# Сыйлы Китап

Институт перевода Библии

## Яратылыв ва Айтывлар

## Баш сёз


Баш сёз


Аявлу охувчу!

Сиз къолугъузгъа тутгъан бир жылтны ичинде ерлешдирилген Яратылыв ва Айтывлар китаплары къумукъ тилге биринчилей таржума этилген. Шо китаплар Библия деген Сыйлы Китапны ичине гире. Библия – китапланы да китабыдыр, неге тюгюл де бютюнлей шо китап ва шону айры-айры гесеклери сыйлы деп гьисаплана.

Библия 60-дан да артыкъ китапдан амалгъа гелген. Шо китапланы кёп асруланы боюнда тюрлю-тюрлю адамлар язгъан. Библия дюньяны яратылывундан тутуп янгы девюрню биринчи асрусундагъы агьвалатлагъа ерли хабар бере.

Библия эки уллу гесекге бёлюне: Эсги Разилешив ва Янгы Разилешив. Янгы Разилешивде Иса Месигьни яшавуну, этген ишлерини, Ону якъчыларыны, оланы биринчи жыйыныны, шо жыйынны аякъгъа турувуну ва оьсюв ёлуну гьакъында хабар юрюле. Янгы Разилешивню къумукъ тилге этилген таржумасы 2007-нчи йылда басмадан чыкъды.

Эсги Разилешивге Таврат китап, тарихи китаплар, пайхаммарланы китаплары ва Забур китап гире. Тавратны ичине гиреген Яратылыв китабы Сыйлы Язывланы янгыз ачагъан китабы тюгюл, шо Сыйлы Язывланы кюрчю китапларындан бириси болуп токътай. Шонда дюньяны ва инсанны яратылыву, гюнагь ишлени ва азап чегивлени башланыву, Аллагьны инсангъа бакъгъан якъдагъы янашыву гьакъда айтыла.

Айтывлар китабында инсанлар учун кёп терен гьакъыллы калималар ва кёп пайдалы таклифлер бар. Шо китапдагъы кёп санавдагъы терен гьакъыллы сёзлени Давут пайхаммарны уланы Сулейман айтгъан деп гьисаплана. Сулейман бизин девюрден алда X-нчу асруда Исрайылны пачасы болгъан. Сулейман бек терен гьакъыллы адам деп танылгъан ва шо китап ону аты булан байлавлу болуп юрюлюп тургъан.

Яратылыв ва Айтывлар китаплары къумукъ тилге бырынгъы ягьуди тилдеги къолъязывланы (Масорет текстни) кюрчюсюнде таржума этилген.

Библияны Таржумасыны институту таржумачылагъа, редакторлагъа, Яратылыв ва Айтывлар китапларын къумукъ тилге таржума этивде ортакъчылыкъ этгенлени барысына да разилигин билдире.

Бу китаплар къумукъ халкъ учун пайдалы болар деп умут этебиз.

Библияны Таржумасыны институту

## Яратылыв

### Яратылыв

Яратылыв


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]


Яратылыв

Сыйлы Язывланы башлапгъы беш китабына «Таврат» деп айтыла. Бу китапларда Исрайылны халкъы нечик амалгъа гелгени ва Аллагь шо халкъ булан Разилешив бегетгени гьакъда хабар юрюле. Тек шону гьакъында сёз башлангъанча, инсанлар нечик яралгъанны, Разилешив не учун бегетилгенни англамакъны кёп уллу маънасы бар. Шоланы гьакъында буса Сыйлы Язывланы инг биринчи китабында сёйлене. Китап биринчилей яратылгъан ягьуди тилде шогъар, китапны башлапгъы сёзлерине гёре, «Инг башлап» деп айтыла. Къумукъ тилге буса китап «Яратылыв» деген ат булан гёчюрюлген, неге тюгюл бу китапда кёкню, кёкдеги гюнешни, айны, юлдузланы, ерни, ердеги яшавну, инсанны яратылыву гьакъында лакъыр юрюле.

Яратылывну башлапгъы 11 башы бютюн дюнья тарихине гиришив болуп токътай. Аллагь бу дюньяны, инсанны яратгъан, тек инсан Аллагь булан къыйышып яшамагъа сюймеген ва оьзюню ёлун оьзбашына танглама гиришген. Шо саялы инсанланы яшаву лап башданокъ да жинаятчылыкъдан толгъан. Аллагь муъмин Нугь пайхаммарны уьягьлюсюндегилерден къайры, гьатта бары да инсанланы къырып битдире. Нугьдан таба буса инсанланы янгы къавуму амалгъа гелме герек болгъан.

12-нчи башдан тутуп Аллагьны танглагъанларыны гьакъында хабар юрюлме башлай. Аллагь олардан таба инсанлагъа къутгъарылывну ёлун гёрсетме сюе. Ибрагьимни, Исакъны, Якъубну ва ягьуди халкъны къавумларына баш салгъан ону он эки уланыны гьакъындагъы хабарда биз Аллагь Оьзюню халкъына этген ваъдаланы гёребиз: оланы къавумларыны санаву бек артажакъ, олар Аллагь оьзлеге ваъда этген топуракъда ерлешежек, бары да инсанлагъа гьакъ гертиликни билдирежек. Тюзю, Аллагьны танглагъанлары гьар-бир якъдан камил инсанлар болмагъан – оланы кёп кемчиликлери ва гюнагь ишлери болгъан. Буса да олар Аллагьны чакъырывуна иман салып сесленген ва Ону буйрукъларына тынглап юрюген.

Китапгъа адабият тилни тюрлю-тюрлю къайдалары хас: биз мунда бир-бирде шо гётеринки суратлавну, бир-бирде буса къужурлу ва гьавасландырагъан гьаракатны, бирдагъы гезиклерде къавумланы узун гьисапгъа алывун, башгъа гезиклерде буса шиъру къайдалы шабагьатлавларын гёребиз. Башгъа тилге таржума этегенде, китапны бир-бир чеберлик аламатлары, айрокъда сёзлени ойнатывлары, тас болуп къала. Шолай гезиклерде таржумада баянлыкълар бериле.

### 1


Яратылывну гьакъындагъы хабар

1Инг башлап Аллагь кёкню ва ерни яратгъан[+]. 2Ер бош ва гёлемсиз болгъан, терен сувланы уьстюн къарангылыкъ къуршагъан болгъан. Аллагьны Ругьу сувланы уьстюнде къалкъып айлангъан. 3Аллагь: «Ярыкъ болсун», – деп айтгъан. Ярыкъ болгъан. 4Аллагь, ярыкъ яхшы экенни гёрюп, шону къарангылыкъдан айыргъан. 5Аллагь ярыкъгъа «гюндюз» деп, къарангылыкъгъа буса «гече» деп ат къойгъан. Ахшам болгъан, эртен болгъан – бу ишлер биринчи гюн болгъан.

6Аллагь: «Сувланы ортасы булан шо сувланы эки бёлеген гюмез болсун», – деп айтгъан. Айтгъан кюйде болгъан. 7Аллагь, гюмезни яратып, шону тюбюндеги сувланы шону уьстюндеги сувлардан айыргъан. 8Гюмезге «кёк» деп ат къойгъан. Ахшам болгъан, эртен болгъан – бу ишлер экинчи гюн болгъан.

9Аллагь: «Кёкню тюбюндеги сувлар биригип, къуру гёрюнсюн», – деп айтгъан. Айтгъан кюйде болгъан. 10Аллагь къуругъа «топуракъ» деп, бирикген сувлагъа буса «денгизлер» деп ат къойгъан. Аллагь бу ишлер яхшы экенни гёрген. 11Аллагь: «Топуракъдан урлукълу отлар, гьарисини оьзюню журасына гёре емиш береген урлукълу тюрлю тереклер оьссюн», – деп айтгъан. Айтгъан кюйде болгъан. 12Топуракъдан урлугъу булангъы тюрлю отлар, гьарисини оьзюню журасына гёре урлугъу булангъы емиш береген тюрлю тереклер оьсген. Аллагь бу ишлер яхшы экенни гёрген. 13Ахшам болгъан, эртен болгъан – бу ишлер уьчюнчю гюн болгъан.

14Аллагь: «Кёкню гюмезинде гечени гюндюзден айырмакъ учун ярыкъ береген затлар болсун. Шолар болжалланы гёрсетсин, гюнлени ва йылланы оьлчесин. 15Олар кёкню гюмезинден ярыкъ берип, ер юзюн ярыкъландырсын», – деп айтгъан. Айтгъан кюйде болгъан. 16Аллагь кёкде ярыкъ береген эки затны яратгъан: гюндюзлеге гьакимлик этмек учун уллусун, гечелеге гьакимлик этмек учун гиччисин ва юлдузланы. 17-18Шолар ер юзюне ярыкъ берсин, гюндюзлеге, гечелеге гьакимлик этсин деп ва къарангылыкъны ярыкъдан айырмакъ учун, Аллагь шоланы кёкню гюмезинде ерлешдирген. Аллагь бу ишлер яхшы экенни гёрген. 19Ахшам болгъан, эртен болгъан – бу ишлер дёртюнчю гюн болгъан.

20Аллагь: «Сувлар кёп жанлардан толсун. Оьрде – кёкню гюмезинде къушлар учсун», – деп айтгъан. 21Аллагь зор уллу денгиз аждагьаланы, сувда турагъан жан-жаныварны, гьар тюрлю къушланы яратгъан. Аллагь бу ишлер яхшы экенни гёрген. 22Аллагь оланы: «Артыгъыз, кёп болугъуз, денгизни сувларын толтуругъуз. Ерде де къушлар кёп болсун», – деп шабагьатлагъан. 23Ахшам болгъан, эртен болгъан – бу ишлер бешинчи гюн болгъан.

24Аллагь: «Топуракъда тюрлю жанлар: гьайван-мал, ерде юрюп айланагъан жанлар ва къыр жанланы тюрлю жынслары тувсун», – деп айтгъан. Айтгъан кюйде болгъан. 25Аллагь къыр жанланы, гьайван-малны ва ерде юрюп айланагъан гьар-бир жанны тюрлю жынсларын яратгъан. Аллагь бу ишлер яхшы экенни гёрген.

26Аллагь: «Бизин келпетибизге, Оьзюбюзге ошатып, адамны[†] яратайыкъ. Ол денгиздеги балыкълагъа, кёкдеги къушлагъа, гьайван-малгъа, бютюн ер юзюндеги къыр жанлагъа ва ерде юрюп айланагъан гьар-бир жангъа гьакимлик этсин», – деп айтгъан.

27Аллагь адамны Оьзюню келпетине ошатып яратгъан. Ол эргишини ва къатынгишини яратгъан[+].

28Аллагь, оланы шабагьатлай туруп, булай айтгъан: «Кёп яшлар тапдырыгъыз, артып йиберигиз, ер юзюн толтуругъуз, шону елегиз. Денгизлердеги балыкълагъа, кёкдеги къушлагъа, ерде юрюп айланагъан гьар-бир жангъа гьакимлик этигиз. 29Мен сизге ер юзюндеги бары да урлукълу отланы, емиш береген тереклени беремен. 30Ичинде жаны булангъы бары да затгъа буса: жанлагъа, къушлагъа, ерде юрюп айланагъан гьар-бир жангъа – Мен ашамакъ учун яшыл оьсюмлюклени беремен». Айтгъан кюйде болгъан. 31Аллагь, Оьзю яратгъан затлагъа къарап, шолар бек яхшы экенин гёрген. Ахшам болгъан, эртен болгъан – бу ишлер алтынчы гюн болгъан.

### 2

1Шолай кёк, ер, шолардагъы бары да зат бир низамгъа гелтирилген сонг, яратылыв тамамлангъан. 2Аллагь еттинчи гюнге яратыв ишлерин тамамлагъан. Яратыв ишлерин тамамлагъан сонг, Ол еттинчи гюн парахат тургъан. 3Еттинчи гюнню шабагьатлап, Аллагь шону сыйлы[†] этген. Неге тюгюл, яратыв ишлерин тамамлагъан сонг, Ол шо гюн парахат тургъан. 4Кёкню ва ерни, шолар яратылгъан заманны гьакъындагъы хабар муна шолай.


Адам ва Гьава Эдемни бавунда

Раббибиз Аллагь кёкню ва ерни яратгъанда, 5дюньяда не уьлкю, не от болмагъан. Раббибиз Аллагь дюньягъа янгур явдуруп битмеген болгъан, топуракъны ишлетмеге адамлар[†] да болмагъан. 6Ерден чыгъагъан сув бютюн топуракъны сугъара болгъан. 7Раббибиз Аллагь ердеги хумдан адамны яратгъан, ону бурнуна яшав береген тынышны уьфюрген, адам[*] жанлы келпетге гирип къалгъан[+].

8Раббибиз Аллагь, Эдемде, гюнчыгъышда бав[†] этип, шонда Оьзю яратгъан адамны ерлешдирген. 9Раббибиз Аллагь шо бавда гёзге арив гёрюнеген, тизив емишлери булангъы кёп тюрлю тереклер оьсдюрген, шону ортасында буса яшав береген терекни ва яхшыны-яманны гьакъында билим береген терекни оьсдюрген[+].

10Эдемни ичинден бавну сугъарагъан оьзен агъа болгъан. Оьзен дёрт бутакъгъа айрыла болгъан. 11Шоланы бирисини аты Пишон болгъан. Шо оьзен Гьавила элинден таба айланып-айланып агъа болгъан. Гьавилада алтын болгъан[+]. 12(Шо элде тизив алтын, атир ийисли чайыр ва багьалы шогьам ташлар бар.) 13Экинчи оьзенни аты Гигьон болгъан. Шо оьзен Куш элинден таба агъа болгъан. 14Уьчюнчю оьзенни аты Тигр болгъан. Шо оьзен Ашшурну гюнчыгъыш ягъындан агъа болгъан. Дёртюнчю оьзенни аты Фират болгъан[+].

15Адам Эдемдеги бавгъа къуллукъ ва къаравул этсин деп, Аллагь ону шо бавда ерлешдире. 16-17Раббибиз Аллагь огъар булай деп бувара: «Сагъа яхшыны-яманны гьакъында билим береген терекден къайры, шу бавдагъы къайсы терекни емишин де ашамагъа ярай. Вёре, шону емишин ашап къойма! Эгер де ашасанг, шо гюн оьлежексен».

18Раббибиз Аллагь: «Адамгъа янгыз турма яхшы тюгюл, Мен огъар оьзюне къыйышывлу ёлдаш яратайым», – дей. 19Раббибиз Аллагь, Оьзю топуракъдан яратгъан бары да жанланы ва къушланы яратып, адам шолагъа нечик атлар къояр экен деп, шоланы ону янына гелтире. Адам шолай жанлагъа атлар къоя. 20Адам бары да гьайван-малгъа, къушлагъа, жан-жанываргъа атлар къоя, тек шоланы арасында оьзюне къыйышывлу ёлдаш тапмай. 21Шо заман Раббибиз Аллагь адамны къатты юхугъа батдыра, ону бир къабургъасын чыгъарып алып, шо ерине гён къаплап къоя[+]. 22Раббибиз Аллагь, къабургъадан къатынгишини яратып, ону адамны янына гелтире. 23Адам булай дей:

– Бу мени сюегимден алынгъан
сюек, этимден алынгъан эт.
Муну аты къатынгиши[*] болажакъ,
неге тюгюл ол эргишиден алынгъан.

24Шо саялы адам, ата-анасыны уьюнден чыгъып, къатыны булан бирлешежек, сонг экевю де туташ бир къаркъара болажакъ[+]. 25Экевю де ялангъач болса да, эргиши де, къатынгиши де бир-биринден уялмай болгъан.

### 3


Биринчи гюнагь

1Раббибиз Аллагь яратгъан жанланы арасындан йылан инг де гьиллачысы болгъан. Йылан къатынгишиге:

– Аллагь сизге шу бавдагъы бир емишни де ашама къоймайгъаны тюзмю? – деп сорай[+].

2Къатынгиши:

– Бизге емишлени ашама ярай. 3Тек Аллагь шу бавну ортасындагъы терекни емишин ашамагъыз, тийип де къарамагъыз, ёгъесе оьлежексиз деди, – дей[+].

4Йылан къатынгишиге:

– Оьлмежексиз. 5Эгер сиз шо терекни емишин ашасагъыз, гёзлеригиз ачылып, Оьзю йимик яхшыны ямандан айырып билежекни Аллагь биле, – дей.

6Къатынгиши шо терекни емиши ашама яхшы экенни, гёзге арив гёрюнегенни гёре. Терекни емиши оьзюн гьакъыллы эте деген ой ону айрокъда бек иштагьландыра. Ол емишни уьзюп алып ашай. Къатынгиши булан ону эри де болгъан. Ол емишден эрине де бере, ол да ашай[+]. 7Экевюню де гёзлери ачылгъандай болуп къала. Олар, оьзлер ялангъач экенин гёрюп, инжир терекни япыракъларындан байламлар этип, беллерине байлай.

8Олар, ахшам салкъында Раббибиз Аллагь бавда юрюйген тавушну эшитип, тереклени артына яшынып къала. 9Раббибиз Аллагь Адамгъа:[†]

– Сен къайдасан? – деп къычыра.

10– Сени бавдан гелегенингни эшитдим. Оьзюм ялангъач экенимден къоркъуп яшындым, – дей ол.

11– Ялангъач экенингни сагъа ким айтды? Мен сагъа ашамассан деген терекни емишин ашадынгмы? – деп сорай Раббибиз Аллагь.

12– Магъа шо емишни Сен магъа деп берген къатынгиши берди, мен де ашадым, – дей Адам.

13– Шолай неге этдинг? – деп сорай Раббибиз Аллагь къатынгишиге.

– Йылан алдатды мени, мен де ашадым, – дей ол.

14Раббибиз Аллагь йылангъа булай айта:

– Налат болсун сагъа да, этген ишинге де. Бары къыр жанланы ва гьайван-малны арасында, налатланып, къурсагъынгдан сюйкелип юрюп туражакъсан. Сав оьмюрюнг хум ашап туражакъсан. 15Сени де, къатынгишини де ва сени наслуларынгны да, къатынгишини наслуларын да бир-биригизге душман этежекмен. Оланы наслулары сени башынгны янчып туражакъ, сен буса оланы табанындан тигип туражакъсан[+].

16Раббибиз Аллагь къатынгишиге:

– Сени яшгъа токътагъан вакътингдеги азап чегивюнгню артдыражакъман; яшларынгны азап чеге туруп табажакъсан. Эринге гьасирет къалажакъсан, ол буса сагъа гьакимлик этип туражакъ, – дей[+].

17Адамгъа буса Раббибиз Аллагь булай айта:

– Къатынгишиге де тынглап, Мен сагъа ашамассан деген емишни ашап токътадынг! Гьали сен саялы топуракъ налатланды. Рызкъы болдурмакъ учун, сен сав оьмюрюнг авур загьмат тёгежексен. 18Топуракъ сагъа тегенеклер, чёп отлар оьсдюрежек. Сен авлакъ оьсюмлюклени ашажакъсан. 19Тап сен оьзюнден алынгъан топуракъгъа гирип къалгъанча, авур загьмат тёгюп туражакъсан, рызкъынгны да тер тёгюп табажакъсан. Сен хумсан, къайтып хумгъа айланып да къалажакъсан.

20Адам къатынына Гьава[†][*] деп къоя, неге тюгюл ол ер юзюндеги бары да адамланы баш анасы болуп токътай. 21Раббибиз Аллагь, сакътияндан опуракъ этип, Адамны ва ону къатынын гийиндире.

22Раббибиз Аллагь:

– Адам, гьали яхшыны-яманны билеген болуп, Бизин бирибиз йимик болуп къалды. Гьали энни яшав береген терекни емишин де ашап, бир де оьлмейген болуп къалмагъай эди! – дей[+]. 23Оьзю алынгъан топуракъгъа къуллукъ этсин деп, Раббибиз Аллагь Адамны Эдемдеги бавдан къувалай. 24Адамны къувалай, Эдемдеги бавну алдында буса, гюнчыгъыш ягъында, яшав береген терекге багъып элтеген ёлну сакъламакъ учун, карубланы[†][*] ва дёгерек айланып турагъан ялынлы къылычны сала.

### 4


Къабил ва Гьабил

1Адам[†] къатыны Гьавагъа[†] ювукълукъ эте. Ол, яшгъа авур болуп, Къабил[†] деген улан таба.

– Раббимни кёмеги булан мен инсан тапдым! – дей ол. 2Сонг Гьава Къабилни иниси Гьабилни[†] таба. Гьабил къойлар сакълай болгъан, Къабил буса топуракъгъа къуллукъ эте болгъан. 3Раббибизге къурбан этмек учун, бир гюн Къабил топуракъ берген емишлеринден гелтире. 4Гьабил буса сиривюню башлапгъы къозуларыны ичмайын гелтире. Раббибиз Гьабилни савгъатына рази къала, 5Къабилни савгъатына буса рази къалмай. Шо заман Къабил ачувлана, ону бети бузула. 6Раббибиз Къабилге булай айта:

– Неге ачувландынг? Неге бузулду бетинг? 7Яхшылыкъ эте бусанг, сени къабул этежекмен, этмей бусанг, эшик алда гюнагь яшынып тура. Шо сагъа гьасирет къалып тура, тек сен шону енгме герексен[+].

8Къабил иниси Гьабилге:

– Авлакъгъа чыгъайыкъ, – дей. Олар авлакъгъа чыгъа. Шонда Къабил, Гьабилни уьстюне чабып, ону оьлтюре.

9Сонг Раббибиз Къабилге:

– Ининг Гьабил къайда? – деп сорай.

– Билмеймен, иниме къаравулчуманмы мен? – деп жавап бере Къабил.

10Раббибиз булай айта:

– Сен не этип къойдунг? Инингни къаны[†] Магъа топуракъдан таба ялбара. 11Налат болсун сагъа! Инингни къаны тёгюлген топуракъ сени гери уражакъ. 12Сен нечакъы къуллукъ этсенг де, топуракъ сагъа рызкъы бермежек. Энниден сонг сен къуваланып, ер юзюнде уьйсюз-эшиксиз юрюп айлана къалажакъсан.

13– Бу авур жаза, мен ону гётерип болмажакъман. 14Сен мени топурагъымдан къувалайсан, мен Сенден яшынажакъман. Къувалангъанман, уьйсюз-эшиксизмен, магъа къаршылашгъан гьар ким мени оьлтюрюп къояжакъ, – дей Къабил.

15Тек Раббибиз:

– Къабилни ким оьлтюрсе, шондан етти къабат артыкъ оьч алынажакъ, – дей. Къаршылашгъанлар ону оьлтюрюп къоймасын деп, Раббибиз Къабилге бир айры белги сала[+]. 16Къабил, Раббибизни гёз алдындан тайып, Эдемден гюнчыгъышда ерлешген Нот деген элде ерлеше.


Къабилни наслусу

17Къабил къатынына ювукълукъ эте. Ол, яшгъа авур болуп, Гьанок деген улан таба. Къабил шо вакътиде шагьар къура болгъан, шо шагьаргъа Гьанок деп уланыны атын къоя. 18Гьанокгъа Ират деген улан тува, Иратгъа – Мегьуяйыл, Мегьуяйылгъа – Метушел, Метушелге буса Ламек тува.

19Ламек эки къатын ала; бирини аты – Ада, бирисиники Силла болгъан. 20Ада Ябал деген улан таба. Ябалдан чатырларда да яшай туруп тувар сакълайгъан халкъ амалгъа геле. 21Ону иниси Юбалдан къомуз ва зурнай согъагъанланы барысы да амалгъа геле. 22Силладан Тубал-Къабил деген улан тува. Ол багъыр ва темир токъалайгъан темир уста бола. Тубал-Къабилни Наама деген къызардашы болгъан.

23Ламек оьзюню къатынларына булай дей:

– Ада, Силла, тынглагъыз магъа!
Тынглагъыз, къатынларым, мен айтагъангъа!
Эгер де мени эргиши яраласа, мен ону оьлтюрежекмен.
Эгер магъа уланъяш урса, мен ону оьлтюрежекмен.
24Эгер Къабил учун етти керен оьч ала буса,
Ламек учун етмиш етти керен алынажакъ.


Шис ва Энош

25Адам къатынына дагъы да ювукълукъ эте, ол дагъы да улан таба. Яшгъа Шис деп къоя. Неге тюгюл, Гьава оьзю айтагъан кюйде, Къабил оьлтюрген Гьабилни орнуна Аллагь оьзюне башгъа урлукъ салгъан болгъан. 26Шисни Энош деген уланы болгъан. Шо замандан тутуп инсанлар Раббибизни атын тутуп, Огъар сужда этмеге башлайлар.

### 5


Шисни наслусу

1Муна Адамны[†] ва ону наслуларыны тайпа-тухуму.[†] Аллагь адамны яратгъанда, ону Оьзюне ошатып ярата. 2Ол, эргишини ва къатынгишини яратып, оланы шабагьатлай. Яратгъанда, олагъа адам деп ат къоя[+].

3Адамгъа юз отуз йыл болагъанда, ондан ону келпетине, огъар ошайгъан улан тува. Адам огъар Шис деп къоя[+]. 4Шис тувгъан сонг, Адам сегиз юз йыл яшай. Ондан дагъы да уланлар ва къызлар тува. 5Адам тогъуз юз отуз йыл яшап гечине.

6Оьзюне юз беш йыл болагъанда, Шисге Энош деген улан тува. 7Энош тувгъан сонг, Шис сегиз юз етти йыл яшай. Ондан дагъы да уланлар ва къызлар тува. 8Шис тогъуз юз он эки йыл яшап гечине.

9Эношгъа тогъуз юз йыл болагъанда, ондан Кенан деген улан тува. 10Кенан тувгъан сонг, Энош сегиз юз он беш йыл яшай. Ондан дагъы да уланлар ва къызлар тува. 11Энош тогъуз юз беш йыл яшап гечине.

12Кенангъа етмиш йыл болагъанда, ондан Магьалал деген улан тува. 13Магьалал тувгъан сонг, Кенан сегиз юз къыркъ йыл яшай. Ондан дагъы да уланлар ва къызлар тува. 14Кенан тогъуз юз он йыл яшап гечине.

15Магьалалгъа алтмыш беш йыл болагъанда, ондан Гьерет деген улан тува. 16Гьерет тувгъан сонг, Магьалал сегиз юз отуз йыл яшай. Ондан дагъы да уланлар ва къызлар тува. 17Магьалал сегиз юз токъсан беш йыл яшап гечине.

18Гьеретге юз алтмыш эки йыл болагъанда, ондан Гьанок деген улан тува. 19Гьанок тувгъан сонг, Гьерет сегиз юз йыл яшай. Ондан дагъы да уланлар ва къызлар тува. 20Гьерет тогъуз юз алтмыш эки йыл яшап гечине.

21Гьанокгъа алтмыш беш йыл болагъанда, ондан Матушалагь деген улан тува. 22Матушалагь тувгъан сонг, Гьанок уьч юз йыл яшай. Ол Аллагьны ёлундан тайышмай юрюй. Ону дагъы да уланлары ва къызлары бола. 23Гьанок уьч юз алтмыш беш йыл яшай. 24Ол Аллагьны ёлундан тайышмай юрюй. Гьанок гечинген сонг, Аллагь ону Оьзюню янына ала[+].

25Матушалагьгъа юз сексен етти йыл болагъанда, ондан Ламек деген улан тува. 26Ламек тувгъан сонг, Матушалагь етти юз сексен эки йыл яшай. Ондан дагъы да уланлар ва къызлар тува. 27Матушалагь тогъуз юз алтмыш тогъуз йыл яшап гечине.

28Ламекге юз сексен йыл болагъанда, ондан улан тува. 29Ламек, огъар Нугь[†][*]деп ат да къоюп:

– Раббибиз налатлагъан топуракъда ол бизге ишибизде, загьматыбызда юрекге маслагьат болуп туражакъ, – дей[+]. 30Нугь тувгъан сонг, Ламек беш юз токъсан беш йыл яшай. Ондан дагъы да уланлар ва къызлар тува. 31Ламек етти юз етмиш етти йыл яшап гечине.

32Нугьгъа беш юз йыл болагъанда, ондан Сим, Гьам ва Япет деген уланлар тува.

### 6


Нугь

1Дюньяда инсанлар бирден-бир артып тербей. Олардан къызлар тува. 2Шо заман инсанланы къызларыны аривлюгюн гёрюп, Аллагьны малайиклери[†] оьзлер ушатгъанларын къатын этип алалар[+]. 3Раббибиз:

– Мени тынышым инсанда гьаман болуп турмажакъ. Инсан янгыз къаркъарадыр, ону яшавуну мезгили юз йигирма йыл болсун, – дей[+].

4Шо заманларда (шондан сонг да йимик) дюньяда девлер[†] – бырынгъы девюрлерден берли белгили игитлер – яшай болгъан, неге тюгюл Аллагьны уланлары инсанланы къызларына ювукълукъ эте болгъан, олар да яшлар таба болгъан[+].

5Раббибиз дюньяда инсанлардан чыгъагъан яманлыкъ кёп экенни гёре, неге тюгюл оланы бары ойлары яманлыкъгъа бакъгъан болгъан[+]. 6Раббибиз бу дюньяда инсанны яратгъанына гьёкюне, Ону юрегине къайгъы тюше ва:[+]

7– Мен яратгъан инсанланы барын да ер юзюнден ёкъ этежекмен, олар булан бирче гьайванланы, ерде юрюп айланагъан жанланы ва къушланы ёкъ этежекмен, неге тюгюл Мен оланы яратгъаныма гьёкюндюм, – дей. 8Амма Раббибиз Нугьгъа[†] рази болгъан.

9Муна Нугьну ва ону наслусуну гьакъындагъы хабар. Шо замангъы инсанланы арасындан янгыз Нугь муъмин ва камил болгъан. Ол Аллагьны ёлунда юрюй болгъан[+]. 10Нугьну Сим, Гьам ва Япет деген уьч уланы болгъан.

11Бу дюнья Аллагьны алдында пасат ёлгъа тюшме башлай, яманлыкълардан тола. 12Аллагь дюнья пасат ёлгъа тюшме башлагъанны гёре, неге тюгюл инсанланы барысы да пасатлыкъны ёлунда юрюй болгъан. 13Аллагь Нугьгъа булай айта:

– Дюньяда яшайгъанланы мен ёкъ этежекмен, неге тюгюл дюнья оланы яманлыкъларындан толгъан. Мен оланы ва олар булан бирче сав дюньяны ёкъ этежекмен. 14Тек сен, кипарис агъачдан геме де этип, шону ичинде бёлмелер эт, тыш ва ич якъларына буса сылама сюрт. 15Шону узуну юз отуз беш, генги йигирма эки, бийиклиги буса он уьч тирсек[†] болсун. 16Гемени уьст янында бир тирсек[*] оьлчевдеги терезе, къабургъасында буса эшик эт. Гемеде биринчи, экинчи, уьчюнчю къатлар болсун. 17Мен, дюньяны сув алдырып, ичинде яшавну тынышы бар бары затны ёкъ этежекмен. Дюньяда яшайгъанланы бары да оьлежек. 18Тек сени булан Мен разилешив[†] бегетежекмен. Сен уланларынг, къатынынг ва уланларынгны къатынлары булан гемеге гирерсен. 19Сени булан бары жанлардан, жут этип, эркегин де, тишисин де аларсан, шолар да сени булан сав къалсын. 20Къушланы гьар жынсындан, гьар гьайвандан ва ерде юрюп айланагъан гьар жандан жутларын аларсан, шолар да сав къалсын. 21Гьазирлик гёрюп, шолагъа да, оьзюнге де гьар тюрлю азыкъ аларсан.

22Нугь Аллагьны бары да буйрукъларын[†] кюте.

### 7


Сув алыв

1Раббибиз Нугьгъа[†] булай айта:

– Агьлюнгню де алып, гемеге гир. Неге тюгюл, гьали яшап турагъанланы арасында Мени алдымда биргине-бир сен муъмин экенни гёрюп тураман. 2Гьалал этилген бары да жанлардан, еттишер жут этип, эркеклерин ва тишилерин ал, гьарам этилген бары да жанлардан да, экишер жут этип, эркеклерин ва тишилерин, 3кёкдеги къушланы бары да жынсындан да, еттишер жут этип, эркеклерин ва тишилерин оьзюнг булан ал. Дюньяда шоланы жынслары да сакълансын. 4Етти гюнден сонг Мен дюньягъа янгур явдуражакъман – янгур къыркъ гече, къыркъ гюн яважакъ. Мен яратгъан бары затны ер юзюнден ёкъ этежекмен.

5Нугь Раббибизни бары да буйрукъларын[†] кюте. 6Нугьгъа алты юз йыл болагъанда, дюньяны сув алма башлай. 7Нугь, уланлары, къатыны ва уланларыны къатынлары булан сувдан яшынып, гемеде сыйына. 8Гьалал ва гьарам этилген гьайванланы жынсларындан, къушлардан ва ерде юрюп айланагъан жанлардан 9гемеге ону янына, Аллагь буюргъан кюйде, эркеги де, тишиси де жут-жут болуп гирелер. 10Етти гюнден сонг дюньяны сув алма башлай.

11Нугьну оьмюрюню алты юзюнчю йылында, йылны экинчи айында, айны он еттинчи гюнюнде терендеги сувланы алды йырыла, кёк тешилгендей, 12къыркъ гече, къыркъ гюн дюньягъа янгур ява. 13Шо гюн Нугь уланлары Сим, Гьам, Япет, къатыны ва уланларыны къатынлары булан гемеге мине. 14Олар булан гьар къыр жанны, гьар гьайван-малны, ерде юрюп айланагъан гьар жанны ва гьар къушну жынслары да гире. 15Гемеге Нугьну янына ичинде жаны бар бары да затдан да экишер жут гире. 16Раббибиз Нугьгъа буюргъан кюйде, гьар жынсдан эркеги де, тишиси де гире. Раббибиз Нугьну арты булан гемени эшигин яба.

17Сув алыв къыркъ гюн узатыла. Сув кёп болгъан сайын, геме гётерилип тура ва юзме башлай. 18Сув кёп болуп, дюньяны батдырып тура, геме буса юзюп тура. 19Сув буса, кёклени тюбюндеги инг бийик тавланы башларын батдыргъанча, бирден-бир гётерилип тура. 20Сув тавлардан он беш тирсекге[†] оьрге гётериле ва шолар сувну тюбюнде гёрюнмейген бола. 21Шо заман ер юзюнде яшайгъан бары да зат: къушлар, гьайванлар, къыр жанлар, ерде юрюп айланагъан жанлар, бары да инсанлар – къырылып бите. 22Къурудагъы тыныш алып яшайгъан бары да жан къырыла. 23Дюньядагъы бары да зат: инсанлар, гьайванлар, ерде юрюп айланагъан жанлар, кёкдеги къушлар – бары да ер юзюнден ёкъ бола. Биргине-бир Нугь ва ону булан бирче гемеде болгъанлар сав къала. 24Ер юзюн сув алыв юз элли гюн узатыла.

### 8


Сув алывну ахыры

1Аллагь Нугьну,[†] ону булан бирче гемеде болгъан уьй ва къыр жанланы эсге ала. Ол ер юзюнде ел чыгъара ва сувлар аз болма башлай. 2Терендеги сувланы алды бегиле, кёк ябыла, янгурну явагъаны токътай. 3Астаракъ ер юзюнден сув тайма башлай. Юз эллинчи гюн сув кемиме башлай. 4Еттинчи айны он еттинчи гюнюнде геме Арарат тавланы уьстюнде токътай[+]. 5Йылны онунчу айы етишгенче, сув астаракъ артгъа тартылып тура. Онунчу айны биринчи гюнюнде тавланы башлары гёрюнме башлай.

6Къыркъ гюн оьте. Оьзю этген терезени де ачып, 7Нугь къыргъа къаргъаны учура. Ер юзю къуругъунча, къаргъа бир учуп гетип, бир де къайтып гелип тура. 8Арты булан Нугь, сув алыв битгенми экен деп, гёгюрчюнню йибере. 9Тек гёгюрчюн къонма ер тапмай, къайтып геле, неге тюгюл ер юзю гьали де сувну тюбюнде къалып тура болгъан. Нугь, къолун узатып, гёгюрчюнню гемеге ала. 10Етти гюнден сонг Нугь гёгюрчюнню янгыдан учуруп йибере. 11Гёгюрчюн ахшам авзунда зайтун терекни янгы уьзюлюп алынгъан япырагъы да булан къайтып геле. Шо заман Нугь сув алыв токътагъанны англай. 12Дагъы да етти гюн токътап, ол гёгюрчюнню янгыдан учура. Гёгюрчюн дагъы къайтып гелмей.

13Нугьну оьмюрюню алты юз биринчи йылында, биринчи айны биринчи гюнюнде сув кемий. Нугь гемени ача ва ер юзюнден сув тайгъанны гёре. 14Экинчи айны йигирма еттинчи гюнюнде ер юзю къуруй.

15Шо заман Аллагь Нугьгъа булай айта:

16– Къатынынгны, уланларынгны ва уланларынгны къатынларын да алып, гемеден чыкъ. 17Бары жанланы да: къушланы, гьайванланы, ерде юрюп айланагъан жанланы – чыгъар. Шолар ер юзюн толтуруп къойсун, яйылсын, артып тербесин[+].

18Нугь уланлары, къатыны, уланларыны къатынлары булан гемеден чыгъа. 19Ону арты булан ер юзюнде яшайгъан бары гьайванланы, ерде юрюп айланагъан бары жанланы, бары къушланы гьар жынсы чыгъа.


Аллагьны Нугьгъа этген ваъдасы ва ону булан бегетген разилешивю

20Сонг Нугь Раббибизге къурбанлыкъны салагъан ерни къура, гьалал этилген жанланы ва къушланы гьар жынсындан яллатып къурбан эте[+]. 21Раббибиз, къурбанлыкълардан[†] ийис тюшюрювлени[†] сезе туруп, Оьз-оьзюне булай айта:

– Энниден сонг инсанлар саялы Мен ер юзюн налатламажакъман. Тап жагьил чагъындан тутуп оланы ойлары яманлыкъгъа бакъгъан буса да, Мен дагъы бары жанлы затны ёкъ этмежекмен[+]. 22Ер юзю бар чакъы, чачыв ва орув, сувукъ ва яллав, яз ва къыш, гюн ва гече болуп туражакъ.

### 9

1Аллагь Нугьну[†] ва ону уланларын булай айтып шабагьатлай:

– Кёп яшлар тапдырыгъыз, артып йиберигиз, ер юзюн толтуругъуз[+]. 2Ер юзюндеги бары да жанлар, кёкдеги бары да къушлар, ерде юрюп айланагъан бары да жанлар, денгизлердеги бары да балыкълар сизден къоркъсун ва титиресин. Олар сизин къолугъузгъа берилди. 3Алда яшыл оьсюмлюклени бергеним йимик, Мен сизге ашамакъ учун бары да жанлы затны беремен[+]. 4Тек ичинде къаны[†] булангъы этни ашамагъыз, неге тюгюл къан яшавдур[+]. 5Сизин къаныгъыз, демек къыйылгъан жаныгъыз учун, ким къан тёксе – ол жан буса да, оьзге инсанны жанын къыйгъан инсан буса да – Мен ону жавапгъа тартажакъман. 6Бир инсан оьзгесини къанын тёксе, башгъасы ону къанын да тёксюн, неге тюгюл Аллагь инсанны Оьзюню келпетине ошатып яратды[+]. 7Яшлар тапдырыгъыз ва артып йиберигиз, ер юзюн толтуруп, шонда ерлешип къалыгъыз!

8Аллагь Нугьгъа ва ону уланларына булай айта:

9-10– Мен сизин ва сизин наслуларыгъыз булан ва бары да гемеден чыкъгъан жанлы зат булан: къушлар, гьайван-мал ва къыр жанлар булан – ер юзюндеги бары да жанлар булан разилешив[†] бегетемен. 11Мени сизин булангъы разилешивюм будур: энниден сонг Мен сув алдырып бары да жанлы затны къырмажакъман, сув алдырып дагъы ер юзюн дагъытмажакъман.

12Аллагь дагъы да булай айта:

– Муна Мен сизин булан ва бары да жанлы зат булан бегетген даимлик разилешивюмню белгиси: 13Мен булутлагъа жаямны, демек энемжаяны илдим. Шо Мени ва дюньяда яшайгъанланы арасындагъы даимлик разилешивню белгисидир. 14Мен ер юзюню уьстюне булутлар жыйгъанда, булутларда энемжая гёрюнежек. 15Шо заман Мен сизин булан ва бютюн жанлы зат булангъы разилешивюмню эсге алажакъман. Дагъы бютюн жанлы затны сув алдырып дагъытмажакъман. 16Мен булутларда энемжаяны гёргенде, дюньяда яшайгъанланы барысы да булан бегетген даимлик разилешивюмню эсге алажакъман.

17Аллагь Нугьгъа:

– Шо зат дюньяда яшайгъанланы барысы да булан Мен бегетген разилешивню белгисидир, – дей.


Нугьну уланлары

18Нугьну гемеден чыкъгъан уланлары булардыр: Сим, Гьам ва Япет. (Гьам – Канъанны[†] атасы.) 19Олар уьчев болгъан. Ер юзюндеги бары да халкълар олардан баш ала.

20Нугь топуракъгъа къуллукъ эте болгъан. Ол биринчилей болуп юзюм орнатгъан инсан. 21Нугь, чагъыр ичип эсирип, ялангъач гьалында чатырыны ичинде ятгъан болгъан[+]. 22Гьам (Канъанны атасы) ону ялангъачлыгъын гёрюп, чыгъып, шо гьакъда агъаларына айта[+]. 23Шо заман Сим де, Япет де, инбашларына абаларын да салып, артларын да берип, атасыны чатырына гире ва аба булан атасыны ялангъачлыгъын яба. Оьзлер буса башларын бир якъгъа бургъан кюйде тура, шо саялы да атасыны ялангъачлыгъын гёрмей. 24Айыгъып уянгъан Нугь, гиччи уланы этген ишни англап, 25булай дей:

– Налат болсун Канъангъа!
Ол агъаларыны къара къулу
болуп къалажакъ!

26Дагъы да булай дей:

– Симни Аллагьы болгъан Раббибизге макътав болсун!
Канъан буса Симни къулу болуп къалсын.
27Аллагь Япетни[*] топуракъларын генглешдирсин!
Япетни наслулары, Симни наслулары яшайгъан ерге гелип,
олар булан бирче орунлашып къалсын!
Канъан буса Япетни къулу болуп къалсын.

28Нугь сув алывдан сонг да дагъы да уьч юз элли йыл яшай. 29Ол тогъуз юз элли йыл яшап гечине.

### 10


Нугьну уланларыны наслулары

1Муна Нугьну[†] уланлары Симни, Гьамны ва Япетни гьакъындагъы ва оланы наслуларыны гьакъындагъы хабар. Сув алывдан сонг Симден, Гьамдан ва Япетден яшлар тува.

2Япетни уланлары: Гомер, Маъжуж, Мадай, Яван, Тубал, Мешек ва Тирас. 3Гомерни уланлары: Ашкеназ, Рипат ва Тогъарма. 4Яванны уланлары: Элиша, Таршиш, Киттим ва Доданим. 5Яванны наслулары денгизни ягъа бойларындагъы топуракъларда ерлеше. Булар къавумларына, тиллерине, топуракъларына, халкъларына гёре Симни наслулары.

6Гьамны уланлары: Куш, Мисри, Пут ва Канъан.[†] 7Кушну уланлары: Себа, Гьавила, Сабта, Рагьама ва Сабтека. Рагьаманы уланлары: Себа ва Дедан[+]. 8Кушну Нимруд деген уланы болгъан. Ол ер юзюнде биринчи батыр 9ва Раббибизни алдындагъы гючлю гьавчу болгъан. (Шо саялы «Раббибизни алдындагъы уллу гьавчу Нимруд йимик» деген айтыв да бар.) 10Бир башлап ону пачалыгъына Бабил,[†] Эрек, Аккад ва Калне деген шагьарлар гире болгъан. Булар бары да Шинар элиндеги шагьарлар болгъан. 11Ол, шо элден Ашшургъа гетип, шонда Нинава, Регьобот-Ир, Калагь[+] 12ва шолай да Нинаваны ва Калагь деген аслу шагьарны арасындагъы Ресен шагьарланы къура.

13Мисриден лут[†], анам, легьап, наптугь 14патрус, каслугь ва каптор халкълар амалгъа геле. Капторлардан пилистимли халкълар чыгъа.

15Канъандан Сайдан (бу ону биринчи уланы), Гьет, 16ва шолай да ябус, амур, гиргаш, 17гьив, арк, син, 18арват, семар, гьамат халкълар амалгъа геле. Гечге таба канъан къавумлар чачылып ерлеше. 19Оланы топуракълары Сайдандан башлап Герар[†] ва Газа шагьарлагъа ерли узатыла, мундан буса Содом, Гумура,[†] Адма ва Сабуйим шагьарлагъа багъып Лаша шагьаргъа ерли узатыла. 20Булар къавумларына, тиллерине, топуракъларына, халкъларына гёре Гьамны наслулары.

21Симники де яшлары болгъан. Ол бары да эбер халкъланы ата-бабасы, Япетни агъасы[+]. 22Симни уланлары: Элам, Ашшур, Арпагьшат, Лут ва Арам. 23Арамны уланлары: Уц, Гьул, Гетер ва Маш. 24Арпагьшатны Шелагь деген уланы, Шелагьны буса Эбер деген уланы болгъан. 25Эберден эки улан тува. Оланы бирине Пелек[*]деп къоя, неге тюгюл ону заманында дюньяны халкълары гьариси гьар якъгъа чачыла. Экинчиси – Йокътан. 26Ону Алмодат, Шелеп, Гьасармавет, Ярагь, 27Гьадарам, Узал, Дикла, 28Обал, Абимайыл, Шеба, 29Опир, Гьавила ва Юбап деген уланлары болгъан. Булар бары да Йокътанны уланлары[+]. 30Олар Мешени ва гюнтувушдагъы тавланы арасындагъы топуракъда яшайлар. Меше буса Сепар уьлкеге тийген болгъан. 31Булар къавумларына, тиллерине, топуракъларына, халкъларына гёре Симни наслулары.

32Бу Нугьну уланларыны агьлюлерини оьзлени халкъларына гёре тайпа-тухумудур.[†] Сув алывдан сонг ер юзюндеги бары да халкълар олардан амалгъа геле.

### 11


Бабилдеги бийик бина

1Шо заманларда савлай дюньяда ортакъ бир тил ва бир сёйлев болгъан. 2Инсанлар, гюнтувушдан таба гелип, Шинар элдеги бир тюзлюкге етише ва шонда ерлеше[+]. 3Олар бир-бирине:

– Балчыкъдан керпич гесип, шону отда къыздырып къатдырайыкъ, – дей. Шолай олар ташны орнуна керпични, киречни орнуна сылама къоллама башлай. 4Инсанлар:

– Бийиклиги кёклеге етердей минмарасы булангъы шагьар да къуруп, атыбызны белгили этейик, ёгъесе гьарибиз гьар якъгъа чачылып къалажакъбыз, – дей.

5Раббибиз инсанлар къургъан шагьаргъа ва бинагъа къарамакъ учун ерге тюше. 6Раббибиз булай айта:

– Булар бир халкъ, барысыны да тили бир. Бу чу оланы ишлерини янгыз башы! Булар чы не затгъа урунса да, артына чыгъып болажакъ! 7Оланы ягъына тюшюп, бир-бирин англап болмасын учун, оланы тилин булгъайым чы!

8Раббибиз оланы гьарисин гьар якъгъа чачып йибере, адамлар[†] да оьзлени шагьарын къурагъанын токътата[+]. 9(Шо саялы шо шагьаргъа Бабил[†][*]деп айтыла, неге тюгюл Раббибиз шонда ер юзюнде яшайгъанланы барысыны да тилин булгъай ва гьарисин дюньяны гьар ягъына чачып йибере.)


Симни наслулары

10Муна Симни ва ону наслуларыны гьакъындагъы хабар. Сув алыв битип, эки йылдан сонг, Симге юз йыл болагъанда, ондан Арпагьшат деген улан тува. 11Арпагьшат тувгъан сонг, Сим беш юз йыл яшай; ону дагъы да уланлары ва къызлары болгъан.

12Арпагьшатгъа отуз беш йыл болагъанда, ондан Шелагь деген улан тува. 13Шелагь тувгъан сонг, Арпагьшат дёрт юз уьч йыл яшай. Ону дагъы да уланлары ва къызлары болгъан.

14Шелагьгъа отуз йыл болагъанда, ондан Эбер деген улан тува. 15Эбер тувгъан сонг, Шелагь дёрт юз уьч йыл яшай. Ону дагъы да уланлары ва къызлары болгъан.

16Эберге отуз дёрт йыл болагъанда, ондан Пелек деген улан тува. 17Пелек тувгъан сонг, Эбер дёрт юз отуз йыл яшай. Ону дагъы да уланлары ва къызлары болгъан.

18Пелекге отуз йыл болагъанда, ондан Рав деген улан тува. 19Рав тувгъан сонг, Пелек эки юз тогъуз йыл яшай. Ону дагъы да уланлары ва къызлары болгъан.

20Равгъа отуз эки йыл болагъанда, ондан Саруж деген улан тува. 21Саруж тувгъан сонг, Рав эки юз етти йыл яшай. Ону дагъы да уланлары ва къызлары болгъан.

22Саружгъа отуз йыл болагъанда, ондан Нагьор деген улан тува. 23Нагьор тувгъан сонг, Саруж эки юз йыл яшай. Ону дагъы да уланлары ва къызлары болгъан.

24Нагьоргъа йигирма тогъуз йыл болагъанда, ондан Терагь деген улан тува. 25Терагь тувгъан сонг, Нагьор юз он тогъуз йыл яшай. Ону дагъы да уланлары ва къызлары болгъан.

26Терагьгъа етмиш йыл болагъанда, огъар Ибрайим,[†] Нагьор, Аран деген уланлар тува.


Терагьны наслулары

27Муна Терагьны ва ону наслуларыны гьакъындагъы хабар. Терагьдан Ибрайим, Нагьор ва Аран деген уланлар тува. Аранны Лут[†] деген уланы болгъан. 28Аран буса атасы Терагьны савунда, оьз ватанында, Калдидеги Ур деген шагьарда оьле. 29Ибрайим ва Нагьор уьйлене: Ибрайимге къатын болуп Сарай,[†] Нагьоргъа буса Аранны къызы Милка геле. (Аран – Милканы ва Исканы атасы.) 30Сарайдан яш болмай болгъан, шо саялы ону авлетлери болмагъан.

31Терагь, Калдидеги Урдан чыгъып, уланы Ибрайим, уланыны уланы Лут (Аранны уланы) ва гелини Сарай (Ибрайимни къатыны) булан Канъан[†] топурагъына чыгъып гете. Олар, Гьарран деген шагьаргъа етишип, шонда ерлеше. 32Терагь шонда эки юз беш йыллыкъ чагъында оьле.

### 12


Аллагь Ибрайимни танглай

1Аллагь Ибрайимге[†] булай айта:

– Оьз уьлкенгни, къардашларынгны ва атангдан къалгъан ожакъны къоюп, Мен сагъа гёрсетген уьлкеге бар[+]. 2Мен сенден таба бир уллу халкъны амалгъа гелтирежекмен ва сени шабагьатлажакъман. Мен сени атынгны белгили этежекмен, сенден таба башгъалар да шабагьатланажакъ! 3Сени шабагьатлагъанны Мен де шабагьатлажакъман! Сени налатлагъанны Мен де налатлажакъман! Сенден таба дюньяны бары да халкъларына шабагьат этилежек![+]

4Раббибиз оьзюне буюргъан кюйде, Ибрайим ёлгъа тюше. Ибрайим булан Лут[†] да бара. Гьаррандан чыкъгъанда, Ибрайимге етмиш беш йыл бола болгъан. 5Ол, оьзю булан къатыны Сарайны,[†] инисини уланы Лутну, бары жыйгъан мал-матагьын ва Гьарранда уьюнде болгъанланы барын да алып, олар булан бирче Канъангъа[†] ёл чыгъа.

Олар Канъангъа етише. 6Ибрайим Шекемни ювугъундагъы Мура деген уллу эмен терекни ягъына геле. Шо заманларда бу топуракъда канъанлылар[†] яшай болгъан. 7Шо заман Раббибиз, Ибрайимге гёрюнюп:

– Мен шу топуракъны сени наслуларынга бережекмен, – дей.

Шонда Ибрайим оьзюне гёрюнген Раббибизге къурбанлыкъны салагъан ерни къура. 8Сонг ол Бет-Эл деген шагьарны гюнтувуш ягъында ерлешген тавлагъа багъып тербене ва шонда оьзюню чатырларын къура. Бет-Эл шо ерни гюнбатыш ягъында, Гай деген шагьар буса гюнтувуш ягъында болгъан. Ибрайим, шонда Раббибизге къурбанлыкъны салагъан ерни къуруп, Ону атын тутуп сёйлей. 9Сонг ол къыблагъа багъып, Негепге бара.


Ибрайим Сарай булан бирче Мисриге гёче

10Шо вакъти Канъанда ачлыкъ болгъан. Ибрайим бир гесекге Мисриге яшамагъа чыгъа, неге тюгюл ачлыкъ шонча да гючлю болгъан[+]. 11Мисриге етише туруп, ол Сарайгъа булай дей:

– Мен сен нечик арив экенингни билемен. 12Мисрилилер, сени гёрюп, сен мени къатыным экенни англажакъ. Сени сав къоюп, мени оьлтюрежек! 13Олагъа мени къызардашымсан деп айтып къоярсан. Шолай этсенг, бары зат яхшы болажакъ, мени оьлюмден къутгъаражакъсан[+].

14Ибрайим Мисриге гелгенде, мисрилилер Сарайны аривлюгюн гёре. 15Вазирлер, Сарайгъа къарап, ону аривлюгюн пиръавунгъа макътамагъа башлай. Шону учун Сарайны пиръавунну къаласына ала. 16Ибрайим Сарайны эркъардашы деп ойлашып, пиръавун огъар рагьмулу бола. Ибрайимге тувар, къойлар, эшеклер, къуллар, къаравашлар ва тюелер бере.

17Тек пиръавун оьзюне Ибрайимни къатыны Сарайны алгъаны саялы, Раббибиз огъар ва ону къаласындагъылагъа уллу балагьлар гелтире. 18Ибрайимни чакъырып, пиръавун огъар:

– Сен этип къойгъан недир? Сарай сени къатынынг экенни неге яшыргъан эдинг? 19Неге къызардашым деп айтдынг? Мен чи шолайдыр деп, ону къатын этип алгъан эдим! Алып къатынынгны да, гет! – дей. 20Пиръавун Ибрайимни къатыны ва бары мал-матагьы булан къувалап йибермеге буйрукъ[†] бере.

### 13


Ибрайим Лутдан айрыла

1Ибрайим,[†] къатыны ва бары мал-матагьы булан Мисриден къайтып, Негепге гете. Ону булан Лут[†] да гете. 2Энни гьайван-малы, гюмюшю, алтыны болуп, Ибрайим бек бай бола. 3-4Ибрайим ёлун узата ва Негепден Бет-Элге багъып гете. Бир вакътилерде шонда, Бет-Элни ва Гайны арасында, ону чатыры къурулуп салынгъан болгъан. Алда Ибрайим шо ерде къурбанлыкъны салагъан ерни къургъан болгъан. Шонда Ибрайим Раббибизни атын тутуп сёйлей.

5Ибрайим булан гёчюп юрюйген Лутну да гьайван-малы ва чатырлары болгъан. 6Экевге топуракъ азлыкъ эте: оланы малы-мюлкю шонча да кёп болгъан чы, гьатта олагъа бирче яшама тыгъыслыкъ этме башлай. 7Ибрайимни ва Лутну къойчуларыны арасында эришивлюклер башлана. (Шо заманларда бу ерлерде канъанлылар[†] ва перизлилер яшай болгъан.)

8Ибрайим Лутгъа булай дей:

– Бизин арабызда – мени къойчуларымны да, сени къойчуларынгны да арасында – эришивлюк болмайгъан кюйню этейик, биз чи къардашларбыз[+]. 9Муна алдынгда топуракъ – гел, биз айрылайыкъ. Сен сол якъгъа багъып барсанг, мен онг якъгъа багъып гетермен. Сен онг якъгъа багъып барсанг, мен сол якъгъа багъып гетермен.

10Лут къарап, савлай Урдун[†] Къол тап Соаргъа ерли, Раббибизни бавудай, Мисрини топурагъыдай, сугъарылып турагъанны гёре. (Бу затлар Раббибиз Содомну ва Гумураны[†] дагъытгъынча болгъан.)[+] 11Лут, Урдун Къолну сайлап, гюнтувушгъа багъып тербене. Буланы ёллары шолай айрыла. 12Ибрайим Канъанда,[†] Лут буса Къолну шагьарларыны ягъында ерлеше. Ол, Содомну къырыйында чатырларын да къуруп, шонда яшамагъа башлай. 13Содомну халкъы яман болгъан. Шондагъы адамлар[†] Раббибизге къаршы кёп гюнагь ишлер эте болгъан[+].

14Лут ва Ибрайим бир-биринден айрылгъандан сонг, Раббибиз Ибрайимге булай айта:

– Айлананга къара! Мундан таба темиркъазыкъгъа ва къыблагъа, гюнтувушгъа ва гюнбатышгъа къара. 15Сен гёрюп турагъан бу бары топуракъны Мен даимликге сагъа ва сени наслуларынга бережекмен. 16Мен сени наслунгну денгиз ягъадагъы къайыр бюртюклени санавудай кёп этежекмен. Къайыр бюртюклени санама бажарылмайгъанда йимик, шолай сени наслуларынгны да санама бажарылмажакъ[+]. 17Бар, топуракъны узунуна да, генгине де юрюп чыкъ, неге тюгюл Мен шону сагъа бережекмен.

18Оьзюню чатырларын гёчюрюп, Ибрайим Гьабрун шагьарда, Мамре деген адамны эменлигини ювугъунда орунлаша. Ол шонда Раббибизге къурбанлыкъны салагъан ерни къура.

### 14


Ибрайим Лутну къутгъара

1-2Шо вакътилерде Шинарны пачасы Амрапел, Элласарны пачасы Ариок, Эламны пачасы Кедарламер ва Гойымны пачасы Тидал, бирче жыйылып, Содомну пачасы Берагъа, Гумураны[†] пачасы Биршагъа, Адманы пачасы Шинапгъа, Сабуйимни пачасы Шемеберге, Баланы (гьали Соар деп айтылагъан) пачасына къаршы дав этмеге бара. 3Артда эсгерилген беш де пача Сиддим къолда, гьалиги Оьлю денгиз бар ерде, бир-бирине къошула. 4Олар он эки йылны узагъында Кедарламерни зулмусуну тюбюнде тура, он уьчюнчю йыл буса баш гётере.

5-6Он дёртюнчю йыл буса оьзлер де булан бирлешип иш гёреген пачалар да булан Кедарламер геле. Олар Аштарут-Карнайимде репайымлылардан,[†] Гьамда зузлулардан, Шаве-Кирьятайымда эмлилерден, дангылны ягъасындагъы Эл-Паранда оьз тав эли Саирде гьорлулардан уьст геле[+]. 7Шондан олар Эн-Мишпатгъа (гьали Къадиш деп айтылагъан) багъып бурула ва Гьасисан Тамар деген ерде яшайгъан амаликлилерден[†] ва амурлулардан уьст чыгъа[+].

8-9Содомну пачасы, Гумураны пачасы, Адманы пачасы, Сабуйимни пачасы ва Баланы (гьали Соар деп айтылагъан) пачасы, Сиддим къолда Эламны пачасы Кедарламерге, Гойымны пачасы Тидалгъа, Шинарны пачасы Амрапелге, Элласарны пачасы Ариокгъа къаршы чыгъып, олар булан дав юрюте. Дёрт пача беш пачагъа къаршы ябуша[+]. 10Сиддим къолда буса сыламадан толгъан кёп къуюлар болгъан. Содомну ва Гумураны[†] пачаларыны асгерлери, къачма башлап, шо къуюларда батылып къала. Къалгъанлары буса тавлагъа къачып гете. 11Уьст болгъанлар, Содомну ва Гумураны бары байлыгъын, шоланы бары сурсатын да алып, ёкъ болуп гете. 12Олар Содомда яшайгъан Ибрайимни[†] агъасыны уланы Лутну да алып гете. Ону бары малын-мюлкюн де чыгъарып ала.

13Сав къалгъанланы арасындан бириси, амурлу Мамрени эменлигини ягъында яшайгъан гелгинчи, Ибрайимни янына гелип, огъар болгъан ишни гьакъында хабарлай. Мамре, Ашкул, Анер деген агъа-инилер Ибрайим булан бир болгъан. 14Лутну есирликде экенин билгенде, Ибрайим, тувгъандан берли оьзюню уьюнде тувгъан, дав юрютюп бажарагъан уьч юз он сегиз адамын[†] да жыйып, оланы артындан тюше. Ол душманланы Дан деген шагьаргъа ерли гьызарлап юрюй. 15Гече душманланы къуршавгъа алып, оланы янча ва тап Шамны темиркъазыкъ ягъында ерлешген Гьобагъа ерли къувалап юрюй. 16Ол душманлардан бары талагъанын, Лутну, ону мал-матагьын, къатынгишилени ва есирлени къайтара.


Малкиседек Ибрайимни шабагьатлай

17Кедарламерден ва ону булан бир болгъанлардан уьст болуп къайтып гелегенде, Шаве деген къолда (гьали Пача къол деп айтылагъан) Ибрайимни алдына Содомну пачасы чыгъа[+]. 18Аллагьу-Тааланы дин къуллукъчусу[†] ва Салимни[†] пачасы болгъан Малкиседек[†] Ибрайимге экмек ва чагъыр чыгъара[+]. 19Малкиседек ону булай айтып шабагьатлай:

– Кёкню ва ерни Яратывчусу
Аллагьу-Таала Ибрайимни шабагьатласын!
20Душманларынгны сени къолунга берген Аллагьу-Таалагъа
макътав болсун!

Ибрайим оьзюне тюшгенини ондан бир пайын[†] Малкиседекге бере[+]. 21Содомну пачасы Ибрайимге:

– Мени адамларымны къайтар, сагъа тюшгенни буса оьзюнге къой, – дей.

22-23Амма Ибрайим пачагъа булай дей:

– Раббибизни, Аллагьу-Тааланы, кёклени де, ерлени де Яратывчусуну алдында къолумну гётере туруп, сени бир затынгны да, гьатта чарыкъларынгны бавларын да алмасман деп ант эте тураман мен. Шо заман сен бирдокъда: «Ибрайимни бай этген менмендир», – деп айтып болмассан. 24Адамларыма ашавлукъгъа гетген затдан къайры, магъа бир зат да тарыкъ тюгюл. Мени булан бирче давгъа гелген Анер, Ашкул ва Мамре оьзлеге тиеген пайларын алсын.

### 15


Аллагь Ибрайим булан разилешив бегете

1Шо агьвалатлардан сонг бираз заман оьтюп, Раббибиз Ибрайимге[†] бир гьайран гёрюнюш гёрсете. Ол Раббибизни булай сёзлерин эшите:

– Къоркъма, Ибрайим, Мен сени Къалкъанынгман. Сагъа уллу савгъат берилежек[+].

2Ибрайим буса булай дей:

– Есим, Раббим! Мен авлетсиз оьлежек бусам, Сени савгъатларынг магъа негердир? Мени варисим – Шам шагьарлы Элиезер. 3Сен магъа авлет бермеген сонг, мени варисим уьюмде тувгъан шо къул болажакъ.

4Ибрайим Раббибизни булай сёзлерин эшите:

– Сенден улан туважакъ, ол да сени варисинг болажакъ.

5Раббибиз, Ибрайимни чатырдан къыргъа чыгъарып, огъар:

– Кёкге къара, юлдузланы бир санап къара – шоланы санап боламысан? Сени наслуларынгны санаву да шончакъы болажакъ! – дей[+]. 6Ибрайим Аллагьгъа инана. Аллагь да Ибрайим Оьзюне инангъанлыкъны муъминликге санай[+].

7Раббибиз Ибрайимге:

– Мен, шу топуракъны сагъа есликге бермек учун, сени Калдидеги Ур деген шагьардан гелтирдим, – дей.

8– Есим, Раббим! Бу топуракъ меники болажакъны белгиси недир? – дей Ибрайим[+].

9– Магъа мунда уьч йыллыкъ сыйырны, уьч йыллыкъ эчкини, уьч йыллыкъ къойну, уьй ва къыр гёгюрчюнлерден де бирерни гелтир, – дей Раббибиз огъар.

10Ибрайим, жанланы гелтирип, шоланы тенг этип, экишер гесекге бёле, чархларын буса бир-бирине къаршы сала. Къушланы буса бёлмей къоя[+]. 11Къыргъыйлар учуп гелип, чархлагъа ябушуп йибере, тек Ибрайим оланы кюшлей.

12Гюн арта туруп, Ибрайимни къатты юху басма башлай, ону тун къарангылыкъ, зор къоркъунчлукъ къуршап ала[+]. 13Раббибиз Ибрайимге булай айта:

– Билип къой: сени наслуларынг ят элде дёрт юз йылны узагъында есирликде ва къурбатлыкъда къалажакъ[+]. 14Тек оланы есир этген халкъгъа Мен дуван этежекмен. Шондан сонг сени наслуларынг шо ерден уллу байлыкъ булан чыгъажакъ[+]. 15Сени сёйлесек, сен аталарынгны янына парахат гёчежексен, къабурунга абурлу къарт гьисапда гирежексен. 16Мунда сени халкъынг дёрт наслу гетген сонг къайтажакъ, неге тюгюл амурлулар гьали де ончакъы кёп гюнагь этип битмеген[+].

17Гюн арта ва бары ерни къарангылыкъ къуршап ала. Бирден гьайванланы бёлюнген чархларыны арасындан тютейген очакъ ва башы янгъан таякъ оьтюп гете. 18-21Шо гюн Раббибиз Ибрайим булан булай разилешив[†] бегете:

– Мен сени наслуларынга Мисри оьзенден тутуп уллу Фират оьзенге ерли кенлилени, кеназлыланы, кадмонлуланы, гьетлилени, перизлилени, репайымлыланы, амурлуланы, канъанлыланы,[†] гиргашлыланы ва ябуслуланы бу топуракъларын барын да беремен[+].

### 16


Гьажар ва Исмайыл

1Ибрайимни[†] къатыны Сарайдан[†] яш болмай болгъан. Ону Гьажар[†] деген мисрили къаравашы болгъан. 2Сарай Ибрайимге:

– Раббим магъа авлет бермей. Мени къаравашыма ювукълукъ эт, балики, ол сама да магъа яш табар, – дей.

Ибрайим Сарай айтгъанны эте. 3Сарай да огъар къатын этип оьзюню къаравашы мисрили Гьажарны бере. Шо заман Ибрайим Канъан[†] элде ерлешгенден берли он йыл бите болгъан. 4Ибрайим Гьажаргъа ювукълукъ эте. Гьажар айлы бола ва оьзюню еси Сарайгъа оьктем къарама башлай.

5Сарай Ибрайимге:

– Мени абурсуз болгъанлыгъыма сен жаваплысан. Мен сагъа къатын этип къаравашымны берген эдим, ол буса, айлы да болуп, гьали магъа оьктем къарайгъан болгъан. Сагъа да, магъа да тюз дуванын Раббибиз этсин, – дей[+].

6– Къаравашынг сени ихтиярынгда. Оьзюнг тюз гёреген кюйде эт, – деп жавап бере Ибрайим. Сарай Гьажаргъа зулму этме башлай. Гьажар да ону янындан къачып гете.

7Дангылда, Шургъа багъып элтеген ёл уьстдеги булакъны ягъында, ону уьстюне Раббибизни малайиги гелип:[+]

8– Сарайны къаравашы Гьажар, къайдан гелесен, къайда барасан? – деп сорай.

– Есим Сарайдан къачып бараман, – дей ол.

9Раббибизни малайиги огъар булай дей:

– Къайтып есингни янына да барып, огъар таби болуп къал. 10Мен сени наслуларынгны санап болмасдай кёп этежекмен. 11Сен айлысан, сен улан табажакъсан. Огъар Исмайыл[*]деп къоярсан, неге тюгюл Раббинг сени агьынгны эшитди. 12Уланынг къыр эшекдей болажакъ. Ол бары халкъгъа къаршы, бары халкъ буса огъар къаршы болажакъ. Къардашлары булан эришивлюкде яшап къалажакъ.

13Гьажар оьзю булан сёйлеген Раббибизге Эл-Рой деп ат къоя. Шо сёзлер: «Мени гёреген Аллагьны оьз гёзюм булан гёрдюм!» – деген маънаны бере болгъан. 14Шо саялы да къуюгъа Бер-Лагьай-Рой[*] деп айтыла. Шо Къадишни ва Бередни арасында ерлешген.

15Гьажар Ибрайимге улан таба. Ибрайим Гьажардан тувгъан уланына Исмайыл деп къоя. 16Гьажар Исмайылны тапгъанда, Ибрайимге сексен алты йыл бола болгъан.

### 17


Разилешивню белгиси гьисапда сюннет этдирив

1Ибрайимге[†] токъсан тогъуз йыл болагъанда, огъар Раббибиз гёрюнюп, булай айта:

– Мен Къудратланы Еси Аллагьман. Мени гёз алдымда яшап тур ва муъмин кююнгде тур. 2Мен сени булан разилешив[†] бегетежекмен, сенден бир уллу халкъ болдуражакъман.

3Ибрайим Ону алдында ерге къапланып ята. Аллагь булай айта:

4– Къара чы! Муна, Мен сени булан бегетеген разилешив: сен кёп халкъланы ата-бабасы болажакъсан. 5Энниден сонг сени атынг Ибрайим[*] тюгюл, Ибрагьим болажакъ, неге тюгюл Мен сени кёп халкъланы ата-бабасы этежекмен[+]. 6Сени наслуларынгны артдыражакъман: бир хыйлы халкълар сенден таба баш алажакъ, сени наслуларынгдан чыкъгъанлар пачалар болажакъ! 7Мени разилешивюм, сени булан ва сени наслуларынг булан даимликге бегетилип, наслудан-наслугъа берилип туражакъ. Мен сени ва сени наслуларынгны Аллагьы болажакъман. 8Буссагьат сен заманлыкъгъа орунлашып яшап турагъан топуракъны Мен сагъа ва сени наслуларынга бережекмен. Бютюн Канъан[†] топуракъны Мен сени наслуларынга даимликге есликге бережекмен ва оланы Аллагьы болажакъман.

9-10Сонг Аллагь Ибрагьимге булай айта:

– Тек сен ва сени наслуларынг Мени булан бегетген разилешивню наслудан-наслугъа кютмеге герексиз. Муна, Мен сизин булан бегетеген разилешив: сизин бары да эргишилеригиз сюннетленмеге герек. 11Мени булан бегетилген разилешивню белгиси гьисапда сюннет этдиригиз. 12Сизин янгы тувгъан гьар уланъяшыгъыз сегизинчи гюн сюннет этилмеге герек. Наслудан-наслугъа да шолай юрюлюп турсун. Сени ожагъынгда тувгъан гьар уланъяш, сени наслунгдан болмай, ят халкълардан[†] сатылып алынгъан буса да, сюннет этилмеге герек[+]. 13Сёзсюз осу да, башгъасы да – уьйде тувгъаны да, сатып алынгъаны да – сюннет этилмеге герек. Шоллукъда къаркъарагъызда Мени булан бегетилген даимлик разилешивню белгиси къалажакъ. 14Сюннет этилмеген адам[†] буса, Мени булан этилген разилешивню кютмегени саялы, оьз халкъындан айрылажакъ.

15Аллагь Ибрагьимге дагъы да булай айта:

– Энниден сонг сени къатынынгны аты Сарай[†] тюгюл, Сара болажакъ. 16Мен ону шабагьатлажакъман, сагъа ондан улан тувдуражакъман. Мен Сараны шабагьатлажакъман, ондан таба бир хыйлы халкълар баш алажакъ. Ону наслуларындан чыкъгъанлар пачалар болажакъ.

17Ибрагьим ерге къапланып ята, оьзю буса кюлемсирей туруп:

– Юз йыллыкъ къартдан яшлар тувамы? Токъсан йыл болагъан Сараны яш табагъан заманымы дагъы? – деп ойлаша. 18Ол Аллагьгъа:

– Исмайыл сама мени варисим болсун, – дей.

19– Къатынынг Сара улан табажакъ, сен огъар Исгьакъ[†][*] деп ат къояжакъсан. Мен ону ва ону наслулары булан даимлик разилешив бегетежекмен. 20Сени Исмайыл булан байлавлу тилевюнгню де къабул этдим. Мен ону шабагьатлажакъман, ону наслусун артдыражакъман ва огъар кёп санавда наслулар бережекмен. Исмайылдан он эки бий туважакъ, ол уллу халкъны ата-бабасы болажакъ. 21Тек Мени разилешивюм Исгьакъ булан болажакъ. Сара сагъа ону бир йылдан сонг шу вакътилерде табажакъ, – дей Аллагь огъар. 22Аллагь, Ибрагьимге шолай да айтып, гете.

23Шо гюн Ибрагьим, Аллагь оьзюне буюргъан кюйде, уланы Исмайылгъа, ожагъындагъы бары да эргишилеге: тувмадан ожагъы булан байлавлу эргишилеге ва бары да сатып алгъан къуллагъа – сюннет эте. 24Сюннетленген заманында Ибрагьимге токъсан тогъуз йыл, 25уланы Исмайылгъа буса он уьч йыл бола болгъан. 26-27Бир гюнню ичинде Ибрагьимге, ону уланы Исмайылгъа, Ибрагьимни ожагъындагъы бары да эргишилеге: тувмадан ожагъы булан байлавлу эргишилеге ва ят халкълардан сатылып алынгъан къуллагъа – сюннет этиле.

### 18


Ибрагьимге Сарадан улан туважакъ деп ваъда этиле

1Тюшню яллавунда Мамре эменликде Ибрагьим[†] чатырыны алдында олтуруп турагъанда, огъар Раббибиз гёрюне. 2-3Ибрагьим гёзлерин гётерип къарай – алдында уьч адам[†] эретуруп бола. Ибрагьим чабып оланы янына бара. Оланы алдында ерге къапланып ятып, ол булай дей:

– Бийим, ярай буса, сени къулунг болгъан мени янымдан оьтюп гетип къалма хари. 4Сизге аякъларыгъызны жувма сув гелтирер, терек тюпде олтуруп ял аларсыз. 5Къулугъуз болгъан мени янымдан оьтюп бара болгъан сонг, ёлугъузгъа чыкъгъанча, сизге хапма аш да берермен.

– Яхшы. Шолай эт, – деп жавап бере олар.

6Ибрагьим, чабып чатыргъа гирип, Сарагъа:[†]

– Инг яхшысындан тез бир дорба ун ал, хамур басып, экмек бишир, – дей.

7Сонг Ибрагьим, туварына багъып чабып, яхшы семиз бузавну ала ва тез гьазир этсин деп, шону къуллукъчусуна бере. 8Ибрагьим оьзю къонакълагъа къаймакъ, сют, бузав эт бере. Къонакълары ашап турагъан заманны ичинде Ибрагьим оланы янында, терек тюпде эретуруп тура.

9– Къатынынг Сара къайда? – деп сорай олар Ибрагьимге.

– Шунда, чатырда, – деп жавап бере ол.

10– Мен сени янынга тогъуз айдан къайтып гележекмен. Шо заман Сараны уланы болажакъ, – дей олардан бириси.

Сара буса чатырны ичинде Ибрагьимни артында эретуруп тынглап тура болгъан[+]. 11Ибрагьим ва Сара бек къарт болгъан, Сара буса яш табып болагъан чагъындан оьтген болгъан. 12Ичинден кюлемсиреп, Сара булай деп ойлаша:

– Мени заманым гетди, есим де къарт. Яш тапма насип де къайдадыр гьали[+]?

13Шо заман Раббибиз Ибрагьимге булай айта:

– «Къарт да болуп, мен гертиден де яш табып болурманмы дагъы?» – деп де айтып, Сара неге кюлеп къойду? 14Раббигиз этип болмасдай гьеч зат бармы? Мен айтылгъан болжалдан, тогъуз айдан, къайтып гележекмен, шо заман Сараны уланы болажакъ[+].

15Къоркъгъан Сара:

– Мен кюлемедим, – деп ялгъан айтып къоя.

– Ёкъ, сен кюлей эдинг, – дей Раббибиз огъар.


Ибрагьим Содом саялы ялбара

16Эргишилер, гетмеге деп онгарылып, эретура ва Содомгъа багъып къарай. Къонакъларын узатмакъ учун, Ибрагьим олар булан чыгъа. 17Раббибиз булай айта:

– Мен Ибрагьимден Оьзюмню хыялларымны яшырмажакъман. 18Ибрагьимден таба чы бек уллу ва гючлю халкъ амалгъа гележек. Ондан таба дюньяны бары да халкъларына шабагьат этилежек[+]. 19Авлетлерине ва наслуларына Аллагьны ёлунда, демек адилли ва тюз кюйде юрюмекни буюрсун деп, Мен Ибрагьимни сайладым. Шоллукъда Мен, Раббигиз, огъар этген ваъдамны[†] кютежекмен.

20Шо заман Раббибиз булай айта:

– Мен Содомгъа ва Гумурагъа[†] къаршы бакъдырылгъан бек гючлю айыплавланы эшитдим. Оланы гюнагьы оьтесиз уллу[+]. 21Мен эшитген айыплавлар гертиден де тюзмю экен деп билмек учун, тюпге багъып барма тарыкъман.

22Шондан сонг эки де эргиши гете ва Содомгъа багъып бара, Раббибиз буса Ибрагьим булан бола. 23Ибрагьим, Огъар ювукъ болуп, булай дей:

– Яманлар булан бирге Сен гьали муъминлени де дагъытажакъмысан? 24Балики, шу шагьарда элли муъмин адам бардыр. Шо элли адамны хатиринден сама, шагьаргъа языкъсынмай, Сен шону дагъытажакъмысан? 25Сен шо ишни этмессен! Сен муъминлени яманлар булан бирге къырмайсандыр. Муъмин де, яман да бир къысматгъа тарымагъа ярамас. Шолай болмагъа ярамас! Бютюн дюньяны Дуванчысы адилсиз дуван этип болармы[+]?

26– Мен Содомда элли муъминни тапсам, оланы хатиринден шо шагьаргъа языкъсынажакъман, – деп жавап бере Раббибиз.

27– Шо заман Ибрагьим булай деп сёзюн узата:

– Мен бир чанг, хум бусам да, амма Есиме айтма болушлукъ этейим: 28эгер эллиге беш муъмин етишмесе, етишмейген шо бешевню хатиринден Сен бютюн шагьарны дагъытажакъмысан дагъы?

– Ёкъ, эгер де шонда къыркъ беш муъминни тапсам, дагъытмажакъман, – деп жавап бере Раббибиз.

29– Эгер шонда янгыз къыркъ муъмин табылса? – деп узата Ибрагьим.

– Къыркъ болса да, шо ишни этмежекмен, – деп жавап бере Раббибиз.

30– Есим айтажакъ сёзлериме къазапланмасын. Эгер шонда янгыз отуз муъмин болуп къалса? – дей Ибрагьим.

– Эгер шонда отуз муъминни тапсам, шагьаргъа языкъсынажакъман, – деп жавап бере Раббибиз.

31– Есиме сорамагъа болушлукъ этейим: шонда олар янгыз йигирма бар буса? – дей Ибрагьим.

– Йигирманы хатиринден языкъсынажакъман, – деп жавап бере Раббибиз.

32– Есим къазапланмасын, бу ахырынчы соравум – эгер шонда олар янгыз онав бар буса? – дей Ибрагьим.

– Онавну хатиринден языкъсынажакъман, – деп жавап бере Раббибиз. 33Шону да айтып, Раббибиз гете, Ибрагьим буса уьюне къайта.

### 19


Аллагь Содомну ва Гумураны дагъыта

1Ахшам болгъанда, Содомгъа эки малайик[†] геле. Лут[†] шагьарны къапусуну[†] алдында олтуруп тура болгъан. Лут, малайиклени гёрюп, оланы къаршыламагъа чыгъа ва алдында ерге къапланып ята. 2Ол булай дей:

– Бийлерим, сизин къулугъуз болгъан мени уьюме гелигиз. Бизде гече къаларсыз, аякъларыгъызны жуварсыз, эртенинде буса ёлугъузну узатарсыз.

– Ёкъ. Биз гече майданда къалайыкъ, – дей олар[+].

3Амма Лут малайиклеге шолай бек тилей чи, олар рази болуп къала. Лут оланы уьюне гелтире, ахшамгъы ашны гьазирлей, чапелеклер бишире ва олар ашай. 4Олар ятып да битгинче, шагьарда яшайгъанлар – Содомну бары да эргишилери, яшы-уллусу булан – Лутну уьюн дёрт де ягъындан аралап ала. 5Олар Лутгъа булай къычыра:

– Къайда сагъа гече къалма гелгенлер? Оланы мунда чыгъар, биз олагъа ювукълукъ этейик!

6Лут, посагъагъа чыгъып, арты булан эшикни яба 7ва булай дей:

– Къардашлар, тилеймен сизге, яман затны этмегиз! 8Мени гьали де санына эргиши тиймеген эки къызым бар. Оланы берейим сизге, олагъа не сюйсегиз де этигиз, тек мени ожагъыма гелгенлени къоюгъуз.

9– Ёкъ бол гьали шундан! Сен гелгинчисен, сен къалгъанмысан мунда буйрукъ[†] этме? Гьали сагъа шондан да бетерин этербиз! – дей огъар. Олар, Лутну уьстюне басып гелип, эшикни бузуп ачмагъа айлана. 10Тек Лутну къонакълары, ону тартып, къайтарып уьйге гийире ва эшикни бегите. 11Олар эшик алда эретургъанланы барын да, уллусу-гиччиси булан, сокъур этип къоя. Олар нечакъы излеп айланса да, эшикни табып болмай[+].

12Къонакълар Лутгъа:

– Бу шагьарда дагъы да киминг бар? Уланларынг, къызларынг, гиевлеринг, дагъы оьзге адамларынг[†] бармы? Барын да чыгъар мундан, 13неге тюгюл биз бу шагьарны дагъытажакъбыз! Раббибиз Содомда яшайгъанлагъа къаршы бакъдырылгъан бек гючлю айыплавланы эшитди. Ол бизин бу шагьарны дагъытма йиберди! – дей.

14Лут барып къызларыны гелешмишлерине:

– Тез бу шагьардан гетигиз! Раббибиз гьали муну дагъытажакъ, – дей. Олар буса Лут масхара этедир деп къоя.

15Танг билинип гелегенде, малайиклер Лутну:

– Тез бол, къатынынгны да, эки де къызынгны да алып гет! Ёгъесе, гюнагьлы шагьар булан бирге оьзюнг де оьлежексен! – деп, алгъасатма башлай.

16Лут буса аста айлана болгъан. Шо заман малайиклер, Лутну, ону къатыныны ва эки де къызыны къолларындан тутуп, оланы шагьардан чыгъара, неге тюгюл Раббибиз Лутгъа языкъсына. 17Чыкъгъанда, малайик Лутгъа булай дей:

– Къачып къутул, артынга бурулуп къарама! Къолда да узакъ токътамай, тавлагъа багъып къач, ёгъесе оьлежексен!

18– Ёкъ, мени Есим! 19Сен магъа, къулунга, нече де рагьмулусан! Сени магъа бакъгъан якъдагъы рагьмунг зор уллу: сен мени оьлюмден къутгъардынг! Тек тавлагъа ерли мен чабып етишип болмажакъман – балагь артымдан етишежек, мен де оьлюп къалажакъман. 20Къара, бираз ариде бир гиччирек шагьар бар. Шо чу бир гиччирек шагьар, магъа шонда багъып къачмагъа изну бер. Шонда чабып етишип, мен къутгъарылажакъман, – деп жавап бере Лут.

21– Яхшы. Шону да этежекмен сени хатирингден. Сен айтагъан шагьарны мен сакълажакъман. 22Тек тез чабып йибер шонда. Неге тюгюл, сен шонда етишмей туруп, мен башлап болмайман, – дей малайик. (Шо саялы да шо шагьаргъа Соар деп айтыла.)

23Лут Соаргъа гелгенде, гюнеш гётерилмеге башлай. 24Содомгъа ва Гумурагъа[†] Раббибиз кёклерден таба яллайгъан кюкюртню явдуруп йибере[+]. 25Раббибиз эки де шагьарны, къолну, шонда яшайгъанланы барын да ва топуракъда оьсеген бары да затны дагъытып къоя. 26Амма Лутну къатыны артына бурулуп къарай ва ол туз багъанагъа айланып къала.

27Эртен тез Ибрагьим[†] алдындагъы гюн оьзю Раббибизни алдында токътагъан ерге геле. 28Содомгъа, Гумурагъа,[†] къолгъа къараса – топуракъдан отбашдан йимик тютюн гётерилип тура. 29Къолдагъы шагьарланы дагъыта туруп, Аллагь Ибрагьимни эсге ала. Лут яшагъан шагьарланы дагъытса да, Аллагь Лутну оьлюмден къутгъара.


Лут ва ону къызлары

30Лут, эки де къызын да алып, Соардан тавлагъа чыгъып гете, неге тюгюл ол шонда къалмагъа къоркъа. Олар бир анакъда ерлеше. 31Уллу къызы гиччисине булай дей:

– Бизин атабыз къарт. Бу бютюн уьлкеде бизден яш болагъан кюйде бизин къатын этип алардай бир эргиши де ёкъ. 32Атабызгъа чагъыр ичирип, ону булан ятайыкъ. Атабыздан таба тухумубузну, сёнмеге къоймай, узатайыкъ!

33Гече олар атасын чагъыр ичирип эсиртелер. Уллу къызы, атасыны къырыйына гелип, ону булан ята. Атасы буса бир затны да – къызы оьзю булан не ятгъанны, не гетгенни – билмеген кюйде къала. 34Артындагъы гюн уллусу гиччиси къызардашына:

– Гетген гече атабыз булан мен ятдым. Бу гече де ону ичирейик. Сен гелип, ону булан ятарсан. Атабыздан таба тухумубузну, сёнмеге къоймай, узатайыкъ! – дей. 35Олар гече янгыдан атасын чагъыр ичирип эсиртелер. Гиччи къызы гелип, атасы булан ята. Атасы буса бир затны да – къызы оьзю булан не ятгъанны, не гетгенни – билмеген кюйде къала.

36Шолай Лутну эки де къызы оьз атасындан айлы бола. 37Уллусу улан таба ва огъар Муап[†][*]деп къоя. Ол гьалиги муаплыланы ата-бабасы. 38Гиччиси де улан таба ва огъар Бен-Амми[*] деп къоя. Ол гьалиги аммунлуланы ата-бабасы.

### 20


Ибрагьим ва Абимелек

1Ибрагьим,[†] шо ерлерден къыблагъа, Негепге багъып гетип, Къадишни ва Шурну ортасында яшамагъа башлай. Сонг буса Герар[†] деген шагьарда ерлеше. 2Ол адамлагъа[†] Сара[†] оьзюню къызардашы деп айтып юрюй. Шо саялы Герарны пачасы Абимелек, Сараны артындан йиберип, ону оьзюне ала[+]. 3Тек Абимелекге гече тюшюнде Аллагь гёрюнюп, булай айта:

– Шо къатынны алгъанынг саялы, сен оьлежексен. Ону эри бар.

4Абимелек буса огъар тийме де тиймеген болгъан.

– Есим! Гертилей де, Сен айыпсыз халкъны оьлтюрежекмисен? – деп ялбара ол. 5Шо адам чы огъар къызардашым деп оьзю айтгъан эди! Къатын да шолай дей эди! Мени намусум таза,[†] мунда мени гюнагьым ёкъ!

6-7– Герти, Мен сени намусунг таза экенни билемен. Шо саялы да Мен сени шо къатынгъа тиймеге къоймадым, Мени алдымда гюнагь этмекден сакъладым. Тек гьали энни ону эрине къайтар. Ол пайхаммар. Ол сен сав къалсын деп дуа этежек, сен де сав къалажакъсан. Эгер сен ону эрине къайтармасанг, оьзюнг ва бары да уьюнгдегилер де оьлежекни билип къой, – деп жавап бере огъар тюшюнде Аллагь[+].

8Эртенине Абимелек, бары да вазирлерин де чакъырып, бу сёзлени олагъа етишдире. Олар бары да бек къоркъа. 9Абимелек, Ибрагьимни оьзюню янына чакъырып, огъар булай деп бетлей:

– Недир сен бизге этегенинг? Мени де, савлай пачалыгъымны да шу гюнагьгъа тарытардай сагъа не ачув этген эдик? Шолай этмеге ярамас чы! 10Не саялы этдинг шо ишни?

11Ибрагьим булай жавап бере:

– Мен бу якъларда Аллагьдан къоркъмайдыр деп ва къатыным саялы мени оьлтюрмеге болар деп ойлашгъан эдим. 12Ондан къайры да, ол, гертилей де, мени къызардашым. Ол мени атамны башгъа къатынындан болгъан къызы. Мен ону къатын этип алгъан эдим. 13Тек Аллагь магъа атамдан къалгъан уьюмню къоюп сапар чыкъмагъа буйрукъ[†] этгенде, мен огъар: «Тилеймен сагъа, магъа шу яхшылыкъны эт: къайда барып къалсакъ да, мен сени эркъардашынг деп айтып тур», – деп айтгъан эдим.

14Абимелек Ибрагьимге къойлар, сыйырлар, къуллар-къаравашлар савгъат эте, огъар Сараны къайтара. 15Ол Ибрагьимге булай дей:

– Мени бары топурагъым сени алдынгда. Не ерде сюе бусанг, шонда яша.

16Сарагъа буса булай дей:

– Мен сени эркъардашынга бир минг гюмюш акъча беремен. Шо бары да сени булангъыланы алдында сен айыпсыз экенликни исбатлажакъ.

17Ибрагьим Аллагьгъа дуа эте. Аллагь Абимелекни, ону къатынын ва къаравашларын сав эте. Къатынгишилер къайтып яшлар табып болагъан бола[+]. 18Шондан алда буса Ибрагьимни къатыны Сара саялы Раббибиз Абимелекни уьюндеги бары да къатынланы яш тапмайгъан этген болгъан.

### 21


Исгьакъ тува

1Раббибиз буса, Оьзю айтгъан кюйде, Сарагъа[†] рагьмулу бола ва Оьзюню ваъдасын[†] кюте. 2Сара айлы бола ва Аллагь токъташдыргъан болжалда къарт болуп турагъан Ибрагьимге[†] улан таба. 3Ибрагьим Сарадан янгы тувгъан уланына Исгьакъ[†] деп къоя[+]. 4Аллагь оьзюне буюргъан кюйде, сегизинчи гюн огъар сюннет эте[+]. 5Исгьакъ тувгъан заманда Ибрагьимге юз йыл бола болгъан. 6Сара булай дей:

– Аллагь мени къуванчлы гьалгъа салып къойду. Бу затны гьакъында эшитген гьар ким мени булан бирче къуванып туражакъ. 7Ибрагьимге Сара кёкюрегинден яш ичирежек деп ким айтар эди? Амма муна къарт чагъында менден огъар улан болду!


Гьажар яшы да булан къувалана

8Яш торая. Ол эмчекден айрылгъан гюн Ибрагьим уллу той эте. 9Ибрагьимни мисрили Гьажардан[†] болгъан уланы Исгьакъ булан ойнайгъанны гёрюп,[+] 10Сара Ибрагьимге:

– Уланы да булан къаравашны къувалап чыгъар! Неге тюгюл, къаравашны уланы азат къатынны уланы булан бирче бир заманда да варисликге ортакъчы болма ярамас, – дей[+].

11Ибрагьимге оьзюню уланыны гьакъында шо сёзлени эшитме авур бола. 12Амма Аллагь огъар булай дей:

– Уланынга ва къаравашынга байлавлу къайгъырма. Сагъа Сара айтагъан кюйде эт, неге тюгюл сени наслунг Исгьакъдан таба узатылажакъ[+]. 13Амма къаравашны уланындан да Мен бир халкъны амалгъа гелтирежекмен, неге тюгюл ол да сени баланг чы.

14Эртенине Ибрагьим, Гьажаргъа аш ва тулукъ булан сув да берип, шоланы ону инбашына да салып, яшы да булан чыгъарып йибере. Гьажар гете ва Бер-Шеба дангылда айлана туруп къала. 15Тулукъдагъы сув битгенде, Гьажар яшны уьлкю тюпде къоя. 16Яшны оьлегенин гёрмейим деп, юз абат чакъы ариге де тайып олтуруп, йылап йибере.

17Тек Аллагь яш йылайгъанны эшите ва Аллагьны Малайиги кёклерден Гьажаргъа булай дей:

– Не болгъан сагъа, Гьажар? Къоркъма! Сен къойгъан яшынгны йылайгъанын Аллагь эшитди. 18Тур, яшны янына бар, къолунга алып, ону рагьатландыр! Мен ондан уллу халкъ болдуражакъман.

19Аллагь Гьажарны гёзлерин ача, ол да къую гёре. Ювукъ барып, Гьажар тулукъну толтура ва яшгъа ичире. 20-21Яш торая, Аллагь да ону булан болуп тура. Ол Паран деген дангылда яшай ва яхшы окъчу бола. Анасы огъар Мисриден къатын гелтире[+].


Ибрагьим Абимелек булан разилешив бегете

22Шо вакъти Абимелек, янында асгербашчы Пикул да булан гелип, Ибрагьимге булай дей:

– Сен не эте бусанг да, сагъа Аллагь кёмек эте. 23Магъа, мени яшларыма, яшларымны яшларына хыянатлыкъ этмежекге Аллагьны аты булан ант эт. Мен сени булан нечик рагьмулу болгъан бусам, сен де магъа ва сени сыйындыргъан элге шолай рагьмулу болажакъгъа ант эт!

24Ибрагьим де ант эте. 25Шо заман Ибрагьим Абимелекни адамлары[†] оьзюню къуюсун чыгъарып алгъангъа кант эте.

26– Мен шону ким этгенни билмеймен. Сен магъа бир зат да айтмагъан эдинг. Мен шону гьакъында эшитегеним биринчилей, – деп жавап бере Абимелек.

27Ибрагьим, Абимелекге къойлар ва сыйырлар берип, ону булан разилешив[†] бегете. 28Ол башгъаларындан айырып етти къойну сала. 29Абимелек огъар:

– Бу етти къойну, буланы неге айырып салгъансан? – деп сорай.

30– Менден бу къойланы къабул эт. Мен бу къуюну къазгъанлыкъгъа шагьатлыкъ болуп токътажакъ шо, – дей Ибрагьим. 31Шо ерге Бер-Шеба[*]деп айтыла, неге тюгюл олар шонда бир-бирине ант этгенлер[+].

32Бер-Шебада Ибрагьим булан разилешив бегетип, Абимелек ва ону асгербашчысы Пикул пилистимлилени уьлкесине къайта. 33Ибрагьим Бер-Шебада тамариск терек орната ва Раббибизни, гьар даим де Бар болгъан Аллагьны, атын тутуп сёйлей. 34Шондан сонг Ибрагьим пилистимлилени уьлкесинде дагъы да узакъ заман яшай.

### 22


Ибрагьим сынала

1Шо агьвалатлардан сонг бираз заман оьтюп, Аллагь Ибрагьимни[†] сынап къарай.

– Ибрагьим! – дей Аллагь огъар.

– Мен мунаман! – деп жавап бере Ибрагьим[+].

2– Биргине-бир, кёп сюеген уланынг Исгьакъны[†] да алып, ону да булан Мориа деген вилаятгъа бар. Шонда, Мен сагъа гёрсетген тавда, уланынгны яллатып къурбан этерсен, – дей Аллагь.

3Эртенине Ибрагьим эшегин де ерлей, оьзю булан эки къуллукъчусун ва Исгьакъны да ала. Ол, яллатып къурбан этмек учун агъач да гесип, Аллагь айтгъан ерге багъып ёл чыгъа. 4Ибрагьим, юрюй туруп, уьчюнчю гюн арекден шо ерни гёре. 5Ол къуллукъчуларына булай дей:

– Сиз эшек булан шу ерде токътап туругъуз, биз буса, яш да булан барып, Аллагьгъа сужда къылып, сонг къайтып сизин яныгъызгъа гелербиз.

6Ибрагьим, яллатып къурбан этмек учун онгарылгъан агъачланы алып, Исгьакъны инбашларына сала. Сонг отну ва бичакъны алып, Исгьакъ да булан бирче дагъы да ариге юрюй. 7Исгьакъ атасына:

– Атам! – дей.

– Вай, уланым? – деп жавап бере Ибрагьим.

– Бизин отубуз да, агъачларыбыз да бар, яллатып къурбан этмек учун токълубуз къайда дагъы? – деп сорай Исгьакъ.

8– Уланым, яллатып къурбан этмек учунгъу токълуну Аллагь Оьзю бережек! – дей огъар Ибрагьим. Олар экевю де ёлун узата.

9Оьзюне Аллагь айтгъан ерге етгенде, Ибрагьим къурбанлыкъны салагъан ерни къуруп, шонда агъачланы сала. Ол, Исгьакъны байлап йиберип, ону къурбанлыкъны салагъан ердеги агъачланы уьстюне сала. 10Шо заман Ибрагьим уланын соймакъ учун бичагъын чыгъара. 11Амма огъар кёкден Аллагьны Малайиги:

– Ибрагьим, Ибрагьим! – деп къычыра.

– Мен мунаман! – деп жавап бере ол.

12– Огъар къолунгну гётерме. Огъар бир зат да этме. Гьали сен Аллагьдан къоркъагъанынгны билдим, неге тюгюл оьзюнгню биргине-бир уланынгны Огъар берме къызгъанмадынг! – дей Малайик.[†]

13Шонда Ибрагьим мююзлери чырхылыкъгъа къысдырылып турагъан иркни гёре. Ол, ювукъ барып, иркни ала ва уланыны орнуна шону яллатып къурбан эте. 14Бары да шу затлар болгъан ерге Ибрагьим Ягьве-Ире деп ат тагъа. («Раббибиз Оьзюню тавунда бережек» деген айтыв да мундан чыкъгъан.)

15Раббибизни Малайиги кёкден янгыдан Ибрагьимге булай къычыра:

16– Оьзюм булан ант этемен, – дей Рабби Аллагь: сен шу ишни этгенинг, демек биргине-бир уланынгны бермеге къызгъанмагъанынг саялы, 17Мен сени шабагьатлама да бир шабагьатлажакъман дагъы! Мен сагъа кёкдеги юлдузланы санаву чакъы, денгиз ягъадагъы къайыр бюртюклер чакъы кёп наслулар бережекмен. Сени наслуларынгны алдында душманларынгны къапулары дагъылып къалажакъ![+] 18Мени буйругъумну кютгенинг саялы, сени наслуларынгдан таба дюньяны бары да халкъларына шабагьат этилежек[+].

19Ибрагьим къуллукъчуларын къоюп гетген ерге къайтып геле. Олар булан бирче Бер-Шебагъа къайтып, шонда яшап тура.


Нагьорну наслулары

20Шо агьвалатлардан сонг бираз заман оьтюп, Ибрагьимге иниси Нагьорну къатыны Милка уланлар тапгъан деген хабар етише: 21Уц (биринчи авлети), Буз, Кемуйыл (бу Арамны атасы), 22Кесет, Гьазо, Пилдаш, Идлап ва Бетуел. 23Бетуелден Ребека[†] деген къыз тува. Ибрагьимни иниси Нагьоргъа къатыны Милка тапгъан сегиз де улан шулардыр[+]. 24Ондан къайры да, Нагьорну Реума деген экинчи къатыны огъар Тебагь, Гагьам, Тагьаш, Маака деген уланлар таба.

### 23


Сара оьле

1Сара[†] юз йигирма етти йыл яшай. 2Ол Канъан[†] топуракъда ерлешген Къырыят-Арба деген шагьарда (гьали огъар Гьабрун деп айтыла) оьле. Ибрагьим[†] гелип, Сарагъа йылап яс эте. 3Сонг буса оьлюню янындан тайып, гьет халкъына булай дей:

4– Мен бу якълардан тюгюлмен, мен гелгинчимен. Оьлген къатынымны гёммек учун, магъа къабургъа ер беригиз.

5Гьетлилер булай жавап бере:

6– Тынгла бизге, бийибиз. Бизин арабызда сен Аллагьны бийисен. Къатынынгны бизин къабурларыбызны инг яхшысында гём. Бизин къайсыбыз да сагъа оьз тухумубузну къабурундан ер бережекбиз.

7Ибрагьим, туруп йиберип, бу ерни халкъыны – гьетлилени алдында ерге къапланып ятып, 8булай дей:

– Эгер сиз магъа оьлюмню гёмме ихтияр бере бусагъыз, ярай буса, Согьарны уланы Эпронгъа тилегиз. 9Ол магъа оьзюню авлагъыны ягъасында ерлешген Макпеланы анагъын сатсын. Гёмеген ер болсун учун, шо авлакъны мен сизин алдыгъызда гюмюш берип толу багьасына сатып алажакъман.

10Гьетлилени арасында олтургъан Эпрон, шагьарны къапусуну[†] алдында олтургъан бары да гьетлилер де эшитеген кюйде, Ибрагьимге булай дей:

11– Ёкъ, бийим! Магъа тынгла, шу авлакъны анакъ да булан бирче мен сагъа беремен. Мени халкъым шагьатдыр: мен шу авлакъны сагъа оьлюнгню гёммек учун беремен! – дей.

12Шо вилаятны халкъыны алдында ерге къапланып ятып, 13Ибрагьим Эпронгъа булай дей:

– Тынгла магъа, оьлюмню гёмежек авлакъ саялы менден гюмюш ал!

14Эпрон булай жавап бере:

15– Яхшы, бийим! Магъа тынгла! Шу авлакъны багьасы дёрт юз гюмюш шекел[*] болуп токътай – оьлюнгню гёммек учун, шо магъа да, сагъа да кёпмю дагъы?

16Ибрагьим Эпрон айтгъан багьагъа рази бола. Ибрагьим Эпронгъа шагьат болгъан гьетлилени алдында оьзю токъташдыргъан чакъы гюмюшню оьлчеп бере: савдюгерчилени арасында юрюлеген оьлчев булан дёрт юз гюмюш шекел.

17-18Шолай Макпеладагъы, Мамрени ювугъундагъы Эпронну авлагъы, шондагъы анакъ ва бары да тереклер де булан бирче Ибрагьимни мюлкюне гире. Шагьарны къапусуну алдында жыйылгъан бары да гьетлилер шогъар шагьатлар болуп токътай. 19Шондан сонг Ибрагьим къатыны Сараны Канъан топуракъда Мамрени (гьали огъар Гьабрун деп айтыла) къырыйындагъы Макпеланы авлагъындагъы анакъда гёме. 20Авлакъ ва анакъ, гьетлилерден Ибрагьимге къалып, гёмеген ер болуп токътай.

### 24


Исгьакъ ва Ребека

1Ибрагьим[†] шайлы къарт бола. Раббибиз бары да ишлеринде ону шабагьатлап тура. 2-3Ибрагьим, оьзюню ожагъын ва уьй ишлерин юрютюп турагъан баш къуллукъчусун чакъырып, огъар булай дей:

– Бутума да тийип, кёклени де, ерни де Аллагьы болгъан Раббибизни аты булан уланыма къатын этип ерли канъанлы[†] къызны алмажакъгъа, 4мени ватаныма, къардашларымны янына барып, Исгьакъгъа[†] къатын шондан гелтирежекге ант эт.

5– Эгер къыз мени булан мунда, бу топуракъгъа гелме сюймесе, сен чыкъгъан топуракъгъа уланынгны къайтарма герек болажакъманмы? – деп сорай къуллукъчусу.

6– Вёре-вёре! Уланымны шонда къайтарма! 7Кёклени Аллагьы болгъан Раббибиз мени атамны ожагъындан, ватанымдан чыгъарып алды, бу топуракъны мени наслуларыма бережекмен деп магъа ант этди. Сен уланыма къатын гелтирсин деп, Ол сени алдынг булан Оьзюню малайигин йибережек. 8Эгер къыз сени булан гелмеге сюймесе, сен шо антдан къутуласан. Тек мени уланымны шонда къайтарма! – деп жавап бере Ибрагьим.

9Къуллукъчу, есини бутуна да тийип, ант эте. 10Ол, есини он тюесин ва кёп тюрлю багьалы савгъатларын да алып, Месопотамияда Нагьор яшайгъан шагьаргъа ёлгъа тюше. 11Къуллукъчу, шагьаргъа гелип, шону алдындагъы къуюну ягъында тюелерин токътатгъанда, ахшам, шагьардагъы къызлар сув алмагъа чыгъагъан вакъти болгъан.

12Ибрагьимни къуллукъчусу булай дуа эте:

– Раббим, бийим Ибрагьимни Аллагьы! Бугюн ишлерим тюзелсин, есим Ибрагьимге рагьму эт! 13Муна, мен гьали шагьардагъы къызлар сув алма гелеген къуюну къырыйында токътагъанман. 14Къызланы бирине: «Кажинингден сув ичме къой», – деп айтарман. Эгер де шо къыз: «Ич, мен сув тюелеринге де гелтирермен», – деп айтса, шо къызны къулунг Исгьакъгъа танглагъанынг ачыкъ болажакъ. Сен есиме рагьму этгенни белгиси шо болсун!

15Къуллукъчу шо дуасын этип де битгинче, инбашында кажини де булан Ибрагьимни иниси Нагьорну ва къатыны Милканы уланы Бетуелни къызы Ребека[†] геле. 16Ол бек арив ва санына эргиши тиймеген къыз болгъан. Къыз, къуюгъа багъып тюшюп йиберип, кажинин толтура. Къайтып гетип бара турагъанда, 17Ибрагьимни къуллукъчусу, чабып ону янына барып:

– Магъа кажинингден ичме сув бер! – деп тилей.

18– Ич, бийим, – деп, къыз, шоссагьат инбашындагъы кажинин тюшюрюп, Ибрагьимни къуллукъчусуна бере.

19Ол ичген сонг, къыз:

Буссагьат мен сени тюелеринге де сув гелтирермен, олар да тойгъунча ичсин, – дей.

20Чалт сувну гьайванлар ичеген ерге де тёгюп, къайтып къуюгъа багъып чабып гете. Шолай бары да тюелер тойгъунча, сув ташып тура. 21Раббибиз оьзюню ишлерин тюзелтгенине мекенли инанмакъ учун, къуллукъчу сёйлемей къарап тура.

22Тюелер сувдан тойгъан сонг, ол къызгъа бурнуна тагъагъан ярты шекел тартагъан багьалы сыргъа ва он шекел тартагъан эки алтын билезик де бере. 23Сонг къуллукъчу:

– Кимни къызысан? Магъа атангны уьюнде гече къалмагъа ер табылармы? – деп сорай.

24– Мен Милканы ва Нагьорну уланы Бетуелни къызыман. 25Гьайванлар учун бизин кёп саламыбыз да, тирлигибиз де бар. Гече ятмагъа ер де табылар, – деп жавап бере къыз.

26Шо заман Ибрагьимни къулу Раббибизни алдында ерге къапланып ятып сужда къыла 27ва булай дей:

– Бийим Ибрагьимни Аллагьы Раббибизге макътав болсун! Ол бийиме гьакъ герти кюйде рагьмусун гёрсетди. Раббим мени тувра бийимни къардашларыны уьюне гелтирип къойду!

28Ребека, чабып уьюне, анасыны янына гелип, гелген къонакъны гьакъында хабарлай. 29-30Ребеканы эркъардашы Лабан къызардашында сыргъаны ва билезиклени гёргенде ва гелген адам[†] ону булан нени гьакъында сёйлегенни билгенде, къуюгъа багъып алгъасай, Ибрагьимни къуллукъчусуну янына багъып бара. Ол буса тюелери де булан къуюну къырыйында токътап тура болгъан. Лабан огъар:

31– Хошгелдинг, Раббибизни шабагьаты болгъан адам! Не этесен мунда эретуруп? Мен чи сагъа уьй гьазирлегенмен, тюелеринге де ер онгаргъанман, – дей.

32Ибрагьимни къуллукъчусу уьйге гире. Тюелени ерлерин чечип, олагъа салам да, тирлик де сала, къонакъгъа ва ону ёлдашларына буса аякъларын жувма деп сув бере. 33Ону алдына аш сала. Ибрагьимни къуллукъчусу буса булай дей:

– Мени шунда неге йибергенни айтмай туруп, мен ашамажакъман.

– Айт, – деп жавап бере огъар.

34Ол хабарлама башлай:

– Мен Ибрагьимни къуллукъчусуман. 35Раббибиз бийиме аявсуздан шабагьатын гёрсетди, ону кёп бай этди. Огъар къойлар, сыйырлар, гюмюш, алтын, къуллар, къаравашлар, тюелер, эшеклер берди. 36Бийимни къатыны Сара[†] къарт болуп турагъанда, огъар улан тапды. Ол бары да мюлкюн уланына берди. 37-38Бийим уланына ерли, канъанлы къызны алмажакъгъа, оьзюню ватанына, къардашларыны янына барып, уланына къатын шондан гелтирежекге мени ант этдирди. 39Мен бийиме: «Эгер къыз мени булан гелмесе?» – деп сорадым. 40Ол магъа: «Алдында бары яшавум оьтген Раббибиз, Оьзюню малайигин йиберип, уланыма мени халкъымдан, мени къардашларымдан къатын гелтирсин деп, сени ишлерингни тюзлежек», – деп айтды. 41Ол дагъы да: «Тек сен къардашларымны янына барып, олар да сагъа къыз бермесе, сен антдан къутулажакъсан», – деди.

42-43Шолай бугюн къуюну ягъына геле туруп, мен булай дедим: «Раббим, бийим Ибрагьимни Аллагьы, эгер Сен ишлерим тюзелгенни сюе бусанг, муна мен гьали къуюну ягъында токътап тураман. Шунда сув алма деп къыз гелгенде, мен огъар: „Кажинингден сув ичме къой“, – деп айтажакъман. 44Эгер ол: „Ич, мен сув тюелеринге де гелтирермен“, – деп айтса, Раббибиз шо къызны бийимни уланына къатын этип танглагъаны ачыкъ болажакъ».

45Шону гьакъында дуа этип де битмеген эдим, къарайман, инбашында кажини де булан, къуюгъа багъып тюшюп, Ребека сув ала. Мен ондан сув тиледим. 46Ол, шоссагьат магъа кажинин берип: «Ич, мен сув тюелеринге де гелтирермен», – деди. Мен ичдим, сонг Ребека тюелеге де сув гелтирди. 47Мен огъар: «Кимни къызысан?» – деп сорадым. Ол: «Милканы ва Нагьорну уланы Бетуелни къызыман», – деп жавап берди. Шо заман мен огъар бурнуна тагъагъан сыргъа ва билезиклер бердим.

48Мен де Раббибизни алдында ерге къапланып ятып сужда къылдым. Бийимни уланына ону къардаш тайпасындан къыз алмакъ учун мени тувра шунда гелтиргени саялы, бийим Ибрагьимни Аллагьы болгъан Раббибизге алгъыш этдим. 49Гьали энни сёз сизде: бийиме гьакъ герти кюйде рагьмугъузну гёрсетме хыялыгъыз бармы? Магъа жавап беригиз, не этмеге герегимни билейим.

50Лабан ва Бетуел булай жавап бере:

– Бу иш Раббибизден экенни гёрюп турабыз, шогъар къаршы не айтып болайыкъ биз? 51Муна Ребека – ону оьзюнг булан алып гет. Раббибиз сюеген кюйде, ол сени бийингни уланыны къатыны болсун, – дей.

52Шону эшитип, Ибрагьимни къуллукъчусу янгыдан Раббибизни алдында ерге къапланып ята. 53Сонг ол Ребекагъа гийимлер, гюмюш ва алтын тагъымчакълар, ону эркъардашына ва анасына багьалы савгъатлар бере. 54Шондан сонг къул ва ону ёлдашлары ашап, юхлама яталар. Эртенинде буса Ибрагьимни къуллукъчусу:

– Изну берсегиз, мен бийимни янына къайтажакъ эдим, – дей.

55Ребеканы эркъардашы ва анасы:

– Ол бир он гюн сама турсун бизин булан, сонг гетерсиз, – дей.

56Ибрагьимни къуллукъчусу:

– Мени токътатмагъыз. Мени ишлеримни Раббибиз тюзлеген сонг, магъа бийимни янына къайтмагъа изну беригиз! – дей.

57– Къызны чакъырайыкъ, оьзю не айтагъанына тынглап къарайыкъ, – дей олар.

58Ребеканы чакъырып, огъар:

– Сен бу адам булан барамысан? – деп сорай.

– Бараман, – дей ол.

59Шо заман олар, Ребека, ону эмчек анасы, Ибрагьимни къуллукъчусу ва ону ёлдашлары булан савболлаша туруп, 60Ребеканы булай айтып шабагьатлай:

– Къызардашым, сени наслуларынг мингден де,
он мингден де артыкъ болсун!
Сени авлетлерингни алдында
душманланы къапулары дагъылып къалсын!

61Ребека ва ону къаравашлары, тюелеге де минип, Ибрагьимни къуллукъчусуну артына тюше. Олар Ребеканы да алып гете.

62Исгьакъ буса, Бер-Лагьай-Ройдан янгы къайтып, Негепде яшай болгъан. 63Ол ахшам бир затланы гьакъында ойлашма деп авлакъгъа чыкъгъанда, ювукълашып гелеген тюелени кериванын гёре. 64Ребека Исгьакъны гёргенде, тюеден атылып тюшюп, 65Ибрагьимни къуллукъчусуна:

– Бизге багъып гелеген адам кимдир? – деп сорай.

– Ол мени бийим, – деп жавап бере къуллукъчу. Шонда Ребека, шаршавну алып, шогъар чырмала.

66Шо заман къуллукъчусу Исгьакъгъа сапарыны гьакъында хабарлай. 67Исгьакъ Ребеканы анасы Сарадан къалгъан чатыргъа гийире ва Ребека ону къатыны бола. Исгьакъ Ребеканы сююп къала, сонг ону гечинген анасы булан байлавлу къайгъысы басыла бара.

### 25


Ибрагьимни башгъа наслулары

1Ибрагьим[†] янгыдан къатын ала. Кетура деген янгы къатыны 2огъар Зимран, Йокъшан, Медан, Мидьян,[†] Ишбакъ ва Шуагь деген уланланы таба. 3Йокъшандан Шеба ва Дедан тува. Деданны наслулары – ашшурлулар, летушлулар ва леумлулар. 4Мидьянны уланлары: Эпа, Эпер, Гьанок, Абида ва Элдаа. Булар бары да Кетураны наслусу.

5Ибрагьим оьзюню бары да мюлкюн Исгьакъгъа[†] бере. 6Бириси къатынларындан болгъан уланларын буса Ибрагьим оьзюню савунда, аявсуздан савгъатлар да берип, гюнтувуш топуракълагъа багъып, Исгьакъдан ариге чыгъарып йибере.


Ибрагьим оьле

7Ибрагьим юз етмиш беш йыл яшай. 8Ол яшавдан тазза тоюп, шайлы къарт чагъында оьле ва ата-бабаларыны янына гёче. 9Уланлары Исгьакъ ва Исмайыл ону Согьарны уланы гьетли Эпронну Мамрени ювугъунда ерлешген авлагъындагъы Макпела анагъында гёме. 10Ибрагьим шо авлакъны гьетлилерден сатып алгъан болгъан. Ибрагьим ва Сара[†] шонда гёмюлген[+]. 11Ибрагьим оьлген сонг, Раббибиз ону уланы Исгьакъны шабагьатлай. Исгьакъ Бер-Лагьай-Ройну ювугъунда яшай болгъан.


Исмайылны наслулары

12Муна Ибрагьимге Сараны къаравашы мисрили Гьажардан[†] тувгъан уланы Исмайылны ва ону наслуларыны гьакъындагъы хабар. 13Исмайылны уланларыны атлары, уллусундан башлап: Небайот (Исмайылны биринчи уланы), Кедар, Адбеел, Мибсам, 14Мишма, Дума, Масса, 15Гьадат, Тема, Этур, Напиш ва Кедма. 16Булар он эки къавумну он эки бийи болгъан Исмайылны уланлары. Оланы атлары юртлагъа ва къонушлагъа къоюлгъан. 17Исмайыл юз отуз етти йыл яшай. Ол оьле ва ата-бабаларыны янына гёче. 18Ону наслулары Гьавиладан башлап Ашшургъа барагъан ёлдагъы Мисрини дазусундагъы Шургъа етгинче ерлешген болгъан. Олар агъа-инилери булан татывсуз яшай болгъан[+].


Исав ва Якъуб тува

19Муна Ибрагьимни уланы Исгьакъны ва ону наслуларыны гьакъындагъы хабар. Ибрагьимден Исгьакъ тува. 20Оьзюне къыркъ йыл болагъанда, Исгьакъ Месопотамиядан арамлы Бетуелни къызы ва арамлы Лабанны къызардашы Ребеканы[†] къатын этип ала. 21Исгьакъ къатыны Ребека учун Раббибизге дуа эте, неге тюгюл ондан яш болмай болгъан. Раббибиз де ону дуасын къабул эте ва Ребека айлы бола. 22Тек ону къарнындагъы уланлар бири-бири булан ябушма башлай. Дуа да этип, Ребека Раббибизге:

– Неге бола экен бу зат магъа? – деп сорай.

23Раббибиз огъар булай дей:

– Сени къурсагъынгда эки къавум бар,
къарнынгдан эки башгъа халкъ чыгъажакъ.
Оланы бириси бирисинден гючлю болуп чыгъажакъ,
уллусу гиччисине къуллукъ этежек[+].

24Чагъы етишип, эки эгиз тува. 25Биринчисини уьстю къызылсув тюслю ва гьайванны гёнюдей тюкге батгъан болгъан. Огъар Исав[†][*]деп къоялар. 26Ону арты булан, Исавну табанын да тутуп, бириси де тува. Огъар Якъуб[†][*]деп къоялар. Олар тувгъанда, Исгьакъгъа алтмыш йыл бола болгъан.


Исав оьзюню баш авлет болмагъын сата

27Уланъяшлар оьсе. Исав гьюнерли гьавчу, авлакъланы адамы,[†] Якъуб буса юваш хасиятлы, уьй бавурлу болуп оьсе. 28Буланы атасы Исгьакъ къыр эчкини этин сюе болгъан, шо саялы да Исавну артыкъ гёре болгъан. Анасы Ребека буса Якъубгъа яхшы гёзден къарай болгъан.

29Бир керен Якъуб шорпа этип турагъанда, Исав гьавдан талып къайтып геле.

30– Магъа шу къызыл затдан ашама бер. Мен талгъанман! – дей ол Якъубгъа. (Шо саялы да огъар Адум[†][*] деп ат такъгъанлар.)

31– Сен магъа баш авлет болмагъа ихтиярны бер, – дей Якъуб[+].

32– Баш авлет болмагъым магъа башгъа не бере? Оьле тураман чы, – дей Исав.

33– Биринчилей ант эт! – дей Якъуб.

Исав баш авлет болмагъа ихтиярны Якъубгъа беремен деп ант эте. 34Шо заман Якъуб Исавгъа экмек ва бурчакъ шорпа бере. Ол, ашап, ичип, туруп гете. Баш авлет болмагъа ихтиярны гьакъында буса ону бир гьайы да болмай[+].

### 26


Исгьакъ ва Абимелек

1Уьлкеде алда, Ибрагьимни[†] заманларында йимик, ачлыкъ бола. Исгьакъ[†] Абимелек деген пилистимли пачаны янына Герар[†] шагьаргъа багъып гете[+]. 2Раббибиз, Исгьакъгъа гёрюнюп, булай айта:

– Мисриге барма, Мен сагъа гёрсетежек уьлкеде яшап тур. 3Шо уьлке сени сыйындыражакъ. Мен буса сени булан болуп туражакъман ва сени шабагьатлажакъман. Сени атанг Ибрагьимге берген антымны кютежекмен: Мен шо бары да топуракъланы сагъа ва сени наслуларынга бережекмен[+]. 4Мен сагъа кёкдеги юлдузланы санаву чакъы кёп наслулар бережекмен. Олагъа бары да шу топуракъланы бережекмен. Сени наслуларынгдан таба дюньяны бары да халкъларына шабагьат этилежек[+]. 5Ибрагьим Магъа таби болгъаны, бары да буйрукъларымны,[†] уьйретивлеримни кютгени саялы, Мен олагъа шабагьат этежекмен.

6Шо саялы Исгьакъ Герарда ерлеше. 7Мунда яшайгъанлар огъар Ребеканы[†] гьакъында сорагъанда, ол: «Бу мени къызардашым», – деп жавап берип къоя. Исгьакъ: «Ол мени къатыным», – деп айтма къоркъа, неге тюгюл шондагъы эргишилер бек арив Ребеканы алмакъ учун, оьзюн оьлтюрер деп ойлаша[+]. 8Заман гетип тура. Бир керен пилистимли пача Абимелек терезеден таба Исгьакъ Ребеканы къучакълап айланагъанын гёрюп къоя. 9Исгьакъны оьзюню янына чакъырып:

– Ол чу сени къатынынг экен?! Къызардашым деп неге айтдынг? – деп сорай.

– Ол саялы мени оьлтюрюп къояр деп къоркъа эдим, – деп жавап бере Исгьакъ.

10– Недир сен бизге этегенинг? Арабыздан ким буса да бирев сени къатынынга ювукълукъ этип къойгъан буса, уьстюбюзге чи бек уллу гюнагь тюшежек эди! – дей Абимелек.

11Абимелек бары да халкъгъа:

– Ким бу адамгъа[†] яда муну къатынына тийсе, ол оьлюмге тарылажакъ, – деп билдире.

12Шо уьлкеде де ерлешип, Исгьакъ ашлыкъ чачма башлай. Ону гелими юз керен артыкъ бола, неге тюгюл Раббибиз ону шабагьатлай болгъан. 13Ону байлыгъы артып тербей ва ол бек бай адам болуп токътай. 14Ону къой сиривлери, сыйыр туварлары ва кёп къуллукъчулары бола. Пилистимлилер огъар гюнчюлюк этмеге башлай. 15Олар Ибрагьимни заманында Ибрагьимни къуллары къазгъан къуюланы топуракъ тёгюп толтура[+].

16Абимелек де Исгьакъгъа:

– Бизин яныбыздан тайып, ари гет, неге тюгюл сен бизден эсе хыйлы гючлю болуп чыкъдынг, – дей.

17Исгьакъ да, шо ерден тайып, ари гете. Ол Герар къолда чатыр къуруп орунлаша ва шонда ерлеше. 18Шонда ол Ибрагьимни заманында къазылып, ол гечинген сонг буса пилистимлилер топуракъ булан басдырып къойгъан къуюланы янгыдан къазып ачма башлай. Шо къуюлагъа ол Ибрагьим бир вакътилерде берген атларын къайтара.

19Бир керен къолда Исгьакъны къуллары къазып булакъ чыгъара. 20Тек герарлы къойчулар Исгьакъны къойчулары булан: «Шо сув бизинки!» – деп эришмеге башлайлар. Шо саялы Исгьакъ бу къуюгъа Эсек[*]деп ат тагъа, неге тюгюл олар ону булан эрише болгъан. 21Башгъа къую къаза, тек шону уьстюнден де эришивлюк бола. Шо саялы огъар Ситна[*]деп ат тагъа. 22Шо заман Исгьакъ, дагъы да арекге гетип, бирдагъы къую къаза. Шону уьстюнден буса эришивлюк болмай. Шо къуюгъа Исгьакъ Регьобот[*]деп ат тагъа. Шо «Биз шу топуракъда артсын деп, Раббибиз ахырда да бизге эркин топуракъ берди» деген маънаны англата болгъан.

23Сонг Исгьакъ Бер-Шебагъа къайта. 24Шонда тап биринчи гечесинде огъар Раббибиз гёрюне.

– Мен сени атанг Ибрагьимни Аллагьыман. Къоркъма, Мен сени буланман. Мен сени шабагьатлажакъман, сени наслунгну артдыражакъман. Мен шону къулум Ибрагьим саялы этежекмен, – дей Ол. 25Исгьакъ шо ерде къурбанлыкъны салагъан ерни къуруп ва Аллагьны атын тутуп сёйлей. Шонда Исгьакъ чатырларын къура ва ону къуллары къую къазмагъа башлай.

26Шо заман Герардан Абимелек вазири Агьузат ва асгербашчысы Пикул булан Исгьакъны янына геле.

27– Неге гелдигиз мени яныма? Сиз чи мени сюймейген болуп, къувалап йиберген эдигиз! – дей Исгьакъ.

28– Биз Раббибиз сени булан экенни гёрюп турабыз, шо саялы да бизин булан ант байлагъанны сюебиз. Разилешив[†] бегетейик! 29Сен бизге яманлыкъ этмежекмен деп ант эт: биз де сагъа яманлыкъ этмедик чи, яхшылыкъ этдик, сени парахат гетме къойдукъ. Гьали Аллагь сени шабагьатлагъаны англашылды, – дей олар[+].

30Исгьакъ олар учун уллу къонакълыкъ эте. Олар ашай, иче. 31Эртенине олар бир-бирине ант эте. Исгьакъ оланы йибере, олар да ону янындан парахат кюйде гете.

32Олар, Исгьакъны янына гелип, огъар сув тапгъанын билдире. 33Исгьакъ шо къуюгъа Шиба[*]деп ат тагъа. (Шагьарны аты бугюнлеге ерли де Бер-Шеба.)

34Оьзюне къыркъ йыл болагъанда, Исав[†] гьетли Беерни къызы Егьудитни ва гьетли Айлунну къызы Басематны къатынлар этип ала[+]. 35Исгьакъгъа ва Ребекагъа оланы экевю де булан яшама къыйын бола.

### 27


Исгьакъ Якъубну шабагьатлай

1Бир керен къарт болгъан, гёзлери гёрмейген Исгьакъ[†] оьзюню янына уллу уланын чакъыра.

– Уланым! – дей ол Исавгъа.[†]

– Вай, атам! – деп жавап бере ол.

2– Мен гьали къарт болгъанман, магъа яшамагъа нечакъы къалгъанны да билмеймен, – дей Исгьакъ.

3Жаянгны да, окъларынгны да алып, авлакъгъа къыр эчкиге гьавгъа барып гел[+]. 4Гелтиргенде, мен сюеген кюйде татывлу этип аш биширерсен. Мен ашап битген сонг, оьлюмюмден алда сени шабагьатлажакъман.

5Ребека[†] буса оланы лакъырына тынглап тура болгъан. Исав къыр эчкиге деп гетгенде, 6ол Якъубгъа[†] булай дей:

– Мен сени атанг, Исавгъа къыр эчки гелтирип, 7шондан татывлу аш этмеге буюргъанны эшитдим. Атанг ашажакъ, сонг буса оьлюмюнден алда Раббибизни алдында Исавну шабагьатлажакъ. 8Гьали тынгла чы, уланым, мен айтагъанны эт. 9Сиривге барып, эки улакъ айырып гел. Мен оланы атанг сюеген кюйде татывлу этип биширермен, 10сен буса огъар алып барарсан. Ол ашап, оьлюмюнден алда сени шабагьатлажакъ.

11– Агъам Исавну къаркъарасы тюкге батгъан, мени буса гёнюм таза.[†] 12Атам магъа тийип йиберсе? Эгер де ол мен оьзюн алдатагъанны англаса, магъа шабагьат этилмежек, налат берилежек, – дей Якъуб.

13– Шо налат магъа болуп къалсын, уланым. Сен мен айтагъанны эт. Бар, алып гел, – дей анасы.

14Якъуб улакъланы гелтире. Ребека оланы Исгьакъ сюеген кюйде татывлу этип биширип онгара. 15Сонг ол, уллу уланы Исавну уьйде бар инг яхшы опуракъларын алып, оланы гиччиси уланы Якъубгъа гийдире. 16Ол Якъубну къолларына ва тюксюз бойнуна улакъланы терилерин байлай. 17Сонг огъар этни ва экмекни бере.

18Якъуб, атасыны янына гирип:

– Атам! – дей.

– Вай, уланым! Сен къайсысан? – деп жавап бере Исгьакъ.

19– Мен биринчи уланынг Исавман. Мен бары да затны сен айтагъан кюйде этдим. Бираз гётерилип олтур, къыр эчкиден аша, сонг мени шабагьатла, – деп жавап бере Якъуб.

20– Уланым, къыр эчкини булай нечик тез тутуп болдунг? – деп сорай Исгьакъ.

– Раббибиз, Сени Аллагьынг, мени ишимни тюзелтди, – деп жавап бере Якъуб.

21– Ювукъ гел, уланым. Гел, мен сагъа тийип къарайым чы, гертилей де, Исавму экенсен? – дей Исгьакъ.

22Якъуб атасыны янына геле. Атасы, огъар тийип къарап:

– Тавушу Якъубнуки, къоллар буса Исавнуки, – дей.

23Якъубну къоллары да Исавну къоллары йимик тюкге батгъан саялы, Исгьакъ ону танымай ва ону шабагьатлай.

24– Сен мени уланым Исавсан дагъы? – деп сорай ол Якъубгъа.

– Дюрмен, атам, – деп гертилей ол.

25Шо заман Исгьакъ:

– Бер, къыр эчкини этинден ашайым, уланым, сени де шабагьатлайым, – дей.

Якъуб атасына аш да, чагъыр да узата. Ашап-ичип битгенде, 26Исгьакъ:

– Ювукъ гел, уланым, оьп мени, – дей.

27Якъуб, ювукъ гелип, атасын оьбе. Ону опуракъларыны ийисин сезип, Исгьакъ Якъубну шулай сёзлер айтып шабагьатлай:

– Мени уланымны ийиси Раббим шабагьатлагъан
авлакъланы ийисидир.
28Аллагь сагъа кёкдеги янгурдан,
ерни берекетинден таба тюшюмню,
ашлыкъны, чагъырны ниъматын берсин[+].
29Халкълар сагъа къуллукъ этсин,
къавумлар алдынгда баш ийсин.
Агъа-инилерингни арасында оланы бийи болажакъсан,
анангны уланлары сени алдынгда баш иежеклер.
Сени налатлайгъангъа оьзюне налат болсун,
сени шабагьатлайгъангъа оьзюне шабагьат болсун!

30Исгьакъ, Якъубну шабагьатлап, уланы атасыны янындан чыкъгъандокъ, гьавдан къайтып Исав геле. 31Ол да татывлу этип аш бишире ва атасына гелтирип:

– Атам! Бираз гётерил, мен гелтирген къыр эчкини этинден аша, мени шабагьатла! – дей.

32– Сен кимсен? – деп сорай Исгьакъ.

– Мен сени уланынгман, биринчи уланынгман, Исавман, – дей ол.

33Исгьакъ, бек гьалек болуп:

– Сен гелгинче, къыр эчкини этин де табып, мени ашатгъан ким эди дагъы? Мен чи ону шабагьатладым, гьали энни шабагьат огъар болажакъ чы! – дей.

34Шо сёзлени эшитип, Исав гючлю аччы тавуш этип къычырып йибере. Сонг атасына:

– Мени де шабагьатла, атам! – деп тилей.

35– Ининг, мени яныма гелип, сагъа этилмеге герекли шабагьатны гьилла булан алып токътады, – дей Исгьакъ.

36– Негьакъ тюгюл огъар Якъуб деп къойгъаны, ол менден алдынлыкъ этегени бу экинчи керен! Башлап ол мени биринчи болма ихтиярымны алды, гьали буса мени шабагьатымны да алды! Магъа гьеч бир шабагьат да къалмагъанмы дагъы? – дей Исав[+].

37– Мен ону сени бийинг этдим, бары да агъа-инилерин огъар къуллар этдим, огъар ашлыкъны да, чагъырны да бердим. Сени учун не этип боламан, уланым? – дей Исгьакъ.

38– Атам, сени биргине-бир шабагьатынг тюгюл ёкъму эди дагъы? Мени де шабагьатла, атам! – деп, Исав йылап йибере.

39Исгьакъ буса огъар булай дей:

– Сени яшавунг ерни берекетинден, кёкдеги янгурдан йыракъда болажакъ. 40Сен къылычынг булан яшап туражакъсан, ининге къуллукъ этежексен. Тек шолай бир заман гележек – сен къаршылыкъ билдирип, бойнунгдагъы боюнсангны алып атажакъсан[+].


Якъуб Лабанны янына багъып къача

41Атасыны шабагьатын алгъаны саялы, Исав Якъубгъа оьчлю бола.

– Узакъ къалмай мени атам гечинежек, биз де ону артындан къайгъыра къалажакъбыз. Сонг буса мен иним Якъубну оьлтюрежекмен, – деп ойлаша Исав.

42Амма Ребекагъа уллу уланыны хыяллары гьакъында етишдирелер. Ол, гиччиси уланы Якъубну янына чакъырып, огъар:

– Агъанг Исав сени оьлтюрмеге айлана. 43Уланым, мени сёзлериме тынгла: эркъардашым Лабанны янына, Гьаррангъа багъып къач. 44-45Инингни къазапланыву басылгъынча, сагъа бакъгъан якъдагъы ачуву тайгъынча, ол сен оьзюне этген затны унутгъунча, шонда яшап турарсан. Сонг буса мен, артынгдан йиберип, сени гелтирермен. Ёгъесе, мен бирче экевню тас этежек гюн гелип къалажакъ! – дей.

46Ребека Исгьакъгъа:

– Шу гьетли тиштайпалар саялы яшавдан гёнгюм чыгъып тура. Эгер Якъуб да шулар йимик, ерли, гьетли къызны къатын этип алса, магъа шолай яшав негердир? – дей[+].

### 28

1Исгьакъ[†] Якъубну[†] чакъыра. Ону шабагьатлап, булай буйрукъ[†] эте:

– Канъанлы[†] къызланы къатын этип алма. 2Месопотамиягъа, анангны атасы Бетуелни янына бар. Оьзюнге къатын этип анангны эркъардашы Лабанны къызларындан бирин ал[+]. 3Къудратланы Еси Аллагь сени наслунгну артдырсын ва сагъа кёп санавда наслулар берсин дагъы! Сенден таба бир хыйлы халкълар болсун дагъы! 4Ибрагьимге[†] берген шабагьатын Ол сагъа да, сени наслуларынга да берсин дагъы! Сен де Аллагь Ибрагьимге берген, сен гелгинчи болуп яшап турагъан топуракъгъа ес болуп къал дагъы!

5Исгьакъ уланын йибере, ол да Месопотамиягъа, арамлы Бетуелни уланы Лабанны янына гете. Лабан Якъубну ва Исавну[†] анасы Ребеканы[†] эркъардашы болгъан. 6Исав Исгьакъ Якъубну шабагьатлагъанны, ону къатын алмакъ учун Месопотамиягъа йибергенни, атасы огъар шабагьаты булан бирче канъанлы къызланы алмагъа деп буваргъанны, 7ол да, ата-анасыны айтгъанын этип, Месопотамиягъа гетгенни биле. 8Шо заман Исав атасы канъанлы къызланы къабул этмейгенни англай. 9Ол, Исмайылны янына барып, оьзюне бирдагъы бир къатын этип Ибрагьимни уланы Исмайылны къызы, Небайотну къызардашы Магьалат деген къызны ала[+].


Якъуб Бет-Элде тюш гёре

10Шо вакътиде буса Якъуб, Бер-Шебадан чыгъып, Гьаррангъа багъып ёл чыгъа. 11Ол бир ерге етише туруп, гече бола. Шонда токътап, башыны тюбюне таш да салып, юхлама ята. 12Тюшюнде ол ерни де, кёкню де къошагъан батгъычны гёре. Шо батгъычдан Аллагьны Малайиклери[†] минип-тюшюп тура болгъан. 13Раббибиз, Якъубну янында токътап, огъар булай дей:

– Мен Раббимен, атанг Ибрагьимни, Исгьакъны Аллагьыман. Шу сен ятып турагъан топуракъны Мен сагъа ва сени наслуларынга бережекмен. 14Сени наслуларынг къайыр бюртюклер чакъы кёп болажакъ. Олар гюнбатышгъа ва гюнтувушгъа, темиркъазыкъгъа ва къыблагъа багъып яйылажакъ. Сенден ва сени наслуларынгдан таба дюньяны бары да халкъларына шабагьат этилежек[+]. 15Мен даим сени булан болуп туражакъман. Сен къайда барсанг да, Мен сени къоруп сакълажакъман. Сени бу уьлкеге къайтарып гелтирежекмен. Мен сени къоюп къоймажакъман, ваъда[†] этген бары да затымны яшавгъа чыгъаражакъман.

16Якъуб, уянып йиберип:

– Гертиден де, шу ерде Раббибиз бар экен! Мен буса шону билмей тургъанман, – дей.

17Ол къоркъуп, булай дей:

– Не къоркъунчлу ер экен бу ер! Бу чу Аллагьны уью, кёклени къапулары!

18Эртенине Якъуб оьзю башлыкъ этип ятгъан ташны ала, шону сыйлы[†] таш йимик эретургъузуп салып, уьстюне зайтун май[†] тёге[+]. 19Шо ерге о Бет-Эл[*]деп ат тагъа. Шондан алда буса бу шагьарны аты Луз болгъан[+].

20Якъуб булай ант эте:

– Эгер де Аллагь, мени якълай туруп, магъа аш ва опуракъ берип, мени булан ёлда болуп турса,[+] 21мен де парахат кюйде атамны уьюне къайтсам, Рабби мени Аллагьым болажакъ. 22Мен салгъан сыйлы таш Аллагьгъа сужда этеген ер болуп токътажакъ, Сен берген бары да затдан он пайдан бир пайын Сагъа берип туражакъман[+].

### 29


Якъуб Месопотамиягъа етише

1Якъуб[†] ёлун узата ва гюнтувуш халкъланы топурагъына етише. 2Ол авлакъда къуюну ва шону янында уьч къой сиривню гёре. Шо къуюдан сиривлени ичире болгъан, амма къуюну уьстю уллу таш салынып ябылгъан болгъан. 3Бары да сиривлер жыйылгъанда, къойчулар, шо ташны йылышдырып, къойлагъа сув ичирип, сонг къайтарып къуюну башын яба болгъан.

4– Сиз къайдансыз, къардашлар? – деп сорай Якъуб къойчулагъа.

– Гьарранданбыз, – деп жавап бере олар.

5– Нагьорну уланыны уланы Лабанны таныймысыз? – деп сорай Якъуб.

– Таныйбыз, – деп жавап бере олар.

6– Нечикдир ону кюйлери? – деп сорай Якъуб.

– Яман тюгюл, яхшы. Гьона, ону къызы Рагьил[†] де сиривлери де булан геле тура, – деп жавап бере олар.

7– Гюн артгъынча гьали де узакъ заман бар, сиривлени жыйма заман болмагъан. Сиривлени де ичирип, оланы отлавлукъгъа гьайдагъыз, – дей Якъуб къойчулагъа.

8– Бары да сиривлер жыйылмай туруп болмайбыз. Шо заман къуюдан ташны йылышдыражакъ, биз де къойланы ичирежекбиз, – деп жавап бере олар.

9Булар сёйлеп турагъанда, Рагьил атасыны сиривлерине ювукълаша. Ол къойчу къыз болгъан. 10Сиривлери де булан ону гелегенин гёрюп, Якъуб къуюгъа багъып бара, ташны йылышдыра ва сиривлени ичире. 11Сонг ол, Рагьилни де оьбюп, къычырып йылап йибере. 12Къызгъа оьзю ону атасыны къызардашы Ребеканы[†] уланы экенни айтып бере. Чабып барып, Рагьил бу хабарны атасына айта.

13Оьзлеге къызардашыны уланы Якъуб гелегенни эшитип, Лабан къонакъны алдына чабып чыгъа, ону къучакълап, оьбюп, уьюне элте. Якъуб огъар оьзюню гьакъында хабарлай. 14Лабан буса:

– Гертилей де, сен мени къардашымсан, къаным-жанымсан![†] – дей. Якъуб Лабанны уьюнде яшайгъанлы бир ай оьте.


Якъуб Лияны ва Рагьилни къатынлар этип ала

15Сонг Лабан огъар:

– Мени къардашым болгъан сонг, магъа гьавайын[†] ишлеп турармысан дагъы? Нечик гьакъ тёлегенимни сюегенингни айт? – дей.

16Лабанны эки къызы болгъан, уллусуну аты Лия, гиччисиники Рагьил болгъан. 17Лияны къуймур гёзлери болгъан, Рагьилни буса бети де, бою-сою да исбайы болгъан. 18Якъуб Рагьилни сююп къала ва Лабангъа:

– Сен магъа гиччи къызынг Рагьилни къатын этип бережекге мен сагъа етти йыл ишлежекмен, – дей.

19– Яхшы. Ят адамгъа[†] эрге баргъынча, сагъа барсын. Яша бизде, – дей Лабан. 20Рагьил саялы Якъуб огъар етти йыл ишлей. Тек шо етти йыл огъар бир нече гюн йимик гёрюне – шонча да бек сюе болгъан ону.

21Артда да ол Лабангъа:

– Магъа Рагьилни къатын этип бер. Болжал етишди, гьали энни огъар меники болмагъа заман болду, – дей.

22Шо заман бары да хоншуларын да чакъырып, Лабан той эте. 23Къашкъаралгъанда, ол Якъубну янына Рагьилни орнуна Лияны гелтирип къоя. Якъуб да огъар ювукълукъ эте. 24(Лабан Лиягъа къуллукъчу этип оьзюню къаравашы Зилпаны бере.) 25Эртен болгъанда, Якъуб къараса – алдында Лия!

– Недир сен магъа этгенинг? Рагьил саялы тюгюлмю эди мен сагъа ишлегеним? Сен мени неге алдатдынг? – дей Якъуб Лабангъа.

26– Бизин якъларда уллу къызын къоюп, гиччисин береген адат ёкъ. 27Муна шу тойну жумасы битсин, биз сагъа гиччисин де бережекбиз. Тек шо саялы сен магъа дагъы да етти йыл ишлежексен, – деп жавап бере Лабан.

28Якъуб рази бола. Тойну жумасы битген сонг, Лабан огъар гиччи къызы Рагьилни бере. 29(Лабан Рагьилге къуллукъчу этип оьзюню къаравашы Валланы бере.) 30Якъуб Рагьилге ювукълукъ эте. Ону Лиядан кёп сюе. Рагьил саялы ол Лабангъа дагъы да етти йыл ишлей[+].


Якъубну авлетлери

31Якъуб Лияны сюймейгенни гёрюп, Раббибиз ону яш табып болагъан эте. Рагьил буса яш табып болмай болгъан[+]. 32Айлы болуп, Лия яш таба ва огъар Раубим[*]деп къоя.

– Раббим мени къайгъымны гёрдю. Гьали энни чи эрим мени сюежек, – дей Лия.

33Сонг къайтып айлы болуп, бирдагъы улан таба.

– Раббим мени сюймейгенни эшитди, магъа бирдагъы улан берди! – дей ол. Уланына ол Симон[*]деп къоя.

34Сонг къайтып айлы болуп, дагъы да улан таба.

– Гьали энни чи эрим магъа исинежек. Мен огъар уьч улан тапдым чы! – дей ол. Уланына ол Леви[*]деп къоя.

35Бирдагъы керен айлы бола ва къайтып улан таба.

– Гьали Раббиме макътавлар этейим! – дей ол ва уланына Ягьуда[†][*]деп къоя. Шондан сонг ол бир гесекге яш тапмайгъан болуп къала.

### 30

1Рагьил[†] буса, Якъубгъа[†] яш табып болмайгъанын гёрюп, къызардашын гюллеп тура.

– Магъа яш бер, ёгъесе мен оьлежекмен! – дей ол Якъубгъа.

2Якъуб буса, ачувланып, огъар:

– Не эте, мен сагъа авлет бермейген Аллагь болуп къалгъанманмы? – деп жавап бере.

3– Муна мени къаравашым Валла. Ону булан яшап тур, ол магъа къучагъыма тутуп болардай яш тапсын. Шолайлыкъда мени оьзюмню яшларым болар! – дей Рагьил.

4Рагьил эрине къатын этип къаравашы Валланы бере. Якъуб огъар ювукълукъ эте. 5Валла да айлы болуп, огъар улан таба.

6– Аллагь магъа дуван этди. Ол, мени тилевюмню къабул этип, магъа улан берди – дей Рагьил. Ол улангъа Дан[*]деп къоя.

7Валла къайтып айлы бола ва Якъубгъа бирдагъы улан таба.

8– Мен къызардашым булан къаныгъып[†] ябушдум, амма мен оьр чыкъдым, – дей Рагьил. Ол улангъа Наптали[†][*]деп къоя.

9Шо заман Лия, оьзюнден дагъы яш болмас деп ойлашып, Якъубгъа къатын этип къаравашы Зилпаны бере. 10Зилпа Якъубгъа улан таба.

11– Бу насипге! – дей Лия. Улангъа Гат[*]деп къоя.

12Лияны къаравашы Зилпа Якъубгъа экинчи уланын таба.

13– Не насиплимен дагъы мен! Гьали энни къатынлар магъа насипли деп туражакълар, – дей Лия. Улангъа Ашир[*] деп къоя.

14Бир керен, оракъны заманында, Раубим авлакъда адамот[†] таба ва шону анасы Лиягъа гелтире. Рагьил Лиягъа:

– Уланынг тапгъан адамотну магъа бер, – дей.

15– Эримни чыгъарып алгъанынг азмы? Гьали уланым табып гелген адамотну да алма сюемисен? – дей Лия.

– Шо адамотну орнуна бу гече Якъуб сени булан ятсын, – дей Рагьил[+].

16Шолай, ахшам Якъуб уьйге къайтгъанда, Лия ону алдына чыгъып, огъар:

– Мени яныма гел. Мен сени уланым тапгъан адамотну орнуна къызардашымдан алдым, – дей. Шо гече Якъуб Лия булан ята.

17Раббибиз де Лияны тилевюн къабул эте: ол къайтып айлы бола ва Якъубгъа бешинчи уланын таба.

18– Муну Аллагь магъа эриме къаравашымны берген саялы савгъат этип берди, – дей Лия. Ол уланына Иссакар[*]деп къоя.

19Лия къайтып айлы бола ва Якъубгъа алтынчы уланын таба.

20– Аллагь магъа тизив савгъат берди! Гьали энни чи абурлажакъ эрим мени, мен огъар алты улан тапдым чы дагъы! – дей ол. Лия уланына Забулун[†][*]деп къоя. 21Сонг Лия къыз таба ва огъар Дина деп къоя.

22Аллагь Рагьилни де унутмай, тилевюн къабул этип, ону яш табып болагъан эте. 23Рагьил, айлы болуп, улан таба.

– Аллагь мени авлетсиз къоймай, биябурлукъдан къутгъарды, – дей ол. 24Уланына Юсуп[†][*]деп къоя ва:

– Раббим магъа бирдагъы бир улан берсин дагъы! – деп тилей.


Якъубну Лабан булангъы разилешивю

25Юсуп тувгъан сонг, Якъуб Лабангъа булай дей:

– Магъа уьюме, ватаныма, къайтма изну бер. 26Оьзлер учун мен сагъа къуллукъ этген яшларымны да, къатынларымны да бер магъа. Мен сагъа яхшы къуллукъ этгенимни билесен!

27– Тынгла магъа, ярай буса! Сени яхшылыгъынгдан Раббибиз мени шабагьатлады деген пал тюз чыкъгъанын билдим. 28Айт чы, сен нечик гьакъ тёлегенимни сюесен? – дей огъар Лабан.

29– Мен сагъа нечик яхшы къуллукъ этгенни, мени яхшылыгъымдан сиривлеринг нечакъы артып гетгенни оьзюнг билесен. 30Мен гелгенде, гьайван-малынг кёп тюгюл эди, гьали, гёресен, нечик кёпдюр! Мен гелгенде, Раббибиз сени шолай шабагьатлады! Тек оьзюмню ожагъыма къачан ишлеме башлайым мен? – деп жавап бере Якъуб.

31– Айт чы, нечик гьакъ бергенимни сюесен сен? – деп сорай Лабан.

– Сенден магъа бир зат да тарыкъ тюгюл. Эгер де магъа мен айтагъанны этсенг, сиривлерингни дагъы да отлатып, сакълап туражакъман. 32Гел, бугюн сиривлерингни айланып чыгъайыкъ. Мен сиривлерингден бары да увакъ, уллу дамгъалы, къара къойланы да, шолай да увакъ, уллу дамгъалы эчкилени де айырайым. Энниден сонг шолай къойлар, эчкилер сени магъа береген гьагъынг болсун. 33Сагъа мени гьалаллыгъымны тергеме тынч болажакъ: энниден сонг, эгер де сен гьакъ гьисапда мен не алгъан деп къарама гелип, менде увакъ, уллу дамгъасы ёкъ эчкини яда къара тюгюл къойну тапсанг, шоланы мен урлагъангъа гьисап этерсен, – деп жавап бере Якъуб.

34– Яхшы, сёйлешдик. Сен айтагъан кюйде болсун, – дей Лабан.

35Амма шо гюнденокъ Лабан бары да ала-къула, дамгъалы эркечлени де, увакъ, уллу дамгъалы (акъ къашгъалары булангъы) эчкилени де, бары да къара къойланы да айырып, оланы уланларына бере. 36Олар да Якъубдан уьч гюн яяв юрюп етеген ерге гете. Якъуб Лабанны къалгъан сиривлерин багъып тура.

37Ол, тал, бадам, уьрге тереклени яш бутакъларын алып, шоланы къабугъун гьыз-гьыз этип ёна. 38Сув ичме гелгенде, эчкилер, къойлар ёнулгъан бутакълагъа къарасын деп, шоланы олар сув ичеген ерге сала. Олар буса сув ичеген вакътисинде атылта болгъан. 39Атылтагъан вакътисинде эчкилер гьыз-гьыз этилип ёнулгъан бутакълагъа къарайгъан саялы, оланы улакълары, къозулары ала-къула, увакъ ва уллу дамгъалы болуп тува.

40Къойланы буса Якъуб айры сакълай, оланы Лабанны сиривлериндеги ала-къула ва къара къойларына къарап турардай буруп сала. Энни Якъубну оьзюню сиривлери бола. Якъуб шоланы Лабанны сиривлеринден айры сакълай. 41Къойланы инг тизивлери атылтагъан вакътисинде Якъуб сув ичеген ерге, къойлар шо чубукъланы ягъында атылтсын деп, бутакъланы оланы гёз алдына сала. 42Къойланы осал тайпасы атылтагъанда буса, шо бутакъланы салмай. Шолайлыкъда, осал къойлар Лабангъа тюше, тизив къойлар буса Якъубгъа тюше. 43Якъуб мекенли бай болуп токътай. Ону эчки-къой сиривлери, къуллары ва къаравашлары, тюелери ва эшеклери бола.

### 31


Якъуб Лабандан къача

1Якъубгъа[†] Лабанны уланлары оьзюню гьакъында булай сёйлейгени белгили бола: «Якъуб атабызны бары байлыгъын чыгъарып алып токътады! Ол оьзюню бары да байлыгъын бизин атабыз себепли болуп жыйды!» 2Лабан оьзюне алда йимик янашмайгъанны Якъуб оьзю де эслей. 3Шо заман Раббибиз де Якъубгъа:

– Ватанынга, къардашларынгны янына къайт. Мен сени булан болажакъман, – дей.

4Рагьил[†] де, Лия да оьзюню сиривлерин отлатагъан авлакъгъа чыкъсын деп айтып, Якъуб оланы артындан йибере. 5Якъуб олагъа булай дей:

– Мен къарайман, сизин атагъыз магъа алда йимик янашмай. Амма атамны Аллагьы даим мени булан. 6Мен сизин атагъызгъа арымай-талмай ишлегенимни оьзюгюз билесиз. 7Атагъыз буса мени алдата эди, сёйлешинген гьакъны оьлчевюн гьар заман алышдырып тура эди. Тек Аллагь ону магъа зарал гелтирмеге къоймады. 8Эгер атагъыз магъа: «Бары увакъ дамгъалы гьайванлар сеники болажакъ», – десе – бары да гьайванлар увакъ дамгъалы болуп тува эди. «Сени гьагъынг ала-къула гьайванлар болажакъ», – десе – бары да тувагъан гьайванлар ала-къула бола эди. 9Шолай Аллагь магъа сизин атагъызны сиривлерин берди.

10Якъуб сёзюн булай узата:

– Бир керен гьайванлар атылтагъан заманда мен тюш гёрдюм. Тюшюмде эчкилеге атылагъан бары эркечлер неде ала-къула, неде увакъ дамгъалы, неде ёлакъ экенни гёрдюм. 11Аллагьны Малайиги магъа тюшюмде: «Якъуб!» – деди. «Мен мунаман!» – деп жавап бердим. 12Ол магъа булай деди: «Къара чы, бары да эчкилеге атылагъан эркечлер неде ала-къула, неде увакъ дамгъалы, неде ёлакъ. Мен сагъа Лабан этеген ишлени барын да гёрюп тураман. 13Мен чи, Оьзюм салгъан сыйлы[†] ташны уьстюне зайтун май[†] да тёгюп, сен Магъа ант этген Бет-Элни Аллагьыман. Туруп, шу элден гет, ватанынга къайт»[+].

14Рагьил ва Лия Якъубгъа булай жавап бере:

– Атабызны мал-мюлкюнден яда варислигинден бизге тиеген гьеч зат бармы? 15Атабыз бизин ят гёре. Ол, бизин сатып, биз саялы алгъан бары да акъчаны харжлады. 16Шолай болгъан сонг, Аллагь атабыздан алгъан бары да байлыкъ бизинки, бизин уланларыбызныки болуп токътай. Шо саялы да сагъа Аллагь айтагъан кюйде эт.

17Якъуб, яшларын да, къатынларын да тюелеге миндирип, 18бары да байлыгъын да жыйып, Месопотамияда оьзю ес болгъан бары да гьайванын да алып, Канъангъа,[†] атасы Исгьакъны[†] янына багъып ёл чыгъа.

19Лабан шо заман къой къыркъма гете. Рагьил буса оьзю булан атасыны сужда къылагъан уьй аллагьларын да ала. 20Якъуб да арамлы Лабанны шолай алдата: огъар оьзю гетегенин айтмай къоя.


Лабан Якъубну артындан тербене

21Якъуб, бары малын-мюлкюн де алып, Фират оьзенден чыгъып, Гилат[†] тавлагъа багъып бара. 22Уьчюнчю гюн Лабангъа Якъуб гетгенни етишдире. 23Къардашларын да алып, Лабан Якъубну артындан тербене. Етти гюнден сонг Лабан Гилат тавларда Якъубну артындан етише. 24Шо гече арамлы Лабангъа тюшюнде Аллагь гёрюнюп:

– Вёре, бирдокъда Якъубгъа къоркъув берип къойма! – дей.

25Якъуб Гилат тавларда чатырларын да къуруп токътагъан болгъан. Етишгенде, Лабан къардашлары да булан Якъуб токътагъан ерни ювугъунда орунлаша. 26Лабан Якъубгъа булай дей:

– Сен не этесен? Сен чи мени алдатдынг! Къызларымны давда къолгъа тюшген есирлер йимик алып къачгъансан! 27Неге менден яшыртгъын, мени алдатып, магъа бир зат да айтмай гетдинг? Мен чи сени шат йырлар булан, тепни, къомузну тавушлары булан ёлгъа салажакъ эдим. 28Сен буса къызларымны да, оланы яшларын да оьбюп савболлашма сама къоймадынг. Сен авлиялыкъ этдинг. 29Гьакимлигимден пайдаланып, шо ишлер саялы мен сизге зарал этип болажакъ эдим. Тек бу гече тюшюмде атангны Аллагьы гёрюнюп, магъа: «Вёре, бирдокъда Якъубгъа къоркъув берип къойма!» – деди. 30Мен сен гетгенингни билемен, неге тюгюл атангны ожагъына къайтма сюйгенсендир. Амма мени уьй аллагьларымны урлап не эте эдинг?

31– Мени къоркъувум бар эди. Сен къызларынгны къайтарып алып къояр деп ойлаша эдим. 32Тек сени уьй аллагьларынг кимде буса да биревде табылса, шо адам[†] сав къалмажакъ! Къардашларыбыз шагьатлар болсун: мени бары затыма къарап чыкъ, сеники болгъан бары затны ал! – деп жавап бере Якъуб Лабангъа. Якъуб буса уьй аллагьланы Рагьил урлагъанны билмей болгъан.

33Лабан Якъубну, Лияны, эки де къаравашны чатырларын тюнтюп чыгъа, тек бир зат да тапмай. Сонг ол Рагьилни чатырына гире. 34Шо заман Рагьил, уьй аллагьланы алып, тюени ерини тюбюне салып, оьзю буса уьстюнде олтуруп къала. Атасы ону чатырын да тюнтюп чыгъа, тек бир зат да тапмай.

35Рагьил буса атасына:

– Оьзюню алдында эретуруп болмайгъаным саялы, къазапланмасын мени бийим: къатынгишилеге хас болгъан кепсизлигим бар, – дей. Лабан бары да затны хотгъап чыгъа, тек уьй аллагьланы тапмай.

36Шо заман Якъуб, къазапланып йиберип, Лабанны булай айыплама башлай:

– Сен мени артымдан тербенердей не айыбым бар, не жинаятчы иш этгенмен мен? 37Бары затымны хотгъап чыкъдынг – оьзюнгню гьеч затынгны тапдынгмы? Мунда мени ва сени къардашларыбызны алдында гёрсет. Экевюбюзге де олар тёре гессин. 38Мен сагъа йигирма йыл ишледим. Шо заманны ичинде не къойларынг, не эчкилеринг ичсалмады. Мен сени сиривюнгдеги къойларынгны ашамадым. 39Эгер гьайванны къыр жан талап къойса, ону сагъа гелтирмей, гьагъын тёлеп къоя эдим. Гюндюз болсун, гече болсун – гьеч тас болгъан затны менден талап эте эдинг. 40Мени гюндюз яллав, гече сувукълукъ инжитип турду, амма мен кирпик къакъмай турдум. 41Сени янынгда йигирма йыл турдум. Къызларынг саялы сагъа он дёрт йыл, гьайван-мал саялы алты йыл ишледим, сен буса даим сёйлешинген гьагъынгны оьлчевюн алышдырып турдунг. 42Эгер мени булан атамны Аллагьы – Ибрагьимни[†] Аллагьы, Исгьакъны Къоркъуву болмагъан эди буса, сен мени гьеч бир затсыз ёлума салажакъ эдинг. Тек Аллагь мени языкълыгъымны, тёкген къыйынларымны гёрюп тура: бу гече Оьзю мени янымны тутду!

43Лабан Якъубгъа булай жавап бере:

– Булар чы мени къызларым, мени яшларымны яшлары, мени гьайван-малым. Шунда сен гёреген зат бары да меники. Къызларымны, оланы авлетлерин сакъламакъ учун, мен не этип боламан дагъы? 44Гел, разилешив[†] бегетейик, сени де, мени де арабызда шагьатыбыз да болсун.

45Шо заман Якъуб уллу ташны сыйлы таш йимик эретургъузуп сала[+]. 46Ол къардашларына:

– Ташлар жыйыгъыз, – дей. Олар, ташлардан тёбе этип, шону ягъында ашама гирише. 47Лабан шо тёбеге Егар-Сагьадута[*]деп, Якъуб буса Гилат деп ат тагъа. 48Лабан:

– Шу тёбе бизин разилешивюбюзню шагьатыдыр, – дей. Шо саялы шо ерге Гилат деп айталар. 49Дагъы да Миспа[*]деп де айталар, неге тюгюл Лабан булай деп де къоша:

– Биз бир-бирибизден айрылгъан сонг, Раббибиз бизин тергеп турсун дагъы. 50Эгер сен мени къызларыма зулму этсенг яда олардан къайры башгъа къатынлар алсанг, бизин шагьатыбыз инсан тюгюл, Аллагь экенни эсингде сакълап къой. 51Бу ташлардан этилген тёбе, бу бизин арабызгъа мен салгъан сыйлы таш – 52булар арабыздагъы разилешивню шагьатларыдыр. Сагъа зарал гелтирмек хыял булан тёбени ари ягъына мен де чыкъмажакъман, магъа зарал гелтирмек хыял булан тёбени, сыйлы ташны бери ягъына сен де чыкъма. 53Ибрагьимни Аллагьы, Нагьорну Аллагьы бизге дуванын этсин дагъы.

Якъуб да атасы Исгьакъны Къоркъуву болгъан Аллагьны аты булан ант эте[+]. 54Сонг Якъуб, тавда къурбан союп, къардашларын ашгъа чакъыра. Ашап битип, олар тавда гече къала. 55Эртен болгъанда, Лабан, къызларын, оланы яшларын оьбюп, барын да шабагьатлап, уьюне къайта.

### 32


Якъуб Исавну къаршылама гьазирлик гёре

1Якъуб[†] ёлун узата. Огъар Аллагьны Малайиклери[†] ёлугъа. 2Оланы гёрюп, Якъуб:

– Бу Аллагьны асгер къонушудур, – дей. Ол шо ерге Магьанайим[*]деп ат тагъа.

3Якъуб Саир топурагъына, Адум[†] уьлкеге агъасы Исавну[†] янына чавушларын йибере. 4Огъар булай сёзлени етишдирмекни тапшура:

– Мени бийиме, Исавгъа. Булай сени къулунг, Якъуб сёйлей: мен ят ерлерде, Лабанны янында гьали болгъунча яшап турдум. 5Гьали мени оьгюзлерим, эшеклерим, къойларым, къул-къаравашым бар. Мен сагъа, мени бийиме, шу хабарны йибере туруп, сенден рагьму къаравуллайман.

6Къайтып гелип, элчилер Якъубгъа:

– Биз сени агъанг Исавну янына бардыкъ. Ол, дёрт юз адам[†] да алып, сени къаршылама геле тура, – дей. 7Якъубну уллу къоркъув ва гьалеклик къуршап ала. Ол адамларын, гьайван-малын, тюелерин эки къонушгъа бёле.

8– Эгер Исав, бир къонушгъа чапгъын этип, барын да къырып битдирип къойса, бириси къонушдагъылар сама къачып къутулмагъа болур, – деп ойлаша Якъуб.

9Якъуб Аллагьдан булай тилей:

– Гьей атам Ибрагьимни[†] Аллагьы, атам Исгьакъны[†] Аллагьы, магъа уьюме, къардашларымны янына къайтмагъа буйрукъ[†] этген, магъа яхшылыкъ этежекге ваъда[†] этген Раббим![+] 10Сен гьаман да магъа, Сени къулунга, гёрсетип тургъан гьакъ герти рагьмунга мен лайыкълы да тюгюлмен. Мен Урдунну[†] ари ягъына чыгъып гетегенде, къолумда биргине-бир таягъым тюгюл ёкъ эди, гьали буса малым-мюлкюм эки къонушгъа бёлюнген. 11Агъам Исавдан мени къутгъар дагъы! Мен къоркъуп тураман: ол, гелип йиберип, бизин барыбызны да, къошуп къатынланы, яшланы да оьлтюрюп къояжакъ! 12Сен чи магъа яхшылыкъ этежекге ваъда этген эдинг. Сен магъа наслуларым денгиздеги къайыр бюртюклени санавудай кёп болажакъ деп ваъда этген эдинг![+]

13Якъуб гече шонда къала. Ол да сиривлеринден агъасы Исавгъа савгъат гьисапда 14эки юз эчки, йигирма эркеч, эки юз къой, йигирма ирк, 15балалары да булангъы савулагъан отуз тюе, къыркъ сыйыр, он оьгюз, йигирма тиши ва он эркек эшек айыра. 16Якъуб оланы гьар сиривню бир гьайдавчусу болагъан кюйде къулларына тапшура ва олагъа:

– Алгъа багъып, сиривлени арасында мезгил къоюп юрюгюз, – дей.

17Биринчи гьайдавчусуна Якъуб булай бувара:

– Агъам Исавгъа ёлукъгъанда, ол сагъа: «Кимни къулусан? Къайда барасан? Кимни гьайванларын гьайдап барасан?» – деп сораса, 18сен: «Булар къулунг Якъубну бийим Исавгъа савгъат этип йиберген гьайванлары. Оьзю Якъуб буса артда геле тура», – деп жавап берерсен.

19Якъуб экинчи гьайдавчусуна да, уьчюнчюсюне де, оьзгелерине де, Исав булан ёлукъгъанда, шолай айтарсыз деп бувара ва:

20– «Къулунг Якъуб артда геле тура», – деп къошмагъа унутмагъыз, – дей. Алды булан савгъатлар да йиберип, Якъуб шолай Исавну рагьмусун къазанмагъа сюе. – Сонг биз оьзюн къаршылагъанда, балики, ол мени яхшы къабул этер, – деп ойлаша Якъуб. 21Алды булан савгъатланы да йиберип, Якъуб къонушда гече къала.


Якъуб Бирев булан ябуша

22Шо гечесинде Якъуб, туруп, эки де къатынын, эки де къараваш къатынын, он бир де уланын да тургъузуп, Яббукъ деген оьзенден юрюп чыгъа. 23Оланы барын да ва оьзюню бары да затын да оьзенни бириси ягъасына чыгъарып, 24оьзю янгыз къала. Шонда гелип ону булан Бирев ябушмагъа башлай ва ону булан танг къатгъанча ябушуп тура. 25Якъубдан уьст гелип болмайгъанын гёрюп, Ол, ону бутуну сом ерине бек уруп, янчып йибере ва Якъубгъа:

26– Йибер мени, танг къатды, – дей.

– Сен мени шабагьатлагъанча, йибермежекмен, – дей Якъуб.

27– Атынг кимдир сени? – деп сорай Ол.

– Якъуб, – деп жавап бере.

28Шо заман Ол:

– Энниден сонг сени атынг Якъуб тюгюл, Исрайыл[†][*]болажакъ. Неге тюгюл, сен, Аллагь булан ва адамлар булан ябушуп, уьст гелип турдунг, – дей[+].

29– Магъа сени атынгны айт! – деп тилей Якъуб.

Тек Ол:

– Мени атымны неге сорайсан? – деп жавап бере ва Якъубну шабагьатлай.

30Бу иш болгъан ерге Якъуб Пенуэл[*] деп ат тагъа, шо буса «Мунда мен Аллагьны бетге-бет гёрдюм ва сав къалдым» демек бола[+]. 31Якъуб Пенуэлден чыгъып гетегенде, гюн чыгъа. Ол бутуну сом ери себепли болуп акъсакълай. 32(Шо саялы бугюнге ерли де Исрайылны наслулары бутну сом ерин ашамай. Неге тюгюл, Якъуб булан Ябушгъан ону тап шо ерине, бутуна къарап, ургъан.)

### 33


Якъуб Исавну къаршылай

1Якъуб[†] къарап, алдына дёрт юз адамы[†] да булан Исав[†] гелегенни гёре. Ол Лияны, Рагьилни[†] ва эки де къаравашны авлетлерине аналарыны янында токътасын деп буюра. 2Якъуб оланы булай эретургъуза: алда яшлары да булан къаравашланы, оланы артында яшлары да булан Лияны, олардан сонг буса Рагьилни ва Юсупну.[†] 3Якъуб оьзю буса алгъа багъып чыгъа. Агъасына ювукълашгъанча, ону алдында етти керен баш ие.

4Тек Исав ону алдына чабып бара, ону къучакълап, бавруна баса, оьбе, олар экевю де йылап алалар. 5Исав, къатынгишилени ва яшланы гёрюп:

– Булар сени кимлеринг бола? – деп сорай.

– Булар магъа, сени къулунга, Аллагь Оьзюню рагьмусу булан берген яшлар, – деп жавап бере Якъуб.

6Къаравашлар, яшлары да булан ювукъ гелип, Исавну алдында тобукъдан туруп, баш уралар. 7Сонг шо кюйде яшлары булан Лия ювукъ гелип, баш уралар. Сонг Рагьил булан Юсуп баш уралар.

8– Ёлда магъа ёлукъгъан не сиривлер эди? – деп сорай Исав.

– Олар булан сени рагьмунгну къазанмагъа умут эте эдим, бийим, – деп жавап бере Якъуб.

9– Мени бар затым магъа бола, иним. Оьзюнгню малынгны оьзюнге къой, – дей Исав.

10– Ёкъ, рагьму эт, ярай буса, савгъатларымны ал! Сени булан гёрюшмек магъа рагьмулу Аллагь булан бетге-бет гёрюшмекге тенг эди. Сен буса магъа булай рагьмулусан! 11Мени савгъатымны къабул эт. Аллагь рагьмусун гёрсетди, мени бары затым бар, – дей Якъуб. Якъуб Исавгъа кёп тилей, ол да савгъатланы алмагъа рази бола.

12– Ёлгъа тюшейик. Мен сени булан гелемен, – дей Исав Якъубгъа.

13Тек Якъуб булай дей:

– Сен, бийим, яшлар нечик осал болагъанны билесен. Къойларым да, сыйырларым да буса савула. Оланы чалт гьайдап турса, бир гюнден къырылып къалажакъ. 14Сен, бийим, алдым булан бар, мен буса, сени къулунг, артынгдан аста булан, яшланы да, гьайванланы да юрюшюне гёре аста булан гелермен. Бийим, артынг булан Саирге етишермен.

15– Сени булан мени адамларымны да къояйым, – дей Исав.

– Негер тарыкъдыр? Сен, бийим, магъа артыкъ рагьмулусан, – дей Якъуб.

16Шо гюн Исав Саирге ёл чыгъа. 17Якъуб буса Суккут деген шагьаргъа багъып ёл чыгъа. Ол шонда оьзюне уьй къура, гьайван-малына буса аранлар эте. (Шо саялы шо ерге Суккут[*] деп айтыла.)

18Якъуб, Месопотамиядан сапарын эсен-аман тамамлап, Канъандагъы[†] Шекем шагьаргъа етише ва шону ягъында чатырларын къура[+]. 19Ол чатырларын къургъан ерни топурагъын Шекемни атасы Гьаморну уланларындан юз гюмюш акъчагъа ала[+]. 20Якъуб, шонда къурбанлыкъны салагъан ерни къуруп, шогъар Эл, Исрайылны[†] Аллагьы деп ат тагъа.

### 34


Дина учун Шекемден оьч алына

1Якъубну[†] Лиядан болгъан Дина деген къызы ерли къызланы янына бара. 2Шо элни гьакими гьивли Гьаморну уланы Шекем Динаны гёре, тутуп, ону гюч булан хорлай. 3Ол, Якъубну къызы Динаны сююп, ону ушатып къоя, огъар арив сёзлер сёйлей. 4Атасы Гьаморгъа:

– Шо къызны магъа къатын этип ал, – дей.

5Якъуб къызы Дина хорлангъанны биле. Шо вакътиде ону уланлары авлакъда гьайван-мал сакълап тура болгъан. Олар гелгинче, Якъуб бир зат да этмей тура. 6Шекемни атасы Гьамор Якъубну янына сёйлемеге деп геле. 7Шо заман буса Якъубну уланлары, болгъан ишни де англап, уьюне къайтып тура болгъан. Олар тазза къазапланып, оьчленип тура болгъан. Неге тюгюл, Якъубну къызын хорламакъ – Исрайыл[†] учун уллу биябурлукъ, шолай этмеге ярамас![+]

8Гьамор булай дей:

– Уланым Шекем сени къызынгны сююп къалгъан. Ону уланыма къатын этип беригиз![+] 9Биз сизин булан къардаш боларбыз, сизин къызларыгъызны бизинкилеге къатынлар этип берерсиз, бизин къызларыбызны сизинкилеге къатынлар этип аларсыз. 10Бизин булан бирче яшап къалыгъыз, уьлкебиз сизин алдыгъызда тура. Мунда да ерлешип, эркин кюйде айланып, топуракълагъа ес болуп боласыз.

11Шекем оьзю буса Динаны атасына ва эркъардашларына булай дей:

– Рагьму этигиз, мен сизге не айтсагъыз да бережекмен! 12Лап уллу къалымны, лап багьалы савгъатланы токъташдырыгъыз. Сиз айтгъан бары да затны бережекмен, тек сиз шо къызны магъа къатын этип беригиз[+].

13Якъубну уланлары Шекемге ва ону атасы Гьаморгъа гьилла булан жавап бере, неге тюгюл Шекем оланы къызардашы Динаны хорлагъан.

14– Биз шону этип болмайбыз. Къызардашыбызны сюннет этилмеген эргишиге бермек бизин учун биябурлукъ болажакъ. 15Янгыз бир шарт булан, демек, эгер де сизин эргишилеригизге бизин йимик сюннет этилсе, биз рази болажакъбыз. 16Шо заман биз сизге къызларыбызны бережекбиз, оьзюбюз де сизин къызларыгъызны алажакъбыз. Биз де сизин булан яшап, бир халкъ болуп къалажакъбыз. 17Эгер де сиз бизге тынгламай, оьзюгюзге сюннет этдирмесегиз, къызыбызны да алып гетебиз, – дей олар.

18Гьамор да, Шекем де салынгъан шо шартлагъа рази бола. 19Шекем чалтлыкъда олар айтгъанны этме башлай, неге тюгюл Якъубну къызын сюе болгъан. Шекемни буса атасыны ожагъында инг де кёп абуру болгъан. 20Олар шагьарны къапусуна[†] багъып бара. Шо ерде шагьарны жыйынлары оьтгериле болгъан. Гьамор ва Шекем шагьарлылагъа булай дей:

21– Бу адамлар[†] ярашывлукъ булан гелген. Олар, бизин топуракъда ерлешип, шонда эркин кюйде айлансын. Олар учун да ерлерибиз нечакъы да бар. Оланы къызларын къатын этип биз де алайыкъ, олагъа бизин къызларыбызны да берейик. 22Тек олар, бизин булан яшап, бир халкъ болуп къалма бир шарт булан рази бола: бизин бары да эргишилерибиз олар йимик сюннетленме герек. 23Эгер оланы шо шартын кютсек, оланы сиривлери, мюлкю, гьайван-малы – бары да бизинки болажакъ, олар бизин булан бирче яшап къалажакъ!

24Шагьарлылар Гьамор ва Шекем айтгъангъа рази бола ва шагьарны бары да эргишилери сюннет этиле. 25Уьчюнчю гюн буса, олар авруп турагъанда, Якъубну Симон ва Леви деген уланлары – Динаны эркъардашлары, къылычлар да алып, гьеч бир пуршавсуз шагьаргъа гире ва шагьардагъы бары да эргишилени оьлтюре. 26Гьаморну ва Шекемни къылыч булан оьлтюре. Шекемни уьюнден Динаны да алып гете. 27Сонг къыргъын болгъан ерге гелип, Якъубну башгъа уланлары къызардашы хорлангъан шагьарда талавур юрюте. 28Олар къойланы, сыйырланы, эшеклени гьайдай, шагьарда ва авлакъда тапгъан бары да затын ала. 29Шагьарлыланы бары мал-матагьын ала, оланы яшларын ва къатынларын есир эте, оланы уьйлериндеги бары да мал-матагьны талай.

30Якъуб Симонгъа ва Левиге булай дей:

– Сиз мени башыма балагь гелтирдигиз! Ерли канъанлы,[†] перизли халкъланы магъа оьчлю этдигиз. Бизин адамларыбыз кёп тюгюл, олар буса бирлешип, мени де оьлтюрежек, бизин тухумубуз буса дагъылып къалажакъ!

31Симон ва Леви огъар:

– Къызардашыбызгъа къагьба къызгъа йимик янашмагъа ярамас! – деп жавап бере.

### 35


Якъуб Бет-Элге къайта

1Аллагь Якъубгъа[†] булай айта:

– Туруп, Бет-Элге бар ва шонда ерлешип токъта. Шонда агъанг Исавдан[†] къачагъан заманда сагъа гёрюнген Аллагьгъа къурбанлыкъны салагъан ерни къур[+].

2Оьзюню агьлюсюне ва бары да адамларына[†] Якъуб булай дей:

– Сизде бар бары да ят аллагьланы лагь этип тайдырып, тазаланыгъыз,[†] опуракъларыгъызны алышдырыгъыз. 3Биз, шондан чыгъып, Бет-Элге барабыз. Магъа къыйынлыкъларда кёмекге табылгъан, къайда барсам да, мени булан болуп тургъан Аллагьгъа мен шонда къурбанлыкъны салагъан ерни къуражакъман.

4Олар да оьзлерде бар бары да ят аллагьларын ва къулакъларындагъы сыргъаларын Якъубгъа бере. Якъуб, шоланы барын да жыйып, Шекемни ягъындагъы эмен терекни тюбюне гёмюп къоя. 5Олар ёлгъа тюше. Оьзлени Аллагьны къоркъуву къуршагъан айланадагъы шагьарларда яшайгъанлар Якъубну уланларын гьызарламай.

6Якъуб адамлары да булан Луз (гьалиги Бет-Эл) деген шагьаргъа етише. 7Шонда къурбанлыкъны салагъан ерни къура. Ол шо ерге Бет-Элни Аллагьы деп ат тагъа. Неге тюгюл, Якъуб агъасындан къачып барагъанда, шонда огъар Аллагь гёрюнген болгъан[+].

8Ребеканы[†] эмчек анасы Дебора гечине ва ону Бет-Элни ювугъунда эмен терекни тюбюнде гёме. Шо саялы эмен терекге «Ваягьны эмени» деп ат тагъа[+].

9Якъуб Месопотамиядан къайтгъан сонг, Аллагь огъар бирдагъы керен гёрюне. Якъубну шабагьатлай туруп, 10Ол:

– Сени атынг Якъуб, тек энниден сонг сагъа Якъуб деп айтылмажакъ. Гьалиден сонг сени атынг Исрайылдыр![†] – дей. Шолай Аллагь огъар Исрайыл деген атны бере[+]. 11Аллагь Якъубгъа дагъы да булай айта:

– Мен Къудратланы Еси Аллагьман. Яшлар тапдырыгъыз ва артып йиберигиз! Сенден халкъ амалгъа гележек, кёп халкълар топланажакъ! Сени наслуларынгдан чыкъгъанлар пачалар болажакъ![+] 12Ибрагьимге,[†] Исгьакъгъа[†] берген топуракъны да Мен сагъа, сени наслуларынга бережекмен. 13Аллагь Якъубну янындан гете. 14Якъуб, шонда Аллагь оьзю булан сёйлеген ерге сыйлы[†] таш салып, шону уьстюне чагъыр ва зайтун май[†] тёге[+]. 15Ол шо ерге Бет-Эл деп ат тагъа[+].


Рагьилни оьлюмю

16Олар, Бет-Элден чыгъып, Эпратагъа етише турагъанда, Рагьил[†] тулгъакъ тутуп аврума башлай. 17Рагьил, яш табып болмай, бек инжинип тура. Шо заман энечи къатын огъар:

– Къоркъма! Къара гьали, сени бирдагъы бир уланынг бар! – дей[+]. 18Ахырынчы тынышын ала туруп оьле турагъан Рагьил уланына Бен-Они[*]деп къоя. Тек атасы огъар Буньямин[†][*]деп башгъа ат бере.

19Рагьил шолай гечине. Ону Эпратагъа (гьали Байтлагьам деп айтылагъан ерге) барагъан ёлну уьстюнде гёмелер. 20Якъуб ону къабуруну уьстюне сыйлы таш сала. Рагьилни къабуруну уьстюндеги сыйлы таш шонда гьали де бар.

21Исрайыл ёлун узата ва Мигдал-Эдер деген ерден сонг чатырларын къура. 22Шонда токътагъан заманны ичинде Раубим атасыны къатынларыны бириси Валлагъа ювукълукъ эте. Шо гьакъда буса атасы билип къоя.

Якъубну он эки уланы болгъан[+]. 23Лияны уланлары булардыр: Раубим (биринчи уланы), Симон, Леви, Ягьуда,[†] Иссакар ва Забулун.[†] 24Рагьилни уланлары булардыр: Юсуп[†] ва Буньямин. 25Рагьилни къаравашы Валладан болгъан уланлары булардыр: Дан ва Наптали.[†] 26Лияны къаравашы Зилпадан болгъан уланлары булардыр: Гат ва Ашир. Булар – Якъубну Месопотамияда тувгъан уланлары.


Исгьакъны оьлюмю

27Якъуб атасы Исгьакъны янына Мамреге, Къырыят-Арбагъа (гьали шо ерге Гьабрун деп айтыла) геле. Шонда бир вакътилерде Ибрагьим ва Исгьакъ яшай болгъан[+]. 28Исгьакъ юз сексен йыл яшай. 29Ол, къарт болуп, яшавдан тазза тоюп, гечине ва ата-бабаларыны янына гёче. Атасын уланлары Исав ва Якъуб гёме[+].

### 36


Исавну наслулары

1Муна Исавну[†] (оьзюне Адум[†] деп де айтылагъан) ва ону наслуларыны гьакъындагъы хабар[+]. 2Исав къатын этип канъанлы[†] эки къызны ала: гьетли Айлунну къызы Аданы ва гьивли Сибеонну къызыны къызы, Ананы къызы Оголибаманы. 3Олардан къайры да, Исмайылны къызы, Небайотну къызардашы Басематны да ала[+]. 4Ададан Исавгъа – Элипас, Басематдан – Рагъуйыл, 5Оголибамадан Еуш, Ялам ва Корагь[†] тува. Булар – Исавну Канъанда тувгъан уланлары.

6Исав, къатынларын, уланларын, къызларын, бары да оьзюню адамларын,[†] бары гьайван-малын, Канъанда жыйгъан бары да малын-мюлкюн де алып, иниси Якъубну[†] янындан тая ва башгъа ерге чыгъып гете. 7Неге тюгюл, оланы малы-мюлкю шонча да кёп бола чы, гьатта олагъа бирче турма тарлыкъ этеген бола. Олар ерлешген топуракъ экевюне де, оланы сиривлерине, туварларына етишмейген бола. 8Оьзюне Адум деп де айтылагъан Исав Саир тавланы ягъында ерлеше.

9Муна Саир тавланы ягъында ерлешген адумлуланы ата-бабасы болгъан Исавну ва ону наслуларыны гьакъындагъы хабар. 10Исавну уланлары булардыр: Исавну Ададан болгъан уланы – Элипас, Исавну Басематдан болгъан уланы – Рагъуйыл. 11Элипасны уланлары булардыр: Теман, Омар, Сепо, Гатам ва Кеназ. 12Элипасны экинчи къатыны Тимна огъар Амаликни таба. Булар – Исавну Ададан болгъан наслулары[+]. 13Рагъуйылны уланлары булардыр: Нагьат, Зарагь, Шамма ва Мизза. Муна Исавну Басематдан болгъан наслулары. 14Сибеонну къызыны къызы, Ананы къызы Оголибамадан Исавну Еуш, Ялам ва Корагь деген уланлары тува.

15Муна Исавну наслуларыны тухум-тайпасы. Исавну биринчи уланы Элипасдан бу тухумлагъа баш салгъанлар тува: Теман, Омар, Сепо, Кеназ, 16Корагь, Гатам ва Амалик. Булар – Элипасдан болгъан тухумлар, Аданы наслулары. Олар Адум элде яшай. 17Исавну уланы Рагъуйылдан бу тухумланы башчылары тува: Нагьат, Зарагь, Шамма ва Мизза. Булар – Рагъуйылны тухумлары, Исавну Басематдан болгъан наслулары. Олар Адум элде яшай. 18Исавну Оголибамадан бу тухумланы башчылары тува: Еуш, Ялам ва Корагь. Булар – Исавну къатыны, Ананы къызы Оголибаманы тухумлары. 19Адум деп де айтылагъан Исавну наслулары ва оланы тухумлары булайдыр.

20Шо элде инг башлап да яшагъан гьорлу Саирни уланлары булардыр: Лотан, Шобал, Сибеон, Ана,[+] 21Дишон, Эсер ва Дишан. Саирни Адум уьлкедеги бу уланлары гьорлуланы башчылары болгъан.

22Лотанны уланлары булардыр: Гьори ва Гьемам. Лотанны къызардашыны аты Тимна болгъан. 23Шобалны уланлары булардыр: Алван, Манагьат, Гибал, Шепи ва Онам. 24Сибеонну уланлары булардыр: Айя ва Ана (Сибеонну эшеклерин отлатагъанда, атасы дангылда булакъ тапгъан шо баягъы Ана.) 25Ананы яшлары булардыр: Дишон ва Ананы къызы Оголибама. 26Дишанны уланлары булардыр: Гьемдан, Эшбан, Итран ва Керан. 27Эсерни уланлары булардыр: Билгьан, Зааван ва Акан. 28Дишанны уланлары булардыр: Уц ва Аран.

29Гьорлу тухумланы башчылары булардыр: Лотан, Шобал, Сибеон, Ана, 30Дишон, Эсер ва Дишан. Бу Саир топурагъында яшагъан гьорлу тухумланы санаву.


Адумну пачалары

31Исрайыллылардан[†] пачалар арагъа чыгъып битгенче, Адумда гьакимлик этген пачалар булардыр. 32Башлап Адумда Баурну уланы Бала пача бола. Ол Дингьаба шагьарда яшагъан. 33Бала оьлгенде, ону орнун Босра шагьардан чыкъгъан Зарагьны уланы Юбап тута. 34Юбап оьлгенде, Теманны наслуларыны уьлкесинден чыкъгъан Гьушам пача бола[+]. 35Гьушам оьлген сонг, Бедатны уланы Гьадат пача бола (Муап[†] топуракъда мидьянлылардан[†] уьст гелген Гьадат.) Ол Авит шагьарда яшагъан. 36Гьадат оьлген сонг, Масрекадан чыкъгъан Самла пача бола. 37Самла оьлген сонг, оьзен ягъадагъы Регьобот шагьардан чыкъгъан Шаул пача бола. 38Шаул оьлген сонг, Акбурну уланы Баал-Гьанан[†] пача бола. 39Акбурну уланы Баал-Гьанан оьлген сонг, Гьадар пача бола. Ол Пагьу деген шагьарда яшагъан. Ону къатыны Мезагьавну къызыны къызы, Матретни къызы Мегьетабил болгъан.

40Муна Исавну тухумларыны башчылары, юртлары ва атлары: Тимна, Алва, Етет, 41Оголибама, Эла, Пинон, 42Кеназ, Теман, Мибсар, 43Магьдиел ва Ирам. Гьар тухум оьзюню аты къоюлгъан ерде яшай болгъан. Адумлуланы ата-бабасы Исавдур.

### 37


Юсупну тюшлери

1Якъуб[†] буса алда атасы яшагъан Канъан[†] топуракъда ерлеше. 2Муна Якъубну ва ону наслуларыны гьакъындагъы хабар.

Юсупгъа[†] он етти йыл бола болгъан. Ол оьзюню агъалары, Валланы ва Зилпаны уланлары булан бирче къойлар сакълай болгъан. Юсуп атасына оланы сёгюп сёйлей болгъан. 3Якъуб оьзге уланларындан эсе Юсупну артыкъ сюе болгъан. Неге тюгюл, Юсуп Якъуб къарт болгъанда тувгъан болгъан. Атасы огъар ала гёлек де тикдирген болгъан. 4Атасы Юсупну оьзлерден кёп сюегенни гёргенде, агъалары, иниси Юсупну бирден-бир гёрюп ярамайгъан бола ва огъар яхшы сёйлемеге болмай.

5Бир керен Юсуп тюш гёре. Ол тюшюн агъаларына хабарлагъанда, олар ону дагъыдан-дагъы гёрюп ярамайгъан бола. 6Ол булай хабарлай:

– Тынглагъыз, тюшюмде магъа не гёрюнгенни айтайым! 7Биз будай тарлавда кюлтелер байлап тура эдик. Мени кюлтем тюппе-тюз эретургъан эди, сизин кюлтелеригиз буса, меникин аралап алып, шогъар баш ийди!

8Агъалары огъар:

– Не эте, сен бизге пача да болуп, бизге гьакимлик этежекмен деп ойлашамысан? – дей. Тюшлери ва хабарлары саялы олар Юсупну дагъыдан-дагъы бек гёрюп ярамайгъан бола.

9Сонг Юсупгъа бирдагъы да тюш гёрюне, ол шону да агъаларына хабарлай:

– Тюшюмде магъа гюн, ай, он бир юлдуз баш ийди!

10Юсуп шо тюшюн атасына ва агъаларына хабарлагъанда, атасы огъар:

– Не тюшлердир сагъа гёрюнеген? Не эте, биз барыбыз да: мен, ананг, агъаларынг, ининг – гелип йиберип, алдынгда тобукъдан туруп, сагъа баш уражакъбызмы? – деп къайнашып ала. 11Агъалары Юсупгъа ачувлана, атасы буса ол айтгъан затны эсинде сакълап къоя.


Агъалары Юсупну сата

12Бир керен Юсупну агъалары атасыны сиривлерин отлатмакъ учун, Шекемни ягъына багъып гете. 13Исрайыл[†] Юсупгъа:

– Агъаларынг сиривлени Шекемни ягъында сакълап тура. Гел, мен шонда сени де йиберейим, – дей.

– Мен гьап-гьазирмен, – деп жавап бере Юсуп[+].

14– Бар. Оланы ишлери нечик экен, сиривлер нечик экен – къарап гел. Къайтгъанда, магъа хабарларсан, – дей атасы. Юсуп, атасы булан да савболлашып, Гьабрун къолдан чыгъа.

Шекемге гелгенде,[+] 15огъар бир адам[†] ёлугъа.

– Не излейсен? – деп сорай шо адам авлакъдан гезеп айланагъан Юсупгъа.

16– Мен агъаларымны излеймен. Олар сиривлерин къайда отлатагъанын айтсана, – дей Юсуп.

17– Олар бу ерден гетди. Мен олар Дотангъа барабыз дейгенин эшитдим, – дей ол Юсупгъа.

Юсуп, агъаларыны артындан барып, оланы Дотанда таба[+]. 18Олар буса, Юсупну ариденокъ гёрюп, ол ювукълашып битгенче де, ону оьлтюрмеге сёйлеше.

19– Муна бизин тюшгёрювчюбюз де геле тура. 20Ону бир бош къуюгъа ташлап оьлтюрейик, къыр жанлар талады деп айтып къоярбыз. Шо заман къарарбыз ону тюшлери яшавгъа чыгъагъан кююне! – дей олар бир-бирине.

21Шону эшитген Раубим Юсупну къутгъара.

– Не этебиз ону оьлтюрюп? 22Къан[†] тёкмеге негер тарыкъдыр? Оьз къолларыгъыз булан оьлтюргюнче, ону дангылдагъы шо бош къуюгъа ташлап къоюгъуз, – дей Раубим. (Гьакъыкъатда буса ол, Юсупну къутгъарып, атасыны янына къайтармагъа сюе болгъан.)

23Юсуп агъаларыны янына етишгендокъ, олар ону ала гёлегин юлкъуп чечелер, 24тутуп, ону къуюгъа ташлай. Шо къую бош болгъан, шонда сув болмагъан.

25Ашама деп олтургъандокъ, Юсупну агъалары Гилатны[†] ягъындан таба исмайыллыланы кериваны гелегенни гёре. Оланы тюелери атир ийисли сыламалар ва балгьамлар да юкленген гьалында Мисриге бара болгъан. 26Ягьуда:[†]

– Оьзюбюзню инибизни де оьлтюрюп, ону оьлгенин яшырсакъ, шондан бизге башгъа не пайда бар? 27Ону исмайыллылагъа сатсакъ къолай, къолларыбыз да таза[†] болажакъ. Нечик де, ол инибиз чи, бизин къаныбыз бир чи, – дей. Юсупну агъалары рази бола[+]. 28Мидьянлы[†] савдюгерчилер ювукъ гелгенде, агъалары Юсупну къуюдан чыгъара ва исмайыллылагъа йигирма гюмюш акъчагъа сата. Олар да Юсупну Мисриге алып гете.

29Раубим къуюгъа къайтып гелгенде, шонда Юсуп ёкъну гёрюп, гючлю къыйналмакълыгъындан уьстюндеги опуракъларын йыртып пара-пара этип къоя. 30Раубим, инилерини янына къайтып:

– Яш ёкъ чу! Мен энни не этип боламан? – дей.

31Агъалары Юсупну гёлегин ала, эчки союп, гёлекни ону къаны булан бояй. 32Сонг гёлекни атасына гелтирип:

– Муна биз тапгъан зат! Къара гьали, шу сени уланынгны гёлегими? – деп сорай.

33Якъуб, гёлекге де къарап:

– Уланымны гёлеги! Ону къыр жанлар талагъан! Паралагъан, Юсупну паралагъан! – деп къычырып йибере.

34Якъуб, опуракъларын да йыртып, кирлер де гийип, уланына арт-артындан кёп гюнлер яс эте[+]. 35Уланлары ва къызлары ону гёнгюн алма юрюп тура. Тек Якъуб сабурлукъ этмеге болмай.

– Ёкъ! Уланыма яс этип туражакъман! Яс эте туруп, ахыратгъа[†] гёчюп гетежекмен – деп, ол Юсупгъа этеген ясын узата.

36Мидьянлылар буса шо вакъти Юсупну Мисриге гелтире ва пиръавунну вазири, къаравулланы башчысы Потипаргъа сата.

### 38


Ягьуда ва Тамар

1Шо заманларда Ягьуда,[†] агъа-инилерин де къоюп, Гьира деген адулламлы бир адамны[†] янында яшай болгъан. 2Ол шонда Шуа деген канъанлы[†] бир гишини къызы булан таныш бола. Ягьуда ону къатын этип ала. 3Ол айлы бола ва улан таба. Ягьуда улангъа Ир деп къоя. 4Ягьуданы къатыны дагъы да айлы бола ва экинчи уланын таба. Огъар Онан деп къоя. 5Сонг бирдагъы улан таба ва огъар Шела деп къоя. (Бу иш олар Кезипде яшайгъан вакътиде бола.)

6Ягьуда биринчи уланы Ирге Тамар деген къызны къатын этип ала. 7Ир кёп яманлыкъ этгени саялы, Раббибиз огъар рази болмай ва ону оьлтюре. 8Ягьуда Онангъа:

– Агъангдан къалгъан къатын булан яшап тур. Агъангны орнун тутуп, огъар наслу болдурарсан, – дей[+]. 9Тек Онан Тамар тапгъан яшлар оьзюнюки гьисапланмажагъын биле болгъан. Шо саялы да Тамаргъа ювукълукъ этегенде, агъасына яшлар болмасын деп, ол урлугъун ерге тёгюп къоя болгъан. 10Раббибиз Онанны шолай этегенин ушатмай, шо саялы ону да оьлтюре.

11Ягьуда Тамаргъа:

– Уланым Шела оьсгенче, тул къатын болуп, барып атангны ожагъында яшап тур, – дей. (Шону ол: «Уллуларыны арты булан гиччиси де сама оьлмесин!» – деп ойлашып айта.) Тамар атасыны ожагъына къайта.

12Арадан кёп заман гете. Шуаны къызы, Ягьуданы къатыны, гечине. Яс битгенде, Ягьуда адулламлы Гьира деген къурдашы да булан къойларын къыркъмагъа деп Тимна деген шагьаргъа ёл чыгъа. 13Тамар къайнатасы къойлар къыркъмагъа Тимнагъа барагъанны эшите. 14Ол, тул къатынлар гиеген опуракъларын да чечип, бетин шаршав булан яба ва чырмалып, Тимнагъа барагъан ёлда ерлешген Энайим деген шагьаргъа гиреген ерде олтуруп токътай. (Ол Шела оьсгенни ва огъар оьзюн къатын этип алмайгъанны гёрюп тура.)

15Ягьуда, Тамаргъа къарап, ол бир къагьба къатын деп тура, неге тюгюл ону бетине шаршав ябылгъан болгъан. 16Ол, ёлну ягъасында олтургъан Тамарны янына гелип:

– Мен сени булан ятма сюемен, – дей. Ягьуда ол оьзюню гелини экенни билмей болгъан чы дагъы.

– Мени булан ятсанг, магъа не бережексен? – деп сорай Тамар огъар.

17– Мен сагъа бир улакъ йибережекмен, – деп жавап бере Ягьуда.

– Шону йибергинче, юк гьисапда бир зат къой, – дей ол.

18– Не юк сюесен? – деп сорай Ягьуда.

– Йипге тагъылгъан мюгьюрюнгню де, къолунгдагъы аса таягъынгны да, – деп жавап бере Тамар. Ягьуда, ол тилеген затланы да берип, огъар ювукълукъ эте. Тамар ондан айлы бола. 19Сонг Тамар туруп гете, бетиндеги шаршавун да тайдырып, къайтып оьзюню тул къатынлар гиеген опуракъларын гие.

20Ягьуда, улакъ да берип, адулламлы къурдашын юк гьисапда къойгъан затларын алмакъ учун йибере. Нечакъы излесе де, ол Тамарны табып болмай. 21Ол шо ерде турагъан адамлардан:

– Энайимге барагъан ёлда олтургъан къагьба къатын къайдадыр? – деп ахтара. Тек огъар:

– Мунда бир къагьба къатын да ёкъ эди, – деп жавап бере.

22Ол, Ягьуданы янына къайтып:

– Мен ону тапмадым. Шо ерде турагъан адамлар магъа шонда бир къагьба къатын да ёгъун айтды, – дей.

23– Шо затлар огъар къалып къалсын, адамлар уьстюбюзден кюлегенни сюймеймен. Мен огъар улакъ берип йиберемен, сен буса ону табып да болмайсан! – дей Ягьуда огъар.

24Уьч айлар гетип, Ягьудагъа:

– Сени гелининг Тамар къагьба къатындай гюнагь иш этген ва гьали айлы, – дейлер.

– Ону алып отгъа ташлап яллатыгъыз, – деп буюра Ягьуда[+].

25Тек оьзюн жазаламакъ учун элтип барагъанда, Тамар къайнатасына:

– Мен шу затланы есинден айлы болгъанман, – деп етишдиригиз деп тилей.

– Сагъа шу йипге тагъылгъан мюгьюр де, асатаякъ да танышмы? – деп сорай Тамар.

26Ягьуда, шо затланы гёрюп, булай дей:

– Ол менден эсе артыкъ муъмин. Неге тюгюл, мен огъар уланым Шеланы бермедим. Ягьуда дагъы огъар ювукълукъ этмей[+].

27Тамарны яш тапмагъа заманы етише. Ону къурсагъында эгизлери болгъан экен. 28Яш тапмагъа башлагъанда, къыргъа яшны къолу чыкъгъанда, энечи къатын, яшны къолуна къызыл йип байлап: «Бусу башлап чыкъды», – дей. 29Амма яш къолун къайтарып гийирип къоя ва ону эгиз ёлдашы чыгъа. «Сен нечик чыгъып болдунг?» – дей энечи къатын ва яшгъа Парес[*]деп къоя. 30Ону арты булан къолунда къызыл йиби булангъы бириси яш да чыгъа. Огъар Зарагь[*]деп къоя.

### 39


Юсуп ва Потипарны къатыны

1Юсупну[†] Мисриге гелтире. Шонда Потипар деген адам[†] Юсупну исмайыллылардан сатып ала. Потипар пиръавунну вазири, къаравулланы башчысы болгъан[+]. 2Раббибиз, даим Юсуп булан болуп, ону бары ишлерин тюзелтип тура. Юсуп еси Потипарны уьюнде яшай. 3Потипар Раббибиз Юсуп булан экенни англай. Неге тюгюл, Юсуп не этмеге урунса да, Раббибиз ону ишлерин тюзелтип тура. 4Потипар Юсупгъа рази болгъан ва ону оьзюню къуллукъчусу эте. Сонг ол Юсупгъа оьзюню уьюне гьакимлик этмекни тапшура ва бары еслигине ихтиярны огъар тапшура. 5Шо вакътиден тутуп Юсупну яхшылыгъындан Раббибиз Потипарны бары да мюлкюн: уьюн ва авлагъын – шабагьатлай. 6Потипар, Юсупгъа бары да еслигине ихтиярны тапшургъан сонг, оьзюню ашап-ичип турмакъдан эсе дагъы къайгъысы болмай.

Юсупну бети ва бою-сою исбайы болгъан. 7Потипарны къатыны огъар гёз сала ва:

– Мени булан ят, – дей. 8Амма Юсуп, къатынны сёзлерин гери уруп, огъар:

– Есим оьзюню бары да еслигине ихтиярны магъа тапшургъан, оьзю буса уьйдеги бир затны да гьайын этмей. 9Мен шу ожакъда ону булан тенг ихтиярлы кюйде башчылыкъ этемен. Сенден къайры, мени бары да затгъа ихтиярым бар, неге тюгюл сен ону къатынысан. Мен шолай уллу яман ишни, Аллагьны алдындагъы шолай гюнагьны этмеге боларман дагъы? – дей[+]. 10Потипарны къатыны буса огъар гюн сайын тилеп тура, амма Юсуп ону булан ятмагъа рази болмай.

11Бир керен Юсуп оьзюню къуллугъун кютмек учун есини уьюне гиргенде, уьйде бирев де болмай. 12Потипарны къатыны, ону опуракъларындан да тутуп:

– Мени булан ят, – деп дагъы да къаныгъа.[†] Юсуп опуракълары ону къолунда къалгъан кюйде къачып чыгъа.

13Юсуп къачгъанны, ону опуракълары буса оьзюню къолунда къалгъанны гёрюп, 14къатын къуллукъчуларын чакъыра ва олагъа булай дей:

– Къарагъыз гьали, бу исрайыллыны[†] мунда бизин хорламакъ учун гелтирген! Мунда да гелип, ол магъа гюч булан ювукълукъ этмеге сюйген эди! Мен буса гьуя салып къычырдым. 15Ол мен гьуя салып къычырагъанны гёрдю, опурагъын да къоюп, уьйден къачып гетди![+]

16Юсупну еси къайтып гелгинче, къатын ону опуракъларын янында сакълап тура. 17Шо заман Потипаргъа да шо хабарны айтып бере:

– Сен уьюбюзге гелтирген шо исрайыллы къул мени хорламагъа сюйген эди! 18Мен гьуя салып къычырдым. Ол, гьатта опурагъын да къоюп, уьйден къачып гетди!

19Къатынынындан къулу шо ишни этмеге сюйгенни эшитгенде, Юсупну еси бек къазапланып йибере. 20Юсупну тутуп, ол пачаны туснакълары сакъланагъан туснакъгъа ташламагъа буюра. Шолай Юсуп туснакъгъа тюше. 21Тек Раббибиз ону булан болуп ва огъар рагьмусун гёрсетип тура. Туснакъны башчысы Юсупгъа рази къала. 22Ол туснакъдагъыланы барын да Юсупну ихтиярына бере. Бары да затгъа Юсуп жаваплы бола. 23Туснакъны башчысына буса бир затны гьайын этмесе де ярайгъан бола. Неге тюгюл, Раббибиз, Юсуп булан болуп, ону бары да ишлерин тюзелтип тура.

### 40


Юсуп туснакъланы тюшлерин чечип бере

1Шо агьвалатлардан сонг бираз заман оьтюп, пачаны чагъыр тёгеген баш къуллукъчусу ва пачаны экмекчиси оьзлени еси болгъан пиръавунну алдында айыплы бола. 2Пиръавун оьзюню ювукъ къуллукъчулары гьисапланагъан чагъыр тёгеген баш къуллукъчусуна ва баш экмекчисине къазаплана, 3оланы къаравулланы башчысыны уьюндеги туснакъгъа салмагъа буюра. Юсуп[†] буса тап шо туснакъда олтургъан болгъан. 4Къаравулланы башчысы Юсупну олагъа къуллукъ этмеге сала. Арадан заман гете.

5Бир гече пачаны чагъыр тёгеген баш къуллукъчусу ва баш экмекчиси тюшлер гёре. Оланы гьариси оьз, бир маънасы булангъы тюшлер гёре. 6Эртен оланы янына гелген Юсуп олар бир тамаша гьалекленип турагъанын гёре. 7Туснакъда оьзю булан бирче олтургъан пиръавунну къуллукъчуларына Юсуп:

– Не къыйыныгъыз бар? – деп сорай.

8Олар Юсупгъа:

– Биз тюшлер гёрдюк, тек шоланы чечме бирев де ёкъ.

– Тюш чечив Аллагьдандыр. Хабарлагъыз магъа тюшлеригизни, – дей Юсуп.

9Чагъыр тёгеген баш къуллукъчу булай деп хабарлай:

– Тюшюмде магъа алдымда юзюм борла гёрюндю. 10Шону уьч яш бутагъы бар эди. Шолар оьсюп йиберди, чечекленип гетди, юзюм салкъынлар гёрюндю, шолар бишди. 11Къолумда буса пиръавунну чагъыр ичеген аягъы бар эди. Салкъынланы уьзюп алдым, шоланы сыкъдым, аякъгъа да тёгюп, пиръавунгъа бердим.

12Юсуп огъар булай дей:

– Сени тюшюнгню маънасы булайдыр. Уьч яш бутакъ уьч гюндюр. 13Уьч гюн гетип, пиръавун сени янгыдан гётережек. Ол къайтып сени алдагъы къуллугъунга салажакъ. Сен де алда йимик огъар чагъыр аякъ береген болажакъсан. 14Сагъа бир тилевюм бар: ишлеринг яхшы болуп гетгенде, мени де унутуп къоймассан, магъа рагьмунгну гёрсетерсен: мени гьакъымда пиръавунгъа айтып, шундан къутгъарарсан! 15Мени исрайыллыланы[†] топурагъындан урлап гелтирген чи дагъы! Мунда туснакъгъа салардай мен бир яман иш де этмегенмен!

16Баш экмекчи, Юсуп тюшню яхшы чечип бажарагъанын гёрюп, огъар булай дей:

– Мен буса тюшюмде башыма уьч четен салып гёрдюм. 17Уьстдеги четенде пиръавун учун биширилген ашлар бар эди. Четенни ичиндеги ашланы къушлар чокъуй эди.

18Юсуп огъар булай дей:

– Муна сени тюшюнгню маънасы. Уьч четен уьч гюндюр. 19Уьч гюн гетип, пиръавун сени де гётережек: сени асмакъда асажакъ, къушлар буса сени сюегингни чокъуп туражакъ.

20Уьч гюнден сонг пиръавунну тувгъан гюню бола. Ол оьзюню вазирлери учун йыбав къура. Пиръавун туснакъдан чагъыр тёгеген баш къуллукъчусун ва баш экмекчисин гелтирте[+]. 21Чагъыр тёгеген баш къуллукъчусун къайтып оьзюню алдагъы къуллугъуна сала ва ол пиръавунгъа чагъыр аякъ берегени бола. 22Баш экмекчисин буса, Юсуп айтгъан кюйде, асып оьлтюре. 23Амма чагъыр тёгеген баш къуллукъчу Юсупну ва ону тилевюн унутуп къала.

### 41


Юсуп Мисрини пиръавунуну тюшлерин чечип бере

1Арадан эки йыл оьтюп, пача булай тюш гёре: ол Нил оьзенни ягъасында токътап бола. 2Нилден етти арив, семиз сыйыр чыгъып геле. Олар оьзенни ягъасындагъы къамушлукъда отлап тура. 3Оланы арты булан Нилден дагъы да башгъа етти сыйыр чыгъып геле. Олар осал, арыкъ. Шо сыйырлар бирисилерини янында токътай. 4Бирден шо осал, арыкъ сыйырлар арив, семиз сыйырланы ашап къоя! Пиръавун уянып къала.

5Янгыдан юхлагъанда, башгъа тюш гёре: бир саптакъда бёртюп толгъан етти будайбаш оьсе. 6Олардан сонг топуракъдан, къургъакъ ел къурутгъан, осал етти будайбаш оьсе. 7Шо осал будайбашлар бёртюп толгъан будайбашланы ашап къоя. Пиръавун уянып къала ва оьзюне гёрюнгени тюш экенни англай. 8Эртен бек гьалекленип, пиръавун Мисрини ичиндеги бары палчыланы ва ойчуланы чакъыра, олагъа гёрген тюшлерин хабарлай. Тек ону тюшлерин бирев де чечип болмай.

9Шо заман чагъыр тёгеген баш къуллукъчу пиръавунгъа булай дей: «Бир вакътиги гюнагьым эсиме тюшюп гетди! 10Бир керен сен, пачам, къулларына къазапланып, баш экмекчи де булан бирче мени къаравулланы башчысыны уьюндеги туснакъгъа салма буйрукъ[†] берген эдинг. 11Бир гече экибизге де оьзтерече маънасы булангъы тюшлер гёрюндю. 12Бизин булан буса бир къуллукъчу, исрайыллы,[†] къаравулланы башчысыны къулу бар эди. Биз огъар тюшлерибизни хабарладыкъ, ол да бизге шоланы чечип берди. Гьарибизге тюшлерибизни маъналарын англатып берди. 13Ол бизге айтгъан кюйде болуп да чыкъды: мени алдагъы къуллугъума къайтарды, баш экмекчини буса асып оьлтюрдю».

14Пиръавун Юсупну[†] артындан йибере. Ону тезлик булан туснакъдан чыгъара, сакъалын-мыйыгъын, башын юлюп ва опуракъларын алышдырып, пачаны алдына гелтире. 15Пиръавун огъар:

– Мен тюш гёрдюм, тек ону бирев де чечип болмай тура. Мен буса сен тюшню эшитгендокъ, чечип бола деп англагъанман, – дей.

16– Иш менде тюгюл, пиръавунгъа яхшы болагъан кюйде Аллагь чечип бережек, – деп жавап бере Юсуп.

17Пиръавун Юсупгъа булай хабарлай:

– Нилни ягъасында токътагъанман деп тюш гёремен. 18Нилден етти арив, семиз сыйыр чыгъып гелди. Олар оьзенни ягъасындагъы къамушлукъда отлап тура эди. 19Оланы арты булан Нилден дагъы да башгъа етти сыйыр чыгъып гелди. Арыкъ, къатанкъы, осал, гёнюнден де, сюегинден де къайры заты ёкъ сыйырлар эди. Савлай Мисриде де гёрмегенмендир мен шолай гёлемсиз сыйырланы. 20Шо арыкъ, гёлемсиз сыйырлар етти де семиз сыйырны ашап къойду. 21Гьатта гёлемсиз сыйырлар семизлерин ашагъанда да, бирев де олар шону этди деп айтып болмас эди. Мен уянып къалдым. 22Сонг мен бир башгъа тюш гёрдюм: бир саптакъда бёртюп толгъан етти будайбаш болду. 23Шолардан сонг топуракъдан, къургъакъ ел къурутгъан, осал етти будайбаш оьсдю. 24Шо осал будайбашлар бёртюп толгъан будайбашланы ашап къойду. Мен тюшлеримни палчылагъа хабарладым, тек олар магъа бир зат да англатмады.

25Юсуп пиръавунгъа булай дей:

– Шо эки тюш тюгюл, бир тюш. Аллагь пачама Оьзю этежек затланы билдирип тура. 26Етти яхшы сыйыр етти йылны англата, етти яхшы будайбаш да етти йылдыр. Шо шолай бир тюш. 27Шоланы артындан чыкъгъан арыкъ, гёлемсиз сыйырлар да, осал, къургъакъ ел къурутгъан етти будайбаш да етти йылдыр. Шолар ачлыкъны етти йылын англата.

28Шо саялы мен пачама: «Аллагь пиръавунгъа Оьзю этежек затланы билдирип тура», – деп айтгъан эдим. 29Мисрини топурагъына берекетли етти йыл геле тура. 30Тек шоланы арты булан ачлыкъны етти йылы гележек. Ачлыкъ шонча да гючлю болажакъ чы, халкъ алдагъы бары да берекетни унутуп да къалажакъ. Ачлыкъ уьлкени дагъытып къояжакъ[+]. 31Алдагъы берекетден бир зат да къалмажакъ. Шонча да гючлю ачлыкъ болажакъ. 32Тюш пиръавунгъа эки керен гёрюнгени Аллагь къатты кюйде токъташып битгенни, узакъ къалмай Ол бары да ишлени яшавгъа чыгъаражагъын англата.

33Гьали буса сен, пачам, англавлу ва гьакъыллы адамны[†] айырып, Мисриге ёлбашчылыкъ этмеге сал. 34Сен бютюн уьлкеге тергевчюлени сал. Олар гележек берекетли етти де йыл халкъны къайтаргъан тюшюмюнден беш пай этгенде бир пайын жыйсын. 35Олагъа будай жыйып, шагьарларда ону артгъа салып сакъламагъа ихтияр бер. 36Шо кюйде Мисриде болажакъ ачлыкъны етти де йылына жыйылгъан ашлыгъы да болуп, уьлке ачлыкъдан оьлмежек!


Юсупну бютюн Мисрини гьакими эте

37Пиръавун ва ону вазирлери Юсупну сёзлерин арив гёре.

38– Дагъы булай адамны тапмагъа къыйын. Мунда Аллагьны ругьу бар! – дей пиръавун ювукъларына. 39Сонг ол Юсупгъа булай дей:

– Аллагь бу ишлени барын да сагъа ачыкъ этгени сенден англавлу ва гьакъыллы адам ёкъ экенни исбатлай. 40Бугюнден тутуп сен мени бары да еслигиме гьакимлик этежексен, халкъым да сагъа тынглажакъ. Сенден янгыз бир пача атым булан артыкъ болажакъман.

41– Муна, мен сени бютюн Мисриге гьакимлик этмеге сала тураман! – дей пиръавун Юсупгъа. 42Ол, мюгьюрю булангъы юзюгюн чечип, Юсупну бармагъына тагъа. Пиръавун огъар инг юкъкъа кетенден этилген опуракълар гийдире ва бойнуна алтын шынжыр тагъа. 43Ол Юсупгъа пачалыкъдагъы экинчи адамны атарбасын бере. Юсуп шо атарбагъа минип барагъанда, ону алды булан: «Юсупгъа баш ийигиз», – деп къычыра болгъан. Шолай пиръавун Юсупну бютюн Мисрини гьакими эте.

44– Муна, мен, пиръавун, буюра тураман. Бугюнден сонг сенден ихтиярсыз бютюн Мисри топурагъында бирев де не къолун, не бутун шытырлатмажакъ! – дей ол Юсупгъа. 45Пиръавун Юсупгъа Сапнат-Панеагь деп янгы ат къоя. Огъар Гелиопол шагьарны дин къуллукъчусу[†] Потипераны къызы Аснатны къатын этип бере. Юсуп Мисриге гьакимлик этмеге башлай[+].

46Пиръавунгъа къуллукъ этмеге башлагъанда, Юсупгъа отуз йыл бола болгъан. Юсуп, пиръавунну янындан гетип, бютюн Мисри элни айланмакъ учун ёл чыгъа. 47Берекетли етти йылны узагъында топуракъ мол тюшюм берип тура. 48Шо йылларда Мисриде жыйылгъан бары да ашлыкъны Юсуп шагьарлагъа пайлап бере. Ол гьар шагьаргъа айланасындагъы авлакълардан къайтарылгъан ашлыкъны пайлап бере. 49Юсуп денгиздеги къайыр бюртюклени санавудай кёп ашлыкъ жыя, гьатта гьисабын юрютмейген де болуп къала, неге тюгюл оьлчеп билип де болмай.

50Ач йыллар гелип битгенче, Гелиопол шагьарны дин къуллукъчусуну къызы Аснат Юсупгъа эки улан таба. 51Биринчи уланына Юсуп Манасса[*]деп къоя. Шо ат «Аллагь магъа бары къыйынлыкъларымны ва ата ожагъымны унутма къойду» деген затны англата болгъан. 52Экинчи уланына буса Апрайим[*]деп къоя. Шо ат «Аллагь мен азап чегеген топуракъда мени емиш береген этди» деген маънаны англата болгъан.

53Мисрини берекетли етти йылы тамамлана. 54Юсуп да айтгъан кюйде, ачлыкъны етти йылы етишип геле. Шо ачлыкъ бары да эллеге яйыла, Мисриде буса ашлыкъ болгъан[+]. 55Ачлыкъ гелип, мисрилилер пиръавундан аш тилеме башлагъанда, ол: «Юсупну янына барыгъыз, ол не айтса, шону этип туругъуз», – дей. 56Савлай дюнья ачлыкъгъа тарый. Юсуп, гьамарланы ачып, мисрилилеге ашлыкъны сатмагъа башлай, неге тюгюл Мисриде ачлыкъ баргъан сайын гючленип тербей. 57Мисриге, Юсупну янына, сатып ашлыкъ алмакъ учун хоншу уьлкелерден де гелип тура. Неге тюгюл, ачлыкъ бютюн дюньяны къуршап алгъан болгъан.

### 42


Юсупну агъалары Мисриге ёл чыгъа

1Якъуб,[†] Мисриде ашлыкъ барны эшитип, уланларына:

– Бир-биригизге неге къарап токътагъансыз? 2Мисриде ашлыкъ бар дейлер. Барыгъыз шонда, ачдан оьлмес учун, сатып ашлыкъ алып гелигиз, – деп де айтып, оланы узата.

3Юсупну[†] он да агъасы Мисриге ашлыкъ алмакъ учун ёл чыгъа. 4Юсупну бир анадан тувгъан иниси Буньяминни[†] буса Якъуб, огъар да бир балагь гелип къалар деп къоркъуп, йибермей къоя. 5Исрайылны[†] уланлары башгъа халкълар булан Мисриге ашлыкъ алмагъа геле, неге тюгюл ачлыкъ бютюн Канъан[†] топуракъгъа къопгъан болгъан.

6Олар гелген уьлкени гьакими буса Юсуп болгъан, ашлыкъны да ол сата болгъан. Агъалары, ювукъ гелип, ону алдында тобукъдан туруп, баш уралар[+]. 7Юсуп, оланы гёргендокъ, таный. Тек оьзюн ят адам[†] йимик тутуп, олагъа:

– Къайдан гелгенсиз? – деп къатдырып сорай.

– Канъандан гелгенбиз, ашлыкъ алмагъа, – деп жавап бере олар.

8Юсуп агъаларын таныса да, олар танымагъан чы дагъы ону! 9Юсуп, агъаларыны гьакъындагъы тюшлерин эсине алып, олагъа:

– Сиз тынчыларсыз. Бизин топуракъны осал ерлерин тергеп билмеге гелгенсиз, – дей[+].

10– Ёкъ, бийибиз! Биз, сени къулларынг, ашлыкъ алмагъа гелгенбиз. 11Биз агъа-инилербиз, бир атаны яшларыбыз. Биз, сени къулларынг, тынчылар тюгюлбюз, намуслу адамларбыз! – деп жавап бере олар.

12– Тюгюл, сиз бизин топуракъны осал ерлерин билмек учун гелгенсиз, – дей Юсуп.

13– Биз, сени къулларынг, он эки агъа-ини бар эдик. Биз барыбыз да Канъанда яшайгъан бир атадан тувгъан яшлар эдик. Гиччибиз гьали атабыз булан. Бирибиз буса ёкъ, – деп жавап бере олар.

14– Муна, мен айтдым чы. Сиз тынчыларсыз. 15Тек биз сизин тергежекбиз. Пиръавунну яшаву булан ант эте тураман: гиччи инигиз гелмей туруп, сизин мундан чыкъмагъа къоймажакъ. 16Ону артындан арагъыздан биригизни йиберигиз, къалгъанларыгъызны буса къаравуллар сакълап туражакъ. Шо заман къарарбыз, тюзмю экен сиз айтагъан хабарлар. Тюгюл буса, пиръавунну яшаву булан ант эте тураман: сиз тынчыларсыз! – дей Юсуп. 17Юсуп оланы уьч гюнге туснакъгъа сала.

18Уьчюнчю гюн Юсуп олагъа:

– Мен айтагъан кюйде этсегиз, сиз сав къалажакъсыз, неге тюгюл мен Аллагьдан къоркъаман. 19Эгер сиз гертилей де намуслу адамлар бусагъыз, биригиз туснакъда къалсын. Къалгъанларыгъыз буса, ач къалып турагъан ожакъларыгъызгъа барып, ашлыкъ етишдирип, 20гиччи инигизни де алып, мени яныма къайтыгъыз. Эгер сёзлеригиз тюз болуп чыкъса, сиз оьлмежексиз, – дей. Олар рази бола.

21– Бу бизге инибиз саялы гелип турагъан жазадыр! Инибиз чегип турагъан азапланы гёрсек де, ол бизге нечакъы ялбарса да, огъар языкъсынмадыкъ. Муна, гьали бизин башыбызгъа да балагь гелди! – дей олар бир-бирине.

22Раубим олагъа булай дей:

– Мен сизге: «Яшгъа зарал этмегиз», – деп айтмагъан эдимми дагъы? Амма сиз тынгламадыгъыз. Гьали буса биз ону тёгюлген къаны[†] учун жавапгъа тартылып турабыз[+].

23Агъалар Юсуп оьзлени лакъырын англап турагъанны билмей. Неге тюгюл, Юсуп олар булан тилмачдан таба сёйлей болгъан. 24Юсуп буса, бир якъгъа да тайып, йылап ала. Сонг къайтып гелип, янгыдан олар булан сёйлей. Сонг ол, Симонну айырып, агъаларыны гёз алдында ону байламагъа буйрукъ[†] бере.


Юсупну агъалары Канъангъа къайта

25Сонг Юсуп къуллукъчуларына агъаларыны къапларын ашлыкъдан толтурмагъа ва оланы гьарисини къабына оьзюню гюмюшюн къайтарып салмагъа, къошуп ёлда ашамакъ учун аш да салмагъа буюра. 26Агъалар, ашлыкъны эшеклеге де юклеп, уьюне багъып ёл чыгъа. 27Гече ял алма токътагъанда, оланы бириси эшекге ем бермеге деп къабын ачып къарай. Къараса – гюмюшю къапны башында салынып тура!

28– Гюмюшюм магъа къайтгъан! – дей ол агъа-инилерине.

– Муна къапны уьстюнде салынып тура!

Оланы къоркъуп жаны гете. Къоркъмакълыкъдан олар бир-бирине:

– Аллагь бизге этеген недир? – деп сорай.

29Канъангъа, атасыны янына къайтып, агъа-инилер огъар оьзлеге болгъан бары да затны хабарлай:

30– Шо уьлкеде гьакимлик этеген адам бизин булан къатты кюйде сёйледи, бизин тынчылар деп гьисаплады. 31Биз намуслу адамлар экенибизни, тынчылар тюгюлюбюзню, 32бир атадан тувгъан он эки агъа-ини бар экенибизни, бир инибиз буса ёкъ болгъанын, гиччибиз буса атабыз булан Канъанда экенни айтдыкъ. 33Амма ол бизге булай деди: «Мен сиз тюз айтгъанны-айтмагъанны тергеп къаражакъман. Биригизни мунда къоюп тураман, къалгъанларыгъыз буса ач къалып турагъан ожакъларыгъызгъа ашлыкъ етишдиригиз. 34Тек гиччи инигизни де алып, мени яныма къайтып гелигиз. Шо заман мен сиз тынчылар тюгюл, намуслу адамлар экенигизге инанажакъман. Инигизни де йибережекмен, сизге де топурагъыбызда эркин айланма ихтияр бережекмен».

35Олар къаплардагъы затларын чыгъарма башлай. Гьарисини къабындан гюмюшю булангъы тююню чыгъып геле. Шону гёргенде, атаны ва агъа-инилени уллу къоркъув къуршап ала. 36Якъуб олагъа:

– Мени сиз уланларымдан бирини артындан бирин магьрюм этип турасыз. Юсуп ёкъ, Симон ёкъ. Энни Буньяминни де алып гетмеге турасыз. Бары да балагьлар мени башыма геле! – дей.

37Раубим атасына:

– Эгер мен Буньяминни къайтарып алып гелмесем, мени эки уланымны оьлтюрмеге боласан. Огъар мен жаваплы болайым, мен ону къайтарып алып гележекмен, – дей.

38– Ёкъ, уланым сизин булан гелмежек. Ону агъасы оьлген, магъа биргине-бир Буньямин къалгъан. Эгер ёлда огъар бир зат болуп къалса, мен шо ишни гётерип болмажакъман: сиз мени, башы ап-акъ болгъан къартны, къайгъыгъа да батдырып, къабургъа гийирежексиз, – дей Якъуб.

### 43


Агъалар Буньямин де булан Мисриге ёл чыгъа

1Тек ачлыкъ бирден-бир гючленип тербей. 2Мисриден гелтирген ашлыкъ битген сонг, атасы уланларына:

– Дагъы да бираз ашлыкъ гелтиригиз, – дей.

3Ягьуда[†] булай жавап бере:

– Шо адам[†] бизге гиччи инибизни гелтирмей туруп, оьзюню гёзюне де гёрюнмесин деп къатты кюйде буварды. 4Эгер ону бизин булан йиберсенг, сагъа ашлыкъ алма баражакъбыз. 5Йибермесенг, биз бармажакъбыз. Шо адам гиччи инибизсиз оьзюню гёзюне де гёрюнмегиз деп буварды.

6– Не эте эдигиз мени башыма бу балагьны гелтирип? Сизин дагъы да инигиз барны айтып не эте эдигиз? – дей Исрайыл.[†]

7Олар булай жавап бере:

– Шо адам бизин гьакъыбызда, къардашларыбызны гьакъында кёп соравлар берип турду. Ол атабыз савму деп, дагъы да агъа-инилеригиз бармы деп сорады. Биз буса жавап берип турдукъ. Ол гиччи инибизни гелтир деп буйрукъ[†] этер деп кимни эсине геле эди дагъы?

8Ягьуда атасы Исрайылгъа булай дей:

– Инибизни бизин булан йибер, биз гетейик. Шолай этсек, барыбыз да сав къалажакъбыз, ачлыкъдан биз де, сен оьзюнг де, бизин яшларыбыз да, бирибиз де оьлмежекбиз. 9Инибизге мен жаваплы болажакъман, ону гьайын этмеге сёз де беремен. Эгер мен ону сагъа къайтарып гелтирмесем, оьлюп къалгъынча, сени алдынгда айыплы къалажакъман. 10Эгер биз чалт айлангъан бусакъ, эки керен барып да гележек эдик!

11Исрайыл булай дей:

– Шолай болгъан сонг, мен айтагъанны этигиз. Бизин топуракъ не зат булан бай буса, къапларыгъызны шо затлардан толтуруп, шо адамгъа элтигиз: балгьамны, балны, атир ийисли сыламаланы, къозну, бадамны. 12Къапларыгъызгъа салгъанларын къайтармакъ учун, гюмюшню эки керен артыкъ алыгъыз. Балики, олар янгылыш болгъандыр. 13Буньяминни[†] сизин булан алып, шо адамны янына къайтып барыгъыз. 14Симон булан Буньяминни йиберсин деп, Къудратланы Еси Аллагь шо адамны сизге бакъгъан якъда рагьмулу этсин дагъы! Эгер мен оланы оьлюмюню къайгъысын гёрме тарыкъ бусам, шолай болуп къалсын.

15Агъа-инилер савгъатлар гьазир эте, алдагъы гезикден эсе бу гезик гюмюшню эки керен артыкъ этип ала. Мисриге гелип, Юсупну[†] алдында токътай. 16Олар булан Буньямин де барын гёргенде, Юсуп баш къуллукъчусуна:

– Бу адамланы мени уьюме элтип, нечакъы тарыкъ буса гьайван да союп, аш гьазирлеп тур. Бугюн тюш ашны олар мени булан ашажакъ, – дей.

17Юсупну буйругъуна гёре, баш къуллукъчу оланы Юсупну уьюне алып юрюй. 18Тек агъа-инилер, оьзлени алып барагъанда къоркъуп, бир-бирине:

– Бизин шонда алда къапларыбыздан чыкъгъан гюмюш саялы элте! Олар, бизин уьстюбюзге чабып, тутуп, къул этежек, эшеклерибизни чыгъарып алажакъ! – дей.

19Уьйню посагъасына етишгенде, олар баш къуллукъчугъа булай дей:

20– Бийибиз, ярай буса, бизин айтмагъа къой! Биз мунда алда бир керен ашлыкъ алмагъа гелген эдик. 21Къайтагъан ёлубузда буса, гече ял алмакъ учун ятгъанда, къапларыбызны ачып къарадыкъ. Гьарибизни къабыбызны башында ашлыкъ учун берилген гюмюшлерибиз салынып табылды. Шо гюмюшню биз къайтарып гелтиргенбиз. 22Дагъы да ашлыкъ алмакъ учун да гюмюш гелтиргенбиз. Биз шо гезик къапларыбызгъа гюмюшню ким салгъанны билмейбиз.

23– Парахат болугъуз. Къоркъмагъыз. Сизин къапларыгъызгъа шо гюмюшню Аллагьыгъыз, атагъызны Аллагьы салды. Гюмюшюгюз шо заман магъа бары да етишген эди! – дей олагъа баш къуллукъчу. Ол Симонну агъа-инилени янына чыгъара.

24Сонг оланы барын да Юсупну уьюне чакъырып, аякъларын жувмакъ учун сув гелтире ва эшеклерине ем сала. 25Агъа-инилер, савгъатларын да онгарып, тюшге Юсупну къаравуллап токътай. Олагъа оьзлер тюш ашны мунда ашажагъы гьакъда айтылгъан болгъан. 26Юсуп уьюне къайтгъанда, огъар гелтирген савгъатларын бере ва ону алдында тобукъдан туруп, баш ура. 27Юсуп, олагъа салам берип:

– Магъа оьзюню гьакъында хабарлагъан атагъызны кюю нечикдир? Ол савму? – деп сорай.

28– Сени къулунг болгъан атабыз сав-саламат, – деп жавап бере агъа-инилер ва ону алдында бирдагъы да тобукъдан туруп, баш ура.

29Юсуп, къарап, иниси Буньяминни гёрюп, булай дей:

– Буму сиз магъа айтгъан гиччи инигиз? Сагъа Аллагьны рагьмусу болсун, балам! 30Юреги инисине бакъгъан якъда сюювден толуп, Юсуп йылап йибермеге аз къала. Тезлик булан башгъа уьйге чыгъып, шонда йылап ала.

31Сонг жувунуп, къайтарып къонакъланы янына геле ва оьзюн къолгъа алып, аш салмагъа буюра. 32Аш Юсупгъа айры, къонакълагъа айры, мисрилилеге айры салына. Неге тюгюл, мурдар болмагъа сюймейли, мисрилилер исрайыллылар булан бирче ашамай болгъан[+]. 33Агъа-инилени Юсупну алдында гезик булан, уллусундан башлап, гиччисине ерли олтурта. Олар, шогъар тамаша болуп, бир-бирине къарай. 34Юсуп олагъа оьзюню тепсисинден ашлар йибере. Буньяминге буса оьзгелеринден беш керен артыкъ бере. Олар Юсуп булан тойгъунча ашап-иче.

### 44


Юсупну тас болгъан гюмюш аягъы

1Юсуп[†] баш къуллукъчусуна:

– Оланы къапларын, нечакъыны алып гетип бола буса, шончакъысын ашлыкъдан толтур. Гьарисини къабыны башына къайтарып оьзюню гюмюшюн сал. 2Гиччисини къабына буса гюмюшю булан бирче мени гюмюш аягъымны да сал, – дей. Баш къуллукъчу Юсуп айтгъан кюйде эте.

3Танг вакътиде къонакъланы эшеклери де булан ёлгъа сала. 4Агъа-инилер шагьардан чыгъа. Тек олар ариге гетип де битгинче, Юсуп баш къуллукъчусуна булай дей:

– Тез оланы артындан етиш! Етишгенде буса, булай айт: «Неге яхшылыкъгъа яманлыкъ этдигиз? 5Неге бийимни гюмюш аягъын урладыгъыз? Шо чу ону пал салагъан, ичеген аягъы. Намарт иш этгенсиз сиз!»

6Баш къуллукъчу, оланы артындан да етишип, оьзюне буюргъан сёзлени айта. 7Агъа-инилер булай жавап бере:

– Бийибиз, сен неге шолай сёзлени айтасан? Биз, сени къулларынг, шолай ишни этип болармы эдик дагъы? 8Биз чи къапларыбыздан чыкъгъан гюмюшню де Канъандан[†] тутуп шунда ерли къайтарып гелтирген эдик! Биз сени бийингни гюмюшюн яда алтынын урлап не этейик? 9Эгер де урлангъан аякъ бизин бирибизден чыгъып къалса, ону оьлтюрюп къойсун, биз буса бийинге къуллар болуп къаларбыз.

10– Яхшы, сиз айтагъан кюйде болсун. Тек урлангъан аякъ кимден чыкъса, ол къул болуп къалажакъ, оьзгелер буса парахат кюйде гетежек, – деп жавап бере баш къуллукъчу.

11Агъа-инилер, алгъасавлу кюйде къапларын да ерге салып, оланы башларын чече. 12Баш къуллукъчу оланы уллусундан башлап гиччисине ерли барын да тюнтюп чыгъа. Аякъ Буньяминден[†] табылып къала. 13Агъа-инилер къайгъырмакъны гючлюлюгюнден опуракъларын йыртып пара-пара эте ва эшеклерин янгыдан ерлеп, шагьаргъа къайта.

14Ягьуда[†] агъа-инилери де булан гелгенде, Юсуп уьйде болгъан. Олар Юсупну алдында тобукъдан туруп баш ура. 15Юсуп буса олагъа:

– Сиз этген недир? Мени йимик адамланы[†] пал салма пагьмусу болагъанны билмейми эдигиз? – дей.

16– Не айтайыкъ биз бийибизге? Нечик жавап къайтарайыкъ? Айыбыбызны нечик жувайыкъ? Бизин айыбыбыз Аллагьны алдында ачылып къалды. Бугюнден сонг биз барыбыз да – оьзюнде аякъ табылгъан да, оьзгелер де – бийибизни къулларыбыздыр, – дей Ягьуда.

17– Ёкъ. Мен шолай этмежекмен! Аякъ кимден табылгъан буса, ол мени къулум болажакъ, сиз буса парахат атагъызны янына къайтыгъыз, – дей Юсуп.


Ягьуда Буньямин саялы ялбара

18Шо заман Ягьуда, Юсупну янына гелип, булай дей:

– Бийим, магъа, сени къулунга, сёйлемеге ихтияр бер. Магъа ачувланма, бийим! Сен чи оьзюнг де бир пиръавун йимиксен! 19Сен, бийибиз, бизге: «Атагъыз да, дагъы агъа-инигиз де бармы?» – деп сорагъан эдинг. 20Биз сагъа атабыз сав, тек къарт деп, ону дагъы да гиччи уланы бар деп жавап берген эдик. Бу ону къарт чагъында болгъан авлети. Ол анасындан тувгъан авлетлерден янгыз къалгъан, ону агъасы да оьлген. Атабыз ону бек сюе[+]. 21Сен де бизге гиччи инибизни гелтирмекни талап этген эдинг. 22Биз сагъа, бизин бийибизге, эгер ол атасындан айрылса, ону атасы оьлюп къалажагъын айтгъан эдик. 23Тек сен бизге: «Гиччи инигизсиз дагъы гёзюме гёрюнмегиз», – деген эдинг.

24Биз уьйге, сени къулунг болгъан атабызны янына къайтгъанда, огъар сени сёзлерингни етишдирдик, бийим. 25Атабыз янгыдан бираз ашлыкъ гелтиригиз дегенде буса, 26биз гиччи инибизсиз бармажагъыбызны, осуз сени гёзюнге гёрюнме де ярамайгъанны айтып бердик. 27Атабыз да бизге булай деди: «Къатыным магъа эки улан тапгъанны сиз де билесиз. 28Бири гетди мени янымдан. Шексиз кюйде, къыр жанлар ону паралап къойгъандыр, неге тюгюл шондан берли мен ону гёрмегенмен. 29Гьали экинчисин де алып гете турасыз. Огъар да бир зат болуп къалса, мен ону гётерип болмажакъман: сиз мени, башы ап-акъ болгъан къартны, къайгъыгъа да батдырып, къабургъа гийирежексиз».

30Атабызны шонча бек сюеген уланын да къоюп, мен нечик уьйге къайтмагъа боларман? 31Атабыз бизин булан инибиз ёкъну гёргендокъ, оьлюп къалажакъ. Атабыз, сени къулунг, акъсакъаллы къарт, биз саялы къайгъыра туруп, ахыратгъа[†] гёчежек! 32Мен, сени къулунг, инибиз къайтажакъгъа атама ант этдим. Эгер ону уьйге къайтарып гелтирмесем, атамны алдында айыплы къалажакъман. 33Шо саялы ону орнуна мунда мен, сени къулунг, къалайым! Инибиз буса агъалары булан къайтып гетсин. 34Атамны янына осуз мен нечик къайтып боларман? Мен атамны къайгъысын гёрме болмажакъман!

### 45


Юсуп оьзю ким экенин ачыкъ эте

1Юсуп,[†] къуллукъчуларыны арасында дагъы чыдап болмай:

– Барыгъыз да чыгъыгъыз! – деп къычыра. Янындан бары да халкъ тайгъан сонг, Юсуп агъаларына, инисине оьзю ким экенни ачыкъ эте. 2Ол шонча да гючлю йылай чы, гьатта мисрилилер эшитип, хабарны пиръавунгъа етишдире.

3– Мен Юсупман. Атабыз сав-саламатмы? – дей ол агъа-инилерине. Олар буса, бир сёз де айтма болмай токътап къала, неге тюгюл бек къоркъа. 4– Ювукъ гелигиз, – дей Юсуп. Агъа-инилери ювукъ геле. Юсуп булай дей:

– Мен Юсупман. Сиз мени Мисриге сатгъан инигизмен. 5Тек шо ишигиз саялы къыйналмагъыз, гьёкюнмегиз. Мени мунда сизин къутгъармакъ учун Аллагь йиберди. 6Ачлыкъ узатылып турагъаны эки йыл бола. Дагъы да беш йылны узагъында не сюрюв, не орув болмажакъ. 7Ер юзюнде сизин гьайран кюйде къутгъарсын, наслуларыгъыз сав къалсын учун, мени мунда сизден алда Аллагь йиберди. 8Тап шо кюйде, сиз тюгюл, мунда мени Аллагь йиберди. Ол мени пиръавунну маслагьатчысы, ону бары да еслигини бийи, бютюн Мисри топуракъгъа гьаким этди.

9Атамны янына алгъасагъыз, огъар булай айтыгъыз: «Сени уланынг Юсуп шулай айта: Аллагь мени бютюн Мисриге гьаким этди. Тезлик булан мени яныма етиш. 10Сен уланларынг, уланларынгны яшлары булан, бары гьайван-малынг, бары мал-матагьынг булан мени ювугъумда, Гошен топуракъда ерлешерсен. 11Шонда мен сени яшавунгну не сен, не сени ожагъынг, не сени гьайван-малынг тарчыкъгъа тарымагъан кюйде онгаражакъман, неге тюгюл энниден сонг дагъы да беш йыл ачлыкъ болуп туражакъ».

12Юсуп булай давам эте:

– Сиз де, иним Буньямин[†] де сизин булан мен, сизин инигиз, сёйлейгенни оьзюгюз гёрюп турасыз чы. 13Атама Мисриде мени нечик абурум барны, шунда гёрген бары да затны гьакъында хабарлагъыз. Тезлик булан атабызны мунда гелтиригиз.

14Ол иниси Буньяминни къучакълап йылай. Ону къучакълап, Буньямин де йылай. 15Сонг Юсуп, йылай туруп, бары да агъаларын да къучакълай, оьбе. Сонг олар ону булан сёйлемеге башлай.

16Пиръавунгъа Юсупну агъалары, иниси гелген деген хабар етише. Пиръавун ва ону вазирлери сююне. 17Пиръавун Юсупгъа булай дей:

– Агъаларынга, ининге эшеклерин де ерлеп, Канъангъа[†] барсын деп айт. 18Атагъызны ва оьзлени агьлюлерин гелтирсин. Мен олагъа Мисриде бар бары да тизив затны бережекмен. Бизин топуракъны берекетинден леззет алсын! 19Олагъа Мисриден яшлар, къатынлар учун атарбалар алсын деп айт. Олар оьзлер булан атасын да гелтирсин. 20Олар шонда къалгъан мал-матагьыны гьакъында ойлашмасын. Мунда оланы Мисриде бар инг тизив ниъматлары болажакъ!

21Исрайылны[†] уланлары шолай эте. Юсуп олагъа пиръавун буюргъан кюйде атарбалар, ёлгъа азыкъ 22ва гьарисине янгы гийим бере. Буньяминге буса ол уьч юз гюмюш акъча ва беш янгы гийим бере. 23Ол атасына, он эшекге де юклеп, Мисрини ниъматларындан йибере. Дагъы да он эшекге юклеп, ёлгъа ашлыкъ, экмек ва башгъа азыкъ йибере. 24Ол, агъалары, иниси булан савболлаша туруп, булай дей:

– Ёлда эришмегиз!

25Олар, Мисриден чыгъып, атасыны янына Канъангъа къайта.

26– Юсуп сав. Ол гьали бютюн Мисриге гьакимлик этип тура, – дей олар Якъубгъа.[†] Якъубну юреги титиреп гете. Ол инанып битмей. 27Амма уланлары огъар Юсупну сёзлерин айтып бере. Ол Юсуп оьзюн гелтирсин деп йиберген атарбаланы оьзюню гёзлери булан гёре. Шо заман Исрайыл, ругьланып йиберип:

28– Яхшы, буса! Уланым Юсуп гьали де савму? Мен оьлгюнче, барып ону булан гёрюшейим, – дей.

### 46


Якъуб бары да наслусу булан Мисриге ёл чыгъа

1Исрайыл,[†] бары мал-матагьын да жыйып, ёлгъа тюше. Ол Бер-Шебагъа етишгенде, атасы Исгьакъны[†] Аллагьына къурбан эте[+]. 2Аллагь гече бир гьайран гёрюнюшде ону:

– Якъуб,[†] Якъуб! – деп чакъыра.

– Мен мунаман, – дей Исрайыл.

3– Мен Аллагьман, сени атангны Аллагьыман. Къоркъмай, Мисриге бар, Мен шонда сенден таба бек уллу халкъны амалгъа гелтирежекмен. 4Мисриге сени булан Мен Оьзюм гележекмен, шондан сени наслунгну Мен Оьзюм чыгъаражакъман. Юсуп[†] оьз къоллары булан сени гёзлерингни ябажакъ, – дей Аллагь[+].

5Якъуб Бер-Шебаны къоюп гете. Исрайылны уланлары Якъубну, яшланы ва къатынгишилени пиръавун оьзлеге берген атарбалар булан алып юрюй. 6Олар гьайван-малын ва Канъанда[†] жыйгъан бары мал-матагьын да алып бара. Шолай Якъуб бары наслусу булан Мисриге гете. 7Ол Мисриге оьзюню бары наслусун: уланларын, къызларын, оланы уланларын-къызларын – барын да гелтире.

8Исрайылны Мисриге гёчген наслуларыны атлары булардыр. Якъуб ва ону уланлары. Якъубну биринчи уланы – Раубим[+]. 9Раубимни уланлары булардыр: Гьанок, Паллу, Гьасирун ва Карми[+]. 10Симонну уланлары булардыр: Ямуйыл, Ямин, Огьат, Якин, Согьар ва канъанлы къатынындан тувгъан уланы Шаул[+]. 11Левини уланлары булардыр: Гаршун, Кегьат ва Марари[+]. 12Ягьуданы[†] уланлары булардыр: Ир, Онан, Шела, Парес ва Зарагь. Ир ва Онан Канъанда турагъанда гечине. Паресден буса Гьасирун ва Гьамул деген уланлар тува[+]. 13Иссакарны уланлары булардыр: Тула, Пувва, Йов, Шамрун[+]. 14Забулунну[†] уланлары булардыр: Серет, Айлун, Ягьлел[+]. 15Булар Якъубну Месопотамияда Лиядан тувгъан уланлары. Дагъы да Лиядан Дина деген къызы тувгъан. Уланлары-къызлары булан барысыны да санаву отуз уьч адам[†] болгъан.

16Гатны уланлары булардыр: Сипион, Гьагги, Шуни, Эсбон, Ири, Ароди, Аръили[+]. 17Аширни уланлары булардыр: Ямна, Ишва, Ишви ва Бариа. Оланы Сарагь[†] деген къызардашы да болгъан. Барианы Гьабир ва Малкийил деген уланлары болгъан[+]. 18Булар Якъубну Зилпадан тувгъан наслуларыдыр. Барысыны да санаву он алты адам болгъан. Зилпа – Лабан къызы Лиягъа берген къуллукъчусу.

19Якъубну Рагьилден[†] болгъан уланлары булардыр: Юсуп ва Буньямин.[†] 20Мисриде Гелиопол шагьарны дин къуллукъчусу[†] Потипераны къызы Аснат Юсупгъа Манасса ва Апрайим деген уланланы таба[+]. 21Буньяминни уланлары булардыр: Бала, Бакар, Ашбил, Гера,[†] Нааман, Эгьи, Рош, Муппим, Гьуппим ва Арат[+]. 22Булар Якъубну Рагьилден тувгъан наслуларыдыр. Барысыны да санаву он дёрт адам болгъан.

23Данны Гьушим деген уланы болгъан[+]. 24Напталини[†] уланлары булардыр: Ягьсел, Гуни, Исир ва Шиллем[+]. 25Булар Якъубну Валладан тувгъан наслуларыдыр. Барысыны да санаву етти адам болгъан. Валла – Лабан къызы Рагьилге берген къуллукъчусу.

26Якъуб булан Мисриге гелгенлени санаву (ону тувра наслуларын, гелинлерин санамагъанда) алтмыш алты адам болгъан. 27Шондан алда Мисриде Юсупдан эки улан тува. Якъубну Мисриге гетген наслуларыны санаву етмиш адам болгъан[+].


Юсуп ва Якъуб ёлугъа

28Юсуп оьзлени Гошенде къаршыласын деп, Якъуб алды булан ону янына Ягьуданы йибере. Олар Гошенге етишгенде, 29атарбасын да егип, Юсуп шонда атасы Исрайылны алдына багъып тербене. Ол, атасыны алдына да гелип, ону къучакълап, бир хыйлы йылап ала.

30– Гьали энни сени сав гёрген сонг, мен оьлсем де къайырмайман, – дей Исрайыл.

31Юсуп агъаларына, инисине ва атасыны ожагъындагъылагъа булай дей:

– Мен барып пиръавунгъа яныма Канъандан агъаларым, иним, савлай атамны ожагъы гелген деп айтажакъман. 32Мен олар къойчулар, къойлар багъа деп, оьзлер булан гьайван-малын, мал-матагьын да гелтирген деп де айтажакъман. 33Сиз буса, сизге пиръавун не иш юрютегенигизни сорагъанда: 34«Биз, сени къулларынг, яш чагъыбыздан берли ата-бабаларыбыз йимик къойчуларбыз», – деп жавап беригиз. Шолай этсегиз, сизин Гошен топуракъда къояжакъ, неге тюгюл мисрилилер къойлар багъагъан бары да адамланы мурдар эте деп гьисаплай[+].

### 47

1Юсуп,[†] пиръавунну янына гелип, огъар:

– Гьайваны-малы, мал-матагьы да булан Канъандан[†] мени атам, агъаларым, иним гелген. Гьали олар Гошен топуракъда токътап тура, – дей.

2Юсуп агъаларыны бешисин пиръавунну алдына гелтире. 3Пиръавун олагъа:

– Не иш юрютесиз? – деп сорай.

– Биз, сени къулларынг, ата-бабаларыбыз йимик къойчуларбыз. 4Биз бу элге бир гесекге яшама гелгенбиз. Неге тюгюл, Канъангъа уллу ачлыкъ къопгъан, шонда къойлар отлатма ерлер ёкъ. Бизге, сени къулларынга, Гошен элде ерлешмеге ихтияр бер, – дей олар.

5Пиръавун Юсупгъа булай дей:

– Сени янынга атанг, агъаларынг, ининг гелген. 6Бютюн Мисри сени алдынгда. Оланы бизин элибизни инг тизив ерлеринде ерлешдир. Булар Гошен топуракъда яшасын. Эгер сен оланы арасында къыйышывлу адамланы[†] биле бусанг, оланы мени сиривлеримни сакълама сал.

7Сонг Юсуп пиръавунну алдына атасы Якъубну[†] гелтире. Якъуб пиръавунну шабагьатлай. 8Пиръавун огъар:

– Сагъа нече йыл бола? – деп сорай.

9– Мен бу дюньяда яшайгъаным юз отуз йыл болуп тура. Шо кёп тюгюл, тек шо йыллар къыйын йыллар эди. Мени ата-бабаларым яшагъан йыллар булан тенглешдиргенде, шо йыллар бир зат да тюгюл, – деп жавап бере Якъуб[+]. 10Якъуб, пиръавунну бирдагъы керен шабагьатлап, гете.

11Оьзюне пиръавун айтгъан кюйде, Юсуп атасын, агъаларын ва инисин Мисрини инг тизив еринде, Рагьамсес вилаятында ерлешдире ва олагъа шондан топуракъ бере[+]. 12Атасына, агъасына, инисине ва савлай оьзюню ожагъына Юсуп оланы санавуна гёре ашлыкъ берип тура.


Мисридеги ачлыкъ

13Мисриге ва Канъангъа къопгъан ачлыкъ шонча да гючлю бола чы, бу ерлерде ашлыкъ къалмай. 14Юсуп, ашлыкъны ерли халкъгъа сата туруп, Мисри ва Канъан топуракъларда бар бары да гюмюшню пиръавунну хазнасына жыя. 15Мисриде ва Канъанда бары да гюмюш битген сонг, мисрилилер, Юсупну янына гелип:

– Бизге ашлыкъ бер! Сени гёз алдынгда ачдан оьлюп къалайыкъмы? Бизин гюмюшюбюз битди, – дей.

16– Гюмюшюгюз битди буса, гьайван-малыгъызны гелтиригиз, ашлыкъны гьайван-малгъа алышдырарман, – дей Юсуп. 17Олар гьайван-малын гелтире. Юсуп да ашлыкъны атлагъа, къойлагъа, эчкилеге, сыйырлагъа ва эшеклеге алышдырмагъа башлай. Шо йыл Юсуп ашлыкъны олагъа гьайван-малгъа алышдырып берип тура.

18Олар, артындагъы йыл гелип, булай дей:

– Бийибиз, сенден яшырып не этейик, бизин бары да гюмюшюбюз ва гьайван-малыбыз сагъа гёчдю. Сагъа бермеге къаркъарабыздан ва топурагъыбыздан къайры бир затыбыз да къалмады. 19Гертилей де, топурагъыбыз да булан бирче сени гёз алдынгда оьлюп къалайыкъмы? Бизин ва бизин топурагъыбызны ашлыкъгъа алышдырып ал. Топурагъыбыз да булан бирче биз пиръавунну къуллары болуп къалайыкъ. Тек биз ачыбыздан оьлюп къалмасын учун, сен бизге урлукъ бер, топурагъыбыз бошуна къалмасын.

20Шолай Юсуп пиръавунгъа Мисридеги бары да топуракъланы сатып ала. Бары да мисрилилер авлакъларын сатып бере, неге тюгюл ачлыкъ шолай гючлю болгъан. Пиръавун бютюн топуракъгъа ес болуп токътай. 21Юсуп Мисрини бары халкъын пачаны къуллары эте. 22Юсуп янгыз дин къуллукъчуланы[†] топуракъларын сатып алмай. Неге тюгюл, дин къуллукъчулагъа пиръавундан пай тие болгъан, олар да шо пайындан амал эте болгъан. Шо саялы олар оьзлени топуракъларын сатмай.

23Юсуп мисрилилеге булай дей:

– Тынглагъыз! Мен сизин авлакъларыгъызны ва сизин оьзюгюзню сатып алдым. Гьали урлукъ алып, авлакълагъа чачыгъыз. 24Энниден сонг тюшюмюгюзню беш пайындан бир пайын пиръавунгъа берерсиз. Къалгъан дёрт пайын буса урлукъгъа да, оьзюгюзге де – уьюгюздегилеге, яшларыгъызгъа – ашамагъа къоярсыз.

25– Сен бизин оьлюмден къутгъардынг! Сен бизге рагьму этдинг, бийибиз. Энниден сонг биз пиръавунну къулларыбыз, – деп жавап бере мисрилилер.

26Юсуп токъташдыргъан къайда Мисриде буссагьат да юрюлюп тура: пиръавунгъа тюшюмню беш пайындан бир пайы бериле. Пиръавун янгыз дин къуллукъчуланы топуракъларына ес тюгюл.


Якъубну тилевю

27Исрайыллылар[†] Мисриде, Гошен топуракъда ерлеше. Олар шонда топуракълагъа ес бола ва шонда оланы яшлары тувуп, артып тербей. 28Якъуб Мисриде он етти йыл яшай. Савлай алгъанда буса, юз къыркъ етти йыл яшай.

29Ол оьлмеге заманы етишгенде, Юсупну чакъырып, булай дей:

– Магъа рагьму эт, бутума да тийип, тилевюмню кютежекге ант эт: мени Мисриде гёмюп къойма! 30Мен оьлгенде, мени Мисриден алып гетип, ата-бабаларымны къабурунда гём.

– Сен айтгъан кюйде этермен, – деп жавап бере Юсуп[+].

31– Ант эт, – дей Исрайыл. Юсуп ант эте. Тёшекде ятып турагъан Исрайыл башын ие[+].

### 48


Якъуб Манассаны ва Апрайимни шабагьатлай

1Шо агьвалатлардан сонг бираз заман оьтюп, Юсуп,[†] атасы авругъанны эшитип, уланлары Манассаны ва Апрайимни де алып, ону янына геле. 2Якъубгъа:[†]

– Уланынг Юсуп геле тура, – деп билдире. Якъуб, гючюн-къуватын да жыйып, ятгъан еринде олтура 3ва Юсупгъа булай дей:

– Канъан[†] топуракъдагъы Луз шагьарда магъа Къудратланы Еси Аллагь гёрюндю. Ол, мени шабагьатлай туруп: 4«Мен сагъа наслу бережекмен ва сени артдыражакъман, сенден таба хыйлы халкъланы амалгъа гелтирежекмен. Бу топуракъны сени наслуларынга даимликге есликге бережекмен», – деп айтды[+].

5Якъуб булай давам эте:

– Мен Мисриге гелгинче, сени Апрайим, Манасса деген уланларынг тувду. Гьали энни сени уланларынг меники болажакъ. Олар Раубим, Симон булан бир тенг болажакъ. 6Олардан сонг тувгъан уланларынг буса сеникидир, тек олар оьзлени варислик пайларын агъаларыны пайларындан таба алажакъ. 7Мен Месопотамиядан къайтагъанда, Канъан топуракъда, Эпратаны ювугъунда къатыным Рагьил[†] гечинди. Ону шонда, гьали Байтлагьам деп айтылагъан Эпратагъа барагъан ёлда, гёмдюм[+].

8Исрайыл,[†] Юсупну уланларына къарап:

– Булар кимлердир? – деп сорай.

9– Булар Аллагь магъа Мисриде берген уланларым, – деп жавап бере Юсуп.

– Оланы магъа ювукъгъа гелтир, мен оланы шабагьатлайым, – дей Якъуб.

10Къартлыгъындан Исрайылны гёзлери бек осал гёре болгъан. Юсуп яшларын ону янына гелтире. Исрайыл, яшланы къучакълап, оьбе. 11Ол Юсупгъа булай дей:

– Мен сени гёрермен деп умут да этмей эдим, тек Аллагьны яхшылыгъындан сени яшларынгны да гёрдюм.

12Юсуп, Исрайылны тобукъларында олтургъан яшланы да алып, атасыны алдында тобукъдан туруп баш ура. 13Уланларын Исрайылны алдына гелтиргенде, Апрайим Юсупну онг янында (Исрайылны буса сол янында), Манасса буса сол янында (Исрайылны онг янында) болгъан. 14Тек Исрайыл онг къолун гиччиси Апрайимни башына сала, сол къолун буса уллусу Манассаны башына сала. Шоллукъда Исрайылны къоллары чатыраш салынып къала.

15Исрайыл Юсупгъа булай дей:

– Оьзюню алдында аталарым Ибрагьим,[†] Исгьакъ[†] яшагъан
Аллагьым бу яшланы шабагьатласын.
Гьар заман да, бугюнге ерли де
мени Къойчумдай болгъан Аллагьым,
16бары яманлыкълардан мени Къутгъаргъан
Малайик[†] бу яшланы шабагьатласын.
Мени атым ва аталарыбыз Ибрагьимни,
Исгьакъны атлары шо уланъяшлардан таба яшап къалсын.
Олагъа кёп наслулар болсун.

17Юсуп, атасы онг къолун Апрайимге салгъанны гёрюп, бу ишге рази болмай. Манассаны башына салмакъ учун, ол атасын къолун тута.

18– Ол тюгюл, атам. Муна биринчи уланым, онг къолунгну ону башына сал, – дей Юсуп.

19– Билемен, уланым. Манассадан да уллу халкъ амалгъа гележек. Амма гиччиси Апрайим оьр чыгъажакъ, ону наслуларындан кёп халкълар амалгъа гележек, – дей Исрайыл[+].

20Шо гюн Исрайыл оланы булай шабагьатлай:

– Исрайыллылар бир-бирин сизин атларыгъыз булан шабагьатлай туруп: «Аллагь сени Апрайим йимик, Манасса йимик этсин дагъы», – деп айтажакъ.

Шолай Исрайыл Апрайимни даражасын Манассадан артыкъ эте.

21Сонг Исрайыл Юсупгъа:

– Мен узакъ къалмай оьлежекмен. Тек Аллагь сизин булан болуп туражакъ, сизин аталарыгъызны топуракъларына къайтаражакъ. 22Мен сагъа агъаларынгдан, инингден артыкъ затны беремен: Шекем тавну беремен. Мен ону амурлулардан къылычымны, огъумну гючю булан алгъанман, – дей.

### 49


Якъуб уланларын шабагьатлай

1[•]Якъуб,[†] уланларын да чакъырып, булай дей:

– Жыйылыгъыз, сизге гележекде не болажакъны айтып берейим.

2Жыйылып тынглагъыз, мени уланларым.
Атагъыз Исрайылгъа[†] тынглагъыз!
3Раубим, мени биринчи уланым, мени къуватым,
эргишилик къуватымны башлапгъы емиши,
намусда, къудратда барындан да оьрдеги!
4Амма сен ташгъын сувлардай къавгъалап айландынг,
сен дагъы биринчи болмажакъсан.
Атангны орунлугъуна гирип,
мени ятывумну биябур этдинг![+]
5Симон, Леви – агъа-инилер,
оланы къылычлары вагьшиликни савутудур![+]
6Мен олар булан тилбир болмажакъман,
оланы жыйыны булан да гьеч аралыгъым болмажакъ.
Олар, къазапланып, адамланы[†] оьлтюрдю
ва йыбанч учун оьгюзлени паралады.
7Налат болсун оланы шо вагьши оьчлюгюне
ва шо къагьрулу къазапланывуна!
Оланы Якъубну уланларыны арасында яйып къояжакъман,
Исрайылны уланларыны арасында чачып къояжакъман![+]
8Ягьуда,[†] агъа-инилеринг сени макътажакъ!
Къолунг душманланы елкелерине салынып тура.
Агъа-инилеринг, алдынгда тобукъдан туруп,
сагъа баш уражакъ.
9Сен яш арсланкъаплан йимиксен, Ягьуда.
Гьавдагъы тюшюмюнгден къайтып гелесен, уланым.
Ол эркек арсланкъапландай,
тиши арсланкъапландай тизден туруп токътагъан:
ону тургъузуп болажакъ кимдир[+]?
10Ягьуданы къолундан пачаны таягъы тюшмежек,
гьакимликни таягъы ондадыр.
Заман гележек, огъар абур этилежек,
огъар кёп халкълар бойсынажакъ[+].
11Ол эшегин юзюм борлагъа,
къодугъун да инг тизив борлагъа байлажакъ.
Ол опуракъларын чагъырда
ва гийимин юзюмню къанында[†] чаяжакъ.
12Ону гёзлери чагъырдан да къара,
тишлери сютден де акъ.
13Забулун[†] гемелер гелип
токътайгъан денгиз ягъада яшажакъ.
Ону топурагъыны дазусу Сайданны ягъында.
14Иссакар юклени арасында ятып
токътагъан къатты эшекдир.
15Ол ял алагъан ери яхшы экенни,
бу топуракъ гёзел экенни гёргенде,
аркъасын юкню тюбюне салып,
къулдай загьмат тёкме гиришежек.
16Дан оьзюню халкъына Исрайылны бир къавумуна йимик
гьакимлик этежек[+].
17Дан ёлдагъы йылан, ёлдагъы агъулу йылан болажакъ.
Ол атны аягъындан тигежек
ва атлы ерге йыгъылып тюшежек.
18Раббим, Сенден къутгъарылывну къаравуллайман![+]
19Гатгъа талавурчулар чапгъын этежек,
амма Гат, оланы къувуп, чангын чыгъаражакъ.
20Аширни топурагъы яхшы рызкъыны,
пачагъа лайыкълы рызкъыны гелтирежек.
21Наптали[†] эркинликде тизив балалар
къозлайгъан маралдыр.
22Юсуп[†] берекетли юзюм борладыр,
булакъны къырыйындагъы берекетли юзюм борладыр.
Ону бутакълары тамгъа ябушуп оьсюп къалгъан.
23Окъчулар огъар чапгъын этди.
Олар огъар атышды, артындан тербенди.
24Тек ону жаясы гьаман да къатты болуп чыкъды.
Неге тюгюл, ону къолларындагъы гюч
Якъубну Къудратлы Аллагьындан,
Къойчудан, Исрайылны Ярындан амалгъа геле![+]
25Сагъа ата-бабаларынгны Аллагьы кёмек этежек.
Къудратланы Еси Аллагь
сени бийик кёклени шабагьаты,
терен айланманы шабагьаты, эмчеклени
ва ана къарынны шабагьаты булан шабагьатлажакъ.
26Атагъызны шабагьатлары
бырынгъы тавланы шабагьатларындан,
эсги тёбелени чомартлыгъындан артыкъдыр.
Шо шабагьатлар Юсупну башыны уьстюнде,
агъа-инилени оьз арасында танглангъаныны
башыны тёбесинде болсун дагъы[+].
27Буньямин[†] йыртгъыч бёрюдюр.
Эртенлер гьавдан тюшгенин ашажакъ,
ахшамлар къалгъанын пайлажакъ.

28Муна Исрайылны он эки де къавуму ва атасы оланы гьарисине этген шабагьаты. Ол гьар къавумгъа оьз шабагьатын эте.


Якъубну оьлюмю

29Якъуб уланларына булай дей:

– Узакъ къалмай мен атамны янына, ахыратгъа[†] гёчежекмен. Мени ата-бабаларымны янында, гьетли Эпронну авлагъындагъы анакъда гёмерсиз. 30Шо анакъ Канъан[†] топуракъда, Мамрени ювугъундагъы Макпеланы авлагъында ерлешген. Авлакъны гёмеген ер этмек учун, Ибрагьим[†] гьетли Эпрондан сатып алгъан. 31Шонда Ибрагьим булан ону къатыны Сара,[†] Исгьакъ[†] булан ону къатыны Ребека[†] гёмюлген. Шонда мен Лияны да гёмгенмен[+]. 32Авлакъ да, шондагъы анакъ да гьетлилерден сатылып алынгъан.

33Якъуб, уланларына шулай насигьат да этип, тёшегинде ятып оьле ва ата-бабаларыны янына гёче.

### 50

1Юсуп[†] атасыны сюегине къапланып йылай, ону бетинден оьбюп тербей. 2Ол, оьзюню эмчи къулларына Исрайылны[†] сюегин, дарманлап, чиримейген этмеге буюра. 3Эмчилер тийишли кюйде къыркъ гюнню ичинде, сюекни дарманлап, ону чиримейген эте. Мисрилилер оьлюге етмиш гюн яс эте.

4Яс битген сонг, Юсуп пиръавунну вазирлерине булай тилей:

– Ярай буса, пиръавунгъа айтыгъыз: 5оьлгенде мен оьзюн Канъан[†] элде алданокъ гьазирлеген къабурда гёмежекге атам магъа ант этдирди. Магъа барып атамны гёмюп гелмеге ихтияр берсин деп тилеймен, сонг буса къайтып гележекмен.

6Пиръавун огъар:

– Барып, атангны гёмюп гел. Берген антынгны кют, – деп, изну бере.

7Юсуп атасын гёммеге ёл чыгъа. Ону булан пиръавунну бары да вазирлери, баш къуллукъчулары, Мисрини бары да тамазалары, 8Юсупну бары да уьюндегилер, бары да агъалары, иниси ва атасыны уьюндегилер де ёлгъа тюше. Гошен топуракъда янгыз яшлар ва гьайван-мал къала. 9Ону арты булан атарбалар ва атлы асгерлер юрюй. Олар кёп болгъан.

10Олар Урдунну[†] ари ягъындагъы Горен-Ататгъа етишгенде, уллу ва гючлю яс эте. Олар Юсупну атасына етти гюн яс эте. 11Шо ерде яшайгъан канъанлылар,[†] Горен-Ататны иннырында этилеген ясны гёрюп:

– Мисрилилер не гючлю йылай! – дей. Шо саялы Урдунну ари ягъындагъы шо ерге Абел-Мисрайим[*]деп айтыла.

12Шолайлыкъда, уланлары атасыны буйругъун кюте. 13Ону сюегин Канъангъа гелтирип, Ибрагьим[†] бир заман гьетли Эпрондан гёмеген ер этмек учун сатып алгъан Мамрени ювугъундагъы Макпеланы авлагъындагъы анакъда гёме[+]. 14Гёмюп битген сонг, Юсуп, ону агъалары, иниси ва булар булан гелгенлени барысы да Мисриге къайта.


Юсуп агъаларына рагьму эте

15Атасы оьлген сонг, Юсупну агъаларына ой тюше. Олар:

– Балики, Юсупну бизге гьали де ачуву бардыр? Балики, оьзюне этген ишлерибиз саялы, ол бизден оьч алмагъа сюер? – дейлер.

16-17Олар Юсупгъа булай айтып йибере:

– Оьлгюнче атабыз сагъа: «Тилеймен, агъаларынгны, инингни гюнагьын, оланы айыбын, сагъа этген яманлыгъын гечип къой», – деп айтарсыз деп насигьат этген эди. Бизден геч, биз сени атангны Аллагьыны къулларыбыз чы! Юсуп, бу сёзлеге тынглай туруп, йылай.

18Агъалары, гелип, ону алдында ерге къапланып ятып:

– Муна, биз сени къулларынгбыз! – дей.

19Юсуп булай дей:

– Къоркъмагъыз! Мен Аллагьманмы? 20Сиз магъа яманлыкъ этмеге сюйген эдигиз, Аллагьны къадарына гёре буса, шо магъа яхшылыкъгъа айланды. Шо саялы нечесе адам[†] къутгъарылды! 21Къоркъмагъыз! Мен сизин, сизин яшларыгъызны гьайын этежекмен. Юсуп оланы шолай рагьатландыра ва гёнгюн ала.


Юсупну оьлюмю

22Шолай Юсуп савлай атасыны тухуму да булан бирче Мисриде ерлеше. Ол юз он йыл яшай. 23Юсуп Апрайимни яшларыны яшларын да гёре. Ол Манассаны уланы Макирни янгы тувгъан яшларын да къучагъына ала[+].

24Юсуп агъаларына, инисине булай дей: «Узакъ къалмай мен оьлежекмен. Амма Аллагь гертилей де сизге кёмек этежек. Сизин Ибрагьимге, Исгьакъгъа,[†] Якъубгъа[†] бережекмен деп ант этген топурагъына алып гетежек»[+]. 25Сонг Юсуп Исрайылны уланларын, Аллагь оьзлени шо топуракъгъа алып гетгенде, олар оьзюню сюегин Мисриден алып гетежекге ант этдире[+]. 26Юсуп юз он йыллыкъ чагъында оьле. Ону сюегин дарманлап, чиримейген этип, Мисриде бир къабургъа сала.

## Айтывлар

### Айтывлар

Айтывлар


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]


### 1


АЙТЫВЛАР

1Давутну уланы, Исрайылны пачасы Сулейманны айтывлары[+]
2инсанлар гьакъылны да,
насигьатны да англасын деп,
тюз айтылгъан сёзлени маънасына тюшюнсюн деп,
3тюз ойлашывну, гьалаллыкъны, адилликни,
гертиликни къайдаларын билсин деп,[+]
4англавсузлар сынав топласын деп,
жагьиллени де билими, оьтгюрлюгю болсун деп язылгъан[+].
5Гьакъыллылар, эшитип, билимлерин артдырар,
англавлу адамлар да, эшитип, ёл гёрсетив табар,
6тапшурмаланы, айтывланы,
гьакъыллыланы айтгъанларын да,
сырларын да англар.
7Раббибизден къоркъмакъ – будур гьикматлыкъны башы! Агьмакълар гьакъылны да,
насигьатны да гёрюп ярамас[+].
8Балам, атангны насигьатына тынгла,
анангны да тапшурувун гери урма;[+]
9шолар башынга тизив таж йимик,
бойнунга да минчакълар йимик болур[+].
10Балам, эгер де гюнагьлылар сени оьзлеге багъып тартса,
вёре, олагъа ий болуп къалма[+].
11Олар булай сёйлер: «Бизин булан юрю,
оьлтюрмек учун,
айыпсызланы алдын къыркъайыкъ,
оланы яшыртгъын къаравуллап токътап турайыкъ;[+]
12къабур оьлюлени ютагъанда йимик,
ахырат оьлтюрмейли ютагъанда йимик,
оланы савлайын ютуп къояйыкъ[+].
13Гьар тюрлю байлыкълагъа ес болайыкъ,
уьйлерибизни талагъан малдан толтурайыкъ.
14Даим бизин булан бирче чёп ташларсан,
бизге тюшген пай сагъа да тюшер!»
15Балам, олар булан бир ёл булан юрюме,
оланы сокъмагъына тюшмекликден де сакъ бол,[+]
16неге тюгюл де олар яманлыкъгъа багъып чабар, къан тёгювге багъып алгъасар[+].
17Бир ерден башгъа ерге учуп айланагъан къушлагъа,
олар гёре де туруп, тор ташламакъдан зат чыкъмас.
18Гюнагьлылар, яшыртгъын къаравуллай туруп,
оьзлер оьзлени торуна тюшюп къалар.
19Гишини байлыгъына сутурланагъан гьар-бир адамны ахыры шулай болур: шо байлыкъ ону оьзюн дагъытар[+].
20Гьакъыл орамда къычырып айланар, майданларда авазын гючлендирер;[+]
21кёп халкъ жыйылгъан ерде чакъырыв этер, шагьарны къапу алдында булай сёйлер:
22«Къачан болгъунча гьайгевлер гьайгевлюгюнден къуванып турар,
уятсызлар уятсызлыгъы булан йыбанып турар,
агьмакълар билимни гёрюп ярамайгъан кююнде турар[+]?
23Мени айтагъанларыма бир токътап тынглагъыз, сизге багъып ругьумну тёгермен, сизге билимлеримден берермен.
24Мен сизин нечакъы чакъырсам да,
бир якъгъа бурулуп къалдыгъыз,
къолумну узатсам да, биригиз де эслеме сюймедигиз.
25Сиз бары да таклифлеримни гери урдугъуз,
айтагъанларыма да гьеч къулакъ асмадыгъыз[+].
26Къайырмас, мен де сизин къайгъыгъызны уьстюнден кюлермен, азап къопгъанда мысгъылларман[+].
27Сизге азап боран йимик гелип къалар,
балагь да алатолпан йимик,
хапарсыздан гелип къалар;
зулму да, юк де сизин басып янчар.
28Шо заман мени чакъырса да,
жавап бермен, излеп айланса да, мени тапмас[+].
29Билимни гёрюп ярамагъаны саялы,
Раббибизден къоркъмагъаны саялы,
30мени таклифимни къабул этмегени саялы,
бары да айтагъан затларымны гёрюп ярамагъаны саялы,
31олар оьзлени ишлерини натижаларын гёрер, намарт хыялларындан тазза къанып къалар.
32Неге тюгюл де, хырчалыкъ агьмакъланы оьлтюрер, гьайсызлыкъ да гьайгевлени дагъытар.
33Магъа тынглайгъан адам буса, бир балагьдан да къоркъмай, парахат яшап къалар».

### 2

1Балам, мен сагъа айтагъан бары да затны къабул эт, буйрукъларымны эсде сакъла[+].
2Гьакъылгъа тынгла, огъар тюшюнме къара.
3Гьакъылны изле, тюшюнювню ахтар.
4Гьакъылны, гюмюшню, яшырылгъан хазнаны излейгендей, изле[+].
5Шолай этсенг, Раббибизден къоркъмакъ не экенни англарсан, Аллагьны гьакъында да гьакъ герти кюйде билерсен[+].
6Раббибиз гьакъыл берер, Ону авзундан билимлер,
англав чыгъар[+].
7О адилли ва таза адамлагъа къалкъан болуп токътар[+].
8О гьалал адамланы къоруп сакълар, дин агьлюлерин буса аяп сакълар[+].
9Раббибиз сагъа Оьзюню гьакъылын берер, сен де яхшы, герти ишлени англарсан[+].
10Гьакъыл сени юрегинге гирер, сени гёнгюлюнг де билим булан насипли болар.
11Оьтгюрлюк де, тюшюнюв де сени къоруп сакълар.
12Гьакъыл да, тюшюнюв де сени яманлар юрюйген терс ёллардан къутултар. Олар ямандыр, олар айтагъан бары зат да ямандыр.
13Олар яхшылыкъны гери уруп,
къарангылыкъда яшап турар,
14олар тюз тюгюл ишлени этегенинден насиплидир, яманлыкъны ёлларындан леззет алар[+].
15Олар ялгъан сёйлер, вагьши кюйде иш гёрер,
амма гьакъылынг да, тюшюнювюнг де сени къоруп сакълар[+].
16Гьакъыл да, тюшюнюв де сени гишини татли сёзлер сёйлеме болагъан къатынындан къутултар[+].
17Шо къатын ёлдаш болуп тургъан эрин къоюп, Аллагьны алдында ону булан этген дыгъарын бузар.
18Эгер де сен осаллыкъ этип, ону уьюне гирсенг, бузулувгъа багъып биринчи абат алгъан боларсан, эгер де сен ону артына тюшсенг, о сени къабургъа гийирип токътар[+].
19Эгер де адам ону къырыйына бара буса,
о дагъы бир заманда да гери къайтмас,
ону яшавлукъ ёлу да къыркъылар.
20Шо саялы да сен рагьмулу адамлардан уьлгю ал, оланы ёлу булан юрю.
21Гьалал яшайгъан инсанлар оьзлени ерин табар, рагьму этегенлер еринде къалар[+].
22Амма яман адамлар ерин тас этер, олар шо еринден къуваланар[+].

### 3

1Балам, мен уьйретеген затланы унутма, сагъа этеген буйрукъларымны эсингде сакъла[+].
2Мен уьйретеген затлар сагъа узакъ ва насипли яшав гелтирер[+].
3Сени булан даим рагьму да, гьакъ гертилик де болсун; тагъымчакълардай оланы бойнунга илип айлан, ташгъа къазылгъан язывлардай оланы юрегинге яз[+].
4Шо заман Аллагьны алдында да, инсанланы алдында да сююв де, абур да къазанарсан.
5Оьзюнгню англавунга аркъа таяма, юрегингни салып Раббибизге инан[+].
6Бары ишлерингде Раббибизге инан, шо заман О сени тюз ёлгъа салар[+].
7Оьзюнгню гьакъылынга аркъа таяма; Раббибизден къоркъ, яманлыкъдан да ари тур[+].
8Шо сени къаркъаранга балгьамдай, салкъын сувдай болар.
9Оьзюнгню байлыгъынгдан-барлыгъынгдан инг тизив затланы Раббибизге пай этип чыгъар[+].
10Шо заман сени бары да тарыкъ-герегинг болур – четенлеринг будайдан, кажинлеринг чагъырдан толар[+].
11Балам, Раббибиз хаталарынгны гёрсетип берсе, гери урма, шондан оьзюнге пайда чыгъарма къара[+].
12Раббибиз Оьзю сюегенлени тюзлер. О аявлу авлетлерин такъсырлайгъан ата йимикдир[+].
13Гьакъыл да тапгъан, англавгъа да етишген адам насиплидир!
14Гюмюшден эсе гьакъыл тапса яхшыдыр, неге тюгюл де о алтындан да сыйлыдыр[+].
15Гьакъыл асил ташлардан да сыйлыдыр, сени лап жанынг сюйген затлар да огъар тенг гелмес[+].
16Гьакъыл узакъ оьмюр де, байлыкъ да, абур да гелтирер[+].
17Гьакъылгъа ес болгъанлар парахат да, насипли де яшар.
18Оьзюн къабул этегенлеге гьакъыл яшавну тереги йимикдир. Гьакъылын сакълайгъан адам гертиден де насиплидир[+].
19Раббибиз Ерни Оьзюню гьакъылы булан яратгъандыр,
кёклени Оьзюню англавундан пайдаланып яратгъандыр[+].
20Раббибизни гьакъылыны яхшылыгъындан, булутлар жыйылып, кёкден янгур явар[+].
21Балам, гьар ерде гьакъылынгны да, оьтгюрлюгюнгню де сакълап юрю, вёре, оланы тас этип къойма.
22Гьакъыл да, англав да сагъа яшав берер, яшавунгну гёзел этер.
23Шо заман ёлунг булан гьеч бир къоркъунчсуз юрюрсен, сени аягъынг да гьеч сюрюнмес[+].
24Юхлама ятгъанда гьеч къоркъмассан, юхлагъанда юхунг да татли болар[+].
25Бирден гелип къалгъан къоркъувдан да, яманлар гьазирлеген оьлюмден де къоркъмассан,[+]
26неге тюгюл де Раббибиз сени булан болар, О сени аягъынгны тузакъгъа тюшме къоймас.
27Къолунгдан геле туруп, уьзюрю адамгъа яхшылыкъ этмей къойма[+].
28Оьзюнгде бар тура туруп къурдашынга: «Бар, дагъы да гелерсен, тангала берермен», – деп айтма[+].
29Сагъа инанагъан ювугъунга къаршы хыял этме.
30Сагъа яманлыкъ этмеген адам булан бир себепсиз эришме.
31Зулму этеген адамгъа гюнчюлюк этме, ону ёлун да танглама[+].
32Неге тюгюл де, Раббибиз яманлардан жиргенер, гьалал яшайгъанлагъа буса О инанар.
33Намуссузну уьюне Раббибиз налат берер, гьалал яшайгъанны уьюне буса Ону берекети тиер[+].
34Эгер де О хорлайгъанланы уьстюнден кюлей буса, саламат адамлагъа рагьмусун берер[+].
35Гьакъыллылар макътавлукъгъа ес болар, агьмакълар буса биябурлукъда къалар.

### 4

1Балаларым, атагъызны насигьатына тынглагъыз, къулакъ асыгъыз, гьакъыл топлагъыз[+].
2Неге тюгюл де, мен сизин яхшылыкъгъа уьйретдим чи дагъы. Мени буйругъумну тергевсюз къоймагъыз.
3Неге тюгюл де, мен де атамны уланы эдим, анамны да мен гёрюп тоюп болмасдай сююмлюсю эдим.
4Атам мени булай уьйрете эди: «Мени бары да сёзлеримни эсингде сакълап къой, мени буйрукъларымны кютсенг – яшап къаларсан[+].
5Гьакъыл жый, билим жый, мен айтгъан затланы да унутма,
гери урма.
6Гьакъылны ташлап къойма, о да сени къоруп сакълар; ону сюй, о да сени аяп сакълар».
7Инг де аслусу – гьакъылдыр: гьакъыл жый, бары барлыгъынг булан да англав жый.
8Гьакъылны къыйматын бил, о сени оьр этер; эгер де оьзю булан ювукъ болсанг, о да сени макътавлу этер[+].
9Сени башынга бир арив байлам салар, сагъа бек тизив таж гийдирер[+].
10Тынгла, балам, мени сёзлеримни де къабул эт, шо заман сени де оьмюрюнг узакъ болар[+].
11Мен сагъа гьакъылны ёлун гёрсетемен,
сени тюз ёллардан юрютемен.
12Шо ёл булан юрюйгенде абатынгны инамлы аларсан, чабагъанда да сюрюнмессен[+].
13Даим де мени насигьатларымны эсингде сакълап тур,
оланы унутма, оланы ая, неге тюгюл де олар сени яшавунгдур[+].
14Яманланы сокъмагъына тюшме,
ачувлуланы ёллары булан да юрюме[+].
15Шо ёлланы къой, шолардан юрюме,
башгъа якъгъа багъып бурул,
иннемей къырыйындан оьтюп къал.
16Неге тюгюл де, олар бир яманлыкъ этмей туруп, гёз юммас; биревню йыкъмай туруп оланы юхусу гелмес[+].
17Неге тюгюл де, олар яманлыкъны экмек йимик ашар,
зулмуну чагъыр йимик ичер.
18Гьалалланы сокъмагъы тангда баргъан сайын артагъан шавлагъа ошар[+].
19Яманланы ёлу буса къарангылыкъгъа ошар;
олар не затгъа сюрюнежегин де билмес[+].
20Балам! Мени сёзлериме тергев бер,
айтагъанларыма да къулакъ ас.
21Сени гёз алдынгдан таймасын дагъы шолар;
шоланы юрегингде сакълап тур:
22неге тюгюл де олар оьзлени тапгъанлагъа яшав берер,
бютюн къаркъарасына да савлукъ гелтирер[+].
23Бары да байлыкълардан да артыкъ юрегингни ая,
неге тюгюл де яшав ондан баш аладыр.
24Ялгъанны гери ур,
макюрчюлюкню де оьзюнгден ари тебер[+].
25Гёзлеринг тувра къарасын, къаравунг да алгъа бакъсын.
26Сокъмагъынгны тюз сал – сени бары ёлларынг къоркъунчсуз болар[+].
27Не онггъа, не солгъа тайышма, яманлыкъдан ари тай[+].

### 5

1-2Балам! Итти гьакъыллы болмакъ учун да, билимли болмакъ учун да мени гьакъыллы уьйретивлериме тынгла,
сёзлериме тергевлю бол[+].
3Неге тюгюл де, гишини къатыныны авзу бал йимикдир, ону сёзю де зайтун майдан да йымышакъ болар[+].
4Амма ахырда о ювшандан да аччы, къыл къыягъан хынжалдан да итти болар.
5Ону аякълары оьлюмге багъып элтер, ахыратгъа багъып да о чалт абат алар[+].
6О оьзюню яшавдагъы сокъмагъын англама да англамас, ону бир токъташгъан ёлу болмас, шону о оьзю де англап битмес.
7Гьасили, балаларым, тынглагъыз магъа, мени сёзлеримни де гери урмагъыз.
8Шо къатындан ариде туругъуз, ону эшиклерине де ювукълашмагъыз.
9Ёгъесе, сен оьзгелеге оьзюнгню оьзденлигингни берип къоярсан. Ахырда да оьзюнгню яшавунгну къурбан этип къоярсан, о да яман адамланы къолуна тюшюп къалар.
10Сагъа таныш тюгюл адамлар бары да сени байлыгъынгны алып къояр, бары къазангъанынг оланы къолуна тюшюп къалар.
11Сен де яшавунгну ахырында агь урарсан, къаркъаранг да гючсюз-гьалсыз болуп къалар.
12Шо заман сен булай дерсен: «Неге мен такъсырлавгъа къаршы чыгъып турдум хари, неге мени тюзлегенни сюймедим хари!
13Неге мен муаллимлериме тынгламадым хари, неге насигьатчыларыма тергев бермедим хари!
14Бираз да къалмай балагьгъа тарып къалажакъман, биябурлугъум да бары халкъгъа аян болуп къалажакъ».
15Оьзюнгню булагъынгдан агъызагъан, оьзюнгню къуюнгдагъы сувдан ич.
16Сени булакъларынгны сувлары орамлардан, майданлардан агъызмасын.
17Олар ятланыки де, сеники де болмасын, янгыз сеники болсун.
18Сени булагъынг берекетли болсун дагъы; оьзюнгню яшдагъы къатынынг булан кеп чегип тур[+].
19О марал йимик аривдюр, жайран йимик гёзелдир. Ону кёкюреклери, сени бир керен ирия этген сюювю,
сени рази къалдырсын дагъы.
20Гишини къатынына гёзюнгню сатма, ону къучакълама да сагъа негер тарыкъдыр?
21Неге тюгюл де, инсанны бары да ёллары Раббибизге ачыкъ чы, О чу ону бары да сокъмакъларын оьлчеп тура[+].
22Яман адамны гюнагьлары ону оьзюне тузакъ йимик болуп турар, ону аркъанлар йимик чырмап алып къояр.
23Тарбиясы етишмейгенликден о оьлюп къалар, артыкъ даражадагъы агьмакълыгъы ону адашдырып къояр.

### 6

1Балам! Гишини борчу саялы жаваплыкъны оьзюнгню бойнунга алып къойма. Эгер де гиши борчун къайтарып
болмай буса, сен де шо борчну къайтарма сёз берген бусанг, гишини борчу саялы жаваплыкъны да оьзюнгню бойнунга алгъан бусанг,[+]
2сен тутулгъангъа гьисаплы боларсан, сёзлеринг сени тузакъгъа салгъан болар.
3Сен башгъаны табилигине тюшген боларсан. Шо саялы да не этип бола бусанг да эт, тобукъдан тур, ялбар.
4Гёзлерингни юмма, кирпик де къакъма.
5Шо тузакъдан къутулма къара, гьавчудан къачып барагъан къубагийикдей къач, тузакъгъа тюшген къуш къутулма къарайгъандай къутулма къара[+].
6Эринчек! Къомурсгъаны гьаракатына къарап, гьакъылгъа уьйрен[+].
7Ону не гьакими, не жаллаты, не пачасы ёкъдур.
8Амма о язданокъ ашлыкъ жыйма башлар, язда азыгъын жыяр[+].
9Къачан болгъунча сен, эринчек, юхлап турарсан? Къачан сен юхунгдан уянарсан[+]?
10Бираз дагъы да юхласанг, бираз дагъы да къалгъысанг, бираз дагъы да къолларынгны да салып олтуруп турсанг,
11шо заман сени янынга, саякъ гелегенде йимик,
ярлылыкъ гелип къалар, талавурчу гелегенде йимик, тарчыкълыкъ гелип къалар[+].
12Яман, намуссуз адам ялгъан айтып юрюр[+].
13О гёзлерин ойнатар, аякъларын къагъар, ишаралар этер[+].
14Ону юрегинде яман хыяллар болар, о даим питне салма белсенип айланар.
15Амма о такъсырланар, огъар бирден балагь гелер, аз заманны ичинде о болмагъандай болуп къалар, бирев де огъар кёмек этмес.
16Раббибиз алты затны гёрюп ярамайдыр, пислик де Ону учун еттинчисидир:[+]
17оьктем къаравну, ялгъан тилни, айыпсызны къанын тёгеген къолланы,[+]
18намарт хыяллы юрекни, зулму этме алгъасайгъан аякъланы,[+]
19къардашланы арасына питне салагъан ялгъан шагьатны[+].
20Балам! Атангны буйрукъларын унутуп къойма, анангны насигьатларын гери урма[+].
21Шоланы даим де юрегингде сакълап тур, тагъымчакъ йимик бойнунга тагъып айлан[+].
22Юрюйгенде шолар сагъа ёлбашчылыкъ этер,
юхлама ятгъанда сени къоруп сакълар,
уянгъанда сени булан лакъыр этер.
23Неге тюгюл де, буйрукъ чыракъ йимикдир,
насигьат ярыкъ йимикдир,
уьйретивлер яшавда ёл гёрсетер[+].
24Шолар сени тарыкъсыз къатынгишиден,
гишини къатыныны яревке тилинден сакълар[+].
25Ону аривлюгюн юрегинге алып къойма, гёзлерини къуймурлугъуна алданып къалма[+].
26Неге тюгюл де, саякъ къатынгъа аш гесек берип къутулар бусанг, гишини къатыны саялы жанынгны къурбан этерсен.
27Гьеч бирев сама къойнуна ялынны салып сакълап болармы? Ону опурагъы яллап къалмасмы?
28Гьеч бирев сама кесевлени уьстюнден юрюп болармы?
Ону аякълары бишип къалмасмы?
29Гишини къатынына гёз салгъан,
огъар ювукълукъ этген адам булан да тап шо кюйде болар,
о такъсырсыз къалмас.
30Ашамакъ учун, ачындан урлагъан уручудан да гечилмес.
31Амма тутулгъанда чы етти къабат къайтарышын этер, уьюндеги бары байлыгъын берер[+].
32Саякъ къатын булан къыдырагъан адамны башында гьакъылы болмас; о оьз-оьзюне къую къазар[+].
33Ону токъалавлар, хорлавлар, биябурлукъ къаравуллар.
34Неге тюгюл де, гюнчюлюк ону эрин къазапландырар,
о да гюн етгенде оьч алма гьеч къызгъанмас,[+]
35Бир тёлев гьакъны да къабул этмес,
нечакъы артдыра турсанг да,
бир савгъатгъа да рази болмас.

### 7

1Балам! Мени сёзлеримни эсингде сакъла, насигьатларымны да унутма[+].
2Мени насигьатларыма тынгласанг, яшап къаларсан, насигьатларым сени яшавунгда аслу ерни тутсун[+].
3Оланы оьрмекче йимик тагъып айлан, ташгъа къазылгъан язывлардай оланы юрегинге яз[+].
4Гьакъылны къызардашынгдай гёр, билимге де аявлунга йимик янаш.
5Шо заман сен гишини татли тили булангъы къатынындан, эри бар къатындан сакъланма боларсан[+].
6Бир керен уьюмню терезесинден къарап тура эдим.
7Бир кёп гьакъылсыз жагьиллеге гёзюм илинип гетди.
Шоланы бириси томакъ эди[+].
8-9Шосу гюн артылып, къашкъаралып гелегенде саякъ къатынны уьюню къырыйында айлана эди. Къарангы болгъандокъ, о шо къатынны уьюне багъып бурулду[+].
10Уьйден уланны къаршылама къатын чыкъды.
Шо къатын пасат юрюйген къатынлар гийинген кюйде гийинген эди. О жагьил адам булан гюнагь иш этме сюйген эди[+].
11Шо къатын къавгъачы эди, оьзюн бирев де енгме болмай эди, даим орам-орамда саякъ айлана туруп, бир де уьюнде олтуруп турмай эди.
12Бир орамда, бир-бирде майданларда о гьар кимни къаравуллап токътап бола эди[+].
13Шо къатын уланны тутуп йиберип, оьпдю де ва бир де уялмагъан кюйде:
14«Негетимни кюте туруп, мен бугюн къурбан этдим, мени тюрлю ашларым да бар.
15Шо саялы да, сени тапмакъ учун, алдынга чыкъгъанман, муна тапма да тапдым.
16Мен тёшек-орнумну тап-таза шаршавлар, Мисриден гелтирилген тюрлю къумачлар яйып онгаргъанман.
17Ятывумну атир, юз йыллыкъ отну,
киннамонну[*] ийислеринден толтургъанман[+].
18Гир, эртен болгъунча кеп чегип турайыкъ, бир-бирибизден къанып къалайыкъ.
19Неге тюгюл де, уьйде эрим ёкъ,
о йыракъгъа сапар чыкъгъан.
20О кёп акъча алып чыкъгъан,
айны толгъан заманы болгъунча тюгюл уьйге къайтмажакъ».
21Татли тили булан къатын уланны башын чырмады, гьавасландырды[+].
22-23Шоссагьат улан ону артына тюшдю. О оьзюн сойма алып барагъан бугъадай, гьавчу онгаргъан тузакъгъа тюше турагъан, тюшген сонг буса бавуруна окъ батажакъ къубагийикдей, жанын къурбан этежегин билме де билмейли торгъа багъып учуп барагъан къушдай эди.
24Гьали буса магъа тынглагъыз, балаларым, мени сёзлериме къулакъ асыгъыз.
25Пасат юрюйген къатынгъа башыгъызны чырмама къоймагъыз, ону артына тюшюп къалмагъыз.
26О чу хыйлыланы языкъ этер, кёплени дагъытар.
27Ону уью – ахыратгъа багъып элтеген ёлдур, ажжалгъа багъып элтеген сокъмакъдыр[+].

### 8

1Тынгла! Гьикматлыкъ да, англав да сагъа чакъырыв эте[+].
2Олар тёбе башларда, орамларда, ёллар бир-бирине
къошулагъан ерлерде токътагъан.
3Олар шагьаргъа гиреген ерде де токътап, къапу алда чакъыра.
4Гьикматлыкъ булай деп сёйлей: «Мен бары да адамлагъа чакъырыв этемен!
5Англавсузлар, англавлу болугъуз, агьмакълар гьакъыл топлагъыз[+].
6Мен уьйретеген зат бары да агьамиятлыдыр, мен сизге тюз затны гьакъында сёйлеймен.
7Мени бары да сёзлерим гьакъ гертидир, мен ялгъанны гёрюп ярамайман.
8Мени бары да сёзлерим адиллидир, о сёзлерде бир намартлыкъ да, ялгъан да ёкъдур.
9Олар барысы да англавлулагъа ачыкъдыр, билими барлар оланы англар.
10Мени уьйретивюмню къабул этигиз – о гюмюшден багьалыдыр, алтындан да къолайдыр[+].
11Гьикматлыкъ жавгьардан да сыйлыдыр, сени лап жанынг сюйген затлар да огъар тенг гелмес[+].
12Мен Гьикматлыкъман. Мени булан даим гьакъыл да, билим де, оьтгюрлюк де болар.
13Эгер де адам Раббибизден къоркъа буса, о яманлыкъны гёрюп ярамас. Мен, Гьикматлыкъ, оьктемлигинден, хохабазлыгъындан шишип айланагъанланы гёрюп ярамайман. Мен яман ёлланы, ялгъан сёйлейгенлени гёрюп ярамайман[+].
14Тек мен адамлагъа токъташма,
тюз гьукму чыгъарма имканлыкъ берермен.
Мен олагъа гюч де, англав да берермен.
15Мени кёмеклигим булан пачалар башчылыкъ этер, гьакимлер мени кёмеклигим булан къанунлар яратар.
16Гьакимлер де, вазирлер де, дуванчылар да, гьакимлик эте туруп, менден пайдаланар.
17Мен мени сюегенлени сюемен, излеген мени табар[+].
18Мен байлыкъ, уьстюнлюк, абур, макътав гелтирермен[+].
19Мени емишлерим алтындан да артыкъдыр,
тап-таза гюмюшден де къолайдыр[+].
20Мен инсанланы тюз ёл булан, адилликни сокъмагъы булан алып юрюрмен.
21Мени сюегенлеге мен байлыкъ берермен,
мен оланы уьйлерин уллу байлыкълардан
толтурарман.
22Мени, Гьакъылны, Раббибиз инг башлап яратгъан[+].
23Мен дюнья яралгъанча да алда яратылгъанман.
24Мен инг аввалгъы дериядан алда арагъа чыкъгъанман, сувдан эсе алда яралгъанман.
25Мен тавлар, тёбелер тургъузулгъанча арагъа чыкъгъанман[+].
26Мен Раббибиз дюньяны авлакъларын, башлапгъы чангланы яратгъанча арагъа чыкъгъанман.
27Аллагь, кёклени яратгъанда,
дюньяны дёгереклерин де гьызып, дериягъа дазулар салгъанда мен онда эдим[+].
28О кёклени булутлардан, дерияны сувдан толтургъанда мен онда эдим[+].
29Сувлары Оьзю гёрсетгенинден эсе бийикге гётерилмесин деп, Раббибиз денгизлерде дазуланы белгилегенде, дюньяны кюрчюсюн салгъанда мен онда эдим[+].
30Мен бажарывлу кёмекчидей Ону къырыйында эдим.
Гьар гюн де мен Раббибизни алдында къуванып турдум.
31Мен О яратгъан аламдан къувана эдим, О яратгъан инсанланы гёрюп, мен насипли бола эдим.
32Гьали, магъа тынглагъыз, балаларым.
Мени ёлларымдан юрюсегиз, сиз насипли боларсыз[+].
33Мени насигьатларыма тынглап, гьакъыллы болугъуз, магъа тынгламай къоймагъыз.
34Магъа тынглайгъан, мени эшиклеримни къырыйында гьар гюн айыкъ турагъан, мени эшик алдымда къаравуллап токътагъан, гертиден де, насипли болар.
35Мени тапгъанлар барысы да яшав да табар, Раббибизни сююмлюлери болуп токътар[+].
36Магъа къаршы гюнагь иш этеген оьзюне зарал гелтирер, гьакъылны гёрюп ярамайгъан гьар-ким де ажжалны сюер».

### 9

1Гьакъыл оьзюне уьй къуруп, ону етти багъанада орнатар.
2Согъум союп, чагъыр тёгюп, тепси къурар.
3Оьзюню къуллукъчуларын шагьарны бийик ерлеринден халкъгъа булай билдирсин деп йиберер:[+]
4«Англавлу болма сюегенлер мунда гелсин!» О томакъланы да чакъырып, булай дер:
5«Гелигиз, мени ашымдан ашагъыз, мен гьазирлеген чагъырдан да ичигиз[+].
6Авамлыкъны гери урсагъыз, яшап къаларсыз, англавлу боларсыз».
7Эгер де сиз эдепсизни терс ишин гёрсетип сёйлесегиз,
о сизге бетхатир этмес, намуссузну оьпкелесегиз,
оьзюгюз абурсуз боларсыз.
8Эдепсизни оьпкелесенг, о сени гёрюп ярамайгъан болар. Гьакъыллыны тюзлесенг, о сагъа абур этер[+].
9Гьакъыллыгъа насигьат берсенг, о дагъы да гьакъыллы болар; гьалал адамны уьйретсенг, дагъы да англавлу болар[+].
10Раббибизден къоркъмакъ – гьикматлыкъны башыдыр. Ону билмек – англавну башыдыр[+].
11Гьакъыллы болсанг, оьмюрюнг узакъ болар[+].
12Сен гьакъыллы бусанг, гьакъылынг оьзюнге кёмек этер,
еликген йимик айлана бусанг,
оьзюнгню башынга балагь болар.
13Дели къатын къавгъачы, агьмакъ, бажарывсуз болар[+].
14Эшигини алдында шанжал да салып, шагьарны бийик ерлеринде олтуруп болар.
15Къырыйындан оьтюп, оьзлени ёлу булан юрюп барагъанланы булай деп чакъырар:
16«Томакълар, мунда гелигиз», англавсузгъа да о:
17«Урлангъан сув татли, яшырылгъан экмек татывлу болар», – дер[+].
18Англавсуз буса оьзюн оьлюлени ягъына чакъырагъанын да билмей къалар. О авамлыкъны къонакълары ахыратда экенни де билмес.

### 10


Сулейманны айтывлары

1Сулейманны айтывлары. Гьакъыллы авлет атасына къуванчдыр, авлия авлет буса анасына дертдир[+].
2Гьарам байлыкълар хайыр гелтирмес, гертилик буса оьлюмден къутгъарар[+].
3Гьалал адамны Раббибиз ач болма къоймас,
амма намуссузланы сутурлугъун гери урар[+].
4Эринчек ярлы болар, гьаракатчы буса бай болар[+].
5Яйда жыягъан англавлудур, оракъны заманында юхлагъан биябурдур.
6Гьалал адам берекетли болар, намуссузланы сёзлеринде буса зулму яшырылгъандыр.
7Гьалал адам оьзюнден сонг яхшы эсделик къояр, намуссузланы буса аты тез унутулар[+].
8Гьакъыллыны юрегинде насигьатлар болар, авлияны авзу буса балагь гелтирер.
9Тюз ёл тутгъан парахат болар, терс ёлгъа тюшген буса такъсырланар[+].
10Гёзлерин ойнатагъан гьёкюнч гелтирер, агьмакъны тили буса балагь гелтирер[+].
11Гьалал адамны сёзлери яшав береген булакъдыр,
намуссузланы сёзлеринде буса зулму яшырылгъандыр[+].
12Оьчлюк эришивлюклер тувдурар, амма сююв бары да гюнагьланы басылтар[+].
13Англавлуну сёзюнде гьакъыл болар, амма томакълар такъсырланар[+].
14Гьакъыллылар билимни аяп сакълар, амма авлияны сёзлери балагь гелтирер[+].
15Барлыкъ байланы беклик йимик сакълар, ёкълукъ буса пакъырланы дагъытар[+].
16Гьалал адамны ишлери яшав гелтирер, намуссузнуки буса гюнагь гелтирер[+].
17Насигьатгъа тынглагъан яшавну ёлундадыр, айып этивлени гери ургъан буса адашар[+].
18Оьчлюкню яшырып айланагъан ялгъан сёйлер, айтды-къуйтдуну юрютеген де авлиядыр.
19Кёп сёйлейгенде гюнагьдан къутулмакълыкъ ёкъдур, сёйлемей тургъан адам буса англавлудур[+].
20Гьалал адамны сёзю сайлап алынгъан гюмюш йимикдир, намуссузну юреги буса тарыкъсыз затдыр.
21Гьалал адамны сёзлери кёплени къоруп сакълар,
томакълар буса оьзлени англавсузлугъундан оьлюп
гетер.
22Раббибизни рагьмусу сагъа байлыкъ гелтирер,
ону булан сен къайгъы не зат экенни билмей къаларсан.
23Авлиягъа жинаятчы иш йыбанч йимикдир,
англавлу адамгъа буса гьакъыл хас болар[+].
24Намуссузну къоркъагъан заты гелип башына къобар, гьалал адамланы муратлары буса яшавгъа чыгъар[+].
25Шайтан ел чыкъгъандокъ, намуссуз болмагъандай болуп къалар, гьалал адам буса бегинден токътап турар[+].
26Эринчек булан иш тутмакъ уртлангъан ханц, гёзлеге урунагъан тютюн йимикдир[+].
27Раббибизден къоркъмакъ оьмюр къошар,
намуссузланы оьмюрю буса къысгъа болар[+].
28Гьалал адамланы къуванчлыкъ къаравуллар,
намуссузланы хыяллары буса болмагъандай болуп къалар[+].
29Раббибизни ёлу таза адамлагъа бекликдир,
намуссузлукъ этегенлеге буса къоркъунчлукъдур.
30Гьалал адам гьеч бир де бюдюремес,
намуссузлар буса ер юзюнде яшап къалмас[+].
31Гьалал адамны авзундан гьакъыл чыгъар,
зараллы тил буса гесилип ташланар[+].
32Гьалал адамны авзундан багъыйлы сёз чыгъар,
намуссузланы авзундан буса къайдагъы пасат сёз чыгъар.

### 11

1Раббибиз тюз гёрсетмейген мизанланы гёрюп ярамас, амма тюз тартагъан мизан ташланы ушатар[+].
2Биябурлукъ оьктемликни гьызын тутуп юрюр, амма саламатлыкъны табанын басып гьакъыл юрюр[+].
3Гьалаллыкъ тюз юреклилеге ёлбашчылыкъ этер,
макюрчюлюк буса къара юреклилени дагъытар[+].
4Балагь гелген гюн байлыкъдан кёмек болмас,
гертилик буса оьлюмден къутгъарар[+].
5Гьалал адамны гертилиги ону ёлун тегишлер, намуссуз буса оьзюню намуссузлугъундан ер болар[+].
6Гьалал адамланы гьалаллыкъ къутгъарар,
адилсизлер буса оьзлени адилсизлигини тузагъына тюшюп къалар[+].
7Намуссузну оьлюмю булан ону умуту да болмагъандай болуп къалар, адилсизлени гёзлегени де ёкъ болуп къалар[+].
8Гьалал адам балагьдан къутгъарылар, ону орнуна буса онда намуссуз тюшер[+].
9Бетгёрдю адам сёзю булан ювугъун дагъытар, амма гьалал адамлар иттилиги булан къутгъарылар.
10Гьалал адамланы яхшылыгъы элин-халкъын да шат этер, намуссузлар оьлгенде де уллу шатлыкълар болар[+].
11Гьалал адамланы яхшылыгъындан эл оьр болар, намуссузланы сёзлеринден буса дагъылар[+].
12Томакъ адам ювугъуну намусуна тийип сёйлер, англавлу адам буса пысып турар.
13Тилчилер гишини сырын ачыкъ этер, инамлы адам буса айтды-къуйтдуну юрютмес[+].
14Насигьатсыз къалгъан халкъ дагъылар, янгыз насигьатчылары кёп буса – къутгъарылар[+].
15Биревню борчун бойнуна алгъан адамгъа балагь гелер, эгер де борчну бойнунга алмасанг, башынгны сакъларсан.
16Сав юрюйген къатын макътавгъа лайыкълы болар, иш сюегенлер буса байлыкъгъа ес болар.
17Яхшы адам оьзюне пайда гелтирер, хатирсиз адам буса башына балагь гелтирер.
18Намуссуз адам акъчаны ялгъан булан къазанар, адилли буса гьакъ герти савгъатгъа ес болар[+].
19Гьалаллыкъ яшавгъа багъып элтер,
яманлыкъгъа талпынагъан адам буса оьзюню оьлюмюню артындан чабып айланар[+].
20Раббибиз къара юреклилени гёрюп ярамас, амма О гьалал адамланы ушатар[+].
21Пасат адам такъсырсыз къалмажагъына шеклик ёкъдур,
амма гьалалланы бютюн тухуму къутгъарылар[+].
22Донгузну бурнуна тагъылгъан алтын юзюк де бирдир,
англавсуз къатынны гёзеллиги де.
23Гьалал адамланы умутлары хайыр болуп чыгъар,
намуссузланы хыялларын Раббибизни къазапланыву къаравуллар.
24Аявсуздан уьлешегенникине дагъы да къошулар, артыкъ къызгъанчы буса гюнден-гюн ярлы болар[+].
25Чомарт адам даим токълукъда болар, оьзгеге ичме сув берген бир де сувсамас[+].
26Ашын яшырып сакълагъангъа халкъны налаты берилер, оьзгелени ашатмакъ учун будайын сатагъанлагъа Аллагьны рагьмусу тиер[+].
27Яхшылыкъгъа талпынагъанлар абур къазанар, яманлыкъны излейгенлер шону оьзюн табып токътар[+].
28Байлыгъына аркъа таягъанлар ер болар, гьалал адамлар бюрленип гелеген терекге ошар[+].
29Агьлюсюне балагьлар гелтирегенлер бир затсыз къалар, агьмакъ да гьакъыллыгъа къул болуп токътар.
30Гьалаллыкъны емишинден яшав береген терек оьсюп турар, гьакъыллы буса инсанланы иштагьландырар[+].
31Гьалал адамгъа бу дюньяда тийишлиси бериле болгъан сонг, намуссузгъа да, гюнагьлыгъа да хасокъда берилер[+].

### 12

1Насигьат сюеген адам билимни де сюер, насигьатны гёрюп ярамайгъан адам буса агьмакъдыр[+].
2Рагьмулу адамгъа Раббибиз яхшылыкъ этер, къара юрекли адамны буса О айыпгъа тутар.
3Адилсизлик булан инсан оьзюн беклешдирмес, гьалал адамны буса урлугъу уьшюмес[+].
4Таза къылыкълы къатын уьягьлюсюне таждыр, уятсыз къатын буса тап сюеклерине оьтюп гетеген аврув йимикдир[+].
5Гьалал адамланы къасты гертиликдир, намуссузланы хыялы буса намартлыкъдыр[+].
6Намуссузланы сёзю къан тёгювге гьасиретликдир,
гьалал адамны тили буса ону къутгъарар[+].
7Намуссузлар йыгъылса, болмагъандай болуп къалар,
гьалал адамланы уьйлери буса эсен-аман къалар.
8Гьакъыллы сёз инсанны макътавлу этер, пасат хыяллар буса биябур этер.
9Ашы да болмагъан кюйде байман деп тургъанча,
оьзюню къыйыны булан яшап тургъан яхшыдыр[*].
10Гьалал адам оьзюню гьайван-малына да языкъсынар, намуссузланы рагьмусу да хатирсиз болар[+].
11Топуракъны ишлетген токъ болар,
агьмакъ буса къайдагъы бош затны гьайында болар[+].
12Намуссуз яманлыкъны торуна тюшме гьасирет болар, амма гьалал адамланы тамуру бек болар.
13Намуссуз ялгъан сёзлерине тутулар, амма гьалал адам балагьдан къутулар[+].
14Инсан сёзлерини яхшы емишин ашар, тёкген къыйыны да огъар савгъат болуп къайтар[+].
15Агьмакъ оьзюню ёлун тюз деп гьисаплар,
амма гьакъыллы адам насигьатгъа тынглар[+].
16Агьмакъ тез ачувланар, гьакъыллы адам буса оьзгени терслигин гечер[+].
17Билгенин айтагъан гертини айтар, алдатагъан адамны шагьаты ялгъандыр[+].
18Бош сёз сёйлейгенлер хынжал йимик яра салма болар, гьакъыллыланы сёзю буса юрекге балгьам йимикдир[+].
19Ялгъан сёзлер тез унутулар,
герти сёзлер даимликге къалар[+].
20Хыянатчыланы юреклери макюрчюлюкден, парахатлыкъны якъчыларыныки буса шатлыкъдан толар.
21Гьалал адамны башына балагь гелмес, намуссузланы башлары буса къайгъыдан чыкъмас[+].
22Раббибиз ялгъан сёзню гёрюп ярамас, гьакъ гертини сёйлейгенлени буса О ушатар[+].
23Англавлу адам билимин гёрсетип айланмас, агьмакълар буса авлияларын чачып айланар[+].
24Кёп загьмат тёгеген адам сонг оьзгелени де башын тутар, эринчек буса къул йимик ишлер.
25Юрекдеги дерт адамны янчар, яхшы сёз буса гёнгюн ачар.
26Гьалал адам ювугъуна ёл гёрсетер, намуссузланы ёлу буса оланы адашдырар.
27Эринчекге бир зат да тюшмес, загьмат тёгеген адам буса байлыкъ къазанар.
28Гертини ёлунда яшав болар, ялгъанны сокъмагъы буса оьлюмге элтер.

### 13

1Гьакъыллы яш атасыны насигьатларына тынглар, гьаясыз буса оьпкелевлеге де тынгламас[+].
2Яхшы адам оьзюню сёзлеринден къанып турар, макюрчюлер буса яманлыкъ булан яшап турар[+].
3Авзун жыйып билеген адам балагьдан къутулар,
тарыкъсыз авзун ачып айланагъанлагъа буса балагь гелер[+].
4Эринчекни сюегени кёп болар,
амма бир затгъа да ес болмас, загьмат тёгеген адам буса токълукъда яшап турар[+].
5Гьалал адам ялгъан сёзню гёрюп ярамас, намуссуз буса оьз-оьзюн биябур да этер, илыкъдырма да илыкъдырар.
6Гьалаллыкъ таза адамны къутултар, намуссузлукъ буса гюнагьлыны болмагъандай этер[+].
7Оьзюню бир заты да ёкъ буса да, биревлер бай болуп гёрюнме къарар, амма бир башгъалар, таман чакъы байлыгъы бар буса да, ярлы болуп гёрюнюп айланар[+].
8Инсан байлыкъ булан яшавун къоруп сакълар,
ярлы буса къоркъувну да билмес.
9Гьалал адам ярыкъ янагъан чыракъ йимикдир,
намуссузланы чырагъы буса сёнюп къалар[+].
10Хохабазлыкъ балагь гелтирер,
гьакъыллы адам буса насигьатгъа тынглар[+].
11Гьарам мал болмагъандай болуп къалар,
гьалал мал буса артып турар.
12Яшавгъа чыкъмай турагъан умут юрекге дерт болар, амма умутларынг яшавгъа чыкъса, къаркъаранг къуванчдан толар[+].
13Насигьатгъа тынгламагъан оьзюне зарал гелтирер, буйрукъгъа къулакъ асгъан буса савгъатын табар.
14Гьакъыллыны уьйретивлери оьлюмден къутгъарагъан яшав берер[+].
15Англавлу адамны халкъны арасында абуру болар, оьзлеге инанма ярамайгъанланы яшаву буса къыйын болар.
16Оьтгюр адам гьакъылы булан иш гёрер, агьмакъ буса авлияларын чачып айланар.
17Яман хабар алып гелген адам балагь гелтирер, яхшы хабар алып гелген адам буса парахатлыкъ гелтирер[+].
18Насигьатны гери ургъан ажиз де, биябур да болар, насигьатгъа тынглагъанны буса абуру болар[+].
19Муратлар яшавгъа чыкъса, юрекге балгьам салгъандай болар, агьмакъ буса яманлыкъны ёлундан къайтма сюймес.
20Гьакъыллылар булан къатнайгъанлар гьакъыллы болар, агьмакълар булан къурдаш болгъанлар буса пасат болар.
21Гюнагьлыланы артын таптап балагьлар юрюр, гьалал адамлагъа буса яхшылыкъ этилер.
22Яхшы адам балаларына да,
балаларыны балаларына да байлыкъ къоюп гетер, гюнагьлыланы байлыгъы буса гьалал адамланы къолуна тюшер[+].
23Ярлыланы мол тюшюмю болуп, элде адиллик болмаса, олар гьеч бир затсыз къалып къалар.
24Чубугъун аягъан авлетин аямас, авлетин сюеген буса ону такъсырлар[+].
25Гьалал адам къурсагъы тойгъанча ашар, намуссузну къурсагъы буса ач къалар[+].

### 14

1Гьакъыллы къатын оьзюню уьюн бир ёрукъгъа салар, авлиясы буса ону оьз къоллары булан бузар.
2Тюз ёлгъа тюшген Раббибизден къоркъар, терс ёлгъа тюшген буса Ону сан этмей айланар[+].
3Сёзю саялы агьмакъ кёп таякъ ашар, гьакъыллыны сёзю буса балагьлардан къоруп сакълар[+].
4Екмеге оьгюзлер болмаса,
беженлер толмас,
къуватлы оьгюзлер болса, мол тюшюм къайтарылар.
5Герти шагьат ялгъан айтмас, ялгъан шагьат буса кёп алдатар[+].
6Пасат юрюйген адам гьакъылны излеп айланса да тапмас, англавлу буса ону рагьат табар[+].
7Агьмакъдан ариде тур – ондан гьакъыллы сёз эшитмессен.
8Англавлулар гьакъыллы болар – олар ишлерин ойлашып этер, агьмакълар буса англавсуз болар – олар ялгъан булан яшап туруп болар деп ойлашар.
9Агьмакълар товба этегенлени уьстюнден кюлер, гьалал адамланы буса Раббибиз ушатар.
10Инсанны къайгъысын янгыз ону юреги билер, ону къуванчларына да ятлар ортакъчы болмас.
11Намуссузну уью пуч болар, гьалал адамны яшавлукъ этеген ери чечекленип къалар[+].
12Бир-бир ёллар тюз йимик де гёрюнер, амма олар ахырда да ажжалгъа багъып гелтирер[+].
13Кюлейгенде юрекни авуртуп гетеген кюю, къуванчны арты булан къайгъыны гелеген кюю де болар[+].
14Пасат юрюгенлер бары да этген ишлерине жавабын берер, рагьмулу адам да этген рагьмулу ишлери саялы тийишлисин алар.
15Агьмакъ гьар не сёзге де инанып къалар, артын ойлайгъан адам буса гьар абатын ойлашып алар.
16Гьакъыллы адам яманлыкъдан къоркъар, ари таяр, агьмакъ буса давлап айланар, бир затдан да къоркъмас.
17Къарсалайгъан адам авлиялыкъ этме болар, амма биле туруп яманлыкъ этеген адам оьжетли болар.
18Билимсизлер агьмакълыкъгъа етип токътар, артын ойлайгъанлар буса билимге ес болуп токътар.
19Яманлар яхшыланы алдында баш иер,
намуссузлар да гьалал адамланы къапу алдында бозарып къалар[+].
20Пакъыр адамны гьатта ювукълары да сюймес, бай адамны буса кёп къурдашы болар[+].
21Ювугъун сансымайгъан адам гюнагь иш этеген болар, пакъырлагъа рагьму этеген гиши насипли болар[+].
22Яманлыкъ этме деп ойлашгъан адам адашып къалар, яхшылыкъ этеген адам булан инамлыкъ да, гертилик де болар.
23Гьар не ишден де гелим болар, бош сёзден буса янгыз зарал гелер[+].
24Гьакъыллылар – байлыкъгъа, агьмакълар буса агьмакълыкъгъа ес болар.
25Герти шагьат оьзгелеге кёмек этер, ялгъанчысы буса алдатып айланар.
26Раббибизден къоркъмакъ – мекенли аркъа таявдур, сагъа да, сени авлетлеринге де сыйынмагъа ердир.
27Раббибизден къоркъмакъ ажжалны торларындан къутгъарагъан яшавну бир булагъыдыр[+].
28Халкъы кёп буса пача гючлю болар, халкъы аз буса огъар балагь гелер.
29Сабур адамны англаву кёп болар, къарсалайгъан адам буса авлиялыкъ этип токътар[+].
30Юрекни ювашлыгъы къаркъарагъа савлукъдур, гюнчюлюк буса тап сюеклерине оьтюп гетеген аврувдур[+].
31Пакъырлагъа зулму этеген адам оланы Яратгъангъа капирлик этер,
амма Ону сыйлайгъан адам тарчыкълыкъдагъылагъа рагьму этер[+].
32Намуссузну яманлыгъы гелип оьзюне тиер,
гьалал адамны буса гюнагьсызлыгъы якълар.
33Англавлуну юрегинде гьакъыл болар,
агьмакъ буса гьакъыл не зат экенни билмес[*].
34Гьалаллыкъ халкъны оьр этер, гюнагь буса ону ер этер.
35Пача англавлу къулларына яхшылыкъ этер, оьзюн биябур этегенлеге буса къазапланар.

### 15

1Йылы сёз йыланны кебин де чечер, аччы сёз къазапланыв тувдурар[+].
2Гьакъыллыланы авзундан янгыз билим чыгъар, агьмакъланы авзу буса авлиялыкъны къусар.
3Раббибиз бары да затны гёрюп турар, О яхшыланы да, яманланы да гёрюп турар[+].
4Яхшы сёзлер яшавну булагъы йимикдир, ялгъан сёзлер буса инсанны ругьдан тюшюрер[+].
5Агьмакъ атасыны насигьатларына тынгламас, амма гьакъыллы адам уьйретивлеге тергевлю болар.
6Гьалал адамны уью мал-матагьдан толуп болар, намуссузну къазанчы да балагь гелтирер.
7Гьакъыллыланы авзундан билим чыгъар, авлияланы гьакъында буса шолай айтып болмассан.
8Раббибиз намуссузланы садагъаларындан да жиргенер,
гьалал адамланы буса О дуаларын кёп сююп къабул этер[+].
9Раббибиз намуссузну тутгъан ёлундан жиргенер, герти ёлну тутгъанланы буса О сюер.
10Тийишсиз кюйде яшамагъа башлагъан адам такъсырланып къалар, насигьатланы гёрюп ярамайгъан адам болмагъандай болуп къалар[+].
11Раббибизге бары да зат белгилидир, гьатта ахыратдагъы зат да; шо саялы да инсанланы юреклери де, ойлары да Огъар белгисиз тюгюлдюр[+].
12Пасат юрюйген адам оьзюню юзюн ачып берегенлени сюймес; олай адам гьакъыллыланы насигьатларына да тынглама сюймес.
13Шат юрек адамны юзюн де ачыкъ этер, юрекде дерт бар буса, адамны ругьдан тюшюрер[+].
14Англавлуну юреги билим излер, агьмакълар буса янгыз авлиялыкъны ахтарар[+].
15Касипни гьар гюню де къайгъылыдыр, насиплиники буса арты битмейген байрамдыр.
16Байлыкъ да жыйып, къоркъа-пыса туруп яшагъанча, Раббибизден де къоркъуп, аз затлар булан тамамланып къалса яхшыдыр[+].
17Оьчлюкден толгъан этли шорпадан сюювден толгъан этсиз шорпа къолайдыр[+].
18Къарсалайгъан адам питне салар, сабур адам буса оьчлюкге ахыр салар[+].
19Эринчекни ёлуна тегенек битер, гьалал адамлар буса шагьра ёл булан юрюр[+].
20Гьакъыллы авлет атасын сююндюрер, авлиясы буса анасын гери урар[+].
21Томакъ авлиялыгъындан сююнер, англавлу адам буса тюз ёл булан юрюр[+].
22Таклиф берегенлер болмаса,
адамны къолундан тюзевлю иш чыкъмас,
кёп таклиф берегенлер болса, ону иши тюзелер[+].
23Жавабын къайтарып болмакъ къуванчдыр, оьз еринде къоллангъан сёз де тизивдюр[+].
24Гьакъыллыны тутгъан ёлу алгъа багъып алып да юрюр, ахыратдан къоруп да сакълар[+].
25Раббибиз хохабазланы уьюн дагъытар, тул къалгъан къатынны дазуларын буса беклешдирер[+].
26Раббибиз намарт хыяллардан жиргенер, таза адамланы сёзлерин буса къабул этер[+].
27Сутур адам оьзюню уьюн дагъытар, урушбатны гёрюп ярамайгъан адам буса яшап къалар[+].
28Гьалал адамлар жавабын ойлашып берер, намуссузланы авзундан буса яманлыкъ чыгъар[+].
29Раббибиз намуссузлардан арекдедир, гьалал адамланы дуаларын буса къабул этер[+].
30Ачыкъ юзлю къарав юрекни къувандырар, яхшы хабар да сюеклеге гюч берер[+].
31Оьзлени тюз ёлгъа салагъанланы сёзюне тынглайгъанлар гьакъыллыдыр.
32Насигьатланы гери урагъанлар оьзлер оьзлеге зарал гелтирер, оьпке-айыплагъа тынглагъанлар буса англавлу болар[+].
33Раббибизден къоркъмакъ гьакъылгъа уьйретер, макътавлукъну башы да ювашлыкъдыр[+].

### 16

1Адам сёйлер, къадар кюлер[+].
2Гьар ким оьзю тутгъан ёл таза деп гьисап этер,
амма Раббибиз буса инсанланы сынап къарар[+].
3«Аллагь!» – деген ач къалмас[+].
4Раббибиз бары да затны белгили бир мурат булан яратгъандыр, гьатта яманланы да жазаламакъ учун яратгъандыр[+].
5Раббибиз гьар уллу юреклиден жиргенер, шолай адам такъсыргъа тарылажакъгъа шеклик ёкъдур[+].
6Яхшылыкъ да, герти де гюнагьдан чаяр, Раббибизден къоркъув да яманлыкъдан ари сакълар.
7Раббибиз инсанны тутгъан ёлуна рази къалса, ону гьатта душманлары булан да ярашдырар[+].
8Гьарам мал болмай, аз буса да гьалал мал болса яхшыдыр[+].
9Инсан оьзюню ёлун танглар, амма алынагъан абатларыбызгъа Раббибиз инамлыкъ берер[+].
10Пачаны авзундан чарлангъан сёзлер чыгъар, оьзюню гьукмусун чыгъарагъанда о хата йибермес[+].
11Тюз мизанлар Раббибиздендир, мизан ташлар да Ондан геледир[+].
12Намуссуз ишлер пачалар учун жиргенчдир, неге тюгюл де тахгъа герти ёл булан минме бажарыладыр[+].
13Гертини сёйлейгенлер пачаны кепине гелер, о гьакъны сёйлейгенни де ушатар[+].
14Пачаны къазапланыву Азрайыл малайик йимикдир, амма гьакъыллы адам ону рагьмуландырып болар[+].
15Пача иржайып къарагъан адамны яшаву яхшы болар, ону рагьмусу да язбашгъы янгур йимикдир[+].
16Алтын тапмакъдан гьакъыл тапмакъ яхшыдыр,
сайламлы гюмюш тапмакъдан да англав тапмакъ къолайдыр[+].
17Намуслу яманлыкъдан ари турар, сакъ айлангъан да оьзюн къоруп сакълар.
18Оьктемликни артындан хорлукъ юрюр къыдырып, дагъытылывну башы да хохабазлыкъдыр[+].
19Оьктемлер булан талангъан затны бёлюп яшагъанча, пакъырлар булан тарчыкълыкъда яшагъан къолайдыр.
20Англавлу кюйде иш гёрген талайлыкъ табар,
Раббибизге аркъа таягъан да насиплидир[+].
21Гьакъыллы башы булангъы адам англавлу адам гьисапда танылар,
татли сёз де артыкъ даражада мюкюр этер.
22Англавлукъ яшав булагъыдыр, авлияланы илмусу буса авлиялыкъдыр[+].
23Гьакъыллыны юреги ону гьакъыллы сёйлеме де борчлу этер, билимин де артдырар.
24Татли сёз бал йимикдир, юрекге де балгьамдыр, сюеклеге де дармандыр[+].
25Бир-бир ёллар тюз йимик де гёрюнер, амма ахырда олар ажжалгъа багъып гелтирер[+].
26Ачлыкъ загьмат тёкме борчлу этер, неге тюгюл де ач къурсакъ рагьатлыкъ бермес.
27Нажжас не тюрлю яманлыкъгъа да устадыр, ону авзундан да от-ялын чыгъар[+].
28Макюрчю питне салар, тилчи де досланы айырар[+].
29Яман хыяллы адам ювугъуну къылыгъын да бузар,
терс ёлгъа да салар[+].
30Гёзлерин къысып турагъан макюрчюлюк ойлашар, эринлерин хабып турагъан да яманлыкъ этер.
31Акъ гирген тюклер макътавлукъну тажыдыр, огъар янгыз гьалал адам етер[+].
32Чыдамлы адам къоччакъдан къолайдыр, оьзюн елеп болагъан да шагьарны елевчюсюнден яхшыдыр[+].
33Бир масъаланы чечмек учун, инсанлар чёп ташлар, амма гьукмуну Раббибиз чыгъарар[+].

### 17

1Гьарам ашдан толгъан тепсиден гьалал къуру экмек гесек къолайдыр[+].
2Гьакъыллы къул есини пакарсыз авлетине ёлбашчылыкъ этер, оьзге авлетлери йимик,
варислик пайын да алар[+].
3Алтын да, гюмюш де отда тазаланар,
инсанланы юреклерин буса Раббибиз тазалар[+].
4Яманлар намуссузланы сёзлерине тынглар, ялгъанчылар гьиллачылагъа къулакъ асар.
5Пакъырны хорлайгъан ону Яратгъанны мысгъыллар,
биревню къайгъысыны уьстюнден кюлейген такъсырланмай къалмас[+].
6Баланы баласы балдан татли болур,
авлетлени макътавлугъу да оланы аталарыдыр[+].
7Авлиягъа сёйлегенден пайда чыкъмас,
асил къылыкълы да ялгъан сёзлеге тынгламас[+].
8Есини къолундагъы савгъат сыйлы таш йимикдир:
къайсылай айландырсанг да пайда чыгъар[+].
9Дослукъгъа талпынагъан адам хатиржанлыкъны унутар, ачув тутагъаны буса досун тас этер.
10Англавлугъа бир буварса да таманлыкъ этер,
авлиягъа юз къамучу урса да пайда чыкъмас.
11Питнечи янгыз яманлыкъ этер,
амма огъар къаршы вагьши малайик бакъдырылар.
12Агьмакълыгъы булангъы агьмакъгъа ёлукъгъанча, балаларын тас этген ана аювгъа ёлукъгъан къолайдыр[+].
13Яхшылыкъгъа яманлыкъ этгенни уьюнден яманлыкъ таймас[+].
14Эришивлюкню башы йырылгъан сувну йимикдир, къызып гетгинче эришивлюкню къойгъан яхшыдыр[+].
15Раббибиз намуссузну якълайгъанлардан да, гьалал адамны айыплайгъанлардан да жиргенер[+].
16Авлиягъа байлыкъ негер тарыкъдыр?
Англавунг болмаса, гьакъылны нечик сатып аларсан?
17Досну сюювю гьамангъадыр, агъа-инилер де къайгъы гелгенде бир-бирине табулар[+].
18Янгыз сай гьакъыллы биревню жаваплыгъын оьз бойнуна алар.
19Эришивлюклени сюеген гюнагьны да сюер, оьзюн макътайгъанлар да балагь чакъырар[+].
20Къара юрекли адам яхшылыкъ тапмас, макюрчю тилли де балагьгъа тарыр.
21Яман авлет артыкъ бармакъгъа ошар: гессенг – авуртар, гесмесенг – талчыкъдырар[+].
22Юрекдеги къувзакълыкъ инг тизив дармандыр, къайгъы буса адамны къурутуп къояр[+].
23Тюз дуван этилмесин деп,
намуссуз урушбат берер[+].
24Гьакъыллы адам билимин артдырма къаст этер,
гьайгевню гёзлери буса дёрт де якъда болар.
25Авлия авлет атагъа талчыкъдыр, анагъа да дертдир[+].
26Адиллини айыпгъа тартмакъ да, гертини сёйлейген асил къылыкълыгъа къапас урмакъ да яхшы тюгюлдюр.
27Англавлу аз сёйлер, артын ойлайгъан да оьзюн сабур тутар[+].
28Пысып турагъан авлия да гьакъыллыгъа ошар, авзун къысып турагъан да артын ойлайгъан болуп гёрюнер[+].

### 18

1Башалманлар сюйгенин этип юрюр, гьакъыллы насигьатлагъа да хонтурланар.
2Авлия билим алма сюймес,
амма гьакъыллы болуп гёрюнме чи сюер.
3Яманлыкъ булан жиргенчлик де,
намуссузлукъ булан хорлукъ да гелер.
4Инсанны сёзлери терен къую йимикдир,
гьакъылны булагъы да саркъып агъагъан сув йимикдир[+].
5Гьалал адамны дуванда ер этмек учун,
намуссузгъа бетхатирлик этмек яхшы болмас[+].
6Сёз артындан сёз чыгъар, кёп сёйлесе гёз чыгъар[+].
7Авлия сёйлеген ажжал табар;
айтылмагъан сёзню еси бусанг, айтылгъан сёзню къулу боларсан[+].
8Тилчини тили къурсакъгъа барагъан татывлу ашлар йимикдир[+].
9Эринчек де бирдир, бузувчу да бирдир.
10Раббибиз оьзюню ичинде гьалал адамлар парахат яшынып туруп болагъан къатты беклик йимикдир[+].
11Бай оьзюню барлыгъын къатты беклик деп гьисаплар[+].
12Оьктемликни артындан хорлукъ юрюр къыдырып; сабур тюбю сари алтын[+].
13Алгъасап жавап берген авлиядыр, огъар илыкъма тюшер.
14Ругь якъдан гючлю адам аврувун енгер, ругьдан тюшгенни иши не болар экен[+]?
15Англавлу билим топлай турар, гьакъыллыгъа эки къулакъ да аз болар.
16Савгъат адамгъа эркинлик де берер, гьакимлеге багъып ёл да ачар[+].
17Эришивлюкде, бириси ян сёйлеме башлагъанча, башлапгъысы тюз болуп гёрюнер.
18Чёп салыв эришивлюклени токътатар, гючлю душманланы да бир-биринден айырар.
19Къазаплангъан дост къатты беклик йимикдир, эришивлюк де къапуланы тогъасларына ошайдыр.
20Айтылмагъан сёзню есисендир,
айтылгъан сёзню къулусандыр[+].
21Авуз билгенни сёйлер,
авуздан чыкъгъан башгъа гелип тиер.
22Къатындан тюзелген насип табар,
Раббибизни де рагьмусун алар[+].
23Ярлы ялбарып тилер,
бай буса гьонкъа жавап къайтарар.
24Аш къурдашлар балагьгъа гелтирер,
герти къурдашлар буса агъа-инилерден де ювукъ болар[+].

### 19

1Ялгъанчы болуп байлыкъда яшагъанча, гьалал кюйде ярлылыкъда яшагъан къолайдыр[+].
2Билими ёкъ адамгъа яхшылыкъ болмас, алгъасайгъан адам да гюнагь иш этип токътар[+].
3Гьакъылсыз юрюген ажжалсыз оьлер, бары къыйынын Раббибизден гёрер[+].
4Барлыкъ ярашдырар, ёкълукъ талашдырар[+].
5Ялгъан шагьат такъсырсыз къалмас, ялгъанчы да гьеч къутулмас[+].
6Кёплер байлагъа ялынып айланар, савгъатлар береген булан да ким де къурдашлыкъ тутар[+].
7Ярлыны къардашлары да сюймес, къурдашлары буса хасокъда: олардан кёмек ахтарса да пайда чыкъмас[+].
8Оьзюне яхшылыкъ ёрайгъан адам англавлу болма къаст этер, гьакъылны къыйматын билеген де талай табар[+].
9Ялгъан шагьат такъсырсыз къалмас, ялгъанчы да ажжал табар[+].
10Авлиягъа бай болмагъа ошамас, къулгъа да бийлеге ес болмагъа къыйышмас[+].
11Гьакъыл адамны къазапланывдан сакълар,
ямангъа яхшы болмакъ да эргишини ишидир[+].
12Пачаны къазапланыву арсланны къычырыгъы йимикдир, рагьмусу буса йылы янгур йимикдир[+].
13Авлия авлет атасына балагьдыр, къатын айтар – эр къайтар[+].
14Мюлк де, мал да ата-анадан къалагъан варисликдир,
англавлу къатын буса Раббибизни савгъатыдыр[+].
15Эринчек отбаш алда кёп олтурар, азман да ач къалар[+].
16Насигьатгъа тынглагъан яшап къалар,
пакарсыз юрюген буса пасат болар[+].
17Пакъыргъа берген де бир,
Раббибизге берген де бир,
О да сагъа тийишли къайтарышын этер[+].
18Геч болуп къалгъынча,
авлетингни такъсырла,
ёгъесе ону оьлюмге тарытарсан[+].
19Гьонкъа адам такъсыргъа тарылсын,
огъар ёл къойсанг,
дагъы да яман болар.
20Гьакъыллы болмакъ учун,
насигьатгъа да тынгла,
таклифлени де къабул эт.
21Инсан кёп затгъа умут этер,
амма Раббибиз буюргъан болар[+].
22Инсанларда инамлыкъ къыйматлыдыр,
ялгъанчыдан да ярлы яхшыдыр.
23Раббибизден къоркъгъан яшав да табар,
парахат да юхлар, ону башына балагь да гелмес[+].
24Эринчек ашама деп тутгъан къашыгъын да авзуна элтме сюймес[+].
25Нажжасны такъсырласанг, авам да эс табар, англавлу буса айтып къойса да англар[+].
26Атасын пуч этеген де,
анасын къувалайгъан да уятсыз ва намуссуз авлетдир[+].
27Билим ала турмасанг, билегенлерингни де унутарсан.
28Макюрчю шагьат бар ерде адилли дуван этилмес, жинаятчылыкъ да намуссузланы азыгъыдыр[+].
29Макюрчю – такъсырдан, авлия да таякъдан къутулмас[+].

### 20

1Чагъыр мысгъыллатар, боза къутуртар, шолагъа сатылгъан гьакъылсыздыр[+].
2Пачаны къазапланыву арсланны къычырыгъы йимикдир, ону ачувландыргъан оьзюне балагь гелтирер[+].
3Къалмагъалгъа баш сукъмагъан абурун сакълар, авлия буса гьалек болар.
4Эринчек гюзде сабан сюрмес, язда буса бир зат да тапмас[+].
5Инсанны юрегиндеги хыяллары терен къую йимикдир, амма англавлу адам ондан сув алып ичмеге болар[+].
6Кёплер инсанны рагьмулугъу саялы макътай, амма инамлы адамны ким табар?
7Гьалал адам таза юрюр, ондан къалгъан авлетлер де талайлыдыр.
8Дуван гесме олтургъан пача оьзюню къараву булан бары да яманлыкъны къувар.
9«Мени юрегим де таза, мен гюнагьдан да тазаман», – деп ким айтма болар[+]?
10Ялгъан мизанны да, ялгъан оьлчевню де Аллагь гёрюп ярамас[+].
11Яшны этегенине къарап, ону юрюшюню тюзлюгюн де, тазалыгъын да билме болар.
12Раббибиз къулакъны эшитме, гёзню буса гёрме яратгъандыр[+].
13Ишлегенге – азыкъ,
ишлемеген – языкъ[+].
14Хайыр алагъанны канты кёп болар, амма алгъанын сонг макътап йиберер.
15Бу дюньяда алтын да бардыр, жавгьар да, амма гьакъыллы сёзлер барындан да сыйлыдыр.
16Биревню борчун бойнунга алсанг,
гёлексиз къаларсан,
гишини къатыны булан ювукълукъ этсенг де,
тап шо кюйде болар[+].
17Ялгъан булан алынгъан азыкъ татывлу тиер,
амма сонг тамагъынга тыгъылар[+].
18Таклифге тынглайгъан уьстюнлюк къазанар,
дав этеген де насигьатгъа тынглар[+].
19Тилчи булан айлансанг,
сырынгны ачар, даллайчы булан да иш гёрме[+].
20Ата-анасына налат бергенни тун къарангыда чырагъы сёнюп къалар[+].
21Алгъасавлукъда чыгъарылып алынгъан варисликни сонг хайыры болмас[+].
22«Яманлыкъ саялы мен оьч аларман», – деп айтма, Раббибизге инан, О да сени сакълап турар[+].
23Тюз тартмайгъан ташланы Аллагь гёрюп ярамас, тюз тартмайгъан мизанлар да яманлыкъдыр[+].
24Раббибиздир бизин ёлгъа салагъан. Биз оьзюбюз къайдан билейик ёлубузну[+]?
25Алгъасавлукъда этилген ант да, ойлашылмай берилген сёз де инсан учун тузакъдыр.
26Гьакъыллы пача намуссузланы къувукъну чачагъандай якъ-якъгъа чачар.
27Инсанны ругьу ону бютюнлей ярыкъ этеген Раббибизни чырагъыдыр[+].
28Рагьму да, гьакълыкъ да пачаны къоруп сакълар,
рагьмусу булан да о тахын сакълар.
29Яшавну башы ялындыр, арты кюлдюр[+].
30Яралар да, яралардан къалгъан дамгъалар да яманлыкъдан сакълар, тийген таякълар да инсанны табиатын алышдырар.

### 21

1Агъымындагъы сувлар йимик, пачаны хыяллары да Раббибизни къолундадыр:
О къайсылай сюйсе, шолай багъып акъдырар.
2Инсангъа оьзю тутгъан ёлу тюз болуп гёрюнер, амма Раббибиз юреклени сынап къарар[+].
3Къурбандан алда Раббибиз гьалал адамны да, адиллини де ишин къабул этер[+].
4Оьктем къарав да, оьктем юрек де намуссузлагъа хас болгъан гюнагьлардыр[+].
5Къаст булан къала болар, алгъасагъан сув да денгизге етишмес[+].
6Гьарам мал жыймакъ ажжал излейгенлени аз заманлыкъ ишидир[+].
7Адилсиз кюйде иш гёрген намуссузланы яманлыкълары оьзлеге къайтып тиер.
8Пасат адамны ёлу къынгыр болар, гьалал адамны иши буса тюз болар.
9Яман къатын алгъынча, къысыр къалгъыр къангъынча[+].
10Намуссуз яманлыкъ ёрар, о ювугъуна да яхшылыкъ этмес.
11Нажжасны такъсырласанг, сынавсуз адам эс табар; гьакъыллыгъа насигьат берсенг, ону билими артар[+].
12Раббибиз намуссузну уьюнден гёзюн айырмас, ону уьюне балагь гелтирер.
13Пакъырны агьына тынгламагъан оьзю де бир агь урар, амма кёмексиз къалар[+].
14Яшыртгъын берилген савгъат – ачувну, тюпден таба берилген рушбат да къазапланывну енгер[+].
15Адилли дуван гесмек гьалал адамгъа къуванчдыр, яманлыкъ этегенге къоркъунчдур.
16Гьакъылын тас этген ахыратда эс табар[+].
17Йыбав-кеп сюйген ярлы болар,
чагъыр булан яв сюйген де бай болмас.
18Намуссузлар гьалал адамлагъа этген яманлыгъы саялы, ялгъанчылар да таза адамлагъа этген бары да заты саялы тёлев берме тарыкъдыр[+].
19Ачувланып, эришип турагъан къатын булан яшагъанча, дангыл топуракъларда яшагъан къолайдыр[+].
20Гьакъыллыны уьюнде артгъа салгъаны болар,
авлия буса барын да пуч этер.
21Гьалал турагъан да, яхшылыкъ этеген де гьалаллыкъда да, макътавлукъда да яшап къалар.
22Гьакъыллы адам шагьарларда-бекликлерде турагъан къудратлы асгерлерден оьр чыгъар,
оланы беклигин де дагъытар.
23Авзун сакълагъан оьзюн де балагьлардан къоруп сакълар[+].
24Къазапланывун енгме сюймейген адам эдепсиз хохабаздыр, имансыздыр[+].
25Эринчекни сутурлукъ оьлтюрер, неге тюгюл де ону къолу иш сюймес[+].
26О гьаман да сутурланар, гьалал адам буса къызгъанмай уьлешер[+].
27Раббибиз намуссузланы этген къурбанларын гёрюп ярамас, айрокъда бир яман хыял булан этгенлерин[+].
28Ялгъан шагьат ажжал табар,
билемен деп сёйлейген адам буса гьаман да сёйлеп турар[+].
29Намуссузну сыпаты эдепсиз болар,
гьалал адам буса тюз ёл булан юрюр.
30Раббибизден болуп тюгюл эсе,
гьакъыл да, англав,
насигьат да ёкъдур[+].
31Ябушувда уьстюнлюкню береген аргъумакъ тюгюл, Раббибиздир[+].

### 22

1Яхшы ат къазанмакъ бары байлыкъдан яхшыдыр, адамланы гьюрметин къазанмакъ да алтын-гюмюшден де сыйлыдыр.
2Байны да, ярлыны да бир-бирине ошатагъан недир? Оланы экевюн де Раббибиз яратгъандыр[+].
3Гьакъыллы балагьны гёрюп, яшынып токътар, сынавсузлар буса тувра уьстюне багъып юрюп, къапас ашар[+].
4Раббибизден къоркъувну да, байлыкъны да, абурну да, яшавну да саламатлыкъ гелтирер[+].
5Макюрчюню ёлунда тегенек де, тузакъ да къаршылашар, оьзюн аяйгъан адам шо ёл булан юрюмес[+].
6Яшлыгъы тюзелген гиши даимге тюзелер[+].
7Бай ярлыгъа башчылыкъ этер, борчгъа алгъан да борчгъа бергенни къулу болуп къалар.
8Адилсизликни яйып айланагъан балагьгъа тарып къалар, ону къазапланыву да болмагъандай болуп къалар[+].
9Пакъыргъа аш берген насипли болуп къалар[+].
10Нажжасны оьзюнгден арек этсенг, татывсузлукъ да таяр, къалмагъал да, эришивлюк де битер[+].
11Таза юрекли де, таза сёзлю де пачагъа ювукъ болар[+].
12Раббибиз гьакъ гертини къоруп сакълар, хыянатчыны сёзлерин буса гери урар.
13Эринчек: «Орамда арслан бар! Майданны къап ортасында мени паралап къояжакъ!» – деп турар[+].
14Саякъ юрюшлю къатынны сёзю тюбю ёкъ къакъа йимикдир, Раббибизни къазапландыргъан адам шонда тюшюп гетер[+].
15Яш авлиялыкъ этер,
амма сен такъсырласанг,
о эс тапмай къоймас[+].
16Ярлыны къыйыны булан бай болагъан да, байгъа савгъат береген де ярлы болуп къалар[+].
17Гьакъыллыланы сёзлерине къулакъ ас, тынгла; мени насигьатларыма да тергев бер:[+]
18шо сёзлени эсде сакъласанг, юрегинге балгьамдай болар, оьзю шо сёзлер де даим сени авзунгда болар;
19янгыз Раббибизге аркъа таясын деп,
мен сагъа насигьат этемен, сен де шону эсингде сакълап къой.


Отуз айтыв

20-21Сен гьакъ герти сёйлеп де билсин, сени йибергенлеге де гьакъ герти сёзлени етишдирип болсун деп, мен сагъа тюпдеги шу отуз айтывну яздым. Сен шоларда таклифлер де, англав да табарсан.
22Ярлыланы талама, неге тюгюл де олар ярлыдыр, касипни де къапу алда хатирин къалдырма,[+]
23неге тюгюл де Раббибиз оланы якълар,
оланы къыйнагъанланы оьзлени де къыйнар[+].
24Ачувланагъан адам булан къурдаш болма,
къарсалайгъан адам булан да айланма.
25Шолай этмесенг, оланы ёлуна оьзюнг де тюшерсен, оьз-оьзюнге тузакъ да саларсан.
26Биревню борчун бойнунга алма алгъасама.
27Борчну къайтарып болмасанг чы, сени ятып турагъан тёшек-орнунгну да чыгъарып алып гетер[+].
28Ата-бабаларынг токъташдыргъан дазуларынгны ари теберме[+].
29Сен оьзюню ишин жигерли юрютегенни гёргенмисен?
О къара халкъгъа тюгюл, пачалагъа къуллукъ этер.

### 23

1Гьаким булан бир тепсиден ашама олтургъанда ким булан олтургъанынгны унутма.
2Ачынгдан оьле тура бусанг да,
бир заманда да артыкъ ашама.
3Ону татывлу ашларына дамагьланып, алданып къалма.
Шону о сени сынап къарамакъ учун этмеге бола.
4Байлыкъ жыймакъны къайгъысын этип турма;
шо ойларынгны къой[+].
5Байлыкъгъа къарагъанда бир болду – о ёкъ болгъанда бир болду, неге тюгюл де, къанатлар чыгъып, о къаракъушдай кёклеге учуп гетер[+].
6Гюллеп юрюйген адамны ашындан ашама, ону татывлу ашларына да дамагьланма.
7Неге тюгюл де, юрегинде нечик ойлары бар буса, о оьзю де шолайдыр. Сагъа о: «Аша, ич», – дер, амма ону юреги сагъа тюз болмас.
8Шонда ашагъанынгны да къусуп чыгъарарсан, яхшы сёзлеринг де негьакъ айтылгъан болар.
9Авлиягъа сёйлеп авара болма, неге тюгюл де о гьакъыллы сёзлени гёрюп ярамас.
10Тезден токъташдырылгъан дазуланы бузма, етимлени авлакъларына да сугъулма[+].
11Неге тюгюл де, оланы Якълавчусу гючлюдюр, О етимлени ягъын тутар[+].
12Юрегингни уьйретивге бакъдыр, гьакъыллы сёзлеге де тынгла.
13Авлетинге чубукъ урсанг, ону оьлюмден къутгъарарсан:[+]
14сен ону чубукъ уруп такъсырласанг, ону ругьун ахыратны азапларындан къутгъарарсан.
15Балам! Эгер де сен гьакъыллы болсанг, мени юрегим де къуванар.
16Сен герти затны сёйлесенг, мени ичимдеги бар затым къуванар.
17Сени юрегинг гюнагьлыланы гюллемесин, амма гьар гюн де Раббибизден къоркъуп турсун[+].
18Шо заман сени гележегинг де болар, умутунг да тас болмас[+].
19Тынгла, балам, гьакъыллы да бол, юрегингни де тюз ёлгъа сал.
20Чагъыр ичегенлер булан да, танавларындан гелгенче эт ашайгъанлар булан да иш тутма[+].
21Неге тюгюл де, ичкичи де, гьампа да ярлы болуп токътар, эринчеклик де сени ямав опуракъ гийип айланагъан этер.
22Атанга тынгла: сен ону белинден тувгъансандыр; анангны да гери урма, гьатта о къарт болгъанда да[+].
23Гьакъ гертини сатып ал, гьакъылны да, билимни де, англавну да сатып къойма.
24Гьалал адамны атасы шат болар, оьзюнден гьакъыллы яш тувгъан да сююнюп къалар.
25Атанг сююнсюн дагъы, сени тапгъан ана да шат болуп къалып къалсын дагъы.
26Балам! Юрегингни магъа бакъдыр, гёзлерингни де магъа къарат:
27неге тюгюл де саякъ къатын тюбю ёкъ къакъа йимикдир, гишини къатыны да тар къую йимикдир,[+]
28о пусгъунда токътагъан тонавчудай инсанланы арасында жинаятчыланы санавун артдырып турар[+].
29Кимлердир улуйгъанлар? Кимлердир агь урагъанлар? Кимлердир эришип турагъанлар? Кимлердир себепсиз яраланагъанлар? Кимлердир гёзлери къызарып айланагъанлар?
30Тизив чагъырланы ахтара туруп, чагъыр иче туруп олтуруп къалагъанланыкидир.
31Чагъырны къызыллыгъына, аякъда ону лансыллайгъанына, енгил ичилегенине къарама,[+]
32сонг сариек йылан йимик бир тигер.
33Гёзлерингни гишини къатынларына бакъдырарсан, юрегинге де къайдагъы ойлар гелер.
34Сен денгизни къап ортасында юхлап къалгъан адам йимик неде гемени келлесине минип юхлап къалгъан адам йимик болуп къаларсан.
35«Магъа ура эди, магъа буса авуртмай эди; мени тебере эди, мен буса гьис этмей эдим. Уянгъан сонг, алдагъы юрюшюмню узатарман», – деп де айтарсан.

### 24

1Яман адамланы гюллеме, олар булан да айланма[+].
2Неге тюгюл де, оланы юреклеринде нас хыяллары болар,
оланы авзулары да яманны сёйлер[+].
3Гьакъылдан таба къуруладыр уьй, англавдан таба да беклешедир о.
4Бажарывлукъдан таба оланы ичлери тизив мал-матагьдан да, байлыкъдан да толар[+].
5Гьакъыллы адам гючлю болар, англавлу адам да оьзюню гючюн беклешдирер[+].
6Шо саялы да давну ойлашып юрют, таклиф берегенлер кёп болса, уьстюнлюк де гелер[+].
7Авлиягъа гьакъылгъа етме къыйындыр, къапу алда о авзун да ачмас.
8Яманлыкъ этме айланагъан адам яман хыялларын яшырып болмас.
9Авлияны хыяллары да гюнагьдыр, нажжасдан да адамлар жиргенер[+].
10Эгер де къайгъылы гюн ругьдан тюшсенг, сени гючюнг аз болар[+].
11Бир айыпсыз оьлтюрюлегенлени къутгъар, олагъа тезликде кёмекге етме алгъаса[+].
12Шолай этмесенг: «Муна, мен шону билмей эдим», – деп айтажакъсан чы. Амма бизин сынайгъан Аллагь гертини биледир, О сени юрегингдегингни гёредир[+].
13-14Гьакъыл бал йимик татывлудур. Эгер де сен шону тапсанг, сени гележегинг болар, умутунг да тас болмас[+][+].
15Намуссуз, гьалал адамны уьюне къара юрек тутма, о турагъан ерлени де дагъытма[+].
16Неге тюгюл де, гьалал адам не балагьдан да къутулар, намуссузлар буса ажжалгъа тарып къалар[+].
17Душманынг йыгъылгъанда сен кюлеме, о сюрюнгенде де сени юрегинг къуванмасын[+].
18Ёгъесе, Раббибиз гёрюп, шогъар яхшы къарамас, Ону душманынга бакъгъан якъдагъы къазапланыву да таяр[+].
19Яманлагъа ачувланма, намуссузланы да гюллеме[+].
20Неге тюгюл де, яманны гележеги болмас, намуссузланы да чырагъы сёнюп къалар[+].
21Балам, Раббибизден де, пачадан да къоркъуп бил, питнечилер булан да аралыгъынг болмасын[+].
22Неге тюгюл де, бирден олардан ажжал табарсан, оьзюнг де билмей къаларсан олардан экевюнден де гележек балагьны.


Гьакъыллыланы айтывлары

23Муна гьакъыллыланы дагъы да башгъа сёзлери: дуван гесегенде гьаваслыгъы болмакъ яхшы тюгюл[+].
24Айыплыгъа: «Сен тюзсен», – деп айтгъангъа халкъланы налаты болар, ону къавумлар гёрюп ярамас[+].
25Такъсырлайгъанлар буса талайлы болар, олагъа рагьму да этилер.
26Герти жавап къайтарагъан авзундан оьбегенде йимикдир.
27Уьюнгден тышдагъы ишлерингни эт, авлагъынгдагъы ишлерингни де битдир, сонг буса уьюнгню бир кюйге гелтир.
28Ювугъунга ялгъан шагьат болма. Негер тарыкъдыр сагъа авзунг булан ялгъан сёйлеме[+]?
29Вёре: «Огъар гёре мен де боламан, мен де къайтарышын этермен», – деп айтма[+].
30Бир керен эринчекни авлагъыны къырыйындан, томакъны юзюмлюгюню къырыйындан оьтюп бара эдим,
31Бары затны тегенек басгъан, чёп битген, ону таш чыры да авгъан эди.
32Къарап, ойлашдым, гёрюп, дарс алдым:
33«Бираз дагъы да юхласанг, бираз дагъы да къалгъысанг, бираз дагъы да къолларынгны да салып олтуруп турсанг,
34саякъ айланагъан адам йимик, сагъа ярлылыкъ да, савутлангъан адам йимик, тарчыкълыкъ да иннемей гелгенин билмей къаларсан»[+].

### 25


Хезекияны адамлары жыйгъан Сулейманны айтывлары

1Булар да Ягьудеяны пачасы Хезекияны адамлары жыйгъан Сулейманны айтывларыдыр[+].
2Сырны яшыргъан Аллагьыбызгъа макътавлар болсун, сырны англагъан пачагъа да макътавлар болсун[+].
3Кёкню бийиклигин, ерни теренлигин йимик, шолай пачаланы юреклерин де англама къыйындыр.
4Гюмюшге къошулгъан затны тайдырса, устаны къолундан савут чыгъар:
5намуссузну пачадан ари тайдырса, ону тахы тюзлюк булан беклешип къалар[+].
6Пачаны алдында оьзюнгню оьр тутма, вазирлер токътайгъан ерде де токътама,[+]
7-8неге тюгюл де вазирни алдында тёбен болгъандан эсе, сагъа: «Гел, тёрге чыкъ», – деп айтгъан яхшыдыр. Гёзлеринг булан гёргенингни дувангъа чыгъарма алгъасама, ёгъесе оьзю булан эришген адам сени биябур этме болар.
9Ятланы эришивлюгюне башынгны сукъма, гишини сырын ачма.
10Эгер де ачсанг, оьзюнг биябур болуп къаларсан, шо заман сени башынг хорлукъдан чыкъмас.
11Оьз еринде айтылгъан сёз накъышлангъан гюмюш савутлардагъы алтын алмалар йимикдир[+].
12Къулакъ асагъангъа гьакъыллыны ёл гёрсетгени алтын сыргъа, таза алтындан этилген тагъымчакъ йимикдир[+].
13Инамлы элчи оьзюн йиберген адам учун яллав гюн оракъны заманындагъы салкъын сув йимикдир, о бийин сююндюрюп билер[+].
14Ялгъан савгъатлар булан умут этдиреген адам янгурсуз булутлар, еллер йимикдир[+].
15Ювашлыкъ гьакимни мюкюр этер, татли тил де сюек сындырар.
16Бал тапсанг, тойгъанча аша, тек кюсгенче, къусгъанча ашама[+].
17Къурдашынгны уьюнге артыкъ кёп юрюме, ёгъесе сенден ялкъып къалар.
18Ювугъуна ялгъан шагьатлыкъ этеген адам чёкюч, шёшге, итти окъ йимикдир[+].
19Къайгъылы гюн инамсыз адамгъа умут этме;
о авруйгъан тиш, акъсайгъан аякъ йимикдир.
20Юрегинде дерти булангъы адамгъа йырлайгъан адам сувукъ гюн биревню уьстюнден опурагъын чечеген адам, ярагъа тёгюлеген ханц йимикдир.
21Эгер душманынг ач буса, огъар аш бер;
эгер де о сувсап буса, сув ичир[+].
22Неге тюгюл де, шолай этип,
сен ону товба этмеге борчлу этерсен,
Раббибиз де сагъа тийишлисин берер[+].
23Шимал ел янгур гелтирер, тилчини тили буса яманлыкъ гелтирер.
24Эришип турагъан къатын булан эркин уьйлерде тургъанча, къалкъыда бир мююшде тургъан къолайдыр[+].
25Йыракъ эллерден гелген яхшы хабар сувсагъан адамгъа салкъын сув йимикдир[+].
26Намуссузну алдында къоркъуп къартыллайгъан гьалал адам нас болгъан булакъ, похлангъан къую йимикдир.
27Артыкъ кёп бал ашамакъ йимик, макътавгъа къаныгъып къалмакъ да яхшы тюгюл.
28Оьзюн елеп болмайгъан адам дагъылып, баруларсыз къалгъан шагьар йимикдир.

### 26

1Яйдагъы къардай, оракъны вакътисиндеги янгурдай авлиягъа да намус ошавлу болмас[+].
2Жымчыкъ пырыллагъан йимик, къарлыгъач учуп гетген йимик, тийишсиз къаргъыш да етмес[+].
3Атгъа – къамучудур, эшекге – югендир,
авлиягъа буса – чубукъдур[+].
4Оьзюнг де авлиягъа ошап къалмас учун, авлиягъа ону авлиялыгъына гёре жавап берме.
5Амма авлия оьзюн гьакъыллыман деп гьисапламасын учун, ону авлиялыгъына гёре жавап бер[+].
6Авлиягъа иш тапшургъан оьз-оьзюне чаптакъ салгъан болар, онгайсызлыкълар тувдурар.
7Маймакъны аякълары да бирдир, авлияны авзундан чыгъагъан айтыв да бирдир.
8Сарпандан асил ташны атагъан да бирдир, авлиягъа гьюрмет этеген де бирдир[+].
9Тегенекни тутагъан эсирген адам да бирдир, айтыв айтагъан авлия да бирдир.
10Гючлю адам бары да затны башалман этер: авлиягъа да, гьар оьтеген-барагъангъа да савгъат берер.
11Ит къусгъан затына къайтып-къайтып гелегени йимик, авлия да оьзюню авлиялыгъын такрарлап турар[+].
12Оьз-оьзюн гьакъыллыман деп гьисаплайгъан адамдан чы авлия да къолайдыр[+].
13Эринчек: «Орамда арслан бар! Майданларда арслан бар!» – деп айтып турар[+].
14Эшик петнелерине илинип турагъаны йимик, эринчек де тёшегинде авлана турар.
15Эринчек къолун бошгъапгъа багъып узатар, амма авзуна багъып гелтиргенче къавшалар[+].
16Эринчек ойлашып сёйлейген етти адамдан да оьзюн гьакъыллыман деп гьисаплар.
17Итни къулакъларын тутгъан да бирдир,
оьтюп барагъан еринде биревлени эришивлюгюне баш сукъгъан да бирдир.
18Гьакъылдан тайышгъан адам, отну, окъланы, ажжалны атагъанда йимик,
19къурдашына макюрчю кюйде зарал гелтирип, сонг буса:
«Мен чи масхара эте эдим», – деп айтагъан адам йимикдир.
20Агъач битген ерде от да сёнер, тилчи ёкъ ерде питне де битер[+].
21Кёмюрден – исив, агъачдан – ялын, эришеген адамдан буса питне чыгъар.
22Татывлу ашлар юрекге тиегенде йимик, тилчини сёзлери де юрегинге тиер[+].
23Гюмюш сув берилген чыны савут да бирдир, къара юреклини татли тили де бирдир[+].
24Душман сёзю булан ялынар, амма ону юрегинде макюрчюлюк болар.
25Эгер де о илиякълы сёйлей буса да, инанып къалма, неге тюгюл де ону юрегинде етти наслыкъ болар.
26Эгер де ону оьчлюгю янгызлыкъда гёрюнмей турса да, халкъны алдында яманлыгъы ачыкъгъа чыгъып къалар.
27Гишиге къую къазгъан оьзю тюшер беттёбен;
тавгъа таш дёгеретип чыгъарагъан оьзю шону тюбюне тюшюп къалар[+].
28Ялгъан сёйлейгенлер оьзлер хатирин къалдырагъанланы гёрюп ярамас, ялынып сёйлейгенлер де балагь гьазирлеп турадыр.

### 27

1Тангаланг булан макътанма, неге тюгюл де о гюн не болагъанын билме къыйындыр[+].
2Оьз-оьзюнгню макътама, сени оьзгелер макътасын.
3Таш авурдур, къайыр да енгил тюгюлдюр, амма авлияны оьчлюгю экисинден де авурдур[+].
4Оьчлюк хатирсиздир, къазапланывну да енгме къыйындыр, амма гюнчюлюкге къаршы туруп болагъан ким бар[+]?
5Пысып турагъан къурдашдан бетине туврасын айтагъан адам яхшыдыр[+].
6Сююп билеген адам гьакъ юрекден бетлер, гёрюп ярамайгъаны гёземелликге оьбер[+].
7Артыкъ тойгъан адам бал хырцланы сансымас, ач къалгъангъа буса бары аччы зат да татли тиер[+].
8Оьзюню уясын къойгъан къуш да бирдир, оьзюню ерин къойгъан адам да.
9Атир ийисли май да, тютюн де юрекге къуванч гелтирер, шо кюйде къурдашны гьакъ юрекден этилген насигьаты да татли тиер.
10Оьзюнгню къурдашынгны да, атангны къурдашын да къойма; къайгъылы гюнюнгде къардашынга да барма; йыракъдагъы къардашдан ювукъдагъы хоншу яхшыдыр[+].
11Гьакъыллы бол, балам, юрегимни де къувандыр; магъа яман сёйлейгенлеге мени де бермеге жавабым болар[+].
12Гьакъыллы къоркъунчну гёрюп, яшынып токътар,
авлия буса тувра уьстюне багъып юрюп, такъсырланып токътар[+].
13Гишини борчун бойнуна алгъан опурагъын юкге салар, гишини къатыны саялы да шолай юк болар[+].
14Танг булан туруп къурдашын макътайгъанны огъар налат бере деп гьисаплар.
15Чарслы гюн токътамай явагъан янгур да бир, эришип турагъан къатын да[+].
16Ону яшырып сакъламакъ да бир, елни де, онг къолунда атир ийисни де яшырып сакъламакъ да.
17Темирни темир чарлар, адамны буса – адамлар.
18Инжирге къуллукъ этген емишин ашар, есини гьайын этген де абур къазанар[+].
19Сувгъа къарагъанда адамны бети гюзгюде йимик гёрюнер. Тап шо кюйде адамны юреги де ону ичинде барын гёрсетер.
20Ахырат да, ажжал да тоюп битмейгенде йимик, адамны гёзлери де тоюп битмес[+].
21Алтын да, гюмюш де отда тазаланагъаны йимик,
адам да оьзюне башгъалар этген макътавлардан таба тергелер[+].
22Авлияны будай булан бирче келчекге салып тюйсе де, ону авлиялыгъын тайдырма болмас.
23Гьайван-малынга яхшы къара, туварынгны-сиривюнгню гьайын эт.
24Неге тюгюл де, байлыкъ даим де болуп турмас, гьакимлик де наслудан наслугъа берилип турмас[+].
25От къурур – янгысы чыгъар, тавлардагъы отлар да орулар.
26Малларынг – сагъа опуракъгъа, эчкилеринг де сатып авлакъ алмакъ учун болуп къалсын.
27Сагъа да, сени уьюнгдегилеге де ашгъа,
къуллукъчуларынга да къатыкъгъа эчкини сютю таманлыкъ этсин.

### 28

1Артындан чабагъан бирев де ёкъ буса да, намуссуз къачар, гьалал адам буса арсландай игит болар[+].
2Уьлкеде пакарсызлыкъ бар заман гьакимлер кёп болар, англавлу, билимли адам баш болса, о узакъгъа барар[+].
3Касиплеге зулму этеген пакъыр да бирдир, ашлыкъланы сув алдырып явагъан янгур да бирдир[+].
4Къанунну гери уруп юрюйгенлер намуссузланы макътар, къанунгъа гёре юрюйгенлер олагъа къаршы иш гёрер.
5Яман адамлар адиллик не зат экенни англамас, Раббибизни ахтарагъанлар буса бары затны англар.
6Терс ёлгъа тюшюп бай болмакъдан гьалаллыкъда яшап ярлы болгъан къолайдыр[+].
7Англавлу адам къанунну ёлун тутар, бузукълар булан юрюйгенлер буса атасын биябур этип токътар.
8Хайыргъа акъча берип бай болгъан адамны жыйгъаны пакъырлагъа рагьмулу болгъанлагъа тюшер[+].
9Аллагь къанунгъа тынгламагъа сюймейгенлени дуасын да гёрюп ярамас[+].
10Гьалал адамланы алдатып терс ёллагъа салагъан адам оьзю тузакъгъа тюшер, таза адамлар буса рагьмулукъгъа ес болар[+].
11Бай адам оьз-оьзюн гьакъыллыман деп гьисаплар,
гьакъылы булангъы ярлы буса ону юзюн ачар[+].
12Гьалал адамлар сююнегенде айлананы къуванчлыкъ къуршар, амма намуссузлар гётерилегенде адамлар яшынар[+].
13Жинаятчы ишлерин яшырагъанланы иши тюзелмес;
мюкюр де болуп, шолай ишлени къойгъан гишини айыбы буса чайылар[+].
14Раббибизден даим къоркъуп яшайгъан адам насиплидир, Аллагьгъа тынгламайгъан адам буса балагьгъа тарыр.
15Яр салып акъырагъан арслан да, ач къалгъан аюв да бирдир, азиз халкъны башын тутгъан намуссуз пача да бирдир[+].
16Англавсуз гьаким кёп зулму этер, сутурлукъну гёрюп ярамайгъаны буса узакъ башчылыкъ этер.
17Биревню къаны тёгюлгенге айыплы болгъан адам, оьзюн бирев тутуп къоймасын деп, оьлгенче къачып айланар[+].
18Таза юрюйген адам сав-саламат къалар, терс ёллардан юрюйгени буса йыгъылар[+].
19Топуракъгъа къуллукъ этген токъ болар,
кеп чегегенлеге ошама къарайгъанланы буса ярлылыкъ басар[+].
20Герти адам яхшылыкълар булан бай болар, бай болма алгъасайгъан буса такъсырсыз къалмас[+].
21Биле-биле туруп адилсизлик этмек яхшы болмас; шолай адам аш гесекге де тюзсюзлюк этер[+].
22Гюллейген адам бай болма алгъасар, пакъырлыкъгъа тарып къалажагъы гьакъда буса ойлашмас[+].
23Яревке сёзлер айтгъанча, айыбын гёрсетип сёйлесенг, артда баракалла къазанарсан[+].
24Атасыныкин де, анасыныкин де урлап:
«Мунда гюнагь зат ёкъ», – деп айтагъан гиши талавурчуланы ёлдашыдыр[+].
25Хохабаз адам эришивлюк тувдурар,
Раббибизге умут этегени буса леззет алар[+].
26Янгыз оьзюне умут этеген авлиядыр,
гьакъылын тутуп юрюйген буса балагьдан къутгъарылып къалар.
27Пакъыргъа береген адам ярлы болмас,
огъар гёз бакъдырмайгъаны буса налатланып къалар[+].
28Намуссузлар оьр болгъанда адамлар яшынар,
олар тюп болгъанда буса гьалал адамланы санаву артар[+].

### 29

1Оьзюн айыплайгъанда къазапланагъан адам бирден дагъылып къалар, о сав да къалмас[+].
2Гьалал адамланы санаву артгъан сайын халкъ шат болар, намуссуз гьакимлик этегенде буса, халкъ агь урар[+].
3Гьакъылны сюеген адам атасын къувандырар,
саякъ къатынлар булан аралыкъ тутгъан адам мюлкюн пуч этер[+].
4Пача гьакъ дуван булан уьлкесин беклешдирер, савгъатлагъа гёзюн сатса, ону тозуп къояр.
5Къурдашына яревкелик этеген огъар тузакъ салар[+].
6Гюнагь намуссузну тузагъыдыр; гьалал адам буса къуванып, сююнюп къалар[+].
7Гьалал адам етдиринкли кюйде пакъырланы къыйынына тюшюнер, намуссуз буса билме де сюймес[+].
8Имансызлар шагьаргъа булгъавур салар, гьакъыллы адамлар буса питнени басдырар[+].
9Гьакъыллы авлия булан дувангъа чыкъса, къавгъа да, кюлкю де таймас.
10Адам оьлтюрегенлер таза яшайгъанны гёрюп ярамас, гьалал адамланы да дагъытма къарар[+].
11Авлия бары да къазапланывун чачып айланар, гьакъыллы буса ону енгип сакълар[+].
12Эгер де гьаким ялгъан сёзлеге тынглай буса, ону бары да къуллукъчулары да намуссуз болар.
13Пакъырны да, рушбатчыны да бир-бирине ошатагъан недир? Оланы экевюне де яшав берген Раббибиздир[+].
14Эгер де пача пакъырлагъа тюз дуванын эте буса, ону тахы даимге беклешер[+].
15Чубукъ урмакъ да, айыбын гёрсетмек де гьакъылгъа етишдирер, амма гьайсыз къалгъан авлет ана учун илыкъдыр[+].
16Намуссузлар кёп болгъан чакъы пакарсызлыкъ да кёп болар, амма гьалал адамлар оланы дагъылывуна шагьат болар[+].
17Авлетингни такъсырласанг,
о сагъа рагьатлыкъ да берер,
къуванчлыкъ да гелтирер[+].
18Пайхаммарланы сёзлери болмаса,
халкъ башалман къалар; къанунгъа гёре юрюйген буса насиплидир[+].
19Къулну айтып уьйретип болмас,
неге тюгюл де о англай буса да, тынгламас.
20Артын-алдын ойламай сёйлейгенлени гёргенмисен сен?
Шолай адамлардан эсе, авлиялагъа кёп умут бардыр[+].
21Къулну яшдан эркелетип тарбияласанг,
артда о уланынг болма сюер.
22Къазапланагъан адам эришивлюклер тувдурар,
къарсалайгъан адам да кёп яманлыкълар этер[+].
23Хохабазлыкъ инсанны ер этер, саламатлыкъ буса абурлу этер[+].
24Уручу булан ёлдаш болгъан оьз-оьзюне душмандыр, о уручугъа этилеген налатланы эшитсе де, гьеч гишиге билдирмес[*][+].
25Адамлардан къоркъагъан тузакъгъа тюшер, Раббибизге аркъа таяйгъан буса аманлыкъда къалар[+].
26Кёплер яхшы гьакимни ахтарып айланар, амма инсанны къысматы Раббибизден асылы болар[+].
27Гьалал адам ялгъанчыдан жиргенер, намуссуз да тюз юрюйген адамдан жиргенер.

### 30


Агъурну насигьатлары

1Агъурну, Якъаны уланыны сёзлери. Шо адамны Итилге, Итилге де, Укъалгъа да айтгъан илгьамлы насигьатлары.
2Гертиден де, мен бары да инсанлардан авамман, мени инсанлагъа хас болгъан англавум да ёкъ.
3Мен гьакъылгъа етишмедим, сыйлы билимлерим де ёкъ.
4Кимдир кёклеге гётерилген, ерлеге тюшген? Кимдир елни увучуна да къысып токътатгъан? Кимдир сувну опуракъгъа чырмагъан? Кимдир ердеги бары да дазуланы токъташдыргъан? Кимдир ону аты? Ону уланыны аты да кимдир? Билемисен[+]?
5Аллагьны гьар-бир каламы да тазадыр, О Оьзюне аркъа таяйгъанлар учун къалкъан йимикдир[+].
6Ону каламына къошум этип къойма, ёгъесе О сени герти юзюнгню ачар, сен де ялгъанчы болуп токътарсан[+].
7Эки затым бар мени Сенден тилейген, мен сав тура туруп, шо тилевлеримни гери уруп къойма:
8-9токълукъдан мен Аллагьымны гери урмасын учун, «Рабби деген кимдир?» – деп айтмасын учун ва ёкълукъдан, уругъа тюшюп, Сени атынгны ер этмес учун, менден пайдасыз юрюшню, ялгъанны ари эт, магъа артыкъ ярлылыкъны, артыкъ байлыкъны берме, мени таманлыкъ этер чакъы азыкъ булан таъмин этип къой[+][+].
10Есини алдында къулну яманлама, ёгъесе сагъа ону къаргъышы етер.
11Атасын да налатлап, анасыны да разилигин алмай айланагъан бир тайпалар болар[+].
12Насына да батып, тап-тазабыз деп айланагъан бир тайпалар болар[+].
13Оьктемлигинден шишип-гёбюп, биревню де сан этмей айланагъан бир тайпалар болар[+].
14Ер юзюндеги бары да пакъырланы да, адамланы арасындагъы ажизлени де таламакъ учун тишлерин хынжаллардай, ченелерин бичакълардай этип айланагъан бир тайпалар болар[+].
15Сюлюкню: «Бер, бер!» – деген эки къызы болар. Уьч зат бар, шолар булан дёртюнчюсю де, бир заманда да: «Таман!» – деп айтмайгъан:
16ахырат, яш тапмайгъан къатын, сувдан къанмайгъан топуракъ, от да айтмас бир заманда да: «Таман!» – деп.
17Атасына мысгъыл кюйде, анасына да сан да этмей къарайгъан гёзлени чёллердеги къаргъалар, къаракъушну балалары чокъур[+].
18Уьч зат бар мени гьайран этеген, дёртюнчюсюн де мен англап битмеймен:[+]
19кёкдеги къаракъушну ёлун, ярдагъы йыланны ёлун, денгизни ортасындагъы гемени ёлун, эргишини къызгъа бакъгъан ёлун.
20Пасат юрюшлю къатынны ёлу буса булайдыр: ашап, авзун да сибирип: «Мен башгъа яман зат этмедим чи», – деп айтар.
21Уьч затдан ер тербенип гетер, дёртюнчюсюн де о гётерип болмас:
22пача болгъан къулну, тойгъунчагъа аш ашайгъан авлияны;[+]
23эрге баргъан биябур къатынны, бийкени ерин тутуп олтургъан къаравашны.
24Ер юзюнде дёрт гиччи зат бардыр, амма олар гьакъыллылардан да гьакъыллыдыр:
25къомурсгъалар гючлю халкъ тюгюлдюр, амма язданокъ ашын гьазирлеп къояр;[+]
26тав чычкъанлар осал халкъдыр, амма уяларын яр башларда салар;
27ченгерткилени пачасы болмас, амма низамлы кюйде иш гёрер;
28гесертки аякълары булан илинип айланар, амма пача къалаларда да болар.
29Уьч зат исбайы юрюр, дёртюнчюсю де арив абат алар:
30бир затдан да гьеч тартынмайгъан, къыр жанланы инг де гючлюсю болгъан арслан;
31аргъумакъ, эчки, асгерини башындагъы пача.
32Эгер де сен оьктемлигингден авлиялыкъ этген бусанг, яманлыкъ этме ойлашгъан бусанг, къолунг булан авзунгну къысып къой[+].
33Неге тюгюл де, сютню аталагъанда май болагъаны йимик, танавуна къакъгъанда къан гелегени йимик, шолай къазапланывну хотгъагъанда да эришивлюк тувар.

### 31


Лемуил пачаны сёзлери

1Лемуил пачаны сёзлери. Огъар анасы берген насигьатлар.
2Гьы, балам? Гьы, къарнымдан чыкъгъан балам?
Гьы, Аллагьдан тилеп алгъан балам?
3Гючюнгню-къудратынгны къатынлагъа харжлама, тутгъан ёлларынгны пачаланы да дагъытагъан къатынлагъа аян этме[+].
4-5Ичип-эсирип, къанунланы да унутуп, языкъланы тюз дувандан магьрюм этмесин учун, пачалагъа тюгюл, Лемуил, пачалагъа тюгюл чагъыр ичме тюшеген, бийлеге де тюгюл боза ичме тюшеген[+].
6Бозаны янчылгъанлагъа, чагъырны да яв юреги ярылгъанлагъа беригиз[+].
7Олар ичсинлер, оьзлени пакъырлыгъын унутсунлар, дертин де дагъы эсге алмасынлар.
8Авзунгну оьзлени якълап сёйлеп болмайгъанлар учун да, етимлени якъламакъ учун да ач[+].
9Авзунгну адилликни якъламакъ учун, ярлыланы да, касиплени де ихтиярларын якъламакъ учун ач[+].


Яхшы къатынны гьакъындагъы макътавлу йыр

10Кимдир яхшы къатынны табып болажакъ? Шолай къатын жавгьардан да сыйлыдыр[+].
11Шолай къатындан эрини юреги парахат болар, о да хайырсыз къалмас.
12Яшавуну гьар гюнюнде де шолай къатын огъар яманлыкъ тюгюл, яхшылыкъ этип турар.
13Гьасиретли кюйде къолундан иш чыгъарар, тикмеге, сокъмагъа сюер.
14Шолай къатын йыракълардан мал гелтиреген геме йимикдир.
15Ерге ярыкъ да тюшюп битгенче, о ятывундан турар, уьюндегилеге ашын гьазирлер, къаравашларына рызкъысын, тапшурувларын берер[+].
16Ахтарып топуракъ табар, ону сатып алар, оьзюню къоллары булан юзюмлюк болдурар.
17О гючлюдюр, ону не ишни кютмеге де гючю етер.
18О оьзюню иши яхшы юрюйгенни гьис этер, ону чырагъы гече де сёнмес.
19Ону къолу урчукъгъа багъып барар, бармакълары да ийрекни йибермес.
20О къолуну аясын пакъырлар учун ачар, къолун да касиплеге узатар[+].
21Уьюндегилеге сувукъ болар деп къоркъмас, неге тюгюл де олар барысы да экишер къат опуракълар гиер.
22О оьзюне хали-халчалар согъар, асил къумачлардан опуракъ тигип гиер.
23Очарда абурлу тамазалар булан олтургъанда, ону эрин бары халкъ таныр.
24О шаршавлар тигип сатар, Финикиядагъы савдюгерчилеге белбавлар етишдирер.
25Къудрат да, исбайылыкъ да ону опурагъыдыр, тангаласындан да о гьеч къоркъмас.
26Ону авзундан гьакъыллы сёзлер чыгъар, тилини учунда да яхшы насигьатлар болар.
27О уьюндеги гьалгъа тергевлю болар, ону ашайгъан ашы да гьарам болмас.
28-29Яшлары тургъандокъ, огъар абур этме башлар, эри де: «Яхшы къатынлар кёп болгъандыр, сен барындан да оздунг», – деп макътав этер.
30Сюйкюмлюк алдатар, аривлюк буса тарыкъсыз затдыр, амма Раббибизден къоркъагъан къатын макътавгъа лайыкълыдыр.
31Огъар тийишлисин беригиз, очарларда ону ишлерин макътагъыз![+]

## Сёзлюк (Таврат)

### Сёзлюк (Таврат)

Сёзлюк (Таврат)


А

Б

П

Ч

М

Ж

З

С

Б

В

Г

Д

Е

Ж

З

И

К

Я

Б

К

Т

Б

Г

Б

Я

Э

Л

М

Н

О

П

Р

С

Т

У

Ш

Э

Ю

Я


Сёзлюк

### Абип

Абип – Чыгъ 12:2 гёре, йылны биринчи айы. Март-апрель айлар булан рас геле.

### Абип ай, нисан ай

Абип ай, нисан ай – ягьуди рузнамагъа гёре, абип ай йылны биринчи айы болгъан (мартны ортасындан апрелни ортасына ерли). Бу айны башгъа аты – нисан.

### Адам

Адам – Аллагь Оьзю яратгъан биринчи инсан. Ер юзюндеги бары да инсанлар ондан ва ону къатыны Гьавадан баш ала. Адам ва Гьава, Аллагьны буйругъун да бузуп, биринчи гюнагь ишни этгенлерден санала. Шондан берли оланы наслулары гюнагь ишлер этегенин токътатмагъан, инсанланы гюнагьлары саялы такъсыр буса оьлюм болуп токътагъан.

### Адум

Адум – Исавну ва исрайыллыланы ювукъ къардашларыны наслуларына тагъылгъан ат. Бу ат ягьудиче «къызыл» деген маънаны англата. Исав оьзюню башлап тувгъан авлетлигин къызыл тюсдеги бурчакъ шорпагъа сатгъан, шо саялы огъар «Адум» деген ат тагъылгъан. Исав ва ону наслулары яшагъан вилаятгъа да Адум деп айтылгъан. Шо вилаят Саир тавларда, Урдун къолну эки де ягъында ерлешген болгъан. Исрайыллылар Мисриден чыгъагъанда, Адумну халкъы оланы оьзлени топурагъындан оьтюп чыкъма къоймагъан. Къара Исав.

### Амаликлилер

Амаликлилер – исрайыллылар Канъан топуракъны елегенче, шону къырыйында бир ерден башгъа ерге гёчюп яшагъан бир халкъ. Бу къавум аслу гьалда Оьлю денгизни къыбласында ва гюнбатышында – Негеп дангылда яшагъан. Исрайыллылар Мисриден чыкъгъандокъ, амаликлилер олагъа чапгъын этген. Шо замандан тутуп олар исрайыллыланы душманлары гьисаплана. Аллагь исрайыллылагъа амаликлилени къырып битдирмекни буюргъан. Тек шо иш янгыз Гьизкия деген ягьуди пачаны гьакимлигини вакътисинде яшавгъа чыкъгъан.

### Амин

Амин – бу сёз бырынгъы ягьуди тилде «гьакъ герти» неде «гьакълыкъ», «шолай болсун дагъы» деген маъналаны англата. Кёбюсю гезиклерде дуаны ахырында къоллана. Шону кюрчюсюне «шексиз» деген маънаны англатагъан ягьуди сёз салынгъан. «Амин» деген сёз булан ваъза неде дуа башланма неде тамамланма бола. Бир адам, оьзге адам айтгъан сёзлеге жавап гьисапда бу сёзню айта туруп, ону шо сёзлери булан толу разилигин билдире.

### Аммунлулар

Аммунлулар – Лутну уланы Бен-Аммини гиччи къызындан тувгъан наслулары. Аммунлулар Мологь деген ялгъан аллагьгъа сужда къылгъан. Олар Урдун оьзенден гюнтувуш якъда яшагъан (гьалиги Урдун пачалыкъны гесеги) ва аслу гьалда исрайыллыланы душманлары болгъан. Ахырда да аммунлулар Исрайылны халкъыны наслулары гьисапланмайгъан болгъан.

### Аморлулар

Аморлулар – исрайыллылар Канъанны елегенче, шо топуракъда яшагъан аслу халкъланы бириси. «Аморлулар» деген сёз бир-бирде шо заманларда Канъан топуракъда яшагъан бары да халкъланы англатмакъ учун къоллангъан. Шо саялы бир-бир текстлерде бу сёз «аморлу халкълар» деп таржума этиле.

### Арив ийисли сылама

Арив ийисли сылама – сийрек ёлугъагъан терекден алынып къурутулгъан сылама. Шону яллатагъанда, арив ийис чыгъа. Ладанны бек уллу багьасы болгъан. Шону тютюнюн чыгъарыв Сыйлы чатырда, сонг Ерусалимдеги Ибадатханада юрюлеген къурбанланы бириси болгъан. Булай арив ийисли затланы оьзге аты – фимиам.

### Астарта

Астарта – канъанлыланы тюшюмлюк булан байлавлу тиши аллагьы. Бырынгъы заманларда Ювукъ Гюнтувушда Астартагъа (Ашерагъа) сужда къылагъан ерлерде орнатылгъан агъач багъаналар болгъан; шо багъаналагъа тиши аллагьны суратлары къазылып этилген болма ярай. «Гьайран таъсири» булангъы Астартаны багъаналарына сужда къылыв шо девюрде Ювукъ Гюнтувушну бары да ерлеринде юрюлген. Бир-бир мифлерде Астарта Илу неде Баал деген аллагьны (оьр аллагьны) къатыны ва «бары да аллагьланы анасы» гьисапда гёрсетилген. Астарта Тир ва Сайдан деген финикиялы аслу шагьарларда да оьр тиши ялгъан аллагь гьисаплангъан.

### Баал

Баал – кёк кёкюрев булан байлавлу аллагь – Исрайыллылар гелгинче, Паластинде яшагъан канъанлылар оьзюне сужда къылгъан аллагь. Бу сёзню башлапгъы аты «еси» деген маъна булан байлавлу болгъан. Уьлкеде къалгъан ерли халкъны таъсиринден исрайыллылар чакъда-чакъда Баалгъа сужда къылма муштарлы болгъан. Шолай иш халкъны Аллагьгъа къаршы бакъдырылгъан инг де уллу жинаятчылыкъларындан бириси деп гьисаплангъан.

### Бабил

Бабил – бырынгъы Ювукъ Гюнтувушну бек уллу шагьары, бырынгъы заманлардагъы инг де гючлю пачалыкъланы тахшагьары. Бабил гьалиги Иракъны къыбласында эки оьзенни арасында ерлешген болгъан. Бабилде кёп тюрлю аллагьлагъа сужда къылына болгъан. Месигь тувгъанча 586-нчы йылда бабиллилер Ягьудини Къыбла пачалыгъын (Ягьуданы) елеген, Ерусалимни, Ибадатхананы дагъытгъан ва шолай да ягьудилер Бабил пачалыкъны топурагъында яшасын деп, оланы кёплерин есирликге алгъан.

### Байрамлар

Байрамлар

### Пасха

Пасха

Ягьудилени аслу байрамларындан бириси. Бу байрам язбашда ягьудилер Мисридеги къулчулукъдан азат этилгенликни эсделиги булан байлавлу болуп оьтгерилген. Пасха ягьудилени рузнамасы булан биринчи ай гьисапланагъан абип айны (шогъар нисан ай деп де айтыла) он дёртюнчю гюнюню ахшамында оьтгерилген. Байрам язбашда гече ва гюндюз тенг болгъан сонг башлана болгъан. Шо ахшам исрайыллылар Аллагь оьзлени Мисридеги къулчулукъдан нечик азат этгенни ва Мисриден чыкъгъанча, гече къурбан этилип союлгъан токълуну къаныны яхшылыгъындан оьзлени башлапгъы авлетлери нечик къутгъарылгъанны эсге алгъан. Аллагьгъа ибадат этмек учун, ягьудилер Ерусалимге бютюн Исрайылдан ва оьзге уьлкелерден жыйыла болгъан. Пасхадан сонг гьазир Маясыз экмеклени байрамы башлангъан. Шо байрам етти гюн узатылгъан.

### Чатырланы байрамы

Чатырланы байрамы

Ягьудилени байрамы. Шо байрамны вакътисинде исрайыллылар, оьзлени уьйлерин де къоюп, тийишли къурбанларын этген ва бир жуманы узагъында чатырларда яшагъан. Чатырлар тюшюмню къайтарагъан вакътиде авлакъгъа салагъан таякълардан этиле болгъан. Чатырланы байрамы, ягьудилени рузнамасына гёре, еттинчи айны 15-инден 21-ине ерли, Тазаланывну гюнюнден сонг гьазир оьтгерилген. Байрам ашлыкъны къайтарып, емишлени жыйып битегенде, юзюмню жыягъанда, гюздеги янгурлар башлангъынча юрюлген. Исрайыллылар жумалыкъ байрамны Мисриден Канъангъа нечик сапар этип айлангъанын ва чатырларда яшагъан кююн эсге алывгъа багъышлагъан. Исрайыллылар дагъы да Аллагьгъа тюшюм учун шюкюрлюк этген. Чатырланы байрамыны ягьудиче аты – «суккот».

### Маясыз экмеклени байрамы

Маясыз экмеклени байрамы

Ягьудилени рузнамасы булан биринчи ай гьисапланагъан абип айны (шогъар нисан ай деп де айтыла) 15-инден 21-ине болгъанча оьтгерилген. Бу байрам Пасхадан сонг гьазир башлангъан. Исрайыллылар жуманы узагъында Аллагь оьзлени алгъасавлукъда Мисриден чыгъаргъан кююн эсге ала болгъан. Уьйде мая къошулгъан сурсатланы ва маялы экмеклени сакълама яратылмагъан. Жуманы узагъында исрайыллылар янгыз маясыз экмек ашагъан. Байрамны биринчи ва еттинчи гюнлеринде сыйлы байрамлар оьтгерилген ва тийишли къурбанлар этилген.

### Жумаланы байрамы, емишлени жыйыв байрам

Жумаланы байрамы, емишлени жыйыв байрам

Ягьудилени аслу дин байрамларындан бириси. Ягьудилени рузнамасына гёре, уьчюнчю айны алтынчы гюнюнде оьтгерилген. Бу байрам, будай орув башланып, етти жумадан сонг башлангъан неде эллинчи гюн Маясыз экмеклени байрамында биринчи кюлтени къурбан этген сонг башлангъан. Адамлар Раббибизге тюрлю-тюрлю къурбанлар, шоланы арасында биринчи тюшюмню будайындан экмек къурбан этген.

### Зурнайланы байрамы

Зурнайланы байрамы

Ягьудилени рузнамасына гёре, еттинчи айны биринчи гюнюнде оьтгерилген. Бу байрам гюзню башында оьтгерилген. Бу гюн исрайыллылар, оьзлени бары да ишлерин къоюп, ял алгъан. Оьтгерилеген сыйлы жыйында зурнайлар сокъгъан ва тийишли къурбанлар этген.

### Сонгугюн

Сонгугюн

Сонгугюн – ягьудилени жумасыны еттинчи гюню, исрайыллыланы сыйлы гюню. Мусаны Къанунуна гёре, шо гюнню толу кюйде Аллагьгъа багъышлама тарыкъ болгъан, шо саялы сонгугюн ишлемек гери урулгъан. Исрайыллыларда сонгугюн, жуманы оьзге гюнлери йимик, жумагюн гюн артгъан сонг башланып, сонгугюн гюн артгъанча узатылгъан. Арагъа синагоглар чыкъгъанда, ягьудилер гьар заман сонгугюнлер шонда дуа этмек ва Сыйлы Язывланы охумакъ учун жыйылгъан.

### Балаам

Балаам – Мусаны девюрюнде Фиратны ягъасындагъы Патур шагьарда яшагъан пайхаммар. Муаплыланы (ягьудилеге душман халкъны) Балакъ деген пачасы, Балаам исрайыллыланы гелип налатласын деп, ону гьакъгъа тутгъан болгъан. Тек Балаамны ёлда бир тамаша кюйде токътатгъанлар. Балаам минип барагъан тиши эшек огъар адам йимик сёйлеген. Шо заман Балаам Аллагьны малайиги огъар Исрайылны Аллагь танглагъан халкъын налатлама къоймайгъанны билген. Натижада, Аллагьны буйругъу булан, Балаам исрайыллыланы налатлайгъанны орнуна, оланы шабагьатлап сёйлеген.

### Баш дин къуллукъчу

Баш дин къуллукъчу – Гьарунну тухумундан чыкъгъан аслу неде оьр дин къуллукъчу. Къанунгъа гёре, бир-бир дин адатланы кютме, масала, Сыйлы чатырны, гечге таба Ибадатхананы инг де сыйлы ери гьисапланагъан Сыйлыланы да Сыйлы ерине йылда бир керен гирме янгыз ону ихтияры болгъан. Янгы Разилешивню заманларында жамиятда таъсири гючлю ягьуди дин къуллукъчуланы бир бёлюгюне де баш дин къуллукъчулар деп айтылгъан.

### Бийикликлер

Бийикликлер – канъанлыланы дини булан байлавлу сыйлы ерлер. Шолар аслу гьалда тёбелени башында къурулгъан, тек бир-бирде бийик тереклени тюбюнде неде тюзлюклерде де ерлешдирилген. Шоларда Астартагъа багъышлангъан багъаналар орнатылып, огъар къурбанлар этилген. Топуракъны тюшюмюн янгыртмакъ учун, шонда дагъы да къагьбалыкъ юрюлген. Раббибиз пайхаммарларындан таба бир нече керенлер шо ишлени айыпгъа тутгъан.

### Буйрукъ

Буйрукъ – аслу гьалда бу сёз Аллагь адамлагъа этген буварывну англата. Аллагь Синай тавда Исрайылны халкъы булан разилешивню бегетгенде, Ол Муса пайхаммаргъа 10 буйрукъ берген. Шоларда Аллагьны ва адамланы аралыкълары булан байлавлу инг де аслу буварывлар бар. Шо буйрукълар Мусаны Къанунуну гесеги болуп токътагъан. Къанунда шолардан къайры оьзге буйрукълар да бар: шоланы бирлери умуми масъалалар булан байлавлу, бирлеринде буса мекенли яшавлукъ къайдалар, токъташдырывлар, ёл гёрсетивлер берилген.

### Буньямин

Буньямин – Якъубну Рагьилден тувгъан он эки де уланындан лап гиччиси; ол Юсупну иниси. Исрайыллыланы бир къавуму Якъубдан баш ала.

### Бырынгъы ягьуди тил

Бырынгъы ягьуди тил – Иса тувгъанча 586-нчы йылда башлангъан Бабилдеги есирликден алда исрайыллылар сёйлеген тил. Эсги Разилешивню кёп яны шо тилде язылгъан болгъан. Тек есирликден къайтгъан сонг, кёп ягьудилер шо тилден къардаш арам тилге гёчме башлагъан.

### Ваъда

Ваъда – кёбюсю Аллагь тилевню къабул этгенде, Огъар жавап гьисапда ант этип берилеген сёз. Адам оьзюн Аллагьгъа багъышламакъ учун (масала, назорлулар этегенде йимик) неде оьзюню мюлкюнден бир пайны ваъда этме бола болгъан.

### Гера

Гера – шекелни йигирмадан бир пайы (0,6 грамгъа ювукъ). Къара Шекел.

### Гилат

Гилат – Макирни уланы, Манассаны уланыны уланы. Ондан къайры да, Гилат деп Урдунну гюнтувушундагъы тав вилаятгъа да айтылгъан. Шонда Раубимни, Гатны къавумлары ва Манассаны къавумуну яртысы ерлешген болгъан. Шо топуракъ Исрайылны бир гесеги болгъан.

### Гин

Гин – тёгюп болагъан урлукъланы (масала, будайны) 6,5 литрге ювукъ гелеген оьлчевю.

### Гумура

Гумура – къара Содом ва Гумура.

### Гьабил

Гьабил – Адамны ва Гьаваны экинчи уланы. Аллагь, Гьабилни къурбанлыгъын сююп къабул этип, Къабилникин буса гери ургъан. Шо заман Къабил иниси Гьабилни оьлтюрген. Шо инсанланы тарихиндеги биринчи оьлтюрюв болгъан. Къара Къабил.

### Гьава

Гьава – биринчи къатынгиши, Адамны къатыны. Бу ат ягьудиче «Гьавва» деп эшитиле, шо буса «яшав» деген маънаны англата. Адам ва Гьава женнетде яшайгъан вакътиде йылан Гьавагъа Аллагьны буйругъун буздурма бажаргъан. Гьава буса шо гюнагьгъа Адамны да тартгъан. Шо саялы олар экевю де женнетден къувалангъан. Оланы Къабил, Гьабил, Шис деген уланлары ва шолай да атлары эсгерилмеген оьзге уланлары ва къызлары болгъан.

### Гьажар

Гьажар – Ибрагьимни къатыны Сараны къаравашы. Сарагъа яш болмайгъанда, Гьажар Ибрагьимден Исмайыл деген улан тапгъан. Тек бираз гечге таба, Аллагьны ваъдасына гёре, Сара Ибрагьимге Исгьакъ деген улан тапгъан. Ибрагьимни вариси де Исгьакъ болгъан. Шондан сонг Сара эри Ибрагьимге Исмайыл да булан бирче Гьажарны къувалатгъан, олар да оьзбашына яшама башлагъан. Аллагь Исмайылны да шабагьатлагъан, ондан исмайыллылар деген зор уллу халкъ амалгъа гелген (араплар оьзлер олардан чыкъгъанбыз деп гьисаплай). Тек къаравашдан тувгъан Исмайыл Ибрагьимни вариси этилмеген.

### Гьанакълылар, Гьанакъны уланлары

Гьанакълылар, Гьанакъны уланлары – Канъанда Гьабрунну бойларында шонда исрайыллылар гелгенче яшагъан бир халкъ. Девлени наслулары гьисапланагъан гьанакълылар гьайран гючлю ва бийик адамлар болгъан.

### Гьарун

Гьарун – Мусаны агъасы, Левини къавумундан чыкъгъан. Аллагь Мусадан таба исрайыллылагъа Къанунну бергенде, Ол баш дин къуллукъчу этип Гьарунну белгилеген. Дин къуллукъчуланы борчларын Аллагь Оьзю токъташдыргъан. Аллагь энниден сонг дин къуллукъчулар янгыз Гьарунну наслусундан чыкъгъанлар болсун деп буюргъан болгъан.

### Гьорип

Гьорип – Синай тавну бирдагъы аты.

### Дарчин

Дарчин – сийрек ёлугъагъан оьсюмлюкню – япыракълары даим яшыл турагъан боямыш терекни къабугъундан алынагъан арив ийисли зат. Бырынгъы заманларда дарчинни бек уллу багьасы болгъан. Дарчин башына сюртмек учун гьазирлейген майгъа ва шолай да арив ийисли затлагъа къошула болгъан.

### Девлер

Девлер – оьтесиз бийик ва гючлю адамлар. Олар ер юзюнде Яратылыв китапны 6-нчы бёлюгюнде эсгерилген «Аллагьны къулларыны» ва «инсанны къызларыны» наслулары яшагъан девюрден тутуп яшагъан. Гечге таба, исрайыллылар Канъанны топурагъын тергеп айланагъанда, олар девлени (девлерден баш алагъан Гьанакъны наслуларын) гёрген.

### Дин къуллукъчу

Дин къуллукъчу – дин булан байлавлу адатланы юрютме ва Сыйлы чатырда, Ерусалимдеги Ибадатханада къуллукъ этме хас ихтияры булангъы адам. Мусаны Къанунуна гёре, Исрайылда янгыз Мусаны агъасы Гьарунну наслуларыны дин къуллукъчулар болма ихтияры болгъан, неге тюгюл Гьарунну шо къуллукъгъа Аллагь танглагъан болгъан. Дин къуллукъчулар Аллагьгъа къуллукъ этивню юрютювге, къурбанлар этивге, дин булан байлавлу адатланы, байрамланы кютювге жавап берген. Къуллукъ этегенде, олагъа левилилер кёмеклешген. Сыйлы чатырны, гечге таба буса Ибадатхананы сыйлы ерине янгыз дин къуллукъчуланы гирме ихтияры болгъан. Дин къуллукъчулар 12 гюпге бёлюнген. Гьар гюп оьз гезиги булан къуллукъ этген. Дин къуллукъчуланы башында Баш дин къуллукъчу токътагъан болгъан. Аллагь Янгы Разилешивде ваъда этген кюйде, иманлылар янгыдан яратылгъанда, олар Аллагьны дин къуллукъчулары болажакъ.

### Епа

Епа – тёгюп болагъан урлукъланы (масала, будайны) 20-30 литрге ювукъ гелеген оьлчевю.

### Ерусалим

Ерусалим – бырынгъы заманларда ябуслуланы Ябус деген шагьары гьисапда белгили болгъан. Давутну ва Сулейманны гьакимлигини заманында Исрайылны тахшагьары болгъан. Тавратгъа гёре, Раббибизге ибадат тап шунда, Ерусалимдеги Ибадатханада этилме герек. Ерусалим ягьуди тавланы бетлеринде, Оьлю денгизни ягъасындан 25 километрлер арекде ерлешген.

### Жагьаннем, ахырат

Жагьаннем, ахырат – кёбюсю Ювукъ Гюнтувушдагъы халкъланы инанывларына гёре, ерни тюбюнде ерлешген ахыратгъа бары да инсанлар – муъминлер де, гюнагьлылар да – гёче болгъан. Тек шо гьалиги дин илмуда эсгерилеген «жагьаннем» деген англавну маънадашы тюгюл. Ахыратда оьлгенлени ругьлары толу парахатлыкъда тура.

### Женнет, бав

Женнет, бав – Яратылывну китабындагъы инсанны яратылыву гьакъындагъы хабарда оьтесиз гёзел бавну суратлаву бериле. Башлапгъы адамлар шонда Аллагь булан къатнаша туруп яшай болгъан. Шо бавгъа женнет деп айтылгъан. Адам ва Гьава Аллагьгъа тынгламагъанда, олар женнетден къуваланып чыгъарылгъан. Шондан сонг олар, авур загьмат тёгюп, аврувлагъа, оьлюмге тарып яшама тарыкъ болгъан.

Бир-бирде пайхаммарлар ахыр заманда Исрайылны топурагъы женнет бавгъа ошажакъ ва бары да жан-жанывар бир-бири булан парахатлыкъда яшажакъ деп айтгъан.

### Забулун

Забулун – Якъубну онунчу, Лия деген къатынындан тувгъан алтынчы уланы. Исрайылны Галилея денгиз булан дазудагъы темиркъазыкъ бойларында, Напталини къавуму булан хоншулукъда ерлешген ягьудилени къавуму.

### Ибадатхана

Ибадатхана – Раббибизге ибадат этилеген ер. Раббибиз шо ерде оьзтерече къайдада тургъан деп гьисаплангъан. Сыйлы Язывларда «ибадатхана» деген сёз аслу гьалда Ерусалимдеги Ибадатхананы англатгъан. Шо Ибадатхана Исрайылда Сулейман пачаны заманларындан берли Раббибизге ибадат этеген марказ болуп гелген.

### Ибрагьим, Ибрайим

Ибрагьим, Ибрайим – ягьуди халкъны биринчи атасы. Аллагь Ибрагьимни танглагъан ва ону булан разилешив бегетген. Башлап ону аты Ибрайим болгъан, сонг Аллагь огъар Ибрагьим деген янгы атны къойгъан. Ол бир ерден бир ерге гёчюп яшагъан. Аллагь Ибрагьимге оьзюню ана топурагъындан йыракъдагъы Канъан топуракъгъа гёчюп яшама буюргъан. Шо топуракъны буса Аллагь ону кёп санавдагъы наслуларына есликге берме ваъда этген. Ибрагьимге ва ону къатыны Сарагъа уланы Исгьакъ тувмакъны узакъ заман къаравуллама ва кёп сынавлардан оьтме тюшген. Ибрагьимни Исгьакъдан къайры Сараны къаравашы Гьажардан тувгъан Исмайыл деген уланы да болгъан. Ибрагьимни дагъы да авлетлери болгъан. Исрайыллыланы он эки къавуму Исгьакъны уланы Якъубдан баш ала. Гьар тюрлю гьаллагъа ва инсанланы англавларына къарамайлы, Сыйлы Язывларда Ибрагьим Аллагьгъа бакъгъан якъдагъы бютюнлей аминлигини, Ону бары да буйрукъларын кютмеге гьазирлигини уьлгюсю болуп токътай.

### Ийис тюшюрюв

Ийис тюшюрюв – Аллагьгъа этилеген къурбанлыкъ гьисапда ийис тюшюрмек учун, тереклерден жыйылып, Ибадатханада яллатылагъан сылама. Къара Арив ийисли сылама.

### Исав

Исав – Исгьакъны уланы, Якъубну уллу эгиз ёлдашы. Ол ят къавумлардан – гьетлилерден экевню оьзюне къатын этип алгъан, шо иши булан ата-анасын къайгъыртгъан. Сонг ол дагъы да Исмайылны къызын алгъан. Бир керен ол, ач болуп, бурчакъ шорпагъа башлапгъы авлетликге ихтиярны Якъубгъа сатгъан. Шондан сонг Якъуб башлап тувгъан авлет деп гьисапланма башлангъан. Исгьакъ къарт болуп сокъур болгъанда, Якъуб атасын алдатгъан ва Исавгъа тийишли болгъан шабагьатлавну оьзюне алгъан. Шо ялгъан ачылгъанына да къарамайлы, шабагьатлав гючюн тас этмеген. Якъуб, Исав оьзюнден оьч алардан къоркъуп, Гьаррангъа къачгъан. Якъуб арадан 20 йыл гетип къайтгъанда, Исав ондан гечген. Исав Саир деген топуракъда, Адум вилаятда яшагъан. Ону наслуларына адумлулар деп айтыла.

### Исгьакъ

Исгьакъ – Ибрагьимни ва Сараны уланы. Ибрагьимге 100 йыл, Сарагъа 90 йыл болагъанда, Аллагь Ибрагьимге Исгьакъ туважакълыгъын ваъда этген. Ваъдагъа гёре, Исгьакъ Аллагьдан айрыча шабагьатлав алгъан ва ол Исрайылны халкъыны ата-бабасы болмагъа тарыкъ болгъан. Исгьакъ тувгъан сонг, Аллагь Ибрагьимни сынап къарагъан ва огъар уланын бютюнлей яллатып къурбан этсин деп буюргъан. Къурбан этилме герек болгъан Мориа тавгъа барагъан ёлда Исгьакъ, оьзюню тынглайгъанлыгъын ва инанагъынлыгъын гёрсете туруп, агъачланы оьзю алып юрюген. Ибрагьим къурбан этеген ерде байланып ятгъан уланыны уьстюнде бичагъын гётергенде, малайик ону къолун токътатгъан. Исгьакъны орнуна Ибрагьим къойну къурбан этген. Оьзюне 40 йыл болагъанда, Исгьакъ Лабанны къызардашы Ребеканы къатын этип алгъан. Исгьакъдан Исав ва Якъуб тувгъан. Исгьакъ 180 йыллыкъ чагъында оьлген.

### Исрайыл

Исрайыл – Пенуэл деген ерде Якъуб Аллагь булан ябушагъанда, Аллагь огъар «Исрайыл» деген атны берген. Якъубну он эки къавум болгъан наслуларына Эсги Разилешивде Исрайылны халкъы деп айтыла. Сулейман пача оьлген сонг, темиркъазыкъда яшагъан он къавум, Ягьуданы ва Буньяминни къыбладагъы къавумларындан айрылып, Темиркъазыкъ пачалыкъны къура. Темиркъазыкъ пачалыкъны оьзлени пачалары, сонггъа таба Самират деген оьзлени тахшагьары болгъан. Эсги Разилешивню бир-бир ерлеринде «Исрайыл» деген сёз янгыз Темиркъазыкъдагъы къавумлар неде Темиркъазыкъ пачалыкъ булан байлавлу бериле.

### Исрайылны он эки къавуму

Исрайылны он эки къавуму – сонггъа таба оьзюне Исрайыл деп ат къоюлгъан Якъубну уланларыны наслулары – Раубим, Симон, Леви, Ягьуда, Забулун, Иссакар, Дан, Гат, Ашир, Наптали ва шолай да Апрайим ва Манасса. Апрайим ва Манасса Юсупну сююмлю уланлары болгъан. Гьар къавум бир нече тухумгъа ва «уьягьлюлеге» бёлюнген. Иса тувгъанча 722-нчи йылда Ассирия Исрайылны пачалыгъын тозгъан сонг ва Иса тувгъанча 586-нчы йылда Бабилни пачалыгъы Ягьудини пачалыгъын тозгъан сонг, къавумланы кёбюсю ёкъ болгъан. Тек пайхаммарлар савлай Исрайылны халкъы гележекде янгыдан арагъа чыгъажагъын айтгъан. Къара Якъуб; Исрайыл.

### Иссоп

Иссоп – арив ийиси булангъы от оьсюмлюк. Дин якъдан тазаланыв адатны юрютегенде, иссопну сувгъа неде къангъа чомуп, адамгъа неде алатгъа себелей болгъан.

### Канъан

Канъан – Нугьну уланы Гьамны уланыны аты ва шолай да башданокъ ону наслулары (канъанлылар) тургъан топуракъны аты. Шо топуракъ Аралыкъ денгизни ва Урдун оьзенни арасында ерлешген болгъан. Аллагь Канъанны топурагъын Ибрагьимге ва ону наслуларына есликге берме ваъда этген болгъан. Аста-аста Канъанны исрайыллылар елеген.

### Канъанлылар

Канъанлылар – Сыйлы Язывларда Канъангъа исрайыллылар гелгенче, шонда яшагъан бары да къавумлагъа айтылгъан ортакъ ат. Шо халкълар гьар тюрлю кюйде амалгъа гелген, тек кёбюсю олар финикиялылагъа къардашлар деп гьисаплангъан.

### Каруб

Каруб – Сыйлы Язывларда карублар деп Аллагьгъа айрыча ювукъ болгъан, кёклердеги малайиклеге айтыла. Исрайыллылар гьисаплагъан кюйде, карублар зор уллу къанатлары булангъы гьайванланы келпетинде болгъан. Оланы оюна гёре, карублар атарбаны тартып юрюген, шону уьстюнде буса тахгъа минип Аллагь олтура болгъан. Шо саялы исрайыллыланы аслу сыйлы заты гьисаплангъан Разилешивню сандыгъыны къапгъачында эки алтын каруб орнатылгъан болгъан. Шо сыйлы зат Аллагьны тахыны бир белгисидей болгъан. Сулейманны Ибадатханасында да алтындан къуюлгъан эки каруб болгъан.

### Кендир

Кендир – Ювукъ Гюнтувушда кёп ёлугъагъан оьсюмлюк. Кендирни бутакъларын жыйып, сувда йибитип, сонг къурутгъан, артда ону йибеклерин айырып, ийирип йип этген. Шо йипден согъулгъан къумачгъа кетен деп айтыла. Гьамангъы юн къумачдан эсе юкъкъа кетен къумач артыкъ къыйматлангъан, неге тюгюл ондан этилген гийимни исси ерлерде гийме онгайлы болгъан; ондан къайры да, кетен къумачны гьазирлеме къыйын болгъан. Дин къуллукъчуланы гийимлерини бир-бир гесеклери кетенден тигилме герек болгъан. Кетен къумач Сыйлы чатырдагъы шаршавлар ва перде учун къоллангъан. Оьлгенлени кетен къумачгъа чырмап сала болгъан. Кендир йипден чыракълагъа мелтелер гьазирлеген ва аркъанлар эшген.

### Киннерет кёл

Киннерет кёл – Галилеядагъы ичеген суву булангъы уллу кёл; Урдун оьзен шондан баш ала. Сыйлы Язывларда бу кёлню дагъы да башгъа атлары ёлугъа – Геннисарет кёл, Киннерет, Тивериад денгиз. Кёлде кёп балыкъ бар; онда кёп алатолпанлар да бола, шо саялы огъар кёбюсю денгиз деп де айталар.

### Корагь

Корагь – левили, Каап тухумдан чыкъгъан Исгьарны уланы. Исрайыллылар дангылда айланагъан вакътиде ол, Дасан ва Абирам булан бир болуп, Мусагъа ва Гьарунгъа къаршы баш гётеривню башын тутгъан. Аллагь Корагьны ва ону якъчыларын жазалагъан – оланы ер ютгъан. Тек Корагьны тухуму уьзюлмеген: ону бир-бир наслулары Ерусалимдеги Ибадатханада йыравлар болгъан.

### Къабил

Къабил – Адамны ва Гьаваны уллусу уланы, Гьабилни агъасы. Аллагь, Гьабилни къурбанын къабул этип, Къабилникин гери ургъанда, Къабил инисин оьлтюрген. Шо инсанланы тарихиндеги биринчи оьлтюрюв болгъан. Аллагь Къабилге налат берген ва ол оьмюрюню ахырына ерли башалман айланып турагъан кюйню этген. Къара Гьабил.

### Къан

Къан – къанны ичинде яшав бар деп гьисаплангъан, яшав буса янгыз Аллагьныкидир. Шо саялы, эгер де бирев оьлтюрюлсе, топуракъ мурдарлана болгъан. Гьайванны сойгъанда, ону къанын ерге тёкме герек болгъан. Биревге де шону ичмеге неде ашгъа къоллама яратылмагъан.

### Къанун

Къанун – бырынгъы ягьуди тилдеги «Таврат», демек «Къанун», – Аллагь Оьзюню халкъындан нечик яшавну ва нечик ибадат этивню къаравуллайгъанлыкъ булан байлавлу уьйретив. Аллагь Къанунну исрайыллылагъа Муса пайхаммардан таба етишдирген. Эсги Разилешивде шо уьйретив ва шону савгъат этип беривюню гьакъындагъы хабар аслу гьалда Тавратда (Сыйлы Язывланы башлапгъы беш китабында) юрюле. Тавратгъа бир-бирде Къанун деп де айтыла. Исрайыллылагъа мекенли насигьатлар тап Къанунда берилген. Шо насигьатлар оланы дин, жамият яшавун кюйлеген ва шолай да къылыкъ турушларыны къайдаларын токъташдыргъан.

### Къарыш

Къарыш – эргишини башбармагъы булан чиначайбармагъыны арасындагъы аралыкъ (ювукъ гьисапда 23 см).

### Къурбан этеген ер

Къурбан этеген ер – къурбан этмек учун бийикликде ерлешдирилген дёртмюшлю ер. Къурбан этеген ерни гьар мююшюнде оьзлеге мююзлер деп айтылагъан бийикликлери болгъан.

### Яллатып ийис тюшюрмек учун къурбан этеген ер

Яллатып ийис тюшюрмек учун къурбан этеген ер

Яллатып ийис тюшюрмек учун къурбан этеген ер эчкимююз терекден этилген болгъан. Шону узунлугъу бир тирсек, генглиги бир тирсек ва бийиклиги эки тирсек болгъан. Уьстюне ва къабургъаларына алтын тутулгъан болгъан, оьзю къурбан этеген ерни айланасы булан буса алтындан этилген солгъу болгъан. Шону къурукъланы ва юзюклени кёмеклиги булан алып юрюй болгъан. Къурбан этеген ер тышда сандыкъны алдына пердени ягъына салына болгъан. Къурбан этеген ерде дин къуллукъчулар да къуллукъ этген. Олар шонда Раббибиз учун ийис тюшюре болгъан.

### Багъырдан этилген къурбан этеген ер

Багъырдан этилген къурбан этеген ер

Багъырдан этилген къурбан этеген ер эчкимююз терекден этилген ва уьстюне багъыр тутулгъан болгъан. Ону узунлугъу беш тирсек, генглиги беш тирсек ва бийиклиги уьч тирсек болгъан. Къурбан этеген ерни мююшлери, агъач мююзлер булан ясандырылып, ону булан биригип къала болгъан. Ону къурукъланы ва юзюклени кёмеклиги булан алып юрюй болгъан. Къурбан этеген ер Сыйлы чатырны абзарына салына болгъан ва шонда дин къуллукъчулар къуллукъ эте болгъан.

### Къурбанлыкълар

Къурбанлыкълар – Мусаны Къанунуна гёре, исрайыллылар Аллагьгъа гьайванланы къурбан этген: оланы союп, бир гесегин неде савлай чархны, къурбан этеген ерге салып яллатгъан; эгер къалгъаны болса, адамлар шону ашгъа къоллагъан. Мусаны заманындан тутуп Аллагь къурбанлар янгыз бир ерде этилсин деп талап этген: башлап Сыйлы чатырда, сонг Ибадатханада. Адатлы гьалда, янгыз дин къуллукъчуланы къурбан этме ихтияры болгъан. Гьайванлардан къайры да, экмекни, чагъырны, зайтун майны, янгы тюшюмню башлапгъы емишлерин къурбан этме бола болгъан. Къурбанлыкъланы гьар тюрлюлери болгъан, оланы гьарисини оьзтерече маънасы да болгъан: къурбанны этилген гюнагьын чаймакъ учун, Аллагьны рагьмусуна шюкюрлюк гьисапда, этген ваъдасына гёре неде оьзю сююп (шолай къурбан Аллагьны ва инсанны бирче ашайгъан рызкъысыны бир белгиси болгъан) этиле болгъан. Ондан къайры, исрайыллылар Аллагьгъа къурбан этеген сурсатлардан дин къуллукъчулагъа ва левилилеге ашамакъ учун пай чыгъарылгъан.

Эсги Разилешивде суратлангъан къурбанлыкъланы аслулары (мунда, масала, гьайванны союв, экмекни, чагъырны къурбан этив гире):

### Тёгюп этилеген къурбан

Тёгюп этилеген къурбан

Чагъырны неде бир-бирде майны къурбан этеген ерге тёге туруп, Аллагьгъа этилеген къурбан.

### Бютюнлей яллатып этилеген къурбан

Бютюнлей яллатып этилеген къурбан

Бу къурбанны айрыча тайпасы, неге тюгюл гьайван союлгъан сонг, ону къурбан этеген ерге салып, бютюнлей яллата болгъан. Бириси къурбанланы этегенде, къурбанлыкъны янгыз бир гесеги яллатылгъан, къалгъаны буса ашалгъан. Отну якъгъан сонг, ялын къурбанлыкъны тютюнге айландыргъан. Къурбанлыкъдан кёкге гётерилеген ийисге Раббибиз рази къала болгъан.

### Гёнгюллю къурбан

Гёнгюллю къурбан

Бирев, Ибадатханагъа будай, май, чагъыр неде акъча гелтирип, гёнгюллю кюйде этилеген къурбан.

### Гюнагь саялы этилеген къурбан

Гюнагь саялы этилеген къурбан

Бу къурбанны аслу маънасы наслыкъдан ва ругь якъдан тазаланыв булан байлавлу болгъан.

### Биремен къурбан

Биремен къурбан

Аллагьгъа неде оьзгеге къаршы гюнагь этген адамны айыбын тайдырмакъ учун этилеген къурбан.

### Ярашывлукъну къурбаны

Ярашывлукъну къурбаны

Бу къурбан Аллагь булан тюз аралыкъланы сакъламакъны ва Ону булан ярашмакълыкъны, аралыкъланы янгыртмакъны байрам этип белгилемек учун этилген. Къурбанлыкъны сойгъан сонг, ону бир гесеги къурбан этеген ерге салынып яллатылгъан; бириси гесегин буса къурбан этген адам, ону уьягьлюсю ва дин къуллукъчу ашай болгъан.

### Экмек къурбан

Экмек къурбан

Экмек къурбанны аслу мюгьлети савгъат этип берив болгъан: шо кёбюсю тюшюм учун шюкюрлюкню белгиси гьисапда Аллагьгъа (ва дин къуллукъчулагъа) этилеген савгъат болгъан. Экмек къурбан чий неде къыздырылгъан будайлардан, неде басылгъан ва къызартылгъан будайлардан этилген; будайгъа туз да къошулуп, май, сылама булан булгъангъан болма ярай.

### Левилилер

Левилилер – Якъубну уьчюнчю уланы Левини наслулары. Мусаны заманларында Аллагь Левини къавумундан чыкъгъан Гьарунну наслуларын Оьзюню дин къуллукъчулары этип танглагъан. Левини къалгъан бары да наслулары (олагъа кёбюсю левилилер деп айтыла), дин къуллукъчулагъа кёмеклеше туруп, Сыйлы чатырда ишлеме герек болгъан. Олар Исрайылны топуракъгъа еслиги ёкъ биргине-бир къавуму болгъан, неге тюгюл оланы иши Сыйлы чатырда, гечге таба буса Ибадатханада къуллукъ этив булан байлавлу болгъан. Оьзге къавумлардан чыкъгъан ягьудилени шогъар ихтияры болмагъан. Ондан къайры, левилилер, Къанунну уьйренип, халкъны арасында муаллимлер гьисапда да иш гёрген. Топуракъны орнуна левилилени ихтиярына Исрайылны оьзге къавумларыны топуракъларындагъы шагьарлар ва авлакълар берилген.

### Лут

Лут – Ибрагьимни иниси Аранны уланы. Ибрагьим Канъангъа ва Мисриге ёлгъа чыкъгъанда, Лут ону булан бирче болгъан. Ибрагьимни ва Аранны туварлары артып тербегенде, олар бир-биринден айрылма ва гьариси оьзбашына яшама токъташгъан. Лут оьзюнде пасатлыкъ бек яйылгъан Содом шагьарда ерлешген. Аллагь бу шагьарны дагъытма айлангъанда, Ол малайигинден таба алданокъ шо гьакъда Лутгъа билдирген. Малайик Содомдан къачагъанда, Лутгъа ва ону уьягьлюсюндегилеге артгъа бурулуп къарамасын деп буваргъан. Содомну яллатгъанча алдын Лут уьягьлюсюндегилер булан бирче къачгъан. Тек ону къатыны, малайикни буварывуна тынгламайлы, артына бурулуп къарагъан ва туз багъанагъа айланып къалгъан. Шондан сонг Лут бир вакъти Соарда яшагъан, сонг буса эки де къызы да булан тавлардагъы анакъда ерлешген. Лут къызлары булан ювукълукъ этгенде, ондан эки улан тувгъан: муаплыланы ата-бабасы болгъан Муап ва аммунлуланы ата-бабасы болгъан Бен-Амми.

### Май

Май – Сыйлы Язывларда зайтун майгъа шолай айтыла. Шо майны зайтунну сыгъып ала болгъан. Бырынгъы Исрайылда зайтун май бир нече затгъа пайдаландырылгъан. Шону чыракълагъа ягъарлыкъ гьисапда къоллагъан. Зайтун май дагъы да яраланы, югъагъан гён аврувланы сав этмек учун пайдаландырылгъан. Мадарлы адамлар майны тизив даражалыларын гёнюне сюртюп къуллукъ этмек учун къоллагъан. Бир-бирде шолай майны, арив ийисли затлар булан булгъап, арив ийис гелсин деп, гёнюне ва чачларына сюртген. Биревню пача, дин къуллукъчу неде пайхаммар этип сайлайгъан адат юрюлегенде, сан яндан оьр даражалы майны ону башына ва шолай да сыйлы затланы дин къайдалагъа гёре таза этмек учун, шоланы уьстюне тёкген. Ондан къайры да, зайтун майны Аллагьгъа къуллукъ этегенде, Сыйлы чатырдагъы, сонг Ибадатханадагъы чыракъгъа ягъарлыкъ ва шолай да къурбан тёгюв гьисапда къоллагъан.

### Май сюртюв

Май сюртюв – оьзтерече дин адатдан – адамны башына зайтун майны тёгювден таба Аллагьгъа айрыча къуллукъ этмек учун, адамны неде бир затны танглав ва белгилев. Дин къуллукъчу неде пача болмакъ учун, Аллагь айрыча танглагъанланы башына май сюртюлген. Бир-бирде май пайхаммарлагъа сюртюлген. Дагъы да Сыйлы чатырдагъы къурбан этеген ерни де май сюртюп сыйлы этген.

### Малайик

Малайик – Аллагьгъа къуллукъ этеген, Ону буйрукъларын инсанлагъа етишдиреген, кёмеклешеген ва Аллагьны гьукмусун билдиреген табиатдан тышдагъы ругь жан. Сыйлы Язывларда бир-бир айрокъда агьамиятлы малайиклеге берилген атлар бар – Микайыл, Жабрайыл. Малайиклени бир бёлюгю Аллагьгъа къаршы баш гётерген, Илбисни янына чыгъып, Огъар таби болмагъан. Малайиклени шолайларына хыянатчы малайиклер деп айтыла.

### Малкиседек

Малкиседек – Салимни пачасы ва дин къуллукъчу. Ибрагьим огъар оьзюне давда тюшген затлардан ондан бир пайын берген. Шондан сонг Малкиседек Ибрагьимни шабагьатлагъан.

### Манна

Манна – оьзтерече рызкъы, «кёклерден тюшген рызкъы». Исрайыллылар, Мисриден чыгъып, къыркъ йыл Синай дангылда айланагъан заман Аллагь олагъа бу рызкъыны берген. Манна дёгерек ва къатты акъ урлукълагъа ошашлы болгъан. Шоланы къызартма ва асма бола болгъан.

### Мидьян, мидьянлылар

Мидьян, мидьянлылар – Мидьян – Ибрагьимни Кетура деген экинчи къатынындан тувгъан уланларындан бириси. Мидьянны наслуларына мидьянлылар деп айтылгъан. Олар гьалиги Акаба къолтукъну аслу гьалда гюнтувуш ягъа боюнда бир ерден башгъа ерге гёчюп яшайгъан халкъ болгъан. Бир-бирде шо топуракъгъа Мидьян деп айтыла. Мидьянлылар Ибрагьимни бириси уланы Исмайылны наслулары (олар да бир ерден башгъа ерге гёчюп яшагъан) булан къардаш байлавлукълары бар экенге гёре, «мидьянлылар» ва «исмайыллылар» деген сёзлер бир-бирде бириси бирисини орнуна къолланып да геле.

### Мологь

Мологь – аммунлуланы аслу аллагьы. Мологьгъа сужда къыла туруп, адамлар огъар бир-бирде оьзлени авлетлерин къурбан этген. Аллагь шо къурбан этивлени къатты кюйде буварып гери ургъанына да къарамайлы, исрайыллылар да Ерусалимге ювукъдагъы Гьинном къолда Мологьгъа бир нече керенлер оьзлени авлетлерин къурбан этген.

### Муап, муаплылар

Муап, муаплылар – Муап Ибрагьимни инисини уланы Лутну ва Лутну уллусу къызыны уланы болгъан. Муапны наслуларына муаплылар деп айтылгъан. Олар Муап уьлкеде, Оьлю денгизден гюнтувуш якъдагъы тюшюмлю топуракъда яшагъан. Муаплыланы аслу аллагьы Кемош гьисаплангъан. Ондан къайры да, муаплылар Баал-Паургъа сужда къылгъан. Муаплыланы инанывуна гёре, Баал-Паур тав бийикликлени бирисинде яшагъан. Муаплыланы тили ягьуди тилге къардаш. Муаплылар исрайыллыланы душманы болгъан, шо саялы Исрайылны пайхаммарлары оланы чакъда-чакъда айыпгъа тутуп сёйлеген.

### Муса

Муса – Аллагь Левини къавумундан танглагъан адам. Ол исрайыллыланы Мисридеги къулчулукъдан чыгъаргъан. Дангылдагъы айланышлардан сонггъу вакътиде Муса оланы башчысы ва пайхаммары болгъан. Ол исрайыллылагъа Аллагьдан тюшген Къанунну етишдирген. Олар шо Къанунну кютме герек болгъан. Шо Къанун Сыйлы Язывланы оьзлеге Мусаны Къануну неде иннемей Къанун (Таврат) деп айтылагъан башлапгъы беш китабында берилген. Муса Ваъда этилген Топуракъгъа – Канъангъа гирмеген кюйде оьлюп гетген, тек шону арекден гёрген. Ягьудилер учун Муса даим зор уллу пайхаммар ва иманны уьйретивчюсю болуп токътагъан.

### Назорлу

Назорлу – оьзюн толу кюйде Аллагьгъа къуллукъ этивге багъышлагъан адам. Ол чагъыр ва оьзге эсиртеген ичкилер ичмесге, башын къыркъмасгъа, сакъалын юлюмесге ва шолай да оьлюге (гьатта ол къардашы буса да) ювукълашмасгъа ваъда эте болгъан. Эгер назорлу бар ерде нечик де бирев оьлюп къалса, ол 7 гюнню узагъында наслангъан деп токъташдырылгъан. Сонг назорлу оьзюн Аллагьгъа багъышлавуну заманын янгыдан башлама тарыкъ болгъан, неге тюгюл алдагъы болжал мурдарлангъан деп гьисаплангъан. Ваъдасыны болжалы битгенде, назорлу къурбанлар этген ва Сыйлы чатыргъа (Ибадатханагъа) гиргенче, чачын къыркъгъан. Шолай къуллукъ этив оьзю назорлу этген антны неде ону анасы этеген антны натижасында бола болгъан. Масала, Самсунну анасы шолай ант этген.

### Наптали

Наптали – Якъубну алтынчы уланы. Ондан Исрайылны он эки къавумундан бириси амалгъа гелген. Шо къавумгъа пай гьисапда Исрайылдагъы Галилея денгизни къырыйындагъы, Забулунну къавумуну топуракъларыны ювугъундагъы темиркъазыкъ топуракълар тийген. Напталини наслуларын ашшурлулар есир этип алып гетген болгъан. Тек Ишая ва Гьизкия пайхаммарлар шо къавум янгыдан шабагьатланажагъы гьакъда айтгъан.

### Нугь

Нугь – Ламекни уланы Шисни наслусу ва Симни, Япетни, Гьамны атасы. Бырынгъы заманларда Аллагь, биргине-бир муъмин адамны – Нугьну, ону уьягьлюсюн ва жан-жанывардан бирер жутну сакълап, пасат ёлгъа тюшген адамланы ва ер юзюнде яшайгъан бары да жанланы къырып битдирме токъташгъан. Аллагьны буйругъуна гёре, Нугь уллу геме къургъан. Ол оьзюню уьягьлюсю ва жан-жанывар булан гемеге гиргенде, ер юзюн сув алыв башлангъан. Янгыз шо уьягьлю къутгъарылгъан. Ер юзюндеги адамлар янгыдан шо уьягьлюден баш ала.

### Омер

Омер – епаны ондан бир пайы. Омер 2,2 литрге ювукъ болгъан. Къара Епа.

### Ондан бир пай

Ондан бир пай – Раббибизге берилеген тюшюмню ондан бир пайы. Гьакъыкъатда шо пайны иннырлагъа тёгюп, шондан этилген сурсатланы буса дин къуллукъчуланы ва левилилени сакъламакъ учун пайдаландыра болгъан. Эгер де гьайван-малны бермей болгъан буса, шону «сатып алма» неде «тёлеме», демек гьайван-малны багьалап, левилилеге шону гьагъын тёлеме герек болгъан.

### Перде

Перде – Сыйлыланы да Сыйлы Ерин Сыйлы чатырдагъы, гечге таба Ерусалимдеги Ибадатханадагъы Сыйлы ерден айырагъан арив ясандырылгъан перде. Пердени артына гирме янгыз баш дин къуллукъчуну ихтияры болгъан, шо да янгыз йылда бир керен – Тазаланывну гюнюнде.

### Рагьил

Рагьил – Бетуелни уланы Лабанны гиччиси къызы. Бетуел Ибрагьимни иниси Нагьорну уланы болгъан. Лабан Ребеканы эркъардашы болгъан. Ол арамлы болгъан ва Гьарран деген шагьарда яшагъан. Къызардашы Лия да булан бирче Рагьил Исгьакъны уланы Якъубну эки къатынындан бириси (оьзю де кёп сюегени) болгъан. Ону оьзюне къатын этип алмакъ учун, Якъуб Лабанны алдында 14 йыл ишлеген. Лия булан тенглешдиргенде, Рагьил узакъ заман яш тапмай тургъан. Бир нече йылдан сонг ол Якъубгъа Юсупну, сонг буса Буньяминни тапгъан. Буньяминни табагъан вакътиде Рагьил оьлген. Ону аты бары да ягьуди аналаны бир белгисидей къоллангъан.

### Разилешив

Разилешив – инсанланы бир-бири булангъы неде Аллагьны ва адамны арасындагъы разилешив. Аллагьны ва адамны арасындагъы разилешивде аслу гьалда Аллагь ваъда эте, адам буса бир-бир къайдаланы, къанунланы кютме разилеше. Разилешив бир янлы болма да болгъан (Аллагь адамгъа ваъда эте). Бир-бирде разилешивню бегетмек учун, къурбан этилген. Сыйлы Язывларда Аллагьны ва адамны арасында бегетилген разилешив аслу ерни тута. Синай тавда Аллагь Мусадан таба бютюн ягьуди халкъ булан разилешив бегетген. Аллагь ягьудилени шабагьатлама, оланы бары да душманлардан къоруп сакълама ваъда этген, олар буса, оьз гезигинде, Аллагьгъа амин болуп турма, Ону буйрукъларын кютме герек болгъан, неге тюгюл шо гьакъда Къанунда айтылгъан. Шо разилешивге ва шону бегетилмеклиги, кютмеклиги гьакъында хабарлайгъан китапланы жыйымына Эсги Разилешив деп айтыла. Пайхаммарлар Аллагьны ва адамланы арасында янгы разилешив бегетилежегин алданокъ билдирген.

### Ребека

Ребека – Бетуелни къызы, Лабанны къызардашы. Ол Исгьакъны къатыны, Исав ва Якъуб деген эгизлени анасы болгъан. Ребека Якъубну кёп сюегенге гёре, огъар Исгьакъны шабагьатлавун алма кёмек этген. Шо шабагьатлав буса башлапгъы улан гьисапда Исавгъа тийишли болгъан.

### Репайымлылар

Репайымлылар – исрайыллылар Канъан топуракъны елегенче, шонда яшагъан бир халкъ. Гьанакълылар йимик, олар да бийик адамлар болгъан. Эсги Разилешивню ягьуди текстинде «репайым» деген сёз ахыратдагъы оьлгенлени ругьларын англата.

### Салим

Салим – Ерусалим шагьарны башгъа аты болма имканлы. Яратылывну китабына гёре, бу шагьарда бырынгъы заманларда Малкиседек гьакимлик этген. Югьанны Инжилинде Югьан сувгъа чомуп Аллагьгъа багъышлагъан ерни ювугъундагъы ерге де Салим деп айтылгъан.

### Сарай, Сара

Сарай, Сара – Ибрагьимни къатыны. Сара Ибрагьимге оьгей къызардаш, ону атасы Терагьны башгъа къатындан тувгъан къызы болгъан. Башлап ону аты Сарай болгъан. Тек Аллагь, ону шабагьатлап, Сара деген янгы ат берген. Сара эри Ибрагьим булан сапардагъы бары да къыйынлыкъланы бёлген, Аллагьны ваъдаларын къаравуллай туруп, Огъар амин тургъан. Сав оьмюрю ол авлетсиз къалып тура болгъан, янгыз шайлы къарт чагъында, бек гьайран иш болуп, Ибрагьимге Исгьакъ деген уланны тапгъан. Янгы Разилешивде Сара инамлыкъны ва тынгламакълыкъны уьлгюсю гьисапда эсгериле.

### Синай

Синай – Синай ярым отавну топурагъындагъы (гьалиги Мисри) Синай тав (бир-бирде Гьорип деп айтылагъан). Аллагь шо тавда исрайыллылар булан разилешив бегетген ва Мусадан таба олагъа Къанунну берген. Муса Синайгъа таш такъталаны алмакъ учун минген. Шо такъталагъа Он буйрукъ (разилешивню къазылып язылгъан буйрукълары) язылгъан болгъан. Тап шо тавда Аллагь Ильяс пайхаммаргъа аста эшеген ел болуп гёрюнген. Къара Гьорип.

### Содом ва Гумура

Содом ва Гумура – Канъанны бырынгъы шагьарлары. Шо шагьарлардагъы адамланы пасатлыгъы саялы, Аллагь шоланы кёкден ялын тюшюрюп яллатгъан.

### Сыйлы

Сыйлы – Сыйлы Язывларда «сыйлы» деген сёз «айрыча, адатлы къайдаланы дазусундан чыгъагъан, бу дюньяныки тюгюл, шо саялы бирев де сёз табып, илинип болмайгъан» деген маънаны англата. Инг башлап шо Аллагь булан байлавлу. Эсги Разилешивде бу сёз янгыз Аллагь учун токъташдырылгъан алатлар булан байлавлу къоллангъан: Сыйлы чатыр, Ибадатхана, Аллагьгъа къуллукъ этегенде пайдаландырылагъан алатлар. Инсанлагъа байлавлу буса «сыйлы» деген сёз оланы Аллагьгъа ибадат этегенлерин англатгъан. Инсанлар да, алатлар да Сыйлы затгъа тиймеклиги булан сыйлы этилип бола. Нечик буса да бир нас затгъа тиймей турса, олар сыйлы кююнде къала. Эгер де мурдарланып къалса, янгыдан Аллагьгъа ибадат этивде ортакъчылыкъ этгенче неде пайдаландырылгъанча, олар дин адат булан тазаланма тарыкъ.

### Сыйлы чатыр

Сыйлы чатыр – бир ерден бир ерге алып юрюйген уллу чатыр. Шону айланасы булан бару ишленген абзар да болгъан. Абзарда къурбан этеген ер, багъыр «денгиз» ва оьзю Сыйлы чатыр ерлешдирилген. Сыйлы чатыргъа дагъы да Ёлугъувну чатыры неде Вагьийни чатыры деп де айтылгъан. Сыйлы чатыр исрайыллылар дин къуллукъчуланы кёмеклиги булан Аллагь булан ёлугъагъан ер болгъан. Чатырны ичинде сыйлы ер ва Сыйлыланы да Сыйлы ери болгъан. Сыйлы ерде уьстюне таклиф этивню экмеклери ва къурбанлар этмек учун тарыкълы алатлар ва шолай дагъы да ийис тюшюрмек учун къурбан этеген ер ва чыракъ салынгъан тах ерлешдирилген болгъан. Аллагьны буйругъу булан исрайыллылар, Сыйлы чатырны къуруп, дангылда айланагъанда, шону оьзлер булан алып юрюген. Сыйлы чатырны ичинде Разилешивню сандыгъы сакъланып болгъан. Сыйлы чатыр исрайыллыланы къонушундагъы Аллагьны уьюню белгиси йимик болгъан. Исрайыллылар тап Сыйлы чатырны алдында Аллагьгъа ибадат ва гьар гюн Огъар къурбанлар этген. Сулейман Ерусалимде Ибадатхана къургъанча, олар шолай этип тургъан. Исрайыллыланы Сыйлы чатырны абзарына гирме ихтияры болгъан, Сыйлы ерге гирме буса янгыз дин къуллукъчулагъа яратылгъан. Сыйлыланы да Сыйлы ерине буса янгыз баш дин къуллукъчу, шо заманда да йылда янгыз бир керен гирме ихтияры болгъан. Исрайыллылар Аллагь Сыйлы чатырны ичинде бир айрыча кюйде бола ва бары да шонда жыйылгъанлар булан бола деп инангъан. Сулейманны заманларында Сыйлы чатырны бир ерден бир ерге алып юрюмеген, шо гьар заман Ерусалимде ерлешдирилип тургъан. Сонг шону орнун ташдан ва агъачдан ишленген Ибадатхана тутгъан.

### Сыйлы экмек

Сыйлы экмек – Сыйлы чатырны (гечге таба буса Ибадатхананы) сыйлы ериндеги хас тахгъа салынагъан он эки маясыз экмек. Экмеклер тахны уьстюнде бир жуманы узагъында къала болгъан, шондан сонг шоланы орнуна янгы биширилген он эки экмек салынгъан. Хас тахны уьстюнден экмеклени тайдыргъан сонг, шоланы янгыз дин къуллукъчулагъа ашама яратылгъан.

### Сыйлыланы да Сыйлы ери

Сыйлыланы да Сыйлы ери – Сыйлы чатырны, сонг буса Ибадатхананы инг де сыйлы ери. Шонда шагьатнаманы сандыгъы салына болгъан. Сыйлыланы да Сыйлы ери Сыйлы чатырдан уллу перде булан айрылгъан. Сулейман къургъан Ибадатханада Сыйлыланы да Сыйлы еринде карублар салынгъан. Къанунгъа гёре, Сыйлыланы да Сыйлы ерине янгыз баш дин къуллукъчуну гирме ихтияры болгъан. Ону да, бютюн халкъны гюнагьдан чаягъан дин адатны кюте туруп, йыл да бир керен, Тазаланывну гюнюнде гирме ихтияры болгъан.

### Таза, нас

Таза, нас – Эсги Разилешивде бу сёзлер аслу гьалда дин якъдан тазалыкъ ва наслыкъ булан байлавлу. Мусаны Къанунуна гёре, исрайыллылар тазаны да, насны да айырып билме герек болгъан. Нас деп белгили бир гьайванлар, къушлар, балыкълар, къураллар ва рызкъыны тюрлюлери гьисаплангъан. Тек шо адам булан да байлавлу болгъан. Масала, эгер де адам нас рызкъыдан ашамагъан буса, югъагъан гён аврувлугъа, оьлюню сюегине тиймеген буса, ону къан агъып турагъан ярасы ёкъ буса, ол таза деп гьисаплангъан. Къатынгиши гьар айда болагъан наслыгъындан сонг ва яш тапгъан башлапгъы гюнлеринде нас болгъан деп гьисаплангъан. Югъагъан гён аврувгъа ва бир-бир оьзге аврувлагъа тарылгъанлар да нас болгъан деп гьисаплангъан. Нас болгъан адамланы дин адатларда ортакъчылыкъ этме ва гьатта бир таза затгъа тийме де ихтияры болмагъан. Тазаланмакъ учун, адам бир тюрлю адатланы кютме герек болгъан. Масала, тазаланмакъ учун, къурбанлар этиле болгъан ва адамгъа иссоп булан сув себелей болгъан. Дагъы да чайынма ва опурагъын жувма тарыкъ болгъан.

### Талант

Талант – 30 кг ювукъ авурлукъну оьлчевю.

### Терапимлилер

Терапимлилер – оьзлеге ят халкълар (бир-бирде исрайыллылар да) сужда къылагъан уьй аллагьлар. Шоланы кёмеклиги булан пал да салына болгъан.

### Тирсек

Тирсек – тирсекден къолну орта бармагъыны учуна ерлиги аралыкъ, ярым метрден бираз аз.

### Урдун

Урдун – Геннисарет кёлню ва Оьлю денгизни къошагъан оьзен. Шо оьзен Ваъда этилген топуракъны (Паластинни) гюнтувушда табиатдан амалгъа гелген дазусу болуп токътагъан.

### Урим ва туммим

Урим ва туммим – Аллагьны гьукмусун билмек учун къолланагъан къураллар. Шолар баш дин къуллукъчуну оьрмекчесинде болгъан; шогъар «дуван оьрмекче» (дуванны оьрмекчеси) деп де айтылгъан. Шо къуралланы кёмеклиги булан чёп ташлама бола болгъан деп гьисаплана: шоланы бириси – «дюр», бириси буса «тюгюл» деген маъналаны англатгъан.

### Шагьарны къапусу

Шагьарны къапусу – шагьарланы айланасы булан ишленген барулар шоланы сакълагъан. Баругъа къапу салына болгъан. Къапу гечеге неде душманлар ювукълашып гелегенде, бегитиле болгъан. Къапуну алдындагъы ачыкъ ер кёп халкъгъа жыйылма бек онгайлы болгъан. Шо саялы тап шонда жыйынлар оьтгерилген, дуван масъалалагъа къаралгъан ва сёйлешивлер юрюлген. Исрайыллыланы арасындан чыгъарылгъанлар буса, масала, югъагъан гён аврувлулар, шагьарны къапусундан тышда яшама тарыкъ болгъан.

### Шагьатнаманы сандыгъы

Шагьатнаманы сандыгъы – исрайыллыланы аслу сыйлы алаты: агъачдан этилген ва уьстюне алтын тутулгъан къутукъ. Шону ичине оьзлеге къазылып 10 буйрукъ язылгъан эки таш такъта (ваъданы таш такъталары) салынгъан болгъан. Шо буйрукъланы Аллагь Исрайылны халкъы булан разилешив бегетгенде, Синай тавда Мусагъа берген болгъан. Сандыкъны къапгъачыны уьстюнде, алтын варакъ да берилип, къанатлары яйылгъан эки каруб болгъан. Сандыкъ Сыйлы чатырны, сонг Ибадатхананы Сыйлыланы да Сыйлы ери деп айтылагъан инг де сыйлы ерине салына болгъан.

### Эпот

Эпот – бу сёз Тавратда енгсиз уьст опуракъны англата. Шону дин къуллукъчулар дин адатланы кютегенде гийген. Эпотну, масала, Аллагьны сюегенин билме тарыкъ болгъанда гие болгъан.

### Эсги Разилешив

Эсги Разилешив – Аллагьны Исрайылны халкъы булан бегетген Разилешивю; шо Разилешив исрайыллылар Мисриден чыкъгъанда, Синай тавда бегетилген. Шону аслу гесеги Къанун болуп токътай. Разилешивню, исрайыллылар шону нечик кютгени гьакъында хабарланагъан китапланы жыйымына да «Эсги Разилешив» деп айтыла. Шо жыйымгъа Мусаны Къанунуну китаплары, Исрайылны халкъыны Канъанны елегенден сонггъу яшаву гьакъда хабарлайгъан тарихи китаплар, Забур, Гьикматлыкъны китаплары ва пайхаммарланы китаплары гире.

### Эсделикни йылы

Эсделикни йылы – Мусаны Къанунуну гёрсетивлерине гёре, гьар етти йылдан сонг, топуракъны ял алма къоюп, шону чачмай, юзюм борлаланы буса бутамай къойма тарыкъ болгъан. Гьар 50 йылдан сонг, топуракъны ишлетмей, тюшюмню къайтармай, бир йыл рагьат къойма тарыкъ болгъан. Адамлар шо йылны авлакъларда, юзюмлюклерде оьсген затланы ашап оьтгерме герек болгъан. Ондан къайры да, эгер адамлар заманлыкъгъа топуракъларындан магьрюм къалгъан буса, шо йыл олагъа топуракълары къайтарылгъан. Борчлуланы борчлары гечилген. Эсделикни йылында, Къанунгъа гёре, бары еслик оьзюню башлапгъы есине къайтарылма тарыкъ болгъан. Ярлылыгъындан оьзюн башгъа исрайыллыгъа къулчулукъгъа сатгъан исрайыллы буса янгыдан азат этилген.

### Югъагъан гён аврув

Югъагъан гён аврув – Эсги Разилешивню талапларына гёре, югъагъан гён аврувлу адамлар нас деп гьисаплангъан. Шолай авруву булангъы адамланы халкъны арасындан къувалап тайдыргъан, неге тюгюл оьзгелер, олагъа тийип, гён аврув юкъмасын деп, оланы оьзге адамлардан айры сакълама тарыкъ болгъан. Янгыз толу кюйде сав болгъан сонг, югъагъан гён аврувлуланы къайтып халкъны арасына къошулма къойгъан. Шону буса дин къуллукъчу токъташдырма тарыкъ болгъан.

### Юсуп

Юсуп – Якъубну он эки уланындан бириси, ону сююмлюсю. Исрайыл халкъны Апрайым ва Манасса деген эки къавуму ондан баш алгъан. Агъалары ва иниси ону къулчулукъгъа сатып берген. Тек Аллагь Юсупну къутгъаргъан ва мисрили пачаны бютюн еслигине гьаким этген. Шо къуллукъну кюте туруп, Юсуп агъаларын, инисин, савлай уьягьлюсюн ва шолай да кёп мисрилилени узакъ къургъакълыкъны вакътисинде ачлыкъдан къутгъаргъан.

### Ягьуда

Ягьуда – Якъубну он эки уланындан бириси ва Ягьуда къавумну ата-бабасы. Ону наслуларына ягьудилер деп айтылып гелген. Исрайылны инг уллу пачасы Сулейман Ягьуда къавумдан чыкъгъан. Сулейман пача оьлюп, темирказыкъдагъы къавумлар къыбладагъы къавумлардан (Ягьуданы ва Буньяминни) айрылгъанда, бу эки де къавум Къыбла пачалыкъны – Ягьудини къура. Къыбла пачалыкъны Давутну наслусундан чыкъгъан оьзюню пачалары болгъан, тахшагьары буса, алда йимик, Ерусалим болгъан.

### Ягьудилер

Ягьудилер – инг башлап бу сёз Ягьуданы къавумундан – Якъубну уланларындан бирисини наслусундан чыкъгъан адамланы англата болгъан. Иса тувгъанча 586-нчы йылда Къыбла пачалыкъ гьисапланагъан Ягьуданы Бабил пачалыкъ елеген ва ону халкъы Бабилге есирликге тюшген. Есирликни заманында ва шондан сонг «ягьуди» деген сёз Ягьудини халкъын ва Исрайылны къайсы къавумундан чыкъгъан адамны англатмакъ учун, генг кюйде къолланма башлагъан.

### Якъуб

Якъуб – Исгьакъны ва Ребеканы эки уланындан бириси, Ибрагьимни уланыны уланы. Якъуб оьзюню эгиз ёлдашы Исавдан геч тувса да, Аллагь ону танглагъан. Якъуб башлап тувгъан уланны ихтиярларын ва Аллагьдан айрыча шабагьатлавну гьилла булан алгъан. Ондан тувгъан он эки уландан ягьуди халкъны он эки къавуму баш ала. Пенуэл деген ерде Якъуб Аллагь булан ябушагъанда, Аллагь огъар «Исрайыл» деген атны берген. Якъубну бары да наслуларына да шо атны тагъып сёйлеме башлагъан.

### Ят халкълар

Ят халкълар – бырынгъы исрайыллылар къалгъан бары да халкълагъа ят халкълар деп айта болгъан. Неге тюгюл, янгыз ягьудилер, Бир Аллагьгъа ибадат этип, къалгъан бары да халкълар буса кёп ялгъан аллагьлагъа инангъан, шолагъа сужда къылгъан ва гьакъ герти Аллагьны, Ол танглагъан исрайыллыланы душманы гьисаплангъан.

## Тайпа-тухум

Тайпа-тухум

## Карталар (Таврат)

Карталар (Таврат)

Адам – Аллагь Оьзю яратгъан биринчи инсан. Ер юзюндеги бары да инсанлар ондан ва ону къатыны Гьавадан баш ала. Адам ва Гьава, Аллагьны буйругъун да бузуп, биринчи гюнагь ишни этгенлерден санала. Шондан берли оланы наслулары гюнагь ишлер этегенин токътатмагъан, инсанланы гюнагьлары саялы такъсыр буса оьлюм болуп токътагъан.

Адум – Исавну ва исрайыллыланы ювукъ къардашларыны наслуларына тагъылгъан ат. Бу ат ягьудиче «къызыл» деген маънаны англата. Исав оьзюню башлап тувгъан авлетлигин къызыл тюсдеги бурчакъ шорпагъа сатгъан, шо саялы огъар «Адум» деген ат тагъылгъан. Исав ва ону наслулары яшагъан вилаятгъа да Адум деп айтылгъан. Шо вилаят Саир тавларда, Урдун къолну эки де ягъында ерлешген болгъан. Исрайыллылар Мисриден чыгъагъанда, Адумну халкъы оланы оьзлени топурагъындан оьтюп чыкъма къоймагъан. Къара Исав.

Амаликлилер – исрайыллылар Канъан топуракъны елегенче, шону къырыйында бир ерден башгъа ерге гёчюп яшагъан бир халкъ. Бу къавум аслу гьалда Оьлю денгизни къыбласында ва гюнбатышында – Негеп дангылда яшагъан. Исрайыллылар Мисриден чыкъгъандокъ, амаликлилер олагъа чапгъын этген. Шо замандан тутуп олар исрайыллыланы душманлары гьисаплана. Аллагь исрайыллылагъа амаликлилени къырып битдирмекни буюргъан. Тек шо иш янгыз Гьизкия деген ягьуди пачаны гьакимлигини вакътисинде яшавгъа чыкъгъан.

Баал – кёк кёкюрев булан байлавлу аллагь – Исрайыллылар гелгинче, Паластинде яшагъан канъанлылар оьзюне сужда къылгъан аллагь. Бу сёзню башлапгъы аты «еси» деген маъна булан байлавлу болгъан. Уьлкеде къалгъан ерли халкъны таъсиринден исрайыллылар чакъда-чакъда Баалгъа сужда къылма муштарлы болгъан. Шолай иш халкъны Аллагьгъа къаршы бакъдырылгъан инг де уллу жинаятчылыкъларындан бириси деп гьисаплангъан.

Бабил – бырынгъы Ювукъ Гюнтувушну бек уллу шагьары, бырынгъы заманлардагъы инг де гючлю пачалыкъланы тахшагьары. Бабил гьалиги Иракъны къыбласында эки оьзенни арасында ерлешген болгъан. Бабилде кёп тюрлю аллагьлагъа сужда къылына болгъан. Месигь тувгъанча 586-нчы йылда бабиллилер Ягьудини Къыбла пачалыгъын (Ягьуданы) елеген, Ерусалимни, Ибадатхананы дагъытгъан ва шолай да ягьудилер Бабил пачалыкъны топурагъында яшасын деп, оланы кёплерин есирликге алгъан.

Буйрукъ – аслу гьалда бу сёз Аллагь адамлагъа этген буварывну англата. Аллагь Синай тавда Исрайылны халкъы булан разилешивню бегетгенде, Ол Муса пайхаммаргъа 10 буйрукъ берген. Шоларда Аллагьны ва адамланы аралыкълары булан байлавлу инг де аслу буварывлар бар. Шо буйрукълар Мусаны Къанунуну гесеги болуп токътагъан. Къанунда шолардан къайры оьзге буйрукълар да бар: шоланы бирлери умуми масъалалар булан байлавлу, бирлеринде буса мекенли яшавлукъ къайдалар, токъташдырывлар, ёл гёрсетивлер берилген.

Буньямин – Якъубну Рагьилден тувгъан он эки де уланындан лап гиччиси; ол Юсупну иниси. Исрайыллыланы бир къавуму Якъубдан баш ала.

Ваъда – кёбюсю Аллагь тилевню къабул этгенде, Огъар жавап гьисапда ант этип берилеген сёз. Адам оьзюн Аллагьгъа багъышламакъ учун (масала, назорлулар этегенде йимик) неде оьзюню мюлкюнден бир пайны ваъда этме бола болгъан.

Гера – шекелни йигирмадан бир пайы (0,6 грамгъа ювукъ). Къара Шекел.

Гилат – Макирни уланы, Манассаны уланыны уланы. Ондан къайры да, Гилат деп Урдунну гюнтувушундагъы тав вилаятгъа да айтылгъан. Шонда Раубимни, Гатны къавумлары ва Манассаны къавумуну яртысы ерлешген болгъан. Шо топуракъ Исрайылны бир гесеги болгъан.

Гумура – къара Содом ва Гумура.

Гьабил – Адамны ва Гьаваны экинчи уланы. Аллагь, Гьабилни къурбанлыгъын сююп къабул этип, Къабилникин буса гери ургъан. Шо заман Къабил иниси Гьабилни оьлтюрген. Шо инсанланы тарихиндеги биринчи оьлтюрюв болгъан. Къара Къабил.

Гьава – биринчи къатынгиши, Адамны къатыны. Бу ат ягьудиче «Гьавва» деп эшитиле, шо буса «яшав» деген маънаны англата. Адам ва Гьава женнетде яшайгъан вакътиде йылан Гьавагъа Аллагьны буйругъун буздурма бажаргъан. Гьава буса шо гюнагьгъа Адамны да тартгъан. Шо саялы олар экевю де женнетден къувалангъан. Оланы Къабил, Гьабил, Шис деген уланлары ва шолай да атлары эсгерилмеген оьзге уланлары ва къызлары болгъан.

Гьажар – Ибрагьимни къатыны Сараны къаравашы. Сарагъа яш болмайгъанда, Гьажар Ибрагьимден Исмайыл деген улан тапгъан. Тек бираз гечге таба, Аллагьны ваъдасына гёре, Сара Ибрагьимге Исгьакъ деген улан тапгъан. Ибрагьимни вариси де Исгьакъ болгъан. Шондан сонг Сара эри Ибрагьимге Исмайыл да булан бирче Гьажарны къувалатгъан, олар да оьзбашына яшама башлагъан. Аллагь Исмайылны да шабагьатлагъан, ондан исмайыллылар деген зор уллу халкъ амалгъа гелген (араплар оьзлер олардан чыкъгъанбыз деп гьисаплай). Тек къаравашдан тувгъан Исмайыл Ибрагьимни вариси этилмеген.

Девлер – оьтесиз бийик ва гючлю адамлар. Олар ер юзюнде Яратылыв китапны 6-нчы бёлюгюнде эсгерилген «Аллагьны къулларыны» ва «инсанны къызларыны» наслулары яшагъан девюрден тутуп яшагъан. Гечге таба, исрайыллылар Канъанны топурагъын тергеп айланагъанда, олар девлени (девлерден баш алагъан Гьанакъны наслуларын) гёрген.

Дин къуллукъчу – дин булан байлавлу адатланы юрютме ва Сыйлы чатырда, Ерусалимдеги Ибадатханада къуллукъ этме хас ихтияры булангъы адам. Мусаны Къанунуна гёре, Исрайылда янгыз Мусаны агъасы Гьарунну наслуларыны дин къуллукъчулар болма ихтияры болгъан, неге тюгюл Гьарунну шо къуллукъгъа Аллагь танглагъан болгъан. Дин къуллукъчулар Аллагьгъа къуллукъ этивню юрютювге, къурбанлар этивге, дин булан байлавлу адатланы, байрамланы кютювге жавап берген. Къуллукъ этегенде, олагъа левилилер кёмеклешген. Сыйлы чатырны, гечге таба буса Ибадатхананы сыйлы ерине янгыз дин къуллукъчуланы гирме ихтияры болгъан. Дин къуллукъчулар 12 гюпге бёлюнген. Гьар гюп оьз гезиги булан къуллукъ этген. Дин къуллукъчуланы башында Баш дин къуллукъчу токътагъан болгъан. Аллагь Янгы Разилешивде ваъда этген кюйде, иманлылар янгыдан яратылгъанда, олар Аллагьны дин къуллукъчулары болажакъ.

Жагьаннем, ахырат – кёбюсю Ювукъ Гюнтувушдагъы халкъланы инанывларына гёре, ерни тюбюнде ерлешген ахыратгъа бары да инсанлар – муъминлер де, гюнагьлылар да – гёче болгъан. Тек шо гьалиги дин илмуда эсгерилеген «жагьаннем» деген англавну маънадашы тюгюл. Ахыратда оьлгенлени ругьлары толу парахатлыкъда тура.

Женнет, бав – Яратылывну китабындагъы инсанны яратылыву гьакъындагъы хабарда оьтесиз гёзел бавну суратлаву бериле. Башлапгъы адамлар шонда Аллагь булан къатнаша туруп яшай болгъан. Шо бавгъа женнет деп айтылгъан. Адам ва Гьава Аллагьгъа тынгламагъанда, олар женнетден къуваланып чыгъарылгъан. Шондан сонг олар, авур загьмат тёгюп, аврувлагъа, оьлюмге тарып яшама тарыкъ болгъан.

Бир-бирде пайхаммарлар ахыр заманда Исрайылны топурагъы женнет бавгъа ошажакъ ва бары да жан-жанывар бир-бири булан парахатлыкъда яшажакъ деп айтгъан.

Забулун – Якъубну онунчу, Лия деген къатынындан тувгъан алтынчы уланы. Исрайылны Галилея денгиз булан дазудагъы темиркъазыкъ бойларында, Напталини къавуму булан хоншулукъда ерлешген ягьудилени къавуму.

Ибрагьим, Ибрайим – ягьуди халкъны биринчи атасы. Аллагь Ибрагьимни танглагъан ва ону булан разилешив бегетген. Башлап ону аты Ибрайим болгъан, сонг Аллагь огъар Ибрагьим деген янгы атны къойгъан. Ол бир ерден бир ерге гёчюп яшагъан. Аллагь Ибрагьимге оьзюню ана топурагъындан йыракъдагъы Канъан топуракъгъа гёчюп яшама буюргъан. Шо топуракъны буса Аллагь ону кёп санавдагъы наслуларына есликге берме ваъда этген. Ибрагьимге ва ону къатыны Сарагъа уланы Исгьакъ тувмакъны узакъ заман къаравуллама ва кёп сынавлардан оьтме тюшген. Ибрагьимни Исгьакъдан къайры Сараны къаравашы Гьажардан тувгъан Исмайыл деген уланы да болгъан. Ибрагьимни дагъы да авлетлери болгъан. Исрайыллыланы он эки къавуму Исгьакъны уланы Якъубдан баш ала. Гьар тюрлю гьаллагъа ва инсанланы англавларына къарамайлы, Сыйлы Язывларда Ибрагьим Аллагьгъа бакъгъан якъдагъы бютюнлей аминлигини, Ону бары да буйрукъларын кютмеге гьазирлигини уьлгюсю болуп токътай.

Ийис тюшюрюв – Аллагьгъа этилеген къурбанлыкъ гьисапда ийис тюшюрмек учун, тереклерден жыйылып, Ибадатханада яллатылагъан сылама. Къара Арив ийисли сылама.

Исав – Исгьакъны уланы, Якъубну уллу эгиз ёлдашы. Ол ят къавумлардан – гьетлилерден экевню оьзюне къатын этип алгъан, шо иши булан ата-анасын къайгъыртгъан. Сонг ол дагъы да Исмайылны къызын алгъан. Бир керен ол, ач болуп, бурчакъ шорпагъа башлапгъы авлетликге ихтиярны Якъубгъа сатгъан. Шондан сонг Якъуб башлап тувгъан авлет деп гьисапланма башлангъан. Исгьакъ къарт болуп сокъур болгъанда, Якъуб атасын алдатгъан ва Исавгъа тийишли болгъан шабагьатлавну оьзюне алгъан. Шо ялгъан ачылгъанына да къарамайлы, шабагьатлав гючюн тас этмеген. Якъуб, Исав оьзюнден оьч алардан къоркъуп, Гьаррангъа къачгъан. Якъуб арадан 20 йыл гетип къайтгъанда, Исав ондан гечген. Исав Саир деген топуракъда, Адум вилаятда яшагъан. Ону наслуларына адумлулар деп айтыла.

Исгьакъ – Ибрагьимни ва Сараны уланы. Ибрагьимге 100 йыл, Сарагъа 90 йыл болагъанда, Аллагь Ибрагьимге Исгьакъ туважакълыгъын ваъда этген. Ваъдагъа гёре, Исгьакъ Аллагьдан айрыча шабагьатлав алгъан ва ол Исрайылны халкъыны ата-бабасы болмагъа тарыкъ болгъан. Исгьакъ тувгъан сонг, Аллагь Ибрагьимни сынап къарагъан ва огъар уланын бютюнлей яллатып къурбан этсин деп буюргъан. Къурбан этилме герек болгъан Мориа тавгъа барагъан ёлда Исгьакъ, оьзюню тынглайгъанлыгъын ва инанагъынлыгъын гёрсете туруп, агъачланы оьзю алып юрюген. Ибрагьим къурбан этеген ерде байланып ятгъан уланыны уьстюнде бичагъын гётергенде, малайик ону къолун токътатгъан. Исгьакъны орнуна Ибрагьим къойну къурбан этген. Оьзюне 40 йыл болагъанда, Исгьакъ Лабанны къызардашы Ребеканы къатын этип алгъан. Исгьакъдан Исав ва Якъуб тувгъан. Исгьакъ 180 йыллыкъ чагъында оьлген.

Исрайыл – Пенуэл деген ерде Якъуб Аллагь булан ябушагъанда, Аллагь огъар «Исрайыл» деген атны берген. Якъубну он эки къавум болгъан наслуларына Эсги Разилешивде Исрайылны халкъы деп айтыла. Сулейман пача оьлген сонг, темиркъазыкъда яшагъан он къавум, Ягьуданы ва Буньяминни къыбладагъы къавумларындан айрылып, Темиркъазыкъ пачалыкъны къура. Темиркъазыкъ пачалыкъны оьзлени пачалары, сонггъа таба Самират деген оьзлени тахшагьары болгъан. Эсги Разилешивню бир-бир ерлеринде «Исрайыл» деген сёз янгыз Темиркъазыкъдагъы къавумлар неде Темиркъазыкъ пачалыкъ булан байлавлу бериле.

Канъан – Нугьну уланы Гьамны уланыны аты ва шолай да башданокъ ону наслулары (канъанлылар) тургъан топуракъны аты. Шо топуракъ Аралыкъ денгизни ва Урдун оьзенни арасында ерлешген болгъан. Аллагь Канъанны топурагъын Ибрагьимге ва ону наслуларына есликге берме ваъда этген болгъан. Аста-аста Канъанны исрайыллылар елеген.

Канъанлылар – Сыйлы Язывларда Канъангъа исрайыллылар гелгенче, шонда яшагъан бары да къавумлагъа айтылгъан ортакъ ат. Шо халкълар гьар тюрлю кюйде амалгъа гелген, тек кёбюсю олар финикиялылагъа къардашлар деп гьисаплангъан.

Каруб – Сыйлы Язывларда карублар деп Аллагьгъа айрыча ювукъ болгъан, кёклердеги малайиклеге айтыла. Исрайыллылар гьисаплагъан кюйде, карублар зор уллу къанатлары булангъы гьайванланы келпетинде болгъан. Оланы оюна гёре, карублар атарбаны тартып юрюген, шону уьстюнде буса тахгъа минип Аллагь олтура болгъан. Шо саялы исрайыллыланы аслу сыйлы заты гьисаплангъан Разилешивню сандыгъыны къапгъачында эки алтын каруб орнатылгъан болгъан. Шо сыйлы зат Аллагьны тахыны бир белгисидей болгъан. Сулейманны Ибадатханасында да алтындан къуюлгъан эки каруб болгъан.

Корагь – левили, Каап тухумдан чыкъгъан Исгьарны уланы. Исрайыллылар дангылда айланагъан вакътиде ол, Дасан ва Абирам булан бир болуп, Мусагъа ва Гьарунгъа къаршы баш гётеривню башын тутгъан. Аллагь Корагьны ва ону якъчыларын жазалагъан – оланы ер ютгъан. Тек Корагьны тухуму уьзюлмеген: ону бир-бир наслулары Ерусалимдеги Ибадатханада йыравлар болгъан.

Къабил – Адамны ва Гьаваны уллусу уланы, Гьабилни агъасы. Аллагь, Гьабилни къурбанын къабул этип, Къабилникин гери ургъанда, Къабил инисин оьлтюрген. Шо инсанланы тарихиндеги биринчи оьлтюрюв болгъан. Аллагь Къабилге налат берген ва ол оьмюрюню ахырына ерли башалман айланып турагъан кюйню этген. Къара Гьабил.

Къан – къанны ичинде яшав бар деп гьисаплангъан, яшав буса янгыз Аллагьныкидир. Шо саялы, эгер де бирев оьлтюрюлсе, топуракъ мурдарлана болгъан. Гьайванны сойгъанда, ону къанын ерге тёкме герек болгъан. Биревге де шону ичмеге неде ашгъа къоллама яратылмагъан.

Къурбанлыкълар – Мусаны Къанунуна гёре, исрайыллылар Аллагьгъа гьайванланы къурбан этген: оланы союп, бир гесегин неде савлай чархны, къурбан этеген ерге салып яллатгъан; эгер къалгъаны болса, адамлар шону ашгъа къоллагъан. Мусаны заманындан тутуп Аллагь къурбанлар янгыз бир ерде этилсин деп талап этген: башлап Сыйлы чатырда, сонг Ибадатханада. Адатлы гьалда, янгыз дин къуллукъчуланы къурбан этме ихтияры болгъан. Гьайванлардан къайры да, экмекни, чагъырны, зайтун майны, янгы тюшюмню башлапгъы емишлерин къурбан этме бола болгъан. Къурбанлыкъланы гьар тюрлюлери болгъан, оланы гьарисини оьзтерече маънасы да болгъан: къурбанны этилген гюнагьын чаймакъ учун, Аллагьны рагьмусуна шюкюрлюк гьисапда, этген ваъдасына гёре неде оьзю сююп (шолай къурбан Аллагьны ва инсанны бирче ашайгъан рызкъысыны бир белгиси болгъан) этиле болгъан. Ондан къайры, исрайыллылар Аллагьгъа къурбан этеген сурсатлардан дин къуллукъчулагъа ва левилилеге ашамакъ учун пай чыгъарылгъан.

Эсги Разилешивде суратлангъан къурбанлыкъланы аслулары (мунда, масала, гьайванны союв, экмекни, чагъырны къурбан этив гире):

Лут – Ибрагьимни иниси Аранны уланы. Ибрагьим Канъангъа ва Мисриге ёлгъа чыкъгъанда, Лут ону булан бирче болгъан. Ибрагьимни ва Аранны туварлары артып тербегенде, олар бир-биринден айрылма ва гьариси оьзбашына яшама токъташгъан. Лут оьзюнде пасатлыкъ бек яйылгъан Содом шагьарда ерлешген. Аллагь бу шагьарны дагъытма айлангъанда, Ол малайигинден таба алданокъ шо гьакъда Лутгъа билдирген. Малайик Содомдан къачагъанда, Лутгъа ва ону уьягьлюсюндегилеге артгъа бурулуп къарамасын деп буваргъан. Содомну яллатгъанча алдын Лут уьягьлюсюндегилер булан бирче къачгъан. Тек ону къатыны, малайикни буварывуна тынгламайлы, артына бурулуп къарагъан ва туз багъанагъа айланып къалгъан. Шондан сонг Лут бир вакъти Соарда яшагъан, сонг буса эки де къызы да булан тавлардагъы анакъда ерлешген. Лут къызлары булан ювукълукъ этгенде, ондан эки улан тувгъан: муаплыланы ата-бабасы болгъан Муап ва аммунлуланы ата-бабасы болгъан Бен-Амми.

Май – Сыйлы Язывларда зайтун майгъа шолай айтыла. Шо майны зайтунну сыгъып ала болгъан. Бырынгъы Исрайылда зайтун май бир нече затгъа пайдаландырылгъан. Шону чыракълагъа ягъарлыкъ гьисапда къоллагъан. Зайтун май дагъы да яраланы, югъагъан гён аврувланы сав этмек учун пайдаландырылгъан. Мадарлы адамлар майны тизив даражалыларын гёнюне сюртюп къуллукъ этмек учун къоллагъан. Бир-бирде шолай майны, арив ийисли затлар булан булгъап, арив ийис гелсин деп, гёнюне ва чачларына сюртген. Биревню пача, дин къуллукъчу неде пайхаммар этип сайлайгъан адат юрюлегенде, сан яндан оьр даражалы майны ону башына ва шолай да сыйлы затланы дин къайдалагъа гёре таза этмек учун, шоланы уьстюне тёкген. Ондан къайры да, зайтун майны Аллагьгъа къуллукъ этегенде, Сыйлы чатырдагъы, сонг Ибадатханадагъы чыракъгъа ягъарлыкъ ва шолай да къурбан тёгюв гьисапда къоллагъан.

Малайик – Аллагьгъа къуллукъ этеген, Ону буйрукъларын инсанлагъа етишдиреген, кёмеклешеген ва Аллагьны гьукмусун билдиреген табиатдан тышдагъы ругь жан. Сыйлы Язывларда бир-бир айрокъда агьамиятлы малайиклеге берилген атлар бар – Микайыл, Жабрайыл. Малайиклени бир бёлюгю Аллагьгъа къаршы баш гётерген, Илбисни янына чыгъып, Огъар таби болмагъан. Малайиклени шолайларына хыянатчы малайиклер деп айтыла.

Малкиседек – Салимни пачасы ва дин къуллукъчу. Ибрагьим огъар оьзюне давда тюшген затлардан ондан бир пайын берген. Шондан сонг Малкиседек Ибрагьимни шабагьатлагъан.

Мидьян, мидьянлылар – Мидьян – Ибрагьимни Кетура деген экинчи къатынындан тувгъан уланларындан бириси. Мидьянны наслуларына мидьянлылар деп айтылгъан. Олар гьалиги Акаба къолтукъну аслу гьалда гюнтувуш ягъа боюнда бир ерден башгъа ерге гёчюп яшайгъан халкъ болгъан. Бир-бирде шо топуракъгъа Мидьян деп айтыла. Мидьянлылар Ибрагьимни бириси уланы Исмайылны наслулары (олар да бир ерден башгъа ерге гёчюп яшагъан) булан къардаш байлавлукълары бар экенге гёре, «мидьянлылар» ва «исмайыллылар» деген сёзлер бир-бирде бириси бирисини орнуна къолланып да геле.

Муап, муаплылар – Муап Ибрагьимни инисини уланы Лутну ва Лутну уллусу къызыны уланы болгъан. Муапны наслуларына муаплылар деп айтылгъан. Олар Муап уьлкеде, Оьлю денгизден гюнтувуш якъдагъы тюшюмлю топуракъда яшагъан. Муаплыланы аслу аллагьы Кемош гьисаплангъан. Ондан къайры да, муаплылар Баал-Паургъа сужда къылгъан. Муаплыланы инанывуна гёре, Баал-Паур тав бийикликлени бирисинде яшагъан. Муаплыланы тили ягьуди тилге къардаш. Муаплылар исрайыллыланы душманы болгъан, шо саялы Исрайылны пайхаммарлары оланы чакъда-чакъда айыпгъа тутуп сёйлеген.

Наптали – Якъубну алтынчы уланы. Ондан Исрайылны он эки къавумундан бириси амалгъа гелген. Шо къавумгъа пай гьисапда Исрайылдагъы Галилея денгизни къырыйындагъы, Забулунну къавумуну топуракъларыны ювугъундагъы темиркъазыкъ топуракълар тийген. Напталини наслуларын ашшурлулар есир этип алып гетген болгъан. Тек Ишая ва Гьизкия пайхаммарлар шо къавум янгыдан шабагьатланажагъы гьакъда айтгъан.

Нугь – Ламекни уланы Шисни наслусу ва Симни, Япетни, Гьамны атасы. Бырынгъы заманларда Аллагь, биргине-бир муъмин адамны – Нугьну, ону уьягьлюсюн ва жан-жанывардан бирер жутну сакълап, пасат ёлгъа тюшген адамланы ва ер юзюнде яшайгъан бары да жанланы къырып битдирме токъташгъан. Аллагьны буйругъуна гёре, Нугь уллу геме къургъан. Ол оьзюню уьягьлюсю ва жан-жанывар булан гемеге гиргенде, ер юзюн сув алыв башлангъан. Янгыз шо уьягьлю къутгъарылгъан. Ер юзюндеги адамлар янгыдан шо уьягьлюден баш ала.

Ондан бир пай – Раббибизге берилеген тюшюмню ондан бир пайы. Гьакъыкъатда шо пайны иннырлагъа тёгюп, шондан этилген сурсатланы буса дин къуллукъчуланы ва левилилени сакъламакъ учун пайдаландыра болгъан. Эгер де гьайван-малны бермей болгъан буса, шону «сатып алма» неде «тёлеме», демек гьайван-малны багьалап, левилилеге шону гьагъын тёлеме герек болгъан.

Рагьил – Бетуелни уланы Лабанны гиччиси къызы. Бетуел Ибрагьимни иниси Нагьорну уланы болгъан. Лабан Ребеканы эркъардашы болгъан. Ол арамлы болгъан ва Гьарран деген шагьарда яшагъан. Къызардашы Лия да булан бирче Рагьил Исгьакъны уланы Якъубну эки къатынындан бириси (оьзю де кёп сюегени) болгъан. Ону оьзюне къатын этип алмакъ учун, Якъуб Лабанны алдында 14 йыл ишлеген. Лия булан тенглешдиргенде, Рагьил узакъ заман яш тапмай тургъан. Бир нече йылдан сонг ол Якъубгъа Юсупну, сонг буса Буньяминни тапгъан. Буньяминни табагъан вакътиде Рагьил оьлген. Ону аты бары да ягьуди аналаны бир белгисидей къоллангъан.

Разилешив – инсанланы бир-бири булангъы неде Аллагьны ва адамны арасындагъы разилешив. Аллагьны ва адамны арасындагъы разилешивде аслу гьалда Аллагь ваъда эте, адам буса бир-бир къайдаланы, къанунланы кютме разилеше. Разилешив бир янлы болма да болгъан (Аллагь адамгъа ваъда эте). Бир-бирде разилешивню бегетмек учун, къурбан этилген. Сыйлы Язывларда Аллагьны ва адамны арасында бегетилген разилешив аслу ерни тута. Синай тавда Аллагь Мусадан таба бютюн ягьуди халкъ булан разилешив бегетген. Аллагь ягьудилени шабагьатлама, оланы бары да душманлардан къоруп сакълама ваъда этген, олар буса, оьз гезигинде, Аллагьгъа амин болуп турма, Ону буйрукъларын кютме герек болгъан, неге тюгюл шо гьакъда Къанунда айтылгъан. Шо разилешивге ва шону бегетилмеклиги, кютмеклиги гьакъында хабарлайгъан китапланы жыйымына Эсги Разилешив деп айтыла. Пайхаммарлар Аллагьны ва адамланы арасында янгы разилешив бегетилежегин алданокъ билдирген.

Ребека – Бетуелни къызы, Лабанны къызардашы. Ол Исгьакъны къатыны, Исав ва Якъуб деген эгизлени анасы болгъан. Ребека Якъубну кёп сюегенге гёре, огъар Исгьакъны шабагьатлавун алма кёмек этген. Шо шабагьатлав буса башлапгъы улан гьисапда Исавгъа тийишли болгъан.

Репайымлылар – исрайыллылар Канъан топуракъны елегенче, шонда яшагъан бир халкъ. Гьанакълылар йимик, олар да бийик адамлар болгъан. Эсги Разилешивню ягьуди текстинде «репайым» деген сёз ахыратдагъы оьлгенлени ругьларын англата.

Салим – Ерусалим шагьарны башгъа аты болма имканлы. Яратылывну китабына гёре, бу шагьарда бырынгъы заманларда Малкиседек гьакимлик этген. Югьанны Инжилинде Югьан сувгъа чомуп Аллагьгъа багъышлагъан ерни ювугъундагъы ерге де Салим деп айтылгъан.

Сарай, Сара – Ибрагьимни къатыны. Сара Ибрагьимге оьгей къызардаш, ону атасы Терагьны башгъа къатындан тувгъан къызы болгъан. Башлап ону аты Сарай болгъан. Тек Аллагь, ону шабагьатлап, Сара деген янгы ат берген. Сара эри Ибрагьим булан сапардагъы бары да къыйынлыкъланы бёлген, Аллагьны ваъдаларын къаравуллай туруп, Огъар амин тургъан. Сав оьмюрю ол авлетсиз къалып тура болгъан, янгыз шайлы къарт чагъында, бек гьайран иш болуп, Ибрагьимге Исгьакъ деген уланны тапгъан. Янгы Разилешивде Сара инамлыкъны ва тынгламакълыкъны уьлгюсю гьисапда эсгериле.

Содом ва Гумура – Канъанны бырынгъы шагьарлары. Шо шагьарлардагъы адамланы пасатлыгъы саялы, Аллагь шоланы кёкден ялын тюшюрюп яллатгъан.

Сыйлы – Сыйлы Язывларда «сыйлы» деген сёз «айрыча, адатлы къайдаланы дазусундан чыгъагъан, бу дюньяныки тюгюл, шо саялы бирев де сёз табып, илинип болмайгъан» деген маънаны англата. Инг башлап шо Аллагь булан байлавлу. Эсги Разилешивде бу сёз янгыз Аллагь учун токъташдырылгъан алатлар булан байлавлу къоллангъан: Сыйлы чатыр, Ибадатхана, Аллагьгъа къуллукъ этегенде пайдаландырылагъан алатлар. Инсанлагъа байлавлу буса «сыйлы» деген сёз оланы Аллагьгъа ибадат этегенлерин англатгъан. Инсанлар да, алатлар да Сыйлы затгъа тиймеклиги булан сыйлы этилип бола. Нечик буса да бир нас затгъа тиймей турса, олар сыйлы кююнде къала. Эгер де мурдарланып къалса, янгыдан Аллагьгъа ибадат этивде ортакъчылыкъ этгенче неде пайдаландырылгъанча, олар дин адат булан тазаланма тарыкъ.

Таза, нас – Эсги Разилешивде бу сёзлер аслу гьалда дин якъдан тазалыкъ ва наслыкъ булан байлавлу. Мусаны Къанунуна гёре, исрайыллылар тазаны да, насны да айырып билме герек болгъан. Нас деп белгили бир гьайванлар, къушлар, балыкълар, къураллар ва рызкъыны тюрлюлери гьисаплангъан. Тек шо адам булан да байлавлу болгъан. Масала, эгер де адам нас рызкъыдан ашамагъан буса, югъагъан гён аврувлугъа, оьлюню сюегине тиймеген буса, ону къан агъып турагъан ярасы ёкъ буса, ол таза деп гьисаплангъан. Къатынгиши гьар айда болагъан наслыгъындан сонг ва яш тапгъан башлапгъы гюнлеринде нас болгъан деп гьисаплангъан. Югъагъан гён аврувгъа ва бир-бир оьзге аврувлагъа тарылгъанлар да нас болгъан деп гьисаплангъан. Нас болгъан адамланы дин адатларда ортакъчылыкъ этме ва гьатта бир таза затгъа тийме де ихтияры болмагъан. Тазаланмакъ учун, адам бир тюрлю адатланы кютме герек болгъан. Масала, тазаланмакъ учун, къурбанлар этиле болгъан ва адамгъа иссоп булан сув себелей болгъан. Дагъы да чайынма ва опурагъын жувма тарыкъ болгъан.

Тирсек – тирсекден къолну орта бармагъыны учуна ерлиги аралыкъ, ярым метрден бираз аз.

Урдун – Геннисарет кёлню ва Оьлю денгизни къошагъан оьзен. Шо оьзен Ваъда этилген топуракъны (Паластинни) гюнтувушда табиатдан амалгъа гелген дазусу болуп токътагъан.

Шагьарны къапусу – шагьарланы айланасы булан ишленген барулар шоланы сакълагъан. Баругъа къапу салына болгъан. Къапу гечеге неде душманлар ювукълашып гелегенде, бегитиле болгъан. Къапуну алдындагъы ачыкъ ер кёп халкъгъа жыйылма бек онгайлы болгъан. Шо саялы тап шонда жыйынлар оьтгерилген, дуван масъалалагъа къаралгъан ва сёйлешивлер юрюлген. Исрайыллыланы арасындан чыгъарылгъанлар буса, масала, югъагъан гён аврувлулар, шагьарны къапусундан тышда яшама тарыкъ болгъан.

Юсуп – Якъубну он эки уланындан бириси, ону сююмлюсю. Исрайыл халкъны Апрайым ва Манасса деген эки къавуму ондан баш алгъан. Агъалары ва иниси ону къулчулукъгъа сатып берген. Тек Аллагь Юсупну къутгъаргъан ва мисрили пачаны бютюн еслигине гьаким этген. Шо къуллукъну кюте туруп, Юсуп агъаларын, инисин, савлай уьягьлюсюн ва шолай да кёп мисрилилени узакъ къургъакълыкъны вакътисинде ачлыкъдан къутгъаргъан.

Ягьуда – Якъубну он эки уланындан бириси ва Ягьуда къавумну ата-бабасы. Ону наслуларына ягьудилер деп айтылып гелген. Исрайылны инг уллу пачасы Сулейман Ягьуда къавумдан чыкъгъан. Сулейман пача оьлюп, темирказыкъдагъы къавумлар къыбладагъы къавумлардан (Ягьуданы ва Буньяминни) айрылгъанда, бу эки де къавум Къыбла пачалыкъны – Ягьудини къура. Къыбла пачалыкъны Давутну наслусундан чыкъгъан оьзюню пачалары болгъан, тахшагьары буса, алда йимик, Ерусалим болгъан.

Якъуб – Исгьакъны ва Ребеканы эки уланындан бириси, Ибрагьимни уланыны уланы. Якъуб оьзюню эгиз ёлдашы Исавдан геч тувса да, Аллагь ону танглагъан. Якъуб башлап тувгъан уланны ихтиярларын ва Аллагьдан айрыча шабагьатлавну гьилла булан алгъан. Ондан тувгъан он эки уландан ягьуди халкъны он эки къавуму баш ала. Пенуэл деген ерде Якъуб Аллагь булан ябушагъанда, Аллагь огъар «Исрайыл» деген атны берген. Якъубну бары да наслуларына да шо атны тагъып сёйлеме башлагъан.

Ят халкълар – бырынгъы исрайыллылар къалгъан бары да халкълагъа ят халкълар деп айта болгъан. Неге тюгюл, янгыз ягьудилер, Бир Аллагьгъа ибадат этип, къалгъан бары да халкълар буса кёп ялгъан аллагьлагъа инангъан, шолагъа сужда къылгъан ва гьакъ герти Аллагьны, Ол танглагъан исрайыллыланы душманы гьисаплангъан.

Тайпа-тухум

+ 1:1 Югь 1:1

+ 1:27 Мат 19:4, Мк 10:6

* 2:7 Ягьуди тилдеги «адам» деген сёзню айтылышы шо тилдеги «топуракъ» деген сёзню айтылышына ошашлы геле.

+ 2:7 1 Кор 15:45

+ 2:9 Яр 3:22, Вагь 2:7, Вагь 22:2

+ 2:11 1 Пач 15:7

+ 2:14 Яр 10:11-12

+ 2:21 Яр 15:12, 1 Пач 26:12

* 2:23 Ягьуди тилдеги «къатынгиши» деген сёзню айтылышы шо тилдеги «эргиши» деген сёзню айтылышына ошашлы геле.

+ 2:24 Мат 19:5, Мк 10:7, 1 Кор 6:16, Эф 5:31

+ 3:1 Мат 10:16

+ 3:3 Яр 2:17

+ 3:6 Рум 5:12, 1 Кор 15:21-22

+ 3:15 Рум 16:20

+ 3:16 Эф 5:21, Кол 3:18

* 3:20 Гьава – бу атны ягьуди тилдеги «яшав» деген маънасы болма имканлы.

+ 3:22 Яр 2:9, Вагь 2:7, Вагь 22:2

* 3:24 Каруб – малайиклени инг оьр даражадагъыларындан бириси.

+ 4:7 Яр 3:16

+ 4:15 Лев 26:21, Заб 78:12

+ 5:2 Яр 1:27

+ 5:3 1 Кор 15:49

+ 5:24 4 Пач 2:11, Ягь 11:5

* 5:29 Нугь – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «маслагьат» деген сёзню айтылышына ошашлы геле.

+ 5:29 Яр 3:17

+ 6:2 Аюб 1:6, Аюб 2:1, Заб 88:7

+ 6:3 Заб 77:39, Заб 89:10

+ 6:4 Сан 13:34

+ 6:5 Айт 6:18, Мат 12:34

+ 6:6 1 Пач 15:10-11

+ 6:9 Аюб 1:1

* 6:16 Тирсек – 45 сантиметрге ювукъ гелеген оьлчевню бир къайдасы.

+ 8:4 4 Пач 19:37,

+ 8:17 Яр 1:22

+ 8:20 Аюб 1:5

+ 8:21 Чыгъ 29:18, Лев 1:9, Яр 6:5

+ 9:1 Яр 1:22

+ 9:3 Яр 1:29

+ 9:4 Лев 3:17, Лев 7:26, Лев 17:10-11, Лев 17:14, Такр 12:23-24, Элч 15:20, Элч 15:29

+ 9:6 Сан 35:33, Яр 1:26-27

+ 9:21 Айт 20:1

+ 9:22 Айт 30:17

* 9:27 Япет – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «генглешдирмек» деген сёзню айтылышына ошашлы геле.

+ 10:7 Яр 2:11

+ 10:11 Яр 2:14

+ 10:21 Сан 24:24

* 10:25 Пелек – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «айырмакъ», «бёлмек» деген сёзлени айтылышына ошашлы геле.

+ 10:29 Яр 2:11

+ 11:2 Яр 10:10,

+ 11:8 Такр 32:8

* 11:9 Бабил – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «булгъамакъ» деген сёзню айтылышына ошашлы геле.

+ 12:1 Элч 7:4

+ 12:3 Яр 18:18, Яр 22:18, Яр 26:4, Яр 28:14, Гал 3:8

+ 12:10 Яр 41:54

+ 12:13 Яр 20:2, Яр 20:12

+ 13:8 Заб 132:1

+ 13:10 Яр 2:10, Яр 19:24

+ 13:13 Яр 18:20

+ 13:16 3 Пач 3:8

+ 14:5 Такр 2:10-12

+ 14:7 Сан 13:27,

+ 14:8 Такр 29:23

+ 14:17 2 Пач 18:18

+ 14:18 Заб 75:3

+ 14:20 Яр 28:22, Лев 27:30, Ягь 7:1-2

+ 15:1 2 Пач 22:3, Заб 3:4

+ 15:5 Яр 22:17, Такр 1:10, Такр 10:22, Рум 4:18

+ 15:6 Рум 4:3, Гал 3:6, Якъ 2:23

+ 15:8 Лкъ 1:18

+ 15:10 Лев 1:17,

+ 15:12 Яр 2:21, 1 Пач 26:12, Аюб 33:15

+ 15:13 Чыгъ 1:11, Чыгъ 12:40, Элч 7:6

+ 15:14 Чыгъ 11:3, Элч 7:7

+ 15:16 Такр 9:4, 3 Пач 21:26

+ 15:18 Чыгъ 23:31, Сан 34:1-12, 3 Пач 4:21,

+ 16:5 Яр 18:25, Яр 31:53, 1 Пач 24:13, 1 Пач 24:16,

+ 16:7 Чыгъ 15:22

* 16:11 Исмайыл – бу ат ягьуди тилде «Аллагь эшите» демекдир.

* 16:14 Бер-Лагьай-Рой – бу ат ягьуди тилде «гьакъ, мени гёреген Аллагь» демекдир.

* 17:5 Ибрайим – бу ат ягьуди тилде «гьюрметли ата» демекдир. Ибрагьим – бу ат ягьуди тилде «кёплени атасы» демекдир.

+ 17:5 Рум 4:17

+ 17:12 Лев 12:3

* 17:19 Исгьакъ – бу ат ягьуди тилде «ол кюлей» демекдир.

+ 18:10 Рум 9:19

+ 18:12 1 Пет 3:6

+ 18:14 Аюб 42:2, Мат 19:26, Лкъ 1:37, 4 Пач 4:16

+ 18:18 Яр 12:3

+ 18:20 Яр 13:13

+ 18:25 Яр 16:5, Аюб 34:10, Заб 91:16

+ 19:2 Аюб 31:32

+ 19:11 4 Пач 6:18

+ 19:24 Аюб 18:15, Заб 10:6, Лкъ 17:29

* 19:37 Муап – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «атадан» деген сёзню айтылышына ошашлы геле.

* 19:38 Бен-Амми – бу ат ягьуди тилде «мени халкъымны уланы» демекдир.

+ 20:2 Яр 12:10-20

+ 20:7 Заб 104:15, Аюб 42:8, Якъ 5:16

+ 20:17 Якъ 5:16

+ 21:3 Яр 17:19

+ 21:4 Яр 17:12-13

+ 21:9 Гал 4:29

+ 21:10 Югь 8:35, Гал 4:30

+ 21:12 Рум 9:7

+ 21:21 Сан 10:12, 3 Пач 11:18

* 21:31 Бер-Шеба – бу ат ягьуди тилде «антны къуюсу» яда «еттевню къуюсу» демекдир.

+ 21:31 Яр 26:33

+ 22:1 Заб 10:5, Элч 9:10

+ 22:17 Яр 15:5, 3 Пач 4:20, Ягь 6:13-14

+ 22:18 Яр 12:3, Яр 26:4, Элч 3:25

+ 22:23 Яр 24:24

* 23:15 Шекел – ювукъ гьисапда 11 грамгъа тенг гелеген авурлукъну оьлчевю.

+ 25:10 Яр 23:16-20

+ 25:18 1 Пач 15:7

+ 25:23 Сан 24:18, 2 Пач 8:14, Рум 9:12

* 25:25 Исав – бу ат ягьуди тилдеги «тюклю» демекдир.

* 25:26 Якъуб – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «табан» деген сёзню айтылышына ошашлы геле.

* 25:30 Адум – бу ат ягьуди тилдеги «къызыл» демекдир.

+ 25:31 Такр 21:17

+ 25:34 Ягь 12:16

+ 26:1 Яр 12:10, Яр 20:2

+ 26:3 Яр 22:16-18,

+ 26:4 Чыгъ 32:13, Яр 12:3, Яр 22:18, Элч 3:25

+ 26:7 Яр 12:13, Яр 20:1-2

+ 26:15 Яр 21:30

* 26:20 Эсек – бу ат ягьуди тилде «оьчешив» яда «эришивлюк» демекдир.

* 26:21 Ситна – бу ат ягьуди тилде «душманлыкъ» демекдир.

* 26:22 Регьобот – бу ат ягьуди тилде «эркин» демекдир.

+ 26:29 Айт 16:7

* 26:33 Шиба – бу ат ягьуди тилде «антлар» яда «етти» демекдир.

+ 26:34 Яр 36:2-3

+ 27:3 Яр 25:27-28

+ 27:28 Такр 33:13

+ 27:36 Яр 25:33

+ 27:40 2 Пач 8:14, 4 Пач 8:20-22

+ 27:46 Яр 26:35

+ 28:2 Яр 22:23, Яр 24:29-30

+ 28:9 Яр 25:13, Яр 36:3

+ 28:14 Яр 12:3, Яр 13:16, Яр 22:18, Яр 26:4

+ 28:18 Яр 35:14, 1 Пач 7:12

* 28:19 Бет-Эл – бу ат ягьуди тилде «Аллагьны уью» демекдир.

+ 28:19 Яр 35:6, Яр 35:15, Яр 48:3

+ 28:20 Сан 21:2, 1 Пач 1:11, 2 Пач 15:8

+ 28:22 Яр 14:20, Лев 27:30

+ 29:30 Лев 18:18

+ 29:31 1 Пач 1:19-20

* 29:32 Раубим – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «ол мени къайгъымны гёрдю» деген сёзлени айтылышына ошашлы геле.

* 29:33 Симон – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «эшитди» деген сёзню айтылышына ошашлы геле.

* 29:34 Леви – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «исинежек» деген сёзню айтылышына ошашлы геле.

* 29:35 Ягьуда – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «макътамакъ» деген сёзню айтылышына ошашлы геле.

* 30:6 Дан – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «ол дуван этди» деген сёзлени айтылышына ошашлы геле.

* 30:8 Наптали – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «ябушув» деген сёзню айтылышына ошашлы геле.

* 30:11 Гат – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «насип» деген сёзню айтылышына ошашлы геле.

* 30:13 Ашир – бу ат ягьуди тилде «насипли» демекдир.

+ 30:15 Лев 18:18

* 30:18 Иссакар – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «савгъатлав» деген сёзню айтылышына ошашлы геле.

* 30:20 Забулун – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «макътав» яда «гьюрмет» деген сёзлени айтылышына ошашлы геле.

* 30:24 Юсуп – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «къошсун» деген сёзню айтылышына ошашлы геле.

+ 31:13 Яр 28:20-22

+ 31:45 Яр 28:18, Яр 35:14,

* 31:47 Егар-Сагьадута – бу ат арам тилде «бу тёбе шагьатдыр» демекдир. Гилат – бу ат ягьуди тилдеги «бу тёбе шагьатдыр» демекдир.

* 31:49 Миспа – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «къарайгъан ер» деген сёзлени айтылышына ошашлы геле.

+ 31:53 Яр 16:5

* 32:2 Магьанайим – бу ат ягьуди тилдеги «эки къонуш» демекдир.

+ 32:9 Яр 31:3

+ 32:12 Яр 28:14-15

* 32:28 Исрайыл – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «ол Аллагь булан ябуша» деген сёзлени айтылышына ошашлы геле.

+ 32:28 Яр 35:10

* 32:30 Пенуэл – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «Аллагьны бети» деген сёзлени айтылышына ошашлы геле.

+ 32:30 Чыгъ 24:10, Чыгъ 33:20, Югь 1:18

* 33:17 Суккут – бу ат ягьуди тилде «аранлар» демекдир.

+ 33:18 Яр 12:6

+ 33:19 Аюб 42:11

+ 34:7 2 Пач 13:12

+ 34:8 Такр 22:28

+ 34:12 1 Пач 18:25

+ 35:1 Яр 28:10-22

+ 35:7 Яр 28:19

+ 35:8 Яр 24:59

+ 35:10 Яр 32:28

+ 35:11 Яр 17:6

+ 35:14 Яр 28:18, Яр 31:45

+ 35:15 Яр 28:19

+ 35:17 1 Пач 4:20

* 35:18 Бен-Они – бу ат ягьуди тилде «мени азап чегивлеримни уланы» демекдир.

* 35:18 Буньямин – бу ат ягьуди тилде «онг къолну уланы» демекдир.

+ 35:22 Яр 49:4, Лев 20:11

+ 35:27 Яр 13:18, Яр 23:2

+ 35:29 Яр 25:8

+ 36:1 Яр 25:30

+ 36:3 Яр 26:34, Яр 28:9

+ 36:12 Чыгъ 17:8

+ 36:20 Яр 14:6, Такр 2:12

+ 36:34 Яр 36:15, Аюб 2:11,

+ 37:13 Яр 33:18

+ 37:14 1 Пач 17:18

+ 37:17 4 Пач 6:13

+ 37:27 Яр 25:12-16

+ 37:34 Аюб 1:20

+ 38:8 Такр 25:5-6

+ 38:24 Лев 21:9

+ 38:26 Лев 18:15

* 38:29 Парес – бу ат ягьуди тилде «къутулмакъ», «сыпкъырылмакъ» демекдир.

* 38:30 Зарагь – бу ат ягьуди тилде «къызыл» яда «ярыкъ» демекдир.

+ 39:1 Яр 37:36

+ 39:9 Чыгъ 20:14

+ 39:15 Чыгъ 20:16

+ 40:20 Мк 6:21

+ 41:30 4 Пач 8:1

+ 41:45 Яр 46:20,

* 41:51 Манасса – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «унутмакъ» деген сёзню айтылышына ошашлы геле.

* 41:52 Апрайим – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «тюшюмлю» деген сёзню айтылышына ошашлы геле.

+ 41:54 Яр 12:10

+ 42:6 Айт 11:26

+ 42:9 Яр 37:5-11

+ 42:22 Яр 37:21-22

+ 43:32 Яр 46:34

+ 44:20 Яр 37:3

+ 46:1 Яр 26:33

+ 46:4 Яр 50:13

+ 46:8 Чыгъ 6:14-16

+ 46:9 Чыгъ 6:14, Сан 26:5-6,

+ 46:10 Сан 26:13

+ 46:11 Сан 3:17, Сан 26:57

+ 46:12 Яр 38, Сан 26:19

+ 46:13 Сан 26:23-24,

+ 46:14 Сан 26:26

+ 46:16 Сан 26:15

+ 46:17 Сан 26:44-46,

+ 46:20 Яр 41:45, Сан 26:28-37

+ 46:21 Сан 26:38-41,

+ 46:23 Сан 26:42

+ 46:24 Сан 26:48-49,

+ 46:27 Чыгъ 1:5

+ 46:34 Яр 43:32, Чыгъ 8:26

+ 47:9 Аюб 14:1, Заб 89:10

+ 47:11 Чыгъ 1:11, Чыгъ 12:37

+ 47:30 Яр 50:13

+ 47:31 3 Пач 1:47

+ 48:4 Яр 28:12-15, Яр 35:9-12

+ 48:7 Яр 35:19,

+ 48:19 Сан 1:33, Сан 1:35, Такр 33:17,

• 49:1 Такр 33:1-24

+ 49:4 Яр 35:22, Лев 18:7,

+ 49:5 Яр 34:25-29

+ 49:7 Сан 35:2,

+ 49:9 Вагь 5:5, Сан 23:24, Сан 24:9

+ 49:10 Сан 24:17

+ 49:16 Яр 30:6

+ 49:18 Заб 118:166

+ 49:24 Заб 22:1

+ 49:26 Такр 33:15, Такр 33:13-17

+ 49:31 Яр 23:16-19, Яр 35:29

* 50:11 Абел-Мисрайим – бу ат ягьуди тилде «мисрилилени ваягьы» деген маънаны англата.

+ 50:13 Яр 23:16

+ 50:23 Сан 32:39

+ 50:24 Чыгъ 3:16-17

+ 50:25 Чыгъ 13:19

+ 1:1 3 Пач 4:31, Айт 10:1, Айт 25:1,

+ 1:3 Айт 2:9

+ 1:4 Айт 8:5

+ 1:7 Аюб 28:28, Заб 110:10, Айт 8:13, Айт 9:10, Айт 16:6

+ 1:8 Айт 6:20

+ 1:9 Айт 4:9

+ 1:10 Такр 13:8, Айт 16:29

+ 1:11 Заб 9:30, Заб 63:5,

+ 1:12 Сан 16:32-33, Заб 123:3, Заб 27:1

+ 1:15 Заб 1:1, Айт 4:14, Айт 24:1

+ 1:16 Айт 6:18, Рум 3:15

+ 1:19 Айт 15:27

+ 1:20 Айт 8:1, Айт 9:3

+ 1:22 Айт 8:5, Заб 1:1, Айт 21:24

+ 1:25 Заб 106:11

+ 1:26 Заб 2:4

+ 1:28 1 Пач 8:18, Аюб 27:8-9,

+ 2:1 Айт 1:8

+ 2:4 Айт 3:14

+ 2:5 Айт 1:7

+ 2:6 3 Пач 3:9-12, Якъ 1:5

+ 2:7 Айт 30:5

+ 2:8 1 Пач 2:9, Заб 90:11

+ 2:9 Айт 1:3

+ 2:14 Айт 10:23, Айт 15:21,

+ 2:15 Заб 124:5, Айт 14:2

+ 2:16 Айт 6:24, Айт 7:5, Айт 23:27

+ 2:18 Айт 5:5, Айт 7:27

+ 2:21 Заб 36:11, Мат 5:5

+ 2:22 Айт 10:30

+ 3:1 Айт 1:8

+ 3:2 Айт 3:16, Айт 4:10, Айт 9:11, Айт 10:27

+ 3:3 Айт 6:21, Айт 7:3

+ 3:5 Заб 36:5

+ 3:6 Айт 11:5

+ 3:7 Айт 12:15, Аюб 28:28

+ 3:9 Чыгъ 23:19, Чыгъ 34:26, Такр 26:2

+ 3:10 Такр 28:8,

+ 3:11 Заб 93:12, Аюб 5:17

+ 3:12 Такр 8:5, 1 Кор 11:32, Ягь 12:6, Вагь 3:19

+ 3:14 Аюб 28:15, Айт 8:19, Айт 16:16

+ 3:15 Аюб 28:18, Айт 8:11

+ 3:16 Айт 3:2, Айт 4:10, Айт 9:11, Айт 10:27, Айт 8:18, Айт 22:4

+ 3:18 Яр 2:9, Яр 3:22, Айт 11:30, Айт 13:12, Айт 15:4

+ 3:19 Заб 103:24, Айт 8:27, Заб 135:5

+ 3:20 Яр 7:11, Аюб 36:27

+ 3:23 Айт 10:9, Заб 90:12, Айт 4:12

+ 3:24 Аюб 11:19

+ 3:25 Заб 90:5

+ 3:27 Гал 6:10

+ 3:28 Лев 19:13, Такр 24:14-15

+ 3:31 Заб 36:1, Айт 23:17, Айт 24:1, Айт 24:19

+ 3:33 Аюб 8:6, Айт 14:11

+ 3:34 Заб 1:1, Якъ 4:6, 1 Пет 5:5

+ 4:1 Айт 1:8

+ 4:4 Лев 18:5,

+ 4:8 1 Пач 2:30

+ 4:9 Айт 1:9

+ 4:10 Айт 3:2, Айт 3:16, Айт 9:11, Айт 10:27

+ 4:12 Айт 3:23

+ 4:13 Айт 3:18

+ 4:14 Заб 1:1, Айт 1:15

+ 4:16 Заб 35:5,

+ 4:18 Аюб 11:17, Аюб 22:28, Заб 96:11, Мат 13:43

+ 4:19 1 Пач 2:9, Югь 12:35

+ 4:22 Айт 14:30

+ 4:24 Айт 6:12

+ 4:26 Ягь 12:13

+ 4:27 Такр 5:32, Такр 28:14

+ 5:1 Айт 4:20

+ 5:3 Айт 2:16, Заб 54:22

+ 5:5 Айт 2:18, Айт 7:27

+ 5:18 Такр 24:5

+ 5:21 Заб 138:3, Заб 118:168,

+ 6:1 Аюб 17:3

+ 6:5 Заб 90:3

+ 6:6 Айт 10:26, Айт 18:9

+ 6:8 Айт 30:25

+ 6:9 Айт 19:15

+ 6:11 Айт 13:4, Айт 24:33-34,

+ 6:12 Айт 16:27

+ 6:13 Айт 10:19

+ 6:16 Аюб 5:19, Айт 30:18

+ 6:17 Заб 100:5, Айт 16:5, Айт 21:4, Айт 12:22, Айт 17:7, Заб 119:2, Такр 19:10

+ 6:18 Яр 6:5, Айт 15:26, Айт 1:16, Рум 3:15

+ 6:19 Чыгъ 20:16, Заб 26:12

+ 6:20 Айт 1:8

+ 6:21 Айт 3:3

+ 6:23 Заб 118:105, Айт 10:17

+ 6:24 Айт 2:16

+ 6:25 Мат 5:28

+ 6:31 Чыгъ 22:4

+ 6:32 Чыгъ 20:14

+ 6:34 Айт 27:4,

+ 7:1 Айт 2:1

+ 7:2 Лев 18:5, Айт 4:4

+ 7:3 Айт 3:3

+ 7:5 Айт 2:16

+ 7:7 Айт 1:4

+ 7:9 Аюб 24:15

+ 7:10 Яр 38:14-15

+ 7:12 Айт 23:28

* 7:17 Киннамон – Гьиндустанда оьсеген атир ийисли терек.

+ 7:17 Заб 44:9

+ 7:21 Айт 5:3, Айт 6:24

+ 7:27 Айт 2:18, Айт 5:5

+ 8:1 Айт 1:20-21, Айт 9:3

+ 8:5 Айт 1:4, Айт 1:22

+ 8:10 Заб 18:11, Заб 118:127, Айт 3:14

+ 8:11 Айт 3:15

+ 8:13 Айт 1:7, Айт 9:10, Айт 16:6, Заб 96:10, Айт 4:24, Айт 6:17

+ 8:17 Заб 90:14, Югь 14:21, Мат 7:8

+ 8:18 Айт 3:16, Айт 22:4

+ 8:19 Айт 3:14, Айт 16:16

+ 8:22 Аюб 28:27, Вагь 3:14

+ 8:25 Аюб 15:7, Заб 89:3

+ 8:27 Айт 3:19

+ 8:28 Яр 1:6

+ 8:29 Яр 1:9, Яр 1:10, Аюб 26:10, 1 Пач 2:8, Заб 23:2, Заб 101:26, Заб 103:5

+ 8:32 Заб 118:1, Заб 127:1

+ 8:35 Айт 3:18, Айт 4:22, Айт 18:22

+ 9:3 Айт 1:20, Айт 8:1

+ 9:5 Югь 7:37

+ 9:8 Заб 140:5

+ 9:9 Мат 13:12, Мк 4:25

+ 9:10 Аюб 28:28, Заб 110:10, Айт 1:7

+ 9:11 Айт 3:2, Айт 3:16, Айт 4:10, Айт 10:27

+ 9:13 Айт 7:11

+ 9:17 Айт 5:15, Айт 20:17

+ 10:1 Айт 1:1, Айт 25:1, Айт 15:20, Айт 29:3, Айт 17:21, Айт 17:25

+ 10:2 Айт 11:4, Айт 11:6

+ 10:3 Аюб 4:7, Заб 33:10-11, Заб 36:25, Айт 13:25

+ 10:4 Айт 21:5

+ 10:7 Аюб 18:17, Заб 33:17

+ 10:9 Заб 22:4, Айт 3:23, Айт 28:18

+ 10:10 Айт 6:13

+ 10:11 Заб 35:10, Айт 13:14, Айт 14:27, Айт 16:22

+ 10:12 Якъ 5:20, 1 Пет 4:8

+ 10:13 Айт 19:29, Айт 26:3

+ 10:14 Айт 18:7

+ 10:15 Айт 18:11

+ 10:16 Айт 11:19

+ 10:17 Айт 6:23

+ 10:19 Мат 12:36, Айт 17:27,

+ 10:23 Айт 2:14,

+ 10:24 Аюб 3:25, Заб 144:19

+ 10:25 Аюб 21:19, Мат 7:27, Айт 12:3

+ 10:26 Айт 6:6

+ 10:27 Айт 3:2, Айт 3:16, Айт 4:10, Айт 9:11, Заб 54:24

+ 10:28 Аюб 8:13, Айт 11:7

+ 10:30 Айт 2:21-22

+ 10:31 Заб 36:30, Айт 15:28

+ 11:1 Лев 19:36, Такр 25:13, Айт 16:11, Айт 20:10, Айт 20:23,

+ 11:2 Айт 16:18, Айт 18:12, Айт 29:23

+ 11:3 Айт 13:6

+ 11:4 Аюб 36:19, Айт 10:2

+ 11:5 Айт 3:6, Заб 7:16,

+ 11:6 Айт 13:6

+ 11:7 Аюб 8:13, Айт 10:28

+ 11:8 Айт 21:18

+ 11:10 Айт 29:2

+ 11:11 Айт 29:8

+ 11:13 Айт 20:19

+ 11:14 Айт 15:22, Айт 20:18, Айт 24:6

+ 11:18 Гал 6:8

+ 11:19 Айт 10:16

+ 11:20 Заб 118:1

+ 11:21 Айт 16:5, Заб 111:2

+ 11:24 Айт 13:7, 2 Кор 9:6

+ 11:25 Заб 111:9

+ 11:26 Яр 42:6

+ 11:27 Заб 7:16, Айт 26:27,

+ 11:28 Заб 48:7, Заб 91:13

+ 11:30 Яр 2:9, Яр 3:22, Айт 3:18, Айт 13:12, Айт 15:4

+ 11:31 1 Пет 4:18

+ 12:1 Айт 15:10

+ 12:3 Айт 10:25

+ 12:4 Айт 18:22, Айт 31:10, Айт 14:30

+ 12:5 Мат 12:35

+ 12:6 Заб 9:30, Заб 63:5, Айт 14:3

* 12:9 Ашы да болмагъан кюйде байман деп тургъанча, биргине-бир къуллукъчусу да булан яшап тургъан яхшыдыр.

+ 12:10 Такр 25:4

+ 12:11 Айт 28:19

+ 12:13 Заб 58:13, Айт 18:7, Айт 21:23

+ 12:14 Айт 13:2, Айт 18:20,

+ 12:15 Айт 3:7

+ 12:16 Айт 29:11

+ 12:17 Айт 14:5

+ 12:18 Заб 56:5, Айт 4:22

+ 12:19 Айт 19:9

+ 12:21 Заб 90:10

+ 12:22 Айт 6:17

+ 12:23 Айт 13:16

+ 13:1 Айт 1:22, Заб 1:1

+ 13:2 Айт 12:14, Айт 18:20

+ 13:3 Айт 12:13, Айт 21:23

+ 13:4 Айт 6:9-11, Айт 21:25

+ 13:6 Айт 11:6, Айт 11:3, Айт 19:3

+ 13:7 Айт 11:24

+ 13:9 Аюб 18:5-6, Аюб 21:17

+ 13:10 Айт 28:25

+ 13:12 Яр 2:9, Яр 3:22, Айт 3:18, Айт 11:30, Айт 15:4

+ 13:14 Заб 35:10, Айт 10:11

+ 13:17 Айт 25:13

+ 13:18 Айт 15:31-32,

+ 13:22 Аюб 27:16, Айт 28:8

+ 13:24 Айт 19:18, Айт 22:15, Айт 23:13, Айт 29:17

+ 13:25 Айт 10:3

+ 14:2 Айт 2:15

+ 14:3 Айт 12:6

+ 14:5 Чыгъ 23:1, Айт 12:17

+ 14:6 Айт 15:14

+ 14:11 Айт 3:33

+ 14:12 Айт 16:25

+ 14:13 Лкъ 6:25

+ 14:19 Яр 42:6, 1 Пач 2:36

+ 14:20 Айт 19:7, Айт 19:4

+ 14:21 Заб 40:2, Айт 29:7

+ 14:23 Айт 21:5

+ 14:27 Заб 35:10, Айт 10:11, Айт 13:14

+ 14:29 Айт 15:18, Айт 16:32, Айт 19:11,

+ 14:30 Айт 4:22, Айт 12:4

+ 14:31 Айт 17:5

* 14:33 Бу айтывну булай англама да бола: Англавлуну юрегинде гьакъыл болар, агьмакълар да башгъа о ёлукъмай тюгюл.

+ 15:1 3 Пач 12:13-17

+ 15:3 Аюб 31:4,

+ 15:4 Яр 2:9, Яр 3:22, Айт 3:18, Айт 11:30, Айт 13:12

+ 15:8 Айт 21:27, Айт 28:9,

+ 15:10 Айт 12:1

+ 15:11 Айт 27:20, Аюб 26:6, Заб 43:20, Элч 1:24

+ 15:13 Айт 17:22, Айт 18:14

+ 15:14 Айт 14:6

+ 15:16 Айт 16:8,

+ 15:17 Айт 17:1

+ 15:18 Айт 28:25, Айт 29:22, Айт 14:29

+ 15:19 Айт 19:24, Айт 22:5, Айт 22:13

+ 15:20 Айт 10:1, Айт 29:3

+ 15:21 Айт 2:14, Айт 10:23,

+ 15:22 Айт 11:14, Айт 20:18, Айт 24:6

+ 15:23 Айт 25:11

+ 15:24 Кол 3:1-2

+ 15:25 Заб 67:6

+ 15:26 Айт 6:18, Айт 16:24

+ 15:27 Айт 1:19, Айт 23:4, 1 Тим 6:9, Айт 17:23

+ 15:28 Заб 36:30, Айт 10:31

+ 15:29 Заб 17:42, Заб 33:16

+ 15:30 Айт 25:25

+ 15:32 Айт 13:18,

+ 15:33 Айт 18:12, Айт 29:23

+ 16:1 Айт 16:9, Айт 19:21, Мат 10:19, Лкъ 12:12

+ 16:2 Айт 21:2, Айт 24:12

+ 16:3 Заб 36:5

+ 16:4 Аюб 21:30, Рум 9:22

+ 16:5 Айт 6:17, Айт 11:21, Айт 28:20

+ 16:7 Яр 26:28

+ 16:8 Заб 36:16, Айт 15:16

+ 16:9 Айт 16:1, Айт 19:21, Айт 20:24

+ 16:10 3 Пач 3:28

+ 16:11 Лев 19:36, Такр 25:13, Айт 11:1, Айт 20:10, Айт 20:23,

+ 16:12 2 Пач 23:3, Айт 25:5, Айт 29:14

+ 16:13 Айт 22:11

+ 16:14 Айт 19:12, Айт 20:2

+ 16:15 Заб 71:6

+ 16:16 Айт 3:14, Айт 8:19

+ 16:18 Айт 11:2, Айт 18:12, Айт 29:23

+ 16:20 Айт 19:8, Заб 83:13

+ 16:22 Заб 35:10, Айт 10:11, Айт 13:14, Айт 14:27

+ 16:24 Айт 15:26

+ 16:25 Айт 14:12

+ 16:27 Айт 6:12, Якъ 3:6

+ 16:28 Айт 26:20

+ 16:29 Айт 1:10

+ 16:31 Айт 20:29

+ 16:32 Айт 14:29

+ 16:33 Элч 1:26

+ 17:1 Айт 15:17

+ 17:2 Айт 19:26

+ 17:3 Айт 27:21, Заб 25:2,

+ 17:5 Айт 14:31, Аюб 19:29, Айт 24:18

+ 17:6 Заб 127:6

+ 17:7 Айт 6:17

+ 17:8 Такр 16:19, Айт 18:16, Айт 21:14

+ 17:12 2 Пач 17:8,

+ 17:13 Заб 34:12,

+ 17:14 Айт 20:3, Айт 25:8, 1 Сал 4:11

+ 17:15 Чыгъ 23:7, Айт 24:24, Заб 93:21

+ 17:17 Айт 18:24, Айт 27:10

+ 17:19 Айт 29:23

+ 17:21 Айт 10:1, Айт 19:13

+ 17:22 Айт 15:13

+ 17:23 Айт 15:27,

+ 17:25 Айт 10:1

+ 17:27 Айт 10:19,

+ 17:28 Аюб 13:5

+ 18:4 Айт 20:5

+ 18:5 Айт 24:24, Такр 1:17

+ 18:6 Айт 10:13, Айт 19:29, Айт 26:3

+ 18:7 Айт 10:14, Заб 63:8, Айт 12:13,

+ 18:8 Айт 26:22

+ 18:10 Чыгъ 34:5-7, Заб 19:2, Заб 60:4

+ 18:11 Айт 10:15

+ 18:12 Айт 11:2, Айт 16:18, Айт 15:33, Айт 29:23

+ 18:14 Айт 15:13

+ 18:16 Айт 17:8

+ 18:20 Айт 12:14, Айт 13:2

+ 18:22 Айт 12:4, Айт 19:14, Айт 8:35

+ 18:24 Айт 17:17

+ 19:1 Айт 28:6

+ 19:2 Айт 21:5, Айт 28:20

+ 19:3 Айт 13:6

+ 19:4 Айт 14:20

+ 19:5 Чыгъ 20:16, Такр 19:19, Айт 21:28, Айт 24:28, Айт 25:18

+ 19:6 Айт 29:26

+ 19:7 Айт 14:20

+ 19:8 Айт 16:20

+ 19:9 Чыгъ 20:16

+ 19:10 Айт 26:1,

+ 19:11 Айт 14:29

+ 19:12 Айт 16:14, Айт 20:2, Айт 28:15

+ 19:13 Айт 17:21, Айт 21:9, Айт 27:15

+ 19:14 Айт 12:4, Айт 18:22

+ 19:15 Айт 6:9, Айт 20:4, Айт 20:13

+ 19:16 Айт 13:13

+ 19:17 Такр 15:7-8, Айт 22:9, Айт 28:27, Мат 5:7

+ 19:18 Айт 13:24

+ 19:21 Аюб 23:13, Айт 16:1, Айт 16:9,

+ 19:23 Айт 10:16, Айт 11:19

+ 19:24 Айт 15:19, Айт 22:13, Айт 26:15

+ 19:25 Айт 21:11

+ 19:26 Чыгъ 20:12

+ 19:28 Аюб 15:16

+ 19:29 Айт 10:13, Айт 18:6, Айт 26:3

+ 20:1 Яр 9:21, Айт 23:29-32, Айт 31:4, Эф 5:18

+ 20:2 Айт 16:14, Айт 19:12

+ 20:4 Айт 19:15

+ 20:5 Айт 18:4

+ 20:9 3 Пач 8:46, Якъ 1:21, 1 Югь 1:8-10, Рум 3:23

+ 20:10 Лев 19:36, Такр 25:13, Айт 11:1, Айт 16:11, Айт 20:23,

+ 20:12 Чыгъ 4:11, Заб 93:9

+ 20:13 Айт 19:15

+ 20:16 Айт 22:26-27, Айт 27:13

+ 20:17 Айт 9:17

+ 20:18 Айт 11:14, Айт 15:22, Айт 24:6

+ 20:19 Айт 11:13

+ 20:20 Чыгъ 21:17, Айт 30:11, Айт 30:17

+ 20:21 Айт 13:11

+ 20:22 Лев 19:18, Айт 24:29, Рум 12:19, Заб 26:14

+ 20:23 Лев 19:36, Такр 25:13, Айт 11:1, Айт 16:11, Айт 20:10,

+ 20:24 Айт 16:1, Айт 16:9, Айт 19:21

+ 20:27 1 Кор 2:11

+ 20:29 Лев 19:32, Айт 16:31

+ 21:2 Айт 16:2, Айт 24:12, Лкъ 16:15

+ 21:3 1 Пач 15:22,

+ 21:4 Айт 6:17

+ 21:5 Айт 14:23, Айт 10:4

+ 21:6 Айт 20:21

+ 21:9 Айт 19:13, Айт 21:9, Айт 25:24, Айт 27:15

+ 21:11 Айт 19:25

+ 21:13 1 Югь 3:17

+ 21:14 Айт 17:8

+ 21:16 Заб 48:14-15

+ 21:18 Айт 11:8

+ 21:19 Айт 19:13, Айт 25:24, Айт 27:15

+ 21:23 Айт 12:13, Айт 13:3

+ 21:24 Заб 1:1, Айт 1:22

+ 21:25 Айт 13:4

+ 21:26 Такр 15:7-8, Мат 5:42

+ 21:27 Айт 15:8,

+ 21:28 Чыгъ 20:16, Айт 19:5

+ 21:30 1 Кор 1:20, 1 Кор 3:19

+ 21:31 Заб 19:7-8, Заб 32:17,

+ 22:2 Аюб 31:15, Айт 29:13

+ 22:3 Айт 27:12

+ 22:4 Айт 3:16, Айт 8:18

+ 22:5 Айт 15:19

+ 22:6 Эф 6:4

+ 22:8 Аюб 4:8, Гал 6:7

+ 22:9 Айт 19:17

+ 22:10 Айт 26:20

+ 22:11 Айт 16:13

+ 22:13 Айт 15:19, Айт 19:24, Айт 26:13

+ 22:14 Айт 2:16, Айт 23:27,

+ 22:15 Айт 13:24

+ 22:16 Айт 28:22

+ 22:17 Айт 5:1, Айт 24:23

+ 22:22 Чыгъ 23:6,

+ 22:23 Айт 23:11

+ 22:27 Айт 20:16

+ 22:28 Такр 19:14, Аюб 24:2, Айт 23:10

+ 23:4 Айт 28:20, Мат 6:19, 1 Тим 6:9-10, Ягь 13:5

+ 23:5 Айт 27:24, 1 Тим 6:17

+ 23:10 Такр 19:14, Аюб 24:2, Айт 22:28

+ 23:11 Айт 19:25, Айт 22:23

+ 23:13 Айт 13:24, Айт 19:18, Айт 22:15

+ 23:17 Заб 36:1, Айт 3:31, Айт 24:1

+ 23:18 Айт 24:14

+ 23:20 Айт 20:1, Эф 5:18

+ 23:22 Чыгъ 20:12, Айт 1:8

+ 23:27 Айт 22:14, Айт 2:16,

+ 23:28 Айт 7:12

+ 23:31 Айт 20:1

+ 24:1 Заб 1:1, Заб 36:1, Айт 1:15, Айт 3:31, Айт 4:14, Айт 23:17, Айт 24:19

+ 24:2 Заб 9:28

+ 24:4 Лкъ 16:11

+ 24:5 Айт 21:22

+ 24:6 Айт 11:14, Айт 15:22, Айт 20:18

+ 24:9 Заб 1:1, Айт 3:34, Айт 21:24

+ 24:10 Ягь 12:3

+ 24:11 Заб 81:4,

+ 24:12 Айт 16:2, Айт 21:2, Аюб 34:11, Заб 61:13, Рум 2:6

+ 24:13 Заб 18:11

+ 24:14 Айт 23:18

+ 24:15 Заб 9:29

+ 24:16 Заб 36:24

+ 24:17 Аюб 31:29,

+ 24:18 Айт 17:5

+ 24:19 Заб 36:1, Айт 23:17, Айт 24:1

+ 24:20 Аюб 18:5-6, Аюб 21:17, Айт 13:9

+ 24:21 1 Пет 2:17

+ 24:23 Лев 19:15, Такр 1:17, Такр 16:19, Айт 18:5, Айт 28:21

+ 24:24 Чыгъ 23:7, Айт 17:15,

+ 24:28 Чыгъ 20:16, Айт 19:5, Айт 25:18

+ 24:29 Айт 20:22

+ 24:34 Айт 6:10-11,

+ 25:1 Айт 1:1, Айт 10:1, 4 Пач 18:5-7

+ 25:2 Такр 29:29

+ 25:5 3 Пач 2:44-45, Айт 16:12

+ 25:6 Лкъ 14:8-11

+ 25:11 Айт 15:23

+ 25:12 Заб 140:5

+ 25:13 Айт 13:17

+ 25:14 Ягьуда 1:12

+ 25:16 Айт 27:7

+ 25:18 Чыгъ 20:16, Айт 12:18, Айт 19:5, Айт 24:28

+ 25:21 4 Пач 6:22, Мат 5:44

+ 25:22 Заб 139:11, Рум 12:20

+ 25:24 Айт 19:13, Айт 21:9, Айт 21:19

+ 25:25 Айт 15:30

+ 26:1 Айт 17:7, Айт 19:10, Айт 26:8

+ 26:2 Сан 23:8, Такр 23:5

+ 26:3 Заб 31:9, Заб 31:9, Айт 10:13, Айт 19:29

+ 26:5 Мат 21:24-27

+ 26:8 Айт 26:1

+ 26:11 2 Пет 2:22

+ 26:12 Айт 28:11, Айт 29:20

+ 26:13 Айт 22:13

+ 26:15 Айт 15:19, Айт 19:24

+ 26:20 Айт 16:28, Айт 22:10

+ 26:22 Айт 18:8

+ 26:23 Заб 28:3, Мат 23:27

+ 26:27 Заб 7:16,

+ 27:1 Лкъ 12:19-20, Якъ 4:13-14

+ 27:3 Аюб 6:3

+ 27:4 Айт 6:34

+ 27:5 Айт 28:23

+ 27:6 Заб 140:5

+ 27:7 Айт 25:16

+ 27:10 Айт 17:17

+ 27:11 Заб 118:42

+ 27:12 Айт 22:3

+ 27:13 Айт 20:16

+ 27:15 Айт 19:13, Айт 21:9, Айт 25:24

+ 27:18 1 Кор 9:7

+ 27:20 Айт 15:11,

+ 27:21 Айт 17:3

+ 27:24 Айт 23:5, 1 Тим 6:17

+ 28:1 Лев 26:17, 4 Пач 7:7, Лев 26:8, 1 Пач 17:32

+ 28:2 3 Пач 16:8-28, 4 Пач 15:8-15

+ 28:3 Мат 18:30

+ 28:6 Айт 19:1

+ 28:8 Чыгъ 22:25, Айт 13:22

+ 28:9 Заб 65:18, Айт 15:8

+ 28:10 Заб 7:16, Айт 26:27

+ 28:11 Айт 26:12

+ 28:12 Айт 11:10, Аюб 24:4, Айт 28:28, Айт 29:2

+ 28:13 Аюб 31:33, 1 Югь 1:9

+ 28:15 Айт 19:12

+ 28:17 Яр 4:12, Яр 9:6

+ 28:18 Айт 10:9

+ 28:19 Айт 12:11

+ 28:20 Айт 19:2, Айт 21:5, Айт 23:4

+ 28:21 Айт 18:5, Айт 24:23,

+ 28:22 Айт 22:16

+ 28:23 Айт 29:5, Айт 27:5

+ 28:24 Чыгъ 20:12

+ 28:25 Айт 13:10, Айт 15:18

+ 28:27 Такр 15:7-8, Айт 19:17

+ 28:28 Айт 28:12

+ 29:1 Айт 1:25, Айт 6:15

+ 29:2 Айт 11:10, Айт 28:12, Айт 28:28

+ 29:3 Айт 10:1, Айт 15:20, Лкъ 15:13, Лкъ 15:30

+ 29:5 Айт 28:23

+ 29:6 Заб 9:16

+ 29:7 Заб 40:2

+ 29:8 Айт 11:11

+ 29:10 Яр 4:5, Яр 4:8

+ 29:11 Аюб 5:2, Айт 12:16

+ 29:13 Айт 22:2

+ 29:14 Заб 71:4, Айт 16:12

+ 29:15 Айт 10:1, Айт 17:25

+ 29:16 Заб 36:34, Заб 90:8, Заб 91:12

+ 29:17 Айт 13:24

+ 29:18 1 Пач 3:1, Заб 73:9, Чыгъ 32:25

+ 29:20 Айт 26:12

+ 29:22 Айт 15:18

+ 29:23 Айт 11:2, Айт 16:18, Айт 18:12, Айт 15:33, Айт 18:12

* 29:24 Уручуну тутуп болмаса, шо уручуну неде ону тутмагъа кёмек этип де бола туруп шону этмеген адамгъа налат этиле болгъан.

+ 29:24 Лев 5:1,

+ 29:25 Лкъ 12:4

+ 29:26 Айт 19:6

+ 30:4 Югь 3:13, Аюб 28:26,

+ 30:5 Заб 11:7, Заб 17:31, Заб 3:3, Айт 2:7

+ 30:6 Такр 4:2, Такр 12:32, Вагь 22:18

+ 30:8 Мат 6:11, 1 Тим 6:8

+ 30:9 Такр 8:12-14, Такр 31:20, Заб 77:11, Заб 105:21,

+ 30:11 Чыгъ 21:17, Айт 20:20

+ 30:12 Айт 16:2

+ 30:13 Заб 100:5

+ 30:14 Аюб 29:17, Заб 13:4

+ 30:17 Яр 9:22, Айт 20:20

+ 30:18 Айт 6:16

+ 30:22 Айт 19:10

+ 30:25 Айт 6:6-8

+ 30:32 Аюб 21:5,

+ 31:3 Такр 17:17, 3 Пач 11:1-4, Айт 7:26

+ 31:4 Айт 20:1, Эф 5:18

+ 31:6 Заб 103:15

+ 31:8 Аюб 29:12, Аюб 29:15

+ 31:9 Лев 19:15, Такр 1:16, Такр 16:18-19

+ 31:10 Айт 12:4, Айт 3:15

+ 31:15 Айт 20:13

+ 31:20 Такр 15:7-8, Айт 22:9

+ 31:31 Айт 11:16