# Изге Язма

Институт перевода Библии

## Изге Язма: Яратылыш

## Кереш сүз


Кереш сүз

Хөрмәтле укучылар, сезнең игътибарга Изге Язманың хәзерге татар телендә беренче тапкыр нәшер ителгән тулы җыентыгын тәкъдим итәбез.

Изге Язма грек телендә «библиа» (китаплар) дип атала, чөнки ул 66 мөстәкыйль язмадан тора. Мәсихчеләр (христианнар) традициясендә Изге Язма төп ике зур өлешкә бүленә: Тәүрат, Зәбур, пәйгамбәрләрнең язмаларын, шигъри һәм гыйбрәтле сүзләр китапларын үз эченә алган беренче өлеш – Иске Гаһед (килешү), ә икенчесе Яңа Гаһед дип атала.

Иске Гаһедне тәшкил иткән 39 китап, күп кенә галимнәрнең фикеренчә, безнең эрага кадәр XV гасырда языла башлап, якынча бер мең ел дәвамында иҗат ителгән. Әлеге китаплар борынгы яһүд һәм өлешчә арамей телләрендә язылган. Иске Гаһед дини яктан гына түгел, ә бәлки мәдәни һәм тарихи яктан да гаять зур әһәмияткә ия булган, Аллаһы белән Исраил халкы арасындагы мөнәсәбәтләрне яктырта торган, яһүдиләр һәм мәсихчеләр өчен изге саналган борынгы китаплар тупланмасыннан гыйбарәт. Әлеге тупланманың беренче биш китабын – Тәүрат, икенче төрле «Муса пәйгамбәрнең биш китабы» дип тә йөртәләр, чөнки Үзе сайлап алган Исраил халкына Аллаһы Үзенең канун-кагыйдәләрен шушы пәйгамбәр аша иңдерә. Тәүратның беренче китабы («Яратылыш») Аллаһы Тәгаләнең боерыгы белән дөнья-галәмнең һәм андагы бар нәрсәнең, шул исәптән беренче кешеләрнең бар ителүе, барча халыкларның нәсел атасы Адәм белән нәсел анасы Һаваның, Аллаһы әмеренә буйсынмыйча, дөньяны гөнаһка кертүләре турындагы хикәяләрдән башлана. Тәүратның калган дүрт китабында исраилиләрнең дүрт йөз ел дәвамында Мисырда кичергән коллык газапларыннан котылулары, Аллаһы тарафыннан вәгъдә ителгән Кәнган җирләренә сәфәр кылулары һәм Муса пәйгамбәр аша Аллаһыдан бирелгән дин кагыйдәләре вә төп кануннар бәян ителә. Шуннан соңгы китапларда исраилиләрнең Кәнган җирен яулап алулары, аларның шундагы көнкүрешләре, Исраил патшалары алып барган сугышлар, аларның уңыш-казанышлары, җиңү-җиңелүләре турында сүз бара.

Иске Гаһед стиль-язылыш ноктасыннан төрле характердагы китапларны берләштерә. Исраил дәүләтенең юлбашчы-җитәкчеләре һәм пәйгамбәрләре, башка халыкларга бәйле вакыйгалар турында сөйләүче тарихи китаплар белән беррәттән тәнкыйди, үгет-нәсыйхәт яки киләчәккә фараз кылу рухында язылган пәйгамбәрлек китаплары да бар: аларда Исраил халкының Аллаһы юлыннан читкә тайпылуы тәнкыйтьләнә, Аллаһыга тугрылык саклау – бердәнбер дөрес юл икәнлеге раслана, алда көткән серле-шомлы вакыйгалар турында кинаяләп хәбәр ителә.

Иске Гаһедтә шулай ук Аллаһыны данлаучы мәдхияләр һәм җырлар, ялвару-догалар (Зәбур), тирән фәлсәфи уйланулар, тапкыр, хикмәтле сүзләр, үгет-нәсыйхәтләр дә («Әюб», «Сөләйман патшаның гыйбрәтле сүзләре», «Вәгазьче») урын алган.

Хәзерге ел исәбе белән, ягъни Гайсә Мәсих туган елдан санаганда, I гасырның икенче яртысында борынгы грек телендә (Рим империясе басып алган Исраилдә халыкара тел) иҗат ителгән Яңа Гаһед (Инҗил-шәриф) тупланмасы 27 китаптан тора. Анда кешелек дөньясы тарихында яңа дәверне башлап җибәргән Гайсә Мәсихнең тууы, Аның Мәсих буларак күрсәткән хезмәтләре, үлеме һәм үледән терелүе, күккә ашуы, Гайсә оештырган мәсихчеләр бердәмлегенең башлангыч чорында булып үткән вакыйгалар бәян ителә. Яңа Гаһед тупланмасының беренче дүрт китабы Гайсә Мәсихнең тормышына һәм Аның тәгълиматына багышланган. Әлеге китаплар Гайсәне үз күзләре белән күргән шәкерте Маттай, Гайсә шәкерте Петернең якын дусты Марк, Гайсә белән булган вакыйгаларның дөреслеген җентекләп тикшергән тарихчы Лүк, Гайсә белән бергә күп вакытлар уздырган һәм Аның якын дусты булган Яхъя тарафыннан иҗат ителгән. Лүк калдырган икенче язмада («Рәсүлләрнең эшләре») Гайсә Мәсих күккә ашканнан соңгы вакыйгалар – Аның шәкертләренә Изге Рухның иңүе, алар кылган могҗизалар, Гайсә турындагы куанычлы хәбәрнең мәҗүси халыклар арасында таралуы һәм Аңа иман китерүчеләрнең артканнан-артуы турында сүз бара. Яңа Гаһедтә шулай ук Паул һәм башка рәсүлләр язган хатлар да урын алган. Аларның эчтәлеген дини үгет-нәсыйхәтләр, чын мәсихчегә хас яшәү кагыйдәләре тәшкил итә. Бу үгет-нәсыйхәтләр вә кагыйдәләр бүгенге көндә дә үзенең тәрбияви әһәмиятен югалтмаган. Яңа Гаһеднең соңгы кисәгендә – «Ачылыш» китабында – Яхъя, образлы тел кулланып, Гайсәнең җиргә икенче тапкыр килүен, дөньяның хөкем ителүен һәм ахырда булачак вакыйгаларны тасвирлый.

Изге Язманың тулы җыентыгы бүгенге көндә биш йөзләп телгә, ә аның кайбер өлешләре якынча ике мең телгә тәрҗемә ителгән. Изге Язманы татар теленә тәрҗемә итү 1970 нче еллар уртасыда Изге Китапны тәрҗемә итү институты (ИПБ) тарафыннан башланды, һәм шушы эшнең нәтиҗәсе буларак 1986 нчы елда Инҗилнең беренче биш китабын тәшкил иткән «Яхшы хәбәр» дип исемләнгән китап басылып чыкты. 1990 нчы елларда әлеге эшкә тәрҗемәчеләрнең яңа төркеме җәлеп ителде. Татар телендәге әлеге китапны тәрҗемә итүдә һәм басмага әзерләүдә Изге Китапны тәрҗемә итү институтыннан тыш, «SIL» халыкара оешмасы, «Берләшкән Изге Китап җәмгыятьләре» (UBS), татар язучылары, Татарстан китап нәшрияты мөхәррирләре, галим филологлар, Татарстан фәннәр академиясе Тел, әдәбият һәм сәнгать институты (ИЯЛИ) хезмәткәрләре һәм Казан дәүләт университеты (КФУ) укытучылары катнашты.

Тәрҗемәчеләр, мөхәррирләр, шулай ук дин гыйлеме һәм борынгы яһүд, грек теле белгечләре текст белән эшләгәндә аның төп нөсхәгә мәгънәви яктан тәңгәл килүен һәм шул ук вакытта аңлаешлы булуын максат итеп куйдылар. Төп нөсхә дигәндә, халыкара танылган басмалар – яһүд телендәге Biblia Hebraica Stuttgartensia һәм грек телендәге Novum Testamentum Graece (Nestle-Aland) күздә тотыла. Татар текстында башка борынгы чыганакларга нигезләнеп эшләнгән урыннар да бар. Андый очракта, мөһим саналган урыннарда, шул турыда искәрмәләр китерелә.

Әлеге басмада очраган кеше исемнәре һәм урын-төбәк атамалары төп нөсхәдә (Иске Гаһедтә – борынгы яһүд телендә, Яңа Гаһедтә – борынгы грек телендә) яңгыраганча – тартык авазлар үзгәрешсез калып, сузык авазлар татарчага якынайтып алынды. Текстта татар теленә гарәп чыганакларыннан кергән һәм халыкта киң таралу тапкан Ибраһим, Ягъкуб, Йосыф кебек татар исемнәре дә очрый. Аллаһыга һәм Гайсәгә бәйләнешле алмашлыклар зур хәрефтән язылды.

Китап ахырында сүзлек (андагы сүзләр текстта кечкенә «с» хәрефе белән тамгаланды), географик карталар, шулай ук Изге Язманың татар телендә моңарчы нәшер ителгән аерым өлешләре турындагы мәгълүмат белән танышырга мөмкин.

Татар телендәге әлеге басма ИЯЛИ һәм КФУ галимнәре тарафыннан рецензияләнеп, Россия фәннәр академиясе Тел белеме институтының уңай бәясен алды һәм рәсми рәвештә расланды. Татарстан митрополиясе дә китапка югары бәя бирде.

Изге Язма җыентыгы, бөек әдәби-тарихи мирас булып кына калмыйча, Аллаһы Тәгалә барлыкка китергән һәммә нәрсәнең – бөтен дөньяның, кешелекнең серләрен ачып бирә, Аллаһының табигатен, Аның күп нәрсәгә карата мөнәсәбәтен күрсәтә. Шуңа күрә һәр кешенең, әлеге китапны укып, Аллаһы Тәгаләнең асылына төшенү, үз тормышына карата Аллаһының ихтыярын белү мөмкинлеге бар.

Изге Китапны тәрҗемә итү институты, әлеге басма белән эшләгән барлык кешеләргә үзенең олы рәхмәтен белдереп, Изге Язманың татар телендәге беренче тулы тәрҗемәсе укучыларда кызыксыну уятыр, һәм аларда илаһи тарих белән якынрак танышу теләге туар дигән өметтә кала.

Изге Китапны тәрҗемә итү институты

## Яратылыш

### Яратылыш

Яратылыш


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]


### 1


Яратылыш


Дөньяның яратылышы

1Әүвәл Аллаһы[†] күкне һәм җирне яратты[+]. 2Җир йөзе әле сурәтсез, буп-буш – төпсез упкын, караңгылык эченә чумган; Аллаһының рухы-сулышы сулар өстендә гизә иде.

3Аллаһы:

– Яктылык булсын! – дип боерды, һәм яктылык булды.

4Аллаһы яктылыкның яхшы булуын күрде һәм аны караңгылыктан аерды. 5Яктылыкны «көн» дип, караңгылыкны «төн» дип атады. Кич булды, иртә булды – бер көн кичте.

6Аллаһы:

– Суларның уртасында бер гөмбәз булсын, суларны бер-берсеннән аерсын! – дип боерды.

7Нәкъ шулай булды: Аллаһы гөмбәзне яратты. Гөмбәз астындагы суларны гөмбәз өстендәге сулардан аерды. 8Аллаһы гөмбәзне «күк» дип атады. Кич булды, иртә булды – икенче көн кичте.

9Аллаһы:

– Күк астындагы сулар бер урынга җыелсын да, коры туфраклы ялан калкып чыксын! – дип боерды, һәм нәкъ шулай булды.

10Аллаһы коры туфрак яланын «җир» дип, җыелган суларны «диңгез» дип атады. Аллаһы боларның яхшы булуын күрде.

11Аллаһы:

– Туфрактан яшеллекләр үсеп чыксын, төренә күрә орлык бирә торган төрле үләннәр, җимешендә үз төренең орлыгын өлгертә торган җимеш агачлары үссен! – дип боерды, һәм нәкъ шулай булды.

12Җир өстендә яшеллекләр, төренә күрә орлык бирә торган үләннәр, җимешендә үз төренең орлыгын өлгертә торган җимеш агачлары үсеп чыкты. Аллаһы моның яхшы булуын күрде. 13Кич булды, иртә булды – өченче көн кичте.

14-15Аллаһы:

– Күк гөмбәзендә җир йөзен яктырта торган, көнне төннән аера торган яктырткычлар булсын! – дип боерды. – Алар вакыт, ел фасылы һәм көн исәбе галәмәтләрен күрсәтеп торсыннар.

Һәм нәкъ шулай булды. 16Аллаһы ике бөек күк җисемен – зурысы көн белән, кечесе төн белән идарә итүче яктырткычларны һәм йолдызларны яратты. 17-18Җир йөзен яктыртып, көн вә төн белән идарә итсеннәр һәм яктылыкны караңгылыктан аерып торсыннар өчен, Аллаһы аларны күк гөмбәзенә урнаштырды. Һәм моның яхшы булуын күрде. 19Кич булды, иртә булды – дүртенче көн кичте.

20Аллаһы:

– Сулар терек җан ияләре белән тулып ашсын, җир йөзе өстендә һәм күк гөмбәзе астында кошлар очып йөрсен! – дип боерды.

21Һәм Аллаһы зур диңгез җанварларын, төрләренә карап суда кайнашкан барлык җан ияләрен, барлык төр очар кошларны яратты. Моның яхшы булуын күрде. 22Аллаһы аларга Үзенең фатихасын бирде:

– Үрчегез, ишәегез, диңгез суларын тутырыгыз, җир йөзендә кош-корт үрчегәннән-үрчесен! – диде.

23Кич булды, иртә булды – бишенче көн кичте.

24Аллаһы:

– Җир йөзе үзендә төрле токымдагы җан ияләрен – кыргый хайваннарны, терлек һәм хәшәрәтләрне булдырсын! – дип боерды.

Һәм нәкъ шулай булды. 25Аллаһы җир йөзендә төрле токымдагы җан ияләрен – кыргый хайваннарны, терлек һәм хәшәрәтләрне яратты. Моның яхшы булуын күрде.

26Аллаһы:

– Кешене Үз сурәтебездә, Үзебезгә охшатып яратачакбыз, – диде. – Кеше диңгездәге балыклар, күктәге кошлар, җирдәге хайваннар – җирдә хәрәкәт итүче барлык тереклек һәм хәшәрәтләр өстеннән, җир йөзе өстеннән хакимлек итсен!

27Шулай итеп, Аллаһы кешене Үз сурәтендә,
Аллаһыга охшатып яратты.
Кешеләрне ир-ат һәм хатын-кыз итеп яратты[+].

28Аларга фатихасын бирде:

– Үрчегез, ишәегез! – диде. – Җир йөзен тутырыгыз, аны буйсындырыгыз; диңгездәге балыкларга, күктәге кошларга, җир йөзендә хәрәкәт иткән барлык җан ияләренә хуҗа булыгыз!

29Аллаһы әйтте:

– Менә, туфракта орлыктан үсә торган һәрбер үләнне, җимешендә орлыгы өлгерә торган һәрбер җимеш агачын сезгә тапшырам: алар сезгә ризык булсын! – диде. – 30Җир йөзендәге һәрбер хайванга, күктәге һәрбер кошка, үзендә тереклек сулышын тойган һәрбер җанварга азык итеп яшел үлән насыйп итәм.

Һәм нәкъ шулай булды.

31Аллаһы Үзе яраткан нәрсәләрне күздән кичерде һәм, менә, һәр нәрсәнең гаять яхшы икәнлеген күрде. Кич булды, иртә булды – алтынчы көн кичте.

### 2

1Күкнең һәм җирнең, андагы бөтен нәрсәнең яратылышы әнә шулай тәмамланды. 2-3Аллаһы Үз эшен җиденче көнгә бетерде. Җиденче көнне Ул мөбарәк кылды. Аны изге бер көн итәрәк аерды. Чөнки Аллаһы, бөтен эшлисе, башкарасы эшләрен тәмамлап, ул көнне ял итте.

4Җир вә күкнең яратылышы менә шулайдыр.


Адәм һәм Һава

Раббы[†] Алла җирне һәм күкне яратканда, 5җир йөзендә әле бернинди дә куаклык, чирәм-яшеллекләр юк, чөнки Раббы Алла җир өстенә яңгыр яудырмаган, һәм җирне эшкәртер өчен кеше дә юк иде. 6Шулай да җирдән булар күтәрелеп, бөтен туфрак өстен дымландырып тора иде.

7Раббы Алла адәмне туфрактан[*] яратты һәм аның борын тишекләренә тереклек сулышы өрде. Адәм әнә шулай җан иясе булды[+]. 8Раббы Алла көн чыгышы тарафында, Гадәндә, бер бакча булдырды һәм туфрактан яратылган адәмне шунда урнаштырды. 9Раббы Алла бакчада тәмле җимешләр бирә торган төрле-төрле гүзәл агачлар, бакчаның уртасында тереклек агачы белән яхшылыкны һәм яманлыкны таныта торган белем агачы да үстерде[+].

10Бакчадагы туфракны сугару өчен, Гадәннән бер елга агып чыга да дүрт ермакка аерыла иде. 11Ул ермакларның берсе Пишон исемендәдер; ул ермак алтынга бай бөтен Хавилә җирләрен уратып ала иде[+]. 12Хавилә җиренең алтыны бик яхшы, анда тагын хуш исле сумала һәм ахак асылташы табыла иде. 13Икенче ермакның исеме Гихон; ул Күш җирләре буйлап ага. 14Өченче ермакның исеме Диҗлә; ул Ашшур[†] җирләренең чиге буйлап ага. Дүртенчесе исә Фөрат елгасыдыр[+].

15Раббы Алла, адәмне Гадән бакчасына урнаштырганда, аңа бакчаны саклап тору һәм эшкәртү хезмәтен йөкләде. 16Аңа әйтте:

– Бакчадагы теләгән һәр агачның җимешен ашарга рөхсәт, 17әмма яхшылыкны һәм яманлыкны таныта торган белем агачыннан ашама, чөнки ул агачның җимешен ашаган көнне үк мотлак[*] үләчәксең, – диде.

18Соңра Раббы Алла:

– Адәмне ялгызын калдыру әйбәт түгел, үзенә тиң бер ярдәмчене яратачакмын, – диде.

19Раббы Алла җирдәге хайваннарның, күктәге кошларның барчасын туфрактан яраткан иде. Һәркайсына нинди исем кушылачагын күрү өчен, Раббы Алла аларның һәммәсен адәм хозурына китерде. Адәм кайсына нинди исем кушса, ул җан иясе шул исем белән танылды. 20Күктәге кошларга, барлык кыргый хайван һәм терлекләргә адәм исем кушты. Әмма аның үзенә тиңдәш бер генә ярдәмчесе дә юк иде. 21Раббы Алла адәмне каты йокыга талдырды. Адәм йоклап киткәч, аның кабырга сөякләреннән берсен суырып алып, урынын ит белән каплады[+]. 22Адәмнән алынган шул кабырга сөягеннән Раббы Алла бер хатын-кыз яратты һәм аны адәм хозурына китерде. 23Адәм әйтте:

«Менә минем сөякләремнән алынган сөяк,
менә минем итемнән алынган ит.
Аңа „хатын-кыз“ диелер, чөнки ул „ир“дән алынды»[*].

24Шуңа күрә ир кеше, атасын һәм анасын калдырып, хатынына кушылыр, һәм алар икесе бер тән булыр[+].

25Адәм дә, хатыны да шәп-шәрәләр, оялуның нәрсә икәнен белмиләр иде.

### 3


Адәм белән Һаваның Гадән бакчасыннан куылуы

1Раббы Алла яраткан барлык кыр җанварларыннан иң мәкерлесе елан иде. Елан хатыннан:

– Аллаһы чыннан да бакчадагы һичбер агачтан җимеш ашамагыз дидеме? – дип сорады[+].

2– Бакчадагы агачлардан җимеш ашарга безгә рөхсәт бар, – дип җаваплады хатын. – 3Әмма Аллаһы әйтте, бакча уртасындагы агачның җимешләренә кагылмагыз, аларны ашамагыз, юкса үләрсез, диде[+].

4Елан:

– Юк, үлмисез, – диде. – 5Чөнки Аллаһы белә: ул агачның җимешен ашаган көнне сезнең күзләрегез ачылачак, яхшылык белән яманлыкның ни икәнен белеп, Аллаһының Үзе кебек[*] булачаксыз.

6Хатын әлеге агачның карап торышка гүзәл, җимешенең ризык өчен хуш булуын күрде. Белем бирү хасиятенә ия булган агач хатынның нәфесен кузгатып, хатын агачтан җимеш өзеп алып ашады, иренә дә өзеп алып бирде – ул да ашады[+]. 7Икесенең дә күзләре ачылды. Шәп-шәрә икәнлекләрен күрделәр. Инҗир яфракларыннан үреп, үзләренә бил каплагычлары ясадылар. 8Җиләс көн иде, алар бакчада йөргән Раббы Алланың тавышын ишеттеләр. Аңа күренмәс өчен, адәм һәм аның хатыны бакча агачлары арасына кереп постылар. 9Раббы Алла адәмгә:

– Син кайда? – дип эндәште.

10Адәм:

– Бакчада тавышыңны ишеттем дә куркып калдым. Чөнки мин шәрәмен, шуңа яшерендем, – диде.

11Раббы Алла:

– Шәрә икәнеңне сиңа кем әйтте? – дип сорады. – Мин җимешен ашама дигән агачтан җимеш өзеп ашадыңмы әллә?

12Адәм:

– Яныма Син куйган хатын, ул агачтан җимеш өзеп алып, миңа бирде, мин аны ашадым, – дип җаваплады.

13Раббы Алла хатынга әйтте:

– Моны син ничек эшли алдың?

Хатын әйтте:

– Мине елан котыртты, шуңа ашадым, – диде.

14Раббы Алла еланга болай диде:

«Бу эшең өчен син җир йөзендәге барлык хайваннар,
җәнлекләр каршында каһәр ияседер!
Гомерең буе карының өстендә шуышып йөрерсең
һәм туфрак ашап туенырсың.
15Синең белән хатын-кыз арасына,
синең токымың белән аның нәселе арасына
дошманлык җебе сузармын.
Аның нәселе[*] башыңны сугып ярыр,
син исә аны үкчәсеннән чагарсың»[+].

16Хатынга исә Раббы Алла әйтте:
«Сине чиктән тыш каты авыртуларга дучар итәчәкмен:
баланы зур газаплар чигеп табачаксың.
Күңелең иреңә тартылыр,
ул исә синең өстеңнән хакимлек итәр», – диде[+].

17Ә адәмгә Раббы Алла болай диде:
«Менә синең аркада, хатыныңның сүзен тыңлап,
Мин ашама дип кисәткән агачның җимешен ашаганың өчен,
җир туфрагына Минем ләгънәтем төште.
Гомерең буе тамагыңа ризыкны җәфа чигеп табарсың.
18Туфрак сиңа тикән дә чүпүлән үстерер.
Син кыргый үлән ашап туенырсың.
19Яратылмыш туфрагыңа кире әйләнеп кайтканчыга кадәр,
син ашар икмәгеңне маңгай тирен түгеп табарсың.
Чөнки син үзең туфрак,
туфрактан яратылдың
һәм янә туфракка әверелерсең»[+].

20Адәм хатынга Һава[*] дип исем кушты, чөнки ул барлык адәм балаларының анасы иде.

21Раббы Алла, Адәм[*] белән хатыны Һава өчен тиредән киемнәр ясатып, аларны киемле итте. 22Аннары болай диде:

– Кеше, яхшылыкны һәм яманлыкны танып белеп, безнең арадан беребез кебек булды. Инде ул, тереклек агачыннан да җимеш сузылып алып һәм аны ашап, үлемсез булып китмәгәе[+].

23Шулай дип, Раббы Алла, Адәмгә үзе яратылган туфракны эшкәртү-игү хезмәтен йөкләп, аны Гадән бакчасыннан чыгарды. 24Аны куды; тереклек агачына юлны бикләү өчен, Гадән бакчасының көн чыгышы тарафына керубимнәр[†] һәм әйләнмәле утлы кылыч куйды.

### 4


Кабил һәм Һабил

1Адәм үзенең хатыны Һава белән якынлык кылды. Һава, йөккә узып, Кабилне[*] тудырды.

– Раббының мәрхәмәте[†] белән бер ир заты кабул иттем, – диде.

2Тагы да соңрак Кабилнең энесе Һабилне тудырды. Һабил – сарыклар көтүче, Кабил исә игенче булды. 3Берникадәр вакыт узгач, Кабил җир җимешләре уңышыннан Раббыга бүләк китерде. 4Һабил дә үз көтүендә беренче булып туган мал-туар үрчеменнән берничәсен һәм куй мае алып килде. Раббы Һабилне һәм аның бүләген кабул итте, 5Кабилне һәм аның бүләген исә кире какты. Кабил бик нык рәнҗеде, ачуыннан башын түбән иде. 6Раббы Кабилдән:

– Нигә шулай рәнҗисең? Ни өчен башыңны түбән идең? – дип сорады. – 7Яхшылык кылгач, башны түбән ияргә димени?! Яхшылык кылмыйсың икән, гөнаһ[†] ишек төбендә посып торыр, сине сагалар. Ә син аңардан өстен бул![+]

8Энесе Һабилгә Кабил:

– Әйдә, кырга чыгабыз! – диде.

Кырда чакта Кабил, энесе Һабилгә һөҗүм итеп, аны үтерде.

9Раббы Кабилдән:

– Энең Һабил кайда? – дип сорады.

Кабил:

– Белмимен, энемнең җан сакчысы түгел ич мин! – дип җаваплады.

10Раббы:

– Син ни кылдың? – диде. – Туфрактан кардәшеңнең кан ыңгырашуы Миңа ишетелеп тора. 11Инде син кардәшеңнең түккән канын эчәргә авызын ачкан туфракның каргышын алдың. 12Эшкәртә торган туфрагың моннан соң сиңа көч-куәтен бирмәс; җир йөзендә син гомерең буе сөрелеп һәм качак булып яшәрсең.

13Кабил Раббыга:

– Җәзам көчем җитмәс дәрәҗәдә авыр җәзадыр, – диде. – 14Бүген мине туган җиремнән сөрәсең. Синең хозурыңнан югалып, мин горбәттә[*] качак булып яшәргә мәҗбүр. Юлымда очраган теләсә кем мине үтерә алачак.

15Раббы әйтте:

– Кем дә кем Кабилне үтерсә, аңардан җиделәтә артык үч алыныр, – диде.

Шулай дип, Кабилне беркем дә күреп үтермәсен өчен, Раббы аны кисәтүле галәмәт белән тамгалады[+].

16Кабил, Раббысы хозурыннан аерылып, Гадән бакчасының көн чыгышы тарафындагы Нод[*] төбәгенә барып җирләште.

17Кабил үзенең хатыны белән якынлык кылды, хатыны йөккә узды һәм углы Ханохны тудырды. Кабил, ул арада бер шәһәр салдырып, аны углы хөрмәтенә Ханох дип атады.

18Ханохтан Ирад булды. Ирадтан Мәһүәил, Мәһүәилдән Мәтушаил, Мәтушаилдән Ләмех булды. 19Ләмех ике хатын алды. Бер хатынының исеме – Ада, икенчесенеке Силла иде. 20Ада Явалны тудырды. Явал, көтү көтеп, чатырда яшәүчеләрнең нәсел атасы булды. 21Явалның бертуган кардәше Ювал исемле иде. Ювал саз һәм курайда уйнаучыларның атасы булды. 22Силла Түбәл-Кабилне тудырды. Түбәл-Кабил бакыр һәм тимердән кораллар коеп ясау остасы иде. Түбәл-Кабилнең Нагама исемле кыз кардәше дә бар иде.

23Ләмех үзенең хатыннарына болай диде:

«Әй Ада һәм Силла, мине тыңлагыз!
Әй Ләмех хатыннары, сүзләремә колак салыгыз!
Мине берәр адәм яраласа – үтерәм!
Берәр егет мине рәнҗетсә – үтерәм!
24Кабил өчен җиделәтә артык үч алынасы булса,
Ләмех өчен җитмеш җиделәтә артык үч алыначак!»

25Адәм янә хатыны белән якынлык кылды. Һава бер угыл тудырды.

– Кабил тарафыннан үтерелгән Һабил урынына Аллаһы миңа икенче бер угыл багышлады, – дип, Һава бу углына Шет[*] дип исем бирде.

26Шетның бер углы булды, Шет аңа Энош[*] дип исем куйды.

Шул заманнардан адәм балалары үзләренең догаларын Раббы исеменә багышлый башладылар.

### 5


Адәмнең нәсел шәҗәрәсе

1Адәмнең нәсел шәҗәрәсе түбәндәгечә. Кешене яратканда, Аллаһы аны Үзенә охшаш итеп яратты. 2Кешеләрне ир-ат һәм хатын-кыз итеп яратты һәм мөбарәк кылды. Яраткан көнендә аларга «адәм» дип исем бирде[+].

3Адәмгә йөз дә утыз яшь булганда, аның үз сурәтендә, үзенә охшаган бер углы туды. Аңа Шет дип исем кушты[+]. 4Шет туганнан соң, Адәм тагын сигез йөз ел гомер итте. Башка угыллары һәм кызлары булды. 5Адәм барлыгы тугыз йөз дә утыз ел яшәп вафат булды.

6Шетка йөз дә биш яшь булганда, углы Энош туды. 7Энош туганнан соң, Шет тагын сигез йөз дә җиде ел гомер итте. Башка угыллары, кызлары булды. 8Шет барлыгы тугыз йөз дә унике ел яшәп вафат булды.

9Эношка туксан яшь булганда, углы Кынан туды. 10Кынан туганнан соң, Энош тагын сигез йөз дә унбиш ел гомер итте. Башка угыллары, кызлары булды. 11Энош барлыгы тугыз йөз дә биш ел яшәп вафат булды.

12Кынанга җитмеш яшь булганда, углы Маһалалел туды. 13Маһалалел туганнан соң, Кынан тагын сигез йөз дә кырык ел гомер итте. Башка угыллары, кызлары булды. 14Кынан барлыгы тугыз йөз дә ун ел яшәп вафат булды.

15Маһалалелгә алтмыш биш яшь булганда, углы Еред туды. 16Еред туганнан соң, Маһалалел тагын сигез йөз дә утыз ел гомер итте. Башка угыллары, кызлары булды. 17Маһалалел барлыгы сигез йөз дә туксан биш ел яшәп вафат булды.

18Ередка йөз дә алтмыш ике яшь булганда, углы Ханох туды. 19Ханох туганнан соң, Еред тагын сигез йөз ел гомер итте. Башка угыллары, кызлары булды. 20Еред барлыгы тугыз йөз дә алтмыш ике ел яшәп вафат булды.

21Ханохка алтмыш биш яшь булганда, углы Мәтушелах туды. 22Мәтушелах туганнан соң, Ханох тагын өч йөз ел Аллаһы юлында йөрде. Башка угыллары, кызлары булды. 23Ханох барлыгы өч йөз дә алтмыш биш ел гомер итте, 24Аллаһы юлында йөрде, соңра күздән югалды, чөнки Аллаһы аны Үз янына алган иде[+].

25Мәтушелахка йөз дә сиксән җиде яшь булганда, углы Ләмех туды. 26Ләмех туганнан соң, Мәтушелах тагын җиде йөз дә сиксән ике ел гомер итте. Башка угыллары, кызлары булды. 27Мәтушелах барлыгы тугыз йөз дә алтмыш тугыз ел яшәп вафат булды.

28Ләмехка йөз дә сиксән ике яшь булганда, аның да углы туды. 29«Раббы ләгънәтләгән бу туфракны эшкәртеп, кулларыбыз хезмәттән талчыккан вакытларда юатучыбыз булыр», – дип, Ләмех үзенең углына Нух[*] дип исем кушты[+]. 30Нух туганнан соң, Ләмех тагын биш йөз дә туксан биш ел гомер итте. Башка угыллары, кызлары булды. 31Ләмех барлыгы җиде йөз дә җитмеш җиде ел яшәп вафат булды.

32Биш йөз ел гомер кичергәннән соң, Нухның Шем, Хам вә Яфет исемле угыллары туды.

### 6


Туфан

1Җир йөзендә адәм балалары үрчегәннән-үрчеде, аларның кызлары туа башлады. 2Аллаһы угыллары[*], адәм кызларының чибәрлеген күреп, алар арасыннан үзләренә хатыннар сайлый торган булды[+]. 3Раббы әйтте:

– Кеше тәнендә Минем рухым-сулышым мәңгелек түгел, чөнки адәм баласы үлемледер, – диде. – Аның гомере йөз егерме ел белән чикләнер[+].

4Ул заманнарда һәм аннан соң да, бигрәк тә Аллаһы угылларының адәм кызларын хатынлыкка алып бала-чага үрчетеп яшәгән көннәрендә, җир йөзендә элек-электән шөһрәтле, көчле әзмәверләр бар иде[+].

5Раббы күрде ки, җир йөзендә адәм баласын азгынлык баскан, кешенең бөтен күңеле, уй-фикере һәрвакыт явызлыкта[+]. 6Раббы кешене бар итүенә үкенде, бөтен йөрәге белән сызланды[+]. 7Әйтте:

– Дөньяга Үзем яраткан кешеләрне, хайваннарны, сөйрәлүче хәшәрәтләрне, күктәге кошларны – һәммәсен җир йөзеннән юк итәм, чөнки аларны яратуыма Мин үкенәм, – диде.

8Раббы күңеленә фәкать Нух кына хуш килде.

9Нухның яшәү рәвеше болайдыр: ул тугры, замандашлары арасында саф, Аллаһы юлында йөрүче кеше иде[+]. 10Аның өч углы булды: Шем, Хам вә Яфет.

11Әмма Аллаһы хозурында җир йөзе бозылган, явызлыкка кереп баткан иде. 12Аллаһы җир йөзен күзеннән кичерде һәм һәр нәрсәнең тәмам бозылганын күрде, чөнки адәм балалары туры юлдан читкә тайпылганнар иде. 13Аллаһы Нухка әйтте:

– Бөтен кешелек дөньясын юк итәчәкмен! – диде. – Чөнки кешеләр аркасында җир йөзе явызлык белән тулды. 14Гофәр агачыннан[*] үзеңә көймә яса. Эчен-тышын сумалала, көймәнең эчендә бүлмәләр яса. 15Көймәнең зурлыгы болай булсын: озынлыгы өч йөз терсәк, киңлеге илле терсәк, биеклеге утыз терсәк[*]. 16Көймәнең өске өлешендә бер терсәк киңлегендә ачыклык калдыр, ян ягыннан ишек куй. Эчен аскы, урта, өске катлы итеп яса. 17Шуннан соң Мин җир йөзен туфан суына батырачакмын, күк астындагы барлык җан ияләрен юк итәчәкмен. Җир йөзендә бернинди тереклек калмаячак. 18Әмма Мин синең белән килешү[†] төзим. Угылларың, хатының, киленнәрең белән берлектә көймәгә кер. 19Исән калсыннар өчен, һәрбер токым җан иясеннән ата һәм ана җенесле берәр парны үзең белән көймәгә ал. 20Төрле токымдагы кошлар, хайваннар, җирдә сөйрәлүчеләр – һәр төрдән икешәр-икешәр булып – исән калу өчен, синең янга килерләр. 21Син исә, үзең һәм башкалар тукланыр өчен, төрлесеннән кирәк кадәр азык ал, аны яныңа тупла.

22Нух Аллаһының барлык боерыкларын җиренә җиткереп үтәде.

### 7

1Раббы Нухка:

– Бөтен гаиләң белән берлектә көймәгә кер, – диде. – Чөнки бу буын кешеләре арасында син Минем хозурымда тугры булдың. 2-3Җир йөзендә токымнары сакланып калсын өчен, чиста хайваннардан ата һәм ана җенесле җиде парны, чиста булмаганнардан[†] шулай ук ата һәм ана җенесле берәр пар, кошлардан исә җиде парны үз яныңа ал. 4Чөнки җиде көннән соң Мин җир йөзенә кырык көн һәм кырык төн буе тоташтан яңгыр яудырачакмын – Үзем яраткан бар нәрсәне җир йөзеннән юк итәчәкмен.

5Раббының барлык боерыкларын Нух җиренә җиткереп үтәде.

6Җир йөзен туфан каплый башлаган чакта, Нухка алты йөз яшь иде. 7Туфаннан котылып калу өчен, Нух үзе, аның белән бергә хатыны, угыллары, киленнәре көймәгә керделәр. 8-9Аллаһы Нухка кушканча, чиста һәм чиста булмаган һәр токым хайван, кош һәм сөйрәлүчеләрдән – һәрберсеннән ата һәм ана җенесле берәр пар – Нух янына килеп, көймәгә менделәр.

10Җиде көннән соң туфан купты. 11Нух гомеренең алты йөзенче елында, икенче айда, айның унҗиденче көнендә, нәкъ шул көнне, күк капулары ачылып, төпсез упкыннар эченнән җир йөзенә томалап яңгыр коя башлады. 12Ул кырык көн һәм кырык төн тоташтан яуды. 13Яңгыр башланган көнне Нух, угыллары Шем, Хам, Яфет, Нухның хатыны һәм өч килене көймәгә кереп урнаштылар. 14Алар белән берлектә кыргый хайваннар, терлек, җирдә сөйрәлүче хәшәрәтләр, канатлы кош-корт, канатлы очар кошлар – һәркайсы икешәр-икешәр булып – көймәгә керделәр. 15Сулышы бар һәр төр терек җан пар-пар булып Нух янына көймәгә кергән иде. 16Аллаһы кушканча, һәр парның берсе ата җенесендә, икенчесе ана җенесендә иде. Раббы көймәгә кергәннәр артыннан ишекне япты.

17Су күтәрелү кырык көн дәвам итте. Сулар, тәмам ташып, көймәне җир өстеннән югары күтәрде. 18Су ташкыны артканнан арта барды, бөтен җирне каплады, көймә су өстеннән йөзеп китте. 19Шулкадәр артты ки, күк астындагы барлык биек-биек таулар су астында калды. 20Су, тауларны ташкын астында калдырып, алар өстеннән унбиш терсәк югары күтәрелгән иде.

21-22Җир йөзендәге сулышы бар бөтен җан иясе: кыргый хайваннар да, терлек тә, кош-корт, сөйрәлүчеләр һәм кешеләр дә – һәммәсе һәлак булды, юк ителде. 23Адәм баласыннан башлап хайваннарга кадәр, сөйрәлүче хәшәрәтләрдән алып очар кошларга кадәр барлык җан ияләре үлемгә дучар булды; җир йөзендәге бар нәрсә юкка чыкты. Фәкать Нух һәм аның белән бергә көймәдә булганнар гына исән калды.

24Су күтәрелү тагын йөз илле көн дәвам итте.

### 8


Туфаннан соң

1Ахырда Аллаһы, Нухны һәм аның белән бергә көймәдә булган барлык хайваннарны исенә төшереп, җир өстенә җил истерде. Суның артуы бетте. 2Күк капулары ябылып, төпсез упкыннар эченнән коеп яуган яңгыр туктады. 3Йөз дә илле көн кичкәннән соң, җир өстендәге сулар кими башлады. 4Җиденче айның унҗиденче көнендә көймә Арарат таулары түбәсенә утырды[+]. 5Суның кимүе унынчы айга кадәр дәвам итте. Унынчы айның беренче көнендә тау башлары күренде.

6Кырык көн үткәч, Нух үзе ясаган көймәнең тәрәзәсен ачты. 7Тәрәзәдән бер козгынны тышка очырды. Козгын, җир өсте сулардан арынганга кадәр, бер очып китеп, бер очып кайтып йөрде. 8Җир өстеннән су китеп беткәнме-юкмы икәнен белер өчен, Нух күгәрченне очырды. 9Күгәрчен, аякларына кунар җир тапмыйча, Нух янына көймәгә кире әйләнеп кайтты; чөнки җир өстеннән су китеп бетмәгән иде әле. Нух, куллары белән тәрәзәдән сузылып, күгәрченне көймә эченә, үз янына алды. 10Нух тагын җиде көн узганны көтеп торды да күгәрченне янә тышка очырды. 11Кичен күгәрчен, томшыгына яшь зәйтүн яфрагы эләктереп, кире кайтты. Шуңардан Нух җир өстендәге суларның кимегәнлеген белде. 12Җиде көн үткәннән соң, Нух күгәрченне тагын очырды. Бу юлы күгәрчен кире әйләнеп кайтмады.

13Нух гомеренең алты йөз дә беренче елында, беренче айның беренче көнендә җир өстендәге сулар китеп бетте. Нух көймәнең түбәсен ачып карады һәм җирнең коры икәнлеген күрде. 14Икенче айның егерме җиденче көнендә туфрак тәмам кипте. 15-16Аллаһы Нухка:

– Хатының, угылларың һәм киленнәрең белән бергә көймәдән чык, – диде. – 17Синең белән бергә яныңдагы барлык төр җан ияләре: кошлар, хайваннар, җир өстендә сөйрәлүче хәшәрәтләр – һәммәсе көймәдән чыксыннар; чыгып, җир йөзенә таралсыннар, үрчеп, ишәеп, җир өстен тутырсыннар[+].

18Нух үзенең хатыны, угыллары һәм киленнәре белән бергә көймәдән чыкты. 19Җир йөзендә хәрәкәт итүче төрле токымдагы барлык җан ияләре – хайваннар, кошлар, хәшәрәтләр көймәне ташлап чыктылар. 20Раббы хөрмәтенә Нух бер мәзбәх[†] корды һәм, чиста саналган хайван һәм кошлар арасыннан берничәсен сайлап алып, ут өстендә яндырып корбан китерде[+]. 21Хуш истән күңеле булган Раббы үзалдына әйтте:

– Кешеләр аркасында җир йөзен бүтән нәгъләтләмәячәкмен, – диде. – Чөнки кешенең йөрәгендә туа торган явызлыклар аның балачагыннан ук килә; инде терек дөньяны, бу юлы эшләгәнем кебек, кабат үлемгә дучар итмәячәкмен[+]. 22Дөньяның киләчәк яшәешендә чәчү дә, уру да булыр, суык та, эссе дә булыр, җәй дә, кыш та булыр, көн дә, төн дә булып торыр.

### 9


Аллаһының Нух белән төзегән килешүе

1Аллаһы Нухны һәм аның угылларын мөбарәк кылып әйтте:

– Үрчегез, ишәегез, җир йөзен тутырыгыз! – диде. –[+] 2Җирдәге хайваннар, күктәге кошлар, җир өстендә сөйрәлүче барлык хәшәрәтләр, диңгездәге балыклар – һәммәсе сездән куркып-калтырап торсыннар. Барысын да сезнең хөкемгә тапшырам. 3Җирдә хәрәкәт иткән һәрбер җанлы нәрсә, яшел чирәм кебек үк, сезнең өчен ризык булыр; аларның һәммәсен сезгә бирәм[+]. 4Әмма канлы итне, ягъни җаны бар итне ашамагыз![+] 5Сезнең җаныгыз яшерелгән үз каныгыз түгелсә дә, гаеплене Мин җавапка тартачакмын. Һәр хайваннан хисап алачакмын. Кешенең җанына кул сузган һәр бәндәдән үч алачакмын. 6Кеше канын койган адәмнең үз каны да кеше кулыннан коелыр. Чөнки кешене Аллаһы Үз сурәтендә яратты[+]. 7Үрчегез, ишәегез; җир йөзенә сибелеп, артканнан-арта барыгыз!

8Нухка һәм аның угылларына Аллаһы болай диде:

9-10– Менә, Мин сезнең белән һәм сездән соң туачак нәсел-нәсәбегез, шулай ук сезнең янда булган барлык җан ияләре – кошлар, терлекләр, кыргый хайваннар һәм көймәдән чыкканнарның барчасы белән килешү төзим. 11Минем бу килешүем буенча, моннан соң бернинди җан иясе дә туфан суларында һәлак булмаячак, җир йөзен суга батырган туфан бүтән беркайчан да кабатланмаячак.

12-13Аллаһы Үзенең сүзен дәвам итте:

– Минем белән сезнең арада, Минем белән сездән соңгы нәсел-нәсәбегез, һәрбер җан иясе арасында – Минем белән җир арасында төзелгән килешүемнең мәңгелек галәмәте итеп, Мин болыттан җиргә таба салават күпере сузам. 14Җир йөзенә яңгыр болыты җибәреп, болыттан җиргә таба салават күпере сузылуга, 15Мин сезнең белән, барлык җан ияләре белән ике арада төзелгән килешүемне хәтеремә төшерермен һәм терек дөньяны юк итәрдәй туфан сулары ташуына беркайчан да юл куймам. 16Болыттан җиргә таба сузылган салават күпере калкуга, Мин, аны күреп, җир йөзендәге барлык җан ияләре белән төзегән мәңгелек килешүемне хәтергә төшерәчәкмен.

17Аллаһы Нухка:

– Минем белән җир йөзендәге барлык терек җан ияләре арасында төзелгән килешүемнең галәмәте менә шулдыр, – диде.


Нухның угыллары

18Нухның көймәдән чыккан өч углының исемнәре Шем, Хам вә Яфет булып, Хам дигәне Кәнганга ата тиешле иде. 19Кешелек дөньясы, шушы өч угылдан яралып, бөтен җир өстенә таралган иде.

20Нух, җир эшкәртә башлап, әүвәл йөзем агачлары утыртты. 21Беркөнне, шәраб эчеп исергәч, ул үзенең чатырында шәп-шәрә килеш йокларга ятты[+]. 22Хам, Кәнганның атасы, үз әтисенең шәп-шәрә йоклап ятуын күреп, чатырдан чыкты да моны ике туганына сөйләде[+]. 23Шем белән Яфет, өс киеменнән нәрсәләрнедер иңбашларына салып, арт белән чигенә-чигенә чатыр эченә керделәр дә әтиләренең өстенә яптылар. Арт белән чигенеп кергәнлектән, алар Нухның шәрә икәнлеген күрмәделәр. 24-25Нух, шәрабтан айнып, йокысыннан уянгач, кече углының ни эшләгәнен белде дә әйтте:

«Ләгънәт төшсен Кәнганга,
колларның колы булсын кардәшләренә!»

26Аннары өстәде:

«Мөбарәк булсын Шемның Раббы Алласы,
Кәнган исә Шемга кол булсын!
27Аллаһы Яфетка киңлек бирсен;
Шемның чатырларында яшәсен,
Кәнган исә Яфетка кол булсын!»

28Туфаннан соң Нух тагын өч йөз дә илле ел яшәде. 29Нух барлыгы тугыз йөз дә илле ел яшәп вафат булды.

### 10


Нух угылларының нәсел шәҗәрәсе

1Нух угыллары Шем, Хам вә Яфетның нәсел шәҗәрәләре түбәндәгечә. Туфаннан соң аларның үз угыллары туды. 2Яфетның угыллары: Гомәр, Магог, Мадай, Яван, Түбәл, Мешех һәм Тирас. 3Гомәрнең угыллары: Ашкеназ, Рифат һәм Түгәрмә. 4Яванның угыл-нәселләре: Элиша, Таршиш һәм киттиләр белән доданиләр[+]. 5Болар – үз телләрендә сөйләшеп, кабилә-кабилә булып, диңгез ярында үз җирләрендә яшәгән Яфет балаларыдыр.

6Хамның угыллары: Күш, Мисраим, Пут һәм Кәнган. 7Күшнең угыллары: Себа, Хавилә, Сабта, Рагма һәм Сабтеха. Рагманың угыллары: Шеба һәм Дедан[+]. 8Күшнең Нәмруд исемле бер углы булды. Нәмруд җир йөзендә батырлыгы белән дан алды. 9Раббы хозурында ул кыю бер аучы иде. «Раббы хозурындагы Нәмруд кеби кыю аучы» дигән сүзләр шуннан килә. 10Әүвәлендә аның патшалыгы Шинар җирләрендәге Бабил, Әрех, Аккад һәм Кәлне шәһәрләрен үз эченә ала иде. 11-12Соңра, патшалыгы Ашшурга таба киңәеп, ул Ниневә, Рехобот-ир, Кәләх калаларын һәм Ниневә белән Кәләх арасында Ресен каласын төзеде. Ул бөек шәһәр иде[+].

13Мисраим – луди, ганәми, ләһаби, нәфтухи, 14патруси, кәслухи (пелештиләр шулардан чыккан) һәм кәфтуриләрнең нәселбашы булды.

15-18Кәнганнан туган беренче угыл Сидун булды, аннары – Хит. Ул шулай ук явүси, амори, гиргәши, хивви, аркый, сини, әрвади, семари һәм хаматиләрнең нәсел атасы булды. Бу ыруг-кабиләләр соңыннан төрлесе-төрле якта таралышып яшәделәр. 19Кәнганиләр яшәгән җирләрнең чикләре Сидуннан Герар аша Газага кадәр, аннан Сәдүм, Гамура, Адма һәм Сәбоим аша Лашага кадәр сузылган иде. 20Болар – үз телләрендә сөйләшеп, үз җирләрендә кабилә-кабилә булып яшәгән Хам балаларыдыр.

21Яфетның өлкән абыйсы Шемның да угыллары булды. Шем – бөтен Гыйбер угыллары нәселенең атасы иде[+]. 22Шемның угыллары: Элам, Ашшур, Әрпәхшәд, Луд, Арам. 23Арамның угыллары: Утс, Хул, Гетер һәм Маш. 24Әрпәхшәднең Шелах исемле бер углы булды. Шелахтан Гыйбер туды. 25Гыйберның ике углы булды. Берсенең исеме Пелег[*] иде. Чөнки Пелег яшәгән заманда җир йөзе бүленеп бетте. Пелегның кардәше Йоктан исемле иде. 26Йоктаннан Алмодад, Шелеф, Хатсармавет, Ярах, 27Һадорам, Узал, Дыйкла, 28Обал, Абимаил, Шеба, 29Офир, Хавилә һәм Йовав тудылар. Боларның һәммәсе – Йоктан угылларыдыр[+]. 30Аларның тереклек иткән җирләре Мешадан көн чыгышы тарафында – Сефар тауларына кадәр сузылган мәйданны биләп тора иде. 31Болар – үз телләрендә сөйләшеп, үз җирләрендә кабилә-кабилә булып яшәгән Шем угылларыдыр.

32Туфаннан соң Нух угыллары нәселеннән чыккан һәм кавем-кабилә булып җир йөзенә сибелгән халыкларның нәсел шәҗәрәсе шушыдыр.

### 11


Бабил манарасы

1Башлангычта бөтен кешеләр бер телдә, бер шивәдә сөйләшәләр иде. 2Алар, көнчыгыштан хәрәкәт итеп, Шинар үзәнлегендә үзләренә урын табып, шунда җирләштеләр[+]. 3Бер-берләренә:

– Әйдәгез, кирпеч сугып, утта яндырыйк! – диделәр.

Таш урынына – кирпеч, известь урынына җир сумаласы[*] куллана башладылар. 4Соңра әйттеләр:

– Җир йөзе буйлап сибелеп бетмик һәм исемебезне данга күмик дисәк, үзебезгә бер шәһәр төзеп, башы күкләргә тиярдәй биек манара торгызыйк! – диделәр.

5Раббы, адәм балалары төзи башлаган шәһәрне һәм манараны күрү өчен, күктән иңде 6һәм болай диде:

– Менә, болар барысы да бер телдә сөйләшүчеләр, бер кавем кешеләре, әнә нәрсә эшли башлаганнар. Инде болар уйлаган эшләреннән кире кайтмаячак. 7Шуңа күрә, түбән иңеп, телләрен буташтырыйк, сөйләшкәндә, берсе-берсен аңламас булсыннар.

8Шулай дип, Раббы адәм балаларын җир йөзе буйлап чәчте, алар бу шәһәрне төзүдән туктадылар[+]. 9Шунлыктан шәһәр Бабил[*] дип аталды. Чөнки Раббы адәм балаларының сөйләмә телен шунда буташтырды, аларны шуннан торып җир йөзе буйлап чәчте.


Шемның нәсел шәҗәрәсе

10Шемның нәсел шәҗәрәсе түбәндәгечә. Туфаннан соң ике ел узгач, йөз яшендәге Шемның Әрпәхшәд исемле углы туды. 11Әрпәхшәд туганнан соң, Шем тагын биш йөз ел яшәде. Башка угыллары, кызлары булды.

12Әрпәхшәдкә утыз биш яшь булганда, углы Шелах туды. 13Шелах туганнан соң, Әрпәхшәд тагын дүрт йөз дә өч ел яшәде. Башка угыллары, кызлары булды.

14Шелахка утыз яшь булганда, углы Гыйбер туды. 15Гыйбер туганнан соң, Шелах тагын дүрт йөз дә өч ел яшәде. Башка угыллары, кызлары булды.

16Гыйберга утыз дүрт яшь булганда, углы Пелег туды. 17Пелег туганнан соң, Гыйбер тагын дүрт йөз дә утыз ел яшәде. Башка угыллары, кызлары булды.

18Пелегка утыз яшь булганда, углы Регу туды. 19Регу туганнан соң, Пелег тагын ике йөз дә тугыз ел яшәде. Башка угыллары, кызлары булды.

20Регуга утыз ике яшь булганда, углы Серуг туды. 21Серуг туганнан соң, Регу тагын ике йөз дә җиде ел яшәде. Башка угыллары, кызлары булды.

22Серугка утыз яшь булганда, углы Нахор туды. 23Нахор туганнан соң, Серуг тагын ике йөз ел яшәде. Башка угыллары, кызлары булды.

24Нахорга егерме тугыз яшь булганда, углы Терах туды. 25Терах туганнан соң, Нахор тагын йөз дә унтугыз ел яшәде. Башка угыллары, кызлары булды.

26Терахка җитмеш яшь тулганнан соң, аның Ибрам, Нахор һәм Һаран исемле угыллары туды.


Терахның нәсел шәҗәрәсе

27Терахның нәсел шәҗәрәсе: Терах – Ибрамның, Нахорның һәм Һаранның атасы иде. Һаранның Лут исемле бер углы булды. 28Һаран, атасы Терах исән чакта ук, туган җирендә – килданиләрнең[†] Ур шәһәрендә вафат булды. 29Ибрам белән Нахор исә өйләнеп яшәделәр. Ибрам хатынының исеме Сарая, Нахор хатыныныкы Милкә иде. Милкәнең һәм Искәнең атасы – Һаран иде. 30Сарая, кысыр калып, бала тапмады.

31Терах, үзенең углы Ибрамны, оныгы Лутны (Һаранның углын) һәм киленен – Ибрам хатыны Сараяны ияртеп, Кәнган җиренә күчеп китү нияте белән килданиләр шәһәре Урдан юлга чыкты. Әмма Харанга җиткәч, тукталып, алар шунда торып калдылар. 32Терах, барлыгы ике йөз дә биш ел яшәп, Харан шәһәрендә вафат булды.

### 12


Ибрамның туган җиреннән китүе

1Раббы Ибрамга әйтте:

– Торган җиреңне, туганнарыңны, атаң йортын калдыр, Мин күрсәтәчәк җиргә күчеп кит! – диде. –[+]

2Синнән Мин бөек халык тудырачакмын,
сине мөбарәк кылачакмын, исемеңне шөһрәтле итәчәкмен;
син фатиха-бәрәкәт иясе булачаксың.
3Сиңа изгелек теләгәннәргә Мин изгелек эшләячәкмен,
сине каһәрләгәннәргә ләгънәтемне яудырачакмын.
Җир йөзендәге халыкларның һәммәсе
синең аша фатиха алачак[+].

4Ибрам, Раббысы боерганча, юлга чыкты. Лут та аның белән китте. Хараннан чыгып киткән вакытында, Ибрамга җитмеш биш яшь иде. 5Хатыны Сарая һәм бертуган энесенең углы Лут белән бергә Ибрам, Харанда туплаган бар мал-мөлкәтен алып һәм кул астындагы барлык хезмәтчеләрен ияртеп, юлга чыкты һәм Кәнганга барып җитте. 6Ул, илне буйга кичеп, Шәкемдәге Мөре имәнлеге дигән җиргә килеп туктады. Ул заманда анда кәнганиләр яши иде. 7Раббы, Ибрамның каршысында пәйда булып:

– Менә бу җирләрне Мин синең токымыңа бирәм, – диде.

Раббысы пәйда булган төшкә Ибрам мәзбәх ясады. 8Аннары, бу урыннан янә кузгалып, Бәйт-Элдән көн чыгышы тарафындагы тауга таба юнәлде һәм, Бәйт-Элне үзеннән көнбатыш якта, ә Гайны көнчыгыш якта калдырып, ике уртага чатыр корды; мәзбәх ясады, Раббысының исеменә дога багышлады. 9Аннан Ибрам тагын кузгалды, юлын көньякка карап дәвам иттерде.


Ибрам белән Сарая Мисырда

10Ибрам тукталган җирләрдә ачлык хөкем сөрә иде. Ачлык көчәйгәннән-көчәя барганлыктан, Ибрам, вакытлыча яшәр өчен дип, Мисырга юл тотты[+]. 11Мисыр җиренә җитәрәк, хатыны Сараяга әйтте:

– Синең гүзәл кыяфәтле хатын икәнеңне беләм, – диде. – 12Сине күргәч, мисырлылар, бу аның хатыныдыр, дип, мине үтерерләр, ә сине исән калдырырлар. 13Мисырлыларның миңа карашлары яхшы булуын һәм синең хакка минем исән калуымны теләсәң, син аларга, минем абыем ул, дип әйт[+].

14Чыннан да, Мисыр җиренә аяк баскач, мисырлылар Ибрам хатынының бик гүзәл икәнлеген күреп алдылар. 15Фиргавеннең[†] сарай түрәләре дә, хатынны күреп, аның гүзәллеге турында фиргавенгә җиткерделәр. Шуннан соң Сараяны фиргавен ханәсенә алдылар. 16Хатыны аркасында Ибрамга караш яхшы булды. Вак һәм эре терлектән мал-туары, качыр, ишәк, дөяләре күп булды, өендә кол ир вә кол хатын-кызлар тотты. 17Ләкин Ибрамның хатыны Сарая аркасында Раббы фиргавенне һәм сарай җәмәгатен зур фаҗигаләргә дучар итте. 18Фиргавен Ибрамны үз каршына чакыртып әйтте:

– Син мине нишләттең? – диде. – Ник син Сараяны, минем хатыным ул, дип әйтмәдең, 19сеңелем, дип әйттең? Мин бит аңа чак кына өйләнми калдым. Ә ул синең үз хатының икән. Хатыныңны ал да илдән чыгып кит!

20Фиргавен үз адәмнәренә үзенең Ибрам хакындагы карарын ирештерде. Бу карар буенча, хатыны һәм кул астындагы барлык мал-мөлкәте белән берлектә Ибрам Мисырдан сөрелде.

### 13


Ибрам белән Лутның аерылышуы

1Ибрам, хатыны һәм кул астындагы барлык мал-мөлкәте белән берлектә Мисырдан кузгалып, Нәгебкә карап юл тотты. Лут та аның белән иде. 2Ибрам мал-туарга һәм алтын-көмешкә бик бай иде. 3Бер урыннан икенче урынга күчә-күчә, ул Бәйт-Элгә кадәр барды, аннары Бәйт-Эл белән Гай арасында теге чакны үзе чатыр корган урынга килеп җитте. 4Шунда, элек үзе ясаган мәзбәх урынында, Раббысының исеменә дога багышлады.

5Ибрам белән бергә күчеп йөргән Лутның да чатырлары, мал-туары күп иде. 6Һәр икесенең мал-туары артык күп булганлыктан, алар бер җирдә сыешып яши алмыйлар иде. 7Ибрамның көтүчеләре белән Лутның көтүчеләре арасында әледән-әле низаглар чыга иде. (Ул заманнарда кәнганиләр белән фәризиләр дә шушы җирләрдә яшиләр иде.) 8Шулай бервакыт Ибрам Лутка әйтте:

– Моннан соң минем белән синең арада, минем көтүчеләрем белән синең көтүчеләрең арасында низаг-бәхәскә урын калмасын, – диде. – Чөнки без кардәшләр[+]. 9Бөтен җир йөзе синең күз алдыңда түгелмени?! Аерылып кит син миннән. Син сулга китсәң, мин уңга китәрмен. Син уңга китсәң, мин сулга китәрмен.

10Лут тирә-ягына күз ташлады. Сәдүм һәм Гамура шәһәрләре Раббы тарафыннан юк ителгәнгә кадәр, бөтен Үрдүн елгасы буйлары, Согар шәһәренә хәтле, тоташтан сугарылган – Раббы бакчасын яки мул сулы Мисыр җирләрен хәтерләтә иде[+]. 11Лут үзенә нәкъ менә шул Үрдүн буендагы җирләрне сайлап алды һәм көн чыгышына карап юл тотты. Ибрам белән Лут әнә шулай бер-берсеннән аерылдылар. 12Ибрам Кәнган җирендә калды. Лут исә, Сәдүмгә кадәр җәелеп яткан тигезлектәге калалар тирәсенә җирләшеп, шунда чатырларын корды. 13Сәдүм халкы явыз холыклы һәм Раббы каршында бик тә гөнаһлы иде[+]. 14Лут аерылып киткәннән соң, Раббы Ибрамга әйтте:

– Торган җиреңнән, башыңны күтәреп, көн ягына, төн ягына, көн чыгышы һәм көн батышы якларына карашыңны юнәлт, – диде. – 15Күз карашың иңләп алган бу җирләрнең һәммәсен Мин сиңа һәм синең нәсел варисларыңа мәңгегә бирәм[+]. 16Киләчәк буын кешеләреңне Мин туфрак комы санынча ишәйтәчәкмен. Кем дә кем туфрак комы бөртекләрен санап бетерә алса, шул кеше генә синең нәсел варисларыңның санын белә алыр[+]. 17Торып бас та бу җирләрне аркылыга-буйга йөреп чык, чөнки Мин аларны сиңа бирәм.

18Ибрам, чатырын сүтеп, юлга чыкты һәм Хебрундагы Мәмре имәнлеге дигән җиргә барып төпләнде. Шунда Раббы хөрмәтенә мәзбәх корды.

### 14


Ибрамның Лутны әсирлектән коткаруы

1Шул заманнарда булган хәлләр ки, Шинар патшасы Амрафел, Элласар патшасы Ариох, Элам патшасы Кедорлагомер һәм Гоим патшасы Тидал, 2дүртәүләп, Сәдүм патшасы Берага, Гамура патшасы Биршага, Адма патшасы Шинабка, Сәбоим патшасы Шемеберга һәм Бела, ягъни Согар патшасына каршы сугыш ачтылар. 3Бу соңгы биш патша бүгенге көндә Тозлы диңгез урнашкан Сиддим үзәнлегендә үзләренең сугышчан көчләрен берләштерделәр[+]. 4Бу патшалар, унике ел Кедорлагомер патша кулы астында буйсынып яшәп, унөченче елында аңа каршы баш күтәргәннәр иде. 5Ундүртенче елда исә Кедорлагомер һәм аңа килеп кушылган патшалар Аштерот-Карнаимдә – рефаимнәрне, Һамда – зузимнәрне, Шаве-Кыръятаимдә – эмимнәрне,[+] 6чүл кырыендагы Эл-Паранга кадәр сузылган Сәгыйрь таулыгы янында хориләрне тар-мар иттеләр. 7Аннан әйләнеп кайткач, Эн-Мишпатка, ягъни Кадышка юл тотып, амалыкыйларның бөтен җирләрен басып алдылар һәм шулай ук Хасесон-Тамарда яшәгән амориләрне тар-мар китерделәр[+]. 8-9Һәм менә биш патша – Сәдүм патшасы, Гамура патшасы, Адма патшасы, Сәбоим патшасы һәм Бела, ягъни Согар патшасы, дүрт патшага – Элам патшасы Кедорлагомерга, Гоим патшасы Тидалга, Шинар патшасы Амрафелга һәм Элласар патшасы Ариохка каршы Сиддим үзәнлегендә сугышка керделәр[+]. 10Сиддим үзәнлегендә сумала чокырлары бик күп иде. Сәдүм һәм Гамура патшалары качып киткәндә, адәмнәреннән кайберләре шул чокырларга егылып төшеп һәлак булдылар. Исән калганнары исә тауларга качты. 11Җиңүчеләр Сәдүм һәм Гамурада булган бар мөлкәтне, барлык азык-төлекне үзләре белән алып киттеләр. 12Ул вакытларда Сәдүмдә яшәгән Ибрам кардәше Лутны да бөтен малы-мөлкәте белән бергә алып киттеләр.

13Әсирлектән котылган берәү, килеп, гыйбри[*] Ибрамга хәлне белгертте. Ул чакта Ибрам Эшкүлнең һәм Анерның кардәше янында – амори Мәмренең имәнлегендә яши иде. Болар Ибрам яклы кешеләр иде. 14Кардәше Лутның әсир төшүен ишеткәч, Ибрам, үзенең өендә туып үскән өч йөз дә унсигез кол адәмне коралландырып, дошман артыннан куа чыкты. Дан шәһәренә җиткәч,[+] 15адәмнәрен төркем-төркем бүлеп, төнлә белән дошман өстенә һөҗүм ясады, аны, тар-мар итеп, Дәмәшкътән төньяктарак урнашкан Хоба дигән җиргә кадәр эзәрлекләде. 16Алып кителгән байлыкны, әсир хатыннарны һәм адәмнәрне кире кайтарды, кардәше Лутны әсирлектән коткарып, аның да бар мал-мөлкәтен үзенә кайтарып бирде. 17Кедорлагомерны һәм аның яклы патшаларны тар-мар итеп кайтып килгәндә, хәзер Патша үзәне дип йөртелгән Шаве җирендә Ибрамны Сәдүм патшасы каршылады[+]. 18Аллаһы Тәгаләнең рухание булган Салим патшасы Мәлик-Садыйк та Ибрамны икмәк һәм шәраб белән каршы алды[+]. 19Изгелек теләп әйтте:

«Җирне-күкне бар иткән Аллаһы Тәгалә
бәндәсе Ибрамны мөбарәк кылсын!
20Дошманнарыңны кулыңа тапшырган Аллаһы Тәгаләгә
мактау-шөкерләр яусын!»

Ибрам үзендә булган бар мал-мөлкәтнең уннан бер өлешен Мәлик-Садыйкка бүлеп бирде[+]. 21Сәдүм патшасы Ибрамга:

– Адәмнәрне миңа калдыр, мал-мөлкәтне үзеңә ал, – диде.

22Ләкин Ибрам Сәдүм патшасына әйтте:

– Раббыга, җирне-күкне бар иткән Аллаһы Тәгаләгә кулымны күтәреп ант итәм: 23синеке булган мөлкәттән бер нәрсәне, хәтта җепне яки аяк киеме каешын да алмаячакмын. Син кемгәдер: «Мин Ибрамны баеттым!» – дип әйтерлек булмасын. 24Ләкин угланнар ашаган өлеш моңа керми. Шулай ук минем белән барган адәмнәр – Анер, Эшкүл һәм Мәмре – үз өлешләрен алсыннар.

### 15


Аллаһының Ибрам белән төзегән килешүе

1Бу вакыйгалардан соң Раббы, Ибрамга күренеш иңдереп, болай диде:

«Курыкма, Ибрам!
Мин – синең калканың.
Аласы бүләгең зур булыр»[+].

2Ибрам:

– Хуҗа-Раббым, Син миңа нәрсә бирмәкчесең? – диде. – Бала атасы булалмадым. Минем өемдәге бар хуҗалык дәмәшкъле Элигызыр кулына калачак.

3– Менә, Син бит миңа бала насыйп итмәдең, – дип сүзен дәвам итте Ибрам. – Шуңа күрә өемдәге бер хезмәтче минем мирасчым булачак.

4Раббы Ибрамга Үзенең катгый сүзен ирештерде:

– Юк, ул синең мирасчың булмаячак. Синнән туган үз балаң сиңа мирасчы булыр, – диде.

5Раббы Ибрамны һавага алып чыкты һәм әйтте:

– Күк йөзенә башыңны күтәреп кара да, булдыра алсаң, андагы йолдызларны санап чык, – диде. – Синең нәсел варисларың менә шул йолдызлар санынча булачак[+].

6Ибрам Раббыга ышанды, һәм шуның белән Раббы алдында тәкъва булып саналды[+]. 7Һәм Раббы Ибрамга әйтте:

– Бу җирләрне сиңа мирас итеп бирү өчен, сине килданиләрнең Ур шәһәреннән алып чыккан Раббы – Мин ул! – диде.

8Ибрам:

– Йа Хуҗа-Раббым! Бу җирләрне мирас итеп алачагымны мин нидән белә алам? – дип сорады[+].

9Раббы әйтте:

– Миңа бер тана, бер кәҗә, бер сарык тәкәсе китер, – диде. – Һәрберсе өчәр яшьлек булсын. Бер урман күгәрчене белән бер бала күгәрченне дә китер.

10Ибрам, хайваннарны алып килеп, суеп, һәркайсын урталай ярды да кисәкләрне бер-берсенә каршы тезеп куйды. Фәкать кошларны гына урталай ярмады[+]. 11Ит кисәкләре өстенә ябырылып ташланган ерткыч кошларны Ибрам куа торды.

12Кояш баеган вакытта, Ибрамны тирән бер йокы биләп алды – дәһшәтле дөм караңгылык эченә чумды ул[+]. 13Раббы Ибрамга болай диде:

– Шуны белеп тор: нәселеңнең киләчәк буыннары дүрт йөз ел буена чит-ят җирдә килмешәк хәлендә, золым-җәбер күреп, кол тормышы белән яшәргә мәҗбүр булырлар[+]. 14Әмма синең нәсел варисларына коллык китергән ул халыкны Мин хөкем итәрмен. Варисларың коллыктан зур мал-мөлкәт белән чыгарлар[+]. 15Ә син үзең дөньядан ата-бабаларың янына тыныч күңел белән, олы яшьләргә җитеп күчәрсең. 16Нәселеңнең дүртенче буыны бирегә кире кайтыр. Чөнки амориләрнең яман эшләре әле чиктән ашмаган[+].

17Кояш баеп, караңгы төшүгә, мич морҗасыннан чыккандай, бер төтен баганасы һәм ут көлтәсе урталай ярылган хайваннарның кисәкләре арасыннан сызылып узды. 18-21Бу көнне Раббы, Ибрам белән килешү төзеп, аңа болай диде:

– Мисыр елгасыннан алып бөек Фөрат елгасына кадәр сузылган бу җирләрне – кыни, кынази, кадмуни, хитти, фәризи, рефаимнәрнең, шулай ук амори, кәнгани, гиргәши һәм явүсиләрнең җирләрен Мин синең нәсел токымыңа бирәчәкмен[+].

### 16


Һаҗәр һәм Исмәгыйль

1Хатыны Сарая Ибрамга бала тапмады. Сараяның Һаҗәр исемендә мисырлы бер асравы бар иде. 2Сарая Ибрамга әйтте:

– Менә, Раббы мине бала табудан мәхрүм кылды, – диде. – Син асравым белән йоклап кара әле. Шулай, бәлкем, мин дә аңардан нәсел анасы була алырмын[*].

Ибрам Сараяның сүзен тыңларга булды. 3Шулай итеп, Сарая мисырлы Һаҗәрне ире Ибрамга хатынлыкка бирде. Бу хәл Ибрам Кәнганда ун ел гомер кичергәннән соң булды. 4Ибрам Һаҗәр белән йоклады, һәм Һаҗәр балага узды. Балага узганын белгәннән соң, Һаҗәр үзенең хуҗабикәсен санламый башлады. 5Сарая Ибрамга:

– Минем башка төшкән бу хаксызлыкка син гаепле! – диде. – Асравымны синең кочагыңа мин үзем бирдем. Ә ул, балага узганын белгәч, мине бөтенләй санламый башлады. Синең белән минем араны Раббы Үзе хәл итсен![+]

6Ибрам Сараяга:

– Асравың синең кул астында бит, нәрсә телисең, шуны эшлә, – диде.

Шуннан соң Сарая үзенең асравына җәбер күрсәтә башлап, асрау өйдән качып китте. 7Раббының фәрештәсе Һаҗәрне чүлдәге бер чыганак – Шурга бара торган юл буендагы кое яныннан эзләп тапты[+]. 8Аңардан сорады:

– Сараяның асравы, и Һаҗәр! Син каян килдең дә кая юл тотасың? – диде.

Һаҗәр:

– Мин хуҗабикәм Сараядан качып барам, – дип җавап бирде.

9Раббының фәрештәсе:

– Хуҗабикәң янына кире кайт та аңа буйсын, – диде. – 10Синең нәселеңне үрчеткәннән-үрчетәчәкмен, шулкадәр ки, аны санап та бетерерлек булмас.

11Раббының фәрештәсе тагын болай диде:

– Менә, син хәзер йөкле, бер угыл табарсың һәм аңа Исмәгыйль[*] дип исем кушарсың. Чөнки Раббы синең кичергән газапларыңны ишетте.

12Углың кыргый ишәкне хәтерләтер.
Аның кулы – бар кешегә каршы,
бөтен кешенең кулы аңа каршы күтәрелер.
Кардәшләре белән мөнәсәбәте низаглы булыр.

13Һаҗәр:

– Әллә чыннан да мине күрүче Затны күрдем микән? – дип, үзе белән сөйләшкән Раббыга «Син – Эл-Рои[*]» дип исем кушты.

14Менә шунлыктан Кадыш белән Беред арасындагы әлеге кое «Беер-Лахай-Рои»[*] исемен йөртә. 15Һаҗәр Ибрамга бер угыл тудырды. Һаҗәрдән туган бу углына Ибрам Исмәгыйль дип исем кушты. 16Һаҗәр Исмәгыйльне тапканда, Ибрам сиксән алты яшендә иде.

### 17


Килешүнең билгесе – сөннәткә утырту

1Ибрам туксан тугыз яшьтә чагында, аның хозурында янә Раббы күренеп:

– Мин – Кадир[*] Алламын! – диде. – Минем юлымда йөр һәм кимчелексез бул! 2Синең белән төзегән килешүне үтәп, Мин сине бик тә, бик тә үрчемле итәчәкмен.

3Ибрам, сәҗдәгә китеп, йөзе белән җиргә орынды. Аллаһы Үзенең сүзен дәвам иттерде:

4– Менә, синең белән төзегән килешүем шулдыр: син бик күп халыкларның нәсел атасы булачаксың! 5Моннан соң синең исемең дә Ибрам[*] түгел, ә Ибраһим[*] булыр. Чөнки Мин сине күп халыкларның нәсел атасы итәчәкмен[+]. 6Син бик тә үрчемле нәселнең башы булырсың, нәселеңнең тармакларыннан күп халыклар туар, патшалар чыгар. 7Килешүемне Мин сиңа һәм синең токымыңа мәңгегә күндерәм. Мин – синең һәм токымыңның Алласымын. 8Син горбәттә гизеп йөргән шушы Кәнган җирләрен Мин сиңа һәм синең токымыңа мәңгелек милек итеп бирермен, Мин аларның барысының да Алласы булырмын.

9Аллаһы Ибрамга:

– Син һәм синең токымың Минем килешүемә тугры булыгыз! – диде. – 10Синең һәм токымың белән төзелгән килешүемнең шарты шулдыр: арагыздагы ир затларның барысы да сөннәткә утыртылырга[†] тиеш! 11Сөннәтле булыгыз, сөннәтле булу Минем белән сезнең арада төзелгән килешүемнең галәмәте итеп каралыр. 12Арагызда өйдә туганнар да, чит ыругтан акчага сатып алынганнар да – һәрбер ир бала тумышының сигезенче көнендә сөннәткә утыртылсын![+] 13Сезнең өегездә туган яки акчага сатып алынган һәр ир баланың сөннәткә катгый утыртылуы – бәдәнегездәге менә шул тамга – Минем килешүемнең мәңгелек билгесе булыр. 14Сөннәткә утыртылмаган һәр ир заты үз халкыннан киселеп калыр, чөнки ул Минем килешүемне бозган буладыр.


Аллаһының Сараяга биргән вәгъдәсе

15Аллаһы Ибраһимга:

– Хатының Сараяга да бүтән Сарая дип дәшмә, – диде. – Моннан соң аның исеме Сара[*] булыр. 16Мин аны мөбарәк кылам. Аңардан синең бер углың туар. Хатыныңны шулкадәр мөбарәк кылам ки, ул күп халык-кавемнәрнең анасы булыр, аның нәсел варислары арасыннан патшалар чыгар.

17Ибраһим, сәҗдәгә китеп, йөзе белән җиргә орынды һәм көлеп куйды. Эченнән: «Йөз яшьлек кеше ничек инде бала таптыра алсын?! – диде. – Туксан яшьлек Сарага да ничек бала тудырмак кирәк?!» 18Һәм Ибраһим Аллаһыга әйтте:

– Синең хозурыңда һич югы Исмәгыйлем исән-имин булса иде! – диде.

19Аллаһы исә:

– Нәкъ менә хатының Сара сиңа угыл табып бирер, – диде. – Аңа син Исхак[*] дип исем кушарсың. Мин аның белән һәм аның аша токымы белән килешүемне мәңгегә беркетеп куячакмын. 20Исмәгыйльгә килгәндә, Мин сине ишеттем. Аны мөбарәк кылып, нәселен бик үрчемле, бик ишле итәчәкмен. Аңардан унике идарәче туар, нәселеннән бөек халык барлыкка килер. 21Әмма килешүемне Мин Исхак белән – киләсе елда нәкъ шушы вакытта хатының Сарадан туачак углың белән беркетеп куячакмын.

22Шулай дип, Аллаһы сүздән туктады һәм, Ибраһимнан аерылып, күккә ашты. 23Ибраһим исә углы Исмәгыйльне һәм кул астындагы барлык ир затын – өендә туганнарны да, акчага сатып алынганнарны да җыеп, Аллаһы кушканча, шул көнне сөннәткә утыртты. 24Сөннәткә утыртылганда, Ибраһим туксан тугыз яшендә иде. 25Ә углы Исмәгыйль, сөннәткә утыртылганда, унөч яшьтә иде. 26Ибраһим да, углы Исмәгыйль дә бер үк көнне сөннәтле булдылар. 27Ибраһим өендәге барлык ир заты – шунда туганнар да, чит ыругтан сатып алынганнар да Ибраһим белән бергә сөннәт иясе булдылар.

### 18


Өч кунак

1Көндезге челлә бер вакытта Мәмре имәнлегендәге үзенең чатыры ишеге төбендә утырган Ибраһимның алдында янә Раббы пәйда булды. 2Ибраһим, башын күтәреп, күзләрен йөртте һәм каршысында өч ир басып торганын күрде. Күргәч тә, чатыр ишеге төбендәге урыныннан җәһәт торып, тегеләрнең каршыларына ашыкты һәм, башын җиргә кадәр иеп:

3– И хуҗа әфәндем! Әгәр күңелеңә хуш килсәм, колың яныннан читләтеп үтмә, – диде. – 4Бераз су китереп, аякларыгызны юарлар; шушы агач күләгәсендә ял итеп алыгыз. 5Ә мин ашарыгызга икмәк алып килермен, йөрәкләрегезгә дәрман булыр, сез – мин колыгызның кунакларыдыр. Аннан юлыгызны дәвам итәрсез.

Юлчы адәмнәр: – Ярый, шулай эшлә, әйткәнеңчә булсын, – диделәр[+].

6Ибраһим чатырга таба – Сарасы янына ашыкты. Аңа:

– Өч үлчәм[*] сыйфатлы оннан тиз генә камыр куй да төче икмәк пешер, – диде.

7Аннан үзе сыер көтүенә таба китте, симез-көр һәм яхшы бер бозауны сайлап алып, хезмәтчесенә тапшырды. Хезмәтче адәм ашыга-ашыга бозау итеннән табын ашы әзерләде. 8Әзерләнгән азыкны Ибраһим сөт һәм май белән берлектә кунаклар алдына табынга китереп куйды. Кунаклар ашаганда, үзе аларның яннарында агач күләгәсендә басып торды. 9Кунаклар Ибраһимнан:

– Хатының Сара кайда соң? – дип сорадылар.

Ибраһим:

– Ул монда, чатыр эчендә, – дип җавап бирде.

10Кунаклардан берсе әйтте:

– Киләсе елны нәкъ шушы вакытта яныңа кабат киләчәкмен, – диде. – Ул вакытны инде хатының Сараның бер углы булыр.

Ә Сара арткы якта, чатыр ишеге ышыгында, моның сүзләрен ишетеп торды[+]. 11Ибраһим белән Сара картайганнар, инде олы яшьтә иделәр. Сарада күрем килү гадәте тукталган иде. 12Сара үзалдына көлеп: «Картлык көнемдә кая инде миңа андый бәхет-юаныч насыйп булсын?! – дип уйлады. – Хуҗам-әфәндем дә андый яшьтән узган»[+].

13Раббы Ибраһимнан:

– Сара ни өчен: «Картлык көнемдә кая инде миңа бала табу?!» – дип көлеп җибәрде? – дип сорады. – 14Раббы өчен мөмкин булмаган нәрсә бармыни?! Киләсе елны билгеләнгән вакытка Мин синең яныңа әйләнеп килгәндә Сараның бер углы булыр[+].

15Сара куркып калган иде. Ул:

– Мин көлмәдем, – дип акланып маташты.

Әмма Раббы әйтте:

– Юк, көлдең, – диде.


Ибраһимның Сәдүм өчен ялваруы

16Кунаклар, урыннарыннан торып, Сәдүмгә таба юл алдылар. Ибраһим аларны озата китте. 17Раббы әйтте: «Эшләргә җыенган эшемне нигә Миңа Ибраһимнан яшерергә?! – диде. –[+] 18Ибраһим нәселеннән һичшиксез бөек һәм куәтле халык яралачак һәм җир йөзендәге халыкларның һәммәсе аның аша фатиха алачак[+]. 19Үзенең угылларына һәм өй җәмәгатенә Раббы юлын күндерсен дип, аларны тугры һәм гадел булырга өйрәтсен дип, һәм аңа биргән вәгъдәмне үтәр өчен, Ибраһимны сайладым Мин». 20Ахырда Раббы әйтте:

– Сәдүм белән Гамура явызлыкка баткан, гөнаһлары бик авырдыр[+]. 21Шунда иңеп, Миңа килеп ирешкәннең дөресме-түгелме, гөнаһлары бармы-юкмы икәнен беләчәкмен.

22Юлчылар, кузгалып китеп, Сәдүмгә таба юнәлделәр. Әмма Ибраһим Раббының хозурында калды. 23Ибраһим, Аңа якынлашып:

– Син тәкъваны да яман белән бергә юк итәрсеңме? – дип сорады. – 24Бәлки, бу шәһәрдә илле тәкъва кеше бардыр. Шул илле тәкъвага мәрхәмәт күрсәтмичә, алар яшәгән җирне юк итәрсеңмени? 25Мондый эш Синнән ерак торсын. Яманны да, тәкъваны да бер тиң күреп, тәкъваны яман кеше белән бергә һәлак итүең мөмкин түгел! Бөтен дөньяның Хөкемчесе мондый гаделсезлеккә юл куймас![+]

26Раббы әйтте:

– Әгәр Сәдүм шәһәрендә тәкъва илле адәм табылса, Мин бу урынны исән-имин калдырачакмын, – диде[+].

27Ибраһим:

– Менә мин, туфрак вә көл бер адәм, Син Хуҗа-Хакимем белән сөйләшеп сүз әйтергә җөрьәт итәм, – диде. – 28Бәлки, тәкъвалар иллегә тулып җитмәс, биш кешегә кимрәк булыр. Шул биш кешегә ким булган өчен, бөтен шәһәрне харап итәрсеңме?

Раббы:

– Әгәр анда кырык биш тәкъва кешене тапсам, шәһәрне харап итмәячәкмен, – дип җавап бирде.

29Ибраһим янә сорады:

– Әгәр кырык кына кеше булса?

Раббы:

– Кырык кына кеше булганда да, харап итмәячәкмен, – диде.

30Ибраһим:

– Һаман үз сүзен сөйли дип ачуланма, Хуҗа-Хакимем: бәлки анда утыз гына тәкъва кеше табылыр? – дип сорады.

Раббы:

– Утыз гына кеше булса да, андый эшне эшләмәячәкмен, – диде.

31– Инде менә янә Син Хуҗа-Хакимемнән сорарга җөрьәт итәм, – диде Ибраһим. – Әгәр анда егерме генә тәкъва кеше табылса?

Раббы:

– Егерме генә кеше булганда да, шәһәрне харап итмәячәкмен, – дип җавап бирде.

32– Тагын бер мәртәбә авыз ачып сүз әйткәнем өчен ачуланма, Хуҗа-Хакимем, – диде Ибраһим. – Бәлкем, анда тәкъвалардан ун гына кеше табылыр?

Раббы:

– Унау гына булганда да, шәһәрне юк итмәячәкмен, – диде.

33Шулай дип, Раббы Ибраһим белән әңгәмәсен тәмамлады да китеп барды. Ибраһим да чатырына кире кайтты.

### 19


Сәдүм белән Гамураның һәлакәте

1Кичке якта әлеге ике фәрештә Сәдүмгә килеп җитте. Бу вакыт Лут шәһәр капкасы[†] янында утыра иде. Юлчыларны күрүгә, ул каршыларга дип аягүрә басты һәм җиргә кадәр башын иеп сәлам бирде. 2Аннары:

– Әфәнделәрем, колыгызның өенә рәхим итегез, – диде. – Аякларыгызны юарсыз, бездә төн кунып, иртәгесен янә юлыгызны дәвам итәрсез.

Фәрештәләр:

– Юк, без урамда төн куначакбыз, – диделәр[+].

3Ләкин Лут бик нык кыстагач, алар өйгә керделәр. Лут табын җәйде, төче камырдан икмәк пешерде. Фәрештәләр ашадылар.

4Кунаклар йокларга әле ятмаганнар да иде, шулвакыт Сәдүмнең бөтен тарафыннан җыелган ир халкы, олысыннан алып кечесенә кадәр, Лутның өен чолгап алды. 5Лутны чакырып, алар:

– Сиңа төн кунарга кергән адәмнәр кайда? – дип сорадылар. – Чыксыннар, нинди икәннәрен татып белик[+].

6Лут, алар янына чыгып, үз артыннан өенең ишеген бикләп куйды.

7– Кардәшләрем, зинһар, яманлык эшләмәгез, – диде ул. – 8Менә, минем ир күрмәгән ике кызым бар; яныгызга шуларны чыгарам, алар белән теләгәнегезне эшләгез; әмма бу адәмнәргә тимәгез, чөнки алар минем өй кунакларым.

9Ләкин сәдүмлеләр аңа:

– Мондарак кил! – диделәр. Әйттеләр: – Бу адәм бирегә читтән килгән бер килмешәктер, ә үзен әнә нинди хуҗа итеп саный! Хәзер без сине кунакларыңа караганда да яманрак эшкә дучар итәрбез.

Шулай дип, Лутка таба якынлаштылар һәм өйгә бәреп кермәкче булдылар. 10Әмма ишектән кунак адәмнәрнең куллары сузылып, Лутны өй эченә тартып керттеләр дә ишекне эчтән бикләп куйдылар, 11ә ишек каршына җыелганнарны, олысыннан алып кечесенә кадәр, һәммәсенең күзләрен сукырайтып, ишекне таба алмастай хафалы хәлгә төшерделәр[+].

12Әлеге ике кунак Лутка әйттеләр:

– Синең монда тагын кемнәрең бар? Киявеңме, угылларың, кызларыңмы – кем генә булса да, якын тиешле һәммә кешеңне шәһәрдән читкә алып чык! 13Чөнки без бу шәһәрне юк итәчәкбез. Бу шәһәр халкының явызлыклары Раббыга ишетелде. Раббы безне шәһәрне юк итәргә дип җибәрде.

14Лут, өеннән чыгып, үзенең кызларын хатынлыкка аласы кияү егетләргә:

– Торыгыз, бу җирне ташлап китегез! – диде. – Чөнки Раббы бу шәһәрне юк итәчәк.

Әмма кияү егетләргә Лутның сүзләре шаярту булып тоелды. 15Таң беленгәч, фәрештәләр Лутны ашыктыра башладылар:

– Хатыныңны һәм яныңдагы ике кызыңны ал да тизрәк моннан кит! – диделәр. – Юкса гөнаһлы шәһәр белән бергә син дә һәлак булырсың.

16Лут акрын кыймылдады. Шуңа күрә әлеге адәмнәр, Раббының Лутка булган миһербанлылыгына таянып, аны һәм хатыны белән ике кызын култыклап алдылар да шәһәр читенә алып чыктылар. 17Шәһәр читенә чыгып җиткәч, адәмнәрнең берсе Лутка әйтте:

– Җаныңны коткарыйм дисәң, тизрәк кач моннан, артыңа борылып карама, бер җирдә дә тукталыш ясама! – диде. – Таулар арасына качып, җаныңны коткарып кал.

18Әмма Лут:

– Юк, әфәндем, – дип каршы төште. – 19Менә мин, Синең колың, күңелеңә хуш килгән бәндәмен: җанымны коткарам дип, Син миңа зур игелек күрсәтәсең. Ләкин мин тауларга кадәр барып өлгерә алмам, мине барыбер бәла һәм үлем куып җитәр. 20Әнә, якында кечкенә бер шәһәрчек күренә, анда барып җитү җиңелрәк. Рөхсәт ит, шунда качыйм да җанымны коткарыйм.

21Фәрештәләрнең берсе әйтте:

– Ярый, бу теләгеңә дә ризамын, син әйткән ул шәһәрчекне юк итмәмен, – диде. – 22Тиз бул, шунда качып кит! Чөнки син анда барып җитми торып, Мин эшемне башкара алмыйм.

Шуннан соң бу шәһәрне Согар[*] дип атадылар.

23Җир йөзенә кояш чыгып килгән вакытта Лут Согарга барып җитте. 24Һәм Раббы Сәдүм белән Гамура өстенә күктән утлы күкерт яңгыры яудырды,[+] 25бу шәһәрләрне, анда яшәүчеләрне, бөтен тирә-юньне туфрактагы үсемлекләре белән бергә юк итте. 26Лутның хатыны исә, юлда барганда, артына борылып карады да шундук тоз баганасына әверелде.

27Ибраһим, таң белән торып, өнендә Раббы хозурында басып торган урынга китте. 28Сәдүм белән Гамураны, бөтен тирә-юньне күзеннән кичереп, шуны күрде: җир өстеннән һавага мич морҗасыннан чыккан сыман төтен күтәрелә иде.


Лут һәм аның кызлары

29Шулай булды ки, бөтен бу тирә шәһәрләрен юк итәргә җыенганда, Аллаһы Ибраһимны хәтерендә тотты һәм һәлак ителәсе шәһәрдә яшәгән Лутны һәлакәт мәйданыннан читкә чыгарды. 30Лут исә Согарда торып калудан курка иде, шунлыктан ул, ике кызын ияртеп, шәһәрдән таулар арасына күчеп китте һәм шунда мәгарәдә кызлары белән яши башлады.

31Беркөнне олы кызы кечесенә әйтте:

– Атабыз картайган, – диде, – һәм, бөтен дөнья йоласы буенча, монда безнең янга ир булып керәчәк бүтән кеше юк. 32Әйдә, әтигә шәраб эчертеп исертик тә янына кереп йоклап чыгыйк, шул рәвешчә, әтидән ыруг-нәселебезне дәвам иттерик.

33Шул кичне кызлар аталарына шәраб эчерделәр. Олы кыз атасы янына кереп йоклап чыкты. Ата кеше аның кайчан янына кереп ятканын да, кайчан торып чыгып киткәнен дә белмәде.

34Икенче көнне кызларның олысы сеңелесенә әйтте:

– Менә, мин кичә әтием янында йоклап чыктым, – диде. – Бу кичне дә аңа шәраб эчертик – син дә янына кереп йоклап чыгарсың, шулай әтидән ыруг-нәселебезне дәвам иттерик.

35Бу кичне дә әтиләрен шәраб эчертеп исерттеләр. Кече кыз әтисе ятагына кереп йоклап чыкты. Ата кеше аның кайчан янына кереп ятканын да, кайчан торып чыгып киткәнен дә белмәде.

36Лутның ике кызы шулай үз аталарыннан йөкле булдылар. 37Олы кыз бер угыл тапты, аңа Мәаб[†] [*] дип исем кушты. Ул – бүгенге мәабиләр ыругының нәсел атасыдыр. 38Кече кыз шулай ук бер угыл тапты, аңа Бен-Амми[*] дип исем кушты. Ул – бүгенге аммониләр ыругының нәсел атасыдыр.

### 20


Ибраһим белән Әбумәлик

1Ибраһим, аннан көньякка таба юл алып, Кадыш белән Шур шәһәрләре арасындагы дала җирләргә барып урнашты; вакытлыча Герарда да яшәде. 2Хатыны Сара хакында Ибраһим:

– Бу минем кыз кардәшем, – дип таныштыра иде.

Шуннан соң Герар патшасы Әбумәлик, кеше җибәреп, Сараны үзенә алдырды[+]. 3Әмма бер төнне, Әбумәликнең төшенә кереп, Аллаһы аңа әйтте:

– Бу хатынны үзеңә алган өчен, сине үлем көтә, чөнки ул башка кеше хатыныдыр, – диде.

4Әбумәлик исә хатынга кагылмаган иде, ул әйтте:

– Йа Хуҗа-Хакимем, Син гаепсез бер кавемне юк итмәкчесеңме? – диде. – 5«Бу хатын – минем кыз кардәшем», – дип, Ибраһим миңа үзе үк әйтте бит? Хатыны да Ибраһимны: «Бу минем абыемдыр» – дип таныштырды. Мин моны саф күңелдән эшләдем, минем кулларым чиста.

6– Саф күңелдән эшләгән икәнеңне беләм, – диде Аллаһы Әбумәликкә төшендә. – Шуңа күрә Мин сине Минем алда гөнаһлы эш кылудан тыеп калдым – синең тарафтан хатынга кул тидертмәдем. 7Инде хатынны хуҗасына кире кайтарып бир, чөнки аның ире – пәйгамбәрдер, ул синең өчен дога кылып, сине үлемнән коткарыр. Кире кайтарып бирмисең икән, ул чакта, белеп тор, синең үзеңне дә, халкыңны да үлем көтә[+].

8Әбумәлик, иртүк торып, хезмәтендәге адәмнәрне җыйды да аларга булган хәлне сөйләп бирде. Кешеләрне дәһшәтле курку биләп алды. 9Әбумәлик, Ибраһимны чакыртып, әйтте:

– Син безне нишләттең? – диде. – Миңа һәм мәмләкәтем өстенә шундый зур бәла китерердәй нинди гөнаһлы эш кылдым мин сиңа? Мондый эшне тиктомалдан эшләмиләр!

10Шулай дип, Әбумәлик Ибраһимнан сорады:

– Сәбәбе нәрсә, нигә син моны эшләдең?

11Ибраһим җавап бирде:

– Сәбәбе шулдыр: сезнең монда Аллаһыдан курку һәм Аны хөрмәт итү юк, шунлыктан хатыным аркасында мине үтерерләр дип уйладым. 12Ул чыннан да минем кыз кардәшемдер – атабыз бер үк, аналарыбыз гына башка. Ахырдан ул минем хатыным булды. 13Аллаһы мине горбәткә чыгарып җибәргән чакта, мин хатыныма әйттем: «Үтенеп сорыйм, нинди генә урынга барып чыксак та, син минем хакта: „Бу минем абыем“, – дип сөйлә», – дидем.

14Әбумәлик Ибраһимга хатынын кире кайтарды. Моның өстенә вак һәм эре терлектән мал-туар, кол хатыннар һәм кол ирләр бүләк итте. 15Һәм әйтте:

– Менә, мәмләкәтем синең каршыңда – кайда телисең, шунда утрак тормыш корып яшә, – диде.

16Сарага да әйтте:

– Менә, мин синең абыеңа мең көмеш[*] бирдем, – диде. – Бу сиңа баш бөркәнчеге, яныңдагы бар кешегә ул синең гөнаһсыз икәнлегеңне күрсәтеп торыр.

17Ибраһим Аллаһыдан мәдәт[*] сорап дога кылды, һәм Аллаһы Әбумәликнең үзен дә, хатынын һәм җарияләрен дә сихәтләндерде; хатыннар бала таба башладылар[+]. 18Чөнки Раббы Ибраһимның хатыны Сара аркасында Әбумәлик йортындагы барлык хатын-кызны кысыр кылган иде.

### 21


Исхакның тууы

1Раббы, әйткән сүзен үтәп, Сарага якты чыраен күрсәтте – биргән вәгъдәсен гамәлгә ашырды. 2Сара йөккә узды һәм Ибраһимның картлык көнендә, аңа нәкъ менә Аллаһы алдан әйтеп куйган вакытта, дөньяга бер угыл китерде. 3Ибраһим үз хатыны Сарадан туган углына Исхак дип исем кушты[+] 4һәм, Аллаһы куйган шартны үтәп, тууының сигезенче көнендә углы Исхакны сөннәткә утыртты[+]. 5Углы Исхак туганда, Ибраһимга йөз яшь иде. 6Сара:

– Аллаһы минем йөземне шат-көләч итте, – диде. – Мине ишеткән һәркем үзен шулай ук шат-көләч итеп тоячак.

7Әйтте:

– Сара бала имезәчәк, дип, Ибраһимга кем сөйли алыр иде?! Менә, шушы яшемдә мин аңа бер угыл таптым.


Һаҗәр белән Исмәгыйльнең куылуы

8Бала үсә төшкәч, аны имидән аердылар. Исхакны имидән аерган көнне Ибраһим зур мәҗлес җыйды.

9Бервакыт Сара, Ибраһимның мисырлы Һаҗәрдән туган углы Исмәгыйль авызыннан мыскыллы сүзләр ишетеп,[+] 10Ибраһимга әйтте:

– Бу кол хатынны углы белән бергә куып җибәр! – диде. – Кол хатынның углы минем углым Исхак мирасына дәгъва кылырлык булмасын![+]

11Ибраһим пошаманга калды, чөнки Исмәгыйль дә аның үз углы иде. 12Әмма Аллаһы Ибраһимга әйтте:

– Углың белән җарияң өчен кайгырма, – диде. – Һәр нәрсәдә Сара сиңа ни әйтсә, шуны тыңла. Чөнки синең токымың Исхак белән дәвам ителәчәк[+]. 13Җарияңнән туган углыңнан да бер кавем барлыкка китерермен, чөнки ул да синең нәсел орлыгын дәвам итүчедер.

14Ибраһим иртәгесен таң белән торды, икмәк һәм бер турсык су әзерләп, Һаҗәрнең иңбашына асты һәм аны углы белән бергә өйдән чыгарып җибәрде. Һаҗәр, Беер-Шеба чүленә юл алып, шунда адашып йөрде. 15Турсыкта эчәр су беткәннән соң, Һаҗәр, углын бер куаклык күләгәсендә калдырып, 16бер җәя угы очып җитәрдәй арага читкәрәк китте дә җиргә утырды. «Баламның үлем газабын күрергә теләмим!» – дип, ул шулай углы каршысында утырган хәлдә үкереп-үкереп еларга тотынды. 17Угъланның өн-авазы Аллаһыга барып иреште. Аллаһының фәрештәсе, күкләрдән хәбәр биреп:

– Сиңа ни булды, Һаҗәр? – дип эндәште. – Курыкма! Аллаһы синең елап яткан углыңның тавышын ишетте. 18Тор, углыңны да торгыз, аны кулыннан җитәклә. Мин аны бөек бер халыкның нәсел атасы итәчәкмен.

19Аллаһы Һаҗәрнең күзләрен ачты, һәм Һаҗәр тулы сулы бер коены күрде; барып, турсыгына су тутырды да углына эчәргә бирде.

20Угълан, Аллаһы мәрхәмәте белән буй җитеп, чүлдә көн күрә башлады, укчы-мәргән булды. 21Ул Паран дигән чүлдә яшәде. Әнисе аңа хатынны Мисыр иленнән табып бирде[+].


Ибраһим белән Әбумәликнең үзара килешү анты

22Шул заманнарда булган хәлләр ки, Әбумәлик үзенең гаскәрбашы Пикүл белән бергә Ибраһим каршына килеп:

– Синең һәр эшләгән эшең Аллаһы катнашында эшләнә, – диде. – 23Инде менә: «Аллаһы – Үзе шаһиттыр! Синең үзеңне дә, углың һәм оныкларыңны да рәнҗетмәм», – дип ант ит! Сиңа минем мөгамәләм яхшы булганы кебек, син дә миңа һәм үзең кунак булып яшәгән илгә шундый ук яхшы мөгамәләңне күрсәт.

24Ибраһим:

– Ант итәм! – диде. 25Аннары: – Колларың минем су ала торган коемны тартып алдылар, – дип, Әбумәликкә үпкәсен дә белдерде.

26Әбумәлик исә:

– Андый эшне кем эшләгәндер, мин белмим, – диде. – Син бит бу турыда миңа әйтмәдең. Мин моны бүген беренче мәртәбә ишетәм.

27Ибраһим вак һәм эре терлектән Әбумәликкә мал бирде, шул рәвештә алар килешү ясадылар. 28Вак терлек көтүеннән җиде баш сарык бәрәнен Ибраһим махсус аерып куйган иде. 29Әбумәлик:

– Бу җиде баш сарык бәрәнен аерып куюның мәгънәсе нәрсәдә? – дип сорады.

30Ибраһим әйтте:

– Минем кулдан сиңа тапшырылган бу җиде сарык бәрәне әлеге коены мин үзем казыган икәнлекнең шаһәдәте булыр, – диде.

31Алар икесе ант итешкән бу урын шул көннән Беер-Шеба[*] дип атала башлады[+].

32Беер-Шебада килешү ясалганнан соң, Әбумәлик белән аның гаскәрбашы Пикүл, юлга кузгалып, пелештиләр җиренә кире әйләнеп кайттылар. 33Ибраһим исә Беер-Шебада бер тамариск агачы утыртты һәм Раббыга, бакый[*] Аллага, дога багышлады. 34Пелештиләр җирендә Ибраһим кунак-мосафир булып озак гомер кичерде.

### 22


Аллаһының Ибраһимны сынап каравы

1Шулай булды ки, бу вакыйгалардан соң Аллаһы Ибраһимны сынап карарга теләде һәм аңа:

– Ибраһим! – дип өн салды.

– Мин тыңлыйм! – дип җавап бирде Ибраһим[+].

2Аллаһы әйтте:

– Бердәнбер сөекле углың Исхакны ал да Мориа җиренә юл тот, Мин сиңа күрсәткән тауга барып җиткәч, корбанлык учагы өстендә углыңны корбанга китер! – диде[+].

3Ибраһим иртән таң белән торды, ишәген иярләде, корбанлык учагы өчен утын ярды да, углы Исхакны һәм үзенең ике колын ияртеп, Аллаһы күрсәткән җиргә карап, юлга чыкты. 4Сәфәрнең өченче көнендә Ибраһим ерактан ук билгеләнгән тауны күрде. 5Ибраһим үзе белән килгән колларга:

– Сез шушында ишәк янында калып торыгыз, без исә малаем белән тауга барып сәҗдә кылып киләбез, – диде.

6Шулай дип, корбанлык учагы өчен әзерләнгән утынны углы Исхакка күтәртте дә, кулына пычак һәм утлы чыраг алып, икәве бергә тауга таба киттеләр. 7Исхак, атасына сүз катып:

– Әтием! – диде.

– Әйе, углым! – диде Ибраһим.

Исхак:

– Менә утын да, ут та бар, ә корбанлык бәрәне кайда соң? – дип сорады.

8– Углым, корбанлык бәрәнен Аллаһы Үзе боерыр, – диде Ибраһим.

Алар шулай икәве бергә юлларын дәвам иттерделәр. 9Аллаһы күрсәткән тауга килеп җиткәч, Ибраһим корбанлык учагы өчен урын әзерләде, шул урынга утын агачларын тезеп өйде дә кул-аяклары бәйләнгән Исхакны утын өеме өстенә сузып яткырды 10һәм, углын суяр өчен дип, пычаклы кулын алга таба сузды. 11Әмма шулчак Раббының фәрештәсе күкләрдән өн салып:

– Ибраһим! Ибраһим! – дип эндәште.

– Әйе, тыңлыйм! – дип җавап бирде Ибраһим.

12Фәрештә әйтте:

– Сузылган кулыңны кире ал, углыңа берни дә эшләмә! – диде. – Инде Мин белдем: син Аллаһыдан куркасың, Аны хөрмәт итәсең, Минем хакка үзеңнең бердәнбер углыңны да корбан итәргә әзерсең икән.

13Ибраһим, башын күтәреп, тирә-ягына күз ташлады һәм арткы яктагы әрәмәлектә мөгезе эләгеп чәбәләнгән бер сарык тәкәсен күрде. Ибраһим, барып, сарык тәкәсен алып килде дә углы урынына корбанга китерде. 14Шуннан соң Ибраһим бу урынга «Аллаһы Үзе боерыр» дип исем кушты. Хәзер әйтелә торган «Аллаһы тавында боерылыр» дигән гыйбарә шуннан килә.

15Раббының фәрештәсе, күкләрдән янә өн салып, Ибраһимга икенче мәртәбә эндәште. 16Әйтте:

– Раббы белдерде ки, Үз Затымнан ант итәм, диде, үзеңнең бердәнбер углыңны кызганмыйча, бу эшкә барганың өчен,

17Мин сиңа фатиха өстенә фатиха бирәчәкмен,
нәсел варисларыңны күктәге йолдызлар
һәм диңгез ярындагы ком бөртекләре санынча ишәйтәчәкмен.
Синең нәсел варисларың
дошманнарыңның шәһәр-калаларын үзләренә милек итәчәк[+].
18Минем өн-авазымны ишетеп, Мине тыңлаганың өчен,
җир йөзендәге халыкларның һәммәсе
синең токымың аша фатиха алачак, – диде[+].

19Шуннан соң Ибраһим кол хезмәтчеләре янына килде. Алар белән бергә кайтыр юлга чыгып, Беер-Шебага юнәлде һәм шунда яшәргә калды.


Нахорның угыллары

20Бу вакыйгалардан соң Ибраһимга хәбәр җиткерделәр: «Бертуган кардәшең Нахор үзенең хатыны Милкәдән сигез угыл атасы булды: 21беренче углы Утс, аның энеләре Буз, Кымуил (Арамның атасы), 22Кәсед, Хазу, Пилдаш, Идлаф һәм Бетуил». 23Бетуил – Рәбиканың атасы иде. Бу сигез угылны Ибраһимның кардәше Нахорга хатыны Милкә табып бирде[+]. 24Ревма исемле җариясеннән Нахорның тагын Тебах, Гәхәм, Тахаш һәм Мәгакәһ дигән балалары туды.

### 23


Сараның вафаты һәм дәфен кылынуы[*]

1Сара йөз дә егерме җиде ел яшәде. Аның гомере әнә шул кадәрле булды. 2Сара Кәнган җирендә, бүген Хебрун дип аталып йөргән Кыръят-Арбада вафат булды. Һәм Ибраһим, Сараның баш очында елап утырыр өчен, шунда килде[+]. 3Соңра, мәетне калдырып, Хит угылларына болай дип мөрәҗәгать итте:

4– Мин сезнең арада читтән килгән бер килмешәкмен. Җәмәгатемнең мәетен дәфен кылыр өчен, миңа үз җирегездән хосусый милек итеп каберлек урыны бирегез, – диде.

5Хит угыллары Ибраһимга җавап итеп әйттеләр:

6– Хуҗабыз әфәнде, безне тыңла: син безнең арада кодрәтле бер юлбашчыдыр. Җәмәгатеңнең мәетен каберлекләребезнең иң яхшы дигәненә дәфен кыл. Безнең арада, җәмәгатеңнең мәетен дәфен кылыр өчен, каберлек урыны бирүгә берәү дә каршы килмәс, – диделәр.

7Ибраһим, торып, Хит угылларына башын иеп, рәхмәтен белдерде. 8Аннан әйтте аларга:

– Әгәр мәрхүмә җәмәгатемне монда дәфен кылуыма каршы килмисез икән, ул чакта сез, ишетәсезме, минем өчен ризалык сорап, Сохар углы Эфронга мөрәҗәгать итсәгез иде. 9Ул үзенең басу-җирләре башындагы Махпела мәгарәсен сезнең алда миңа сатып бирсен иде, мин аңа җитәрлек микъдарда акча түләр идем. Мәгарә минем үз милкем булгач, мин анда каберлек ясар идем, – диде.

10Хитти Эфрон исә шунда үз халкы арасында утыра иде. Һәм ул, үзенең шәһәр капкасы янына җыелган хиттиләрнең һәммәсенә ишетелерлек итеп, Ибраһимга болай дип җавап бирде:

11– Юк, хуҗам әфәнде, тыңла мине: мин сиңа мәгарәне дә, мәгарә торган җирне дә бушка бирәм, халкымның угыллары алдында аларны сиңа бүләк итәм. Күм шунда мәрхүмәңне, – диде.

12Ибраһим, Хит халкына рәхмәтен белдереп, янә башын иде һәм, 13җыелган кешеләрнең һәммәсенә ишетелерлек итеп, Эфронга әйтте:

– Сүземне тыңлачы: җир өчен мин сиңа көмеш бирәм, көмешне ал да, җәмәгатемнең мәетен мин шунда дәфен кылырмын, – диде.

14Җавабында Эфрон Ибраһимга болай диде:

15– Хуҗам әфәнде! Тыңла мине: җирнең бәһасе көмеш белән нибары дүрт йөз шәкыл[*] тора; минем өчен дә, синең өчен дә күпмени бу?! Җәмәгатеңне җирлә әйдә.

16Ибраһим Эфронның тәкъдимен кабул итте: хиттиләр алдында Эфрон үзе билгеләгән һәм сәүдә кешеләре арасында кабул ителгән авырлык үлчәме белән аңа дүрт йөз шәкыл көмеш бирде.

17Шулай итеп, Мәмре янәшәсендәге Махпелада Эфрон биләп торган җир мәйданы, мәгарәсе, бөтен агачлары белән берлектә, 18шәһәр капкасы янына җыелган хиттиләрнең күз алдында Ибраһимның кулына күчте. 19Бу хәлләрдән соң Ибраһим үзенең мәрхүмә җәмәгатен, хатыны Сараны, Кәнган җиренең хәзер Хебрун дип аталып йөргән Мәмре янәшәсендәге Махпела кыры мәгарәсенә дәфен кылды. 20Әнә шулай хиттиләрнең бер мәйдан җир биләмәсе һәм андагы мәгарә каберлек урыны сыйфатында хиттиләрдән Ибраһимга хосусый милек булып күчте.

### 24


Исхак һәм Рәбика

1Ибраһим инде олы яшьләрдә, бик картайган иде. Раббы аны бөтен яктан мөбарәк кылган иде. 2-3Ибраһим үз өендәге бөтен нәрсә белән идарә итүче иң өлкән кол хезмәтчесен чакырып әйтте:

– Углым Исхакка араларында мин яши торган Кәнган халкы кызларыннан хатын алдырма! Кулыңны минем ботыма куй да күк вә җирне бар иткән Раббы Алла каршысында шул хакта ант ит! – диде. – 4Син минем туган җиремә, үз халкым иленә барып, углым Исхакка хатынны шуннан алып кайт!

5Кол хезмәтче Ибраһимнан:

– Бәлкем, андагы кыз минем белән бергә монда килергә теләмәс? Ул чакта мин синең углыңны шунда, син туган җиргә озатып җибәрергә тиешме? – дип сорады.

6– Сак бул, углымны анда җибәрмә! – дип җавап бирде Ибраһим. – 7Мине атам йортыннан, туган җиремнән алып чыккан, «Бу җирләрне нәсел варисларыңа бирәм!» дип, миңа ант-карарын ирештергән Раббы, күкләрнең Алласы, синнән алда анда Үзенең фәрештәсен күндерер, һәм син минем углыма хатынны шул илдән алып кайтырсың. 8Әгәр дә инде кәләш кыз синең белән монда килергә теләмәсә, син миңа биргән әлеге антыңнан азат булырсың; тик углымны гына анда җибәрмә.

9Кол хезмәтче, хуҗасы Ибраһимның ботына кулын куеп, шул хакта аңа ант итте. 10Аннан соң, хуҗасының дөя көтүеннән ун дөя алып, юлга чыкты. Аның кулында шулай ук хуҗасы биргән төрле кыйммәтле әйберләр бар иде. Ул Арам-Наһараимгә[*], анда Нахор яшәгән шәһәргә карап юл тотты. 11Барып җиткәч, кичкырын, шәһәр читендәге бер кое янында дөяләрен туктатты. Хатын-кыз халкының коега су алырга килә торган вакыты иде бу.

12Мосафир адәм:

– Йа Раббы, хуҗам Ибраһимның Алласы, ялварамын: минем хуҗам Ибраһим әфәндегә мәрхәмәтеңне күрсәт, мине аның теләгәне белән очраштыр! – диде. – 13Менә мин кое янында басып торам, шәһәр кешеләренең кызлары хәзер монда су алырга килерләр. 14Шуларның берсенә: «Кая, чүлмәгеңне янтайта төш әле, су эчимче», – дип мин әйткәч, ул: «Эч-эч, мин синең дөяләреңә дә эчәргә су бирермен», – дисә, Исхак колыңа Син насыйп иткән хатын менә шул булыр. Шуннан мин Синең хуҗам әфәндегә нинди мәрхәмәтле булуыңны белермен.

15Мосафир адәм үзалдына шулай укынып торган арада, кое юлында Рәбика күренде. Ибраһим энесе Нахорның Милкәдән туган углы Бетуил кызы иде бу. Рәбика иңбашына су чүлмәге күтәргән иде. 16Рәбика төскә-биткә чибәр, әле ир күрмәгән гыйффәтле кыз иде. Ул, түбән төшеп, чүлмәгенә су чумырып алды да өскә күтәрелде.

17Мосафир адәм, кыз каршысына йөгереп килеп:

– Кая, чүлмәгеңнән бераз су эчимче, – диде.

18Кыз:

– Эч, әфәндем, – дип, чүлмәген иңбашыннан кулына алып, мосафирга эчәргә бирде.

19Мосафир адәм эчеп туйгач, кыз:

– Коедан ташып, мин синең дөяләреңә дә суны туйганчы эчерим әле, – дип өстәде.

20Һәм чүлмәгендә калган суны колашага бушатты да, янәдән су алып килергә дип, коега таба ашыкты. Шул рәвешчә, барлык дөяләргә су ташып эчертте. 21Мосафир адәм, үзенең бу сәфәре Раббының ихтыяры белән эшләнгәнме-юкмы икәнен аңларга теләгәндәй, кызга дәшмичә уйланып карап торды.

22Дөяләр су эчеп туйгач, кызга бирер өчен, мосафир адәм ярты шәкыл авырлыгында алтын борын алкасы һәм ун шәкыл авырлыгында ике данә алтын кул беләзеге чыгарды. 23Һәм сорады:

– Әйт әле: кем кызы син? Атаң өендә, төн кунып чыгар өчен, безгә урын булмасмы икән? – диде.

24– Мин Нахорның Милкәдән туган углы Бетуилнең кызы буламын, – дип җавап бирде кыз. 25Аннан өстәп әйтте: – Бездә салам һәм мал азыгы җитәрлек. Төн кунар өчен, урын да булыр, – диде.

26Мосафир адәм, җиргә кадәр башын иеп, Раббыга шөкрана кылды. 27Һәм әйтте: «Минем хуҗам Ибраһим әфәнденең Раббы Алласына мактау булсын! Ул минем хуҗамны Үзенең мәрхәмәтеннән мәхрүм итмәде, аңа тугры калды! Раббы мине туры юл белән хуҗамның кардәше яшәгән йортка китереп җиткерде», – диде. 28Рәбика йөгерә-чаба анасының өенә кайтты да барлык бу хәлләрне сөйләп бирде. 29Рәбиканың Лабан исемле бертуган кардәше бар иде. Лабан тиз генә өйдән чыкты да, мосафирны күрергә дип, кое янына ашыкты. 30Сеңелесе кулындагы беләзекләр белән алканы күргәч, һәм сеңелесе аңа мосафирның әйткән сүзләрен ирештергәч, Лабанның бу кешене күрәсе килде.

Инде менә ул кеше дөяләре белән бергә кое янында басып тора. 31Лабан мосафирга әйтте:

– И Раббының мөбарәк бәндәсе, ник син шәһәр читендә басып торасың, әйдә, түрдән уз, – диде. – Мин синең өчен өй һәм дөяләрең өчен урын әзерләп куйдым.

32Мосафир адәм өйгә керде. Лабан, дөяләрне тугарып, аларга салам һәм азык бирде, мосафирга һәм аның янындагы кешеләргә аяк юар өчен су китерде. 33Ашарга тәкъдим ителгәч, мосафир әйтте:

– Ни өчен килгәнемне аңлатмыйча, ашарга утырмаячакмын, – диде.

Аңа:

– Алайса, аңлат, – диделәр.

34Мосафир сөйли башлады:

– Мин – Ибраһимның кол хезмәтчесемен, – диде. – 35Раббы минем хуҗам әфәндене мөбарәк кылды, аны олуг мал-мөлкәт иясе итте: аңа эре һәм вак терлек, алтын-көмеш, кол ир вә кол хатын-кызлар, дөя һәм ишәкләр бирде. 36Хуҗамның хатыны Сара картайган көнендә хуҗам әфәндегә бер угыл тудырган иде, инде менә хуҗам үзенең бар булган байлыгын шул углына васыять итте. 37Хуҗам мине ант иттереп кисәтте: «Үзем яшәгән Кәнган җиреннән углыма хатын алдырма! 38Атам йортына, кардәшләрем янына бар, углыма хатынны шул җирдән алып кайт!» – дип боерды. 39Мин хуҗам әфәндедән: «Бәлкем, андагы кыз минем белән монда килергә теләмәс?» – дип сорадым. 40Хуҗам миңа әйтте: «Мин Раббы хозурындагы кешемен, Ул, синең сәфәреңне уңышлы итәр өчен, барасы юлыңа алдан Үзенең фәрештәсен күндерер, – диде. – Углыма хатынны син минем ата-бабам йортыннан, кардәшләрем арасыннан алып кайт. 41Кардәшләрем янына барып та, алар сиңа кыз биреп җибәрүдән баш тартсалар, ул чакта син миңа биргән антыңнан азат булырсың», – диде. 42Бүген кое янына килеп туктагач, мин дога багышладым: «Йа Раббы, хуҗам әфәнде Ибраһимның Алласы! Минем юлымны уңышлы кыл! – дидем. – 43Менә мин кое янында басып торам. Кызлардан кем дә кем су алырга килсә, аңардан, чүлмәгеңнән бераз су эчимче, дип сорыйм. 44Әгәр ул, үзең дә эч, дөяләреңә дә су алып килеп эчерермен, дип әйтсә, хуҗамның углына Раббы насыйп иткән хатын шул кыз булыр». 45Күңелемдәге шул догалы уйларымны уйлап та бетермәдем, шулчак иңбашына су чүлмәге күтәргән Рәбика күренде, чыганак янына килде дә, түбән төшеп, су чумырып алды. Шуннан мин: «Миңа эчәргә су бирче», – дип сорадым. 46Ул, шундук иңбашыннан чүлмәген төшереп: «Эч! Дөяләреңә дә эчәргә бирермен», – диде. Мин эчтем; аннан Рәбика дөяләремә дә су алып килеп эчерде. 47Мин аңардан: «Кем кызы син?» – дип сорадым. Ул әйтте: «Нахорның Милкәдән туган углы Бетуилнең кызы буламын». Шуннан мин аңа борын алкасы һәм беләзекләр бирдем. 48Шуннан соң, җиргә кадәр башымны иеп, Раббыга шөкрана кылдым, хуҗамның углына бертуган кардәшенең кыз оныгын алып кайту өчен, миңа туры юл күрсәткән хуҗам әфәнде Ибраһимның Раббы Алласына күңелемнән догаларымны багышладым. 49Инде сез, хуҗам әфәндегә мәрхәмәтле булып, аңа тугрылык сакларга телисез икән, ачык итеп әйтегез. Теләмәгән очракта да әйтегез. Миңа уңга әллә сулга борылыргамы?

50Лабан белән Бетуил җавап биреп әйттеләр:

– Раббыдан иңгән эш бу, – диделәр. – Моны без сиңа яхшы эш дип тә, яман эш дип тә әйтә алмыйбыз. 51Әнә Рәбика каршыңда тора. Ал да кит. Раббы боерганча, хуҗа әфәндеңнең углына хатын булып барсын.

52Бу сүзләрне ишеткәч, Ибраһимның кол хезмәтчесе, җиргә кадәр башын иеп, Раббыга хөрмәтен белдерде. 53Аннары ул Рәбикага көмеш һәм алтын бизәнү нәрсәләре, өс киемнәре чыгарып бирде, шулай ук кызның абыйсына һәм анасына да затлы әйберләрдән бүләкләр өләште. 54Соңра янындагы адәмнәре белән бергә ашады-эчте, бергә төн кунды. Иртәгесен торгач, кол хезмәтче:

– Инде миңа әфәндем хозурына кайтып китәргә рөхсәт итегез, – диде.

55Әмма кызның анасы белән абыйсы әйттеләр:

– Бераз гына, бер ун көн генә булса да кыз безнең янда калсын, аннары алып китәрсең, – диделәр.

56– Мине тоткарламагыз, – диде кол хезмәтче. – Чөнки минем юлымны Раббы уңышлы итте. Зинһар, җибәрегез, мин хуҗам әфәнде хозурына кайтыйм.

57Алар әйттеләр:

– Кызны чакырыйк та сорыйк, ул ни дияр бит?

58Рәбиканы чакырып:

– Син бу кеше белән китәргә ризамы? – дип сорадылар.

Кыз:

– Риза, – дип җавап бирде.

59Шулай итеп, сеңелләре Рәбикага, аның даясына[*], Ибраһимның кол хезмәтчесенә һәм аның адәмнәренә китәргә рөхсәт ителде. 60Рәбикага фатиха биреп, әйттеләр:

«И кыз кардәшебез!
Меңнәрчә мең кешенең анасы бул син,
дошманнарыңның йорт-җирләрен
варисларың үзләренә милек итсен!»

61Рәбика һәм асрау кызлар, юл хәстәрен күреп, дөяләргә менеп утырдылар да кузгалып киттеләр. Кол хезмәтче Рәбиканы әнә шулай үзе белән алып китте.

62Исхак исә Беер-Лахай-Роидан кайткан, ул инде Нәгеб җирендә яши иде. 63Шулай булды ки, беркөнне кичкә таба, уйларына батып, кырда йөргәндә, Исхак башын күтәреп карады һәм якынлашып килүче дөяләрне күрде. 64Рәбика да, Исхакны күреп, дөя өстеннән җиргә төште. 65Кол адәмнән:

– Кыр буйлап безнең каршыбызга килүче кеше кем ул? – дип сорады.

– Ул минем хуҗам әфәнде, – дип җавап бирде кол.

Рәбика шундук бөркәнчеге белән йөзен каплады.

66Кол адәм үзе башкарган эшләрне түкми-чәчми Исхакка сөйләп бирде.

67Әнисе Сараның чатырына алып, Исхак Рәбикага өйләнде, аны хатыны итте. Рәбиканы ул сөеп-яратып яшәде. Әнисен юксынып хәсрәт чиккән Исхак өчен ул бер юаныч булды.

### 25


Ибраһимның башка угыллары. Ибраһимның вафаты

1Ибраһим Кытура исемле башка берәүне дә хатынлыкка алган иде. 2Кытурадан Ибраһимның Зимран, Йокшан, Медан, Мидьян, Ишбак, Шуах исемле угыллары туды. 3Йокшаннан Шеба белән Дедан туды. Дедан ашшурим, летушим һәм леумимнәрнең нәсел атасы булды. 4Мидьяннан Эйфа, Эфер, Ханох, Абида һәм Элдага исемле угыллар тудылар. Боларның һәммәсе – Кытура ягы балаларыдыр[+].

5Ибраһим үз карамагында булган бар нәрсәне Исхакка тапшырды. 6Ә җарияләреннән туган угылларын Ибраһим бүләкләр биреп бәхилләтте дә, углы Исхактан ераклаштыру өчен, әле үзе исән чагында ук аларны көнчыгыш тарафка, шундагы җирләрдә үзбашларына көн күрергә җибәрде.

7Ибраһим үзе йөз дә җитмеш биш ел яшәде. Аның гомере шул кадәрле иде. 8Ибраһим, тормышта барысын татып-кичереп, олы яшьтә вафат булды һәм үзенең ата-бабалары белән кушылды. 9-10Угыллары Исхак белән Исмәгыйль аны хитти Сохар углы Эфроннан Ибраһим үзе сатып алган җирдә – Мәмре каршысындагы Махпела кырында урнашкан мәгарәгә илтеп дәфен кылдылар. Ибраһим белән хатыны Сараның каберләре икесенең дә шундадыр[+]. 11Ибраһимның вафатыннан соң, Аллаһы аның углы Исхакны мөбарәк кылды. Исхак Беер-Лахай-Роида яши иде.


Исмәгыйльнең нәсел шәҗәрәсе

12Сараның асравы мисырлы Һаҗәрдән туган Ибраһим углы Исмәгыйльнең шәҗәрәсе болайдыр. 13Шәҗәрәдә Исмәгыйль угылларының исемнәре: беренче углы Нәбают, аннан соң Кыдар, Адбеил, Мибсам, 14Мишма, Думаһ, Мәссә, 15Хадад, Тейма, Итур, Нафиш һәм Кыдыма[+]. 16Исмәгыйльнең бу унике углы аерым-аерым кабиләләргә баш булып, ул кабиләләр һәм алар тереклек иткән җәйләүләр башлыкларының исемнәре белән аталдылар. 17Исмәгыйльнең гомер еллары болайдыр: ул йөз дә утыз җиде яшендә соңгы сулышын алды һәм үзенең ата-бабалары белән кушылды. 18Исмәгыйльнең угыллары исә Ашшурга[*] бара торган юл буендагы Хавилә белән Шур җирләре арасында, Мисыр чиге якынында урнашып, кардәшләре белән низаглы мөнәсәбәттә булып тереклек иттеләр[+].


Ягъкуб һәм Эсау

19Ибраһимның углы Исхакның шәҗәрәсе болайдыр: Ибраһим Исхакка ата булды. 20Паддан-Арамнан арами Бетуилнең кызын, арами Лабанның сеңелесе Рәбиканы хатынлыкка алганда, Исхакка кырык яшь иде. 21Рәбика кысыр булганлыктан, Исхак, үз хатынының сихәтләнүе өчен, Раббыга догалар багышлады. Раббы, аның догасын ишетеп, хатынны сихәтләндерде, һәм Рәбика балага узды. 22Карынында ике җан иясе тибүен белгәч, Рәбика:

– Әгәр алай икән, бу хәлдән миңа ни булыр? – дип, Раббыдан сорарга китте.

23Раббы аңа әйтте:

«Карыныңда синең ике кавем җаны бар,
синнән аерым ике халык туачак.
Берсе икенчесеннән көчле булачак,
өлкәне кечесенә хезмәт итәчәк»[+].

24Бала тудырыр көн җиткәч, Рәбика игезәк ике бала тапты. 25Алдан дөньяга килгәненең бөтен тәне кып-кызыл һәм йонлы тире кебек төк белән капланган иде. Аңа Эсау[*] дип исем куштылар. 26Аннан соң игезәкнең карындаш икенчесе дөньяга килде. Анысы кулы белән Эсауның тәпиенә ябышып чыккан иде. Шуңа күрә аңа Ягъкуб[*] дип исем куштылар. Игезәк балалары туганда, Исхакка алтмыш яшь тулган иде.

27Игезәкләр үсеп җитеп, Эсау кыр-дала кешесе, киек-җәнлек аулауда оста сунарчы булды. Ә Ягъкуб чатыр тереклеге белән көн күрүче тыйнак бер адәм иде.

28Исхак Эсауны яратарак төште, чөнки Эсауның аудан алып кайткан кош итләре бик тәмле була иде. Рәбика исә Ягъкубны якынрак күрде.

29Беркөнне Ягъкуб аш пешерде, шул чакны кырда ауда йөреп кайткан Эсау килеп керде. Ул бик талчыккан кыяфәттә иде. 30Ягъкубка:

– Миңа шул кызылдан, шул кызыл аштан бераз салып бир әле, бик ачыктым, – диде ул.

(Шул сүздән Эсауга Эдом[†] [*] дигән кушамат тагылды.) 31Ягъкуб әйтте:

– Иң әүвәл син миңа үзеңнең дөньяга беренче булып туу хокукыңны сат, – диде[+].

32– Аһ, үләм! Беренче булып туу хокукының миңа ни хаҗәте бар?! – диде Эсау.

33– Алайса, сатам, дип, хәзер үк минем алда ант ит, – диде Ягъкуб.

Эсау ант итте һәм үзенең беренче булып туу хокукын шулай Ягъкубка сатып җибәрде. 34Шуннан соң Ягъкуб Эсауның алдына ясмык ашы белән икмәк китереп куйды. Эсау ашады, эчте дә, торып, чыгып китте. Ана карыныннан беренче булып туу хокукына аның исе дә китмәде[+].

### 26


Исхак һәм Әбумәлик

1Ибраһим яшәгән замандагы кытлыктан башка илдә тагын бер ачлык афәте булды. Һәм Исхак пелештиләр патшасы Әбумәлик янына Герарга китте[+]. 2Раббы, Исхакның хозурында күренеп, әйтте аңа:

– Мисырга барма! – диде. – Мин сиңа күрсәтәчәк җирдә калып, 3шунда яшәп торырсың. Мин синең яныңда булачакмын, сине мөбарәк кылачакмын. Атаң Ибраһим белән антлашканымча, Мин, вәгъдәмне үтәп, әлеге җирләрнең һәммәсен сиңа һәм синең варисларыңа бирәчәкмен[+]. 4Синең нәселеңне күктәге йолдызлар санынча ишәйтәчәкмен; бу җирләрнең барчасын синең нәсел варисларына бирәчәкмен; җир йөзендәге барлык халыклар синең токымың аша фатиха алачак[+]. 5Чөнки Ибраһим, Минем өн-авазымны ишетеп, Мине тыңлады, Мин үтәлергә тиеш дигәннәрне: Минем боерыкларымны, кагыйдәләремне һәм кануннарымны – һәммәсен җиренә җиткереп үтәде.

6Шул рәвешчә, Исхак Герарда яшәргә калды. 7Җирле халык кешеләре аңардан хатыны Рәбика турында сорадылар. Исхак:

– Бу минем кыз кардәшем, – дип җавап бирде, аны «хатыным» дип әйтергә теле бармады, чөнки төскә-биткә чибәр Рәбиканы күреп, аның аркасында үзен үтерерләр дип курыкты[+].

8Шулай булды ки, шактый вакытлар узгач, беркөнне пелештиләр патшасы Әбумәлик тәрәзә аша тышка карады һәм Исхак белән Рәбиканың уен уйнауларын күрде. 9Әбумәлик, Исхакны чакыртып, әйтте:

– Менә, Рәбика синең үз хатының икән бит? Ник син аны «кыз кардәшем» дип ялганладың? – диде.

Исхак:

– Чөнки аның аркасында мине үтерерләр дип курыктым, – дип җавап бирде.

10– Син безне нинди кыен хәлгә куйдың! – диде Әбумәлик. – Әгәр безнең халыктан берәрсе синең хатының белән якынлык кылган булса? Ул чакта бит безнең өскә нинди зур гаеп төшкән булыр иде.

11Әбумәлик бөтен халыкка:

– Кем дә кем бу кешегә һәм аның хатынына кагылса, ул адәм үлемгә хөкем ителәчәк! – дигән әмерен игълан итте.

12Исхак бу илдә иген игеп көн күрә иде. Шул елны ул Раббысының фатихасы белән үз басуыннан йөз тапкыр артыграк уңыш җыеп алды. 13Дәрәҗәсе дә үскәннән-үсә, артканнан-арта барып, ул бөек кеше булып танылды. 14Ул вак һәм эре терлектән көтү-көтү мал тотты, аның бик күп хезмәтчеләре бар иде. Шунлыктан пелештиләр аңардан көнләшә башладылар. 15Атасы Ибраһим исән чагында үзенең колларыннан казыткан барлык коеларны пелештиләр, күмеп, җир белән тигезләделәр[+]. 16Шуннан соң Әбумәлик Исхакка әйтте:

– Кит син бездән! Чөнки син хәзер безнең өчен артык куәтле булдың, – диде.

17Исхак торган җирен ташлап китеп барды. Герар үзәнлегендә яңа урын табып, шунда чатырларын корып яши башлады. 18Атасы Ибраһим заманында казылып, аның вафатыннан соң пелештиләр тарафыннан күмелгән коеларны яңадан ачтырды, аларның исемнәрен дә электә атасы куйган исемнәр белән атады. 19Шулай бер вакыт Исхакның коллары үзәнлектә тере сулы бер чишмәне ачкач, 20«Бу безнең чишмә!» дип, Герарның җирле көтүчеләре белән Исхакның көтүчеләре арасында бәхәс чыкты. Шул бәхәс уңае белән Исхак бу чишмәгә Исык[*] дип исем кушты. 21Икенче бер коены казыдылар. Анысы өчен дә гауга чыкты. Исхак монысын Ситна[*] дип атады. 22Исхак, бу урынны да калдырып, башка бер җиргә күчте һәм тагын кое казыды. Монысы өчен инде гауга куптаручы булмады. Шуңа күрә Исхак аны Рехобот[*] дип атады һәм әйтте: «Раббы безне хәзер иксез-чиксез киңлекләргә алып чыкты, һәм без шушы җирләрдә үрчегәннән-үрчи барачакбыз», – диде.

23Бу урыннан Исхак Беер-Шебага күчте. 24Һәм шул төнне аңа Раббы күренеп әйтте:

– Мин – синең атаң Ибраһимның Алласы. Курыкма, Мин синең яныңда! Мин сине мөбарәк кылам, колым Ибраһим хакына синең нәсел варисларыңны үрчеткәннән-үрчетәчәкмен, – диде.

25Бу җирдә Исхак мәзбәх ясады һәм Раббының исеменә дога багышлады. Шул ук төбәктә чатырын корып, колларыннан кое казытты.

26Шул заманнарда булган хәлләр ки, беркөнне Исхак янына Герардан, мәслихәтчесе Ахуззат һәм гаскәрбашы Пикүлне ияртеп, Әбумәлик килде. 27Исхак аларга:

– Нигә әле сез монда минем янга килдегез? – диде. – Сез бит мине дошман күрәсез, илегездән мине куып ук җибәрдегез!

28Җавап биреп әйттеләр:

– Без Раббының синең янда булуын ачык күрдек тә безнең белән синең арада антлашу, синең белән үзара иттифак төзү[*] кирәк дигән уйга килдек. 29Син дә безгә явызлык кылма, без дә сиңа яманлык кылмабыз. Без бит сиңа яманлык эшләмәдек, син безнең илдән исән-имин китеп бардың. Инде син хәзер Раббының мөбарәк фатихасын алган бер кешедер, – диделәр[+].

30Исхак мәҗлес җыйды, кунаклар ашап-эчеп сыйландылар. 31Иртәгесен, таңнан торып, Исхак белән үзара ант итештеләр, аннары хуҗаның рөхсәте белән исән-имин хәлдә кайтып киттеләр.

32Шул ук көнне Исхакның коллары килеп: «Сулы булдык!» – дип, үзләре казыган кое турында хәбәр китерделәр. 33Исхак бу коега Шибга[*] дип исем бирде. Хәзерге Беер-Шеба[*] шәһәренең атамасы әнә шуннан килә.


Эсауның беренче хатыннары

34Эсау, кырык яшендә өйләнеп, хитти Беэринең кызы Яһүдит һәм хитти Элонның кызы Басематны үзенә хатынлыкка алды[+]. 35Бу хатыннар Исхак белән Рәбика өчен йөрәк әрнеткеч бер яра булдылар.

### 27


Ягъкубның Исхактан мөбарәк фатиха алуы

1Шулай булды ки, тәмам картаеп, күзләре күрмәс хәлгә җиткәч, Исхак өлкән углы Эсауны чакыртып алды да:

– Әй углым! – дип эндәште.

– Мин мондамын, – дип җавап бирде Эсау.

2Исхак:

– Менә, углым, мин бик картайдым инде, үләсе көнемне генә белмим, – диде. – 3Ау коралларыңны – садак[*], җәя-укларыңны ал да, кырга чыгып, минем өчен берәр киек-кош атып кайт[+]. 4Шуңардан мин яраткан берәр ризык әзерлә, аны миңа алып кил. Җаным теләгән шул ризыкны ашап, әҗәлем җиткәнче, сиңа мөбарәк фатихамны биреп калырмын.

5Углы Эсауга Исхак әйткән бу сүзләрне Рәбика ишетеп калган иде. Һәм Эсау кырга ауга дип чыгып китүгә, 6Рәбика үзенең углы Ягъкубка болай диде:

– Сөйләшкәннәрен ишетеп калдым, атаң синең карындашың Эсауга әйтте: 7«Ауга чыгып, берәр киек-кош атып кайт та миңа ризык пешереп китер, – диде. – Шуны ашагач, әҗәлем җиткәнче, Раббы каршысында мин сиңа мөбарәк фатихамны биреп калырмын», – диде. 8Инде хәзер, углым, мин кушканны тыңла: 9көтүгә барып, аннан миңа көр-симез ике кәҗә бәтие алып кайт, шулар итеннән мин атаңа аның яраткан ризыгын әзерләрмен. 10Ризыкны атаңа син алып керерсең. Ризыкны ашагач, ул, үзенең фатихасын биреп, үлеме алдыннан сине мөбарәк кылыр.

11Анасы Рәбикага Ягъкуб әйтте:

– Әмма минем карындашым Эсау – йонлач адәм, ә минем тәнем шоп-шома, төксез, – диде. – 12Әгәр атам мине кулы белән капшап караса? Аның алдында алдакчы булып фаш ителсәм? Ул чакны бит мин аның фатихасын түгел, ә ләгънәт-каргышын алачакмын.

13Анасы Ягъкубка:

– Сиңа төшкән ләгънәт-каргышны мин үз өстемә алырмын, углым, – диде. – Тик сүземне тыңла, мин кушканны алып кайт, бар.

14Ягъкуб, көтүдән кәҗә бәтиләре алып кайтып, анасына бирде. Ана кеше Ягъкуб атасының яраткан сый-ризыгын әзерләде. 15Аннары кече углы Ягъкубка өлкән углы Эсауның өйдә булган затлы киемнәрен кидерде. 16Аның төксез-шома муенына һәм шәрә беләкләренә кәҗә бәтие тиресе урады. 17Ахырда әзер сый-ризык белән икмәкне углы Ягъкубның кулына тоттырды. 18Ягъкуб үзенең атасы Исхак янына керде дә, каршысына басып:

– Әтием! – дип дәште.

Ата кеше:

– Әйе, мин монда, – диде. – Синме, углым? Син кем соң әле?

19– Бу мин, әүвәл туган углың Эсау, – дип җавап бирде Ягъкуб. – Менә, кушканыңны үтәдем. Әйдә, торып утыр, алып килгән сунар ите ризыгыннан авыз ит, аннан соң җаның теләгән фатихаңны бирерсең.

20Исхак:

– Син, углым, ничек әле болай бик тиз өлгердең? – дип сорады.

– Миңа синең Раббы Аллаң ярдәм итте, – диде Ягъкуб.

21Исхак Ягъкубка әйтте:

– Углым, кая, якынрак килче, – диде. – Капшап карыйсым килә, Эсаумы син, әллә түгелме, һич аңлый алмыйм, углым!

22Ягъкуб атасы каршына якын ук килеп басты. Исхак аны куллары белән капшап:

– Тавышы Ягъкубныкы, ә куллары менә, куллары Эсауныкы, – дип куйды.

23Ул аны танымады. Чөнки Ягъкубның куллары кардәше Эсауныкы кебек үк йонлач иде. Исхак аңа мөбарәк фатихасын әйтә башлап:

24– Син чынлап та углым Эсаумы? – дип янә сорады.

Ягъкуб:

– Әйе! – дип җавап бирде.

25Исхак әйтте:

– Кая, китер, углымның ау итеннән пешергән ризыгын ашыйм да, җаным теләгән мөбарәк фатихамны ишетерсең, – диде.

Ягъкуб аның алдына ризыкны китереп куйды, Исхак ашады; Ягъкуб шәраб китерде, Исхак шәрабны дә эчте.

26– Якынрак кил дә үп мине, углым, – диде Исхак.

27Ягъкуб, якынаеп, атасын үпте. Исхак, углының киеменнән аңкыган таныш исне иснәп, мөбарәк фатихасын бирде:

«Раббы мөбарәк кылган ялан-кыр иседәй,
хуш ис бөркелә минем углымнан.
28Аллаһы сиңа күкләр чыгы сугарган уңдырышлы тук туфракның
мул уңышлы икмәген һәм йөзем-шәрабын насыйп итсен[+].
29Халыклар сиңа коллык итсеннәр,
баш исеннәр сиңа кавемнәр,
кардәшләреңә бул син хуҗа-әфәнде,
анаң угыллары сиңа буй сонсын.
Сине ләгънәт иткән – ләгънәтле булсын!
Сине мөбарәк кылган – мөбарәк булсын!»

30Шулай булды ки, Ягъкуб, атасы Исхакның фатихасын алып, аның хозурыннан чыгып җитәр-җитмәс үк, өйгә аудан кайткан кардәше Эсау килеп керде. 31Эсау да ау итеннән атасына ризык-сый әзерләп килгән иде. Ул атасы Исхакка:

– Әти, тор әле, углың әзерләгән ризык-сыйдан авыз ит, аннары миңа җаның теләгән мөбарәк фатихаңны әйтерсең, – диде ул.

32Исхак аңардан:

– Син кем соң? – дип сорады.

Эсау әйтте:

– Бу мин, синең әүвәл туган углың Эсау, – диде.

33Исхакны бөек бер тетрәнү биләп алды.

– Алайса, әйт: сиңа кадәр монда килеп, ау итеннән пешергән ризык белән мине сыйлаган кеше кем иде соң? – дип сорады ул. – Мин бит, аның ризыгын ашап, аны мөбарәк кылдым. Ул бит инде минем фатихамны алган кеше!

34Эсау, атасы сүзләреннән тәмам йөрәге өзгәләнеп, ачынулы тавыш белән:

– Әтием! Мөбарәк фатихаңны миңа, миңа да бир! – дип, елап ук җибәрде.

35– Әмма сиңа дигән фатиханы, хәйлә юлы белән монда кереп, кардәшең алып китте, – дип каршы төште Исхак.

36Эсау әйтте:

– Аның исемен Ягъкуб дип юкка гына атаганнармыни?! Ул инде мине ике тапкыр алдады: дөньяга беренче булып тууым хокукын тартып алды, хәзер, менә, миңа тиешле мөбарәк фатихамны үзләштерде, – диде. Ахырда: – Мөбарәк фатихаңнан син миңа шулай берни дә калдырмадыңмыни? – дип сорады[+].

37Эсауга җавап биреп, Исхак әйтте:

– Әйе, мин аны синең өстән хуҗа-әфәнде итеп куйдым, бөтен кардәшләрен аңа кол иттем, аны икмәк-шәрабтан мул бәрәкәт иясе кылдым, – диде. – Инде мин сиңа нәрсә эшли алам, углым?

38Эсау:

– Әти! Синең хәер-фатихаң шулай бер генәмени? Мине дә мөбарәк кыл, әти! – дип, янә ачыргаланып еларга кереште.

39Атасы Исхак, аңа җавап биреп, болай диде:

«Яшәгән урының булыр җирнең күкләр чыгы сугарган
уңдырышлы тук туфрагыннан еракта[*].
40Кылыч көче илә көн күрерсең,
кардәшеңдә булырсың кол хезмәтендә.
Әмма килер бер заман, ирек даулап,
аның золымын үз өстеңнән алып ташларсың»[+].


Ягъкубның Лабан янына качып китүе

41Атасының Ягъкубка фатиха биргәне, аны мөбарәк кылганы өчен, Эсау күңелендә Ягъкубка карата тирән нәфрәт хисе уянды. Күңеленнән ачыргаланып: «Атамның якынлашып килгән матәм көннәре генә узсын, мин кардәшем Ягъкубны барыбер үтерәчәкмен!» – диде ул. 42Олы углы Эсауның бу сүзләре Рәбикага барып ирешкәч, ул кече углы Ягъкубны чакырып алды да аңа:

– Әнә, кардәшең Эсау сине үтерәм дип яный икән, – диде. – 43Мине тыңла, углым: тизрәк минем бертуганым Лабан янына Харанга качып кит! 44Кардәшең Эсауның ярсуы басылганчы, берникадәр вакыт шунда кал. 45Сиңа ачуы беткәнчегә кадәр, син кылган эшләрне Эсау онытканчыга кадәр, Лабан янында яшә. Аннан мин сине, кеше җибәреп, үз яныма алдырырмын. Бер көн эчендә сезнең икегездән дә мәхрүм калуның миңа ни хаҗәте бар?!

46Исхакка исә Рәбика болай дип белдерде:

– Бу хитти киленнәрдән минем тәмам җаным бизде. Әгәр Ягъкуб та хатынны шушы хитти кызлардан алса, андый тормыш миңа нигә кирәк?![+]

### 28

1Исхак үз янына Ягъкубны чакырды да фатиха биреп кисәтте:

– Кәнган кызларыннан хатын алма! – диде. – 2Әниеңнең атасы Бетуил янына Паддан-Арамга кит, анда барып, әниеңнең абыйсы Лабанның кызларыннан берсен үзеңә хатын итеп ал[+]. 3Кадир Алла синең юлыңны мөбарәк кылсын, сине үрчемле итсен, токымнарыңны ишәйткәннән-ишәйтеп, сине бихисап кавем-халыкларның нәсел атасы итсен. 4Аллаһы Ибраһимга биргән мөбарәк фатихасын сиңа һәм синнән соң килгән нәселең токымнарына да бирсен – син горбәттә гизеп йөргән һәм Аллаһы Ибраһимга тапшырган бу җирләр һәммәсе сиңа мирас булсын![+]

5Шулай дип, Исхак Ягъкубны юлга күндерде. Ягъкуб, үзенең һәм Эсауның анасы Рәбиканың бертуган кардәше арами Бетуил углы Лабан янына барырга дип, Паддан-Арамга карап сәфәр чыкты.


Эсауның үзенә тагын бер хатын алуы

6Атасы Исхакның Ягъкубны мөбарәк кылганын, Кәнган кызларыннан хатын алма, дип кисәтеп, аңа, хатын алмак өчен, Паддан-Арамга барырга юл фатихасы биргәнен Эсау шундук ишетеп белде. 7Шулай ук Ягъкубның, ата-ана сүзен тыңлап, Паддан-Арамга сәфәр чыгып киткәнен дә белде. 8Моңардан Эсау үзенең атасы Исхакның Кәнган кызларын үз итмәвен аңлады. 9Һәм ул, Ибраһимның оныгына – Исмәгыйльнең углы Нәбаютның бертуган кыз кардәше Махалатка өйләнеп, өйдәге хатыннары өстенә тагын бер хатын алды[+].


Ягъкубның төше

10Ягъкуб, Беер-Шебаны калдырып, Харанга карап юлга чыкты. 11Кояш баеган вакытта, бер урынга җиткәч, шунда төн кунарга туктады. Җирдәге ташлардан берсен баш астына куйды да йокларга ятты. 12Ул төш күрде. Җир өстеннән югарыга таба бер баскыч сузылган имеш, очы күк гөмбәзенә үк тиеп тора. Баскыч буйлап бер менеп, бер төшеп, Аллаһының фәрештәләре йөри. 13Менә баскычта Раббы Үзе күренде һәм әйткән сүзләре ишетелде:

– Мин – Раббы, бабаң Ибраһим һәм Исхакның Алласымын! – диде Ул. – Син ятып йоклаган бу җирне Мин сиңа һәм синең нәсел токымнарына бирәчәкмен[+]. 14Синең нәселнең киләчәк буын кешеләре җир йөзендәге ком бөртекләре санынча булачак. Синең нәсел диңгез ярларына таба да, көнчыгышка, төньякка, көньякка да – һәр тарафка ишәеп таралыр. Синең аша һәм синең нәсел орлыгың аша җир йөзендәге бөтен халыклар мөбарәк кылыначак[+]. 15Менә, Мин синең янда! Кая таба юл тотсаң да, Мин сине саклап барачакмын, сине бу җирләргә кабат кайтарачакмын. Сиңа вәгъдә иткәнне үтәп чыкканга кадәр, Мин синнән аерылмаячакмын.

16Ягъкуб, йокысыннан уянып, әйтте:

– Чыннан да, Раббы шушы җирдә бит, ә мин шуны белмәгәнмен, – диде. 17Аннары, шомланып: – Куркыныч җир бу! – дип куйды. – Хактыр, Аллаһы йортыдыр[†] бу, күк капусы шушындадыр.

18Ягъкуб иртүк торды, баш астына салып яткан ташны һәйкәл сыман итеп җиргә утыртты да өстенә зәйтүн мае койды[+]. 19Бу урынны ул Бәйт-Эл[*] дип атады. Аңарчы ул Луз шәһәре дип атала иде[+]. 20Соңрак Ягъкуб күңелдән нәзер әйтте: «Аллаһы һәрчак минем янда булып, сәфәрем юлында мине саклап барса, ашарыма – ризык, кияремә кием биреп,[+] 21мин атам йортына исән-имин кабат кайта алсам, шул чакны Раббы минем табынган Аллам булыр, 22һәйкәл итеп мин куйган бу таш Аллаһы йортына әверелер һәм Син, Раббы, миңа насыйп итәчәк һәр нәрсәнең уннан берен мин Сиңа бирермен»[+].

### 29


Ягъкубның Паддан-Арамга Лабан янына килүе

1Ягъкуб, бу урыннан кузгалып, Шәрык угыллары яшәгән җирләргә таба юлын дәвам иттерде. 2Юлында аңа кырда бер кое очрады. Кое әйләнәли өч урында сарык көтүен күрде. Бу кое терлек сугару чыганагы булып, кое авызы зур бер таш белән томалап куелган иде. 3Көтүләр кое янына тәмам җыелып беткәч, кое авызындагы ташны бер кырыйга этәреп, сарыкларны сугаралар; аннары, ташны янәдән үз урынына куеп, кое авызын томалыйлар иде.

4Ягъкуб көтүчеләрдән:

– Туганнарым! Сез кайдан? – дип сорады.

Көтүчеләр:

– Без Хараннан, – дип җавап бирделәр.

5Ягъкуб янә:

– Сез анда Нахор углы Лабанны беләсезме? – дип сорады.

Тегеләр:

– Беләбез, – дип җавап бирделәр.

6– Исән-имин яшиме? – диде Ягъкуб.

– Исән-имин, – диделәр көтүчеләр. – Әнә кызы Рахилә дә үзенең көтүе белән монда килә.

7Ягъкуб көтүчеләргә:

– Кичкә кадәр вакыт күп бит әле, көтүләрне туплауга җыярга иртәрәк. Сарыкларыгызны сугарыгыз да тагын утлатып килегез, – дип киңәш бирде.

8Көтүчеләр әйттеләр:

– Юк, барлык көтү бергә җыелып бетмичә торып, кое авызыннан ташны алырга ярамый, – диделәр. – Без, бөтен көтүләр җыелып беткәч кенә, сарыкларыбызны сугарабыз.

9Ягъкуб көтүчеләр белән сөйләшеп торган арада, Рахилә дә үзенең сарык көтүе белән килеп җитте. Ул атасы Лабанның сарыкларын көтә иде. 10Ягъкуб, әнисенә абый тиешле Лабанның кызын һәм Лабанның сарык көтүен күргәч, кое янына килде дә, аның авызыннан ташны кырыйга этәреп, абзасының сарыкларына су эчерде. 11Рахиләне үпкәндә, ул үкереп елады. 12Рахиләнең атасы Лабанга ул үзенең туган тиешлеген, Рәбиканың углы булуын аңлатты. Рахилә исә, өенә йөгереп кайтып, боларны атасына сөйләде. 13Лабан, сеңелесе Рәбиканың углы Ягъкуб килүен ишеткәч, тиз генә өйдән чыгып, кунакны каршыларга китте, аны кочагына алып үпте, өенә алып кайтты. Ягъкуб Лабанга бөтен булган хәлләрне сөйләп бирде. 14Лабан исә аңа:

– Хактыр, син чыннан да минем сөягем, минем тән кардәшем икәнсең, – диде.


Ягъкубның Лабан кызларына өйләнүе

Ягъкуб Лабанның өендә бер ай торды. 15Лабан Ягъкубка болай диде:

– Кардәшем булгач, син миңа бушка хезмәт итәргә тиешмени?! Әйт, әҗеренә нәрсә бирим?

16Лабанның ике кызы бар иде: олысы Лия исемле, кечесе Рахилә исемле. 17Лиянең күзләре кылыйрак[*], ә Рахилә төскә-биткә чибәр, зифа буйлы кыз иде. 18Ягъкуб Рахиләгә гашыйк булган иде, шунлыктан ул Лабанга:

– Кече кызың өчен мин сиңа җиде ел хезмәт итәрмен, – дип җавап бирде.

19Лабан әйтте:

– Аны сиңа бирмәк ниндидер башка берәүгә бирүдән яхшырак, – диде. – Миндә кал!

20Шулай итеп, Ягъкуб Рахилә өчен җиде ел хезмәт итте. Рахиләгә гашыйк булганлыктан, бу җиде ел аңа берничә көн кебек кенә тоелды. 21Ягъкуб Лабанга әйтте:

– Минем хезмәт көннәрем тулды, инде хатынымны бир, аның янына керергә рөхсәт ит, – диде.

22Лабан, бөтен төбәк халкын җыеп, туй ясады. 23Шулай булды ки, Лабан кичен кияү катына кызы Лияне кертте, һәм Ягъкуб аның белән якынлык кылды. 24Лабан Зилпә исемле хезмәтчесен Лиягә асрау кыз итеп биргән иде. 25Иртәгесен Ягъкуб күрә: янында Лия ята. Шуннан соң ул Лабанга әйтте:

– Синең бу эшеңне ничек аңларга? – диде. – Рахилә өчен хезмәт иттем түгелме мин сиңа?! Ни өчен мине алдадың?

26Лабан җавап биреп әйтте:

– Безнең илдә кече кызны олысыннан алда кияүгә бирү гадәте юк, – диде. – 27Менә бу бер атнаны тәмамла да, аннан Рахиләне дә сиңа бирербез, тик аның өчен син миңа тагын җиде ел хезмәт итәрсең[+].

28Ягъкуб күнде: Лия янында бер атна уздырды. Шуннан соң Лабан аңа Рахиләне дә хатынлыкка бирде. 29Хезмәтчесе Билһаны исә Лабан Рахиләгә асрау кыз итеп бирде. 30Шулай итеп, Ягъкуб Рахилә янына да кияү булып керде, аны Лиягә караганда күбрәк яратты, аның өчен янә җиде ел Лабанга хезмәт итте[+].


Ягъкубның Лиядән туган угыллары

31Раббы, Лиянең ир тарафыннан сөелмәвен күреп, аңа бала анасы булу бәхетен бирде. Рахилә исә бала тапмый, кысыр иде[+]. 32Лия, йөккә узып, бер угыл тудырды. Аңа Рубин[*] дип исем кушты. Әйтте: «Раббы, бәхетсезлегемне күреп, миңа игелек күрсәтте. Инде ирем мине дә сөя башлар», – диде. 33Янәдән йөккә узып, ул тагын бер угыл тудырды һәм: «Раббы, иремнән сөелмәвемне ишетеп, миңа угылның икенчесен дә бирде», – дип, бу углына Шимун[*] исемен кушты. 34Өченче тапкыр йөккә калып, тагын угыл тапкач: «Хәзер ирем инде миңа ябышып ятачак, чөнки мин аңа өч угыл тудырып бирдем», – диде, һәм аның бу углына Леви[*] дип исем кушылды. 35Лия тагын йөккә узды, дүртенче углын тапты һәм: «Бу юлы инде Раббымны данлыйм», – дип, яңа туган углына Яһүдә[*] дип исем кушты.

Шуннан соң Лия бүтән бала тапмас булды.

### 30


Ягъкубның асрау хатыннардан туган угыллары

1Рахилә, иренә бала табып бирә алмаганлыктан, кыз кардәше Лиядән көнләшеп, Ягъкубка әйтте:

– Миңа бала булдыр, юкса мин үләм, – диде.

2Бу сүзләрдән Ягъкубның Рахиләгә бик нык ачуы чыкты:

– Синең карыныңны бала табудан мәхрүм иткән Аллаһы түгел бит мин! – диде ул.

3Рахилә:

– Алайса, әнә асравым Билһа янына кер, аның белән йокла, – диде. – Тезләрем өстенә минем өчен бала тудырсын, ичмасам аңардан туган балага ана булырмын[*].

4Асравы Билһаны Рахилә шулай иренә хатынлыкка бирде. Ягъкуб Билһа белән якынлык кылды. 5Билһа, йөккә узып, Ягъкубка бер угыл тудырды. 6Рахилә әйтте: «Аллаһы миңа хөкемен ирештерде, догамны ишетеп, миңа бер угыл бирде», – диде һәм углына Дан[*] дип исем кушты. 7Рахиләнең асравы Билһа, янә йөккә узып, Ягъкубка икенче бер угыл тудырды. 8Рахилә әйтте: «Апама каршы гаять тә көчле көрәш алып бардым һәм җиңүгә ирештем», – диде һәм бу углына Нәптали[*] дип исем кушты.

9Лия дә, үзенең инде балага бүтән уза алмаячагын күреп, асравы Зилпәне Ягъкубка хатынлыкка бирде. 10Шул рәвешчә, Лиянең асравы Зилпә дә Ягъкубка бер угыл тудырды. 11Лия: «Яхшыга галәмәт бу!» – дип, углына Гәд[*] дип исем кушты. 12Лиянең асравы Ягъкубка тагын бер угыл тудырды. 13Лия: «Бәхетемә бу! Инде хатыннар мине бәхет иясе дип күрәчәкләр», – диде һәм бу углына Ашер[*] дип исем кушты.


Лиянең янәдән балага узуы

14Бодай урагына төшкән көннәрнең берсендә Рубин, кырда адәмут[*] тамырлары табып, аларны анасы Лиягә алып кайтып бирде. Шулчак Рахилә Лиягә әйтте:

– Углың тапкан ул адәмут тамырларын миңа бир, – диде.

15Ләкин Лия җавабында әйтте:

– Иремне үзләштерүең җитмәгән, инде углымның адәмут тамырларын да алмакчы буласыңмы? – диде.

Рахилә әйтте:

– Углыңның адәмуты өчен бер төнгә сиңа Ягъкубны бирәм, бүген синең белән ятсын, – диде[+].

16Кичен Ягъкуб кырдан кайтып килгәндә, каршысына Лия чыгып:

– Бүген син минеке, чөнки мин сине углым тапкан адәмут тамырлары хакына сатып алдым, – диде.

Бу төнне Ягъкуб Лия янында йоклады. 17Аллаһы Лиянең гозерен үтәде: Лия, йөккә узып, Ягъкубка бишенче углын тапты. 18«Асравымны иремә биреп торган өчен, Аллаһы миңа әҗерен кайтарды», – диде Лия һәм углына Исәсхәр[*] дип исем кушты. 19Лия тагын йөккә узды һәм Ягъкубка алтынчы углын тудырды. 20Һәм әйтте: «Аллаһы миңа күркәм бүләк насыйп итте – иремә алты угыл табып бирдем, инде ирем гел минем янда яшәр», – дип, углына Зәбулун[*] дип исем кушты. 21Аннары бер кыз тапты һәм аңа Динә дип исем кушты.


Йосыф – Рахиләнең беренче углы

22Аллаһы Рахиләне дә хәтерендә тотты, аның гозерен үтәп, аңа бала табу хасиятен бирде. 23Рахилә, йөккә узып, Ягъкубка бер угыл тудырды. «Аллаһы минем өстән кысырлык хурлыгын алды, – диде ул. 24Һәм: – Раббы миңа икенче угыл да насыйп итсен», – дип, бу углына Йосыф[*] исемен кушты.


Ягъкубның туплаган мал-мөлкәте

25Рахилә Йосыфны тапканның соңында, Ягъкуб Лабанга әйтте:

– Миңа китәргә рөхсәт ит, мин инде үз илемә, туган якларыма кайтыйм, – диде. – 26Сиңа сарыф иткән хезмәтләрем хакына хатыннарымны, балаларымны бир дә, китеп барыйм мин. Сиңа ничек хезмәт иткәнемне үзең дә яхшы беләсең бит.

27Лабан җавабында әйтте:

– Әгәр миннән разый булсаң, монда кал, – диде. – Мин багып белдем ки, синең аркада Раббы мине дә бәрәкәт иясе итте, мөбарәк кылды.

28Әйтте:

– Әҗеренә миннән ни сорасаң да бирермен, – диде.

29Ягъкуб әйтте:

– Сиңа ничек хезмәт иткәнемне, минем аркада мал-туарың ничек артканын үзең дә беләсең. 30Мин килгәнче, мал-туарың аз иде, ул хәзер күбәйде. Мин килгәч, Раббы сине мөбарәк кылды, бәрәкәт иясе итте. Инде мин үз йортым-гаиләм өчен кайчан эшли башлармын?

31Лабан:

– Сиңа нәрсә бирим соң? – дип сорады.

Ягъкуб:

– Миңа бернәрсә дә бирмә, – диде. – Мин сиңа бер гозеремне әйтәм, шуны үтәсәң, мин көтүләреңне янәдән көтәргә һәм сакларга риза: 32менә бүген синең бөтен сарык-кәҗә көтүләреңне йөреп чыгам да алардагы кара һәм аклы-каралы сарыкларны һәм чуар тап төшкән кәҗәләрне аерып куям – минем хезмәтемнең әҗере әнә шулар булсын[*]. 33Синең алда гаделлек шартым болайдыр: әгәр дә, минем әлеге хезмәт әҗерен карарга дип килгәндә, минем көтүдә чуар таплары булмаган берәр кәҗә яки кара булмаган берәр сарык табыла калса, син аларның һәммәсен үз көтүеңнән урланган дип санарга хаклы.

34– Яхшы, син дигәнчә булсын, – диде Лабан.

35Һәм шул ук көнне Лабан төсләре ала-кола, чуар кәҗәләрне һәм кәҗә тәкәләрен – үзләрендә ак табы булганнарның һәммәсен, шулай ук барлык кара төстәге сарыкларны көтүдән аерып алып, аларны үзенең угыллары карамагына тапшырды. 36Ягъкубны исә үз яныннан өч көнлек юл кадәре ераклыктагы башка бер көтүне көтәргә җибәрде.

37Ягъкуб тупыл, бадәм һәм чинар агачларыннан таза-яшь чыбыклар кисеп алды, аларны, кабыгыннан арындырып, ак сырлар белән чуарлады да 38шул сырлы-чуар чыбыкларны мал-туар су эчәргә һәм парлашырга йөри торган сугару ялгашлары эченә җәеп салды. 39Сырлы-чуар чыбыклар каршысында парлашкан кәҗә-сарыклардан ала-кола, тимгелле-чуар бәрәннәр туды. 40Ягъкуб яңа туган бәрәннәрне көтүдән аерып ала да калганнарын Лабанның ала-кола һәм кара төстәге көтүе каршысына тамашага куя, әмма үз көтүен Лабан көтүе белән аралаштырмый, аерым тота иде. 41Таза-сәламәт кәҗә, сарыкларның парлашу вакытларында, алар тамаша кылып торсын өчен, Ягъкуб сугару ялгашларына һәрчак әлеге сырлы-чуар чыбыкларны җәеп куя иде. 42Ә көтүдәге хайваннарның ябыгы-зәгыйфе парлашканда, чыбыкларны куеп маташмый, шунлыктан хайванның ябык-зәгыйфь үрчеме Лабанга, ә таза-сәламәт үрчеме Ягъкубка эләгә иде.

43Ягъкуб әнә шул рәвешчә бик тә, бик тә бай кешегә әверелде. Аның бик күп терлек көтүе, җарияләре, коллары, дөяләре һәм ишәкләре бар иде.

### 31


Ягъкубның яшерен рәвештә Лабаннан качып китүе

1Лабан угылларының «Атабызның милкендә булган бар нәрсәне бу Ягъкуб үзләштереп бетерде, атабызның малыннан үзенә байлык ясады!» дигән сүзләрен ишетеп, 2Лабан белән ике араның әүвәлгедән бик нык бозылганлыгын Ягъкуб ачык аңлады.

3Раббы әйтте аңа:

– Ата-бабаларың җиренә, кардәшләрең янына кайт! – диде. – Мин синең белән булырмын.

4Рахилә белән Лияне Ягъкуб үзенең көтүе йөргән утлауга чакырып алды.

5– Хактыр: атагызның миңа карашы үзгәргән, әүвәлдә булганча түгел, – диде ул аларга. – Әмма минем атамның Алласы – янымдадыр. 6Атагызга бөтен көчемне биреп хезмәт иткәнемне беләсез. 7Ә ул мине гел алдап килде, миңа тиешле әҗерне үз белдегенчә ун тапкыр үзгәртте. Әмма Аллаһы аның миңа явызлык эшләвенә юл куймады. 8Лабан: «Хайванның ала-кола туганы сиңа әҗер булыр», – дип әйткәч, бөтен көтү ала-кола үрчем бирә башлады. «Чуар төстәгеләре дә сиңа әҗер итеп бирелер», – дигәч, бөтен көтү шулай ук чуар төстәге бәрәннәр китерә башлады. 9Шулай итеп, Аллаһы, бөтен терлекне атагызның кулыннан тартып алып, миңа насыйп итте. 10Бервакыт, хайваннарны каплату вакытында, мин бер төш күрдем. Имеш, сарыклар һәм кәҗәләр белән кушылучы барлык тәкәләр аклы-каралы, чуар төстә. 11Шулчак төшемдә Аллаһының фәрештәсе миңа: «Ягъкуб!» – дип эндәште. «Мин мондамын!» – дидем мин. 12Фәрештә, сүзен дәвам итеп: «Күзләреңне күтәреп кара: сарыклар һәм кәҗәләр белән кушылучы тәкәләрнең һәммәсе дә аклы-каралы, чуар төстәләр, чөнки Мин Лабанның сиңа карата ни кыланганын күреп торам, – диде. – 13Бәйт-Элдәге һәйкәл ташына зәйтүн мае койган чагыңда, синең хозурыңа килгән Аллаһы – ул Мин! Шул чакта син Миңа нәзереңне әйттең. Инде урыныңнан кузгал, бу илне калдыр, туган җиреңә кайт»[+].

14Рахилә белән Лия Ягъкубка җавап биреп әйттеләр:

– Атабызның йортында безгә дигән тагын берәр өлеш, мирас бармы соң?! 15Ул безне чит кеше итеп санамыймы?! Ул бит безне сатып, әҗерен ашап бетерде. 16Шуңа күрә атабыздан Аллаһы тартып алган бар байлык-мөлкәт – ул безнеке һәм безнең балаларыбызныкы. Димәк ки, Аллаһы сиңа ни дип кушса, шуны эшлә.

17Ягъкуб, юлга әзерләнеп, балаларын һәм хатыннарын дөяләргә утыртты. 18Үзе белән көтү-көтү хайваннарын, туплаган бөтен мал-мөлкәтен алды. Паддан-Арамда туплаган шул терлек көтүләре, мал-мөлкәте белән берлектә атасы Исхак янына Кәнган җиренә карап юлга чыкты. 19Сарыкларның йонын кыркырга дип, Лабанның утлауга киткән чагы иде. Рахилә, атасының юклыгыннан файдаланып, аның потларын да үзе белән алды. 20Ягъкуб исә яшерен рәвештә качып китүе белән арами Лабан йөрәгендә рәнҗер өчен урын калдырды. 21Шулай, булган бар нәрсәне алып китте дә барды Ягъкуб. Фөрат елгасын кичеп, Гилыгад тауларына таба юлын дәвам иттерде.


Лабанның Ягъкуб артыннан куа килүе

22Өченче көнендә Ягъкубның качып китүе турында Лабанга хәбәр китерделәр. 23Шуннан соң ул, кардәш-туганнарын җыеп, Ягъкуб артыннан куа чыкты һәм җиде көннән аны Гилыгад таулары янында куып җитте. 24Шул төнне арами Лабанның төшендә Аллаһы пәйда булды. Лабанга Ул:

– Сак бул, Ягъкубка нә яхшыдан, нә яманнан авыз ачып сүз әйтмә! – диде.

25Лабан Ягъкубны куып җиткән мәлдә, Ягъкуб инде Гилыгад тавында чатыр корып урнашкан иде. Лабан да кардәш-туганнары белән бергә шунда чатырларын корды. 26Ягъкубка ул болай диде:

– Синең бу эшеңне ничек аңларга? Нигә син мине алдадың? Сугыш әсирләредәй, минем кызларымны алып китеп бардың? 27Ник миңа берни әйтмичә, миңа белгертмичә, яшерен рәвештә качып киттең? Мин бит сине күңелле тамашалар ясап, җырлар җырлап, саз кылларын чиртеп, барабаннар кагып озаткан булыр идем. 28Син хәтта оныкларымны, кызларымны үбеп озатып калудан да мәхрүм иттең мине. Акылсыз эшең булды бу синең! 29Сезгә яманлык кылырга кулымнан килмәс идеме?! Ләкин кичә атагызның Алласы әйтте миңа: «Сак бул, Ягъкубка нә яхшыдан, нә яманнан авыз ачып сүз әйтмә!» – диде. 30Ярар, китеп тә бардың ди, чөнки син атаң янына өйгә кайтырга бик телисең, ләкин син нигә минем илаһларымны урлап киттең[+]?

31Ягъкуб җавап биреп әйтте:

– Мин курыктым, ачудан кызларыңны миннән аерып алып калырсың дип шикләндем, – диде. – 32Инде илаһларыңны берәрсе алган булса, ул кешенең гомере киселер. Кардәш-туганнарыбыз күз алдында барлап-тикшереп чык, синеке дигән ни нәрсә табылса, алып кал.

Потларны Рахиләнең урлаганын Ягъкуб белми иде.

33Лабан шуннан Ягъкуб белән Лиянең чатырларын әйләнеп чыкты, ике кол асрауның чатырында да булды, әмма берни дә тапмады. Лия чатырыннан чыгып, Рахилә чатырына керде. 34Рахилә исә потларны дөясенең ияре астына яшереп, өстенә менеп утырган иде. Рахилә чатырында никадәр актарынса да, Лабан үзенең илаһларын таба алмады. 35Рахилә атасына әйтте:

– Алдыңда аягүрә торып басмавым өчен миңа ачуланма, әтием әфәнде, чөнки хатын-кызның айлык гадәтен кичергән чагымдыр, – диде.

Шулай итеп, Лабанга потларны эзләп табу насыйп булмады.

36Ягъкуб, тәмам ачуы чыгып, Лабан белән бәхәс корып җибәрде һәм әйтте:

– Минем гаебем нәрсәдә? – диде. – Мине эзәрлекләрдәй нинди гөнаһ эшләдем мин синең алда? 37Бөтен әйберләремне карап-тикшереп чыктың, арадан синеке дигәне табылдымы соң?! Табылса, әнә синең һәм минем кардәш-туганнар каршысына чыгарып куй, икебезнең арасын алар хөкем итсен. 38Егерме ел мин сиңа көтү көттем, сарыкларың, кәҗәләрең беркайчан да бәрән салмады, көтүеңнән бер сарык тәкәсен дә суеп ашамадым. 39Ерткыч җанвар ботарлаганын да сиңа күрсәтмәдем, зыянын үз өстемә алдым. Ә син хайванның көтүдән көндез югалганын да, төнлә югалганын да миннән түләттең. 40Мин көндезге эсседән, төнге салкыннан җәфа чиктем, минем күзләремнән йокы качты. 41Синең өйдә үткән егерме елым менә шундый минем. Ике кызың өчен мин сиңа – ундүрт ел, терлек көтүләрең өчен – алты ел хезмәт иттем. Ә син миңа түлисе әҗереңне ун тапкыр үзгәрттең. 42Атамның Алласы, Ибраһимның Алласы һәм Исхакның Куркусы минем янда булмаса, син мине хәзер буш кул белән озатып җибәргән булыр идең. Аллаһы минем хәлемә керде, кулларымның хезмәт җимешен күреп, кичә төнлә хөкемен чыгарды – синнән яклады мине.


Ягъкуб белән Лабан тарафыннан чик манарасы куелуы

43Лабан, җавап биреп, Ягъкубка әйтте:

– Кызларым – алар минем кызлар, балаларым – минем балалар, терлек көтүләрем – минем көтүләр. Монда син күргән бөтен нәрсә – минеке. Кызларыма һәм алар тудырган балаларга яманлык эшли аламмы мин?! 44Аңлашыйк, икебез арасында килешү төзик, һәм ул безнең татулашуыбызны исбатласын.

45Ягъкуб бер таш алды да һәйкәл итеп җиргә куйды[+]. 46Аннары кардәш-туганнарына:

– Ташлар җыегыз! – дип боерды.

Тегеләр, ташлар җыеп, бер өем ясадылар. Соңра шул ташлар өеме янында барысы бергә утырып ашап-эчтеләр. 47Лабан таш өеменә Егар-Саһадута дип, Ягъкуб исә Гәлгыд дип исем кушты[*]. 48Лабан Ягъкубка әйтте:

– Бу таш өеме бүген безнең үзара килешүнең шаһиты булыр, – диде.

Шуңа күрә ул Гәлгыд дип аталды. 49Миспа[*] дигән атамасы да сакланды. Чөнки Лабан:

– Бер-беребездән аерылышканнан соң, синең белән минем араны күзәтеп торучы Раббы Үзе булыр, – диде. – 50Әгәр син минем кызларыма яманлык кылсаң яки кызларым өстеннән башка хатыннарга өйләнсәң, гәрчә безнең ике араны күзәтеп торучы кеше булмаса да, белеп тор: моңа Аллаһы Үзе шаһитлык итәчәк. 51Менә таш өеме һәм менә синең белән минем арага мин куйган һәйкәл, – дип, сүзен дәвам итте Лабан. – 52Бу таш өеме дә, бу һәйкәл дә – шаһитлар; шулай ки, мин дә таш өеме аша синең якка явыз ният белән чыкмаячакмын, син дә таш өеме һәм һәйкәл аша минем якка явыз ният белән чыкмаска тиеш. 53Безнең араны Ибраһимның Алласы, Нахорның Алласы – ата-бабаларыбызның Аллалары[*] хөкем итсен.

Ягъкуб үзенең атасы Исхакның Куркусы хакына ант итте[+]. 54Аннары, тауда корбан чалып, кардәш-туганнарын ашарга чакырды. Икмәк-ризыкны ашап, алар шул тауда төн кундылар.

55Лабан иртәгесен иртүк торды, оныкларын, кызларын үбеп, аларга фатихасын бирде дә торган җиренә кире кайтып китте.

### 32


Ягъкубның Эсау янына хезмәтчеләрен алдан күндерүе

1Ягъкуб исә үзенең юлын дәвам иттерде һәм Аллаһының фәрештәләре белән очрашты. 2Аларны күргәч, Ягъкуб:

– Болар – Аллаһының гаскәре! – дип, бу урынга Маханаим[*] дип исем кушты.

3Ягъкуб Сәгыйрь җирләрендә, Эдом өлкәсендә яшәгән бертуганы Эсауга алдан ук хәбәрчеләр күндерде. 4Аларга боерык биреп әйтте:

– Әфәндем Эсауга хәбәремне җиткерегез: «Мин менә, аның колы Ягъкуб, бүгенгә кадәр вакытлыча Лабан янында яшәдем. 5Вак терлек көтүләрем, үгезләрем, ишәкләрем, кол хезмәтчеләрем һәм асрауларым бар; үзем турында бу хәбәрне ирештерүем белән мин синең, Эсау әфәндемнең, ягымлы карашыңны күрергә өмет итәм», – дип әйтте диегез.

6Хәбәрчеләр, әйләнеп кайтып, Ягъкубка:

– Кардәшең Эсау янында булдык. Ул сине каршыларга юлга чыкты, үзе белән дүрт йөз кешесе бар, – дип белдерделәр.

7Ягъкуб бик нык курыкты һәм каушап калды. Ул үз кул астында булган барлык кешеләрне, вак һәм эре терлек көтүен, дөяләрне ике аерым төркемгә бүлде. 8Һәм әйтте:

– Эсау бер төркеменә һөҗүм итеп пыран-заран китерсә дә, һич югы төркемнең икенчесе исән калыр, – диде.

9Аннары Аллаһыга ялварып дога кылды:

– И бабам Ибраһимның, атам Исхакның Раббы Алласы! Син: «Туган җиреңә, кардәшләрең янына кайт, Мин сиңа игелек кылырмын!» – дип вәгъдә бирдең[+]. 10Колыңа кылган мәрхәмәтеңә, күрсәткән тугрылыгыңа лаек түгелмен. Үрдүн елгасын кичкәндә, юл таягымнан башка минем бернәрсәм дә юк иде; инде менә ике зур туплам байлыгым бар. 11Ялварамын: туган кардәшемнең кулыннан, Эсау кулыннан коткар мине! Килеп, мине дә, балаларым белән аналарын да үтереп ташламагае дип куркам. 12Син бит миңа: «Сиңа игелек кылачакмын, нәселеңне диңгездәге бихисап ком бөртекләре санынча ишәйтәчәкмен», – дип вәгъдә бирдең[+].

13Ягъкуб шушы урында төн кунды һәм, туган кардәше Эсауга бүләк итеп бирү өчен, 14үзендәге мал-туардан ике йөз кәҗә һәм егерме кәҗә тәкәсе, ике йөз сарык һәм егерме сарык тәкәсе, 15колыннары белән берлектә утыз баш савым дөя, кырык баш сыер, ун үгез, егерме ана ишәк һәм ун ата ишәкне аерып алды. 16Аерып алган шул терлек көтүләрен кол хезмәтчеләре карамагына тапшырып, аларга:

– Бер-берегездән ара калдырып, үз көтүләрегез белән миннән алда юлга чыгыгыз, – дип боерды.

17Иң алдан баручыга болай дип әмер бирде:

– Кардәшем Эсау белән очрашкач, ул: «Хуҗаң кем? Кая юл тотасың? Бу терлек көтүе кемнеке?» – дип сораса, 18әйт: «Колың Ягъкубныкы, – диген. – Ул моны әфәндесе Эсауга бүләк итеп җибәрде, үзе дә арттан килә», – диген.

19Икенче, өченче һәм башка терлек төркемнәрен әйдәп баручыларга да Ягъкуб шулай эшләргә – Эсау белән очрашкач, аңа шул ук сүзләр белән җавап бирергә кушты; 20«Безнең арттан колың Ягъкуб та килә», – дип әйтегез, диде. «Алдан бүләкләр җибәреп, Эсауның күңелендә миһербанлык уятырмын, үзе белән очрашкач, ул мине, бәлки, кабул итәр», – дип уйлады Ягъкуб.

21Шул рәвешчә, бүләккә дигән маллар алдан китте. Ягъкуб исә бу төнне туктаулыкта кунарга калды.


Ягъкубның Аллаһы белән көрәшүе

22Шул төнне ул, торып, ике хатынын, ике җариясен һәм унбер углын ияртеп, Яббок ермагының сай җиреннән ерып, аргы якка чыкты. 23Аларны аргы якка чыгарганнан соң, кул астындагы бар мал-мөлкәтне дә шунда күчерде. 24Бу як ярда Ягъкуб берьялгызы калды. Шул төнне таң атканчыга кадәр ниндидер адәм аның белән көрәшеп чыкты. 25Көрәшкәндә, үзенең җиңә алмавын күреп, шул адәми зат Ягъкубның бот буынын каймыктырды. 26Шунда әйтте:

– Инде таң атты, җибәр мине! – диде.

Ягъкуб:

– Юк, җибәрмим! Иң элек син миңа мөбарәк фатихаңны бир, – диде.

27Адәми зат:

– Исемең ничек? – дип сорады.

– Ягъкуб, – дип җавап бирде Ягъкуб.

28Адәми зат:

– Моннан соң синең исемең Ягъкуб түгел, ә Исраил[†] [*] булыр, – диде. – Чөнки син, Аллаһы һәм кешеләр белән көрәшеп, җиңүче булдың[+].

29Ягъкуб сорау биреп әйтте:

– Исемең кем соң синең? – диде.

Адәми зат:

– Исемем нәрсәгә сиңа, ник сорап торасың? – дип, Ягъкубка мөбарәк фатихасын бирде[+].

30«Монда мин Аллаһы белән йөзгә-йөз очраштым, җаным исән калды», – дип, Ягъкуб бу урынга Пенуил[*] дип исем кушты[+].

31Ягъкуб Пенуил яныннан узып киткәндә, кояш чыккан иде инде. Бот буыны каймыкканга, ул бер аягына аксап атлады. 32(Адәми зат Ягъкубның бот буынын каймыктыру сәбәпле, Исраил балалары хайван ботындагы сеңерле итне бүгенгәчә ашамыйлар.)

### 33


Ягъкуб белән Эсауның очрашулары

1Ягъкуб, алга таба күзен төбәп, каршысына Эсау һәм аның дүрт йөз кешесе якынлашып килүен күрде. Лиянең, Рахиләнең һәм ике җариянең балаларын ул аерым-аерым төркемнәргә бүлде. 2Җарияләрне һәм аларның балаларын алга куйды, алар артына Лия белән аның балаларын, ә ахырга Рахилә белән Йосыфны бастырды.

3Ягъкуб үзе исә, төркем алдына чыгып, туган кардәше Эсауга таба атлады һәм, туктый-туктый, җиде тапкыр җиргә кадәр иелеп, итагатен белдерде. 4Эсау, аның каршысына йөгереп килеп, муенына сарылды, үбәргә тотынды. Икесе дә елап җибәрделәр. 5Эсау күз карашын хатыннарга һәм балаларга таба юнәлтте:

– Синең кемнәрең болар? – дип сорады ул.

– Мин колыңа Аллаһы насыйп иткән балаларым, – диде Ягъкуб.

6Җарияләр һәм балалары Эсау каршына килеп баш иделәр. 7Лия дә балалары белән берлектә, аннары, ниһаять, Рахилә белән Йосыф та, килеп, Эсау каршысында баш иеп, итагать күрсәттеләр. 8Эсау:

– Миңа юлда очраган көтү-көтү малның хикмәте нәрсәдә? – дип сорады.

– Син әфәндем миннән разый булсын өчен, бүләк ул, – дип җавап бирде Ягъкуб.

9Эсау әйтте:

– Миндә мал болай да җитәрлек, кардәшем, үз малың үзеңә булсын, – диде.

10– Юк, әгәр синең күңелеңә хуш килсәм, минем бүләгемне дә кабул ит, – диде Ягъкуб. – Синең йөзеңне күрү миңа Аллаһының йөзен күрү кебек булды – син бит миңа ягымлы мөнәсәбәтеңне күрсәттең. 11Алып килгән бүләгемне кабул итеп ал. Аллаһы миңа күп игелекләр насыйп итте, миндә бөтен нәрсә дә бар.

Эсау бүләкне кабул иткәнчегә кадәр, ул шулай кыставыннан туктамады. 12Эсау:

– Инде юлыбызны дәвам итик, – диде. – Мин синең белән бергә барырмын.

13Ягъкуб әйтте:

– Кардәшем әфәндегә мәгълүмдер ки, бала-чага иркә-назлы була, өстәвенә көтүемдә имезүче хайваннар да шактый – аларны көне буе тагы куалап барсак, бөтен көтү үлеп бетәчәк, – диде. – 14Кардәшем әфәнде, син алдан бара тор, мин исә, синең колың, хайваннар, бала-чага йөрешенә җайлашып, әкрен генә хәрәкәт итәрмен, шулай барып, Сәгыйрьдә син әфәндем белән кушылырмын, – диде.

15Эсау:

– Алайса, мин янымдагы берничә кешене синең белән калдырам, – диде.

– Нигә кирәк? – диде Ягъкуб. – Син миңа, кардәшем әфәнде, болай да ягымлы карашыңны күрсәттең.

16Эсау шул ук көнне Сәгыйрьгә кайту юлына борылды. 17Ә Ягъкуб Суккөткә карап юл тотты, анда үзенә йорт корды, мал-туары өчен утарлар булдырды. Шул сәбәптән бу урынга ул Суккөт[*] дип исем кушты. 18-19Паддан-Арамнан кайтканнан соң, Ягъкуб, Кәнган җирендәге Шәкем шәһәренә исән-имин килеп җитеп, шәһәргә якын урында Шәкемнең атасы Хамурның угылларыннан йөз кесита[*] бәрабәренә җир кисәге сатып алды да шунда чатырларын корды[+][+]. 20Шул җирдә үк мәзбәх ясап, аңа Эл-Илаһи-Исраил[*] дип исем бирде.

### 34


Динәнең намусы тапталуы. Абыйларының Шәкем халкыннан уч алуы

1Лиянең Ягъкубка тудырып биргән кызы Динә беркөнне, җирле халык кызларын күрергә дип, шәһәргә чыкты. 2Төбәкнең хакиме хивви Хамурның углы Шәкем, кызга күзе төшеп, аны көчләп алып китте дә намусын таптады. 3Ягъкубның кызы Динә егетнең күңелен яулап, Шәкем аңа тәмам гашыйк булган иде. Шуңа күрә ул кызга ягымлы мөгамәлә күрсәтергә тырышты. 4Атасы Хамурга исә:

– Бу кызны миңа хатынлыкка алып бир! – дип ялынды.

5Ягъкуб, кызы Динәнең мәсхәрә ителүен ишетсә дә, үзенең угыллары терлек көтүе белән утлауда булганлыктан, алар кайтканчы, бу хакта бер сүз дә дәшмәде.

6Шулай беркөнне Шәкемнең атасы Хамур, киңәш-табыш итәргә дип, Ягъкуб янына килде.

7Ягъкубның угыллары, хәлне ишетүгә үк, утлаудан кайттылар. Алар нәфрәт белән тәмам ярсыганнар иде. Чөнки Ягъкуб кызының намусын таптау Исраилне мәсхәрә итү белән бер – моңа юл куярга һич тә ярамый иде[+]. 8Хамур аларга болай диде:

– Углым Шәкем бөтен җаны-тәне белән сезнең кызыгызга гашыйк. Зинһар, аны углыма хатынлыкка бирегез[+]. 9Туганлашыйк шулай. Кызларыгызны безнең егетләргә кияүгә бирегез, безнең кызларны үзегезгә килен итеп алыгыз. 10Шулай бергәләшеп тату яшик. Җирләребез сезнең күз алдыгызда, шунда теләгән шөгыль-эшегезне эшләп, җирләр биләп яши бирегез.

11Шәкем дә Динәнең атасына һәм агаларына әйтте:

– Әгәр күңелегезгә хуш килсәм, мин сезгә теләгән нәрсәгезне бирергә әзермен, – диде. – 12Иң зур мәһәр һәм бүләк сорасагыз да, мин барысына риза, тик кызыгызны гына миңа хатынлыкка бирегез[+].

13Ягъкубның угыллары, сеңелләре Динәнең намусын таптаган Шәкемгә һәм аның атасы Хамурга хәйләле төстә җавап биреп:

14– Булмас эш бу! Кызыбызны сөннәтсез[†] кешегә кияүгә бирә алмыйбыз, – диделәр. – Бу безнең өчен хурлык булыр иде[+]. 15Әгәр без куйган шартка разый булсагыз, ягъни сезнең барлык ир затларыгыз безнең кебек үк сөннәткә утыртылган булса, 16менә шул чакны гына без кызларыбызны сезләргә бирербез, ә сез үз кызларыгызны безләргә бирерсез, шулай сезнең белән бер халык булып яши башларбыз. 17Инде безнең белән килешмисез, сөннәтле булырга теләмисез икән, ул чакны без кызыбызны алабыз да моннан китеп барабыз.

18Мондый сүзләр Хамурның күңеленә дә, углы Шәкемнең күңеленә дә хуш килде. 19Атасы гаиләсендә иң абруйлы кеше булган Шәкем әлеге шартны кичектерми гамәлгә ашырды, чөнки ул Ягъкубның кызына гашыйк иде. 20Хамур белән углы Шәкем, үзләренең шәһәр капкасы янына халыкны җыеп, аларга болай дип мөрәҗәгать иттеләр:

21– Бу адәмнәр – безнең белән дустанә мөнәсәбәт яклылар; илебездә җирләшеп, үз эш-шөгыльләре белән яши бирсеннәр. Аларның күз алдында күпме җирләр җәйрәп ята! Кызларын хатын итеп үзебезгә алыйк, кызларыбызны аларның егетләренә кияүгә бирик. 22Ләкин монда җирләшеп калыр һәм безнең белән бер халык булып яшәр өчен, алар шундый шарт куялар: бездәге барлык ир заты аларның үзләре кебек үк сөннәтле булырга тиеш. 23Аларның көтү-көтү маллары, хайваннары, бөтен мал-мөлкәте безнеке булмасмыни?! Ризалык кына бирик, алар безнең белән бергә яши башлаячаклар.

24Шәһәр капкасы янына җыелган һәркем Хамур белән аның углы Шәкем әйткән сүзләрне кабул итте – барлык ир заты бердәм төстә сөннәткә утыртылды.

25Шулай булды ки, сөннәткә утыртылганнарның сырхаулы өченче көнендә Ягъкубның ике углы, Динәнең агалары Шимун белән Леви, һәркайсы кулына кылыч алып, көтмәгәндә шәһәргә бәреп керделәр һәм барлык ир затларын суеп чыктылар. 26Хамур белән аның углы Шәкемне дә кылычтан кичерделәр һәм өйләреннән Динәне алып кайтып киттеләр. 27-28Аннан соң Ягъкубның угыллары, суеш урынына кире кайтып, шәһәр буйлап өйләрне талап йөрделәр, намусы тапталган Динә өчен шәһәр эчендәге һәм утлаулардагы барлык эре һәм вак терлекне, ишәкләрне үзләренә алдылар. 29Бөтен мал-туарны алдылар, бала-чаганы, хатыннарны әсир иттеләр, өйләрдә булган бар нәрсәне талап чыктылар.

30Ягъкуб үзенең угыллары Шимун белән Левигә әйтте:

– Сез бу җирләрдә яшәгән кәнганиләр белән фәризиләрнең барчасын миңа дошман ясадыгыз, башыма бәла тудырдыгыз! – диде. – Минем үз кешеләрем аз, шуңа күрә алар, миңа каршы тупланып, мине гаиләм-йортым белән юк итәчәкләр.

31Шимун белән Леви:

– Ә сеңелебезне фахишә кыздай мыскыл итү ярый идемени?! – дип җавап бирделәр.

### 35


Ягъкубның Бәйт-Элгә кайтуы

1Аллаһы Ягъкубка әйтте:

– Кузгал! Бәйт-Элгә китеп, шунда яшә! Туган кардәшең Эсаудан качып киткән чагында синең алда пәйда булган Аллаһы хөрмәтенә шунда мәзбәх яса! – диде[+].

2Ягъкуб, бөтен өй җәмәгатенә һәм янында булган барлык адәмнәргә мөрәҗәгать итеп:

– Чит-ят илаһларыгызны ташлагыз! – диде. – Чистарынып, өс киемнәрегезне алыштырыгыз. 3Без кузгалабыз, Бәйт-Элгә китәбез. Бәлагә төшкән көннәремдә ярдәменнән калдырмаган һәм йөрер юлларымда һәрчак минем белән бергә булган Аллаһы хөрмәтенә Бәйт-Элдә мин мәзбәх корачакмын, – диде.

4Шуннан соң һәркайсы кулларында булган барлык чит-ят илаһларын, колак алкаларын Ягъкубка тапшырды. Ягъкуб исә аларны, Шәкем янындагы бер имән төбенә күмеп, күздән юк итте[+].

5Шулай итеп, алар юлга кузгалдылар. Бөтен тирә-яктагы шәһәрләрнең халкын Аллаһыдан курку биләп алган иде, шул сәбәпле Ягъкуб угылларын эзәрлекләүче булмады.

6Ягъкуб үзенең бөтен адәмнәре белән берлектә Кәнган җирендәге Луз шәһәренә, ягъни Бәйт-Элгә килде. 7Анда мәзбәх корып, бу урынга Эл-Бәйт-Эл[*] дип исем кушты, чөнки туган кардәшеннән качып барган чагында, Аллаһы аңа нәкъ менә шушы урында күренгән иде[+].

8Рәбиканың сөт анасы Дебора вафат булгач, аны Бәйт-Элдән түбәндәрәк бер имән агачы төбенә күмделәр. Шул уңайдан бу агачка Аллон-Бахут[*] дигән исем бирелде[+].

9Ягъкуб Паддан-Арамнан кайтканнан соң, Аллаһы, аның алдында янә бер күренеп, аңа мөбарәк фатихасын ирештерде, 10әйтте:

– Моңарчы сине Ягъкуб дип атап йөрделәр, әмма бүгеннән синең исемең Исраил булыр, – диде.

Шулай итеп, Аллаһы Ягъкубка Исраил дигән исем кушты[+]. 11Аллаһы тагын болай диде:

– Мин – Кадир Алламын! Үрчемле бул һәм ишәй! Мин синнән зур халык һәм тагын күп халыклар тудырачакмын – син күп патшаларның нәсел атасы булачаксың[+]. 12Мин Ибраһим белән Исхакка биргән җирләрнең һәммәсен сиңа һәм синнән соңгы нәсел варисларыңа бирәчәкмен.

13Шулай дип, Аллаһы Ягъкуб белән сөйләшеп торган урыннан күккә ашты. 14Ягъкуб исә Аллаһының сүзләрен ишеткән бу урынга таштан бер һәйкәл куйды һәм аның өстенә шәраб белән зәйтүн мае койды[+]. 15Ягъкуб Аллаһы аның белән сөйләшкән бу урынга Бәйт-Эл дип исем кушты[+].


Беньяминнең тууы. Рахиләнең вафаты

16Аннары алар, Бәйт-Элдән күчеп, ары киттеләр. Эфрата җиренә җитәрәк, юлда Рахиләнең тулгагы башланды. Баланы ул бик авыр тапты. 17Тулгак газабын кичергәндә, кендек әбисе аңа әйтте:

– Курыкма, тагын бер углың булыр, – диде[+].

18Әмма Рахилә инде үлем түшәгендә иде. Җаны чыгып барганда, ул үзенең дөньяга яңа килгән углына Бенони[*] дип исем кушты. Ләкин атасы аның исемен Беньямингә[*] алыштырды.

19Рахилә шулай вафат булып, аны Эфратага, ягъни Бәйт-Лехемгә бара торган юл буена җирләделәр[+]. 20Ягъкуб Рахиләнең каберенә таш һәйкәл куйды, һәм ул һәйкәл ташы әле бүген дә шунда тора.

21Исраил бу урыннан янә күчте һәм Мигдал-Эдер аръягындагы җирләрдә чатыр корып яши башлады.

22Ул шунда яшәгән заманда, Исраилнең углы Рубин атасының җариясе Билһа белән якынлык кылды. Исраил бу хәлне ишетеп белде.


Ягъкубның угыллары

Ягъкубның унике углы бар иде[+].

23Лиядән туган угыллары: иң өлкәне Рубин, аннан соң Шимун, Леви, Яһүдә, Исәсхәр һәм Зәбулун.

24Рахиләдән туган угыллары: Йосыф белән Беньямин.

25Рахиләнең җариясе Билһадан туган угыллары: Дан белән Нәптали.

26Лиянең җариясе Зилпәдән туган угыллары: Гәд, Ашер.

Ягъкубның Паддан-Арамда чакта туган угыллары шулардыр.

27Ягъкуб кайчандыр үзенең бабасы Ибраһим һәм хәзер атасы Исхак яшәгән җирләргә – бүгенге көндә Хебрун дип йөртелгән Кыръят-Арба янындагы Мәмрегә, атасы Исхак янына әйләнеп кайтты[+].

28Исхак йөз дә сиксән ел яшәде. 29Картаеп, тормышта барысын татып-кичереп, ул соңгы сулышын алды, җан тәслим кылып, үзенең ата-бабалары белән кушылды. Угыллары Эсау белән Ягъкуб аны дәфен кылдылар[+].

### 36


Эсауның нәсел шәҗәрәсе

1[•]Эсауның, ягъни Эдомның нәсел шәҗәрәсе болайдыр[+]. 2Эсау үзенә Кәнган җире кызларыннан хитти Элонның кызы Аданы, хивви Сибгоннан туган Анаһ кызы Оһолибаманы һәм 3Исмәгыйльнең кызы – Нәбаютның кыз кардәше Басематны хатын итеп алган иде[+].

4Ада Эсауга Элифазны тудырды, Басемат – Регуилне, 5Оһолибама – Игушны, Ягълам һәм Корахны тудырды. Эсауның Кәнган җирендә туган угыллары шулардыр.

6Эсау үзенең хатыннарын, угылларын, кызларын, өендәге бөтен адәмнәрне, терлек көтүләрен, Кәнган илендә туплаган бар мал-мөлкәтен алды да, кардәше Ягъкубтан аерылып, башка бер төбәккә күчеп китте. 7Аларның икесенең дә мал-мөлкәте шулкадәр зур иде ки, мондагы җәйләүләрдә көтү-көтү маллары өчен инде урын җитми, шуңа күрә алар берничек тә бергә сыешып яши алмыйлар иде.

8Эсау (ягъни Эдом) Сәгыйрь тавы буендагы җирләргә барып төпләнде.

9Сәгыйрь тавы буенда җирләшкән эдомиләрнең нәсел атасы булган Эсауның шәҗәрәсе түбәндәгечә.

10Эсау угылларының исемнәре: Эсауның хатыны Ададан туган углы Элифаз, Эсауның хатыны Басематтан туган углы Регуил.

11Элифазның угыллары: Теман, Омар, Сефо, Гәтәм һәм Кыназ. 12Тимна – Эсау углы Элифазның җариясе иде. Тимна Элифазга Амалыкны тудырды. Болар – Эсау хатыны Аданың оныкларыдыр[+].

13Регуилнең угыллары: Нахат, Зерах, Шамма һәм Мизза. Болар – Эсау хатыны Басематның оныкларыдыр.

14Сибгоннан туган Анаһ кызы Оһолибама Эсауга табып биргән угылларның исемнәре: Игуш, Ягълам һәм Корах.

15Эсау угылларының ыругбашлары: Эсауның өлкән углы Элифаз угылларыннан туган Теман, Омар, Сефо, Кыназ, 16Корах, Гәтәм, Амалык. Болар – Эдом илендә Элифаз нәселеннән туган ыругбашлары, Эсау хатыны Аданың оныкларыдыр.

17Эсау углы Регуилдән туган ыругбашлары: Нахат, Зерах, Шамма, Мизза. Болар – Эдом илендә Регуил нәселеннән чыккан ыругбашлары, Эсау хатыны Басематның оныкларыдыр.

18Эсау хатыны Оһолибама тудырган ыругбашлары: Игуш, Ягълам һәм Корах. Болар – Эсауның хатыныннан, Анаһ кызы Оһолибамадан туган ыругбашлары.

19Боларның һәммәсе – Эсау (ягъни Эдом) угыллары һәм алар нәселеннән чыккан ыругбашларыдыр.

20[•]Шул ук җирләрдә яшәгән хори Сәгыйрьнең угыллары: Лотан, Шобал, Сибгон, Анаһ,[+] 21Дишон, Эсер һәм Дишан. Болар – Эдом җирләрендә хориләрнең ыругбашлары булган Сәгыйрь угылларыдыр.

22Лотанның угыллары: Хори һәм Һемам. Тимна – Лотанның кыз кардәше иде.

23Шобалның угыллары: Алван, Манахат, Эвал, Шефу һәм Онам.

24Сибгонның угыллары: Аяһ һәм Анаһ. Атасы Сибгонның ишәкләрен көтүдә йөрткәндә, чүлдә кайнар су чыганаклары тапкан Анаһ шушы буладыр.

25Анаһның балалары: углы Дишон һәм кызы Оһолибама.

26Дишонның угыллары: Хемдан, Эшбан, Итран һәм Керан.

27Эсерның угыллары: Билһан, Загаван һәм Акан.

28Дишанның угыллары: Утс һәм Аран.

29Хориләрдән чыккан ыругбашлары шулар: Лотан, Шобал, Сибгон, Анаһ, 30Дишон, Эсер һәм Дишан. Болар – Сәгыйрь җирләрендә яшәгән хориләрнең ыругбашларыдыр.

31[•]Исраил патшалары хакимлегенә кадәр Эдом җирләрендә хөкем сөргән патшалар: 32Бигур углы Бела Эдом илендә патша булып торды. Аның баш шәһәре Динһаба дип атала иде. 33Бела үлгәч, Босра шәһәреннән Зерах углы Йовав патша булды[+]. 34Йовав үлгәч, Теман иленнән Хушам патша булды[+]. 35Хушам үлгәч, Бедад углы Һадад патша булды (Мәаб кырларында мидьяниләрне ул тар-мар итте). Шәһәренең исеме Авит иде. 36Һадад үлгәч, Масрыкадан Самла патша булды. 37Самла үлгәч, елга буендагы Рехоботтан Шаул патша булды. 38Шаул үлгәч, Ахбор углы Багал-Ханан патша булды. 39Ахбор углы Багал-Ханан үлгәч, Һадар патша булды. Шәһәренең исеме Пагу иде. Һадарның хатыны – Ме-Заһабның кыз оныгы, Матредның кызы – Меһетабел исемле иде.

40Эсау нәселеннән чыккан һәм исемнәре белән кабиләләре, яшәгән җирләре аталган ыругбашлары болардыр: Тимна, Алва, Ятет,[+] 41Оһолибама, Элаһ, Пинон, 42Кыназ, Теман, Мибсар, 43Мәгдиел һәм Ирам. Яшәгән җирләренә, биләмәләренә үзләренең исемнәрен биргән Эдом ыругбашлары менә шулардыр.

Эдомиләрнең нәселбашы исә Эсаудыр.

### 37

1Ягъкуб шулай атасы Исхак гомер кичергән Кәнган җирләрендә яши иде.

2Ягъкубның яшәү рәвеше болайдыр.


Йосыфның төшләре

Унҗиде яшьлек углы Йосыф атасының хатыннары Билһа һәм Зилпәдән туган агалары белән берлектә көтү көтә һәм агаларының кырын эшләре турында аталары Исраилгә хәбәрләр җиткереп тора иде. 3Исраил Йосыфны бүтән барлык угылларыннан артыграк ярата, чөнки Йосыф аның картлык көнендә туган баласы иде. Ул аңа төрле төстәге тукымадан затлы кием ясаткан иде. 4Аталарының Йосыфны үзләренә караганда артыграк яратуын күргәч, Исраилнең өлкән угыллары Йосыфка нәфрәт белән карый башладылар, хәтта аның белән дустанә сөйләшмәс булдылар.

5Бервакыт Йосыф төш күрде һәм төшен агаларына сөйләде. Шуннан соң агаларының нәфрәтләре тагы да көчәйде. 6Йосыф әйтте аларга:

– Тыңлагыз, мин сезгә күргән төшемне сөйлим, – диде. – 7Имеш, без барыбыз да кырда көлтә бәйлибез икән. Шулчак мин бәйләгән көлтә җир өстенә туп-туры калкып утырды, ә сез бәйләгән көлтәләр, минем көлтәне уратып алып, аның алдында сәҗдә кылдылар.

8Агалары Йосыфка:

– Син безнең өстән хаким булмакчы, безне үзеңә буйсындырмакчымы?! – дип ризасызлык белдерделәр.

Күргән төше, сөйләгән сүзләре өчен Йосыфны тагы да ныграк күрәлмый башладылар. 9Йосыф, тагын бер төш күреп, аны да агаларына һәм атасына сөйләде:

– Менә, мин тагын бер төш күрдем, – диде. – Имеш, кояш, ай һәм унбер йолдыз, сәҗдә кылып, миңа баш иделәр.

10Төшен атасына һәм агаларына сөйләгәч, атасы ачуланып әйтте:

– Нәрсәне аңлата синең күргән бу төшең? Мин, анаң һәм агаларың синең алдыңа килеп баш ияргә тиешләр дисеңмени?! – диде.

11Агаларының Йосыфтан зарланулары арта бара иде. Аталары исә боларның барысын күңеленә салып куйды.


Йосыфның кол итеп сатылуы

12Беркөнне Йосыфның агалары аталарының көтүен көтәргә Шәкемгә киттеләр. 13Исраил Йосыфка:

– Агаларың Шәкемгә көтү карарга киткәннәр иде, – диде. – Син дә алар янына барып кайт.

Йосыф:

– Ярый, – дип җавап бирде[+].

14– Баргач, белеш: агаларың авырмыйлармы, хайваннар исән-иминме? Шул хакта миңа хәбәр алып кайт, – диде Ягъкуб һәм Йосыфны Хебрун үзәнлегеннән юлга күндерде.

Йосыф Шәкемгә килде[+]. 15Кырда агаларын эзләп йөргәндә, аңа бер адәм очрап:

– Син нәрсә эзлисең? – дип сорады.

16Йосыф:

– Агаларымны эзлим, – дип җавап бирде. – Әйтче: көтүне алар кайда көтәләр икән?

17Әлеге адәм:

– Алар моннан китеп бардылар, – дип җаваплады. – Мин аларның «Дотанга китәбез» дигән сүзләрен ишетеп калдым.

Йосыф, янә юлга чыгып, агаларын Дотанда эзләп тапты[+]. 18Йосыфның якынлашып килүен ерактан ук күреп алгач, агалары, аны үтерү өчен, үзара киңәш-табыш итә башладылар. 19Бер-берләренә:

– Әнә төш хастасы килә, – диештеләр. – 20Үтерик тә мәетен берәр чокырга илтеп ташлыйк. Әйтербез, аны ерткыч хайван ашады, диярбез. Шуннан күрербез: күргән төшләреннән нәрсә килеп чыгар икән, – диделәр.

21Рубин, бу сүзләрне ишетеп:

– Юк, җанына тимибез! – дип, Йосыфны кардәшләренең кара ниятләреннән йолып калырга тырышты.

22– Кан коймагыз! – диде ул. – Аны чүлдәге берәр чокырга ташлап калдырыгыз, әмма үзенә кул тидермәгез.

Рубиннең теләге – Йосыфны кардәшләре кулыннан коткарып калу, аны исән-имин хәлдә атасына кайтарып тапшыру иде.

23Яннарына Йосыф килеп җитүгә, агалары аның өстенә кигән төсле-чуар киемен салдырып алдылар да, 24култыгыннан тотып, сусыз-коры бер коега төртеп төшерделәр[+]. 25Шуннан соң үзләре ашарга дип утырдылар. Шулчак Гилыгад тарафыннан бер кәрван якынлашып килгәне күренде. Дөяләренә агач сагызы, бәлзәм һәм ладан[†] төяп, Мисырга баручы исмәгыйлиләр кәрваны иде бу. 26Кардәшләренә Яһүдә болай диде:

– Энекәшебезне үтереп, аның канын яшереп калудан безгә ни файда?! 27Без аны кәрванчы исмәгыйлиләргә сатып җибәрик, җанына кул сузмыйк. Ул бит безнең энекәшебез, кан кардәшебез.

Бүтәннәр Яһүдәнең бу сүзләренә риза булдылар[+]. 28Мидьян сәүдәгәрләре якынлашкач, Йосыфны коедан чыгарып, егерме көмеш бәһасенә энеләрен Мисырга баручы исмәгыйлиләргә сатып җибәрделәр.

29Рубин чокыр янына кабат килеп басты, карый – чокырда Йосыф юк, һәм ул өстен-башын ертып өзгәләнергә тотынды. 30Аннары, кардәшләре янына килеп:

– Энебез чокырда юк! Инде мин нишлим? Кая барыйм? – диде.

31-32Шуннан соң алар, көтүдән бер кәҗә тәкәсе тотып, аны суеп, канына Йосыфның парча киемен манчыдылар да «Без менә нәрсә таптык. Кара әле, бу синең углыңның киеме түгелме икән? Әллә юкмы?» дигән сүзләр белән бергә канга манчылган шул киемне аталарына күндерделәр.

33Ягъкуб, киемне танып:

– Бу – минем углымның киеме, – диде. – Йосыфымны ерткыч хайван ботарлаган булса кирәк!

34Ягъкуб хәсрәттән өстен-башын ертты, ертык-портыкка төренеп, углы өчен озак көннәр кан-яшь түкте[+]. 35Барлык угыллары, кызлары, җыелып, аны юатырга тырышсалар да, ул тынычланырга теләмәде:

– Углым янына, үлеләр аймагына[†] хәсрәтем белән бергә китәчәкмен, – дип, углы өчен күз яше коюдан туктамады.

36Йосыфны исә Мидьян сәүдәгәрләре, Мисырга алып килеп, фиргавеннең сарай хезмәтчесенә – җансакчылар башлыгы Потифарга коллыкка саттылар.

### 38


Яһүдә һәм Тамар

1Шул заманнарда Яһүдә, кардәш-туганнарыннан аерылып, Хира исемле адуллами бер адәмнең җирләренә якын урында яши башлады. 2Анда ул кәнгани бер кыз белән очрашты. Кызның атасы Шуа исемле иде. Яһүдә, шул кызга өйләнеп, янына кияү булып керде. 3Хатыны, йөккә узып, бер угыл тапты. Яһүдә аңа Эр дип исем кушты. 4Хатын янә йөккә узды һәм тагын бер ир бала тапты. Исемен Онан дип куйды. 5Тагын бер угыл табып, анысын Шела дип атады. Шела туган вакытта, Яһүдә Кәзиб төбәгендә иде. 6Яһүдә өлкән углы Эрны Тамар исемле бер кызга өйләндерде. 7Әмма Яһүдәнең бу өлкән углы Раббы каршында яман кеше иде. Шуңа күрә Раббы аны үлемгә дучар итте. 8Яһүдә Онанга:

– Абыеңның тол хатынын үзеңә ал, – диде. – Каене буларак абыеңның токымын дәвам итү – синең бурыч[+].

9Әмма туар балаларның үзенә насыйп булмаячагын Онан белә иде. Шуңа күрә ул, абыйсы файдасына мәниен бирмәс өчен, аның тол хатыны янына йокларга кергәндә, һәр юлы бушанып – мәниен җиргә түгеп керә иде. 10Онанның бу эше Раббы каршында яманлык иде, шунлыктан Раббы Онанны да үлемгә дучар итте.

11Яһүдә үзенең килене Тамарга:

– Углым Шела үсеп җиткәнгә кадәр, син атаң өенә кайтып тор, шунда тол хатын булып яшә, – диде.

Абыйлары кебек, Шела да үлеп китмәгәе дип курка иде Яһүдә. Шулай итеп, Тамар, атасы өенә кайтып, шунда яши башлады.

12Шактый күп заманнар узгач, Шуаның кызы, Яһүдәнең хатыны, вафат булды. Матәм йолалары беткәннән соң, Яһүдә үзенең адуллами дусты Хира белән берлектә Тимна утлавындагы сарыкларының йонын кыркучылар янына китте. 13Тамарга исә:

– Кайнатаң сарык йоны кыркучылар янына Тимнага килә, – дип, алдан әйтеп куйдылар.

14Тамар, өстендәге толлар киемен салып, бөркәнчегенә бөркәнде дә, йөзен-битен каплап, Тимна юлы өстендәге Энаим капкасы янына барып утырды. Шела үсеп балигъ яшькә җитсә дә, Тамар үзен аңа хатынлыкка бирергә җыенмаганлыкларын күреп тора иде. 15Яһүдә, аны күргәч, фахишә хатындыр, дип уйлады. Чөнки хатынның йөзе-бите капланган иде. 16Яһүдә, адымнарын хатынга таба юнәлтеп, аның үз килене икәнен һич абайламыйча:

– Мин синең белән йокларга телим, – диде.

Хатын:

– Синең белән йокласам, миңа нәрсә бирәсең? – дип сорады.

17Яһүдә:

– Көтүемнән үзеңә бер кәҗә бәтие җибәрермен, – диде.

Хатын:

– Кәҗә бәтие килгәнгә кадәр, рәһен[*] итеп миңа нәрсә калдырасың? – диде.

18– Рәһен итеп нәрсә калдырыйм соң? – дип сорады Яһүдә.

Хатын:

– Каешы белән бергә мөһереңне һәм кул таягыңны калдыр, – диде.

Яһүдә, сораган нәрсәләрне биреп, хатын янында йоклап чыкты. Хатын аңардан йөккә узды. 19Аерылып киткәч, бөркәнчеген салды һәм үзенең әүвәлге толлар киеменә киенде. 20Яһүдә исә, кәҗә бәтиен тапшыру һәм рәһен итеп биргән әйберләрен кире кайтарып алу өчен, хатын янына үзенең адуллами дустын җибәрде. Әмма дусты хатынны таба алмады. 21Шул тирәдә яшәгән кешеләрдән ул:

– Энаим капкасы янындагы юл буенда утырган фахишә хатын хәзер кайда икән? – дип сорады.

Ләкин аңа:

– Монда бернинди фахишә хатынның булганы юк, – дип җавап бирделәр.

22Адуллами дусты, Яһүдә янына кайтып:

– Хатынны таба алмадым. Анда яшәүче кешеләр дә, монда андый хатынның булганы юк, дип җавап бирделәр, – диде.

23Яһүдә:

– Ярар, әйберләр үзенә булсын, тик безне кеше алдында көлкегә генә калдырмасын, – диде. – Мин, менә, аңа дип кәҗә бәтие җибәрдем, ә син хатынны таба алмагансың.

24Бер өч айлап вакыт узганнан соң, Яһүдәгә хәбәр китерделәр:

– Киленең Тамар фахишәлеккә бирелгән, зинадан бала табарга җыена! – диделәр.

Яһүдә:

– Аны, мәйданга чыгарып, утта яндырсыннар! – дип әмер бирде[+].

25Әмма мәйданга алып чыкканда, Тамар:

– Мин бу әйберләрнең хуҗасыннан йөккә уздым, – дип, кеше аша кайнатасына хәбәр ирештерде. – Бу мөһер белән каеш, бу кул таягы кемнеке икән, әйтсен? – диде.

26Яһүдә, үз әйберләрен танып:

– Киленем миннән хаклырак, чөнки мин аны углым Шелага хатынлыкка бирмәдем, – диде.

Шуннан соң ул Тамар белән бүтән якынлык кылмады[+]. 27Бала тудыру вакыты җиткәч, Тамарның карынында игезәк бала булуы аңлашылды. 28Тудырганда, иң әүвәл игезәкләрнең берсе кулын тышка чыгарды. Кендек әбисе шундук баланың кул беләзегенә кызыл җеп бәйләп куйды да:

– Әүвәл туганы шушысы булыр, – диде.

29Әмма бала кулын кире эчкә тартып алды, һәм дөньяга беренче булып игезәкнең икенчесе туды. Кендек әбисе:

– Көч белән үзеңә юл ярып чыктыңмы?! – дип әйтеп куйды.

Шуңа күрә бу балага Перес[*] дигән исем куштылар. 30Аннан соң игезәкнең кулына кызыл җеп бәйләгәне туды. Анысына Зерах[*] дип исем куштылар.

### 39


Йосыф һәм Потифарның хатыны

1Йосыф Мисырга китерелде. Мисыр фиргавененең сарай хезмәтчесе, җансакчылар башлыгы Потифар, аны исмәгыйлиләр кулыннан сатып алды[+]. 2Раббы Йосыфны ташламады. Йосыфның бөтен эшләре уңышлы чыга иде. Ул үзенең мисырлы хуҗасы өендә яши башлады. 3Өй хуҗасы Йосыфка Раббысы химая итүен[*], ни генә эшләсә дә, аның һәр эшен уңышлы кылуын күрә иде. 4Йосыф шулай, хуҗасы күңеленә хуш килеп, аның хезмәтчесе булып китте. Ахырда Потифар үзенең өе белән идарә итүне, барлык хуҗалык эшләрен Йосыф кулына тапшырды. 5Хуҗалык эшләре, өй белән идарә итү вазифасы Йосыф кулына тапшырылганнан соң, Йосыф хакына Потифарның өен Раббы мөбарәк кылды, аның йортында һәм кырларында башкарылган барлык эшләргә бәрәкәт насыйп итте. 6Потифар үз хуҗалыгындагы бар нәрсәне шулай Йосыф хөкеменә калдырды, ашаган ризыгыннан башка бернәрсә турында да кайгыртып уйламады.

Йосыф зифа буйлы, төскә-биткә чибәр егет иде. 7Потифар хатынының Йосыфка күзе төшеп:

– Минем белән йокла, – дип, аңа тәкъдим ясады.

8Әмма Йосыф баш тартты, хуҗабикәгә:

– Менә, мин монда булганга, хуҗа әфәндемнең үз өендәге эшләрдән бернинди кайгысы юк, ул бөтен эшләрне минем кулга тапшырды, – дип җавап бирде. – 9Бу өйдә мин дә аның кебек үк хуҗамын, – диде Йосыф. – Чөнки ул синнән кала бар нәрсәне минем ихтыярыма куйды. Әмма син – аның хатыны! Ничек инде мин, шундый яманлык эшләп, Аллаһы каршында үз өстемә зур гөнаһ алыйм?![+]

10Хуҗабикә һәркөн үзе белән йокларга, якынлык кылырга чакырса да, Йосыф аның сүзен тыңламады. 11Шулай булды ки, беркөнне Йосыф үз эшләре белән өйгә керде. Бу юлы өй эчендә хуҗабикәдән башка беркем дә юк иде. 12Хуҗабикә янә:

– Минем белән йокларга ят! – дип, кулы белән Йосыфның киеменнән эләктереп алды.

Әмма Йосыф, өске киемен хуҗабикәнең кулында калдырып, тиз генә өйдән чыгып йөгерде. 13Хатын, Йосыфның, өс киемен ташлап калдырып, өйдән чыгып качуын күргәч, 14кычкырып, йорт хезмәткәрләрен чакырды һәм аларга:

– Менә, күрегез! Бу гыйбри адәм безне мыскыл итәр өчен алып кайтылган, – диде. – Минем белән йокларга дип килгән булган, ләкин мин әче тавыш белән кычкырып җибәрдем. 15Шулай ачыргаланып, әче тавыш белән кычкыруымны ишеткәч, менә, киемен ташлап калдырып, өйдән чыгып йөгерде[+].

16Хуҗабикә, ире Потифар өйгә кайтканга кадәр, Йосыфның өс киемен үз янында саклап тотты. 17Кайткач, аңа баягыча сүзләр белән хәлне сөйләп бирде:

– Монда син алып кайткан гыйбри колың мине мыскыл итәргә теләде, 18әмма мин әче тавыш белән кычкыргач, өс киемен монда калдырып, өйдән чыгып качты, – диде.

19Үзенең колы өстеннән хатынының зарлануын ишеткәч, Потифарның ачуы тәмам соң чиккә җитте. 20Йосыфны ул тоткын итеп патшаның мәхбүсләре[*] ята торган зинданга яптырды. Йосыф зинданга ябылса да, 21Раббы аның янында булды, мәрхәмәтен ирештереп, зинданбашы күңелендә Йосыфка карата рәхимле караш уятты[+]. 22Зинданбашы Йосыфны төрмәдәге барлык тоткыннар өстеннән карап торучы назыйр итеп куйды. Тоткыннарның зиндандагы бөтен эшләре белән Йосыф җитәкчелек итә иде. 23Зинданбашы үзе Йосыф кул астында эшләнә торган эшләрнең һичберсе белән кызыксынмады, чөнки Йосыфның янында Раббы булып, Раббы аның һәрбер эшен уңышлы кыла иде.

### 40


Йосыфның шәрабчы белән икмәкче күргән төшләрне юравы

1Бу вакыйгалардан соң бервакыт Мисыр патшасының шәрабчысы белән икмәкчесе үзләренең хуҗалары алдында гаепле булдылар. 2Шунлыктан фиргавеннең шул сарай хезмәтчеләренә – баш шәрабчы белән баш икмәкчегә – бик тә нык ачуы чыкты, 3һәм ул аларны сак астына алдырды: үзенең җансакчылар башлыгы өе карамагындагы, Йосыф яткан зинданга ябарга кушты. 4Җансакчылар башлыгы бу ике тоткынга хезмәт күрсәтү вазифасын Йосыфка йөкләде. Алар шулай берникадәр вакыт сак астында бергә булдылар. 5Мисыр патшасының зинданга ябылган әлеге шәрабчысы белән икмәкчесе һәр икесе бер төндә үзенә аерым мәгънәдәге төш күрделәр[+]. 6Иртән Йосыф, алар янына кергәч, боларның бик нык аптырашка калуын күрде. 7Шуннан Йосыф үзенең хуҗасы Потифар өе зинданында үзе белән бергә тоткынлык кичерүче бу ике фиргавен сарае түрәсеннән:

– Бүген сезнең нигә чырайларыгыз бик боек? – дип сорады.

8Алар әйттеләр:

– Без төш күрдек, тик төшләребезне юраучы кеше генә юк, – диделәр.

Йосыф:

– Төш юрау Аллаһы иркендә түгелме?! – диде. – Миңа сөйләгезче![+]

9Баш шәрабчы күргән төшен Йосыфка сөйләп әйтте:

– Төшемдә мин бер йөзем агачы күрдем. 10Аның өч ботагы бар иде. Агач үсеп чәчәк атты, аннары тәлгәш-тәлгәш җимешләр өлгерде. 11Мин фиргавеннең касәсен кулыма тотканмын имеш. Агачтан йөзем тәлгәшен алып касәгә сыктым да касәне фиргавенгә бирдем.

12Йосыф шәрабчының төшен юрап әйтте:

– Төшеңнең тәгъбире болайдыр: өч ботак – өч көн ул; 13өч көннән фиргавен сине югары күтәрәчәк – элеккеге урыныңа кире кайтарачак. Электә фиргавеннең шәрабчысы булгандагы кебек, син янә фиргавен касәсен аның кулына биреп тора башлаячаксың. 14Тик сиңа бер үтенеч! Эшләрең җайлангач, мине дә хәтереңә төшер: игелек күрсәтеп, минем хакта фиргавенгә сүз җиткер һәм мине бу йорттан чыгарырга булыш. 15Мин – гыйбриләр иленнән урлап кителгән кеше! Мин бу илдә дә зинданга ябып куярдай бернинди яман эш эшләмәдем!

16Баш икмәкче, Йосыфның төшне яхшы юравын күреп, аңа:

– Мин дә бер төш күрдем, – диде. – Баш түбәмә өсте-өстенә өч үрмә кәрзин куйганмын имеш. 17Иң өстәге кәрзиндә фиргавен өчен төрле нигъмәтләр, икмәкче пешергән ризыклар. Менә шул ризыкларны башым өстендәге кәрзиннән, чукып-чукып, кошлар алып китәләр иде.

18Йосыф икмәкчегә җавап биреп әйтте:

– Төшнең тәгъбире болай: өч кәрзин – өч көн ул; 19өч көннән фиргавен сине дә югары күтәрәчәк – сине агачка асып куячак, күк кошлары исә, чукып-чукып, синең тәнеңдәге итне ашаячаклар.

20Өч көннән, үзенең туган көнендә, фиргавен барлык сарай түрәләре өчен зур мәҗлес җыйды һәм алар алдында баш шәрабчы белән баш икмәкчене югары күтәрде –[+] 21баш шәрабчыны элекке урынына кайтарды, һәм ул әүвәлгечә фиргавен кулына касәсен биреп тора башлады, 22ә баш икмәкчене, Йосыф аларга юраганча, дарга асты[+].

23Йосыфның тик үзен генә хәтергә төшерүче булмады, баш шәрабчы аны тәмам оныткан иде.

### 41


Фиргавен күргән төшләр

1Ике ел вакыт кичкәннән соң, фиргавен дә бер төш күрде. Ул Нил елгасы ярында басып тора имеш. 2Менә, елга суыннан көр-симез бәдәнле җиде сыер чыкты да яр буе камышлыгында утлап йөри башлады. 3Ул да булмады, алар артыннан судан янә җиде сыер чыкты. Болары гәүдәгә бик тә арык-ябык сыерлар иде. Алар яр буенда утлап йөргән көр-симез сыерлар янына килеп бастылар да 4тегеләрне ашарга керештеләр. Арык-ябык җиде сыер көр һәм симез җиде сыерны ашап бетергәндә, фиргавен йокысыннан уянды. 5Аннан ул тагын йоклап китте һәм бу юлы башка бер төш күрде. Имеш, бер сабактан тук-симез орлыклы җиде башак үсеп чыкты. 6Шуның артыннан ук ач орлыклы, көнчыгыш җилләреннән тәмам куырылып беткән янә җиде башак үсеп чыкты да 7тук-симез орлыклы җиде башакны йотып-ашап бетерде. Фиргавен, уянып, үзенең төш күргәнлеген аңлады.

8Иртән аның бөтен җаны-рухы тынычсыз иде. Ул, чапкыннар җибәреп, Мисырның барлык акыл ияләрен, тәгъбирчеләрне чакыртып алды һәм аларга үзенең күргән төшләрен сөйләп бирде. Ләкин аңа төшләренең мәгънәсен юрардай кеше табылмады[+]. 9Шулчак баш шәрабчы, сүз сорап, фиргавенгә әйтте:

– Мин бүген үткәндәге гөнаһымны хәтергә алырга мәҗбүрмен, – диде. – 10Без колларына ачуы чыгып, фиргавен мине һәм баш икмәкчене җансакчылар башлыгы йортындагы зинданга яптырган иде. 11Бер үк төнне без икебез дә – мин дә, ул да – һәркайсыбыз үзенә аерым мәгънәдәге төш күрдек. 12Зинданда безнең белән бергә җансакчылар башлыгының кол хезмәтчесе – бер гыйбри егет утыра иде. Без күргән төшләребезне аңа сөйләдек, һәм ул һәркайсыбызның төшен үзенчә юрап бирде[+]. 13Аның юраганнары барысы да дөрескә чыкты: мин әүвәлге хезмәтемә кайтарылдым, ә теге икмәкче дарга асылды.

14Фиргавен, Йосыфны тизлек белән зинданнан чыгарып, аны үз янына китертте. Сакал-чәчен алдырып, киемен алыштыргач, Йосыф фиргавен хозурына килде.

15Фиргавен аңа болай диде:

– Мин бер төш күрдем, әмма аны юрап аңлатырдай кеше юк. Ә синең турыда: «Төшләрне ишетүгә үк юрый белә», – диләр.

16Йосыф фиргавенгә җавап биреп әйтте:

– Бу минем кодрәтемдә түгел. Фиргавенгә хәерле җавапны Аллаһы Үзе ирештерер, – диде[+].

17Фиргавен үзе күргән төшне Йосыфка сөйләп бирде:

– Төшемдә мин Нил елгасы ярында басып торам, имеш. 18Менә, елга суыннан көр-симез бәдәнле җиде сыер чыкты да яр буе камышлыгында утлап йөри башлады. 19Ул да булмады, алар артыннан судан янә җиде сыер чыкты. Болары гәүдәгә бик тә арык-ябык сыерлар иде. Андый алама сыерларны Мисыр җирендә минем бөтенләй күргәнем дә юк иде. 20Менә шул арык-ябык сыерлар әүвәл чыккан симез сыерларны ашап бетерделәр. 21Симез сыерлар тегеләрнең карынына шулай йотылды да бетте, әмма йотылулары тыштан беленмәде: арык-ябык сыерлар электә ничек булсалар, шул арык хәлендә калдылар. Шулчак мин уянып киттем. 22Аннан тагын бер төш күрдем. Имеш, бер сабактан тук-симез орлыклы җиде башак үсеп чыкты. 23Ләкин, менә, шуның артыннан ук арык, ач орлыклы, көнчыгыш җилләреннән тәмам куырылып беткән янә җиде башак үсеп чыкты да 24тук-симез орлыклы җиде башакны кабып йотты. Мин бу төшне тәгъбирчеләргә сөйләсәм дә, мәгънәсен аңлатучы булмады.

25Фиргавенгә җавап биреп Йосыф әйтте:

– Фиргавен күргән ике төшнең дә мәгънәсе бердер, – диде. – Аллаһы алда кыласы эшенең хәбәрен фиргавенгә ирештерә. 26Җиде симез сыер – ул җиде ел димәктер; җиде тук башак та – җиде ел ул. Мәгънәләре бер үк. 27Соңыннан пәйда булган җиде ач-арык сыер һәм көнчыгыш җилләреннән куырылып беткән ач орлыклы җиде башак шулай ук җиде елны белдерә һәм җиде ел кытлык буласын хәбәр итә. 28Менә шуның өчен мин: «Аллаһы фиргавенгә алда ни кыласын күрсәтеп бирде», – дип әйттем дә. 29Шулай, бөтен Мисыр җирендә җиде ел бөек муллык чоры булачак. 30Аннан соң җиде еллык кытлык чоры башланачак, һәм Мисыр иле тәмам бөлгенлеккә төшеп, элекке муллык еллары онытылачак[+]. 31Кытлык чоры шулкадәр авыр булыр ки, ачка интегүдән илдәге элекке муллык бөтенләй хәтердән чыгачак. 32Төшнең фиргавенгә ике тапкыр кабатлануы исә Аллаһының әмере хак булуны күрсәтә. Тиздән Ул аны гамәлгә ашырачак. 33Шунлыктан фиргавенгә, зирәк акыллы бер адәм табып, аны Мисыр җирләре өстеннән идарәче итеп кую мәслихәттер. 34Фиргавен мәмләкәтнең бөтен өлкәләренә назыйрлар куйсын. Алар уңдырышлы җиде ел дәвамында Мисыр җирендә җитештерелгән бар азык-төлекнең биштән бер өлешен җыеп барсыннар. 35Шул муллык елларында һәртөрле икмәктән җыелган азык-төлек нәрсәсе шәһәрләргә – фиргавен карамагындагы саклык урыннарына туплансын. 36Бу азык-төлек, саклык мал буларак, Мисыр җирләренә ябырылачак җиде еллык кытлык чоры ихтыяҗына, ягъни мәмләкәтне ачлык һәлакәтеннән коткару өчен калдырылсын.


Йосыф – Мисыр идарәчесе

37Бу мәслихәт фиргавенгә вә аның барлык хезмәтчеләренә хуш килде. 38Фиргавен үзенең барлык хезмәтчеләренә:

– Аллаһының Рухын үзендә йөрткән мондый кешене тагын кайдан табарга мөмкин?! – дип әйтеп куйды[+].

39Йосыфка исә фиргавен:

– Аллаһы сиңа боларның һәммәсен ачып биргән икән, димәк, синдәй зирәк акыллы адәм бүтән юктыр, – диде. – 40Син минем ил-йортымның идарәчесе булырсың. Бөтен халкым синең сүзне тыңлап эш итәр. Синнән тик минем тәхетем генә бөегрәк булыр[+]. 41Менә, мин сине бөтен Мисыр җирләре өстеннән идарәче итеп куям! – дип, сүзен бетерде фиргавен.

42Шулай дип, фиргавен, үзенең бармагыннан мөһер йөзеген салып, аны Йосыфның бармагына кигезде; аңа нәфис җитеннән тегелгән киемнәр бирде, муенына алтын чылбыр муенса такты[+]. 43Аны үзенең икенче дәрәҗә арбасына утыртырга кушты. Юлда барганда, Йосыфны «Юл бирегез!»[*] дигән сүзләр белән каршылап һәм озатып калырга тиешләр иде. Шул рәвешчә, фиргавен Йосыфны бөтен Мисыр җирләре өстеннән идарәче итеп куйды. 44Йосыфка фиргавен:

– Мин фиргавеннең сүзе: бөтен Мисыр мәмләкәтендә синең рөхсәтеңнән башка һичкем кулын да, аягын да селкетмәс! – диде.

45Фиргавен Йосыфка Сафнат-Панеах дип исем кушты, аңа Он[*] шәһәренең каһине[*] Поти-Пераның кызы Асенатны хатынлыкка алып бирде. Йосыф шулай бөтен Мисыр җирләре буйлап сәяхәтен башлады[+]. 46Мисыр патшасы фиргавен хозурына килгәндә, Йосыф утыз яшьтә иде. Фиргавен хозурыннан киткәч, ул бөтен Мисыр җирләрен аркылыга-буйга йөреп чыкты.

47Җиде ел муллык чорында туфракка чәчелгән һәр орлык бөртегеннән кушучлап уңыш алынды. 48Җиде ел эчендә Йосыф, Мисыр җирендә җитешкән һәртөрле игеннән мул уңыш җыеп, шәһәрләрнең саклык урыннарына азык-төлек туплады; аерым шәһәр тирәсендәге басулардан җыелганны шул шәһәр эчендәге амбарларга салдырды. 49Тупланган ашлык диңгез комыдай шулкадәр күп иде ки, ахырда Йосыф аның исәбен үк югалтты.

50Кытлык еллары башланганчы ук, Йосыфның ике углы туды, аларны аңа Он шәһәренең каһине Поти-Пераның кызы Асенат табып бирде. 51Йосыф беренче углына Менашше[*] дип исем кушты. «Чөнки, – диде ул, – Аллаһы миңа бөтен кайгы-хәсрәтемне, атам йортында кичергән бөтен нәрсәне онытырга мөмкинлек бирде». 52Ә икенче углын Эфраим[*] дип атады. «Чөнки, – диде ул, – Аллаһы мине газап чигеп яшәгән илемдә җимешле кеше итеп кылды».

53Ниһаять, Мисыр җирләрендә җиде ел дәвам иткән муллык чоры тәмам булды. 54Йосыф юраганча, алмашка җиде еллык кытлык чоры килде. Бөтен мәмләкәтләрдә ачлык хөкем сөрде. Ә Мисырның барлык төбәкләрендә әле азык-төлек бар иде[+]. 55Ләкин тора-бара Мисыр төбәкләрендә дә ачлык башланды, һәм халык, икмәк даулап, фиргавенгә фөрьяд итте[*]. Фиргавен барлык мисырлыларга:

– Йосыф янына барыгыз! Ул нәрсә әйтсә, шулай эшләгез! – дип киңәш кылды.

56Ачлык бөтен җирләрне биләп алгач, Йосыф, азык-төлек амбарларын ачтырып, мисырлыларга икмәк сата башлады. Әмма кытлык Мисыр төбәкләрендә дә көчәйгәннән-көчәя барды. 57Менә, бөтен илләрдән кешеләр Йосыфтан икмәк сатып алырга Мисырга агыла башлады. Чөнки ачлык афәте бөтен җир йөзен каплап алган иде.

### 42


Йосыф агаларының Мисырга барулары

1Ягъкуб, Мисырда икмәк барлыгын белеп, угылларына:

– Сез нәрсә бер-берегезгә карашып торасыз? – диде. 2Аннары: – Мисырда, әнә, икмәк бар дип ишеттем. Исән калыйк, үлмик дисәк, шунда барып, икмәк сатып алып кайтыгыз, – дип өстәде.

3Шулай итеп, Йосыфның ун кардәше, икмәк сатып алыр өчен, Мисырга юнәлде. 4Әмма Ягъкуб Йосыфның энесе Беньяминне агалары белән бергә җибәрмәде, ул-бу булмагае дип курыкты.

5Мисырга икмәк сатып алырга килүчеләр арасында әнә шулай Исраилнең угыллары да бар иде. Чөнки Кәнган җирендә дә ачлык хөкем сөрә иде. 6Йосыф исә, Мисырның баш түрәсе сыйфатында, килгән бар халыкка икмәк сата иде.

Йосыфның хозурына килгәч, ун кардәше итагать белән аңа баш иделәр[+]. 7Йосыф үзенең агаларын бер күрүдә үк таныды, әмма таныганлыгын сиздермәде һәм алар белән бик кырыс сөйләште. Сорады:

– Сез кайдан килдегез? – диде.

Тегеләр:

– Без Кәнган җиреннән, икмәк сатып алырга килдек, – диделәр.

8Йосыф үзе агаларын таныса да, тегеләр аны танымадылар. 9Йосыф, агалары турында төшендә күргәннәрне хәтеренә төшереп, аларга:

– Сез – шымчылар! Сез монда мәмләкәтнең шәрә урыннарын[*] карарга килгәнсез! – диде[+].

10– Юк, әфәндебез, – диделәр кардәшләре. – Без, синең колларың, монда икмәк сатып алырга дип килдек. 11Без – бер ата балалары, намуслы кешеләр, без колларыңның беркайчан шымчылык иткәннәре юк!

12Йосыф:

– Түгел! – дип кисте. – Сез монда мәмләкәтнең шәрә нокталарын күзәтергә килгәнсез!

13Кардәшләре:

– Без, синең колларың, Кәнган җирендәге бер кешенең угыллары булабыз, абыйлы-энеле унике туган. Иң кече энебез әтиебез янында калды, ә бер энебез инде юк, – диделәр.

14– Әйтәм бит, сез монда шымчы булып килгәнсез! – дип кабатлады Йосыф. – 15Шуңа күрә сез сынау үтәргә тиеш. Фиргавеннең гомере белән ант итәм: кече энегез монда китерелгәнгә кадәр, сез моннан беркая да китә алмаячаксыз! 16Арагыздан берегез, өегезгә кайтып, энегезне монда алып килсен. Калганнарыгыз монда тотык булып калыр. Сөйләгән сүзләрегез хакмы, түгелме икәне менә шунда ачыкланыр. Энегезне алып килмисез икән, ул чакны, фиргавеннең гомере белән ант итәм, сез чыннан да шымчылар булып чыгасыз!

17Шулай дип, Йосыф аларны өч көнгә сак астына куйды. 18Өченче көнендә аларга әйтте:

– Исән каласыгыз килсә, мин әйткәнне эшләрсез, чөнки мин Аллаһыдан куркам. 19Әгәр намуслы кешеләр икәнсез, арагыздан кем дә булса берегез тотык булып монда калсын, ә башкаларыгыз ачлыктан иза чиккән гаиләләрегез өчен моннан икмәк алып китәр. 20Ә инде сүзегезнең хаклыгын исбатларга һәм үлемнән котылып калырга теләсәгез, кече энегезне минем хозурыма китерегез.

Кардәшләр күнделәр. 21Алар бер-берләренә болай диештеләр:

– Хактыр: без кардәш энебезгә карата кылган эшебезнең җәзасын татыйбыз. Без аның җаны газапланганын күреп тордык, ул бездән ялвара-ялвара үтенде, әмма без тыңламадык. Инде шул эшебез өчен безнең башка да кайгы килде.

22Арадан Рубин, җавап биреп, кардәшләренә әйтте:

– Мин сезне кисәттем түгелме?! «Малайга яманлык эшлисез, тыелыгыз!» – дидем. Ләкин сез тыңламадыгыз. Менә, баланың каны хәзер бездән үч ала[+].

23Йосыф белән тылмач аша аралашканга, кардәшләр хәзер Йосыфның бу сүзләрне тыңлап-аңлап торганын белмәделәр. 24Йосыф, кардәшләре яныннан читкә китеп, елап алды. Аннары янәдән алар янына килде, сөйләште-аңлашты һәм, араларыннан Шимунны аерып алып, барысының да күз алдында агасының кулларына богау салырга кушты.


Йосыф агаларының Кәнганга кайтуы

25Аннан соң тагын әмер биреп, кардәшләренең йөк капчыкларына икмәк тутыртты, юлда ашарларына өлеш чыгарып, икмәк бәһасе өчен алынган көмешне һәркайсының капчыгына кире салып куярга кушты. Барысы да Йосыф кушканча эшләнде. 26Кардәшләр, үзләренең икмәкләрен ишәкләргә төяп, кайтыр юлга чыктылар. 27Төн кунарга туктаган җирдә кардәшләрнең берсе, ишәгенә азык бирү өчен, капчыгын чиште һәм, капчык авызында ук үзенең икмәк сатып алганда түләгән көмеш акчаларын күреп, 28кардәшләренә:

– Менә, минем көмешем үземә кире кайтты, капчыгымның авызында ята! – диде.

Курку-аптыраудан һәммәсенең йөрәге кысылып килде. Тетрәнә-тетрәнә, алар бер-беренә:

– Аллаһының безгә күрсәткән бу хикмәтләре нәрсәне аңлата икән? – диештеләр.

29Кәнган җиренә, Ягъкуб янына кайткач, алар үз башларыннан үткән барлык бу хәлләрне аталарына сөйләп бирделәр.

30– Ул мәмләкәтнең хуҗасы булган кеше безнең белән бик кырыс сөйләште, – диделәр. – Ул безне бу илдә шымчылык итәргә килгән кешеләр дип кабул итте. 31Без аңа аңлаттык: «Без намуслы кешеләр, безнең шымчылык иткәнебез юк, – дидек. – 32Без бер ата балалары, абыйлы-энеле унике туган; беребез инде юк, ә иң кечебез хәзер әтиебез янында, Кәнганда калды», – дидек. 33Ләкин мәмләкәтнең ул идарәчесе безгә әйтте: «Менә, намуслы кешеләрме, юкмы икәнегезне мин болай беләчәкмен: кардәшләрегездән берегез минем янда монда калыр, ә башкаларыгыз, ачлыктан иза чиккән гаиләләрегез өчен икмәк алып, юлга чыксыннар, – диде. – 34Аннары кече энегезне минем янга алып килегез. Менә шул чакны мин сезнең шымчылар түгел, ә намуслы кешеләр икәнегезгә ышанырмын. Кардәшегезне дә азат итәрмен, сез бу мәмләкәттә рәхәтләнеп алыш-биреш эшләре белән шөгыльләнә алырсыз», – диде.

35Капчыкларны бушата башлагач, гаҗәп хәл: аларның һәркайсының капчыгыннан көмеш акча янчыгы килеп чыкты. Үзләренең бу көмеш акчалы янчыкларын күргәч, һәммәсе – угыллар да, аталары Ягъкуб та – тәмам куркуга төштеләр. 36Аталары Ягъкуб угылларына әйтте:

– Сез мине угылларымнан мәхрүм иттегез: Йосыф юк, Шимун юк! Инде менә Беньяминне дә алып китәргә телисез. Моның бар авырлыгы минем башка төшәчәк! – диде.

37Атасы Ягъкубка җавап биреп, Рубин әйтте:

– Беньяминне кире алып кайтмасам, минем ике углымны үтер! – диде. – Беньяминне миңа ышанып тапшыр, мин аны сиңа һичшиксез кире алып кайтачакмын!

38Ләкин Ягъкуб:

– Углымны сезнең белән җибәрмәячәкмен! – диде. – Абыйсы үлгәч, ул минем берүзе калды. Әгәр барыр юлыгызда бер-бер хәл була калса, хәсрәт-кайгыдан сез минем чал башымны гүргә кертәчәксез бит!

### 43


Агаларының Беньяминне Мисырга алып баруы

1Илдә ачлык көчәйгәннән-көчәя барды. 2Мисырдан алып кайткан икмәк тотылып беткәч, Ягъкуб үзенең угылларына:

– Мисырга барып, аннан тагын бераз икмәк сатып алып кайтыгыз, – диде.

3Яһүдә аңа җавап биреп әйтте:

– Ул кеше безгә катгый рәвештә: «Яныгызда кече энегез булмаса, хозурыма килеп тә күренмәгез», – диде. 4Энебезне безнең белән бергә җибәрсәң, без, сиңа икмәк алып кайтыр өчен, анда барырга риза. 5Әгәр җибәрмисең икән, баруның хикмәте юк, чөнки ул кеше безгә: «Яныгызда энегез булмаса, хозурыма килеп тә күренмәгез», – диде.

6Исраил:

– Ни өчен сез ул кешегә: «Тагын бер энебез бар», – дип әйтеп, мине бу хәвефле газапка дучар иттегез? – дип сорады.

7Угыллары җавап биреп әйттеләр:

– Ул кеше бездән «Атагыз әле исәнме? Башка берәр кардәшегез бармы?» кебек сөальләр белән безнең хакта һәм якын кардәшләребез хакында җентекләп сораштыра башлады, без дә аның һәр сөаленә җавап бирергә тырыштык. Аның: «Кече энегезне минем хозурыма китерегез!» – дип әйтәсен без каян белик?!

8Яһүдә исә атасы Исраилгә:

– Углыңны миңа ышанып җибәр, – диде. – Барырбыз да кайтырбыз. Беребез дә үлмәс: без дә, син дә, балаларыбыз да исән-имин булыр. 9Беньямин өчен мин башым белән җавап бирәчәкмен! Син аны миннән таләп итәрсең. Әгәр аны сиңа кире алып кайтып, синең хозурыңа бастырмасам, мин гомерем буе синең алда гаепле булырмын. 10Вакытны сузмасак, без инде анда ике тапкыр барып кайта алган булыр идек.

11Исраил, ата кеше, угылларына әйтте:

– Хәлләр шундый икән, сез болай эшләгез: юл капчыкларыгызга салып, ул кешегә күчтәнәчкә үз җиребез җимешләреннән бераз бәлзәм, бераз бал[*], хуш исле сумала-майлар, ладан, пестә һәм бадәм чикләвеге кебек бүләкләр алып барыгыз. 12Шулай ук көмешне дә үзегез белән икеләтә артыграк алыгыз: капчыкларыгыз авызына салып җибәрелгән көмешне үз кулларыгыз белән кире кайтарып бирегез. Мөгаен, ул көмешләр берәр ялгышлык белән генә салынган булгандыр. 13Ярар, энегезне дә үзегез белән алып, ул адәмнең хозурына тагын бер барып күренегез. 14Кадир Алла ул адәмнең күңелендә рәхим-шәфкать уятсын да, анда тоткарланган кардәшегезне дә, Беньяминне дә ул адәм сезнең белән бергә кире кайтарып җибәрсен иде. Инде миңа балаларымнан мәхрүм калырга язган икән, нишләмәк, язмышым шулдыр!


Йосыфның үз агалары белән кабат очрашуы

15Ягъкубның угыллары, әлеге бүләкләрне төяп һәм кулларына икеләтә күбрәк көмеш акча алып, Беньямин белән бергә Мисырга таба юл чыктылар һәм, Мисырга барып җиткәч, Йосыф хозурына килделәр. 16Араларында Беньяминне дә күргәч, Йосыф үз өенең мөдиренә:

– Бу кешеләрне минем өйгә алып кайт. Аяклы малдан кирәк кадәр хайван суеп, табын әзерлә, чөнки төшкелекне мин бүген бу кешеләр белән бергә ашармын, – диде.

17Мөдир, хуҗасы кушканча, кардәшләрне Йосыфның өенә алып китте. 18Кардәшләр үзләрен Йосыфның өенә алып китүләреннән тәмам каушап калганнар иде.

– Теге чакны без түләгән көмеш акчаны капчыкларыбызга кире салып җибәрү белән бәйле эш инде бу! – диештеләр алар. – Йортына алып кайткач, безгә һөҗүм итеп, бездән кол ясарга, ишәкләребезне алып калырга тели, күрәсең!

19Йосыфның өй капкасы янына килеп җиткәч, туктап, алар мөдиргә сүз куштылар. 20Әйттеләр:

– Хуҗабыз әфәнде, – диделәр, – без инде элек тә монда икмәк сатып алырга бер килгән идек. 21Кайтыр юлда төн кунарга туктап, капчыкларыбызны чишеп җибәрсәк, күрдек ки, без түләгән көмеш акча һәркайсыбызның капчыгы авызында ята. Без бу көмеш акчаларны тулысы белән сезгә кире алып килдек. 22Кулыбызда тагын икмәк сатып алыр өчен алып килгән башка көмешебез дә бар. Теге юлы капчыкларыбызга көмешне кем салган булгандыр, без белмибез.

23Мөдир әйтте:

– Тыныч булыгыз: куркырга урын юк, – диде. – Капчыкларыгызда табылган ул хәзинәне сезгә, мөгаен, үз Аллагыз, атагызның Алласы насыйп иткәндер. Теге юлы сез түләгән көмешне мин тулысынча алдым.

Шулай дип, мөдир алар янына Шимунны алып чыкты. 24Аннан соң кардәшләрне Йосыфның өенә алып керде, аякларын юарга су китерде, ишәкләренә азык бирде. 25Кардәшләр өйлә вакытына Йосыф кайтышка үзләренең бүләкләрен әзерләп куйдылар. Төшкелекне ашау монда булачагын аларга инде хәбәр иткәннәр иде. 26Йосыф кайткач, алар аның янына керделәр һәм, башларын җиргә кадәр иеп, алып килгән бүләкләрне Йосыфка тапшырдылар. 27Кардәшләреннән хәл-әхвәл белешкәннән соң, Йосыф:

– Сез сөйләгән карт әтиегез исән-иминме, сәламәт яшиме әле? – дип сорады.

28– Атабыз, синең колың, сау-сәламәт, исән-имин яши, – дип җавап бирделәр Йосыфның кардәшләре һәм, янә сәҗдәгә китеп, башларын җиргә ордылар.

29Күзләрен йөртеп һәм үзенең бертуган энесенә, әнисенең төпчек углы Беньямингә тукталып, Йосыф:

– Сез миңа сөйләгән кече энегез шушымы инде? – дип сорады, аннары өстәп: – И углым, Аллаһы сиңа карата миһербанлы булсын! – диде.

30Туган энесенә булган мәхәббәт хисләреннән күңеле тулып, Йосыфның күзләренә яшь тыгылды, һәм ул, эчке бүлмәгә кереп, шунда күз яшьләрен түкте. 31Аннары, күзен-битен юып һәм ныгаеп, янәдән туганнары янына чыкты да:

– Ашарга китерегез! – дип боерды.

32Йосыфның аш табыны үзенә аерым, кардәшләренеке үзләренә аерым, шулай ук Йосыф хезмәтендәге мисырлыларның да ашау табыны аерым куелган иде. Чөнки мисырлыларга гыйбриләр белән бергә утырып ашарга ярамый, мисырлылар өчен бу мәкруһ[*] санала иде[+].

33Йосыф каршысында кардәшләре яшь буенча – өлкәненнән кечегә таба тезеп утыртылганнар иде. Алар тирән бер гаҗәпсенү белән бер-берсенә карашып алдылар. 34Йосыф аларга ризык артыннан ризык җибәрттерә торды. Беньямин алдына куелган азык абыйларының һәркайсыныкына караганда биш өлеш артыграк иде. Шулай ашап-эчеп, алар Йосыф хозурында хуш вакыт кичерделәр.

### 44


Капчыкта табылган көмеш касә

1Йосыф үзенең йорт мөдиренә әмер биреп әйтте:

– Бу адәмнәрнең капчыкларына үзләре күтәрә алган кадәр икмәк тутыр, – диде. – Түләгән көмешләрен дә һәркайсының капчыгы авызына салып куй. 2Ә иң кечесенең капчыгына, икмәк өчен түләгән акчасы белән бергә, минем менә бу көмеш касәмне дә урнаштыр.

Мөдир үз хуҗасының әмерен җиренә җиткереп үтәде.

3Иртәгесен, яктыргач, кардәшләргә, ишәкләрен алып, юлга чыгарга рөхсәт ителде. 4Алар шәһәрдән чыгып җитәр-җитмәс, Йосыф үзенең мөдиренә:

– Бар, артларына төш! – диде. – Куып җитеп, аларга әйт: «Ни өчен сез яхшылыкка яманлык белән җавап бирдегез? 5Хуҗа әфәндемнең шәраб эчә торган, шул ук вакытта фал да ача торган касәсен урлап киткәнсез? Бик тә начар эш бу!»

6Мөдир, юлчыларны куып җитеп, әлеге сүзләрне кабатлады. 7Аңа җавап биреп, юлчылар әйттеләр:

– Хуҗабыз әфәнде нигә әле безгә шундый сүзләр сөйли? – диделәр. – Юк, без, синең колларың, андый нәрсәне эшли алмыйбыз. 8Менә, капчыкларыбыз авызыннан тапкан көмешне дә без Кәнган җиреннән сиңа алып килдек. Хуҗаң әфәнде өеннән алтын-көмеш урлап китәргә без ничек җөрьәт итик?! 9Без колларыңның берәрсендә урланган нәрсә табылса, аңа үлем булсын, калганнарыбыз исә хуҗабыз әфәндегә кол булып калыйк!

10Мөдир:

– Яхшы, сез әйткәнчә булсын, – диде. – Касә кемдә табылса, ул кеше – миңа кол, калганнарыгыз исә азат булыр.

11Юлчылар йөкләрен тиз генә җиргә төшереп, һәркайсы үз капчыгының авызын чиште. 12Мөдир кардәшләрнең өлкәненнән башлап кечесенә кадәр һәммәсенең капчыгын тикшереп чыкты. Касә Беньямин капчыгыннан табылды. 13Кардәш туганнар кайгыдан өс-башларын ерттылар һәм, йөкләрен ишәкләренә төяп, шәһәргә кире әйләнеп кайттылар.

14Яһүдә үзенең кардәшләре белән бергә Йосыфның өенә килеп кергәндә, Йосыф өйдә иде әле. Кардәшләр аның каршысында йөзтүбән җиргә капландылар.

15– Сез үзегезнең ни кылганыгызны беләсезме? – диде Йосыф аларга. – Миндәй кешеләрнең фал ачу белән дә шөгыльләнгәнен сез, әлбәттә, белергә тиеш идегез.

16– Син әфәнде алдында акланыр өчен, без ни әйтә алыйк та, нәрсә аңлата алыйк?! – диде Яһүдә. – Аллаһы синең колларыңда гаеп тапты. Инде менә капчыгында касә табылган кардәшебез дә, аның белән бергә без дә – һәммәбез синең колларың булабыз.

17Ләкин Йосыф:

– Юк, мин андый эшкә бармаячакмын, – диде. – Капчыгында касә табылган кеше миндә кол булып калыр, ә калганнарыгыз исән-имин килеш атагыз янына кайтып китәрсез.

18Яһүдә, Йосыфка таба якынрак килеп:

– Әфәндем, колыңа сүз әйтергә рөхсәт ит! – диде. – Сүзем өчен колыңа ачуың кабармасын, чөнки син үзең дә фиргавендәй кешесең. 19Син әфәндем теге чакны без колларыңнан: «Атагыз яки тагын берәр кардәшегез бармы?» – дип сорадың. 20Син әфәндегә без сөйләп бирдек: «Карт атабыз белән аның картлык көнендә туган тагын бер углы – безнең иң кече энебез бар, – дидек. – Кече энебезнең бер анадан туган абыйсы да бар иде, тик ул үлде дә, кече энебез берүзе калды. Атабыз аны бик тә ярата», – дидек[+]. 21Син исә без колларыңа әйттең: «Аны минем янга алып килегез, үз күзләрем белән күрим», – дидең. 22Без син әфәндебезгә: «Энебез карт атасын калдырып китә алмый, калдырып китсә, атабыз үләчәк», – дидек. 23Ләкин син без колларыңа әйттең: «Әгәр кече энегезне үзегез белән алып килмәсәгез, ул чакны минем хозурымда бүтән күренмәгез», – дидең. 24Колың атабыз янына кайткач, без син әфәндебезнең сүзләрен аңа сөйләп бирдек. 25Шуннан атабыз әйтте: «Тагын анда барып, бераз икмәк сатып алып кайтыгыз», – диде. 26Без әйттек: «Безгә анда болай гына барырга ярамый, – дидек. – Безнең белән кече энебез дә барса, ул чакны мөмкин, – дидек. – Чөнки кече энебездән башка без ул кешенең күзенә күренә алмыйбыз», – дидек. 27Шуннан соң синең колың, ягъни минем атам әйтте: «Сез беләсез, – диде, – хатыным Рахилә миңа ике угыл табып бирде. 28Берсе янымнан китеп югалды, берәр ерткыч хайван ботарлады булса кирәк, бүгенгә кадәр аны күрергә насыйп булмады. 29Инде монысын да күз алдымнан алып китеп, бәхетсезлеккә дучар итсәгез, сез минем кайгылы чал башымны гүргә илтеп тыгачаксыз», – диде. 30Хәзер синең колың, безнең атабыз янына әйләнеп кайтып, яныбызда кече энебез булмаса, кече углының җаны белән үз җанын бер күреп яшәгән 31атабыз, төпчек углының юклыгын абайлап, шундук егылып үләчәк, һәм без шулай итеп атабызның кайгылы чал башын гүргә илтеп тыккан булабыз. 32Мин, синең колың, кече энемне исән-имин сакларга атам каршында үз өстемә җаваплылык алдым, атама: «Әгәр аны сиңа кире алып кайтмасам, мин гомерем буе синең алда гаепле булырмын», – дидем. 33Шуңа күрә мин, синең колың, үтенәмен: энем урынына кол итеп монда мине калдыр, ә ул үзенең абыйлары белән берлектә атабыз янына кайтсын. 34Юкса энемнән башка миңа атам янына ничек кайтмак кирәк?! Аның афәтле язмышын күрер өченме?

### 45


Йосыфның кардәшләренә үзен танытуы

1Йосыф, күңелендә ташыган уй-хисләрдән үз-үзен тыя алмыйча, янында басып торган чит кешеләргә:

– Чыгып китегез моннан! – дип кычкырды.

Шунлыктан, үзен кардәшләренә танытканда, аның янында читләрдән инде бер кеше дә юк иде. 2Ул каты тавыш белән елап җибәрде, аның елаган тавышын хәтта мисырлылар да ишеттеләр, хәбәре исә шундук фиргавен йортына да барып җитте.

3– Мин – Йосыф! – дип белдерде ул кардәшләренә. – Әтием исән-саумы?

Ләкин кардәшләре авыз ачып сүз әйтә алмадылар, чөнки алар тәмам аптырап калганнар иде.

4– Миңа якынрак килегез, – диде Йосыф.

Кардәшләре якынлашкач:

– Сезнең тарафтан Мисырга сатылган Йосыф мин! – дип өстәде. – 5Ләкин мине монда сатып җибәрүегез өчен хәсрәт чигеп, үкенеп газапланмагыз. Чөнки сез инсаннарның гомерләрен саклап калу өчен, Аллаһы мине монда сездән алданрак күндерде. 6Җир йөзендә инде менә ике ел кытлык хөкем сөрә. Алда тагы биш елы бар. Ул биш ел эчендә чәчү дә, уру да булмаячак. 7Аллаһы сезнең нәсел-токымнарыгызны җир йөзендә калдырыр өчен һәм җаннарыгызны бөек афәттән йолып алыр өчен, алдан ук күндерде мине монда! 8Димәк, мине монда җибәрүче сез түгел, ә Аллаһыдыр! Аллаһы мине монда фиргавенгә киңәшче ата, аның бөтен ил-йорты белән идарә итүче хуҗа, бөтен Мисыр мәмләкәте җирләренә хөкемдар итеп кылды! 9Тизрәк атам янына кайтыгыз да аңа: «Углың Йосыф болай диде: „Аллаһы мине бөтен Мисыр мәмләкәте җирләренә хөкемдар кылды; вакытны сузмыйча, яныма килеп җит! 10Син Гөшен җирләрендә яшәрсең; үзең дә, угылларың да, угылларыңның балалары да, мал-туар көтүләрең һәм кул астындагы бар нәрсәң минем янәшәмдә булырсыз. 11Йортың-гаиләң бөлмәсен өчен, мин барысын эшләрмен, сине монда карап-ризыкландырып торырмын. Чөнки әле тагын биш ел кытлык дәвам итәчәк“», – диегез. 12Барыгыз алдында, энем Беньяминнең күз алдында сезгә мин әйткән, минем авызымнан чыккан сүзләр бу! 13Атама сез минем Мисырда нинди шөһрәт казануымны, үзегез күргәннәрнең бөтенесен сөйләп бирегез һәм атамны тизрәк монда алып килегез!

14Шулай дип, Йосыф энесе Беньяминнең муенына сарылып елап җибәрде. Беньямин дә, күз яшьләрен агызган хәлдә, абыйсына сарылды. 15Йосыф, егълый-егълый, кардәшләренең һәрберсен кочагына алып үпте. Соңра кардәшләре аның белән әңгәмә корып җибәрделәр.

16Йосыф янына кардәшләре килү хәбәре фиргавен сараена да барып җиткән иде. Фиргавен үзе һәм сарай хезмәтчеләре бу хәбәрне хуш күреп кабул иттеләр. 17Фиргавен Йосыфка болай диде:

– Кардәшләреңә әйт, болай эшләсеннәр: йөк хайваннарына кирәк нәрсәләрен төясеннәр дә Кәнганга таба юл алсыннар. 18Анда барып, атагызны һәм сезнең бөтен гаиләгезне алып, монда минем янга кире әйләнеп килсеннәр. Мин сезгә Мисырның иң яхшы җирләреннән урын бирермен. Туфрагы каймактай җирләрнең җимешләрен ашап яшәрсез. 19Сиңа әмерем шул, аларга сүземне ирештер: балаларыгыз, хатыннарыгыз өчен Мисырдан арбалар алып китсеннәр, аннары атагыз белән берлектә монда әйләнеп килсеннәр! 20Күзләре төшкән һәр әйберне алырга кызыкмасыннар, чөнки Мисырда яхшы ни-нәрсә бар, һәммәсе аларныкы булыр.

21Исраилнең угыллары нәкъ шулай эшләргә булдылар. Фиргавеннең әмерен үтәп, Йосыф үзенең кардәшләренә арбалар бирде, юл өчен җитәрлек азык-төлек белән тәэмин итте. 22Һәркайсына, алыштырып кияр өчен, бер кат кием бирде, Беньямингә исә, биш кат алмаш киемнән тыш, өч йөз көмеш тә өстәде. 23Шулай ук Йосыф, атасына дип, Мисырның иң затлы әйберләрен төягән ун ата ишәк һәм юл хаҗәтләре өчен икмәк, азык-төлек төягән ун ана ишәк күндерде.

24Кардәшләрен озатканда, Йосыф аларга:

– Юлда гауга чыгармагыз! – дип калды.

25Йосыфның кардәшләре шулай, Мисырны калдырып, Кәнган җиренә, аталары Ягъкуб янына әйләнеп кайттылар. 26Ягъкубка:

– Йосыф исән! – дип белдерделәр. – Ул хәзер бөтен Мисыр мәмләкәтенең хөкемдары! – диделәр.

Ягъкуб тораташтай катып калган иде, угылларының сүзләренә аның ышанасы килмәде. 27Угыллары аңа, Йосыфның бөтен әйткән сүзләрен кабатлап, аңлатырга тырыштылар. Бары шуннан соң һәм, үзен Мисырга алып китәр өчен, Йосыф җибәргән арбаларны күргәч кенә, аталары Ягъкубка җан керде.

28– Булды, тәмам! – диде Ягъкуб. – Углым Йосыф исән! Әҗәлем килгәнче, мин аны барып күрәчәкмен әле!

### 46


Ягъкубның Мисырга күченеп килүе

1Ягъкуб, үзенең бар мал-мөлкәтен алып, юлга чыкты. Беер-Шебада туктап, атасы Исхакның Алласына багышлап, корбаннар китерде[+]. 2Төнлә исә Исраилнең күз алдында Аллаһы күренеп:

– Ягъкуб! Ягъкуб! – дип өн салды.

– Мин тыңлыйм! – дип җавап бирде Ягъкуб.

3Аллаһы әйтте:

– Мин – Аллаһы, атаңның Алласымын! – диде. – Курыкма, Мисырга күчеп кит! Мин анда синнән бөек бер халык тудырачакмын. 4Мин Мисырга синең белән бергә барам. Соңра сине аннан алып чыгучы да Мин булырмын. Йосыф үз куллары белән синең күзләреңне йомдырыр[+].

5Беер-Шебадан Ягъкуб янә кузгалды. Исраилнең угыллары, фиргавен җибәргән арбаларга үзләренең балаларын, хатыннарын һәм Ягъкубның үзен утыртып, Мисырга таба юлларын дәвам иттерделәр. 6-7Кәнганда туплаган бар мал-мөлкәтне һәм бөтен мал-туарны алар үзләре белән алганнар иде. Шул рәвешчә, Ягъкуб үзенең бөтен ыруг-нәселен – угылларын, кызларын һәм онык-туруннарын үзе белән бергә Мисыр җиренә алып килде.

8[•]Мисырга күчеп килгән Исраил токымының исемнәре шулайдыр: Ягъкуб һәм аның угыллары.

Ягъкубның иң беренче углы Рубин[+].

9Рубинның угыллары: Ханох, Паллу, Хесрон һәм Кәрми[+].

10Шимунның угыллары: Емуил, Ямин, Оһад, Яхин, Сохар һәм кәнгани хатыннан туган углы Шаул[+].

11Левинең угыллары: Гершон, Коһат һәм Мерари[+].

12Яһүдәнең угыллары: Эр, Онан, Шела, Перес һәм Зерах. Ләкин Эр белән Онан Кәнган җирендә үк вафат булдылар. Пересның угыллары Хесрон һәм Хамул исемле иде[+].

13Исәсхәрнең угыллары: Тола, Пувва, Яшуб һәм Шимрон[+].

14Зәбулунның угыллары: Серед, Элон, Яхлел[+].

15Болар Ягъкубның Лия ягыннан туган угылларыдыр. Лия аларны һәм кызы Динәне Паддан-Арамда чакта тапты. Ягъкубның бу угыллары белән кызлары җәмгысы утыз өч җан иде.

16Гәднең угыллары: Сефон, Хәгги, Шуни, Эсбон, Эри, Аруди һәм Арели[+].

17Ашерның угыллары: Имна, Ишва, Ишви һәм Берига. Кыз кардәшләре – Серах. Бериганың угыллары: Хебер һәм Малкиел[+].

18Болар – Ягъкубның хатыны Лиягә атасы Лабан асрау кыз буларак ияртеп җибәргән Зилпә ягыннан туган балалардыр. Зилпә Ягъкубка җәмгысы уналты җан бала табып бирде.

19Ягъкубның хатыны Рахиләдән туган угыллары: Йосыф һәм Беньямин. 20Мисырда Йосыфның Он шәһәре каһине Поти-Пераның кызы Асенаттан Менашше һәм Эфраим исемле ике углы туды[+]. 21Беньяминнең угыллары: Бела, Бәхер, Ашбел, Гера, Нагаман, Эхи, Рош, Муппим, Хуппим һәм Ард[+].

22Болар Ягъкубның Рахилә ягыннан туган угыллары һәм оныкларыдыр. Җәмгысы ундүрт җан.

23Данның углы: Хушим[+].

24Нәпталинең угыллары: Яхсиел, Гүни, Есер һәм Шиллем[+].

25Болар Рахиләгә атасы Лабан ияртеп җибәргән асравы Билһаның угылларыдыр. Билһа Ягъкубка җәмгысы җиде бала табып бирде.

26Угылларының хатыннарыннан башка, Ягъкуб токымыннан булган һәм аның белән берлектә Мисырга күчеп килгән кешеләр җәмгысы алтмыш алты җан иде. Болар һәммәсе Ягъкубның канкардәшләредер. 27Йосыфның Мисырда туган угыллары икәүдер; Ягъкуб токымының Мисырдагы гомуми саны җитмеш җан тәшкил итә иде[+].

28Ягъкуб, Яһүдәне Йосыф янына җибәреп, Гөшенгә бару юлын алдан белешеп куйган иде. Алар Гөшенгә килеп җитәрәк, 29Йосыф та, арбасын җиктереп, атасы Исраилне каршылар өчен, Гөшенгә килде. Атасын күрүгә ул, атлыгып, аның муенына барып сарылды һәм кочагында бик озак үксеп елады.

30– Инде үләргә дә була: йөзеңне күрдем, син исән! – диде Исраил Йосыфка.

31Йосыф үзенең кардәшләренә һәм атасының өй җәмәгатенә болай диде:

– Мин, барып, фиргавенгә хәбәр ирештерим: «Кәнган җирләрендә яшәгән кардәшләрем белән атамның бөтен өй җәмәгате минем янга күчеп килделәр», – дип әйтим. 32Аңа сезнең сарык асраучылар, көтүчеләр булуыгызны аңлатыйм. «Алар вак һәм эре терлектән барлык мал-туарларын, булган бар мөлкәтләрен үзләре белән алып килделәр», – дип әйтим. 33Әгәр фиргавен, чакырып, сездән: «Шөгылегез нидән гыйбарәт?» – дип сораса, 34сез әйтегез: «Ата-бабаларыбыз кебек, синең колларың без дә бала чагыбыздан бирле хайван асраучылык белән шөгыльләнәбез», – диегез. Бу сезгә Гөшен төбәгендә җирләшеп калу өчен кирәк. Чөнки мисырлылар көтүче халкын сөймиләр, мәкруһ саныйлар[+].

### 47


Исраил угыллары фиргавен хозурында

1Фиргавен хозурына баргач, Йосыф әйтте:

– Атам белән минем кардәшләрем, вак һәм эре терлектән барлык мал-туарны, булган бар мөлкәтне үзләре белән алып, Кәнган җиреннән монда күчеп килделәр. Хәзер алар монда – Гөшен төбәгендә, – диде.

2Кардәшләреннән бишесен Йосыф үзе белән алып килгән иде, аларны фиргавен хозурына кертеп бастырды. 3Йосыфның кардәшләреннән фиргавен:

– Шөгылегез нидән гыйбарәт? – дип сорады.

Йосыфның кардәшләре:

– Ата-бабаларыбыз кебек, без колларың да көтүчеләр, сарыклар асрыйбыз, – дип җавап бирделәр.

4– Без бу илгә яшәргә дип күчеп килдек, – дип аңлаттылар алар фиргавенгә, – чөнки Кәнган җирендә кытлык хөкем сөрә, көтүлекләр корып кипте. Без колларыңа Гөшен төбәгендә җирләшеп яшәргә рөхсәт бирсәң иде, үтенәбез.

5Фиргавен Йосыфка:

– Атаң белән кардәшләрең монда синең янга килгәннәр, – диде. – 6Бөтен Мисыр иле синең каршыңда: туганнарыңа илнең иң әйбәт җирләрен бир. Әйдә, Гөшен төбәгендә урнашып яшәсеннәр. Араларында белдекле-сәләтле угланнар булса, аларны минем хайван көтүләре өстеннән дә караучы итеп куй.

7Йосыф үзенең атасы Ягъкубны да фиргавен хозурына алып килде. Ягъкуб фиргавенгә хәер-фатихасын бирде. 8Фиргавен Ягъкубтан:

– Сиңа ничә яшь? – дип сорады.

9– Минем горбәттә үткән гомер көннәрем йөз дә утыз елдыр, – дип җавап бирде Ягъкуб. – Гомер елларым аз әле, алары да михнәтләр эчендә үтте, ата-бабаларымның горбәттә үткән гомер еллары белән чагыштырырлык түгел[+].

10Ягъкуб, фиргавенгә янә хәер-фатихасын әйтеп, аның яныннан чыкты.

11Йосыф шулай атасы Ягъкуб белән үзенең кардәшләрен Мисырга урнаштырды; фиргавеннең боерыгында әйтелгәнчә, аларга илнең иң яхшы өлешеннән – Рәмесес төбәгеннән җир биләмәсе бирде[+]. 12Атасы Ягъкубны, үзенең кардәшләрен һәм Ягъкуб токымындагы һәр гаиләне балалары санынча Йосыф икмәк белән тәэмин итте.


Мисырдагы кытлык

13Ул арада кытлык, көчәеп, шул дәрәҗәгә җитте ки, бөтен өлкәләрдә икмәкнең әсәре дә калмады. Мисыр һәм Кәнган җирләре тәмам зәгыйфьләнеп-корып киптеләр. 14Йосыф, Мисыр һәм Кәнган җирләрендә булган бөтен көмеш акчаны икмәк сату бәрабәренә үз кулына туплап, фиргавеннең сарай хәзинәсенә тапшырган иде. 15Шунлыктан Мисыр һәм Кәнган җирләрендәге халыкта акча калмады. Мисырлылар, Йосыф хозурына килеп:

– Безгә ашарга икмәк бир, күз алдыңда егылып үликмени? Безнең бар көмешебез тотылып бетте, – диләр иде.

16Йосыф аларга:

– Көмешегез бетсә, аяклы малыгызны китерегез, терлек бәрабәренә мин сезгә икмәк бирермен, – диде.

17Шуннан соң мисырлылар Йосыфка көтү-көтү терлек китерә башладылар. Китерелгән атлар, ишәкләр, вак терлек һәм эре терлек көтүләре бәрабәренә Йосыф аларга икмәк бирә иде. Ул елны Йосыф терлеккә алмашу юлы белән халыкны икмәккә туендырып торды.

18Ул ел узып, икенче ел кергәч, мисырлылар янә Йосыф каршысына килделәр:

– Син хуҗабыз әфәндедән яшерер урын юк, – диделәр алар. – Безнең акчабыз да төкәнде, терлек-көтүләребез дә син әфәнде кулына күчеп бетте. Җаныбыздан һәм җир биләмәләребездән башка син әфәндегә бирердәй бернәрсәбез дә калмады. 19Инде үз күзең алдында без үзебез дә, туфрак-җирләребез дә шулай харап булсынмыни? Икмәк бәрабәренә үзебезне дә, җирләребезне дә сатып ал. Без җирләребез белән берлектә фиргавеннең коллары булыйк. Ә син безгә орлык бир, орлык биреп, безне үлемнән, җирләребезне, кысыр калып, чүлгә әйләнүдән коткар.

20Шул рәвешчә, Йосыф Мисырдагы җир мәйданнарын да фиргавен өчен сатып ала башлады. Һәрбер мисырлы ачлык кытлыгыннан үзенең җир кисәген сатты. Илдәге бөтен җир мәйданы шулай фиргавеннеке булды. 21Йосыф Мисыр чикләренең бер очыннан икенче очына кадәр булган бар халыкны колга әверелдерде[*]. 22Фәкать каһиннәрнең генә җир биләмәләре сатып алынмады, чөнки аларның җир биләмәләре фиргавен тарафыннан үзләренә беркетелгән, алар шул җир биләмәләре исәбенә туенып яшиләр иде. Шуңа күрә аларның җир биләмәләре сатылмады.

23Йосыф халыкка мөрәҗәгать итеп әйтте:

– Менә мин сезне дә, җирләрегезне дә фиргавен коллары һәм милке итеп сатып алдым, – диде. – Инде менә сезгә орлык, җирне эшкәртеп, иген үстерегез. 24Урып-җыю беткәч, ашлыкның биштән бер өлешен фиргавенгә бирерсез. Биштән дүрте исә чәчүлек орлык һәм үзегезгә, йорт кешеләрегезгә, балаларыгызга азык өчен булыр.

25– Син безнең җаныбызны саклап калдың, – диделәр мисырлылар. – Син әфәндебезнең күңеленә хуш килеп, фиргавенгә кол булып яшик!

26Шулай итеп, Йосыф бөтен Мисыр мәмләкәтендә шул вакыттан алып бүгенгәчә гамәлдә булган канунга нигез салды: каһиннәр кулындагы җир биләмәләреннән кала, илдәге һәр җир биләмәсеннән алынган ашлыкның биштән бере фиргавенгә бирелергә тиеш булды.


Ягъкубның соңгы теләге

27Исраил токымы шулай Мисыр мәмләкәтенең Гөшен өлкәсендә җир биләп яши башлады. Шунда алар, үрчеп, нәселләрен ишәйттеләр.

28Мисыр җирендә Ягъкуб унҗиде ел торды. Аның дөньялыкта яшәү көннәре, гомеренең исәбе йөз дә кырык җиде ел тәшкил итте. 29Әҗәле якынлаша баруын сизеп, ул углы Йосыфны чакыртып алды да:

– Әгәр синең күңелеңә хуш килсәм, мәрхәмәт вә тугрылык күрсәтеп, кулыңны минем ботыма куй да ант ит, – диде. – Зинһар, мине Мисыр туфрагында җирләмә. 30Мин ата-бабаларым янәшәсендә ятарга телим. Мине, Мисырдан алып чыгып, ата-бабаларым янында дәфен кыл.

Йосыф:

– Теләгеңне үтәрмен! – диде[+].

31Исраил:

– Ант ит! – диде.

Йосыф ант итте, һәм Исраил үзенең ятагы өстендә сәҗдә кылды[+].

### 48


Ягъкубның Менашше белән Эфраимга мөбарәк фатиха бирүе

1Берникадәр вакыттан соң Йосыфка:

– Атаң авырый! – дигән хәбәр китерделәр.

Йосыф, ике углы Менашше белән Эфраимны ияртеп, юлга чыкты.

2Ягъкубка да:

– Углың Йосыф синең янга килә, – дип хәбәр ирештергәннәр иде.

Исраил, бөтен ихтыяр көчен туплап, ятагына торып утырды. 3Йосыфка ул болай диде:

– Мин Кәнганда, Луз шәһәрендә вакытта Кадир Алла, миңа күренеп, мине мөбарәк кылды, 4әйтте: «Мин синең нәселне үрчемле итәчәкмен, аны ишәйтәчәкмен, синең нәселеңнән күп халыклар тудырачакмын. Синнән соң бу җирләрне синең токымыңа мәңгелек милек итеп бирәчәкмен», – диде[+]. 5Мин Мисырга күчеп килгәнгә кадәр, монда туган ике углың шулай ук минекеләр. Эфраим белән Менашше минем өчен, Рубин белән Шимун кебек үк, үз угылларымдыр[+]. 6Инде алардан соң туачак балаларың синең үзеңнеке булыр. Әмма абыйлары мирасында аларның да өлешләре булачак. 7Мин Падданнан[*] кайтып барганда, Кәнган өлкәсендә, Эфратага җитәрәк, юлда минем Рахиләм вафат булды. Мин аны шунда җирләдем.

(Эфрата хәзер Бәйт-Лехем дип йөртелә.)[+]

8Шулчак Исраил, Йосыфның угылларын абайлап:

– Болар кемнәр? – дип сорады.

9Йосыф:

– Болар – миңа Аллаһы насыйп иткән угылларым. Монда, Мисырда тудылар, – дип җавап бирде.

– Аларны яныма якынрак китерче, – диде Исраил. – Мөбарәк кылып, үзләренә фатихамны әйтеп калыйм.

10Картлыктан Исраилнең күзләре зәгыйфьләнгән, ул бөтенләй диярлек күрми иде. Йосыф үз угылларын атасы янына якынрак китерде. Исраил үзенең оныкларын кочаклап үпте дә 11Йосыфка:

– Мин инде синең йөзеңне күрә алырмын дип өмет тә итмәгән идем, ә Аллаһы, менә, синең балаларыңны да күрергә насыйп итте, – диде.

12Йосыф, атасының тезләреннән угылларын алып, Исраил каршында сәҗдәгә егылды һәм башын җиргә тигезде. 13Аннары кече углы Эфраимне уң кулыннан, өлкән углы Менашшены сул кулыннан җитәкләп, Исраил каршысына китереп бастырды. Угылларның кечесе Исраилнең сул кул ягына, өлкәне уң кул ягына туры килә иде. 14Әмма Исраил, кулларын алга таба чалыштырып сузып, уң кулын кече угылның башы өстенә, ә сулын өлкән угылның башы өстенә куйды. 15Аннары, Йосыфны мөбарәк кылып, болай диде:

«Ата-бабаларым Ибраһим белән Исхак табынган Аллаһы,
яратылышымнан бүгенгәчә мине әйдәп барган Аллаһы,
16мине бар явызлыклардан йолып-коткарып калган фәрештә,
мөбарәк фатихаңны насыйп ит Син бу угланнарга!
Минем исемем белән Ибраһим вә Исхак исемнәре
дәвам итсен бу яшь угланнар исемендә!
Җир йөзендә нәселләре ишәйгәннән-ишәйсен!»

17Исраил уң кулын Эфраимнең баш өстенә куйганны күргәч, Йосыф уңайсызланып китте. Атасының уң кулын ул, Эфраим башыннан алып, Менашшеның башы өстенә күчерергә теләде.

18– Әтием, алай түгел бит, – диде ул. – Менашше – беренче булып туган бала, уң кулыңны аның башына куй.

19Ләкин ата кеше килешмәде:

– Беләм, углым, беләм, – диде. – Менашше да бөек бер халыкның нәсел атасына әйләнер, әмма энесе Эфраим аңардан бөегрәк булыр, аның нәселеннән күп халыклар мәйданга чыгар[+].

20Шул көнне Исраил яшьләрне мөбарәк кылып әйтте:

«Киләчәктә үрнәк булыр исемегез Исраилдә:
„Аллаһы сине Эфраим кебек,
Менашше кебек итсен!“ –
дип тәкрарлар исраилиләр, хәер-дога теләгәндә».

Шулай дип, Исраил Эфраимне абыйсы Менашшедан өстенрәк куйды. 21Аннары, Йосыфка мөрәҗәгать итеп:

– Инде мин үләм, – диде ул. – Әмма Аллаһы сезнең янда калачак. Ул сезне ата-бабаларыгыз туфрагына кире кайтарачак. 22Кардәшләреңнекеннән аермалы буларак, мин сиңа өстәмә таулы җир биләмәсе – Шәкемне калдырам, заманында мин аны амориләрдән ук-җәям һәм кылычым белән яулап алган идем.

### 49


Ягъкубның үз угылларына биргән васыяте

1[•]Ягъкуб, угылларын янына җыеп, әйтте:

«Бирегә җыелыгыз, сезне ниләр көтәсен әйтәчәкмен!

2Җыелыгыз, Ягъкубның угыллары,
атагыз Исраилнең сүзен колак салып тыңлагыз!

3Рубин, өлкән углым! Син – минем кодрәтем,
ирлек куәтемнең әүвәлге җимеше!
Иң абруйлысы һәм көч-шөһрәттә иң беренчесе!
4Ләкин син – ташкын судай дуамал;
беренчелек сиңа бүтән тимәячәк,
чөнки син атаңның ятагына мендең,
ятагымны хыянәтең белән нәҗесләдең[+].

5Бертуган кардәшләр Шимун белән Левинең кылычлары –
дәһшәт коралыдыр![+]
6Уй-ниятләре мәкерледер – саклан, җаным!
Алар җәмгыятеннән күңелем-тәнем ерак торсын!
Ачу-үчтән үтерделәр алар ир-егетне һәм йөрделәр,
кызык ясап, үгезләрнең сеңер-тамырларын кисеп.
7Нәфрәтле күңелләренә ләгънәт төшсен,
ачулары – дәһшәтле, ярсулары – афәтледер!
Нәселләрен Ягъкуб токымнары арасына чәчәрмен,
исраилиләр арасына сибеп таратырмын![+]

8Яһүдә! Кардәшләрең сине данлар, мактар!
Дошманнарың сыртында булыр синең кулың,
кардәшләрең, буйсынып, сиңа баш иярләр![+]
9Яшь бер арысландыр син, Яһүдә углым!
Менә син ау йөреп кайткансың да
ата арыслан, ана арысландай җиргә чүккәнсең –
арысланны борчырга кем соң җөрьәт итсен?![+]
10Хөкемдарлык тәхетеннән Яһүдә һич төшмәс!
Хуҗасы[*] килгәнчегә кадәр,
аның хөкемдарлык таягын[†] кулдан ычкындырмас!
Ил-халыклар аңа буйсынырлар[+].
11Аның ишәгенең бәе – йөзем агачыдыр,
ишәк колыннарының бәе – йөзем ботагы.
Киемнәрен чайкар ул шәрабта,
япанчасын юар йөзем канында.
12Шәрабтандыр аның куе-кучкыл күзләре,
сөттәндер аның җете ап-ак тешләре.

13Зәбулун яшәр диңгез буе җирләрендә,
диңгез көймәләре туктый торган ярда.
Җирләренең чиге булыр Сидунгача[+].

14Исәсхәр – ияргә сала торган ике биштәр арасында яткан,
көче-куәте ташып торган ишәккә тиң.
15Ялы-тынычлыгы өчен яхшы,
күңеленә хуш бер җир күргәч,
шунда ул, йөк ташырга сыртын куеп,
авыр хезмәткә әзер булып яшәр.

16Дан, исраилиләрнең бер ыругы буларак,
үз халкы өстеннән хөкем итәр[+].
17Дан – юл өстендә, сукмак буйларында
сузылып яткан елан, зәһәр елан ул.
Шундый елан ки, атның аягын чагып,
җайдагы шундук аркасына егылып төшәдер[+].

18Йа Раббы, Синең коткаруыңа өмет баглыймын![+]

19Гәд һәрчак юлбасарлар һөҗүменә дучар булыр,
әмма, һөҗүмне кире кагып, үзе һөҗүмгә күчәр.

20Ашер иккән икмәк тук һәм мул булыр,
тәмле ризыклары патшалар табынына куелыр.

21Нәптали – табигатьнең ирекле боланы,
аның авызыннан хикмәтле сүзләр чыгар.

22Йосыф – чишмә ярында үскән,
җимешле, мул җимешле йөзем агачының бер тармагыдыр.
Аның ботаклары диварларны каплап алган.
23Аны күп бимазаладылар,
аның белән дошманлаштылар,
укчылар, аңа төбәп, уклар аттылар.
24Әмма аның үз ук-җәясе куәтен киметмәде,
беләкләре таза-нык, егәрле калды,
чөнки кулларына көчне ул Исраилнең Көтүчесе һәм Кыяташы –
Ягъкубның Кодрәт Иясеннән алды[+].
25Атаңның Алласы сине ярдәмсез калдырмас,
Кодрәт иясе фатихасыннан аермас!
Югарыдан күкләрнең бәрәкәте,
түбәннән төпсез упкыннар бәрәкәте,
күкрәк сөте вә ана карыны бәрәкәте белән
Ул сине мөбарәк кылыр.
26Атаңның хәер-догасы борынгы таулар,
борынгы калкулыклар бәрәкәтеннән артыграк.
Бу бәрәкәтләрнең барчасын Йосыф углыма –
кардәшләре арасында иң өстен торганына насыйп итсен![+]

27Беньямин ерткыч бүре белән бер:
иртәнге авын ашап бетерер,
ә кичке ганимәтен[*] кисәкләп бүләр»[+].

28Исраил токымының унике ыругы менә шулардыр. Әлеге сүзләрне әйтеп, Исраил үз угылларының барысын мөбарәк кылды, һәркайсына тиешле үз фатихасын бирде.


Ягъкубның вафаты

29-30Ягъкуб, үзенең угылларына боерыклар биреп, болай диде:

– Озакламый мин халкымның ата-бабалары белән кушылачакмын. Мине ата-бабаларым янына – Кәнган җиренә, Мәмре янындагы Махпела кырында урнашкан мәгарәгә алып кайтып дәфен кылыгыз. Ул мәгарәне, каберлек өчен, шул кыр белән берлектә бабам Ибраһим хосусый милек итеп хитти Эфроннан сатып алган иде. 31Анда Ибраһим белән бергә аның җәмәгате Сара, Исхак белән аның җәмәгате Рәбика дәфен кылынган. Хатыным Лияне дә мин шунда дәфен кылдым[+]. 32Электә андагы бу кыр һәм мәгарә хиттиләр кулында иде.

33Ягъкуб, үзенең угылларына җиткерәсе боерыкларын, васыятьләрен әйтеп бетереп, ятагына сузылып ятты һәм, җан тәслим кылып, үз халкының ата-бабалары белән кушылды.

### 50


Ягъкубны дәфен кылу

1Йосыф, атасының өстенә капланып, битеннән үбеп, үкси-үкси елады. 2Аннары, атасының җәсәден[*] бәлзәмләргә дип, үз хезмәтендәге табибларга боерыгын бирде. Табиблар мәетне бәлзәмләү хәстәренә керештеләр. 3Ул эш кырык көн дәвам итте. Бәлзәмләү өчен нәкъ шулкадәр вакыт таләп ителә иде. Мисырлылар исә җитмеш көн матәм тоттылар. 4Матәм көннәре тәмамлангач, фиргавеннең сарай түрәләренә Йосыф әйтте:

– Сезнең күңелегезгә хуш килсәм, зинһар, фиргавенгә үтенечемне ирештерегез: 5атам миңа ант эчереп әйтте: «Мин инде үләм, – диде. – Мине Кәнган җиренә, үзем өчен алдан ук әзерләп куйган урынга илтеп дәфен кыл», – диде. Хәзер менә шунда атамның җәсәден алып барып, дәфен кылып кайтырга миңа рөхсәт бирелсә иде.

6Фиргавен, рөхсәтен биреп:

– Бар, атаңның җәсәден дәфен кылып кайт, антыңны үтә, – диде.

7Йосыф шулай, атасының җәсәден алып, юлга чыкты. Аның белән берлектә фиргавеннең барлык сарай әһелләре һәм идарәчеләре, Мисыр җиренең һәммә түрә кешеләре, 8Йосыфның туган-кардәшләре, аларның, үзенең һәм атасының бөтен өй җәмәгатьләре мәетне озата бардылар. Гөшен җирендә фәкать бала-чага белән вак һәм эре терлек көтүләре генә торып калды. 9Йосыф янында шулай ук арбалар һәм ат менгән җайдаклар да бар иде. Болар һәммәсе зур бер кәрван булып бардылар. 10Үрдүн елгасының аргы тарафындагы Горен-Атад дигән урында туктап, гаять тә көчле һәм сагышлы егълау матәме оештырдылар. Атасы истәлегенә Йосыф оештырган бу егълау матәме җиде көн дәвам итте. 11Бу төбәктә яшәгән кәнганиләр, Горен-Атадтагы бу матәм тамашасын күреп:

– Мисырлыларның егълау матәме бигрәк тә көчле-тәэсирле икән! – диештеләр.

Шул уңайдан Үрдүн буендагы бу төбәккә Әбел-Мисраим[*] дигән исем бирелде.

12Ягъкубның угыллары шулай аталары әйтеп калдырган боерык-васыятьне җиренә җиткереп үтәделәр. 13Аның җәсәден, Кәнган җиренә алып килеп, Мәмре янындагы Махпела кырында урнашкан, кайчандыр бабалары Ибраһим каберлек өчен кыры белән берлектә хитти Эфроннан хосусый милек итеп сатып алган мәгарә эченә дәфен кылдылар[+]. 14Атасын дәфен кылганнан соң, Йосыф үзе, кардәшләре һәм Йосыф белән килгән адәмнәрнең барчасы Мисырга кире әйләнеп кайттылар.


Йосыфның үз агаларын тынычландыруы

15Аталары вафатыннан соң, Йосыфның кардәшләре, үзара кайгырышып:

– Әгәр Йосыф, безгә кинә тотып, эшләгән бөтен явызлыкларыбыз өчен бездән үч алырга теләсә, нишләрбез? – диештеләр. 16Һәм Йосыфка хәбәр күндерделәр:

– Вафаты алдыннан атабыз үзенең васыятендә болай дип боерды: 17«Йосыфка әйтегез: кардәшләрең сиңа күп явызлыклар эшләсә дә, син аларның гаеп һәм гөнаһларын кичер». Инде син безләрне – атаң табынган Аллаһының колларын кичерә күр, – диделәр.

Бу хәбәрне ишеткәч, Йосыфның күзләре яшькә манчылды. 18Ахырда кардәшләре үзләре дә килеп җиттеләр, Йосыф каршында җиргә капланып:

– Бүгеннән без синең колларың! – диделәр.

19Йосыф:

– Курыкмагыз, мин Аллаһы урынында түгел бит! – дип җавап бирде аларга. – 20Сез миңа яманлык эшләргә теләгән булсагыз да, Аллаһы сез теләгән яманлыкны яхшылыкка әверелдерде: менә, күрегез, күпме халыкның тормышы, исәнлеге саклап калынды. 21Шуңа күрә курыкмагыз! Сезне дә, балаларыгызны да карап-ризыкландырып торырмын.

Шулай дип, Йосыф үзенең кардәшләрен тәмам тынычландырды, аларның күңелләренә хуш килердәй сүзләр сөйләде.


Йосыфның вафаты

22Йосыф үзе һәм атасының барлык өй җәмәгатьләре Мисырда шулай яшәүләрен дәвам иттерделәр. Йосыф барлыгы йөз дә ун ел яшәде. 23Гомере эчендә ул углы Эфраимнең оныкларын күрде, Менашшеның углы Макирнең яңа туган балаларын да үзенең тезләре өстенә алып кабул итте[+]. 24Йосыф үзенең кардәш-туганнарына:

– Мин инде үләм, – диде. – Әмма Аллаһы сезгә ярдәм күрсәтәчәк: Ул сезне бу җирләрдән алып чыгып, Ибраһимга, Исхакка һәм Ягъкубка ант эчеп вәгъдә иткән илгә кире кайтарачак[+].

25Ахырда Йосыф:

– Аллаһы сезгә ярдәмен күрсәткәч, минем сөякләремне бу илдән алып чыгарсыз, – дип, шул хакта Исраил угылларыннан ант иттерде[+].

26Йосыф йөз дә ун яшендә вафат булды. Аны бәлзәмләп, җәсәден Мисырда аерым табутка урнаштырдылар.

## Сүзлек

### Сүзлек

Сүзлек


А

Ә

Б

В

Г

Д

Җ

З

И

Й

К

Л

М

О

Ө

П

Р

С

Т

У

Ү

Ф

Х

Һ

Ч

Ш

Э

Ю

Я


Сүзлек

Шартлы кыскартмалар:

к. – карагыз

гр. – грек телендә

рус. – рус телендә

яһ. – яһүд телендә

б. э. к. – безнең эрага кадәр

б. э. – безнең эраның

### Адәм Углы

Адәм Углы

Арамей телендә бу сүз тезмәсе «кеше» дигәнне аңлата һәм беренче тапкыр «Даниил», 7:13-14 тә очрый. Инҗилдән билгеле булганча, Гайсә Мәсих Үзен Адәм Углы дип атый. («Марк», 8:31; «Рәсүлләр», 7:55-56.)

### Аклау

Аклау

Инҗилдәге мәгънәсе: Гайсә Мәсихнең үлеп терелүе аша Аллаһы Тәгалә кешеләрнең гөнаһларын кичерә, аларны гаепсез һәм Үзе алдында хак дип саный. Гайсә Мәсихкә иман китергән кешене генә Аллаһы аклый. («Римлыларга хат», 1:17; 3:28.)

К. Тәкъвалык, Хаклык.

### Аллаһы

Аллаһы (яһ. Эл, Элоһим)

Бердәнбер, кодрәтле, күк белән җирне бар кылучы, һәрбер җан иясен хөкемгә тартучы, Үзенә буйсынмаучыларны түбәнсетүче, тугрыларга мәрхәмәт күрсәтүче, Гайсә Мәсихкә иман китерүчеләргә мәңгелек тормыш бүләк итүче Зат.

### Аллаһы Бәрәне

Аллаһы Бәрәне

Тәүратта телгә алынган Муса кануны нигезендә, Исраилнең һәр кешесе Котылу бәйрәмендә Аллаһыга корбан итеп бәрән китерергә тиеш булган. Шушы гамәлләре белән алар Аллаһы ярдәмендә Мисыр коллыгыннан котылуларын билгеләгәннәр. «Аллаһы Бәрәне» – Гайсә Мәсихнең Инҗилдәге исемнәренең берсе. Бу исем Гайсә Мәсихнең кешеләр кылган гөнаһ өчен Аллаһы тарафыннан корбан ителүен аңлата. («Яхъя», 1:29; «I Көринтлеләргә хат», 5:7; «Ачылыш», 5.)

К. Котылу бәйрәме.

### Аллаһы сандыгы

Аллаһы сандыгы

К. Килешү сандыгы.

### Аллаһыга таба борылу

Аллаһыга таба борылу

Кылган гөнаһлар өчен тәүбә итеп, гөнаһлы тормышны калдырып, Аллаһы юлына басу.

К. Тәүбә итү.

### Аллаһы йорты

Аллаһы йорты

Аллаһы хөрмәтенә корбан китерү һәм Аңа гыйбадәт кылу өчен Иерусалимдә төзелгән бина. Исраилиләр ышанганча, бу бина Аллаһының торагы булган, шуңа күрә аны Аллаһы йорты дип атаганнар. Аллаһы йортында ике бүлмә – Изге һәм Иң изге бүлмә булган. Иң изге бүлмәгә елга бер тапкыр, махсус гыйбадәт кылу өчен, баш рухани гына керә алган. Бүлмәләрне зур пәрдә аерып торган. Гайсә Мәсих алдан әйткәнчә («Лүк», 21:5-6), б. э. беренче гасырында Аллаһы йорты римлылар тарафыннан җимерелгән.

### Аллаһы Патшалыгы

Аллаһы Патшалыгы

Инҗилдә әлеге төшенчә Аллаһының хакимлеген аңлата. Гайсә Мәсих Аллаһы Патшалыгы турында Үзенең вәгазьләрендә сөйли («Марк», 1:15; «Лүк», 17:20-21). Ул кылган могҗизалар әлеге Патшалыкның якынлашып килүен ачык чагылдыра. Бу Патшалыкның рухи асылы Гайсә Мәсихкә иман итү аша ачыла. Җирдә Аллаһы Патшалыгы Гайсә Мәсих икенче тапкыр килгәннән соң урнашачак.

### Аллаһының изге кешесе

Аллаһының изге кешесе

К. Изге.

### Арам

Арам

Исраил патшалыгыннан көньякта, Фойникә иленнән көнчыгышта урнашкан дәүләт, ил. Иң зур шәһәрләренең берсе Дәмәшкъ булган. Арамиләр еш кына исраилиләргә каршы сугыш алып барганнар. Безнең эрага берничә гасыр кала греклар бу илне Сүрия дип атый башлый, һәм бу исем бүгенге көндә дә саклана.

### Арамей теле

Арамей теле

Борынгы яһүд һәм гарәп телләренә кардәш тел. Гайсә Мәсих заманында яһүдиләр, нигездә, арамей телендә сөйләшкәннәр.

### Ата

Ата (Аллаһыга карата)

Гайсә Мәсих Аллаһыны «Атам» дип атый («Марк», 14:36), шуның белән ата һәм бала арасында нинди мөнәсәбәтләр булса, Аллаһы белән Үзе арасында нәкъ шундый мөнәсәбәтнең барлыгын күрсәтә. Гайсә Мәсихкә иман китергән кеше дә Аллаһы белән әнә шундый мөнәсәбәткә керә һәм шуңа күрә Аллаһыны «Атам» дип атый ала.

### Аширә

Аширә

Диңгез алиһәсе, күк патшабикәсе; Фойникә һәм Арам халыклары аны «анабыз алиһә», «илаһлар анасы» дип атаган. Тәүраттан билгеле булганча, Исраил халкы, әледән-әле Аширәгә табынып, Аллаһыга хыянәт итә торган булган.

### Ашторет

Ашторет

Мәҗүсиләрнең мәхәббәт, уңдырышлылык һәм сугыш алиһәсе; фойникәлеләр, арамиләр, пелештиләр һәм кайбер башка халыклар табынган «Җир патшабикәсе», илаһ Багалның хатыны.

### Ашшур

Ашшур

Хәзерге Гыйракның төньяк өлешендә ике мең ел дәвамында, б. э. к. 621 нче елга кадәр яшәгән борынгы көчле империя. Башкаласы Ниневә булган. Б. э. к. 722 нче елда ашшурлылар Төньяк, ягъни Исраил патшалыгын яулап алып бик күп исраилиләрне әсир итеп үз илләренә алып китәләр, алар урынына Исраилгә Ашшур империясенә буйсынган халыкларны ирексезләп күчерәләр. Тора-бара ул халыклар әсирлеккә китмәгән исраилиләр белән никахлаша башлыйлар. Ашшурлылар шулай ук Көньяк, ягъни Яһүдә патшалыгына да һөҗүм итеп карыйлар, әмма уңышка ирешмиләр. Соңыннан Ниневә, Аллаһы каргышына дучар булып, баскынчылар тарафыннан нигезенә кадәр җимерелә. («IV Патшалар», 18:9–19:36; «Нахум», 1–3.)

### Әгрип

Әгрип (Әгрип II)

Һируд Әгрип I угылы. Б. э. 53–93 нче елларында Фәләстин җирендәге берничә өлкәнең идарәчесе. («Рәсүлләр», 25:13-26.)

### Бабил

Бабил (рус. Вавилон)

Хәзерге Гыйракның көньяк өлешендә б. э. к. 539 нчы елга кадәр яшәгән борынгы көчле империя. Бабил империясе Исраил халкының явыз дошманы булган. Б. э. к. 586 нчы елда бабиллеләр Көньяк, ягъни Яһүдә патшалыгын яулап алалар һәм халыкның күбесен әсирлеккә куып алып китәләр. Инҗилдә «Бабил» сүзе явызлык патшалыгын аңлата.

### Багал

Багал

Кәнганиләр ышанганча, яңгыр һәм давыллар алып килүче, җирне уңдырышлы итүче илаһ («III Патшалар», 18:18-19; «Иремия», 19:4-5; «Римлыларга хат», 11:4.)

### Бердәмлек

Бердәмлек (гр. экклесиа)

Бу сүз Инҗилдә ике мәгънәдә кулланыла:

1) Гайсә Мәсихкә иман итүчеләр җыены;

2) җир йөзендәге барлык мәсихчеләр (Гайсә Мәсихкә ышанучылар).

### Боерыклар сандыгы

Боерыклар сандыгы

К. Килешү сандыгы.

### Вакыт хисабы

Вакыт хисабы

Инҗил буенча, иртәнге сәгать алтыдан кичке сәгать алтыга кадәр – көн, кичке алтыдан төнге уникегә кадәр – кич, төнге уникедән иртәнге алтыга кадәр төн саналган. Мәсәлән, «беренче сәгать» – иртәнге алты белән җиде арасына, «тугызынчы сәгать» көндезге ике белән өч арасына туры килгән.

### Гаеп йолу корбаны

Гаеп йолу корбаны

Әлеге корбан, гөнаһ йолу корбаны кебек үк, Аллаһыга яки якыннарыңа каршы кылынган гөнаһтан арыну, шулай ук дини мәгънәдә нәҗеслектән пакьләнү өчен китерелгән. Моннан тыш, китергән зыянны гаепле кеше артыгы белән капларга тиеш булган. («Левиләр», 5:2-13.)

### Гәлиләя

Гәлиләя

Пелешет (Фәләстин) җирендәге төбәк. Гайсә Мәсих яшәгән чорда анда күбесенчә чит халыкларның нәсел варислары гомер иткән, һәм яһүдиләр аларны бик үк өнәп бетермәгән. Гайсә Мәсих бу төбәктә байтак кына яшәгән һәм Үзенең мәсихлек хезмәтен башкарган.

### Гөнаһ

Гөнаһ

Белә торып яки белмичә, Аллаһы тарафыннан билгеләнгән Канун тәртипләрен бозу, Аллаһыны тыңламау һәм Аңа буйсынмау.

### Гөнаһ йолу корбаны

Гөнаһ йолу корбаны

Исраил халкы өчен иң мөһим шушы төр корбан тулаем яндыру корбаны кебегрәк китерелгән, әмма мәзбәхтә малның симез-майлы өлеше генә, калганы исә торак урыннан читтә яндырылган. Әлеге корбан Аллаһыга яки якыннарыңа каршы кылынган гөнаһтан арыну, шулай ук дини мәгънәдә нәҗеслектән пакьләнү өчен китерелгән. («Левиләр», 4:2-35.)

### Гөнаһ йолу көне

Гөнаһ йолу көне (яһ. йом-киппур)

Чатырлар бәйрәменнән алданрак уздырыла торган, көз башына туры килгән бу көндә исраилиләр эшләмәгән, ураза тоткан. Үзләренең һәм халыкның гөнаһларын йолу, Аллаһы чатырын һәм шундагы мәзбәхне пакьләндерү өчен, руханилар тиешле корбаннарны китергәннәр. («Левиләр», 16, 23:26-32; «Саннар», 29:7-11.)

### Грек теле

Грек теле

Гайсә Мәсих заманында Урта диңгез буендагы илләрдә аралашу теле булган. Инҗил грек телендә язылган.

### Гыйбадәтханә

Гыйбадәтханә (гр. синагога)

Инҗилдә әлеге сүз яһүдиләр яшәгән шәһәрләрдәге гыйбадәтханәне аңлата. Анда Аллаһы сүзен өйрәткәннәр, Тәүратны укыганнар, дога кылганнар.

### Дан

Дан

Гомумән әйткәндә, «Аллаһының даны», «Раббының шөһрәте» дигән төшенчә Аллаһының чиксез хакимлеген һәм мәһабәтлелеген аңлата. Тәүраттан мәгълүм булганча, кайбер очракларда Аллаһының даны исраилиләргә якты нур, ут-ялкын, төтен рәвешендә күренгән. Гайсәнең тормышы, Ул тудырган могҗизалар, бигрәк тә Аның хачтагы үлеме һәм үлгәннән соң терелүе – болар барысы да Аллаһы Углының даны турында сөйли.

### Җинаять

Җинаять

Тәүрат һәм Инҗил китапларында «җинаять» сүзе «гөнаһ»ның синонимы буларак кулланыла һәм Аллаһы канунына буйсынмауны аңлата.

### Зәбур

Зәбур

Нигездә, Исраил патшасы Давыт тарафыннан иҗат ителгән мәдхияләр, Аллаһыны данлаучы жырлар, ялвару-догалар тупланмасы, Иске Гаһеднең зур бер өлеше.

### Иблис

Иблис (гр. диаболос)

Аллаһының дошманы, явыз рухлар башлыгы, кешеләрне вәсвәсәгә салучы рухи зат («Әюб», 1:6-12; «Маттай», 4:1-11). «Иблис» сүзе татар теленә – гарәп теленнән, ә аның синонимы «шайтан» (яһ. сатан) яһүд теленнән кергән.

### Изге

Изге

«Изге» сүзенең мәгънәсе: «аерып алынган». Инҗилдә Гайсә Мәсихкә иман китергән кешеләрне «изге» дип атыйлар, чөнки Аллаһы аларны, тәкъва тормыш алып барсыннар өчен, бу гөнаһлы дөньядан аерып ала.

### Изге Рух

Изге Рух

Ягъни Аллаһы Рухы. Борынгы яһүд һәм грек телләрендә «рух» сүзенең төп мәгънәсе – «сулыш», «җил». Инҗилдән билгеле булганча, Гайсә Мәсихкә иман китергән кеше Изге Рухны кабул итә. Изге Рух ул – Гайсә Мәсихнең өйрәткәннәрен кешеләргә җиткерүче. («Яхъя», 14:15-17, 26.)

### Изге Рух белән сугарылу

Изге Рух белән сугарылу

Изге Рух белән сугарылган иман итүче кеше Изге Рухтан көч-куәт, зирәклек, Аллаһы хезмәтен башкару өчен нинди дә булса сәләт кабул итә. «Рәсүлләрнең эшләре» дигән китапның икенче бүлегендә Гайсәнең шәкертләренә Изге Рухның беренче тапкыр иңүе тасвирлана; бу хәл Илленче көн бәйрәмендә була («Рәсүлләр», 2:1-4).

К. Илленче көн бәйрәме.

### Изге чатыр

Изге чатыр

Аллаһы йорты төзелгәнче, исраилиләр шул чатырда Аллаһыга корбан китергәннәр һәм гыйбадәт кылганнар («Чыгыш», 25:8, 22; «Рәсүлләр», 7:44; «Гыйбриләргә хат», 13:10).

### Изге Язма

Изге Язма

Иске Гаһед җыентыгына кергән китаплар Инҗилдә «Изге язмалар» дип атала.

### Икмәк бүләге

Икмәк бүләге

Аллаһы уңыш үстерергә мөмкинлек биргән өчен Аңа рәхмәт йөзеннән китерелә торган корбан-бүләк. Ул зәйтүн мае вә хуш исле тәмләткечләр кушылган чи яки кыздырылган ашлыктан, оннан йә күмәчтән гыйбарәт булган. Аның бер өлеше яндырылып, калганы руханиларга бирелгән. («Левиләр», 2:1-16.)

### Илленче көн бәйрәме

Илленче көн бәйрәме

Котылу бәйрәменнән соң илленче көнгә туры килә. Аның икенче исеме – «Уңыш бәйрәме». Ул көнне рәхмәт йөзеннән Аллаһыга яңа уңыштан икмәк бүләге һәм башка төр корбаннар китергәннәр. Гайсә Мәсихнең шәкертләренә Изге Рух шушы бәйрәм көнендә иңгән, һәм бу хәл очраклы булмаган: Илленче көн бәйрәме уңыш җыеп бетерүне төгәлләгән кебек, Изге Рухның иңүе дә Гайсә Мәсихнең җирдәге хезмәте төгәлләнүне белдерә. («Чыгыш», 23:16; «Левиләр», 23:15-16; «Канун», 16:9-12.)

### Иман итүче

Иман итүче

Гайсә Мәсихкә иман китереп, Аллаһы тарафыннан гөнаһлары кичерелгән кеше.

### Иман итүчеләр бердәмлеге

Иман итүчеләр бердәмлеге

К. Бердәмлек.

### Инҗил

Инҗил

Б. э. I гасырының икенче яртысында борынгы грек телендә иҗат ителгән, Гайсә Мәсихнең тормышы һәм тәгълиматы турындагы хикәяләрдән һәм хатлардан торган тупланма.

### Иске Гаһед

Иске Гаһед

Озак еллар дәвамында (б. э. к. XV – I гасырларда) төрле кешеләр тарафыннан язылган, соңыннан бер җыентыкка тупланган китаплар.

К. Тәүрат.

### Исраил

Исраил

1) Ягъкуб пәйгамбәрнең икенче исеме («Яратылыш», 32:22-32);

2) Исраил (Ягъкуб) токымы, исраилиләр. Ягъкуб угылларының саны буенча, Исраил халкы унике ыругка бүленгән;

3) Рәхабгам хакимлек иткән чорда Исраил патшалыгы икегә бүленгәннән соң барлыкка килгән Төньяк патшалык (ә Яһүдә – Көньяк патшалык).

### Йолып алу

Йолып алу

Тиешле түләү кертеп коллыктан, авыр хәлдән коткаруны аңлата. Инҗилдә язылганча, кешелекне гөнаһ хакимлегеннән азат итәр өчен түләнгән бәя – Гайсә Мәсихнең корбан булып үлүе.

### Йөзем изгеч

Йөзем изгеч

Йөзем изү өчен ташны чокып ясалган чокыр («Хөкемчеләр», 6:11; «Иремия», 48:33).

### Кайгы киеме

Кайгы киеме

К. Тупас тукыма.

### Кайсар

Кайсар

Рим императорларын шулай атаганнар.

### Калкулык / Калку җир

Калкулык / Калку җир

Кәнганиләрнең гыйбадәт кыла торган яки потханәләре урнашкан урын. Анда, алиһә Аширәгә багышлап, махсус баганалар утыртканнар, корбан китергәннәр, елның билгеле бер вакытында, җирнең уңдырышлылыгын арттыру сылтавы белән, фахишәлек кылганнар. Гадәттә, калкулыклар түбәҗирләрдә, әмма кайвакыт киң ябалдашлы агачлар астында һәм үзәннәрдә урнашкан булган. Андый гамәлләрне өнәмәвен Аллаһы Үзенең пәйгамбәрләре аша әйтә килгән («Левиләр», 26:30; «III Патшалар», 3:2-4; «IV Патшалар», 23:1-28; «Иремия», 7:31). Баштарак Аллаһыга багышланган корбаннарны исраилиләр калку җирләрдә китерә торган булганнар, әмма соңыннан Аңа корбан китерү Иерусалимдәге Аллаһы йортында гына рөхсәт ителгән («I Патшалар», 9:12-25).

### Кальга

Кальга

Шәһәр эчендәге ныгытылган махсус урын, бина («II Патшалар», 5:17; «Зәбур», 36:39; «Амос», 2:5).

### Камышлы диңгез

Камышлы диңгез

Бу атама – борынгы яһүд теленнән сүзгә-сүз тәрҗемә. Кайсы сулык турында сүз барганын әйтүе авыр. Камышлы диңгез Сүәеш яки Акаба култыгы булырга мөмкин, дип фаразлана. Инҗилдә Камышлы диңгез Кызыл диңгез дип тә бирелә («Чыгыш», 10:19; «Хөкемчеләр», 11:16; «I Көринтлеләргә хат», 10:1). Мисыр фиргавененнән качкан чакта, Исраил халкы шушы диңгезне кичеп чыга («Чыгыш», 13:18; 15:4, 22).

### Канун

Канун

Аллаһының Исраил халкына биргән Кануны. «Канун» дигәндә, Муса аркылы бирелгән «Ун боерык (әмер)» яисә тулысынча Тәүрат китабы күздә тотыла. Нәсыйхәт һәм кагыйдәләр җыентыгы буларак, Канун Аллаһының Үз халкына карата булган теләген, Исраил халкының ничек яшәргә тиешлеген күрсәтә.

### Канунчы / Канун белгече

Канунчы / Канун белгече

Канун текстына үзгәртүләр кертмичә, аны күчереп язу, өйрәнү һәм өйрәтү, Канун кагыйдәләренең үтәлешен күзәтү алар җаваплылыгында булган. Гайсә Мәсих заманында Канун белгечләре яһүдиләргә Тәүрат китабында язылганнарны аңлата торган булган. «Иске Гаһед»тә телгә алынган Эзра кәтип, канун белгече вазифасын башкарган. («Эзра», 7:6; «Нәхәмия», 8:2.)

### Кәнган

Кәнган

1) Нух пәйгамбәр оныкларының берсе («Яратылыш», 9:18);

2) Фәләстин җиренең борынгы атамасы («Яратылыш», 12:5; «Чыгыш», 6:4; «Ешуа», 5:12).

### Кәтип

Кәтип

К. Канунчы.

### Керубимнәр

Керубимнәр

Аллаһы хезмәтендәге рухи затлар, Гадән бакчасының сакчылары («Яратылыш», 3:24). Әлеге затларның алтыннан коелган сыннары Раббының Килешү сандыгы өстенә куелган булган («Чыгыш», 25:18-22).

### Килданиләр

Килданиләр

Бабил патшалыгында яшәгән һәм күпмедер вакытлар дәвамында хакимлекне үз кулында тоткан халыкларның берсе. «Иске Гаһед»тә бу сүз еш кына бөтен Бабил халкының атамасы буларак кулланыла. («Иремия», 24:5; 25:12; 50:10; 51:24.)

### Килешү

Килешү

«Иске Гаһед» (ягъни Иске килешү) һәм «Яңа Гаһед» китапларында телгә алынган килешүләр, Аллаһы белән кешеләр арасында төзелгән булып, Исраил халкы тарихында зур әһәмияткә ия. Ибраһим пәйгамбәр («Яратылыш», 15), Нух пәйгамбәр («Яратылыш», 9:8-17), Синай тавында Муса пәйгамбәр аша Исраил халкы белән («Чыгыш», 19:24), Давыт патша белән («II Патшалар», 7) Аллаһы төзегән килешүләр, Исраил халкы белән Аллаһы төзегән («Иремия», 31:27-37) һәм Гайсә Мәсихнең үлеме белән расланган яңа килешү («Марк», 14:24; «I Көринтлеләргә хат», 11:25) аеруча мөһимнәрдән санала.

### Килешү сандыгы

Килешү сандыгы

Агачтан ясалган, алтын белән тышланган, капкачына керубим сыннары куелган әлеге сандык Аллаһының исраилиләр арасында булуын гәүдәләндергән. Сандыкта Аллаһының «Ун боерыгы» язылган таш такталар сакланган. Сандык – Изге чатырның, ә Аллаһы йорты төзелгәннән соң аның Иң изге бүлмәсендә торган. («Чыгыш», 25:10-22; «Гыйбриләргә хат», 9:4; «Ачылыш», 11:19.)

### Кирмән

Кирмән

К. Кальга.

### Корбан

Корбан

Кылган гөнаһларыннан чистарыну өчен, исраилиләр мәзбәхтә корбан итеп үгез, сарык, кәҗә яисә күгәрчен яндырганнар, Аллаһыны мактау, Аңа рәхмәтләр әйтү йөзеннән бүләкләр (он, икмәк, шәраб, май) китергәннәр. Корбан китерү тәртипләре Тәүратта күрсәтелгән. Инҗилдән билгеле булганча, кешелекнең барлык гөнаһларын кичерү өчен Аллаһы Тәгалә Үзе китергән бердәнбер корбан – Гайсә Мәсих.

### Коткаручы

Коткаручы

Гайсә Мәсихне Аллаһы бар халыклар өчен Коткаручы иткән («Рәсүлләр», 5:31). Гайсә Мәсих – кешеләрне гөнаһ коллыгыннан һәм Аллаһы тарафыннан җәзага тартылудан коткаручы.

### Котылу бәйрәме

Котылу бәйрәме (гр. пасха)

Аллаһы әмере нигезендә, әлеге бәйрәмне исраилиләр Мисыр коллыгыннан котылуны искә алып билгеләп үткәннәр. Бәйрәм алды көнне һәр гаилә корбанга бәрән китерергә тиеш булган. Гайсә Мәсих, Аллаһы бәрәне буларак, нәкъ Котылу бәйрәмендә корбан ителә, һәм шуннан соң бәйрәм, икенче төсмер алып, гөнаһлардан котылуны аңлата башлый. («Чыгыш», 12:14-20.)

### Кулларны кую

Кулларны кую

Символик хәрәкәт, дини йола. Инҗилдән күренгәнчә, кеше башына кулларны түбәндәге очракларда куйганнар:

1) фатиха биргәндә («Маттай», 19:13, 15);

2) Бердәмлектәге хезмәткә багышлаганда («Рәсүлләр», 6:6; 13:3);

3) дога кылып, Аллаһыдан көч-сәләт сораганда («I Тимутәйгә хат», 4:14; «II Тимутәйгә хат», 1:6);

4) Изге Рухны кабул итү өчен дога кылганда («Рәсүлләр», 8:17; 19:6);

5) авыру-зәхмәтләрдән савыктырганда («Марк», 6:5; «Лүк», 4:40; 13:13; «Рәсүлләр», 28:8).

### Кулъязма төргәге

Кулъязма төргәге

Көпшә сыман итеп төрелгән, озынча юка күн кисәгеннән яки папирустан эшләнгән китап.

### Күкләр Патшалыгы

Күкләр Патшалыгы

К. Аллаһы Патшалыгы.

### Ладан

Ладан

Көньяк Гарәбстанда үсә торган куаклардан алынган кыйммәтле хуш исле сумала. Аны Аллаһы йортында мәзбәхтә көйрәткәннәр һәм кайбер корбаннарга кушып яндырганнар. Шушы китапның кайбер урыннарында «ладан» сүзе «хуш исле сумала» дип бирелә.

### Май сөртү

Май сөртү

Ниндидер үзенчәлекле хезмәткә (патша, рухани һәм кайбер очракта пәйгамбәр хезмәтенә) багышлау билгесе итеп кешенең башына хуш исле майлар катнашмасы сөртә торган булганнар («I Патшалар», 10:1; «Чыгыш», 29:7; «Левиләр», 8:12; «III Патшалар», 19:16).

К. Мәсих.

### Мәаб

Мәаб

1) Лут пәйгамбәрнең углы;

2) Мәабның токымы, мәабиләр. Тугандаш саналган исраилиләр белән әлеге мәҗүси кавем дошмани мөнәсәбәттә булган («Канун», 23:3-4; «Хөкемчеләр», 3:12-14). «Рут» китабында Рут исемле мәаби бер хатынның, үз илен ташлап, Исраил җиренә күчеп килүе һәм шунда кияүгә чыгуы турында әйтелә; Рут – Давыт патшаның ерак әбисе.

### Мәзбәх

Мәзбәх

Корбан китерү өчен таштан, туфрактан йә тимердән ясалган махсус урын-корылма; русчасы: алтарь, жертвенник. Муса пәйгамбәр чорыннан башлап, мәзбәх (төгәлрәк әйткәндә, корбанлык малны яндыра торган бакыр мәзбәх һәм хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхе) бары тик Изге чатырда, соңыннан Аллаһы йортында гына булган. Корбан китерү хезмәтен бары тик руханилар гына башкарган.

### Мәрхәмәт

Мәрхәмәт

Әлеге татар сүзе Тәүратта яһүдләрнең «хесед» («тугры мәхәббәт»), ә Инҗилдә грекларның «харис» («игелек күрсәтү») сүзе өчен кулланылды.

### Мәсих

Мәсих (гр. Христос)

Гайсә титулларының берсе. Бу сүзнең мәгънәсе: «май сөртелгән» (яһ. Машиах). Исраилгә патша билгеләгәндә, руханилар патшаның башына хуш исле майлар катнашмасы сөртә торган булганнар, шушылай итеп алар әлеге затның Аллаһы тарафыннан сайланган булуын күрсәткәннәр. Гайсәнең Мәсих дигән атамасы Аның дөньяны гөнаһ хакимлегеннән коткару өчен Аллаһы тарафыннан сайланган Зат булуын аңлата.

### Мәсихчеләр

Мәсихчеләр

Гайсә Мәсихкә иман китереп, Аллаһы тарафыннан гөнаһлары кичерелгән кешеләр, Мәсихнең иярченнәре. Әлеге исем беренче тапкыр Инҗилдәге «Рәсүлләрнең эшләре» (11:26) дигән китапта очрый.

### Мәҗүсиләр

Мәҗүсиләр

Пот-сыннарга табынучы халыклар. Инҗилдә хикәяләнгәнчә, Гайсә Мәсихнең үлеп терелүе мәҗүсиләр белән яһүдиләр арасындагы киртәне җимерә.

### Мирра

Мирра

Көньяк Гарәбстан һәм Африкада үсә торган куаклардан алынган кыйммәтле хуш исле сумала. Аны Аллаһы чатырындагы савытларны изгеләштергәндә, руханиларны хезмәткә багышлаганда, шулай ук хушбуй ясау һәм, антисептик буларак, мәетләрне бәлзәмләү өчен кулланганнар. Гайсә Мәсих тугач, Аның янына килгән йолдызчылар алтын вә ладан белән бергә бүләккә мирра да алып килгәннәр («Маттай», 2:1-12).

### Очрашу чатыры

Очрашу чатыры

К. Изге чатыр.

### Өлкәннәр

Өлкәннәр

Нәсел-ыругның иң абруйлы, иң хөрмәтле вәкилләре. Алар хөкем чыгару, катлаулы булмаган дәгъваларны хәл итү кебек эшләр башкарган («Чыгыш», 3:16; «Канун», 19:12; «Рут», 4:2-11). Мәсихчеләр бердәмлегендә «өлкәннәр» дип җитәкчелек итүчеләрне атаганнар («I Тимутәйгә хат», 5:17; «Титуска хат», 1:5-9).

### Пакь, чиста булу (булмау)

Пакь, чиста булу (булмау)

Тәүратта әлеге сүзләр, гадәттә, дини мәгънәдә кулланыла. Хәрәм малның итен ашаган, махау белән авыручыга яисә мәеткә орынган кеше үзенең пакьлеген җуйган дип саналган. Андый кеше, пакьләнер өчен, корбан китерергә, үзен һәм өс киемен юарга тиеш булган, аның өстенә шулай ук һүссөп үләнен манып махсус әзерләнгән су да сипкәннәр. («Левиләр», 7:19; 10:10; 13:12-13; «Саннар», 19:17-19; «Канун», 14:3-21.)

### Пәйгамбәрләр

Пәйгамбәрләр

Гадәттә, Аллаһы тарафыннан сайланып, Аңардан кабул иткән сүзләрне кешеләргә җиткерүчеләр, әмма алар бер-берсеннән нык аерылганнар. Мәсәлән, Исраил тарихындагы тәүге пәйгамбәрләр (Ильяс пәйгамбәр кебек гаиптән хәбәр бирүчеләр) еш кына төркем-төркем булып йөргәннәр; кайвакыт аларның «пәйгамбәрлекләре» чамадан тыш хискә бирелеп Аллаһыны данлаудан гыйбарәт булган («I Патшалар», 10:10). Шемуил пәйгамбәр исә хөкемче вазифасын башкарган. Ә соңрак яшәгән пәйгамбәрләр (мәсәлән, Иремия, Ишагыйя) кешеләргә Аллаһыдан иңгән күренешләрне җиткерә торган булганнар.

### Пелешет

Пелешет

Әлеге сүз – борынгы яһүд теленнән транскрипция. «Иске Гаһед»тә телгә алынган Пелешет иле Урта диңгезнең көньяк-көнчыгыш ярларында урнашкан булган. Б. э. башында греклар Пелешет сүзен «Палестинэ» («Фәләстин») дип үзгәрткәннәр.

### Пелештиләр

Пелештиләр

Пелешет халкы.

К. Пелешет.

### Раббы

Раббы

Яһүд телендәге «Яһвә» сүзе (Аллаһының Үз исеме, «бар булу» фигыле белән бәйле) «Иске Гаһед»нең әлеге басмасында «Раббы» дип бирелә. «Яһвә» исемен кычкырып әйтергә ярамаганлыктан, тора-бара аның урынына «Адонай» (Хуҗам) сүзен куллана башлаганнар. Грек телендә язылган Инҗилдә «Яһвә» һәм «Адонай» исемнәре «Кюриос» (Раббы, Хуҗам) дип тәрҗемә ителгән, һәм шушы сүз Аллаһыга карата да, Гайсә Мәсихкә карата да кулланыла.

К. Хаким.

### Раббы йорты

Раббы йорты

К. Аллаһы йорты.

### Раббының көне / Раббы көне

Раббының көне / Раббы көне

Раббы хөкем итәргә киләчәк көн. Ул көнне Аллаһы бөтен дөньяны Гайсә Мәсих аша хөкем итәчәк. Бу көн «кыямәт көне» дип тә атала. («Маттай», 24:43; 25:31-46; «Лүк», 17:24.)

### Рәсүл

Рәсүл (гр. апостолос)

Әлеге сүзнең мәгънәсе: «җибәрелгән кеше». Гайсәнең беренче тапкыр сайлап алынган унике шәкерте – беренче рәсүлләр. Гайсә Мәсих, Үз исеменнән сөйләргә вәкаләт биреп, Аллаһы хезмәтен башкарыр өчен аларны халык арасына юллаган.

### Рим

Рим

Гайсә Мәсих җирдә яшәгән чорда күп илләрне, шул исәптән Исраилне яулап алган зур империя. Башкаласы да Рим дип аталган.

### Рухани

Рухани

Аллаһы йортында хезмәт итүче. Руханиларның төп вазифасы кешеләр алып килгән малны Аллаһыга корбанга китерүдән гыйбарәт булган. Аллаһы әмере нигезендә, исраилиләрдә Һарун нәселе генә рухани булып хезмәт иткән.

### Саддукейлар

Саддукейлар

Гайсә Мәсих заманындагы яһүдиләрдә, нигездә, руханилардан һәм Иерусалим аксөякләреннән торган дини фирка. Фарисейлардан аермалы буларак, алар үлеп терелүгә, фәрештәләрнең һәм явыз рухларның барлыгына ышанмаганнар, Тәүратны, ягъни Муса пәйгамбәрнең биш китабын гына Аллаһы сүзе итеп таныганнар.

### Самарея

Самарея

Б. э. к. 885–874 нче елларда хакимлек иткән Омри патша заманыннан башлап, Төньяк патшалыкның, ягъни Исраил патшалыгының башкаласы. Кайвакыт тулаем Төньяк патшалыкны да Самарея дип атыйлар. («III Патшалар», 13:32; 16:23-24; «IV Патшалар», 17:24.)

### Сикомор

Сикомор

Фикус семьялыгыннан булган каты, нык агач. Инҗирнекеннән кайтышрак җимешләре ярлылар азыгы саналган. Сикомор агачы төзелештә дә кулланылган.

### Синай тавы

Синай тавы

Урта диңгездән көньякта урнашкан Синай ярымутравындагы тау. Аллаһы бу тауда Муса пәйгамбәр аркылы Исраил халкына Үзенең «Ун боерыгын» биргән һәм алар белән килешү төзегән. («Чыгыш», 19–20; 24; 34.)

### Сөннәткә утырту

Сөннәткә утырту

Аллаһы Тәгалә, Ибраһим пәйгамбәр белән төзеген килешүнең билгесе итеп, Ибраһимга үзен, аның йортындагы һәр ир затын һәм киләчәктә Исраилдә туачак һәр ир баланы сөннәткә утыртырга кушкан («Яратылыш», 17:9-14).

К. Килешү.

### Сөннәтсезләр

Сөннәтсезләр

Бу сүз, гадәттә, мәҗүси халыкларга карата кулланылган. Аллаһы юлыннан йөрмәүчеләр турында сүз барганда, Тәүратта «йөрәкләре сөннәтләнмәгән», «колаклары сөннәтләнмәгән» һ. б. ш. гыйбарәләр дә очрый. («Левиләр», 26:41; «Хөкемчеләр», 14:3; «I Патшалар», 14:6.)

### Стан

Стан

Юлга чыккан гаскәр яки кешеләр төркеме, чатырлар корып, вакытлыча туктаган урын, туктаулык («Чыгыш», 16:13; «I Патшалар», 4:3-4).

### Суга чумдыру йоласы

Суга чумдыру йоласы

Инҗилдә суга чумдыру йоласының ике төре турында сүз бара:

1) Яхъя пәйгамбәр тарафыннан чумдырылу – гөнаһлардан тәүбә итүне, гөнаһ кылмаска карар кылып, үзеңне Аллаһы Тәгаләгә багышлауны аңлата. Инҗилнең беренче дүрт китабында шундый чумдыру турында сүз бара («Маттай», 3:1-6);

2) Гайсә Мәсих үлеп терелгәннән соң, суга чумдыру йоласының мәгънәсе тирәнәя, киңәя: Гайсә үлеп терелгән кебек, кеше дә, гөнаһлы тормыш өчен үлеп, тәкъва тормыш өчен терелә («Көлессәйлеләргә хат», 2:12).

### Сугыш арбасы

Сугыш арбасы

Яу кырында, ә кайвакыт йөк ташу өчен кулланылган ике тәгәрмәчле арба.

### Су җыю чокыры

Су җыю чокыры

Яңгыр суларын җыю өчен ясалган чокыр. Андый коеларны зур чокыр казып, төбенә һәм ян-якларына таш түшәп, измә белән сылап яисә кыяны чокып эшләгәннәр. Кое авызын тар итеп ясап, аны капкач белән томалаганнар. («Канун», 6:11; «Иремия», 38:7-8.)

### Татулык корбаны

Татулык корбаны

Аллаһы белән татулыкны саклау һәм Аның белән дөрес мөнәсәбәттә булу өчен китерелгән корбан. Чалынган малның бер өлешен мәзбәхтә яндырганнар, калган өлешен корбан китергән кеше үзе, аның гаиләсе һәм рухани ашаган. («Левиләр», 3:1-17; «III Патшалар», 9:25.)

### Тәкъвалык

Тәкъвалык

Аллаһыга тугрылык саклап, Аның сүзе буенча яшәүне аңлата.

К. Хаклык / Хак булу, Аклау.

### Тәүбә итү

Тәүбә итү

Гөнаһның гөнаһ икәнен аңлап, кешенең үз теләге белән гөнаһлы тормыштан баш тартуы, кылган гөнаһлары өчен үкенүе һәм гөнаһ эшләмәскә карар кылуы.

К. Аллаһыга таба борылу.

### Тәүрат

Тәүрат (яһ. тора)

Әлеге сүз «канун, нәсыйхәт, үгет» дигәнне аңлата. «Иске Гаһед»нең беренче биш китабын, ә кайвакыт бөтен «Иске Гаһед»не Тәүрат дип атыйлар.

К. Иске Гаһед.

### Төргәк / Төргәкле китап

Төргәк / Төргәкле китап

К. Кулъязма төргәге.

### Төче күмәч бәйрәме

Төче күмәч бәйрәме

Исраилиләрдә Котылу бәйрәменнән соң үткәрелгән һәм җиде көн дәвам иткән бәйрәм. Ул көннәрдә төче камырдан пешерелгән ризык кына ашаганнар. Мисырдан киткән чакта камыр куярга вакыт булмаганлыктан, исраилиләр, Аллаһы әмерен үтәп, юлга ипине төче камырдан пешергәннәр. («Чыгыш», 12:17-20; 23:15.)

### Тулаем яндыру корбаны

Тулаем яндыру корбаны

Бу – корбанның махсус төре, чөнки чалынган малны тулысынча мәзбәхтә яндырганнар. Башка төр корбаннарны китергәндә исә, аларның кайбер өлешләрен генә яндырып, калганын ашаганнар. Тулаем яндырылган корбанның төтене, күккә күтәрелеп, Аллаһының күңелен хушландыра дип саналган. («Яратылыш», 8:20; 22:2 һ. б.; «Левиләр», 1:2-17.)

### Туммим һәм Урим

Туммим һәм Урим

К. Урим һәм туммим.

### Тупас тукыма

Тупас тукыма

Тупас тукымага кешеләр кайгы яки үкенү билгесе итеп төренгәннәр. Андый вакытларда алар еш кына башларына көл сипкәннәр яисә көлгә утырганнар. («Нәхәмия», 9:1; «Даниил», 9:3; «Маттай», 11:21.)

### Ураза тоту

Ураза тоту

Аллаһы ризалыгы өчен күпмедер вакыт яки күпмедер көннәр бөтенләй ризык ашамау. Ул көнне (көннәрне) Аллаһыдан мәрхәмәт һәм ярдәм сорап дога кылалар. («Маттай», 4:2; «Лүк», 18:12; «Рәсүлләр», 13:2-3.)

### Урим һәм туммим / Урим

Урим һәм туммим / Урим

Баш руханиның күкрәкчәсендә сакланган ташлар. Аллаһының ихтыярын белер өчен шулар ярдәмендә жирәбә салганнар, дип фаразлана. («Чыгыш», 28:30; «Левиләр», 8:8; «Канун», 33:8.)

### Үлеләр дөньясы / Үлеләр аймагы

Үлеләр дөньясы / Үлеләр аймагы

Тәүрат язылган заманнарда үлеләр дөньясы җир астында урнашкан, дип фаразланган. Ләкин ул хәзерге дин гыйлемендәге «тәмуг» төшенчәсе белән бер үк нәрсә түгел. Үлеләр дөньясына кешеләр вафат булганнан соң киткәннәр. Өлкән яшькә җиткәч, «ата-бабаларга кушылу» яхшы дип саналган. («Яратылыш», 37:25; 42:38; «Зәбур», 6:6; «Ишагыйя», 38:18; «Яхәзкыл», 32:18.)

### Фарисейлар

Фарисейлар

Гайсә Мәсих заманында яһүдиләрдә дини фиркаларның берсе. Фарисейлар Муса канунын һәм гасырлар дәвамында шуңа өстәлеп килгән кагыйдәләрне төгәл үтәүне алга сөргәннәр.

### Фарсы

Фарсы

Бабил патшалыгы таркалганнан соң (б. э. к. 539 нче елда) шул җирләрдә үсеп-көчәеп киткән империя. Ул, Исраилне дә кертеп, Грециядән алып Мисырга һәм Үзәк Азиягә кадәр булган барлык җирләрне яулап алган. Кайвакыт аны Мадай-Фарсы империясе дип атаганнар, чөнки Мадай өлкәсе б. э. к. 550 нче елда Фарсы империясе составына кергән. («Эстер», 1:19; «Даниил», 6:8, 12, 15.)

### Фатихалау

Фатихалау

Аллаһының кемгәдер мәрхәмәт, нинди дә булса игелек күрсәтүе («Гыйбриләргә хат», 6:14) яки кемнеңдер икенче берәүгә Аллаһыдан мәрхәмәт, нинди дә булса игелек күрсәтүне соравы («Римлыларга хат», 12:14).

### Фәрештә

Фәрештә

Аллаһыга хезмәт итүче һәм кешеләргә ярдәм итүче рухи зат. Әлеге сүзнең төп мәгънәсе – «хәбәрче»; пәйда булганда, фәрештәләр, гадәттә, Аллаһыдан хәбәр алып килгәннәр.

### Фиргавен

Фиргавен

Борынгы Мисыр патшаларын шулай атаганнар.

### Фойникә

Фойникә

Тәүрат һәм Инҗилдә телгә алынган борынгы патшалык хәзерге Ливан җирләрендә урнашкан булган. Сур белән Сидун патшалыкның иң зур шәһәрләреннән саналган.

### Хаким

Хаким (яһ. Адонай, гр. Кюриос)

Яһүд һәм грек телләрендә бу сүз «нәрсәнеңдер яки кемнеңдер хуҗасы» дигән мәгънәне аңлата. Элек хатын-кыз – үзенең иренә, хезмәтчеләр һәм коллар хуҗаларына шулай мөрәҗәгать иткәннәр. Бу сүз белән Аллаһыга мөрәҗәгать иткәндә, Аның кешелек дөньясына, бөтен матди һәм рухи дөньяга Хуҗа булуы аерып күрсәтелә. Инҗилдә Хаким сүзе Гайсә Мәсихкә карата еш кулланыла.

К. Раббы.

### Хаклык / Хак булу

Хаклык / Хак булу (гр. дикайосуне)

1) Аллаһының һәрвакыт хаклы, гадел, тугры булуы («Римлыларга хат», 3:25-26; «II Петердән хат», 1:1);

2) кешенең Аллаһы белән дөрес мөнәсәбәттә булуы («II Тимутәйгә хат», 4:8). Хаклык, хак булу, тәкъвалык, аклау дигән сүзләрнең тамыры грек телендә бер үк.

К. Тәкъвалык, Аклау.

### Хач

Хач

Гайсә Мәсих яшәгән чорда кешеләрне җәзалап үтерү өчен кулланылган җайланма; ул бер-берсенә турыпочмаклап кагылган ике бүрәнәдән гыйбарәт булган. Татарча аны шулай ук «тәре» дип тә атыйлар. Хачка кадаклану бик авыр һәм хурлыклы җәза саналган. Җәмгыять өчен куркыныч тудырган җинаятьчеләрне Рим хөкемчеләре, гадәттә, шундый төр җәзага тарта торган булган.

### Хөкемдарлык таягы

Хөкемдарлык таягы

Патшаның хакимлек көчен белдерә торган билге («Яратылыш», 49:10; «Эстер», 4:11; «Зәбур», 44:7; 59:9).

### Хуҗа-Хаким

Хуҗа-Хаким

К. Хаким.

### Һируд

Һируд

1) Бөек Һируд: б. э. к. 37–4 нче елларда бөтен Фәләстин җире өстеннән идарә иткән Яһүдия патшасы. Гайсә Мәсих шул чорда туган.

2) Һируд Антипас, Бөек Һирудның угылы. Б. э. к. 4 нче елдан башлап б. э. 39 нчы елына кадәр Гәлиләя өлкәсенең идарәчесе.

3) Һируд Әгрип I, Бөек Һирудның оныгы. Б. э. 41–44 нче елларында Фәләстин җирендәге берничә өлкәнең идарәчесе. Тарихка ул мәсихчеләрне эзәрлекләүче буларак та кереп калган. («Рәсүлләр», 12:1-5.)

### Һүссөп

Һүссөп

Исраил руханилары пакьләү йоласын башкарганда һүссөп үләнен корбан малы канына яисә махсус әзерләнгән суга манып кеше яки әйбер өстенә сипкәннәр («Чыгыш», 12:22; «Саннар», 19:18; «Яхъя», 19:29; «Гыйбриләргә хат», 9:19).

### Чатырлар бәйрәме

Чатырлар бәйрәме (яһ. суккот)

Исраил халкының, кырык ел буена чүлдә йөреп (Мисыр коллыгыннан котылганнан соң, Кәнган җиренә юл тотканда), чатырларда яшәвенә багышланган әлеге бәйрәм көз башына туры килгән. Җиде көн дәвам иткән бәйрәм вакытында кешеләр агач ботакларыннан ясалган чатырларда яшәгән. («Левиләр», 23:33-36, 39-43; «Саннар», 29:12-34; «Канун», 16:13-15.)

### Шайтан

Шайтан

К. Иблис.

### Шакшы рух

Шакшы рух

К. Явыз рух.

### Шаһитлык чатыры

Шаһитлык чатыры

К. Изге чатыр.

### Шәһәр капкасы

Шәһәр капкасы

Борынгы шәһәрләр, гадәттә, калын дивар белән уратып алынган булган. Капка янындагы ачык мәйдан төрле җыеннар, очрашулар, сәүдә өчен иң кулай урын саналган. («Рут», 4:1-12.)

### Шәраб бүләге

Шәраб бүләге

Гадәттә, икмәк бүләге белән бергә китерелгән. Ул, Аллаһы йортындагы иртәнге һәм кичке корбаннарның, шулай ук тулаем яндыру һәм татулык корбаннарының бер өлеше буларак, Аллаһыга багышланган. Аны мәзбәх өстенә койганнар. («Чыгыш», 29:40-41; «Саннар», 28:7.)

### Шефела

Шефела

Тау итәге Шефела – Урта диңгез ярлары белән Яһүдә таулары арасындагы җирләр. Әлеге басманың кайбер урыннарында «үзән» дип бирелә. Элек Шефела сикомор урманнарына бай булган.

### Шимбә көн

Шимбә көн

Яһүдиләрдә атнаның җиденче көне. Дөньяны яратканнан соң, Аллаһы шимбәне ял көне буларак махсус аерып куйган. Шуңа күрә бу көнне яһүдиләргә эшләү катгый тыела. («Яратылыш», 2:2-3; «Чыгыш», 20:8-11.)

### Шөһрәт

Шөһрәт

К. Дан.

### Эдом

Эдом

1) Исхак пәйгамбәр углы Эсауның икенче исеме («Яратылыш», 25:30);

2) Эсау токымы, ягъни эдомиләр яшәгән, Үле диңгездән көньякта һәм көньяк-көнчыгышта урнашкан ил. Эдом җирләрен башкача Сәгыйрь дип тә атаганнар.

### Эфод

Эфод

1) Раббыга гыйбадәт кылганда баш рухани кия торган, затлы тукымадан тегелеп, күкрәкне һәм арканы каплап торган өс киеме («Чыгыш», 28:6; «Левиләр», 8:6-7);

2) гыйбадәт кылганда руханилар кия торган җитен өс киеме («I Патшалар», 22:18; «I Елъязма», 15:27).

### Югары киңәшмә

Югары киңәшмә

Яһүдиләрнең Хөкем шурасы. Ул җитмеш кешедән: руханилардан, канун белгечләреннән, аксөякләрдән торган. Киңәшмәдә, башлыча, дини мәсьәләләр каралган. Әлеге оешма шулай ук Рим хакимияте алдында үз халкының вәкиле дә булган.

### Явыз рух

Явыз рух

Иблискә хезмәт итүче, аның ихтыярын башкаручы рухи зат (җен).

### Яхшы хәбәр

Яхшы хәбәр (гр. эуаггелион)

Гайсә Мәсих тараткан Яхшы хәбәр Аллаһы Патшалыгының якынлашып килүе турында. Гайсә Мәсих үледән терелеп күккә ашканнан соң рәсүлләр тараткан Яхшы хәбәрнең мәгънәсе: дөнья гөнаһлары өчен Гайсә Мәсих корбан ителгәннән соң Аңа иман китерүче барлык кешеләр Аллаһы белән татулаша. («Маттай», 4:23; «Рәсүлләр», 10:36.) Инҗил җыентыгын «Яхшы хәбәр» дип тә атыйлар; Маттай, Марк, Лүк, Яхъя бәян иткән «Яхшы хәбәр»ләр Гайсә Мәсихнең кылган гамәлләре, вәгазьләре, Аның җәза алуы, үлеме һәм яңадан терелүе турында сөйли.

### Яһүд теле

Яһүд теле

«Иске Гаһед» китаплары, нигездә, борынгы яһүд (гыйбрани) телендә язылган. Яһүд һәм арамей телләре – кардәш телләр. Бабил коллыгы чорыннан (б. э. к. VI гасырдан) борынгы яһүд телен арамей теле кысрыклый башлаган. Гайсә Мәсих заманында яһүдиләр инде арамей телендә сөйләшкәннәр, ә борынгы яһүд теле Изге Язмалар теле буларак сакланган.

### Яһүдә

Яһүдә

1) Ягъкубның углы, унике ыруг башлыгының берсе (Давыт патша һәм Гайсә Мәсих – Яһүдә ыругыннан);

2) Яһүдә токымы, яһүдиләр яшәгән ил, Исраилнең Көньяк патшалыгы.

### Яңа ай бәйрәме

Яңа ай бәйрәме

Исраилиләрдә айның беренче көне. Кешеләр ял итә, гыйбадәт кыла, җыйнаулашып корбан китерә торган көн. («Саннар», 28:11-15.)

### Яңа Гаһед

Яңа Гаһед

К. Инҗил.

## Исраилнен Унике Тармагы

Исраилнен Унике Тармагы

## Изге Язманың татар телендә нәшер ителгән өлешләре

Изге Язманың татар телендә нәшер ителгән өлешләре

## Географик Карталар

### Географик Карталар

Географик Карталар


Борынгы Шерык

Мисырдан Кәнганга

Исраил ыругларының биләмәләре

Шаул, Давыт һәм Сөләйман идарә иткән заманнарда Исраил патшалыгы

Исраил һәм Яһүдә патшалыклары

Гайсә Мәсих заманында Рим империясе

Гайсә Мәсих заманында Фәләстин җире

Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәре

Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәрендәге Аллаһы йортының сызымы

Рәсүл Паулның сәяхәте 1-2

Рәсүл Паулның сәяхәте 3-4

Ачылыш китабында телгә алынган җиде Бердәмлек


Географик Карталар

### Борынгы Шерык

Борынгы Шерык

### Мисырдан Кәнганга

Мисырдан Кәнганга

### Исраил ыругларының биләмәләре

Исраил ыругларының биләмәләре

### Шаул, Давыт һәм Сөләйман идарә иткән заманнарда Исраил патшалыгы

Шаул, Давыт һәм Сөләйман идарә иткән заманнарда Исраил патшалыгы

### Исраил һәм Яһүдә патшалыклары

Исраил һәм Яһүдә патшалыклары

### Гайсә Мәсих заманында Рим империясе

Гайсә Мәсих заманында Рим империясе

### Гайсә Мәсих заманында Фәләстин җире

Гайсә Мәсих заманында Фәләстин җире

### Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәре

Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәре

### Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәрендәге Аллаһы йортының сызымы

Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәрендәге Аллаһы йортының сызымы

### Рәсүл Паулның сәяхәте 1-2

Рәсүл Паулның сәяхәте 1-2

### Рәсүл Паулның сәяхәте 3-4

Рәсүл Паулның сәяхәте 3-4

### Ачылыш китабында телгә алынган җиде Бердәмлек

Ачылыш китабында телгә алынган җиде Бердәмлек

Аллаһы (яһ. Эл, Элоһим)

Бердәнбер, кодрәтле, күк белән җирне бар кылучы, һәрбер җан иясен хөкемгә тартучы, Үзенә буйсынмаучыларны түбәнсетүче, тугрыларга мәрхәмәт күрсәтүче, Гайсә Мәсихкә иман китерүчеләргә мәңгелек тормыш бүләк итүче Зат.

Аллаһы йорты - Аллаһы хөрмәтенә корбан китерү һәм Аңа гыйбадәт кылу өчен Иерусалимдә төзелгән бина. Исраилиләр ышанганча, бу бина Аллаһының торагы булган, шуңа күрә аны Аллаһы йорты дип атаганнар. Аллаһы йортында ике бүлмә – Изге һәм Иң изге бүлмә булган. Иң изге бүлмәгә елга бер тапкыр, махсус гыйбадәт кылу өчен, баш рухани гына керә алган. Бүлмәләрне зур пәрдә аерып торган. Гайсә Мәсих алдан әйткәнчә («Лүк», 21:5-6), б. э. беренче гасырында Аллаһы йорты римлылар тарафыннан җимерелгән.

Ашшур - Хәзерге Гыйракның төньяк өлешендә ике мең ел дәвамында, б. э. к. 621 нче елга кадәр яшәгән борынгы көчле империя. Башкаласы Ниневә булган. Б. э. к. 722 нче елда ашшурлылар Төньяк, ягъни Исраил патшалыгын яулап алып бик күп исраилиләрне әсир итеп үз илләренә алып китәләр, алар урынына Исраилгә Ашшур империясенә буйсынган халыкларны ирексезләп күчерәләр. Тора-бара ул халыклар әсирлеккә китмәгән исраилиләр белән никахлаша башлыйлар. Ашшурлылар шулай ук Көньяк, ягъни Яһүдә патшалыгына да һөҗүм итеп карыйлар, әмма уңышка ирешмиләр. Соңыннан Ниневә, Аллаһы каргышына дучар булып, баскынчылар тарафыннан нигезенә кадәр җимерелә. («IV Патшалар», 18:9–19:36; «Нахум», 1–3.)

Гөнаһ - Белә торып яки белмичә, Аллаһы тарафыннан билгеләнгән Канун тәртипләрен бозу, Аллаһыны тыңламау һәм Аңа буйсынмау.

Исраил - 1) Ягъкуб пәйгамбәрнең икенче исеме («Яратылыш», 32:22-32);

2) Исраил (Ягъкуб) токымы, исраилиләр. Ягъкуб угылларының саны буенча, Исраил халкы унике ыругка бүленгән;

3) Рәхабгам хакимлек иткән чорда Исраил патшалыгы икегә бүленгәннән соң барлыкка килгән Төньяк патшалык (ә Яһүдә – Көньяк патшалык).

Керубимнәр - Аллаһы хезмәтендәге рухи затлар, Гадән бакчасының сакчылары («Яратылыш», 3:24). Әлеге затларның алтыннан коелган сыннары Раббының Килешү сандыгы өстенә куелган булган («Чыгыш», 25:18-22).

Килданиләр - Бабил патшалыгында яшәгән һәм күпмедер вакытлар дәвамында хакимлекне үз кулында тоткан халыкларның берсе. «Иске Гаһед»тә бу сүз еш кына бөтен Бабил халкының атамасы буларак кулланыла. («Иремия», 24:5; 25:12; 50:10; 51:24.)

Килешү «Иске Гаһед» (ягъни Иске килешү) һәм «Яңа Гаһед» китапларында телгә алынган килешүләр, Аллаһы белән кешеләр арасында төзелгән булып, Исраил халкы тарихында зур әһәмияткә ия. Ибраһим пәйгамбәр («Яратылыш», 15), Нух пәйгамбәр («Яратылыш», 9:8-17), Синай тавында Муса пәйгамбәр аша Исраил халкы белән («Чыгыш», 19:24), Давыт патша белән («II Патшалар», 7) Аллаһы төзегән килешүләр, Исраил халкы белән Аллаһы төзегән («Иремия», 31:27-37) һәм Гайсә Мәсихнең үлеме белән расланган яңа килешү («Марк», 14:24; «I Көринтлеләргә хат», 11:25) аеруча мөһимнәрдән санала.

Ладан - Көньяк Гарәбстанда үсә торган куаклардан алынган кыйммәтле хуш исле сумала. Аны Аллаһы йортында мәзбәхтә көйрәткәннәр һәм кайбер корбаннарга кушып яндырганнар. Шушы китапның кайбер урыннарында «ладан» сүзе «хуш исле сумала» дип бирелә.

Мәаб - 1) Лут пәйгамбәрнең углы;

2) Мәабның токымы, мәабиләр. Тугандаш саналган исраилиләр белән әлеге мәҗүси кавем дошмани мөнәсәбәттә булган («Канун», 23:3-4; «Хөкемчеләр», 3:12-14). «Рут» китабында Рут исемле мәаби бер хатынның, үз илен ташлап, Исраил җиренә күчеп килүе һәм шунда кияүгә чыгуы турында әйтелә; Рут – Давыт патшаның ерак әбисе.

Мәзбәх - Корбан китерү өчен таштан, туфрактан йә тимердән ясалган махсус урын-корылма; русчасы: алтарь, жертвенник. Муса пәйгамбәр чорыннан башлап, мәзбәх (төгәлрәк әйткәндә, корбанлык малны яндыра торган бакыр мәзбәх һәм хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхе) бары тик Изге чатырда, соңыннан Аллаһы йортында гына булган. Корбан китерү хезмәтен бары тик руханилар гына башкарган.

Мәрхәмәт - Әлеге татар сүзе Тәүратта яһүдләрнең «хесед» («тугры мәхәббәт»), ә Инҗилдә грекларның «харис» («игелек күрсәтү») сүзе өчен кулланылды.

Пакь, чиста булу (булмау) - Тәүратта әлеге сүзләр, гадәттә, дини мәгънәдә кулланыла. Хәрәм малның итен ашаган, махау белән авыручыга яисә мәеткә орынган кеше үзенең пакьлеген җуйган дип саналган. Андый кеше, пакьләнер өчен, корбан китерергә, үзен һәм өс киемен юарга тиеш булган, аның өстенә шулай ук һүссөп үләнен манып махсус әзерләнгән су да сипкәннәр. («Левиләр», 7:19; 10:10; 13:12-13; «Саннар», 19:17-19; «Канун», 14:3-21.)

Раббы - Яһүд телендәге «Яһвә» сүзе (Аллаһының Үз исеме, «бар булу» фигыле белән бәйле) «Иске Гаһед»нең әлеге басмасында «Раббы» дип бирелә. «Яһвә» исемен кычкырып әйтергә ярамаганлыктан, тора-бара аның урынына «Адонай» (Хуҗам) сүзен куллана башлаганнар. Грек телендә язылган Инҗилдә «Яһвә» һәм «Адонай» исемнәре «Кюриос» (Раббы, Хуҗам) дип тәрҗемә ителгән, һәм шушы сүз Аллаһыга карата да, Гайсә Мәсихкә карата да кулланыла.

К. Хаким.

Сөннәткә утырту - Аллаһы Тәгалә, Ибраһим пәйгамбәр белән төзеген килешүнең билгесе итеп, Ибраһимга үзен, аның йортындагы һәр ир затын һәм киләчәктә Исраилдә туачак һәр ир баланы сөннәткә утыртырга кушкан («Яратылыш», 17:9-14).

К. Килешү.

Үлеләр дөньясы / Үлеләр аймагы - Тәүрат язылган заманнарда үлеләр дөньясы җир астында урнашкан, дип фаразланган. Ләкин ул хәзерге дин гыйлемендәге «тәмуг» төшенчәсе белән бер үк нәрсә түгел. Үлеләр дөньясына кешеләр вафат булганнан соң киткәннәр. Өлкән яшькә җиткәч, «ата-бабаларга кушылу» яхшы дип саналган. («Яратылыш», 37:25; 42:38; «Зәбур», 6:6; «Ишагыйя», 38:18; «Яхәзкыл», 32:18.)

Фиргавен - Борынгы Мисыр патшаларын шулай атаганнар.

Хөкемдарлык таягы - Патшаның хакимлек көчен белдерә торган билге («Яратылыш», 49:10; «Эстер», 4:11; «Зәбур», 44:7; 59:9).

Шәһәр капкасы - Борынгы шәһәрләр, гадәттә, калын дивар белән уратып алынган булган. Капка янындагы ачык мәйдан төрле җыеннар, очрашулар, сәүдә өчен иң кулай урын саналган. («Рут», 4:1-12.)

Эдом - 1) Исхак пәйгамбәр углы Эсауның икенче исеме («Яратылыш», 25:30);

2) Эсау токымы, ягъни эдомиләр яшәгән, Үле диңгездән көньякта һәм көньяк-көнчыгышта урнашкан ил. Эдом җирләрен башкача Сәгыйрь дип тә атаганнар.

+ 1:1 Яхъя 1:1

+ 1:27 Маттай 19:4, Марк 10:6

* 2:7 Яһүдчә текстта сүз уйнату: «адам» – кеше, «адама» – туфрак.

+ 2:7 I Көринтлеләргә хат 15:45

+ 2:9 Яратылыш 3:22, Ачылыш 2:7, Ачылыш 22:2

+ 2:11 I Патшалар 15:7

+ 2:14 Даниил 10:4, Яратылыш 10:11-12

* 2:17 Мотлак – һичшиксез.

+ 2:21 Яратылыш 15:12, I Патшалар 26:12

* 2:23 Яһүдчә текстта сүз уйнату: «ишша» – хатын-кыз, «иш» – ир.

+ 2:24 Маттай 19:5, Марк 10:7, I Көринтлеләргә хат 6:16, Эфеслеләргә хат 5:31

+ 3:1 Маттай 10:16

+ 3:3 Яратылыш 2:17

* 3:5 …Аллаһының Үзе кебек… – Яһүд телендә әлеге гыйбарә «илаһлар кебек» дигәнне дә аңлатырга мөмкин.

+ 3:6 Римлыларга хат 5:12, I Көринтлеләргә хат 15:21-22

* 3:15 Нәсел – яһүд телендә әлеге сүзне «орлык» дип тә аңларга була.

+ 3:15 Римлыларга хат 16:20

+ 3:16 Эфеслеләргә хат 5:21, Көлессәйлеләргә хат 3:18

+ 3:19 Вәгазьче 3:10, Вәгазьче 3:20

* 3:20 Һава – яһүдчә «яшәү» мәгънәсендә.

* 3:21 «Яратылыш» текстында беренче ялгызлык исеме буларак «Һава» очрый. Шуңа күрә алга таба күпчелек тәрҗемәләрдә «адәм» сүзен дә ялгызлык исеме рәвешендә баш хәрефтән язу гадәткә кергән.

+ 3:22 Яратылыш 2:9, Ачылыш 2:7, Ачылыш 22:2

* 4:1 Кабил (яһүдчә: Каин) – «кабул итү» мәгънәсендәге фигыльдән ясалган исем.

+ 4:7 Яратылыш 3:16

* 4:14 Горбәт – иленнән аерылып, чит-ят җирдә булучылык.

+ 4:15 Левиләр 26:21, Зәбур 78:12

* 4:16 Нод – яһүдчә «горбәт», «сөргенлек» мәгънәсендә.

* 4:25 Шет – яһүдчә «багышлау», «бүләк итү» мәгънәсендә.

* 4:26 Энош – яһүдчә «адәм», «кеше» мәгънәсендә.

+ 5:2 Яратылыш 1:27

+ 5:3 I Көринтлеләргә хат 15:49

+ 5:24 IV Патшалар 2:11, Гыйбриләргә хат 11:5

* 5:29 Нух – яһүдчә «юатучы» мәгънәсендә.

+ 5:29 Яратылыш 3:17

* 6:2 Аллаһы угыллары… – Яһүд телендә әлеге гыйбарә «илаһларның угыллары» дигәнне дә аңлатырга мөмкин.

+ 6:2 Әюб 1:6, Әюб 2:1, Зәбур 88:7

+ 6:3 Зәбур 77:39, Зәбур 89:10

+ 6:4 Саннар 13:34

+ 6:5 Гыйбрәтле сүзләр 6:18, Маттай 12:34

+ 6:6 I Патшалар 15:10-11

+ 6:9 Әюб 1:1

* 6:14 Гофәр агачы – кипарис сыман, сумалалы һәм ылыслы агач.

* 6:15 Терсәк – 45 см. Димәк, көймәнең зурлыгы – 135х22х13 м.

+ 8:4 IV Патшалар 19:37, Иремия 51:27

+ 8:17 Яратылыш 1:22

+ 8:20 Әюб 1:5

+ 8:21 Чыгыш 29:18, Левиләр 1:9, Яратылыш 6:5

+ 9:1 Яратылыш 1:22

+ 9:3 Яратылыш 1:29

+ 9:4 Левиләр 3:17, Левиләр 7:26, Левиләр 17:10-11, Левиләр 17:14, Канун 12:23-24, Рәсүлләр 15:20, Рәсүлләр 15:29

+ 9:6 Саннар 35:33, Яратылыш 1:26-27

+ 9:21 Гыйбрәтле сүзләр 20:1

+ 9:22 Гыйбрәтле сүзләр 30:17

+ 10:4 Юныс 1:3

+ 10:7 Яратылыш 2:11

+ 10:11 Яратылыш 2:14

+ 10:21 Саннар 24:24

* 10:25 Пелег – яһүдчә «бүленү», «аерылу» мәгънәсендә.

+ 10:29 Яратылыш 2:11

+ 11:2 Яратылыш 10:10, Даниил 3:1

* 11:3 Җир сумаласы – асфальтсыман үзле балчык.

+ 11:8 Канун 32:8

* 11:9 Бабил – яһүдчә «бутау, буталу» мәгънәсендә.

+ 12:1 Рәсүлләр 7:4

+ 12:3 Яратылыш 18:18, Яратылыш 22:18, Яратылыш 26:4, Яратылыш 28:14, Гәләтиялеләргә хат 3:8

+ 12:10 Яратылыш 41:54

+ 12:13 Яратылыш 20:2, Яратылыш 20:12

+ 13:8 Зәбур 132:1

+ 13:10 Яратылыш 2:10, Яратылыш 19:24

+ 13:13 Яратылыш 18:20

+ 13:15 Ешуа 21:43

+ 13:16 III Патшалар 3:8

+ 14:3 Ешуа 10:5

+ 14:5 Канун 2:10-12

+ 14:7 Саннар 13:27, II Елъязма 20:3

+ 14:8 Канун 29:23

* 14:13 Гыйбри – еврейләрнең борынгы атамасы; әлеге сүзнең тамыры Гыйбер дигән кеше исеменнән алынган (карагыз: «Яратылыш», 10:21).

+ 14:14 Хөкемчеләр 18:29

+ 14:17 II Патшалар 18:18

+ 14:18 Зәбур 75:3

+ 14:20 Яратылыш 28:22, Левиләр 27:30, Гыйбриләргә хат 7:1-2

+ 15:1 II Патшалар 22:3, Зәбур 3:4

+ 15:5 Яратылыш 22:17, Канун 1:10, Канун 10:22, Римлыларга хат 4:18

+ 15:6 Римлыларга хат 4:3, Гәләтиялеләргә хат 3:6, Ягъкубтан хат 2:23

+ 15:8 Хөкемчеләр 6:17, Лүк 1:18

+ 15:10 Левиләр 1:17, Иремия 34:18-19

+ 15:12 Яратылыш 2:21, I Патшалар 26:12, Әюб 33:15

+ 15:13 Чыгыш 1:11, Чыгыш 12:40, Рәсүлләр 7:6

+ 15:14 Чыгыш 11:3, Рәсүлләр 7:7

+ 15:16 Канун 9:4, III Патшалар 21:26

+ 15:18 Чыгыш 23:31, Саннар 34:1-12, Ешуа 21:43, III Патшалар 4:21, II Елъязма 9:26

* 16:2 Борынгы Шәрыкта кысыр хатын үзенең асравын иренә хатынлыкка биреп, асравы тудырган балаларны үзенеке итеп санау йоласы булган.

+ 16:5 Яратылыш 18:25, Яратылыш 31:53, I Патшалар 24:13, I Патшалар 24:16, Хөкемчеләр 11:27

+ 16:7 Чыгыш 15:22

* 16:11 Исмәгыйль – яһүдчә «Аллаһы ишетер» мәгънәсендә.

* 16:13 Эл-Рои – яһүдчә «Мине күрүче Аллаһы» мәгънәсендә.

* 16:14 Беер-Лахай-Рои – яһүдчә «мине күрүче Тере Затның коесы» мәгънәсендә.

* 17:1 Кадир – һәрнәрсәгә көче җитүче, көче чикләнмәгән.

* 17:5 Ибрам (яһүдчә: Абрам) – «бөек ата» мәгънәсендә.

* 17:5 Ибраһим (яһүдчә: Абраһам) – «күпләрнең атасы» мәгънәсендә.

+ 17:5 Римлыларга хат 4:17

+ 17:12 Левиләр 12:3

* 17:15 Сара – яһүдчә «байбикә», «ханым» мәгънәсендә.

* 17:19 Исхак – яһүдчә «ул көлә» мәгънәсендә.

+ 18:5 Хөкемчеләр 6:18-19

* 18:6 …үлчәм… – Яһүдчә сүзгә-сүз: «сеа» (ашлык-ярма, он үлчәү берәмлеге, 7,3 л).

+ 18:10 Римлыларга хат 9:19

+ 18:12 I Петердән хат 3:6

+ 18:14 Әюб 42:2, Иремия 32:17, Маттай 19:26, Лүк 1:37, IV Патшалар 4:16

+ 18:17 Амос 3:7

+ 18:18 Яратылыш 12:3

+ 18:20 Яратылыш 13:13

+ 18:25 Яратылыш 16:5, Әюб 34:10, Зәбур 91:16

+ 18:26 Ишагыйя 65:8

+ 19:2 Әюб 31:32

+ 19:5 Хөкемчеләр 19:22-24

+ 19:11 IV Патшалар 6:18

* 19:22 Согар – яһүдчә «кечек» мәгънәсендә.

+ 19:24 Әюб 18:15, Зәбур 10:6, Яхәзкыл 20:16, Яхәзкыл 38:22, Лүк 17:29

* 19:37 Мәаб – яһүдчә «атадан» мәгънәсендә.

* 19:38 Бен-Амми – яһүдчә «халкымның углы» мәгънәсендә.

+ 20:2 Яратылыш 12:10-20

+ 20:7 I Елъязма 16:22, Зәбур 104:15, Әюб 42:8, Ягъкубтан хат 5:16

* 20:16 Мең көмеш – 11,5 кг.

* 20:17 Мәдәт – ярдәм, булышлык.

+ 20:17 Ягъкубтан хат 5:16

+ 21:3 Яратылыш 17:19

+ 21:4 Яратылыш 17:12-13

+ 21:9 Гәләтиялеләргә хат 4:29

+ 21:10 Яхъя 8:35, Гәләтиялеләргә хат 4:30

+ 21:12 Римлыларга хат 9:7

+ 21:21 Саннар 10:12, III Патшалар 11:18

* 21:31 Беер-Шеба – яһүдчә «Ант коесы» яки «Җиделе кое» мәгънәсендә.

+ 21:31 Яратылыш 26:33

* 21:33 Бакый – мәңге яшәүче.

+ 22:1 Зәбур 10:5, Рәсүлләр 9:10

+ 22:2 II Елъязма 3:1

+ 22:17 Яратылыш 15:5, III Патшалар 4:20, Иремия 33:22, Гыйбриләргә хат 6:13-14

+ 22:18 Яратылыш 12:3, Яратылыш 26:4, Рәсүлләр 3:25

+ 22:23 Яратылыш 24:24

* Дәфен кылу – мәет күмү.

+ 23:2 Ешуа 14:15, Хөкемчеләр 1:10

* 23:15 Шәкыл – 10 гр.

* 24:10 Арам-Наһараим – Месопотамиянең төньяк-көнбатыш өлеше.

* 24:59 Дая – бала багучы.

+ 25:4 I Елъязма 1:32-33

+ 25:10 Яратылыш 23:16-20

+ 25:15 I Елъязма 1:29-31

* 25:18 Ашшур – Синай ярымутравындагы төбәк.

+ 25:18 I Патшалар 15:7

+ 25:23 Саннар 24:18, II Патшалар 8:14, I Елъязма 8:13, Римлыларга хат 9:12

* 25:25 Эсау – яһүдчә «төкле» мәгънәсендә.

* 25:26 Ягъкуб – яһүдчә «тәпи тотар» яки «хәйләкәр» мәгънәсендә (шулай ук карагыз: «Яратылыш», 27:36).

* 25:30 Эдом – яһүдчә «кызыл» мәгънәсендә.

+ 25:31 Канун 21:17

+ 25:34 Гыйбриләргә хат 12:16

+ 26:1 Яратылыш 12:10, Яратылыш 20:2

+ 26:3 Яратылыш 22:16-18, Ешуа 21:43

+ 26:4 Чыгыш 32:13, Яратылыш 12:3, Яратылыш 22:18, Рәсүлләр 3:25

+ 26:7 Яратылыш 12:13, Яратылыш 20:1-2

+ 26:15 Яратылыш 21:30

* 26:20 Исык – яһүдчә «бәхәс», «гауга» мәгънәсендә.

* 26:21 Ситна – яһүдчә «дошманлык» мәгънәсендә.

* 26:22 Рехобот – яһүдчә «киңлек» мәгънәсендә.

* 26:28 Иттифак төзү – килешү төзү, берләшү.

+ 26:29 Гыйбрәтле сүзләр 16:7

* 26:33 Шибга – яһүдчә «ант», «гаһед» мәгънәсендә.

* 26:33 Беер-Шеба – яһүдчә «Ант коесы» мәгънәсендә (21:31 гә бирелгән искәрмәне карагыз).

+ 26:34 Яратылыш 36:2-3

* 27:3 Садак – ук савыты.

+ 27:3 Яратылыш 25:27-28

+ 27:28 Канун 33:13

+ 27:36 Яратылыш 25:33

* 27:39 …уңдырышлы тук туфрагыннан еракта. – Яһүд телендә әлеге гыйбарә «уңдырышлы тук туфрагында» дигәнне дә аңлатырга мөмкин.

+ 27:40 II Патшалар 8:14, IV Патшалар 8:20-22

+ 27:46 Яратылыш 26:35

+ 28:2 Яратылыш 22:23, Яратылыш 24:29-30

+ 28:4 Ешуа 21:43

+ 28:9 Яратылыш 25:13, Яратылыш 36:3

+ 28:13 Ешуа 21:43

+ 28:14 Яратылыш 12:3, Яратылыш 13:16, Яратылыш 22:18, Яратылыш 26:4

+ 28:18 Яратылыш 35:14, Ешуа 4:1-10, I Патшалар 7:12

* 28:19 Бәйт-Эл – яһүдчә «Аллаһы йорты» мәгънәсендә.

+ 28:19 Яратылыш 35:6, Яратылыш 35:15, Яратылыш 48:3

+ 28:20 Саннар 21:2, Хөкемчеләр 11:30, I Патшалар 1:11, II Патшалар 15:8

+ 28:22 Яратылыш 14:20, Левиләр 27:30

* 29:17 …кылыйрак… – Яһүд телендә әлеге сүз «мөлаем-матур» дигәнне дә аңлатырга мөмкин.

+ 29:27 Хөкемчеләр 14:12

+ 29:30 Левиләр 18:18

+ 29:31 I Патшалар 1:19-20

* 29:32 Рубин – яһүдчә «күрегез менә – угыл!» мәгънәсендә.

* 29:33 Шимун – яһүдчә «ишетүче» мәгънәсендә.

* 29:34 Леви – яһүдчә «ябышкак», «багланучы» мәгънәсендә.

* 29:35 Яһүдә – яһүдчә «данлаучы», «рәхмәт белдерүче» мәгънәсендә.

* 30:3 16:2 гә бирелгән искәрмәне карагыз.

* 30:6 Дан – яһүдчә «хөкем итте» мәгънәсендә.

* 30:8 Нәптали – яһүдчә «көрәшү», «тартышу» мәгънәсендә.

* 30:11 Гәд – яһүдчә «яхшы галәмәт», «уңыш» мәгънәсендә.

* 30:13 Ашер – яһүдчә «бәхетле» мәгънәсендә.

* 30:14 Адәмут – тамыры кеше гәүдәсен хәтерләткән һәм күзәнәкләрендә наркотик матдәләр булган күпьеллык үлән төре. Борынгы заманнарда аны кешеләргә җенси көч-куәт бирә торган сихри үсемлек итеп файдаланганнар; русчасы: мандрагора.

+ 30:15 Левиләр 18:18

* 30:18 Исәсхәр – яһүдчә «әҗер», «түләү» мәгънәсендә.

* 30:20 Зәбулун – яһүдчә «хөрмәт» мәгънәсендә; яңгырашы белән «бүләк» дигән мәгънәгә дә якын.

* 30:24 Йосыф – яһүдчә «тагын насыйп итсен» мәгънәсендә.

* 30:32 Тоташ ак йонлы сарыклар һәм тоташ кара йонлы кәҗәләр затлы саналып, ала-кола, чуар төстәгеләре исә кадерсезрәк исәптә йөргән.

+ 31:13 Яратылыш 28:20-22

+ 31:30 Хөкемчеләр 18:24

+ 31:45 Яратылыш 28:18, Яратылыш 35:14, Ешуа 24:26-27

* 31:47 Егар-Саһадута – борынгы арамей телендә «шаһәдәт өеме» мәгънәсендә. Гәлгыд – «шаһәдәт өеме» дигәннең яһүдчәсе.

* 31:49 Миспа – яһүдчә «саклау манарасы» мәгънәсендә.

* 31:53 …Аллалары… – Яһүд телендә әлеге сүз «Алласы» дигәнне дә аңлатырга мөмкин.

+ 31:53 Яратылыш 16:5

* 32:2 Маханаим – яһүдчә «ике урда», «ике төркем» мәгънәсендә.

+ 32:9 Яратылыш 31:3

+ 32:12 Яратылыш 28:14-15

* 32:28 Исраил – яһүдчә «Аллаһы белән көрәшкән» яки «Аллаһы көрәшкән» мәгънәсендә.

+ 32:28 Яратылыш 35:10

+ 32:29 Хөкемчеләр 13:18

* 32:30 Пенуил – яһүдчә «Аллаһының йөзе-чырае» мәгънәсендә.

+ 32:30 Чыгыш 24:10, Чыгыш 33:20, Яхъя 1:18

* 33:17 Суккөт – яһүдчә «утарлар» мәгънәсендә.

* 33:18-19 Кесита – акча берәмлеге, авырлыгы һәм кыйммәте билгеле түгел.

+ 33:18 Яратылыш 12:6

+ 33:19 Ешуа 24:32, Әюб 42:11

* 33:20 Эл-Илаһи-Исраил – яһүдчә «Эл – Исраил Алласы» мәгънәсендә.

+ 34:7 Хөкемчеләр 20:6, II Патшалар 13:12

+ 34:8 Канун 22:28

+ 34:12 I Патшалар 18:25

+ 34:14 Ешуа 5:9

+ 35:1 Яратылыш 28:10-22

+ 35:4 Ешуа 24:26, Хөкемчеләр 9:6

* 35:7 Эл-Бәйт-Эл – яһүдчә «Бәйт-Эл Алласы» мәгънәсендә.

+ 35:7 Яратылыш 28:19

* 35:8 Аллон-Бахут – яһүдчә «Елашу имәне», «Матәм имәне» мәгънәсендә.

+ 35:8 Яратылыш 24:59

+ 35:10 Яратылыш 32:28

+ 35:11 Яратылыш 17:6

+ 35:14 Яратылыш 28:18, Яратылыш 31:45

+ 35:15 Яратылыш 28:19

+ 35:17 I Патшалар 4:20

* 35:18 Бенони – яһүдчә «сагышымның углы» мәгънәсендә.

* 35:18 Беньямин – яһүдчә «уң кулның углы» («кояшлы-бәхетле угыл») яки «Көньяк углы» мәгънәсендә.

+ 35:19 Рут 1:2, Михә 5:2

+ 35:22 Яратылыш 49:4, Левиләр 20:11

+ 35:27 Ешуа 14:15, Хөкемчеләр 1:10, Яратылыш 13:18, Яратылыш 23:2

+ 35:29 Яратылыш 25:8

• 36:1 I Елъязма 1:35-37

+ 36:1 Яратылыш 25:30

+ 36:3 Яратылыш 26:34, Яратылыш 28:9

+ 36:12 Чыгыш 17:8

• 36:20 I Елъязма 1:38-42

+ 36:20 Яратылыш 14:6, Канун 2:12

• 36:31 I Елъязма 1:43-51

+ 36:33 Ишагыйя 34:6, Ишагыйя 63:1

+ 36:34 Яратылыш 36:15, Әюб 2:11, Яхәзкыл 25:13

+ 36:40 I Елъязма 1:51-54

+ 37:13 Яратылыш 33:18

+ 37:14 I Патшалар 17:18

+ 37:17 IV Патшалар 6:13

+ 37:24 Иремия 38:6, Зәкәрия 9:11

+ 37:27 Яратылыш 25:12-16

+ 37:34 Әюб 1:20

+ 38:8 Канун 25:5-6

* 38:17 Рәһен – закладка калдырылган әйбер.

+ 38:24 Левиләр 21:9

+ 38:26 Левиләр 18:15

* 38:29 Перес – яһүдчә «юл яручы» мәгънәсендә.

* 38:30 Зерах – яһүдчә «кызыл», «алсу таң нуры» мәгънәсендә.

+ 39:1 Яратылыш 37:36

* 39:3 Химая итү – яклау, саклау.

+ 39:9 Чыгыш 20:14

+ 39:15 Чыгыш 20:16

* 39:20 Мәхбүс – тоткын.

+ 39:21 Даниил 1:10

+ 40:5 Нәхәмия 1:11

+ 40:8 Даниил 2:28

+ 40:20 Марк 6:21

+ 40:22 Эстер 7:10

+ 41:8 Даниил 2:1-2

+ 41:12 Даниил 1:17

+ 41:16 Даниил 2:30

+ 41:30 IV Патшалар 8:1

+ 41:38 Даниил 4:5, Даниил 5:11

+ 41:40 Эстер 10:3

+ 41:42 Эстер 3:10, Эстер 8:2

* 41:43 Юл бирегез! – Яһүд телендә әлеге гыйбарә «тез чүгегез!» дигәнне дә аңлатырга мөмкин.

* 41:45 Он – борынгы Мисыр шәһәренең исеме; грекча: Гелиополис («Кояш шәһәре»). Мисырлыларның Кояш алласы Рага табыну үзәге шунда урнашкан булган.

* 41:45 Каһин – рухани (гадәттә, мәҗүси халыкларда).

+ 41:45 Яратылыш 46:20, Ишагыйя 19:18, Яхәзкыл 30:17

* 41:51 Менашше – яһүдчә «оныттыручы» мәгънәсендә.

* 41:52 Эфраим – яһүдчә «җимешле», «икеләтә уңдырышлы» мәгънәсендә.

+ 41:54 Яратылыш 12:10

* 41:55 Фөрьяд итү – ярдәм сорап ялвару.

+ 42:6 Гыйбрәтле сүзләр 11:26

* 42:9 …шәрә урыннарын… – Ягъни чик буйларындагы сакланмый торган ачык урыннарны.

+ 42:9 Яратылыш 37:5-11

+ 42:22 Яратылыш 37:21-22

* 43:11 Бал – кыргый бал кортының яки җимеш балы.

* 43:32 Мәкруһ – җирәнгеч, тыелган.

+ 43:32 Яратылыш 46:34

+ 44:20 Яратылыш 37:3

+ 46:1 Яратылыш 26:33

+ 46:4 Яратылыш 50:13

• 46:8 I Елъязма 2:1-5

+ 46:8 Чыгыш 6:14-16

+ 46:9 Чыгыш 6:14, Саннар 26:5-6, I Елъязма 5:3

+ 46:10 Саннар 26:13

+ 46:11 Саннар 3:17, Саннар 26:57

+ 46:12 Яратылыш 38, Саннар 26:19

+ 46:13 Саннар 26:23-24, I Елъязма 7:1

+ 46:14 Саннар 26:26

+ 46:16 Саннар 26:15

+ 46:17 Саннар 26:44-46, I Елъязма 7:30-40

+ 46:20 Яратылыш 41:45, Ишагыйя 19:18, Яхәзкыл 30:17, Саннар 26:28-37

+ 46:21 Саннар 26:38-41, I Елъязма 7:6-12, I Елъязма 8:1-5

+ 46:23 Саннар 26:42

+ 46:24 Саннар 26:48-49, I Елъязма 7:13

+ 46:27 Чыгыш 1:5

+ 46:34 Яратылыш 43:32, Чыгыш 8:26

+ 47:9 Әюб 14:1, Зәбур 89:10

+ 47:11 Чыгыш 1:11, Чыгыш 12:37

* 47:21 …бар халыкны колга әверелдерде. – Борынгы грек телендәге тәрҗемәдә шулай; яһүд телендәге төп нөсхәдә исә: «бар халыкны шәһәрләргә күчертте».

+ 47:30 Яратылыш 50:13

+ 47:31 III Патшалар 1:47

+ 48:4 Яратылыш 28:12-15, Яратылыш 35:9-12

+ 48:5 Ешуа 14:4

* 48:7 Падданнан – ягъни Месопотамиянең төньяк-көнбатыш өлешеннән.

+ 48:7 Яратылыш 35:19, Рут 1:2

+ 48:19 Саннар 1:33, Саннар 1:35, Канун 33:17, Ешуа 17:14

• 49:1 Канун 33:1-24

+ 49:4 Яратылыш 35:22, Левиләр 18:7, Яхәзкыл 22:10

+ 49:5 Яратылыш 34:25-29

+ 49:7 Саннар 35:2, Ешуа 19:9

+ 49:8 I Елъязма 28:4

+ 49:9 Ачылыш 5:5, Саннар 23:24, Саннар 24:9

* 49:10 Хуҗасы… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә бу сүзнең мәгънәсе анык түгел.

+ 49:10 Саннар 24:17

+ 49:13 Ешуа 19:10-16

+ 49:16 Яратылыш 30:6

+ 49:17 Хөкемчеләр 18:27

+ 49:18 Зәбур 118:166

+ 49:24 Зәбур 22:1

+ 49:26 Канун 33:15, Хабаккук 3:6, Канун 33:13-17

* 49:27 Ганимәт – сугышта кулга төшкән байлык; русчасы: трофей.

+ 49:27 Хөкемчеләр 20:21, Хөкемчеләр 20:25

+ 49:31 Яратылыш 23:16-19, Яратылыш 35:29

* 50:2 Җәсәд – гәүдә.

* 50:11 Әбел-Мисраим – яһүдчә «мисырлыларның егълау матәме» мәгънәсендә.

+ 50:13 Яратылыш 23:16

+ 50:23 Саннар 32:39

+ 50:24 Чыгыш 3:16-17

+ 50:25 Чыгыш 13:19