 26:26 Marqos 14:22-26, Lûqa 22:15-20, Korint’î I 11:23-25

+ 26:26 Yûh’enna 6:51, Korint’î I 10:16, Îbranî 10:10

* 26:28 Nav hinek destnivîsarada «peymana nû» heye.

+ 26:28 Derk’etin 24:8

+ 26:30 Lûqa 22:39

• 26:31 Marqos 14:27-31, Lûqa 22:31-34, Yûh’enna 13:36-38

* 26:31 Zekerîya 13:7.

+ 26:31 Yûh’enna 16:32

+ 26:32 Metta 28:7

+ 26:35 Yûh’enna 11:16, Yûh’enna 21:19

• 26:36 Marqos 14:32-42, Lûqa 22:39-46

+ 26:37 Marqos 5:37, Marqos 9:2

+ 26:38 Yûh’enna 12:27

+ 26:39 Îbranî 5:7, Marqos 10:38, Yûh’enna 18:11, Yûh’enna 5:30, Yûh’enna 6:38, Galatî 1:4

+ 26:41 Metta 6:13, Petrûs I 4:7

+ 26:42 Metta 6:10

+ 26:45 Yûh’enna 2:4, Metta 16:21, Metta 17:22, Metta 20:18

• 26:47 Marqos 14:43-50, Lûqa 22:47-53, Yûh’enna 18:3-12

+ 26:47 K’arêd Şandîya 1:16

* 26:50 Aha jî tê fe’mkirinê: «Heval, tu bona çi hatî?»

+ 26:51 Lûqa 22:38

+ 26:52 E’yantî 13:10

+ 26:55 Metta 21:23, Lûqa 21:37

+ 26:56 Metta 1:22-23, Metta 21:4, Yûh’enna 19:36, Metta 26:31, Yûh’enna 16:32

• 26:57 Marqos 14:53-65, Lûqa 22:54-55, Lûqa 22:63-71, Yûh’enna 18:13-14, Yûh’enna 18:19-24

+ 26:60 Zebûr 27:12, Zebûr 35:11

+ 26:61 Marqos 15:29, Yûh’enna 2:19

+ 26:62 Metta 27:13

+ 26:63 Zebûr 2:7

* 26:64 Zebûr 110:1; Danîyêl 7:13.

+ 26:64 Zebûr 110:1, Metta 16:27, Metta 24:30, Îbranî 1:13

+ 26:65 Jimar 14:6, K’arêd Şandîya 14:14, Metta 9:3, Yûh’enna 10:36

+ 26:66 Q. K’ahîntîyê 24:16

• 26:69 Marqos 14:66-72, Lûqa 22:56-62, Yûh’enna 18:15-18, Yûh’enna 18:25-27

+ 26:75 Metta 26:34

• 27:1 Marqos 15:1, Lûqa 23:1-2, Yûh’enna 18:28-32

+ 27:2 Lûqa 3:1, Lûqa 13:1, K’arêd Şandîya 3:13, Tîmot’êyo I 6:13

• 27:3 K’arêd Şandîya 1:18-19

+ 27:6 Marqos 12:41, Yûh’enna 8:20

+ 27:9 Metta 2:17

* 27:10 Zekerîya 11:12-13; Yêremîya 32:6-9.

• 27:11 Marqos 15:2-5, Lûqa 23:3-5, Yûh’enna 18:33-38

+ 27:11 Metta 2:2

+ 27:13 Metta 26:62

• 27:15 Marqos 15:6-15, Lûqa 23:13-25, Yûh’enna 18:39

+ 27:18 Yûh’enna 12:19

+ 27:20 K’arêd Şandîya 3:14

+ 27:23 Lûqa 23:41, Îbranî 4:15

+ 27:24 Q. Ducarî 21:6, Zebûr 26:6, Zebûr 73:13

+ 27:25 T’êsalonîkî I 2:16

+ 27:26 Metta 20:19

• 27:27 Marqos 15:16-20, Yûh’enna 19:2-3

+ 27:30 Metta 20:19

• 27:32 Marqos 15:21-32, Lûqa 23:26-43, Yûh’enna 19:17-27

+ 27:34 Zebûr 69:21

* 27:35 Nav destnivîsarêd paşwextîyêda ev jî heye: «Ku gotina p’êxember bê sêrî: ‹K’incêd Min li nav hevda bela kirin û ser çuxê Min p’eşk avîtin›» (Zebûr 22:18).

+ 27:35 Zebûr 22:18

+ 27:39 Zebûr 22:6, Zebûr 109:25

+ 27:40 Marqos 14:58, Yûh’enna 2:19, Metta 4:3-6

+ 27:42 Yûh’enna 10:18, Yûh’enna 1:49, Yûh’enna 12:13, Yûh’enna 20:29

• 27:45 Marqos 15:33-41, Lûqa 23:44-49, Yûh’enna 19:28-30

* 27:46 Zebûr 22:1.

+ 27:46 K’arêd Şandîya 3:1, Zebûr 22:1

+ 27:48 Zebûr 69:21

+ 27:51 Derk’etin 26:33, Q. K’ahîntîyê 16:2

+ 27:52 Yûh’enna 5:21, Yûh’enna 5:25

+ 27:56 Lûqa 8:2, Metta 20:20

• 27:57 Marqos 15:42-47, Lûqa 23:50-56, Yûh’enna 19:38-42

* 27:60 T’irba Îsa mixarek bû. Cihûya hingê destê k’êva bihata mirîyêd xwe dikirine mixara. Ew yan şkeft bûn yan jî qeyada dik’olan.

* 27:62 «R’oja t’ivdarekkirinê» r’oja înîyê bû.

+ 27:63 Metta 16:21, Metta 17:23, Metta 20:19

+ 27:66 E’yantî 20:3

• 28:1 Marqos 16:1-8, Lûqa 24:1-12, Yûh’enna 20:1-10

* 28:1 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «R’oja h’eftîyêye pêşin», çimkî bona cihûya, r’oja h’eftîyêye pêşin yekşem bû, awa gotî «le’d».

+ 28:1 Lûqa 8:2, Metta 27:61

+ 28:2 Metta 27:60

+ 28:3 Marqos 9:3, K’arêd Şandîya 1:10

+ 28:4 E’yantî 1:17

* 28:6 Nav hinek destnivîsarada «Xudan» heye.

+ 28:7 Metta 26:32

+ 28:9 Yûh’enna 20:19, Yûh’enna 20:21, Metta 28:17, Lûqa 24:52

+ 28:10 Metta 12:50, Yûh’enna 20:17, R’omayî 8:29, Îbranî 2:11

• 28:16 Marqos 16:14-18, Lûqa 24:36-49, Yûh’enna 20:19-23

+ 28:17 Yûh’enna 20:25

+ 28:18 Metta 11:27, Yûh’enna 17:2

+ 28:19 Korint’î II 13:13, Yûh’enna 4:1-2, K’arêd Şandîya 8:13, Kolosî 1:23

+ 28:20 Yûh’enna 14:15, Metta 13:39

• 1:1 Metta 3:1-12, Lûqa 3:1-9, Yûh’enna 1:19-28

+ 1:1 Zebûr 2:7

* 1:2 Malaxî 3:1.

+ 1:2 Derk’etin 23:20, Metta 11:10, Lûqa 7:27

* 1:3 Îşaya 40:3.

+ 1:4 Lûqa 1:80, Yûh’enna 1:6

+ 1:5 K’arêd Şandîya 19:18

+ 1:6 Q. K’ahîntîyê 11:22,

• 1:9 Metta 3:13, Lûqa 3:21-22, Lûqa 4:1-13

+ 1:9 Metta 2:23, Lûqa 2:39

+ 1:10 K’arêd Şandîya 7:56, Yûh’enna 1:32-33

+ 1:11 Marqos 9:7, Yûh’enna 12:28, Marqos 9:7, Petrûs II 1:17

+ 1:13 T’êsalonîkî I 3:5, Lûqa 22:43

• 1:14 Metta 4:18-22, Lûqa 5:1-11

+ 1:15 Galatî 4:4, Metta 3:2

+ 1:16 Jimar 34:11, Metta 14:34, Marqos 6:53, Yûh’enna 1:40-42

+ 1:17 Metta 13:47

+ 1:18 Marqos 10:28

• 1:21 Lûqa 4:31-41

+ 1:21 Metta 4:13

+ 1:22 Metta 7:28-29

+ 1:24 Marqos 5:7, K’arêd Şandîya 19:15, Yûh’enna 6:69

+ 1:26 Marqos 9:20, K’arêd Şandîya 8:7

+ 1:27 K’arêd Şandîya 17:19

+ 1:30 Korint’î I 9:5

+ 1:31 Marqos 5:41, Marqos 9:27, K’arêd Şandîya 3:7, K’arêd Şandîya 9:41

+ 1:34 Metta 12:16, Marqos 3:12

• 1:35 Lûqa 4:42-44

+ 1:35 Metta 14:23, Lûqa 5:16

• 1:40 Metta 8:1-4, Lûqa 5:12-16

+ 1:40 Q. K’ahîntîyê 13:3, Jimar 12:10, Marqos 9:22

+ 1:42 Lûqa 17:14

+ 1:43 Metta 9:30

+ 1:44 Q. K’ahîntîyê 14:1-32, Lûqa 17:14

+ 1:45 Marqos 7:36

• 2:1 Metta 9:1-8, Lûqa 5:17-26

+ 2:1 Metta 4:13, Marqos 1:21

+ 2:4 Marqos 6:55

+ 2:5 Metta 8:10, Marqos 10:52, Lûqa 7:48

+ 2:7 Marqos 14:64, Zebûr 32:5,

• 2:13 Metta 9:9-13, Lûqa 5:27-32

+ 2:16 Lûqa 15:2

+ 2:17 Lûqa 15:7, Tîmot’êyo I 1:15

• 2:18 Metta 9:14-17, Metta 12:1-8, Lûqa 5:33

+ 2:18 Metta 11:2, Lûqa 11:1, Yûh’enna 1:35, Lûqa 18:12

+ 2:19 Metta 25:1-13, Yûh’enna 3:29, E’yantî 19:7, E’yantî 21:2

+ 2:20 Marqos 14:7, Lûqa 17:22

+ 2:23 Q. Ducarî 23:25

+ 2:24 Derk’etin 20:8-10, Jimar 15:32-36

* 2:26 Qanûna K’ahîntîyê 24:9; P’adşatî I 21:1-6.

+ 2:26 Derk’etin 25:30, Q. K’ahîntîyê 24:5-9

+ 2:27 Derk’etin 23:12, Q. Ducarî 5:14

• 3:1 Metta 12:9-14, Lûqa 6:6-11

+ 3:1 Marqos 1:21

+ 3:2 Lûqa 14:1, Lûqa 20:20

+ 3:4 Lûqa 14:3

+ 3:5 Efesî 4:18,

+ 3:7 Metta 11:21

+ 3:10 Marqos 5:28

+ 3:11 Metta 14:33, Marqos 1:24

+ 3:12 Metta 12:16, Marqos 1:34

• 3:13 Metta 10:1-4, Lûqa 6:12-16

+ 3:16 Metta 16:18, Yûh’enna 1:42

+ 3:17 Marqos 1:19

+ 3:18 Metta 9:9

+ 3:19 Marqos 14:10, Marqos 14:44

• 3:20 Metta 12:22-32, Lûqa 11:14-23, Lûqa 12:10

+ 3:20 Marqos 6:31

+ 3:21 Korint’î II 5:13

+ 3:22 Metta 9:34, Metta 10:25

+ 3:29 Lûqa 12:10, Yûh’enna I 5:16, Îbranî 10:26, Îbranî 10:29

• 3:31 Metta 12:46-50, Lûqa 8:19-21

+ 3:31 Marqos 6:3, Yûh’enna 2:12, Yûh’enna 7:3, K’arêd Şandîya 1:14, Korint’î I 9:5, Galatî 1:19

+ 3:35 Yûh’enna 15:14, Îbranî 2:11

• 4:1 Metta 13:1-23, Lûqa 8:4-15

+ 4:9 Metta 11:15, E’yantî 2:7

• 4:10 Metta 13:18-23, Lûqa 8:11-15

+ 4:11 Metta 19:11, Korint’î I 5:12-13

* 4:12 Îşaya 6:9-10.

+ 4:12 Yûh’enna 12:40, K’arêd Şandîya 28:26-27

+ 4:14 K’arêd Şandîya 8:4

+ 4:17 Galatî 1:6, Îbranî 6:4

+ 4:19 Metta 6:25, Marqos 10:23, Tîmot’êyo I 6:10

+ 4:20 Yûh’enna 15:5

• 4:21 Lûqa 8:16-18

+ 4:21 Metta 5:15, Lûqa 11:33

+ 4:22 Metta 10:26, Lûqa 12:2

+ 4:23 Metta 11:15, Marqos 4:9

+ 4:24 Metta 7:2

+ 4:25 Mesele 9:9

+ 4:29 Metta 13:38, E’yantî 14:15

• 4:30 Metta 13:31-35, Lûqa 13:18-19

+ 4:31 Metta 17:20, Lûqa 17:6

• 4:35 Metta 8:23-27, Lûqa 8:22-25

+ 4:35 Metta 8:18, Lûqa 8:22

+ 4:37 K’arêd Şandîya 27:14

+ 4:39 Zebûr 65:7, Zebûr 89:9, Zebûr 104:7

• 5:1 Metta 8:28-34, Lûqa 8:26-39

+ 5:7 Marqos 1:24

+ 5:17 Lûqa 5:8, K’arêd Şandîya 16:39

+ 5:19 Zebûr 66:16

* 5:20 «Dêkapolîs» bi zimanê yûnanî tê fe’mkirinê: «Dehe Bajar», çimkî eva qeza berêda bi yektîya dehe bajara hatîye çêkirin.

+ 5:20 Metta 4:25, Marqos 7:31

• 5:21 Metta 9:18-26, Lûqa 8:40-56

+ 5:22 Lûqa 13:14, K’arêd Şandîya 13:15, K’arêd Şandîya 18:8

+ 5:25 Q. K’ahîntîyê 15:25

+ 5:28 Marqos 3:10

+ 5:30 Lûqa 5:17, Lûqa 6:19

+ 5:34 Marqos 10:52

+ 5:37 Marqos 9:2, Marqos 14:33

+ 5:39 Yûh’enna 11:11

+ 5:41 Marqos 1:31, Marqos 9:27, K’arêd Şandîya 3:7, K’arêd Şandîya 9:41, Lûqa 7:14

+ 5:43 Marqos 1:44, Marqos 9:9

• 6:1 Metta 13:53-58, Lûqa 4:16-30

+ 6:1 Metta 2:23, Lûqa 2:39, Lûqa 4:23

+ 6:2 Marqos 1:21

+ 6:3 Metta 11:6

+ 6:4 Yûh’enna 4:44

• 6:7 Metta 10:1, Metta 10:5-15, Lûqa 9:1-6

+ 6:7 Marqos 3:13-18

+ 6:11 K’arêd Şandîya 13:51

+ 6:12 Marqos 1:15

+ 6:13 Aqûb 5:14

• 6:14 Metta 14:1-12, Lûqa 9:7-9

+ 6:14 Marqos 8:28

+ 6:15 Metta 21:11

+ 6:17 Q. K’ahîntîyê 18:16, Q. K’ahîntîyê 20:21, Metta 11:2, Lûqa 3:19-20, Yûh’enna 3:24

* 6:20 Nav hinek destnivîsarada dewsa «serê wî t’evîhev dibû» aha ye: «Wî gelek tişt dikir».

+ 6:21 Destpêbûn 40:20, Ester 1:3

+ 6:23 Ester 5:3, Ester 7:2

+ 6:29 Marqos 2:18

• 6:30 Metta 14:13-21, Lûqa 9:10-17, Yûh’enna 6:1-14

+ 6:30 Marqos 6:7

+ 6:31 Marqos 3:20

+ 6:34 Jimar 27:17, Metta 9:36

• 6:45 Metta 14:22-36, Yûh’enna 6:15-21

+ 6:45 Metta 11:21, Marqos 8:22

+ 6:46 Lûqa 6:12, Lûqa 9:28

+ 6:49 Lûqa 24:37

+ 6:52 Marqos 6:41, Marqos 8:17, Yûh’enna 12:40, Korint’î II 3:14

+ 6:53 Jimar 34:11, Metta 14:34, Lûqa 5:1

+ 6:55 Marqos 2:4, K’arêd Şandîya 5:15

+ 6:56 Marqos 5:27

• 7:1 Metta 15:1-20

+ 7:3 Galatî 1:14

* 7:4 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Û ji bazarê jî tên, h’eta avê ser xweda nekin, nên naxwin».

* 7:4# Nav hinek destnivîsarada ev jî heye: «Usa jî cî-nivîna».

+ 7:4 Îbranî 9:10

* 7:5 Nav destnivîsarêd qencda dewsa «bi destêd h’eram» «destqilêr» heye.

+ 7:5 Lûqa 11:38

+ 7:6 Metta 23:13

* 7:7 Îşaya 29:13.

+ 7:7 Kolosî 2:22

* 7:10 Derk’etin 20:12; Qanûna Ducarî 5:16.

* 7:10# Derk’etin 21:17; Qanûna K’ahîntîyê 20:9.

+ 7:10 Derk’etin 20:12, Derk’etin 21:17

+ 7:15 K’arêd Şandîya 10:15, Tîto 1:15

* 7:16 Nav destnivîsarêd here qencda r’êza 16-a t’une.

+ 7:19 K’arêd Şandîya 10:15, K’arêd Şandîya 11:9, Tîto 1:15

+ 7:20 Metta 12:34, Aqûb 3:6

+ 7:21 Galatî 5:19-21, Korint’î I 6:9-10

• 7:24 Metta 15:21-28

+ 7:26 K’arêd Şandîya 21:2-3

+ 7:27 Metta 7:6

+ 7:31 Marqos 8:24, Marqos 5:20, Marqos 1:9

+ 7:33 Marqos 8:23, Yûh’enna 9:6

+ 7:36 Marqos 1:44-45

• 8:1 Metta 15:32-39

+ 8:2 Metta 9:36

• 8:11 Metta 16:1-4

+ 8:11 Lûqa 11:16, Korint’î I 1:22

• 8:14 Metta 16:5-12

* 8:15 Nav hinek destnivîsarada dewsa «Hêrodes» «Hêrodesîya» heye.

+ 8:15 Lûqa 12:1, Korint’î I 5:7-8

+ 8:17 Marqos 6:52, Marqos 7:18

* 8:18 Yêremîya 5:21; Hezekîyêl 12:2.

+ 8:19 Marqos 6:41-43

+ 8:20 Marqos 8:8

+ 8:22 Marqos 6:45

+ 8:23 Marqos 7:33, Yûh’enna 9:6

* 8:26 Nav hinek destnivîsarada ev jî heye: «Gundda kesekîr’a tiştekî nebêjî».

• 8:27 Metta 16:13-20, Lûqa 9:18-21

+ 8:28 Marqos 6:14,

+ 8:29 Marqos 14:61-62, Yûh’enna 11:27

+ 8:30 Metta 9:30

• 8:31 Metta 16:21-28, Lûqa 9:22-27

+ 8:31 Lûqa 17:25, Marqos 9:31, Marqos 10:34, Yûh’enna 2:19

+ 8:32 Yûh’enna 16:25

+ 8:33 Metta 4:10, Fîlîpî 3:19

+ 8:34 Metta 10:38-39

+ 8:35 Marqos 10:29

+ 8:36 Lûqa 12:20

+ 8:37 Zebûr 49:7-8

+ 8:38 R’omayî 1:16, Tîmot’êyo II 1:8, Q. Ducarî 33:2,

+ 9:1 Marqos 13:30, Yûh’enna 21:22

• 9:2 Metta 17:1-13, Lûqa 9:28-36

+ 9:2 Marqos 5:37, Marqos 14:33

+ 9:7 Q. Ducarî 18:15, Petrûs II 1:17

+ 9:9 Marqos 1:44, Marqos 5:43

* 9:11 Malaxî 4:5.

+ 9:13 Metta 11:14, Lûqa 1:17

• 9:14 Metta 17:14-20, Lûqa 9:37-43

+ 9:17 Lûqa 11:14

+ 9:20 Marqos 1:26

+ 9:22 Marqos 1:40

+ 9:23 Metta 17:20-21

+ 9:26 Marqos 1:26

+ 9:27 Marqos 1:31, Marqos 5:41, K’arêd Şandîya 3:7, K’arêd Şandîya 9:41

* 9:29 Nav destnivîsarêd paşwextîyêda aha ye: «Pêştirî bi dua û r’ojîyê».

• 9:30 Metta 17:22-23, Lûqa 9:43-45

+ 9:31 Marqos 8:31, Marqos 10:32-34

+ 9:32 Marqos 6:52

• 9:33 Metta 18:1-9, Lûqa 9:46-50, Lûqa 22:24-30

+ 9:33 Metta 17:24

+ 9:35 Marqos 10:43-44

+ 9:36 Marqos 10:16

+ 9:37 Metta 10:40, Lûqa 10:16, Yûh’enna 13:20

+ 9:38 Metta 7:22, Metta 12:27, K’arêd Şandîya 19:13, Jimar 11:28

+ 9:40 Metta 12:30, Lûqa 11:23

+ 9:41 Metta 10:42

+ 9:42 Lûqa 17:2

* 9:43-44, 45-46 Nav hinek destnivîsarada, r’êza 48-a xilazîya r’êza 44 û 46-ada tê wek’ilandinê: «Wê derê ewê ji kurmê nemirî bêne kotinê û agirê jî netemire».

+ 9:43 Metta 5:30, Metta 25:41, E’yantî 20:10

* 9:48 Îşaya 66:24.

* 9:49 Nav hinek destnivîsarada ev jî heye: «Û her qurbanê bi xwê bê xwêkirinê». Hinek aha fe’m dikin: «Çimkî her merivekê bi êgir bê safîkirinê, çawa ku her qurban bi xwê tê xwêkirinê». Qanûna K’ahîntîyê 2:13.

+ 9:50 Metta 5:13, Lûqa 14:34, R’omayî 12:18, Korint’î II 13:11, T’êsalonîkî I 5:13

• 10:1 Metta 19:1-12

* 10:4 Qanûna Ducarî 24:1-3.

+ 10:4 Q. Ducarî 24:1-3

* 10:6 Destpêbûn 1:27; 5:2.

+ 10:6 Destpêbûn 1:27

+ 10:7 Destpêbûn 2:24, Korint’î I 6:16, Efesî 5:31, Korint’î I 6:16

* 10:8 Destpêbûn 2:24.

+ 10:9 Korint’î I 7:10

+ 10:12 Metta 5:32

• 10:13 Metta 19:13-15, Lûqa 18:15-17

+ 10:15 Metta 18:3

+ 10:16 Marqos 9:36

• 10:17 Metta 19:16-30, Lûqa 18:18-30

+ 10:17 Lûqa 10:25

+ 10:18 Zebûr 106:1, Zebûr 119:68

* 10:19 Derk’etin 20:12-16; Qanûna Ducarî 5:16-20.

+ 10:19 Derk’etin 20:12-16, Q. Ducarî 24:14, Korint’î I 6:8

+ 10:20 Fîlîpî 3:6

* 10:21 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Û xaçê xwe hilde, pey Min were».

+ 10:21 Lûqa 12:33

+ 10:23 Zebûr 49:6-7, Marqos 4:19

* 10:24 Nav hinek destnivîsarada «yêd ku gumana xwe danîne ser dewleta xwe» t’une.

+ 10:27 Destpêbûn 18:14, Marqos 14:36, Lûqa 1:37

+ 10:28 Marqos 1:18-20

+ 10:29 Marqos 8:35, Lûqa 14:26

+ 10:30 Korint’î II 12:10

+ 10:31 Metta 20:16, Lûqa 13:30

• 10:32 Metta 20:17-19, Lûqa 18:31-34

+ 10:34 Marqos 8:31, Marqos 9:31

• 10:35 Metta 20:20-28

+ 10:35 Marqos 1:19

+ 10:37 Metta 19:28

+ 10:38 Marqos 14:36, Yûh’enna 18:11, Lûqa 12:50

+ 10:39 K’arêd Şandîya 12:2, E’yantî 1:9

+ 10:43 Petrûs I 5:3, Metta 23:11, Marqos 9:35

+ 10:45 Yûh’enna 13:4-5, Yûh’enna 11:51, R’omayî 4:25, Galatî 1:4, Tîmot’êyo I 2:6, Tîto 2:14, Petrûs I 1:18-19

• 10:46 Metta 20:29-34, Lûqa 18:35-43

* 10:46 Aha jî tê fe’mkirinê: «Bar-Tîmeyo», awa gotî «Kur’ê-Tîmeyo». «Bar» bi zimanê aramî «kur’» e.

+ 10:47 Lûqa 1:32

+ 10:52 Marqos 5:34, Lûqa 7:50, Lûqa 17:19

• 11:1 Metta 21:1-11, Lûqa 19:28-40, Yûh’enna 12:12-19

+ 11:1 K’arêd Şandîya 1:12, Metta 21:17, Lûqa 24:50, Yûh’enna 11:18

* 11:9-10 Zebûr 118:25-26; Lûqa 1:32-33.

* 11:10 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Hosanna bilindayîyêda». «Bilindayî» be’sa cîyê Xwedê dike.

+ 11:10 Zebûr 118:25-26, Zebûr 148:1, Metta 23:39

• 11:12 Metta 21:18-19

+ 11:12 Metta 4:2

+ 11:13 Marqos 13:28, Lûqa 13:6

• 11:15 Metta 21:12-17, Lûqa 19:45-48, Yûh’enna 2:13-22

+ 11:15 Q. K’ahîntîyê 1:14, Q. K’ahîntîyê 5:7, Q. K’ahîntîyê 12:8, Lûqa 2:24

* 11:17 Îşaya 56:7.

* 11:17# Yêremîya 7:11.

+ 11:18 Metta 21:46

+ 11:19 Lûqa 21:37

• 11:20 Metta 21:19-22

+ 11:23 Metta 7:7, Metta 17:20, Korint’î I 13:2

+ 11:24 Metta 7:7, Aqûb 1:6

+ 11:25 Metta 6:14, Kolosî 3:13

* 11:26 Nav destnivîsarêd qencda r’êza 26-a t’une.

• 11:27 Metta 21:23-27, Lûqa 20:1-8

+ 11:28 K’arêd Şandîya 4:7

+ 11:30 Marqos 1:4

+ 11:31 Lûqa 7:30

+ 11:32 Metta 11:9, Metta 14:5

• 12:1 Metta 21:33-46, Lûqa 20:9-19

+ 12:1 Zebûr 80:8, Marqos 13:34

+ 12:5 Metta 22:6, Metta 23:34, Îbranî 11:36-37, Îbranî 11:36-37

+ 12:6 Metta 3:17, Îbranî 1:1

+ 12:7 Îbranî 1:2,

+ 12:8 Îbranî 13:12

+ 12:9 K’arêd Şandîya 13:46

* 12:11 Zebûr 118:22-23.

+ 12:11 Zebûr 118:22-23, K’arêd Şandîya 4:11, Petrûs I 2:7

+ 12:12 Marqos 11:18, Marqos 11:32

• 12:13 Metta 22:15-22, Lûqa 20:20-26

+ 12:13 Lûqa 11:54

+ 12:14 Metta 17:24-25

+ 12:15 Marqos 7:6, Lûqa 12:1

+ 12:17 R’omayî 13:7

• 12:18 Metta 22:23-33, Lûqa 20:27-40

+ 12:18 Metta 3:7, K’arêd Şandîya 23:8

* 12:19 Qanûna Ducarî 25:5.

+ 12:19 Destpêbûn 38:8, Q. Ducarî 25:5-6

* 12:26 «K’itêba Mûsa» tê fe’mkirinê: «Her pênc k’itêbêd pêşine Peymana Kevin».

* 12:26# Derk’etin 3:6.

+ 12:26 Derk’etin 3:2, Derk’etin 3:6

• 12:28 Metta 22:34-40, Lûqa 10:25-28

* 12:29 Aha jî tê fe’mkirinê: «Xudan Xwedêyê me, t’enê Ew e Xudan».

* 12:30 Qanûna Ducarî 6:4-5.

+ 12:30 Q. Ducarî 6:4-5, Q. Ducarî 11:13,

* 12:31 Qanûna K’ahîntîyê 19:18.

+ 12:31 Q. K’ahîntîyê 19:18, Metta 19:19

* 12:32 Qanûna Ducarî 6:4; 4:35; Îşaya 45:21.

+ 12:32 Q. Ducarî 4:35, Q. Ducarî 6:4

* 12:33 Qanûna Ducarî 6:5; Qanûna K’ahîntîyê 19:18; P’adşatî I 15:22; Hosêya 6:6.

+ 12:34 Lûqa 20:40

• 12:35 Metta 22:41-46, Lûqa 20:41-44

+ 12:35 Marqos 10:47, Lûqa 1:32

* 12:36 Zebûr 110:1.

+ 12:36 Zebûr 110:1, K’arêd Şandîya 2:34-35

+ 12:37 Marqos 6:20

• 12:38 Metta 23:1-36, Lûqa 20:45-47

+ 12:39 Lûqa 11:43

• 12:41 Lûqa 21:1-4

+ 12:41 Metta 27:6

+ 12:44 Korint’î II 8:1-3, Korint’î II 8:12

• 13:1 Metta 24:1-14, Lûqa 21:5-19

+ 13:2 Lûqa 19:44

+ 13:5 Yûh’enna I 3:7, Kolosî 2:8, T’êsalonîkî II 2:3

+ 13:8 E’yantî 6:4, K’arêd Şandîya 11:28, E’yantî 6:8, E’yantî 6:12

+ 13:9 Zebûr 119:46, K’arêd Şandîya 17:6, K’arêd Şandîya 18:12, K’arêd Şandîya 24:1, K’arêd Şandîya 25:6

+ 13:10 Metta 28:19, R’omayî 10:18, Kolosî 1:6

+ 13:11 K’arêd Şandîya 4:8

+ 13:12 Metta 10:35-36

+ 13:13 Metta 10:22, Yûh’enna 15:18, Aqûb 5:11, E’yantî 2:10

• 13:14 Metta 24:15-28, Lûqa 21:20-24

* 13:14 Danîyêl 9:27; 11:31; 12:11.

+ 13:15 Lûqa 17:31

+ 13:17 Lûqa 23:29

+ 13:19 E’yantî 16:18

+ 13:20 Lûqa 18:7

+ 13:21 Lûqa 17:23

+ 13:22 Q. Ducarî 13:1, T’êsalonîkî II 2:9, E’yantî 13:13, E’yantî 16:14

+ 13:23 Yûh’enna 13:19, Yûh’enna 14:29

• 13:24 Metta 24:29-31, Lûqa 21:25-28

* 13:25 Aha jî tê fe’mkirinê: «Qewatêd e’zmana wê bih’ejin».

* 13:25# Îşaya 13:10; 34:4; Yoêl 2:10, 31; 3:15.

+ 13:25 K’arêd Şandîya 2:20, E’yantî 6:13

* 13:26 Danîyêl 7:13. (Bixûnin: E’yantî 1:7.)

+ 13:26 Metta 16:27

+ 13:27 Metta 13:41

• 13:28 Metta 24:32-35, Lûqa 21:29-33

+ 13:30 Marqos 9:1

+ 13:31 Zebûr 102:25-26, Petrûs II 3:10

• 13:32 Metta 24:36-44, Lûqa 17:26-30, Lûqa 17:34-36

* 13:33 Nav hinek destnivîsarada ev jî heye: «Û dua bikin».

+ 13:33 Efesî 6:18, T’êsalonîkî I 5:6, Metta 25:13

+ 13:34 Marqos 12:1

+ 13:35 Metta 25:13, Petrûs II 3:10, T’êsalonîkî I 5:2

+ 13:36 Metta 25:1-13

• 14:1 Metta 26:1-5, Lûqa 22:1-2, Yûh’enna 11:45-53

+ 14:1 Derk’etin 12:1-30, Yûh’enna 11:53

• 14:3 Metta 26:6-13, Lûqa 7:36-50, Yûh’enna 12:1-8

+ 14:3 Metta 21:17, Yûh’enna 11:1, Yûh’enna 11:18, Q. K’ahîntîyê 13:3

+ 14:7 Q. Ducarî 15:11, Marqos 2:20, Yûh’enna 7:33

+ 14:8 Yûh’enna 19:40

+ 14:9 Metta 24:14

• 14:10 Metta 26:14-16, Lûqa 22:3-6

+ 14:10 Yûh’enna 13:2, K’arêd Şandîya 1:16

• 14:12 Metta 26:17-30, Lûqa 22:7-23, Yûh’enna 13:21-30

+ 14:12 Derk’etin 12:6, Korint’î I 5:7

+ 14:18 Zebûr 41:9, Yûh’enna 13:18

+ 14:21 Metta 18:7

• 14:22 Metta 26:26-30, Lûqa 22:15-20, Korint’î I 11:23-25

+ 14:22 Yûh’enna 6:51, Korint’î I 10:16

* 14:24 Nav hinek destnivîsarada «peymana nû» heye.

+ 14:24 Derk’etin 24:8

+ 14:26 Lûqa 22:39

• 14:27 Metta 26:31-35, Lûqa 22:31-34, Yûh’enna 13:36-38

* 14:27 Zekerîya 13:7.

+ 14:27 Yûh’enna 16:32

+ 14:28 Marqos 16:7

• 14:32 Metta 26:36-46, Lûqa 22:39-46

+ 14:33 Marqos 5:37, Marqos 9:2

+ 14:34 Yûh’enna 12:27

+ 14:35 Îbranî 5:7

+ 14:36 Marqos 10:27, Marqos 10:38, Yûh’enna 18:11, Yûh’enna 5:30, Yûh’enna 6:38

+ 14:38 Metta 6:13, Petrûs I 4:7

+ 14:41 Yûh’enna 2:4, Marqos 9:31, Marqos 10:33

• 14:43 Metta 26:47-56, Lûqa 22:47-53, Yûh’enna 18:3-12

+ 14:43 K’arêd Şandîya 1:16

* 14:45 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «R’abbî». «R’abbî» bi zimanê aramî tê fe’mkirinê: «Dersdar».

+ 14:47 Lûqa 22:38

+ 14:49 Marqos 11:27, Metta 1:22-23, Metta 21:4, Yûh’enna 19:36

+ 14:50 Marqos 14:27, Yûh’enna 16:32

• 14:53 Metta 26:57-68, Lûqa 22:54-55, Lûqa 22:63-71, Yûh’enna 18:13-14, Yûh’enna 18:19-24

+ 14:56 Zebûr 27:12, Zebûr 35:11, Q. Ducarî 17:6, Q. Ducarî 19:15

+ 14:58 Korint’î II 5:1, Marqos 15:29, Yûh’enna 2:19

+ 14:60 Marqos 15:4-5

+ 14:61 Zebûr 2:7

* 14:62 Zebûr 110:1; Danîyêl 7:13.

+ 14:62 Zebûr 110:1, Metta 16:27, Metta 24:30, Îbranî 1:13

+ 14:63 Jimar 14:6, K’arêd Şandîya 14:14

+ 14:64 Marqos 2:7, Yûh’enna 10:36, Q. K’ahîntîyê 24:16

+ 14:65 Marqos 10:34

• 14:66 Metta 26:69-75, Lûqa 22:56-62, Yûh’enna 18:15-18, Yûh’enna 18:25-27

* 14:70 Nav destnivîsarêd here qencda ev yek t’une: «Û xeberdana te jî te difiroşe».

+ 14:72 Marqos 14:30

• 15:1 Metta 27:1-2, Metta 27:11-14, Lûqa 23:1-5, Yûh’enna 18:28-38

+ 15:1 Lûqa 3:1, Lûqa 13:1, K’arêd Şandîya 3:13, K’arêd Şandîya 4:27, Tîmot’êyo I 6:13

+ 15:2 Metta 2:2

+ 15:4 Marqos 14:60-61

• 15:6 Metta 27:15-26, Lûqa 23:13-25, Yûh’enna 18:39

+ 15:10 Yûh’enna 12:19, K’arêd Şandîya 5:17

+ 15:11 K’arêd Şandîya 3:14

+ 15:14 Lûqa 23:41, Îbranî 4:15

+ 15:15 Marqos 10:34

• 15:16 Metta 27:27-31, Yûh’enna 19:2-3

+ 15:19 Marqos 10:34, Marqos 14:65

• 15:21 Metta 27:32-44, Lûqa 23:26-43, Yûh’enna 19:17-27

+ 15:21 R’omayî 16:13

* 15:23 Hingê «zimir» ber êşêva didane nexweş.

* 15:24 Zebûr 22:18.

+ 15:24 Zebûr 22:18

* 15:28 Nav destnivîsarêd here qencda r’êza 28-a t’une.

+ 15:29 Zebûr 22:6, Zebûr 109:25, Marqos 14:58, Yûh’enna 2:19

+ 15:31 Yûh’enna 10:18

+ 15:32 Yûh’enna 1:49, Yûh’enna 12:13, Yûh’enna 20:29

• 15:33 Metta 27:45-56, Lûqa 23:44-49, Yûh’enna 19:28-30

* 15:34 Zebûr 22:1.

+ 15:34 Zebûr 22:1

+ 15:36 Zebûr 69:21

+ 15:38 Derk’etin 26:33, Q. K’ahîntîyê 16:2

* 15:39 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «kire qar’în û r’uh’ê Xwe da».

+ 15:40 Lûqa 8:2

• 15:42 Metta 27:57-61, Lûqa 23:50-56, Yûh’enna 19:38-42

• 16:1 Metta 28:1-8, Lûqa 24:1-12, Yûh’enna 20:1-10

+ 16:1 Marqos 15:40

+ 16:3 Marqos 15:46

+ 16:7 Marqos 14:28

• 16:9 Metta 28:9-10, Metta 28:16-20, Lûqa 24:13-49, Yûh’enna 20:11-23

* 16:9 Nav hinek destnivîsar û welger’andinêd kevinda ji r’êza 9-a h’eta ya 20-î t’uneye.

+ 16:9 Lûqa 8:2

+ 16:11 Lûqa 24:11

+ 16:15 K’arêd Şandîya 1:8, Kolosî 1:23

+ 16:16 K’arêd Şandîya 16:31, R’omayî 10:9, Petrûs I 3:21, Yûh’enna 3:18

+ 16:17 Lûqa 10:17, K’arêd Şandîya 5:16, K’arêd Şandîya 8:7, K’arêd Şandîya 16:18, K’arêd Şandîya 19:12, K’arêd Şandîya 2:4, K’arêd Şandîya 10:46, Korint’î I 12:10, Korint’î I 14:2

+ 16:18 Zebûr 91:13, Lûqa 10:19, K’arêd Şandîya 28:3-5, K’arêd Şandîya 9:12, K’arêd Şandîya 28:8

+ 16:19 Lûqa 24:51, K’arêd Şandîya 1:9, Tîmot’êyo I 3:16, Zebûr 110:1, K’arêd Şandîya 7:55-56, Petrûs I 3:22, R’omayî 8:34, Efesî 1:20, Kolosî 3:1, Îbranî 1:3, Îbranî 8:1, Îbranî 12:2, E’yantî 3:21

+ 16:20 K’arêd Şandîya 5:12

+ 1:3 K’arêd Şandîya 1:1

+ 1:5 Metta 2:1, Derk’etin 28:1

+ 1:6 Fîlîpî 3:6

+ 1:9 Derk’etin 30:7-8

+ 1:10 Zebûr 141:2

+ 1:11 Derk’etin 30:1-10

+ 1:13 K’arêd Şandîya 10:4

* 1:15 Eva zar’a, awa gotî Yûh’ennayê nixumdar yekî «nezîr» dihate h’esabê. Bona cûr’e-cûr’e qeyde-qanûnêd nezîr Jimar 6:1-21-da bixûnin.

+ 1:15 Lûqa 7:28, Jimar 6:2-3, Lûqa 7:33, Galatî 1:15

* 1:17 Malaxî 4:5-6.

+ 1:17 Metta 11:14, Metta 17:12-13, Marqos 1:2

* 1:18 Destpêbûn 18:11.

+ 1:18 Destpêbûn 15:8,

* 1:19 Danîyêl 8:16; 9:21.

+ 1:25 Destpêbûn 30:23

+ 1:26 Metta 2:23, Yûh’enna 1:45, Metta 1:16

* 1:28 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Tu nav k’ulfetada bimbarek î».

+ 1:31 Metta 1:20

+ 1:32 Zebûr 89:3, Marqos 11:10

+ 1:33 Korint’î I 15:24, E’yantî 11:15

+ 1:35 Metta 18:20, Zebûr 2:7, Metta 14:33

+ 1:37 Destpêbûn 18:14, Marqos 10:27

* 1:46-55 P’adşatî I 2:1-10.

+ 1:47 Zebûr 35:9,

+ 1:48 Lûqa 11:27

+ 1:49 Zebûr 99:3, Zebûr 111:9

+ 1:50 Q. Ducarî 5:10, Q. Ducarî 7:9

* 1:52 Îbo 12:19; 5:11.

+ 1:52 Zebûr 147:6,

+ 1:53 Zebûr 107:9

+ 1:54 Destpêbûn 17:19, R’omayî 4:13, Galatî 3:16, Îbranî 2:16

* 1:55 Mîxa 7:20; Destpêbûn 17:7.

+ 1:59 Destpêbûn 17:12, Q. K’ahîntîyê 12:3

* 1:68 Zebûr 41:13; 111:9.

+ 1:68 Zebûr 111:9, Zebûr 130:8

* 1:69 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Stirûkî xilazkirinê». Stirû gelek cara çawa nîşana qewatê ye.

+ 1:69 K’arêd Şandîya 3:21, R’omayî 1:2, Tîto 1:1-2

* 1:71 Zebûr 106:10.

+ 1:71 Zebûr 106:10

+ 1:72 Q. K’ahîntîyê 26:42, Zebûr 105:8

* 1:73 Zebûr 106:45-46; Zebûr 105:8-9; Destpêbûn 17:7.

+ 1:73 Destpêbûn 22:16-18, Destpêbûn 26:3, Îbranî 6:13,

* 1:76 Îşaya 40:3; Malaxî 3:1.

+ 1:76 Lûqa 7:26, Lûqa 20:6, Metta 3:3, Marqos 1:2-3

+ 1:77 Lûqa 3:3

+ 1:78 Zebûr 84:11,

* 1:79 Malaxî 4:2; Îşaya 9:2; 58:8; 60:1-2.

+ 1:79 Zebûr 107:10, Metta 4:16

+ 1:80 Lûqa 3:2

• 2:1 Metta 1:18-25

+ 2:1 Jimar 1:2, K’arêd Şandîya 5:37

+ 2:4 Lûqa 1:26-27,

+ 2:9 K’arêd Şandîya 12:7

+ 2:11 Metta 1:21,

+ 2:13 E’yantî 5:11

* 2:14 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Li ser dinê e’dilayî, nav merivada xweşîtî».

+ 2:14 Zebûr 148:1, Lûqa 19:38

+ 2:19 Lûqa 2:51

+ 2:21 Destpêbûn 17:12-13, Q. K’ahîntîyê 12:3

* 2:22 Qanûna K’ahîntîyê 12:3, 6.

+ 2:22 Q. K’ahîntîyê 12:4

* 2:23 Derk’etin 13:2, 12, 15.

+ 2:23 Derk’etin 13:2

* 2:24 Qanûna K’ahîntîyê 12:8.

+ 2:24 Q. K’ahîntîyê 12:8

* 2:25 Bi gotineke din: «Baristanîya Îsraêlê, bona xilazkirin yan azabûna Îsraêlê».

+ 2:30 Yûh’enna 8:12

* 2:31 Îşaya 40:5; 52:10.

* 2:32 Îşaya 42:6; 49:6; 52:10.

+ 2:35 Yûh’enna 19:25

* 2:37 Aha tê fe’mkirinê, yan: «E’mirê wê h’eyştê çar salî bû» yan jî: «H’eyştêçar sala jinebî mabû».

+ 2:37 K’arêd Şandîya 13:2, K’arêd Şandîya 14:23

+ 2:39 Metta 2:23, Lûqa 1:26-27

+ 2:41 Q. Ducarî 16:1

+ 2:43 Q. K’ahîntîyê 23:8

+ 2:50 Lûqa 9:45, Lûqa 18:34

+ 2:51 Lûqa 2:19

• 3:1 Metta 3:1-12, Marqos 1:1-8, Yûh’enna 1:19-28

+ 3:1 Lûqa 13:1, Lûqa 23:1, Lûqa 9:7

+ 3:2 Metta 26:3, Yûh’enna 11:49, Lûqa 1:63, Lûqa 1:80, Yûh’enna 1:6-7

* 3:6 Îşaya 40:3-5.

+ 3:7 Metta 12:34, Metta 23:33

+ 3:8 Lûqa 16:24, Yûh’enna 8:33

+ 3:9 Lûqa 13:9, Metta 7:19

+ 3:10 K’arêd Şandîya 2:37, K’arêd Şandîya 16:30

+ 3:11 Metta 25:35, Aqûb 2:15-16

+ 3:14 Lûqa 19:8

+ 3:15 Yûh’enna 1:19-20

+ 3:17 Metta 13:30

+ 3:20 Metta 11:2, Metta 14:1-12, Marqos 6:17-18, Yûh’enna 3:24

• 3:21 Metta 3:13-17, Marqos 1:9-11

+ 3:21 K’arêd Şandîya 7:56

+ 3:22 Yûh’enna 1:32-33, Marqos 9:7, Yûh’enna 12:28, Lûqa 9:35, Petrûs II 1:17

• 3:23 Metta 1:1-17

+ 3:23 Jimar 4:3

+ 3:32 Rʼûtʼ 4:18-22

+ 3:33 Destpêbûn 38, Jimar 26:21

+ 3:38 Destpêbûn 5

• 4:1 Metta 4:1-11, Marqos 1:12-13

+ 4:2 T’êsalonîkî I 3:5, Q. Ducarî 9:9, Metta 21:18

* 4:4 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Ne ku t’enê însan bi nên dijî, lê bi her xebereke Xwedê».

* 4:4# Qanûna Ducarî 8:3.

+ 4:4 Q. Ducarî 8:3

+ 4:6 Yûh’enna I 5:19, E’yantî 13:2

* 4:8 Qanûna Ducarî 6:13.

+ 4:8 Q. Ducarî 6:13

+ 4:10 Zebûr 91:11-12

* 4:11 Zebûr 91:11-12.

* 4:12 Qanûna Ducarî 6:16.

+ 4:12 Q. Ducarî 6:16

• 4:14 Metta 13:53-58, Marqos 6:1-6

+ 4:15 Marqos 1:21

+ 4:16 Metta 2:23, Lûqa 2:39

+ 4:18 Q. K’ahîntîyê 25:10,

* 4:19 Aha jî tê fe’mkirinê: «Sala qebûlkirina Xudan».

* 4:18-19# Îşaya 61:1-2.

+ 4:23 Metta 11:23, Marqos 2:1-12, Yûh’enna 4:46-53

+ 4:24 Yûh’enna 4:44

+ 4:25 Aqûb 5:17

* 4:25-26 P’adşatî III 17:8-16.

* 4:27 P’adşatî IV 5:1-14.

+ 4:27 Q. K’ahîntîyê 13:3, Jimar 12:10,

+ 4:30 Yûh’enna 8:59, Yûh’enna 10:39

• 4:31 Marqos 1:21-28

+ 4:31 Metta 4:13

+ 4:32 Metta 7:28-29

+ 4:34 Metta 8:29, Marqos 1:23-24, Lûqa 8:28, K’arêd Şandîya 19:15

+ 4:35 Lûqa 9:42, K’arêd Şandîya 8:7

• 4:38 Metta 8:14-17, Marqos 1:29-34

+ 4:38 Korint’î I 9:5

+ 4:41 Zebûr 2:7, Metta 12:16, Marqos 3:12

• 4:42 Marqos 1:35-39

+ 4:42 Lûqa 5:16

* 4:44 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Celîlêda».

• 5:1 Metta 4:18-22, Marqos 1:16-20

+ 5:1 Jimar 34:11, Metta 14:34, Marqos 6:53

+ 5:4 Yûh’enna 21:6

+ 5:10 Metta 13:47

• 5:12 Metta 8:1-4, Marqos 1:40-45

+ 5:12 Q. K’ahîntîyê 13:3, Jimar 12:10, Marqos 9:22

+ 5:14 Metta 9:30, Metta 17:9, Marqos 1:34, Q. K’ahîntîyê 14:1-32, Lûqa 17:14

+ 5:16 Metta 14:23, Lûqa 4:42

• 5:17 Metta 9:1-8, Marqos 2:1-12

+ 5:17 Lûqa 6:19, Lûqa 8:46

+ 5:20 Metta 8:10, Marqos 10:52, Lûqa 7:48

+ 5:21 Metta 26:65, Zebûr 32:5,

• 5:27 Metta 9:9-17, Marqos 2:13-22

+ 5:29 Lûqa 19:6

+ 5:30 Lûqa 15:2

+ 5:32 Lûqa 15:7, Tîmot’êyo I 1:15

• 5:33 Metta 9:14-17, Marqos 2:18-22

+ 5:33 Metta 11:2, Lûqa 11:1, Yûh’enna 1:35, Lûqa 18:12

+ 5:34 Metta 25:1-13, Yûh’enna 3:29, E’yantî 19:7, E’yantî 21:2

+ 5:35 Marqos 14:7, Lûqa 17:22

* 5:38 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Ku her du jî bêne xweykirinê».

• 6:1 Metta 12:1-14, Marqos 2:23

+ 6:1 Q. Ducarî 23:25

+ 6:2 Derk’etin 20:8-10, Jimar 15:32-36

* 6:4 Qanûna K’ahîntîyê 24:9; P’adşatî I 21:1-6.

+ 6:4 Derk’etin 25:30, Q. K’ahîntîyê 24:5-9

+ 6:6 Marqos 1:21

+ 6:7 Lûqa 14:1, Lûqa 20:20

+ 6:9 Lûqa 14:3

• 6:12 Metta 10:1-4, Marqos 3:13-19

+ 6:14 Metta 16:18, Yûh’enna 1:42

+ 6:15 Metta 9:9

+ 6:16 Lûqa 22:47

• 6:17 Metta 4:23

+ 6:19 Lûqa 5:17, Lûqa 8:46

+ 6:21 Zebûr 42:1, Yûh’enna 7:37, Korint’î II 7:10

+ 6:22 Petrûs I 4:14

+ 6:23 K’arêd Şandîya 5:41, Aqûb 1:2, Korint’î II 12:10

+ 6:24 Metta 6:2, Aqûb 5:1

+ 6:25 Mesele 14:13,

• 6:27 Metta 5:38-48

+ 6:28 Lûqa 23:34, K’arêd Şandîya 7:60, Petrûs I 3:9

+ 6:29 Petrûs I 2:23, Korint’î I 6:7

+ 6:30 Q. Ducarî 15:7-8, Mesele 21:26

+ 6:31 Metta 7:12

+ 6:35 Zebûr 37:26

+ 6:36 Metta 5:7

• 6:37 Metta 7:1-5

+ 6:37 R’omayî 14:10, Korint’î I 4:5, R’omayî 2:1, R’omayî 14:10, Aqûb 2:13

+ 6:38 Korint’î II 9:6, Marqos 4:24, R’omayî 2:1

+ 6:39 Metta 15:14

+ 6:40 Metta 10:24, Yûh’enna 13:16

• 6:43 Metta 7:17-20, Metta 12:33-35

+ 6:45 Mesele 12:5, Metta 15:18, Aqûb 3:6

• 6:46 Metta 7:24-27

+ 6:46 Metta 7:22, Metta 25:11, Yûh’enna 13:13

+ 6:48 Mesele 10:25, Mesele 12:3

• 7:1 Metta 8:5-13

+ 7:4 K’arêd Şandîya 10:2

+ 7:7 Zebûr 107:20

+ 7:13 Metta 20:34

+ 7:14 Lûqa 8:54

+ 7:16 Q. Ducarî 18:15, Metta 21:11

• 7:18 Metta 11:2-19

+ 7:19 Yûh’enna 4:25, Yûh’enna 6:14, Yûh’enna 11:27

+ 7:23 Yûh’enna 6:61, Yûh’enna 16:1

+ 7:24 Lûqa 3:2

+ 7:26 Metta 14:5, Metta 21:26

* 7:27 Malaxî 3:1.

+ 7:27 Derk’etin 23:20, Marqos 1:2

+ 7:28 Lûqa 1:15

+ 7:29 Lûqa 3:12

* 7:33 Yûh’ennayê nixumdar yekî «nezîr» dihate h’esabê.

+ 7:33 Metta 3:4, Lûqa 1:15

+ 7:34 Yûh’enna 2:1, Yûh’enna 12:2, Lûqa 5:30

* 7:35 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Serwaxtî ji h’emû zar’êd xwe r’ast k’ifş dibe». Hinek jî aha fe’m dikin: «Serwaxtî ji h’emû e’melêd xwe k’ifş dibe ku ew r’ast e».

• 7:36 Metta 26:6-13, Marqos 14:3-9, Yûh’enna 12:1-8

+ 7:39 Lûqa 15:2

+ 7:41 Metta 18:28

+ 7:42 Metta 6:14, Marqos 11:25-26, Efesî 4:32, Kolosî 3:13

+ 7:46 Zebûr 23:5

+ 7:48 Lûqa 5:20

+ 7:50 Lûqa 8:48, Lûqa 17:19, Lûqa 18:42, Efesî 2:8

+ 8:1 Lûqa 4:43

+ 8:2 Lûqa 23:49, Metta 27:56, Marqos 16:9, Lûqa 24:10, Yûh’enna 19:25

+ 8:3 Lûqa 24:10

• 8:4 Metta 13:1-9, Marqos 4:1-9

+ 8:8 Metta 11:15, E’yantî 2:7

• 8:9 Metta 13:10-23, Marqos 4:10-25

* 8:10 Îşaya 6:9.

+ 8:10 Metta 19:11,

+ 8:11 K’arêd Şandîya 8:4

+ 8:13 Galatî 1:6, Îbranî 6:4

+ 8:14 Metta 6:25, Marqos 10:23, Tîmot’êyo I 6:10

+ 8:15 Yûh’enna 15:5

+ 8:16 Metta 5:15, Lûqa 11:33

+ 8:17 Metta 10:26, Lûqa 12:2

+ 8:18 Mesele 9:9

• 8:19 Metta 12:46-50, Marqos 3:31-35

+ 8:19 Marqos 6:3, Yûh’enna 2:12, Yûh’enna 7:3, K’arêd Şandîya 1:14, Korint’î I 9:5, Galatî 1:19

+ 8:21 Yûh’enna 15:14, Îbranî 2:11

• 8:22 Metta 8:23-27, Marqos 4:35-41

+ 8:22 Metta 8:18, Marqos 4:35

+ 8:24 Zebûr 65:7, Zebûr 89:9, Zebûr 104:7

• 8:26 Metta 8:28-34, Marqos 5:1-20

+ 8:28 Lûqa 4:34

* 8:30 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Lêgêyon», awa gotî «k’omeke cinaye bêh’esab».

+ 8:35 Lûqa 10:39

+ 8:37 Lûqa 5:8, K’arêd Şandîya 16:39

+ 8:39 Zebûr 66:16

• 8:40 Metta 9:18-26, Marqos 5:21-43

+ 8:41 Lûqa 13:14, K’arêd Şandîya 13:15, K’arêd Şandîya 18:8

* 8:43 Anegorî Qanûna Mûsa k’ulfeta ser xûnê vebûyî h’er’imî dihate h’esabê. Her kesê ku wê dik’et dih’er’imî (nepaqij dihate h’esabê). Îzina wê t’unebû ku nêzîkî tiştekî pîroz bûye. Bixûnin: Qanûna K’ahîntîyê 15:19-31.

+ 8:43 Q. K’ahîntîyê 15:25

+ 8:44 Marqos 3:10

* 8:45 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Û yêd pêr’a».

* 8:45# Nav hinek destnivîsarada ev jî heye: «Û Tu dibêjî, k’î bû, li Min k’et?»

+ 8:46 Lûqa 5:17, Lûqa 6:19

* 8:48 Nav hinek destnivîsarada ev jî heye: «Serxwe be!»

+ 8:48 Lûqa 7:50, Efesî 2:8

+ 8:51 Marqos 14:33, Lûqa 9:28

+ 8:52 Yûh’enna 11:11

* 8:54 Nav hinek destnivîsarada ev jî heye: «Îsa h’emû derxistine derva...»

+ 8:54 Marqos 1:31, Marqos 9:27, K’arêd Şandîya 3:7, K’arêd Şandîya 9:41, Lûqa 7:14

+ 8:56 Marqos 1:44, Marqos 9:9

• 9:1 Metta 10:5-15, Marqos 6:7-13

+ 9:1 Lûqa 6:12-16

+ 9:5 K’arêd Şandîya 13:51

+ 9:6 Marqos 1:15

• 9:7 Metta 14:1-12, Marqos 6:14-29

+ 9:7 Lûqa 3:1, Lûqa 9:19

+ 9:9 Lûqa 3:19-20, Lûqa 23:8

• 9:10 Metta 14:13-21, Marqos 6:30-44, Yûh’enna 6:1-14

+ 9:10 Lûqa 9:2

• 9:18 Metta 16:13-19, Marqos 8:27-29

+ 9:19 Lûqa 9:7,

+ 9:20 Lûqa 22:67, Yûh’enna 11:27

• 9:21 Metta 16:20-28, Marqos 8:30

+ 9:22 Lûqa 17:25, Lûqa 18:33, Lûqa 24:7, Yûh’enna 2:19

+ 9:23 Metta 10:38-39, Lûqa 14:27

+ 9:25 Lûqa 12:20

+ 9:26 R’omayî 1:16, Tîmot’êyo II 1:8, Q. Ducarî 33:2,

+ 9:27 Lûqa 21:32, Yûh’enna 21:22

• 9:28 Metta 17:1-8, Marqos 9:2-8

+ 9:28 Marqos 14:33, Lûqa 8:51

* 9:35 Nav hinek destnivîsarada dewsa «bijartî» «delalî» heye. Li gora Îşaya 42:1 Mesîh bijartîyê Xwedê ye.

+ 9:35 Lûqa 23:35, Q. Ducarî 18:15, Petrûs II 1:17

• 9:37 Metta 17:14-18, Marqos 9:14-27

+ 9:42 Lûqa 4:35

• 9:43 Metta 17:22-23, Marqos 9:30-32

+ 9:44 Lûqa 9:22, Lûqa 18:32-33

+ 9:45 Lûqa 2:50, Lûqa 18:34

• 9:46 Metta 18:1-5, Marqos 9:33-40

+ 9:48 Metta 10:40, Lûqa 10:16, Yûh’enna 13:20

+ 9:49 Metta 7:22, Metta 12:27, K’arêd Şandîya 19:13, Jimar 11:28

+ 9:50 Lûqa 11:23

+ 9:51 Lûqa 24:51, K’arêd Şandîya 1:9

+ 9:52 Metta 10:5

* 9:54 Nav hinek destnivîsarada ev jî heye: «Çawa Êlyas kir».

* 9:54# P’adşatî IV 1:9-16.

+ 9:54 E’yantî 13:13

* 9:55 Nav hinek destnivîsarada ev jî heye: «Û got: ‹Hûn nizanin xweyê çi r’uh’î ne. Çimkî Kur’ê Mêriv nehat, ku r’uh’ê meriva unda ke, lê xilaz ke›».

• 9:57 Metta 8:19-22

• 10:1 Metta 10:7-16

* 10:1 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «H’eftê».

+ 10:2 Metta 9:37-38, Yûh’enna 4:35

+ 10:3 Metta 10:16

* 10:4 Aha tê fe’mkirinê: «R’êva nesekinin, wekî bi silavdayînê wextê xwe unda nekin».

+ 10:7 Galatî 6:6, Tîmot’êyo I 5:18

+ 10:8 Korint’î I 10:27

+ 10:9 Marqos 1:15

+ 10:11 K’arêd Şandîya 13:51

* 10:12 Destpêbûn 19.

+ 10:12 Destpêbûn 18:20, Destpêbûn 19:24,

• 10:13 Metta 11:20-24

* 10:13 Xorazîn û Beytsayda bajarêd cihûya bûn, lê Sûr û Sayda ew bajarêd necihûya bûn, awa gotî p’ûtp’arist bûn.

+ 10:13 Marqos 6:45, Marqos 8:21, Marqos 3:7

+ 10:16 Metta 10:40, Metta 25:45, Yûh’enna 13:20, Galatî 4:14

+ 10:17 Marqos 16:17, K’arêd Şandîya 5:16, K’arêd Şandîya 8:7, K’arêd Şandîya 16:18, K’arêd Şandîya 19:12

+ 10:18 E’yantî 9:1, E’yantî 12:8-9

+ 10:19 Zebûr 91:13, Marqos 16:18, K’arêd Şandîya 28:3-5

+ 10:20 Derk’etin 32:32, Zebûr 69:28, Îbranî 12:23, E’yantî 3:5

• 10:21 Metta 11:25-27, Metta 13:16-17

+ 10:22 Yûh’enna 6:46, Yûh’enna 7:29, Yûh’enna 8:19, Yûh’enna 10:15

+ 10:23 Metta 13:16-17

+ 10:24 Îbranî 11:13, Petrûs I 1:10-12

+ 10:25 Lûqa 18:18

* 10:27 Qanûna Ducarî 6:5.

* 10:27# Qanûna K’ahîntîyê 19:18.

+ 10:27 Q. Ducarî 6:5, Q. Ducarî 11:13, Q. K’ahîntîyê 19:18, Metta 22:37, Marqos 12:30

+ 10:28 Q. K’ahîntîyê 18:5, R’omayî 10:5, Galatî 3:12

+ 10:32 Jimar 8:19

+ 10:33 Yûh’enna 4:9, Yûh’enna 8:48

+ 10:38 Yûh’enna 11:1, Yûh’enna 12:2

+ 10:39 Lûqa 8:35

+ 10:41 Lûqa 12:25

+ 10:42 Zebûr 16:5

• 11:1 Metta 6:9-15, Metta 7:7-11

+ 11:1 Metta 11:2, Marqos 2:18, Yûh’enna 1:35

* 11:2 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Bavê meyî e’zmana».

* 11:2# Nav hinek destnivîsarada ev jî heye: «E’mirê Te be, çawa li e’zmên usa jî li ser e’rdê».

+ 11:3 Mesele 30:8

* 11:4 Nav hinek destnivîsarada ev jî heye: «Lê me ji yê xirab xilaz ke».

+ 11:4 Metta 26:41

+ 11:10 Mesele 8:17, Metta 18:19, Metta 21:22, Marqos 11:24, Yûh’enna 14:13-14, Yûh’enna I 3:22, Yûh’enna I 5:14

* 11:11 Nav hinek destnivîsarada ev jî heye: «Kur’ê wî nan jê bixwaze, kevir bidê?»

+ 11:13 Destpêbûn 6:5, Metta 12:34, K’arêd Şandîya 2:38

• 11:14 Metta 12:22-30, Metta 12:43-45, Marqos 3:20-27

+ 11:15 Metta 9:34, Metta 10:25

+ 11:16 Marqos 8:11, Korint’î I 1:22

* 11:19 Aha jî tê fe’mkirinê: «Zar’êd we».

+ 11:19 Lûqa 9:49, K’arêd Şandîya 19:13

+ 11:23 Lûqa 9:50

+ 11:26 Petrûs II 2:20

+ 11:27 Lûqa 1:48

+ 11:28 Yûh’enna 13:17, Aqûb 1:22, R’omayî 2:13

• 11:29 Metta 12:38-42, Metta 16:1-4, Marqos 8:11-13

* 11:30 Ûnis 3.

* 11:31 P’adşatî III 10:1-13.

+ 11:31 Metta 12:6

+ 11:32 Ûnis 3:5

• 11:33 Metta 6:22-23

+ 11:33 Metta 5:15, Marqos 4:21, Lûqa 8:16

• 11:37 Metta 23:1-36, Marqos 12:38-40, Lûqa 20:45-47

+ 11:38 Marqos 7:3-5

+ 11:42 Lûqa 18:12

+ 11:43 Lûqa 14:7, Lûqa 20:46

+ 11:44 Mesele 26:23

+ 11:48 K’arêd Şandîya 7:51-52

+ 11:49 Metta 21:35

+ 11:50 E’yantî 18:24, Destpêbûn 4:8, Yûh’enna I 3:12, Îbranî 11:4,

+ 11:54 Lûqa 20:20

+ 12:1 Metta 16:6, Marqos 8:15, Korint’î I 5:7-8

+ 12:2 Metta 10:26, Marqos 4:22, Lûqa 8:17

• 12:4 Metta 10:17-20, Metta 10:28-33

+ 12:4 Zebûr 56:4, Zebûr 118:6, Mesele 29:25,

+ 12:5 Îbranî 10:31

+ 12:7 Metta 6:26, Metta 12:12

+ 12:8 R’omayî 10:9, E’yantî 3:5

+ 12:9 Metta 25:12, Yûh’enna I 2:23, Tîmot’êyo II 2:12

+ 12:10 Metta 12:31-32, Marqos 3:29

+ 12:12 Mesele 16:1

• 12:13 Metta 6:19-21, Metta 6:25-34

+ 12:15 Tîmot’êyo I 6:6-10, Derk’etin 20:17, Zebûr 62:10

+ 12:20 Zebûr 39:6,

+ 12:21 Tîmot’êyo I 6:18

+ 12:22 Fîlîpî 4:6, Petrûs I 5:7

+ 12:24 Metta 10:31, Metta 12:12

* 12:25 Aha jî tê fe’mkirinê: «Bihustekê li ser bejina xwe dirêj ke».

+ 12:28 Metta 8:26, Metta 14:31, Metta 16:8

+ 12:31 Zebûr 37:4

+ 12:32 Yûh’enna 10:16, Lûqa 22:29

+ 12:33 Metta 19:21, Lûqa 18:22

• 12:35 Metta 24:45-51

+ 12:36 E’yantî 3:20

+ 12:39 Petrûs II 3:10, T’êsalonîkî I 5:2

+ 12:43 Metta 25:21, Yûh’enna 13:17

+ 12:45 Metta 25:5

+ 12:48 Q. K’ahîntîyê 5:17

• 12:49 Metta 10:34-36

+ 12:50 Marqos 10:38

+ 12:51 K’arêd Şandîya 14:4

• 12:54 Metta 5:25-26, Metta 16:2-3

+ 12:58 Mesele 25:8

+ 13:1 Lûqa 3:1, Lûqa 23:1

+ 13:4 Yûh’enna 9:7, Yûh’enna 9:11

+ 13:6 Metta 21:19, Marqos 11:13

+ 13:7 Metta 7:19, Lûqa 3:9

+ 13:10 Metta 4:23, Marqos 6:2

+ 13:13 Zebûr 145:14, Zebûr 146:8

+ 13:14 Lûqa 8:41, K’arêd Şandîya 13:15, K’arêd Şandîya 18:8, Derk’etin 20:9

+ 13:15 Lûqa 14:5

+ 13:17 Petrûs I 3:16

• 13:18 Metta 13:31-33, Marqos 4:30-32

+ 13:19 Metta 17:20, Lûqa 17:6,

* 13:21 Sê kodêd cihûya dikir qasî 25 kîlograma.

+ 13:21 Korint’î I 5:6, Galatî 5:9

• 13:22 Metta 7:13-14, Metta 7:21-23

+ 13:25 Metta 25:11-12

+ 13:27 Zebûr 6:8

+ 13:28 Metta 8:12

+ 13:29 Metta 8:11, Efesî 3:6

+ 13:30 Metta 19:30, Metta 20:16, Marqos 10:31

• 13:31 Metta 23:37-39

+ 13:31 Lûqa 3:1, Lûqa 9:7

+ 13:34 K’arêd Şandîya 7:52, Q. Ducarî 32:11-12, Rʼûtʼ 2:12, Zebûr 147:2

* 13:35 Zebûr 118:26.

+ 13:35 Zebûr 118:26, Lûqa 19:38

+ 14:1 Lûqa 6:7, Lûqa 20:20

+ 14:3 Metta 12:10, Marqos 3:4

* 14:5 Nav hinek destnivîsarada dewsa «kur’» «k’er» heye.

+ 14:5 Lûqa 13:15

+ 14:7 Lûqa 11:43

+ 14:8 Mesele 25:6-7

+ 14:11 Metta 23:12, Lûqa 18:14

+ 14:14 Korint’î I 15:23, T’êsalonîkî I 4:16

• 14:15 Metta 22:1-10

+ 14:15 E’yantî 19:9

+ 14:20 Q. Ducarî 24:5

• 14:25 Metta 10:37-38

+ 14:26 Yûh’enna 12:25

+ 14:27 Metta 16:24, Lûqa 9:23

+ 14:34 Metta 5:13, Marqos 9:50

+ 14:35 Metta 11:15, Lûqa 8:8, E’yantî 2:7

• 15:1 Metta 18:12-14

+ 15:2 Lûqa 5:30, Lûqa 19:7

+ 15:6 Petrûs I 2:25

+ 15:7 Lûqa 5:31-32

+ 15:12 Q. Ducarî 21:17

+ 15:18 Derk’etin 10:16

+ 15:24 R’omayî 11:15, Efesî 2:1, Efesî 2:5, Kolosî 2:13

+ 15:30 Mesele 29:3

* 16:6 K’ûpekî cihûya qasî 35 lîtir av hildida.

* 16:7 Ç’e’leke cihûya qasî h’ewzekî 390 lîtirî bû.

+ 16:8 Yûh’enna 12:36, T’êsalonîkî I 5:5

+ 16:10 Metta 25:21, Lûqa 19:17

+ 16:11 Mesele 24:4

+ 16:13 Metta 6:24

• 16:14 Metta 11:12-13

+ 16:14 Tîmot’êyo I 6:10

+ 16:15 Mesele 21:2,

+ 16:16 Metta 3:2, Lûqa 4:43, Metta 11:12-13

+ 16:17 Metta 5:18

+ 16:18 Metta 5:32, Metta 19:19

* 16:19 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «K’incê şîrk û k’itanê xas», ku hingê gelekî biha bûn.

+ 16:22 Metta 18:10, K’arêd Şandîya 12:15

+ 16:23 Metta 11:23, Metta 8:11

+ 16:24 Lûqa 3:8

+ 16:29 K’arêd Şandîya 26:22, K’arêd Şandîya 28:23

+ 16:31 Metta 28:11-15, Yûh’enna 12:10-11

• 17:1 Metta 18:6-7, Metta 18:21-22

+ 17:1 Lûqa 22:22

+ 17:2 Marqos 9:42

+ 17:3 Q. K’ahîntîyê 19:17, Metta 18:15

+ 17:4 Metta 6:14

+ 17:5 Marqos 9:24

+ 17:6 Metta 17:20, Lûqa 13:19

+ 17:12 Q. K’ahîntîyê 13:3, Lûqa 5:11, Q. K’ahîntîyê 13:46

+ 17:14 Q. K’ahîntîyê 14:1-32, Metta 8:4, Marqos 1:44, Lûqa 5:14

+ 17:16 Lûqa 5:12, Yûh’enna 4:9

+ 17:19 Marqos 10:52, Lûqa 7:50, Efesî 2:8

• 17:20 Metta 24:23-28, Metta 24:37-41

+ 17:20 Lûqa 19:11, K’arêd Şandîya 1:6

+ 17:22 Lûqa 5:35, Yûh’enna 8:56

+ 17:23 Marqos 13:21, Lûqa 21:28

+ 17:25 Lûqa 9:22

+ 17:26 Destpêbûn 6:5

* 17:27 Destpêbûn 6-8.

+ 17:27 Destpêbûn 6:14, Destpêbûn 7:21

* 17:29 Destpêbûn 19.

+ 17:29 Destpêbûn 19:16, Destpêbûn 19:24, Petrûs II 2:6-8

+ 17:31 Marqos 13:15

* 17:32 Destpêbûn 19:23-26.

+ 17:32 Destpêbûn 19:26

+ 17:33 Metta 10:39

* 17:35 Nav hinek destnivîsarada r’êza 36-a jî heye: «Û heger du meriv li k’ewşên bin, yekê bê hildanê û yê dinê bê hiştinê».

+ 18:1 Lûqa 21:36, R’omayî 12:12, Efesî 6:18, Kolosî 4:2, T’êsalonîkî I 5:17

+ 18:7 Zebûr 22:2, Zebûr 88:1, E’yantî 6:10, Marqos 13:20, R’omayî 8:33, Kolosî 3:12, Tîto 1:1

+ 18:8 Îbranî 10:37

+ 18:9 Lûqa 16:15

+ 18:10 K’arêd Şandîya 3:1

+ 18:11 Metta 6:5

+ 18:12 Lûqa 5:33, Lûqa 11:42

+ 18:13 Zebûr 79:9,

+ 18:14 Metta 23:12, Lûqa 14:11

• 18:15 Metta 19:13-15, Marqos 10:13-16

+ 18:17 Metta 18:3

• 18:18 Metta 19:16-30, Marqos 10:17-31

+ 18:18 Lûqa 10:25

+ 18:19 Zebûr 106:1, Zebûr 119:68

* 18:20 Derk’etin 20:12-16; Qanûna Ducarî 5:16-20.

+ 18:20 Derk’etin 20:12-16

+ 18:21 Fîlîpî 3:6

+ 18:22 Lûqa 12:33

+ 18:24 Zebûr 49:6-7

+ 18:27 Destpêbûn 18:14, Marqos 14:36

+ 18:28 Lûqa 5:11

+ 18:29 Lûqa 14:26

• 18:31 Metta 20:17-19, Marqos 10:32-34

+ 18:33 Lûqa 9:22, Lûqa 24:7, Yûh’enna 2:19

+ 18:34 Lûqa 2:50, Lûqa 9:45

• 18:35 Metta 20:29-34, Marqos 10:46-52

+ 18:38 Metta 22:42, Lûqa 1:32

+ 18:42 Lûqa 7:50, Efesî 2:8

+ 19:7 Lûqa 5:30, Lûqa 15:2

+ 19:8 Derk’etin 22:1, Lûqa 3:14

+ 19:9 Lûqa 3:8, Yûh’enna 8:33, Yûh’enna 8:39

• 19:11 Metta 25:14-30

+ 19:11 Lûqa 17:20, K’arêd Şandîya 1:6

+ 19:14 Yûh’enna 15:8

+ 19:17 Lûqa 16:10

+ 19:26 Metta 13:12

+ 19:27 Metta 22:7, Lûqa 20:16

• 19:28 Metta 21:1-11, Marqos 11:1-11, Yûh’enna 12:12-19

+ 19:29 K’arêd Şandîya 1:12

* 19:38 Zebûr 118:26.

* 19:38# Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Şikirî bilindayîyêda». «Bilindayî» be’sa cîyê Xwedê dike.

+ 19:38 Zebûr 118:25-26, Zebûr 148:1

+ 19:39 Metta 21:15-16

+ 19:41 Yûh’enna 11:35

+ 19:42 Zebûr 81:13,

+ 19:44 Zebûr 137:9, Lûqa 21:6

• 19:45 Metta 21:12-17, Marqos 11:15-19, Yûh’enna 2:13-22

* 19:46 Îşaya 56:7.

* 19:46# Yêremîya 7:11.

• 20:1 Metta 21:23-27, Marqos 11:27-33

+ 20:2 K’arêd Şandîya 4:7

+ 20:4 Lûqa 3:3

+ 20:5 Lûqa 7:30

+ 20:6 Lûqa 7:26, Lûqa 9:8

• 20:9 Metta 21:33-46, Marqos 12:1-12

+ 20:9 Zebûr 80:8, Marqos 13:34

+ 20:12 Lûqa 11:48-49

+ 20:13 Metta 3:17, Îbranî 1:1

+ 20:14 Îbranî 1:2

+ 20:15 Îbranî 13:12

+ 20:16 K’arêd Şandîya 13:46

* 20:17 Zebûr 118:22.

+ 20:17 Zebûr 118:22

• 20:19 Metta 22:15-22, Marqos 12:13-17

+ 20:20 Lûqa 6:7, Lûqa 14:1, Lûqa 11:54

+ 20:22 Metta 17:24-25

* 20:23 Nav hinek destnivîsarada ev jî heye: «Hûn çima Min dicêr’ibînin?»

+ 20:23 Marqos 7:6, Lûqa 12:1

+ 20:25 R’omayî 13:7

• 20:27 Metta 22:23-33, Marqos 12:18-27

+ 20:27 K’arêd Şandîya 23:8

* 20:28 Qanûna Ducarî 25:5.

+ 20:28 Q. Ducarî 25:5

+ 20:35 T’êsalonîkî II 1:5

* 20:37 Derk’etin 3:6.

+ 20:37 Derk’etin 3:2, Derk’etin 3:6

+ 20:40 Metta 22:46

• 20:41 Metta 22:41-46, Marqos 12:35-40

+ 20:41 Lûqa 1:32, Lûqa 18:38

+ 20:42 Zebûr 110:1, K’arêd Şandîya 2:34-35

* 20:43 Zebûr 110:1.

+ 20:46 Lûqa 11:43

• 21:1 Marqos 12:41-44

+ 21:1 Metta 27:6, Yûh’enna 8:20

+ 21:4 Korint’î II 8:1-3, Korint’î II 8:12

• 21:5 Metta 24:1-14, Marqos 13:1-13

+ 21:6 Lûqa 19:44

+ 21:8 Yûh’enna I 3:7, Kolosî 2:8, T’êsalonîkî II 2:3,

+ 21:10 E’yantî 6:4

+ 21:11 K’arêd Şandîya 11:28, E’yantî 6:8, E’yantî 6:12

+ 21:12 K’arêd Şandîya 4:3, K’arêd Şandîya 17:6, K’arêd Şandîya 18:12, K’arêd Şandîya 24:1, K’arêd Şandîya 25:6

+ 21:15 K’arêd Şandîya 6:10

+ 21:18 K’arêd Şandîya 27:34

• 21:20 Metta 24:15-21, Marqos 13:14-19

+ 21:23 Metta 27:25, T’êsalonîkî I 2:16

+ 21:24 E’yantî 11:2

• 21:25 Metta 24:29-31, Marqos 13:24-27

* 21:26 Aha jî tê fe’mkirinê: «Qewatêd e’zmana wê bih’ejin».

* 21:27 Danîyêl 7:13. (Bixûnin: E’yantî 1:7.)

• 21:29 Metta 24:32-35, Marqos 13:28-31

+ 21:32 Lûqa 9:27

+ 21:33 Zebûr 102:25-26, Petrûs II 3:10

+ 21:36 Metta 25:13, T’êsalonîkî I 5:6, Lûqa 18:1, R’omayî 12:12, Efesî 6:18, Kolosî 4:2, T’êsalonîkî I 5:17

+ 21:37 Metta 21:23, Metta 26:55

• 22:1 Metta 26:1-5, Metta 26:14-16, Marqos 14:1-2, Marqos 14:10-11, Yûh’enna 11:45-53

+ 22:1 Derk’etin 12:1-30

+ 22:3 Yûh’enna 13:2

+ 22:6 K’arêd Şandîya 1:16

• 22:7 Metta 26:17-25, Marqos 14:12-21, Yûh’enna 13:21-30

+ 22:7 Derk’etin 12:6, Korint’î I 5:7

• 22:14 Metta 26:26-30, Marqos 14:22-26, Korint’î I 11:23-25

+ 22:16 E’yantî 19:9

+ 22:19 Yûh’enna 6:51, Korint’î I 10:16, Korint’î I 11:24

+ 22:20 Derk’etin 24:8,

+ 22:21 Zebûr 41:9, Yûh’enna 13:18

+ 22:22 K’arêd Şandîya 2:23

• 22:24 Metta 18:1-5, Marqos 9:33-37, Lûqa 9:46-50

+ 22:26 Metta 20:26, Marqos 10:43-44

+ 22:27 Metta 20:28, Yûh’enna 13:4-5

+ 22:28 Îbranî 2:18

+ 22:29 Lûqa 12:32

+ 22:30 Metta 19:28, E’yantî 3:21

• 22:31 Metta 26:31-35, Marqos 14:27-31, Yûh’enna 13:36-38

+ 22:32 Yûh’enna 17:9

+ 22:33 Yûh’enna 21:19, K’arêd Şandîya 12:4

+ 22:35 Lûqa 9:3, Lûqa 10:4

* 22:37 Îşaya 53:12.

• 22:39 Metta 26:36-46, Marqos 14:32-42

+ 22:40 Metta 6:13

+ 22:42 Marqos 10:38, Yûh’enna 18:11, Îbranî 5:7, Metta 6:10

+ 22:43 Metta 4:11, Marqos 1:13

* 22:43-44 Nav hinek destnivîsarada ji r’êza 43-a h’eta ya 44-a t’uneye.

• 22:47 Metta 26:47-56, Marqos 14:43-50, Yûh’enna 18:3-11

+ 22:47 K’arêd Şandîya 1:16

+ 22:49 Lûqa 22:38

+ 22:53 Lûqa 20:1, Efesî 6:12

• 22:54 Metta 26:57-58, Metta 26:69-75, Marqos 14:53-54, Marqos 14:66-72, Yûh’enna 18:12-18, Yûh’enna 18:25-27

+ 22:61 Lûqa 22:34

• 22:63 Metta 26:67-68, Marqos 14:65

• 22:66 Metta 26:59-66, Marqos 14:55-64, Yûh’enna 18:19-24

* 22:69 Zebûr 110:1.

+ 22:69 Zebûr 110:1, Marqos 16:19, K’arêd Şandîya 7:56, Îbranî 1:3

+ 22:71 Metta 9:3, Yûh’enna 10:36

• 23:1 Metta 27:1-2, Metta 27:11-14, Marqos 15:1-5, Yûh’enna 18:28-30

+ 23:1 Lûqa 3:1, Lûqa 13:1, K’arêd Şandîya 3:13, K’arêd Şandîya 4:27, Tîmot’êyo I 6:13

+ 23:2 K’arêd Şandîya 17:7, Lûqa 20:25

+ 23:3 Metta 2:2

+ 23:4 Yûh’enna 18:38, Yûh’enna 19:4, Îbranî 4:15

+ 23:7 Lûqa 3:1, Lûqa 9:7

+ 23:8 Lûqa 9:9

• 23:13 Metta 27:15-26, Marqos 15:6-15, Yûh’enna 18:39

* 23:16 Nav hinek destnivîsarada r’êza 17-a jî heye: «Awa e’seyî lazim bû Pîlato cejinêda girtîk wanr’a ber’da».

• 23:26 Metta 27:32-44, Marqos 15:21-32, Yûh’enna 19:17-27

* 23:29 Aha jî tê fe’mkirinê: «Xwezî li wan k’ulfetêd bêzur’et û wan bet’ina ku zar’ neanîne û wan bistana ku nemêjandine».

+ 23:29 Marqos 13:17, Lûqa 21:23

* 23:30 Hosêya 10:8.

+ 23:30 E’yantî 6:16

* 23:34 Zebûr 22:18.

+ 23:34 K’arêd Şandîya 7:60, Zebûr 22:18

+ 23:35 Lûqa 9:35, Yûh’enna 10:18

* 23:38 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Û fêza serê Wî bi yûnanî, latînî û îbranî nivîsar bû».

+ 23:41 Lûqa 23:4, Îbranî 4:15

* 23:42 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Gava Tu bigihîjî P’adşatîya Xwe».

• 23:44 Metta 27:45-56, Marqos 15:33-41, Yûh’enna 19:28-30

+ 23:45 Derk’etin 26:33, Q. K’ahîntîyê 16:2

* 23:46 Zebûr 31:5.

+ 23:46 Zebûr 31:5, K’arêd Şandîya 7:59

+ 23:48 Lûqa 18:13

+ 23:49 Lûqa 8:2

• 23:50 Metta 27:57-61, Marqos 15:42-47, Yûh’enna 19:38-42

+ 23:56 Derk’etin 20:10, Q. Ducarî 5:14

• 24:1 Metta 28:1-10, Marqos 16:1-8, Yûh’enna 20:1-10

+ 24:4 Yûh’enna 20:12

+ 24:7 Lûqa 9:22, Lûqa 18:33, Yûh’enna 2:19

+ 24:8 Yûh’enna 2:22

+ 24:10 Marqos 15:40, Lûqa 8:2-3

+ 24:11 Marqos 16:11

• 24:13 Marqos 16:12-13

+ 24:16 Yûh’enna 20:14

* 24:17 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Hûn vê r’êyêda çi hevr’a xeber didin û me’dekirî ne?»

+ 24:18 Yûh’enna 19:25

+ 24:20 K’arêd Şandîya 2:23

+ 24:26 Petrûs I 1:11

+ 24:27 Destpêbûn 3:15, Destpêbûn 12:3, Destpêbûn 22:8, Jimar 21:9, Jimar 24:17, Q. Ducarî 18:15, Zebûr 16:10, K’arêd Şandîya 8:35

+ 24:30 Lûqa 9:16

+ 24:34 Korint’î I 15:5

• 24:36 Metta 28:16-20, Marqos 16:14-18, Yûh’enna 20:19-23, K’arêd Şandîya 1:6-8

+ 24:37 Metta 14:26, Marqos 6:49

+ 24:39 Yûh’enna I 1:1

+ 24:41 Yûh’enna 21:5

* 24:42 Nav hinek destnivîsarada ev jî heye: «Û mirt’oxa hingiv».

+ 24:45 K’arêd Şandîya 16:14

+ 24:46 Lûqa 24:27

+ 24:48 K’arêd Şandîya 1:8

+ 24:49 Yûh’enna 14:26, K’arêd Şandîya 1:8, K’arêd Şandîya 1:4, K’arêd Şandîya 2:4

• 24:50 Marqos 16:19-20, K’arêd Şandîya 1:9-11

+ 24:50 Metta 21:17, Lûqa 19:29, Yûh’enna 11:18, K’arêd Şandîya 1:9

+ 24:52 Metta 28:9

+ 24:53 K’arêd Şandîya 2:46, K’arêd Şandîya 3:1, K’arêd Şandîya 5:21

+ 1:1 Destpêbûn 1:1, E’yantî 19:13, Yûh’enna 20:28, Yûh’enna I 5:20, Fîlîpî 2:6

+ 1:3 Zebûr 33:6, Korint’î I 8:6, Kolosî 1:16, Îbranî 1:2

+ 1:4 Yûh’enna 5:26, Yûh’enna 11:25, Yûh’enna I 1:2, Yûh’enna I 5:11, Yûh’enna 8:12, Yûh’enna 9:5, Yûh’enna 12:46

+ 1:6 Metta 3:1, Marqos 1:4, Lûqa 1:80, Lûqa 3:2

+ 1:7 Yûh’enna 3:26, Yûh’enna 5:33, Yûh’enna 10:41, Yûh’enna 20:31, K’arêd Şandîya 19:4

+ 1:9 Zebûr 36:9, Petrûs I 2:9

+ 1:11 Yûh’enna 5:43

+ 1:12 Metta 5:9, Yûh’enna I 3:1, Yûh’enna I 5:1, R’omayî 8:14

+ 1:13 Yûh’enna 3:3, Aqûb 1:18

+ 1:14 Yûh’enna I 4:2, Yûh’enna II 1:7, Tîmot’êyo I 3:16, Îbranî 2:14

+ 1:15 Metta 3:11

* 1:16 Aha jî tê fe’mkirinê: «K’erem ji ber k’eremêva stand», awa gotî k’erema Peymana Nûye Îsa Mesîh cîyê k’erema Peymana Kevine ç’îyayê Sînayê girtîye. Hinek jî fe’m dikin, ku ji k’erema Îsa, k’erem e’mirê bawermendada heye û hê zêde dibe.

+ 1:17 Q. Ducarî 33:4, Yûh’enna 7:19, Yûh’enna 14:6

* 1:18 Nav destnivîsarêd here qencda aha ye: «Yê Bêşirîkî-Bêheval ku h’emêza Bavêda ye». Nav hinek destnivîsarêd dinda jî aha ye: «Kur’ê Bêşirîkî-Bêheval ku h’emêza Bavêda ye».

+ 1:18 Derk’etin 33:20, Yûh’enna 6:46, Yûh’enna I 4:12, Kolosî 1:15, Tîmot’êyo I 6:16

• 1:19 Metta 3:1-12, Marqos 1:2-8, Lûqa 3:15-17

+ 1:20 K’arêd Şandîya 13:25

* 1:21 Malaxî 4:5.

* 1:21# Gelek cihû li hîvîya p’êxemberekî bûn, yekî mîna Mûsa yan jî yekî ji wî qewattir, ku wê bihata wextê hatina Mesîh e’lam bikira (Qanûna Ducarî 18:15, 18; Yûh’enna 6:14; 7:40).

+ 1:21 Metta 17:12-13, Lûqa 1:17, Q. Ducarî 18:15, Q. Ducarî 18:18-19

* 1:23 Îşaya 40:3.

+ 1:29 Derk’etin 12:3, Q. K’ahîntîyê 1:10, Petrûs I 1:19, Yûh’enna I 2:2, Yûh’enna I 4:10

+ 1:31 Lûqa 1:17

+ 1:32 Metta 3:16, Marqos 1:10, Lûqa 3:22

+ 1:33 K’arêd Şandîya 1:5

+ 1:35 Metta 11:2, Marqos 2:18, Lûqa 11:1

+ 1:36 Yûh’enna 1:29

+ 1:38 Yûh’enna 18:4, Yûh’enna 18:7

+ 1:40 Metta 4:18-20, Marqos 1:16-20, Lûqa 5:2-11

* 1:41 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «XRÎSTOS». «XRÎSTOS» bi zimanê yûnanî tê fe’mkirinê: «Yê K’ifşkirî», «Yê Bijartî» û «Yê R’ûnkirî».

+ 1:41 Yûh’enna 4:25

+ 1:42 Metta 16:18, Marqos 3:16, Galatî 1:18, Korint’î I 1:12

+ 1:44 Yûh’enna 12:21

+ 1:45 Yûh’enna 21:2, Q. Ducarî 18:15, Lûqa 24:27, Metta 2:23, Lûqa 2:39

+ 1:47 Zebûr 32:2, R’omayî 9:6

+ 1:49 Zebûr 2:7, Metta 27:11, Metta 27:42, Yûh’enna 11:27

* 1:51 Destpêbûn 28:12.

+ 1:51 Destpêbûn 28:12,

+ 2:1 Yûh’enna 4:46, Yûh’enna 21:2

+ 2:4 Marqos 14:41, Yûh’enna 7:6, Yûh’enna 7:30, Yûh’enna 8:20, Yûh’enna 13:1

+ 2:6 Yûh’enna 3:25

+ 2:12 Marqos 3:31, Marqos 6:3, Yûh’enna 7:3, K’arêd Şandîya 1:14, Korint’î I 9:5, Galatî 1:19

• 2:13 Metta 21:12-13, Marqos 11:15-17, Lûqa 19:45-46

+ 2:13 Q. Ducarî 16:1, Q. Ducarî 16:16, Yûh’enna 6:4, Yûh’enna 11:55

+ 2:16 Lûqa 2:49

* 2:17 Zebûr 69:9.

+ 2:17 Zebûr 69:9

+ 2:18 Yûh’enna 4:48, Yûh’enna 6:30, Korint’î I 1:22

+ 2:19 Marqos 8:31, Marqos 14:58, Marqos 15:29, Yûh’enna 10:18

+ 2:22 Lûqa 24:8, Yûh’enna 12:16

+ 2:23 Yûh’enna 11:45

+ 3:1 Yûh’enna 7:50, Yûh’enna 19:39

* 3:3 Aha jî tê fe’mkirinê: «Heger merivek ji jor nebe».

+ 3:5 Marqos 16:16, K’arêd Şandîya 2:38, Metta 5:20, Korint’î I 15:50

* 3:7 Aha jî tê fe’mkirinê: «Gerekê hûn ji jor bibin».

* 3:8 Bi zimanêd yûnanî û îbranî xebera «Ba» û «R’uh’» yek in.

+ 3:13 Mesele 30:4, Yûh’enna 6:38, Korint’î I 15:47, Efesî 4:9

+ 3:14 Jimar 21:9, Yûh’enna 8:28, Yûh’enna 12:32

+ 3:16 R’omayî 5:8, Efesî 2:4, Yûh’enna I 3:1, Yûh’enna I 4:10

+ 3:17 Yûh’enna 8:15, Yûh’enna 12:47

+ 3:18 Marqos 16:16

+ 3:19 Yûh’enna 1:4, Yûh’enna 8:12, Yûh’enna 7:7

+ 3:20 Efesî 5:13

+ 3:22 Yûh’enna 4:1-2

+ 3:24 Metta 11:2, Marqos 6:17-18, Lûqa 3:19-20

+ 3:25 Yûh’enna 2:6

+ 3:26 Yûh’enna 1:7, Yûh’enna 5:33

+ 3:27 Korint’î I 4:7

+ 3:28 Marqos 1:2, Yûh’enna 1:20

+ 3:29 Metta 9:15, Metta 25:1-13, E’yantî 19:7, E’yantî 21:2, Metta 9:15, Marqos 2:19

+ 3:33 Yûh’enna 8:26

+ 3:35 Metta 3:17, Metta 17:5, Yûh’enna 5:20

+ 3:36 Yûh’enna 5:24, Yûh’enna 6:40, Yûh’enna I 5:12-13

+ 4:2 Yûh’enna 3:22

+ 4:3 Yûh’enna 2:11-12

+ 4:4 Lûqa 9:52-53

+ 4:5 Destpêbûn 33:19, Destpêbûn 48:22

* 4:9 Aha tê fe’mkirinê, ew derdanêd ku samerîya didane xebatê cihûya ew h’eram h’esab dikirin.

+ 4:10 Zebûr 36:9,

+ 4:14 Yûh’enna 7:38

+ 4:19 Yûh’enna 9:20

+ 4:20 Destpêbûn 12:6-7, Destpêbûn 33:18, Q. Ducarî 11:29, Q. Ducarî 27:12, Q. Ducarî 12:5

+ 4:22 Zebûr 147:19-20, K’arêd Şandîya 13:23, R’omayî 3:1-2

+ 4:23 R’omayî 8:15, Efesî 6:18, Zebûr 145:18

+ 4:24 Korint’î II 3:17

+ 4:25 Yûh’enna 1:41, Metta 11:2, Q. Ducarî 18:18

* 4:26 Aha jî tê fe’mkirinê: «EZ HEME, ku t’evî te xeber didim». Peymana Kevinda «EZ HEME» navekî Xwedê ye (Derk’etin 3:13-14). Şirovekirina vê bin r’êza Yûh’enna 8:58-da bixûnin.

+ 4:26 Yûh’enna 9:37

+ 4:34 Q. Ducarî 8:3, Yûh’enna 5:30, Yûh’enna 6:38, Yûh’enna 9:4, Yûh’enna 14:31

+ 4:35 Metta 9:38, Lûqa 10:2

+ 4:36 Korint’î I 3:6-9

+ 4:42 Yûh’enna 1:29, Yûh’enna I 4:14

+ 4:44 Metta 13:57, Marqos 6:4, Lûqa 4:24

+ 4:45 Yûh’enna 2:23

+ 4:46 Yûh’enna 2:1, Yûh’enna 21:2, Yûh’enna 2:12

+ 4:48 Yûh’enna 2:18, Yûh’enna 6:30, Korint’î I 1:22

+ 4:53 Metta 8:13, K’arêd Şandîya 16:34, K’arêd Şandîya 18:8

+ 4:54 Yûh’enna 2:11

* 5:4 Nav destnivîsarêd here qencda r’êza 4-a t’une.

+ 5:8 Metta 9:6-7, Marqos 2:11, Lûqa 5:24

+ 5:10 Derk’etin 20:10,

+ 5:16 Yûh’enna 15:20

+ 5:18 Yûh’enna 7:1, Fîlîpî 2:6

+ 5:20 Metta 3:17, Metta 17:5, Yûh’enna 3:35, Yûh’enna 10:17, Yûh’enna 15:9, Yûh’enna 17:26

+ 5:21 R’omayî 8:11, Korint’î I 15:45

+ 5:22 Yûh’enna 17:2, K’arêd Şandîya 10:42

+ 5:23 Metta 10:40, Lûqa 10:16, Yûh’enna 13:20, Yûh’enna 15:23

+ 5:24 Yûh’enna 3:36, Yûh’enna 6:40, Yûh’enna 20:31, Yûh’enna I 5:9-13, Yûh’enna I 3:14

+ 5:25 Metta 27:52-53, Efesî 2:1, Efesî 2:5

+ 5:26 Yûh’enna 1:4, Yûh’enna 11:25, Yûh’enna I 1:2, Yûh’enna I 5:11

+ 5:28 Yûh’enna 11:25, Yûh’enna 11:43

+ 5:30 Marqos 14:36, Yûh’enna 6:38, Yûh’enna 8:16

+ 5:31 Yûh’enna 8:13

+ 5:33 Yûh’enna 1:7, Yûh’enna 3:26, Yûh’enna 10:41

+ 5:35 Metta 5:16, Petrûs II 1:19

+ 5:36 Yûh’enna 8:18, Yûh’enna 10:25, Yûh’enna I 5:9

+ 5:39 Lûqa 24:27

+ 5:41 T’êsalonîkî I 2:6

+ 5:43 Yûh’enna 10:25, Yûh’enna 12:12, Yûh’enna 1:11, Yûh’enna 3:11-12

+ 5:44 Yûh’enna 12:43

+ 5:46 Jimar 21:9, Q. Ducarî 28:15

• 6:1 Metta 14:13-21, Marqos 6:30-44, Lûqa 9:10-17

+ 6:4 Derk’etin 12:1-30, Q. Ducarî 16:1, Q. Ducarî 16:16, Yûh’enna 2:13, Yûh’enna 11:55

+ 6:5 Yûh’enna 1:44,

+ 6:8 Yûh’enna 1:40, Yûh’enna 1:44

+ 6:11 Metta 15:36

+ 6:14 Metta 11:2-3, Yûh’enna 4:25, Yûh’enna 11:27

• 6:16 Metta 14:22-27, Marqos 6:45-52

+ 6:29 Yûh’enna I 3:23

+ 6:30 Metta 12:38, Yûh’enna 2:18, Yûh’enna 4:48, Korint’î I 1:22

* 6:31 Derk’etin 16:4; Zebûr 78:24.

+ 6:31 Derk’etin 16:15, Jimar 11:7-9, Zebûr 78:24

+ 6:34 Yûh’enna 4:15

+ 6:35 Yûh’enna 4:14, Yûh’enna 7:37

+ 6:37 Yûh’enna 17:6

+ 6:38 Yûh’enna 3:13, Korint’î I 15:47, Marqos 14:36, Yûh’enna 5:30

+ 6:39 Metta 18:14, Yûh’enna 10:28-29

+ 6:40 Yûh’enna 3:35, Yûh’enna 5:24, Yûh’enna I 5:12-13

+ 6:42 Metta 13:55

+ 6:44 Yûh’enna 12:32

* 6:45 Îşaya 54:13.

+ 6:46 Derk’etin 33:20, Metta 11:27, Yûh’enna 1:18

+ 6:51 Yûh’enna 3:13, Metta 26:26-28

+ 6:53 Marqos 14:22-24, Korint’î I 10:16, Korint’î I 11:27

+ 6:56 Yûh’enna 15:4-5, Yûh’enna I 3:24

* 6:57 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Bavê sax» ku tê fe’mkirinê, jîyîn ji wî dertê.

+ 6:62 Marqos 16:19, Lûqa 24:51, K’arêd Şandîya 1:9

+ 6:63 Korint’î II 3:6

+ 6:64 Yûh’enna 13:11

+ 6:69 Marqos 1:24

+ 6:70 Yûh’enna 13:2, Yûh’enna 13:27

+ 6:71 Yûh’enna 18:2-3

+ 7:1 Yûh’enna 5:18, Yûh’enna 8:37, Yûh’enna 11:53

+ 7:2 Q. K’ahîntîyê 23:34, Q. Ducarî 16:13-15

+ 7:3 Marqos 3:31, Marqos 6:3, Yûh’enna 2:12, K’arêd Şandîya 1:14, Korint’î I 9:5, Galatî 1:19

+ 7:6 Marqos 14:41, Yûh’enna 2:4, Yûh’enna 8:20, Yûh’enna 13:1

+ 7:7 Yûh’enna 15:18, Yûh’enna 3:19

* 7:8 Nav destnivîsarêd qencda «hela hê» t’une.

+ 7:13 Yûh’enna 19:38

+ 7:16 Yûh’enna 8:28, Yûh’enna 12:49, Yûh’enna 14:10

+ 7:18 Yûh’enna 5:41, Yûh’enna 8:50

+ 7:19 Q. Ducarî 33:4, Yûh’enna 1:17

+ 7:20 Marqos 3:22, Yûh’enna 8:48, Yûh’enna 10:20

+ 7:23 Metta 12:2, Yûh’enna 5:16

+ 7:24 Yûh’enna 8:15

+ 7:27 Yûh’enna 8:14, Yûh’enna 9:29, Yûh’enna 19:9

+ 7:29 Metta 11:27, Yûh’enna 8:55

+ 7:30 Yûh’enna 10:39, Marqos 14:41, Yûh’enna 2:4, Yûh’enna 7:6, Yûh’enna 8:20, Yûh’enna 13:1

+ 7:31 Yûh’enna 8:30

+ 7:33 Marqos 14:7, Yûh’enna 14:19, Yûh’enna 16:5

+ 7:34 Yûh’enna 8:21-22, Yûh’enna 13:33

+ 7:37 Q. K’ahîntîyê 23:36, Jimar 29:35, Metta 11:28, Zebûr 42:1, Metta 5:6, Yûh’enna 4:14, Yûh’enna 6:35

* 7:38 Xilazîya r’êza 37-a û serê r’êza 38-a aha jî tê fe’mkirinê: «Heger yek t’î ye, bira bê cem min û ewê ku Min bawer bike, bira vexwe».

* 7:38# Îsaya 58:11; Hezekîyêl 47:1; Zekerîya 14:8.

+ 7:38 Zebûr 36:9,

+ 7:39 K’arêd Şandîya 2:4

+ 7:40 Q. Ducarî 18:15, Q. Ducarî 18:18-19, Yûh’enna 1:21

+ 7:42 Metta 2:1, Lûqa 2:4-7

+ 7:43 Yûh’enna 9:16, Yûh’enna 10:19

+ 7:48 Korint’î I 1:20, Korint’î I 2:8

+ 7:50 Yûh’enna 3:1, Yûh’enna 19:39

+ 7:51 Jimar 35:30, Q. Ducarî 17:6, Q. Ducarî 19:15

+ 8:5 Q. K’ahîntîyê 20:10, Q. Ducarî 22:22-24,

+ 8:6 Lûqa 11:54, Lûqa 20:20

+ 8:7 Q. Ducarî 17:7, R’omayî 2:1, R’omayî 2:22

* 8:11 Nav destnivîsarêd here qencda ji 7:53-a h’eta 8:11-a t’uneye.

+ 8:11 Yûh’enna 5:14

+ 8:12 Lûqa 2:30, Yûh’enna 1:4, Yûh’enna 1:9, Yûh’enna 12:35

+ 8:13 Yûh’enna 5:31

+ 8:14 Yûh’enna 13:3, Yûh’enna 16:28, Yûh’enna 7:27

+ 8:15 Yûh’enna 3:17, Yûh’enna 7:24, Yûh’enna 12:47

+ 8:16 Yûh’enna 5:30, Yûh’enna 16:32

* 8:17 Qanûna Ducarî 19:15.

+ 8:17 Jimar 35:30, Q. Ducarî 17:6, Q. Ducarî 19:15

+ 8:18 Yûh’enna 5:36, Yûh’enna I 5:9

+ 8:19 Metta 11:27, Yûh’enna 16:3

+ 8:20 Marqos 14:41, Yûh’enna 2:4, Yûh’enna 7:6, Yûh’enna 13:1

+ 8:21 Yûh’enna 7:34-35, Yûh’enna 13:33

+ 8:23 Yûh’enna I 4:5, Yûh’enna 17:14

* 8:24 Şirovekirinê bin r’êza Yûh’enna 8:58-da bixûnin.

+ 8:26 Yûh’enna 15:15, Yûh’enna 3:33

* 8:28 Şirovekirinê bin r’êza Yûh’enna 8:58-da bixûnin.

+ 8:28 Jimar 21:9, Yûh’enna 3:14, Yûh’enna 12:32, Yûh’enna 5:30, Yûh’enna 7:16

+ 8:29 Yûh’enna 4:34, Yûh’enna 6:38

+ 8:30 Yûh’enna 7:31

+ 8:32 Aqûb 2:12, Petrûs I 2:16, R’omayî 6:18, Korint’î I 7:22, Korint’î II 3:17, Galatî 5:1

+ 8:33 Metta 3:9

+ 8:34 Petrûs II 2:19, R’omayî 6:16-20, Tîto 3:3

+ 8:35 Destpêbûn 21:10, Galatî 4:30

+ 8:37 Yûh’enna 5:18, Yûh’enna 7:1, Yûh’enna 11:53

+ 8:39 Lûqa 19:9

+ 8:41 Q. Ducarî 32:6,

* 8:44 Aha jî tê fe’mkirinê: «Ew t’u car nebû alîyê r’astîyê».

+ 8:44 Yûh’enna I 3:8, Yûh’enna I 3:10, Yûh’enna I 3:12, Destpêbûn 3:4, Korint’î II 11:3, E’yantî 12:9

+ 8:48 Marqos 3:22, Yûh’enna 7:20

+ 8:49 Yûh’enna 5:23

+ 8:50 Yûh’enna 5:41, Yûh’enna 7:18

+ 8:51 Yûh’enna 5:24, Yûh’enna 11:26

+ 8:54 Îbranî 5:5, Yûh’enna 17:1, K’arêd Şandîya 3:13, Petrûs II 1:17

+ 8:55 Yûh’enna 7:28-29

+ 8:56 Metta 13:17, Lûqa 17:22

* 8:58 Derk’etin 3:13-14.

+ 8:59 Yûh’enna 10:31

+ 9:2 Derk’etin 20:5,

+ 9:4 Yûh’enna 4:34, Yûh’enna 11:9, Yûh’enna 12:35

+ 9:5 Yûh’enna 1:4, Yûh’enna 8:12, Yûh’enna 12:46

+ 9:6 Marqos 7:33, Marqos 8:23

+ 9:7 Lûqa 13:4

+ 9:14 Yûh’enna 5:9

+ 9:16 Derk’etin 20:8-10, Jimar 15:32-36, Yûh’enna 7:43, Yûh’enna 10:19

+ 9:17 Yûh’enna 4:19, Yûh’enna 6:14

+ 9:22 Yûh’enna 7:13, Yûh’enna 12:42, Yûh’enna 16:2

* 9:24 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Şikirîyê bide Xwedê», çawa wî bidine sondê (Yêşû 7:19 ).

+ 9:29 Yûh’enna 7:27, Yûh’enna 8:14

+ 9:31 Zebûr 66:18, Mesele 15:8, Mesele 28:9,

+ 9:37 Yûh’enna 4:26

+ 9:40 R’omayî 2:19

+ 9:41 Yûh’enna 15:22, Aqûb 4:17

+ 10:6 Marqos 6:52, Marqos 8:17

+ 10:9 Zebûr 23:2,

+ 10:11 Zebûr 23:1, Zebûr 80:1, Îbranî 13:20, Yûh’enna 15:13, Yûh’enna I 3:16

+ 10:12 Metta 7:15, K’arêd Şandîya 20:29

+ 10:15 Metta 11:27

+ 10:16 Yûh’enna 11:52, Lûqa 12:32

+ 10:17 Metta 3:17, Yûh’enna 5:20

+ 10:18 Yûh’enna 2:19

+ 10:19 Yûh’enna 7:43, Yûh’enna 9:16

+ 10:20 Marqos 3:22, Yûh’enna 7:20, Yûh’enna 8:48,

+ 10:21 Derk’etin 4:11, Zebûr 146:8

* 10:22 Bi gotineke din: «Buhurtî-jibarekirina P’aristgehê».

+ 10:23 K’arêd Şandîya 3:11, K’arêd Şandîya 5:12

+ 10:24 Metta 26:63, Yûh’enna 1:24-25, Yûh’enna 1:41

+ 10:25 Yûh’enna 5:36

+ 10:28 Yûh’enna 3:16, Yûh’enna 17:12

* 10:29 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Bavê Minî ku ew dane Min, ser h’emûyar’a ye».

+ 10:30 Yûh’enna 17:11

+ 10:31 Yûh’enna 8:59

+ 10:33 Q. K’ahîntîyê 24:16, Metta 9:3

* 10:34 Zebûr 82:6.

+ 10:34 Zebûr 82:6

* 10:36 Bi gotineke din: «Buhurtî-jibare kir, başqe kir».

+ 10:36 Yûh’enna 3:17, Zebûr 2:7, Marqos 2:7, Marqos 14:64

+ 10:38 Yûh’enna 14:10

+ 10:39 Lûqa 4:30, Yûh’enna 7:30

+ 10:40 Yûh’enna 1:28

+ 10:41 Yûh’enna 1:7, Yûh’enna 3:26, Yûh’enna 5:33

+ 10:42 Yûh’enna 7:31

+ 11:1 Lûqa 10:38-39

+ 11:2 Yûh’enna 12:3

+ 11:8 Yûh’enna 8:59, Yûh’enna 10:31

+ 11:9 Yûh’enna 9:4, Yûh’enna 12:35

+ 11:11 Metta 9:24, Marqos 5:39,

+ 11:16 Metta 10:3, Marqos 3:18, Lûqa 6:15, Yûh’enna 14:5, Yûh’enna 20:24, Yûh’enna 21:2, K’arêd Şandîya 1:13, Yûh’enna 13:37

+ 11:24 Lûqa 14:14, Yûh’enna 5:29, Yûh’enna 6:39

+ 11:25 Yûh’enna 1:4, Yûh’enna 5:26, Yûh’enna I 1:2, Yûh’enna I 5:11

+ 11:26 Yûh’enna 5:24, Yûh’enna 8:51

+ 11:27 Zebûr 2:7, Metta 11:2, Yûh’enna 1:49, Metta 16:16, Marqos 8:29

+ 11:35 Lûqa 19:41

+ 11:37 Yûh’enna 9:6-7

+ 11:38 Metta 27:60

+ 11:41 Yûh’enna 17:1

+ 11:42 Yûh’enna 3:17

+ 11:43 Yûh’enna 5:28

+ 11:44 Yûh’enna 5:28

• 11:45 Metta 26:1-5, Marqos 14:1-22, Lûqa 22:1-2

+ 11:45 Yûh’enna 2:23

+ 11:50 Yûh’enna 18:14

+ 11:51 Marqos 10:45

+ 11:52 Yûh’enna 10:16, Yûh’enna I 2:2

+ 11:53 Marqos 14:1, Yûh’enna 5:18, Yûh’enna 7:1, Yûh’enna 8:37

+ 11:55 Derk’etin 12:1-30, Q. Ducarî 16:1, Q. Ducarî 16:16, Yûh’enna 2:13, Yûh’enna 6:4,

+ 11:57 Yûh’enna 7:11

• 12:1 Metta 26:6-13, Marqos 14:3-9, Lûqa 7:36-50

+ 12:1 Derk’etin 12:1-30, Yûh’enna 11:55, Metta 21:17, Yûh’enna 11:1, Yûh’enna 11:18

+ 12:2 Lûqa 10:38

* 12:3 «Lîtirekî r’omayî» hingê weke 325 giramê niha bû.

+ 12:3 Yûh’enna 11:2

* 12:5 «Sêsid zîv» hingê weke xebata p’alekî t’emamîya salê bû.

+ 12:6 Yûh’enna 13:29

* 12:7 Aha jî tê fe’mkirinê: «Bira vî r’ûnî bona r’oja definkirina Min xwey ke».

+ 12:8 Q. Ducarî 15:11

+ 12:9 Yûh’enna 11:44

• 12:12 Metta 21:4-9, Marqos 11:7-10, Lûqa 19:35-38

* 12:13 Zebûr 118:25-26.

+ 12:13 Zebûr 118:25-26

* 12:15 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Qîza Sîyonê».

* 12:15# Zekerîya 9:9.

+ 12:15 Metta 21:4-5

+ 12:16 Yûh’enna 2:22

+ 12:19 Yûh’enna 11:47-48

+ 12:21 Yûh’enna 1:44

+ 12:23 Yûh’enna 2:4, Yûh’enna 17:1

+ 12:24 Korint’î I 15:36

+ 12:25 Metta 10:39, Lûqa 14:26

+ 12:27 Marqos 14:34, Yûh’enna 13:21

+ 12:28 Marqos 1:11, Marqos 9:7

+ 12:29 K’arêd Şandîya 23:9

+ 12:30 Yûh’enna 11:42

+ 12:31 Yûh’enna 16:11, Korint’î II 4:4, Kolosî 2:15

+ 12:32 Jimar 21:9, Yûh’enna 3:14, Yûh’enna 8:28, Yûh’enna 6:44

+ 12:33 Yûh’enna 18:32

+ 12:34 Zebûr 89:4, Zebûr 110:4,

+ 12:35 Yûh’enna 1:4, Yûh’enna 8:12, Efesî 5:8, Mesele 4:19, Yûh’enna 9:4, Yûh’enna 11:9, Yûh’enna I 1:6

+ 12:36 Lûqa 16:8, T’êsalonîkî I 5:5

* 12:38 Îşaya 53:1.

+ 12:38 R’omayî 10:16

* 12:40 Îşaya 6:10.

+ 12:40 Metta 13:15, Marqos 4:12, K’arêd Şandîya 28:27

+ 12:42 Yûh’enna 3:1, Yûh’enna 9:22, Yûh’enna 16:2

+ 12:43 Yûh’enna 5:44

+ 12:44 Metta 10:40, Yûh’enna 13:20, Yûh’enna 14:1

+ 12:45 Yûh’enna 14:9

+ 12:46 Yûh’enna 1:4, Yûh’enna 8:12, Yûh’enna 9:5

+ 12:47 Yûh’enna 3:17, Yûh’enna 4:42, Yûh’enna 8:15

+ 12:48 Q. Ducarî 18:19

* 13:1 Aha jî tê fe’mkirinê: «Û h’eta xilazîyê jî ew h’iz kirin».

+ 13:1 Derk’etin 12:1-30, Yûh’enna 12:1, Marqos 14:41, Yûh’enna 2:4, Yûh’enna 7:6, Yûh’enna 8:20

+ 13:2 Yûh’enna 6:70

+ 13:3 Metta 11:27, Yûh’enna 17:2, Yûh’enna 8:14, Yûh’enna 16:28

+ 13:5 Metta 20:28, Lûqa 22:27

+ 13:8 Korint’î I 6:11, Efesî 5:26, Tîto 3:5, Îbranî 10:22

+ 13:10 Yûh’enna 15:3

+ 13:11 Yûh’enna 6:64, Yûh’enna 18:2

+ 13:13 Metta 7:22, Metta 23:8, Lûqa 6:46, Fîlîpî 2:11

+ 13:14 Tîmot’êyo I 5:10

+ 13:15 Petrûs I 2:21

+ 13:16 Lûqa 6:40, Yûh’enna 15:20

+ 13:17 Metta 24:46, Lûqa 11:28, Aqûb 1:22, R’omayî 2:13

• 13:18 Metta 26:21-25, Marqos 14:18-21, Lûqa 22:21-23

* 13:18 Zebûr 41:9.

+ 13:18 Yûh’enna 6:70, Zebûr 41:9

* 13:19 Şirovekirinê bin r’êza Yûh’enna 8:58-da bixûnin.

+ 13:19 Marqos 13:23, Yûh’enna 14:29, Yûh’enna 16:4

+ 13:20 Metta 10:40, Lûqa 10:16, Yûh’enna 12:44

+ 13:21 Marqos 14:34, Yûh’enna 12:27

+ 13:23 Yûh’enna 19:26, Yûh’enna 20:2, Yûh’enna 21:7, Yûh’enna 21:20

+ 13:29 Yûh’enna 12:6

+ 13:31 Petrûs I 4:11

+ 13:32 Yûh’enna 17:1, Yûh’enna 17:5

+ 13:33 Yûh’enna 7:34, Yûh’enna 8:21

+ 13:34 Yûh’enna I 2:7-8, Yûh’enna I 3:11, Yûh’enna II 1:5, Q. K’ahîntîyê 19:18, Yûh’enna 15:12

• 13:36 Metta 26:31-35, Marqos 14:27-31, Lûqa 22:31-34

+ 13:37 Yûh’enna 11:16, Yûh’enna 21:19

+ 13:38 Yûh’enna 18:27

+ 14:1 Yûh’enna 12:44

+ 14:3 Yûh’enna 14:1, T’êsalonîkî I 4:17

+ 14:5 Yûh’enna 11:16

+ 14:6 Yûh’enna 1:17, Yûh’enna 11:25, Îbranî 10:20

* 14:7 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Heger we Ez nas bikirama, weyê Bavê Min jî nas bikira».

+ 14:8 Yûh’enna 1:43, Yûh’enna 12:21

+ 14:9 Yûh’enna 12:45

+ 14:10 Yûh’enna 10:38

+ 14:11 Yûh’enna 5:36

+ 14:12 Yûh’enna 8:14, Yûh’enna 13:3, Yûh’enna 16:28

+ 14:14 Metta 7:7-8, Marqos 11:24, Yûh’enna 15:16, Yûh’enna 16:23, Yûh’enna I 3:22

+ 14:15 Metta 28:20, Yûh’enna I 5:3, Yûh’enna II 1:6, R’omayî 13:10

+ 14:16 Yûh’enna 15:26, Yûh’enna 16:13

* 14:17 Aha jî tê fe’mkirinê: «R’uh’ê R’astîyê ku dinya nikare Wî qebûl ke».

+ 14:17 Korint’î I 2:14, K’arêd Şandîya 2:4

+ 14:19 Yûh’enna 7:33

+ 14:21 Mesele 8:17, Yûh’enna 16:27

+ 14:22 Lûqa 6:16, K’arêd Şandîya 1:13

+ 14:23 E’yantî 3:20

+ 14:26 Yûh’enna 15:26, Yûh’enna 16:13, Korint’î I 2:10, Yûh’enna I 2:20, Lûqa 24:49

+ 14:27 Fîlîpî 4:7, Kolosî 3:15

+ 14:28 Yûh’enna 14:1-2, Korint’î I 11:3, Korint’î I 15:24

+ 14:29 Marqos 13:23, Yûh’enna 13:19

+ 14:30 Yûh’enna 12:31, Efesî 2:2

+ 15:2 Metta 3:10, Metta 7:19

+ 15:3 Yûh’enna 13:10

+ 15:4 Yûh’enna I 2:6

+ 15:5 R’omayî 11:17, Yûh’enna 6:56, Yûh’enna I 3:24, Marqos 4:20

+ 15:6 Metta 13:42

+ 15:7 Yûh’enna 14:14

+ 15:9 Metta 3:17, Yûh’enna 5:20

+ 15:11 Yûh’enna 3:29, Yûh’enna 16:24, Yûh’enna 17:13, Yûh’enna I 1:4, Yûh’enna II 1:12

+ 15:12 Yûh’enna 13:34

+ 15:13 Yûh’enna 10:11, Yûh’enna I 3:16, R’omayî 5:7-8, Efesî 5:2

+ 15:14 Marqos 3:35

+ 15:15 Yûh’enna 3:32, Yûh’enna 8:26

+ 15:16 Metta 7:7-8, Marqos 11:24, Yûh’enna 14:14, Yûh’enna 16:23

+ 15:17 Yûh’enna I 2:7, Yûh’enna I 3:11, Yûh’enna II 1:5

+ 15:18 Marqos 13:13, Yûh’enna 7:7, Yûh’enna I 3:13

+ 15:19 Yûh’enna 8:23, Yûh’enna 17:14

+ 15:20 Metta 10:24, Lûqa 6:40, Yûh’enna 13:16, Yûh’enna 5:16, Korint’î I 4:12, Korint’î II 4:9, T’êsalonîkî I 2:15, Tîmot’êyo II 3:12

+ 15:22 Yûh’enna 9:41

+ 15:23 Yûh’enna 5:23

+ 15:24 Yûh’enna 7:31, Yûh’enna 10:37

* 15:25 Zebûr 35:19; 69:4.

+ 15:25 Zebûr 35:19, Zebûr 69:4

+ 15:26 Yûh’enna 14:17, Yûh’enna 16:13, K’arêd Şandîya 5:32, Yûh’enna I 5:6-8

+ 15:27 Lûqa 24:48, Yûh’enna 19:35, K’arêd Şandîya 1:8

+ 16:2 Yûh’enna 9:22, Yûh’enna 12:42, K’arêd Şandîya 8:1, K’arêd Şandîya 9:1, K’arêd Şandîya 26:9

+ 16:3 Yûh’enna 18:19

+ 16:4 Marqos 13:23, Yûh’enna 13:19, Yûh’enna 14:29

+ 16:5 Yûh’enna 7:33, Yûh’enna 14:12

+ 16:7 Yûh’enna 15:26

+ 16:9 Yûh’enna 8:24

+ 16:11 Yûh’enna 12:31, Kolosî 2:15

+ 16:13 Yûh’enna 14:17, Yûh’enna 15:26, Yûh’enna I 2:20, Korint’î I 2:10

+ 16:15 Yûh’enna 17:10

+ 16:16 Yûh’enna 7:33

+ 16:20 Metta 9:15

+ 16:22 Korint’î II 6:10

+ 16:23 Metta 7:7-8, Marqos 11:24, Yûh’enna 14:14, Yûh’enna 15:16

+ 16:24 Yûh’enna 3:29, Yûh’enna 15:11, Yûh’enna 17:13, Yûh’enna II 1:12

+ 16:25 Marqos 8:32

+ 16:27 Yûh’enna 14:21

+ 16:28 Yûh’enna 8:14, Yûh’enna 13:3

+ 16:30 Yûh’enna 2:24-25

+ 16:32 Metta 26:31, Marqos 14:27, Yûh’enna 8:16

+ 16:33 Yûh’enna 14:27, Kolosî 3:15, R’omayî 8:37, E’yantî 3:21

+ 17:1 Yûh’enna 11:41, Yûh’enna 2:4, Yûh’enna 12:23, Yûh’enna 8:54, Yûh’enna 13:32

+ 17:2 Metta 28:18, Yûh’enna 5:22, Yûh’enna 13:3

+ 17:5 Yûh’enna 1:1-2

+ 17:8 Yûh’enna 6:69

+ 17:9 Lûqa 22:32

+ 17:10 Yûh’enna 16:15,

* 17:11 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Pê navê Xwe van xwey ke, yêd ku Te dane Min».

+ 17:11 Yûh’enna 10:30

+ 17:12 T’êsalonîkî II 3:3, Yûh’enna 13:2, Yûh’enna 10:28

+ 17:13 Yûh’enna 3:29, Yûh’enna 15:11, Yûh’enna 16:24, Yûh’enna II 1:12

+ 17:14 Yûh’enna 8:23, Yûh’enna 15:19

+ 17:15 Metta 6:13

+ 17:17 Zebûr 119:160

+ 17:18 Yûh’enna 20:21

* 17:21 Nav hinek destnivîsarada dewsa «usa jî bira ew nava Meda bin» aha ye: «usa jî bira ew t’evî Me bibine yek».

+ 17:22 R’omayî 8:30

+ 17:24 Yûh’enna 14:3

+ 17:25 Yûh’enna 8:55, Yûh’enna 10:15

+ 17:26 Metta 3:17, Yûh’enna 5:20

• 18:1 Metta 26:47-56, Marqos 14:43-50, Lûqa 22:47-53

+ 18:1 Metta 26:36

+ 18:2 Lûqa 22:39

+ 18:3 K’arêd Şandîya 1:16

+ 18:4 Yûh’enna 13:1, Yûh’enna 1:38, Yûh’enna 20:15

* 18:6 Şirovekirinê bin r’êza Yûh’enna 8:58-da bixûnin.

* 18:9 Yûh’enna 6:39.

+ 18:9 Yûh’enna 17:12

+ 18:10 Lûqa 22:38

+ 18:11 Marqos 10:38, Marqos 14:36

• 18:12 Metta 26:57-58, Marqos 14:53-54, Lûqa 22:54

+ 18:13 Lûqa 3:2, K’arêd Şandîya 4:6

+ 18:14 Yûh’enna 11:50

• 18:16 Metta 26:69-70, Marqos 14:66-68, Lûqa 22:55-57

• 18:19 Metta 26:59-66, Marqos 14:55-64, Lûqa 22:66-71

+ 18:20 Yûh’enna 7:26

+ 18:22 K’arêd Şandîya 23:2, K’arêd Şandîya 23:4

+ 18:26 Yûh’enna 18:10

+ 18:27 Metta 26:64, Marqos 14:72, Lûqa 22:60, Yûh’enna 13:38

• 18:28 Metta 27:1-2, Metta 27:11-14, Marqos 15:1-5, Lûqa 23:1-5

+ 18:28 K’arêd Şandîya 10:28, Q. Ducarî 16:1

+ 18:29 Lûqa 3:1, Lûqa 13:1, K’arêd Şandîya 3:13, K’arêd Şandîya 4:27, Tîmot’êyo I 6:13

+ 18:32 Marqos 10:33, Yûh’enna 12:33

+ 18:33 Metta 2:2

+ 18:36 Yûh’enna 8:23, Yûh’enna 17:14

+ 18:37 Yûh’enna 3:11, Yûh’enna I 4:6

+ 18:38 Lûqa 23:41, Îbranî 4:15

+ 18:39 Marqos 15:6-7

• 19:1 Metta 27:15-31, Marqos 15:6-20, Lûqa 23:13-25

+ 19:4 Lûqa 23:41, Îbranî 4:15

* 19:7 Qanûna K’ahîntîyê 24:16.

+ 19:7 Yûh’enna 10:36, Q. K’ahîntîyê 24:16

+ 19:9 K’arêd Şandîya 8:32-33

+ 19:11 Yûh’enna 18:2, Yûh’enna 18:14

+ 19:12 K’arêd Şandîya 3:13

+ 19:15 Zebûr 93:1

• 19:17 Metta 27:32-44, Marqos 15:21-32, Lûqa 23:26-43

+ 19:20 Îbranî 13:12

* 19:24 Zebûr 22:18.

+ 19:24 Zebûr 22:18

+ 19:25 Lûqa 24:18, Lûqa 8:2

+ 19:26 Yûh’enna 13:23

• 19:28 Metta 27:45-56, Marqos 15:33-41, Lûqa 23:44-49

+ 19:28 Zebûr 69:21

+ 19:31 Q. Ducarî 21:23,

+ 19:34 Yûh’enna I 5:6

+ 19:35 Yûh’enna 15:27, K’arêd Şandîya 1:8, Yûh’enna I 1:1-3, E’yantî 1:2

* 19:36 Derk’etin 12:46; Jimar 9:12; Zebûr 34:20.

+ 19:36 Derk’etin 12:46, Jimar 9:12, Zebûr 34:20, Metta 1:23, Metta 21:4, Metta 26:56

* 19:37 Zekerîya 12:10.

• 19:38 Metta 27:57-61, Marqos 15:42-47, Lûqa 23:50-56

+ 19:38 Yûh’enna 7:13

* 19:39 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Sed lîtir». Sed lîtirêd r’omayîyaye hingê qasî sî kîlogramêd îroyîn e.

+ 19:39 Yûh’enna 3:1, Yûh’enna 7:50, Metta 2:11

+ 19:40 Yûh’enna 11:44

• 20:1 Metta 28:1-10, Marqos 16:1-8, Lûqa 24:1-12

* 20:1 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «R’oja h’eftîyêye pêşin», çimkî bona cihûya r’oja h’eftîyêye pêşin yekşem bû, awa gotî «le’d».

+ 20:1 Lûqa 8:2

+ 20:2 Yûh’enna 13:23

+ 20:9 Zebûr 16:10, Lûqa 24:27

• 20:11 Marqos 16:9-11

+ 20:12 Lûqa 24:4, K’arêd Şandîya 1:10

+ 20:14 Lûqa 24:16, Lûqa 24:31, Yûh’enna 21:4

+ 20:15 Yûh’enna 1:38, Yûh’enna 18:4

+ 20:17 Metta 28:10, R’omayî 8:29, Îbranî 2:11

• 20:19 Metta 28:16-20, Marqos 16:14-18, Lûqa 24:36-49

+ 20:21 Yûh’enna 17:18

+ 20:22 Destpêbûn 2:7

+ 20:23 Metta 16:19, Metta 18:18

+ 20:24 Yûh’enna 11:16

+ 20:28 Yûh’enna 1:1, Yûh’enna I 5:20, Fîlîpî 2:6

+ 20:29 Marqos 15:32, Petrûs I 1:8

+ 20:30 Yûh’enna 21:25

+ 20:31 Zebûr 2:7, Metta 14:33, Lûqa 1:35, Yûh’enna 1:7, K’arêd Şandîya 19:4, Yûh’enna 3:14-15, Yûh’enna I 5:13

+ 21:1 Yûh’enna 6:1

+ 21:2 Yûh’enna 11:16, Yûh’enna 14:5, Yûh’enna 20:24, Yûh’enna 1:45, Yûh’enna 2:1, Metta 4:21, Lûqa 5:10

+ 21:4 Lûqa 24:16, Lûqa 24:31, Yûh’enna 20:14

+ 21:5 Lûqa 24:41

+ 21:6 Lûqa 5:4

+ 21:7 Yûh’enna 13:23

+ 21:14 Yûh’enna 20:19, Yûh’enna 20:26

* 21:15 Aha jî tê fe’mkirinê: «Tu Min ji wan ze’ftir h’iz dikî?»

+ 21:16 K’arêd Şandîya 20:28, Petrûs I 5:1

+ 21:19 Yûh’enna 13:37, Petrûs II 1:14

+ 21:20 Yûh’enna 13:23, Yûh’enna 13:25

+ 21:22 Metta 16:27, Marqos 9:1

+ 21:24 Yûh’enna 15:27, Yûh’enna III 1:12

+ 21:25 Yûh’enna 20:30

* 1:1 Lûqa 1:1-4.

+ 1:1 Lûqa 1:3, Marqos 16:19, Lûqa 24:51

+ 1:3 Metta 28:17, Marqos 16:14, Lûqa 24:15-49, Yûh’enna 20:19-29, Korint’î I 15:5-7

* 1:4 Lûqa 24:49.

+ 1:4 Lûqa 24:49

* 1:5 Metta 3:11; Marqos 1:8; Lûqa 3:16; Yûh’enna 1:33.

+ 1:5 Lûqa 3:3,

+ 1:6 Lûqa 17:20, Lûqa 19:11

+ 1:7 T’êsalonîkî I 5:1

* 1:8 Metta 28:19; Marqos 16:15; Lûqa 24:47-48.

+ 1:8 K’arêd Şandîya 8:1, K’arêd Şandîya 8:14, Lûqa 24:48-49, Marqos 16:15

* 1:9 Marqos 16:19; Lûqa 24:50-51.

+ 1:9 Marqos 16:19

+ 1:10 Marqos 9:3, Yûh’enna 20:12

+ 1:11 Metta 16:27

* 1:12 Bi gotineke din: «Kîlomêtirekê».

* 1:13 Metta 10:2-4; Marqos 3:16-19; Lûqa 6:14-16.

+ 1:13 Metta 10:2-4, Marqos 3:17-18, Lûqa 6:14-16

+ 1:14 Marqos 3:31, Marqos 6:3, Yûh’enna 2:12, Yûh’enna 7:3, Korint’î I 9:5, Galatî 1:19

+ 1:16 Lûqa 22:47, Lûqa 22:37, Lûqa 24:44

+ 1:17 Yûh’enna 6:71, Yûh’enna 13:21

* 1:19 Metta 27:3-8.

+ 1:19 Metta 27:8

* 1:20 Zebûr 69:25.

* 1:20# Zebûr 109:8.

+ 1:20 Zebûr 69:25, Zebûr 109:8

+ 1:22 Lûqa 3:3, Lûqa 24:48

+ 1:23 K’arêd Şandîya 18:7, Kolosî 4:11

+ 1:24 K’arêd Şandîya 15:8

+ 1:26 Mesele 16:33

* 2:1 Qanûna K’ahîntîyê 23:15-21; Qanûna Ducarî 16:9-11.

+ 2:1 Derk’etin 23:16, Derk’etin 34:22, Q. K’ahîntîyê 23:15, Q. Ducarî 16:9, K’arêd Şandîya 20:16

+ 2:3 Metta 3:11

+ 2:4 K’arêd Şandîya 4:31, K’arêd Şandîya 13:52, Lûqa 24:49, K’arêd Şandîya 1:4-5

* 2:9 Wî çaxî «Asya» kêm û zêde weke T’irkya îroyîn nas dikirin.

+ 2:11 K’arêd Şandîya 6:5, K’arêd Şandîya 13:43

+ 2:13 Korint’î I 14:23

* 2:15 Cihûya li gora e’detê xwe serê sibê nan nedixwarin h’eta sih’eta neha pey duar’a.

+ 2:19 Metta 24:30, Lûqa 21:11, E’yantî 8:7

+ 2:20 E’yantî 6:12

* 2:21 Yoêl 2:28-32.

+ 2:21 R’omayî 10:13

+ 2:22 Yûh’enna 3:2

* 2:23 Metta 27:35; Marqos 15:24; Lûqa 23:33; Yûh’enna 19:18.

+ 2:23 Lûqa 22:22, Lûqa 23:33

* 2:24 Metta 28:5-6; Marqos 16:6; Lûqa 24:5.

+ 2:24 Lûqa 24:5-6, R’omayî 8:11

+ 2:25 Zebûr 16:8-11

+ 2:27 Zebûr 30:3, Zebûr 49:15, Zebûr 86:13,

* 2:28 Zebûr 16:8-11.

+ 2:28 Metta 7:14, Zebûr 16:8-11, K’arêd Şandîya 13:35

+ 2:29 K’arêd Şandîya 13:36

* 2:30 P’adşatî IV 7:12-13; Zebûr 132:11.

+ 2:30 Zebûr 132:11

* 2:31 Zebûr 16:10.

+ 2:31 Zebûr 16:10

+ 2:33 Zebûr 110:1, Marqos 16:19, K’arêd Şandîya 7:55-56, R’omayî 8:34, Îbranî 1:3

+ 2:34 Zebûr 110:1, Lûqa 20:42-43

* 2:35 Zebûr 110:1.

+ 2:37 Lûqa 3:10, K’arêd Şandîya 16:30

+ 2:38 Marqos 1:4, K’arêd Şandîya 10:48, Lûqa 11:13, K’arêd Şandîya 8:15

+ 2:39 Efesî 2:13

* 2:42 Li vê derê tê fe’mkirinê, ku bawermenda pêşîyê nan dixwar, paşê Şîva Xudan derbaz dikirin.

+ 2:44 K’arêd Şandîya 4:32-37

+ 3:2 K’arêd Şandîya 14:8

+ 3:6 Korint’î II 6:10

+ 3:7 Marqos 1:31, Marqos 5:41, Marqos 9:27, K’arêd Şandîya 9:41

+ 3:8 K’arêd Şandîya 14:10

+ 3:11 Yûh’enna 10:23, K’arêd Şandîya 5:12

* 3:13 Derk’etin 3:14-15.

+ 3:13 Derk’etin 3:6, Yûh’enna 8:54, Yûh’enna 17:1, Petrûs II 1:17, Lûqa 23:14, Yûh’enna 19:12

* 3:14 Lûqa 23:13-23.

+ 3:14 Lûqa 23:18

+ 3:17 K’arêd Şandîya 13:27, Tîmot’êyo I 1:13

* 3:21 Aha jî tê fe’mkirinê: «H’eta ku Xwedê her tiştî bîne sêrî», awa gotî her tiştêd ku bi devê p’êxembera derheqa Îsa Mesîhda hatine gotinê.

+ 3:21 Lûqa 1:69-70, R’omayî 1:2

+ 3:22 Q. Ducarî 18:15-16, Metta 17:5, K’arêd Şandîya 7:37

* 3:23 Qanûna Ducarî 18:15, 18, 19.

+ 3:23 Q. K’ahîntîyê 23:29, Q. Ducarî 18:19

* 3:25 Nav hinek destnivîsarada dewsa «we» «me» heye.

* 3:25# Destpêbûn 22:18; 26:4.

+ 3:25 Destpêbûn 22:18, Destpêbûn 26:4

+ 4:1 Metta 22:23, K’arêd Şandîya 23:8

+ 4:3 Lûqa 21:12

+ 4:6 Metta 26:3, Lûqa 3:2, Yûh’enna 18:13

+ 4:7 Lûqa 20:2

+ 4:8 Marqos 13:11, K’arêd Şandîya 6:10, K’arêd Şandîya 13:9

+ 4:9 K’arêd Şandîya 3:6-8

* 4:11 Zebûr 118:22.

+ 4:11 Zebûr 118:22, Lûqa 20:17, Petrûs I 2:7

+ 4:12 Metta 1:21

+ 4:14 K’arêd Şandîya 3:11

+ 4:19 K’arêd Şandîya 5:29

+ 4:21 Lûqa 20:6, Lûqa 22:2, K’arêd Şandîya 5:26

* 4:24 Derk’etin 20:11; Nehemîya 9:6; Zebûr 146:6.

+ 4:24 Derk’etin 20:11

* 4:26 Zebûr 2:1-2.

+ 4:26 Zebûr 2:1-2

* 4:27 Metta 27:1-2; Marqos 15:1; Lûqa 23:1-11; Yûh’enna 18:28-29.

+ 4:27 Lûqa 23:1, Lûqa 23:11, K’arêd Şandîya 3:13

+ 4:29 Efesî 6:19

+ 4:31 K’arêd Şandîya 2:4, K’arêd Şandîya 13:52

+ 4:32 K’arêd Şandîya 2:44

+ 4:34 Korint’î II 8:14

* 4:36 Navê «Barnabas» bi zimanê aramî xeber bi xeber: «Kur’ê Dildayînê». Aha tê fe’mkirinê: «Yê ku dil dida ber însên».

+ 4:36 K’arêd Şandîya 9:27, K’arêd Şandîya 13:2, K’arêd Şandîya 15:36, Galatî 2:9

+ 5:12 Marqos 16:20, Yûh’enna 10:23, K’arêd Şandîya 3:11

+ 5:15 Marqos 6:55, K’arêd Şandîya 19:11-12

+ 5:17 K’arêd Şandîya 4:1, K’arêd Şandîya 23:8, Marqos 15:10, K’arêd Şandîya 13:45

+ 5:18 Lûqa 21:12, K’arêd Şandîya 4:3

+ 5:19 K’arêd Şandîya 12:7-10, K’arêd Şandîya 16:26

+ 5:26 Lûqa 20:6, Lûqa 22:2, K’arêd Şandîya 4:21

+ 5:27 Metta 10:17, Metta 26:59

* 5:28 Metta 27:25.

+ 5:28 K’arêd Şandîya 4:17-18, Metta 27:25

+ 5:29 K’arêd Şandîya 4:19

+ 5:32 Lûqa 24:48, Yûh’enna 15:26

+ 5:33 K’arêd Şandîya 7:54

+ 5:34 K’arêd Şandîya 22:3,

+ 5:37 Jimar 1:2, Lûqa 2:2

+ 5:41 Metta 5:12, Petrûs I 4:13-14, Korint’î II 12:10

* 6:1 «Cihûyêd îbranî» ew bûn ku li welatê xweda mezin bibûn zimanê Îbranî yan Aramî xeber didan.

+ 6:1 K’arêd Şandîya 9:29

+ 6:3 Tîmot’êyo I 3:8

+ 6:5 K’arêd Şandîya 8:5, K’arêd Şandîya 21:8, K’arêd Şandîya 2:11, K’arêd Şandîya 13:43

+ 6:6 Tîmot’êyo I 4:14, Tîmot’êyo I 5:22, Tîmot’êyo II 1:6

+ 6:7 K’arêd Şandîya 12:24, K’arêd Şandîya 19:20

* 6:9 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Libertîn», ku tê fe’mkirinê: «Azayîya xulama».

+ 6:10 K’arêd Şandîya 4:8, Lûqa 21:15

+ 6:11 Metta 26:59

+ 6:13 K’arêd Şandîya 21:28

+ 6:14 Metta 26:61, Yûh’enna 2:19-22, Metta 5:17

+ 7:2 Destpêbûn 11:31, Destpêbûn 12:4

* 7:3 Destpêbûn 12:1.

+ 7:3 Destpêbûn 12:1

+ 7:4 Destpêbûn 11:32

* 7:5 Destpêbûn 17:8; 48:8.

+ 7:5 Destpêbûn 15:3, Destpêbûn 18:10, Destpêbûn 12:7, Destpêbûn 13:15, Destpêbûn 15:18

+ 7:6 Destpêbûn 15:13, Derk’etin 12:40

* 7:7 Destpêbûn 15:13-14; Derk’etin 3:12.

+ 7:7 Destpêbûn 15:14, Derk’etin 3:12

* 7:8 Destpêbûn 17:10-14.

+ 7:8 Destpêbûn 17:9-14, Destpêbûn 21:2-4, Destpêbûn 25:26, Destpêbûn 29:31-35, Destpêbûn 30:5-24

* 7:9 Destpêbûn 37:11-28; 39:2, 21.

+ 7:9 Destpêbûn 37:11, Destpêbûn 37:28, Destpêbûn 39:2

* 7:10 Destpêbûn 37:1-36; 39:1–41:46.

+ 7:10 Destpêbûn 41:37-43

* 7:11-15 Destpêbûn 41:53–47:31; 49:33.

+ 7:12 Destpêbûn 42:1-5

+ 7:13 Destpêbûn 43:1-15, Destpêbûn 45:1-4

+ 7:14 Destpêbûn 45:9-10, Destpêbûn 46:27

+ 7:15 Destpêbûn 46:5, Destpêbûn 46:28, Destpêbûn 49:33, Derk’etin 1:6

* 7:16 Yêşû 24:32.

+ 7:16 Destpêbûn 50:25,

+ 7:17 Derk’etin 1:7, Derk’etin 1:12

* 7:18 Derk’etin 1:7-8.

+ 7:18 Derk’etin 1:8

* 7:19 Derk’etin 1:10-11, 22.

+ 7:19 Derk’etin 1:10-11, Derk’etin 1:16

* 7:20-22 Derk’etin 2:1-10.

+ 7:20 Derk’etin 2:2-3, Îbranî 11:23

+ 7:21 Derk’etin 2:3-10

+ 7:24 Derk’etin 2:11-12

* 7:28 Derk’etin 2:14.

+ 7:28 Derk’etin 2:13-14

* 7:29 Derk’etin 2:11-22; 18:3-4.

+ 7:29 Derk’etin 2:15, Derk’etin 2:22, Derk’etin 18:3-5

* 7:30-34 Derk’etin 3:1-10.

+ 7:30 Derk’etin 3:2

+ 7:32 Derk’etin 3:6

+ 7:34 Derk’etin 3:5, Derk’etin 3:8-10

* 7:35 Derk’etin 2:14; 3:2.

+ 7:35 Derk’etin 2:14

* 7:36 Derk’etin 7:3; 14:21; Jimar 14:33.

+ 7:36 Derk’etin 14:27-31, Q. Ducarî 1:3, Q. Ducarî 8:2

* 7:37 Qanûna Ducarî 18:15.

+ 7:37 Q. Ducarî 18:15, K’arêd Şandîya 3:22

* 7:38 Derk’etin 19:1–20:17; Qanûna Ducarî 5.

+ 7:38 Derk’etin 19:3, Q. Ducarî 5:27

+ 7:39 Derk’etin 16:3, Jimar 11:4-6

* 7:40 Derk’etin 32:1.

+ 7:40 Derk’etin 32:1, Derk’etin 32:23

* 7:41 Derk’etin 32:2-6.

+ 7:41 Derk’etin 32:4-6,

+ 7:42 Q. Ducarî 4:19, Zebûr 81:12

* 7:43 Amos 5:25-27.

* 7:44 Derk’etin 25:8-9, 40.

+ 7:44 Derk’etin 38:21, E’yantî 15:5, Derk’etin 25:40

* 7:45 Yêşû 3:14-17.

* 7:46 P’adşatî II 7:1-16; Dîrok I 17:1-14.

+ 7:46 Zebûr 89:19-20,

* 7:47 P’adşatî III 6; Dîrok II 3:1-17.

+ 7:48 K’arêd Şandîya 17:24

* 7:50 Îşaya 66:1-2.

* 7:51 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Dil û guhada bê sinetno».

* 7:51# Îşaya 63:10.

+ 7:51 Derk’etin 32:9, Q. Ducarî 10:16, Q. Ducarî 10:16,

+ 7:52 Metta 23:37

+ 7:53 Q. Ducarî 33:2, Galatî 3:19, Îbranî 2:2

+ 7:54 K’arêd Şandîya 5:33

+ 7:55 Derk’etin 24:16, Zebûr 110:1, Marqos 16:19

+ 7:56 Marqos 1:10, Zebûr 110:1, Marqos 16:19, K’arêd Şandîya 7:56, Îbranî 1:3

+ 7:58 Q. K’ahîntîyê 24:14-16, Jimar 15:35-36, K’arêd Şandîya 8:1, K’arêd Şandîya 22:20

+ 7:59 Zebûr 31:5, Lûqa 23:46

* 7:60 Bi zaravekî din: «K’ete xewê». Aha tê fe’mkirinê: «R’uh’ê xwe da, mir».

+ 7:60 Lûqa 22:41, Lûqa 23:34

+ 8:1 K’arêd Şandîya 22:20, Yûh’enna 16:2, Metta 10:23

* 8:3 K’arêd Şandîya 22:4-5; 26:9-11.

+ 8:3 Galatî 1:13, Korint’î I 15:9, Fîlîpî 3:6

+ 8:4 Marqos 4:14, K’arêd Şandîya 11:19

+ 8:5 K’arêd Şandîya 6:5, K’arêd Şandîya 21:8

+ 8:7 Lûqa 4:35, Marqos 16:17-18

+ 8:13 Metta 28:19, K’arêd Şandîya 16:33, K’arêd Şandîya 18:8

+ 8:14 K’arêd Şandîya 1:8

+ 8:15 K’arêd Şandîya 2:38

+ 8:16 Metta 28:19, K’arêd Şandîya 19:5, K’arêd Şandîya 10:44, K’arêd Şandîya 11:15

+ 8:17 K’arêd Şandîya 9:17, K’arêd Şandîya 19:6

+ 8:22 Tîmot’êyo II 2:25

+ 8:24 Derk’etin 8:8

+ 8:25 Yûh’enna 4:39

+ 8:26 K’arêd Şandîya 5:19, K’arêd Şandîya 10:4, K’arêd Şandîya 11:13, K’arêd Şandîya 12:7, K’arêd Şandîya 27:23

+ 8:29 K’arêd Şandîya 10:19

+ 8:31 R’omayî 10:14

* 8:33 Îşaya 53:7-8.

+ 8:35 Lûqa 24:27

* 8:36-37 Nav hinek destnivîsarada ev jî heye: «Fîlîpo wîr’a got: ‹Heger tu bi t’emamîya dilê xwe bawer dikî, dikarî›. Ewî lê veger’and û got: ‹Ez bawer dikim, ku Îsa Mesîh Kur’ê Xwedê ye›».

+ 9:1 K’arêd Şandîya 8:3, Yûh’enna 16:2

+ 9:3 K’arêd Şandîya 22:6-11, K’arêd Şandîya 26:12-18

* 9:5 Nav hinek welger’andinêd kevinda ev jî heye: «‹Tu çifta xwe nikarî bavêjî şiva sertûj›. Ew jî lerizî û şaşmayî got: ‹Xudan, Tu çi dixwazî ez bikim?› Û Xudan wîr’a got».

+ 9:10 K’arêd Şandîya 22:12, Destpêbûn 22:1

+ 9:11 K’arêd Şandîya 21:39, K’arêd Şandîya 22:3

+ 9:15 R’omayî 1:5, Galatî 1:15-16, Tîmot’êyo I 2:7,

+ 9:16 K’arêd Şandîya 20:23, T’êsalonîkî I 3:3

+ 9:17 K’arêd Şandîya 8:17, K’arêd Şandîya 19:6

+ 9:19 Galatî 1:17

+ 9:21 Galatî 1:13, Galatî 1:23

+ 9:22 Tîmot’êyo I 1:12, K’arêd Şandîya 18:28

+ 9:23 K’arêd Şandîya 20:3, K’arêd Şandîya 23:30

* 9:25 Korint’î II 11:32-33.

+ 9:25 Korint’î II 11:33

+ 9:27 K’arêd Şandîya 4:36, K’arêd Şandîya 13:2, K’arêd Şandîya 15:36, Galatî 2:9, Korint’î I 9:6, Galatî 1:18-19

+ 9:29 K’arêd Şandîya 6:1

+ 9:30 K’arêd Şandîya 11:25

+ 9:34 K’arêd Şandîya 3:6

+ 9:36 Yûh’enna 13:14, Tîmot’êyo I 2:10, Tîmot’êyo I 5:10

+ 9:40 Metta 9:25, K’arêd Şandîya 28:8, Aqûb 5:16

+ 9:41 Marqos 1:31, Marqos 5:41, Marqos 9:27, K’arêd Şandîya 3:7

+ 10:2 Metta 8:10, Lûqa 7:4-5

+ 10:3 K’arêd Şandîya 3:1

+ 10:4 K’arêd Şandîya 8:26, E’yantî 8:4

+ 10:6 K’arêd Şandîya 9:43

+ 10:9 K’arêd Şandîya 11:5-14

+ 10:14 Q. K’ahîntîyê 11:2, Q. Ducarî 14:3,

+ 10:15 Marqos 7:15-16, R’omayî 14:14, Tîmot’êyo I 4:4, Tîto 1:15

+ 10:19 K’arêd Şandîya 8:29

+ 10:22 Lûqa 7:4-5

+ 10:25 K’arêd Şandîya 16:29

+ 10:26 E’yantî 19:10, E’yantî 22:8-9

+ 10:28 Yûh’enna 4:9, Yûh’enna 18:28

* 10:30 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Berî çar r’oja, h’eta vî çaxî min r’ojî digirt û duayê sih’eta sisîya mala xweda dikir».

* 10:32 Nav hinek destnivîsarada ev jî heye: «Ewê bê ter’a xeber de».

* 10:34 Qanûna Ducarî 10:17.

+ 10:34 Q. Ducarî 10:17, R’omayî 2:11, R’omayî 10:12

+ 10:35 R’omayî 10:12

+ 10:37 Marqos 1:14

+ 10:38 Metta 3:16, Yûh’enna 1:32-33, Metta 4:24, Lûqa 13:16

+ 10:42 Yûh’enna 5:22, K’arêd Şandîya 17:31, Petrûs I 4:5, Tîmot’êyo II 4:1

+ 10:43 Lûqa 24:27, R’omayî 3:21

* 10:45 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Sinetkirî».

* 10:45# Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Nesinetkirîyada».

+ 10:46 Marqos 16:17, Korint’î I 12:10

+ 10:47 K’arêd Şandîya 2:4

+ 10:48 K’arêd Şandîya 2:38

+ 11:2 K’arêd Şandîya 15:1, Galatî 2:12

+ 11:3 Lûqa 15:2, Galatî 2:12

+ 11:5 K’arêd Şandîya 10:9-32

+ 11:9 Marqos 7:19, K’arêd Şandîya 10:15

+ 11:12 K’arêd Şandîya 15:9

+ 11:13 K’arêd Şandîya 8:26

+ 11:15 K’arêd Şandîya 10:44

* 11:16 K’arêd Şandîya 1:5.

+ 11:16 K’arêd Şandîya 1:5

+ 11:17 K’arêd Şandîya 2:38

* 11:19 K’arêd Şandîya 8:1-4.

+ 11:19 K’arêd Şandîya 8:1

* 11:20 Aha jî tê fe’mkirinê: «Merivêd ji welatêd mayîne ku yûnanî xeber didan».

+ 11:22 K’arêd Şandîya 4:36, K’arêd Şandîya 9:27, K’arêd Şandîya 13:1

+ 11:24 K’arêd Şandîya 6:5

+ 11:25 K’arêd Şandîya 9:30

+ 11:27 K’arêd Şandîya 13:1, K’arêd Şandîya 15:32

* 11:28 K’arêd Şandîya 21:10.

+ 11:28 K’arêd Şandîya 21:10, Metta 24:7, K’arêd Şandîya 18:2

+ 12:2 Lûqa 5:10, Marqos 10:39

+ 12:3 Derk’etin 12:15

+ 12:4 Lûqa 22:33

+ 12:5 Korint’î II 1:11, Efesî 6:18

+ 12:7 K’arêd Şandîya 8:26, K’arêd Şandîya 16:26

+ 12:10 K’arêd Şandîya 5:19, K’arêd Şandîya 16:26

+ 12:11 Zebûr 34:6, Zebûr 91:11, Korint’î II 1:10

+ 12:12 K’arêd Şandîya 13:5, K’arêd Şandîya 15:37, Petrûs I 5:13, Kolosî 4:10, Tîmot’êyo II 4:11, Filîmon 1:24

+ 12:15 Metta 18:10-11, Îbranî 1:14

+ 12:17 K’arêd Şandîya 15:13, K’arêd Şandîya 21:18, Aqûb 1:1, Galatî 1:19, Galatî 2:9

+ 12:23 E’yantî 16:9,

+ 12:24 K’arêd Şandîya 6:7, K’arêd Şandîya 19:20

+ 12:25 K’arêd Şandîya 11:29-30, K’arêd Şandîya 12:12

* 13:1 «Nîgêr» jî çawa «merivê ç’ermê r’eş» tê fe’mkirinê.

* 13:1# Eva Hêrodesa, awa gotî Hêrodes-Antîpas, serwêrê Celîlê bû (Lûqa 3:1).

+ 13:1 K’arêd Şandîya 11:27, K’arêd Şandîya 4:36, K’arêd Şandîya 11:22, Lûqa 3:1

+ 13:2 Lûqa 2:37, R’omayî 1:1, Galatî 1:15

+ 13:5 K’arêd Şandîya 12:12, K’arêd Şandîya 15:37, Kolosî 4:10

+ 13:6 Metta 7:15

+ 13:9 K’arêd Şandîya 4:8, K’arêd Şandîya 6:10

+ 13:13 K’arêd Şandîya 15:38

+ 13:15 Lûqa 8:41, K’arêd Şandîya 18:8

* 13:17 Derk’etin 1:7; 12:51.

+ 13:17 Derk’etin 1:7, Derk’etin 12:51

* 13:18 Jimar 14:34.

* 13:18# Nav hinek destnivîsarada dewsa «li wan sebir kir» «ew xwey kirin» heye.

+ 13:18 Derk’etin 16:35, Zebûr 95:10, Q. Ducarî 9:7

* 13:19 Qanûna Ducarî 7:1; Yêşû 14-19.

+ 13:19 Q. Ducarî 7:1,

* 13:20 H’akimtî 2:16; P’adşatî I 3:20.

* 13:21 P’adşatî I 8:5; 10:21.

* 13:22 P’adşatî I 13:14.

+ 13:22 Zebûr 89:19-20,

* 13:24 Lûqa 3:3.

+ 13:24 Lûqa 3:3

* 13:25 Lûqa 3:16.

+ 13:25 Lûqa 3:16, Yûh’enna 1:20, Yûh’enna 1:27

+ 13:27 K’arêd Şandîya 3:17, Lûqa 24:26-27

* 13:28 Lûqa 23:21-23.

+ 13:28 Lûqa 23:23

* 13:29 Lûqa 23:50-56.

+ 13:29 Lûqa 23:53

+ 13:30 Lûqa 24:6

* 13:31 K’arêd Şandîya 1:3.

+ 13:31 K’arêd Şandîya 1:3, Lûqa 24:48

+ 13:32 Zebûr 2:7, Îbranî 1:5, Îbranî 5:5

* 13:33 Zebûr 2:7.

* 13:34 Îşaya 55:3.

+ 13:34 R’omayî 6:9,

* 13:35 Zebûr 16:10.

+ 13:35 Zebûr 16:10, K’arêd Şandîya 2:27

+ 13:36 K’arêd Şandîya 2:29

+ 13:38 Metta 1:21, Yûh’enna I 2:12

+ 13:39 R’omayî 3:20, Galatî 2:16, Galatî 3:11, R’omayî 3:28

* 13:41 Hebaqûq 1:5.

+ 13:43 K’arêd Şandîya 2:11, K’arêd Şandîya 6:5

+ 13:45 K’arêd Şandîya 5:17

+ 13:46 K’arêd Şandîya 4:30, Efesî 6:19, Metta 10:11, Metta 22:8, E’yantî 3:4, Marqos 12:9, K’arêd Şandîya 18:6

* 13:47 Îşaya 49:6.

+ 13:47 K’arêd Şandîya 26:23

+ 13:50 T’êsalonîkî I 2:15

* 13:51 Lûqa 9:5.

+ 13:51 Metta 10:14, Marqos 6:11, Lûqa 9:5

+ 13:52 K’arêd Şandîya 2:4, K’arêd Şandîya 4:31

+ 14:1 K’arêd Şandîya 13:5

+ 14:3 K’arêd Şandîya 4:30, Efesî 6:19

+ 14:4 Metta 10:34, Lûqa 12:51

+ 14:6 Metta 10:23

+ 14:8 K’arêd Şandîya 3:2

+ 14:9 Metta 9:2

+ 14:10 K’arêd Şandîya 3:8

+ 14:11 K’arêd Şandîya 28:6

+ 14:14 Jimar 14:6, Marqos 14:63

* 14:15 Derk’etin 20:11; Zebûr 146:6.

+ 14:15 Derk’etin 20:11, T’êsalonîkî I 1:9

+ 14:17 Q. K’ahîntîyê 26:4, Metta 5:45, Zebûr 104:15

+ 14:19 Korint’î II 11:25

+ 14:22 Kolosî 1:23, Yûh’enna 15:20, Petrûs I 2:21, Petrûs I 5:9, T’êsalonîkî I 3:3, Tîmot’êyo II 3:12

+ 14:23 K’arêd Şandîya 13:2, K’arêd Şandîya 20:32

+ 14:26 K’arêd Şandîya 13:3

* 15:1 Qanûna K’ahîntîyê 12:3.

+ 15:1 Q. K’ahîntîyê 12:3

+ 15:2 Galatî 5:2

* 15:7 K’arêd Şandîya 10.

+ 15:7 K’arêd Şandîya 10:20

* 15:8 K’arêd Şandîya 10:44; 2:4.

+ 15:8 K’arêd Şandîya 1:24, K’arêd Şandîya 10:44, K’arêd Şandîya 10:47

+ 15:9 K’arêd Şandîya 11:12, Zebûr 51:10

+ 15:10 Galatî 5:1

+ 15:11 Efesî 2:8, Tîto 2:11, Tîto 3:7

+ 15:13 K’arêd Şandîya 12:17, Aqûb 1:1, Galatî 1:19, Galatî 2:9

* 15:18 Amos 9:11-12 û Îşaya 45:21.

* 15:20 Derk’etin 34:15-17; Qanûna K’ahîntîyê 18:6-23; 17:10-16.

+ 15:20 Korint’î I 8:1, Korint’î I 10:19-20, E’yantî 2:14, Q. K’ahîntîyê 3:17, Q. K’ahîntîyê 17:14, Q. Ducarî 12:23-24

+ 15:22 Petrûs I 5:12, Korint’î II 1:19, T’êsalonîkî II 1:1

* 15:24 Nav hinek destnivîsarada ev jî heye: «Dibêjin: ‹Gerekê hûn bêne sinetkirinê û Qanûna Mûsa xwey kin›».

+ 15:24 Galatî 1:7, Galatî 5:10

+ 15:28 K’arêd Şandîya 15:20

+ 15:32 K’arêd Şandîya 11:27

* 15:33-34 Nav hinek destnivîsar û welger’andinêd kevinda ev jî heye: «Lê li Sîlas xweş hat, li wir bimîne».

+ 15:35 K’arêd Şandîya 13:1

+ 15:37 K’arêd Şandîya 12:12, K’arêd Şandîya 13:5, Kolosî 4:10

* 15:38 K’arêd Şandîya 13:13.

+ 15:38 K’arêd Şandîya 13:13

+ 15:40 K’arêd Şandîya 15:32

+ 16:1 R’omayî 16:21, Korint’î I 4:17, Fîlîpî 2:19, Kolosî 1:1, T’êsalonîkî I 3:2, T’êsalonîkî II 1:1, Tîmot’êyo I 1:2, Tîmot’êyo II 1:2

+ 16:3 Korint’î I 9:20, Galatî 2:3

+ 16:4 K’arêd Şandîya 15:28-29

+ 16:5 K’arêd Şandîya 6:7

+ 16:6 K’arêd Şandîya 18:23

+ 16:7 Fîlîpî 1:19

+ 16:8 K’arêd Şandîya 20:5, Korint’î II 2:12, Tîmot’êyo II 4:13

* 16:10 Lûqayê nivîsk’arê vê k’itêbê wî çaxî cem Pawlos bû, lema jî dibêje «me».

* 16:12 Fîlîpya Mekedonyayêda bû, ne ser e’rdê Îtalyayê bû, lê dîsa «bajarekî R’omayê» dihate h’esabê (bi yûnanî xeber bi xeber dibêje, ku ew «Kolonîya R’omayê» ye). Heqê bajarvanêd Fîlîpyayê weke heqê her bajarvanekî ji bajarêd Îtalyayêye mayîn bû, mesele, xweserîxwe dîwana xwe dikirin, xerc nedidane R’omê. Lema r’êzêd 16:21-da merivêd bajêr xwe h’esab dikin çawa bajarvanêd R’omayê.

+ 16:12 Fîlîpî 1:1

+ 16:14 Lûqa 24:45

+ 16:15 K’arêd Şandîya 11:14, K’arêd Şandîya 16:33-34

+ 16:18 Marqos 9:38

+ 16:21 Ester 3:8

+ 16:22 Korint’î II 6:4-5, Korint’î II 11:23-25

+ 16:24 T’êsalonîkî I 2:2

+ 16:25 Zebûr 42:8, Zebûr 119:62

+ 16:26 K’arêd Şandîya 4:31, K’arêd Şandîya 5:19, K’arêd Şandîya 12:7, K’arêd Şandîya 12:10

* 16:27 Wî çaxî gava girtîk ji kelê bir’evîya, hingê çi ceza ku digihîşte girtî, gerekê serwêrê kelê dewsa wî bik’işanda. Awa gotî, heger yekî hêjayî mirinê bir’evîya, hingê gerekê serwêrê kelê dewsa wî bihata kuştinê.

+ 16:27 K’arêd Şandîya 12:19

+ 16:29 K’arêd Şandîya 10:25

+ 16:30 Lûqa 3:10, K’arêd Şandîya 2:37

+ 16:31 Marqos 16:16, R’omayî 10:9

+ 16:33 K’arêd Şandîya 11:14, K’arêd Şandîya 16:15

+ 16:34 Yûh’enna 4:53, K’arêd Şandîya 18:8

+ 16:37 K’arêd Şandîya 22:25

+ 16:39 Metta 8:34

+ 16:40 K’arêd Şandîya 16:14

+ 17:1 Fîlîpî 4:16

+ 17:2 K’arêd Şandîya 13:5, K’arêd Şandîya 14:1

+ 17:3 Lûqa 24:26-27

+ 17:5 T’êsalonîkî I 2:14-16

+ 17:7 Lûqa 23:2

+ 17:16 Petrûs II 2:8

+ 17:19 Marqos 1:27

* 17:24 P’adşatî III 8:27.

+ 17:24 Metta 11:25, K’arêd Şandîya 7:48

+ 17:25 Zebûr 50:8-12, Destpêbûn 2:7,

+ 17:26 Destpêbûn 3:20, Q. Ducarî 32:8

* 17:28 Eva gotina ji zanekî bi navê Epîmênîdes bû. Ew yekî şayîr bû û ji bajarê Kinososê girava Kirêtîyê bû. Ew qasî 600 salî berî Îsa Mesîh bibû.

* 17:28# Eva gotina ji nivîsareke Aratûs şayîr e, ku bona xwedêkî xwe nivîsîye, k’îjanî yûnana dih’eband. Aratûs şayîr ji qeza Kîlîkyayê bû, qasî 300 salî berî Îsa Mesîh bibû. Pawlos xwexa jî ji qeza Kîlîkyayê bû.

+ 17:28 Jimar 16:22,

+ 17:30 Petrûs I 1:14, R’omayî 3:25-26, Efesî 4:18

+ 17:31 Metta 12:36, Yûh’enna 5:22, K’arêd Şandîya 10:42, Petrûs I 4:5

+ 18:2 R’omayî 16:3, Korint’î I 16:19, Tîmot’êyo II 4:19, K’arêd Şandîya 11:28

+ 18:4 K’arêd Şandîya 13:5

* 18:5 Nav hinek destnivîsarada dewsa «Xeber» «R’uh’va» heye, ku hin aha fe’m dikin: «Bi alava R’uh’va girêdayî».

+ 18:5 T’êsalonîkî I 3:6

+ 18:6 K’arêd Şandîya 13:46

+ 18:8 Lûqa 8:41, K’arêd Şandîya 13:15, Korint’î I 1:14, Yûh’enna 4:53, K’arêd Şandîya 16:34

+ 18:15 K’arêd Şandîya 23:29

* 18:18 Wê ad-qirarêr’a «nezîr» dibêjin. Derheqa qeyde-qanûnêd nezîrda Jimar 6:1-21-da bixûnin.

+ 18:18 K’arêd Şandîya 18:2, R’omayî 16:1, Jimar 6:5, Jimar 6:9

+ 18:19 K’arêd Şandîya 19:1, K’arêd Şandîya 20:16

* 18:21 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Ez gerekê e’se evê cejina ku tê Orşelîmêda derbaz kim. Lê ezê dîsa ser weda bêm, heger Xwedê h’iz bike».

+ 18:21 Aqûb 4:15

+ 18:23 K’arêd Şandîya 16:6

+ 18:24 K’arêd Şandîya 19:1, Korint’î I 1:12, Korint’î I 3:5, Korint’î I 4:6, Korint’î I 16:12, Tîto 3:13

* 18:25 Aha jî tê fe’mkirinê: «Bi alava R’uh’ê Xwedê».

+ 18:25 Lûqa 3:3, K’arêd Şandîya 19:3

+ 18:26 K’arêd Şandîya 4:30, Efesî 6:19

+ 18:27 Korint’î I 16:3, Korint’î II 3:1

+ 18:28 K’arêd Şandîya 9:22

+ 19:1 K’arêd Şandîya 18:21

+ 19:3 K’arêd Şandîya 18:25

* 19:4 Lûqa 3:1-18.

+ 19:4 Lûqa 3:3, Yûh’enna 1:7

+ 19:5 Metta 28:19, K’arêd Şandîya 8:16

+ 19:6 K’arêd Şandîya 8:17, K’arêd Şandîya 9:17, K’arêd Şandîya 10:46

+ 19:8 K’arêd Şandîya 4:30, Efesî 6:19

+ 19:12 K’arêd Şandîya 5:15

+ 19:13 Metta 12:27, Marqos 9:38, Lûqa 9:49

+ 19:15 Lûqa 4:34, Aqûb 2:19

+ 19:18 Marqos 1:5, Aqûb 5:16

+ 19:20 K’arêd Şandîya 6:7, K’arêd Şandîya 12:24

* 19:21 Aha jî tê fe’mkirinê: «Pawlos bi r’êberîya R’uh’ qirar kir».

+ 19:21 R’omayî 15:26, Korint’î I 16:5, R’omayî 15:23-24

+ 19:22 K’arêd Şandîya 16:1

+ 19:29 K’arêd Şandîya 19:29, Kolosî 4:10, Filîmon 1:24

* 19:35 K’atibê bajêr ji nava k’oma giregirêd bajêrda yekî e’yan bû. Xebateke wî jî ew bû, wekî qirarêd civîna bajarvana binivîse û e’lam bike.

* 19:35# Bi gotineke din: «Micêwir û bajarê wê p’ûtê ne».

+ 20:1 K’arêd Şandîya 19:21

+ 20:3 K’arêd Şandîya 9:23, K’arêd Şandîya 23:30

+ 20:4 K’arêd Şandîya 19:29, Efesî 6:21, Kolosî 4:7, Tîmot’êyo II 4:12, Tîmot’êyo II 4:20, Tîto 3:12

+ 20:5 K’arêd Şandîya 16:8

+ 20:6 Derk’etin 12:15, K’arêd Şandîya 12:3

+ 20:7 Korint’î I 16:2, E’yantî 1:10

* 20:15 Nav hinek destnivîsarada ev jî heye: «Şev mane Trîgîlyayê».

+ 20:16 Derk’etin 23:16, Derk’etin 34:22, Q. K’ahîntîyê 23:15, Q. Ducarî 16:9, K’arêd Şandîya 2:1

+ 20:18 K’arêd Şandîya 18:19, T’êsalonîkî I 1:5

+ 20:23 K’arêd Şandîya 9:16, K’arêd Şandîya 21:33

* 20:24 Nav hinek destnivîsarada ev jî heye: «bi eşq û şa».

+ 20:24 Tîmot’êyo II 4:7

+ 20:26 Q. Ducarî 8:19

* 20:28 Aha jî tê fe’mkirinê: «Serwêr».

+ 20:28 Yûh’enna 21:16-17, Petrûs I 5:2, Petrûs I 1:18-19

+ 20:29 Metta 7:15, Yûh’enna 10:12

+ 20:30 Petrûs II 2:1, Korint’î II 11:13, Tîmot’êyo I 4:1

+ 20:31 Marqos 14:38

+ 20:32 K’arêd Şandîya 14:23, Petrûs I 1:4

+ 20:33 Korint’î II 7:2

+ 20:34 K’arêd Şandîya 18:3

+ 20:35 Metta 10:8

+ 20:36 K’arêd Şandîya 21:5

+ 21:4 K’arêd Şandîya 20:23

+ 21:5 K’arêd Şandîya 20:36

* 21:8 K’arêd Şandîya 6:1-6; 8:5.

+ 21:8 K’arêd Şandîya 6:5, K’arêd Şandîya 8:5

+ 21:9 Lûqa 2:36, K’arêd Şandîya 2:17-18

* 21:10 K’arêd Şandîya 11:28.

+ 21:10 K’arêd Şandîya 11:28

+ 21:12 Metta 16:21-23

+ 21:13 K’arêd Şandîya 20:24, Fîlîpî 2:17

+ 21:18 K’arêd Şandîya 12:17, Aqûb 1:1

+ 21:20 R’omayî 10:2

+ 21:21 R’omayî 2:28-29, Korint’î I 7:19

* 21:23 Wê ad-qirarêr’a «nezîr» dibêjin. Derheqa qeyde-qanûnêd nezîrda Jimar 6:13-21-da bixûnin.

+ 21:23 Jimar 6:2-5, Jimar 6:13

+ 21:24 K’arêd Şandîya 18:18

* 21:25 K’arêd Şandîya 15:29.

+ 21:25 K’arêd Şandîya 15:29

* 21:26 Bona cihûyêd ku xwe paqij dikirin, çawa h’elal bûyî, wanr’a qurban dihate dayînê.

+ 21:26 Jimar 6:9-12

+ 21:28 K’arêd Şandîya 6:13,

+ 21:29 K’arêd Şandîya 20:4

+ 21:33 K’arêd Şandîya 20:23, K’arêd Şandîya 21:11

+ 21:34 K’arêd Şandîya 19:32

+ 21:39 K’arêd Şandîya 9:11, K’arêd Şandîya 22:3

* 22:3 K’arêd Şandîya 5:34-39.

+ 22:3 K’arêd Şandîya 9:11, K’arêd Şandîya 21:39, K’arêd Şandîya 5:34, Fîlîpî 3:6

* 22:4 K’arêd Şandîya 8:3; 26:9-11.

+ 22:4 K’arêd Şandîya 8:3

+ 22:5 K’arêd Şandîya 9:1-2

+ 22:6 K’arêd Şandîya 9:3-6, K’arêd Şandîya 26:12-18

+ 22:12 K’arêd Şandîya 9:17

+ 22:15 K’arêd Şandîya 9:15

+ 22:16 K’arêd Şandîya 9:18

+ 22:17 K’arêd Şandîya 9:26

* 22:20 K’arêd Şandîya 7:58.

+ 22:20 K’arêd Şandîya 7:58

+ 22:25 K’arêd Şandîya 16:37

+ 23:1 Korint’î I 4:4, Korint’î II 1:12, Tîmot’êyo II 1:3, Îbranî 13:18

+ 23:2 K’arêd Şandîya 24:1,

* 23:3 Metta 23:27-28.

+ 23:3 Q. Ducarî 25:1-2

+ 23:4 Yûh’enna 18:22

* 23:5 Derk’etin 22:28.

+ 23:5 Derk’etin 22:28

+ 23:6 K’arêd Şandîya 4:1, Fîlîpî 3:5, Korint’î I 15:13

* 23:8 Metta 22:23; Marqos 12:18; Lûqa 20:27.

+ 23:8 Metta 22:23, Lûqa 20:27

+ 23:9 Yûh’enna 12:29

+ 23:11 K’arêd Şandîya 27:23

+ 23:24 K’arêd Şandîya 24:3, K’arêd Şandîya 25:14

+ 23:27 K’arêd Şandîya 21:32-33, K’arêd Şandîya 22:27

+ 23:28 K’arêd Şandîya 22:30

+ 23:29 K’arêd Şandîya 18:15

* 23:30 Nav hinek destnivîsarada ev jî heye: «Saxîya te dixwazim».

+ 23:30 K’arêd Şandîya 9:23, K’arêd Şandîya 20:3

+ 23:34 K’arêd Şandîya 21:39

+ 24:1 K’arêd Şandîya 23:2

+ 24:5 Lûqa 23:2

* 24:6 Nav hinek destnivîsarada ev jî heye: «Me dixwest ku em dîwana wî anegorî qanûna xwe bikin, (r’êza 7) lê Lûsyoyê serh’ezar ser meda girt, bi zorê ji destê me stand û e’mir kir, ku şikîyatkirê wî bêne cem te».

+ 24:6 K’arêd Şandîya 21:27-29

+ 24:15 E’yantî 20:6, E’yantî 20:13

+ 24:16 K’arêd Şandîya 23:1, Îbranî 13:18

+ 24:17 R’omayî 15:25-28, Korint’î I 16:1, Galatî 2:10

+ 24:18 K’arêd Şandîya 21:26

* 24:21 K’arêd Şandîya 23:6.

+ 24:21 K’arêd Şandîya 23:6

+ 24:25 K’arêd Şandîya 17:32

+ 25:3 K’arêd Şandîya 23:12

+ 25:10 R’omayî 13:1

+ 25:12 K’arêd Şandîya 23:11

+ 25:19 K’arêd Şandîya 18:15, K’arêd Şandîya 23:29

+ 25:24 K’arêd Şandîya 22:22

+ 25:25 Lûqa 23:14, K’arêd Şandîya 23:29

+ 26:1 Zebûr 119:46, Metta 10:18, K’arêd Şandîya 9:15

+ 26:4 Galatî 1:13

+ 26:5 K’arêd Şandîya 23:6, Fîlîpî 3:5

+ 26:7 Metta 19:28, Aqûb 1:1

+ 26:8 Korint’î I 5:12

+ 26:9 Yûh’enna 16:2, Tîmot’êyo I 1:13

+ 26:10 K’arêd Şandîya 8:3

* 26:11 K’arêd Şandîya 8:3; 22:4-5.

+ 26:11 K’arêd Şandîya 9:1

+ 26:12 K’arêd Şandîya 9:3-6, K’arêd Şandîya 22:6-11

* 26:14 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Tu çifta nikarî bavêjî şiva sertûj».

+ 26:18 Îbranî 2:14-15

* 26:20 K’arêd Şandîya 9:20-29.

+ 26:20 K’arêd Şandîya 9:20

+ 26:21 K’arêd Şandîya 21:27, K’arêd Şandîya 21:30

* 26:23 Korint’î I 15:20; Îşaya 42:6; 49:6.

+ 26:23 Korint’î I 15:20, Kolosî 1:18, E’yantî 1:5, K’arêd Şandîya 13:47

* 26:28 Aha jî tê fe’mkirinê: «Hindik ma ku tu min jî bikî mesîhî».

+ 26:29 K’arêd Şandîya 21:33

+ 26:31 K’arêd Şandîya 23:29

+ 26:32 K’arêd Şandîya 25:12

+ 27:1 K’arêd Şandîya 25:12

+ 27:2 K’arêd Şandîya 19:29

+ 27:6 K’arêd Şandîya 28:11

* 27:9 Bi gotineke din: «R’ojîya R’oja K’ewandinê» (Qanûna K’ahîntîyê 16:29; 23:26-32). R’oja vê cejinê her sal hev nagire, carna dik’eve meha neha, carna jî ya deha. Heger ev serhatî sala 59-da qewimîbe çawa hinek zane bawer dikin, hingê ev qewimandin dik’eve 5-ê meha deha h’esabê niha.

* 27:14 «Êvrîkilon» bi zimanê yûnanî aha tê fe’mkirinê: «Bayê ku ji bakur-r’ohilatê tê».

+ 27:14 Marqos 4:37

+ 27:18 Ûnis 1:5

+ 27:23 K’arêd Şandîya 8:26

+ 27:24 K’arêd Şandîya 23:11

+ 27:26 K’arêd Şandîya 28:1

+ 27:34 Lûqa 21:18

+ 27:35 Metta 15:36

+ 27:43 K’arêd Şandîya 27:3

+ 28:5 Zebûr 91:13, Marqos 16:18, Lûqa 10:19

+ 28:6 K’arêd Şandîya 14:11

+ 28:8 K’arêd Şandîya 9:40, Aqûb 5:16

* 28:11 Usa tê fe’mkirinê ku şikilê «xudanêd Heval-cêwî» ser pozê gemîyê darda k’olayî bûn, yan jî «xudanêd Heval-cêwî» navê gemîyê bû. «Xudanêd Heval-cêwî» ew xwexa xwedêyêd yûnanaye heval-cêwî bûn, kur’êd Zews, navê yekî Kastor, navê yê din jî Polûks bû. Gemîvana ew dih’ebandin, bi yûnanî jî wanr’a digotin: «Dîyoskûro».

+ 28:11 K’arêd Şandîya 27:6

* 28:16 Nav hinek destnivîsarada ev jî heye: «Sersed girtî spartine seresker».

+ 28:18 K’arêd Şandîya 23:29, K’arêd Şandîya 26:31-32

* 28:19 K’arêd Şandîya 25:11.

+ 28:23 Lûqa 24:27

+ 28:25 Metta 15:7

* 28:27 Îşaya 6:9-10.

+ 28:27 Metta 13:15, Marqos 4:12, Yûh’enna 12:40

* 28:28 Nav hinek destnivîsarada r’êza 29-a jî heye: «Û gava ev yek got, cihû derk’etine derva û qir’ika hev digirtin».

+ 28:28 Lûqa 3:6

+ 28:31 K’arêd Şandîya 4:29, Efesî 6:19

+ 1:2 Lûqa 1:69-70, Tîto 1:1-2

+ 1:3 Metta 1:1

+ 1:5 K’arêd Şandîya 9:15

+ 1:7 Korint’î I 1:2

+ 1:8 R’omayî 16:19, Fîlîpî 1:3, Tîmot’êyo II 1:3, Filîmon 1:4

+ 1:9 R’omayî 9:1, Korint’î II 1:23, Fîlîpî 1:8, T’êsalonîkî I 2:5

+ 1:10 R’omayî 15:32

* 1:13 K’arêd Şandîya 19:21.

+ 1:13 R’omayî 15:22-23, T’êsalonîkî I 2:18, Fîlîpî 4:17

+ 1:14 Korint’î I 9:16

+ 1:16 Marqos 8:38, Fîlîpî 1:20, R’omayî 2:9-10, Korint’î I 1:18

* 1:17 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Wêda (Mizgînîyêda) r’astîya Xwedê e’yan dibe». Nivîsarêd pîrozda «r’astîya Xwedê» bi çend cûr’a tê fe’mkirinê. Carna r’astî çawa «heqîya Xwedê» tê fe’mkirinê, ew h’unurekî Wî ye, yanê Xwedê Xwexa ser r’astîyê ye çawa H’akimê heq. Lê carna jî «r’astîya Xwedê» tê fe’mkirinê çawa kirineke Wî ye, ku çawa Ew mêriv bêsûc dike û r’ast h’esab dike, ne ku t’enê vê yekê, lê mêriv t’evî Xwe dike yek jî, awa gotî Xwedê wî «dike kirasê Xwe». Hingê însan ber ç’e’vê Wî mîna Wî r’ast xuya dibe. Vê ne’ma Pawlosda ew gelek cara bi vî awayî tê fe’mkirinê. Peymana Kevinda jî tê hînkirinê, ku merîyê r’ast ew e, gunêd k’îjanî hatine baxşandinê (Zebûr 32; R’omayî 4:4-8). Wekî din jî «r’astîya Xwedê» gelek cara fikira xilazkirinêva girêdayî ye: Xwedê r’ast e, amin e û xweyê sozê Xwe ye û yê ku gazî Wî dike, gora sozê Xwe xilaz dike (Zebûr 51:14; Îşaya 46:12-13 ).

* 1:17# Aha jî tê fe’mkirinê: «Yê bi bawerîyê r’asth’esabbûyî wê bijî». Hebaqûq 2:4.

+ 1:17 R’omayî 3:21, Galatî 3:11, Îbranî 10:38

+ 1:18 Efesî 5:6, Kolosî 3:6

+ 1:19 K’arêd Şandîya 14:17, K’arêd Şandîya 17:24-27

+ 1:20 Zebûr 19:1-4

+ 1:21 Efesî 4:17-18

+ 1:22 Mesele 21:30, Korint’î I 1:20, Korint’î I 3:19

* 1:23 Qanûna Ducarî 4:15-18.

+ 1:23 Derk’etin 20:4-5, Q. Ducarî 4:16-18, Zebûr 106:20,

+ 1:24 Zebûr 81:12,

+ 1:26 Kolosî 3:5

+ 1:27 Q. K’ahîntîyê 18:22, Q. K’ahîntîyê 20:13

* 1:29 Nav hinek destnivîsarada «qavî» jî heye.

+ 1:31 Tîmot’êyo II 3:2-4

+ 1:32 R’omayî 6:21

* 2:1 Metta 7:1-2.

+ 2:1 Metta 7:2, Lûqa 6:37, Yûh’enna 8:7

+ 2:4 Petrûs II 3:9, Petrûs II 3:15, E’yantî 2:21

+ 2:5 Aqûb 5:3

* 2:6 Zebûr 62:12; Gotinêd Silêman 24:12.

+ 2:6 Mesele 24:12

+ 2:9 Petrûs I 4:17, R’omayî 1:16,

+ 2:10 Petrûs I 1:7

* 2:11 Qanûna Ducarî 10:17.

+ 2:11 Q. Ducarî 10:17, Metta 22:16, Lûqa 20:21, K’arêd Şandîya 10:34

+ 2:12 Korint’î I 9:21

+ 2:13 Lûqa 11:28, Aqûb 1:22-23

+ 2:17 R’omayî 3:27, R’omayî 9:4-5

+ 2:19 Yûh’enna 9:40

+ 2:21 Derk’etin 20:15, Metta 23:3

* 2:22 Aha jî tê fe’mkirinê: «P’aristgehê dih’er’imînî».

+ 2:22 Derk’etin 20:14

* 2:24 Îşaya 52:5.

+ 2:25 Galatî 5:3

+ 2:26 Efesî 2:11

+ 2:27 Korint’î II 3:6, Metta 12:41

+ 2:28 R’omayî 9:6-8, Korint’î I 7:19

* 2:29 Qanûna Ducarî 30:6.

+ 2:29 Q. Ducarî 10:16, Q. Ducarî 30:6, Efesî 2:11, Fîlîpî 3:3, Kolosî 2:11, Korint’î II 10:18

+ 3:1 Yûh’enna 4:22

+ 3:2 Q. Ducarî 4:8, Zebûr 147:20

+ 3:3 R’omayî 9:6, Tîmot’êyo II 2:13

* 3:4 Zebûr 51:4.

+ 3:4 Zebûr 51:4

+ 3:7 R’omayî 9:19

+ 3:8 R’omayî 6:1, R’omayî 6:15, Korint’î II 6:8

+ 3:9 R’omayî 5:12, Galatî 3:22, R’omayî 1:18-32, R’omayî 2

* 3:10-12 Zebûr 14:1-3; 53:1-3; Zanebêj 7:20.

+ 3:12 Zebûr 14:1-3,

* 3:13 Zebûr 5:9.

* 3:13# Zebûr 140:3.

+ 3:13 Zebûr 5:9, Zebûr 140:3

* 3:14 Zebûr 10:7.

+ 3:14 Zebûr 10:7

* 3:15-17 Îşaya 59:7-8.

+ 3:17 Mesele 1:16,

* 3:18 Zebûr 36:1.

+ 3:18 Zebûr 36:1

+ 3:20 Zebûr 143:2, K’arêd Şandîya 13:39, Galatî 2:16, Galatî 3:11, R’omayî 7:7

+ 3:21 R’omayî 1:17, Galatî 2:16, Lûqa 24:27, K’arêd Şandîya 10:43

* 3:22 Galatî 2:16.

* 3:23 Xwedê meriv dilqê Xweda xuliqand û ev e’firînê Wî qenc bû, lê mêriv neheqî kir û negihîşte wê r’ûmet û k’amiltîyê ku Xwedê bona wî hazir kiribû. Derheqa r’ûmeta Xwedêda, ya ku bawermendê bistînin van r’êza bixûnin: R’omayî 8:18, 21, 29, 30; Fîlîpî 3:21; Destpêbûn 1:26-27; E’yantî 21:9-11.

+ 3:23 Zebûr 143:2, Mesele 20:9, Yûh’enna I 1:8-10

+ 3:24 Tîto 3:7

+ 3:25 Yûh’enna 1:29, Yûh’enna I 2:2, K’arêd Şandîya 17:30, R’omayî 2:4

+ 3:27 R’omayî 2:17, Korint’î I 1:29, Efesî 2:9

+ 3:28 K’arêd Şandîya 13:39

+ 3:29 R’omayî 9:24, R’omayî 10:12

+ 3:30 Q. Ducarî 6:4-5, Galatî 3:20, Galatî 3:8

+ 3:31 Metta 5:17

* 4:3 Destpêbûn 15:6; Galatî 3:6.

+ 4:3 Destpêbûn 15:6, Aqûb 2:23, Galatî 3:6

+ 4:5 R’omayî 3:22

+ 4:6 Zebûr 32:1-2

* 4:7-8 Zebûr 32:1-2.

+ 4:8 Korint’î II 5:19

* 4:9 Destpêbûn 15:6.

+ 4:9 R’omayî 3:30

* 4:11 Destpêbûn 17:10.

+ 4:11 Destpêbûn 15:6, Destpêbûn 17:10

* 4:13 Destpêbûn 17:4-6; Galatî 3:29.

+ 4:13 Destpêbûn 17:4-6, Galatî 3:16, Îbranî 7:6

* 4:14 Galatî 3:18.

+ 4:14 Galatî 3:17-18

+ 4:15 Korint’î I 15:56, Galatî 3:10, R’omayî 7:7

* 4:16 Galatî 3:7.

+ 4:16 Galatî 3:22

* 4:17 Destpêbûn 17:5.

+ 4:17 Destpêbûn 17:5, Yûh’enna 5:21

* 4:18 Destpêbûn 15:5.

+ 4:18 Destpêbûn 15:5

* 4:19 Destpêbûn 17:17.

+ 4:19 Destpêbûn 17:17, Îbranî 11:12, Destpêbûn 18:11

* 4:22 Destpêbûn 15:6.

+ 4:22 Destpêbûn 15:6

+ 4:24 Korint’î I 9:9-10, R’omayî 10:9

* 4:25 Îşaya 53:4-5.

+ 4:25 Metta 20:28, Galatî 1:4, Korint’î II 5:21

+ 5:1 Galatî 3:28

+ 5:2 R’omayî 8:17, Efesî 3:16, Fîlîpî 3:21

+ 5:3 Metta 5:11-12, Korint’î II 12:10, Aqûb 1:3-4

+ 5:5 K’arêd Şandîya 2:17, Tîto 3:6

* 5:6 Aha jî tê fe’mkirinê: «Bêt’aqet».

+ 5:8 Yûh’enna 3:16, Yûh’enna I 4:10

+ 5:9 R’omayî 3:25, Metta 3:7, T’êsalonîkî I 1:10

+ 5:10 Korint’î II 5:18-20, Efesî 2:16, Kolosî 1:20-21

* 5:12 Destpêbûn 3:6.

+ 5:12 Destpêbûn 3:6, Aqûb 1:15, R’omayî 6:23, R’omayî 3:9, Efesî 2:3

+ 5:13 R’omayî 3:20

+ 5:14 Korint’î I 15:45

+ 5:15 Korint’î I 15:21, Korint’î II 5:14

+ 5:17 E’yantî 22:5

+ 5:18 Yûh’enna 12:32

+ 5:19 Îbranî 5:8

+ 5:20 Galatî 3:19

+ 5:21 Yûh’enna 1:17

+ 6:2 Petrûs I 2:24, Galatî 2:19, Galatî 5:24, Kolosî 2:20, Kolosî 3:3

* 6:4 Kolosî 2:12.

+ 6:4 Petrûs I 3:21, Galatî 3:27, Korint’î II 5:17, Efesî 4:24, Kolosî 2:12, Kolosî 3:10

+ 6:5 Korint’î II 4:10, Fîlîpî 3:10

+ 6:6 Galatî 2:19-20, Galatî 5:24, Galatî 6:14

+ 6:7 Petrûs I 4:1

+ 6:8 Tîmot’êyo II 2:11, E’yantî 20:4

+ 6:9 R’omayî 14:9, E’yantî 1:18

+ 6:10 Îbranî 7:27

+ 6:12 Zebûr 19:13

+ 6:13 Kolosî 3:5, R’omayî 12:1

+ 6:16 Yûh’enna 8:34

+ 6:18 Yûh’enna 8:32, Yûh’enna 8:34, Aqûb 2:12, Petrûs I 2:16, Korint’î I 7:22, Korint’î II 3:17, Galatî 5:1

+ 6:22 Korint’î I 7:22

+ 6:23 Aqûb 1:15, R’omayî 5:12

+ 7:2 Korint’î I 7:39

+ 7:3 Metta 5:32

+ 7:4 Galatî 5:22, Efesî 5:19, Galatî 2:19, Galatî 5:18, Efesî 2:15, Kolosî 2:14

+ 7:6 R’omayî 6:4

* 7:7 Derk’etin 20:17; Qanûna Ducarî 5:21.

+ 7:7 R’omayî 3:20, R’omayî 4:15, Derk’etin 20:17

+ 7:8 Korint’î I 15:56

+ 7:10 Q. K’ahîntîyê 18:5

+ 7:12 Q. Ducarî 4:8, Zebûr 19:7-8

* 7:15 Galatî 5:17.

+ 7:15 Galatî 5:17

+ 7:16 Tîmot’êyo I 1:8

+ 7:18 Destpêbûn 6:5, Zebûr 51:3

+ 7:19 Galatî 5:17

+ 7:22 Zebûr 1:2

+ 7:23 Petrûs I 2:11, Galatî 5:17

* 8:1 Nav destnivîsarêd paşwextîyêda ev jî heye: «Bi binyat’a merivayî najîn, lê bi R’uh’» (8:4 binihêr’in).

+ 8:2 Korint’î I 15:45

+ 8:3 Îbranî 7:18, Fîlîpî 2:7, Q. K’ahîntîyê 16:5, Korint’î II 5:21

+ 8:4 Galatî 5:16, Galatî 5:25

+ 8:5 Galatî 5:19-25

+ 8:7 Aqûb 4:4, Korint’î I 2:14

+ 8:9 Korint’î I 3:16, Korint’î I 6:19, Korint’î II 6:16, Yûh’enna I 3:24, Petrûs I 1:11, Cihûda 1:19

+ 8:11 Yûh’enna 5:21, K’arêd Şandîya 2:24

+ 8:13 Kolosî 3:5, Q. K’ahîntîyê 18:5

+ 8:14 Q. Ducarî 14:1, Metta 5:9, Yûh’enna 1:12, Yûh’enna I 3:1, Yûh’enna I 5:1

* 8:15-17 Galatî 4:5-7.

+ 8:15 Tîmot’êyo II 1:7, Korint’î I 2:12

+ 8:16 Yûh’enna I 3:2, Galatî 3:26, Efesî 1:5, Yûh’enna I 3:24, Korint’î II 1:22, Efesî 1:13

+ 8:17 Galatî 3:29, Galatî 4:7, Efesî 3:6, Tîto 3:7, Korint’î II 1:5, Fîlîpî 3:10, Kolosî 1:24, Petrûs I 5:1, R’omayî 5:2, Efesî 3:16, Fîlîpî 3:21

* 8:18 Aha jî tê fe’mkirinê: «Nava meda».

+ 8:18 Korint’î II 4:17

* 8:20 Destpêbûn 3:17.

+ 8:20 Destpêbûn 3:17-19,

* 8:23 Aha tê fe’mkirinê: «Xwedê çawa p’êşk’êşa pêşin R’uh’ê Pîroz dide» yan jî: «R’uh’ê Pîroz çawa berê deremeta Xwedêye pêşine ku Xwedê dide bawermend distînin».

* 8:23# Korint’î II 5:1-4.

+ 8:23 Korint’î II 5:2, Galatî 5:5

+ 8:24 Korint’î II 4:18, Îbranî 11:1

* 8:26 Aha jî tê fe’mkirinê: «Bona çi dua bikin».

+ 8:27 Mesele 21:2,

* 8:28 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Em zanin ku her tişt wanr’a dibine qencî yêd ku Xwedê h’iz dikin».

+ 8:29 Metta 28:10, Yûh’enna 20:17, Kolosî 1:15, Îbranî 2:11, Yûh’enna I 3:2, Korint’î II 3:18, Fîlîpî 3:21

+ 8:30 Yûh’enna 17:22

+ 8:31 Jimar 14:9, Zebûr 118:6

+ 8:32 Yûh’enna 3:16

+ 8:33 Marqos 13:20, Lûqa 18:7, Kolosî 3:12, Tîto 1:1,

+ 8:34 Zebûr 110:1, Marqos 16:19, K’arêd Şandîya 7:55-56, Yûh’enna I 2:1, R’omayî 8:34, Îbranî 7:25

* 8:36 Zebûr 44:22.

+ 8:36 Zebûr 44:22, Korint’î I 4:9

+ 8:37 Yûh’enna 16:33, Korint’î I 15:57

+ 8:38 Petrûs I 3:22, Korint’î I 15:24, Efesî 1:21

* 8:39 Aha jî tê fe’mkirinê: «Ne bilindayî, ne k’ûrayî».

+ 9:1 Korint’î II 11:10, Tîmot’êyo I 2:7, R’omayî 1:9, Fîlîpî 1:8

+ 9:3 Korint’î I 16:22, Galatî 1:8

* 9:4 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Li wan dik’eve bibine zar’êd Xwedê, xweyêd r’ûmet, peymana, Qanûna dayî, h’ebandin û sozêd dayî».

+ 9:6 R’omayî 3:3, Yûh’enna 1:47, R’omayî 2:28

* 9:7 Destpêbûn 21:12.

+ 9:7 Destpêbûn 21:12, Îbranî 11:17

+ 9:8 Galatî 4:23, Galatî 4:28

* 9:9 Destpêbûn 18:10, 14.

+ 9:9 Destpêbûn 18:10

+ 9:10 Destpêbûn 25:21

* 9:11-12 Destpêbûn 25:23.

+ 9:11 Destpêbûn 25:23

* 9:13 Malaxî 1:2-3.

+ 9:14 Q. Ducarî 32:4,

* 9:15 Derk’etin 33:19.

+ 9:15 Derk’etin 33:19

* 9:17 Derk’etin 9:16.

+ 9:17 Derk’etin 9:16

+ 9:19 R’omayî 3:7

* 9:20 Îşaya 29:16; 45:9.

+ 9:21 Tîmot’êyo II 2:20

* 9:22 Aha jî tê fe’mkirinê: «Lê çi vê yekêr’a heye, heger Xwedê bi dûmika dirêj li wan derdana sebir dike, k’îjan hêjayî wê hêrsê ne û undabûnêr’a hazir sekinî ne, çimkî Wî xwest hêrsa Xwe bide k’ifşê û qewata Xwe wanva e’yan ke?»

+ 9:22 Mesele 16:4

+ 9:24 R’omayî 3:29

* 9:25 Hoseya 2:23.

+ 9:25 Petrûs I 2:10

* 9:26 Hoseya 1:10.

* 9:27-28 Îşaya 10:22-23.

* 9:29 Îşaya 1:9.

* 9:29# Destpêbûn 19.

+ 9:30 Galatî 2:16, Galatî 3:24

+ 9:31 Galatî 5:4, R’omayî 11:7, Fîlîpî 3:9

* 9:33 Îşaya 8:14; 28:16.

+ 9:33 Petrûs I 2:6-8, R’omayî 10:11

+ 10:2 K’arêd Şandîya 21:20

+ 10:3 R’omayî 1:17, R’omayî 3:21

+ 10:4 Metta 5:17, Galatî 3:24

* 10:5 Qanûna K’ahîntîyê 18:5.

+ 10:5 Q. K’ahîntîyê 18:5, Galatî 3:12, Fîlîpî 3:9

* 10:6 Qanûna Ducarî 30:12.

+ 10:6 Q. Ducarî 9:4, Q. Ducarî 30:12

* 10:7 Qanûna Ducarî 30:13.

+ 10:7 E’yantî 9:1

* 10:8 Qanûna Ducarî 30:14.

+ 10:8 Q. Ducarî 30:12-14

+ 10:9 Metta 10:32, Lûqa 12:8, Marqos 16:16, K’arêd Şandîya 16:31

* 10:11 Îşaya 28:16.

+ 10:11 Petrûs I 2:6, R’omayî 9:33

+ 10:12 K’arêd Şandîya 10:34-36, R’omayî 3:29

* 10:13 Yoêl 2:32.

+ 10:13 K’arêd Şandîya 2:21

+ 10:14 K’arêd Şandîya 8:31

* 10:15 Îşaya 52:7.

* 10:16 Îşaya 53:1.

+ 10:16 Yûh’enna 12:38

+ 10:17 Galatî 3:2

* 10:18 Zebûr 19:4.

+ 10:18 Zebûr 19:4

* 10:19 Qanûna Ducarî 32:21.

+ 10:19 Q. Ducarî 32:21

* 10:20 Îşaya 65:1.

* 10:21 Îşaya 65:2.

* 11:1 Fîlîpî 3:5.

+ 11:1 Korint’î II 11:22, Fîlîpî 3:5

+ 11:2 Zebûr 94:4

* 11:3 P’adşatî III 19:10, 14.

* 11:4 P’adşatî III 19:18.

+ 11:5 R’omayî 9:27

+ 11:7 R’omayî 9:31

* 11:8 Qanûna Ducarî 29:4; Îşaya 29:10.

+ 11:8 Q. Ducarî 29:4

* 11:9-10 Zebûr 69:22-23.

+ 11:10 Zebûr 69:22-23

+ 11:13 K’arêd Şandîya 9:15, R’omayî 15:16

+ 11:15 Lûqa 15:24, Efesî 2:1, Efesî 2:5, Kolosî 2:13, E’yantî 3:1

* 11:16 Jimar 15:19, 20.

+ 11:16 Jimar 15:18-21,

+ 11:17 Yûh’enna 15:5

+ 11:21 Korint’î I 10:12

* 11:27 Îşaya 59:20-21; 27:9.

+ 11:28 Q. Ducarî 10:15

+ 11:30 Efesî 2:2, Kolosî 1:21, Tîto 3:3

* 11:33 Îşaya 55:8-9.

+ 11:33 Kolosî 2:3, Zebûr 36:6, Zebûr 139:6

* 11:34 Îşaya 40:13; Yêremîya 23:18.

+ 11:34 Korint’î I 2:16

* 11:35 Îbo 41:11.

* 11:36 Korint’î I 8:6.

+ 11:36 Korint’î I 8:6, Kolosî 1:16, Îbranî 2:10, Petrûs II 3:18, Efesî 3:21

* 12:1 Aha jî tê fe’mkirinê: «H’ebandina weye r’ast», yan «H’ebandina weye t’ebîyetî».

+ 12:1 R’omayî 6:13

+ 12:2 Efesî 5:17, T’êsalonîkî I 4:3, Korint’î II 4:16, Efesî 4:23

+ 12:3 Efesî 3:2,

* 12:4-8 Korint’î I 12:4-12.

+ 12:4 Korint’î I 12:12-14, Efesî 4:16

+ 12:5 Korint’î I 10:17, Korint’î I 12:27, Efesî 4:25

+ 12:6 Petrûs I 4:10, Korint’î I 12:4

+ 12:7 Korint’î I 12:5

+ 12:8 Tîmot’êyo I 5:17, Korint’î II 9:7

+ 12:9 Petrûs I 1:22, Tîmot’êyo I 1:5, Zebûr 97:10,

+ 12:10 Yûh’enna 13:34, Petrûs I 1:22, Petrûs II 1:7, T’êsalonîkî I 4:9, Îbranî 13:1, Fîlîpî 2:3

* 12:11 Aha jî tê fe’mkirinê: «Bi R’uh’ê Xwedê alav din».

+ 12:12 Lûqa 18:1, Lûqa 21:36, Efesî 6:18, Kolosî 4:2, T’êsalonîkî I 5:17

+ 12:13 R’omayî 15:25, Korint’î I 16:1, Tîmot’êyo I 6:18

* 12:14 Metta 5:44.

+ 12:14 Metta 5:44, Petrûs I 3:9

+ 12:15 Korint’î I 12:26

* 12:16 Gotinêd Silêman 3:7.

+ 12:16 Petrûs I 3:8, Fîlîpî 2:2

+ 12:17 Q. K’ahîntîyê 19:18, Petrûs I 3:9, T’êsalonîkî I 5:15

+ 12:18 Marqos 9:50, Korint’î II 13:11, T’êsalonîkî I 5:13

* 12:19 Qanûna Ducarî 32:35.

+ 12:19 Mesele 20:22, Q. Ducarî 32:35, Îbranî 10:30

* 12:20 Gotinêd Silêman 25:21, 22.

+ 12:20 Mesele 25:21-22, Metta 5:44, Mesele 25:21-22

+ 13:1 Petrûs I 2:13, Tîto 3:1

+ 13:4 Petrûs I 2:14,

* 13:6 Metta 22:21.

+ 13:7 Petrûs I 2:17, Metta 17:27, Metta 22:21, Marqos 12:17

+ 13:8 Q. K’ahîntîyê 19:13, Yûh’enna 13:34

* 13:9 Derk’etin 20:13-15, 17; Qanûna Ducarî 5:17-19, 21.

* 13:9# Qanûna K’ahîntîyê 19:18.

+ 13:9 Derk’etin 20:13-17, Q. K’ahîntîyê 19:18

+ 13:10 Yûh’enna 14:15

+ 13:11 Efesî 5:14

+ 13:12 Yûh’enna 1:9, Yûh’enna 8:12, Yûh’enna I 2:8, Efesî 5:8, T’êsalonîkî I 5:5, Efesî 5:11, Efesî 6:11, T’êsalonîkî I 5:8

+ 13:13 T’êsalonîkî I 4:12

+ 13:14 Galatî 3:27, Aqûb 4:1, Petrûs I 2:11, R’omayî 7:23, Galatî 5:16, Galatî 5:24

+ 14:1 R’omayî 15:1, Korint’î I 8:9-11, Korint’î I 9:22

+ 14:2 Tîmot’êyo I 4:3

+ 14:3 Kolosî 2:16

+ 14:4 Metta 7:1, Aqûb 4:11

+ 14:5 Galatî 4:10, Kolosî 2:16

+ 14:6 Metta 15:36, Korint’î I 10:30-31

+ 14:7 R’omayî 6:2, R’omayî 6:7, Galatî 5:24, Kolosî 3:3

+ 14:8 Petrûs I 4:2, Galatî 2:20, Korint’î II 5:15, Fîlîpî 1:20

+ 14:9 T’êsalonîkî I 5:10

* 14:10 Korint’î II 5:10.

+ 14:10 Metta 7:1, Lûqa 6:37, Korint’î II 5:10

* 14:11 Îşaya 49:18; 45:23.

+ 14:11 Fîlîpî 2:10-11

+ 14:12 Metta 12:36, Metta 25:19, Galatî 6:5

+ 14:13 Metta 7:1

+ 14:14 Q. K’ahîntîyê 11:2, Q. Ducarî 14:3, Marqos 7:15-16, K’arêd Şandîya 10:15, Korint’î I 8:8

+ 14:15 Korint’î I 8:11

+ 14:17 Kolosî 2:16, Îbranî 9:10, Galatî 5:22

+ 14:19 Tîmot’êyo II 2:22

+ 14:20 Tîto 1:15, Korint’î I 8:9-13

+ 15:1 R’omayî 14:1, Galatî 6:2

+ 15:2 Fîlîpî 2:4-5

* 15:3 Zebûr 69:9.

+ 15:3 Fîlîpî 2:5, Fîlîpî 2:8, Zebûr 69:9

+ 15:4 R’omayî 4:23-24

+ 15:5 R’omayî 12:16

* 15:9 Zebûr 18:49.

+ 15:9 R’omayî 3:29, Zebûr 18:49

* 15:10 Qanûna Ducarî 32:43.

+ 15:10 Q. Ducarî 32:43

* 15:11 Zebûr 117:1.

+ 15:11 Zebûr 117:1

* 15:12 Îşaya 11:10.

+ 15:16 K’arêd Şandîya 9:15, R’omayî 11:13

+ 15:19 K’arêd Şandîya 15:12, Korint’î II 12:12

+ 15:20 Korint’î I 3:10-11

* 15:21 Îşaya 52:15.

+ 15:22 R’omayî 1:13, T’êsalonîkî I 2:18

+ 15:23 K’arêd Şandîya 19:21

+ 15:25 K’arêd Şandîya 24:17, Korint’î I 16:3, Korint’î II 9:1

+ 15:26 K’arêd Şandîya 19:21, Korint’î II 8:4

+ 15:27 Korint’î I 9:11

* 15:29 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Bi dewlemendtîya dua-dirozgêd Mizgînîya Mesîh».

+ 15:31 Korint’î II 1:10-11, T’êsalonîkî II 3:2

+ 15:32 R’omayî 1:10

+ 15:33 Korint’î II 13:11, Fîlîpî 4:9, T’êsalonîkî I 5:23, T’êsalonîkî II 3:16, Îbranî 13:20

+ 16:1 K’arêd Şandîya 18:18

+ 16:2 Fîlîpî 2:29

* 16:3 K’arêd Şandîya 18.

+ 16:3 K’arêd Şandîya 18:2, Korint’î I 16:19, Tîmot’êyo II 4:19

+ 16:5 Kolosî 4:15

* 16:13 Aha jî tê fe’mkirinê: «R’ûfoyê nav şixulê Xudanda e’yan».

+ 16:13 Marqos 15:21

+ 16:16 Petrûs I 5:14, Korint’î I 16:20, Korint’î II 13:12, T’êsalonîkî I 5:26

+ 16:17 Tîmot’êyo I 6:3, Yûh’enna II 1:10

+ 16:18 Petrûs II 2:3, Kolosî 2:4

+ 16:19 R’omayî 1:8

+ 16:20 R’omayî 15:33, Destpêbûn 3:15

+ 16:21 K’arêd Şandîya 16:1

+ 16:23 Korint’î I 1:14

* 16:24 Nav destnivîsarêd here qencda r’êza 24-a t’une.

+ 16:25 Efesî 1:9, Kolosî 1:26

+ 16:26 Kolosî 4:3-4

* 16:27 Nav hinek destnivîsarada r’êza 25 h’eta 27-a t’unene.

+ 16:27 Cihûda 1:24-25

+ 1:2 K’arêd Şandîya 18:1-17, R’omayî 1:7

+ 1:5 Korint’î II 8:7, Korint’î II 9:11

+ 1:7 Lûqa 17:30, T’êsalonîkî I 3:13, T’êsalonîkî I 4:16-18, Fîlîpî 3:20

+ 1:8 Fîlîpî 1:6

+ 1:9 Yûh’enna 17:21, Yûh’enna I 1:3, T’êsalonîkî I 5:24, T’êsalonîkî II 3:3, Îbranî 10:23

+ 1:10 Korint’î I 11:18

+ 1:11 Korint’î I 3:3

* 1:12 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Kîfas». «Kîfas» bi zimanê aramî tê fe’mkirinê: «Petrûs».

+ 1:12 K’arêd Şandîya 18:24, K’arêd Şandîya 19:1, Korint’î I 3:4-5, Korint’î I 4:6, Korint’î I 6:12, Tîto 3:13, Yûh’enna 1:42

+ 1:13 Efesî 4:4-5

+ 1:14 K’arêd Şandîya 18:8, R’omayî 16:23

+ 1:16 Korint’î I 16:15

+ 1:17 Korint’î II 10:10

+ 1:18 Korint’î I 2:1, Korint’î II 2:15, R’omayî 1:16

* 1:19 Îşaya 29:14.

+ 1:20 Mesele 21:30, R’omayî 1:22, Korint’î I 3:19

+ 1:22 Metta 12:38, Marqos 8:11, Yûh’enna 2:18, Yûh’enna 4:48, Yûh’enna 6:30

+ 1:23 Galatî 5:11

+ 1:24 Korint’î I 2:7, Kolosî 2:3

* 1:25 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Çimkî bêh’işîya Xwedê ji (serwaxtîya) meriva serwaxttir e û sistîya Xwedê ji (qewata) merivayê qewattir e».

+ 1:28 Aqûb 2:5

+ 1:29 R’omayî 3:27, Efesî 2:9

+ 1:30 Efesî 1:7, Fîlîpî 3:9

* 1:31 Yêremîya 9:24.

+ 1:31 Korint’î II 10:17

* 2:1 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Şe’detî» (çawa «hînkirin»).

+ 2:1 Korint’î I 1:18, Korint’î II 2:15

* 2:2 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Zanibim». Awa gotî Pawlos nexwest pêştirî Îsa tiştekî din çawa zanebûn hîn bikira.

+ 2:2 Galatî 6:14

+ 2:3 Korint’î II 11:30, Korint’î II 12:5, Galatî 4:13

* 2:4 Aha jî tê fe’mkirinê: «Lê ev yek xuyabûna qewata R’uh’ê Pîroz bû».

+ 2:4 Korint’î I 4:20

+ 2:5 Korint’î II 4:7, Korint’î II 6:7

+ 2:6 Fîlîpî 3:15

+ 2:7 Kolosî 2:3

+ 2:8 Yûh’enna 7:48, K’arêd Şandîya 13:27

* 2:9 Îşaya 64:4.

+ 2:10 Metta 16:17, Yûh’enna I 2:20

+ 2:11 Mesele 20:27

+ 2:12 R’omayî 8:15

* 2:13 Aha jî tê fe’mkirinê: «Tiştêd r’uh’anî, bi r’uh’anî şirovedikin».

+ 2:13 Korint’î II 1:12, Yûh’enna 6:45

+ 2:14 Yûh’enna 14:17, R’omayî 8:7

* 2:16 Îşaya 40:13.

+ 2:16 R’omayî 11:34

+ 3:2 Petrûs I 2:2, Îbranî 5:13

* 3:3 Nav hinek destnivîsarada ev jî heye: «Dutîretî».

+ 3:3 Korint’î I 1:10-11, Galatî 5:19-20

+ 3:5 K’arêd Şandîya 18:24, K’arêd Şandîya 19:1, Korint’î I 1:12, Korint’î I 4:6, Korint’î I 16:12, Efesî 3:7, Kolosî 1:25

* 3:6 K’arêd Şandîya 18:4-11; 18:24-28.

+ 3:6 K’arêd Şandîya 18:4-11, K’arêd Şandîya 18:27-28, Yûh’enna 4:36-38

+ 3:7 Galatî 6:3

+ 3:8 Metta 16:27, Yûh’enna II 1:8

+ 3:9 Korint’î II 6:1, Efesî 2:20-22

+ 3:10 R’omayî 15:20

+ 3:11 Efesî 2:20, Kolosî 2:7, E’yantî 21:14

+ 3:13 Korint’î I 1:7, Korint’î I 4:5, Petrûs I 1:7

* 3:16 Korint’î I 6:19; Korint’î II 6:16.

+ 3:16 R’omayî 8:9, Korint’î I 6:19, Korint’î II 6:16

+ 3:17 Efesî 2:21

* 3:19 Îbo 5:13.

+ 3:19 Mesele 21:30, Korint’î I 1:20,

* 3:20 Zebûr 94:11.

+ 3:20 Zebûr 94:10-11

* 3:22 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Kîfas».

+ 3:23 Korint’î II 10:7, Galatî 3:29

+ 4:4 K’arêd Şandîya 23:1,

+ 4:5 Metta 7:1, R’omayî 2:1, Korint’î II 10:18

+ 4:6 K’arêd Şandîya 18:24, K’arêd Şandîya 19:1, Korint’î I 1:12, Korint’î I 3:5

+ 4:7 Yûh’enna 3:27

+ 4:8 E’yantî 3:17

+ 4:9 R’omayî 8:36

+ 4:10 Korint’î II 11:19, Korint’î II 13:9

+ 4:11 Korint’î II 11:27, Fîlîpî 4:12

+ 4:12 K’arêd Şandîya 18:3, Metta 5:44, Petrûs I 3:9, R’omayî 12:14

+ 4:14 Korint’î II 6:13

+ 4:15 Filîmon 1:10

* 4:16 Korint’î I 11:1; Fîlîpî 3:17.

* 4:16# Nav hinek destnivîsarêd paşwextîyêda ev jî heye: «Çawa min jî ç’e’v da Îsa».

+ 4:16 Korint’î I 11:1, T’êsalonîkî I 3:7, T’êsalonîkî II 3:7

+ 4:17 K’arêd Şandîya 16:1, Korint’î I 16:10, Tîmot’êyo I 1:2

+ 4:19 Korint’î I 11:34, Korint’î I 16:5, Korint’î II 1:15-16

+ 4:20 Korint’î I 2:4

+ 4:21 Korint’î II 10:2, Korint’î II 13:2

* 5:1 Qanûna Ducarî 22:30.

+ 5:1 Korint’î II 12:21, Q. K’ahîntîyê 18:8, Q. Ducarî 22:30, Q. Ducarî 27:20,

+ 5:3 Kolosî 2:5

+ 5:5 Korint’î II 2:6, Tîmot’êyo I 1:20, Mesele 23:14

+ 5:6 Metta 13:33, Lûqa 13:21, Galatî 5:9

+ 5:7 Derk’etin 12:15, Q. Ducarî 16:3

* 5:7-8 Derk’etin 12; 13:7.

+ 5:8 Marqos 8:15, Lûqa 12:1

+ 5:9 Efesî 5:11, T’êsalonîkî II 3:14

+ 5:11 T’êsalonîkî II 3:6

* 5:12-13 Qanûna Ducarî 17:7; 19:19; 22:21, 24; 24:7.

+ 5:12 Marqos 4:11, Q. Ducarî 17:7

+ 6:1 Metta 18:17

+ 6:2 Metta 19:28

+ 6:5 Korint’î I 15:34

+ 6:7 Metta 5:39-40

* 6:9 Binihêr'e: R'omayî 1:26-27.

+ 6:9 Galatî 5:21, Efesî 5:5, Derk’etin 20:14, Îbranî 13:4

+ 6:10 Marqos 7:21-23, Galatî 5:19-21

+ 6:11 Efesî 2:2, Yûh’enna 13:8, Efesî 5:26, Tîto 3:5, Îbranî 10:22

+ 6:12 Korint’î I 10:23

+ 6:15 Efesî 5:30

* 6:16 Destpêbûn 2:24.

+ 6:16 Destpêbûn 2:24, Marqos 10:7-8, Efesî 5:31

+ 6:17 Efesî 4:4

+ 6:18 Galatî 5:19, Efesî 5:3, T’êsalonîkî I 4:3

* 6:19 Korint’î I 3:16; Korint’î II 6:16.

+ 6:19 R’omayî 14:7

* 6:20 Nav hinek destnivîsarêd paşwextîyêda aha ye: «Bona vê yekê pê beden û r’uh’ê xwe Xwedêr’a şikirîyê bidine dayînê, yêd ku p’ara Xwedê ne».

+ 6:20 Petrûs II 2:1, Korint’î I 7:23

* 7:1 Derheqa «Qenc e wekî mêr nêzîkî jinê nebe?» hinek fe’m dikin ku eva caba Pawlos e, hinekêd mayîn jî dibêjin ku eva pirsa korint’îya ye yan jî bîr-bawerîya wan e.

+ 7:3 Derk’etin 21:10

* 7:5 Nav hinek destnivîsarêd paşwextîyêda ev jî heye: «r’ojî».

+ 7:5 Derk’etin 19:15, Metta 4:3, T’êsalonîkî I 3:5

+ 7:6 Korint’î II 8:8

+ 7:7 Metta 19:11-12, Korint’î I 12:4, Petrûs I 4:10

+ 7:9 Tîmot’êyo I 5:14

* 7:10 Metta 5:32; 19:9; Lûqa 16:18.

+ 7:10 Marqos 10:9

+ 7:11 Marqos 10:11

+ 7:16 Petrûs I 3:1

+ 7:18 K’arêd Şandîya 15:1-2, Galatî 5:2

+ 7:19 R’omayî 2:28-29, Galatî 3:28, Galatî 5:6, Kolosî 3:11

+ 7:22 Yûh’enna 8:32, Aqûb 2:12, Petrûs I 2:16, R’omayî 6:18, Korint’î II 3:17, Galatî 5:1, Filîmon 1:16, R’omayî 6:22

+ 7:23 Korint’î I 6:20, Q. K’ahîntîyê 25:42, Q. K’ahîntîyê 25:55

* 7:25 Bi yûnanî xeber bi xeber, dewsa «qîz û xorta» «bik’ira» heye.

+ 7:25 Korint’î II 8:10-11

+ 7:30 Korint’î II 6:10

+ 7:31 Petrûs I 4:7, Yûh’enna I 2:17

+ 7:32 Metta 6:25, Lûqa 10:41

* 7:34 Nav hinek destnivîsarada r’êza 34-a aha destpêdibe: «Nava ya mêrkirî û nemêrkirîda firqî heye, ya nemêrkirî şixulêd Xudanva gîro ye».

* 7:36 Aha jî tê fe’mkirinê: «E’mirê wê derbaz dibe».

* 7:36-38 Hinek zane dibêjin, ku li gora e’detê yûnana xort dikaribû dergîstîya xwe bik’ir xwey bikira, h’eta ku dilê wî dixwest. Hinekêd din jî van r’êza aha fe’m dikin: «(R’êza 36) Lê heger yek fe’m dike, wekî hindava qîza xweda r’astîyê nake, çimkî e’mirê wê derbaz dibe, bira usa bike çawa dixwaze, gune nake, bira bide mêr. (R’êza 37) Lê ewê ku giranîyê ser xwe k’ifş nake, lê ser ya xwe ye û dilê xweda jî qirar kirîye ku qîza xwe nede mêr, ew tiştekî qenc dike. (R’êza 38) Awa yê qîza xwe dide mêr qenc dike, lê yê bik’ir dihêle hê qenc dike».

+ 7:38 Îbranî 13:4

+ 7:39 R’omayî 7:2

+ 8:1 K’arêd Şandîya 15:20, K’arêd Şandîya 15:29, Korint’î I 13:4-13

+ 8:2 Galatî 6:3

+ 8:3 Galatî 4:9

* 8:4 Qanûna Ducarî 6:4.

+ 8:4 Q. Ducarî 4:35, Q. Ducarî 6:4-5,

+ 8:6 Efesî 4:6, Yûh’enna 1:3, R’omayî 11:36, Kolosî 1:16, Îbranî 1:2

+ 8:7 Korint’î I 10:28-29

+ 8:8 Marqos 7:19, K’arêd Şandîya 10:12-15, R’omayî 14:14

+ 8:10 R’omayî 14:1, K’arêd Şandîya 15:29, Korint’î I 10:19, E’yantî 2:14

+ 8:11 R’omayî 14:15

+ 8:13 R’omayî 14:21

+ 9:1 T’êsalonîkî I 2:6-7, Filîmon 1:8, K’arêd Şandîya 9:3-6

+ 9:4 T’êsalonîkî II 3:8-9

* 9:5 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Kîfas».

+ 9:5 Marqos 6:3, Yûh’enna 2:12, Yûh’enna 7:3, K’arêd Şandîya 1:14, Korint’î I 9:5, Galatî 1:19, Marqos 1:30

+ 9:6 K’arêd Şandîya 4:36, K’arêd Şandîya 13:2, K’arêd Şandîya 15:36, Galatî 2:9

+ 9:7 Korint’î II 10:4, Tîmot’êyo II 2:3, Mesele 27:18

* 9:9 Qanûna Ducarî 25:4.

+ 9:9 Q. Ducarî 25:4, Tîmot’êyo I 5:18

+ 9:10 R’omayî 4:23-24, Tîmot’êyo II 2:6

+ 9:11 R’omayî 15:27, Galatî 6:6

* 9:13 Qanûna Ducarî 18:1.

+ 9:13 Q. K’ahîntîyê 6:16, Q. K’ahîntîyê 6:26

* 9:14 Lûqa 10:7-8.

+ 9:14 Lûqa 10:7, Tîmot’êyo I 5:18

+ 9:15 K’arêd Şandîya 18:3

+ 9:16 R’omayî 1:14

+ 9:17 Galatî 2:7

+ 9:18 Korint’î II 11:7, Korint’î II 11:9

+ 9:19 Korint’î II 4:5

+ 9:20 K’arêd Şandîya 16:3, K’arêd Şandîya 21:23-26

+ 9:21 R’omayî 2:12, R’omayî 2:14, Galatî 2:3

+ 9:22 Korint’î II 11:29, Korint’î I 10:33

+ 9:24 Galatî 5:7

+ 9:25 Petrûs I 5:4, Fîlîpî 3:14, Tîmot’êyo II 2:5

* 10:1 Derk’etin 13:21-22; 14:22-29.

+ 10:1 Derk’etin 13:21, Derk’etin 14:22

* 10:3 Derk’etin 16:35.

+ 10:3 Derk’etin 16:15, Derk’etin 16:35, Q. Ducarî 8:3

* 10:4 Derk’etin 17:6; Jimar 20:11.

* 10:5 Jimar 14:29-30.

+ 10:5 Jimar 14:29, Jimar 14:36-37

* 10:6 Jimar 11:4.

+ 10:6 Jimar 11:4-6, Zebûr 78:18

* 10:7 Derk’etin 32:6.

+ 10:7 Derk’etin 32:6

* 10:8 Jimar 25:1-18.

+ 10:8 Jimar 25:1-9

* 10:9 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Xudan».

* 10:9# Jimar 21:5-6.

+ 10:9 Zebûr 95:9, Jimar 21:5-6

* 10:10 Jimar 16:41-49.

+ 10:10 Jimar 14:29-37

+ 10:11 R’omayî 4:23

+ 10:12 R’omayî 11:20-21

* 10:13 Aha jî tê fe’mkirinê: «Xwedê wê bike ku hûn teyax kin û bi vî awayî hûnê bikaribin ji wê yekê xilaz bin».

+ 10:13 Korint’î I 1:9, Zebûr 34:19, Petrûs II 2:9

+ 10:14 Yûh’enna I 5:21

* 10:16 Metta 26:26-28.

+ 10:16 Marqos 14:22-23, Yûh’enna 6:51, Korint’î I 11:23-26

+ 10:17 R’omayî 12:5, Korint’î I 12:12-13, Efesî 4:25

* 10:18 Qanûna K’ahîntîyê 7:6.

+ 10:18 Q. K’ahîntîyê 3:3, Q. K’ahîntîyê 7:15

+ 10:19 K’arêd Şandîya 15:29, Korint’î I 8:4, E’yantî 2:14

* 10:20 Qanûna Ducarî 32:17.

+ 10:20 Q. Ducarî 32:17, Zebûr 106:37

+ 10:21 Korint’î II 6:15

* 10:22 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Yan em bikin ku hêlanê bidine k’umr’eşîya Xudan». K’umr’eşîya Xudan r’uh’anî tê fe’mkirinê. Peymana Kevinda, gava cime’ta Xwedê dest ji Xwedê k’işand û p’ût h’ebandin, ew usa dihate h’esabê çawa jina yekî ç’e’v bavêje mêrekî din. Hoseya 2:2-13; Yêremîya 3:6-10, 20.

+ 10:22 Q. Ducarî 32:21,

+ 10:23 Korint’î I 6:12

+ 10:24 Korint’î I 13:5, Fîlîpî 2:21

+ 10:25 Korint’î I 8:7

* 10:26 Zebûr 24:1; 50:12; 89:11.

+ 10:26 Zebûr 24:1

+ 10:27 Lûqa 10:8

+ 10:30 R’omayî 14:6

+ 10:31 Kolosî 3:17

+ 10:32 Korint’î I 8:13, R’omayî 14:13

+ 10:33 Korint’î I 9:22, Korint’î II 12:14

* 11:1 Korint’î I 4:16; Fîlîpî 3:17.

+ 11:1 Korint’î I 4:16, T’êsalonîkî I 1:6, T’êsalonîkî II 3:7

+ 11:3 Efesî 1:22, Efesî 4:15, Destpêbûn 3:16, Efesî 5:23, Yûh’enna 14:28, Korint’î I 15:24

+ 11:5 Lûqa 2:36, K’arêd Şandîya 21:9

+ 11:6 Q. Ducarî 21:12

+ 11:7 Destpêbûn 1:26

* 11:8 Destpêbûn 2:18-23.

+ 11:8 Destpêbûn 2:21-23

+ 11:9 Destpêbûn 2:18

* 11:10 Aha jî tê fe’mkirinê: «Bona vê yekê û bona milyak’etêd ku dibînin, gerekê k’ulfet sergirêdayî be, çawa nîşana ku h’ukumê wê heye dua û p’êxembertîyê bike».

+ 11:11 Galatî 3:28

+ 11:15 Jimar 5:18

+ 11:18 Korint’î I 1:10-12

+ 11:19 Yûh’enna I 2:19

+ 11:22 Mesele 17:5

+ 11:23 Galatî 1:12

+ 11:24 Lûqa 22:19

* 11:24-25 Lûqa 22:18-19.

+ 11:25 Lûqa 22:20

+ 11:27 Yûh’enna 6:53-56

* 11:29 Nav hinek destnivîsarada dewsa «bedena Xudan» t’enê «beden» heye.

+ 11:32 Mesele 3:12

+ 12:1 Korint’î I 14:1

+ 12:2 Efesî 2:12

+ 12:3 Yûh’enna I 4:2-3

* 12:4-12 R’omayî 12:4-8.

+ 12:4 R’omayî 12:6, Efesî 4:4-6

+ 12:5 R’omayî 12:7

+ 12:6 Fîlîpî 2:13

+ 12:9 Metta 17:20, Korint’î I 13:2

* 12:10 K’itêba Pîrozda û îlahî nava vê ne’ma Pawlosda, xebera «p’êxembertî» fire tê fe’mkirinê. Yê ku p’êxembertîyê dike, ew bi r’êberîya R’uh’ê Pîroz gotineke ji Xwedê e’lamî meriva dike. Çawa Pawlos Korint’î I 14:3-da dibêje, yê ku p’êxembertîyê dike, bawerîya meriva ava dike, dil dide ber wan û ber dilê wanda tê. Îdî p’êxembertî ne t’enê bona tiştêd ku hê neqewimî ye.

+ 12:10 Marqos 16:17, K’arêd Şandîya 2:4, K’arêd Şandîya 10:46, Korint’î I 14:2

+ 12:12 R’omayî 12:5, Korint’î I 10:17, Efesî 4:25

+ 12:13 Galatî 5:6, Efesî 2:14, Kolosî 3:11

+ 12:26 R’omayî 12:15

+ 12:27 R’omayî 12:5, Efesî 1:23, Efesî 4:12, Kolosî 1:18, Kolosî 1:24

* 12:28 Efesî 4:11.

+ 12:28 K’arêd Şandîya 11:27, Efesî 4:11

+ 12:31 Korint’î I 14:1, Korint’î I 14:39

* 13:2 Metta 17:20; 21:21.

+ 13:2 K’arêd Şandîya 2:18, Metta 17:20, Marqos 11:23, Korint’î I 12:9

+ 13:11 Efesî 4:14

+ 13:12 Metta 5:8, Yûh’enna I 3:2, Korint’î I 8:3, Galatî 4:9

+ 14:1 Korint’î I 16:14, Korint’î I 12:1

+ 14:5 Jimar 11:29

+ 14:8 Jimar 10:9

+ 14:15 Aqûb 5:13, Efesî 5:19

+ 14:16 Korint’î II 1:20, E’yantî 3:14

+ 14:20 Efesî 4:14, Metta 18:3, Korint’î I 2:6

* 14:21 Îşaya 28:11-12; Qanûna Ducarî 28:49.

* 14:22 Xebera «nîşan» li vir bi du cûr’a tê fe’mkirinê, k’ar û zirar. P’êxembertî nîşaneke k’ar e bona bawermenda, çimkî pê wê bawerîya wan tê şidandinê, k’arê dik’evin. Lê xeberdana bi zimanêd xerîb bona nebawera nîşaneke zirar e, çimkî fe’m nakin, k’arê nak’evin.

+ 14:22 K’arêd Şandîya 2:6

+ 14:23 K’arêd Şandîya 2:13

+ 14:26 Korint’î II 12:19, Korint’î II 13:10

+ 14:29 Yûh’enna I 4:1, T’êsalonîkî I 5:20-21

* 14:33 Aha jî tê fe’mkirinê ku ev xeber «çawa nava h’emû civînêd cime’ta Xwedêda» r’êza 33-va girêdayî ye, ne ku r’êza 34-va. Awa gotî ev tê fe’mkirinê çawa fikireke xweserîxwe ye: «Nava h’emû civînêd cime’ta Xwedêda aha ye».

+ 14:34 Tîmot’êyo I 2:11-12, Destpêbûn 3:16, Petrûs I 3:1, Efesî 5:22, Kolosî 3:18

+ 14:39 Korint’î I 12:31, Korint’î I 14:1

+ 14:40 Kolosî 2:5

+ 15:2 Galatî 3:4

* 15:3 Îşaya 53:5-12.

+ 15:3 Lûqa 24:27

* 15:4 Zebûra 16:8-10.

+ 15:4 Zebûr 16:10,

* 15:5 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Kîfas».

* 15:5# Lûqa 24:34-36; Metta 28:16-17; Marqos 16:14; Yûh’enna 20:19.

+ 15:5 Lûqa 24:34, Lûqa 24:36

+ 15:7 K’arêd Şandîya 12:17, Lûqa 24:50, K’arêd Şandîya 1:3-4

* 15:8 K’arêd Şandîya 9:3-6.

+ 15:8 Korint’î II 12:11

* 15:9 K’arêd Şandîya 8:3.

+ 15:9 Efesî 3:7-8, K’arêd Şandîya 8:3

+ 15:10 Korint’î II 11:23, Kolosî 1:29

+ 15:12 K’arêd Şandîya 23:8, Tîmot’êyo II 2:18

+ 15:17 R’omayî 4:25

+ 15:18 T’êsalonîkî I 4:16, E’yantî 14:13

+ 15:20 T’êsalonîkî I 4:14, Tîmot’êyo II 2:8, K’arêd Şandîya 26:23, Kolosî 1:18, E’yantî 1:5

+ 15:21 R’omayî 5:12-18

+ 15:23 T’êsalonîkî I 4:16

+ 15:24 Petrûs I 3:22, R’omayî 8:38, Efesî 1:21, Lûqa 1:33, E’yantî 11:15

* 15:25 Zebûr 110:1.

+ 15:25 Zebûr 110:1, Îbranî 2:8

* 15:27 Zebûr 8:6.

+ 15:27 Zebûr 8:6, Efesî 1:22

+ 15:28 Yûh’enna 14:28, Efesî 1:23, Kolosî 3:11

+ 15:30 Korint’î II 11:26

+ 15:31 T’êsalonîkî I 2:19

* 15:32 Îşaya 22:13; 56:12.

* 15:33 Eva gotineke yekî yûnan e, navê wî «Menander», berî Îsa ji sala 342-a h’eta sala 291-a hebû.

+ 15:34 Korint’î I 6:5

+ 15:36 Yûh’enna 12:24

+ 15:42 Fîlîpî 3:21, Kolosî 3:1

* 15:45 Destpêbûn 2:7.

+ 15:45 Destpêbûn 2:7

+ 15:47 Destpêbûn 2:7, Yûh’enna 3:13, Yûh’enna 6:38

+ 15:49 Destpêbûn 5:3

* 15:51-52 T’êsalonîkî I 4:14-17.

+ 15:51 Fîlîpî 3:21

+ 15:52 Metta 24:31, T’êsalonîkî I 4:16, E’yantî 11:15, T’êsalonîkî I 4:15, Fîlîpî 3:21

+ 15:53 Korint’î II 5:2-4

* 15:54 Îşaya 25:8.

* 15:55 Hoseya 13:14.

+ 15:55 Tîmot’êyo II 1:10, Îbranî 2:14-15

+ 15:56 R’omayî 4:15, R’omayî 7:8

+ 15:57 R’omayî 8:37

+ 16:1 K’arêd Şandîya 24:17, R’omayî 15:25-28, Galatî 2:10

+ 16:2 K’arêd Şandîya 20:7, E’yantî 1:10, Korint’î II 8:3, Korint’î II 9:3

+ 16:3 K’arêd Şandîya 18:27, Korint’î II 3:1, K’arêd Şandîya 24:17, R’omayî 15:25-28

+ 16:5 K’arêd Şandîya 19:21, Korint’î II 1:16

+ 16:8 Derk’etin 23:16, Derk’etin 34:22, Q. K’ahîntîyê 23:15, Q. Ducarî 16:9, K’arêd Şandîya 2:1

+ 16:10 K’arêd Şandîya 16:1, Korint’î I 4:17

+ 16:12 K’arêd Şandîya 18:24, K’arêd Şandîya 19:1, Korint’î I 1:12, Korint’î I 3:5, Korint’î I 4:6

+ 16:13 Metta 25:13, T’êsalonîkî II 2:15

+ 16:14 Korint’î I 14:1

+ 16:15 Korint’î I 1:16

+ 16:16 Fîlîpî 2:29, T’êsalonîkî I 5:12-13, Tîmot’êyo I 5:17

+ 16:19 K’arêd Şandîya 18:2, R’omayî 16:3, Tîmot’êyo II 4:19

+ 16:20 R’omayî 16:16

+ 16:21 Galatî 6:11, Kolosî 4:18, T’êsalonîkî II 3:17, Filîmon 1:19

* 16:22 «Maranat’a» bi zimanê aramî tê fe’mkirinê: «Ya Xudan were».

+ 16:22 R’omayî 9:3, Galatî 1:8, E’yantî 22:20

+ 1:1 K’arêd Şandîya 18:1-17

+ 1:3 Petrûs I 1:3, Efesî 1:3

+ 1:5 R’omayî 8:17, Fîlîpî 3:10, Kolosî 1:24

+ 1:6 Tîmot’êyo II 2:10

+ 1:8 K’arêd Şandîya 19:23, Korint’î I 15:32

+ 1:9 Korint’î II 4:14

+ 1:10 K’arêd Şandîya 12:11, K’arêd Şandîya 14:19-20, K’arêd Şandîya 21:32-33, K’arêd Şandîya 27:44

+ 1:11 R’omayî 15:31, T’êsalonîkî II 3:2, K’arêd Şandîya 12:5, Efesî 6:18

* 1:12 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Bi dilsaxîyê û h’elalîyê».

+ 1:12 K’arêd Şandîya 23:1, Tîmot’êyo II 1:3, Korint’î I 2:4, Korint’î I 2:13

+ 1:13 Korint’î I 1:8, T’êsalonîkî I 4:16-18, T’êsalonîkî I 2:19-20

+ 1:15 Korint’î I 4:19

* 1:16 K’arêd Şandîya 19:21.

+ 1:16 K’arêd Şandîya 19:21, Korint’î I 16:5

+ 1:18 Korint’î I 1:9

* 1:19 Bi yûnanî «Sîlvano» nivîsar e, ku cûr’ekî navê «Sîlas» e.

+ 1:19 K’arêd Şandîya 15:22, K’arêd Şandîya 16:1

+ 1:20 Korint’î I 14:16, E’yantî 3:14

+ 1:22 Korint’î II 5:5, Îbranî 6:11, Efesî 1:13

+ 1:23 R’omayî 1:9, Galatî 1:20, Fîlîpî 1:8, T’êsalonîkî I 2:5

+ 2:2 Korint’î II 7:8

+ 2:4 Korint’î II 7:12

+ 2:6 Korint’î I 5:4-5

+ 2:11 Petrûs I 5:8

+ 2:12 K’arêd Şandîya 16:8, K’arêd Şandîya 20:6

* 2:13 K’arêd Şandîya 20:1.

+ 2:13 Korint’î II 7:6, Korint’î II 8:6, Korint’î II 12:18

* 2:14 Aha jî tê fe’mkirinê: «Ku t’imê me bi Mesîh ser dixe».

+ 2:14 Kolosî 2:15

+ 2:15 Korint’î I 1:18, Destpêbûn 8:21, Derk’etin 29:18, Efesî 5:2, Fîlîpî 4:18

+ 3:1 K’arêd Şandîya 18:27, Korint’î I 16:3

* 3:3 Derk’etin 24:12; Yêremîya 31:33; Hezekîyêl 11:19; 36:26.

+ 3:3 Derk’etin 24:12, Derk’etin 31:18, Q. Ducarî 6:6,

+ 3:6 Lûqa 22:20, Efesî 3:7, Kolosî 1:23, R’omayî 2:27, Yûh’enna 6:63

* 3:7 Derk’etin 34:29.

+ 3:7 Derk’etin 34:29-35

* 3:13 Derk’etin 34:33.

+ 3:14 Marqos 6:52, K’arêd Şandîya 15:21

* 3:16 Derk’etin 34:34.

+ 3:16 Derk’etin 34:34

+ 3:17 Yûh’enna 4:24, Yûh’enna 8:32, Aqûb 2:12, Petrûs I 2:16, R’omayî 6:18, Korint’î I 7:22, Galatî 5:1

* 3:18 Aha jî tê fe’mkirinê: «Em h’emû jî r’ûkî bêxêlîkirî r’ûmeta Xudan dibînin».

+ 3:18 Yûh’enna I 3:2, R’omayî 8:29, Fîlîpî 3:21

+ 4:1 Korint’î II 3:6

+ 4:2 Korint’î II 2:17, T’êsalonîkî I 2:3

+ 4:3 Korint’î II 3:14, Korint’î II 2:15

+ 4:4 Yûh’enna 12:31, Kolosî 1:15, Îbranî 1:3

+ 4:5 Marqos 10:43, Korint’î I 9:19

* 4:6 Destpêbûn 1:3.

+ 4:6 Destpêbûn 1:3

+ 4:7 R’omayî 9:21-22, Korint’î I 2:5

+ 4:8 Korint’î II 7:5

+ 4:9 Yûh’enna 15:20

+ 4:10 R’omayî 6:5

+ 4:11 Korint’î II 6:9

* 4:13 Zebûr 116:10.

+ 4:13 Zebûr 116:10

+ 4:14 T’êsalonîkî I 4:14

+ 4:16 R’omayî 12:2, Efesî 4:23

+ 4:17 R’omayî 8:18

+ 4:18 R’omayî 8:24, Îbranî 11:1

+ 5:2 R’omayî 8:23

+ 5:3 Korint’î I 15:53

+ 5:5 Korint’î II 1:22, Efesî 1:14

+ 5:7 Korint’î II 4:18

+ 5:9 Kolosî 1:10

* 5:10 R’omayî 14:10.

+ 5:10 Metta 25:31-32, K’arêd Şandîya 10:42, R’omayî 14:10

+ 5:11 Korint’î II 4:2

+ 5:12 Korint’î II 3:1, Korint’î II 11:16, Korint’î II 12:1

+ 5:13 Marqos 3:21, Korint’î II 11:1

+ 5:14 R’omayî 5:15

+ 5:15 Petrûs I 4:2, R’omayî 14:7-8

* 5:17 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Û va her tişt nû bûye».

+ 5:17 R’omayî 6:4, E’yantî 21:5

+ 5:18 R’omayî 5:10-11, Kolosî 1:20

+ 5:19 Zebûr 32:1-2, R’omayî 4:8

+ 5:20 Efesî 6:20

* 5:21 Aha jî tê fe’mkirinê: «Xwedê Ew bona me kire qurban bona guna».

+ 5:21 Yûh’enna 8:46, Petrûs I 2:22, Yûh’enna I 3:5, Îbranî 4:15, R’omayî 8:3, R’omayî 1:17, R’omayî 4:25, Korint’î I 1:30

+ 6:1 Korint’î I 3:9

* 6:2 Îşaya 49:8.

+ 6:4 K’arêd Şandîya 9:16, K’arêd Şandîya 16:23, K’arêd Şandîya 17:5, Korint’î II 11:23-27

* 6:5 K’arêd Şandîya 16:22-23; 17:1-10.

+ 6:7 Korint’î II 10:4, Efesî 6:11-17

+ 6:8 R’omayî 3:8

+ 6:9 Korint’î II 4:11

+ 6:10 Yûh’enna 16:22, K’arêd Şandîya 3:6

+ 6:13 Korint’î I 4:14

+ 6:14 Q. Ducarî 7:3, Efesî 5:7, Yûh’enna I 1:6

* 6:15 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Belîar». «Belîar» navekî cin e.

+ 6:15 Korint’î I 10:21

* 6:16 Qanûna K’ahîntîyê 26:12; Yêremîya 32:38; Hezekîyêl 37:27.

+ 6:16 Efesî 2:21, Korint’î I 3:16-17, Q. K’ahîntîyê 26:11-12,

* 6:17 Îşaya 52:11; Hezekîyêl 20:34, 41.

* 6:18 P’adşatî II. 7:8, 14.

* 7:1 Bi gotineke din: «P’îs, mir’dar’».

+ 7:1 Yûh’enna I 3:3

+ 7:2 K’arêd Şandîya 20:33

+ 7:3 Fîlîpî 1:7

+ 7:4 Kolosî 1:24

+ 7:5 Korint’î II 2:13, Korint’î II 4:8

+ 7:6 Korint’î II 1:4, Korint’î II 2:13, Korint’î II 8:6, Korint’î II 12:18

+ 7:8 Korint’î II 2:2-4

+ 7:10 Metta 5:4,

+ 7:12 Korint’î I 5:1-2, Korint’î II 2:4

* 8:1 R’omayî 15:26.

+ 8:2 Marqos 12:44

+ 8:3 Korint’î I 16:2

+ 8:4 R’omayî 15:26

+ 8:6 Korint’î II 2:13, Korint’î II 7:6

+ 8:7 Korint’î I 1:5

+ 8:8 Korint’î I 7:6

+ 8:9 Aqûb 2:5, Fîlîpî 2:6-7

+ 8:10 Korint’î I 7:25

+ 8:12 Marqos 12:43-44, Lûqa 21:3

+ 8:14 K’arêd Şandîya 4:34

* 8:15 Derk’etin 16:18.

+ 8:15 Derk’etin 16:18

+ 8:24 Korint’î II 7:4

+ 9:1 R’omayî 15:25

+ 9:3 Korint’î II 8:6, Korint’î I 16:2

+ 9:6 Mesele 11:24-25, Lûqa 6:38, Galatî 6:7

+ 9:7 Q. Ducarî 15:10, Derk’etin 25:2

+ 9:8 Fîlîpî 4:19

* 9:9 Aha jî tê fe’mkirinê: «Heqîya Wî».

* 9:9# Zebûr 112:9 (111:9).

+ 9:9 Zebûr 112:9

* 9:10 Aha jî tê fe’mkirinê: «Berêd heqîya we».

* 9:10# Îşaya 55:10.

+ 9:11 Korint’î I 1:5

+ 9:13 Metta 5:16, Petrûs I 2:12

+ 10:1 Metta 11:29

+ 10:2 Korint’î I 4:21, Korint’î II 13:2, Korint’î II 13:10

+ 10:4 Korint’î II 6:7, Efesî 6:11

+ 10:7 Korint’î I 3:23, Galatî 3:29

+ 10:8 Korint’î II 13:10

+ 10:10 Korint’î I 1:17

* 10:17 Yêremîya 9:24.

+ 10:17 Korint’î I 1:31

+ 10:18 R’omayî 2:29, Korint’î I 4:5

+ 11:1 Korint’î II 5:13

+ 11:2 Efesî 5:27, E’yantî 14:4

* 11:3 Destpêbûn 3:1-6, 13.

+ 11:3 Destpêbûn 3:1, Destpêbûn 3:4, Yûh’enna 8:44, Tîmot’êyo I 2:14

+ 11:4 Galatî 1:6

+ 11:5 Korint’î II 12:11

+ 11:6 Korint’î I 1:17, Korint’î II 10:10

+ 11:7 Korint’î I 9:18

* 11:9 Fîlîpî 4:15-18.

+ 11:9 Korint’î II 12:13, Fîlîpî 4:15

+ 11:10 R’omayî 9:1, Tîmot’êyo I 2:7

+ 11:13 Fîlîpî 1:15, K’arêd Şandîya 20:30, Petrûs II 2:1, E’yantî 2:2

+ 11:14 Galatî 1:8

+ 11:15 Fîlîpî 3:19

+ 11:16 Korint’î II 5:12

+ 11:18 Fîlîpî 3:3-4

+ 11:19 Korint’î I 4:10

+ 11:20 Galatî 2:4, Galatî 4:3

+ 11:22 R’omayî 11:1, Fîlîpî 3:5

+ 11:23 Korint’î I 15:10, Korint’î II 6:4-5

* 11:24 Qanûna Ducarî 25:3.

* 11:25 K’arêd Şandîya 16:22; 14:19.

+ 11:25 K’arêd Şandîya 16:22-23, K’arêd Şandîya 14:19, K’arêd Şandîya 27:41-44

* 11:26 K’arêd Şandîya 9:23-25; 14:5.

+ 11:26 Galatî 2:4

+ 11:27 K’arêd Şandîya 18:3, T’êsalonîkî I 2:9, T’êsalonîkî II 3:8, Korint’î I 4:11

+ 11:29 Korint’î I 9:22

* 11:32 K’arêd Şandîya 9:23-25.

+ 11:33 K’arêd Şandîya 9:24-25

+ 12:1 Korint’î II 5:12, Korint’î II 11:16, Galatî 1:12, Galatî 2:2, Efesî 3:3

* 12:2 Hinek difikirin, ku dema Pawlosda «e’zmanê sisîya» yê herî jorin bû.

+ 12:10 Marqos 10:30, Metta 5:11-12, R’omayî 5:3

+ 12:11 Korint’î I 15:8-9, Korint’î II 11:5

+ 12:12 K’arêd Şandîya 15:12, R’omayî 15:19

+ 12:13 Korint’î II 11:9

+ 12:14 Korint’î II 13:1, Korint’î I 10:33

+ 12:15 Fîlîpî 2:17, Kolosî 1:24, T’êsalonîkî I 2:8

+ 12:16 Korint’î II 11:9

+ 12:18 Korint’î II 8:6, Korint’î II 8:18

+ 12:19 R’omayî 1:9, R’omayî 9:1, Korint’î I 14:26

* 12:20 Aha jî tê fe’mkirinê: «T’enê xwer’a».

+ 12:21 Korint’î I 5:1, Korint’î I 6:18

* 13:1 Qanûna Ducarî 19:15.

+ 13:1 Korint’î II 12:14, Q. Ducarî 19:15, Metta 18:16

+ 13:4 R’omayî 6:4

+ 13:9 Korint’î I 4:10

+ 13:10 Korint’î II 10:8

+ 13:11 Marqos 9:50, R’omayî 12:18, T’êsalonîkî I 5:13, R’omayî 15:33, R’omayî 16:16

+ 13:12 R’omayî 16:16, Fîlîpî 4:22

+ 1:1 Galatî 1:11-12

+ 1:2 Fîlîpî 4:21, K’arêd Şandîya 16:6, K’arêd Şandîya 18:23

+ 1:4 Metta 20:28, R’omayî 4:25, Marqos 14:36

+ 1:6 Marqos 4:17, Îbranî 6:4, Korint’î II 11:4

+ 1:7 K’arêd Şandîya 15:24, Galatî 5:10

+ 1:8 Korint’î II 11:14, R’omayî 9:3, Korint’î I 16:22

+ 1:10 T’êsalonîkî I 2:4

+ 1:12 K’arêd Şandîya 9:6, K’arêd Şandîya 26:16, Korint’î I 11:23

+ 1:13 K’arêd Şandîya 26:5, K’arêd Şandîya 8:3, Fîlîpî 3:6

* 1:14 K’arêd Şandîya 8:3; 22:3-5.

+ 1:14 Metta 15:2, Marqos 7:3

+ 1:15 Lûqa 1:15, K’arêd Şandîya 9:15, R’omayî 1:5, Tîmot’êyo I 2:7

* 1:16 K’arêd Şandîya 9:3-6.

+ 1:17 K’arêd Şandîya 9:19

* 1:18 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Kîfas». «Kîfas» bi zimanê aramî tê fe’mkirinê: «Petrûs».

* 1:18# K’arêd Şandîya 9:26-30.

+ 1:18 Yûh’enna 1:42, K’arêd Şandîya 9:26-27

+ 1:19 K’arêd Şandîya 12:17, K’arêd Şandîya 15:13, Aqûb 1:1

+ 1:20 R’omayî 1:9, R’omayî 9:1, Korint’î II 1:23

+ 1:23 K’arêd Şandîya 9:21

* 2:1 K’arêd Şandîya 11:30; 15:2.

+ 2:1 K’arêd Şandîya 4:36, Korint’î II 2:13, Tîmot’êyo II 4:10

+ 2:2 Galatî 1:12, Efesî 3:3, Fîlîpî 2:16

+ 2:3 K’arêd Şandîya 16:3

+ 2:4 K’arêd Şandîya 15:24, Korint’î II 11:26, Korint’î II 11:20, Galatî 4:3, Galatî 4:25

+ 2:6 Q. Ducarî 10:17

* 2:7 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Nesinetkirîya».

* 2:7# Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Sinetkirîya».

+ 2:7 K’arêd Şandîya 9:15, Korint’î I 9:17

* 2:9 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Kîfas».

+ 2:9 K’arêd Şandîya 4:36, K’arêd Şandîya 9:27, K’arêd Şandîya 13:2, K’arêd Şandîya 15:36, Korint’î I 9:6

+ 2:10 K’arêd Şandîya 24:17, R’omayî 15:25-28, Korint’î I 16:1

+ 2:11 K’arêd Şandîya 11:20

+ 2:12 K’arêd Şandîya 11:3, K’arêd Şandîya 11:2, K’arêd Şandîya 15:1

+ 2:14 Tîmot’êyo I 5:20

* 2:16 R’omayî 3:20-22.

+ 2:16 Galatî 3:11, K’arêd Şandîya 13:39, R’omayî 3:21, Galatî 3:11, Zebûr 143:2, R’omayî 3:20

+ 2:19 R’omayî 14:8, R’omayî 6:6, Galatî 6:14

+ 2:20 Yûh’enna 17:23

* 3:1 Nav hinek destnivîsarada ev jî heye: «Ku hûn gur’a r’astîyê nekin».

+ 3:2 R’omayî 10:17

+ 3:4 Korint’î I 15:2

+ 3:5 Korint’î I 12:10

* 3:6 Destpêbûn 15:6; R’omayî 4:3.

+ 3:6 Destpêbûn 15:6, Aqûb 2:23, R’omayî 4:3

* 3:7 R’omayî 4:16.

* 3:8 Destpêbûn 12:3; 18:18; 22:18.

+ 3:8 R’omayî 3:30, Destpêbûn 12:3

* 3:10 Qanûna Ducarî 27:26.

+ 3:10 R’omayî 4:15, Q. Ducarî 27:26

* 3:11 Aha jî tê fe’mkirinê: «Yê bi bawerîyê r’asth’esabbûyî wê bijî». Hebaqûq 2:4.

+ 3:11 K’arêd Şandîya 13:39, R’omayî 3:20, Galatî 2:16, R’omayî 1:17, Îbranî 10:38

* 3:12 Qanûna K’ahîntîyê 18:5.

+ 3:12 Q. K’ahîntîyê 18:5, R’omayî 10:5

* 3:13 Qanûna Ducarî 21:23.

+ 3:13 Q. Ducarî 21:23

+ 3:14 K’arêd Şandîya 1:5, K’arêd Şandîya 2:33

* 3:16 Destpêbûn 12:7; 13:15; 24:7.

+ 3:16 R’omayî 4:13, Îbranî 7:6, Destpêbûn 12:7, Destpêbûn 17:19

* 3:17 Derk’etin 12:40.

+ 3:17 Derk’etin 12:40-41

* 3:18 R’omayî 4:14.

+ 3:18 R’omayî 4:14

* 3:19 Ew yek Mûsa bû.

* 3:19# Qanûna Ducarî 33:1-3; Îbranî 2:2; K’arêd Şandîya 7:38, 52.

+ 3:19 R’omayî 4:13, R’omayî 5:20, Q. Ducarî 33:2, K’arêd Şandîya 7:53

+ 3:20 Tîmot’êyo I 2:5, Îbranî 8:6, Q. Ducarî 6:4-5, R’omayî 3:30

+ 3:22 R’omayî 3:9, R’omayî 4:16

* 3:24 Aha jî tê fe’mkirinê: «Qanûn bû t’erbetdar h’eta hatina Mesîh».

+ 3:24 R’omayî 10:4

* 3:26 Aha jî tê fe’mkirinê: «Hûn h’emû jî ku bawerîya xwe Mesîh Îsa tînin, lawêd Xwedê ne».

+ 3:26 Yûh’enna I 3:2, R’omayî 8:15-16, Efesî 1:5

+ 3:27 R’omayî 6:3-4, R’omayî 13:14

+ 3:28 Korint’î I 12:13, Efesî 6:6, Korint’î I 11:11

* 3:29 R’omayî 4:13.

+ 3:29 Korint’î I 3:23, Korint’î II 10:7, R’omayî 8:17, Efesî 3:6

* 4:3 Bi gotineke din: «Qewat yan h’unurêd r’uh’êd vê t’ebîyetêda, yan jî r’aw-r’izim û qeyde-qanûnêd vê dinyayê».

+ 4:4 Marqos 1:15, Lûqa 2:7, Lûqa 2:27

* 4:5-7 R’omayî 8:15-17.

+ 4:5 Galatî 3:13

+ 4:9 Zebûr 36:10, Korint’î I 8:3, Kolosî 2:8, Kolosî 2:20, Îbranî 7:18

+ 4:10 R’omayî 14:5, Kolosî 2:16

+ 4:11 T’êsalonîkî I 3:5

+ 4:13 Korint’î I 2:3

+ 4:14 Lûqa 10:16, T’êsalonîkî I 2:13

* 4:22 Destpêbûn 16:15; 21:2.

+ 4:22 Destpêbûn 16:5, Destpêbûn 21:2

+ 4:23 Destpêbûn 16:3-4, Destpêbûn 17:16

* 4:24 Destpêbûn 16.

+ 4:24 Derk’etin 19:1-2

* 4:26 Aha jî tê fe’mkirinê: «Lê Orşelîma jorin aza ye, ew dîya me ye».

+ 4:26 Îbranî 12:22, E’yantî 21:2

* 4:27 Îşaya 54:1.

* 4:28 Nav hinek destnivîsarada dewsa «hûn» «em» heye.

* 4:28# Destpêbûn 17:18-22.

+ 4:28 R’omayî 9:8

* 4:29 Destpêbûn 21:9.

+ 4:29 Destpêbûn 21:9

* 4:30 Destpêbûn 21:10.

+ 4:30 Destpêbûn 21:10

+ 5:1 Yûh’enna 8:32, Aqûb 2:12, Petrûs I 2:16, R’omayî 6:18, Korint’î I 7:22, Korint’î II 3:17, Galatî 2:4, Galatî 5:13, K’arêd Şandîya 15:10

+ 5:2 K’arêd Şandîya 15:1-2, Korint’î I 7:18

+ 5:3 R’omayî 2:25

+ 5:4 R’omayî 9:31

+ 5:5 R’omayî 8:23

+ 5:6 Korint’î I 7:19, Korint’î I 12:13, Galatî 6:15, Efesî 2:14, Kolosî 3:11, Aqûb 2:18

+ 5:7 Korint’î I 9:24

* 5:9 Korint’î I 5:6.

+ 5:9 Metta 13:33, Lûqa 13:21, Korint’î I 5:6

+ 5:10 K’arêd Şandîya 15:24, Galatî 1:7

+ 5:11 K’arêd Şandîya 16:3, Korint’î I 1:23

+ 5:13 Petrûs I 2:16, Petrûs II 2:19, Korint’î I 9:19

* 5:14 Qanûna K’ahîntîyê 19:18.

+ 5:14 Metta 7:12, Metta 22:40, Q. K’ahîntîyê 19:18

+ 5:16 R’omayî 8:4, R’omayî 13:14, Efesî 2:3

* 5:17 R’omayî 7:15-23.

+ 5:17 R’omayî 7:15, R’omayî 7:19, R’omayî 7:23

+ 5:18 R’omayî 7:4, Efesî 2:15, Kolosî 2:14

+ 5:19 Marqos 7:21-23, Korint’î I 3:3, Korint’î I 6:9-10, Korint’î I 6:18, Efesî 5:3

* 5:20 Aha jî tê fe’mkirinê: «T’enê xwer’a».

+ 5:20 Korint’î I 11:19

* 5:21 Nav hinek destnivîsarada «mêrkujî» t’une.

+ 5:21 Korint’î I 6:9-10, Efesî 5:5

+ 5:22 Efesî 5:9

+ 5:23 Tîmot’êyo I 1:9

+ 5:24 Aqûb 4:1, Petrûs I 2:11, R’omayî 7:23, R’omayî 13:14, R’omayî 6:2, R’omayî 6:6, Galatî 2:19, Kolosî 2:20, Kolosî 3:3

+ 5:26 Fîlîpî 2:3

+ 6:1 Korint’î I 2:15, Aqûb 5:19, Tîmot’êyo II 2:25, T’êsalonîkî I 5:14

+ 6:2 R’omayî 15:1, Yûh’enna I 4:21

+ 6:3 Korint’î I 3:7, Korint’î I 8:2

+ 6:5 R’omayî 14:12

+ 6:6 Lûqa 10:7, Korint’î I 9:11, Tîmot’êyo I 5:18

+ 6:7 Mesele 22:7, Korint’î II 9:6

+ 6:8 Mesele 11:19, Aqûb 3:18

+ 6:9 T’êsalonîkî II 3:13, Metta 10:22

+ 6:10 Mesele 3:27, Yûh’enna III 1:5, Îbranî 13:1

+ 6:11 Korint’î I 16:21, T’êsalonîkî II 3:17, Filîmon 1:19

+ 6:14 Korint’î I 2:2, Galatî 2:19, R’omayî 6:6

+ 6:15 Korint’î I 7:19, Korint’î I 12:13, Galatî 5:6, Efesî 2:14, Kolosî 3:11

* 6:16 «Îsraêl» r’uh’anî tê fe’mkirinê (R’omayî 3:28-29; 9:6-29; Galatî 3:28-29).

+ 6:16 Zebûr 125:5, Zebûr 128:5

* 1:1 Nav hinek destnivîsarada «Efesêda» t’une.

+ 1:3 Petrûs I 1:3, Korint’î II 1:3

+ 1:4 Cihûda 1:24, Kolosî 1:22, T’êsalonîkî I 4:7

* 1:5 Bi gotineke din: «Heqê lawtîya Xwedê bistînin».

+ 1:5 Yûh’enna I 3:2, R’omayî 8:15-16, Galatî 3:26

* 1:7 Kolosî 1:14.

+ 1:7 Kolosî 1:14

+ 1:9 R’omayî 16:24, Efesî 3:3-5, Efesî 6:19

* 1:10 Aha jî tê fe’mkirinê: «Wek’îltî».

+ 1:10 Efesî 2:14, Kolosî 1:20

+ 1:13 Ester 8:8, Korint’î II 1:22, Efesî 4:30

+ 1:15 Kolosî 1:3-4

+ 1:18 Kolosî 1:27

* 1:20 Zebûr 110:1.

+ 1:20 Zebûr 110:1, K’arêd Şandîya 7:55-56, R’omayî 8:34, Efesî 2:6, Kolosî 3:1

+ 1:21 Petrûs I 3:22, R’omayî 8:38, Korint’î I 15:24, Kolosî 2:10, Îbranî 1:4

* 1:22 Zebûr 8:6.

* 1:22# Kolosî 1:18.

+ 1:22 Zebûr 8:6, Zebûr 110:1, Korint’î I 15:27, Korint’î I 11:3, Efesî 5:23

+ 1:23 Efesî 4:12, Efesî 5:23, Efesî 5:30, Kolosî 1:18, Korint’î I 15:28, Kolosî 3:11

* 2:1 Kolosî 2:13.

+ 2:1 Lûqa 15:24, R’omayî 11:15, Kolosî 1:21, Kolosî 2:13

+ 2:2 Yûh’enna 12:31, Yûh’enna 14:30, Kolosî 3:7

+ 2:3 Galatî 5:16

+ 2:4 Yûh’enna 3:16, Yûh’enna I 3:1, R’omayî 5:8

+ 2:5 Kolosî 2:13, Tîto 3:5

+ 2:6 Efesî 1:20

+ 2:8 Lûqa 7:50, Lûqa 8:48, K’arêd Şandîya 15:11, Petrûs I 1:5, Tîto 2:11, Tîto 3:5

+ 2:9 R’omayî 3:27, Tîto 3:5, R’omayî 3:27, Korint’î I 1:29

+ 2:10 Tîto 2:14, Tîto 3:8

+ 2:11 R’omayî 2:26, R’omayî 2:28, Kolosî 2:11

+ 2:12 Kolosî 1:21, R’omayî 9:4

+ 2:13 K’arêd Şandîya 2:39

+ 2:14 Efesî 1:10, Kolosî 1:22

* 2:15 Kolosî 2:14.

+ 2:15 R’omayî 7:4, Kolosî 2:14

* 2:16 Kolosî 1:20.

+ 2:16 R’omayî 5:10, Kolosî 1:20, Kolosî 3:15

* 2:17 Îşaya 57:19.

+ 2:19 Fîlîpî 3:20

+ 2:20 Kolosî 2:7, E’yantî 21:14, Zebûr 118:22,

+ 2:21 Korint’î I 3:16-17

+ 2:22 Petrûs I 2:5

+ 3:1 Fîlîpî 1:7, Filîmon 1:1, Tîmot’êyo II 2:9

+ 3:2 Efesî 4:7, Kolosî 1:25

+ 3:3 Galatî 1:12, Galatî 2:2

* 3:4-6 Kolosî 1:26-27.

+ 3:6 Galatî 3:29, Efesî 2:16, Metta 8:11, Lûqa 13:29

+ 3:7 Kolosî 1:23

+ 3:8 Korint’î I 15:9

+ 3:9 Kolosî 1:26

+ 3:10 Efesî 1:21

+ 3:12 Îbranî 4:16, Îbranî 10:19

+ 3:13 Tîmot’êyo II 2:10

+ 3:16 Efesî 1:18, Kolosî 1:27, Kolosî 1:11

+ 3:17 Kolosî 2:7

+ 3:19 Fîlîpî 4:7, Kolosî 2:10

+ 3:20 Cihûda 1:24, R’omayî 16:24

+ 3:21 R’omayî 11:36

+ 4:1 Efesî 3:1, Fîlîpî 1:27, Kolosî 1:10

* 4:2 Kolosî 3:12-13.

+ 4:2 Fîlîpî 2:3, Kolosî 3:13

+ 4:3 Kolosî 3:14

+ 4:4 Efesî 2:16, Korint’î I 6:17

+ 4:5 Korint’î I 1:13

+ 4:6 Korint’î I 12:6

+ 4:7 R’omayî 12:3, Efesî 3:2

* 4:8 Zebûr 68:18.

+ 4:8 Zebûr 68:18

+ 4:9 Yûh’enna 3:13

+ 4:10 Îbranî 4:14, Îbranî 7:26

+ 4:11 Korint’î I 12:28

+ 4:12 Korint’î I 12:27, Efesî 1:23, Kolosî 1:18

+ 4:13 Îbranî 5:12-13, Îbranî 6:1

+ 4:14 Korint’î I 13:11, Korint’î I 14:20

* 4:15 Aha jî tê fe’mkirinê: «Bi h’izkirinê pey r’astîyê bin».

+ 4:15 Petrûs II 3:18, Kolosî 1:10, Kolosî 2:19

* 4:16 Kolosî 2:19.

+ 4:17 Petrûs I 4:3-4, Kolosî 3:7

+ 4:18 R’omayî 1:21, Marqos 3:5

+ 4:19 Petrûs I 1:14, R’omayî 1:24-28

* 4:22 Kolosî 3:9; R’omayî 6:6.

+ 4:22 Kolosî 3:8-9

+ 4:23 R’omayî 12:2, Korint’î II 4:16

* 4:24 Kolosî 3:10.

+ 4:24 Destpêbûn 1:26, R’omayî 6:4, Kolosî 3:10

* 4:25 Zekerîya 8:16.

+ 4:25 Q. K’ahîntîyê 19:11, Kolosî 3:9, R’omayî 12:5

* 4:26 Zebûr 4:4.

+ 4:26 Zebûr 4:4

+ 4:27 Aqûb 4:7

+ 4:28 Derk’etin 20:15, T’êsalonîkî I 4:11, T’êsalonîkî II 3:8, T’êsalonîkî II 3:10, Tîmot’êyo I 6:18

+ 4:29 Kolosî 3:8

+ 4:30 T’êsalonîkî I 5:19, Efesî 1:13

+ 4:31 Petrûs I 3:8, Kolosî 3:8

+ 4:32 Metta 6:14, Marqos 11:25-26, Lûqa 7:41-42, Petrûs I 3:8, Kolosî 3:12-13

+ 5:1 Metta 5:48

+ 5:2 Yûh’enna 10:11, Yûh’enna 15:13, Yûh’enna I 3:16, R’omayî 5:7-8, Îbranî 8:3, Korint’î I 13:1, Kolosî 3:14

+ 5:3 Korint’î I 6:18, Galatî 5:19, T’êsalonîkî I 4:3

+ 5:4 Efesî 4:29

+ 5:5 Kolosî 3:5, Korint’î I 6:9-10, Galatî 5:21

+ 5:6 Marqos 13:5, Kolosî 2:8, T’êsalonîkî II 2:3, Yûh’enna I 3:7, R’omayî 1:18, Kolosî 3:6

+ 5:7 Korint’î II 6:14

+ 5:8 Efesî 2:1-2, Metta 5:14, Yûh’enna 12:35, Yûh’enna I 2:8, R’omayî 13:12, Fîlîpî 2:15, T’êsalonîkî I 5:5

+ 5:10 T’êsalonîkî I 2:4

+ 5:11 R’omayî 13:12

+ 5:13 Yûh’enna 3:20-21

* 5:14 Îşaya 26:19; 60:1.

+ 5:14 R’omayî 13:11, Lûqa 1:78-79

+ 5:15 Kolosî 4:5

* 5:16 Kolosî 4:5.

+ 5:17 R’omayî 12:2, T’êsalonîkî I 5:18

+ 5:18 Mesele 20:1, Mesele 23:20, Mesele 31:4, Tîmot’êyo I 5:23

* 5:19 Kolosî 3:16-17.

+ 5:19 K’arêd Şandîya 16:25, Aqûb 5:13, Korint’î I 14:15, Zebûr 27:6, Kolosî 3:16

+ 5:20 Kolosî 2:7, T’êsalonîkî II 1:3, T’êsalonîkî II 2:13

• 5:21 Kolosî 3:17

* 5:22 Kolosî 3:18; Petrûs I 3:1.

+ 5:22 Destpêbûn 3:16, Petrûs I 3:1

+ 5:23 Efesî 1:22-23, Korint’î I 11:3

* 5:25 Kolosî 3:19; Petrûs I 3:7.

+ 5:25 Petrûs I 3:7

* 5:26 Aha jî tê fe’mkirinê: «Wekî wê bi xeberê h’elal ke, pê ava h’ewz bişo».

+ 5:26 Yûh’enna 13:8, Korint’î I 6:11, Tîto 3:5, Îbranî 10:22

+ 5:27 Korint’î II 11:2, E’yantî 14:4

+ 5:30 Korint’î I 6:15, Efesî 1:23, Kolosî 1:18

* 5:31 Destpêbûn 2:24.

+ 5:31 Destpêbûn 2:24, Metta 19:5, Marqos 10:7-8, Korint’î I 6:16

+ 5:33 Ester 1:20, Petrûs I 3:1-6

* 6:1 Kolosî 3:20.

+ 6:1 Derk’etin 20:12, Mesele 1:8, Mesele 6:20, Mesele 23:22

* 6:3 Qanûna Ducarî 5:16; Derk’etin 20:12.

+ 6:3 Q. Ducarî 5:16

* 6:4 Kolosî 3:21.

+ 6:4 Q. Ducarî 4:9, Q. Ducarî 6:7, Mesele 13:24, Mesele 19:18, Mesele 22:6

* 6:5-8 Kolosî 3:22-25.

+ 6:5 Petrûs I 2:18, Kolosî 3:22, Tîmot’êyo I 6:1, Tîto 2:9

+ 6:6 Galatî 3:28

+ 6:8 Kolosî 3:24

* 6:9 Kolosî 4:1; Qanûna Ducarî 10:17.

+ 6:9 Q. K’ahîntîyê 25:43, Q. Ducarî 10:17

+ 6:11 Korint’î II 6:7, Korint’î II 10:4, Petrûs I 5:8, Yûh’enna I 2:13

+ 6:12 Lûqa 22:53, Kolosî 1:13, Efesî 1:21

* 6:14 Îşaya 59:17.

+ 6:14 T’êsalonîkî I 5:8

* 6:15 Îşaya 52:7.

+ 6:15 R’omayî 10:15

+ 6:16 Yûh’enna I 5:4

* 6:17 Îşaya 59:17.

+ 6:17 Îbranî 4:12

+ 6:18 Lûqa 18:1, Lûqa 21:36, Cihûda 1:20, R’omayî 12:12, Kolosî 4:2, T’êsalonîkî I 5:17, Marqos 13:33

+ 6:19 K’arêd Şandîya 4:29, Kolosî 4:3, T’êsalonîkî I 5:25, T’êsalonîkî II 3:1

+ 6:20 K’arêd Şandîya 21:33, K’arêd Şandîya 28:20, Korint’î II 5:20

• 6:21 Kolosî 4:7-8

+ 6:21 K’arêd Şandîya 20:4

+ 6:22 Kolosî 2:2

+ 1:1 K’arêd Şandîya 16:1

+ 1:3 R’omayî 1:8, Filîmon 1:4, Tîmot’êyo II 1:3

+ 1:5 K’arêd Şandîya 16:12-40

+ 1:6 Korint’î I 1:8

+ 1:7 Korint’î II 7:3, Efesî 3:1, Kolosî 4:18, Tîmot’êyo II 2:9, Filîmon 1:1, Fîlîpî 4:14

+ 1:8 R’omayî 1:9, R’omayî 9:1

+ 1:9 Kolosî 1:9, T’êsalonîkî I 3:12-13, Filîmon 1:6

+ 1:13 K’arêd Şandîya 28:30

+ 1:14 K’arêd Şandîya 4:31

+ 1:15 Korint’î II 11:13

+ 1:19 K’arêd Şandîya 16:7

+ 1:20 Marqos 8:38, R’omayî 1:16, R’omayî 14:8, Korint’î II 5:15

+ 1:23 Tîmot’êyo II 4:6

+ 1:27 Efesî 4:1

+ 1:29 Metta 5:11-12

* 1:30 K’arêd Şandîya 16:19-40.

+ 1:30 Kolosî 1:29, Tîmot’êyo I 4:10

* 2:1 Aha jî tê fe’mkirinê: «Heger R’uh’ê Pîroz we t’evî Xwe dike yek».

+ 2:2 Fîlîpî 4:2, Petrûs I 3:8, R’omayî 12:16

+ 2:3 Galatî 5:26, R’omayî 12:10, Efesî 4:2

+ 2:4 R’omayî 15:2-3

+ 2:6 Yûh’enna 1:1, Yûh’enna 5:18, Yûh’enna 10:33

+ 2:7 Metta 20:28, R’omayî 8:3, Korint’î II 8:9

+ 2:8 Marqos 14:36, Îbranî 5:8

+ 2:9 Metta 28:18, Efesî 1:21, Îbranî 1:4

+ 2:10 R’omayî 14:11

* 2:11 Îşaya 45:23.

+ 2:13 Korint’î I 12:6

* 2:15 Qanûna Ducarî 32:5.

+ 2:15 Cihûda 1:24, Metta 5:14, Efesî 5:8

+ 2:16 Galatî 2:2

+ 2:17 K’arêd Şandîya 21:13, Tîmot’êyo II 4:6

+ 2:19 K’arêd Şandîya 16:1, T’êsalonîkî I 3:2

+ 2:21 Korint’î I 10:24, Korint’î I 13:5

+ 2:22 Korint’î I 14:7, Tîmot’êyo I 1:2, Tîmot’êyo II 1:2

+ 2:25 Fîlîpî 4:18

+ 2:29 R’omayî 16:2, Korint’î I 16:18, T’êsalonîkî I 5:12-13, Tîmot’êyo I 5:17

+ 3:1 Fîlîpî 4:4

+ 3:2 Zebûr 22:16, Zebûr 22:20

* 3:3 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Em Xwedê bi R’uh’ dih’ebînin».

+ 3:3 R’omayî 2:29, Efesî 2:11, Kolosî 2:11

+ 3:4 Korint’î II 11:18

* 3:5 R’omayî 11:1; K’arêd Şandîya 23:6; 26:5.

+ 3:5 Destpêbûn 17:12, Q. K’ahîntîyê 12:3, R’omayî 11:1, K’arêd Şandîya 23:6, K’arêd Şandîya 26:5

* 3:6 K’arêd Şandîya 8:3; 22:4; 26:9-11.

+ 3:6 K’arêd Şandîya 8:3, Galatî 1:13, Marqos 10:20, Lûqa 1:6, K’arêd Şandîya 22:3, K’arêd Şandîya 26:5

+ 3:9 R’omayî 9:30-31, R’omayî 10:5

+ 3:10 R’omayî 8:17, Korint’î II 1:5, Kolosî 1:24, Petrûs I 4:13, R’omayî 6:5

+ 3:12 Îbranî 11:40

+ 3:14 Petrûs I 5:4, Korint’î I 9:24-25, Tîmot’êyo II 2:5

+ 3:15 Korint’î I 2:6

* 3:17 Korint’î I 4:16; 11:1.

+ 3:17 Petrûs I 5:3, T’êsalonîkî II 3:9, Tîmot’êyo I 4:12, Tîto 2:7

+ 3:19 Korint’î II 11:15, T’êsalonîkî I 5:3, Marqos 8:33

+ 3:20 Efesî 2:19, K’arêd Şandîya 1:11, Korint’î I 1:7

+ 3:21 Korint’î I 15:35-52, Yûh’enna I 3:2, R’omayî 8:29, Korint’î II 3:18, Kolosî 3:1

+ 4:2 Fîlîpî 2:2

+ 4:3 Derk’etin 32:32, Zebûr 69:28, E’yantî 3:5

+ 4:4 Fîlîpî 3:1, T’êsalonîkî I 5:16

* 4:5 «Xudan nêzîk e» bi du cûr’a tê fe’mkirinê: «Hatina Xudan nêzîk e» yan jî: «Xudan nêzîkî me ye».

+ 4:5 Aqûb 5:8

+ 4:6 Metta 6:25, Petrûs I 5:7

+ 4:7 Yûh’enna 14:27, Fîlîpî 4:7, Kolosî 3:15

+ 4:9 R’omayî 15:33, T’êsalonîkî II 3:16

+ 4:11 Tîmot’êyo I 6:6, Tîmot’êyo I 6:8

+ 4:12 Korint’î I 4:11, Korint’î II 11:27

+ 4:13 Tîmot’êyo I 1:12

+ 4:14 Fîlîpî 1:7

* 4:16 K’arêd Şandîya 17:1-9; Korint’î II 11:9.

+ 4:16 K’arêd Şandîya 17:1

+ 4:17 R’omayî 1:13

+ 4:18 Fîlîpî 2:25, Destpêbûn 8:21, Derk’etin 29:18

+ 4:19 Zebûr 23:1, Korint’î II 9:8

+ 4:21 Galatî 1:2

+ 4:22 Korint’î II 13:12

* 4:23 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «K’erema Xudanê me Îsa Mesîh t’evî we h’emûya be. Amîn».

+ 1:1 K’arêd Şandîya 16:1

* 1:2 Nav hinek destnivîsarada ev jî heye: «Û Xudanê me Îsa Mesîh».

+ 1:3 Efesî 1:15-16

+ 1:5 Metta 6:20, Petrûs I 1:4

+ 1:6 Metta 24:14, Metta 28:19, R’omayî 10:18, Kolosî 1:6

* 1:7 Nav hinek destnivîsarada dewsa «hindava meda» «hindava weda» heye.

+ 1:7 Kolosî 4:12, Filîmon 1:23

* 1:8 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «H’izkirina nava R’uh’da».

+ 1:9 T’êsalonîkî II 1:11, Fîlîpî 1:9, Filîmon 1:6

+ 1:10 Korint’î II 5:9, Efesî 4:1, Fîlîpî 1:27, Petrûs II 3:18, Efesî 4:15

+ 1:11 Efesî 3:16

* 1:12 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Bav Xwedê».

* 1:12# Nav hinek destnivîsarada dewsa «hûn» «em» heye.

+ 1:13 K’arêd Şandîya 26:18, Efesî 6:12, Petrûs II 1:11

* 1:14 Nav hinek destnivîsarêd paşwextîyêda aha ye: «Bi xûna Kur’ê Wî».

* 1:14# Efesî 1:7.

+ 1:14 Efesî 1:7

* 1:15 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Nixurîyê h’emû e’firîna ye». «Nixurî» tê fe’mkirinê, ku ew berî h’emû e’firîna hebûye û ser wanr’a ye. Ev be’sa heleqetîya Îsaye t’ek t’enêye t’evî Xwedê dike, ku ew ne yekî e’firî yan xuliqî ye, lê ev heleqetî çawa heleqetîya kur’ û bavê ye. Awa gotî berî e’firandina dinê Kur’ hebû. Bixûnin: Fîlîpî 2:6; Yûh’enna 17:5.

+ 1:15 Korint’î II 4:4, Îbranî 1:3, Mesele 8:22, R’omayî 8:29, E’yantî 3:14

+ 1:16 Zebûr 33:6, Yûh’enna 1:3, R’omayî 11:36, Korint’î I 8:6, Îbranî 1:2, Îbranî 2:10

* 1:18 Efesî 1:22-23.

+ 1:18 Efesî 1:22-23, K’arêd Şandîya 26:23, Korint’î I 15:20, E’yantî 1:4-5, E’yantî 3:14

+ 1:19 Kolosî 2:9

* 1:20 Efesî 2:16.

+ 1:20 Korint’î II 5:18, Efesî 1:10, Efesî 2:14

+ 1:21 Efesî 2:1-2, Efesî 2:12

+ 1:22 Cihûda 1:24, Efesî 1:4, T’êsalonîkî I 4:7

+ 1:23 K’arêd Şandîya 14:22, Marqos 16:15, Efesî 3:7

+ 1:24 Korint’î II 7:4, Korint’î II 12:15, Korint’î II 1:5, Fîlîpî 3:10

+ 1:25 Efesî 3:2

+ 1:26 R’omayî 16:24, Efesî 3:9

+ 1:27 Efesî 1:18, Efesî 3:16, Kolosî 2:2, R’omayî 5:2, R’omayî 8:17, Tîmot’êyo I 1:1

+ 1:29 Korint’î I 15:10, Fîlîpî 1:30, Tîmot’êyo I 4:10

* 2:1 E’yantî 1:11; 3:14.

+ 2:2 Kolosî 1:27, Efesî 6:22, Kolosî 4:8

+ 2:3 R’omayî 11:33, Korint’î I 1:24, Korint’î I 2:7

+ 2:4 R’omayî 16:18

+ 2:5 Korint’î I 5:3, Korint’î I 14:40

+ 2:6 T’êsalonîkî I 4:1

+ 2:7 Korint’î I 3:11, Efesî 2:20, Efesî 3:17, E’yantî 21:14, Efesî 5:20, T’êsalonîkî II 1:3, T’êsalonîkî II 2:13

* 2:8 Aha jî tê fe’mkirinê: «Şexsêd r’uh’anîye ku h’ukumî ser vê dinyayê dikin».

+ 2:8 Marqos 7:3, Galatî 1:14, Galatî 4:9, Marqos 13:5, Yûh’enna I 3:7, Efesî 5:6, T’êsalonîkî II 2:3

+ 2:9 Yûh’enna 1:14, Kolosî 1:19

+ 2:10 Efesî 1:21-22, Efesî 3:19

+ 2:11 Efesî 2:11, R’omayî 2:29, Kolosî 3:9

* 2:12 R’omayî 6:4.

+ 2:12 R’omayî 6:4

* 2:13 Efesî 2:1-5.

+ 2:13 Efesî 2:1, Efesî 2:5, K’arêd Şandîya 3:19

* 2:14 Efesî 2:15.

+ 2:14 Zebûr 51:1, R’omayî 7:4

+ 2:15 Korint’î II 2:14, Yûh’enna 12:31, Yûh’enna 16:11

* 2:16 R’omayî 14:1-6.

+ 2:16 Jimar 28:9-15, R’omayî 14:5, Galatî 4:10, R’omayî 14:3, R’omayî 14:17, Îbranî 9:10

+ 2:17 Îbranî 8:5, Îbranî 10:1

* 2:19 Efesî 4:16.

+ 2:19 Petrûs II 3:18, Efesî 4:15-16, Kolosî 1:10

+ 2:20 R’omayî 6:2, Kolosî 3:3, Galatî 4:9

+ 2:21 Tîmot’êyo I 4:3

+ 2:22 Metta 15:9, Marqos 7:7

* 3:1 Zebûr 110:1.

+ 3:1 Kolosî 2:12, Zebûr 110:1, K’arêd Şandîya 7:55-56, R’omayî 8:34, Efesî 1:20, Mesele 15:24

+ 3:3 R’omayî 6:2, R’omayî 6:7, Galatî 5:24, Kolosî 2:20

+ 3:4 Yûh’enna 11:25

+ 3:5 Efesî 5:5, R’omayî 8:13

+ 3:6 R’omayî 1:18, Efesî 5:6

+ 3:7 Efesî 2:2, Efesî 4:17

+ 3:8 Aqûb 1:21, Petrûs I 1:21, Efesî 4:22, Efesî 4:31

* 3:9 Efesî 4:22.

+ 3:9 Q. K’ahîntîyê 19:11, Efesî 4:25, Kolosî 2:11

* 3:10 Efesî 4:24; Destpêbûn 1:26.

+ 3:10 Destpêbûn 1:26, Efesî 4:24

* 3:11 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Yûnan» ku li vir tê fe’mkirinê: «Necihû».

* 3:11# Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Skûtî». Ew e’şîreke ç’e’vêd yûnanada here paşdamayî bû.

+ 3:11 R’omayî 2:28-29, Korint’î I 7:19, Galatî 3:28, Galatî 5:6, Korint’î I 12:13, Galatî 5:6, Efesî 2:14, Korint’î I 15:28, Efesî 1:23

* 3:12-13 Efesî 4:2.

+ 3:12 Lûqa 18:7, R’omayî 8:33, Tîto 1:1

* 3:13 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Mesîh» yan jî «Xwedê bi destê Mesîh».

* 3:13# Efesî 4:32.

+ 3:13 Efesî 4:2, Metta 6:14-15, Marqos 11:25-26, Lûqa 7:41-42, Efesî 4:32

+ 3:14 Korint’î I 13:1, Efesî 4:3, Efesî 5:2

+ 3:15 Yûh’enna 14:27, Yûh’enna 16:33, Fîlîpî 4:7, Efesî 2:16

* 3:16-17 Efesî 5:19-20.

+ 3:16 Yûh’enna 15:3, Zebûr 27:6, Efesî 5:19

+ 3:17 Korint’î I 10:31

• 3:18 Efesî 5:22

* 3:18 Efesî 5:22; Petrûs I 3:1.

+ 3:18 Destpêbûn 3:16, Petrûs I 3:1

* 3:19 Efesî 5:25; Petrûs I 3:7.

+ 3:19 Petrûs I 3:7

* 3:20 Efesî 6:1.

+ 3:20 Derk’etin 20:12, Mesele 1:8, Mesele 6:20, Mesele 23:22

* 3:21 Efesî 6:4.

* 3:22-25 Efesî 6:5-8.

+ 3:22 Petrûs I 2:18, Tîmot’êyo I 6:1, Tîto 2:9

+ 3:24 Efesî 6:8

* 3:25 Qanûna Ducarî 10:17; Efesî 6:9.

+ 3:25 Q. Ducarî 10:17, Metta 22:16

* 4:1 Efesî 6:9.

+ 4:2 Lûqa 18:1, Lûqa 21:36, R’omayî 12:12, Efesî 6:18, T’êsalonîkî I 5:17

+ 4:3 K’arêd Şandîya 4:29, R’omayî 16:24, Efesî 6:19-20, Fîlîpî 1:7, Filîmon 1:1

* 4:5 Efesî 5:16.

+ 4:5 Efesî 5:15-16

+ 4:6 Petrûs I 3:15

• 4:7 Efesî 6:21-22

+ 4:7 K’arêd Şandîya 20:4

+ 4:8 Kolosî 2:2

* 4:9 Filîmon 1:10-12.

+ 4:9 Filîmon 1:10, Filîmon 1:16

+ 4:10 K’arêd Şandîya 19:29, Filîmon 1:24, K’arêd Şandîya 12:12, K’arêd Şandîya 15:37-38

+ 4:11 K’arêd Şandîya 1:23, K’arêd Şandîya 18:7

+ 4:12 Kolosî 1:7, Filîmon 1:23

+ 4:14 Tîmot’êyo II 4:10-11, Filîmon 1:24

* 4:15-16 E’yantî 1:11; 3:14.

* 4:15# Nav hinek destnivîsarada dewsa «Nîmfasa xûşk û civîna mala wêda» «Nîmfasê (bira) û civîna mala wîda» heye.

+ 4:15 R’omayî 16:5

+ 4:16 T’êsalonîkî I 5:27

* 4:17 Filîmon 1:2.

+ 4:17 Filîmon 1:2

+ 4:18 Korint’î I 16:21, Galatî 6:11, T’êsalonîkî II 3:17, Filîmon 1:19

* 1:1 Bi yûnanî «Sîlvano» nivîsar e, ku cûr’ekî navê «Sîlas» e.

* 1:1# Nav destnivîsarêd paşwextîyêda ev jî heye: «E’dilayîya Bav Xwedêyê me û Xudan Îsa Mesîh».

+ 1:1 K’arêd Şandîya 15:22, Petrûs I 5:12, T’êsalonîkî II 1:1, K’arêd Şandîya 17:1, Fîlîpî 4:16

+ 1:2 Efesî 5:20, T’êsalonîkî II 1:3, T’êsalonîkî II 2:13

+ 1:4 Petrûs II 1:10

+ 1:5 K’arêd Şandîya 20:18

* 1:6 K’arêd Şandîya 17:5-9.

+ 1:6 Korint’î I 4:16, Korint’î I 11:1, T’êsalonîkî II 3:7, K’arêd Şandîya 17:5-10, K’arêd Şandîya 13:52

+ 1:9 K’arêd Şandîya 14:15

+ 1:10 Korint’î I 1:7, T’êsalonîkî II 1:10, Metta 3:7, R’omayî 5:9, T’êsalonîkî I 2:16, T’êsalonîkî I 5:9

* 2:2 K’arêd Şandîya 16:19-24; 17:1-9.

+ 2:2 K’arêd Şandîya 16:22-24

+ 2:3 Korint’î II 4:2

+ 2:4 Galatî 2:7, Galatî 1:10, Efesî 5:10

* 2:5 Bi gotineke din: «Kiraskirî, veşartî».

+ 2:5 R’omayî 1:9, R’omayî 9:1, Fîlîpî 1:8

+ 2:6 Korint’î I 9:4-5, T’êsalonîkî II 3:9, Filîmon 1:8

+ 2:8 Korint’î II 12:15

+ 2:9 K’arêd Şandîya 18:3, Korint’î II 11:27, T’êsalonîkî II 3:8

+ 2:11 Korint’î I 4:14-15

+ 2:12 T’êsalonîkî II 2:14

+ 2:13 Galatî 4:14

* 2:14 K’arêd Şandîya 17:5.

+ 2:14 T’êsalonîkî I 1:6, K’arêd Şandîya 17:5, T’êsalonîkî II 1:4-5

+ 2:15 Metta 23:34, Yûh’enna 15:20, K’arêd Şandîya 13:50, K’arêd Şandîya 17:5

+ 2:16 K’arêd Şandîya 13:45, K’arêd Şandîya 14:2, Metta 27:25, Lûqa 21:23, T’êsalonîkî I 1:10

+ 2:17 Korint’î I 5:3, Kolosî 2:5

+ 2:18 R’omayî 1:13, R’omayî 15:22

+ 2:19 Korint’î I 15:31, T’êsalonîkî II 1:4

* 3:1 K’arêd Şandîya 17:15.

+ 3:1 K’arêd Şandîya 17:15-16

* 3:2 Aha jî tê fe’mkirinê: «Heval-xebatê Xwedê». Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Qulixk’ar û heval-xebatê Xwedê» û nav hinek destnivîsarêd paşwextîyêda aha ye: «Qulixk’arê Xwedê û heval-xebatê me».

+ 3:2 K’arêd Şandîya 16:1, Fîlîpî 2:19

+ 3:3 K’arêd Şandîya 9:16, K’arêd Şandîya 14:22, Petrûs I 5:9

+ 3:5 Metta 4:3, Korint’î I 7:5, Galatî 4:11

* 3:6 K’arêd Şandîya 18:5.

+ 3:6 K’arêd Şandîya 18:5

+ 3:10 Tîmot’êyo II 1:3

+ 3:11 T’êsalonîkî II 3:5

+ 3:12 Fîlîpî 1:9-10, T’êsalonîkî II 1:3

+ 3:13 Cihûda 1:14, T’êsalonîkî II 2:17

+ 4:1 Kolosî 1:10, Kolosî 2:6

+ 4:3 Korint’î I 6:18, Galatî 5:19, Efesî 5:3

* 4:4 Aha jî tê fe’mkirinê: «Bira ji we her kes zanibe çawa h’elal û bi namûsî t’evî jina xwe bijî».

+ 4:5 Petrûs I 4:3-4, R’omayî 1:26, Efesî 4:17-19

+ 4:7 Petrûs I 1:15, Cihûda 1:24, Efesî 1:4, Kolosî 1:22

+ 4:9 Îbranî 13:1, Yûh’enna 6:45

+ 4:11 Mesele 17:14, K’arêd Şandîya 18:3, Efesî 4:28, T’êsalonîkî II 3:8, T’êsalonîkî II 3:10

+ 4:12 R’omayî 13:13

+ 4:13 Efesî 2:12

+ 4:14 Korint’î I 15:20, Korint’î II 4:14

* 4:15-17 Korint’î I 15:51-52.

+ 4:15 Korint’î I 15:51-52

+ 4:16 Cihûda 1:9, E’yantî 12:7, Metta 24:31, Korint’î I 15:52, Metta 16:27, Korint’î I 15:23

+ 4:17 K’arêd Şandîya 1:9, E’yantî 11:12, Yûh’enna 14:3

+ 5:1 K’arêd Şandîya 1:7

* 5:2 Metta 24:43; Lûqa 12:39; Petrûs II 3:10.

+ 5:2 Metta 24:43, Petrûs II 3:10

+ 5:3 Lûqa 21:34, Fîlîpî 3:19

+ 5:4 Yûh’enna I 2:8

+ 5:5 Lûqa 16:8, Yûh’enna 12:36, R’omayî 13:12

+ 5:6 Marqos 13:33-36, Petrûs I 1:13, Efesî 6:18

* 5:8 Îşaya 59:17; Efesî 6:13-17.

+ 5:8 Efesî 6:14, Efesî 6:17

+ 5:9 T’êsalonîkî I 1:10

+ 5:10 R’omayî 14:9

+ 5:12 Korint’î I 16:16, Korint’î I 16:18, Fîlîpî 2:29, Tîmot’êyo I 5:17

+ 5:13 Marqos 9:50, R’omayî 12:18, Korint’î II 13:11

+ 5:14 T’êsalonîkî II 3:6-10, Galatî 6:1

+ 5:15 Q. K’ahîntîyê 19:18, Petrûs I 3:9, R’omayî 12:17

+ 5:16 Fîlîpî 4:4

+ 5:17 Lûqa 18:1, Lûqa 21:36, R’omayî 12:12, Efesî 6:18, Kolosî 4:2

+ 5:18 R’omayî 12:2, Efesî 5:17, Efesî 5:20

+ 5:19 Efesî 4:30

+ 5:21 Yûh’enna I 4:1, Korint’î I 14:29

+ 5:23 R’omayî 15:33, Fîlîpî 4:9, T’êsalonîkî II 3:16

+ 5:24 Korint’î I 1:9, T’êsalonîkî II 3:3, Îbranî 10:23

+ 5:25 Efesî 6:19, T’êsalonîkî II 3:1, Îbranî 13:18

+ 5:26 Petrûs I 5:14, R’omayî 16:16

+ 5:27 Kolosî 4:16

* 1:1 Bi yûnanî «Sîlvano» nivîsar e, ku cûr’ekî navê «Sîlas» e.

+ 1:1 K’arêd Şandîya 15:22, Petrûs I 5:12, T’êsalonîkî I 1:1, K’arêd Şandîya 16:1

+ 1:3 Efesî 5:20, T’êsalonîkî I 1:2, T’êsalonîkî II 2:13

+ 1:4 T’êsalonîkî I 2:19

+ 1:5 Lûqa 20:35

+ 1:6 E’yantî 6:10

+ 1:7 Cihûda 1:14

+ 1:8 Petrûs II 3:7,

+ 1:10 Korint’î I 3:13, T’êsalonîkî I 1:10

+ 1:11 Kolosî 1:9

* 2:1 T’êsalonîkî I 4:15-17.

+ 2:1 Metta 24:31, T’êsalonîkî I 4:15-17

* 2:2 Aha jî tê fe’mkirinê: «Yançîye me bi r’uh’ê p’êxembertîyê yan deva yan jî bi ne’ma gotibe: ‹Va ye R’oja Xudan îdî hatîye...›»

+ 2:3 Marqos 13:5, Kolosî 2:8, Yûh’enna I 3:7, Efesî 5:6, E’yantî 13:4-5

* 2:4 Hezekîyêl 28:2; Danîyêl 11:36.

+ 2:7 Yûh’enna I 2:18, Yûh’enna I 4:3

* 2:8 Îşaya 11:4.

+ 2:8 E’yantî 2:16

* 2:9 Metta 24:24.

+ 2:9 Metta 24:24, Marqos 13:22, E’yantî 13:14

+ 2:10 Korint’î I 1:18

* 2:13 Aha jî tê fe’mkirinê: «Çimkî Xwedê hûn bijartin, wekî pêşîyê hûn bi R’uh’ bêne buhurtî-jibarekirinê».

+ 2:13 Efesî 5:20, T’êsalonîkî II 1:3, Aqûb 1:18, E’yantî 14:4

+ 2:14 T’êsalonîkî I 2:12

+ 2:15 Korint’î I 16:13

+ 2:16 Petrûs I 1:3

+ 2:17 T’êsalonîkî I 3:13

+ 3:1 T’êsalonîkî I 5:25

+ 3:2 R’omayî 15:31, Korint’î II 1:10-11

+ 3:3 Korint’î I 1:9, T’êsalonîkî I 5:24, Îbranî 10:23, Metta 16:13, Yûh’enna 17:12

+ 3:5 T’êsalonîkî I 3:11

+ 3:6 Mesele 6:6

+ 3:7 Korint’î I 4:16, Korint’î I 11:1, T’êsalonîkî I 1:6

+ 3:8 K’arêd Şandîya 18:3, T’êsalonîkî I 2:9-10

+ 3:9 Korint’î I 9:4-5, T’êsalonîkî I 2:6, Filîmon 1:8, Petrûs I 5:3, Fîlîpî 3:17, Tîmot’êyo I 4:12, Tîto 2:7

+ 3:10 Efesî 4:28, T’êsalonîkî I 4:11, T’êsalonîkî I 5:14

+ 3:11 Tîmot’êyo I 5:13

+ 3:13 Galatî 6:9

+ 3:15 Metta 18:15

+ 3:16 R’omayî 15:33, Fîlîpî 4:9, T’êsalonîkî I 5:23

+ 3:17 Korint’î I 16:21, Galatî 6:11, Kolosî 4:18, Filîmon 1:19

+ 1:1 Kolosî 1:27

+ 1:2 K’arêd Şandîya 16:1, Fîlîpî 2:22, Tîmot’êyo II 1:2, Yûh’enna II 1:3

* 1:4 «T’ivdîra Xwedê» aha jî tê fe’mkirinê: «Wek’îltîya Xwedê, ya ku da destê cime’ta Xwe».

* 1:4# Aha jî tê fe’mkirinê: «T’ivdîra Xwedêye ku bi bawerîyê tîne sêrî».

+ 1:4 Tîmot’êyo I 4:7, Tîmot’êyo II 4:4, Tîto 1:14, Tîto 3:9

+ 1:5 R’omayî 12:9, Tîmot’êyo II 2:22

+ 1:6 Tîmot’êyo I 6:21, Tîto 1:10

+ 1:8 R’omayî 7:16

+ 1:9 Galatî 5:23

+ 1:11 Tîto 1:3

+ 1:12 K’arêd Şandîya 9:22, Fîlîpî 4:13

* 1:13 K’arêd Şandîya 8:3; 9:4-5.

+ 1:13 K’arêd Şandîya 8:3, K’arêd Şandîya 3:17

+ 1:14 R’omayî 5:20

+ 1:15 Tîmot’êyo I 3:1, Tîmot’êyo I 4:9, Tîmot’êyo II 2:11, Tîto 3:8, Metta 9:13, Marqos 2:17

+ 1:18 Tîmot’êyo I 4:14, Korint’î II 10:4, Tîmot’êyo II 2:2-4

+ 1:20 Tîmot’êyo II 2:17, Tîmot’êyo II 4:14, Korint’î I 5:5

+ 2:3 Tîmot’êyo I 5:4

* 2:4 Hezekîyêl 18:23.

+ 2:4 Petrûs II 3:9, Tîto 1:2, Tîto 2:11

+ 2:5 Galatî 3:20

+ 2:6 Metta 20:28, Tîto 1:3

+ 2:7 K’arêd Şandîya 9:15, R’omayî 1:5, Galatî 1:15-16, Efesî 3:7-8, Tîmot’êyo II 1:11, R’omayî 9:1, Korint’î II 11:10

* 2:8 Aha jî tê fe’mkirinê: «Bê dudilî».

* 2:9 Petrûs I 3:3.

+ 2:9 Petrûs I 3:3-4

+ 2:11 Tîto 2:5

+ 2:12 Korint’î I 14:34

* 2:13 Destpêbûn 2:7; 2:21-22; 3:1-6.

+ 2:13 Destpêbûn 2:7, Destpêbûn 2:22

+ 2:14 Destpêbûn 3:6, Destpêbûn 3:13, Korint’î II 11:13

* 2:15 Me’na vê r’êzê ze’met e. Dewsa «h’alê zar’anînêda jî» yûnanî aha jî tê fe’mkirinê: «bi zar’anînê». K’itêba Pîroz hîn dike, ku zar’ dayîn û berek’etîya Xudan e, ku dê û bavar’a têne dayînê (Zebûr 127, 128). K’itêba Pîroz hîn nake ku zar’anîn şertê mecala xilazbûna k’ulfeta ye. Ne jî ev r’êz soz dide ku zar’anîna k’ulfetêd xwedênas wê bê êş û cefa be yan k’ulfet sax bimîne. Xuya dibe ku Pawlos miqabilî dersdarêd derewîn diçe û hîn dike ku zar’anîn ne gune ye, lê belê heger k’ulfet mêr ke û zar’a bîne, ev yek tiştekî qenc e. Hingê hineka hîn dikir û nedihiştin ku meriv bizewicin yan mêr kin (Tîmot’êyo I 4:3). Ji sedsalîya yekê h’eta sisîya hînkirina «ginostîkîyê» fire bela dibû û digot, ku p’êşê kevantîyê û zar’anînê gune ye.

+ 3:1 Tîmot’êyo I 1:15, Tîmot’êyo II 2:11, Tîto 3:8

* 3:2-7 Tîto 1:6-9.

+ 3:2 Tîto 1:6-9

+ 3:3 Tîto 3:2, Metta 6:19, Tîmot’êyo I 6:9, Îbranî 13:5

+ 3:7 Tîmot’êyo II 2:26

+ 3:8 K’arêd Şandîya 6:3, Petrûs I 5:2, Tîto 1:7

* 3:9 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Sur’a bawerîyê». Ev tê fe’mkirinê ku sur’a veşartî e’yan bû.

* 3:11 Aha jî tê fe’mkirinê: «Jinêd berdestî».

+ 3:11 Tîto 2:3

+ 3:16 Yûh’enna 1:14, Yûh’enna I 4:2, Yûh’enna II 1:7, Îbranî 2:14, Marqos 16:19, Lûqa 24:51, K’arêd Şandîya 1:9

+ 4:1 Yûh’enna I 2:18, Tîmot’êyo II 3:1, Yûh’enna I 4:6, Aqûb 3:15, Petrûs II 2:1, E’yantî 2:24

+ 4:3 R’omayî 14:2, Kolosî 2:16, Kolosî 2:21

+ 4:4 Destpêbûn 1:31, Marqos 7:15-16, K’arêd Şandîya 10:15, Tîto 1:15

+ 4:5 Destpêbûn 1:25

+ 4:7 Tîmot’êyo I 1:4, Tîmot’êyo II 2:16

+ 4:9 Tîmot’êyo I 1:15, Tîmot’êyo II 2:11, Tîto 3:8

+ 4:10 Fîlîpî 1:30, Kolosî 1:29

+ 4:12 Tîto 2:15, Petrûs I 5:3, Fîlîpî 3:17, T’êsalonîkî II 3:9, Tîto 2:7

+ 4:14 Tîmot’êyo I 1:18, K’arêd Şandîya 6:6, Tîmot’êyo I 5:22, Tîmot’êyo II 1:6

* 5:1 Qanûna K’ahîntîyê 19:32.

+ 5:1 Tîto 2:6

+ 5:4 Tîmot’êyo I 2:3

+ 5:6 E’yantî 3:1

+ 5:10 Yûh’enna 13:14, K’arêd Şandîya 9:36

* 5:11-12 Hinek aha fe’m dikin: Jinebîyêd civînêda navêd xwe bona xizmetkirinê deft’era civînêda didane nivîsarê, lema tê gotinê, ku jinebîyêd cahil qebûl neke, çimkî bi wê qirarê navêd xwe didane nivîsarê, wekî dîsa mêr nekin, lê t’enê civînêr’a xizmetîyê bikin. Lê gava dixwestin mêr bikirana, soz-qirarê xwe dit’er’ibandin.

+ 5:13 T’êsalonîkî II 3:11

+ 5:14 Korint’î I 7:9, Tîto 2:8

* 5:16 Nav destnivîsarêd qencda «bawermend» qisimê jinê tê fe’mkirinê, lê destnivîsarêd hinekada «bawermend» tê fe’mkirinê hin qisimê jinê, hin jî mêr, usa jî hinek destnivîsarada t’enê mêr tê fe’mkirinê.

+ 5:17 R’omayî 12:8, T’êsalonîkî I 5:12

* 5:18 Qanûna Ducarî 25:4.

* 5:18# Lûqa 10:7; Metta 10:10.

+ 5:18 Q. Ducarî 25:4, Korint’î I 9:9, Lûqa 10:7

* 5:19 Qanûna Ducarî 17:5-7; 19:15; Metta 18:16.

+ 5:19 Q. Ducarî 19:15

+ 5:20 Q. Ducarî 13:11, Galatî 2:14, Tîmot’êyo II 4:2, Tîto 1:13, Tîto 2:15

* 5:22 Tîmot’êyo I 4:14; K’arêd Şandîya 6:6; 13:1; Tîmot’êyo II 1:6.

+ 5:22 K’arêd Şandîya 6:6, Tîmot’êyo I 4:14, Tîmot’êyo II 1:6, Petrûs II 3:14, Yûh’enna I 5:18, Yûh’enna II 1:10, Tîmot’êyo I 5:22

+ 5:23 Mesele 20:1, Mesele 23:20, Mesele 31:4, Efesî 5:18

+ 6:1 Petrûs I 2:18, Efesî 6:5, Kolosî 3:22, Tîto 2:9

+ 6:2 Filîmon 1:16

+ 6:3 R’omayî 16:17

+ 6:4 Tîmot’êyo II 2:14, Tîmot’êyo II 2:23, Tîto 3:9

+ 6:5 Petrûs II 2:3, Tîto 1:11

+ 6:6 Fîlîpî 4:11

* 6:7 Îbo 1:21.

+ 6:7 Zebûr 49:17,

* 6:8 Gotinêd Silêman 30:8.

+ 6:8 Mesele 30:8

* 6:9 Gotinêd Silêman 23:4; 28:22.

+ 6:9 Mesele 15:27, Mesele 23:4, Metta 6:19, Lûqa 12:15, Îbranî 13:5

+ 6:10 Derk’etin 23:8, Q. Ducarî 16:19

+ 6:11 Q. Ducarî 33:1, Tîmot’êyo II 3:17

+ 6:12 Tîmot’êyo II 4:7, Cihûda 1:3

* 6:13 Yûh’enna 18:37.

+ 6:13 Lûqa 3:1, Lûqa 23:1, K’arêd Şandîya 3:13

+ 6:15 Q. Ducarî 10:17, E’yantî 17:14, E’yantî 19:16, Derk’etin 33:20, Yûh’enna 1:18

* 6:16 Derk’etin 33:20.

* 6:17 Zebûr 62:10.

+ 6:17 Mesele 23:5, Mesele 27:24

+ 6:18 Lûqa 12:21, R’omayî 12:13, Efesî 4:28

+ 6:20 Tîmot’êyo II 1:12, Tîmot’êyo II 2:16

+ 6:21 Tîmot’êyo I 1:6

+ 1:1 Tîto 1:2, Îbranî 9:15

+ 1:2 K’arêd Şandîya 16:1, Fîlîpî 2:22, Tîmot’êyo I 1:2, Yûh’enna II 1:3

+ 1:3 T’êsalonîkî I 3:10, K’arêd Şandîya 23:1, Korint’î II 1:12, R’omayî 1:8, Filîmon 1:4

* 1:5 K’arêd Şandîya 16:1.

+ 1:5 K’arêd Şandîya 16:1

+ 1:6 K’arêd Şandîya 6:6, Tîmot’êyo I 4:14, Tîmot’êyo I 5:22

* 1:7 Aha jî tê fe’mkirinê: «Serxwebûnê».

+ 1:7 R’omayî 8:15

+ 1:8 Marqos 8:38, R’omayî 1:16, Tîmot’êyo II 2:3, Tîmot’êyo II 4:5

+ 1:9 R’omayî 3:27, Efesî 2:4, Efesî 2:8, Tîto 3:5

+ 1:10 Korint’î I 15:54-55, R’omayî 16:24

+ 1:11 Tîmot’êyo I 2:7

* 1:12 «Çi ku spartîye min» tê fe’mkirinê yan qulixê Pawlos, yan jî Mizgînî. Lê ev r’êz aha jî tê fe’mkirinê: «Ew tiştê çi ku min spartîye Wî, bona R’oja Axretê wê xwey ke», mesele, jîyîna Pawlos yan jî yêd ku bi dannasînîya wî bûne bawermend.

+ 1:12 Tîmot’êyo II 2:9, Marqos 8:38, R’omayî 1:16, Tîmot’êyo I 6:20

+ 1:14 R’omayî 8:9

+ 1:15 K’arêd Şandîya 19:10

+ 1:16 Tîmot’êyo II 4:19, K’arêd Şandîya 21:33, K’arêd Şandîya 28:20, Metta 25:36

+ 2:3 Tîmot’êyo I 1:18, Tîmot’êyo II 1:8, Tîmot’êyo II 4:5

+ 2:5 Korint’î I 9:25

+ 2:6 Korint’î I 9:10

+ 2:8 Korint’î I 15:20, Metta 1:1

+ 2:9 Efesî 3:1, Fîlîpî 1:7

+ 2:10 Petrûs I 5:10, Efesî 3:13, Korint’î II 1:6

+ 2:11 Tîmot’êyo I 1:15, Tîto 3:8, R’omayî 6:8, E’yantî 20:4

* 2:12 Metta 10:33.

+ 2:12 Metta 10:33

* 2:13 Jimar 23:19.

+ 2:13 R’omayî 3:3, Jimar 23:19

+ 2:14 Tîmot’êyo I 6:4, Tîto 3:9

+ 2:16 Tîmot’êyo I 4:7, Tîmot’êyo I 6:20, Tîto 3:9

+ 2:17 Tîmot’êyo I 1:20

+ 2:18 Korint’î I 15:12

* 2:19 Jimar 16:5.

+ 2:19 Jimar 16:5, Jimar 16:26

+ 2:20 R’omayî 9:21

* 2:21 Aha jî tê fe’mkirinê: «Ji wan meriva».

+ 2:22 Metta 5:9, R’omayî 14:19, Tîmot’êyo I 1:5

+ 2:23 Tîmot’êyo I 6:4

+ 2:25 Galatî 6:1, K’arêd Şandîya 8:22

+ 2:26 Tîmot’êyo I 3:7

+ 3:1 Yûh’enna I 2:18, Tîmot’êyo I 4:1

+ 3:2 Lûqa 16:14, Tîmot’êyo I 6:10

+ 3:3 R’omayî 1:28-31

* 3:8 Derk’etin 7:11, 22; 8:3.

+ 3:9 Derk’etin 7:12, Derk’etin 8:18, Derk’etin 9:11

* 3:11 K’arêd Şandîya 13:14–14:22; Zebûr 34:19.

+ 3:11 K’arêd Şandîya 13:50, K’arêd Şandîya 14:5, K’arêd Şandîya 14:19, Zebûr 34:19

* 3:12 Yûh’enna 15:20.

+ 3:12 Yûh’enna 15:20, K’arêd Şandîya 14:22, T’êsalonîkî I 3:3

+ 3:13 E’yantî 22:11

+ 3:15 K’arêd Şandîya 16:1

* 3:16 Aha tê fe’mkirinê: «Nivîsarêd pîroz» awa gotî «K’itêba Pîroz».

* 3:16# Aha jî tê fe’mkirinê: «T’emamîya nivîsarêda bîna ber Xwedê heye».

+ 3:16 Petrûs II 1:20-21

+ 3:17 Q. Ducarî 33:1, Tîmot’êyo I 6:11

+ 4:1 Yûh’enna 5:22, K’arêd Şandîya 10:42, K’arêd Şandîya 17:31, Petrûs I 4:5

+ 4:2 Tîmot’êyo I 5:20, Tîto 1:13, Tîto 2:15

+ 4:5 Marqos 13:33-34, Petrûs I 1:13, Efesî 6:18, T’êsalonîkî I 5:6, Tîmot’êyo II 1:8, Tîmot’êyo II 2:3

+ 4:6 K’arêd Şandîya 21:13, Fîlîpî 2:17, Petrûs II 1:14, Fîlîpî 1:23

+ 4:7 Tîmot’êyo I 6:12, Cihûda 1:3, K’arêd Şandîya 20:24

+ 4:8 Aqûb 1:12

+ 4:10 Kolosî 4:14, Filîmon 1:24, Marqos 4:19, Korint’î II 2:13, Galatî 2:1, Kolosî 4:14, Filîmon 1:24

+ 4:11 K’arêd Şandîya 12:12, K’arêd Şandîya 15:37-38, Kolosî 4:10

+ 4:12 K’arêd Şandîya 20:4, Tîto 3:12

+ 4:13 K’arêd Şandîya 16:8

+ 4:14 Tîmot’êyo I 1:20, Zebûr 62:12, Mesele 24:12

+ 4:17 Zebûr 22:21

+ 4:19 K’arêd Şandîya 18:2, R’omayî 16:3, Korint’î I 16:19, Tîmot’êyo II 1:16

+ 4:20 K’arêd Şandîya 20:4, K’arêd Şandîya 21:29

+ 1:1 Marqos 13:20, Lûqa 18:7, R’omayî 8:33, Kolosî 3:12, Tîmot’êyo I 2:4, Lûqa 1:69-70, R’omayî 1:2, Jimar 23:19,

* 1:1-2 Aha jî tê fe’mkirinê: «gazîkirîyê bona pêşdaçûyîna bawerîya bijartîyêd Xwedê û zanebûna ser r’astîyê, anegorî xwedênasîyê, ku ji wê r’astîyê ye gumana jîyîna h’eta-h’etayê».

* 1:2# Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Xwedêyê ku derewa nake».

+ 1:3 Tîmot’êyo I 2:6, Tîmot’êyo I 6:15, Tîmot’êyo I 1:11

+ 1:4 Tîmot’êyo I 1:2, Tîmot’êyo II 1:2

+ 1:5 K’arêd Şandîya 14:23

+ 1:6 Tîmot’êyo I 3:2-4

+ 1:7 Petrûs I 5:2, Tîmot’êyo I 3:8

* 1:10 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Yêd ji sinetîyê ne».

+ 1:10 Tîmot’êyo I 1:6, K’arêd Şandîya 11:2, Galatî 2:12

+ 1:11 Petrûs II 2:3, Tîmot’êyo I 6:5

* 1:12 Bi yûnanî xeber bi xeber «p’êxemberekî wan» nivîsar e. Li gora hineka, navê vî zaneyî Epîmênîdes bû, ji bajarê Kinososê û şayîr bû. Ew qasî 600 salî berî Îsa Mesîh bibû.

+ 1:13 Tîmot’êyo I 5:20, Tîmot’êyo II 4:2, Tîto 2:15

+ 1:14 Tîmot’êyo I 1:4

+ 1:15 Marqos 7:15-16, K’arêd Şandîya 10:15, R’omayî 14:20, Tîmot’êyo I 4:3-4

+ 1:16 Yûh’enna I 2:4

+ 2:3 Tîmot’êyo I 3:11

+ 2:5 Destpêbûn 3:16, Petrûs I 3:1-2, Efesî 5:22, Tîmot’êyo I 2:11

+ 2:6 Tîmot’êyo I 5:1

+ 2:7 Petrûs I 5:3, Fîlîpî 3:17, T’êsalonîkî II 3:9, Tîmot’êyo I 4:12

+ 2:8 Tîmot’êyo I 5:14

+ 2:9 Petrûs I 2:18, Efesî 6:5, Kolosî 3:22, Tîmot’êyo I 6:1

+ 2:11 Tîmot’êyo I 2:4

+ 2:12 Petrûs I 4:2

+ 2:13 Petrûs II 1:1, Îbranî 9:28

+ 2:14 Efesî 2:10, Tîto 3:8, Metta 20:28

+ 2:15 Tîto 1:13, Tîmot’êyo I 4:12

+ 3:1 Petrûs I 2:13, R’omayî 13:1

+ 3:2 Tîmot’êyo I 3:3

+ 3:3 Yûh’enna 8:34, Petrûs II 2:19, R’omayî 6:16-20

* 3:5 Aha jî tê fe’mkirinê: «Xwedê em xilaz kirin, bi şûştina R’uh’ê Pîroz nû dinê xistin û nûyejîyîn kirin».

+ 3:5 R’omayî 3:27, Efesî 2:4, Efesî 2:8, Tîmot’êyo II 1:9, Yûh’enna 13:8, Korint’î I 6:11, Efesî 5:26, Îbranî 10:22, Yûh’enna 3:3, Petrûs I 1:3, Efesî 2:5

+ 3:6 K’arêd Şandîya 2:33, K’arêd Şandîya 10:45, R’omayî 5:5

+ 3:7 K’arêd Şandîya 15:11, R’omayî 3:24, Efesî 2:8, Tîto 2:11, R’omayî 8:17

+ 3:8 Tîmot’êyo I 1:15, Tîmot’êyo II 2:11, Efesî 2:10, Tîto 2:14

+ 3:9 Tîmot’êyo I 1:4, Tîmot’êyo II 2:14, Tîmot’êyo II 2:16

+ 3:10 Metta 18:15-17

+ 3:12 K’arêd Şandîya 20:4, Tîmot’êyo II 4:12

+ 3:13 K’arêd Şandîya 18:24, Korint’î I 1:12

+ 3:14 Petrûs II 1:8

+ 1:1 Efesî 3:1, Fîlîpî 1:7, K’arêd Şandîya 16:1

* 1:2 Kolosî 4:17.

+ 1:2 Kolosî 4:17

+ 1:4 R’omayî 1:8-9

+ 1:6 Fîlîpî 1:9, Kolosî 1:9

+ 1:8 T’êsalonîkî I 2:6-7

* 1:10 Kolosî 4:9.

+ 1:10 Korint’î I 4:15, Kolosî 4:9

* 1:11 «Onîsîmo» bi zimanê yûnanî tê fe’mkirinê: «Kêrhatî».

+ 1:16 Metta 23:8, Korint’î I 7:22, Kolosî 4:9

+ 1:19 Korint’î I 16:21, Galatî 6:11, Kolosî 4:18, T’êsalonîkî II 3:17

+ 1:23 Kolosî 1:7, Kolosî 4:12

+ 1:24 K’arêd Şandîya 27:2, Kolosî 4:10, Kolosî 4:14, Tîmot’êyo II 4:10

+ 1:2 Petrûs I 1:20, Marqos 12:7, Yûh’enna 1:3, Korint’î I 8:6, Kolosî 1:16

* 1:3 Bi gotineke din: «R’onayî».

* 1:3# Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Gava Ewî em ji gunêd me şûştin».

+ 1:3 Korint’î II 4:4, Kolosî 1:15, Zebûr 110:1, Marqos 16:19, K’arêd Şandîya 7:55-56, R’omayî 8:34

+ 1:4 Efesî 1:21, Fîlîpî 2:9

* 1:5 Zebûr 2:7.

* 1:5# P’adşatî II 7:14.

+ 1:5 Zebûr 2:7, K’arêd Şandîya 13:32-33, Îbranî 5:5,

* 1:6 Qanûna Ducarî 32:43; Zebûr 97:7 (welger’andina Peymana Kevine yûnanî).

+ 1:6 Zebûr 97:7

* 1:7 Zebûr 104:4 (welger’andina Peymana Kevine yûnanî).

+ 1:7 Zebûr 104:4

* 1:9 Zebûr 45:6-7.

+ 1:9 Zebûr 45:6-7

* 1:12 Zebûr 102:25-27.

+ 1:12 Zebûr 102:25-27

* 1:13 Zebûr 110:1.

+ 1:13 Zebûr 110:1, Îbranî 10:13

+ 1:14 Destpêbûn 19:16

+ 2:4 K’arêd Şandîya 2:22, K’arêd Şandîya 2:43

+ 2:5 Îbranî 1:6

* 2:6 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Kur’ê mêriv».

* 2:7 Aha jî tê fe’mkirinê: «Te ew hinekî ji milyak’eta nimiztir kir», usa jî r’êza 9-da.

* 2:8 Zebûr 8:4-6.

* 2:8# «Wî» tê fe’mkirinê «bendêd dinê» yan jî «Îsa».

+ 2:8 Zebûr 8:4-6, Korint’î I 15:25

+ 2:9 Yûh’enna 8:54, Yûh’enna 17:1, Petrûs I 1:21, Petrûs II 1:17

* 2:10 Aha jî tê fe’mkirinê: «Bi cefa bigihîşta», awa gotî «mezin bûya».

+ 2:10 R’omayî 11:36, Îbranî 5:9

+ 2:11 Îbranî 13:12, Metta 28:10, Marqos 3:35, Yûh’enna 20:17, R’omayî 8:29

* 2:12 Zebûr 22:22.

+ 2:12 Zebûr 22:22

* 2:13 Îşaya 8:17.

* 2:13# Îşaya 8:18.

+ 2:14 Yûh’enna 1:14, Yûh’enna I 4:2, Yûh’enna II 1:7, Tîmot’êyo I 3:16, Yûh’enna I 3:8, Korint’î I 15:54-55

* 2:17 Bi gotineke din: «Afûkirinê» yan «baxşandinê».

+ 2:17 Fîlîpî 2:7

+ 2:18 Lûqa 22:28

* 3:2 Jimar 12:7.

+ 3:2 Jimar 12:7

+ 3:5 Jimar 12:7, Q. Ducarî 18:15, Q. Ducarî 18:18

* 3:11 Zebûr 95:7-11. Van r’êza jî bixûnin: Derk’etin 17:1-7; Jimar 20:1-13.

+ 3:11 Zebûr 95:7-11

* 3:15 Zebûr 95:7-8.

+ 3:15 Zebûr 95:7-8

+ 3:16 Jimar 14:2

+ 3:17 Zebûr 95:10, Jimar 14:29

* 3:18 Aha jî tê fe’mkirinê: «Nebawera».

* 3:16-18# Jimar 14:1-35.

+ 3:18 Q. Ducarî 1:34-36

+ 3:19 Zebûr 106:24

+ 4:1 Îbranî 12:15

* 4:3 Zebûr 95:11.

+ 4:3 Zebûr 95:11, Îbranî 3:11

* 4:4 Destpêbûn 2:2.

+ 4:4 Destpêbûn 2:2

* 4:5 Zebûr 95:11.

+ 4:5 Zebûr 95:11

* 4:6 Aha jî tê fe’mkirinê: «Neêlimîyê».

+ 4:6 Îbranî 3:19

* 4:7 Zebûr 95:7-8.

+ 4:7 Zebûr 95:7-8

+ 4:8 Q. Ducarî 31:7

* 4:10 Destpêbûn 2:2.

* 4:11 Aha jî tê fe’mkirinê: «Neêlimîyê».

+ 4:12 Efesî 6:17, E’yantî 1:16

+ 4:13 Zebûr 90:8, Zebûr 139:2-3

+ 4:14 Îbranî 2:17-18, Efesî 4:10, Îbranî 7:26

+ 4:15 Lûqa 23:41, Yûh’enna 8:46, Petrûs I 2:22, Yûh’enna I 3:5, Korint’î II 5:21

+ 4:16 Efesî 3:12, Îbranî 10:19

+ 5:1 Îbranî 8:3

+ 5:2 Îbranî 7:28

* 5:3 Qanûna K’ahîntîyê 9:7.

+ 5:3 Îbranî 7:27

* 5:4 Derk’etin 28:1.

+ 5:4 Jimar 16:5, Jimar 18:7

* 5:5 Zebûr 2:7.

+ 5:5 Yûh’enna 8:54, Zebûr 2:7, K’arêd Şandîya 13:32-33, Îbranî 1:5

* 5:6 Zebûr 110:4.

+ 5:6 Zebûr 110:4, Îbranî 7:17, Îbranî 7:21

* 5:7 Metta 26:36-46; Marqos 14:32-42; Lûqa 22:39-46.

+ 5:7 Metta 26:39, Marqos 14:35, Lûqa 22:41, Zebûr 22:24

+ 5:8 R’omayî 5:19, Fîlîpî 2:8

+ 5:9 Îbranî 2:10

+ 5:11 Petrûs II 3:16

+ 5:12 Petrûs I 2:2, Korint’î I 3:1-2

+ 5:14 Efesî 4:13

+ 6:1 Îbranî 9:14

+ 6:2 K’arêd Şandîya 8:17, K’arêd Şandîya 19:4-5, K’arêd Şandîya 10:42, K’arêd Şandîya 17:31

+ 6:4 Îbranî 10:29

* 6:6 «Nav xweda» aha jî tê fe’mkirinê: «Xwexa» yan «bi h’emdê xwe».

+ 6:8 Metta 13:7, Metta 3:12

+ 6:10 Metta 10:42

+ 6:11 R’omayî 5:2-5, Korint’î II 1:22, Korint’î II 5:5, Efesî 1:14

+ 6:12 Îbranî 13:7

+ 6:13 Lûqa 1:73-75

* 6:14 Destpêbûn 22:16-17.

+ 6:14 Destpêbûn 22:17

+ 6:16 Derk’etin 22:11

+ 6:17 Zebûr 110:4

* 6:18 Jimar 23:19.

+ 6:18 Jimar 23:19,

+ 6:19 Q. K’ahîntîyê 16:2, Q. K’ahîntîyê 16:15, Îbranî 9:7

* 6:20 Zebûr 110:4.

+ 6:20 Îbranî 4:14, Îbranî 8:1, Îbranî 9:24-25

* 7:1 Destpêbûn 14:17-20.

* 7:2 «Şelîm» bi zimanê îbranî tê fe’mkirinê «e’dilayî». Şelîm xwexa navê bajarê Orşelîmêyî kevin e.

+ 7:2 Destpêbûn 14:17-20

* 7:5 Jimar 18:21.

+ 7:5 Q. K’ahîntîyê 27:30-31, Jimar 18:21, Q. Ducarî 14:22

+ 7:6 Destpêbûn 12:2-3, R’omayî 4:3, Galatî 3:16

+ 7:14 Metta 1:3, Lûqa 3:3

* 7:17 Zebûr 110:4.

+ 7:17 Zebûr 110:4, Îbranî 5:6

+ 7:18 R’omayî 8:3, Galatî 4:9

+ 7:19 Îbranî 9:9, Îbranî 10:1

* 7:21 Zebûr 110:4.

+ 7:21 Zebûr 110:4, Îbranî 5:6

* 7:22 Aha jî tê fe’mkirinê: «Îsa garantîya peymaneke hê qenc e».

+ 7:22 Îbranî 6:11

* 7:25 Aha jî tê fe’mkirinê: «Ew dikare wan lap xilaz ke».

+ 7:25 Yûh’enna I 2:1, R’omayî 8:34

+ 7:26 Efesî 4:10, Îbranî 4:14

* 7:27 Qanûna K’ahîntîyê 9:7.

+ 7:27 Îbranî 5:3, Îbranî 9:12, Îbranî 10:10

* 7:28 Aha jî tê fe’mkirinê: «hate gîhandinê», çawa gihîştî. Îbranî 2:10; 5:8-9.

+ 7:28 Îbranî 5:2

+ 8:1 Zebûr 110:1, Marqos 16:19, Îbranî 1:3

+ 8:2 Îbranî 9:24

+ 8:3 Îbranî 5:1, Efesî 5:2

* 8:5 Derk’etin 25:40.

+ 8:5 Kolosî 2:17, Îbranî 10:1, Derk’etin 25:40

+ 8:6 Korint’î II 3:6, Îbranî 9:15

+ 8:7 Îbranî 7:11

+ 8:8 Îbranî 10:16-17, Lûqa 22:20, Korint’î II 3:6

+ 8:10 Q. Ducarî 6:6, Q. K’ahîntîyê 26:12

* 8:12 Yêremîya 31:31-34.

+ 9:1 Derk’etin 25:8

* 9:2 Derk’etin 25:31-40; Derk’etin 25:25-30.

+ 9:2 Derk’etin 26:1, Derk’etin 25:30-31

* 9:3 Derk’etin 26:31-33.

+ 9:3 Derk’etin 26:31-33, Q. K’ahîntîyê 16:2

* 9:4 Derk’etin 30:1-6; Derk’etin 25:10-16; Derk’etin 16:33; Jimar 17:8-10; Derk’etin 25:16.

+ 9:4 Derk’etin 25:10, Derk’etin 30:1, Derk’etin 16:33-34, Jimar 17:8-10,

* 9:5 Derk’etin 25, 26; Jimar 17:1-10.

+ 9:5 Q. K’ahîntîyê 16:14, Derk’etin 25:19-20

* 9:6 Jimar 18:2-6.

* 9:7 Qanûna K’ahîntîyê 16.

+ 9:7 Q. K’ahîntîyê 16:2, Q. K’ahîntîyê 16:15, Îbranî 6:19

+ 9:8 Îbranî 10:20

+ 9:9 Îbranî 7:19, Îbranî 10:1

+ 9:10 Q. K’ahîntîyê 11:2, Marqos 7:4

+ 9:11 Îbranî 7:27, Îbranî 10:10

* 9:13 Qanûna K’ahîntîyê 16:15-16; Jimar 19:9, 17-19.

+ 9:13 Q. K’ahîntîyê 16:14-16

+ 9:14 Petrûs I 1:18-19, Îbranî 6:1, E’yantî 7:14, Yûh’enna I 1:7, Efesî 5:26

+ 9:15 Îbranî 8:6, Tîmot’êyo II 1:1, Tîto 1:2

* 9:19 Derk’etin 24:3-8.

+ 9:19 Derk’etin 12:22, Q. K’ahîntîyê 14:4-7, Jimar 19:6, Jimar 19:17, Zebûr 51:7

* 9:20 Derk’etin 24:8.

+ 9:20 Derk’etin 24:8

* 9:21 Qanûna K’ahîntîyê 8:15.

+ 9:21 Derk’etin 29:12, Derk’etin 29:36, Q. K’ahîntîyê 8:15, Q. K’ahîntîyê 8:19

* 9:22 Qanûna K’ahîntîyê 17:11.

+ 9:22 Q. K’ahîntîyê 17:11

+ 9:23 Derk’etin 25:40, Îbranî 8:5

+ 9:24 Îbranî 8:2

+ 9:26 Yûh’enna I 3:5, Petrûs I 3:18

* 9:27 Destpêbûn 3:19.

+ 9:27 Metta 16:27

* 9:28 Îşaya 53:12.

+ 9:28 Petrûs I 2:24, Petrûs I 3:18, Tîto 2:13, K’arêd Şandîya 1:11, T’êsalonîkî I 4:16-18

+ 10:1 Kolosî 2:17, Îbranî 8:5, Îbranî 7:19, Îbranî 9:9

+ 10:3 Q. K’ahîntîyê 16:21

+ 10:5 Zebûr 40:6-8, Zebûr 51:16

* 10:7 Zebûr 40:6-8.

+ 10:10 Metta 26:26, Korint’î I 11:24, Îbranî 7:27, Îbranî 9:9

+ 10:11 Jimar 28:3

* 10:12 Aha jî tê fe’mkirinê: «Lê evî t’enê carekê qurbaneke h’eta-h’etayê bona guna da û peyr’a k’êleka Xwedêye r’astê r’ûnişt».

* 10:12# Zebûr 110:1.

+ 10:12 Zebûr 110:1, Marqos 16:19, Îbranî 1:3

+ 10:13 Zebûr 110:1, Îbranî 1:13

* 10:16 Yêremîya 31:33.

* 10:17 Yêremîya 31:34.

+ 10:17 Îbranî 8:10-12

+ 10:19 Efesî 3:12, Îbranî 4:16

+ 10:20 Îbranî 9:8, Yûh’enna 14:6

* 10:22 Qanûna K’ahîntîyê 8:30; Hezekîyêl 36:25.

+ 10:22 Yûh’enna 13:8, Korint’î I 6:11, Efesî 5:26, Tîto 3:5

+ 10:23 Îbranî 4:14, Korint’î I 1:9, T’êsalonîkî I 5:24, T’êsalonîkî II 3:3

+ 10:25 K’arêd Şandîya 2:42, R’omayî 13:11, Korint’î I 3:13

+ 10:26 Jimar 15:30, Marqos 3:29, Yûh’enna I 5:16

+ 10:27 Zebûr 21:9, Zebûr 79:5,

* 10:28 Qanûna Ducarî 17:6.

+ 10:28 Q. Ducarî 19:15

* 10:29 Derk’etin 24:8.

+ 10:29 Îbranî 6:4-6

* 10:30 Qanûna Ducarî 32:35.

* 10:30# Qanûna Ducarî 32:36; Zebûr 135:14.

+ 10:30 Q. Ducarî 32:35-36, R’omayî 12:19

+ 10:31 Lûqa 12:5

+ 10:34 Metta 25:36, Metta 5:12, Metta 6:20, Metta 19:21, Petrûs I 1:4, Kolosî 1:5

* 10:38 Hebaqûq 2:3-4.

+ 10:38 R’omayî 1:17, Galatî 3:11

+ 11:1 R’omayî 8:24, Korint’î II 4:18

* 11:3 Destpêbûn 1:1; Zebûr 33:6-9.

+ 11:3 Destpêbûn 1:6-7, Zebûr 33:6, Petrûs II 3:5

* 11:4 Destpêbûn 4:3-10.

+ 11:4 Destpêbûn 4:3-8, Metta 23:35, Yûh’enna I 3:12

* 11:5 Destpêbûn 5:21-24 (welger’andina Peymana Kevine yûnanî).

+ 11:5 Destpêbûn 5:22-24

* 11:7 Destpêbûn 6, 7, 8.

+ 11:7 Destpêbûn 6:9-22

* 11:8 Destpêbûn 12:1-5.

+ 11:8 Destpêbûn 12:1-4

* 11:9 Destpêbûn 23:4; 26:3; 35:12, 27.

+ 11:9 Destpêbûn 12:8, Destpêbûn 13:3, Destpêbûn 18:1

+ 11:10 Îbranî 12:22, E’yantî 21:2

* 11:11 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Bi bawerîyê Serayê xwexa jî ku bê zar’ bû, qewat bona berê zika stand û wê mezinayîya xweda zar’ anî».

* 11:11# Destpêbûn 18:1-15; 21:2.

+ 11:11 Destpêbûn 21:2

* 11:12 Destpêbûn 15:5-6; 22:17; Derk’etin 32:13.

+ 11:12 R’omayî 4:19, Destpêbûn 22:17

* 11:13 Dîrok I 29:15.

+ 11:13 Metta 13:17, Lûqa 10:24, Destpêbûn 23:4

+ 11:16 Destpêbûn 26:24, Destpêbûn 28:13

* 11:17 Destpêbûn 22:1-14.

+ 11:17 Destpêbûn 22:1-10, Destpêbûn 21:12, R’omayî 9:7

* 11:18 Destpêbûn 21:12.

+ 11:19 R’omayî 4:17-19

* 11:20 Destpêbûn 27:27-29, 39-40.

+ 11:20 Destpêbûn 27:27-29, Destpêbûn 27:39-40

* 11:21 Destpêbûn 47:31; 48:1-20.

+ 11:21 Destpêbûn 47:31, Destpêbûn 48:17-19

* 11:22 Destpêbûn 50:24-25; Derk’etin 13:19.

+ 11:22 Destpêbûn 50:24-25

* 11:23 Derk’etin 2:2.

+ 11:23 Derk’etin 2:2-3, K’arêd Şandîya 7:20

* 11:24 Derk’etin 2:10-12.

+ 11:24 Derk’etin 2:10-11

+ 11:25 Yûh’enna I 2:17

+ 11:26 Îbranî 13:13

+ 11:27 Derk’etin 12:37, Derk’etin 13:18

* 11:28 Derk’etin 12.

+ 11:28 Derk’etin 12:21-30

* 11:29 Derk’etin 14:21-31.

+ 11:29 Derk’etin 14:21-30

* 11:30 Yêşû 6:12-21.

* 11:31 Yêşû 2:1-21; 6:22-25.

* 11:31# Aha jî tê fe’mkirinê: «Neêlima».

+ 11:31 Metta 1:5, Aqûb 2:25

* 11:33 Danîyêl 6.

* 11:35 P’adşatî IV 4:25-37.

* 11:36 P’adşatî III 22:26-28; Yêremîya 20:1-2; 37:15; 38:6.

+ 11:36 Destpêbûn 39:20, Metta 21:35, Marqos 16:18

* 11:37 Dîrok II 24:20-21.

+ 11:40 Fîlîpî 3:12, Îbranî 12:23

+ 12:1 Korint’î I 9:24

* 12:2 Zebûr 110:1.

+ 12:2 Îbranî 2:10, Lûqa 24:26, Fîlîpî 2:8, Zebûr 110:1, Marqos 16:19, Îbranî 1:3

+ 12:3 Mesele 24:10

+ 12:4 Tîmot’êyo I 4:10

+ 12:5 Mesele 3:11-12, Zebûr 94:12,

* 12:6 Gotinêd Silêman 3:11-12.

* 12:7 Qanûna Ducarî 8:5.

+ 12:7 Q. Ducarî 8:5, E’yantî 3:19

+ 12:10 Q. K’ahîntîyê 11:44

* 12:11 Aha jî tê fe’mkirinê: «Berêd e’dilayîyê û heqîyê distînin».

* 12:12 Îşaya 35:3.

* 12:13# Aha jî tê fe’mkirinê: «ku nigê weyî birîndar seqet nebe».

+ 12:13 Mesele 4:26

+ 12:14 Metta 5:8

+ 12:15 Îbranî 4:1, Q. Ducarî 29:18

* 12:16 Destpêbûn 25:29-34; 27:30-40.

+ 12:16 Îbranî 13:4, Destpêbûn 25:29-34

* 12:17 Destpêbûn 27:30-40.

+ 12:17 Destpêbûn 27:34-38

* 12:18 Awa gotî «ç’îyayê Sînayê», wî cîyê ku cime’ta Îsraêlê t’evî Mûsa bûn, gava Xwedê Qanûn da Mûsa (Derk’etin 19:10-25; 20:1-21).

+ 12:18 Derk’etin 19:16-18, Derk’etin 20:18, Q. Ducarî 4:11, Q. Ducarî 5:22

+ 12:19 Derk’etin 19:16, Derk’etin 20:19, Q. Ducarî 5:27

* 12:20 Derk’etin 19:12-13.

+ 12:20 Derk’etin 19:12-13

* 12:21 Qanûna Ducarî 9:19.

+ 12:21 Q. Ducarî 9:19

+ 12:22 Galatî 4:26, E’yantî 14:1, E’yantî 21:2, Q. Ducarî 33:2, Cihûda 1:14

+ 12:23 Lûqa 10:20, Fîlîpî 3:12, Îbranî 11:40

* 12:24 Destpêbûn 4:3-10.

+ 12:24 Îbranî 8:6, Îbranî 9:15, Petrûs I 1:2, Destpêbûn 4:10

* 12:25 Derk’etin 20:22.

+ 12:25 Îbranî 2:3

* 12:26 Hagay 2:6 (welger’andina Peymana Kevine yûnanî).

+ 12:26 Derk’etin 19:18,

+ 12:27 Zebûr 102:26

+ 12:28 Zebûr 2:11

* 12:29 Qanûna Ducarî 4:24.

+ 12:29 Q. Ducarî 4:24

+ 13:1 Yûh’enna 13:34, Petrûs I 1:22, Petrûs II 1:7, R’omayî 12:10, T’êsalonîkî I 4:9

* 13:2 Destpêbûn 18:1-8; 19:1-3.

+ 13:2 Petrûs I 4:9, Destpêbûn 18:3, Destpêbûn 19:2

+ 13:3 Metta 25:36, Îbranî 10:34

+ 13:4 Korint’î I 7:38, Derk’etin 20:14, Korint’î I 6:9

* 13:5 Qanûna Ducarî 31:6.

+ 13:5 Mesele 23:4, Metta 6:19, Metta 6:25, Tîmot’êyo I 3:1, Tîmot’êyo I 6:7-9,

* 13:6 Zebûr 118:6.

+ 13:6 Zebûr 118:6

+ 13:7 Îbranî 6:12

+ 13:8 Zebûr 102:27

+ 13:9 Kolosî 2:16

* 13:10 «P’aristgeh» bi yûnanî xeber bi xeber «kon» e, ku li vir fikira Konê Şe’detîyê, Peymana Kevin û h’ebandina cihûyaye ser vê dinê bîr tîne.

* 13:11 Qanûna K’ahîntîyê 16:27.

+ 13:11 Derk’etin 29:14, Q. K’ahîntîyê 16:27

+ 13:12 Metta 21:39, Marqos 12:8

+ 13:13 Petrûs I 4:14, Îbranî 11:26

* 13:15 Zebûr 50:14.

+ 13:15 Zebûr 50:14, Zebûr 107:22,

+ 13:18 Efesî 6:19, T’êsalonîkî I 5:25, T’êsalonîkî II 3:1, K’arêd Şandîya 23:1, K’arêd Şandîya 24:16

+ 13:20 R’omayî 15:33, Zebûr 23:1, Zebûr 80:1, Yûh’enna 10:11, Petrûs I 5:4, Derk’etin 24:8,

+ 13:23 K’arêd Şandîya 16:1

* 1:1 Bi gotineke din: «Donzdeh e’şîrêd Îsraêlê».

+ 1:1 Metta 13:55, K’arêd Şandîya 12:17, K’arêd Şandîya 15:13, K’arêd Şandîya 21:18, Galatî 1:19, Galatî 2:9, Lûqa 22:30, Yûh’enna 7:35, K’arêd Şandîya 26:7, Petrûs I 1:1

+ 1:2 Metta 5:11-12, Petrûs I 1:6-7

+ 1:3 R’omayî 5:3

+ 1:4 Petrûs II 1:6, Metta 5:48

+ 1:5 Mesele 2:3-6

+ 1:6 Metta 21:21, Marqos 11:24

+ 1:7 Aqûb 4:8

+ 1:9 Korint’î I 1:31, Korint’î II 10:17

* 1:10 Îşaya 40:6-7.

+ 1:11 Petrûs I 1:24

+ 1:12 Metta 10:22, Marqos 13:13, Aqûb 5:11, Tîmot’êyo II 4:8, E’yantî 2:10

+ 1:15 Zebûr 7:14, R’omayî 5:12, R’omayî 6:23

+ 1:16 Marqos 13:5, Yûh’enna I 3:7, Kolosî 2:8, T’êsalonîkî II 2:3

+ 1:17 Destpêbûn 1:16, Yûh’enna I 1:5

+ 1:18 T’êsalonîkî II 2:13, E’yantî 14:4, Yûh’enna 1:13

* 1:19 Nav hinek destnivîsarada dewsa «zanibin» xebera «awa» heye.

+ 1:19 Mesele 10:19, Mesele 14:29,

* 1:20 Aha jî tê fe’mkirinê: «Çimkî hêrsa mêriv nahêle ku meriv li ber Xwedê r’ast bijî».

+ 1:21 Kolosî 3:8

+ 1:22 Lûqa 11:28, Yûh’enna 13:17, Yûh’enna I 3:18, R’omayî 2:13

+ 1:25 Aqûb 2:12, Lûqa 11:28

+ 1:26 Zebûr 39:1, Aqûb 3:2-3

+ 1:27 Metta 25:36, Petrûs II 3:14, Yûh’enna I 5:18, Tîmot’êyo I 5:22

+ 2:1 Q. Ducarî 1:17, Q. Ducarî 16:19, Metta 22:16, Lûqa 20:21, R’omayî 2:11

+ 2:5 Korint’î I 1:27-28, Korint’î II 8:9, E’yantî 2:9

* 2:8 Qanûna K’ahîntîyê 19:18.

+ 2:8 Q. K’ahîntîyê 19:18

+ 2:9 Derk’etin 23:2-3, Q. K’ahîntîyê 19:15, Q. Ducarî 1:17

+ 2:10 Metta 5:19, Galatî 3:10

* 2:11 Derk’etin 20:14; Qanûna Ducarî 5:18.

* 2:11# Derk’etin 20:13; Qanûna Ducarî 5:17.

+ 2:11 Derk’etin 20:13-14

+ 2:12 Aqûb 1:25

* 2:13 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «R’e’m ser dîwanê dik’eve».

+ 2:13 Metta 6:15, Metta 18:35, Lûqa 6:37

+ 2:16 Q. Ducarî 15:7, Mesele 21:13, Metta 25:35, Lûqa 3:11, Yûh’enna I 3:17-18

+ 2:18 Metta 7:16, Galatî 5:6

+ 2:19 Q. Ducarî 6:4, Metta 8:29, Marqos 1:24, Marqos 5:7, K’arêd Şandîya 16:17, K’arêd Şandîya 19:15

* 2:21 Destpêbûn 22:1-14.

+ 2:21 Destpêbûn 22

+ 2:22 Îbranî 11:17-18

* 2:23 Destpêbûn 15:6.

* 2:23# R’omayî 4:3; Galatî 3:6.

+ 2:23 Destpêbûn 15:6, R’omayî 4:3, Galatî 3:6,

* 2:25 Yêşû 2:1-21; 6:22-25.

+ 3:1 Metta 23:8

+ 3:2 Mesele 20:9, Yûh’enna I 1:8-10, R’omayî 3:23, Zebûr 39:1, Aqûb 1:26

+ 3:3 Zebûr 32:9, Mesele 26:3

+ 3:6 Metta 12:34, Metta 15:18, Mesele 16:27

+ 3:8 Zebûr 120:2, Zebûr 140:3

+ 3:9 Destpêbûn 1:26

+ 3:13 Aqûb 2:18

+ 3:15 Tîmot’êyo I 4:1, E’yantî 2:24

* 3:18 Aha jî tê fe’mkirinê: «Û heqî ew ber e, ku yê e’dil t’oximê e’dilayîyê diçîne».

+ 3:18 Metta 5:9, Galatî 6:8

+ 4:1 Petrûs I 2:11

* 4:2 Aha jî tê fe’mkirinê: «Ç’e’vê we li tişta ye, lê nak’eve destê we û dibine mêrkuj. Hûn ç’e’vnebarîyê dikin, lê nikarin bigihîjine meremê xwe, hingê dik’evine h’ucetê û şer’ dikin».

+ 4:3 Mesele 10:3

+ 4:4 Yûh’enna 15:19, Yûh’enna I 2:15, R’omayî 8:7

* 4:5 Aha jî tê fe’mkirinê: «Ku ew r’uh’ê ber bîna me ç’e’vnebarîyêda ye».

+ 4:5 Korint’î I 6:19

* 4:6 Gotinêd Silêman 3:34.

+ 4:6 Mesele 3:34, Petrûs I 5:5

+ 4:7 Petrûs I 5:8-9, Efesî 4:27

+ 4:8 Zebûr 73:28, Aqûb 1:7-8, Zebûr 51:2,

+ 4:11 R’omayî 14:4, R’omayî 14:10

+ 4:12 Aqûb 5:9, Lûqa 12:5, Metta 7:1

* 4:14 Gotinêd Silêman 27:1.

+ 4:14 Mesele 27:1, Lûqa 12:18-20, Zebûr 102:3

+ 4:15 K’arêd Şandîya 18:21

+ 4:17 Yûh’enna 9:41

+ 5:1 Lûqa 6:24

* 5:2-3 Metta 6:19.

+ 5:2 Metta 6:19-20

+ 5:3 R’omayî 2:5

* 5:4 Qanûna Ducarî 24:14-15.

+ 5:4 Q. K’ahîntîyê 19:13, Q. Ducarî 24:14-15, Q. Ducarî 24:15,

+ 5:7 Q. Ducarî 11:14

+ 5:8 Petrûs I 4:7

+ 5:9 Metta 7:1, Aqûb 4:12

+ 5:10 Metta 5:12, Metta 23:34, K’arêd Şandîya 7:52, Îbranî 11:32-38

* 5:11 Îbo 1:1-22; 2:10; 42:10-17; Zebûr 103:8.

+ 5:11 Metta 10:22, Marqos 13:13, Aqûb 1:12, E’yantî 2:10, Derk’etin 34:6

* 5:12 Metta 5:34-37.

+ 5:12 Metta 5:34-37

+ 5:13 Korint’î I 14:15, Efesî 5:19

* 5:14 Marqos 6:13.

+ 5:14 Marqos 6:13

+ 5:16 Marqos 1:5, K’arêd Şandîya 19:18, Destpêbûn 20:17, Jimar 11:2, K’arêd Şandîya 9:40, K’arêd Şandîya 28:8

* 5:17 P’adşatî III 17:1; 18:1; 18:41-45.

+ 5:17 Lûqa 4:25

+ 5:19 Galatî 6:1

* 5:20 Petrûs I 4:8.

+ 5:20 Mesele 10:12, Petrûs I 4:8

+ 1:1 Metta 4:18-21, Yûh’enna 1:40-42, Aqûb 1:1

+ 1:2 Îbranî 12:24, Petrûs II 1:2, Cihûda 1:2

+ 1:3 Korint’î II 1:3, Efesî 1:3, Petrûs I 3:21, Yûh’enna 3:3, Tîto 3:5

+ 1:4 Metta 6:20, Metta 19:21, Kolosî 1:5

+ 1:5 Efesî 2:8

+ 1:6 Metta 5:11-12, Aqûb 1:2-3

+ 1:7 Zebûr 66:10, Korint’î I 3:13, R’omayî 2:10

+ 1:8 Yûh’enna 20:29

+ 1:10 Petrûs II 1:19

+ 1:11 R’omayî 8:9, Lûqa 24:26

+ 1:12 K’arêd Şandîya 2:2-4

+ 1:13 Marqos 13:33-34, Efesî 6:18, T’êsalonîkî I 5:6

+ 1:14 K’arêd Şandîya 17:30, Efesî 4:18-19, R’omayî 12:2, Tîto 3:3

+ 1:15 Yûh’enna I 3:3, Petrûs II 3:11

* 1:16 Qanûna K’ahîntîyê 11:44-45; 19:2; 20:7.

+ 1:16 Q. K’ahîntîyê 11:44, Q. K’ahîntîyê 19:2

+ 1:17 Q. Ducarî 10:17, Derk’etin 4:22, Korint’î II 6:18

+ 1:18 Derk’etin 12:3, Q. K’ahîntîyê 1:10, Yûh’enna 1:29, K’arêd Şandîya 20:28, Îbranî 9:14

+ 1:20 Îbranî 1:2

+ 1:22 Yûh’enna 13:34, R’omayî 12:9, Îbranî 13:1

+ 1:23 Yûh’enna 1:13, Îbranî 4:12

* 1:24-25 Îşaya 40:6-8.

+ 1:25 Aqûb 1:10-11

+ 2:1 Efesî 4:31, Kolosî 3:8

+ 2:2 Metta 18:3, Korint’î I 3:2, Îbranî 5:13

* 2:3 Zebûr 34:8.

+ 2:3 Zebûr 34:8

+ 2:4 Korint’î I 10:4

+ 2:5 Efesî 2:20-22, Derk’etin 19:6

* 2:6 Îşaya 28:16.

+ 2:6 R’omayî 9:33, R’omayî 10:11

* 2:7 Zebûr 118:22.

+ 2:7 Zebûr 118:22, Marqos 12:11, K’arêd Şandîya 4:11

* 2:8 Îşaya 8:14.

+ 2:8 R’omayî 9:33

* 2:9 Aha jî tê fe’mkirinê: «T’or’intîya Wî».

* 2:9# Îşaya 43:20-21; Derk’etin 19:5-6.

+ 2:9 Q. Ducarî 10:15, Derk’etin 19:6, Q. Ducarî 7:6, E’yantî 1:6, E’yantî 5:10, Zebûr 36:9, Yûh’enna 1:9

* 2:10 Hosêya 2:23.

+ 2:10 R’omayî 9:25

+ 2:11 Q. K’ahîntîyê 25:23, Aqûb 4:1, R’omayî 7:23, R’omayî 13:14, Galatî 5:24

+ 2:12 Metta 5:16, Korint’î II 9:13, Galatî 1:24

+ 2:13 R’omayî 13:1, Tîto 3:1

+ 2:14 R’omayî 13:3-4

+ 2:16 Yûh’enna 8:32, Aqûb 1:25, Aqûb 2:12, R’omayî 6:18, Korint’î I 7:22, Korint’î II 3:17, Galatî 5:1, Galatî 5:13, Korint’î I 7:22

+ 2:17 Mesele 24:21, R’omayî 13:7

+ 2:18 Efesî 6:5, Kolosî 3:22, Tîmot’êyo I 6:1, Tîto 2:9

+ 2:19 Petrûs I 3:14, Petrûs I 3:17, Petrûs I 4:16

+ 2:21 K’arêd Şandîya 14:22, Yûh’enna 13:15

* 2:22 Îşaya 53:9.

* 2:23 Îşaya 53:7.

+ 2:23 Metta 5:39, Lûqa 23:46

* 2:24 Bi gotineke din: «Ji guna dûr» yan «aza».

* 2:24# Îşaya 53:5-6.

+ 2:24 R’omayî 6:2, Galatî 2:19, Galatî 5:24,

+ 2:25 Zebûr 119:176, Lûqa 15:6

* 3:1 Efesî 5:22; Kolosî 3:18.

+ 3:1 Destpêbûn 3:16, Korint’î I 14:34, Efesî 5:22, Kolosî 3:18, Tîto 2:5

* 3:3 Tîmot’êyo I 2:9.

+ 3:4 Tîmot’êyo I 2:9

+ 3:6 Destpêbûn 18:12

* 3:7 Efesî 5:25; Kolosî 3:19.

+ 3:7 Efesî 5:25, Kolosî 3:19

+ 3:8 R’omayî 12:16

+ 3:9 Q. K’ahîntîyê 19:18, T’êsalonîkî I 5:15, R’omayî 12:17, Metta 5:44, R’omayî 12:14, Korint’î I 4:12

* 3:10-12 Zebûr 34:12-16.

+ 3:12 Zebûr 34:12-16

* 3:14 Metta 5:10.

+ 3:14 Metta 5:10, Petrûs I 2:19-20, Petrûs I 4:14-16,

* 3:15 Îşaya 8:12-13.

+ 3:15 Kolosî 4:6

+ 3:16 Petrûs I 2:12, Lûqa 13:17

+ 3:17 Petrûs I 2:20

* 3:18 Aha jî tê fe’mkirinê: Dewsa «cefa k’işand» «mir».

+ 3:18 Petrûs I 2:21, Petrûs I 4:1, Îbranî 9:26-28

+ 3:19 Destpêbûn 6:3-14, Destpêbûn 7:17, Petrûs II 2:5

* 3:20 Destpêbûn 6:9–8:22.

* 3:21 Aha jî tê fe’mkirinê: «Lê nixumandin bona îsafa qenc şe’detî ye li ber Xwedê». Dewsa xebera «şe’detî» hinek «delîlek» fe’m dikin.

+ 3:21 R’omayî 6:4, Marqos 16:16, Petrûs I 1:3

+ 3:22 Lûqa 24:51, K’arêd Şandîya 1:9, Zebûr 110:1, Marqos 16:19, R’omayî 8:34, R’omayî 8:38, Korint’î I 15:24, Efesî 1:21

+ 4:1 Petrûs I 3:18, R’omayî 6:2, R’omayî 6:7, Galatî 5:24, Kolosî 3:3

+ 4:2 R’omayî 6:14, R’omayî 14:7-8, Korint’î II 5:15, Tîto 2:12

+ 4:4 Efesî 4:17-19, Petrûs I 2:12, Petrûs I 3:16

+ 4:5 Yûh’enna 5:22, K’arêd Şandîya 10:42, Petrûs I 4:5

+ 4:7 Aqûb 5:8, Korint’î I 7:29, Korint’î I 7:31, Marqos 14:38

+ 4:8 Mesele 10:12, Aqûb 5:20

* 4:9 Aqûb 5:20; Gotinêd Silêman 10:12.

+ 4:9 Îbranî 13:2

+ 4:10 R’omayî 12:6-8, Korint’î I 7:7, Lûqa 12:42-43

+ 4:11 Yûh’enna 13:31, Korint’î I 10:31, Cihûda 1:24-25, E’yantî 1:6, E’yantî 5:13

+ 4:12 Petrûs I 1:7

+ 4:13 K’arêd Şandîya 5:41, Fîlîpî 3:11

* 4:14 Nav hinek destnivîsarada ev jî heye: «Ji alîyê wanva Ew tê bêhurmetkirinê, lê ji alîyê weva tê bilindkirinê».

+ 4:14 Zebûr 89:50-51, Metta 5:11

+ 4:16 Petrûs I 2:19-20

+ 4:17 R’omayî 2:9,

* 4:18 Gotinêd Silêman 11:31.

+ 4:18 Mesele 11:31

+ 4:19 Zebûr 31:5, Lûqa 23:46

+ 5:1 Lûqa 24:48, R’omayî 8:17

* 5:2 Nav hinek destnivîsarada ev jî heye: «Çawa se’vî».

* 5:2# Yûh’enna 21:15-17.

+ 5:2 Yûh’enna 21:16-17, K’arêd Şandîya 20:28, Tîmot’êyo I 3:8, Tîto 1:7

+ 5:3 Metta 20:25-26, Fîlîpî 3:17, T’êsalonîkî II 3:9, Tîmot’êyo I 4:12, Tîto 2:7

+ 5:4 Zebûr 23:1, Zebûr 80:1, Yûh’enna 10:11, Îbranî 13:20, Korint’î I 9:25

* 5:5 Gotinêd Silêman 3:34.

+ 5:5 Mesele 3:34, Aqûb 4:6

* 5:6 Metta 23:12; Lûqa 14:11; 18:14.

+ 5:7 Zebûr 37:5, Metta 6:25, Fîlîpî 4:6

+ 5:8 Marqos 13:33-34, Petrûs I 5:8, Efesî 6:18, T’êsalonîkî I 5:6, Korint’î II 2:11, Efesî 6:11

+ 5:9 Aqûb 4:7, K’arêd Şandîya 14:22, T’êsalonîkî I 3:3

+ 5:10 Tîmot’êyo II 2:10

+ 5:11 Petrûs I 4:11

* 5:12 Bi yûnanî «Sîlvano» nivîsar e, ku cûr’ekî navê «Sîlas» e.

+ 5:12 K’arêd Şandîya 15:22, K’arêd Şandîya 15:40, T’êsalonîkî I 1:1, T’êsalonîkî II 1:1

* 5:13 Bi fikira hineka hingê bawermenda bajarê R’oma Îtalyayêr’a digotin «Babîlon».

+ 5:13 K’arêd Şandîya 12:12, K’arêd Şandîya 13:5, K’arêd Şandîya 15:37

+ 5:14 R’omayî 16:16

* 1:1 Aha jî tê fe’mkirinê: «Xwedê û Xilazkirê me Îsa Mesîh».

+ 1:1 Metta 4:18-21, Yûh’enna 1:40-42, Tîto 2:13

+ 1:2 Petrûs I 1:2, Cihûda 1:2

+ 1:4 Petrûs II 2:18

+ 1:6 Aqûb 1:3-4

+ 1:7 Yûh’enna I 4:16, Korint’î I 13:13, Îbranî 13:1

+ 1:8 Tîto 3:14

+ 1:9 Yûh’enna I 1:7, Efesî 5:26, Îbranî 9:14

+ 1:10 T’êsalonîkî I 1:4

+ 1:11 Kolosî 1:13

+ 1:12 Cihûda 1:5

+ 1:14 Yûh’enna 21:18-19, Tîmot’êyo II 4:6

+ 1:16 T’êsalonîkî I 2:19, T’êsalonîkî I 4:16, Lûqa 9:32, Yûh’enna 1:14

* 1:17 Metta 17:1-5.

+ 1:17 Metta 3:17, Metta 17:5, Marqos 1:11, Marqos 9:7, Lûqa 9:35, Yûh’enna 8:54, Yûh’enna 17:1, K’arêd Şandîya 3:13

+ 1:19 Petrûs I 1:10, Zebûr 119:105, Yûh’enna 5:35, Korint’î II 4:6

* 1:21 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Lê merivêd Xwedêye pîroz bi r’êberîya R’uh’ê Pîroz xeber dane».

+ 1:21 Tîmot’êyo II 3:16,

+ 2:1 Q. Ducarî 13:1-3, Metta 7:15, K’arêd Şandîya 20:30, Korint’î II 11:13, Tîmot’êyo I 4:1, Cihûda 1:4, Korint’î I 6:20, Korint’î I 7:23

+ 2:3 R’omayî 16:18, Kolosî 2:4

+ 2:4 Cihûda 1:6

* 2:5 Destpêbûn 6:18; 7:13.

+ 2:5 Destpêbûn 7:17, Petrûs I 3:19-20, Destpêbûn 7:23

* 2:6-7 Destpêbûn 19.

+ 2:6 Destpêbûn 19:24

+ 2:7 Destpêbûn 19:16

+ 2:8 Zebûr 119:136, K’arêd Şandîya 17:16

+ 2:9 Korint’î I 10:13, E’yantî 3:10

+ 2:10 Cihûda 1:16, Cihûda 1:8-9

+ 2:12 Cihûda 1:10

* 2:15 Jimar 22.

+ 2:15 Jimar 22:5, Jimar 25:1-2, Jimar 31:16, Q. Ducarî 23:3-6, Cihûda 1:11, E’yantî 2:14

+ 2:16 Jimar 22:21-30

+ 2:17 Cihûda 1:12-13

+ 2:18 Petrûs II 1:4

+ 2:19 Galatî 5:13, Yûh’enna 8:34, R’omayî 6:16-20, Tîto 3:3

+ 2:20 Metta 12:45, Lûqa 11:26

+ 2:21 R’omayî 7:12

* 2:22 Gotinêd Silêman 26:11.

+ 2:22 Mesele 26:11

+ 3:1 Petrûs II 1:13

+ 3:2 Cihûda 1:17-18

* 3:3 Cihûda 1:18.

* 3:5 Destpêbûn 1:6-7.

+ 3:5 Destpêbûn 1:9, Zebûr 24:2, Zebûr 136:6

* 3:6 Destpêbûn 7:11.

+ 3:6 Destpêbûn 7:11, Destpêbûn 7:21

* 3:8 Zebûr 90:4.

+ 3:8 Zebûr 90:4

+ 3:9 R’omayî 2:4, Tîmot’êyo I 2:4, Tîmot’êyo I 2:6

* 3:10 Vê r’êzêda, usa jî r’êza 12-da aha jî tê fe’mkirinê: «T’opêd e’zmana (hîv, r’o, steyrk û yêd mayîn) bin p’er’ê wanda jî wê bişewitin».

* 3:10# Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Dinya û her kirêd nava wêda wê xuya bin» yan «bişewitin».

* 3:10## Metta 24:43; T’êsalonîkî I 5:2.

+ 3:10 Metta 24:43, Lûqa 12:39, T’êsalonîkî I 5:2, Zebûr 102:25-26, Marqos 13:31

+ 3:11 Petrûs I 1:15

+ 3:12 Cihûda 1:21

+ 3:13 E’yantî 21:1, E’yantî 21:27

+ 3:14 Aqûb 1:27, Yûh’enna I 5:18, Tîmot’êyo I 5:22

+ 3:15 R’omayî 2:4, E’yantî 2:21

+ 3:16 Îbranî 5:10

+ 3:18 Efesî 4:15, Kolosî 1:10, Kolosî 2:19, R’omayî 11:36

* 1:1 Yûh’enna 1:1.

+ 1:1 Lûqa 24:39, Yûh’enna 1:14, Yûh’enna 20:27, Petrûs II 1:16

* 1:2 Yûh’enna 1:14.

+ 1:2 Yûh’enna 1:4, Yûh’enna 5:26, Yûh’enna 11:25, Yûh’enna I 5:11, Yûh’enna 15:27, Yûh’enna 1:1, Yûh’enna 1:18

+ 1:3 Yûh’enna 17:21, Korint’î I 1:9

* 1:4 Nav hinek destnivîsarada dewsa «me» «we» heye.

+ 1:4 Yûh’enna 15:11

+ 1:5 Yûh’enna 1:4, Yûh’enna 8:12, Aqûb 1:17

+ 1:6 Yûh’enna 12:35, Korint’î II 6:16

+ 1:7 Efesî 1:7, Îbranî 9:14

+ 1:8 Mesele 20:9, Aqûb 3:2, R’omayî 3:23

+ 1:9 Zebûr 32:5, Zebûr 51:2, Mesele 28:13

+ 1:10 Yûh’enna I 5:10, Yûh’enna 5:38, Yûh’enna 8:37

+ 2:1 Yûh’enna 14:26, R’omayî 8:34, Îbranî 7:25

+ 2:2 Yûh’enna 1:29, Yûh’enna 11:52, Yûh’enna I 4:10, R’omayî 3:25-26

+ 2:3 Yûh’enna 14:15, Yûh’enna 15:10, Yûh’enna I 5:3

+ 2:4 Tîto 1:16

+ 2:5 Yûh’enna I 4:12

* 2:7 Yûh’enna 13:34.

+ 2:7 Yûh’enna 13:34, Q. K’ahîntîyê 19:18, Yûh’enna II 1:5

+ 2:8 Yûh’enna 13:34, Yûh’enna 1:9, Yûh’enna 8:12, R’omayî 13:12, Efesî 5:8, T’êsalonîkî I 5:5

+ 2:9 Yûh’enna I 4:20

* 2:10 Aha jî tê fe’mkirinê: «Û nabe sebeb, ku ew ji r’ê bik’eve».

+ 2:10 Yûh’enna 11:10

+ 2:12 K’arêd Şandîya 10:43, K’arêd Şandîya 13:38

+ 2:13 Efesî 6:11, Yûh’enna 14:7

+ 2:15 Aqûb 4:4

+ 2:17 Korint’î I 7:31

+ 2:18 Metta 24:5, Yûh’enna I 4:3, Yûh’enna II 1:7, Tîmot’êyo I 4:1, Tîmot’êyo II 3:1

+ 2:19 Q. Ducarî 13:13, K’arêd Şandîya 20:30, Korint’î I 11:19

* 2:20 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Lê hûn ji Ewî Pîroz hatine r’ûnkirinê».

* 2:20# Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Hûn her tiştî (h’emûya) zanin».

+ 2:20 Yûh’enna 14:26, Yûh’enna 16:13, Korint’î I 2:10

+ 2:22 Yûh’enna I 4:3

+ 2:23 Metta 10:33

+ 2:24 Yûh’enna I 3:11

+ 2:26 Marqos 13:5, Yûh’enna I 3:7, Kolosî 2:8, T’êsalonîkî II 2:3

* 2:27 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «R’ûnkirin».

+ 2:27 Îbranî 8:11

+ 2:28 Yûh’enna I 3:2, T’êsalonîkî I 2:19

+ 2:29 Metta 6:1, Yûh’enna III 1:11

* 3:1 Yûh’enna 1:12.

+ 3:1 Yûh’enna 3:16, R’omayî 5:8, Efesî 2:4, Metta 5:9, Yûh’enna 1:12, Yûh’enna I 5:1, R’omayî 8:14, Yûh’enna 16:3, Yûh’enna 17:25

+ 3:2 R’omayî 8:15-16, Galatî 3:26, Efesî 1:5, R’omayî 8:29, Korint’î II 3:18, Fîlîpî 3:21, Zebûr 17:15, Korint’î I 13:12, E’yantî 22:4

+ 3:3 Korint’î II 7:1

* 3:5 Yûh’enna 1:29.

+ 3:5 Yûh’enna 1:29, Îbranî 9:26, Petrûs I 2:22, Korint’î II 5:21, Îbranî 4:15

+ 3:6 Yûh’enna III 1:11

+ 3:7 Marqos 13:5, Yûh’enna I 2:26, Kolosî 2:8, T’êsalonîkî II 2:3

+ 3:8 Yûh’enna 8:44, Îbranî 2:14

+ 3:9 Zebûr 119:3, Yûh’enna I 5:18

+ 3:10 Yûh’enna I 4:8, Yûh’enna I 4:20

* 3:11 Yûh’enna 13:34.

+ 3:11 Q. K’ahîntîyê 19:18, Yûh’enna 13:34, Yûh’enna I 1:5, Yûh’enna I 2:24, Yûh’enna II 1:5

* 3:12 Destpêbûn 4.

+ 3:12 Yûh’enna 8:44, Destpêbûn 4:3-8, Cihûda 1:11, Îbranî 11:4

+ 3:13 Marqos 13:13, Yûh’enna 7:7, Yûh’enna 15:18

+ 3:14 Yûh’enna 5:24

+ 3:15 Metta 5:22, E’yantî 21:8

+ 3:16 Yûh’enna 10:11, Yûh’enna 15:13

+ 3:17 Q. Ducarî 15:7, Mesele 21:13, Aqûb 2:15-16

+ 3:18 Aqûb 1:22, R’omayî 2:13

+ 3:21 Yûh’enna I 2:28

+ 3:22 Metta 7:7-8, Yûh’enna 14:13-14

* 3:23 Yûh’enna 13:34; 15:12, 17.

+ 3:23 Yûh’enna 6:29

+ 3:24 Yûh’enna 6:56, Yûh’enna 15:4-5, R’omayî 8:9, R’omayî 8:16

+ 4:1 Korint’î I 14:29, T’êsalonîkî I 5:20-21, E’yantî 2:2, Q. Ducarî 13:1-3, Metta 7:15, Marqos 13:22, Petrûs II 2:1

+ 4:2 Yûh’enna 1:14, Tîmot’êyo I 3:16, Îbranî 2:14, Korint’î I 12:3

+ 4:3 Yûh’enna I 2:18, Yûh’enna I 2:22, Yûh’enna II 1:7

+ 4:5 Yûh’enna 3:31, Yûh’enna 8:23, Yûh’enna 15:19

+ 4:6 Yûh’enna 18:37, Yûh’enna 14:17, Tîmot’êyo I 4:1

+ 4:7 Korint’î I 13, Yûh’enna I 3:10-11

+ 4:9 Yûh’enna 3:16

+ 4:10 Yûh’enna 1:29, Yûh’enna I 4:10, Yûh’enna 3:16, R’omayî 5:8

* 4:12 Yûh’enna 1:18.

+ 4:12 Derk’etin 33:20, Yûh’enna 1:18, Tîmot’êyo I 6:16, Yûh’enna I 2:5

+ 4:13 Yûh’enna I 3:24

+ 4:14 Yûh’enna 3:17

+ 4:15 Metta 14:33, Yûh’enna I 5:5

* 4:17 Aha jî tê fe’mkirinê: «Çimkî heleqetîya Mesîh çawa t’evî Bavê Wî heye, usa jî ya me».

+ 4:17 Yûh’enna I 2:28, Yûh’enna I 3:21

+ 4:20 Yûh’enna I 2:9, Yûh’enna I 3:10

+ 4:21 Q. K’ahîntîyê 19:18, Metta 19:19, Metta 22:39, Marqos 12:31

+ 5:1 Yûh’enna 1:12

+ 5:2 Yûh’enna I 2:5, Yûh’enna I 3:24, Yûh’enna I 4:13

* 5:3 Yûh’enna 14:15.

+ 5:3 Yûh’enna 14:15, Yûh’enna II 1:6, Metta 11:30

+ 5:4 Yûh’enna 16:33, Efesî 6:16

+ 5:5 Metta 14:33, Yûh’enna I 4:15

* 5:6 Gelek vê r’êzê aha fe’m dikin: «Eva ye, Yê ku bi xûna mirina Xwe û ava nixumandina Xwe, Xwe da e’yankirinê çawa Mesîh». Li gora hînkirina ginostîkîyê Îsa çawa merî dikaribû bimira, lê Mesîh awa gotî Kur’ê Xwedê çawa yekî r’uh’anî nikaribû bimira. Ew dersdarêd xalifî t’enê nixumandina Wîye pê avê qebûl dikirin. Yûh’enna vê derê miqabilî wê hînkirinê nivîsîye.

+ 5:6 Yûh’enna 14:17, Yûh’enna 15:26

* 5:8 Nav destnivîsarêd paşwextîyêda aha jî heye: «Sisê e’zmênda şe’detîyê didin: Bav, Xeber û R’uh’ê Pîroz, ew hersêk yek in. Usa jî sisê ser e’rdê şe’detîyê didin: R’uh’, av û xûn». Lê nava destnivîsarêd kevinda ev yek t’une.

+ 5:9 Yûh’enna 5:36

+ 5:10 Yûh’enna I 1:10, Metta 3:17

* 5:11 Yûh’enna 1:4; 3:36.

+ 5:11 Yûh’enna 1:4, Yûh’enna 5:26, Yûh’enna 11:25, Yûh’enna I 1:2

+ 5:13 Yûh’enna 20:31

+ 5:14 Metta 7:7-8, Yûh’enna 14:13-14, Yûh’enna I 3:22

* 5:16 Aha jî tê fe’mkirinê: «Gunekî ku nakuje kirîye».

+ 5:16 Metta 12:31-32, Marqos 3:29, Îbranî 6:4-6, Îbranî 10:26

+ 5:18 Zebûr 119:3, Yûh’enna I 3:9

+ 5:19 Lûqa 4:6, Galatî 1:4

+ 5:20 Yûh’enna 1:1, Yûh’enna 20:28

+ 5:21 Korint’î I 10:7, Korint’î I 10:14

+ 1:1 Yûh’enna I 3:1, Yûh’enna 8:32

* 1:3 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Xudan Îsa Mesîh».

* 1:3# Nav hinek destnivîsarada dewsa «mer’a» «wer’a» heye.

+ 1:3 Tîmot’êyo I 1:2, Tîmot’êyo II 1:2

+ 1:4 Yûh’enna III 1:4

* 1:5 Yûh’enna 13:34; 15:12, 17.

+ 1:5 Q. K’ahîntîyê 19:18, Yûh’enna 13:34, Yûh’enna 15:12, Yûh’enna I 3:11

* 1:6 Yûh’enna I 5:3.

+ 1:6 Yûh’enna 14:15, Yûh’enna I 5:3

+ 1:7 Yûh’enna 1:14, Yûh’enna I 4:2, Tîmot’êyo I 3:16, Îbranî 2:14, Yûh’enna I 2:18, Yûh’enna I 4:3

* 1:8 Nav hinek destnivîsarada dewsa «xwe» «me» heye.

* 1:8# Nav hinek destnivîsarada dewsa «lê heqê xwe t’emam bistînin» «lê em heqê xwe t’emam bistînin» heye.

+ 1:8 Korint’î I 3:8

+ 1:9 Yûh’enna I 2:23

+ 1:10 R’omayî 16:17, T’êsalonîkî I 5:22

+ 1:12 Yûh’enna 15:11, Yûh’enna 16:24, Yûh’enna 17:13, Yûh’enna III 1:13-15

+ 1:1 Yûh’enna I 3:18, Yûh’enna II 1:1

+ 1:4 Yûh’enna II 1:4

+ 1:5 Galatî 6:10, Îbranî 13:1

+ 1:8 Tîmot’êyo I 5:18

+ 1:11 Zebûr 34:14, Zebûr 37:27, Yûh’enna I 2:29, Yûh’enna I 3:6

+ 1:12 Yûh’enna 21:24

+ 1:13 Yûh’enna II 1:12

+ 1:1 K’arêd Şandîya 12:17, Aqûb 1:1, Metta 13:55

+ 1:2 Petrûs I 1:2, Petrûs II 1:2

+ 1:3 Tîmot’êyo I 6:12, Tîmot’êyo II 4:7

+ 1:4 Petrûs II 2:1

* 1:5 Derk’etin 12:51; Jimar 14:29-30.

+ 1:5 Jimar 14:36-37, Jimar 26:64, Petrûs II 1:12, Îbranî 3:17

+ 1:6 Petrûs II 2:4

* 1:7 «Bedena başqe» li gora Destpêbûn 19:1-8 tê fe’mkirinê, ku mêra dest davîtine mêra û usa jî milyak’eta.

+ 1:7 Petrûs II 2:6, Destpêbûn 18:20, Destpêbûn 19:24, Q. Ducarî 29:23, Metta 25:41

* 1:8 «Bêhurmet dikin» aha jî tê fe’mkirinê: «Dik’ifirin».

+ 1:8 Petrûs II 2:10

* 1:9 «Bi gotinêd bêhurmetkirinê» aha jî tê fe’mkirinê: «bi k’ifirîya».

+ 1:9 T’êsalonîkî I 4:16, E’yantî 12:7, Q. Ducarî 34:6,

+ 1:10 Petrûs II 2:12

* 1:11 Qayîn: Destpêbûn 4:3-8; Bilam: Jimar 22; Qorax: Jimar 16.

+ 1:11 Destpêbûn 4:3-8, Yûh’enna I 3:12, Îbranî 11:4, Jimar 22:5, Jimar 25:1-2, Jimar 31:16, Q. Ducarî 23:3-6, Petrûs II 2:15, Jimar 16:31-35

* 1:12 «Mesrefêd h’izkirinê» aha tê fe’mkirinê, ku bi hevr’a nan dixwarin û şîva Xudan derbaz dikirin (K’arêd Şandîya 2:46; 20:7,[11]).

+ 1:12 Petrûs II 2:17, Metta 15:13

* 1:14 Destpêbûn 5:18-24.

+ 1:14 Destpêbûn 5:21-24, Q. Ducarî 33:2, K’arêd Şandîya 7:53, Galatî 3:19, T’êsalonîkî I 3:13, Îbranî 12:22

+ 1:16 Petrûs II 2:10

+ 1:17 Petrûs II 3:2-3

* 1:18 Petrûs II 3:3.

+ 1:19 R’omayî 8:9

+ 1:20 Efesî 6:18

+ 1:21 Petrûs II 3:12

* 1:22 Aha jî tê fe’mkirinê: «Dudilîya bişidînin».

* 1:23 Aha jî tê fe’mkirinê: «H’eyfa we wî kirasê ji bedena wan lewit’î neyê».

+ 1:23 E’yantî 3:4

+ 1:24 Fîlîpî 2:15, Kolosî 1:22, Petrûs I 4:11, R’omayî 11:36, E’yantî 1:6, E’yantî 5:13

+ 1:1 E’yantî 22:6

* 1:2 Eva xebera «şe’detîya e’lametîya Îsa Mesîh» aha tê fe’mkirinê: «Ew tiştêd ku Îsa Yûh’ennar’a e’lam kirine, Yûh’enna jî şe’detîya wan yeka dide». Lê bi yûnanî ev xeber aha jî tê fe’mkirinê: «Şe’detîya bona Îsa Mesîh», awa gotî ew tiştêd ku Yûh’enna dîtibûn û bona Mesîh dibêje.

+ 1:2 Yûh’enna 19:35

+ 1:3 E’yantî 22:7, E’yantî 22:10

* 1:4 Derk’etin 3:14.

+ 1:4 Derk’etin 3:14, E’yantî 3:1, E’yantî 4:5, E’yantî 5:6, Yûh’enna 3:11, Tîmot’êyo I 6:13, K’arêd Şandîya 26:23, Korint’î I 15:20, Kolosî 1:18, Petrûs I 1:18-19

* 1:5-6 Derk’etin 19:6.

+ 1:6 Derk’etin 19:6, Petrûs I 2:9, E’yantî 5:10, E’yantî 20:6, Petrûs I 4:11, Cihûda 1:24-25, E’yantî 5:13

* 1:7 Danîyêl 7:13; Metta 24:30; T’êsalonîkî I 4:17; Zekerîya 12:10-14; Yûh’enna 19:34.

+ 1:9 Marqos 10:39

* 1:10 «R’oja Xudan» t’enê vê derê Peymana Nûda tê fe’mkirinê «r’oja le’dê», çimkî wê r’ojêda Xudan Îsa ji nava mirîya r’abû.

+ 1:10 E’yantî 4:2

+ 1:12 Derk’etin 25:1, Derk’etin 25:37,

* 1:13 «Yekî mîna Kur’ê Mêriv» aha jî tê fe’mkirinê, ku ew merivek bû. Eva xebera Danîyêl 7:13 bîr tîne. Wekî din Îsa Mesîh jî gelek cara navê «Kur’ê Meriv» dida ser Xwe.

+ 1:13 E’yantî 15:6

* 1:14 Danîyêl 7:9, 13; 10:6.

+ 1:14 E’yantî 2:18, E’yantî 19:12

* 1:15 Hezekîyêl 1:24.

+ 1:16 Îbranî 4:12, E’yantî 19:15, Metta 17:2

* 1:17 Îşaya 44:6.

+ 1:17 Metta 28:4, E’yantî 2:8, E’yantî 22:13

+ 1:18 R’omayî 6:9, R’omayî 14:9, E’yantî 9:1, E’yantî 20:1

+ 2:1 E’yantî 1:13, E’yantî 1:16

+ 2:2 Korint’î II 11:13, Yûh’enna I 4:1

* 2:7 Destpêbûn 2:9.

+ 2:7 Metta 11:15, Marqos 4:9, Lûqa 8:8, E’yantî 3:6, E’yantî 3:13, E’yantî 3:22, E’yantî 13:9, E’yantî 3:5, E’yantî 21:7, Lûqa 23:43, Korint’î II 12:4, Destpêbûn 2:9, Destpêbûn 3:22, E’yantî 22:2

+ 2:8 E’yantî 1:17-18

+ 2:9 Aqûb 2:5, Korint’î II 8:9, E’yantî 3:9

+ 2:10 E’yantî 12:11, Aqûb 1:12, E’yantî 3:11

+ 2:11 E’yantî 2:7, E’yantî 20:6, E’yantî 21:8

+ 2:12 E’yantî 1:16

* 2:14 Jimar 31:16; 25:1-3.

+ 2:14 Jimar 22:5, Jimar 25:1-2, Jimar 31:16, Petrûs II 2:15, K’arêd Şandîya 15:29, Korint’î I 8:10, Korint’î I 10:19

+ 2:15 E’yantî 2:6

+ 2:16 T’êsalonîkî II 2:8

* 2:17 Derk’etin 16:14-14.

+ 2:17 E’yantî 2:7, Derk’etin 16:31, Yûh’enna 6:48-50, E’yantî 3:12, E’yantî 19:12

+ 2:18 E’yantî 1:14-15

+ 2:20 E’yantî 2:14

+ 2:21 Petrûs II 3:9, Petrûs II 3:15

* 2:23 Gotinêd Silêman 24:12.

+ 2:23 Metta 16:27

+ 2:25 E’yantî 3:11

* 2:26-27 Zebûr 2:8-9.

+ 2:26 Zebûr 2:9, E’yantî 12:5, E’yantî 19:15, Jimar 24:17, E’yantî 22:16

+ 2:29 E’yantî 2:7

+ 3:1 E’yantî 1:4-5, E’yantî 1:16, R’omayî 1:15, Efesî 2:1, Efesî 2:5, Kolosî 2:13, Tîmot’êyo I 5:6

* 3:3 Metta 24:34-44.

+ 3:3 Metta 24:43-44, Petrûs II 3:10, T’êsalonîkî I 5:2, E’yantî 16:15

+ 3:4 Cihûda 1:23, E’yantî 6:11, E’yantî 7:9, Metta 10:11, Metta 22:8, K’arêd Şandîya 13:46

* 3:5 Derk’etin 32:33.

+ 3:5 E’yantî 2:7, E’yantî 21:7, Derk’etin 32:32, Zebûr 56:8, Zebûr 69:28, Lûqa 10:19, Metta 10:32

+ 3:6 E’yantî 2:7

* 3:7 Îşaya 22:22.

+ 3:9 E’yantî 2:9

+ 3:10 Petrûs II 2:9, Korint’î I 10:13

+ 3:11 E’yantî 22:7, E’yantî 22:12, E’yantî 22:20, E’yantî 2:25

* 3:12 Îşaya 62:2.

+ 3:12 E’yantî 2:7, Zebûr 23:6, E’yantî 2:17

+ 3:13 E’yantî 2:7

* 3:14 Kolosî 2:1; 4:13-16.

+ 3:14 Mesele 8:22, Kolosî 1:15, Kolosî 1:18, Korint’î I 14:16, Korint’î II 1:20

+ 3:17 Korint’î I 4:8, Yûh’enna 9:39-41

+ 3:18 E’yantî 16:15

* 3:19 Gotinêd Silêman 3:11-12.

+ 3:19 Mesele 3:12, Îbranî 12:5-6

+ 3:20 Lûqa 12:36, Yûh’enna 14:23

+ 3:21 Yûh’enna 16:33, Zebûr 110:1, Marqos 16:19, Metta 19:28, Lûqa 22:30

+ 3:22 E’yantî 2:7

+ 4:1 E’yantî 1:10

* 4:2-8 Hezekîyêl 1:5-28.

+ 4:2 E’yantî 1:10,

* 4:3 «Yaspîs» bi zaravekî din «yêşîm» e, «sardîyon» bi zaravekî din «eqîq» û «zimrûd» jî r’engê k’eskda ye. Evana h’emû kevirêd birqoke qîmet in. Çi ku îro kevirnas jêr’a dibêjin «yaspîs» ne zelal e. Dibe ku navê «yaspîs» hingê bona «lal» bû, awa gotî «brîlyant», ku kevirê sipî ye (E’yantî 21:11, 18,[19]).

+ 4:4 E’yantî 3:4

* 4:5 Derk’etin 19:16.

+ 4:5 E’yantî 8:5, E’yantî 11:19, E’yantî 16:18, E’yantî 1:4-5,

+ 4:6 E’yantî 15:2,

* 4:8 Îşaya 6:3; Amos 4:13; Îşaya 41:4.

+ 4:11 E’yantî 5:12, Zebûr 33:9-11

* 5:1 Hezekîyêl 2:9-10.

+ 5:1 E’yantî 10:4, E’yantî 22:10

* 5:5 Destpêbûn 49:9; Îşaya 11:1.

+ 5:5 E’yantî 22:16, Destpêbûn 49:9

* 5:6 Îşaya 53:7.

+ 5:6 Yûh’enna 1:29, Yûh’enna 1:36, Petrûs I 1:19, K’arêd Şandîya 8:32-33, E’yantî 1:4-5

* 5:8 Zebûr 141:2.

+ 5:8 Zebûr 141:2, E’yantî 8:3-4

+ 5:9 Zebûr 33:3, E’yantî 14:3, E’yantî 7:9, E’yantî 11:9, E’yantî 14:6, E’yantî 14:3-4

* 5:10 Derk’etin 19:6; Îşaya 61:6.

+ 5:10 Derk’etin 19:6, Petrûs I 2:9, E’yantî 1:6

+ 5:11 Lûqa 2:13

* 5:12 Dîrok I 29:11; Îşaya 53:7.

+ 5:12 E’yantî 4:11

* 5:13 Zebûr 47:8; Îşaya 6:1.

+ 5:13 Zebûr 145:16, Zebûr 150:6, Petrûs I 4:11, Cihûda 1:24-25, E’yantî 1:6, E’yantî 7:12

+ 5:14 E’yantî 4:10

+ 6:1 E’yantî 5:1, E’yantî 4:7, E’yantî 14:2, E’yantî 19:6

* 6:4 Bi yûnanî aha tê fe’mkirinê: «R’engê êgirda».

+ 6:4 Marqos 13:8

* 6:6 Hingê zîvek heqê xebata r’ojeke p’alekî bû.

+ 6:6 E’yantî 7:3

+ 6:8 Q. K’ahîntîyê 26:22, Q. Ducarî 32:24,

+ 6:9 E’yantî 20:4

+ 6:10 Q. Ducarî 32:43, Zebûr 79:10, Zebûr 94:3, Zebûr 119:84, Lûqa 18:7, T’êsalonîkî II 1:6, E’yantî 19:2

+ 6:11 E’yantî 3:4

* 6:12 Îşaya 13:10; Yoêl 2:10, 31; 3:5 Metta 24:29.

+ 6:12 Marqos 13:8, E’yantî 11:13,

* 6:13 Hinek fe’m dikin ku hêjîr negihîştî ne, lê hinek jî fe’m dikin ku gihîştî ne.

* 6:13-14# Îşaya 34:4.

+ 6:14 E’yantî 16:20

* 6:15 Îşaya 2:19-21.

* 6:16 Hosêya 10:8.

+ 6:16 Lûqa 23:30

* 6:17 Yoêl 2:11; Malaxî 3:2.

+ 6:17 Zebûr 76:7,

* 7:1 Danîyêl 7:2.

* 7:3 Hezekîyêl 9:4-6.

+ 7:3 E’yantî 14:1, E’yantî 22:4

+ 7:9 E’yantî 3:4

+ 7:10 E’yantî 12:10, E’yantî 19:1

+ 7:11 E’yantî 4:6

+ 7:12 E’yantî 5:13-14

* 7:14 Danîyêl 12:1; Metta 24:21.

+ 7:14 Metta 24:21, Îbranî 9:14, E’yantî 19:8, E’yantî 22:14

* 7:16 Îşaya 49:10.

+ 7:16 Zebûr 121:6,

* 7:17 Zebûr 23:1-2; Îşaya 25:8; 49:10.

+ 7:17 Zebûr 23:1, Yûh’enna 10:11, E’yantî 21:4

+ 8:1 E’yantî 5:1

+ 8:2 Metta 18:10-11

* 8:3 Derk’etin 30:1-3.

+ 8:3 Derk’etin 30:7, Jimar 16:46, Zebûr 141:2, E’yantî 5:8

+ 8:4 K’arêd Şandîya 10:4

+ 8:5 Q. K’ahîntîyê 16:12, E’yantî 4:5

* 8:7 Derk’etin 9:23-25; Hezekîyêl 38:22.

+ 8:7 Derk’etin 9:23-24,

+ 8:8 Derk’etin 7:17, Derk’etin 7:19, E’yantî 11:6

+ 8:10 E’yantî 9:1

* 8:12 Îşaya 13:10; Hezekîyêl 32:7; Yoêl 2:10, 31; 3:15.

+ 8:12 Derk’etin 10:21-23,

+ 9:1 Lûqa 10:18, E’yantî 8:10, E’yantî 12:8-9, E’yantî 1:18

* 9:2 Destpêbûn 19:28.

* 9:3 Derk’etin 10:12-15.

+ 9:3 Derk’etin 10:4

* 9:4 Hezekîyêl 9:4.

+ 9:4 E’yantî 7:2-4

* 9:6 Yêremîya 8:3.

* 9:7 Yoêl 2:4.

+ 9:12 E’yantî 11:14

+ 9:13 Derk’etin 27:2, Derk’etin 30:2

+ 9:14 E’yantî 16:12

* 9:20 Zebûr 115:4-7.

+ 9:20 Korint’î I 10:20, Zebûr 135:15-18,

+ 9:21 E’yantî 21:8, E’yantî 22:15

+ 10:1 E’yantî 4:3, E’yantî 1:15-16

+ 10:4 E’yantî 5:1, E’yantî 22:10

+ 10:7 E’yantî 11:15

* 10:8-10 Hezekîyêl 2:8– 3:3.

+ 10:9 Zebûr 119:103,

+ 11:1 E’yantî 21:15

* 11:2 Lûqa 21:24.

+ 11:2 Lûqa 21:24, E’yantî 12:6, E’yantî 13:5

* 11:4 Zekerîya 4:3, 11-14.

* 11:6 P’adşatî III 17:1; Derk’etin 7:17-19.

+ 11:6 Derk’etin 7:17, Derk’etin 7:19, E’yantî 8:8

+ 11:7 E’yantî 9:1,

+ 11:9 Zebûr 79:2-3

+ 11:11 Destpêbûn 2:7,

+ 11:12 E’yantî 4:1, T’êsalonîkî I 4:17

+ 11:13 E’yantî 6:12

+ 11:14 E’yantî 8:13, E’yantî 9:12

* 11:15 Derk’etin 15:18; Zebûra 10:16; Danîyêl 2:44.

+ 11:15 Metta 24:31, E’yantî 10:7, Derk’etin 15:18, Lûqa 1:33, Korint’î I 15:24

+ 11:16 E’yantî 4:4

* 11:17 Amos 3:13; Derk’etin 3:14.

+ 11:17 E’yantî 1:4, E’yantî 16:5

* 11:18 Zebûr 2:1; Danîyêl 9:6; Amos 3:7; Zebûr 115:13.

+ 11:18 Zebûr 2:1, E’yantî 20:12

+ 11:19 E’yantî 15:5, Derk’etin 9:23, E’yantî 16:21

+ 12:1 Destpêbûn 37:9

* 12:3-4 Danîyêl 7:7; 8:10.

+ 12:3 E’yantî 12:18-E’yantî 13:1, E’yantî 17:3, E’yantî 17:12

* 12:5 Zebûr 2:9.

+ 12:5 Zebûr 2:9, E’yantî 2:27, E’yantî 19:15

+ 12:6 E’yantî 11:3, E’yantî 13:5

* 12:7 Danîyêl 10:13, 21; 12:1.

+ 12:7 Cihûda 1:9

* 12:9 Destpêbûn 3.

+ 12:9 Destpêbûn 3:1, E’yantî 20:2, Lûqa 10:18, Yûh’enna 12:31

* 12:10 Îbo 1:9-11; Zekerîya 3:1.

+ 12:11 E’yantî 15:2, Lûqa 14:26, Yûh’enna 12:25, E’yantî 2:10

+ 12:12 Zebûr 96:11,

+ 12:14 Derk’etin 19:4, Q. Ducarî 32:11, E’yantî 13:5

* 12:17 Aha jî tê fe’mkirinê: «Û şe’detîya e’lametîya Îsa xwey dikin».

+ 12:17 Destpêbûn 3:15

+ 13:1 E’yantî 12:3

+ 13:2 Lûqa 4:6

* 13:5-7 Danîyêl 7:8, 21, 25.

+ 13:5 E’yantî 11:2, E’yantî 12:6

+ 13:7 E’yantî 11:7, E’yantî 12:17

* 13:8 Zebûr 69:28.

+ 13:8 E’yantî 3:5

+ 13:9 E’yantî 2:7

* 13:10 Yêremîya 15:2; 43:11. Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Ewê ku pê şûr dikujin, ewê jî pê şûr her’in» (Bixûnin: Metta 26:52).

+ 13:10 E’yantî 14:12

+ 13:13 Q. Ducarî 13:1-3, Marqos 13:22, E’yantî 16:13, E’yantî 19:20, Lûqa 9:54

+ 13:14 Metta 24:24, Marqos 13:22, T’êsalonîkî II 2:9

+ 14:1 Zebûr 2:6, Zebûr 9:11, Îbranî 12:22, E’yantî 3:12, E’yantî 7:3-4

+ 14:2 E’yantî 1:15, E’yantî 6:1

+ 14:3 Zebûr 33:3, E’yantî 5:9

+ 14:4 Korint’î II 11:2, Aqûb 1:18, T’êsalonîkî II 2:13

* 14:8 Îşaya 21:9; Yêremîya 51:8.

+ 14:8 E’yantî 18:2

+ 14:9 E’yantî 13:15

* 14:10 Destpêbûn 19:24; Hezekîyêl 38:22.

+ 14:10 Zebûr 75:7, E’yantî 14:10, E’yantî 20:10

+ 14:12 E’yantî 13:10

+ 14:13 E’yantî 20:6

* 14:14 Şirovekirina xebera «yekî mîna kur’ê mêriv» bin r’êza E’yantî 1:13-da bixûnin.

* 14:14# Danîyêl 7:13.

+ 14:14 E’yantî 1:13

* 14:15 Yoêl 3:13.

+ 14:15 Marqos 4:29

+ 14:19 E’yantî 19:15

* 14:20 «H’ezar şesid meydan» bi h’esabê niha dike sêsid kîlomêtir.

+ 15:1 E’yantî 16:1, E’yantî 17:1, E’yantî 21:9

+ 15:2 E’yantî 4:6, E’yantî 12:11, E’yantî 13:17

* 15:3 Qanûna Ducarî 32:4; Zebûr 145:17; Yêremîya 10:10.

+ 15:3 Derk’etin 15:1, Q. Ducarî 31:30, Zebûr 92:5

* 15:4 Yêremîya 10:6-7; Zebûr 86:9; Malaxî 1:11.

+ 15:4 Zebûr 86:9

+ 15:5 Derk’etin 38:21, E’yantî 11:19

+ 15:6 E’yantî 1:13

+ 15:7 E’yantî 4:6

* 15:8 Derk’etin 40:34; P’adşatî III 8:10-11; Îşaya 6:1-4.

+ 15:8 Derk’etin 40:34-35,

+ 16:1 E’yantî 15:1, Zebûr 79:6,

* 16:2 Derk’etin 9:10.

+ 16:2 E’yantî 13:16, Derk’etin 9:9-11

+ 16:3 E’yantî 8:8-9

* 16:4 Derk’etin 7:17-21.

+ 16:4 Derk’etin 7:17-20

* 16:5 Derk’etin 3:14; Zebûr 145:17.

+ 16:5 E’yantî 1:4, E’yantî 11:17,

* 16:6 Zebûr 79:3; Îşaya 49:26.

+ 16:6 Metta 23:35, E’yantî 18:24,

* 16:7 Zebûr 19:9; 119:37.

+ 16:7 E’yantî 6:9

+ 16:9 K’arêd Şandîya 12:23

* 16:10 Derk’etin 10:21.

+ 16:10 E’yantî 13:2, Derk’etin 10:21-22

* 16:12 Îşaya 11:15.

+ 16:12 E’yantî 9:14,

+ 16:13 E’yantî 12:3, E’yantî 13:11

+ 16:14 Marqos 13:22, E’yantî 13:13

+ 16:15 Metta 24:43-44, Petrûs II 3:10, T’êsalonîkî I 5:2, E’yantî 3:3, E’yantî 3:18

+ 16:18 Marqos 13:19

+ 16:19 E’yantî 14:10

+ 16:20 E’yantî 6:14

* 16:21 Derk’etin 9:23.

+ 16:21 Derk’etin 9:23-25, E’yantî 11:19

* 17:1 Yêremîya 51:12-13.

+ 17:1 E’yantî 15:1, E’yantî 21:9,

+ 17:2 E’yantî 14:8

+ 17:3 E’yantî 12:3

+ 17:6 E’yantî 16:6

+ 17:8 E’yantî 9:1, E’yantî 11:7

* 17:12 Danîyêl 7:24.

+ 17:12 E’yantî 12:3

+ 17:14 Q. Ducarî 10:17, Tîmot’êyo I 6:15, E’yantî 19:16,

+ 17:16 E’yantî 18:8

* 18:2 Îşaya 21:9; 13:21; Yêremîya 50:39.

+ 18:2 E’yantî 14:8,

* 18:3 Îşaya 23:17; Yêremîya 51:7.

+ 18:3 E’yantî 17:2,

* 18:4 Îşaya 52:11; Yêremîya 50:8; 51:6.

* 18:5 Destpêbûn 18:20-21; Yêremîya 51:9.

+ 18:5 Ûnis 1:2

* 18:6 Zebûr 137:8; Yêremîya 50:15.

+ 18:6 Zebûr 137:8,

* 18:7-8 Îşaya 47:7-9.

+ 18:8 E’yantî 17:16

* 18:10 Hezekîyêl 26:17.

* 18:16 Hezekîyêl 28:13.

* 18:17 Hezekîyêl 27:26-34; Îşaya 23:14.

* 18:21 Yêremîya 51:63-64; Hezekîyêl 26:21.

* 18:22 Îşaya 24:8; Hezekîyêl 26:13.

* 18:23 Yêremîya 25:10.

+ 18:24 Metta 23:35, E’yantî 16:6, E’yantî 17:6

+ 19:1 Zebûr 62:11, E’yantî 7:10

* 19:2 Zebûr 19:9; 119:37; Qanûna Ducarî 32:43; Zebûr 79:10.

+ 19:2 Q. Ducarî 32:43, E’yantî 6:10

* 19:3 Îşaya 34:10.

+ 19:3 E’yantî 14:11, E’yantî 18:9

+ 19:4 E’yantî 4:4

* 19:5 Zebûr 22:23; 134:1; 115:13.

+ 19:5 Zebûr 134:1, Zebûr 135:1

* 19:6 Derk’etin 15:18; Zebûr 22:28; Danîyêl 7:14.

+ 19:6 E’yantî 1:15, E’yantî 6:1, Zebûr 93:1

+ 19:7 Metta 22:2, Metta 25:10, E’yantî 21:2

* 19:8 Îşaya 61:10.

+ 19:8 E’yantî 7:14

* 19:9 Metta 22:2-14.

* 19:10 Aha jî tê fe’mkirinê: «Şe’detîyê bona Îsa didin».

* 19:10# Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Çimkî şe’detîya Îsa ew r’uh’ê p’êxembertîyê ye». «Şe’detîya Îsa» aha jî tê fe’mkirinê: «Şe’detî bona Îsa». Hin jî vê cumla paşin fe’m dikin çawa xebera milyak’et e, ne ku ya Yûh’enna.

+ 19:10 K’arêd Şandîya 10:25-26, E’yantî 22:8-9

+ 19:12 E’yantî 1:14, E’yantî 2:17

* 19:13 Yûh’enna 1:1.

+ 19:13 Yûh’enna 1:1

+ 19:15 E’yantî 1:16, Zebûr 2:9, E’yantî 2:27, E’yantî 12:5, E’yantî 14:19-20

+ 19:16 Q. Ducarî 10:17

* 19:17-18 Hezekîyêl 39:17-20.

+ 19:19 E’yantî 16:16

+ 19:20 E’yantî 13:11-15, E’yantî 16:13,

+ 19:21 E’yantî 1:16

+ 20:1 E’yantî 9:1

* 20:2 Destpêbûn 3.

+ 20:2 Destpêbûn 3:1, E’yantî 12:9

+ 20:3 Zebûr 55:23,

+ 20:4 Metta 19:28, E’yantî 6:9, E’yantî 13:12-16,

+ 20:6 E’yantî 2:11, E’yantî 14:13, E’yantî 21:8, Derk’etin 19:6, E’yantî 1:6

* 20:8 Hezekîyêl 38.

+ 20:8 E’yantî 16:14

+ 20:9 E’yantî 11:5

+ 20:10 E’yantî 19:20

+ 20:11 Zebûr 102:26

* 20:12 Danîyêl 7:10.

+ 20:12 Derk’etin 32:32, Derk’etin 32:33, Metta 16:27

* 20:13 Zebûr 62:12.

+ 20:13 K’arêd Şandîya 24:15

+ 20:15 Metta 13:42, Metta 13:50

* 21:1 Îşaya 65:17; Petrûs II 3:13.

+ 21:1 Petrûs II 3:13, E’yantî 20:11

+ 21:2 Galatî 4:26, Îbranî 12:22, E’yantî 19:7

* 21:3 «Çawa Xwedêyê wan» bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Û bibe Xwedêyê wan». Lê nav hinek destnivîsarada ev t’une.

* 21:3# Qanûna K’ahîntîyê 26:11; Hezekîyêl 37:28.

+ 21:3 Q. K’ahîntîyê 26:11-12,

* 21:4 Îşaya 25:8.

+ 21:4 E’yantî 7:17,

+ 21:5 Korint’î II 5:17

+ 21:6 E’yantî 1:6, E’yantî 22:13, Yûh’enna 4:10, Yûh’enna 7:37

* 21:7 Zebûr 89:26-27.

+ 21:7 E’yantî 2:7, E’yantî 3:5, Metta 25:34, Korint’î II 6:18

+ 21:8 Korint’î I 6:9-10, Galatî 5:19-21, E’yantî 22:15, E’yantî 2:11, E’yantî 20:6

+ 21:9 E’yantî 15:1, E’yantî 17:1

* 21:10 Hezekîyêl 40:2.

+ 21:10 E’yantî 17:3

+ 21:11 Derk’etin 40:34

* 21:12-13 Hezekîyêl 48:30-35.

+ 21:14 Efesî 2:20

+ 21:15 E’yantî 11:1

* 21:16 «Donzdeh h’ezar meydan» h’esabê niha dike du h’ezar dusid kîlomêtir.

* 21:17 «Sed çil çar zend» bi h’esabê niha dike şêst pênc mêtir. Zend wê demê 45 santî bûn, awa gotî nêzîkî nîv mêtirî.

* 21:18-21 Îşaya 54:11-12.

+ 21:19 Derk’etin 28:17-20,

* 21:20 Ji van kevira k’îjan r’oja îroyîn nenas in, navêd wan ji yûnanî hatine nivîsarê. Mesele: Xalkêdon, sardonûks, xirîsopras, sardîyon. Bona xalkêdon û sardîyon bi zaravêd din hinek bawer dikin ku ev cûr’e-cûr’e eqîq in. Hinek şik ser r’engêd çend kevira heye.

* 21:23 Îşaya 60:19-20.

+ 21:23 E’yantî 22:5

* 21:24-25 Îşaya 60:3, 11.

* 21:27 Hezekîyêl 44:9.

+ 21:27 Zebûr 118:20

* 22:2 Aha jî tê fe’mkirinê: «Darêd jîyînê».

* 22:2# Destpêbûn 2:9; Hezekîyêl 47:12.

+ 22:2 Destpêbûn 2:9, Destpêbûn 3:22, E’yantî 2:7

+ 22:4 Zebûr 17:15, Metta 5:8, Yûh’enna I 3:2, Îbranî 12:14, E’yantî 7:3-4

* 22:5 Îşaya 60:19; Danîyêl 7:18.

+ 22:5 Zebûr 36:9, E’yantî 21:23

* 22:6 Aha jî tê fe’mkirinê: «Xudan Xwedêyê r’uh’ê p’êxembera».

+ 22:6 E’yantî 1:1

+ 22:7 E’yantî 3:11, E’yantî 1:3

+ 22:8 E’yantî 19:10

+ 22:10 E’yantî 10:4, E’yantî 1:3

+ 22:11 Tîmot’êyo II 3:13

* 22:12 Îşaya 62:11; Yêremîya 17:10.

+ 22:12 Metta 16:27

+ 22:13 E’yantî 1:8, E’yantî 21:6

* 22:14 Nav hinek destnivîsarada dewsa «çuxêd xwe şûştine» «t’emîyêd Wî diqedînin» heye.

* 22:14# Destpêbûn 2:9.

+ 22:14 E’yantî 7:14

+ 22:15 Mesele 12:22, Korint’î I 6:9-10, Galatî 5:19-21, E’yantî 21:8

* 22:16 Jimar 24:17.

+ 22:16 E’yantî 5:5, Jimar 24:17, E’yantî 2:26

* 22:17 Îşaya 55:1.

+ 22:17 E’yantî 21:2, E’yantî 21:9, Yûh’enna 7:37, E’yantî 21:6

* 22:18 Qanûna Ducarî 12:32.

+ 22:18 Q. Ducarî 4:2, Q. Ducarî 12:32, Mesele 30:6

+ 22:20 Korint’î I 16:22

* 22:21 Nav hinek destnivîsarada dewsa «h’emûyar’a» «cime’ta Xwedêr’a» yan jî «h’emû cime’ta Xwedêr’a» heye.