# Пак Калам

Институт перевода Библии

## ЦӀийи Икьрар: МатӀай


Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru


Институт перевода Библии


Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360


ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules


Федеральное агентство научных организаций


Институт языкознания Российской академии наук


Илимдин идарайрин федеральный агентство


Россиядин илимрин академиядин чӀалар чирдай институ


ЦӀИЙИ ИКЬРАР


Пак Каламдин таржумайрин Институт


Москва 2018


ЦӀийи Икьрар

Стилистический редактор Н.А. Абдулгамидов

Лезги чӀалаз авунвай Пак Каламдин таржумайрин электронный ва аудио кӀалубар квевай Пак Каламдин таржумайрин Институтдин сайтдай жагъуриз жеда (https://ibt.org.ru/lezginskiy)

ISBN 978-5-93943-258-0

© Институт перевода Библии, 2018


Сифте гаф

Пара кӀани кӀелзавайбур!

Куь вилик квайди лезги чӀалаз элкъуьрнавай ЦӀийи Икьрар я. ЦӀийи Икьрардикай ва вичик Таврат, Забур ва пайгъамбаррин ктабар акатзавай Сифтегьан Икьрардикай дуьньяда виридалайни гзаф кӀелзавай ктаб – Пак Калам – жезва.

ЦӀийи Икьрар санал кӀватӀнавай 27 ктабдикай: «Шад Хабардин» кьуд ктабдикай, «Илчийрин крарин» ктабдикай, илчийрин чарарикай ва пайгъамбарвилин «Керемат» ктабдикай арадал атанва.

Иса Месигьди Вичи гузвай чирвилериз «Шад Хабар» лугьузва. Иса Месигьдин уьмуьрдикай ва ада авур крарикай, Ада гайи чирвилерикай ва Ада къалурай аламатрикай, Адан кьиникьикай ва Адал чан хтуникай ихтилат авур инжилдарар тир МатӀаяни, Маркани, ЛукӀадини, Ягьядини гьакӀ лугьузва. Кьуд «Шад Хабар» сад садакай чеб кхьенвай саягъдалди ва инжилдарри Исадин уьмуьрдин гьи вакъиайриз сифте нубатда фикир гузватӀа, гьадалди чара жезва. ЯтӀани, абуру са куьналдини чпи чеб инкарзавач, аксина, Исадин уьмуьр ва Ада гайи чирвилер жуьреба-жуьре патарихъай аквадайвал ийизва.

Исади чилел тухвай уьмуьрдилай гуьгъуьниз Адан рекьел алайбур гзаф амукьна. Исадин кар давамарайбурун сифтегьан несилдин уьмуьрдикай «Илчийрин крар» ктабда ихтилатзава, ам «Шад Хабаррин» гуьгъуьнал алаз къвезва. Ам «Шад Хабаррикай» сад кхьей ЛукӀадин къелемдикай хкатнава. А ктабда къалурнавай гзаф вакъиаяр адаз вичин вилералди акунвай ва ада абура иштиракни авунвай. «Илчийрин крарин» кьилин игитрикай садбур Петруни Павел я, абур Исадин кар лап акьалтӀайдаказ давамарайбур я. Адакай хабар чукӀурун патал абуру гзаф зегьметар чӀугуна ва Адан къуватдин куьмекдалди пара аламатар къалурна. И ктабда Исадикай Шад хабар илчийрин куьмекдалди гьикӀ дуьньядиз чкӀанатӀа ихтилатзава.

Къадим девирда Исадин рекьел алайбуру мукьвал-мукьвал чпин тилмизриз чарар кхьиз, абур Исадин тербетдин гъавурда твадай, рикӀивай Аллагьдихъ иман ийизвай касди вич гьикӀ тухвана кӀандатӀа несигьатар гудай. Чав агакьнавай гьахьтин къанни са чарни ЦӀийи Икьрардик акатнава. Исадикай гзаф чириз кӀанзавайбур патал и чарари чӀехи итиж арадал гъизва, гьикӀ лагьайтӀа абурай Исадин кар давамарай лап сифтегьанбуру Ам кас хьиз ва Адан тербет гьикӀ кьабулзавайтӀа аквазва.

ЦӀийи Икьрардин эхиримжи ктаб – «Керемат», – вичин мана-метлебдал гьалтайла, пайгъамбарвилинди я. Ам регьятдиз кӀелиз жедач, ана инсаниятдин тарихда Аллагь аваз хьунин сир ахъайзавай гзаф кьадар шикилар гьалтзава, Аллагьди дуьньядиз ийидай дувандикай ва и дуьньядин чкадал хъсан ва даим дуьнья, вичиз «цӀийи цавни, цӀийи чил» лугьузвай дуьнья, къведайдакай лугьузва. Исадин рекьел алайбуру Ада чилел тухвай уьмуьрдин гуьгъуьнилай алатай са шумуд цӀуд йисарилай чпин аямдаррин ва иллаки гьукумрин патай душманвал гьиссзавай. А ктабдин макьсад – абурук руьгь кутун я. Ада къведай уьмуьрда хилас хьунин умуд гузва, ва гьавиляй а ктаб, вири ЦӀийи Икьрар хьиз, тек са сифте кӀелайбурухъ ваъ, гьакӀ чахъни виридахъ элкъвена кхьенвайди я.

ЦӀийи Икьрар къадим юнан чӀалал кхьенва ва гзаф сеферра гъилелди кхьин хъувунва. Гьа и кар себеб яз ЦӀийи Икьрардин ктабрин кхьинра сад садавай къакъатзавай чкаяр гьалтзава. И чаравилерик метлебдин жигьетдай чӀехи дегишвилер квач, ЦӀийи Икьрарда абур къадим гзаф маса ктабра авайдалай тӀимил я. Таржума ийидайла, бязи чкайрал чӀехи метлеб авачир чаравилер гьалтзава, и карди сифтегьан чешмедин чкадал юнан чӀалал кхьенвай гьи текстиникай менфят къачунватӀа, гьам къалурзава. Эхирда чна а чаравилерин сиягь гузва, квевай абур лезги текст муькуь таржумайрин текстерив гекъиг авуналди жагъуриз жеда.

Гьар са ктаб сифтегьан куьруь гьахьунилай гатӀун жезва. Ктабдин эхирдай квез гафарган жагъида. Ана ЦӀийи Икьрарда гьалтзавай ва чпиз баянар гана кӀани, важиб авай гафаринни ибарайрин гъавурда твазва. Гафарганда чпин мана къалурзавай гафар текстина бицӀи гъетрен лишандалди къейд авунва. Ктабдин эхирда гьакӀ таблицаяр ва гьакӀни ЦӀийи Икьрардин вахтарин Фелистиндинни Мукьвал тир РагъэкъечӀдай патан картаяр ганва.

Таржумадин хъсан еридин заминвал таъминарун ва бинедин кхьинрин мана-метлеб дуьздаказ агакьарун патал, таржума Пак Каламдин текстерин таржумадиз кӀевелай герек тир са жерге илимдин уламрай акъатнава. Пак Каламдин таржумайрин Институтди акъуднавай амай вири ктабар хьиз, лезги чӀалаз авунвай таржума юнан чӀалан текстиниз баян гунин карда саналди вири халкьарин чӀалар патал кьабулнавай кӀалубрал амал ийизвайди я. Текстиниз баян гунин маса жуьреяр авай бязи чкайрал чна абурукай сад хкянава ва таржумадин муькуь жуьре кьилдин къейдера ганва.

И таржумадин бинеда юнан чӀалал кхьенвай текст ава. ЧӀалар жуьреба-жуьребур тирвиляй таржумадин нетижа гзаф крарилай аслу жезва. Таржумадин тегьердини тайин везифа кьиле тухузва. Урус чӀалаз элкъуьрнавай Пак Каламдин гьар жуьре таржумаяр гекъигуни кьилдин са чӀук таржума авун жуьреба-жуьре нетижайрал гъизвайди къалурун мумкин я. И таржума дуьзди яни-тушни чирун патал кьилди са урус тайин таржумадихъ галаз гекъигиз хьун мумкин туш. ЯтӀани, гекъиг авуналдини, мана-метлебдин бязи куьлуь-шуьлуьяр кьилди чӀукарай ачухариз жеда.

ЦӀийи Икьрар саки кьве агъзур йис идалай вилик кхьенвайди я. Гьа вахтарилай ам дуьньядин 1450 чӀалаз элкъуьрнава. Гила абурун арада лезги чӀални ава.

ЦӀийи Икьрар лезги халкьарин чӀалариз таржума авунихъ дерин тарих ава. 1996-йисуз гуржийрин алимриз Синайда авай Екатеринадин килисадай чи аямдин V ва VӀӀӀ лагьай асирра гъилелди кхьенвай гзаф ктабар жагъана. Абрурук Къавкъаздин алпан чӀаларикай сад тир къадим удин чӀалаз таржума авунвай ЦӀийи Икьрардин чӀукар авай кьве ктабни квай. Удин чӀал лезги чӀалахъ галаз бинедин кӀеви алакъада авай лап мукьва чӀаларикай сад я. И ктабри удин ва лезги маса халкьарин чӀалар вилик финин рекьерикай итиж гудай фикир арадал гъизва. Гъилелди авунвай и кхьинар кьилдин ктаб яз исятда чапдайни акъатнава. И ктабдин къене пата гьа ктабрай къачунвай чӀукарин шикилар ганва. Идалайни гъейри, гьа чӀукарилай ЦӀийи Икьрардин гьар са ктабдин сифте кьиляй кьилдин, гьа ктабриз талукь, са аят ганва. ЦӀийи Икьрардин вири таржума сагъдаказ амачирвиляй бязи ктабриз талукь аятар гудай мумкинвал хьанач.

Пак Каламдин таржумайрин Институт Пак Калам лезги чӀалаз элкъуьрунив 30 йис идалай вилик эгечӀна. Сифте яз акъудай ктабар «МатӀаялай атай Шад Хабардай чӀукар» (1990) ва «Маркалай атай Шад Хабар» (1996) я. Са кьадар вахт алатайла, 2004-йисуз «ЛукӀадилай атай Шад Хабар ва Илчийрин крар», ахпани «Пак Каламдин шикилар» (2009), «Рут, Эстер ва Юнус пайгъамбар» (2010) ва «Инжил (Кьуд Шад Хабар)» (2013) акъатна, гьакӀни 2013-йисуз «Пак Каламдин шикилар» ктабдин ванцикхьинар авуна.

Пак Каламдин таржумайрин Институтдин интернет-чинай (www.ibt.org.ru) Институтди акъуднавай жуьреба-жуьре ктабар жагъуриз жеда, абурук лезги чӀалалди акъатнавай ктабарни ква.

И ктабда чна текстина гьалтзавай ва чеб Азербайжанда авай лезги чӀалал рахазвайбуруз течизвай гафариз кьилди къейдер гузва.

Пак Каламдин таржумайрин Институтди ЦӀийи Икьрар лезги чӀалаз элкъуьрунал гзаф йисара кӀвалахай ксариз – таржума авурбуруз ва редакторриз, гьакӀни и таржума чапдай акъудуниз куьмек гайи вирибуруз рикӀин сидкьидай сагърай лугьузва.

## МатӀай

### МатӀай

МатӀай


Гьахьун

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]


### Гьахьун


МатӀаялай атай Шад Хабар


Гьахьун

Кьабулнавай къайда тирвал лугьун, и Шад Хабар кхьейди харж кӀватӀдайди тир МатӀай Леви я. Адаз Иса Месигьди Вичин гуьгъуьна аваз ша лагьана ва адакай Вичин цӀикьвед илчихдикай сад авуна.

МатӀая вичин ктаб Исадин тухумдин тарихдилай гатӀунзава. Ана Иса Ибрагьиман ва Исраилдин пачагь Давудан халис эвлед тирди къалурзава. Мукьвал-мукьвал Сифтегьан Икьрардин ктабрай келимаяр гъиз, Вич атуникай пайгъамбарри виликамаз лагьай, Аллагьди хкянавай гьа пачагь ва Назарет Иса сад тирди МатӀая ачухдиз къейдзава. Ада гьакӀ Исади Аллагьдин Къанун тамамдиз кьилиз акъудайдини къалурзава.

МатӀая Исадин ихтилатриз ва тербетдиз гзаф дикъет гузва (ктабдин тахминан кьудай са паюна). Адан Шад Хабарди Иса Аллагьдин патай Адан Къанундиз баян ва Адан Пачагьлугъдикай несигьатар гунин нуфуз ва камал авай муаллим хьиз къалурзава. МатӀая Исади гайи тербет келимрин жигьетдай вад чкадал пайзава: 1) Пелел авур вяз (5–7-кьилер); 2) цӀикьвед илчидиз гайи несигьатар (10-кьил); 3) Аллагьдин Пачагьлугъдикай кьисаяр (13-кьил); 4) Месигьдин тилмиз гьикӀ жедатӀа, гьадакай несигьат (18-кьил); 5) гележегда дуьньяда вуч жедатӀа, гьадакай пайгъамбар хьиз рахун (24–25-кьилер). МатӀаян ктабда маса Шад Хабарра гьат тавунвай мад 10 кьиса ава.

### 1


Иса Месигьдин тухум


(ЛукӀа 3:23-38)

1[•]Ингье, Иса[†] Месигьдин[†] тухумдин тарих: Иса Месигь Давуд[†] пачагьдин тухумдикай, Давуд пачагьни Ибрагьиман[†] тухумдикай тир[+]. 2Гьа икӀ Ибрагьималай Исакь[†] хьана. Исакьалай Якьуб[†] хьана. Якьубалай Ягьуд[†] ва адан стхаяр хьана[+]. 3Ягьудалай ПерецӀни Зерагь хьана, абурун диде Тамар тир. ПерецӀалай Гьесран хьана, Гьесраналай Арам хьана[+]. 4Арамалай Аминадаб хьана, Аминадабалай Нагьшун хьана. Нагьшуналай Салман хьана[+]. 5Салманалай Багьас хьана, Багьасан диде Рагьаб[†] тир. Багьасалай Абид хьана, Абидан дидени Рут тир. Абидалай Ишай[†] хьана. 6Ишаялай Давуд пачагь хьана. Давуд пачагьдилай Сулейман[†] пачагь хьана. Сулейман пачагьдин дидени сифте Уьруьдик квай паб тир. 7Сулейман пачагьдилай Регьабам хьана. Регьабамалай Аби хьана. Абидилай Асеф хьана. 8Асефалай Яшафат хьана. Яшафаталай Ярам хьана. Ярамалай Узи хьана. 9Узидилай Ятам хьана, Ятамалай Ахаз хьана. Ахазалай Гьизкьи хьана.

10Гьизкьидилай Манаше хьана, Манашедилай Аман хьана. Аманалай Яши хьана.

11Яшидилай Ягьиагьакин ва адан стхаяр хьана. (Им чувудар[†] Бабилда[†] есирвиле гьатдалди хьайи вахт тир.)

12Бабилдиз куьч хьайидалай кьулухъ Ягьиагьакиналай Шалатил хьана. Шалатилалай Зарубабел хьана.

13Зарубабелалай Абигьуд хьана, Абигьудалай Элиаким хьана, Элиакималай Азур хьана.

14Азуралай Садикь хьана. Садикьалай Ахим хьана, Ахималай Элигьуд хьана.

15Элигьудалай Элазар хьана. Элазаралай МатӀан хьана, МатӀаналай Якьуб хьана.

16Якьубалай Майраман[†] гъуьл Юсуф[†] хьана. Майрам Месигь лугьудай Исадин диде тир[+].

17Гьа икӀ Ибрагьималай Давуд пачагьдал къведалди цӀукьуд несил авай. Давуд пачагьдин девирдилай та чувудар Бабилдиз есирвиле тухудалди цӀукьуд несил авай; чувудар Бабилдиз тухвай девирдилай та Месигьдал къведалдини цӀукьуд несил авай.


Иса дидедиз хьун

18[•]Иса Месигь икӀ дидедиз хьана: Адан диде Майрамак Юсуфа лишан кутунвай. Абурун мехъер хьанвачиртӀани, Майрам Пак Руьгьдикай[†] руфунал залан хьанвайди малум хьана[+]. 19Майраман чам Юсуф гьахъ-михьи кас тир, адаз Майрам беябур тавуна, ам чинеба элкъуьр хъийиз кӀан хьана[+]. 20И фикирар ийизвайла, ахварай адан патав Реббидин[†] малаик[†] атана.

– Давуд пачагьдин эвлед Юсуф! – лагьана малаикди. – Ваз Майрам пабвиле къачуз кичӀе жемир, Адан руфуна авайди Пак[†] Руьгьдилай хьанвайди я. 21Майрама Хва хада, тӀварни[†] Адал Иса эцига: Ада Вичин халкь гунагьрикай[†] хиласда[+].

22Ибур вири пайгъамбарди[†] Реббидин мецелай лагьай ихьтин гафар кьилиз акъатун патал хьайи крар я:[+] 23«Яб це! Рушвал гумайди кӀвачел залан жеда, ада Хва хада, Адазни Имануэл[†], яни чахъ Аллагь гала, лагьана тӀвар гуда».

24Ахварай аватайла, Юсуфа Реббидин малаикди лагьайвал авуна. Ада Майрам пабвиле къачуна. 25Амма папа Хва хадалди, Юсуф адав агатнач. Майрамаз Хва хьайила, Юсуфа Адаз Иса тӀвар гана.

### 2


Арифдарар

1Иса[†] Гьируд[†] пачагьдин девирда Ягьудат[†] вилаятдин Бетлегьем шегьерда дидедиз хьана. Гьа и чӀавуз рагъэкъечӀдай патай Ярусалимдиз арифдарар атана[+].

2– Гьинава Чувудрин[†] Пачагь, и мукьвара дидедиз хьанвай? – хабар кьуна абуру. – РагъэкъечӀдай патай чаз адан гъед акуна. Чун Адаз икрам ийиз атанвайбур я[+].

3И гафарин ван хьайила, Гьируд пачагьдик ва адахъ галаз санал вири Ярусалимдик къалабулух акатна. 4Гьируда вири чӀехи хахамарни[†] чувудрин тавратдарар[†] кӀватӀна, абурувай хабар кьуна:

– Месигь[†] гьина дидедиз хьун лазим тир?

5– Ягьудатда[†] авай Бетлегьем шегьерда, – жаваб гана абуру. – Пайгъамбардини[†] икӀ кхьенва: 6«Эй Бетлегьем, Ягьудатдин чилел алай шегьер! Вун Ягьудатдин чӀехи шегьеррин арада виридалайни гъвечӀиди туш. Ви инсанрин арадай Зи халкь, яни Исраилдин[†] халкь, Хуьдайди, адан кьиле Жедайди акъатда».

7Гьа чӀавуз Гьируд пачагьди арифдарриз чинеба эверна, абурувай гъед экъечӀдай дуьз чӀав чирна. 8Ахпа ада, абур Бетлегьемдиз ракъурдайла, лагьана:

– Алад, фена БицӀекдикай галай-галайвал хабарар яхъ. Ам квез акурла, Зани Адаз икрам ийидайвал, заз хабар це.

9-10Абур, пачагьдиз яб гана, фена. Рекье абуруз чпиз рагъэкъечӀдай патай акур гъед ингье мад ахкуна. Ам акурла, абуруз гзаф хвеши хьана. Гъетре абур вичихъ галаз тухвана. Эхирни гъед атана Аял авай кӀвалин винел акъвазна. 11КӀвализ гьахьайла, абуруз БицӀек Адан диде Майрамав[†] гваз акуна. Абур метӀерал акъвазна, БицӀекдиз икрам авуна. Чпив гвай хазинаяр ахъайна, Аялдиз абуру савкьватар яз къизил, атир галай къирни векьер-кьалар гана[+]. 12Абуруз ахварай Аллагьди Гьируд пачагьдин патав хъфин тавуникай виликамаз лагьанай. Гьавиляй абур чпин уьлкведиз маса рекьяй хъфена[+].


Мисридиз катун

13Арифдарар хъфейдалай кьулухъ Реббидин[†] малаикди[†] атана Юсуфаз[†] ахварай лагьана:

– Къарагъ! Аялни Адан диде къачуна Мисридиз[†] кат, за ваз кьулухъ эхвердалди гьана амукь. Гьируд пачагь, Аял терг авун патал, Ам авай чкадихъ къекъвезва.

14Ам къарагъна, Аялни Адан диде къачуна, йифиз Мисридиз рекье гьатна. 15Гьана абур Гьируд пачагь рекьидалди амукьна. Гьа и саягъда пайгъамбарди Аллагьдин мецелай лагьай ихьтин гафар кьилиз акъатна: «За Зи Хциз Мисридай хъша лагьана»[+].

16Абур Мисридиз катай чӀавуз Гьируд пачагь арифдарар хкведа лугьуз акъвазнавай. Абур тахтана акурла, Гьирудаз абуру вичиз таб авурди чир хьана. Пис хъел акатна, ада Бетлегьемда ва адан патав гвай чкайра авай кьван кьве йис хьанвай ва адалай гъвечӀи вири гадаяр терг авун эмирна. БицӀек дидедиз жедай чӀав ада арифдаррин гафарай чирна. 17Гьа чӀавуз Ермиягь пайгъамбарди[†] Аллагьдин мецелай лагьайди кьилиз акъатна:[+] 18«Вири Рама тирвал йикь-шуван гьатна. Рагьил[†] вичин амачир аялрихъ секин тежез шехьзава».


Мисридай хтун

19Гьируд пачагь кьенмазни, Мисрида Юсуфаз ахварай Реббидин малаик акуна.

20– Къарагъ, Аялни Адан диде къахчуна, Исраилдин чилерал ахлад, Аял рекьиз кӀан хьайибур кьенва, – лагьана малаикди.

21Ада, къарагъна, Аялни Адан диде къахчуна, абур Исраилдин чилел хтана. 22Ягьудатда бубадин[†] чкадал Гьируд пачагьдин хва Архела пачагьвал ийизвай. И кардикай хабар хьайила, адаз аниз физ кичӀе хьана. Амма Юсуф ахвара авай чӀавуз, адаз вуч авуна кӀандатӀа Аллагьди лагьайла, ам Галилейдиз[†] атана. 23Гьана ам Назарет лугьудай шегьерда акъвазна. Гьа икӀ, пайгъамбарри Месигьдикай лагьай ихьтин гафар кьилиз акъатна: «Адаз инсанри Назаретви лугьуда»[+].

### 3


Ягья пайгъамбардин чирвал


(Марк 1:1-8; ЛукӀа 3:1-18; Ягь. 1:19-28)

1[•]Гьа йикъара Ягьудатдин[†] кьурумда инсанриз Ягья[†] пайгъамбар[†] пайда хьана[+]. 2Ада икӀ лугьузвай:

– Ша Аллагьдин рекьел элячӀ, Цаварин Пачагьлугъдин[†] чӀав атана мукьва хьанва[+].

3Яшай пайгъамбарди[†] лагьай гафарни Ягьядикай я: «Кьурумда гьарайзавайдан ван чкӀида: „Реббидиз[†] рехъ гьазура, Ам къведай рехъ дуьзра“».

4Ягьядал деведин сун пекер алай, адан юкьвани тумаждин чӀул авай. Ада незвайди цицӀерни чӀуру чӀижерин вирт тир[+].

5Гьа чӀавуз адан патав Ярусалимдайни вири Ягьудатдай[†] ва Ярдан вацӀун къерехра авай чкайрай инсанар къвезвай. 6Абуру чпин гунагьар[†] хиве кьазвай, Ягьядин кап алаз Ярдан вацӀа цик акахьун къачузвай[†][+]. 7Вичин патав цик акахьун къачун патал къвезвай гзаф фарисеярни[†] сакъаяр[†] акурла, Ягьяди абуруз лагьана:

– Эй гъуьлягъдин къеняй акъатайбур! Аллагьди хъиляй ацӀана квез гудай жазадикай квевай катиз жеда лагьай фикир куь кьилера ни туна[+]? 8Къуй куь хъсан крарин майвайри куьн Аллагьдин рекьел атанвайди[†] къалуррай. 9«Чи буба[†] Ибрагьим[†] я» лугьуз ацукьмир. За квез лугьузва хьи, Аллагьдивай и къванерни Ибрагьиман веледриз элкъуьриз жеда[+]. 10ЯкӀвни датӀана тарарин пунарив гьазур я: хъсан майваяр тегъидай гьар са тар атӀана цӀуз гадарда[+].

11Квез Аллагьдин рекьел къвез кӀан хьайила, за квев цик акахьун къачуз тада. Амма залай кьулухъ къведайди залайни гзаф къудрат авайди жеда. Зун Адан кӀвачин къапар гваз къекъуьнизни лайих туш. Ада квев Пак Руьгьдик[†] ва цӀук акахьун къачуз тада[+]. 12Адан йирф Вичин гъиле ава, Ада Вичин рат михьда, гатай къуьл Вичин бегьер хуьдай чкадиз кӀватӀда, нагъварни хкахь тийидай цӀал куда[+].


Иса цик акахьун къачун


(Марк 1:9-11; ЛукӀа 3:21-22; Ягь. 1:32-34)

13[•]Гьа чӀавуз Иса[†] Галилейдай[†] Ярдан вацӀал Ягья пайгъамбардин патав цик акахьун къачун патал атана. 14Ягья Ам акъвазариз алахъна.

– Зав Вуна цик акахьун къачуз туна кӀандай чкадал Вун цик акахьун къачуз зи патав вучиз атанва? – лагьана ада.

15– Исятда гьакӀ хьурай, – жаваб гана Исади. – Исятда чна Аллагьдиз кӀанзавайди кьилиз акъудайтӀа дуьз жеда.

Гьа икӀ, Ягьяди Адав цик акахьун къачуз туна. 16Иса, цик акахьун къачуна, цяй экъечӀдайла, цавар ахъа хьана. Ягьядиз Исадал лифрен шикилда аваз Аллагьдин Руьгь эвичӀайвал ва Адал амукьайвал акуна[+]. 17Цаварай рахадай ван атана:

– Ам Зи рикӀ алай Хва я, Зи шадвал Гьадалди я[+].

### 4


Кьурумда темягь авун


(Марк 1:12-13; ЛукӀа 4:1-13)

1[•]Руьгьди[†] Иса[†], иблисди[†] рекьяй акъуддатӀа чирун патал, кьурумдиз тухвана. 2ЯхцӀур юкъузни яхцӀур йифиз сив хвейидалай[†] кьулухъ Исадиз гишин хьана[+]. 3Иса рекьяй акъудиз кӀанзавай иблис Адав агатна.

– Вун Аллагьдин Хва[†] яз хьайила, и къванер фаз элкъуьрдай эмир це, – лагьана ада[+].

4Амма Исади жаваб гана:

– Каламда[†] кхьенва: «Инсандал алай чан тек са фалди туш. Инсанди Реббидин[†] сивяй акъатзавай гьар са гафуналди уьмуьр тухузвайди я!»[+][+]

5-6Ахпа Ам иблисди пак[†] шегьердиз тухвана, ана Ам Аллагьдин КӀвалин[†] виридалайни кьакьан чкадал хкажна:

– Вун Аллагьдин Хва яз хьайила, агъуз хкадра, – лагьана ада. – Каламда кхьенва:

«Аллагьди Вичин малаикриз[†] Вун хуьх лугьуз тапшуругъ гуда.
Абуру Вун Ви кӀвач къванцихъни галукьар тавуна
гъилерал кьуна тухуда»[+][+].

7– Каламда мадни кхьенва, – жаваб гана Исади, – «Виридан Ребби тир Аллагь синагъ ийимир»[+][+].

8Иблисди Иса мад са кьакьан дагъдал тухвана. Ада Исадиз дуьньядин вири пачагьлугъар чпин зурбавиле къалурна.

9– МетӀерал акъвазна заз икрам авуртӀа, ибур вири за Ваз гуда, – лагьана иблисди.

10Гьа чӀавуз Исади лагьана:

– Алат Залай, иблис, Каламда кхьенва: «Реббидиз, ви Аллагьдиз, икрама, са Гьадаз къуллугъни ая»[+][+].

11Гьанлай иблисди Ам секиндиз туна. Малаикри атана Исадиз къуллугъ ийиз хьана[+].


Иса Галилейда кӀвалах тухуз эгечӀун


(Марк 1:14-15; ЛукӀа 4:14-15)

12[•]Исадиз Ягья[†] къазаматда тунвайдакай хабар хьайила, Ам Галилейдиз[†] фена[+]. 13Назаретдай акъатна, Ам Забулунанни Нифталидин чилер хьайи чкада вирин къерехда авай Кефернагьум шегьерда акъвазна[+]. 14Гьа икӀ, Яшай пайгъамбарди[†] лагьай ихьтин гафар кьилиз акъатна:[+] 15«Вирел фидай рекье Ярдандин атӀа пата авай чил! Эй, Забулунан чил, эй, Нифталидин чил! Эй чувудар[†] туширбур авай Галилей! 16МичӀивилик ацукьнавай халкьдиз чӀехи нур акуна, уьлкведа ажалдин хъендик ацукьнавайбурузни нурди экв гана».

17Гьа чӀавалай Исади вязер ийиз хьана:

– Ша Аллагьдин рекьел элячӀ, Цаварин Пачагьлугъдин[†] вахт атана мукьва хьанва.


Инсанар кьадай гъетягъар


(Марк 1:16-20; ЛукӀа 5:1-11; Ягь. 1:35-42)

18[•]Садра Галилейдин вирин[†] къерехдай фидайла, Исадиз гъетягъар тир кьве стха – Петру лугьузвай Симунни адан стха Эндирей акуна. Абуру вириз чил вегьизвай[+]. 19Исади абуруз лагьана:

– Зи гуьгъуьнаваз ша. За квекай инсанар кьадай гъетягъар ийида[+].

20Чпин чилерни туна, абур гьасятда Адан гуьгъуьнаваз фена[+].

21Са кьадар мад фейила, Исадиз маса кьве стха – Зебедеян хва Якьубни[†] адан стха Ягья акуна. Абуру, чпин буба[†] Зебедеяхъ галаз луьткведа ацукьна, чилер туькӀуьр хъийизвай. Гьабурузни Исади Вичихъ галаз ша лагьана. 22Чпин бубани луьткве туна, Якьубни Ягья гьасятда Адан гуьгъуьна аваз фена.


Исади гзаф инсанар сагъар хъувун


(Марк 1:39; 3:7-12; ЛукӀа 4:44; 6:17-19)

23[•]Иса вири Галилей тирвал къекъвезвай, Ада Цаварин Пачагьлугъдин вахт атуникай Шад Хабар[†] гузвай. Ада синагугра[†] чирвилер гузвай ва гьар жуьре азарарни начагъвилер квайбур сагъар хъийизвай[+]. 24Суьрия тирвал Адакай ван-сес чкӀана; Адан патав гьар жуьредин азарар квайбур, жинерар[†] квайбур, чӀур жедайбур, фалужди янавайбур ва масабур гъизвай. Ада вири сагъар хъийиз хьана[+]. 25Адан гуьгъуьна Галилейдайни ЦӀуд-Шегьердай[†], Ярусалимдайни Ягьудатдай[†] ва Ярдан вацӀ галай патайни халкь гьатна[+].

### 5


Пелел авур вязер


(ЛукӀа 6:20-23)

1Къвезвай кьван халкь акурла, Иса[†] пелел хкаж хьана. Ам анал ацукьайла, Адан патав тилмизар[†] агатна. 2Ам абуруз чирвилер гуз эгечӀна:

3[•]– Бахтавар[†] я Аллагьдин вилик затӀни авачирбур, Цаварин Пачагьлугъ[†] гьабурунди я!

4Бахтавар я шехьзавайбур, Аллагьди абуруз теселли гуда![+]

5Бахтавар я умунбур, абуруз ирсинай чил акъатда![+]

6Бахтавар я гьахъ-михьивилихъ[†] гишинбур ва къанихбур, абур тух жеда![+]

7Бахтавар я регьим гвайбур, абуруз Аллагьди регьим ийида![+]

8Бахтавар я михьи[†] рикӀ авайбур, абуруз Аллагь аквада![+]

9Бахтавар я ислягьвал гъизвайбур, абуруз Аллагьдин веледар лугьуда![+]

10Бахтавар я Аллагьдиз кӀанзавайди кьилиз акъудзава лугьуз хурук кутунвайбур, Цаварин Пачагьлугъ гьабурунди жеда!

11Зи терефдарар я лугьуз, инсанри куь намусдик хкӀурдайла, куьн хурук кутадайла, куьне жуьреба-жуьре чӀуру крар авуна лугьуз квек квачир тахсирар кутадайла, куьнни бахтавар жеда[+]. 12Куьне чӀехи шадвилер ая, цаварал квез Аллагьди зурба савкьват гьазурнава. Квелай вилик хьайи пайгъамбарарни[†] гьа икӀ хурук кутунай[+].


Кьелни экв


(Марк 9:50; ЛукӀа 11:33; 14:34-35)

13[•]Куьн чилин кьел я. Кьелен ери квахьайтӀа, ам гьикӀ уькӀуь хъийиз жеда? Мад ам са куьнизни герек хкведач, ам инсанрин кӀвачерик гадарда.

14Куьн дуьньядин экв я. Дагъдин кукӀушдал эцигнавай шегьер чуьнуьхариз жедач[+]. 15КуькӀуьрнавай шем къапунин кӀаник кутадач, кӀвале авайбуруз экв гун патал, ам шемерганда твада[+]. 16Гьа саягъда куь экуьнини инсанриз экв гун лазим я. Абуруни, куьне ийизвай хъсан крар акваз, цавараллай куь Бубадин[†] тариф ийида[+].


Къанундикай


(ЛукӀа 16:17)

17Куьне Зун Мусади[†] кхьенвай Къанун[†] ва пайгъамбаррин кхьинар чӀуриз атанва лугьуз фикирмир. Зун абур чӀуриз ваъ, абуру лагьай кьван вири крар кьилиз акъудиз атанвайди я[+]. 18За квез рикӀивай лугьузва: цаварни чил амай кьван гагьда Къанунда кхьенвайбур кьилиз акъат тавунмаз, анай гьич са гъвечӀи гьарфни, гьич са цӀарни квахьдач[+]. 19Гьа икӀ, ни и гъвечӀи тагькимрикай сад хьайитӀани чӀурайтӀа ва гьакӀ амай инсанриз абур чӀуриз чирайтӀа, Цаварин Пачагьлугъда ам виридалайни гъвечӀиди жеда. Ни и тагькимар кьилиз акъудиз хьайитӀа ва абур кьилиз акъудиз масадбуруз чириз хьайитӀа, гьам Цаварин Пачагьлугъда чӀехиди жеда[+]. 20За квез лугьузва хьи, куьне Аллагьдиз кӀанзавайди тавратдаррилайни[†] фарисейрилай[†] хъсандиз кьилиз акъудиз тахьайтӀа, квевай Цаварин Пачагьлугъдиз гьахьиз жедач[+].


Хъилекай


(ЛукӀа 12:58-59)

21Дегь чӀавара инсанриз лагьай гафар квез ван хьана: «Ягъна рекьимир»[+], «Ни яна кьейитӀа, адан дуван авуна кӀанда»[+][+]. 22Амма За квез лугьузва хьи, жуван стхадикай хъел къвезвайдан дуванни авуна кӀанда. Ни вичин стхадиз «Вун са затӀни туш» лагьайтӀа, адан дуван Меслягьатди[†] авун герек я. Ни са масадаз «КӀамаш» лагьайтӀа, ам жегьеннемдин[†] цӀуз аватун герек я[+]. 23-24Гьа икӀ, вун къурбангандал[†] Аллагьдиз къурбанд авун[†] патал, хеб-мал гваз атайла, ви рикӀел ви стхадин рикӀ вакай ханвайди хтайтӀа, вав гвай къурбандар са къерехдив тур. Фена сифте жуван стхадихъ галаз туьхкӀуькӀ, ахпа хтана жуван къурбандар ая. 25Вахъ галаз гьуьжетарзавайда вун дувандиз тухузватӀа, аниз фидай рекье адахъ галаз туьхкӀуьз алахъ. ТахьайтӀа, ада вун дуванбегдин, дуванбегдини вун вичиз куьмекарзавайдан гъиле твада, адани вун къазаматда твада[+]. 26За ваз рикӀивай лугьузва: вал алай бурж эхиримжи кепекдал къведалди вахгун тавунмаз вун къазаматдай акъатдач.


Зинавиликай


(МатӀай 18:8-9; Мрк. 9:43-48)

27Инсанриз лагьай гафар квез ван хьана: «Зинавал[†] ийимир»[+][+]. 28Амма За квез лугьузва хьи, гьар вуж са папаз темягьдалди килигайтӀа, ада вичин рикӀе адахъ галаз зинавал авуна. 29ЭрчӀи вили вун гунагь[†] ийидай йикъаз гъизватӀа, вуна ам акъудна гадара: ви вири беден жегьеннемдин цӀуз аватдалди, бедендин са чка терг хьун ваз хъсан я. 30ЭрчӀи гъили вун гунагь ийидай йикъаз гъизватӀа, вуна ам атӀана гадара, ви вири беден жегьеннемдин цӀуз аватдалди, бедендин са чка терг хьун ваз хъсан я[+].


Чара хьуникай


(МатӀай 19:9; Мрк. 10:11-12; ЛукӀа 16:18)

31[•]Мадни лагьанва хьи, вуж вичин папахъ галаз чара жезватӀа, къуй ада чара хьунин гьакъиндай чар кхьирай, ахпа чара хьурай[+]. 32Амма За квез лугьузва: вуж явавал ийизвачир вичин папахъ галаз чара жезватӀа, ада вичин папаз зинавалдай рехъ ачухзава; рахкурнавай паб ни гъайитӀа, гьадани зинавал ийизва[+].


Кьинекай

33Дегь чӀавара инсанриз мад лагьай гафарни квез ван хьана: «Кьур кьин чӀурмир, Аллагьдин вилик жуван кьинер кьилиз акъуд»[+][+]. 34Амма За квез лугьузва: гьич кьин кьамир: я цаварал кьамир – ам Аллагьдин тахт я;[+] 35я чилел кьамир – ам Ада кӀвачер эцигдай куьсри я; я Ярусалимдал кьамир – ам чӀехи Пачагьдин шегьер я;[+] 36я жуван кьилел кьинер кьамир – вавай ви са чӀарни я лацу, я чӀулав ийиз жедач. 37Амма куь гаф я «эхь», я «ваъ» хьурай. А гафарилай артух гафар хьайитӀа, абур шийирдивай я[+].


Кьисасдикай


(ЛукӀа 6:29-30)

38[•]Инсанриз лагьай гафарикай квез хабар я: «Ви вил акъудайтӀа, вунани вил ахкъуд, свах акъудайтӀа – свах»[+][+]. 39Амма За квез лугьузва: ваз шийир авурдалай кьисас[†] къахчумир. Гьадалайни артух яз, ни ви эрчӀи хъвехъ ягъайтӀа, адахъ муькуь хъвехъни элкъуьра[+]. 40Низ вун дувандиз вугана ви перем къакъудиз кӀан хьайитӀа, адав жуван абани гахце. 41Ни вун вичихъ галаз са милдин мензилдиз физ мажбурайтӀа, вун адахъ галаз кьве милдин мензилдиз алад. 42Вавай тӀалабдайдаз це. Вавай бурж къачуз кӀанзавайдахъ далу элкъуьрмир[+].


Душманар кӀан хьуникай


(ЛукӀа 6:27-28, 32-36)

43Инсанриз лагьай гафар квез ван хьана: «Жуван мукьув гвайди кӀан хьухь»[+], «душманар – такӀан»[+]. 44Амма За квез лугьузва хьи, жуван душманарни кӀан хьухь, куьн хурук кутазвайбурун гьакъиндай дуьа[†] ая[+]. 45ИкӀ авуртӀа, куьн цавараллай куь Бубадин аялар тирди чир жеда. Ада Вичин ракъинин нурар пис инсанрални хъсанбурал сад хьиз ракъуриз тазва. Гьахъ-михьибурални, гьахъ-михьи туширбурални Ада марфни сад хьиз ракъурзава[+]. 46Квез куьн кӀандайбур кӀандатӀа, идакай квез вуч суваб жеда? И кар харж кӀватӀдайбуруни[†] ийизва. 47Куьне салам анжах жуван дустариз гузватӀа, ина кьетӀен вуч кар ава кьван? Мажусийрини[†] гьакӀ ийизвачни? 48Цавараллай куь Бубадик нукьсан квачирвал, куьнни нукьсан квачиз хьухь[+].

### 6


Садакьадикай

1Килиг гьа, инсанар алай чкадал жува жув къалурун патал, хъсанвилер ийимир, тахьайтӀа цавараллай куь Бубадин[†] патай квез суваб къведач[+]. 2Гьа икӀ, садакьа инсанриз акурай лагьана гумир. ИкӀ, инсанрин арада чпин тӀвар-ван[†] гьатрай лугьуз, синагуграни[†] куьчейра кьве чин алайбуру ийизва. За квез рикӀивай лугьузва хьи, гьахьтинбурувни чпин эвез агакьнава[+]. 3-4Садакьа гудайла, вуна ийизвай хъсанвал акьван сир кваз хьурай хьи, гьатта ви эрчӀи гъили ийизвайди чапла гъилиз чир тахьурай. Вуна сир хвена ийизвай хъсанвал аквазвай Бубади ваз суваб гуда.


Дуьадикай


(ЛукӀа 11:2-4)

5[•]Дуьа[†] ийидайла, кьве чин алайбуру хьиз ийимир. Абуруз синагуграни куьчейрин пипӀерал инсанриз аквадай чкайрал акъвазна дуьаяр ийиз пара кӀанда. За квез рикӀивай лугьузва: гьахьтинбурувни чпин эвез агакьнава[+]. 6Дуьа ийидайла, жуван кӀвализ гьахьна, рак агална жуван таквазвай Бубадиз дуьа ая. Чинебанди аквазвай ви Бубади ваз суваб гуда.

7Дуьа ийидайла, мажусийри[†] хьиз, куьне артухан гафар лугьумир. Абуру, чеб гзаф рахайла, чпин ван Аллагьдиз къведа лагьана фикирзава. 8Абуруз ухшар жемир, квехъ вуч игьтияж аватӀа, куьне ам тӀалаб ийидалди виликамаз Бубадиз адакай хабар ава. 9Дуьа икӀ ая:

Цавараллай чи Буба,
пак[†] хьурай Ви ТӀвар!
10На пачагьвал ийидай
алукьрай чӀавар.
Цаварал хьиз, чилелни
къадим хьуй Ви къаст[+].
11Чи гьар йикъан са кап фу
къемаз це На чаз.
12Чпел буржар алайбурлай
къахчунвайтӀа гъил чна гьикӀ,
ГьакӀ Вунани чал аламай
буржарилай гъил къахчу.
13Темягьрикай яргъаз ая,
шийирдикай хуьх На чун.
Куьз лагьайтӀа Вуна чаз
ийидай а чӀехивал –
гьам къуват, гьам даиман
баркалла[†] я асирра.
Амин[†][+].

14Куьне квек тахсир кутазвайбурулай гъил къахчуз хьайитӀа, цавараллай куь Бубадини квелай гъил къахчуда[+]. 15Куьне квез писвалзавай инсанрилай гъил къахчун тийиз хьайитӀа, куь Бубадини куь тахсиррилай гъил къахчудач[+].


Сив хуьникай

16Сив хуьдайлани[†], кьве чин алайбур хьиз, пашмандаказ акъвазмир. Чпи сив хуьзвайди инсанриз акурай лугьуз, абуру чпин чинар чӀурда. За квез рикӀивай лугьузва хьи, гьахьтинбурални чпин эвез агакьнава. 17Вуна, сив хуьдайла, жуван кьиливай чӀем гуьцӀна, чин-гъил чуьхуьх. 18АкӀ авуртӀа, вуна сив хуьзвайди садазни чир жедач. Вуна сив хуьзвайди ваз таквазвай ви Бубадиз аквада. Чинебанди аквазвай ви Бубади ваз суваб гуда.


Девлетдикай


(ЛукӀа 11:34; 16:13; МатӀ. 12:33-34)

19[•]И дуьньяда девлет кӀватӀмир; и дуьньяда ам гъуьчӀрени муьрхъуь тергда, угърийри атана, ви девлет чуьнуьхда[+]. 20Девлет жуваз цаварал кӀватӀа, ана ам я гъуьчӀре, я муьрхъуь тергдач, я угърийри атана чуьнуьхдач[+]. 21Ви девлет гьина аватӀа, ви рикӀни гьана жеда.

22Бедендин чирагъ вилер я, вилер михьи[†] ятӀа, инсан экуьнай ацӀана жеда. 23Вилер чӀуру ятӀа, инсан мичӀивиле гьатда. Ви къене авай экв мичӀиди ятӀа, а мичӀивал виле эцягъай тӀуб акван тийидайди жеда.

24Гьич садавайни кьве агъадиз къуллугъ ийиз жедач: абурукай сад кӀан хьайитӀа, муькуьди такӀан жеда; садаз вафавал хвейитӀа, муькуьдаз – жедач. Аллагьдизни пулуниз квевай сад хьиз къуллугъ ийиз жедач[+].


Къайгъуйрикай


(ЛукӀа 12:22-31)

25ГьакӀ хьайила За квез лугьузва: вуч недатӀа ва я вуч хъвадатӀа лугьуз, жуван чан патал ва вуч алукӀдатӀа лугьуз жуван беден патал къайгъуйрик жемир. Чан тӀуьнилайни, беден пекерилайни артух тушни[+]? 26Къушариз килиг: абуру я цазвач, я гуьзвач, я бегьер хуьдай чкайра кӀватӀзавач, амма цавараллай Бубади абуруз тӀуьн гузва. Куьн къушарилай артух тушни мегер? Квезни Аллагьди гуда![+] 27Кат-галтуг авуналди квевай нивай жуван уьмуьр са сятдин хьайитӀани артухариз жеда? 28Пекерин къайгъудани куьн гьатмир. Бубуяр гьикӀ экъечӀзаватӀа килиг: абуру я зегьмет чӀугвазвач, я са затӀ хразвач. 29Амма За квез лугьузва хьи, гьихьтин иер пекер алай Сулейман[†] пачагьни и цуькверикай садав гекъигиз хьун мумкин туш. 30Къе никӀяй экъечӀна пака къулаз вегьидай векь Аллагьди гьикӀ чӀагурзаватӀа[*] килиг! Ада а векь квелай артух чӀагурзавани, эй иманда[†] зайифбур![+] 31Гьа икӀ, куьн вуч неда, я вуч хъвада, я тахьайтӀа вуч алукӀда лугьуз къайгъуйрик жемир. 32Мажусияр тӀуьн-хъунихъ галтугзавайбур я, цавараллай куь Бубадиз ибур вири квез герек тирди чизва. 33Гьавиляй сифте куьне Аллагьдин Пачагьлугъ[†] ва Адан гьахъ-михьивал[†] жагъура. Амайди Ада квез кӀукӀни алаз гуда[+]. 34Гьа икӀ, пакагьан йикъан къайгъу чӀугвамир, адан къайгъуда пака хьухь. Къенин юкъуз къенин къайгъуярни бес я.

### 7


Масадан дуван авуникай


(ЛукӀа 6:37-38, 41-42)

1[•]Куьне масадан дуван аквамир, Аллагьди куь дуванни аквадач[+]. 2Куьне гьихьтин дуван ийизватӀа, Аллагьди куь дуванни гьакӀ ийида. Куьне гьихьтин уьлчмедалди алцумайтӀа, квезни гьахьтин уьлчмедалди алцумда[+]. 3Жуван виле авай чукьван такваз, вучиз ваз ви стхадин виле авай кьал аквада? 4Я тахьайтӀа, вавай, жуван виле авай чукьван такваз, ви стхадиз, къала за ви виле авай кьал акъудда лугьуз жедани? 5Кьве чин алайди! Сифте жуван виле авай чукьван акъуд, ахпа ваз жуван стхадин виле авай кьал акъуддайвал аквада. 6КицӀерин вилик пак[†] затӀар вегьимир, абуру, вал вегьена, вун кӀус-кӀус ийида. ВакӀарин вилик жуван гевгьерар[†] гадармир. Абуру адаз кӀур гуда[+].


Мад гъилера дуьадикай


(ЛукӀа 11:9-13)

7[•]ТӀалаба – квез гуда; къекъуьгъ – квез жагъида, рак гатут – квез ахъайда. 8Гьар ни тӀалабайтӀа, гьада къачуда, вуж къекъвейтӀа, гьадаз жагъида, ни рак гатайтӀа, гьадаз рак ахъайда[+]. 9Хци фу це лагьайла, квекай гьич са бубадини[†] фан чкадал адав къван вугудач. 10Хци гьуьлуьн гъед тӀалабайла, адан чкадал гъуьлягъ гудач. 11Куьн хьтин писбуру чпин аялриз хъсан савкьватар гуз хьайила, цавараллай Бубадивайни Вичивай тӀалабайдаз хъсан савкьватар гуз жедачни мегер[+]?

12Гьа икӀ, инсанри куьн патал вуч авуна кӀанзаватӀа, куьнени гьабуруз гьахьтин крар ая. Къанундини[†] пайгъамбарри[†] гьа икӀ лугьузва[+].


МуьтӀуьгъ хьуникай


(ЛукӀа 6:43-44; 13:24-27)

13[•]Фидайла гуьтӀуь варарай алад, гьяркьуь варарини гегьенш рекьи жегьеннемдиз[†] тухуда. Гзафбур гьахьтин рекьяй физва. 14ГуьтӀуь варарини четин рекьи уьмуьрдихъ тухуда, а рехъ тӀимилбуруз жагъида[+].

15[•]Куь патав хипер хьиз къвезвай тапан пайгъамбаррикай мукъаят хьухь, къеняй абур вагьши жанавурар я[+]. 16Квез абур майвайрилай чир жеда. Мегер къвакъвадин вала ципицӀ гъидани? Къалгъандилай инжил атӀуз женни[+]? 17Хъсан тарци хъсан майваяр гъида, чӀуру тарци – чӀуру майваяр[+]. 18Хъсан тарцивай чӀуру майваяр гъиз жедач, пис тарцивайни – хъсан майваяр. 19Хъсан майваяр тегъизвай гьар гьи тар хьайитӀани атӀана цӀуз гадарда[+]. 20ГьакӀ хьайила квез абур чпин майвайрилай чир жеда.

21Заз «Агъа, Ребби[†]» лугьузвай кьванбур вири Цаварин Пачагьлугъдиз[†] акъатдач, Аниз акъатдайди анжах Зи Бубадин къаст кьилиз акъудзавайди я. 22Къияматдин юкъуз[†] гзафбуру Заз лугьуда: «Я Агъа, я Ребби, Аллагьдин гафар Ви ТӀварц[†]Ӏелай инсанрал агакьарайди чун туширни? Ви ТӀварцӀелай жинерар[†] хкудзавайбурни чун туширни? Гзаф аламатарни чна Ви ТӀварцӀелай авуначирни бес?»[+]

23Ахпа За абуруз лугьуда: «Заз куьн гьич чидайбур туш. Алат Залай, куьне чӀуру крар гзаф авуна»[+].


Мягькем ва гъуьргъуь хандакӀрикай


(ЛукӀа 6:47-49)

24[•]Зи Гафариз яб гуз, абур кьилиз акъудзавайди, акьул авай, кӀвал эцигдайла, кӀвалин бине къванцел эцигай инсандиз ухшар я. 25Марф къвана, вацӀар алахьна, гарар акъатна. Вири гьа кӀвалихъ элкъвена, амма, бинеда чархунин къван ава лугьуз кӀвал чкӀанач. 26Амма зи гафариз яб гуз, абур кьилиз акъуд тийизвайди кӀвал хандакӀ авачиз, къумадал эцигнавай ахмакьдиз ухшар я. 27Марф къвана, вацӀар алахьна, гарар акъатна гьа кӀвалел ацалтна. КӀвал ацахьна, зурбадаказ чкӀана.

28Исади[†] Вичин гафар лагьана куьтягьайла, Адан чирвилери вири мягьтеларнай, 29вучиз лагьайтӀа Исади Вичин чирвилер абурун тавратдарри[†] хьиз гузвачир. Ада Вичин чирвилер гъиле вири гьукум авайда хьиз инсанрал агакьарзавай[+].

### 8


Жузам азар квайди сагъар хъувун


(Марк 1:40; ЛукӀа 5:12-14)

1[•]Иса[†] пелелай агъуз эвичӀдайла, Адан гуьгъуьна гзаф халкь гьатна. 2Адан патав жузам[†] азарди кьунвай са касди, атана, икрам авуна:

– Я Агъа! – лагьана ада. – Ваз кӀан хьайитӀа, Вавай Зун сагъар хъийиз жеда![+]

3Исади гъилер яргъи авуна, адак гъил кяна, лагьана:

– КӀанзава Заз, сагъ хъхьухь!

Гьа гафунилай кьулухъ, садлагьана, жузам хкатна, ам сагъ хъхьана.

4– Килиг гьа, гьич садазни чуькьмир, амма, хахамдин[†] патав фена, жув гьадаз къалура, – лагьана Исади. – Вун азар хкатунин сагълугъдай Мусадин[†] Къанундив[†] кьадайвал къурбандни це. Гьа идалди вун дири хъхьанвайди чир хьурай[+].


Вач-хъша сагъар хъувун


(ЛукӀа 7:1-10; 13:28-29; Ягья 4:46-53)

5-6[•]Иса Кефернагьум шегьердиз гьахьайла, Адан патав Римдин[†] аскеррин кьиле авайди атана:

– Я Агъа! – минетдалди лагьана ада. – Зи вач-хъша фалужди яна кӀвале къатканва, адаз тади гузва.

7– За атана ам сагъар хъийида, – лагьана Исади.

8– Я Агъа! – лагьана аскеррин кьиле авайда. – Вун зи кӀвачел зи кӀвализ атуниз зун лайих туш. ЯтӀани, зи вач-хъша сагъ хъийидай са гаф лагь[+]. 9Зун масадан гъилик квай инсан ятӀани, захъ жуваз табий аскерарни ава. Абурукай садаз за «Алад» лагьайтӀа, ам фида. Муькуьдаз «Инал ша» лагьайтӀа, ам къведа. Зи вач-хъшадиз «и кар ая» лагьайтӀа, ада ам гьасятда ийида.

10И гафарин ван хьайи Иса мягьтел хьана, Ада Вичихъ галаз къвезвай инсанриз лагьана:

– За квез рикӀивай лугьузва: Исраилдани[†] заз икьван Захъ иман[†] ийизвай са касни акунач[+].

11За квез лугьузва хьи, гзафбуру, рагъэкъечӀдай ва рагъакӀидай патарай атана, Цаварин Пачагьлугъда[†] жедай межлисда Ибрагьиман[†], Исакьан[†] ва Якьубан[†] патарив чпин чкаяр кьада[+]. 12Амма чеб гьа Пачагьлугъдин векилар яз гьисабзавайбур а межлисдиз ахъайдач, абур мичӀи къецел гадарда. Ана абуру сасни регъведа, шел-хвални ийида[+].

13Исади аскеррин кьиле авайдаз лагьана:

– Алад, вуна Захъ икьван иман ийизватӀа, ви рикӀе авай гьар са кар За кьилиз акъудда.

Адан вач-хъша гьасятда сагъ хъхьана[+].


Гзафбур сагъар хъувун


(Марк 1:29-34; ЛукӀа 4:38-41)

14[•]Петрудин кӀвализ атайла, Исадиз адан яран диде ифин алаз къатканваз акуна[+]. 15Исади адак кянамазни, ифин алатна. Ам къарагъна абурун кьилел-кӀвачел элкъвез эгечӀна[+].

16Няни хьайила, Исадин патав жинерар[†] квай гзафбур гъана. Ада Вичин гафуналди абурукай жинерар хкудна, азарар квайбур сагъар хъувуна. 17Гьа икӀ Яшай пайгъамбарди[†] лагьай ихьтин гафар кьилиз акъатна: «Ам, чи азарар Вичел къачуна, гваз хъфена».


Исадин гуьгъуьнаваз физ кӀанзавайбур


(ЛукӀа 9:57-60)

18[•]Исадиз Вичин патав гзаф халкь гваз акурла, Ада Вичин тилмизриз[†] вирин муькуь патаз экъечӀун эмир авуна[+]. 19Гьа чӀавуз са тавратдарди[†] атана Адаз лагьана:

– Муаллим! Вун гьиниз фейитӀани, зунни Ви гуьгъуьна аваз къведа.

20– СикӀерихъ магъараяр жеда, цавун къушарихъни – мукар, амма Инсандин Хцихъ[†] кьил эцигдай са чка авач, – жаваб гана Исади.

21Ахпа масада, Адан тилмизрикай сада, Адаз лагьана:

– Я Агъа! Вуна заз фена эвел зи буба[†] кучукдай ихтияр це.

22Амма Исади лагьана:

– Вун Зи гуьгъуьна аваз ша, кьейибур къуй чан алай мейитри кучукрай.


ТӀурфан секинарун


(Марк 4:36-41; ЛукӀа 8:22-25)

23[•]Иса луьткведа акьахайла, Адан гуьгъуьна аваз Адан тилмизарни акьахна. 24Вирел ахьтин тӀурфан акьалтна хьи, луьткве лепейрик акатиз хьана; амма Иса ксанвай. 25Гьа чӀавуз тилмизар Адан патав атана, Ам ахварай авудна, лагьана:

– Я Агъа! Чун цин кӀаниз язава, чун хилас ая.

26– Квез вучиз икьван кичӀе я, иманда зайифбур? – лагьана абуруз Исади.

Ам къарагъна, гарузни вириз «Кис хьухь» лагьана эмир гана, вирин кьуд пата лал кьена[+].

27Тилмизар мягьтел хьана:

– И Вичиз гарарни вир муьтӀуьгъарзавайди вуж хьуй? – лагьана абуру.


Гадарейда жинерар хкудун


(Марк 5:1-17; ЛукӀа 8:26-37)

28[•]Иса муькуь къерехда авай Гадарей уьлкведиз фейила, Адал жинерар квай кьве кас гьалтнай. Абур кьейибур твадай кьветӀерай-сурарай экъечӀнавайбур тир. Абур акьван хата квайбур тир хьи, кьветӀерин патав гвай гьа рекьяй гьич садавайни физ жедачир. 29Абуру гьарайна лагьана:

– Ваз чавай вуч кӀанзава, Аллагьдин Хва[†]? Вун иниз чун азабрик кутадай вахтунилай вилик атанва[+].

30Абурукай яргъал хьиз вакӀарин са чӀехи суьруьди векь незвай. 31Жинерри Исадиз минетиз хьана:

– Вуна чун и инсанрикай хкудиз хьайитӀа, чун Вуна атӀа вакӀарик кухтур.

32– ХкечӀ, – лагьана Исади.

Абурни инсанрикай хкечӀна, фена а вакӀарик акахьна. ВакӀарни, гьасятда са чархалай хкадарна, вирин кӀаниз яна. 33ВакӀарбанарни чукурна шегьердиз хтана. Ана абуру жинерар квайбурун кьилел атайдакай ва вакӀариз хьайидакай ахъайна. 34Инлай шегьерда авай кьван вири инсанар Исадиз килигиз Адан вилик экъечӀна. Ам акурла, халкьди Адавай чпин чилерилай хъфин тӀалабнай[+].

### 9


Фалужди янавайди сагъар хъувун


(Марк 2:1-12; ЛукӀа 5:18-26)

1[•]Гьа чӀавуз Иса[†] луьткведа аваз вирелай элячӀна Вичин шегьердиз хтана[+]. 2Адан патав месел алаз фалужди янавайди гъана. Исади, абурун иман[†] акурла, фалужди янавайдаз лагьана:

– ВикӀегь хьухь, чан хва! Ви гунагьрилай[†] гъил къахчунва[+].

3Гьа и арада тавратдаррикай[†] са бязибуру чпи чпик лагьана:

– Ада Аллагьдиз асивал[†] ийизва[+].

4– Куьне вучиз куь рикӀера чӀуру фикирар твазва? – абурун фикирар акурла, лагьана Исади. – 5Вуч лугьун регьят я: «Ви гунагьрилай гъил къахчунва» лугьун регьят яни, я тахьайтӀа «Къарагъ, ахлад» лугьун? 6Амма Инсандин Хцихъ[†] гунагьрилай гъил къахчудай ихтияр и дуьньядал авайди квез чир хьун патал, За фалужди янавайдаз лугьузва: «Къарагъ, жуван месни къахчуна кӀвализ ахлад».

7Ам къарагъна, вичин кӀвализ хъфена.

8Халкьдиз и кар акурла, кичӀе хьана ва инсанриз ихьтин алакьун ганвай Аллагьдиз шукурар авуна.


МатӀаякай Исадин тилмиз хьун


(Марк 2:13-17; ЛукӀа 5:27-32)

9[•]Анай хъфидайла, Исадиз харж кӀватӀдай[†] чкадал ацукьнавай МатӀай лугьудай са кас акуна.

– Зи гуьгъуьна аваз ша, – лагьана Исади.

МатӀай, къарагъна, Адан гуьгъуьна аваз фена.

10МатӀаян кӀвале Ада фу недайла, аниз харж кӀватӀдайбурни муькуь гунагькарар атана, Исадихъни Адан тилмизрихъ[†] галаз ацукьна фу нез эгечӀна. 11Фарисейриз[†] и кар акурла, абуру Адан тилмизривай хабар кьуна:

– Куь Муаллимди харж кӀватӀзавайбурухъни гунагькаррихъ галаз вучиз фу незва[+]?

12И гафар ван хьайила, Исади абуруз лагьана:

– Жерягь сагъбуруз ваъ, начагъбуруз герек я. 13Алад, фена Каламда[†] авай гафарин мана вуч ятӀа, гьадакай фикира: «Заз квевай кӀанзавайди къурбанд ваъ, регьим я». Зун гьахъ-михьи инсанриз ваъ, гунагькарриз зи патав эвериз атанвайди я[+].


Сив хуьникай


(Марк 2:18-22; ЛукӀа 5:33-38)

14[•]Гьа чӀавуз Исадин патав Ягьядин[†] тилмизар атана лагьана:

– Чнани фарисейрин тилмизри сивер гзаф хуьзва, бес Ви тилмизри вучиз хуьзвач[+]?

15– Чам чпихъ галамай кьван гагьда мехъерин мугьманривай перишан яз акъвазиз жедани? – лагьана Исади. – Амма са чӀав атана, чпивай чам къакъудайла, абуру сив хуьда[†][+].

16Гьич садани цӀуру пекериз цӀийи парчадикай пине ядач, ягъайтӀа, цӀийида цӀуруди акъажна, тӀеквен авайдалайни чӀехи ийида. 17Гьич садани цӀийи чехир куьгьне целериз цадач. ЦайитӀа, чехирди цӀуру цел хъиткьинарда – вун чехирдикайни жеда, целерикайни. ЦӀийи чехир цӀийи целера цада. Гьа чӀавуз цӀийи чехирни сагъ амукьда, цӀуру целерни.


Гьакимдин рушал чан хкун


(Марк 5:22-43; ЛукӀа 8:41-56)

18[•]И гафар Исади Ягьядин тилмизриз лугьудайла, Адан патав са гьаким атана.

– Зи руш гьа исятда кьенва, тавакъуйда, атана адал гъилер эциг[†], ам чандал хкведа, – Адаз икрам авуна, лагьана гьакимди.

19Исани тилмизар гьа касдин гуьгъуьна аваз фена.

20Ингье, цӀикьвед йисуз къеняй иви физ азиятдик квай папа, кьулухъай атана, Исадин парталдин ценек гъил кяна[+]. 21А папа вичи вичик виликамаз кьетӀнавай:

– За Адан парталдик гъил кягъайтӀа, зун сагъ хъжеда[+].

22Элкъвена ам акур Исади лагьана:

– КӀевиз акъваз, чан руш! Ви иманди вун хиласна.

Гьа сятдилай а паб сагъ хъхьана[+].

23-24Исади, гьакимдин кӀвализ атана, кфилдал ясдин макьамар язавайбурни лугьунарзавайбур акурла, абуруз лагьана:

– ЭкъечӀ инай, руш кьенвач, ам ксанва.

Амма анал алай инсанар адал хъуьрена[+].

25КӀваляй инсанар акъудайла, Ада атана рушан гъил кьуна, рушни къарагъна[+]. 26И кардикай ван гьанин вири чилерал чкӀана.


Кьве буьркьуьди сагъар хъувун

27Иса анай хкведайла, Адан гуьгъуьна кьве буьркьуьди гьатна.

– Давуд[†] пачагьдин Хва! – гьарайзавай абуру. – Чаз регьим ая![+]

28Ам кӀвализ хтайла, буьркьуьбур Адал алкӀана. Исади абуруз лагьана:

– Залай куьн сагъар хъийиз алакьдайдахъ куьн агъунвани?

– Эхь, Агъа! – лагьана абуру.

29Гьанал Ада абурун вилерик гъил кяна, лагьана:

– Куьне Захъ иман ийизватӀа, куь рикӀе авай гьар са кар За кьилиз акъудда[+].

30Абурун вилер ахъа хьана.

– Килиг гьа, Зун вуж ятӀа, садазни чир тахьурай, – кӀевелай лагьана Исади[+].

31Амма абуру, анай экъечӀна, гьа чил тирвал Исадикай ван-сес туна[+].


Лал кас сагъарун

32Буьркьуьбур экъечӀдайла, Исадин патав жинерар[†] квай са лал кас гъана. 33Адакай жинерар хкудайла, лалдай чӀал акъатна. Мягьтел хьайи халкьди лугьуз хьана:

– Ихьтин кар Исраилда[†] садазни акурди туш.

34Амма фарисейри Исадикай лагьана:

– Жинерар хкуддай къуват Ада жинеррин кьилевайдавай къачузва[+].


Гвен гзаф я, гуьдайбур – тӀимил

35Гьа икӀ шегьеррани хуьрера къекъвез, Исади синагугра[†], чирвилер гуз, Цаварин Пачагьлугъдин[†] вахт атанвайдакай Шад Хабар[†] гуз, инсанрин тӀалар ва азарар сагъар хъийиз хьана. 36Гзаф халкь акурла, Адаз абурун язух атана. Абур, чубан авачиз, аман атӀанвай, кичӀ акатай хипер хьиз авай[+]. 37Гьа чӀавуз Ада Вичин тилмизриз лагьана:

– Гвен бул я, гвен гуьдайбур – тӀимил. 38ГьакӀ хьайила, гвенин Иесидивай гвен гуьдайбур мад ракъурун тӀалаб ая![+]

### 10


Тилмизар чирвилер гуз ракъурун


(Марк 3:15-19; 6:7-11; ЛукӀа 6:14-16; 9:1-5; Кр. 1:13)

1[•]Исади[†] Вичин цӀикьвед тилмиздиз[†] эверна, абуруз чӀуру жинерар[†] хкуддай ихтияр ва гьар жуьредин тӀаларни азарар сагъар хъийидай къуват гана. 2ЦӀикьвед илчидин[†] тӀварар[†] ибур я: сад лагьайди, вичиз гьакӀни Симун лугьузвай, Петру, адан стха Эндирей, Зебедеян рухваяр тир Якьуб[†] ва Ягья[†], 3ФилипӀ ва БартӀаламай, ТӀумай ва харж кӀватӀдайди[†] тир МатӀай, Гьалфеян хва Якьуб ва Тадас, 4Симун Миллетбаз[†] ва Иса маса гайи Искарият Ягьуд[†].

5Исади и цӀикьведни ракъурдайла, абуруз эмир авуна:

– Чувудар[†] туширбурун вилаятриз фимир, самариятвийрин[†] шегьердизни гьахьмир. 6Сифтени-сифте куьн, хипер хьиз, телеф хьанвай Исраилдин[†] халкьдин патав алад[+]. 7Вач, абуруз Цаварин Пачагьлугъдин[†] вахт хьанвайдакай хабар це[+]. 8Азарри кьунвайбур сагъар хъия, жузам[†] квайбур михьи[†] ая, кьейибурал чан хкваш, жинерар хкуда; квез гьавайда гьатайди гьавайда хгунни ая[+].

9Фидайла, жувахъ галаз я къизил, я гимиш, я къара пул къачумир, 10рекьиз я гьебе, я кьве къат пекер, я кӀвачин къапар, я аса тухумир, зегьметкешдив вичин тӀуьн агакьда[+]. 11Гьи шегьердиз ва я хуьруьз куьн фейитӀа, ана лайих авай инсан вуж ятӀа жузуз; хъфидалди гьана акъваз. 12КӀвализ гьахьдайла, иесидиз «хийирар хьуй» лагь. 13КӀвал лайих авайди хьайитӀа, куьне а кӀвализ гъидай хийир ана амукьда; лайих авайди тахьайтӀа, куь хийир квел хкведа. 14Куьн са кӀвале, я са шегьерда кьабул тавуртӀа ва куь гафариз яб тагайтӀа, анай экъечӀна хъфидайла, кӀвачерал алай ругни кӀвах хъия. Идалди куьне абуруз Аллагьди чпиз жаза гудайди къалурда[+]. 15За квез рикӀивай лугьузва: Къияматдин юкъуз[†] гьа шегьердиз Садумдилайни[†] Гамурдилай пис жеда[+].


Геле къекъуьникай


(Марк 13:9-13; ЛукӀа 21:12-17)

16[•]За ракъурнавай куьн жанавуррин арада хипер хьиз жеда: гъуьлягъар хьиз акьул авайбур, лифер хьиз дугърибур хьухь[+]. 17Инсанрикай мукъаят хьухь: абуру куьн дувандин гъиле твада ва чпин синагуграни[†] куьн гатада, 18Ахпа Зун себеб яз куьн, Зи илчияр, гьакимринни пачагьрин патав тухуда. Куьне абурун ва халкьарин вилик Зи илчияр я лугьуз шагьидвалда[+]. 19Куьн дувандиз гъайила, вуч ва гьикӀ лугьудатӀа лугьуз къайгъудик жемир, куьне лагьана кӀанзавай гафар квел гьасятда агакьда. 20Куьн ваъ, куь мецелай куь Бубадин[†] Руьгь[†] рахада.

21Стхади стха ам кьин патал маса гуда, бубади – велед; веледарни диде-бубайриз акси экъечӀда ва абур рекьида[+]. 22Зи тилмизар хьуниз килигна, куьн виридаз такӀан жеда; эхирдал кьван эхайди хилас жеда[+].

23Са шегьерда куьн хурук кутаз хьайитӀа, маса шегьердиз кат. За квез рикӀивай лугьузва: куьн Исраилдин шегьеррилай элкъвена агакьдалди Инсандин Хва[†] атана акъатда[+]. 24Тилмиз вичин муаллимдилай артух туширвал, нуькерни вичин иесидилай артух туш[+]. 25Вичин муаллим хьтинди хьайи тилмиз и кардал рази хьун лазим я. Вичин агъа хьтинди хьайи вач-хъша и кардал рази хьун лазим я. Хизандин кьилевайдал Багьал-Зевул[†] лагьай тӀвар акьалтнаватӀа, ништа, адан кӀвалинбуруз вуч лугьузватӀа![+]


Исади кьве чин хьунухь айибун


(ЛукӀа 12:2-9)

26Квез душманрихъай кичӀе жемир, ашкара тежедай гьич са затӀни ва малум тежедай чинебан гьич са карни авайди туш[+]. 27За квез буьркьвеба вуч лугьузватӀа, куьне ам эквеба лагь, За куь япал вуч лагьанатӀа, гьадакай кӀвалин чӀередилай хабар це. 28Беден яна рекьизвайбурухъай кичӀе жемир, абурувай руьгь рекьиз жедач. Гзафни гзаф чанни беден жегьеннемдин[†] цӀа санал тергдай къуват Авайдахъай кичӀе хьухь[+]. 29Са къара пулунихъ кьве нуькӀ къачуз жедачни мегер? Амма гьикьван абур гъвечӀи ятӀани, абурукай садни куь Бубадин ихтияр авачиз чилел аватдач. 30Куь кьилелни гьикьван чӀарар алатӀа гьисабнава. 31КичӀе жемир: гзаф нуькӀерилай куьн артух я[+].

32Гьар ни инсанрин вилик Зун ихтибардалди кьабулзаватӀа, Зани цавараллай Зи Бубадин вилик ам гьакӀ кьабулда[+]. 33Инсанрин вилик ни Закай кьил къакъудайтӀа, Зани цавараллай Зи Бубадин вилик а касдикай кьил къакъудда[+].


Иса себеб яз чаравилер хьун


(ЛукӀа 12:51-53; 14:26-27; 17:33)

34[•]Куьне фикирмир хьи, Зун и дуьньядиз ислягьвал гваз атанва; Зун ислягьвал ваъ, тур гваз атанва[+]. 35Зун хва вичин бубадихъ галаз, руш вичин дидедихъ галаз, свас вичин къаридихъ галаз чара авун патал атанва. 36Инсандиз вичин кӀвалевайбурукай душманар хкатда.

37Низ вичин дидени буба Залай гзаф кӀандатӀа, ам Заз лайих туш; низ вичин хвани руш Залай гзаф кӀандатӀа, ам Заз лайих туш. 38Вуж вичин хаш[†] кӀулаз яна, Захъ галаз къвезвачтӀа, ам Заз лайих туш[+]. 39Вичин чан хуьз алахъдайдавай ам къакъатда; Зун патал вичин чан гайида ам хуьда[+].


Савкьват


(Марк 9:41; ЛукӀа 10:16; Ягь. 13:20)

40Куьн кьабулзавайда Зун кьабулзава, Зун кьабулзавайда Зун Ракъурайди кьабулзава[+]. 41Ни пайгъамбар[†] ам пайгъамбар я лагьана кьабулзаватӀа, адав пайгъамбардив агакьдай хьтин суваб агакьда; ни гьахъ-михьи кас хъсан кас я лагьана кьабулзаватӀа, адав гьа гьахъ-михьи касдив агакьай хьтин суваб агакьда. 42Ни са сукӀрада авай къайи яд зи лап гъвечӀи са тилмиздиз, ам Зи тилмиз я лагьана гайитӀа, За квез рикӀивай лугьузва, гьадавни вичин савкьват агакьда[+].

### 11

1[•]Исади[†] Вичин цӀикьвед тилмиздиз[†] чирвилер гана куьтягьайла, Ам анай экъечӀна къунши шегьерриз чирвилер гуз ва вязер ийиз фена.


Ягья пайгъамбардин тилмизар


(ЛукӀа 7:18-35; 16:16)

2Къазаматда авай Ягьядиз[†] Месигьдин[†] крарикай ван хьайила, вичин тилмизрикай бязибур Исадин патав ракъурна[+].

3– Атана кӀанзавай Месигь Вун яни, я тахьайтӀа чна масад вилив хуьдани? – хабар кьуна абуру Исадивай.

4– Ягьядин патав хъфена, квез акурдакайни ван хьайидакай лагь, – жаваб гана Исади, – 5буьркьуьбуруз цӀийи кьилелай аквазва, кьецӀибур кӀвачел ахкьалтзава, жузам[†] квайбур михьи[†] хъжезва, бишибуруз ван хквезва, кьейибурал чан ахкьалтзава, саилризни Шад Хабардин[†] ван къвезва. 6Зал шак тегъизвай кас бахтавар[†] я[+].

7Ягьядин тилмизар хъфейла, Иса Ягьядикай халкьдиз ихтилатар ийиз эгечӀна:

– Куьн кьурумдиз куьз тамашиз фенвай? Гару юзурзавай нацӀариз килигиз фейиди яз тахьуй гьа[+]? 8ГьакӀ туштӀа, бес куьн куьз килигиз фенвай? Багьа пекер алукӀнавай инсандиз килигиз фенвайни? ЧӀагай пекер алукӀна кеф чӀугваз уьмуьр тухузвайбур пачагьдин утагъра жеда. 9АкӀ хьайила, куьн куьз килигиз фенвайбур тир? Пайгъамбардиз[†]? Эхь, лугьузва за квез. Ам пайгъамбардилайни вине авайди я[+]. 10Адакай Каламда[†] икӀ кхьенва: «Килиг! Валай вилик За Зи чархачи ракъурзава, ада Ви вилик Ви рехъ гьазурда»[+]. 11За квез рикӀивай лугьузва: папа ханвайбурун арада Ягья пайгъамбардилай зурбади авач, амма Цаварин Пачагьлугъда[†] авай виридалайни агъади гьа Ягья пайгъамбардилайни вине жеда[+].

12Ягья пайгъамбарди инсанриз цик акахьун къачу[†] лагьай йикъарилай эгечӀна къенин йикъал къведалди инсанри Цаварин Пачагьлугъдихъ галаз акси дяве тухузва, ам кьаз кӀанзава [*][+] 13Мусади[†] вичин Къанунда[†] ва пайгъамбарри Ягья къведалди пайгъамбарвилин гафар лугьузвай. 14Квез абурун гафарин чӀалахъ жез кӀанзаватӀа, квез чир хьухь хьи, Ягья Месигьдилай вилик атана кӀанзавай гьа Ильяс[†] я![+] 15Нихъ япар аватӀа, гьадаз ван атурай![+]

16Чи девирдин инсанар За нив гекъигда? Абур аялриз ухшар я. Аялри, базардин майдандал къугъвадайла, сада садаз лугьуда:

17– Чна квез кфилдай макьамар ягъайла, куьне кьуьлерначир; чна кьейибурухъ лугьунар авурла, куьн шехьначир.

И девирдин инсанар гьакӀ я. 18Гила Ягья атанва, ада я фу незвач, я чехир хъвазвач, амма инсанри: «Адак чӀуру жин[†] ква», – лугьузва[+]. 19Инсандин Хва[†] атанва – Ада ненни ийизва, хъунни. Ам акур инсанрини лугьузва: «ХупӀ тӀуьнрални хъунрал рикӀ алай кас тушни, Вични харж кӀватӀдайбурунни[†] гунагькаррин[†] тай-туьш хьанва!»

Аллагьдин Камалди ийизвай вири крар Вич гьахъ-михьиди яз къалурзава[+].


Исадин туьгьмет


(ЛукӀа 10:13-15)

20[•]Исади гзаф шегьерра Вичин аламатар къалурнайтӀани, шегьерра авай агьалияр Аллагьдин рекьел къвезвачир[†]. Гьавиляй Исади абуруз туьгьметар ийиз хьана.

21– Ваз жедайди гуж я, Харазин шегьер! – лагьана Ада. – Вазни жедайди гуж я, Бетсаид шегьер! Куьна хьайи хьтин аламатар Туьрс ва Сидун шегьерра хьанайтӀа, а шегьеррин агьалияр, шихин пекер алукӀна, кьилелай руьхъ алахна, Аллагьдин рекьел къведай[+]. 22ГьакӀ хьайила, за квез лугьузва: Къияматдин юкъуз[†] квез гудай жазадилай Туьрсдизни Сидундиз гайи Аллагьдин жаза кьезилди жеда[+]. 23Вазни, Кефернагьум, вун цавариз хкаждайди хьиз авани? Ваъ, вун ирид чилерин кӀаник вегьида! За ваз авур аламатар Садумда[†] авунайтӀа, а шегьер къенин йикъалди амукьдай. 24ГьакӀ хьайила, За ваз лугьузва хьи, Къияматдин юкъуз Садумдиз валай хъсан жеда!


Исади Бубадиз шукур авун


(ЛукӀа 10:21-22)

25[•]Гьа чӀавуз, Вичин ихтилат давамарна, Исади лагьана:

– Ваз шукур хьурай, Буба[†], цаваринни чилин Ребби[†], Вуна акьулни къанажагъ авайбурукай чуьнуьхнавай сир гъвечӀи аялриз ахъайна. 26Эхь, Буба, ам Ви регьим галай къаст тир. 27Зи Бубади Заз вири ганва. Хва вуж ятӀа Бубадилай гъейри садазни чидач; Буба вуж ятӀа Хцелай гъейри садазни чидач. Хцизни Ам низ чириз кӀан хьайитӀа, гьадазни чир жеда[+].

28Залан парцикай галатнавайбур ва куьцӀенвайбур вири Зи патав ша, За куьн секинарда[+]. 29Заз табийвал ая ва Зи несигьатар яхъ. Зун милайим я ва Зи рикӀни умун я. Куь рикӀерни архайин жеда. 30Заз табий хьун регьят я ва За квел эцигай парни кьезилди жеда[+].

### 12


Киш йикъан гъавурда тун


(Марк 2:23-28; ЛукӀа 6:1-5)

1[•]Гьа чӀавуз, са Киш юкъуз[†], Иса[†] къуьлер цанвай никӀяй тӀуз физвай. Адан тилмизриз[†] гишин хьанвай; абуру фидай рекье кьилер атӀуз, къуьлуьн тварар нез хьана[+]. 2И кар фарисейриз[†] акурла, абуру Исадиз лагьана:

– Килиг, Ви тилмизри Киш юкъуз къадагъа кар ийизва[+].

3– Давуд[†] пачагьдиз ва адахъ галайбуруз гишин хьанвайла, абуру вуч авунатӀа, куьне Каламдай[†] кӀелначни[†] мегер? – лагьана Исади. – 4Давуда, Аллагьдин КӀвализ[†] гьахьна, Реббидин[†] вилик жедай фар къачуна вичини тӀуьна, галайбурузни гана. А фар хахамрилай[†] гъейри садазни недай ихтияр авачир[+].

5Я тахьайтӀа хахамри Киш юкъуз Аллагьдин КӀвале кӀвалах авуналди Киш чӀурзавайди куьне кӀелначни мегер? Амма абурук тахсир квач[+]. 6Амма За квез лугьузва: инал куь вилик Квайди Аллагьдин КӀвалелайни вине я[+]. 7Куьн «Заз квевай кӀанзавайди къурбанд ваъ, регьим я» гафарин гъавурда акьазвайтӀа, куьне тахсир квачирбурук тахсир кутадачир.

8Инсандин Хва[†] Киш йикъанни Иеси я.


Киш юкъуз сагъар хъувун


(Марк 3:1-6; ЛукӀа 6:6-11)

9[•]Гьанай Иса синагугдиз[†] фена. 10Ана члахъ гъил галай са инсан авай. Исадик тахсир кутаз кӀанз, фарисейри Адавай хабар кьуна:

– Киш юкъуз инсанар сагъар хъувун Къанундихъ[†] галаз кьазвани[+]?

11– Авай-авачир са хеб Киш юкъуз фуруз аватайтӀа, квекай ни ам акъуд тавуна гьана тада? – жаваб гана Исади. – 12Амма инсан хипелай артух я! ГьакӀ хьайила Мусадин[†] Къанунди Киш юкъузни хийирдин крар ийидай ихтияр гузва![+]

13Ахпа Ада члахъдаз лагьана:

– Ви гъил инихъ ая.

Ада гъил яргъи авуна. Гьасятда адан гъил, муькуь гъил хьиз, сагъ хъхьана.

14Анай экъечӀайла, фарисейри, Иса рекьидай рекьер жагъурун патал, чпи чпихъ галаз меслятар ийиз хьана.


Хкянавай лукӀ


(Марк 3:7-12; ЛукӀа 6:17-19)

15Амма Исадиз и кар чизвай, Ам анай экъечӀна хъфена. Адан гуьгъуьна аваз гзаф инсанар фена; Ада, вири сагъариз, 16абуруз Вич вуж ятӀа лугьумир лугьуз хьана[+]. 17Гьа икӀ, Яшай пайгъамбардин[†] мецелай лагьай ихьтин гафар кьилиз акъатна:

18«Ингье За хкянавай Зи ЛукӀ,
Адал Зи рикӀ ала, Зи шадвал Гьадалди я.
Адаз За Зи Руьгь[†] гуда.
Ада халкьариз гьахъ дуван малумарда.
19Ада гафунал гаф эцигдач, гьарай-эвер твадач,
куьчейра гьарай ацалтна ихтилатар ийидач.
20Гьахъ дуван гъалиб тавунмаз, Ада я алгъанвай[*] нацӀ хадач,
я хкахьиз гьазур хьанвай чирагъ туьхуьрдач.
21Вири халкьари чпин умудар Гьадак кутада».


Иса ва Багьал-Зевул


(Марк 3:22-30; ЛукӀа 11:14-23; 12:10)

22[•]Гьа чӀавуз Исадин патав жинерар[†] квай буьркьуь ва лал са кас гъанай; Исади ам сагъарнай. А кас рахаз эгечӀнай ва адан вилерни ачух хъхьанай. 23Халкь мягьтел хьана:

– Белки и кас Давуд пачагьдин Хва ятӀа? – лугьуз хьана абуру[+].

24И гафар ван хьайи фарисейри лагьана:

– Жинерар хкуддай къуват Ада жинеррин кьилевайди тир Багьал-Зевулавай[†] къачузва[+].

25Амма абурун фикиррин гъавурда авай Исади лагьана:

– Са пачагьлугъ сад садаз акси кьве патахъ пай хьайитӀа, а пачагьлугъ яргъалди амукьдач. Шегьер ва я хизан кьве патахъ пай хьайитӀа, а шегьер ва я кӀвал чӀур жеда. 26Иблисди[†] вичи жин чукурзаватӀа, ам вич вичиз акси экъечӀзава. А чӀавуз адан пачагьлугъ сагъ амукьун мумкин яни? 27За а къуват Багьал-Зевулавай къачузватӀа, куь терефдарри ахьтин къуват нивай къачузва? Куь дуван ийидайбур гьабур хьурай![+] 28Куьне За жинерар хкуддай къуват Аллагьдин Руьгьдивай къачузва лагьайтӀа – им квехъ Аллагьдин Пачагьлугъ[†] агакьна лагьай чӀал жеда.

29Низ гуж авай касдин кӀвал атӀуз кӀанзаватӀа, ада эвелни-эвел къуват авайдан гъилер-кӀвачер кутӀунна кӀанда, идалай кьулухъ кӀвал тарашиз жеда. 30Вуж Захъ галаз туштӀа, ам Заз акси я; ни Зун галачиз вуч кӀватӀнатӀа, гьам вара-зара ийида[+]. 31ГьакӀ хьайила За квез лугьузва: инсанрин гунагьрилайни[†], абуру ийизвай аси[†] ихтилатрилайни гъил къахчуда, амма вуж Руьгьдикай чӀурукӀа рахаз хьайитӀа, адалай гьич садрани гъил къахчудач[+]. 32Ни Инсандин Хцикай чӀуру гаф лугьузватӀа, адалай гъил къахчуда, вуж Пак[†] Руьгьдикай чӀурукӀа рахаз хьайитӀа, адалай я и девирда, я къведай цӀийи девирда гъил къахчудач.


Тарарикайни майвайрикай


(ЛукӀа 11:43-45)

33Квез чизва, тар хъсанди ятӀа, адан майваярни хъсанбур жеда, тар писди ятӀа, адан майваярни писбур жеда. Тар писди яни, хъсанди яни, адан майвайрилай чир жеда[+]. 34Гъуьлягъдин къеняй акъатайбур! Куьн ихьтин писбур яз хьайила, куьне хъсан гафар гьикӀ хьана лугьузвайди я? РикӀ ацӀайла, инсанди вичин рикӀе авайди лугьузвайди я[+]. 35Хъсан инсанди хъсанвал вичин рикӀин хазинадай къачуна ийида, пис инсанди – писвал вичин пис рикӀяй. 36Амма За квез лугьузва хьи, нагьакьан гафар лагьай инсанри Къияматдин юкъуз[†] а гафарай жаваб гана кӀанда[+]. 37Ви гафариз килигна, вун гьахъ-михьивилиз акъудунни[†] мумкин я, жаза гунни[+].


Юнус пайгъамбардин ишара


(МатӀай 16:4; ЛукӀа 11:29-32)

38[•]Гьа чӀавуз тавратдаррикайни[†] фарисейрикай са бязибуру Адавай хабар кьуна:

– Муаллим! Чаз са керемат-ишара[†] къалура ман[+].

39Амма Ада абуруз жаваб яз лагьана:

– Къенин несил гьикьван чӀур ва чалкечир хьанва! И несилди керемат-ишара тӀалабзава, амма адаз Юнусан[†] керемат-ишарадилай гъейри, маса керемат-ишара аквадач[+]. 40Юнус пуд юкъузни пуд йифиз гьуьлуьн чӀехи гъетрен руфуна гьикӀ хьанатӀа, гьакӀ Инсандин Хвани чилин рикӀе пуд йифизни пуд юкъуз жеда[+]. 41Къияматдин юкъуз Ниневдин[†] агьалийри и несилдиз кар атӀуда. Юнусан несигьатриз яб гайи Ниневдин агьалийри туба авунай[†] ва несилдиз Юнусалайни ЧӀехидан несигьатрин ван къвезва[+].

42Кьибле патан пачагь-ханум чилин лап а кьиляй Сулейман[†] пачагьдин камал квай гафариз яб гуз атанай. И несилдиз Сулейман пачагьдилайни ЧӀехидан гафарин ван къвезва. Гьавиляй Къияматдин юкъуз кьибле патан пачагь-ханумди и несилдиз кар атӀуда.


Жин элкъвена хтун


(ЛукӀа 11:24-26)

43[•]Жин инсандай экъечӀайла, яд авачир кьурумра вичиз секин са чка жагъун тавурла, къекъвез гьатна, ада лугьуда:

44– Жуван кӀвализ хъфин кван!

Элкъвена аниз хтайла, адаз анаг ичӀи яз ва къакъажнаваз жагъида. 45Гьанлай ам фена, вичелайни бетер ирид маса жинни къачуна вич кваз хьайи инсандиз гьахь хъийида ва архайин жеда. А жинерар акатай инсандиз авайдалайни пис жеда. И чӀуру несилдизни гьакӀ жеда[+].


Исадин дидени стхаяр


(Марк 3:31-35; ЛукӀа 8:19-21)

46[•]Исади и ихтилат ийизвай чӀавуз Адан дидени стхаяр атана. Абуруз Адахъ галаз рахаз кӀанзавай. Амма абур кӀвализ гьахьнач[+]. 47Са ни ятӀани Исадиз лагьана:

– Ви дидени стхаяр Вав рахаз кӀанз къецел акъвазнава.

48– Дидени стхаяр Зун патал вужар я кьван? – жаваб гана Ада.

49Вичин тилмизар гъилив къалурна, Ада лагьана:

– Ингье Зи диде ва Зи стхаяр-вахар! 50Цавараллай Зи Бубадин[†] къаст ни кьилиз акъудзаватӀа, гьам Зи стхани я, вахни я, дидени![+]

### 13


НикӀе тум цазвайдакай кьиса


(Марк 4:1-9; ЛукӀа 8:4-8)

1[•]Гьа юкъуз кӀваляй экъечӀна, фена, Иса[†] вирин къерехда ацукьна. 2Адан патав атана гзаф халкь кӀватӀ хьана, гьаниз килигна Ам фена луьткведа акьахна, халкь вирин къерехдал кӀватӀ хьана акъвазна. 3Ада халкьдиз, кьисаяр[†] мисал гъиз, гзаф крарикай ихтилатар ийизвай. Ада лагьана:

– Лежбер никӀиз тум цаз фена. 4Ада тум вегьидайла, са бязи тварар рекьин къерехрал аватна, алтӀушай къушари абур кӀуфар ягъиз тӀуьна. 5Са бязи тварар къван квай чкадиз аватна. И тварар фад экъечӀна, вучиз лагьайтӀа абур накьв тӀимил квай чкадиз аватна. 6Рагъ экъечӀайла, цӀирер шуьткьвена, дувулар галачирбур хьиз, кьурана. 7Са бязи тварар къалгъанриз аватна. Къалгъанар чӀехи хьана, абуру акьалтзавай къацар пӀуьрчӀуькьарна. 8Амай тварар мублагь чилел аватна ва абуру майваярни гъана – сада виш твар, муькуьда пудкъад, амайбуруни – къанницӀуд. 9Нихъ япар аватӀа, гьадаз ван атурай![+]


Кьисадин мана ачухарун


(Марк 4:10-20; ЛукӀа 8:9-15; 10:23-24)

10[•]Исадин тилмизри[†] Адан патав атана хабар кьуна:

– Вун инсанрихъ галаз кьисайралди вучиз рахазва?

11Абуруз жаваб яз Ада лагьана:

– Квез Цаварин Пачагьлугъдин[†] сирер кьатӀудай чирвилер ганва, амма абуруз ганвач[+]. 12Авайдаз авайдалайни гзаф гуда, авайди адахъ мадни артух жеда. Авачирди вичихъ авай гьа тӀимилдакайни магьрум жеда[+]. 13Абур килигзаватӀани, абуруз затӀни аквазвач, абуру яб гузватӀани, абуруз ван къвезвач, я абур гъавурда гьатзавач. ГьакӀ хьайила Зун абурухъ галаз кьисайралди рахазва. 14Гьа икӀ, Яшай пайгъамбарди[†] лагьай ихьтин гафар абурун кьилел къвезва:

«Япариз ван хьайитӀани, куьн гъавурда гьатдач,
вилералди килигайтӀани – аквадач.
15А инсанрин рикӀер къван хьанва,
ва япаризни заландиз къвезва ван, вилерни мичӀнава;
абурун вилеризни аквадач, я япаризни ван къведач,
рикӀерини кьатӀудач,
чеб сагъар хъувун патални
Захъ элкъведач»[+].

16Аквазвай куь вилерни, ван къвезвай куь япар бахтавар[†] я[+]. 17За квез рикӀивай лугьузва хьи, гзаф пайгъамбарризни[†] гьахъ-михьи инсанриз квез аквазвай крар чпизни акуна кӀанзавай, амма акунач; квез ван къвезвайбурукай чпизни ван атана кӀанзавай, амма атанач[+].

18[•]Тум вегьизвайдакай кьисадин метлебдиз фикир це: 19Цаварин Пачагьлугъдилай гаф ван жез гъавурда такьазвайди рекьин къерехдиз аватай тум хьиз я: шийирди атана адан рикӀе цанвай гаф чуьнуьхда. 20Гьа и жуьреда къван квай чкадиз аватнавай тумни – ван хьанмазни гьасятда гаф шадвилелди кьабулдай инсанар я лагьай чӀал я. 21Амма чпихъ мягькем дувулар тахьуниз килигна, абур яргъалди амукьдач. Чеб а гаф кьуна лугьуз хурук кутурла, чпин кьил баладик акатайла, абур гьасятда рекьелай алатда[+]. 22Къалгъанриз вегьенвай тум – гафунин ван къвезвайбур я лагьай чӀал я. Амма гьар йикъан къайгъуйри, девлетдихъ вил ичӀи хьуни ахьтинбурун рикӀера гьатнавай гаф пӀуьрчӀуькьарда, ам бегьер тагуз жеда[+]. 23Миян чилиз аватнавай тварар – гафуниз яб гана адан гъавурда акьазвайбур я. Гьа ксари вичин бегьерни гъида – сада вишра, пудкъадра, са бязибуру къанницӀудра артух бегьер гъида[+].


Цаварин Пачагьлугъдикай кьисаяр


(Марк 4:30-34; ЛукӀа 13:18-21)

24Исади абуруз мад са кьиса ахъайна:

– Цаварин Пачагьлугъ никӀиз хъсан тум вегьей инсандив гекъигиз жеда. 25Йифиз вири ксанвайла, душман атана, къуьл цанвай чкадиз чӀуру хъчарин тум вегьена хъфена. 26Къаз акьалтна къуьлуьн кьилерихъ галаз чӀуру хъчарни экъечӀна. 27ЛукӀари атана чилин иесидиз лагьана: «Агъа! Вуна ви никӀиз хъсан тум вегьейди туширни кьван? Ана экъечӀнавай чӀуру хъчар гьинай атайбур я?» 28«Ам душмандин кар я», – лагьана ада. «Ваз чна фена а хъчар хкяна кӀаняй акъудна кӀанзавани?» – жузуна лукӀари. 29«Ваъ, – жаваб гана ада, – фимир, куьне абурухъ галаз къазни кӀаняй акъудда. 30Къуй гьабурни, муькуьбурни санал экъечӀрай. Гуьдай вахт хьайила, гвен гуьзвайбуруз за лугьуда: сифте чӀуру хъчар кӀватӀна цуьлер авуна, куг, ахпа къуьл зи хармандал кӀватӀа»[+].

31[•]ГьакӀ лугьуз, Исади абуруз маса кьиса теклифна:

– Цаварин Пачагьлугъ – инсанди къачуна вичин никӀиз вегьей финдин тварциз ухшар я. 32Тумарикай ам виридалайни куьлуь ятӀани, амма экъечӀайла, салан набататрикай виридалайни чӀехи хьана, адакай тар жеда. Къушар къвез гьахьтин таран хилерал мукар ийиз жеда[+].

33Исади абуруз мад са кьиса ахъайна:

– Цаварин Пачагьлугъ – папа лап гзаф кьадар гъуьруьк кутур гъварциз ухшар я, ам кутунмазни тини атана[+].

34Гьа ибур вири Исади халкьдиз кьисайралди лагьана, кьиса квачиз Ада халкьдиз ихтилат ийидачир. 35Гьа икӀ, Пайгъамбардин мецелди лагьай ихьтин гафар кьилиз акъатна:

«Зун абурухъ галаз кьисайралди рахада. За абуруз дуьнья халкь хьайидалай инихъ сир яз амай кардикай ихтилатда»[+][+].

36Ахпа халкь ахъайна, Ам кӀвализ гьахьна. Адан патав атай тилмизри Адаз лагьана:

– Чун никӀяй экъечӀай чӀуру хъчарикай кьисадин гъавурда тур.

37Исади жаваб яз лагьана:

– Хъсан тум вегьизвайди Инсандин Хва[†] я; 38ник дуьнья я; хъсан тварар – Пачагьлугъдин веледар я, чӀуру хъчар – шийирдин веледар[+]. 39Абур вегьей душман иблис[†] я. Гвен эхирзаман я, гвен гуьзвайбур – малаикар[†][+]. 40ЧӀуру хъчар кӀватӀна цӀал гьикӀ кудатӀа, эхирзаман атайлани гьакӀ жеда. 41-42Инсандин Хци Вичин малаикар ракъурда. Абуру Аллагьдин Пачагьлугъда[†] инсанрив гунагьар[†] ийиз тазвайбур ва чӀуру крар ийизвайбур кӀватӀна, абур цӀуз вегьида; ана жедайди шел-хвал ва сарар регъуьнар я[+][+]. 43Гьахъ-михьибуру чпин Бубадин[†] Пачагьлугъда ракъини хьиз нурар чукӀурда. Нихъ япар аватӀа, гьадаз ван атурай![+]

44Цаварин Пачагьлугъ чилик кутунвай хазинадиз ухшар я. Инсандиз ам жагъана, ада ам мад чинеба чилик кухтун хъувуна. Ам акьван бахтлу тир хьи, вичихъ авай-авачир вири маса гана, фена ада гьа ник къачуна.

45Цаварин Пачагьлугъ мадни хъсан гевгьеррихъ[†] къекъвезвай савдагардизни ухшар я. 46Адаз багьа са гевгьер жагъайла, фена вичихъ авай-авачирди маса гана, ада ам вичиз къачуна.

47-48Мадни Цаварин Пачагьлугъ – гьуьлуьз вегьей чилиниз ухшар я. Чил гьуьлуьн гьар жуьредин гъетерай ацӀайла, гъетягъри ам къерехдиз чӀугуна. Ацукьна абуру хъсан гъетер къапариз вегьена, писбур гадарна[+][+]. 49-50Эхирзаман атайлани гьакӀ жеда: малаикри атана гьахъ-михьи туширбурни гьахъ-михьибур чара авуна, писбур цӀуз вегьида. Ана жедайди шел-хвал ва сарар регъуьнар я[+][+].

51Исади Вичин тилмизривай хабар кьуна:

– Ибурун виридан гъавурда куьн гьатзавани?

Абуру «Эхь» лагьана жаваб гана.

52– ГьакӀ хьайила, Цаварин Пачагьлугъдихъ иман[†] авур гьар са тавратдар[†] вичин хазинадай цӀуру ва цӀийи затӀар винел акъудзавай сагьибдиз ухшар я, – лагьана Ада.


Хайи шегьерда Иса кьабул тавун


(Марк 6:1-6; ЛукӀа 4:16-30)

53[•]Исади Вичин кьисаяр ахъайна куьтягьайдалай кьулухъ, Ам хъфена. 54Ам Вичин ватандиз хтана. Ана Ада синагугда[†] чирвилер гуз хьана. Адан ван хьайи вири мягьтел жезвай:

– Адаз ихьтин камал ва аламатар къалурдай къуват гьинай атана? – хабар кьазвай абуру[+]. 55– Ам харат устӀардин хва тушни? Адан дидедин тӀвар[†] Майрам[†] тушни? Адан стхаяр Якьуб[†], Юсуф[†], Симун ва Ягьуд[†] тушни[+]? 56Адан вахарни ина, чи арада, авачни мегер? А алакьунар Адаз гьинай атана?

57Абуруз Ам квазни кьаз кӀан хьанач. Исади абуруз лагьана:

– Пайгъамбар виринра гъилерал жеда, анжах вичин ватанда, вичин хизандин арада адаз гьуьрмет жедач[+].

58Адаз шегьерда авай инсанри Вичихъ иман тийидайди чизвай. Гьавиляй Ада Вичивай жедай гзаф аламатар къалурнач.

### 14


Ягья пайгъамбардин кьиникь


(Марк 6:14-29; ЛукӀа 9:7-9)

1[•]Гьа чӀавуз Галилейдин[†] пачагь Гьирудал[†] Исадикай[†] хабарар агакьна. 2Ада Исадикай вичин къуллугъдарриз лагьана:

– Ам Ягья[†] пайгъамбар[†] я, ам кьейидалай кьулухъ чан хтайди я, гьакӀ хьайила, адалай аламатарни алакьзава[+].

3Гьа и Гьируда вичин стха ФилипӀан паб Гьирудат къахчурла, Ягья кьуна къазаматда тун эмирнай,[+] 4куьз лагьайтӀа, Ягьяди адаз лугьуз хьанай:

– Ам къахчун гьарам я[+].

5Гьирудаз ам рекьиз кӀанзавай, амма халкьди Ягья пайгъамбар яз кьуниз килигна, адаз халкьдихъай кичӀе тир[+].

6Гьирудан хайи югъ къейддай чӀавуз, Гьирудатан руша кӀватӀ хьанвайбурун вилик кьуьлзавай. Гьирудаз адан кьуьл рикӀиз чими хьанай. 7Ада рушаз вуч кӀан хьайитӀани кьилиз акъудда лагьана кьин кьунай[+]. 8Руша вичин дидедин гафариз килигна лагьанай:

– Заз гьа исятда вуна Ягья пайгъамбардин кьил синида аваз гъана кӀанзава.

9Гьируд пачагь гзаф пашман хьанай, амма вичи мугьманрин вилик гайи кьин кьилиз акъудун патал, ада а кар авун эмирнай. 10Ада, гьасятда аскер ракъурна, Ягьядин кьил атӀун эмирнай. 11Инсанри, фена, къазаматда авай Ягьядин кьил атӀанай, синидал алаз гъанай, рушав вуганай. Рушани кьил вичин дидедин патав тухванай. 12Адалай кьулухъ Ягьядин тилмизар[†] атана, адан мейит къахчуна тухвана кучукнай. Ахпа фена хьайидакай Исадиз ихтилатнай[+].


Вад агъзур кас тухарун


(Марк 6:32-44; ЛукӀа 9:10-17; Ягь. 6:1-13)

13[•]Исадал а хабар агакьайла, ам анай луьткведа акьахна, амукьун патал са хелвет чкадиз текдиз фена. Амма халкьдиз а кардикай хабар хьайила, абур кӀвачи-кӀвачи чпин шегьеррай атана, Адан гуьгъуьна гьатна. 14Луьткведай эвичӀна килигайла, Исадиз гзаф халкь кӀватӀ хьанваз акуна. Адаз абурун язух атана ва Ада азарри кьунвайбур сагъарна.

15Югъ няни хьайила, тилмизар Адав агатна:

– Вахтни геж я, инагни хелвет чка я, – лагьана абуру. – Вуна абур ахъая. Абуру фена патарив гвай хуьрерай чпиз недай затӀар къачурай.

16– Халкь фин герек туш, куьне абуруз тӀуьн це, – лагьана Исади.

17– Чахъ ина авайди вад фуни гьуьлуьн кьве гъед я, – лагьана абуру.

18– Абур зи патав гъваш, – лагьана Исади.

19Халкьдиз векьел ацукь лагьана, Ада вад фуни кьве гъед къачуна, цавуз килигна, хийир-дуьа[†] галаз, фу кӀар-кӀар авуна, Вичин тилмизрив инсанриз паюн патал вугана. 20ТӀуьна вири тух хьана; амукьай фан кӀусарай цӀикьвед зимбил ахцӀурна. 21Папарни аялар квачиз фу тӀуьрбур вад агъзур кас кьван авай[+].


Иса целай фин


(Марк 6:45-51; Ягь. 6:16-21)

22[•]Ахпа Исади, Вичи инсанар ахъай тавунмаз, тилмизриз луьткведа акьах лагьана ва абур Галилейдин а патаз Вичелай вилик ракъурна. 23Инсанар ахъайна, Ам Вич дуьаяр[†] ийиз пелел хкаж хьана. Нянизни Ам ана ялгъуз амукьна[+].

24Тилмизар авай луьткве къерехдивай яргъаз акъатнавай. Луьткве лепейри гатазвай, гарни луьткведиз аксиди тир. 25Экв жедай кьиляй Иса вирелай тӀуз абур галай патахъ фена. 26Вирелай тӀуз къвезвай Иса акурла, чпиз и кар карагзавайди хьиз хьана, тилмизрай кичӀела гьарай акъатна[+].

27– КӀевиз акъваз, – лагьана абуруз гьасятда Исади, – Ам Зун я, кичӀе жемир.

28– Я Агъа! – жаваб гана Петруди. – Ам Вун ятӀа, заз Ви патав целай къведай эмир це!

29– Ша, – лагьана Исади.

Петру луьткведай эвичӀна Исадин патав целай тӀуз фена. 30Амма къати гар хьуниз килигна, Петрудиз кичӀе хьана. Вич цик акатиз акурла, ада гьарайна:

– Я Агъа! Зун хилас ая!

31Исади гьасятда гъил вегьена, ам кьуна лагьана:

– Иманда[†] зайифди! Вуна шак вучиз ийида[+]?

32Абур луьткведа акьахайла, гар секин хьана. 33Луьткведа авай тилмизар, Адав агатна ва икрам авуна:

– Вун рикӀивайни Аллагьдин Хва[†] я, – лагьана абуру[+].

34Абур вирелай тӀуз фена Генисаратдин чилерал атана[+]. 35Чкадин агьалийриз Иса чир хьайила, абуру кьуд патаз Ам атанвайдакай хабарна. Инсанри азарар квай чпинбур Адан патав гъиз хьана. 36Вирида Вичин пекерин ценцин цӀирхиник азарри кьунвайбурув са тӀуб кьванни кягъиз тур лугьуз, Адаз минетзавай. Адак гъил хкӀурбур дири хъжезвай.

### 15


Михьиди ва чиркинди


(Марк 7:1-23)

1[•]Ахпа Исадин[†] патав Ярусалимдай фарисеярни[†] тавратдарар[†] атана, Адаз лагьана:

2– Вучиз Ви тилмизри[†] чи бубайрин[†] адетрал амалзавач? Фу недайла, абуру чпин гъилер чуьхуьзвач[+].

3– Вучиз, квез адет хьанвай къайдаяр хуьн патал, куьне Аллагьдин тагьким чӀурзава? – жаваб гана Ада. –[+] 4Аллагьди лагьанва: «Жуван дидедизни бубадиз гьуьрмет ая»[+], «Дидедикайни бубадикай чӀурукӀа рахадайдан жаза кьиникь я»[+][+]. 5-6Амма куьне лугьузва: «Инсанди вичин бубадиз ва я дидедиз „За вав вахгана кӀанзавай бурж за Аллагьдив ахгакьарда“ лагьайтӀа, адаз диде-бубадиз гьуьрмет тийидай ихтияр ава». Гьа идалди куьне Аллагьдин гафар куь адетралди эвез ийизва. 7Кьве чин алайбур! Яшая[†] квекай хъсандиз лагьанай:[+] 8«И инсанри мецелди Заз гьуьрмет ийизватӀани, рикӀелди абур Завай яргъа я. 9Абуру Заз ийизвай ибадат[†] гьаваянди я – инсанар абуру Зи тагькимрал ваъ, чпи арадиз гъайи къайдайрал амал ийиз вердишарзава»[+].

10-11Исади халкь Вичин патав кӀватӀна, лагьана:

– За лугьузвай гафариз хъсандиз яб гана, гъавурда акьукь: инсандин сивиз атайда ам чиркин ийизвач, ам чиркин ийизвайди сивяй акъатайди я[+].

12Гьа чӀавуз тилмизар Адан мукьув атана:

– Ви гафари фарисейрик хъел кутунвайди чаз чизва, – лагьана абуру.

13– Цавараллай Зи Бубади кутун тавур гьар са экъечӀай набатат кӀаняй акъатна терг жеда – жаваб гана Исади. –[+] 14Хъфирай абур; абур буьркьуьбурун буьркьуь регьберар я; буьркьуьда буьркьуьдаз рехъ къалуриз хьайитӀа, абур кьведни фуруз аватда[+].

15– И кьисадин[†] манадин гъавурда чун тур, – лагьана Адаз Петруди.

16– Куьн адан гъавурда гьелени акьазвачни? – лагьана Исади. – 17Бес квез чизвачни, сивиз атайди къенез физва, къеняйни ам къецел акъатзава. 18Сивяй акъатзавайди – рикӀяй акъатзавайди я, инсан чиркинни ийизвайди гьам я[+]. 19РикӀяй къвезвайбур чӀуру ниятар, кьиникьар, зинавилер[†], явавилер, чуьнуьхунар, тапан шагьидвилер, буьгьтенар я[+]. 20Ибуру вирида инсан чиркин ийизва, амма чуьхуьн тавур гъилерив тӀуьни инсан чиркин ийидач.


Чувуд тушир папан иман


(Марк 7:24-30)

21[•]Гьанай экъечӀна Иса Туьрсни Сидун галай патарихъ фена. 22Адан патав и чкайра уьмуьр тухузвай са къенанви[†][*] паб атана, гьарайиз эгечӀна:

– Заз регьим ая, я Агъа, я Давуд[†] пачагьдин Хва, зи руш жинерри[†] дили ийизва[+].

23Исади жаваб ганач. Тилмизар Адан патав атана, минетиз хьана:

– Ам рахкура! Ада, датӀана чи гуьгъуьна гьатна, гьараяр ийизва.

24– Зун анжах хипер хьиз рекьелай алатнавай Исраилдин[†] халкьдин патав ракъурнавайди я, – жаваб гана Ада[+].

25А папа, Адан патав атана, икрам авуна лагьана:

– Я Агъа! Вакай са чара!

26– Аялривай фу къакъудна кицӀериз вегьин хъсан кар туш, – жаваб гана Ада[+].

27– Вун гьахъ я, я Агъа! – лагьана папа. – Амма кицӀерини чпин агъайрин суфрадилай аватай гъвелер неда.

28– Эй, вах, вахъ зурба иман[†] ава, – лагьана адаз Исади. – Гьа ваз кӀанивал хьурай!

Адан руш гьасятда сагъ хъхьана.


Кьуд агъзур кас тухарун


(Марк 8:1-10)

29[•]Гьанай хъфена, Иса Галилейдин вирин[†] къерехдал атана. Гьанилай Ам пелел хкаж хьана, гьанал ацукьна. 30Адан патав кьецӀибур, буьркьуьбур, набутбур[*], лалбур ва масабур галаз гзаф инсанар къвез хьана. Гъана ахьтин инсанар Исадин кӀвачеривай эцигдай, Ада абур сагъардай. 31Лалбур рахаз, набутбур сагълам жез, кьецӀибур къекъвез, буьркьуьбуруз акваз акур халкь мягьтел хьана. Абуру Исраилдин Аллагьдиз шукур авуна.

32Исади Вичин тилмизриз эверна, лагьана:

– Пуд юкъуз Зи патав гвай инсанрин язух къвезва Заз: абуруз недай затӀни авач. Заз абур тӀуьн тагана чпин кӀвалериз ахъайиз кӀанзавач, абур рекье гьалдай фин мумкин я[+].

33– Икьван гзаф халкьдиз хелвет чкада акьван фу чна гьинай гъида? – хабар кьуна тилмизри.

34– Квев гьикьван фу гва? – жузуна Исади.

– Ирид фуни са тӀимил кьван кӀезрияр, – жаваб гана абуру.

35Ада халкьдиз чилел ацукьун эмирна. 36Ирид фуни гьуьлуьн гъетер къачуна, хийир-дуьа[†] ийиз-ийиз, фар кӀар-кӀар авуна Вичин тилмизрив вугана. Тилмизри абур халкьдиз пайна. 37ТӀуьна вири тух хьана: амай кӀусар кӀватӀна, ирид зимбил ацӀурна. 38Папарни аялар квачиз, фу тӀуьрбур вири кьуд агъзур кас хьана[+].

39Халкь ахъайна, Ам луьткведа аваз Магъадан галай патарихъ фена.

### 16


Фарисейрин тӀалаб


(Марк 8:11-21; ЛукӀа 12:54-56)

1[•]Адан патав сакъаярни[†] фарисеяр[†] атана. Иса[†] синагъ ийиз кӀанз, абур Адал Цавараллайдавай къалуриз жедай хьтин керемат-ишара[†] ая лугьуз алахъна[+]. 2Ада жаваб яз лагьана:

– Нянихъ квез цав яру яз акуртӀа, куьне лугьуда: хъсан гьава жеда. 3Экуьнахъ фад цав яру яз акуртӀа, куьне лугьуда: къе чӀимел гьава жеда. Цавуз килигиз квевай гьихьтин гьава жедатӀа тайинариз жезва, амма исятда гьихьтин вахт алукьнаватӀа, адан ишарайрай[†] куь кьил акъатзавач.

4Къенин несил гьикьван чӀур ва чалкечир хьанва! И несилди керемат-ишара тӀалабзава, амма адаз Юнусан[†] керемат-ишарадилай гъейри маса керемат-ишара аквадач.

Ам, гьабур туна, хъфена[+].

5[•]Исадин тилмизар[†] вирин а патаз экъечӀна, амма фу къачун абурун рикӀелай алатна. 6Исади абуруз лагьана:

– Килиг гьа, фарисейринни сакъайрин маядикай мукъаят хьухь[+].

7Тилмизри, лагьайтӀа, чпив фу гвач лугьуз ихтилатарзавай.

8Абурун гъавурда авай Исади лагьана:

– Фу гвач лугьун вуч лагьай чӀал я, иманда[†] зайифбур[+]? 9Куьн гилани са куьнинни гъавурда гьатнавачни? Куь рикӀел За вад фалди вад агъзур итим тухарайди аламачни? Амукьай фарай куьне шумуд зимбил ацӀурнай[+]? 10Куь рикӀел За ирид фалди кьуд агъзур итим тухарайди аламачни? Амукьай фарай куьне шумуд зимбил ацӀурнай[+]? 11За квез лагьайди факай туширди куьне вучиз кьатӀанач? Килиг гьа, фарисейринни сакъайрин маядикай мукъаят хьухь.

12Инал абур Ада лугьузвай мая фак кутадай мая туширдан гъавурда гьатна, Ам рахазвайди фарисейринни сакъайрин чирвилерикай тир.


Петруди иман къалурун


(Марк 8:27-30; ЛукӀа 9:18-21)

13[•]Иса ФилипӀан Кесар шегьер авай патариз атайла, Ада Вичин тилмизривай хабар кьуна:

– Инсанри Зун, яни Инсандин Хва[†], вуж я лугьузва?

14– Садбуру Ягья[†] пайгъамбар[†], муькуьбуру – Ильяс[†], пуд лагьайбуруни – Ермиягь[†] ва я маса пайгъамбаррикай сад я лугьузва, – жаваб гана абуру[+].

15– Куьне Зун вуж я лугьузва? – жузуна Ада.

16– Ви Буба[†] чан алай Аллагь я, Вун Адан Хва Месигь[†] я, – жаваб гана Симун-Петруди[+].

17А чӀавуз Исади лагьана:

– Бахтавар[†] я вун, Юнусан хва Симун, и гафар ваз инсанри чирнавайди туш, абур ваз цавараллай Зи Бубади чирнавайбур я[+]. 18Зани ваз лугьузва: вун – Петру (яни Раг) я, гьа и раг За Захъ иманийрин кӀватӀалдин[†] бинеда эцигда, гьатта агъа дуьньядин[†] къуватривайни адан хура акъвазиз жедач[+]. 19Вав За Цаварин Пачагьлугъдин[†] куьлег вугуда: вуна чилел вуч къадагъа авуртӀа, гьам Цавараллайда къадагъа ийида; вуна чилел вуч ихтиярар гайитӀа, цавараллайдани гьа ихтиярар гуда.

20Исади Вичин тилмизривай Вич Месигь тирди садазни талгьун тӀалабна[+].


Исади Вичин кьиникьикай сад лагьай гъилера лугьун


(Марк 8:31–9:1; ЛукӀа 9:22-27)

21[•]Гьа чӀавалай эгечӀна Исади Вичин тилмизриз Вич Ярусалимдиз фин лазим тирдакай лагьана:

– Агъсакъалри, чӀехи хахамри[†], тавратдарри[†] Заз гзаф азиятар гуда, абуру Заз кьиникьин жаза гуда, пуд йикъалай Зал чан хкведа[†][+].

22Петруди Адаз къерехдиз эверна лагьана:

– Аллагьди яргъазрай, Агъа! Ви кьилел ахьтин крар татурай!

23Ада Петрудихъ элкъвена лагьана:

– Алат Залай, иблис[†]! Ваз Зун рекьелай алудиз кӀанзавани? Ви рикӀе авайди Аллагьдиз талукьди ваъ, вири инсанри ийидай хьтин фикирар я[+].

24Ахпа Исади Вичин тилмизриз лагьана:

– Низ Захъ галаз къвез кӀанзаватӀа, къуй ам, чандилай гъил къачуна, вичин азабрин хашни[†] кӀулаз яна Захъ галаз атурай[+]. 25Низ вичин чан хуьз кӀанзаватӀа, адавай ам къакъудда. Зун патал ни вичин чан эцигайтӀа, адаз чан жагъин хъийида[+]. 26Вичин чан пучна вири дуьнья къачуникай инсандиз вуч хийир ава? Къакъатай чан элкъвена къахчун патал гудай затӀ жагъинни мегер[+]?

27Инсандин Хва, Вичин Бубадин баркалладик[†] кваз, Вичин малаикарни[†] галаз атана ахкъатда. Гьа чӀавуз Ада, чпин крариз килигна, гьардал къведайди вичел агакьарда[+]. 28За квез рикӀивай лугьузва: инал акъвазнавайбурук ахьтинбур ква хьи, абуруз пачагь яз къведай Инсандин Хва акун тавунмаз, гьич ажални аквадач[+].

### 17


Исадин къамат дегиш хьун


(Марк 9:2-13; ЛукӀа 9:28-36)

1[•]Ругуд югъ алатайла, Петрудилай, Якьубалай[†] ва адан стха Ягьядилай[†] гъейри, мад касни галачиз, Иса[†] кьакьан дагъдиз экъечӀна[+]. 2Гьана абурун вилик Адан къамат дегиш хьана: Адан чини ракъини хьиз нур гана, Адан пекерни экв хьиз лацу хьана[+]. 3Садлагьана тилмизриз[†] Адахъ галаз суьгьбетар ийиз акъвазнавай Мусани[†] Ильяс[†] акуна. 4Гьа и арада Петруди Исадиз лагьана:

– Я Агъа! Вуч хъсан хьана чун инал алаз. Ваз кӀандатӀа, за инал пуд кума эцигин: сад – Ваз, сад – Мусадиз, садни – Ильясаз.

5Ада и гафар лугьузвай вахтунда абур экуь цифедик акатна, анай рахадай ван атана:

– Ам Зи рикӀ алай Хва я, Зи шадвал Гьадалди я. Адан чӀалаз килиг![+]

6И ван хьайи тилмизриз гзаф кичӀе хьана ва абур чинар кӀаникна чилел ярх хьана. 7Исади, абурун патав атана, абурук гъил кяна:

– КичӀе жемир, къарагъ! – лагьана Ада.

8Кьил хкажна килигайла, абуруз Исадилай гъейри касни акунач.

9Дагъдай эхвичӀзавайла, абуруз Исади эмирна:

– Инсандин Хцел[†] кьейидалай кьулухъ чан хкведалди[†], акурдакай масадаз ихтилат мийир[+].

10Адан тилмизрини хабар кьуна:

– Вучиз тавратдарри[†] Месигьдилай[†] вилик Ильяс хтун лазим я лугьузва?

11– Гьахъ я, Ильяс пайгъамбарди[†] Адалай вилик хтана, вири крар гуьнгуьна тун лазим я, – жаваб гана Ада. – 12Амма За квез лугьун хьи, ам хтунни авунай, амма инсанриз ам чир хьаначир. Адаз инсанри чпивай жедайвал писвал авуна. Гьадаз хьиз, инсанри Инсандин Хцизни азабар гуда.

13Гьа инлай, Иса Ильясакай рахазвайтӀани, Адан ихтилат Ягья пайгъамбардикай тирдан гъавурда тилмизар гьатнай[+].


Жин квай жегьил сагъар хъувун


(Марк 9:14-29; ЛукӀа 9:37-42)

14[•]Иса халкьдин патав хтайла, Адан кьилив са инсан атана, метӀерал акъвазна.

15– Я Агъа! – лагьана ада. – Зи хциз регьим ая! Ам варз цӀийи хьайила чӀур жезва. Адаз гзаф азабар гузва, гагь ада цӀуз хкадарзава, гагь – вацӀуз. 16За ам Ви тилмизрин патав гъанай, амма абурувай ам сагъариз хьанач.

17– Эй иман[†] гвачир, рекьяй акъатнавай несил! – жаваб яз лагьана Исади. – Гьикьван гагьда Зун квехъ галамукьрай? Гьикьван чӀавалди За куьн эхрай? Гъваш ам Зи патав!

18Исади жинжиз[†] адай экъечӀун эмирна, амни аялдай экъечӀна. Аялни гьасятда сагъ хьана[+].

19Иса текдиз амайла, Адан патав тилмизар атана:

– А кар чалай вучиз алакьначир? – хабар кьуна абуру.

20-21– Куь иман зайиф тирвиляй – лагьана Ада. – За квез рикӀивай лугьузва: куь иман финдин твар кьван авайтӀа, квевай и пелез «Инлай анихъ хьухь» лагьана эмир гуз жедай, пелни анихъ жедай. Квехъ ахьтин иман аватӀа, квелай алакь тийидай гьич са карни жедач. Исади Вичин кьиникьикай кьвед лагьай гъилера лугьун[+]


(Марк 9:30-32; ЛукӀа 9:43-45)

22[•]Абур вири санал Галилейдиз[†] хкведайла, Исади абуруз лагьана:

– И мукьвара Инсандин Хва инсанрин гъиле твада, 23Ам яна рекьида, амма пуд лагьай юкъуз Адал чан хкведа.

И гафар ван хьайила, адан тилмизар зурба хажалатдик акатна[+].


Аллагьдин КӀвализ гудай харж

24Исани тилмизар Кефернагьумдиз акъатайла, Петрудин патав Аллагьдин КӀвализ[†] гудай харж кӀватӀдайбур[†] атана, адавай хабар кьуна:

– Ви Муаллимди Аллагьдин КӀвализ гудай харж тир кьве драхма гузвачни мегер[+]?

25«Гузва» лагьана, Петру кӀвализ гьахьна. Петрудин сивяй гаф акъатдалди, Исади адавай хабар кьуна:

– Ваз чиз, Симун, и дуьнья гъиле авайбуру харжар нивай къачузва? Ам абуру чпин веледривай къачузвани, я тахьайтӀа маса инсанривай?

26Петруди «Маса инсанривай» лагьана жаваб гана.

– АкӀ хьайила, абурун веледар харжуникай азад я, – лагьана Исади. – 27Амма, харж кӀватӀдайбуруз хъел татун патал, фена вириз кӀир вегь; сифте гьатай гъетрен сив ахъая, ваз анай кьуд драхма жагъида, вуна а пул тухвана, жуван паталайни Зи паталай абуруз це[+].

### 18


Вуж артух я?


(Марк 9:33-37; ЛукӀа 9:46-48)

1[•]Гьа вахтунда Исадин[†] кьилив тилмизар[†] атана, Адавай жузуна:

– Цаварин Пачагьлугъда[†] виридалайни чӀехиди вуж я?

2Ада аялдиз Вичин кьилив эверна, ам абурун юкьвал акъвазарна, 3лагьана:

– За квез рикӀивай лугьузва: куьн, дегиш хьана, аялар хьиз тахьайтӀа, куьн Цаварин Пачагьлугъдиз гьахьдач[+]. 4Гьавиляй, вуж и аял хьиз умун хьайитӀа, гьам Цаварин Пачагьлугъда виридалайни чӀехиди жеда. 5Ихьтин са аял Зи хатурдай жуванди яз ни кьабулайтӀа, гьада Зун кьабулзава[+].


Инсан рекьяй акъуддай затӀарикай


(Марк 9:42-48; ЛукӀа 17:1-3а)

6Захъ иман[†] ийизвай ихьтин адетдин гъвечӀи ксарикай сад ни рекьяй акъудиз хьайитӀа, ам гарданда регъуьн къван туна гьуьлуьн деринриз ракъурайтӀа хъсан я. 7Инсанрив гунагьар[†] ийиз тазвай и дуьньядиз гуж хьурай! Инсанри гунагьар мад ийида, амма масабурув гунагьар ийиз тазвай ксаризни гуж хьурай![+]

8Ви са гъили ва я са кӀвачи вун гунагь ийидай йикъаз гъизватӀа, вуна абур атӀана гадара; кьве гъил ва я кьве кӀвач кваз жегьеннемдин[†] цӀуз аватдалди са гъил ва я са кӀвач кваз ваз эбеди уьмуьрдиз[†] гьахьун хъсан я[+]. 9Ви са вили вун гунагь ийидай йикъаз гъизватӀа, вуна ам акъудна гадара; кьве вил аваз цӀун гургур авай жегьеннемдиз аватдалди ваз са вил аваз уьмуьрдиз гьахьун хъсан я[+].


Квахьай хипекай кьиса


(ЛукӀа 15:4-7)

10-11[•]Килиг гьа, ихьтин адетдин гъвечӀи ксарив рикӀивай эгечӀ, абурун малаикар[†] датӀана цавараллай Зи Бубадин[†] вилик ква. 12Виш хеб авай суьруьдикай са хеб хкатайла, адан иесиди вуч ийида лагьана фикирзава куьне? Гьелбетда, ам, кьудкъанни цӀекӀуьд хеб дагълара туна, рехъ алатай са хпехъ къекъвез фида. 13За квез рикӀивай лугьузва: ам жагъайла, адаз а рехъ алат тавуна амай кьудкъанни цӀекӀуьд хеб хьунилай гзаф шадвал гьа са хпе гуда. 14Гьа и саягъда цавараллай куь Бубадизни кӀанзавайди гьа ихьтин адетдин гъвечӀи ксарикай садни терг тахьун я[+].


Стхадин гунагьдиз вуч ийида?


(ЛукӀа 17:3)

15[•]Ви стхади-ваха ваз гунагь кар кьуртӀа, фена адахъ галаз жуван бейкефвиликай кьилди-кьилихъ рахух. Ада яб гайитӀа, ваз стха жагъун хъувуна[+]. 16Ада яб тагайтӀа, ви гафарал кьве ва я пуд касди шагьидвал авун патал, жувахъ галаз са ва я кьве кас твах. Вучиз лагьайтӀа кхьенва: «Вири гафар кьве ва я пуд шагьидди тестикьарна кӀанда»[+][+]. 17Стхади-вахари гьабурузни яб тагайтӀа, адакай иманийрин кӀватӀалдиз[†] лагь, ада кӀватӀалдизни яб тагайтӀа, адаз мажусидиз[†], я тахьайтӀа харж кӀватӀзавайдаз[†] хьиз килиг[+]. 18За квез рикӀивай лугьузва: чилел куьне вуч къадагъа авуртӀа, Цавараллайда гьам къадагъа ийида; чилел куьне вуч ийидай ихтияр гайитӀа, Цавараллайдани гьам ийидай ихтияр гуда.

19Мад За квез рикӀивай лугьуда хьи, квекай кьве кас са кар тӀалабда лагьана меслят хьайитӀа, а кар патал абуру дуьани[†] ийиз хьайила, ам гьихьтин кар хьайитӀани, цавараллай Бубади ам кьилиз акъудда[+]. 20Гьинал Зи ТӀвар[†] кьуна кьвед-пуд кас кӀватӀ хьайитӀа, абурухъ галаз Зунни жеда.


Инсаф авачир къуллугъдардикай кьиса


(ЛукӀа 17:4)

21Ахпа Петруди мукьув агатна, Исадивай хабар кьуна:

– Я Агъа! Зи стхади заз такӀан кар ийиз хьайитӀа, за адалай шумудра гъил къахчун лазим я? Иридра къахчудани[+]?

22– Иридра ваъ, иридра пудкъанни цӀуд гъилера – лагьана Исади. – 23ГьакӀ хьайила Цаварин Пачагьлугъ вичин къуллугъдарривай гьахъ-гьисаб авун тӀалабзавай пачагьдив гекъигиз жеда. 24Эвелни-эвел адан патав цӀуд агъзур тӀалантӀ[*] бурж алай къуллугъдар гъана. 25Адавай вичел алай бурж вахгуз тахьуниз килигна, пачагьди ам, адан паб, аялар, вичихъ авай гьар са шей гваз, лукӀвиле маса гун ва идалди вичин бурж алудун эмирна[+]. 26Инал къуллугъдарди, метӀерал акъвазна, икрам авуна: «Са тӀимил эхи хъия, за вав вири бурж вахгуда». 27Пачагьдиз адан язух атана. Ада ам ахъайна, буржни гьалална.

28Гьа и къуллугъдар, вичин виш динар[*] бурж алай вич хьтин са къуллугъдардин патав фена, адан туьтуьникай кьуна, лугьуз хьана: «Вал алай бурж пул гахце». 29Адан бурж квайда метӀерал акъвазна, адаз минетиз хьана: «Са тӀимил эхи хъия, за вав бурж вахгуда». 30Адаз эхиз кӀан хьанач, фена ада вичин бурж квайди бурж вахгудалди къазаматда тваз туна.

31И кар акур адан юлдашар гзаф пашман хьана. Абуру фена хьайи-хьайивал чпин пачагьдиз ахъайна. 32Гьа чӀавуз пачагьди къуллугъдардиз эверна, лагьана: «Кьеркьеш лукӀ! Вуна заз минетнай лугьуз За ваз зи бурж вири гьалалнай. 33За ваз авур хьтин регьим вуна ви юлдашдизни авун лазим тир».

34Вири бурж вахгудалди хъел атай пачагьди ам жаллатӀрин гъиле туна. 35Лап рикӀин къеняй сада садалай куьне гъил къахчун тавуртӀа, цавараллай Зи Бубади квелайни гъил къахчудач[+].

### 19


Паб гъуникайни рахкуруникай


(Марк 10:1-12)

1[•]Ийизвай ихтилатар куьтягьайдалай кьулухъ, Иса[†] Галилейдай[†] экъечӀна, Ярдан вацӀун муькуь патай яна Ягьудатдиз[†] фена. 2Адан гуьгъуьна аваз гзаф халкь атана, Ада абур гьана сагъар хъувуна. 3Адан патав фарисеяр[†] атана, Ам синагъ авун патал, хабар кьуна:

– Акатай гьар са кардиз килигна гъуьлуь паб рахкурун дуьз кар яни?

4– Квез чизвачни кьван, Халикьди сифтени-сифте итимни паб арадал гъана, – жаваб гана Ада[+] 5-6ва давамар хъувуна:

– Гьавиляй, дидени буба[†] туна, итимдикайни папакай сад жеда. Абур кьве чан ваъ, са чан жеда. Гьа икӀ, Аллагьди сад авурбур инсанди чара авун лазим туш[+][+].

7Абуру хабар кьуна:

– Бес вучиз Мусади[†] «тӀалакьар вахганва лагьай чар кхьена чара хьухь»[+] лагьана ихтияр ганай[+]?

8– Ада, куь туькьуьл рикӀер акурла, папахъ галаз чара жедай ихтияр гана, амма сифтедай акӀ тушир, – жаваб гана Исади. – 9За квез лугьузва хьи, гьи касди, явавал ийизвачир вичин папахъ галаз чара хьана, масад гъайитӀа, ада зинавал[†] ийизва[+].

10Тилмизри[†] Адаз лагьана:

– Папан вилик гъуьлуьн хиве авай буржар гьахьтинбур ятӀа, паб тагъана амукьайтӀа хъсан я.

11– Нивай хьайитӀани а кар кьабулиз жедач, ам анжах Аллагьди низ ганватӀа, гьада кьабулда, – лагьана Ада. –[+] 12Дидеди хайи чӀавалай чеб худумар[†] тир ва гьавиляй паб гъиз тежезвай итимар ава; хеси авунвай итимар ава; гьакӀни Цаварин Пачагьлугъдин[†] хатурдай паб гъиз кӀанзавачир итимарни ава. Нивай и гафар кьабулиз жедатӀа, гьада абур кьабулрай.


Исади аялриз хийир-дуьа авун


(Марк 10:13-16; ЛукӀа 18:15-17)

13[•]Гьа чӀавуз Исадин патав, Ада кап алтадна хийир-дуьа[†] авун патал, аялар гъана, амма тилмизри абуруз туьгьметар ийизвай. 14И кар акур Исади лагьана:

– Аялар секиндиз тур, аялриз Зи патав атуниз манийвал гумир, вучиз лагьайтӀа Цаварин Пачагьлугъ гьахьтинбурунди я[+].

15Ада абурал кап алтадна, ахпа Ам анай хъфена.


Девлет авай жегьил


(Марк 10:17-31; ЛукӀа 18:18-30)

16[•]Са касди атана Исадивай хабар кьуна:

– Я Муаллим, эбеди уьмуьр[†] хьун патал, за гьихьтин хъсан крар авун лазим я[+]?

17– Вуна Завай хъсанди вуч я лагьана вучиз хабар кьазва? – лагьана Исади – Хъсанди анжах са Аллагь я. Ваз эбеди уьмуьр кӀанзаватӀа, Аллагьдин тагькимар кьилиз акъуд[+].

18– Гьи тагькимар? – мад хабар кьуна а касди.

– «Ягъна рекьимир, зинавал ийимир, чуьнуьхмир, тапан шагьидвал ийимир, – лагьана Исади. – 19Жуван диде-бубадин хатур-гьуьрмет хуьх»[+]. «Жув хьиз жуван мукьув гвайдини кӀан хьухь»[+][+].

20– Абур вири за кьилиз акъудзава, заз вуч кимизва? – лагьана жегьил гадади[+].

21– Ваз камал авай инсан жез кӀанзаватӀа, алад, фена вахъ вуч аватӀа, гьабур маса гана, кесибриз пая, гьа чӀавуз вахъ цавара хазинаяр жеда. ГьакӀ авурла, захъ галаз ша, – жаваб гана Исади[+].

22И гафар ван хьайила, жегьил пашмандаказ хъфена, вучиз лагьайтӀа, адахъ зурба девлет авай.

23Исадини Вичин тилмизриз лагьана:

– За квез рикӀивай лугьузва: девлет авайбуруз Цаварин Пачагьлугъдиз гьахьиз гзаф четин я хьи![+] 24Мадни За квез лугьуда: девлет авайдаз Цаварин Пачагьлугъдиз гьахьунилай деведиз рапунин хъуькъуьмдай экъечӀун регьят я.

25И гафар ван хьайила, Адан тилмизри, гзаф мягьтел хьанва, хабар кьуна:

– АкӀ хьайила, бес нивай вич хилас ийиз жеда?

26Абуруз килигна, Исади лагьана:

– Инсанрилай а кар алакьдач, амма Аллагьдилай алакьдачир затӀни авач[+].

27Адаз жаваб яз Петруди лагьана:

– Ингье, вири туна, чун ви гуьгъуьна аваз атана; бес икӀ авунай чаз вуч гуда[+]?

28– За квез рикӀивай лугьузва: цӀийи дуьньяда Инсандин Хцикай[†] тахтуна нурни баркалла[†] алай пачагь хьайила, куьн Исраилдин[†] цӀикьвед тайифадин гьахъ-дуван ийиз цӀикьвед тахтуна ацукьда, – лагьана Исади. –[+] 29Зи хатурдай вичин кӀвалерилай, стхайрилай, вахарилай, бубадилай, дидедилай, аялрилай, мулкарилай гъил къачурбурукай вишра артух гьа мал-девлет гьалт тийидай садни амукьдач, абур эбеди уьмуьрдин иесияр жеда[+]. 30Исятда вилик квай гзафбур кьулухъ жеда, кьулухъ галайбур – вилик[+].

### 20


ЦипицӀбагъда кӀвалахзавайбурукай кьиса

1Цаварин Пачагьлугъ[†] экуьнин кьиляй вичин ципицӀбагъда кӀвалахдай ксар кьаз фейи са касдиз ухшар я. 2КӀвалахайбуруз йикъа са динар гудай меслят хьана, ада абур вичин ципицӀбагъдиз ракъурна. 3Экуьнин сятдин кӀуьдриз хьиз ам базардин майдандилай тӀуз фидайла, адаз ана са карни тийиз акъвазнавай са шумуд кас акуна. 4Ада абуруз лагьана: «Куьнни зи ципицӀбагъдиз алад, квез къведай гьакъи за гуда». 5Абур фена.

Нисинрихъ хьиз ам мад анал фена, гьа виликдай авурвал авуна, ахпа сятдин пудриз хьиз мад хъфена. Адал мадни гьахьтин инсанар гьалтна. 6Сятдин вадриз хьиз ам мад анал хтана, анал акъвазнавай маса инсанар акурла, ада хабар кьуна: «Куьн са карни тийиз югъди инал вучиз акъвазнава?» 7«Чаз садани кӀвалах ганач», – жаваб гана абуру. «Куьнни зи ципицӀбагъдиз алад», – лагьана ада.

8Югъ няни хьайила, ципицӀбагъдин иесиди вичин гъилибандиз эверна лагьана: «КӀвалахайбуруз эверна, эхирдай кьурбурулай эгечӀна эвелдай кьурбурал къведалди виридаз чпин зегьметдин гьакъи це»[+].

9Сятдин вадаз кьур гьар садаз са динар гана. 10Сифте кьурбуру чпиз гзаф гуда лагьана фикирнай, амма абурузни гайиди са динар хьана. 11Гьакъи къачурдалай кьулухъ абуру наразивилелди иесидиз лугьуз хьана: 12«И инсанри кӀвалахайди анжах са сят я, амма вуна абур чахъ галаз сад авуна. Кьилин кӀукӀ кузвай ракъиник кӀвалахар авурбур чун ятӀани, вуна гьакъи виридаз сад хьиз гана». 13«Дуст, за ви хатурдик хкӀурзавач; чун са динардал икьрар[†] хьайибур туширни?» – абурукай садаз жаваб яз лагьана ада. – 14«Жуваз къвезвай гьакъини къахчуна жуван рехъди ахлад; ваз кьванди и эхирдай атайдазни гуз кӀанзава заз. 15Заз жуван кӀвале жуваз кӀандайвал ийидай ихтияр авачни мегер? Я тахьайтӀа зи гъилин ахъавал акваз ви вил къаних хьанвани?»

16Гьа икӀ исятда кьулухъ галайбур вилик жеда, вилик квайбур – кьулухъ[+].


Исади Вичин кьиникьикай пуд лагьай гъилера лугьун


(Марк 10:32-34; ЛукӀа 18:31-33)

17[•]Ярусалимдиз фидай рекье Исади[†] Вичин цӀикьвед тилмиздиз[†] са къерехдиз эверна, лагьана:

18– Ингье, чун Ярусалимдиз физва, Инсандин Хва[†] хаинвилелди чӀехи хахамринни[†] тавратдаррин[†] гъиле твада, абуруни Ам кьиникьиз акъудда. 19Ам римвийрин[†] гъиле твада. Абуру, ягьанатар авуна, гатана, Ам хашуниз[†] яда. Пуд лагьай юкъуз Адал чан хкведа[†][+].


Якьубанни Ягьядин дидедин тӀалабун


(Марк 10:35-45; ЛукӀа 22:24-27)

20[•]Гьа арада Исадин патав вичин рухваярни галаз Зебедеян паб атана, Адавай са вуч ятӀани тӀалабиз кӀанз, Адаз икрам авуна[+]. 21Исади адавай хабар кьуна:

– Ваз вуч кӀанзава?

– Ви Пачагьвал алукьайла, къуй и зи кьве хцикай сад Ви эрчӀи патавай, муькуьдини чапла патавай ацукьрай, – лагьана Ада[+].

22Амма Исади лагьана:

– Куьне тӀалабзавайдакай квез хабар авач. За чӀугвазвай азаб квевай чӀугваз жедани?

– Жеда, – жаваб гана абуру[+].

23– Зи гъам-пияла куьнени хъвада, амма Зи эрчӀи ва чапла патаривай ацукьун – ам Завай ихтияр гуз жедай кӀвалах туш – лагьана Исади. – А чкаяр Зи Бубади[†] низ тайинарнаватӀа, гьабурунбур я.

24И гафарин ван хьайила, амай цӀуд илчидиз[†] кьве стхадикай гзаф хъел атана. 25Исади абур кӀватӀна лагьана:

– Вири халкьарихъ гуждалди агъавал ийизвай вилик-кьилик квай инсанар ава, вири халкьарал чӀехи ксари гьакимвал ийизва. Квез и кар чида. 26Амма куь арада акӀ тахьурай: куь арадай низ вилик-кьилик жез кӀанзаватӀа, къуй ам куь кьилел-кӀвачел элкъуьрай[+]. 27Куь арада низ сад лагьай чкадал жез кӀанзаватӀа, гьам квез лукӀ хьун лазим я. 28Гьа икӀ Инсандин Хвани Вичиз масадбуру къуллугъ авун патал ваъ, Вич масадбуруз къуллугъ ийиз атанвайди я. Ам, гзафбурун гунагьрилай[†] гъил къахчун патал, Вичин чан эцигиз атанвайди я[+].


Кьве буьркьуьди сагъар хъувун


(Марк 10:46-52; ЛукӀа 18:35-43)

29[•]Исани тилмизар Еригьандай хъфизвайла, абурун гуьгъуьна аваз гзаф халкь къвезвай. 30Ингье, рекьин къерехдив ацукьнавай кьве буьркьуьда, Иса чпин виликай физвайдакай ван хьайила, гьарайиз хьана:

– Чаз регьим ая, Агъа, Давуд[†] пачагьдин Хва![+]

31Гзафбуру абуруз лал хьухь лагьана, амма абуру амайдалайни кӀевиз гьараярна:

– Чаз регьим ая, Агъа, Давуд пачагьдин Хва!

32Исади, акъваз хьана, абуруз Вичин патав эверна.

– Квез Завай вуч кӀанзава? – хабар кьуна Ада.

33– Я Агъа, чаз Вуна чи вилер сагъар хъувуна кӀанзава, – лагьана абуру.

34Исади, абурун язух атана, абурун вилерик гъил кяна. Гьасятда абурун вилериз экв хтана. Абур Исадин гуьгъуьна гьатна фена[+].

### 21


Иса Месигь Ярусалимдиз атун


(Марк 11:1-10; ЛукӀа 19:28-38; Ягь. 12:12-15)

1[•]Абур Зейтун пелен[†] ценерив гвай Бетфагдив агакьна. Ярусалим, лагьайтӀа, лап мукьварив гвай. Исади[†] кьве тилмиз[†] ракъурна:[+]

2– Куь вилик квай хуьруьз алад, – лагьана Ада. – Квез гьасятда гьаятда кутӀуннавай диши ламни адан шаркӀунтӀ аквада; абур ахъайна Зи патав гъваш. 3Квевай хабар кьадай кас хьайитӀа, куьне лагь: «Абур Агъадиз герек я», Ада абур квел ахгакьарда.

4И крар пайгъамбарди[†] лагьай ихьтин гафар кьилиз акъатун патал хьайиди я:[+]

5«Сигьандин[†] рушаз – Ярусалимдиз лагь:
килиг, къвезва куь умун Пачагь
шаркӀунтӀдал алаз,
диши супадал алаз».

6Тилмизри фена Исади лагьайвал авуна. 7Абуру ламни шаркӀунтӀ гъана, кьве ламрални чпелай хтӀунна пекер-парталар вегьена, Иса ламрал акьахна.

8Халкьдин чӀехи кӀеретӀди чпин пек-лек хтӀуниз Исадин вилик рекьел экӀязавай, муькуьбуру тарарилай хилер атӀуз Адан вилик рекьел гадарзавай. 9Исадин вилик квайбуруни кьулухъ галайбуру гьарай къачуна лугьузвай:

– Давуд[†] пачагьдин Хциз шукур хьурай! Реббидин[†] ТӀварц[†]Ӏелай Къвезвайдаз шукур хьурай! Цавариз шукур хьурай![+]


Гуз-къачузвайбур чукурун


(Марк 11:15-19; ЛукӀа 19:45-48; Ягь. 2:13-16)

10Ам Ярусалимдиз гьахьайла, шегьердавай вирибуру, къалабулух кваз, хабар кьазвай:

– Ам Вуж я?

11Халкьдин арадай жаваб гузвай:

– Ам Галилейда[†] авай Назарет шегьердай тир Иса пайгъамбар я[+].

12[•]Аллагьдин КӀвалин[†] гьаятдиз гьахьайла, Иса ана авай алверзавайбурни муьштерияр чукуриз эгечӀна. Ада пул дегишарзавайбурунни лифер маса гузвайбурун экӀягъанар ярхарна[+].

13– Каламда[†] кхьенва: «Зи кӀвализ дуьаяр[†] ийидай кӀвал лугьуда». Куьне ам къучийрин макандиз элкъуьрзава, – лагьана Ада.

14Аллагьдин КӀвале Адан патав буьркьуьбурни кьецӀибур къвез хьана, Ада абур сагъар хъувуна. 15Ада авур кьван аламатар акур чӀехи хахамризни[†] тавратдарриз[†] Аллагьдин КӀвале аялри «Давуд пачагьдин Хциз шукур хьурай!» лагьай гафарин ван хьайила, абуру хъел кваз[+] 16Исадиз лагьана:

– Абуру вуч лугьузватӀа Ваз ван къвезвани?

Исади абуруз жаваб гана:

– Къвезва. Бес куьне Каламдай ихьтин гафар кӀелначни[†] мегер: «Аялринни хурухъ галамай бицӀекрин сивера Вуна Ви тарифдин гафар туна»[+][+].

17Ам абурун патавай къарагъна, шегьердай экъечӀна, Бетан лугьудай хуьруьз фена. Йифиз Ам гьана амукьна[+].


Инжилдин тар


(Марк 11:12-14, 20-24)

18[•]Экуьнахъ Иса шегьердиз хкведайла, Адаз гишин хьана[+]. 19Хквезвай рекьин къерехда инжилдин тек тар акурла, Ам адан патав фена, амма тарал пешерилай гъейри затӀни алачиз акур Ада тараз лагьана:

– Мад вал садрани майва тахьурай!

Инжилдин тар гьасятда кьурана[+].

20И кар акур Адан тилмизар мягьтел хьана амукьна:

– И тар гьасятда гьикӀ кьурана? – лагьана Адаз абуру.

21– За квез рикӀивай лугьузва, – жаваб гана Исади, – иман[†] ийидайла квехъ шак тахьайтӀа, куьне инжилдин тарни кьурурда, гьатта и пелез куьне «Къарагъ, жува жув гьуьлуьз вегь» лагьайтӀа, и карни кьилиз акъатда[+]. 22Дуьа ийидайла, рикӀе иман аваз вуч тӀалабайтӀа, гьам кьилиз акъатда[+].


Исадин ихтияр


(Марк 11:27-33; ЛукӀа 20:1-8)

23[•]Иса Аллагьдин КӀвализ атана, чирвилер гудайла, Адал чӀехи хахамарни чувудрин[†] агъсакъалар атана алтӀушна ва абуру Адаз лагьана:

– Вуна и крар гьикӀ лагьана ийизва? Абур ийидай ихтияр Ваз ни гана[+]?

24– За квевайни са кардикай хабар кьада, – жаваб гана Исади. – Куьне Заз жаваб гайитӀа, Зани квез Заз ни ихтияр ганватӀа, лугьуда. 25-26Вучиз Ягьяди[†] инсанрив цик акахьун къачуз[†] тазвай? Ада инсанрив абуруз чпиз кӀан хьана цик акахьун къачуз тазвайни, я тахьайтӀа, Аллагьдин къастуналди?

Абуру чпи чпихъ галаз веревирдер авуна:

– Чна «Аллагьдин къастуналди» лагьайтӀа, Ада хабар кьада: «Бес куьн Ягья пайгъамбардин чӀалахъ вучиз хьанач?» «Инсанриз кӀан хьана», – лугьуз чаз халкьдихъай кичӀеда, вучиз лагьайтӀа халкь Ягья гьакъикъи пайгъамбар тирвилин чӀалахъ жезва[+][+].

27Гьавиляй абуру жаваб гана:

– Чаз чидач.

– Зани квез а крар Заз ни ихтияр гана ийизватӀа лугьудач – хълагьна Исади.


Кьве хцикай кьиса

28– Гила куьне За квез лугьудайдакай фагьум-фикир ая. Са касдихъ кьве хва хьана. Буба[†] сад лагьай хцин патав атана, адаз лагьана: «Къе, чан хва, фена зи ципицӀбагълара кӀвалаха». 29«Ваъ, заз физ кӀанзавач», – жаваб гана хци. Амма ахпа вичин жавабдал пашман хьана, ам ципицӀбагъдиз фена.

30Буба муькуь хцин патав фена, гьа гафар гьадазни лагьана. «Фида, агъа», – лагьана хци. Амма ам ципицӀбагъдиз фенач.

31Кьве хцикай бубадин тӀалабун ни кьилиз акъудна?

– Сад лагьайда, – жаваб гана абуру.

– За квез рикӀивай лугьузва: харж кӀватӀдайбурни[†] ява папар Аллагьдин Пачагьлугъдиз[†] квелай вилик акъатда, – лагьана Исади. – 32Ягья квез дуьз рехъ къалуриз атанай, амма куьне яб акалнач, харж кӀватӀдайбурни ява папар адан чӀалахъ хьана. А кар квез акурлани, куьне туба авунач[†], я Ягьядихъни агъунач[+].


Пис ципицӀбандикай кьиса


(Марк 12:1-12; ЛукӀа 20:9-19)

33[•]Гила маса кьисадиз[†] яб це. Са инсанди ципицӀбагъ кутуна, адалай пару элкъуьрна. Фур эгъуьнна, ципицӀар шуткьундай чка туькӀуьрна, ципицӀбагъдал къаравул чӀугун патал минарани эцигна. Ибур вири вичиз кӀвалахиз кьунвай ципицӀбанрив вугана, вич сиягьатдиз фена[+].

34Бегьер кӀватӀдай вахт агакьайла, вичиз къвезвай пай къахчун патал, ада вичинбур ципицӀбанрин патав ракъурна. 35ЦипицӀбанрини адан инсанар кьуна сад хъсандиз гатана, муькуьди яна кьена, пуд лагьайдазни къван гана[+]. 36Ахпа ада аниз амайдалайни гзаф нуькерар ракъурна, ципицӀбанри гьабурузни гьахьтин кар кьуна. 37Эхирни ада абурун патав «Зи хцикай абуруз регъуь жеда» лагьана вичин хва ракъурна[+]. 38ЦипицӀбанриз адан хва акурла, абуру чпи чпиз лагьана: «Им варис я. Ша чна ам рекьин, адан ирсни чал гьалтда»[+]. 39Абуру ам кьуна, ципицӀбагъларай акъудна, яна кьена[+].

40Квез чиз, ципицӀбагъларин иеси аниз атайла, а ципицӀбанриз ада вуч авун лазим я?

41– Ада а пис ксар азаб гана рекьида, ципицӀбагъни вахтунда вичив майваяр вахгудай маса ципицӀбанрив вугуда, – жаваб гана абуру[+].

42Исади лагьана:

– Каламдай куьне ихьтин гафар кӀелначни бес:

«УстӀарри кваз такьуна гадарай къванцикай
хандакӀдин пипӀе твадай кьилин къван хьана.
Им Аллагьди гайивал я.
Бес им аламат тушни кьван чаз аквазвайди»[+][+].

43ГьакӀ хьайила За квез лугьузва хьи, квевай Аллагьдин Пачагьлугъ къахчуда, а Пачагьлугъ чувудар туширбурув вугуда, чувудар туширбуруни чпин майваяр вахтунда Аллагьдив вахгуда. 44Вуж а къванцел алукьайтӀа, адан чин-гъил алатда, нел а къван аватайтӀа, ам а къванци шупӀда.

45ЧӀехи хахамрини фарисейри[†] Адан кьисайриз яб гайила, абур Иса чпикай рахазвайдан гъавурда гьатна. 46ГьакӀ хьайила абуруз Ам кьаз кӀан хьана, амма халкьди Иса пайгъамбардай кьуниз килигна, абуруз халкьдихъай кичӀе хьана[+].

### 22


Мехъерин межлисдикай кьиса


(ЛукӀа 14:16-24)

1[•]Исади[†] чӀехи хахамризни[†] фарисейриз[†] мад са кьиса[†] ахъайна:[+]

2– Цаварин Пачагьлугъ[†] вичин хциз мехъер ийиз гьазур хьанвай са пачагьдив гекъигиз жеда[+]. 3Ада вичин лукӀар мугьманриз мехъерик эвериз ракъурна. Амма ша лагьайбуруз къвез кӀан хьанач. 4Ада мад вичин маса лукӀар ракъурна лагьана: «За теклифнавайбуруз фена лагь: „тӀуьн-хъун за гьазурнава, хвенвай данаярни жунгавар тукӀунва, вири гьазур я. Ша мехъерин межлисдиз“». 5Ша лагьайбуру мад адан теклиф япа кьун тавуна, гьар сад санихъ фена: садбур чпин никӀерал фена, садбур чпин алвердин гуьгъуьна гьатна; 6амайбуру адан лукӀар кьуна, абур гатана, яна кьена[+].

7А крарикай ван хьайи пачагьдиз хъел атана. Ада вичин кьушунар ракъурна абур телефна ва абурун шегьерни кана[+]. 8Ахпа ада вичин лукӀариз лагьана: «Мехъерин межлис гьазур я, амма межлисдиз теклифнавайбур лайихбур хьанач[+]. 9ГьакӀ хьайила алад куьчейрай тӀуз, гьалтай-гьалтайдаз зи межлисдиз теклифа». 10Абуру фена чпел гьалтай кьван хъсан ва пис инсанар кӀватӀна, межлис абуралди ацӀурна.

11Ахпа пачагь вичин мугьманриз килигиз атана, абурун арада адаз мехъерихъ галаз кьан тийизвай парталар алай са кас акуна. 12«Ихьтин пекер алаз вун иниз гьикӀ атанва, дуст кас?» – лагьана адаз пачагьди. Ада жаваб ганач.

13Инал пачагьди вичин кьилел-кӀвачел элкъвезвайбуруз лагьана: «Адан гъилерни кӀвачер кутӀунна, къачуна ам мичӀи къецел гадара, ана жедайди шел-хвални сарар регъуьнар я»[+].

14Ша лагьанвайбур гзаф жеда, амма абурукай хкянавайбур – тӀимил.


Пачагьдиз гудай харж


(Марк 12:13-17; ЛукӀа 20:20-26)

15[•]Гьадалай кьулухъ фарисеяр анай экъечӀна, Иса гафунал гьикӀ кьаз жедатӀа лугьуз, меслятар ийиз хьана[+]. 16Абуру Адан патав Гьируд[†] пачагьдин терефдарарни галаз чпин тилмизар[†] ракъурна.

– Я Муаллим! – лагьана тилмизри. – Вун гьакъикъи я, Вуна, садазни гардан кӀирвал тавуна, Аллагьдин рекьер дуьздаказ къалурзава. Вун масадаз чин чуьхуьдай гафар талгьудай инсан тирди чаз чизва[+]. 17ГьакӀ хьайила Вуна чаз лагь: Римдин[†] пачагьдиз харж гун дуьз кар жезвани, жезвачни[+]?

18Амма Исади, абурун чӀуру фикирар чиз, лагьана:

– Кьве чин алайбур! Куьне вучиз Зун кӀеве твазва[+]? 19Харжунай гана кӀанзавай пул куьне Заз къалура.

Абуру динар гъана.

20– Идал алай шикил ва кхьенвай тӀвар[†] нинди я? – хабар кьуна Исади.

21– Пачагьдинди я, – жаваб гана абуру.

– Гьавиляй пачагьдин пай пачагьдиз це, Аллагьдин пай – Аллагьдиз, – лагьана Исади[+].

22И гафарин ван хьайила, абур мягьтел хьана. Ам анал туна, абур хъфена.


Кьейибурал чан хтуникай


(Марк 12:18-27; ЛукӀа 20:27-40)

23[•]Гьа юкъуз Исадин патав кьейидалай кьулухъ инсандал чан хкведач[†] лугьудай сакъаяр[†] атана,[+] 24Адавай хабар кьуна:

– Муаллим! Мусади[†] лагьанай: «Стхайрикай сад аялар тахьана кьейитӀа, къуй муькуь стхади адан паб къахчуна вичин стхадин тухум кухтурай»[+][+].

25Чи арада ирид стха хьана. Сад лагьайда паб гъана, амма вич кьена. Адахъ аялар тахьуниз килигна, адан паб кьвед лагьай стхадиз хкана. 26Гьам хьиз кьвед лагьайдини, пуд лагьайдини, гьатта ирид лагьай стхани кьена. 27Эхирдай гьа пабни кьена. 28Ам вири стхайрик гъуьлуьк хьуниз килигна, абурал чан хтайдалай кьулухъ а паб ирид стхадикай гьи стхадин паб жеда?

29– Квез я Калам[†], я Аллагьдин къуват течидайвиляй куьн гъалатӀ жезва, – жаваб гана Исади. – 30Чан хтайла инсанрин арада я папар гъунар, я гъуьлуьз финар хъжедач. Абур цавараллай малаикар[†] хьиз жеда.

31Кьейибурал чан хтуникай рахайтӀа, квез и кардикай Аллагьди вуч лагьанватӀа куьне кӀелначни[†]? 32Ада лагьанай: «Зун Ибрагьиманни[†], Исакьанни[†], Якьубан[†] Аллагь я»[+]. Ам кьейибурун ваъ, чан алайбурун Аллагь я[+].

33И гафарин ван хьайи халкь Адан гафарал мягьтел хьана.


Виридалайни кьилин тагьким


(Марк 12:28-31; ЛукӀа 10:25-28)

34[•]Исади Вичин жавабралди сакъаяр кӀеве туна лагьай ван галукьай фарисеяр санал кӀватӀ хьана. 35Абурукай са тавратдарди[†], Иса кӀеве тваз кӀанз, хабар кьуна:

36– Я Муаллим! Аллагьдин вири тагькимрикай важибди гьим я?

37Исади лагьана:

– «Жуван Ребби[†] Аллагь рикӀин вири сидкьидай, жуван вири руьгьдалди[†], жуван вири кьатӀунралди кӀан хьухь»[+][+]. 38Им сифтегьан ва лап важиб авай тагьким я. 39Гьадаз ухшар тир кьвед лагьай тагькимни ава: «Жув хьиз жуван мукьув гвайдини кӀан хьухь»[+][+]. 40Къанун[†] ва пайгъамбаррин[†] ктабар и кьве тагькимдал акъваз хьанва[+].


Месигь – Давуд пачагьдин Хва яни?


(Марк 12:35-37; ЛукӀа 20:41-44)

41[•]Ахпа санал кӀватӀ хьайи фарисейриз Исади суал гана:

42– Месигьдикай[†] куьне вуч фикирзава? Ам нин хва я?

– Давуд[†] пачагьдин Хва я, – жаваб гана абуру[+].

43– Бес Руьгь акатай Давуд пачагьди вучиз Месигьдиз Агъа лугьузвай? – хабар кьуна Исади. – Давуда лагьана: 44«Реббиди зи Агъадиз лагьанай: „Ви душманар За Ви кӀвачерик вегьидалди Зи эрчӀи гъилихъай ацукь“»[+][+]. 45Давуд пачагьди Месигьдиз Агъа лугьуз хьайила, Ам адан хва гьикӀ жезвайди я?

46Садавайни са жавабни гуз хьанач ва гьа йикъалай эгечӀна мад Адавай са куьникайни хабар кьадай жуьрэт абуру хъувунач[+].

### 23


Фарисейринни тавратдаррин чӀуру крар


(Марк 12:38-39; ЛукӀа 11:37-52; 20:45-47)

1[•]Ахпа Исади[†] халкьдихъ ва Вичин тилмизрихъ[†] галаз ихтилатар ийиз хьана. 2Ада лагьана:

– Тавратдаррини[†] фарисейри[†] Мусадин[†] Къанундиз[†] баянар гудай ихтияр чпин гъиле кьунва. 3Абуру квез вуч лагьайтӀа, гьам кьилиз акъуд, амма абуру ийизвай крар куьне ийимир, абуру гафаралди лугьузва, краралди ийизвач[+]. 4Абуру инсанрал ялиз тежедай пар эцигзава, амма чпи а пар кьун патал, абуру гьич тӀуб тупӀухъ гелядач. 5Абуру чпин крар анжах халкьдиз чпи са вуч ятӀани ийизвайди акурай лугьуз ийизва. Абуру пелер кутӀуннавай затӀариз килиг, абурун пекерал алай яргъи курквачӀриз килиг![+] 6Синагугра[†] абур вилик чкаяр кьаз алахъда[+]. 7Абуруз базардин майдандал инсанри чпиз гьуьрметдалди икрам авун, чпихъ галаз «Муаллим» лугьуз рахун кӀанда.

8Амма жуваз муаллим лугьуз тамир, квехъ авайди анжах са Муаллим я, куьнни вири сад садан стхаяр-вахар я[+]. 9Куьне квекай садазни чилел буба[†] лугьумир, квехъ авайди цавараллай анжах са Буба я[+]. 10Гьич садазни квез регьбер лугьудай ихтияр гумир, квехъ авайди анжах са Регьбер я – Гьамни Месигь[†] я. 11Куь арада авай виридалайни чӀехиди куь кьилел-кӀвачел элкъуьрай[+]. 12Ни вичи вич вине кьуртӀа, гьам агъада жеда, ни вичи вич агъада кьуртӀа, гьам вине жеда[+].

13-14Гуж я квез хьанвайди, тавратдарарни[†] фарисеяр, кьве чин алайбур! Куьне инсанриз Цаварин Пачагьлугъдиз[†] фидай рак агална. Я куьн аниз гьахьзавач, я аниз физ кӀанзавайбур куьне ахъайзавач[+].

15Гуж я квез хьанвайди, тавратдарарни фарисеяр, кьве чин алайбур, куь диндал са кас кьванни гъун патал, куьн тефей гьуьлерни чилер амач. Ахьтинди квез жагъайла, куьне ам квелай кьве къат бетердаз элкъуьрда, ам квехъ галаз жегьеннемдин[†] цӀуз аватда.

16Гуж я квез хьанвайди, буьркьуь регьберар! Куьне лугьузва: «Ни Аллагьдин КӀвалел[†] кьин кьуртӀа, адавай кьин кьилиз акъуд тавуртӀани жеда, амма ни Аллагьдин КӀвалин къизилрал кьин кьуртӀа, ада вичин кьин кьилиз акъудун лазим я»[+]. 17Я буьркьуь ахмакьар! Вуч вине я, къизил яни, я тахьайтӀа а къизил пак[†] авур Аллагьдин КӀвал[+]?

18Куьне вуч лугьузватӀа мадни са мисал гъин: «Ни къурбангандал[†] кьин кьазватӀа, адавай кьин кьилиз акъуд тавуртӀани жеда. Ни къурбангандал алай къурбанддал кьин кьуртӀа, гьада гьа кьин кьилиз акъудун лазим я». 19Эй буьркьуьбур! Вуч вине я, къурбанд яни, я тахьайтӀа ам пак ийизвай къурбанган[+]? 20Ни къурбангандал кьин кьазватӀа, ада а къурбангандал вуч алатӀа, гьадални кьин кьазва. 21Ни Аллагьдин КӀвалел кьин кьазватӀа, ада тек са Аллагьдин КӀвалел ваъ, гьакӀни ана Уьмуьр Тухузвайдални кьин кьазва[+]. 22Цаварал кьин кьазвайда Аллагьдин тахтунални адал Ацукьнавай Аллагьдал кьин кьазва.

23Гуж я квез хьанвайди, тавратдарарни фарисеяр, кьве чин алайбур! Куьне гьатта сала экъечӀзавай пурнийрин, шивитдин ва эферрин бегьердин цӀуд паюникай са пай Аллагьдиз акъудзава, амма Къанундин лап кьилин къайдайриз – адалатвилиз, регьимвилиз ва Аллагьдихъ иман[†] авуниз – куьне гьич са ябни гузвач. Авуна кӀанзавай важиб авай кар гьа им я, амма муькуь крарни рикӀелай ракъурна виже къведач[+]. 24Эй буьркьуь регьберар, куьне хъвазвай затӀ, ветӀ ква лугьуз, куьзда, амма деве туькьуьнда.

25Гуж я квез хьанвайди, тавратдарарни фарисеяр, кьве чин алайбур! Куьне къапарин винел пад михьзава, амма абурун къене куьне къанихвилелди чапхун авурди ава. 26Эй буьркьуь фарисей, къапунин кьве падни михьи[†] жедайвал, сифте куьне адан къен пад михьа.

27Гуж я квез хьанвайди, тавратдарарни фарисеяр, кьве чин алайбур! Куьн винелай асуннавай сурариз ухшар я. Абур винелай гуьрчег яз аквада, амма абурун къен кьейибурун кӀарабрайни гьар жуьредин чиркерай ацӀана жеда[+]. 28Винелай куьнни вири крар дуьздаказ ийизвайбур хьиз аквада, амма куь къенер жадувиливни чалкечирвилив ацӀанва.

29Гуж я квез хьанвайди, тавратдарарни фарисеяр, кьве чин алайбур! Куьне пайгъамбарриз[†] гуьмбетар эцигзава, гьахъ-михьи ксарин сурар чӀагурзава[*]. 30Гьа са чӀавуз куьне лугьунни ийизва: «Чна чи бубайрин девирра уьмуьр тухузвайтӀа, абуру пайгъамбаррин ивияр экъичдайла, чун бубайрихъ галаз сад жедачир»[+]. 31Гьа идалди куьне куьн пайгъамбарар телеф авурбурун веледар я лагьана шагьидвал ийизва. 32Куь бубайри кьил кутур крар гила куьне акьалтӀар хъия. 33Иланар! Гъуьлягъдин къеняй акъатнавайбур! Квевай жегьеннемдин цӀукай катиз жеда жал[+]? 34ГьакӀ хьайила За куь патав пайгъамбарар, арифдарар ва тавратдарар ракъурзава; абурукай са бязибур куьне рекьида, са бязибур хашуниз[†] яда, муькуьбурни куь синагугра гатаз, са шегьердай муькуь шегьердиз чукурда[+]. 35Нетижада, гьахъ-михьи Гьабилалай[†] эгечӀна, Аллагьдин КӀвалинни къурбангандин арада кьейи Барахан хва Зекеридал къведалди са тахсирни квачиз яна кьейи вири гьахъ-михьи инсанрин кьисас[†] квелай къахчуда[+]. 36За квез рикӀивай лугьузва: вири пис крарай и несилдиз жаза гуда.


Иса Ярусалимдихъ шехьун


(ЛукӀа 13:34-35)

37[•]Эй Ярусалим, Ярусалим! Пайгъамбарар гатадай шегьер! Аллагьди ракъурнавайбур къванцин хура твадай шегьер! Вечре вичин цицӀибар кӀватӀна лувак кутадайди хьиз, шумудра Зун ви аялар кӀватӀиз алахънай. Амма квез кӀан хьаначир[+]. 38Килиг, «куь Аллагьдин КӀвал ичӀиз тунва». 39Куьне «Реббидин[†] ТӀварц[†]Ӏелай Къвезвайдаз шукур хьурай»[+] лугьудай вахт къведалди, квез Зун ахквадач[+].

### 24


Гележегдикай Исадин келимаяр


(Марк 13:1-37; ЛукӀа 21:5-38)

1[•]Иса[†] Аллагьдин КӀваляй[†] экъечӀна хквезвайла, Адан патав тилмизар[†] атана, Адаз Аллагьдин КӀвалин дараматриз килигун теклифна.

2– Куьн и дараматрал гьейран жезвани? – жаваб гана Ада. – За квез рикӀивай лугьузва: абур вири барбатӀ жеда, къван къванцел аламукьдач[+].

3Иса Зейтун пелел[†] ацукьнавайла, Адахъ галаз кьилди амукьай тилмизри Адан патав агатна лагьана:

– Чаз лагь: Ам мус жедай кар я? Вун элкъвена хкведайвилин ишара[†] вуч жеда? Эхирзаман хьанвай чӀал чаз гьикӀ чир жеда?

4Исади жаваб яз лагьана:

– Мукъаят хьухь, куьн алцурариз тахьурай![+] 5Гзафбур, чеб Месигь[†] я лугьуз, чеб Зи ТӀварц[†]Ӏелай атанвайди я лугьуз, къведа, гьадалди абуру гзаф инсанар алцурарда.

6Мукьваривай ва я яргъарай дяве физвай ванер къвез хьайитӀа, кичӀе жемир, абур жедай крар я, амма чир хьухь хьи, им гьеле эхир туш. 7Халкь халкьдал къарагъда, пачагьлугъни – пачагьлугъдал; чка-чкайра залзалаяр жеда, каш гьатда[+]. 8Вири им азаб-азиятрин эвел я. 9Гьа чӀавуз куьн маса гуда, хурук кутада ва ягъиз рекьида. Зи тилмизар хьуниз килигна, куьн вири халкьариз такӀан жеда[+]. 10Гзафбуру Захъ иман[†] хъийидач, абуру сада сад маса гуда, садаз сад такӀан жеда[+]. 11Тапан пайгъамбарар[†] гзаф пайда жеда, абуру гзаф инсанар алцурарда[+]. 12Писвал артух хьуникди, гзафбурун муьгьуьббат[†] рекьида. 13Эхирдалди эхайди хилас жеда[+].

14Цаварин Пачагьлугъдикай[†] тир Шад Хабар[†] дуьнья тирвал вири халкьарин арада чукӀурда, ахпа эхир алукьда[+]. 15[•]Гьа икӀ, Даниял пайгъамбарди лагьайвал, пак[†] чкада гьатнавай чкӀайвилин чиркинвал акурла (кӀелзавайда[†] кьатӀунни авурай), 16Ягьудатда[†] авай кьванбур вири катна фена дагълара чуьнуьх хьурай. 17Вуж къавал алаз хьайитӀа, ам герек шей къачуз кӀвализ гьахь тавурай![+] 18Вуж чуьлда аваз хьайитӀа, ам винелай алукӀдай вичин пекер къахчуз кӀвализ хъфин тавурай. 19Гьа чӀавуз кӀвачел заланбурузни хурудихъ аялар галайбуруз гуж жеда![+] 20Куьн катдай йикъар хъуьтӀуьз ва я Киш юкъуз[†] тахьурай лагьана дуьаяр[†] ая. 21Аллагьди дуьнья халкьай йикъалай къенин йикъалди тахьай хьтин ва хьайидалай кьулухъ тежедай хьтин мусибат гьа йикъара инсанрин кьилел къведа[+]. 22Аллагьди виликамаз гьа мусибатдин йикъар тӀимил авуначиртӀа, чан алай са затӀни хилас жедачир. Амма Вичин хкянавайбурун, вичин рикӀ алайбурун хатурдай Ада а мусибатдин вахт куьруь авунва[+].

23Гьа арада квез сада «Ингье, им Месигь я», я тахьайтӀа «Ангье, Ам Месигь я» лагьайтӀа, куьн чӀалахъ жемир,[+] 24Тапан месигьарни тапан пайгъамбарар гзаф акъатда. Абуру чӀехи аламатар ва керемат-ишараяр[†] къалурда, алакьайтӀа, гьатта Аллагьди хкянавайбурни кваз алцурариз алахъда[+]. 25Килиг гьа, За квез вири виликамаз лагьанва[+].

26Квез «Килиг, кьурумда Месигь ава!» лагьайтӀа, куьн аниз фимир, я тахьайтӀа «И кӀвалерикай сада Ам чуьнуьх хьанва» лагьайтӀа, куьн абурун чӀалахъ жемир. 27РагъэкъечӀдай патай ягъай цӀайлапан рагъ акӀидай пата гьикӀ аквадатӀа, Инсандин Хвани[†] гьакӀ атана акъатда[+]. 28Леш гьинал хьайитӀа, къузгъунарни гьанал кӀватӀ жеда[+].

29[•]Ахпа а йикъара авай къада-балаяр акатайдалай кьулухъ рагъ мичӀи жеда, вацрани экв хгудач, гъетер аватда, цавун къуватар юзада[+]. 30Гьа чӀавуз цавал Инсандин Хва хкведайвилин ишара акьалтда. Инсандин Хва къудратда ва зурба баркалла[†] алаз цавун циферал алаз хквез акур инсанар, чеб чпивай квахьна, шехьиз жеда[+]. 31Ада и дуьньядиз Вичин малаикар[†] ракъурда. Абуру чӀехи къаргъуяр ягъиз, дуьньядин кьуд пипӀяй, яни цавун и кьиляй а кьилел къведалди авай кьван чкайрай Ада хкянавайбур кӀватӀда[+]. 32[•]Инжилдин тар квез чешне хьурай: адан хилери тӀурар гъана пеш ахъайиз хьайитӀа, квез мукьвара гад алукьдайди чир жеда. 33За лугьузвайди кьилел къвезвайди акурла, Инсандин Хвани куь ракӀарив агакьнавайди квез чир хьухь. 34За квез рикӀивай лугьузва: гилан несил алатна фидалди и крар вири кьилиз акъатда[+]. 35Цавни чил дегиш жеда, амма Зи Гафар дегиш жедач[+].

36[•]Ам къведай я югъ, я сят садазни чидач, я цавараллай малаикриз, я Хциз. Ам анжах Бубадиз[†] чида. 37Нуьгьан[†] девирда гьикӀ хьанатӀа, Инсандин Хва элкъвена хтай девирдани гьакӀ жеда[+]. 38-39Нуьгьан девирда яд акьалт тавунмаз ва ам гимидиз гьахь тавунмаз вирибуру незвай, хъвазвай, папар гъизвай, гъуьлуьз физвай, амма дуьньядал яд акьалтна – вири терг хьана. Акьван чӀавалди садазни са затӀни чизвачир. Инсандин Хвани гьа саягъда элкъвена хкведа[+]. 40Гьа чӀавуз кьве кас чуьлда кӀвалахиз жеда, абурукай сад къахчуда, сад тада. 41Кьве папа са регъве техил регъведа: абурукай сад къахчуда, сад тада. 42ГьакӀ хьайила уях хьухь, квез куь Ребби[†] хкведай югъ чизвач[+]. 43Квез чидани, кӀвалин иесидиз угъри къведай чӀав чир хьанайтӀа, ам уях жедай ва вичин кӀвал атӀуз тадачир[+]. 44ГьакӀ хьайила куьнни гьазур яз хьухь: гьич квез хабарни авачиз Инсандин Хва хтана акъатда[+].

45[•]Лугьун хьи, агъади вичин кӀвалихъ гелкъвезвайбурун кьилел, абуруз вахтунда фу-яд гун патал, са кас эцигна. А кас вафа гвайди ва кьил авайди хьайитӀа, ада вуч ийида? 46Агъа кӀвализ хтайла, ам вичин хиве авай крарал машгъул яз жеда. Ахьтин кас бахтавар[†] я[+]. 47За квез рикӀивай лугьузва хьи, адан агъади вичин вири мал-мулкунин кьиле а кас акъвазарда.

48-51А касди намус авачиз вичи вичик «Зи агъа мукьвара ахкъатдач» лагьана, кӀвалел алай вич хьтинбур гатаз, вични хъвадайбурухъ галаз нез-хъваз хьайитӀа, а касдин агъади гьич виливни техуьзвай са юкъуз, гьич фикирдизни гъиз тежедай чӀавуз хтана, адаз лашунин хура туна векъи жаза гуда ва гьадазни, кьве чин алайбуруз хьиз, кар кьада. Ана лагьайтӀа, шел-хвал ва сарар регъуьн амукьда[+][+].

### 25


ЦӀуд рушакай кьиса

1Цаварин Пачагьлугъ[†] гъиле чирагъар аваз чам кьабулиз фейи цӀуд рушав гекъигиз жеда[+]. 2Абурукай вад акьул авайбур тир, вадни – акьул авачирбур. 3Акьул авачирбуру чпин чирагъар къачунатӀани, абура цадай чӀем къачунач. 4Акьул авайбуру чпин чирагърихъ галаз чӀем авай къапарни къачуна. 5Чам геж жезвай, рушарихъ ахвар агалтна, абур ксана[+]. 6Кьуланфериз гьарай акъатна: «Ингье, чам хквезва! Адан вилик экъечӀ!»

7Гьасятда рушар къарагъна, абуру чпин кузвай чирагъар къайдадик кухтуна.

8Акьул авачирбуру акьул авайбуруз лагьана: «Чи чӀем куьтягь хьана, чирагъар хкахьзава, чаз куь чӀемедикай са тӀимил це». 9«Чавай квез гуз жедач, ам я квезни бес жедач, я чазни, – лагьана акьул авайбуру. – Куьне фена куь чирагъриз цадай чӀем маса къачу».

10Абур чӀем гъиз фена хкведалди чамни хтана акъатна, гьазур хьанвайбур чамрахъ галаз мехъерин деминиз гьахьна. Ракни агал хьана[+]. 11Ахпа амай рушарни аниз атана акъатна.

«Я агъа! Я агъа! – лагьана абуру. – Чаз рак ахъая!»[+] 12Амма ада жаваб яз лагьана: «За квез рикӀивай лугьузва: заз куьн чидайбур туш»[+].

13ГьакӀ хьайила, уях хьухь, За лугьузвай я югъ, я сят садазни чизвач[+].


Пул хуьз вугуникай кьиса


(ЛукӀа 19:12-27)

14[•]Гьа икӀ, са касди дуьньяда къекъуьн кьетӀна. Рекьиз фидалди а касди вичин вач-хъшаяр кӀватӀна, вичихъ авай эменни абурун хиве вугана. 15Садав ада вад тӀалантӀ вугана, муькуьдав – кьве тӀалантӀ, пуд лагьайдавни – са тӀалантӀ. Ада абурув гьардав чпин гьар садан алакьунриз килигна вуганай ва вич экъечӀна фенай. 16Вад тӀалантӀ къачурда гьа пулар кардик кутуна, абурун кьилел мад вад тӀалантӀ хкана. 17Гьа и саягъда кьве тӀалантӀ гвайдани вичив гвай тӀалантӀар кардик кутуна, мад кьве тӀалантӀ хкана. 18Са тӀалантӀ гвайда тухвана вичин иесидин пул чилик кутуна, чуьнуьхна туна. 19Са кьадар йикъар алатайла, а вач-хъшайрин агъа хтана, абурувай ада гьахъ-гьисаб авун тӀалабна[+]. 20Вад тӀалантӀ къачурда муькуь вад тӀалантӀни хкана лагьана: «Агъа, вуна зав вад тӀалантӀ вуганай, ингье, гьабурун кьилел за мад вад тӀалантӀ хкана». 21«Хъсан хьана, регьим ва вафа авай зи вач-хъша! – лагьана агъади. – ГъвечӀи карда вуна заз вафа къалурна. Гила за ви хиве еке крар твада. Захъ галаз вунани шадвал ая»[+].

22Кьве тӀалантӀ къачурдини атана, лагьана: «Агъа, вуна зав кьве тӀалантӀ вуганай, ингье, гьабурун кьилел за мад кьве тӀалантӀ хкана». 23«Хъсан хьана, регьим ва вафа авай зи вачхъша! – лагьана агъади. – ГъвечӀи карда вуна заз вафа авай къалурна. Гила за ви хиве чӀехи крар твада. Захъ галаз жувани шадвал ая».

24Ахпа адан патав са тӀалантӀ къачурди атана. «Агъа, заз вун инсаф авачир кас тирди чида, – лагьана ада; – вуна цун тавур ник гуьда, вуна тум чукӀур тавур чкадай бегьер кӀватӀда. 25Вахъай кичӀе хьана, тухвана за ви тӀалантӀ чилик кутуна. Ингье ви тӀалантӀ, къахчу». 26«Темпел ва кьеркьеш лукӀ! – жаваб гана агъади. – За цун тавур никӀяй гуьдайди ва за тум чукӀур тавур чкадай кӀватӀдайди ваз чир хьайила, 27вучиз вуна зи пул кирида вуганачир? За хтайла, къведай жуван хийир кьил алаз къахчудай».

28Вичин вач-хъшайриз агъади лагьана: «Къахчу адав гвай тӀалантӀ, ам цӀуд тӀалантӀ авайдаз це. 29Гьар нихъ аватӀа, адаз мадни кӀукӀ алаз гуда, авачирдавай авайдини къакъудда[+].

30И виже текъведай вач-хъша мичӀи къецел гадара, ана жедайди шел-хвал ва сарар регъуьнар я»[+].


Дуьньядин дуван

31Инсандин Хва[†] баркалла[†] алаз Вичин малаикрин[†] арада аваз атана акъатайла, Ам баркалла алай пачагь яз тахтуна ацукьда[+]. 32Адан вилик вири халкьар кӀватӀ жеда. Ада абур, чубанди хипер кьунарикай чара ийидайвал, сад садавай чара ийида[+]. 33Хипер Ада вичин эрчӀи патавай акъвазарда, кьунарни – чапла патавай. 34Пачагьди Вичин эрчӀи патавай акъвазнавайбуруз лугьуда: «Зи Бубади[†] хийир-дуьа[†] ийизвайбур, куьн иниз ша, дуьнья халкьнавайдалай инихъ квез гьазурнавай Пачагьлугъ кьабула[+]. 35Заз гишин хьайила, куьне Заз фу ганай; Зун цихъ къаних хьайила, куьне Заз яд ганай; Закай къураба хьайила, куьне Зун кьабулнай[+]. 36Зун кьецӀил хьайила, куьне Заз пекер ганай; Зун азарди кьурла, куьне Зал кьил чӀугунай; Зун къазаматда гьатайла, куьн Зи патав атанай»[+]. 37Гьа чӀавуз гьахъ-михьи ксари лугьуда: «Я Ребби[†]! Вун гишила аваз акуна чна Ваз фу мус ганай? Вун цихъ къанихзаваз чна Ваз яд мус ганай? 38Вун къураба яз чна Вун мус кьабулнай? Я тахьайтӀа Вун кьецӀила аваз акуна, чна Вал пекер мус алукӀнай? 39Вун азарди кьунваз я тахьайтӀа къазаматда аваз чаз мус акунай? Чна мус Вал кьил чӀугунай?» 40Пачагьдини жаваб гуда: «За квез рикӀивай лугьузва: ахьтин крар куьне Зи стхайрикай садаз авунватӀа, куьне а хъсанвилер Заз авунва»[+].

41Ахпа Ада Вичин чапла патавай акъвазнавайбуруз лугьуда: «Квахь Зи виликай, лянет хьайибур, иблисдизни[†] адан малаикриз гьазурнавай жегьеннемдин[†] цӀуз алад[+]. 42Заз гишинзавайла, куьне Заз фу ганачир. Зун цихъ къаних хьайила, куьне Заз яд ганачир. 43Зун къураба тирла, куьне Зун кьабулначир. Зун кьецӀил авайла, куьне Зал алукӀначир. Зун азарди кьунвайла ва къазаматда гьатайла, куьне Зал кьил чӀугуначир». 44Ахпа абуруни жаваб яз лугьуда: «Я Агъа, чаз Вун я гишила аваз, я цихъ къанихзаваз, я къураба яз, я кьецӀил яз, я азарди кьунваз, я къазаматда аваз акунайни кьван? ГьакӀ хьайила, чун Вахъ гелкъуьн тавур бере мус хьана?» 45Гьанал Ада жаваб яз лугьуда: «За квез рикӀивай лугьузва: ахьтин куьмекар куьне и адетдин гъвечӀи инсанрикай садаз кьванни авунвачтӀа, куьне абур Зазни авунвач»[+].

46ГьакӀ хьайила пис ксар даим жазадик акатда, гьахъ-михьи ксар – эбеди уьмуьрдиз[†] аватда.

### 26


Иса рекьиз кӀан хьун


(Марк 14:1-2; ЛукӀа 22:1-2)

1[•]Исади[†] вири и гафар лагьана куьтягьайдалай кьулухъ Вичин тилмизриз[†] лагьана:

2– Кьве йикъалай Песагь сувар[†] жедай юкъуз, Инсандин Хва[†] маса гана хашуниз[†] ядайди квез чир хьухь[+].

3Гьа чӀавуз Каяф тӀвар[†] алай кьилин хахамдин[†] кӀвалера чӀехи хахамар ва чувудрин[†] агъсакъалар кӀватӀ хьана, 4ана абуру Иса фендиналди кьуна, кьин меслятна. 5Амма абуру лугьузвай:

– Халкьдик гъулгъула акат тавун патал, Ам сувар юкъуз ваъ, гьакӀан юкъуз кьуна кӀанда.


Иса Бетан хуьре


(Марк 14:3-9; ЛукӀа 7:37-38; Ягь. 12:1-8)

6[•]Иса Бетанда, жузам[†] азарди кьунвай Симунан кӀвале авайла,[+] 7Адан патав багьа атир авай хъенчӀин гичин гвай паб атана. Ада суфрадихъ ацукьнавай Исадин кьилел атир илична. 8И кар акур Адан тилмизриз хъел атана.

– А атирар вучиз гьакӀ серфна вара-зара ийизва? – лагьана абуру. – 9Ам чӀехи пулунихъ маса гана, а пул кесибрин арада пайиз жедай.

10Амма Исади, адан гъавурда гьатна, лагьана:

– Квез и папакай вучиз хъел къвезва? Ада Заз хъсанвал авуна. 11Кесибар датӀана квехъ галаз амукьда, Зун квехъ датӀана галамукьдач[+]. 12Зал атирар илична, ада Зун кьветӀе-сура динж авуниз гьазурна[+]. 13За квез рикӀивай лугьузва: Шад Хабардикай[†] муштулухар гудай кьван чкайра и папа авур хъсан кар раиж жеда, ам инсанрин рикӀелай алатдач[+].


Ягьудда Иса маса гун


(Марк 14:10-11; ЛукӀа 22:3-6)

14[•]Гьанлай цӀикьвед илчидикай[†] сад, Искарият Ягьуд[†] тӀвар алайди, чӀехи хахамрин патав фена[+] 15ва абуруз лагьана:

– За Иса куь гъиле туртӀа, куьне заз вуч гуда?

Абуру адаз къанницӀуд гимишдин пул хиве кьуна[+]. 16Гьанлай, Иса гьикӀ маса гудатӀа лугьуз, Ягьуд са къулай вахтунихъ къекъвез хьана.


Песагь суварин тӀуьн-хъун


(Марк 14:12-25; ЛукӀа 22:7-23; 1-Кар. 11:23-25)

17[•]ТӀили фарин суварин сад лагьай юкъуз тилмизар Исадин патав атана.

– Чна Ваз Песагь суварин суфра гьина гьазурин? – жузуна абуру.

18– Шегьердиз флан касдин патав алад, – жаваб гана Исади, – ва адаз лагь: «Муаллимди лугьузва: „Зи вахт атанва. Жуван тилмизарни галаз Зун ви кӀвале Песагь суварин суфрадихъ ацукьда“».

19Тилмизрини чпиз лагьайвал авуна. Абуру Песагьдин тӀуьн гьазурна.

20Няни хьайила, Иса Вичин цӀикьвед илчини галаз суфрадихъ ацукьна. 21Абуру фу незвайла, Исади абуруз лагьана:

– За квез рикӀивай лугьузва: квекай сада Зун хаинвилелди маса гуда[+].

22Дерин хажалатдик акатай абуру са-сада Адаз лугьуз хьана:

– Зун яз тахьуй гьа, Агъа?

23Адани абуруз жаваб яз лагьана:

– Захъ галаз хуьрекдик кягъайда Зун маса гуда. 24Инсандин Хци Вичин уьмуьр Каламда[†] кхьенвайвал тухузва, амма Инсандин Хва маса гудайдан кьилел къведайди ма́са гуж я! А касдиз дуьньядал атаначиртӀа, гена хъсан тир[+].

25Исади и гафар лагьайла, Ам маса гуз гьазур хьанвай Ягьудани лагьана:

– Зун яз тахьуй, Муаллим?

– Вуна гьакӀ я лугьузва, – жаваб гана Исади.

26[•]Абур тӀуьник квайла, Исади фу къачуна, хийир-дуьа[†] ийиз-ийиз, ам кӀус-кӀус авуна, тилмизриз пайна, лагьана:

– Ма, къачу, неъ, им Зи Беден я![+]

27Ахпа Ада сукӀра къачуна, хийир-дуьа авуна, ам абурув вугана, лагьана:

– Инай вирида хъухъ. 28Им Зи Икьрардин[†] иви я. Ам гзафбурун гунагьрилай[†] гъил къахчун патал авахьда[+]. 29За квез лугьузва хьи, къенин йикъалай эгечӀна За мад чехир – ципицӀрин миже, – хъвадач. ЦӀийи чехир За анжах Зи Бубадин[†] Пачагьлугъда квехъ галаз хъвада.


Петруди кьил къакъудуникай


(Марк 14:26-31; ЛукӀа 22:33-34; Ягь. 13:37-38)

30Шукурдин манияр яна, Исани тилмизар Зейтун пелел[†] экъечӀна[+]. 31[•]Ана Исади тилмизриз лагьана:

– Къе йифиз куьн садни Захъ иман[†] ийиз амукьдач. Каламда кхьенвай «За чубан яна кьейила, суьруьда авай лапагар гьар сад санихъ чкӀида» лугьудай гафар Зи кьилел къведа[+]. 32Зал чан хтайла, Зун квелайни вилик Галилейдиз[†] атана акъатда[+].

33Амма Петруди жаваб яз лагьана:

– Амайбуру вахъ иман ийиз тамукьайтӀани, зун Вахъ иман ийиз амукьда.

34– За ваз рикӀивай лугьузва: къе йифиз кӀекре гьарайдалди вуна Закай пудра кьил къакъудда, – лагьана Исади.

35– Вахъ галаз санал рекьидай чкадал атайтӀани, Вакай за са чӀавузни кьил къакъуддач, – лагьана Петруди.

Ихьтин гафар амай тилмизрини лагьанай[+].


Гетсеман багъда Исади дуьа авун


(Марк 14:32-42; ЛукӀа 22:39-46)

36[•]Ахпа Иса абурухъ галаз Гетсеман лугьудай чкадиз атана:

– За дуьаяр[†] ийидалди куьн инал хьухь, – лагьана Ада тилмизриз.

37Вичихъ галаз Петруни Зебедеян кьве хвани къачуна, Ам фена. Гьана Адак гъамни дарихвал акатна[+]. 38Исади абуруз лагьана:

– Зи рикӀ ажалдин тӀалди незва, куьн, инал ксун тавуна, Захъ галаз акъваз[+].

39Са тӀимил анихъ фена, Исади, чинихъди ярх хьана, дуьаяр авуна:

– Зи Буба! Мумкин кар ятӀа, и гъам пияла Зав хъваз тамир; ятӀани, Заз кӀандайвал ваъ, Ваз кӀандайвал хьурай[+].

40Элкъвена хтайла, Адаз тилмизар ахварал фенваз акуна.

– Квевай са сятда кьванни уяхдиз Захъ галаз акъвазиз хьаначни? – лагьана Ада Петрудиз. – 41Уях хьухь, куьн темягьра гьат тавурай лугьуз, дуьа ая, руьгьдиз[†] кӀан хьайитӀани, беден зайиф яз амукьда[+].

42Кьвед лагьай гъилера мад къерех хьана, Ада дуьа авуна:

– Зи Буба, Ваз За и азаб чӀугуна кӀанзавани? Маса рехъ авачтӀа, къуй гьа Ваз кӀандайвал хьурай[+].

43Ам хтайла, Адаз абур мад ксанваз жагъана. Абурун вилер чеб-чпелай ахвариз физвай. 44Абур анал туна, Ам мад пуд лагьай гъилера къерех хьана, гьа лагьай гафар тикрариз, Ада дуьаяр авуна. 45Ахпа тилмизрин патав хтана, Ада абуруз лагьана:

– Куьн мад ксана амани? – лагьана Ада. – Ял язавани? Вахт атана агакьнава, ингье гьа и декьикьадилай Инсандин Хва гунагькаррин гъиле гьатзава[+]. 46Къарагъ, ша: ангье, Зун маса гудайди мукьва хьанва.


Иса маса гун ва кьун


(Марк 14:43-50; ЛукӀа 22:47-53; Ягь. 18:3-11)

47[•]Гаф мецел аламаз, Адан цӀикьвед илчидикай сад тир Ягьуд атана акъатна. Адахъ чӀехи хахамрини агъсакъалри ракъурнавай гзаф инсанар галай. Абурув турарни вагьрамар гвай[+]. 48Хаинди вичихъ галайбур Иса маса гунин ишарадин[†] гъавурда туна:

– Низ за темен гайитӀа, Ам Гьам жеда. Вегьена Ам яхъ.

49Атанмазни Ягьуда, Исадиз мукьва хьана, «Хийирар хьуй, Муаллим» лагьана, Адаз темен гана.

50– Дуст кас, вун гьа и кар патал атанвани? – лагьана Исади.

Атайбуру гьа инал вегьена Иса кьуна.

51Исадихъ галайбурукай сада вичин тур акъудна, кьилин хахамдин[†] са лукӀ яна, адан яб галудна[+].

52– Жуван тур къакъара хтур, – лагьана Исади, – ни тур хкажайтӀа, гьам турунив рекьида[+].

53Заз кӀан хьайитӀа, Зи Бубадивай, малаикрин[†] цӀикьвед кьушун Завай къачуз жедай; абур Ада Заз гудачир лагьана фикирзавани вуна? 54За тӀалабнайтӀа, и жезвай крар Каламда кхьенвайвал кьилиз акъатдайни кьван?

55И чӀавуз Исади атанвайбуруз лагьана:

– Зун кьун патал, куьн къачагъ кьаз фидайвал, турарни вагьрамар гваз атанва хьи? Зун гьар юкъуз чирвилер гуз Аллагьдин КӀвале[†] жедай, амма ана куьне Зак кязавачир[+]. 56Ибур, пайгъамбарри[†] кхьенвай гафар кьилиз акъатун патал, жезвай крар я.

Гьа вахтунда вири тилмизар, Ам гьанал туна, катна[+].


Исадик тахсирар кутун


(Марк 14:53-65; ЛукӀа 22:54-55, 63-71; Ягь. 18:12-13, 19-24)

57[•]Иса кьурбуру Ам кьилин хахам Каяфан патав тухвана. Ана тавратдарарни[†] агъсакъалар кӀватӀ хьанвай.

58Петру яргъалай хьиз Адан гуьгъуьна аваз, кьилин хахамдин гьаятдиз кьван атана. Ам гьаятдиз гьахьна, кар квелди куьтягь жедатӀа лугьуз, нуькеррин арада ацукьна.

59-60ЧӀехи хахамрини Меслягьатди[†] Иса кьиникьиз акъудун патал, Адаз акси тапан шагьидар жагъурзавай, ахьтинбур гзаф хьунни авунай, амма садан шагьидвални кардик кутаз жедайди хьаначир. Эхирни кьве кас атана[+]. 61Абуру лагьана:

– И инсанди лугьузвай: «Завай Аллагьдин КӀвал чӀурна, пуд йикъалай эхцигиз хъжеда»[+][+].

62Къарагъна кьилин хахамди Исадиз лагьана:

– Вун чуькьни тавуна вучиз акъвазнава? Ваз лугьудай гаф авачни? Абур Ваз акси яз экъечӀзава эхир![+]

63Амма Ада сивяй са гафни акъуднач. Кьилин хахамди мад Исадивай хабар кьуна:

– За чан алай Аллагьдин вилик Вун Аллагьдин Хва[†] Месигь[†] яни лагьана хабар кьазва[+].

64– Вуна гьа икӀ я лугьузва, – лагьана Исади, – Инсандин Хва цавал алай циферилай физваз ва шукур хьайи Къудрат Авайдан эрчӀи патавай ацукьнаваз квез аквада[+].

65Инал кьилин хахамди вичел алай пекер къазунна:

– Ада аси[†] ихтилатар ийизва! – лагьана ада. – Мад чаз шагьидвилер герек яни кьван? Адан аси ихтилатар квез ван хьана![+] 66Куь фикир гьихьтинди я?

Абуру Ам кьиникьиз акъуддай чкадал атанва лагьана[+].

67Гьанлай Адан чиниз тфуяр вегьиз, гъутар эцягъиз хьана, бязибуру Адан чинин патар ягъиз, 68лугьузвай:

– Вун ни янатӀа, лагь кван чаз, Месигь?


Петруди Исадикай кьил къакъудун


(Марк 14:66-72; ЛукӀа 22:54-62; Ягь. 18:16-18, 25-27)

69[•]Петру лагьайтӀа, къецел, гьаятда ацукьнамай. Адан патав са къаравуш атана, лагьана:

– Галилейви Исадихъ галаз вунни авай.

70Амма Петруди вири алай чкадал Исадикай кьил къакъудна лагьана:

– Вун куькай рахазватӀа заз чидач.

71Ам варарив агатдайла, муькуь къаравушдиз акуна ва анал алайбуруз ада лагьана:

– Имни Назаретви Исадихъ галаз санал авайди тир.

72Петруди мад кьил къакъудна кьин кьуна:

– Ам заз чидай Кас туш.

73Са герендилай анал алай инсанар Петрудив агатна, лагьана:

– Якъин вунни гьабурукай я, ви рахунрин жуьреди вун гьабурукай тирди къалурзава.

74Гьанлай Петруди кьинер кьаз, Аллагьдиз дад ийиз хьана:

– Ам заз чидай Кас туш.

Гьа рахунрик кваз садлагьана кӀекре гьарайна. 75Петрудин рикӀел Исади лагьай гафар хтана: «КӀекре гьарайдалди вуна Закай пудра кьил къакъудда». Варарай экъечӀна, ам къагьардалди шехьна[+].

### 27


Исадиз кар атӀун


(Марк 15:1; ЛукӀа 23:1; Ягь. 18:28)

1[•]Пакагьан[†] экуьнахъ вири чӀехи хахамарни[†] агъсакъалар, Иса[†] гьикӀ рекьидатӀа лугьуз меслятар ийиз, кӀватӀ хьана. 2Ам кутӀунна, тухвана Римдин[†] сердер ПилатӀан[†] гъиле туна[+].


Ягьудан кьиникь


(Крар 1:16-20)

3[•]Исадиз кьиникьин жаза ганвайди Ам маса гайи Ягьудаз[†] чир хьайила, Ягьуд авур кардал пашман хьана. Ада, фена, чӀехи хахамривни агъсакъалрив къанни цӀуд гимиш вахгана, 4лагьана:

– Тахсир квачир инсан маса гана, за гунагь[†] авуна.

– Чаз вуч ава? – лагьана абуру. – Абур ви къайгъуяр я!

5Вичив гвай гимишар Аллагьдин КӀвализ[†] гадарна, Ягьуда фена вичи вич куьрсарна. 6ЧӀехи хахамри гимишар кӀватӀ хъувуна, лагьана:

– Абур Аллагьдин КӀвалин хазинадик кутуна виже къведач, абур ивидихъ ганвай гьакъи я[+].

7Меслят авуна, а гимишрихъ абуру «ГетӀехъандин чил» лугьудай чка, къурабаяр кучукун патал, маса къачуна. 8Гьаниз килигна къенин йикъал къведалди а чилиз «Ивидин чил» лугьузва. 9Гьа икӀ, Ермиягь[†] пайгъамбарди[†] лагьай ихьтин гафар кьилиз акъатна: «Исраилдин[†] рухвайри Адан къимет къанницӀуд гимиш тайинарна[+]. 10Абуру а пулунихъ, Реббиди[†] эмир авурвал, „ГетӀехъандин чил“ къачуна».


Иса ПилатӀан вилик


(Марк 15:2-19; ЛукӀа 23:2-5, 13-25; Ягь. 18:29–19:16)

11[•]Иса сердердин вилик акъвазна. Ада Исадивай хабар кьуна:

– Вун чувудрин[†] Пачагь яни?

– Вуна гьа икӀ я лугьузва, – жаваб гана Исади[+].

12ЧӀехи хахамрини агъсакъалри Адак тахсирар кутадайла, Ада гьич жавабни ганачир. 13Гьанлай ПилатӀа Адаз лагьана:

– Вак кутазвай кьван тахсирар ваз аквазвачни[+]?

14Амма Вичик кутазвай са тахсирдизни Исади яб тагуз акурла, сердер пара мягьтел хьана.

15[•]Гьар Песагь суварин[†] юкъуз сердерди халкьди тӀвар[†] эцигай са кас къазаматдай азад хъийидай адет хьанвай. 16Гьа чӀавуз Бараб тӀвар алай машгьур са тахсиркар къазаматда авай. 17Вири кӀватӀ хьайила, ПилатӀа хабар кьуна:

– Квез за вуж ахъайна кӀанзава: Бараб ахъайдани, я тахьайтӀа Месигь[†] лугьудай Иса?

18ПилатӀаз хахамрин кьилевайбуру Иса чпин пехилвиляй вичин гъиле тунвайди чизвай[+]. 19ПилатӀ дуванбегдин чкадал ацукьнавай вахтунда, адан патав са кас атана ва адан папа лагьай гафар тикрарна:

– А Кас гьахъ-михьиди я, Адаз са затӀни мийир, сенфиз за ахвара Ам себеб яз гзаф азабар чӀугуна.

20Амма чӀехи хахамрини агъсакъалри Бараб азад хъувуна Иса кьиникьиз акъудун лазим тирдахъ халкь чӀалахъарна[+].

21Гьанлай сердерди абурувай хабар кьуна:

– Квез за и кьведакай гьим ахъайна кӀанзава?

– Бараб, – лагьана абуру.

22– Месигь лугьузвай Исадиз за вуч авун лазим я? – лагьана ПилатӀа.

– Хашуниз[†] ягъ Ам! – жаваб гана вирида.

23– Ада вуч пис кар авуна кьван? – лагьана ПилатӀа.

Амма халкьди амайдалайни кӀевиз гьараяр авуна:

– Хашуниз ягъ Ам![+]

24ПилатӀавай халкь секинариз жезвачир. Жемятдик мадни гзаф гъулгъула акатзавай. И кар акурла, ПилатӀа, яд къачуна, халкьдин вилик вичин гъилер чуьхвена, лагьана:

– И Муъминдин[†] Иви авахьунай зак тахсир квач, ам куь кӀвалах я[+].

25– Къуй Адан Ивидин жаваб гудайбур чунни чи аялар хьурай! – жаваб гана халкьди[+].

26Гьа чӀавуз ПилатӀа Бараб ахъайна, Исани къамчидалди гатана, хашуниз ягъ лагьана эмирна[+].

27[•]Гьанлай сердердин аскерри Иса гьукумдардин кӀвалерин гьаятдиз тухвана, гьана вири аскерар Исадин патав кӀватӀна. 28Исадал алай пекер хтӀунна, абуру Адал яру пекер алукӀна, 29кьилелни къакъвадин таж эцигна, Адан эрчӀи гъилени лаш туна, Адан вилик метӀер яна, абуру рахшанддалди лугьуз хьана:

– Чувудрин Пачагь сагъ хьурай!

30ГьакӀ лугьуз абуру Адаз тфуяр гуз хьана, ахпа Адан гъиляй лаш акъудна, гьадалди Адан кьил гатаз эгечӀна[+].


Иса хашуниз ягъун


(Марк 15:20-32; ЛукӀа 23:26-43; Ягь. 19:17-27)

31Адакай ягьанатар авуна куьтягь хьайидалай кьулухъ, Исадилай яру пекер хтӀунна, Адал Вичин парталар алукӀна, гьанлай Ам хашуниз ягъиз тухвана.

32[•]Абур фидайла, абурал киринейви Симун лугьудай са кас гьалтна, абуру Исадин хаш адав гужалди тухуз туна.

33Абур ГалгутӀ, яни Пел лугьудай чкадив агакьна. 34Исадиз абуру туькьуьлвал квай чехир гана, амма адан дад акурла, Адаз ам хъваз кӀан хьанач[+]. 35Иса хашуниз ягъайдалай кьулухъ, Ам хашунал алаз хкажайбуру Адан пекер, чип вегьиз, пайна[+]. 36Ахпа анал ацукьна Адан къаравул чӀугваз хьана. 37Адан кьилихъ тахсиркарвилер къалурдай кьул яна. Адал кхьенвай: «Им Чувудрин Пачагь Иса я».

38Исадихъ галаз санал хашариз кьве къучини янай: сад Адан эрчӀи, муькуьдини – чапла патавай. 39Патавай физвайбуру, Адакай чӀурукӀа рахаз, чпин кьилер юзуриз, лугьуз хьана:[+]

40– Эй, Аллагьдин КӀвал чукӀурна пуд йикъан къене эхциг хъийидайди! Вун Аллагьдин Хва[†] ятӀа, жува жув хилас ая, хашунилай эвичӀ![+]

41Гьа и жуьреда чӀехи хахамри, тавратдарри[†] ва агъсакъалрини рахшанд кваз лугьудай:

42– Масадбур Ада хиласдай, гила Вичивай Вич хилас ийиз жезвач. Ам Исраилдин Пачагь ятӀа, хашунилай гила эвичӀрай. ЭвичӀна акуртӀа, Ам Месигь тирдан чун чӀалахъ жеда![+] 43Ада Аллагьдихъ далу акалнавай; Аллагьдиз Ам багьа ятӀа, къуй Аллагьди Ам хилас авурай. Ада лагьанай хьи бес: «Зун Аллагьдин Хва я».

44Адахъ галаз санал хашуниз янавай къачагърини Адаз экъуьгъзавай.


Исадин кьиникь


(Марк 15:33-41; ЛукӀа 23:44-49; Ягь. 19:28-30)

45[•]Нисинрихъ вири чилел мичӀ акьалтна, сятдин пудралди гьакӀ амукьна. 46Сятдин пудаз хьиз Исадай гьарай акъатна:

– Эли, эли! Лема сабахтани? Яни: я Аллагь! Я Аллагь! Вуна Зун вучиз туна[+]?

47Адан ван атай гьанал алай са бязибуру лагьана:

– Килиг садра, Ада Ильясаз[†] эверзава.

48Абурукай сада, чукурна фена, цуру чехирдай кьежирнавай мант, лашунин кӀвенкӀвел гьалдна, Исадин сивихъ авуна[+].

49– Акъваз кван, – лугьуз хьана амайбуру, – Ам хилас ийиз Ильяс къведатӀа килигин чун.

50Исадай мад кӀевиз гьарай акъатна. Гьа инал Адан чан хкатна. 51Гьасятда Аллагьдин КӀвале авай пердени виняй агъуз пад хьана, залзала хьана, рагар пад-пад хьана[+]. 52Кьейибур динжарнавай кьветӀерикай са гзафбур ачух хьана, Аллагьдиз талукь са хейлин кьейибурал чан хтана[†][+]. 53Исадал чан хтайдалай кьулухъ абур чпин кьветӀерай экъечӀна, Ярусалимдиз – пак шегьердиз – фена. Абур гзафбуруз акуна. 54Иса хуьзвай аскерризни абурун кьилевайдаз залзала ва маса хьайи крар акурла, гзаф кичӀе хьана, лагьана:

– РикӀивайни Ам Аллагьдин Хва тир!

55Анал яргъал акъвазна гзаф папарни алай. Абур, Иса Галилейда[†] авай вахтунда, Адан гуьгъуьна гьатна, Адаз къуллугъ авурбур тир. 56Абурун арада Маждалдай тир Майрам[†], Якьубанни[†] Юсуфан[†] диде Майрам ва Зебедеян паб авай[+].


Иса рага атӀанвай кьветӀе-сура тун


(Марк 15:42-47; ЛукӀа 23:50-56; Ягь. 19:38-42)

57[•]Няни хьайила, Исадин тилмиз[†] хьайи АриматӀайдай тир Юсуф тӀвар алай девлет авай са кас ПилатӀан патав атана. 58Ада ПилатӀавай Исадин мейит вичив вахгун тӀалабна. ПилатӀа мейит вахгун эмирна. 59Юсуфа Исадин мейит къахчуна, ам михьи[†] кушдин кафандик кутуна, 60вич кьейила динж авун патал вичи цӀийиз рага атӀанвай кьветӀе-сура туна. КьветӀин сивихъни са чӀехи къван агалдна, ам хъфена. 61Маждалдай тир Майрамни муькуь Майрам кьветӀен къаншарда ацукьнавай.


КьветӀел къаравулар эцигун

62Гуьгъуьнин юкъуз, ам Киш югъ[†] тир, ПилатӀан патав чӀехи хахамарни фарисеяр[†] кӀватӀ хьана.

63– Агъа, – лагьана абуру, – гьеле а тапархъандал чан аламаз, Ада «Пуд йикъалай Зал чан хкведа» лагьайди чи рикӀел хтана[+]. 64ГьакӀ хьайила, пуд лагьай югъ алукьдалди, Адан мейит авай кьветӀ хъсандиз хуьдайвал эмир це, Адан тилмизри, йифиз атана, Ам чуьнуьхун мумкин я. Ахпа абуру халкьдиз «Кьенвай Адал чан хтана» лугьуз къекъведа. ГьакӀ хьайитӀа, Адан эхиримжи таб эвелимжидалай писди жеда.

65– Квехъ аскерар гала, – лагьана ПилатӀа, – алад, квез чидайвал хуьх.

66Абуру кьветӀен патав атана, къванцел муьгьуьр эцигна, кьветӀен патав къаравулар акъвазарна[+].

### 28


Исадал чан хтун


(Марк 16:1-8; ЛукӀа 24:1-10; Ягь. 20:1-8)

1[•]Пакамахъ[†] фад, гьафтедин сад лагьай юкъуз[*] Маждалдай тир Майрамни[†] муькуь Майрам кьветӀен патав атана[+]. 2Гьа чӀавуз зурба залзала хьана, Реббидин[†] малаик[†] цаварилай эвичӀна, кьветӀен сиве тунвай къван алудна, гьадал ацукьнавай[+]. 3Адан акунар цӀайлапандиз ухшар тир, адан пекерни жив хьиз лацу тир[+]. 4КичӀевиляй къаравулрикни адан вилик зурзун акатна, абур мейитар хьиз хьана[+]. 5Малаикди элкъвена папариз лагьана:

– КичӀе жемир, куьн хашуниз[†] янавай Исадихъ[†] къекъвезвайди заз чизва. 6Ам ина амач. Ада Вичи лагьайвал, Адал чан хтанва[†]. Фад инал ша, ингье Ам эцигай чкани. 7Гьерекатна фена Адан тилмизриз[†] Адал чан хтайдакай хабар це. Ам Галилейдиз[†] тилмизрилайни вилик атана акъатдайди абурун рикӀел хкваш. Абуруз Ам гьана аквада. Ингье за квез вири гафар лагьана[+].

8Тадиз кьветӀяй экъечӀна, папари кичӀевал ва зурба хвеш кваз Исадин тилмизриз хабар гуз чукурна. 9Фидай рекье абурал садлагьана Иса гьалтна.

– Хийирар хьуй! – лагьана Ада абуруз.

Абуру Адав агатна, Адан кӀвачер кьуна, икрам авуна[+].

10Гьанал Исади абуруз лагьана:

– КичӀе жемир. Фена Зи стхайриз Галилейдиз алад лагь, абуруз Зун гьана аквада[+].


Къаравулрин гьахъ-гьисаб

11Папар тилмизриз лугьуз фидайла, къаравулрикай са бязибур шегьердиз фена, абуру хьайи агьвалатдикай чӀехи хахамриз[†] хабар гана. 12Агъсакъалрихъ галаз меслят авуна, адалай кьулухъ абуру къаравулриз бегьем пул гана, 13лагьана:

– Куьне виридаз лугьун лазим я: «Чун ксанвайла, йифиз Адан тилмизри атана Адан мейит чуьнуьхна». 14Адакай сердердиз ван хьайитӀа, чна адан хъел иликьарда, квез са писвални тахьун патал, чна къайгъу чӀугвада.

15Абуру, пул къачуна, чпиз лагьайвал авуна. А хабар къенин йикъал къведалдини чувудрин[†] арада чкӀана ама.


ЧӀехи тапшуругъ

16[•]ЦӀусад тилмиз Галилейдиз Исади чпиз ша лагьай дагъдиз фена. 17Иса акурла, вирида Адаз икрамна, амма са бязибуру шак авуна[+]. 18Абурун мукьув хьана, Исади лагьана: – Чилелни цавара вири Зи Гъиле ава[+]. 19ГьакӀ хьайила алад, вири халкьарин инсанрикай зи тилмизар ая. Бубадин[†], Адан Хцин ва Пак Руьгьдин[†] ТӀварц[†]Ӏелай абурув цик акахьун къачуз[†] тур[+]. 20За квез авур эмирар кьилиз акъудиз абуруз чира. Эхир алукьдалди Зун гьар юкъуз квехъ галайди чир хьухь[+].

## Гафарган (ЦӀийи Икьрар)

### Гафарган (ЦӀийи Икьрар)

Гафарган (ЦӀийи Икьрар)


ЦӀийи Икьрар


А

Б

Г

ГЪ

ГЬ

Д

Е

Ж

З

И

К

КЪ

КЬ

КӀ

Л

М

Н

П

Р

С

Т

ТӀ

Ф

Х

Ц

ЦӀ

Ч

Ш

Э

Ю

Я


### Абба

Абба – арамей чӀалал – «буба, дах»; аялри бубадиз тавазидаказ гьа икӀ лугьудай. Аллагь Бубадихъ галаз Иса Месигь гьа икӀ лугьуз рахадай, гуьгъуьнлай сифтегьан иманийрини гьа икӀ ийиз хьанай.

### Агъа дуьнья

Агъа дуьнья – Гзаф маса халкьари хьиз, ЦӀийи Икьрардин вахтарин чувудрини кьейидалай кьулухъ инсандин руьгь агъа дуьньядиз акъатда ва ана чилел тухвай уьмуьрдикай гьахъ-гьисаб авун герек жеда лугьуз фикирдай. Гунагькаррив ана жаза агакьда лугьудай.

### Адам

Адам – Аллагьди халкьнавай сад лагьай кас. Адалайни адан паб Гьавадилай вири инсаният арадал атана. Адамни Гьава Аллагьдин весият чӀурай ва идалди гунагь авур сифтегьанбурни тир. Гьа вахтарилай абурун эвледар гунагьдик кваз амукьун давам жезвай, гунагьрай гузвай жазани ажал хьанвай. Месигьдиз эхиримжи Адам лугьуналди, Павела Месигьдихъ иман авур инсаният гуя цӀийи кьилелай дуьньядал хквезвайди хьиз къалурзава. Гила инсаниятдивай Аллагьдинни Адаман арада виликдай, гунагькарвал жедалди, хьайи алакъайрал хквез жеда.

### Алачух

Алачух – кил. «Гьалтунин Алачух».

### Аллагь кьатӀу́н

Аллагь кьатӀу́н – И келима Пак Каламда гьакӀ «Аллагьдикай са гьихьтин ятӀани чирвал хьун» лагьай чӀал ваъ, «Адан къастунив кьадайвал, Адахъ галаз сад хьана, Адахъ галаз жуван кьилдин алакъаяр гуьнгуьна тваз уьмуьр тухун» лагьай чӀал я.

### Аллагьдин КӀвал

Аллагьдин КӀвал – Мусадин вахтарилай вичин патав чувудри Аллагьдиз икрам ийиз хьайи Алачухдин эвезда Сулейман пачагьди Исраилдин меркез Ярусалимда эцигай ибадатханадин гапӀал. Чи аям къведалди 586-йисуз Аллагьдин КӀвал бабилвийри чукӀурнай, амма са шумуд цӀуд йисар алатайдалай гуьгъуьниз ам эхциг хъувунай. И цӀийи КӀвал ЧӀехи Гьируд пачагьди цӀийи кьилелай туьхкӀуьрнай ва хъсандиз гегьеншар хъувунай. И КӀвал Исраилдин вири уьмуьрдин кьилин макан тир: къурбандар тек са гьа ина гуз жедай, иниз вири уьлкведай ва къецепатайни чувудар чпин чӀехи суварар (Песагь, ЯхцӀурни цӀуд лагьай йикъан сувар, Кумайрин сувар) кьиле тухуз къведай. Аллагьдин КӀвалин кьилин утагъдиз Паквилерин Пак чка лугьудай, аниз кьилин хахамдивай кьилдин къуллугъ авун патал йиса са гъилера гьахьиз жедай. Паквилерин Пак чка тек са хахамривай физ жедай Пак чкадивай пердедалди чара авунвай. И кьве падни Аллагьдин КӀвал яз гьисабзавай, анриз адетдин инсанривай физ жедачир, абуру Аллагьдин КӀвалин гьаятра икрам ийидай. Гьаятрин къерехрай авай ширасрик жуьреба-жуьре кеспийрик квай гзаф халкь кӀватӀ жедай. Иса Месигьди виликамаз лагьайвал, чи аямдал къведалди 70-йисуз римвийри Аллагьдин КӀвал михьиз чукӀурна ва гьа вахтарилай инихъ ам мад эхциг хъувуначир.

### Аллагьдин КӀел

Аллагьдин КӀел – Аллагьди Муса пайгъамбардин куьмекдалди исраилвийриз гайи Къанунди къалурнавайвал, Аллагьдин КӀвале гьар пакамахъ ва гьар няниз хахамри Аллагьдиз эркек кӀел къурбанд ийидай. Къурбанддин кӀелен ивиди Аллагь инсанрихъ галаз туьхкӀуьр хъийидай, и адетда исраилвийрин гунагьрилай гъил къахчунин гьерекат кьиле физвай. Ягья пайгъамбарди Иса Месигьдиз Аллагьдин КӀел лугьуналди, Ам вири дуьнья патал къурбанддиз акъуддайдакай виликамаз лугьуз хьанай.

### Аллагьдин Пачагьлугъ

Аллагьдин Пачагьлугъ – И келимади Аллагьдин ва Ам чпин Пачагь яз кьабулзавай, Адахъ галаз рафтарвиле аваз уьмуьр тухузвай инсанрин алакъайрикай лугьузва. А Пачагьлугъ Иса Месигь кьвед лагьай гъилера хтайдалай кьулухъ чилел тайин жеда: Аллагьдин халкьдин душманар магълуб жеда, виликан дуьнья квахьда, адан чкадал цӀийиди жеда, ам даиман кадгъайвилив ацӀана жеда, ана са жуьрединни писвал амукьдач. Амма Аллагьдин Пачагьлугъ неинки са гележегда жедай кар я, ам инсанри Аллагьдин къастунал амал ийизвай ва чпин алакъайра муьгьуьббат авайди къалурзавай вирина исятдани ава. Аллагьдин Пачагьлугъ Иса Месигьдин, Ягья пайгъамбардин ва илчийрин вязерин кьилин килим я.

### Аллагьдин рекьел атун

Аллагьдин рекьел атун – Инсанди туба ийизва (кил. «Туба авун»), гьадалай кьулухъ Аллагьдин къастунай фин кӀевелай кьетӀзава, Иса Месигьдалди Аллагьди гузвай хиласвал кьабулзава.

### Аллагьдин Хва

Аллагьдин Хва – Чувуд чӀала «дуьньядин хва», «теселлидин хва» ва я «къукърумдин рухваяр» хьтин ибарайри нихъ гьахьтин лишанар ва тӀебиат аватӀа гьам къалурзава. «Аллагьдин рухваяр» ибара каламра Исраилдин веледрихъ чпин уьмуьрда Аллагьдин халкьдиз Аллагьдиз хас лишанар хьун лазим тирди къалурун патал гъиликзава. Исраилдин рухваяр Аллагьдин веледар яз гьисабзавай, амма и веледвал бедендилай хьанвайди яз ваъ, Аллагьди инсанар, абурун бан-бубаяр лукӀвиликай хкудна, уьмуьрдал гъунин нетижада хьанвайди яз гьисабзава (кил. Киххьей Къанун 14:1, Гьаши 1:10; 11:1). Исраилдин рухвайрин каламра «Аллагьдин Хва» гьакӀ Исраилдин пачагь къалурун патални гъиликзава. Ахьтин пачагьдихъ, адалат гваз уьлкве идара авуналди, Аллагьдиз хас лишанар хьун лазим я (кил. 2-Пачагьар (2-Смаил) 7:8-17; Забур 2:6-11; 88:20-27). Пачагьар Исраилдин рухвайрин векилар яз гьисабзавай. Аллагьдихъ галаз пачагьрин кьетӀен алакъаяр авай, Аллагьди абур пачагьвилин гелеваз тухузвай. Давуд пачагьдин тухумдилай атанвай пачагь хьиз, Иса Месигьни Аллагьдин Хва яз кьабулзава. И ибара бедендалди жедай ва тӀебиатдиз хас жуьредин алакъайрихъ галкӀанвайди яз кьабулиз жедач. Иса патал гъиликзавай и тӀварцӀи Адахъ тамамдаказ Аллагьдиз хас лишанар авайди ва масадбуруз а лишанралди Аллагьдин халисан тӀебиат къалурзавайди къейдзава.

### Аллагьдин хъел

Аллагьдин хъел – И ибара инсандик акатзавай хьтин гьиссер Аллагьдик акатзава лагьай чӀал туш. Амма Аллагьди инсанрин гунагьрални рехнейрал разивал ийизвач, абурай кӀеви жаза гун мумкин я, а жазадин макьсад – гьахъ арадал хкун ва гунагькардин кьилив ван ийиз тун я. Гьар са касди гунагьар ийизвайвиляй, ада вичел Аллагьдин хъел аватдайвал ийизва, ятӀани адавай Месигьдиз талукь хьуналди Аллагьдихъ галаз туьхкӀуьз жеда.

### Алфани Омега

Алфани Омега – юнан алфавитдин сифте ва эхиримжи гьарфар.

### Амин

Амин – Къадим чувуд чӀалал и гафуникай «гьакъикъи я» ва «гьакъикъат» мана хкатзава. И гафуналди вяз ва я дуьа гатӀунизни, акьалтӀаризни жеда. Масада лагьанвай и гафуниз жаваб хгун яз и гаф лугьузвай касди вич адан гафарихъ галаз рази тирди къалурзава.

### Аси

Аси – Аллагьдикай чурукӀа рахун, Адаз аксивал авун.

### Асия вилаят

Асия вилаят – (с гьарф аваз кхьида). Римдин империядин са вилаят, гилан ГъвечӀиди тир Азиядин (Туьркиядин) са пай я. И вилаятдин меркез Эфес шегьер тир. Дуьньядин са пай тир Азиядин тӀвар гьа и вилаятдилай атанвайди я, амма абур какадарна кӀандач.

### Афинаяр

Афинаяр – Юнанда авай шегьер. Ам къадим вахтара тек са сиясатдин макан хьиз ваъ, гьакӀ медениятдин макан хьизни сейли хьана. Сакратан, Эфлатунан ва Эрестудинн хайи шегьер тир Афинаяр къадим вахтара жуьреба-жуьре хилерин филасафар чеб чпел гьалтдай ва абуру чпин гьуьжетар кьиле тухудай чкани тир.

### Бабил

Бабил – къадим Мукьвал тир рагъэкъечӀдай патан лап чӀехи шегьер. Ам Месапатамда (гилан Иракда) авай зурба империядин меркез тир. Бабилда жуьреба-жуьре гзаф аллагьриз тӀеат ийизвай. Чи аямдал къведалди хьайи 587-йисуз бабилвийри Ярусалим чукӀурнай, идалай гуьгъуьниз абуру чпихъ галаз гзаф кьадар чувудар Месапатамдиз хутахнай. ЦӀийи Икьрардин вахтар алукьдалди Бабил шегьер чукӀур авунвай. ЦӀийи Икьрарда «Бабил» гафуни иблисдин пачагьлугъ лагьай мана гузва; цӀийи зурба империядин меркез, Ярусалим къачур, мажуси бутринни гзаф рехнейрин макан тир Римни Бабилдихъ галаз сад авун мумкин я.

### Багьал-Зевул

Багьал-Зевул – иблисдин тӀварарикай сад. Аллагьдин душман тир иблис чӀуру жинеррин чӀехиди я. И тӀвар, аквар гьаларай, Фелистиндин мажуси халкьарин адетра гьалтзавай аллагьрикай чӀехиди тир Баалан тӀварцӀихъ галаз алакъада ава.

### Баркалла

Баркалла – Аллагьди и дуьньяда ийизвай крарай аквазвай Адан зурбавилиз гьа икӀ лугьузва. Пак Каламдай чир жезвайвал, бязи вахтара Аллагьдин баркалла чувудриз къати экв яз ачухдиз аквадай. ЯтӀани, Аллагьдин баркалла Адан михьи ксарин уьмуьрдани къалурнаваз жедай. Адан баркалла гзафни-гзаф Иса Месигьдин уьмуьрдай, Ада къалурай аламатрай ва иллаки Ам хашунал кьиникьай ва Адал чан хтунай аквазва.

### Бахтавар

Бахтавар – вичихъ бахт хьунухь са гьикьван ятӀани вахтуналди гьиссзавайди ваъ, вичихъ амукьдай эбеди ва са шакни алачир бахт хкянавай кас.

### Берекат

Берекат – ЦӀийи Икьрарда гьалтзавай кьилин келимайрикай сад. Лайих авачизни инсанриз Аллагьди ийизвай регьим. И гафуни Аллагьди инсандиз ганвай хъсан пай къалурзава. А пай Ада са гьихьтин ятӀани агалкьунрай савкьват яз ваъ, Вичин регьим галай къастуналди гузва. Гьа ида берекат Къанундивай чара ийизва. Къанунди, адалатдин шартӀарикай бине кьуналди, Аллагьдинни инсандин, гьакӀни инсанрин чпин алакъаяр идара ийизва: гьар садав, вичиз вуч лайих ятӀа, гьам агакьзава. Берекат лугьудай келима кьилдин инсандин ва гзаф ксар авай гапӀалдин уьмуьрда гьалтзавай маса жуьредин паярихъ ва вакъиайрихъни галкӀуриз жеда; виридалайни виниз тир берекат – иманияр патал ахъа жезвай ва Аллагьдихъ галаз санал тухудай эбеди уьмуьр я.

### Билъам

Билъам – Мусадин вахтара уьмуьр тухвай пайгъамбар (Кьурумда 22–24-кь.). Чувудри чпин душманар яз кьазвай мааб халкьдин пачагь Балакьа Билъам кирида кьунай ва ам исраилвийриз лянетар авун патал ракъурнай. Амма пайгъамбар физвай рекье аламатдин саягъда акъвазарнай. Билъам алаз физвай диши лам адахъ галаз инсандин чӀалал раханай, гьа икӀ пайгъамбардиз вичиз Аллагьдин малаикди исраилвийриз – Аллагьди хкянавай халкьдиз – лянет авун къадагъа ийизвайди чир хьана. Нетижада Аллагьдин къастуналди Билъама лянетрин чкадал Исраилдиз хийир-дуьа авуна.

### Буба

Буба – (Аллагьдикай рахадайла) Иса Месигьди Аллагьдиз «Буба» лугьузва ва идалди Аллагьдихъ галаз вичин кьетӀен алакъа, Вичин хвавал ачухдиз къалурзава. Исади, Сифтегьан Икьрардин са бязи пайгъамбаррин рехъ давамарун яз, Аллагьдиз гьа икӀ лугьун патал имандал алайбуруз вязер авунай: имандал алайбуруз Аллагь неинки и дуьньядин Агъа яз, гьакӀни датӀана чпин куьмекдиз къвез гьазур, чеб кӀани Буба язни аквазва.

### Бунъямин

Бунъямин – Якьубан цӀикьвед хцикай виридалайни гъвечӀиди, чувудрин тайифайрикай садан кьил кутурди.

### Бут

Бут – бязи халкьарин динра кӀарасдикай ва я маса затӀарикай инсандин, гьайвандин, ва я маса затӀарин шикилда аваз раснавай аллагьдин кӀалуб.

### Галилей

Галилей – Фелистиндин кефер пад. Гзаф асирра и вилаят къецепатан агъайрин гьукумдик хьана, гьавиляй анин агьалийрик гзаф чувудар туширбурни квай. Ягьудатдин агьалийри чеб галилейвийрилай вине кьадай. Галилейдин шегьер тир Назаретда Исадин аялвални жегьилвал фена. Ина, Галилейда, Ада Вичин гзаф аламатар къалурна.

### Галилейдин вир

Галилейдин вир – Галилейда авай уькӀуь тушир чӀехи вир. Анай Ярдан вацӀ авахьзава. Вире гзаф гьуьлуьн гъетер ава, анал халисан тӀурфанар жеда, гьавиляй адаз гагь-гагь гьуьлни лугьуда. Адал маса тӀварарни ала: Тибердин вир, Генисарат вир.

### Гамур

Гамур – кил. «Садум (ва Гамур)».

### Гевгьер

Гевгьер – гьуьлуьн ва вацӀарин хъипрепӀрин бязи жуьрейрай акъуддай багьа къаш. Гевгьерар шумудни са жуьрединбур ва кьадардинбур жеда. Гзаф чӀехи ва кьериз гьалтдай гевгьеррин къимет лап винизди жеда.

### Гунагь

Гунагь – Аллагьди ганвай весиятар чӀурун, Аллагьдин чӀалаз килиг тавун ва Адаз муьтӀуьгъ тахьун.

### Гъилер эцигун

Гъилер эцигун – виче са ярж авай гьерекат, диндин са адет: кӀватӀалдин кьиле авайда инсандин кьилел гъилер эцигдай ва Аллагьдивай кьетӀен хийир-дуьа, рухсат гун тӀалабдай. Гьа икӀ Аллагьдивай и касдиз Пак Руьгь, азаррикай сагъ хъхьун ва Руьгьдин кьетӀен паяр багъишун тӀалабдай. ИкӀ адаз кьетӀендиз ибадат ийидай ихтияр гудай.

### Гьабил

Гьабил – Адаманни Гьавадин кьвед лагьай хва. Аллагьди, адан къурбанд хушдиз кьабулна, адан чӀехи стха Къабилан къурбанд кваз такьурла, Къабила Гьабил яна кьенай. Им инсаниятдин тарихда хьайи сад лагьай яна кьиникьун тир (кил. Хьунухь 4:1-16).

### Гьалтунин Алачух

Гьалтунин Алачух – Аллагьдин КӀвал эцигдалди вилик исраилвийри Аллагьдиз икрам Гьалтунин Алачухдин вилик ийидай, къурбандарни гьана гудай. Ана Аллагьдин весиятар кхьена атӀанвай марчил къванер хуьзвай. Исраилдин халкьди ам вичихъ галаз тухудай. Аллагьдин КӀвал эцигайдалай гуьгъуьниз Гьалтунин Алачух кьилдин чкада, виридалайни пак кӀвале авай.

### Гьарун

Гьарун – Мусадин чӀехи стха. Ам Левидин тайифадикай тир. Аллагьди Мусадин куьмекдалди къадим чувудриз Къанун гайи чӀавуз Гьарун хахамвиле тайинарнай. Аллагьди гьадалай кьулухъ хахамар анжах Гьарунан эвледрикай хьун эмирнай.

### Гьахъ-михьивал

Гьахъ-михьивал – Аллагь гьахъ-михьи я, яни Адан крарин бинеда гьакъикъатни адалат ава. ЦӀийи Икьрарди къалурзавайвал, анжах Аллагьди инсандин гунагьрилай гъил къахчуртӀа ва Вичин гьахъ-михьивал савкьват яз гайитӀа (идаз «гьахъ-михьивилиз акъудун» лугьуда), инсан халисандаказ гьахъ-михьи хьун мумкин я. Инсанди вичини, Аллагьдин къаст кьилиз акъудиз, вичи ийизвай вири крара михьивилихъ ялна кӀанда.

### Гьахъ-михьивилиз акъудун

Гьахъ-михьивилиз акъудун – Аллагьди инсандин гунагьрилай гъил къахчузва, ам тахсир квачирди яз малумарзава ва адав гьахъ-михьи касдив хьиз эгечӀзава. Ихьтин гьахъ-михьивилиз акъудун анжах Иса Месигьдихъ иман авуналди къачуз жедайди ЦӀийи Икьрарда кьетӀендиз къейдзава.

### Гьируд

Гьируд – (1) ЧӀехи Гьируд, чувудрин пачагь. Ада Фелистинда чи аямдал къведалди 40-лагьай йисалай чи аямдин 4-лагьай йисалди пачагьвал авуна. Иса Месигь хайи са кьадар вахтунилай Бетлегьемда куьрпе аялар кьинин эмир гайиди гьа и пачагь тир. (2) Гьируд АнтипӀ, ЧӀехи Гьирудан хва. Ада Галилейда чи аямдин 4 – 39-лагьай йисара пачагьвал авуна. Къанундал амал тавуна авур некягь винел акъудай Ягья пайгъамбар кьунин ва кьиникьан жазадиз акъудунин эмир гайиди гьа и пачагь я. Ам Месигьдин дуван ийизвай чӀавуз са акьван яргъалди тушир вахтунда Адал гьалтнай. (3) Гьируд Агрипа Ӏ, ЧӀехи Гьирудан хтул. Ада Фелистинда чи аямдин 41 – 44 лагьай йисара пачагьвал авуна. Ам инсаф тийиз месигьийрин геле къекъвез хьанай. (4) Гьируд Агрипа ӀӀ, Гьируд Агрипа Ӏ лагьайдан хва. Илчи Павел гьадан вилик раханай. Ада Фелистиндин жуьреба-жуьре чкайра чи аямдин 70-йисал къведалди пачагьвал авунай. Гуьгъуьнлай ам Римдиз хъфенай.

### Давуд

Давуд – Исраилда Шаулалай гуьгъуьниз хьайи кьвед лагьай пачагь, ам чи аямдал къведалди хьайи 1000-йисуз тахтуна ацукьна. Давуда Исраил чӀехи гьукуматдиз элкъуьрна, Ярусалимдикай адан меркез авуна. Ам дяве ийидай алакьунар авай аскер ва чӀехи шаир, Сифтегьан Икьрарда авай Забур ктабдин – Аллагьдихъ элкъвена лагьанвай манияр кхьенвайбурукай сад тир. Давуда вафадивди Аллагьдиз къуллугъзавай, ва, и кардай савкьват яз, адаз Аллагьди исраилвийрин пачагьар са гьадан эвледрикай жеда лагьана гаф ганай. Чувудрин пайгъамбаррини вири и дуьньядал пачагьвал ийидай Месигь Давудан Эвлед жедайдакай виликамаз лугьуз хьанай. Гьавиляй Исадиз Давудан Эвледни лугьузва.

### Давудан Хва

Давудан Хва – ИкӀ чувудри Месигьдиз лугьудай, гьикӀ лагьайтӀа, чувудрин иман тирвал, Ам Давуд пачагьдин гьакъикъи Эвлед хьун лазим тир.

### Дуьа

Дуьа – ЦӀийи Икьрарда дуьадин кьве жуьре ава: кьилдин, яни инсанди Аллагьдихъ элкъвена вичин гафаралди, Адан тарифиз, Адаз сагърай лугьуз ва я куьмек тӀалабиз ийизвай дуьа ва кӀватӀалдин, яни тайинарнавай чкада (Аллагьдин кӀвале ва я синагугда) тайинарнавай вахтунда малум тир къайдада ийидай дуьа.

### Ермиягь пайгъамбар

Ермиягь пайгъамбар – чи аямдал къведалди VӀӀ – VӀ лагьай асирра уьмуьр тухвай пайгъамбар. Адан пайгъамбарвилерин кьилин килим Исраилдиз Аллагьдин рекьел атунихъ эвер гун ва, Аллагьдин рекьел атун тавуртӀа, чувудрин кьилел къведай туькьуьл кьисметдал шехьун я.

### Жегьеннем

Жегьеннем – кил. «Агъа дуьнья».

### Женнет

Женнет – Хьунухьин ктабда (2-кьил) гуьзел багъдин шикил ганва. Ана инсанри Аллагьдихъ галаз рафтарвиле аваз уьмуьр тухузвай. И багъдиз женнет лугьузвай. Аллагьдин гафар япалай авурла, инсанар анай чукурна, гила абур четин зегьмет ва азарар чӀугваз, ажалдин гьукумдик кваз уьмуьр тухуниз мажбур жезвай. Женнетдикай рахадайла, Исадин фикирда Аллагьдихъ галаз санал тухузвай и бахтавар ва са пашманвални авачир ва вич эбеди яз давам жедай уьмуьрдиз хтун ава.

### Жинер

Жинер – чпин кьиле иблис акъвазнавай чӀуру руьгьер. Инсанриз мукьвал-мукьвал абурукай кичӀе жедай, вучиз лагьайтӀа жинерри и дуьньяда чпин гьерекатар кьетӀидаказ кьиле тухузвай, месела, инсанрик акатдай ва ам михьиз чпин табийдик кутадай. Амма и дуьньяда виридалайни кьилин гьукум Аллагьдив гва. Аллагьди ганвай къуватдалди Исади инсанрикай жинерар хкуддай. Ада Вичин илчийризни ихьтин алакьун ганай.

### Жузам

Жузам – Жузам азар квайди чиркин яз гьисабдай. Ахьтиндак гъил хкӀурдини чиркин хьанвайдай кьадай. Хахамди жузам квайбур жагъурун ва абур амай инсанрикай чара авун лазим тир. Ахьтин азар квайди дири хъхьунин шагьидвални хахамди ийидай.

### Забур

Забур – Сифтегьан Икьрардин ктабда – Забур ктабда чувудрин диндин 150 мани санал кӀватӀнава. И ктаб Давуд пачагьдин тӀварцӀихъ гилигзава, вучиз лагьайтӀа и манийрикай са кьадарбур кьилди гьада кхьенвайбур я. Са манийра Аллагьдин регьимдай Адаз шукурар ийизва ва сагърай лугьузва, муькуь манийра куьмек авун тӀалабзава. Иманийри лап фад алатай вахтарилай дуьадин вахтунда Забурдай жуьреба-жуьре манияр лугьудай.

### Зейтун пел

Зейтун пел – Им Ярусалимдин рагъэкъечӀдай патан цлахъай галай кьакьан тушир дагъ я. Анлай вири шегьер иердиз аквазва. И пелен ценев Гетсеман багъ гвай. Инжилдиз талукь тарихдин гзаф вакъиаяр гьа ина кьиле фенай: месела, Месигьди вахтарин эхир алукьдайдакай гьа ина лагьанай ва Ам гьа ина кьунни авунай.

### Зинавал

Зинавал – кӀвал-югъ аваз ва я авачиз чара касдихъ галаз чӀуру рекье хьун ва явавилер авун.

### Ибадат

Ибадат – Аллагь рикӀел гъун, Адаз икрамун, дуьаяр авун.

### Иблис

Иблис – Аллагьдин мидя, чӀуру жинеррин кьилевайди. Ада ва адан гъилик квай жинерри инсанар алцурарзава, абурув Аллагь кьабулиз тазвач ва инсанар эбеди кьиникьал гъиз алахъзава. Аллагьдиз акси экъечӀзавай ксариз кискис гузвайди иблис я. Керемат ктабда иблисдал са чӀавуз михьиз гъалиб жедайди ва ам тергдайди лугьузва. Пак Каламда адал маса тӀварарни ала: шийирди, Багьал-Зевул.

### Ибрагьим

Ибрагьим – семит халкьарин бан-буба. Адан тарих Хьунухь ктабдин 12–25 лагьай кьилера ачухарнава. Аллагьди ам хкяна ва адахъ галаз Икьрар кутӀунна. Аллагьди адаз хайи чилелай яргъал Къенандин чилел фин эмирна. Анаг Аллагьди адан гзаф кьадарда авай эвледриз гун хиве кьуна. Ибрагьимакай бязи халкьарин, гьабурукай яз исраилвийринни, бан-буба хьана. Тавратда ам, авай гьалариз ва инсанриз хас фикирриз акси яз, Аллагьдиз акьалтӀай вафа хуьнин, Адан вири эмирар кьилиз акъудиз гьазурвилин чешне я.

### Икьрар

Икьрар – Аллагьдинни инсанрин арада кутӀуннавай чӀуриз тежер икьрар, ада Пак Каламда кьилин чка кьазва. Икьрар кутӀундайла, гьар терефди, вичел тайин мажбурнамаяр къачуналди, абур кьилиз акъудда лагьана гаф гузва. Синай дагъдал Аллагьди арада Муса аваз вири чувуд халкьдихъ галаз Икьрар кутӀунна. Аллагьди чувудриз нуьсрет гуда, абур вири душманрикай хуьда лагьана гаф ганай. Амма чувудрини, чпин нубатдай, Аллагьдиз вафа хуьн, Къанунда кхьенвай Адан къаст кьилиз акъудун лазим тир. И Икьрардиз, ам кутӀун авуникай ва кьилиз акъудуникай ихтилатзавай ктабрин кӀватӀалдиз «Сифтегьан Икьрар» лугьузва. Аллагьдинни инсанрин арада цӀийи Икьрар кутӀундайдакай пайгъамбарри виликамаз лугьуз хьанай. Ам Иса Месигьдин кьиникьин ва Адал чан хтунин куьмекдалди кутӀунайдакай Инжилда ихтилатзава. И Икьрардикай ЦӀийи Икьрардин ктабра лугьузва. Гила Иса Месигьдихъ иман авур ва Ада гайи чирвилерихъ галаз кьурвал уьмуьр тухузвай вирибур, чпин ери-бинедиз килиг тавуна, Аллагьдин халкь яз гьисабзава.

### Икьрардин сандух

Икьрардин сандух – исраилвийрин виридалайни пак затӀ: кӀарасдикай туькӀуьрна, къизилдалди кӀевирнавай пак сандух. Ана, Аллагьди чувуд халкьдихъ галаз Икьрар кутӀундайла, Ада Синай дагъдал Мусадиз гайи 10 весият кхьенвай къванцин марчилар авай. Сандух эвелдай Алачухдин, ахпани Аллагьдин КӀвалин виридалайни пак паюна авай. Исраилвийри ам Ребби ацукьнавай тахтунин лишан яз гьисабзавай.

### Илчияр

Илчияр – Иса Месигьдин векилар. Сифте нубатда Месигьдин лап мукьва тилмизриз, яни Ада чилел тухвай уьмуьрда Адахъ галаз санал къекъвей ксариз гьа икӀ лугьузва. Абур Месигьдал кьейидалай кьулухъ чан хтуникай муштулухар гуз ракъурнай. Гуьгъуьнлай, Месигьдал кьена чан хтайдалай кьулухъ, вичиз Месигьди ихьтин муштулухар гун патал эверай Павела вичизни гьа икӀ лугьуз хьана. Шад Хабардикай вязер ийизвай маса ксаризни икӀ лугьун мумкин я. Месела, Барнабадиз.

### Ильяс пайгъамбар

Ильяс пайгъамбар – Исраилдин чӀехи пайгъамбар (кил. 3-Пачагьар 17-кьилиз ва адалай гуьгъуьнизни). Пак Каламда ам чан алаз цаварал тухвайвиликай кхьенва, гьавиляй садра ам чилел хкведайдахъ чувудар агъунвай (кил. Малахидин ктаб 4:5). «Ильясан руьгь ва къуват кваз» Ягья пайгъамбар инсанриз Месигь къвезвайдакай муштулух гуз атанай.

### Иман

Иман – Аллагьдихъ, Ада гайи гафар кьилиз акъатунихъ агъун, Адан къаст кьабулун, жув гьар йикъан уьмуьрда Адан къастунин геле аваз физ гьазур хьун. ЦӀийи Икьрарда имандин лап чӀехи важиб авай шартӀ – Иса Месигь Ребби ва Хиласкар яз кьабулун я.

### Имани

Имани – имандал алай кас.

### Иманийрин кӀватӀал

Иманийрин кӀватӀал – ДатӀана Аллагьдиз ибадат авун патал, Пак Калам чирун патал ва рафтарвиле хьун патал са чкада уьмуьр тухузвай иманийрин гапӀалдиз гьа икӀ лугьузва. И келимадин мана неинки са чкадин иманийрин гапӀал, гьакӀни вири дуьньяда Иса Месигьдихъ иман ийизвайбур лагьай чӀал жезва.

### Инсандин Хва

Инсандин Хва – Иса Месигьди Вичиз ганвай тӀвар. И тӀвар Инжилда Исадал къвезвай баркалладихъ галаз кьетӀендаказ алакъада ава. А баркалла Адан азабрай, кьиникьай ва Адал чан хтунай аквазва. ГьакӀ и тӀвар цаваринни чилерин арада адан Арачивилин, Аллагьди чилел вахтарин эхирда дуван ийиз ва дуьнья идара ийиз ракъурнавай касдин везифадизни талукь я. Исади и дережа Вич паталди тирди къалурзавай.

### Иса

Иса – чувуд чӀалалди «Йешуа». Ам «Реббиди хиласзава» лагьай чӀал я. Иса Месигь – кил. «Аллагьдин Хва», «Инсандин Хва» ва «Месигь».

### Исакь

Исакь – Ибрагьиманни Саррадин хва, Исаванни Якьубан буба, чувудрин бан-буба.

### Исраил

Исраил – Чувуд чӀалал и гафуни «Аллагьдихъ галаз къуршахар кьазвайди» мана гузва: (1) Аллагьди Якьубаз (кил. «Якьуб»), ада Пенуилда малаикдихъ галаз къуршахар кьурдалай гуьгъуьниз, гайи тӀвар (кил. Хьунухь 32:22-32); (2) Якьубалай хьайи Исраилдин вири халкь, вири 12 тайифа (кил. Малахи 4:4 ); (3) Регьебам пачагьдин аямда Исраилдин сад тир пачагьлугъ кьве пай хьайидалай гуьгъуьниз (кил. 3-Пачагьар 12) Кеферпатан пачагьлугъ – Исраил (10 тайифа) ва Кьиблепатан пачагьлугъ – Ягьудат арадал атана; (4) чеб Аллагьди хкянавай са халкь яз кьазвай ва чеб вири халкьарикай тир вири иманийриз Аллагьдин Исраил лугьузва (кил. ГалатӀвийриз 3:29; 6:16).

### Ишай

Ишай – Давуд пачагьдин буба, Иса Месигьдин бан-бубайрикай сад.

### Ишара

Ишара – адет яз, са вуч ятӀани субут ва я тестикь авун патал Аллагьди къалурзавай лишан. Иса Месигьдалди Аллагьди гзаф ишараяр къалурна.

### Калам

Калам – пак ктабрин кӀватӀал. Ам Тавратдикай (Муса пайгъамбардин вад ктабдикай), Забурдикай, пайгъамбаррин ктабрикай ва тарихдин вакъиаяр галай-галайвал къалурзавай ктабрикай ибарат я. И вири ктабриз «Сифтегьан Икьрар» лугьузва. Са кьадар вахтарилай, ЦӀийи Икьрар (Инжил, Илчирин крар, чарар ва Керемат ктабар) кхьей чӀавуз, гьамни «Пак Каламдик» кутунай.

### Керемат

Керемат – Аллагьди Вичин къаст инсанриз жуьреба-жуьре рекьералди къалурзава: цаварай къвезвай ванералди, малаикралди, пайгъамбарралди, карагунралди, Пак Каламдалди. Адан къаст раиж хьунин и вири жуьрейриз «керемат» лугьуда. Аллагьди инсанриз къалурай кьилин керемат Иса Месигь я.

### Киш югъ

Киш югъ – чувудрин пак югъ. Мусадин Къанунди къалурзавайвал, и югъ тамамдиз Аллагьдиз бахш авун лазим яз гьисабзава ва гьавиляй и юкъуз кӀвалах авун къадагъа ийизва. Киш йикъара чувудар синагугра дуьаяр авун патал ва Пак Ктабар кӀелун патал кӀватӀ жедай. Чувудар патал гьафтедин сад лагьай югъ рагъ акӀайдалай кьулухъ гатӀун жезва, гьавиляй кӀвалах авунал эцигнавай къадагъа жуьмя юкъуз рагъ акӀайдалай кьулухъ гатӀун жезва ва Киш юкъуз рагъ акӀайдалай гуьгъуьниз куьтягь жезва. Инжилдин вахтариз мукьва жезвайла, фарисейри Киш юкъуз авун къадагъа тир крарин, куьлуь-шуьлуьярни кваз къалурнавай тамам сиягь туькӀуьрна ва а къайдаяр кьилиз акъудун мукьуфдивди вилив хуьз хьана.

### Кумайрин сувар

Кумайрин сувар – чувудар Мисридай азад хъхьана яхцӀур йисуз кьурумда хьун рикӀел хуьнин лишан яз тухузвай сувар. Песагь суварилай гуьгъуьниз къвезвай яхцӀурни цӀуд лагьай юкъуз къейдзава. И юкъуз чувудри, Ярусалимдай экъечӀна, чуьлда кумаяр эцигдай ва са гьафтеда анра уьмуьр тухудай.

### Къабил

Къабил – Адаманни Гьавадин чӀехи хва, Гьабилан стха. Аллагьди Гьабилан къурбанд кьабулай, амма Къабилан къурбанд инкарай чӀавуз Къабила пехилвиляй Гьабил яна кьена. Им инсаниятдин тарихда сад лагьай сефер яз инсан яна кьиникь тир. Аллагьди Къабилаз лянет авуна ва адан уьмуьрдин эхирдалди ам ина-ана сиягь жедайвал авуна (кил. Хьунухь 4:1-16).

### Къанун

Къанун – И гаф чувудрин «Тора» гафунилай арадал атанва. «Тора» гафунихъ, гегьеншдиз къачун хьайитӀа, чирвал гун, Аллагьдин патай чирвал гун мана ава. ГуьтӀуь манада и гафуни Исраилдин халкьдиз Муса пайгъамбардин куьмекдалди ганвай къанун-къайда къалурзава. Тавратдизни гьа икӀ лугьузва, абура и Къанун вич ва ам халкьдиз багъишунин тарих ганва. Къанунди исраилвийриз лап куьлуь-шуьлуьйрални амал авуна туькӀуьрнавай несигьатар гузвай, абурун руьгьани ва жемии уьмуьр къайдада твазвай, регьимдинни адалатдин виниз тир мурадар тайинарзавай. Къанундай инсанриз Аллагьдин къаст ачух жезвай, амма Къанун чӀурзавай ксар чпин гунагьрай гана кӀани жазадикай Къанундивай хилас ийиз хьун мумкин туш. Гьавиляй ЦӀийи Икьрарда Къанундивай тежезвай крар Аллагьдин берекатдивай жедайди къалурзава.

### Къенан

Къенан – Чувуд чӀалал и гафуни «агъада авай чил» мана гузва: 1) Хаман рухвайрикай сад, адал лукӀвилин лянет алукьнай. Адакай къадим Къенанда уьмуьр тухвай гзаф халкьарин бан-буба хьана (кил. Хьунухь 9:18-27; 10:6, 15–19); 2) Кьулан гьуьлуьн къерех тирвал Ярдандал къведалди авай чил, ам кьибле патай Мисридилай кефердихъди Ливандал кьван экӀя хьанва (кил. Кьурумда 34:1-12). Иер, мублагь, Къенанан эвледар алай и чил Аллагьди Ибрагьимазни адан эвледриз гуда лагьана гаф ганай (кил. Хьунухь 13:14-15; 15:18; ЭхкъечӀун 3:8; Чувудриз 11:8-9). Аллагьдин халкьдиз Къенанда виликдай уьмуьр тухвай халкьарихъ галазни, я абурун аллагьрихъ галазни сад жедай ихтияр авачир (кил. ЭхкъечӀун 23:31-33; 34:15-16), амма чувудри абур вири терг авун ва абурун бутар барбатӀ авун герек тир (кил. Киххьей Къанун. 7:1-6). ЯтӀани исраилвияр Къенандин халкьарихъ галаз алакъайра жез ва абурун аллагьриз икрам ийиз хьана, и карди Исраил магълуб хьунал хьана.

### Къияматдин югъ

Къияматдин югъ – и дуьньядин тарих куьтягь жедай бере. И чӀав атайла, виликдай кьейибурал чан хкведайдахъ ва вири инсанар, чпин уьмуьрдин гьахъ-гьисаб гваз, Аллагьдин вилик акъваздайдахъ гзаф чувудар агъунвай. ИкӀ тирди ЦӀийи Икьрарди тестикьарзава, амма ада кьетӀендиз къейдни ийизва хьи, и дувандал са инсандивайни вичин михьи краралди вич гьахъариз жедач, хьайитӀа, и кар тек са Иса Месигьди авур эвездин къурбанддалди ийиз жеда.

### Къурбанган

Къурбанган – къурбанддиз акъуднавай гьайванар ва я абурун паяр вичел кудай кьакьан чка. Къурбанган, адет яз, къванерикай эцигдай, амма Гьалтунин Алачухдихъ чкадилай чкадал тухуз жери къурбанган галай. Ам кӀарасдикай туькӀуьрнавай ва адан винелай буьруьнж янавай. Къизилдикай туькӀуьрнавай къурбанганни авай, адал атирар кудай.

### Къурбанд авун

Къурбанд авун – Исраилвийри Мусадин Къанундив кьурвал Аллагьдиз гьайванар къурбанд ийидай: абур тукӀвадай, ахпа абурун са пай ва я санлай къурбангандал кудай, амукьай пай хьайитӀа, инсанри ам чпин тӀуьник кутун мумкин тир. Мусадин вахтарилай эгечӀна, Аллагьди къурбандар тек са чкада авун эмирзавай: эвелдай Гьалтунин Алачухда, ахпани Аллагьдин кӀвале; и кар тек са хахамривай кьиле тухуз жедай. Гьайванрилай гъейри, къурбанд яз фу, чехир, зейтундин чӀем, цӀийи бегьердин сифтегьан майваяр гудай. Къурбандар са шумуд жуьре авай, гьардахъ кьетӀен метлеб авай: гунагьдай эвез хгун патал, Аллагьди авур хъсанвиляй сагърай лугьун яз, вяд авун яз ва я жуваз кӀан хьуналди къурбанд ийидай – ихьтин къурбанд Аллагьдини инсанди санал фу тӀуьнин ярж тир. Идалайни гъейри, исраилвийри Аллагьдиз къурбанд яз гъизвай суьрсетрикай хахамризни левитриз недайдини жезвай. ЦӀийи Икьрарда Месигь хашунал кьин вири инсаниятдин гунагьрай ганвай акьалтӀай къурбанд яз къалурзава.

### Кьилин хахам

Кьилин хахам – чувудрин хахамрин арада са йисан муьгьлетда тайинардай чӀехиди. Ам Меслягьатдин кьиле жедай. Къанунда къалурнавайвал, диндин бязи адетар кьиле тухудай ихтияр анжах кьилин хахамдиз авай. Гьабурукай кьилди яз, Аллагьдин КӀвалин Паквилерин Пак чкадиз гьахьдай ихтиярни са гьадаз авай. Адал махсус парталар жедай, ада амайбуруз чешне жедай хьтин уьмуьр тухун лазим тир. Исадин вахтара кьилин хахамар вилик-кьилик квай тухумрикай жедай.

### Кьиса

Кьиса – дерин мана квай гьикая. Ана ихтилат ийизвайдан фикир дуьм-дуьздиз ва ахъадаказ ваъ, чинебан мана-метлеб кваз, рикӀел аламукьдай шикилралди ачухарда. Иса Месигьди вичин вязера мукьвал-мукьвал кьисайрикай менфят къачудай.

### КӀел

КӀел – кил. «Аллагьдин КӀел».

### Левияр

Левияр – Левидин эвледар. Леви Якьубан цӀикьвед хцикай садан тӀвар я. Левидин тайифадикай тир итимрин са паюникай (Гьарунан эвледрикай) хахамар жедай; и тайифадин амай итимри – Левидин эвледри (абуруз адет яз левияр лугьуда), хахамриз къуллугъдин вахтунда куьмек гудай. Маса тайифайрай тир чувудриз ихьтин ихтияр авачир. Идалайни гъейри, левийри Къанун чирзавай ва халкьдин арада муаллимар хьизни экъечӀзавай.

### Лут

Лут – Ибрагьиман стхадин хва. Эвелдай ам Ибрагьимахъ галаз санал инай-аниз куьч жез авай. Ахпа ам явавилелди машгьур тир Садум шегьерда акъвазна. Аллагьдиз и шегьер терг ийиз кӀан хьайила, Ада и кардикай малаикдин куьмекдалди Лутаз виликамаз хабар ганай. Малаикди Лутазни адан хизандиз, Садум шегьердай катдайла, кьулухъ элкъвена килиг тавун эмирнай. Лутни хизан Садум кана куьтягь жедалди виликамаз шегьердай катнай, амма адан папа малаикдиз яб ганачир, кьулухъ элкъвена килигай ам кьелен гулуниз элкъвенай.

### Мажуси

Мажуси – гьакъикъи Аллагьдиз ваъ, бутриз ва маса къуватриз икрамзавай кас. Къадим чувудри амай вири халкьариз гьа икӀ лугьудай, вучиз лагьайтӀа а вахтара анжах са чувудри Сад Аллагьдиз икрамзавай, амай халкьари гзаф аллагьрихъ иман ийизвай.

### Майрам

Майрам – 1) Исадин диде. Юсуфан лишан кутунвай лап жегьил руш яз, адаз Жабраил лугьудай малаикди хва Иса жеда лагьай хабар гана. Юсуфаз вичиз руша вафа техвейди хьиз хьун мумкин тиртӀани (вафа чӀурунай кьиникьин жаза гузвай), Майрама ян тагана Аллагьдиз кӀандайвал авуна. Ам Исади чилел тухвай вири уьмуьрда Адан патав гваз хьана ва Ам кьейи бередани хашунин патав хьана. 2) Маждал шегьердай тир паб. Адакай Исади ирид жин хкудна, адакай Месигьдин терефдар хьана. 3) Мартадин ва вичел Исади чан хкай Лазаран вах. Ам Бетандай тир. Ихьтин тӀвар маса ксарални алай.

### Малаик

Малаик – Аллагьдиз къуллугъзавай, чан алай руьгьани затӀ. Ада Аллагьдин эмирдалди инсанриз куьмекар гузва ва абуруз Аллагьдин къастуникай хабарзава. Иллаки чӀехи важиб авай малаикрихъ чпин тӀварар ава. Абурукай садбурал Пак Каламда Микаил ва Жабраил тӀварар ала. ЧӀехи малаикар Аллагьдиз цаварал кьетӀендиз мукьва я. Чувудрин фикиррай, абур лувар квай зурба гьайванриз ухшар тир ва абуру Аллагь ацукьнавай дапураг ялзавай. Гьавиляй исраилвийрин кьилин пак затӀ тир Икьрардин Сандухдин къапсахдални чӀехи малаикрин кӀалубар алай, а Сандух чувудри Аллагьдин тахтунин лишан язни гьисабзавай. Са вахтара са кьадар малаикар Аллагьдин аксина къарагъна ва Адаз муьтӀуьгъ яз амукьнач, абур иблисдин патаз экъечӀна. Ихьтин малаикриз «агъуз аватайбур» лугьузва.

### Мангьу

Мангьу – чувудриз Мисридай экъечӀайдалай гуьгъуьниз яхцӀур йисан къене кьурумда къекъведай чӀавуз Аллагьди цаварилай гайи кьетӀен тӀуьн.

### Мелик-Садикь

Мелик-Садикь – Ярусалимдин пачагь ва хахам. Ибрагьима вичиз дяведа гьатай затӀарин цӀудай са пай Мелик-Садикьаз ганай. Идалай гуьгъуьниз Мелик-Садикьа Ибрагьимаз хийир-дуьа авунай (кил. Хьунухь 14:17-20). Чувудриз чарче Мелик-Садикьан паквал Месигьдин паквилиз ухшарди яз къалурзава.

### Месигь

Месигь – «ГуьцӀуьр Алайди» лагьай чӀал я. И къайда Исраилда пуд жуьре инсанрихъ галаз алакъада аваз кардик кутадай: хахамрихъ, пайгъамбаррихъ ва пачагьрихъ галаз. Аллагьди пайгъамбаррин мецелай чилел Месигь – Исраилдин халкьдин Хиласкар ва чилин вири халкьарал эбеди яз агъавал ийидайди, – ракъурда лугьуз чувудриз гаф ганай. Исадин вахтара чувудар чпиз хиве кьунвай Хиласкар къведа лугьуз вил алаз акъвазнавай. Ада чеб къецепатан чапхунбазрин – римвийрин гьукумдикай азад авуник ва Исраилдин виликан зурбавал кӀвачел ахкъалдуник абурун умудар кваз жедай. Амма чилел атай Хиласкарди – Иса Месигьди – жеридалайни гзаф крар авуна. Ада вири инсаният гунагьдин ва ажалдин лукӀвиликай хкудна, Адалди Аллагьдини инсанри цӀийи, эбеди Икьрар кутӀунна.

### Месигьдихъ галаз сад хьун

Месигьдихъ галаз сад хьун – И ибарадин дуьм-дуьз мана «Аллагьда хьун», «Месигьда хьун» я. И гафарикай ахьтин фикир хкатзава хьи, рикӀивай иман ийизвайда вичин уьмуьрдин гьар са легьзе Аллагь рикӀел алаз, Гьадан къастунал амал ийиз ва дуьадалди Гьадахъ элкъвена тухузва. Месигьи патал Аллагьдихъ галаз ихьтин садвал Месигьдихъ иман авуналди жагъизва.

### Месигьи

Месигьи – Иса Месигьдин терефдар, Ам вич патал Хиласкар яз кьабулнавайди, Адан весиятрихъ галаз кьадайвал уьмуьр тухуз алахъзавайди.

### Меслягьат

Меслягьат – чувудар кӀватӀ жедай кьилин чка. Ам пудкъанни цӀуд касдикай: хахамрикай, тавратдаррикай ва вилик-кьилик квай маса ксарикай ибарат тир. Абурун виридан кьиле кьилин хахам авай. Меслягьатда гзафни-гзаф диндин месэлаяр гьялдай. И Меслягьатди римвийрин вилик чувуд халкьдин векилвал ийизвай. Адахъ дуван ийидай ихтиярни авай. Исадин аямда, чувудар Римдин гьукуматдик квайла, Меслягьатди кьабулай къарар Фелистинда авай Римдин сердерри тестикьарайла, къуватда гьатдай.

### Миллетбаз

Миллетбаз – чувудрин диндинни сиясатдин гапӀал. Адаз чувудрин дин мажусийрин таъсирдикай кьетӀидаказ хуьнин къилих хас тир ва ам дяведин рекьелди халкь Римдин гьукумдикай азад ийиз алахъзавай. Исадин цӀикьвед илчидикай сад тир Симун виликдай гьа и гапӀалдик хьунни мумкин я. И гаф ЦӀийи Икьрарда бязи чкайрал «къенанви» гафуналди эвезнава.

### Мисри (Египет)

Мисри (Египет) – Исраилан эвледар Мисрида кьуд виш йисуз хьана. Мисривийри абуруз инсаф тийиз зулумар авур чӀавуз Аллагьди абур азадвилихъ тухванай (кил. ЭхкъечӀун ктабдиз).

### Михьи

Михьи – Мусадин Къанунда къалурнавайвал, исраилвийриз михьидини чиркинди чара ийиз чир хьун лазим тир. Тайин гьайванар, къушар ва гьуьлуьн гъетер, затӀар ва тӀуьнин-хъунин бязи жуьреяр чиркинбур яз гьисабдай. Жузам азар квай, мейитдик гъил-затӀ хкӀур инсан, гьакӀ вацра-кьилер хьанвай ва я аял хайи береда пабни чиркинбур яз кьадай. Чиркин инсанривай диндин адетра иштиракиз ва михьибурук тӀубни кягъиз жедачир. Чиркинвилин себеб арадай акъудайла, инсанди михьи хъхьун патал тайин тир шартӀар-къайдаяр кьиле тухун лазим тир.

### Муса

Муса – Исраилдин лап чӀехи регьбер. Аллагьди Исраилдин халкь Мисридай ахкъуддайла ва ахпа адалай гуьгъуьниз халкь кьурумда къекъведайла, Муса Исраилдин халкьдин кьиле акъвазнавай. Аллагьди Мусадив исраилвийриз кьилиз акъудун лазим тир Къанун вугана. И Къанун Тавратда ганва. Адаз Мусадин ктабар ва я Мусадин Къанун лугьузва. Чувудар патал Муса датӀана имандин лап чӀехи муаллим яз хьана.

### Муъмин

Муъмин – Аллагьдин рекьел алай кас.

### Муьгьуьббат

Муьгьуьббат – ЦӀийи Икьрарда муьгьуьббатдикай жуваз кӀани кас гьевесар иликьардай алатдиз элкъуьриз кӀан хьуникай хьиз ваъ, гзафни-гзаф инсан вичихъ авай вири, гьатта вичи вични кӀани кас патал къурбанд ийиз гьазур хьуникай рахазва. Аллагьдиз инсанар кӀан хьунухь къалурай виридалай виниз тир чешне – Иса Месигь хашунал къурбанд авуна кьиникь я.

### Нинев

Нинев – къудрат авай, амма инсаф авачир Ашур пачагьлугъдин меркез. И пачагьлугъди исраилвийриз душманвал ийизвай. Иниз Аллагьди Юнус пайгъамбар ракъурнай: ада анин гунагькар агьалийриз, абуру гунагьрикай кьил къакъуд тавуртӀа, абур терг ийидайдакай хабар гун лазим тир. Юнусан вязинилай гуьгъуьниз Ниневидин агьалияр гунагьрикай туба авунай, ва Аллагьди абуруз регьим авунай.

### Нуьгь

Нуьгь – Дегьзаманда Аллагьди рекьяй акъатнавай инсаният терг авун, анжах михьи кас тир Нуьгьни адан хизан тун къетӀнай. Нуьгьа Аллагьдин эмирдалди чӀехи гими туькӀуьрна. Ам хизанни галаз гимида акьахайла, вири дуьньядал яд акьалтна. Анжах са гьа и хизан хилас хьана, цӀийи инсаният гьадалай арадал атана (кил. Хьунухь ктабдин 6–9-лагьай кьилериз).

### Нуьсрет

Нуьсрет – кил. «Хийир-дуьа».

### Пайгъамбар

Пайгъамбар – Аллагьди Вичин къастуникай инсанриз хабар гун патал хкянавай кас. Пак Руьгьдин таъсирдик кваз рахаз, пайгъамбарри неинки гележегда жедай крарикай лугьудай, абур гьакӀ чӀуру крар винел акъудзавайбур хьиз ва несигьатдарар хьизни рахадай, абуру инсанриз абуру туба авунихъ ва Аллагьдин рекьел атунихъ эвер гудай. Абуру Месигь дуьньядиз атуникай Ам гьеле хадалди лап фад виликамаз лагьанай. Исадин аямдал къведалди Исраилда гзаф пайгъамбарар авай. Пайгъамбаррикай гзафбуру вязерин ктабарни кхьенай. Гьа ктабар чувудриз кӀандай. Гзафни-гзаф Яшай пайгъамбардин, Еремиягь пайгъамбардин ва Зеки пайгъамбардин ктабар гъилера жедай. Инжилдани пайгъамбаррин тӀварар кьунва – абур имандал алай, Пак Руьгьдин къуватдалди рахазвай ва чпиз Аллагьди ашкара авурди амайбурузни ахъайзавай ксар я.

### Пак

Пак – Пак Каламда и гафуни сифтени-сифте Аллагьдин лишанар къалурзава. Ам паталди кьилди чара авунвай, Гьадаз талукь тир затӀаризни гьакӀ лугьуда: Аллагьдин КӀвализ, ибадатдин вахтунда лазим жедай шейэриз ва Аллагьдиз икрамзавай инсанриз (Сифтегьан Икьрарда – Исраилдин халкьдиз, ЦӀийи Икьрарда – иманийрин КӀватӀалдиз). Ихьтин инсанриз чи таржумада «Аллагьдиз талукьбур» ва я «Месигьдиз талукьбур» лугьузва. Идалайни гъейри, и гафуни хсуси михьивилин ва Руьгьдин рекьяй тамамвилин виниз тир дережани къалурзава.

### Пак Калам

Пак Калам – кил. «Калам».

### Пак Руьгь

Пак Руьгь – кил. «Руьгь».

### Пачагьлугъ

Пачагьлугъ – кил. «Аллагьдин Пачагьлугъ».

### Песагь сувар

Песагь сувар – са мус ятӀани чувудар Мисридин лукӀвиликай азад авун рикӀел хуьн яз гатфарин вахтунда къейд ийидай чувудрин кьилин суваррикай сад. Аллагьдиз икрам авун патал дегьзаманда Песагь суварик чувудар вири Исраилдай ва маса уьлквейрай Ярусалимдиз къведай. Песагьдилай гуьгъуьниз гьасятда ТӀили фарин сувар гатӀундай. Ам ирид юкъуз давам жедай. Са гьафтедин къене чувудри, Мисридай тади кваз катун ва а чӀавуз тинидик хемир кутадай мумкинвал авачирди рикӀел хкун яз, анжах хемир квачир фу недай. Инжилда Песагь ва ТӀили фарин суварар са сувар яз гьисабзава. Гьа йикъара Иса Месигь хашуниз янай ва Адал чан хтанай. Песагьдикай месигьияр патал кьилин сувар – Месигьдал чан хтай сувар хьана. «Песагь» гьакӀни и суварин нагьардизни, яни къурбанддин кӀелезни, лугьуда.

### ПилатӀ

ПилатӀ – Римдин сердер. Исадиз кьиникьин жаза гайи чӀавуз ПунтӀи ПилатӀа Ягьудат вилаят идара ийизвай (чи аямдин 26–36-лагьай йисар). Гьукумдин амай вири идараяр гьадаз табий тир ва абуруз ада тестикь тавунмаз кьиникьин жаза гудай ихтияр авачир. Санлай къачурла, аданни чувудрин кьилевайбурун араяр къайибур тир. Вилаятда гъулгъулаяр тахьун патал ПилатӀ мукьвал-мукьвал чувудриз кӀандайвал авуниз мажбур жедай.

### Рагьаб

Рагьаб – Фелистин къачур чӀавуз чувудри Нунан хва Шуайдин гъилик кваз сад лагьайди яз кьур Еригьан шегьерда уьмуьр тухвай ява паб (кил. Нунан хва Шуай 2, 6-кь.).

### Рагьил

Рагьил – чувуд халкьдин бан-буба Якьубан кьве папакай (Лиядихъ галаз санал) са паб. Адан тӀвар чувуд вири дидеяр къалурзавай ярж хьиз кьун адет хьанвай.

### Ребби

Ребби – И гафуни Аллагьдин ТӀвар къалурзава, И тӀвар алаз Аллагь Мусадиз ва исраилвийриз ашкара хьанай (ЭхкъечӀун 3:14-15). Ам дуьм-дуьз гьикӀ лугьудатӀа чаз малум туш.

### Реббидин Суфра

Реббидин Суфра – Сифтегьан месигьияр, Иса Месигьдин гафариз муьтӀуьгъ яз, фу чӀук-чӀук авун ва чехир цун патал мукьвал-мукьвал кӀватӀ жедай. ИкӀ абуру Вич хашуниз ядалди вилик Месигьди Вичи гьа икӀ авурди, ва фазни чехирдиз Вичин Беденни Иви лагьайди рикӀел хкун яз ийизвай. Месигьди авур къурбанддик чпин пайни квайди тестикьарун патал, месигьийри гьа икӀ ийизвайди я. И саягъда суфра кутуниз лезгийри «гъейиф» лугъузва.

### Рим

Рим – ЦӀийи Икьрарда къалурнавай вахтара Рим шегьерди Кьулан гьуьл элкъуьрна кьунвай гзаф уьлквеяр вичиз муьтӀуьгъ авунвай, гьабурукай яз Фелистинни. Римдикай кьиле пачагь авай чӀехи гьукуматдин меркез хьана. Фелистинда, амай табий уьлквейра хьиз, римвийри чпин кьушунар акъвазарнавай ва гьар са аксивилиз инсаф тийиз кар кьазвай. Идахъ галаз санал са пачагьлугъ хьуни уьлкведин жуьреба-жуьре паярин арада мадарат вилик финиз ва санай саниз цӀийи фикирар чукӀуниз рехъ ачухзавай. Рим шегьердин ватандашриз (абурукай яз илчи Павелазни) вири пачагьлугъдин чилерал кьетӀен ихтиярар ганвай, месела, дуванда абуруз чпин дуван анжах пачагьди авун тӀалабдай ихтияр авай.

### Руьгь

Руьгь – Аллагьдин Руьгь. Адаз, Бубадизни Хциз хьиз, Аллагьдин вири ерияр хас я. Инжилдай аквазвайвал, Иса Месигьдихъ иман авур инсанри Пак Руьгь къачузва. Ада абуруз несигьатар ва къуватар гузва.

### Садум (ва Гамур)

Садум (ва Гамур) – къадим шегьерар. Абурун агьалийрин явавилиз килигна Аллагьди абур цавун цӀалди канай. И тарихдикай Хьунухь ктабдин 19-лагьай кьиле ахъайнава.

### Сакъаяр

Сакъаяр – ЦӀийи Икьрардин вахтара чувудрин диндин кьилин хилерикай са десте. Меслегьатдин векилрикай гзафбур, чӀехи хахамар ва абуруз мукьва тир ксар, сакъаяр тир. Муькуь кӀеретӀдилай, фарисейрилай, чара яз, сакъайри Пак Каламдин нуфуз кваз кьазвай ва абур сиверай сивериз физвай кьисайрин чӀалахъ тушир. Кьилди къачуртӀа, абур Къияматдин юкъуз, Аллагьдин вилик акъвазун патал, вири кьенвайбурал чан хтунихъ агъазвачир.

### Самарият

Самарият – Фелистиндин вилаят. Ам Ярусалимдилай кефердихъ ва Галилейдилай кьибледихъ галай. Анин меркез шегьердин тӀвар Самарат тир. Са вахтара и вилаят Ашур пачагьлугъдик акатзавай. А чӀавуз маса уьлквейрай атай агьалияр и вилаятдиз ракъурнай. Уьлкведа амукьай исраилвийрин ва маса уьлквейрай куьч хьана атайбурун эвледрикай самариятвияр хьана.

### Самариятвияр

Самариятвияр – Ягьудатдивай кефер пата, Самарият вилаятда уьмуьр тухузвай халкь. Самариятвийри, чувудри хьиз, Мусадин Къанун кваз кьазвай, амма адан гъавурда масакӀа акьазвай. Кьилди къачуртӀа, абуру Аллагьдиз икрам Ярусалимда ваъ, Гаризим дагъдал, чпин кьилин пакхана авай чкада ийидай. Чувудрини самариятвийри садбуру муькуьбур гьакъикъи диндивай къакъатнавайбур яз гьисабзавай ва садбур муькуьбурухъ галаз рахунни тийиз алахъдай.

### Сарра

Сарра – Ибрагьиман паб, абур кьведни санал Аллагьди хкянай. Хкядалди вилик адал Сара тӀвар алай, амма адаз Аллагьди цӀийи тӀвар гана – Сарра. Ада гъуьлуьхъ галаз сиягьатрин вири четинвилер пайна, Аллагьдиз вафа хуьз амукьна ва Ада гайи гафар кьилиз акъатунал вил алаз хьана. Вири уьмуьрда ам аялар тежез хьанай, анжах лап кьуьзуь хьайи чӀавуз ада Ибрагьимаз хва Исакь хана.

### Сив хуьн

Сив хуьн – Пак Каламдин вахтара и келимади тӀуьникай тамамдиз къерех хьунухь, са кьадар вахтунда (адет яз, са йикъан къене) гьатта ядни хъун тавун къалурзавай. Гьа икӀ инсанди вич Аллагьдал ихтибардай, Адаз вичин вафа къалурдай, Адавай гъил къахчун ва куьмек тӀалабдай. Бязи йикъара вири чувудар патал сив хуьн мажбур кӀвалах тир, месела, гьар йисуз къейддай Регьимдин юкъуз. И юкъуз чувудри Аллагьдивай чпин гунагьрилай гъил къахчун тӀалабдай. Бязи чувудри, иллаки фарисейри, чпел алава яз сив хуьнар къачудай. Иманийрин кьилдин кӀватӀалдивайни, чпиз санал са гьихьтин ятӀани кьетӀен себеб аваз дуьаяр авун лазим хьайи береда, сив хуьз жедай.

### Сигьан

Сигьан – Ярусалим шегьер алай кӀунтӀарикай сад. Инал Аллагьдин КӀвални алай. Гьавиляй Сигьан тӀварцӀи гагь-гагь Ярусалим ва гьакӀни виче Аллагьдихъ галаз эбеди яз михьи ксари уьмуьр тухудай цавараллай Ярусалим лагьай манаярни гузва.

### Синагуг

Синагуг – чувудар санал кӀватӀ жедай кӀвал. Ана чувудри санал дуьа ийида ва Пак Калам кӀелда. Синагугда кӀватӀ хьайи вахтунда гьатта адетдин касдивайни Пак Каламдай са чӀук кӀелиз, ахпа вичи кӀелайдан баян ва я несигьат гуз, кӀватӀ хьанвайбурухъ элкъвена рахаз жедай. Аллагьдин КӀвале хьиз, синагугра къурбандар ийидачир. Чувудри уьмуьр тухузвай гьар са шегьерда гьич тахьайтӀа са синагуг жедай.

### Синай

Синай – Синайдин зуракӀ-атӀадал (гилан Египет) алай дагъ. И дагъдал Аллагьди чувуд халкьдихъ галаз Икьрар кутӀунна ва адаз Муса арада аваз Къанун гана.

### Сифтегьан Икьрар

Сифтегьан Икьрар – кил. «Икьрар».

### Смаил

Смаил – пайгъамбар ва Исраилдин гьаким. Ада Шаулан ва ахпа Давудан кьилел, пачагьвал ийидай ихтияр гун яз, чӀем гуьцӀнай. Адан тарихдикай 1-Пачагьар (1-Смаил) 1–19-кьилера ихтилатнава.

### Сулейман

Сулейман – Давудан хва, Давудалай гуьгъуьниз Исраилдин пачагь (чи аямдал къведалди 10 лагьай асир). Сулейман вичин арифдарвилелди машгьур хьанай. Ада пачагьвал авур аямда Исраилдин гьукуматди цуьк ахъайнай. Сулеймана Ярусалимда Аллагьдин сад лагьай КӀвал эцигнай. Акьван чӀавалди исраилвийри Аллагьдиз икрам санай-саниз тухузвай Гьалтунин Алачухда ийизвай. Сулейманан тӀварцӀихъ галаз Сифтегьан Икьрардин бязи ктабарни алакъада ава: Келимаяр, Муаллим, Манийрин Мани.

### Сулейманан ширас

Сулейманан ширас – Аллагьдин КӀвалин дараматдин рагъэкъечӀдай патахъай авай ва чпел къав алай гуларин жерге. Аник гзаф инсанривай кӀватӀ жез хьун мумкин тир.

### Таврат

Таврат – Муса пайгъамбардин вад ктаб. И ктабра дуьнья халкь авуникай, сифте яз Аллагьдин ван хьайи муъминрикай, Исраилдин халкьдин тарихдикай, ам Мисрида (Египетда) лукӀвиликай азадна, адаз Къенан гуникай ва маса крарикай кхьенва. И ктабра гьакӀни Аллагьди Исраилдин халкьдиз авур весиятарни гьатнава. Къанунда авай виридалайни важиб авай къайдаяр Аллагьди Мусадив вугана ракъурна лугьуз, и ктабдиз «Мусадин Къанун» тӀварни ганва.

### Тавратдарар

Тавратдарар – Къанун хъсандиз чидай ва адан тарсар маса чувудриз чирдай ксар. Тавратдарар халкьдин патай зурба гьуьрмет авай инсанар тир. Абурукай гзафбур Меслягьатдиз хкянавай.

### Тилмиз

Тилмиз – ЦӀийи Икьрарда Руьгьдин жигьетдай рехъ къалурзавай касдин, эвелни-эвел Иса Месигьдин, лап мукьва терефдарар.

### Туба авун

Туба авун – Инсанди, вичин виликан уьмуьр гунагьар квайди ва Аллагьдиз лазим туширди кьатӀуналди, вичин гунагьрилай Аллагьдивай гъил къахчун тӀалабзава ва гележегда гунагьар хъийидач лагьана гаф гузва (кил. «Аллагьдин рекьел атун»).

### ТӀвар

ТӀвар – Пак Каламдин вахтара тӀвар ам нел алатӀа гьадан зат къалурзавай ибара хьиз кьабулзавай. Тилмизри са вуч ятӀани «Месигьдин тӀварцӀелай» ийизвайтӀа, абуру и кар Адан къастуналди ва Адан къуватдалди ийизвай.

### ТӀили фарин сувар

ТӀили фарин сувар – кил. «Песагь сувар».

### Фарисеяр

Фарисеяр – ЦӀийи Икьрардин вахтара чувудрин диндин кьилин хилерикай са десте. Абур неинки анжах са Пак Каламдин весиятар, гьакӀни чеб сивяй сивиз физ гзаф кьадарда авай кьисайрин макьсадар мукьуфдивди кьилиз акъудиз алахъзавай.

### Харж кӀватӀдайди

Харж кӀватӀдайди – чкадин агьалийрикай яз харж кӀватӀдай кас. Ада Римдин империядин хазинадиз налукар кӀватӀдай. Харж кӀватӀдайбуру мажусивиле авай Римдин гьукумдихъ галаз санал кӀвалахзавайвиляй, чувудриз абур гзаф такӀандай (икӀ санал кӀвалахун абурун Къанундихъ галаз кьазвачир). Идалайни гъейри, харж кӀватӀдайбуру агьалийривай абуру чпин чӀехибуруз гун лазим кьадардилай гзаф пул къачудай, артуханди чпиз тадай.

### Хахам

Хахам – Гьалтунин Алачухда ва Аллагьдин КӀвале къурбандар ийизвай ва диндин маса мажбурнамаяр кьиле тухузвай кас. Хахамар анжах Гьарунан эвледрикай жедай. Хахамар 12 дестедиз пай хьанвай ва абуру нубатдалди чпин везифаяр кьилиз акъудзавай. Хахамрин кьиле кьилин хахам акъвазнавай.

### Хаш

Хаш – Иса Месигьдин вахтара Римдин империяда виридалайни чӀехи тахсиркарвилер авур ксар кьиникьиз акъудун патал гъиликдай алат. Ам чиле акӀурнавай гулуникай ва дуьз пӀипӀ алаз адал тӀулаба алкӀурнавай кьулуникай ибарат я. Хашуниз ягъуниз акъуднавайбур хашунал кутӀундай ва я михер яна алкӀурдай, яргъалди фидай азабрик рекьин патал гьанал тадай; ихьтин жаза виридалайни гзаф зегьле тухудайди ва беябурвал галайди яз гьисабдай. Жаза кьилиз акъудзавай чкадал тахсиркарди вичин хашунин тӀулаба кьул вичи тухун лазим тир – гьа им «жуван хаш тухун» лагьай чӀал я. Иса хашуниз ягъайдалай гуьгъуьниз жазадин и алатдикай, аксина, Исадилай къвезвай хилас хьунин ва уьмуьрдин лишан хьана.

### Хийир-дуьа

Хийир-дуьа – И гафуникай гзаф манайра аваз менфят къачун мумкин я. (1) Аллагьди инсандиз хъсан паяр гузва; (2) са касди масадаз Аллагьдин патай ихьтин паяр гун тӀалабзава; (3) чувуд чӀалал и гафунихъ пуд лагьай манани ава: и паяр агакьай касди разивилелди Аллагьдин тариф ийизва (таржумайра и манаяр жуьреба-жуьре гафаралди лугьузвай чкаяр тӀимил гьалтзавач).

### Хиласвал

Хиласвал – Пак Каламда и гафуни инсан ва я санлай са халкь душманрикайни хатавилерикай хилас авун яз Аллагьди гузвай куьмек къалурзава. Амма лап виниз дережадин метлебда и гафунихъ иманияр гунагьдин гьукумдикай азад авунин, Аллагьдихъ галаз рафтарвал ийидай ва эбеди уьмуьр къачуз жедай мумкинвал хьунин мана ава. Инжилди къалурзавайвал, ихьтин мумкинвал Иса Месигь хашунал кьиникьи ва ахпа Адал чан хтуни гузва. Месигьдихъ, Хиласкардихъ иман авуналди, инсанди хиласвал кьабулзава.

### Худум

Худум – хеси авунвай итим. Къадим вахтара гзаф халкьарин пачагьрин гьаремар худумри хуьн адет тир (чувудрихъ ахьтинбур авачир). Гзаф вахтара худумрихъ пачагьдин тавханайра чӀехи нуфуз жедай, абур ана виниз тир дережада жедай, гьавиляй гзаф вахтара «худум» гаф «тавханайра къуллугъзавайди» лугьудай ибарадиз мукьва жедай.

### Цаварин Пачагьлугъ

Цаварин Пачагьлугъ – И ибара МатӀаялай атай Шад Хабарди мукьвал-мукьвал «Аллагьдин Пачагьлугъ» ибарадин чкадал гъиликзава (кил. «Аллагьдин Пачагьлугъ»).

### Цик акахьун къачун

Цик акахьун къачун – диндин лап важиб авай адетрикай сад. Цик акахьун къачуни инсан гьахъ-михьи хьун ва ада вич Аллагьдиз бахш авун къалурзава. Инжилда цик акахьун къачунин кьве жуьредикай лугьузва. Эвелдай Ягья пайгъамбарди Аллагьдин рекьел атай ва Аллагьдин къаст кьилиз акъудун къетӀ авур инсанрив цик акахьун къачуз тазвай. Иса Месигьдал кьена чан хтайдалай гуьгъуьниз цик акахьун къачунин метлеб мадни гзаф деринди хьана: инсан вичин виликан гунагьрив ацӀай уьмуьрдикай къерех жезва, налугьуди ам рекьизва, амма ахпа цӀийи уьмуьрда Месигьдихъ галаз сад яз уьмуьр тухун патал адал чан хквезва. ИкӀ цик акахьун къачурбурув Пак Руьгь агакьда.

### ЦӀийи Икьрар

ЦӀийи Икьрар кил. «Икьрар».

### ЦӀуд-Шегьер

ЦӀуд-Шегьер – сад хьанвай цӀуд шегьер. Абур Галилей гьуьлуьвай кьибле пата, чувудри ваъ, маса халкьари уьмуьр тухузвай чкада авай.

### Чан хкун

Чан хкун – кил. «Чан хтун».

### Чан хтун

Чан хтун – беденда аваз уьмуьрдал хтун. Инжилдин вахтара гзаф чувудар Къияматдин юкъуз вири инсанрал чан хкведайдахъ ва абур Аллагьдин дувандин вилик акъваздайдахъ агъунвай. Амма кьейи инсанрал Исади гьасятда чан хкун ва ахпа Адал Вичелни кьейидалай кьулухъ чан хтун Ада къалурай аламатрикай лап чӀехиди тир.

### Чувудар

Чувудар – Якьубалай арадал атанвай халкь. И гаф гагь-гагь «Исраилдин рухваяр», «исраилвияр» ибарайралди эвез ийизва.

### Шад Хабар

Шад Хабар – Вичикай Сифтегьан Икьрарда лагьанвай Шад Хабардикай инсанриз муштулухар Иса Месигь чилел атай чӀавуз ганай. Ам Аллагьдиз инсанар кӀанзавайвиликай ва Ада абур патал чилел Вичин Хва ракъуруникай ибарат я; Иса Месигь хашунал кьин ва ахпа чан хтун себеб яз вири инсанар патал гунагьрикай ва эбеди ажалдикай хилас жедай рехъ ахъа хьана. И Хабардикай, лап эвелдилай эгечӀна, месигьийрин имандин бине хьанва.

### Шагьидвилин Алачух

Шагьидвилин Алачух – кил. «Гьалтунин Алачух».

### Шемас

Шемас – иманийрин кӀватӀалда къуллугъзавай кас. Абур иманийрин кӀватӀалда авай чпиз куьмек герек тир инсанрихъ гелкъвезвай (Крар 6) ва кӀватӀалдин кьиле акъвазнавайбуруз куьмекар гузвай.

### Шуай

Шуай – чувуд чӀалалди «Йешуа». Ам «Реббиди хиласзава» лагьай чӀал я. Мусадиз куьмекзавайди. Муса кьейидалай кьулухъ Нунан хва Шуай чувудрин регьбер хьана. Адан гъилик кваз чувудри Къенан – Аллагьди чпиз гуда лагьана хиве кьур уьлкве кьуна ва ана уьмуьр тухуз ацукьна. Ихьтин тӀвар маса ксарални алай.

### Эбеди уьмуьр

Эбеди уьмуьр – ЦӀийи Икьрарда чилин винел даим яз ваъ, цӀийи дуьньяда Аллагьдихъ галаз гуьзел ва са къайгъуни авачир уьмуьр тухуниз икӀ лугьузва. Иманияр патал ихьтин уьмуьр гьеле чи дуьньяда амаз, чилел абурув ажал агакь тавунмаз гатӀун жезва, амма а уьмуьр Аллагьди абуруз чилел абурун уьмуьр куьтягь хьайила, тамамдиз багъишда.

### Эсав

Эсав – Исакьан хва, Якьубан чӀехи кьветхер-стха. Садра, гишин хьанваз, ада вичин сифтегьанвал Якьубаз чӀиргъиндихъ маса ганай. Идалай гуьгъуьниз Якьуб сифтегьанди яз гьисабиз хьанай.

### Юнус пайгъамбар

Юнус пайгъамбар – Аллагьдин пайгъамбар. Юнус пайгъамбардин ктабди Аллагьди ам исраилвийрин душман тир инсаф гвачир Ашур пачагьлугъдин меркез Ниневидиз ракъуруникай суьгьбетзава. Юнусаз, и тапшуругъдикай кьил къакъудна, гимида аваз маса патахъ физ кӀан хьанай, амма Аллагьди гимидал тӀурфан ракъурнай, ахпа гьуьлуьн зурба гъетре Юнус туькьуьннай ва ам гъетрен къене пуд юкъуз хьанай. Ахпа гъетре ам вичин къеняй ахкъуднай, ва ам Ниневидиз рекье гьатнай.

### Юсуф

Юсуф – (1) Якьубан цӀикьвед хцикай сад. Адалай Исраилдин халкьдин кьве тайифа хьана: Ифраим ва Манаше (кил. Хьунухь ктаб 37–50). Гуьгъуьнлай ихьтин тӀвар гзаф маса инсанрални эцигнай. (2) Иса хайи Руш Майраман гъуьл. Гьа вахтарин адетри къалурзавайвал, чувудри ам Исадин буба яз гьисабзавай.

### Ягьуд

Ягьуд – Якьубан цӀикьвед хцикай сад. Адалай Исраилдин тайифайрикай сад хьана. А тайифа авай Исраил уьлкведин вилаятдиз, Ягьудан тӀвар себеб яз, Ягьудат тӀвар гана. Исраилдин пачагь Давуд ва адан эвлед Иса Месигь Ягьудан тайифадикай тир. Абур кьведни Ягьудатдин Бетлегьем шегьерда дидедиз хьана. Гуьгъуьнлай ихьтин тӀвар гзаф маса инсанрални эцигнай. Инал, кьилди къачуртӀа, Месигь маса гайи тилмиз Ягьуд Искариятан тӀвар кьаз жеда.

### Ягьудат

Ягьудат – Фелистиндин кьибле пата авай вилаят. Адал и тӀвар Исраилдин тайифайрикай садан бан-буба тир Ягьудан тӀварцӀелай атанва.

### Ягья

Ягья – (1) «Инсанрив цик акахьун къачуз тазвай Ягья» (кил. «Цик акахьун къачун»). Чи таржумада и ибара «Ягья пайгъамбар» яз ганва. Месигь къведайдакай виликамаз лагьай ва Ада Вичин къуллугъ ийиз гатӀунай вахтунин лап эвелда Адав цик акахьун къачуз тур пайгъамбар. Месигьдин гафарай, Ягья «папари ханвайбурулай» виридалайни чӀехиди тир. (2) Илчи Ягья, Зебедеян хва ва илчи Якьубан стха, Месигьдин цӀикьвед тилмиздикай сад. Исадиз ам кьетӀендаказ кӀандай. Ам Шад Хабар, пуд чар ва Керемат ктабар кхьей кас яз кьабулун адет хьанва. Ихьтин тӀвар маса ксарални алай.

### Якьуб

Якьуб – Исакьанни Ребекъадин кьве хцикай сад. Якьуб вичин кьветхер-стха Эсавалай гуьгъуьниз ханатӀани, Аллагьди гьам хкяна. Якьубаз сифте яз хайи хцин ихтиярар гана. Адан цӀикьвед хцикай чувуд халкьдин цӀикьвед тайифа арадал атана. Якьубаз Аллагьди гайи «Исраил» тӀвар адан эвледрал – чувуд халкьдал акьалтна. Гуьгъуьнлай и тӀвар маса ксарални эцигнай, месела, Исадин илчийрикай садал.

### ЯхцӀурни цӀуд лагьай йикъан сувар

ЯхцӀурни цӀуд лагьай йикъан сувар – чувудрин диндин кьилин суваррикай сад. Ам Песагь сувар къейд авуна яхцӀурни цӀуд югъ алатайдалай гуьгъуьниз, бегьер кӀватӀ хъувурдалай кьулухъ кьиле тухудай. И суварин юкъуз Месигьдин тилмизрик Пак Руьгь акатдай.

### Яшай пайгъамбар

Яшай пайгъамбар – Сифтегьан Икьрардин лап машгьур пайгъамбар. Ада чи аямдал къведалди VӀӀӀ лагьай асирда уьмуьр тухвана. Иса Месигь чилел хадалди 700 йис кьван амаз Яшай пайгъамбарди Исадин уьмуьрдин гзаф вакъиайрикай виликамаз лагьанай.

## Картаяр (ЦӀийи Икьрар)

### Картаяр (ЦӀийи Икьрар)

Картаяр (ЦӀийи Икьрар)


ЦӀийи Икьрар


Фелистин Иса Месигьдин девирда

Римдин империя Иса Месигьдин девирда

Ярусалим Иса Месигьдин девирда

Иса Месигьдин девирда Ярусалимда авай Аллагьдин КӀвал

Илчи Павелан сиягьат 1,2

Илчи Павелан сиягьат 3,4


### Фелистин Иса Месигьдин девирда

Фелистин Иса Месигьдин девирда

### Римдин империя Иса Месигьдин девирда

Римдин империя Иса Месигьдин девирда

### Ярусалим Иса Месигьдин девирда

Ярусалим Иса Месигьдин девирда

### Иса Месигьдин девирда Ярусалимда авай Аллагьдин КӀвал

Иса Месигьдин девирда Ярусалимда авай Аллагьдин КӀвал

### Илчи Павелан сиягьат 1,2

Илчи Павелан сиягьат 1,2

### Илчи Павелан сиягьат 3,4

Илчи Павелан сиягьат 3,4

## Заланвал, Кьадарар (ЦӀийи Икьрар)

### Заланвал, Кьадарар (ЦӀийи Икьрар)

Заланвал, Кьадарар (ЦӀийи Икьрар)


ЦӀийи Икьрар


Пулунин дережаяр

Заланвилинни къенен кьадарар

Мензилдин кьадарар


### Пулунин дережаяр

Пулунин дережаяр

Ракьун пулар | Гьикьван ятӀа | Куькай ятӀа
Талант | 6000 динар | гимиш
Гимиш манат | 100 динар | гимиш
Кьуд драхма | 4 динар | гимиш
Кьве драхма | 2 динар | гимиш
Гимишдин пул | 1 динар | гимиш
Динар | 1 динар | гимиш
Къара пул | 1/16 динар | цур
Кепек | 1/64 динар | цур
Чет кепек | 1/128 динар | цур

1 динар адетдин зегьметкешдин са йикъан мажиб тир.

### Заланвилинни къенен кьадарар

Заланвилинни къенен кьадарар

ТӀварар | Гьикьван ятӀа
Гирванка | 330 г
Киле | 1,1 литр
Сатун | 13 литр
Бат | 29 литр
МетратӀас | 32 литр
ЧкӀур | 400 литр

### Мензилдин кьадарар

Мензилдин кьадарар

ТӀварар | Гьикьван ятӀа
Кьуьнт | 46 цм
ЮкӀ | 71 цм
Истад | 185 м
Кишдин мензил | 925 м

## Тафаватар (ЦӀийи Икьрар)


ЦӀийи Икьрар

Тафаватар

Инал чна чи таржумада гъиликнавай текстерилай тафават тир ва чеб гъилелди кхьенвай маса ктабра авай чкаяр къалурзава:

МатӀ. 5:44 | Амма За квез лугьузва хьи, жуван душманарни кӀан хьухь, куьн хурук кутазвайбурун гьакъиндай дуьа ая. Квез лянет ийизвайбурукай хъсандиз рахух ва куьн такӀанбуруз хъсанвилер ая.
МатӀ. 6:6 | Дуьа ийидайла, жуван кӀвализ гьахьна, рак агална жуван чинебан Бубадиз дуьа ая. Чинебанди яз аквазвай ви Бубади ваз аквадай суваб ийида.
МатӀ. 6:13 | Темягьрикай яргъаз ая, шийирдикай хуьх На чун.
МатӀ. 17:20-21 | – Куь иман зайиф тирвиляй, – лагьана Ада, – За квез рикӀивай лугьузва: куь иман финдин твар кьван авайтӀа, квевай и дагъдиз «Инлай анихъ хьухь» лагьана эмир гуз жедай, дагъни анихъ жедай. Квехъ ахьтин иман аватӀа, квелай алакь тийидай гьич са карни жедач. И жин масакӀа ваъ, анжах дуьадалдини сив хуьналди чукуриз жеда.
МатӀ. 18:10-11 | Килиг гьа, ихьтин гъвечӀибурув рикӀивай эгечӀ, абурун малаикар датӀана цавараллай Зи Бубадин вилик ква. Инсандин Хва, телеф хьанвайбур жагъана, абур хиласиз атанвайди я.
МатӀ. 23:13-14 | Гуж я квез хьанвайди, тавратдарарни фарисеяр, кьве чин алайбур! Куьне инсанриз Цаварин Пачагьлугъдиз фидай рак агална. Я куьн аниз гьахьзавач, я аниз физ кӀанзавайбур куьне ахъайзавач. Гуж я квез хьанвайди, тавратдарарни фарисеяр, кьве чин алайбур! Куьне хендедайрин кӀвалер незва ва кьве чин алаз яргъалди дуьа ийизва: гьа кардай квез генани чӀехи дуван ийида.
МатӀ. 25:30 | И виже текъведай лукӀ мичӀи къецел гадара, ана жедайди шел-хвал ва сарар регъуьнар я. Нихъ ван къведай япар аватӀа, гьадаз ван атурай!
Мрк. 7:15-16 | Къецяй инсандин къенез физвай гьич са затӀунивайни ам чиркин ийиз жедач, инсан чиркин ийизвайди адай вичяй акъатзавай гафар я. Нихъ япар аватӀа, гьадаз ван атурай.
Мрк. 9:43-44 | Ви са гъили вун гунагь ийидай йикъаз гъизватӀа, вуна ам атӀутӀ: кьве гъил кваз жегьеннемдин хкахь тийидай цӀуз аватдалди са гъил кваз даим ацӀай уьмуьрдиз гьахьун хъсан я. Жегьеннемда, лагьайтӀа, сурун пӀаркӀвни рекьидач, цӀайни хкахьдач.
Мрк. 9:45-46 | Ви са кӀвачи вун гунагь ийидай йикъаз гъизватӀа, вуна ам атӀутӀ: кьве кӀвач кваз жегьеннемдин цӀуз аватдалди са кӀвач кваз даим ацӀай уьмуьрдиз гьахьун хъсан я. Жегьеннемда, лагьайтӀа, сурун пӀаркӀвни рекьидач, цӀайни хкахьдач.
Мрк. 11:25-26 | Квез са никай ятӀани хъел аваз хьайитӀа, дуьаяр ийизвай чӀавуз а касдилай гъил къахчу, цавараллай куь Бубадини куь тахсиррилай гъил къахчуда. Куьне гъил къахчун тавуртӀа, цавараллай куь Бубадини куь гунагьрилай гъил къахчудач.
Мрк. 15:27-28 | Адахъ галаз санал кьилдин хашариз кьве къучини янай: сад Адан эрчӀи, муькуьдини – чапла патахъай. Пак Каламдин гаф кьилиз акъатна: «Ам зулумкаррикай яз гьисабна».
Мрк. 16:9-20 | И аятар лап къадим гъилин кхьинра гьалтзавач.
ЛкӀ. 17:35-36 | Кьве папа са регъве техил регъведа: абурукай сад къахчуда, муькуьди тада. Кьвед никӀе жеда: абурукай сад къахчуда, муькуьди тада.
ЛкӀ. 22:43-44 | И аятар лап къадим гъилин кхьинра гьалтзавач.
ЛкӀ. 23:16-17 | ГьакӀ хьайила, за Адаз са-кьве къамчи вегьена ахъая лагьана эмирда. Адаз кӀанзавайдини суварин йикъаз талукь яз къазаматда авай са кас ахъай хъувун тир.
ЛкӀ. 23:34 | Нуькерри Исадин пекер чип вегьена чпин арада пайна.
Ягь. 5:3-4 | А кьурарик гзаф азарди кьунвайбур: буьркьуьбур, кьецӀибур, фалужди ягъайбур къатканвай. Гагь-гагь Реббидин малаик эвичӀдай ва ада цик ктаддай. Гьа чӀавуз цик акахьун къачур сад лагьай кас гьихьтин хьайитӀани азардикай сагъ хъжедай.
Ягь. 7:53–8:11 | И аятар лап къадим гъилин кхьинра гьалтзавач.
Кр. 7:36-37 | Атана абур яд авай чкадив агакьна. «Ингье, ина ядни ава, – лагьана худумди, – Цик акахьун къачудайла, зи вилик пад ни кьада?» «Вири рикӀелди иман ийизватӀа, цик акахьун къачуртӀа жеда» лагьана ФилипӀа. «Иса Месигь Аллагьдин Хва тирдахъ за иман ийизва» жаваб яз лагьана везирди.
Кр. 15:33-34 | Абур ана са кьадар вахтунда амукьна, ахпа стхайри абуруз хийир-дуьа авуна, абур иниз ракъурай ксарин патав рекье хтуна. Силава гьана амукьун кьетӀна Ягьуд лагьайтӀа, Ярусалимдиз хъфена.
Кр. 24:6-8 | Ам гьатта чи Аллагьдин КӀвал чиркин ийизни алахънай. Гьа чӀавуз чна ам кьунни авунай ва, чи Къанундикай бине кьуна, адан дуван ийиз кӀан хьанай. Анжах кьушундин кьилевай Лисиди атана чӀехи зулумдалди ам чибурун гъиляй ахкъудна ва ви кьилив ракъурна. Чазни ви патав атун эмирна. Вуна адавай силис кьурла, чна адак тахсирар кутун дуьз кар тирдахъ вунни чӀалахъ жеда.
Кр. 28:28-29 | «ГьакӀ хьайила, квез чир хьухь хьи, инсаният хилас хьуникай хабар Аллагьди мажусийрал ракъурзава. Гьабуру ябни гуда». Абур чпи чпин арада гьуьжетар ийиз-ийиз хъфена.
1-Птр. 4:14 | Месигьдин ТӀвар кьунай куь намусдик хкуьрзаватӀа, квел нуьсрет ала, им акӀ лагьай чӀал я хьи, баркалладин Руьгьди – Аллагьдин Руьгьди – квел бине кьунва. Абуру Аллагьдиз асивалзава, куьне, лагьайтӀа, Ам машгьурзава.
1-Птр. 4:16 | Амма са ни ятӀани месигьи яз азаб чӀугвазватӀа, къуй адаз регъуь тахьурай, вичин кьадар-къимет ихьтинди я лугьуз Аллагьдиз шукур авурай.
1-Ягь. 5:7-8 | Цавал пуд шагьид ала: Буба, Гаф ва Пак Руьгь. И пудни – сад я. Чилелни пуд шагьид ала: Руьгь, яд ва иви, абуру пудани гьа садакай шагьидвал ийизва.

## Пак Каламдин ктабар

### Пак Каламдин ктабар

Пак Каламдин ктабар


Сифтегьан Икьрардин ктабар

ЦӀийи Икьрардин ктабар


### Сифтегьан Икьрардин ктабар

Сифтегьан Икьрардин ктабар

Агъадихъ Пак Каламдик акатзавай ктабрин сиягьар урус чӀалалди ва лезги чӀалалди пуд жуьреда гузва:

Урус | Лезги тамам жуьре | Лезги куьруь жуьре | Лезги атӀай жуьре
Бытие | Хьунухь | Хьунухь | Хьн.
Исход | ЭхкъечӀун | ЭхкъечӀун | Эхкъ.
Левит | Леви | Леви | Лв.
Числа | Кьурумда | Кьурумда | Кьрм.
Второзаконие | Киххьей Къанун | Киххьей Къанун | ККъ.
Книга Иисуса Навина | Нунан хва Шуаякай ктаб | Нунан хва Шуай | Шй.
Книга Судей израилевых | Гьакимрикай ктаб | Гьакимар | Гьк.
Книга Руфь | Рутакай ктаб | Рут | Рт.
Первая книга Царств | Пачагьрикай сад лагьай ктаб | 1-Пачагьар | 1-Пч.
Вторая книга Царств | Пачагьрикай кьвед лагьай ктаб | 2-Пачагьар | 2-Пч.
Третья книга Царств | Пачагьрикай пуд лагьай ктаб | 3-Пачагьар | 3-Пч.
Четвертая книга Царств | Пачагьрикай кьуд лагьай ктаб | 4-Пачагьар | 4-Пч.
Первая книга Паралипоменон | Тарихрин сад лагьай ктаб | 1-Тарих | 1-Трх.
Вторая книга Паралипоменон | Тарихрин кьвед лагьай ктаб | 2-Тарих | 2-Трх.
Книга Ездры | Эзрадакай ктаб | Эзра | Эз.
Книга Неемии | Негьемакай ктаб | Негьем | Нгь.
Книга Есфирь | Эстеракай ктаб | Эстер | Эс.
Книга Иова | Аюбакай ктаб | Аюб | Аюб
Псалтирь | Забур | Забур | Зб.
Книга Притчей Соломоновых | Дерин келимайрин ктаб | Келимаяр | Дк.
Книга Екклесиаста, или Проповедника | Муаллимдин ктаб | Муаллим | Мл.
Книга Песни Песней Соломона | Манийрин мани ктаб | Мани | Ман.
Книга пророка Исаии | Яшай пайгъамбардин ктаб | Яшай | Яш.
Книга пророка Иеремии | Ермиягь пайгъамбардин ктаб | Ермиягь | Ерм.
Книга Плач Иеремии | Ермиягь пайгъамбардин ишел | Ишел | Иш.
Книга пророка Иезекииля | Зеки пайгъамбардин ктаб | Зеки | Зк.
Книга пророка Даниила | Даниял пайгъамбардин ктаб | Даниял | Дн.
Книга пророка Осии | Гьаши пайгъамбардин ктаб | Гьаши | Гьш.
Книга пророка Иоиля | Яил пайгъамбардин ктаб | Яил | Яил
Книга пророка Амоса | Амус пайгъамбардин ктаб | Амус | Амс.
Книга пророка Авдия | Абди пайгъамбардин ктаб | Абди | Абд.
Книга пророка Ионы | Юнус пайгъамбардин ктаб | Юнус | Юн.
Книга пророка Михея | Микей пайгъамбардин ктаб | Микей | Мик.
Книга пророка Наума | Нагьум пайгъамбардин ктаб | Нагьум | Нм.
Книга пророка Аввакума | Гьабакьукь пайгъамбардин ктаб | Гьабакьукь | Гьб.
Книга пророка Софонии | Цафан пайгъамбардин ктаб | Цафан | Цф.
Книга пророка Аггея | Гьагай пайгъамбардин ктаб | Гьагай | Гьг.
Книга пророка Захарии | Зекери пайгъамбардин ктаб | Зекери | Зкр.
Книга пророка Малахии | Малахи пайгъамбардин ктаб | Малахи | Млх.

### ЦӀийи Икьрардин ктабар

ЦӀийи Икьрардин ктабар

Агъадихъ Пак Каламдик акатзавай ктабрин сиягьар урус чӀалалди ва лезги чӀалалди пуд жуьреда гузва:

Урус | Лезги тамам жуьре | Лезги куьруь жуьре | Лезги атӀай жуьре
Евангелие от Матфея | МатӀаялай атай Шад Хабар | МатӀай | МатӀ.
Евангелие от Марка | Маркалай атай Шад Хабар | Марк | Мрк.
Евангелие от Луки | ЛукӀадилай атай Шад Хабар | ЛукӀа | ЛкӀ.
Евангелие от Иоанна | Ягьядилай атай Шад Хабар | Ягья | Ягь.
Деяния Апостолов | Илчийрин крар | Крар | Кр.
Послание Иакова | Якьу-бан чар | Якьуб | Якь.
Первое Послание Петра | Петрудин сад лагьай чар | 1-Петру | 1-Птр.
Второе Послание Петра | Петрудин кьвед лагьай чар | 2-Петру | 2-Птр.
Первое Послание Иоанна | Ягьядин сад лагьай чар | 1-Ягья | 1-Ягь.
Второе Послание Иоанна | Ягьядин кьвед лагьай чар | 2-Ягья | 2-Ягь.
Третье Послание Иоанна | Ягьядин пуд лагьай чар | 3-Ягья | 3-Ягь.
Послание Иуды | Ягьудан чар | Ягьуд | Ягьд.
Послание к Римлянам | Римвийриз чар | Римвийриз | Рим.
Первое послание к Коринфянам | Каринфвийриз сад лагьай чар | 1-Каринфвийриз | 1-Кар.
Второе послание к Коринфянам | Каринфвийриз кьвед лагьай чар | 2-Каринфвийриз | 2-Кар.
Послание к Галатам | ГалатӀвийриз чар | ГалатӀвийриз | ГлтӀ.
Послание к Ефесянам | Эфесвийриз чар | Эфесвийриз | Эф.
Послание к Филиппийцам | ФилипӀарвийриз чар | ФилипӀарвийриз | ФпӀ.
Послание к Колоссянам | Каласарвийриз чар | Каласарвийриз | Кал.
Первое послание к Фессалоникийцам | Саланиквийриз сад лагьай чар | 1-Саланиквийриз | 1-Сал.
Второе послание к Фессалоникийцам | Саланиквийриз кьвед лагьай чар | 2-Саланиквийриз | 2-Сал.
Первое послание к Тимофею | ТӀиматӀеяз сад лагьай чар | 1-ТӀиматӀеяз | 1-ТӀим.
Второе послание к Тимофею | ТӀиматӀеяз кьвед лагьай чар | 2-ТӀиматӀеяз | 2-ТӀим.
Послание к Титу | ТӀитӀаз чар | ТӀитӀаз | ТӀитӀ.
Послание к Филимону | Ифлеманаз чар | Ифлеманаз | Ифл.
Послание к Евреям | Чувудриз чар | Чувудриз | Чвд.
Откровение Иоанна | Ягьядин Керемат | Керемат | Крм.

Агъа дуьнья – Гзаф маса халкьари хьиз, ЦӀийи Икьрардин вахтарин чувудрини кьейидалай кьулухъ инсандин руьгь агъа дуьньядиз акъатда ва ана чилел тухвай уьмуьрдикай гьахъ-гьисаб авун герек жеда лугьуз фикирдай. Гунагькаррив ана жаза агакьда лугьудай.

Аллагьдин КӀвал – Мусадин вахтарилай вичин патав чувудри Аллагьдиз икрам ийиз хьайи Алачухдин эвезда Сулейман пачагьди Исраилдин меркез Ярусалимда эцигай ибадатханадин гапӀал. Чи аям къведалди 586-йисуз Аллагьдин КӀвал бабилвийри чукӀурнай, амма са шумуд цӀуд йисар алатайдалай гуьгъуьниз ам эхциг хъувунай. И цӀийи КӀвал ЧӀехи Гьируд пачагьди цӀийи кьилелай туьхкӀуьрнай ва хъсандиз гегьеншар хъувунай. И КӀвал Исраилдин вири уьмуьрдин кьилин макан тир: къурбандар тек са гьа ина гуз жедай, иниз вири уьлкведай ва къецепатайни чувудар чпин чӀехи суварар (Песагь, ЯхцӀурни цӀуд лагьай йикъан сувар, Кумайрин сувар) кьиле тухуз къведай. Аллагьдин КӀвалин кьилин утагъдиз Паквилерин Пак чка лугьудай, аниз кьилин хахамдивай кьилдин къуллугъ авун патал йиса са гъилера гьахьиз жедай. Паквилерин Пак чка тек са хахамривай физ жедай Пак чкадивай пердедалди чара авунвай. И кьве падни Аллагьдин КӀвал яз гьисабзавай, анриз адетдин инсанривай физ жедачир, абуру Аллагьдин КӀвалин гьаятра икрам ийидай. Гьаятрин къерехрай авай ширасрик жуьреба-жуьре кеспийрик квай гзаф халкь кӀватӀ жедай. Иса Месигьди виликамаз лагьайвал, чи аямдал къведалди 70-йисуз римвийри Аллагьдин КӀвал михьиз чукӀурна ва гьа вахтарилай инихъ ам мад эхциг хъувуначир.

Аллагьдин КӀел – Аллагьди Муса пайгъамбардин куьмекдалди исраилвийриз гайи Къанунди къалурнавайвал, Аллагьдин КӀвале гьар пакамахъ ва гьар няниз хахамри Аллагьдиз эркек кӀел къурбанд ийидай. Къурбанддин кӀелен ивиди Аллагь инсанрихъ галаз туьхкӀуьр хъийидай, и адетда исраилвийрин гунагьрилай гъил къахчунин гьерекат кьиле физвай. Ягья пайгъамбарди Иса Месигьдиз Аллагьдин КӀел лугьуналди, Ам вири дуьнья патал къурбанддиз акъуддайдакай виликамаз лугьуз хьанай.

Аллагьдин Пачагьлугъ – И келимади Аллагьдин ва Ам чпин Пачагь яз кьабулзавай, Адахъ галаз рафтарвиле аваз уьмуьр тухузвай инсанрин алакъайрикай лугьузва. А Пачагьлугъ Иса Месигь кьвед лагьай гъилера хтайдалай кьулухъ чилел тайин жеда: Аллагьдин халкьдин душманар магълуб жеда, виликан дуьнья квахьда, адан чкадал цӀийиди жеда, ам даиман кадгъайвилив ацӀана жеда, ана са жуьрединни писвал амукьдач. Амма Аллагьдин Пачагьлугъ неинки са гележегда жедай кар я, ам инсанри Аллагьдин къастунал амал ийизвай ва чпин алакъайра муьгьуьббат авайди къалурзавай вирина исятдани ава. Аллагьдин Пачагьлугъ Иса Месигьдин, Ягья пайгъамбардин ва илчийрин вязерин кьилин килим я.

Аллагьдин рекьел атун – Инсанди туба ийизва (кил. «Туба авун»), гьадалай кьулухъ Аллагьдин къастунай фин кӀевелай кьетӀзава, Иса Месигьдалди Аллагьди гузвай хиласвал кьабулзава.

Аллагьдин Хва – Чувуд чӀала «дуьньядин хва», «теселлидин хва» ва я «къукърумдин рухваяр» хьтин ибарайри нихъ гьахьтин лишанар ва тӀебиат аватӀа гьам къалурзава. «Аллагьдин рухваяр» ибара каламра Исраилдин веледрихъ чпин уьмуьрда Аллагьдин халкьдиз Аллагьдиз хас лишанар хьун лазим тирди къалурун патал гъиликзава. Исраилдин рухваяр Аллагьдин веледар яз гьисабзавай, амма и веледвал бедендилай хьанвайди яз ваъ, Аллагьди инсанар, абурун бан-бубаяр лукӀвиликай хкудна, уьмуьрдал гъунин нетижада хьанвайди яз гьисабзава (кил. Киххьей Къанун 14:1, Гьаши 1:10; 11:1). Исраилдин рухвайрин каламра «Аллагьдин Хва» гьакӀ Исраилдин пачагь къалурун патални гъиликзава. Ахьтин пачагьдихъ, адалат гваз уьлкве идара авуналди, Аллагьдиз хас лишанар хьун лазим я (кил. 2-Пачагьар (2-Смаил) 7:8-17; Забур 2:6-11; 88:20-27). Пачагьар Исраилдин рухвайрин векилар яз гьисабзавай. Аллагьдихъ галаз пачагьрин кьетӀен алакъаяр авай, Аллагьди абур пачагьвилин гелеваз тухузвай. Давуд пачагьдин тухумдилай атанвай пачагь хьиз, Иса Месигьни Аллагьдин Хва яз кьабулзава. И ибара бедендалди жедай ва тӀебиатдиз хас жуьредин алакъайрихъ галкӀанвайди яз кьабулиз жедач. Иса патал гъиликзавай и тӀварцӀи Адахъ тамамдаказ Аллагьдиз хас лишанар авайди ва масадбуруз а лишанралди Аллагьдин халисан тӀебиат къалурзавайди къейдзава.

Амин – Къадим чувуд чӀалал и гафуникай «гьакъикъи я» ва «гьакъикъат» мана хкатзава. И гафуналди вяз ва я дуьа гатӀунизни, акьалтӀаризни жеда. Масада лагьанвай и гафуниз жаваб хгун яз и гаф лугьузвай касди вич адан гафарихъ галаз рази тирди къалурзава.

Аси – Аллагьдикай чурукӀа рахун, Адаз аксивал авун.

Бабил – къадим Мукьвал тир рагъэкъечӀдай патан лап чӀехи шегьер. Ам Месапатамда (гилан Иракда) авай зурба империядин меркез тир. Бабилда жуьреба-жуьре гзаф аллагьриз тӀеат ийизвай. Чи аямдал къведалди хьайи 587-йисуз бабилвийри Ярусалим чукӀурнай, идалай гуьгъуьниз абуру чпихъ галаз гзаф кьадар чувудар Месапатамдиз хутахнай. ЦӀийи Икьрардин вахтар алукьдалди Бабил шегьер чукӀур авунвай. ЦӀийи Икьрарда «Бабил» гафуни иблисдин пачагьлугъ лагьай мана гузва; цӀийи зурба империядин меркез, Ярусалим къачур, мажуси бутринни гзаф рехнейрин макан тир Римни Бабилдихъ галаз сад авун мумкин я.

Багьал-Зевул – иблисдин тӀварарикай сад. Аллагьдин душман тир иблис чӀуру жинеррин чӀехиди я. И тӀвар, аквар гьаларай, Фелистиндин мажуси халкьарин адетра гьалтзавай аллагьрикай чӀехиди тир Баалан тӀварцӀихъ галаз алакъада ава.

Баркалла – Аллагьди и дуьньяда ийизвай крарай аквазвай Адан зурбавилиз гьа икӀ лугьузва. Пак Каламдай чир жезвайвал, бязи вахтара Аллагьдин баркалла чувудриз къати экв яз ачухдиз аквадай. ЯтӀани, Аллагьдин баркалла Адан михьи ксарин уьмуьрдани къалурнаваз жедай. Адан баркалла гзафни-гзаф Иса Месигьдин уьмуьрдай, Ада къалурай аламатрай ва иллаки Ам хашунал кьиникьай ва Адал чан хтунай аквазва.

Бахтавар – вичихъ бахт хьунухь са гьикьван ятӀани вахтуналди гьиссзавайди ваъ, вичихъ амукьдай эбеди ва са шакни алачир бахт хкянавай кас.

Буба – (Аллагьдикай рахадайла) Иса Месигьди Аллагьдиз «Буба» лугьузва ва идалди Аллагьдихъ галаз вичин кьетӀен алакъа, Вичин хвавал ачухдиз къалурзава. Исади, Сифтегьан Икьрардин са бязи пайгъамбаррин рехъ давамарун яз, Аллагьдиз гьа икӀ лугьун патал имандал алайбуруз вязер авунай: имандал алайбуруз Аллагь неинки и дуьньядин Агъа яз, гьакӀни датӀана чпин куьмекдиз къвез гьазур, чеб кӀани Буба язни аквазва.

Галилей – Фелистиндин кефер пад. Гзаф асирра и вилаят къецепатан агъайрин гьукумдик хьана, гьавиляй анин агьалийрик гзаф чувудар туширбурни квай. Ягьудатдин агьалийри чеб галилейвийрилай вине кьадай. Галилейдин шегьер тир Назаретда Исадин аялвални жегьилвал фена. Ина, Галилейда, Ада Вичин гзаф аламатар къалурна.

Галилейдин вир – Галилейда авай уькӀуь тушир чӀехи вир. Анай Ярдан вацӀ авахьзава. Вире гзаф гьуьлуьн гъетер ава, анал халисан тӀурфанар жеда, гьавиляй адаз гагь-гагь гьуьлни лугьуда. Адал маса тӀварарни ала: Тибердин вир, Генисарат вир.

Гевгьер – гьуьлуьн ва вацӀарин хъипрепӀрин бязи жуьрейрай акъуддай багьа къаш. Гевгьерар шумудни са жуьрединбур ва кьадардинбур жеда. Гзаф чӀехи ва кьериз гьалтдай гевгьеррин къимет лап винизди жеда.

Гунагь – Аллагьди ганвай весиятар чӀурун, Аллагьдин чӀалаз килиг тавун ва Адаз муьтӀуьгъ тахьун.

Гъилер эцигун – виче са ярж авай гьерекат, диндин са адет: кӀватӀалдин кьиле авайда инсандин кьилел гъилер эцигдай ва Аллагьдивай кьетӀен хийир-дуьа, рухсат гун тӀалабдай. Гьа икӀ Аллагьдивай и касдиз Пак Руьгь, азаррикай сагъ хъхьун ва Руьгьдин кьетӀен паяр багъишун тӀалабдай. ИкӀ адаз кьетӀендиз ибадат ийидай ихтияр гудай.

Гьабил – Адаманни Гьавадин кьвед лагьай хва. Аллагьди, адан къурбанд хушдиз кьабулна, адан чӀехи стха Къабилан къурбанд кваз такьурла, Къабила Гьабил яна кьенай. Им инсаниятдин тарихда хьайи сад лагьай яна кьиникьун тир (кил. Хьунухь 4:1-16).

Гьахъ-михьивал – Аллагь гьахъ-михьи я, яни Адан крарин бинеда гьакъикъатни адалат ава. ЦӀийи Икьрарди къалурзавайвал, анжах Аллагьди инсандин гунагьрилай гъил къахчуртӀа ва Вичин гьахъ-михьивал савкьват яз гайитӀа (идаз «гьахъ-михьивилиз акъудун» лугьуда), инсан халисандаказ гьахъ-михьи хьун мумкин я. Инсанди вичини, Аллагьдин къаст кьилиз акъудиз, вичи ийизвай вири крара михьивилихъ ялна кӀанда.

Гьахъ-михьивилиз акъудун – Аллагьди инсандин гунагьрилай гъил къахчузва, ам тахсир квачирди яз малумарзава ва адав гьахъ-михьи касдив хьиз эгечӀзава. Ихьтин гьахъ-михьивилиз акъудун анжах Иса Месигьдихъ иман авуналди къачуз жедайди ЦӀийи Икьрарда кьетӀендиз къейдзава.

Гьируд – (1) ЧӀехи Гьируд, чувудрин пачагь. Ада Фелистинда чи аямдал къведалди 40-лагьай йисалай чи аямдин 4-лагьай йисалди пачагьвал авуна. Иса Месигь хайи са кьадар вахтунилай Бетлегьемда куьрпе аялар кьинин эмир гайиди гьа и пачагь тир. (2) Гьируд АнтипӀ, ЧӀехи Гьирудан хва. Ада Галилейда чи аямдин 4 – 39-лагьай йисара пачагьвал авуна. Къанундал амал тавуна авур некягь винел акъудай Ягья пайгъамбар кьунин ва кьиникьан жазадиз акъудунин эмир гайиди гьа и пачагь я. Ам Месигьдин дуван ийизвай чӀавуз са акьван яргъалди тушир вахтунда Адал гьалтнай. (3) Гьируд Агрипа Ӏ, ЧӀехи Гьирудан хтул. Ада Фелистинда чи аямдин 41 – 44 лагьай йисара пачагьвал авуна. Ам инсаф тийиз месигьийрин геле къекъвез хьанай. (4) Гьируд Агрипа ӀӀ, Гьируд Агрипа Ӏ лагьайдан хва. Илчи Павел гьадан вилик раханай. Ада Фелистиндин жуьреба-жуьре чкайра чи аямдин 70-йисал къведалди пачагьвал авунай. Гуьгъуьнлай ам Римдиз хъфенай.

Давуд – Исраилда Шаулалай гуьгъуьниз хьайи кьвед лагьай пачагь, ам чи аямдал къведалди хьайи 1000-йисуз тахтуна ацукьна. Давуда Исраил чӀехи гьукуматдиз элкъуьрна, Ярусалимдикай адан меркез авуна. Ам дяве ийидай алакьунар авай аскер ва чӀехи шаир, Сифтегьан Икьрарда авай Забур ктабдин – Аллагьдихъ элкъвена лагьанвай манияр кхьенвайбурукай сад тир. Давуда вафадивди Аллагьдиз къуллугъзавай, ва, и кардай савкьват яз, адаз Аллагьди исраилвийрин пачагьар са гьадан эвледрикай жеда лагьана гаф ганай. Чувудрин пайгъамбаррини вири и дуьньядал пачагьвал ийидай Месигь Давудан Эвлед жедайдакай виликамаз лугьуз хьанай. Гьавиляй Исадиз Давудан Эвледни лугьузва.

Дуьа – ЦӀийи Икьрарда дуьадин кьве жуьре ава: кьилдин, яни инсанди Аллагьдихъ элкъвена вичин гафаралди, Адан тарифиз, Адаз сагърай лугьуз ва я куьмек тӀалабиз ийизвай дуьа ва кӀватӀалдин, яни тайинарнавай чкада (Аллагьдин кӀвале ва я синагугда) тайинарнавай вахтунда малум тир къайдада ийидай дуьа.

Ермиягь пайгъамбар – чи аямдал къведалди VӀӀ – VӀ лагьай асирра уьмуьр тухвай пайгъамбар. Адан пайгъамбарвилерин кьилин килим Исраилдиз Аллагьдин рекьел атунихъ эвер гун ва, Аллагьдин рекьел атун тавуртӀа, чувудрин кьилел къведай туькьуьл кьисметдал шехьун я.

Жинер – чпин кьиле иблис акъвазнавай чӀуру руьгьер. Инсанриз мукьвал-мукьвал абурукай кичӀе жедай, вучиз лагьайтӀа жинерри и дуьньяда чпин гьерекатар кьетӀидаказ кьиле тухузвай, месела, инсанрик акатдай ва ам михьиз чпин табийдик кутадай. Амма и дуьньяда виридалайни кьилин гьукум Аллагьдив гва. Аллагьди ганвай къуватдалди Исади инсанрикай жинерар хкуддай. Ада Вичин илчийризни ихьтин алакьун ганай.

Жузам – Жузам азар квайди чиркин яз гьисабдай. Ахьтиндак гъил хкӀурдини чиркин хьанвайдай кьадай. Хахамди жузам квайбур жагъурун ва абур амай инсанрикай чара авун лазим тир. Ахьтин азар квайди дири хъхьунин шагьидвални хахамди ийидай.

Зейтун пел – Им Ярусалимдин рагъэкъечӀдай патан цлахъай галай кьакьан тушир дагъ я. Анлай вири шегьер иердиз аквазва. И пелен ценев Гетсеман багъ гвай. Инжилдиз талукь тарихдин гзаф вакъиаяр гьа ина кьиле фенай: месела, Месигьди вахтарин эхир алукьдайдакай гьа ина лагьанай ва Ам гьа ина кьунни авунай.

Зинавал – кӀвал-югъ аваз ва я авачиз чара касдихъ галаз чӀуру рекье хьун ва явавилер авун.

Ибадат – Аллагь рикӀел гъун, Адаз икрамун, дуьаяр авун.

Иблис – Аллагьдин мидя, чӀуру жинеррин кьилевайди. Ада ва адан гъилик квай жинерри инсанар алцурарзава, абурув Аллагь кьабулиз тазвач ва инсанар эбеди кьиникьал гъиз алахъзава. Аллагьдиз акси экъечӀзавай ксариз кискис гузвайди иблис я. Керемат ктабда иблисдал са чӀавуз михьиз гъалиб жедайди ва ам тергдайди лугьузва. Пак Каламда адал маса тӀварарни ала: шийирди, Багьал-Зевул.

Ибрагьим – семит халкьарин бан-буба. Адан тарих Хьунухь ктабдин 12–25 лагьай кьилера ачухарнава. Аллагьди ам хкяна ва адахъ галаз Икьрар кутӀунна. Аллагьди адаз хайи чилелай яргъал Къенандин чилел фин эмирна. Анаг Аллагьди адан гзаф кьадарда авай эвледриз гун хиве кьуна. Ибрагьимакай бязи халкьарин, гьабурукай яз исраилвийринни, бан-буба хьана. Тавратда ам, авай гьалариз ва инсанриз хас фикирриз акси яз, Аллагьдиз акьалтӀай вафа хуьнин, Адан вири эмирар кьилиз акъудиз гьазурвилин чешне я.

Икьрар – Аллагьдинни инсанрин арада кутӀуннавай чӀуриз тежер икьрар, ада Пак Каламда кьилин чка кьазва. Икьрар кутӀундайла, гьар терефди, вичел тайин мажбурнамаяр къачуналди, абур кьилиз акъудда лагьана гаф гузва. Синай дагъдал Аллагьди арада Муса аваз вири чувуд халкьдихъ галаз Икьрар кутӀунна. Аллагьди чувудриз нуьсрет гуда, абур вири душманрикай хуьда лагьана гаф ганай. Амма чувудрини, чпин нубатдай, Аллагьдиз вафа хуьн, Къанунда кхьенвай Адан къаст кьилиз акъудун лазим тир. И Икьрардиз, ам кутӀун авуникай ва кьилиз акъудуникай ихтилатзавай ктабрин кӀватӀалдиз «Сифтегьан Икьрар» лугьузва. Аллагьдинни инсанрин арада цӀийи Икьрар кутӀундайдакай пайгъамбарри виликамаз лугьуз хьанай. Ам Иса Месигьдин кьиникьин ва Адал чан хтунин куьмекдалди кутӀунайдакай Инжилда ихтилатзава. И Икьрардикай ЦӀийи Икьрардин ктабра лугьузва. Гила Иса Месигьдихъ иман авур ва Ада гайи чирвилерихъ галаз кьурвал уьмуьр тухузвай вирибур, чпин ери-бинедиз килиг тавуна, Аллагьдин халкь яз гьисабзава.

Илчияр – Иса Месигьдин векилар. Сифте нубатда Месигьдин лап мукьва тилмизриз, яни Ада чилел тухвай уьмуьрда Адахъ галаз санал къекъвей ксариз гьа икӀ лугьузва. Абур Месигьдал кьейидалай кьулухъ чан хтуникай муштулухар гуз ракъурнай. Гуьгъуьнлай, Месигьдал кьена чан хтайдалай кьулухъ, вичиз Месигьди ихьтин муштулухар гун патал эверай Павела вичизни гьа икӀ лугьуз хьана. Шад Хабардикай вязер ийизвай маса ксаризни икӀ лугьун мумкин я. Месела, Барнабадиз.

Ильяс пайгъамбар – Исраилдин чӀехи пайгъамбар (кил. 3-Пачагьар 17-кьилиз ва адалай гуьгъуьнизни). Пак Каламда ам чан алаз цаварал тухвайвиликай кхьенва, гьавиляй садра ам чилел хкведайдахъ чувудар агъунвай (кил. Малахидин ктаб 4:5). «Ильясан руьгь ва къуват кваз» Ягья пайгъамбар инсанриз Месигь къвезвайдакай муштулух гуз атанай.

Иман – Аллагьдихъ, Ада гайи гафар кьилиз акъатунихъ агъун, Адан къаст кьабулун, жув гьар йикъан уьмуьрда Адан къастунин геле аваз физ гьазур хьун. ЦӀийи Икьрарда имандин лап чӀехи важиб авай шартӀ – Иса Месигь Ребби ва Хиласкар яз кьабулун я.

Иманийрин кӀватӀал – ДатӀана Аллагьдиз ибадат авун патал, Пак Калам чирун патал ва рафтарвиле хьун патал са чкада уьмуьр тухузвай иманийрин гапӀалдиз гьа икӀ лугьузва. И келимадин мана неинки са чкадин иманийрин гапӀал, гьакӀни вири дуьньяда Иса Месигьдихъ иман ийизвайбур лагьай чӀал жезва.

Инсандин Хва – Иса Месигьди Вичиз ганвай тӀвар. И тӀвар Инжилда Исадал къвезвай баркалладихъ галаз кьетӀендаказ алакъада ава. А баркалла Адан азабрай, кьиникьай ва Адал чан хтунай аквазва. ГьакӀ и тӀвар цаваринни чилерин арада адан Арачивилин, Аллагьди чилел вахтарин эхирда дуван ийиз ва дуьнья идара ийиз ракъурнавай касдин везифадизни талукь я. Исади и дережа Вич паталди тирди къалурзавай.

Иса – чувуд чӀалалди «Йешуа». Ам «Реббиди хиласзава» лагьай чӀал я. Иса Месигь – кил. «Аллагьдин Хва», «Инсандин Хва» ва «Месигь».

Исакь – Ибрагьиманни Саррадин хва, Исаванни Якьубан буба, чувудрин бан-буба.

Исраил – Чувуд чӀалал и гафуни «Аллагьдихъ галаз къуршахар кьазвайди» мана гузва: (1) Аллагьди Якьубаз (кил. «Якьуб»), ада Пенуилда малаикдихъ галаз къуршахар кьурдалай гуьгъуьниз, гайи тӀвар (кил. Хьунухь 32:22-32); (2) Якьубалай хьайи Исраилдин вири халкь, вири 12 тайифа (кил. Малахи 4:4 ); (3) Регьебам пачагьдин аямда Исраилдин сад тир пачагьлугъ кьве пай хьайидалай гуьгъуьниз (кил. 3-Пачагьар 12) Кеферпатан пачагьлугъ – Исраил (10 тайифа) ва Кьиблепатан пачагьлугъ – Ягьудат арадал атана; (4) чеб Аллагьди хкянавай са халкь яз кьазвай ва чеб вири халкьарикай тир вири иманийриз Аллагьдин Исраил лугьузва (кил. ГалатӀвийриз 3:29; 6:16).

Ишай – Давуд пачагьдин буба, Иса Месигьдин бан-бубайрикай сад.

Ишара – адет яз, са вуч ятӀани субут ва я тестикь авун патал Аллагьди къалурзавай лишан. Иса Месигьдалди Аллагьди гзаф ишараяр къалурна.

Калам – пак ктабрин кӀватӀал. Ам Тавратдикай (Муса пайгъамбардин вад ктабдикай), Забурдикай, пайгъамбаррин ктабрикай ва тарихдин вакъиаяр галай-галайвал къалурзавай ктабрикай ибарат я. И вири ктабриз «Сифтегьан Икьрар» лугьузва. Са кьадар вахтарилай, ЦӀийи Икьрар (Инжил, Илчирин крар, чарар ва Керемат ктабар) кхьей чӀавуз, гьамни «Пак Каламдик» кутунай.

Керемат – Аллагьди Вичин къаст инсанриз жуьреба-жуьре рекьералди къалурзава: цаварай къвезвай ванералди, малаикралди, пайгъамбарралди, карагунралди, Пак Каламдалди. Адан къаст раиж хьунин и вири жуьрейриз «керемат» лугьуда. Аллагьди инсанриз къалурай кьилин керемат Иса Месигь я.

Киш югъ – чувудрин пак югъ. Мусадин Къанунди къалурзавайвал, и югъ тамамдиз Аллагьдиз бахш авун лазим яз гьисабзава ва гьавиляй и юкъуз кӀвалах авун къадагъа ийизва. Киш йикъара чувудар синагугра дуьаяр авун патал ва Пак Ктабар кӀелун патал кӀватӀ жедай. Чувудар патал гьафтедин сад лагьай югъ рагъ акӀайдалай кьулухъ гатӀун жезва, гьавиляй кӀвалах авунал эцигнавай къадагъа жуьмя юкъуз рагъ акӀайдалай кьулухъ гатӀун жезва ва Киш юкъуз рагъ акӀайдалай гуьгъуьниз куьтягь жезва. Инжилдин вахтариз мукьва жезвайла, фарисейри Киш юкъуз авун къадагъа тир крарин, куьлуь-шуьлуьярни кваз къалурнавай тамам сиягь туькӀуьрна ва а къайдаяр кьилиз акъудун мукьуфдивди вилив хуьз хьана.

Къанун – И гаф чувудрин «Тора» гафунилай арадал атанва. «Тора» гафунихъ, гегьеншдиз къачун хьайитӀа, чирвал гун, Аллагьдин патай чирвал гун мана ава. ГуьтӀуь манада и гафуни Исраилдин халкьдиз Муса пайгъамбардин куьмекдалди ганвай къанун-къайда къалурзава. Тавратдизни гьа икӀ лугьузва, абура и Къанун вич ва ам халкьдиз багъишунин тарих ганва. Къанунди исраилвийриз лап куьлуь-шуьлуьйрални амал авуна туькӀуьрнавай несигьатар гузвай, абурун руьгьани ва жемии уьмуьр къайдада твазвай, регьимдинни адалатдин виниз тир мурадар тайинарзавай. Къанундай инсанриз Аллагьдин къаст ачух жезвай, амма Къанун чӀурзавай ксар чпин гунагьрай гана кӀани жазадикай Къанундивай хилас ийиз хьун мумкин туш. Гьавиляй ЦӀийи Икьрарда Къанундивай тежезвай крар Аллагьдин берекатдивай жедайди къалурзава.

Къенан – Чувуд чӀалал и гафуни «агъада авай чил» мана гузва: 1) Хаман рухвайрикай сад, адал лукӀвилин лянет алукьнай. Адакай къадим Къенанда уьмуьр тухвай гзаф халкьарин бан-буба хьана (кил. Хьунухь 9:18-27; 10:6, 15–19); 2) Кьулан гьуьлуьн къерех тирвал Ярдандал къведалди авай чил, ам кьибле патай Мисридилай кефердихъди Ливандал кьван экӀя хьанва (кил. Кьурумда 34:1-12). Иер, мублагь, Къенанан эвледар алай и чил Аллагьди Ибрагьимазни адан эвледриз гуда лагьана гаф ганай (кил. Хьунухь 13:14-15; 15:18; ЭхкъечӀун 3:8; Чувудриз 11:8-9). Аллагьдин халкьдиз Къенанда виликдай уьмуьр тухвай халкьарихъ галазни, я абурун аллагьрихъ галазни сад жедай ихтияр авачир (кил. ЭхкъечӀун 23:31-33; 34:15-16), амма чувудри абур вири терг авун ва абурун бутар барбатӀ авун герек тир (кил. Киххьей Къанун. 7:1-6). ЯтӀани исраилвияр Къенандин халкьарихъ галаз алакъайра жез ва абурун аллагьриз икрам ийиз хьана, и карди Исраил магълуб хьунал хьана.

Къияматдин югъ – и дуьньядин тарих куьтягь жедай бере. И чӀав атайла, виликдай кьейибурал чан хкведайдахъ ва вири инсанар, чпин уьмуьрдин гьахъ-гьисаб гваз, Аллагьдин вилик акъваздайдахъ гзаф чувудар агъунвай. ИкӀ тирди ЦӀийи Икьрарди тестикьарзава, амма ада кьетӀендиз къейдни ийизва хьи, и дувандал са инсандивайни вичин михьи краралди вич гьахъариз жедач, хьайитӀа, и кар тек са Иса Месигьди авур эвездин къурбанддалди ийиз жеда.

Къурбанган – къурбанддиз акъуднавай гьайванар ва я абурун паяр вичел кудай кьакьан чка. Къурбанган, адет яз, къванерикай эцигдай, амма Гьалтунин Алачухдихъ чкадилай чкадал тухуз жери къурбанган галай. Ам кӀарасдикай туькӀуьрнавай ва адан винелай буьруьнж янавай. Къизилдикай туькӀуьрнавай къурбанганни авай, адал атирар кудай.

Къурбанд авун – Исраилвийри Мусадин Къанундив кьурвал Аллагьдиз гьайванар къурбанд ийидай: абур тукӀвадай, ахпа абурун са пай ва я санлай къурбангандал кудай, амукьай пай хьайитӀа, инсанри ам чпин тӀуьник кутун мумкин тир. Мусадин вахтарилай эгечӀна, Аллагьди къурбандар тек са чкада авун эмирзавай: эвелдай Гьалтунин Алачухда, ахпани Аллагьдин кӀвале; и кар тек са хахамривай кьиле тухуз жедай. Гьайванрилай гъейри, къурбанд яз фу, чехир, зейтундин чӀем, цӀийи бегьердин сифтегьан майваяр гудай. Къурбандар са шумуд жуьре авай, гьардахъ кьетӀен метлеб авай: гунагьдай эвез хгун патал, Аллагьди авур хъсанвиляй сагърай лугьун яз, вяд авун яз ва я жуваз кӀан хьуналди къурбанд ийидай – ихьтин къурбанд Аллагьдини инсанди санал фу тӀуьнин ярж тир. Идалайни гъейри, исраилвийри Аллагьдиз къурбанд яз гъизвай суьрсетрикай хахамризни левитриз недайдини жезвай. ЦӀийи Икьрарда Месигь хашунал кьин вири инсаниятдин гунагьрай ганвай акьалтӀай къурбанд яз къалурзава.

Кьилин хахам – чувудрин хахамрин арада са йисан муьгьлетда тайинардай чӀехиди. Ам Меслягьатдин кьиле жедай. Къанунда къалурнавайвал, диндин бязи адетар кьиле тухудай ихтияр анжах кьилин хахамдиз авай. Гьабурукай кьилди яз, Аллагьдин КӀвалин Паквилерин Пак чкадиз гьахьдай ихтиярни са гьадаз авай. Адал махсус парталар жедай, ада амайбуруз чешне жедай хьтин уьмуьр тухун лазим тир. Исадин вахтара кьилин хахамар вилик-кьилик квай тухумрикай жедай.

Кьиса – дерин мана квай гьикая. Ана ихтилат ийизвайдан фикир дуьм-дуьздиз ва ахъадаказ ваъ, чинебан мана-метлеб кваз, рикӀел аламукьдай шикилралди ачухарда. Иса Месигьди вичин вязера мукьвал-мукьвал кьисайрикай менфят къачудай.

Мажуси – гьакъикъи Аллагьдиз ваъ, бутриз ва маса къуватриз икрамзавай кас. Къадим чувудри амай вири халкьариз гьа икӀ лугьудай, вучиз лагьайтӀа а вахтара анжах са чувудри Сад Аллагьдиз икрамзавай, амай халкьари гзаф аллагьрихъ иман ийизвай.

Майрам – 1) Исадин диде. Юсуфан лишан кутунвай лап жегьил руш яз, адаз Жабраил лугьудай малаикди хва Иса жеда лагьай хабар гана. Юсуфаз вичиз руша вафа техвейди хьиз хьун мумкин тиртӀани (вафа чӀурунай кьиникьин жаза гузвай), Майрама ян тагана Аллагьдиз кӀандайвал авуна. Ам Исади чилел тухвай вири уьмуьрда Адан патав гваз хьана ва Ам кьейи бередани хашунин патав хьана. 2) Маждал шегьердай тир паб. Адакай Исади ирид жин хкудна, адакай Месигьдин терефдар хьана. 3) Мартадин ва вичел Исади чан хкай Лазаран вах. Ам Бетандай тир. Ихьтин тӀвар маса ксарални алай.

Малаик – Аллагьдиз къуллугъзавай, чан алай руьгьани затӀ. Ада Аллагьдин эмирдалди инсанриз куьмекар гузва ва абуруз Аллагьдин къастуникай хабарзава. Иллаки чӀехи важиб авай малаикрихъ чпин тӀварар ава. Абурукай садбурал Пак Каламда Микаил ва Жабраил тӀварар ала. ЧӀехи малаикар Аллагьдиз цаварал кьетӀендиз мукьва я. Чувудрин фикиррай, абур лувар квай зурба гьайванриз ухшар тир ва абуру Аллагь ацукьнавай дапураг ялзавай. Гьавиляй исраилвийрин кьилин пак затӀ тир Икьрардин Сандухдин къапсахдални чӀехи малаикрин кӀалубар алай, а Сандух чувудри Аллагьдин тахтунин лишан язни гьисабзавай. Са вахтара са кьадар малаикар Аллагьдин аксина къарагъна ва Адаз муьтӀуьгъ яз амукьнач, абур иблисдин патаз экъечӀна. Ихьтин малаикриз «агъуз аватайбур» лугьузва.

Месигь – «ГуьцӀуьр Алайди» лагьай чӀал я. И къайда Исраилда пуд жуьре инсанрихъ галаз алакъада аваз кардик кутадай: хахамрихъ, пайгъамбаррихъ ва пачагьрихъ галаз. Аллагьди пайгъамбаррин мецелай чилел Месигь – Исраилдин халкьдин Хиласкар ва чилин вири халкьарал эбеди яз агъавал ийидайди, – ракъурда лугьуз чувудриз гаф ганай. Исадин вахтара чувудар чпиз хиве кьунвай Хиласкар къведа лугьуз вил алаз акъвазнавай. Ада чеб къецепатан чапхунбазрин – римвийрин гьукумдикай азад авуник ва Исраилдин виликан зурбавал кӀвачел ахкъалдуник абурун умудар кваз жедай. Амма чилел атай Хиласкарди – Иса Месигьди – жеридалайни гзаф крар авуна. Ада вири инсаният гунагьдин ва ажалдин лукӀвиликай хкудна, Адалди Аллагьдини инсанри цӀийи, эбеди Икьрар кутӀунна.

Меслягьат – чувудар кӀватӀ жедай кьилин чка. Ам пудкъанни цӀуд касдикай: хахамрикай, тавратдаррикай ва вилик-кьилик квай маса ксарикай ибарат тир. Абурун виридан кьиле кьилин хахам авай. Меслягьатда гзафни-гзаф диндин месэлаяр гьялдай. И Меслягьатди римвийрин вилик чувуд халкьдин векилвал ийизвай. Адахъ дуван ийидай ихтиярни авай. Исадин аямда, чувудар Римдин гьукуматдик квайла, Меслягьатди кьабулай къарар Фелистинда авай Римдин сердерри тестикьарайла, къуватда гьатдай.

Миллетбаз – чувудрин диндинни сиясатдин гапӀал. Адаз чувудрин дин мажусийрин таъсирдикай кьетӀидаказ хуьнин къилих хас тир ва ам дяведин рекьелди халкь Римдин гьукумдикай азад ийиз алахъзавай. Исадин цӀикьвед илчидикай сад тир Симун виликдай гьа и гапӀалдик хьунни мумкин я. И гаф ЦӀийи Икьрарда бязи чкайрал «къенанви» гафуналди эвезнава.

Мисри (Египет) – Исраилан эвледар Мисрида кьуд виш йисуз хьана. Мисривийри абуруз инсаф тийиз зулумар авур чӀавуз Аллагьди абур азадвилихъ тухванай (кил. ЭхкъечӀун ктабдиз).

Михьи – Мусадин Къанунда къалурнавайвал, исраилвийриз михьидини чиркинди чара ийиз чир хьун лазим тир. Тайин гьайванар, къушар ва гьуьлуьн гъетер, затӀар ва тӀуьнин-хъунин бязи жуьреяр чиркинбур яз гьисабдай. Жузам азар квай, мейитдик гъил-затӀ хкӀур инсан, гьакӀ вацра-кьилер хьанвай ва я аял хайи береда пабни чиркинбур яз кьадай. Чиркин инсанривай диндин адетра иштиракиз ва михьибурук тӀубни кягъиз жедачир. Чиркинвилин себеб арадай акъудайла, инсанди михьи хъхьун патал тайин тир шартӀар-къайдаяр кьиле тухун лазим тир.

Муса – Исраилдин лап чӀехи регьбер. Аллагьди Исраилдин халкь Мисридай ахкъуддайла ва ахпа адалай гуьгъуьниз халкь кьурумда къекъведайла, Муса Исраилдин халкьдин кьиле акъвазнавай. Аллагьди Мусадив исраилвийриз кьилиз акъудун лазим тир Къанун вугана. И Къанун Тавратда ганва. Адаз Мусадин ктабар ва я Мусадин Къанун лугьузва. Чувудар патал Муса датӀана имандин лап чӀехи муаллим яз хьана.

Муъмин – Аллагьдин рекьел алай кас.

Муьгьуьббат – ЦӀийи Икьрарда муьгьуьббатдикай жуваз кӀани кас гьевесар иликьардай алатдиз элкъуьриз кӀан хьуникай хьиз ваъ, гзафни-гзаф инсан вичихъ авай вири, гьатта вичи вични кӀани кас патал къурбанд ийиз гьазур хьуникай рахазва. Аллагьдиз инсанар кӀан хьунухь къалурай виридалай виниз тир чешне – Иса Месигь хашунал къурбанд авуна кьиникь я.

Нинев – къудрат авай, амма инсаф авачир Ашур пачагьлугъдин меркез. И пачагьлугъди исраилвийриз душманвал ийизвай. Иниз Аллагьди Юнус пайгъамбар ракъурнай: ада анин гунагькар агьалийриз, абуру гунагьрикай кьил къакъуд тавуртӀа, абур терг ийидайдакай хабар гун лазим тир. Юнусан вязинилай гуьгъуьниз Ниневидин агьалияр гунагьрикай туба авунай, ва Аллагьди абуруз регьим авунай.

Нуьгь – Дегьзаманда Аллагьди рекьяй акъатнавай инсаният терг авун, анжах михьи кас тир Нуьгьни адан хизан тун къетӀнай. Нуьгьа Аллагьдин эмирдалди чӀехи гими туькӀуьрна. Ам хизанни галаз гимида акьахайла, вири дуьньядал яд акьалтна. Анжах са гьа и хизан хилас хьана, цӀийи инсаният гьадалай арадал атана (кил. Хьунухь ктабдин 6–9-лагьай кьилериз).

Пайгъамбар – Аллагьди Вичин къастуникай инсанриз хабар гун патал хкянавай кас. Пак Руьгьдин таъсирдик кваз рахаз, пайгъамбарри неинки гележегда жедай крарикай лугьудай, абур гьакӀ чӀуру крар винел акъудзавайбур хьиз ва несигьатдарар хьизни рахадай, абуру инсанриз абуру туба авунихъ ва Аллагьдин рекьел атунихъ эвер гудай. Абуру Месигь дуьньядиз атуникай Ам гьеле хадалди лап фад виликамаз лагьанай. Исадин аямдал къведалди Исраилда гзаф пайгъамбарар авай. Пайгъамбаррикай гзафбуру вязерин ктабарни кхьенай. Гьа ктабар чувудриз кӀандай. Гзафни-гзаф Яшай пайгъамбардин, Еремиягь пайгъамбардин ва Зеки пайгъамбардин ктабар гъилера жедай. Инжилдани пайгъамбаррин тӀварар кьунва – абур имандал алай, Пак Руьгьдин къуватдалди рахазвай ва чпиз Аллагьди ашкара авурди амайбурузни ахъайзавай ксар я.

Пак – Пак Каламда и гафуни сифтени-сифте Аллагьдин лишанар къалурзава. Ам паталди кьилди чара авунвай, Гьадаз талукь тир затӀаризни гьакӀ лугьуда: Аллагьдин КӀвализ, ибадатдин вахтунда лазим жедай шейэриз ва Аллагьдиз икрамзавай инсанриз (Сифтегьан Икьрарда – Исраилдин халкьдиз, ЦӀийи Икьрарда – иманийрин КӀватӀалдиз). Ихьтин инсанриз чи таржумада «Аллагьдиз талукьбур» ва я «Месигьдиз талукьбур» лугьузва. Идалайни гъейри, и гафуни хсуси михьивилин ва Руьгьдин рекьяй тамамвилин виниз тир дережани къалурзава.

Песагь сувар – са мус ятӀани чувудар Мисридин лукӀвиликай азад авун рикӀел хуьн яз гатфарин вахтунда къейд ийидай чувудрин кьилин суваррикай сад. Аллагьдиз икрам авун патал дегьзаманда Песагь суварик чувудар вири Исраилдай ва маса уьлквейрай Ярусалимдиз къведай. Песагьдилай гуьгъуьниз гьасятда ТӀили фарин сувар гатӀундай. Ам ирид юкъуз давам жедай. Са гьафтедин къене чувудри, Мисридай тади кваз катун ва а чӀавуз тинидик хемир кутадай мумкинвал авачирди рикӀел хкун яз, анжах хемир квачир фу недай. Инжилда Песагь ва ТӀили фарин суварар са сувар яз гьисабзава. Гьа йикъара Иса Месигь хашуниз янай ва Адал чан хтанай. Песагьдикай месигьияр патал кьилин сувар – Месигьдал чан хтай сувар хьана. «Песагь» гьакӀни и суварин нагьардизни, яни къурбанддин кӀелезни, лугьуда.

ПилатӀ – Римдин сердер. Исадиз кьиникьин жаза гайи чӀавуз ПунтӀи ПилатӀа Ягьудат вилаят идара ийизвай (чи аямдин 26–36-лагьай йисар). Гьукумдин амай вири идараяр гьадаз табий тир ва абуруз ада тестикь тавунмаз кьиникьин жаза гудай ихтияр авачир. Санлай къачурла, аданни чувудрин кьилевайбурун араяр къайибур тир. Вилаятда гъулгъулаяр тахьун патал ПилатӀ мукьвал-мукьвал чувудриз кӀандайвал авуниз мажбур жедай.

Рагьаб – Фелистин къачур чӀавуз чувудри Нунан хва Шуайдин гъилик кваз сад лагьайди яз кьур Еригьан шегьерда уьмуьр тухвай ява паб (кил. Нунан хва Шуай 2, 6-кь.).

Рагьил – чувуд халкьдин бан-буба Якьубан кьве папакай (Лиядихъ галаз санал) са паб. Адан тӀвар чувуд вири дидеяр къалурзавай ярж хьиз кьун адет хьанвай.

Ребби – И гафуни Аллагьдин ТӀвар къалурзава, И тӀвар алаз Аллагь Мусадиз ва исраилвийриз ашкара хьанай (ЭхкъечӀун 3:14-15). Ам дуьм-дуьз гьикӀ лугьудатӀа чаз малум туш.

Рим – ЦӀийи Икьрарда къалурнавай вахтара Рим шегьерди Кьулан гьуьл элкъуьрна кьунвай гзаф уьлквеяр вичиз муьтӀуьгъ авунвай, гьабурукай яз Фелистинни. Римдикай кьиле пачагь авай чӀехи гьукуматдин меркез хьана. Фелистинда, амай табий уьлквейра хьиз, римвийри чпин кьушунар акъвазарнавай ва гьар са аксивилиз инсаф тийиз кар кьазвай. Идахъ галаз санал са пачагьлугъ хьуни уьлкведин жуьреба-жуьре паярин арада мадарат вилик финиз ва санай саниз цӀийи фикирар чукӀуниз рехъ ачухзавай. Рим шегьердин ватандашриз (абурукай яз илчи Павелазни) вири пачагьлугъдин чилерал кьетӀен ихтиярар ганвай, месела, дуванда абуруз чпин дуван анжах пачагьди авун тӀалабдай ихтияр авай.

Руьгь – Аллагьдин Руьгь. Адаз, Бубадизни Хциз хьиз, Аллагьдин вири ерияр хас я. Инжилдай аквазвайвал, Иса Месигьдихъ иман авур инсанри Пак Руьгь къачузва. Ада абуруз несигьатар ва къуватар гузва.

Садум (ва Гамур) – къадим шегьерар. Абурун агьалийрин явавилиз килигна Аллагьди абур цавун цӀалди канай. И тарихдикай Хьунухь ктабдин 19-лагьай кьиле ахъайнава.

Сакъаяр – ЦӀийи Икьрардин вахтара чувудрин диндин кьилин хилерикай са десте. Меслегьатдин векилрикай гзафбур, чӀехи хахамар ва абуруз мукьва тир ксар, сакъаяр тир. Муькуь кӀеретӀдилай, фарисейрилай, чара яз, сакъайри Пак Каламдин нуфуз кваз кьазвай ва абур сиверай сивериз физвай кьисайрин чӀалахъ тушир. Кьилди къачуртӀа, абур Къияматдин юкъуз, Аллагьдин вилик акъвазун патал, вири кьенвайбурал чан хтунихъ агъазвачир.

Самариятвияр – Ягьудатдивай кефер пата, Самарият вилаятда уьмуьр тухузвай халкь. Самариятвийри, чувудри хьиз, Мусадин Къанун кваз кьазвай, амма адан гъавурда масакӀа акьазвай. Кьилди къачуртӀа, абуру Аллагьдиз икрам Ярусалимда ваъ, Гаризим дагъдал, чпин кьилин пакхана авай чкада ийидай. Чувудрини самариятвийри садбуру муькуьбур гьакъикъи диндивай къакъатнавайбур яз гьисабзавай ва садбур муькуьбурухъ галаз рахунни тийиз алахъдай.

Сив хуьн – Пак Каламдин вахтара и келимади тӀуьникай тамамдиз къерех хьунухь, са кьадар вахтунда (адет яз, са йикъан къене) гьатта ядни хъун тавун къалурзавай. Гьа икӀ инсанди вич Аллагьдал ихтибардай, Адаз вичин вафа къалурдай, Адавай гъил къахчун ва куьмек тӀалабдай. Бязи йикъара вири чувудар патал сив хуьн мажбур кӀвалах тир, месела, гьар йисуз къейддай Регьимдин юкъуз. И юкъуз чувудри Аллагьдивай чпин гунагьрилай гъил къахчун тӀалабдай. Бязи чувудри, иллаки фарисейри, чпел алава яз сив хуьнар къачудай. Иманийрин кьилдин кӀватӀалдивайни, чпиз санал са гьихьтин ятӀани кьетӀен себеб аваз дуьаяр авун лазим хьайи береда, сив хуьз жедай.

Сигьан – Ярусалим шегьер алай кӀунтӀарикай сад. Инал Аллагьдин КӀвални алай. Гьавиляй Сигьан тӀварцӀи гагь-гагь Ярусалим ва гьакӀни виче Аллагьдихъ галаз эбеди яз михьи ксари уьмуьр тухудай цавараллай Ярусалим лагьай манаярни гузва.

Синагуг – чувудар санал кӀватӀ жедай кӀвал. Ана чувудри санал дуьа ийида ва Пак Калам кӀелда. Синагугда кӀватӀ хьайи вахтунда гьатта адетдин касдивайни Пак Каламдай са чӀук кӀелиз, ахпа вичи кӀелайдан баян ва я несигьат гуз, кӀватӀ хьанвайбурухъ элкъвена рахаз жедай. Аллагьдин КӀвале хьиз, синагугра къурбандар ийидачир. Чувудри уьмуьр тухузвай гьар са шегьерда гьич тахьайтӀа са синагуг жедай.

Сулейман – Давудан хва, Давудалай гуьгъуьниз Исраилдин пачагь (чи аямдал къведалди 10 лагьай асир). Сулейман вичин арифдарвилелди машгьур хьанай. Ада пачагьвал авур аямда Исраилдин гьукуматди цуьк ахъайнай. Сулеймана Ярусалимда Аллагьдин сад лагьай КӀвал эцигнай. Акьван чӀавалди исраилвийри Аллагьдиз икрам санай-саниз тухузвай Гьалтунин Алачухда ийизвай. Сулейманан тӀварцӀихъ галаз Сифтегьан Икьрардин бязи ктабарни алакъада ава: Келимаяр, Муаллим, Манийрин Мани.

Таврат – Муса пайгъамбардин вад ктаб. И ктабра дуьнья халкь авуникай, сифте яз Аллагьдин ван хьайи муъминрикай, Исраилдин халкьдин тарихдикай, ам Мисрида (Египетда) лукӀвиликай азадна, адаз Къенан гуникай ва маса крарикай кхьенва. И ктабра гьакӀни Аллагьди Исраилдин халкьдиз авур весиятарни гьатнава. Къанунда авай виридалайни важиб авай къайдаяр Аллагьди Мусадив вугана ракъурна лугьуз, и ктабдиз «Мусадин Къанун» тӀварни ганва.

Тавратдарар – Къанун хъсандиз чидай ва адан тарсар маса чувудриз чирдай ксар. Тавратдарар халкьдин патай зурба гьуьрмет авай инсанар тир. Абурукай гзафбур Меслягьатдиз хкянавай.

Тилмиз – ЦӀийи Икьрарда Руьгьдин жигьетдай рехъ къалурзавай касдин, эвелни-эвел Иса Месигьдин, лап мукьва терефдарар.

Туба авун – Инсанди, вичин виликан уьмуьр гунагьар квайди ва Аллагьдиз лазим туширди кьатӀуналди, вичин гунагьрилай Аллагьдивай гъил къахчун тӀалабзава ва гележегда гунагьар хъийидач лагьана гаф гузва (кил. «Аллагьдин рекьел атун»).

ТӀвар – Пак Каламдин вахтара тӀвар ам нел алатӀа гьадан зат къалурзавай ибара хьиз кьабулзавай. Тилмизри са вуч ятӀани «Месигьдин тӀварцӀелай» ийизвайтӀа, абуру и кар Адан къастуналди ва Адан къуватдалди ийизвай.

Фарисеяр – ЦӀийи Икьрардин вахтара чувудрин диндин кьилин хилерикай са десте. Абур неинки анжах са Пак Каламдин весиятар, гьакӀни чеб сивяй сивиз физ гзаф кьадарда авай кьисайрин макьсадар мукьуфдивди кьилиз акъудиз алахъзавай.

Харж кӀватӀдайди – чкадин агьалийрикай яз харж кӀватӀдай кас. Ада Римдин империядин хазинадиз налукар кӀватӀдай. Харж кӀватӀдайбуру мажусивиле авай Римдин гьукумдихъ галаз санал кӀвалахзавайвиляй, чувудриз абур гзаф такӀандай (икӀ санал кӀвалахун абурун Къанундихъ галаз кьазвачир). Идалайни гъейри, харж кӀватӀдайбуру агьалийривай абуру чпин чӀехибуруз гун лазим кьадардилай гзаф пул къачудай, артуханди чпиз тадай.

Хахам – Гьалтунин Алачухда ва Аллагьдин КӀвале къурбандар ийизвай ва диндин маса мажбурнамаяр кьиле тухузвай кас. Хахамар анжах Гьарунан эвледрикай жедай. Хахамар 12 дестедиз пай хьанвай ва абуру нубатдалди чпин везифаяр кьилиз акъудзавай. Хахамрин кьиле кьилин хахам акъвазнавай.

Хаш – Иса Месигьдин вахтара Римдин империяда виридалайни чӀехи тахсиркарвилер авур ксар кьиникьиз акъудун патал гъиликдай алат. Ам чиле акӀурнавай гулуникай ва дуьз пӀипӀ алаз адал тӀулаба алкӀурнавай кьулуникай ибарат я. Хашуниз ягъуниз акъуднавайбур хашунал кутӀундай ва я михер яна алкӀурдай, яргъалди фидай азабрик рекьин патал гьанал тадай; ихьтин жаза виридалайни гзаф зегьле тухудайди ва беябурвал галайди яз гьисабдай. Жаза кьилиз акъудзавай чкадал тахсиркарди вичин хашунин тӀулаба кьул вичи тухун лазим тир – гьа им «жуван хаш тухун» лагьай чӀал я. Иса хашуниз ягъайдалай гуьгъуьниз жазадин и алатдикай, аксина, Исадилай къвезвай хилас хьунин ва уьмуьрдин лишан хьана.

Хийир-дуьа – И гафуникай гзаф манайра аваз менфят къачун мумкин я. (1) Аллагьди инсандиз хъсан паяр гузва; (2) са касди масадаз Аллагьдин патай ихьтин паяр гун тӀалабзава; (3) чувуд чӀалал и гафунихъ пуд лагьай манани ава: и паяр агакьай касди разивилелди Аллагьдин тариф ийизва (таржумайра и манаяр жуьреба-жуьре гафаралди лугьузвай чкаяр тӀимил гьалтзавач).

Худум – хеси авунвай итим. Къадим вахтара гзаф халкьарин пачагьрин гьаремар худумри хуьн адет тир (чувудрихъ ахьтинбур авачир). Гзаф вахтара худумрихъ пачагьдин тавханайра чӀехи нуфуз жедай, абур ана виниз тир дережада жедай, гьавиляй гзаф вахтара «худум» гаф «тавханайра къуллугъзавайди» лугьудай ибарадиз мукьва жедай.

Цаварин Пачагьлугъ – И ибара МатӀаялай атай Шад Хабарди мукьвал-мукьвал «Аллагьдин Пачагьлугъ» ибарадин чкадал гъиликзава (кил. «Аллагьдин Пачагьлугъ»).

Цик акахьун къачун – диндин лап важиб авай адетрикай сад. Цик акахьун къачуни инсан гьахъ-михьи хьун ва ада вич Аллагьдиз бахш авун къалурзава. Инжилда цик акахьун къачунин кьве жуьредикай лугьузва. Эвелдай Ягья пайгъамбарди Аллагьдин рекьел атай ва Аллагьдин къаст кьилиз акъудун къетӀ авур инсанрив цик акахьун къачуз тазвай. Иса Месигьдал кьена чан хтайдалай гуьгъуьниз цик акахьун къачунин метлеб мадни гзаф деринди хьана: инсан вичин виликан гунагьрив ацӀай уьмуьрдикай къерех жезва, налугьуди ам рекьизва, амма ахпа цӀийи уьмуьрда Месигьдихъ галаз сад яз уьмуьр тухун патал адал чан хквезва. ИкӀ цик акахьун къачурбурув Пак Руьгь агакьда.

ЦӀуд-Шегьер – сад хьанвай цӀуд шегьер. Абур Галилей гьуьлуьвай кьибле пата, чувудри ваъ, маса халкьари уьмуьр тухузвай чкада авай.

Чан хтун – беденда аваз уьмуьрдал хтун. Инжилдин вахтара гзаф чувудар Къияматдин юкъуз вири инсанрал чан хкведайдахъ ва абур Аллагьдин дувандин вилик акъваздайдахъ агъунвай. Амма кьейи инсанрал Исади гьасятда чан хкун ва ахпа Адал Вичелни кьейидалай кьулухъ чан хтун Ада къалурай аламатрикай лап чӀехиди тир.

Чувудар – Якьубалай арадал атанвай халкь. И гаф гагь-гагь «Исраилдин рухваяр», «исраилвияр» ибарайралди эвез ийизва.

Шад Хабар – Вичикай Сифтегьан Икьрарда лагьанвай Шад Хабардикай инсанриз муштулухар Иса Месигь чилел атай чӀавуз ганай. Ам Аллагьдиз инсанар кӀанзавайвиликай ва Ада абур патал чилел Вичин Хва ракъуруникай ибарат я; Иса Месигь хашунал кьин ва ахпа чан хтун себеб яз вири инсанар патал гунагьрикай ва эбеди ажалдикай хилас жедай рехъ ахъа хьана. И Хабардикай, лап эвелдилай эгечӀна, месигьийрин имандин бине хьанва.

Эбеди уьмуьр – ЦӀийи Икьрарда чилин винел даим яз ваъ, цӀийи дуьньяда Аллагьдихъ галаз гуьзел ва са къайгъуни авачир уьмуьр тухуниз икӀ лугьузва. Иманияр патал ихьтин уьмуьр гьеле чи дуьньяда амаз, чилел абурув ажал агакь тавунмаз гатӀун жезва, амма а уьмуьр Аллагьди абуруз чилел абурун уьмуьр куьтягь хьайила, тамамдиз багъишда.

Юнус пайгъамбар – Аллагьдин пайгъамбар. Юнус пайгъамбардин ктабди Аллагьди ам исраилвийрин душман тир инсаф гвачир Ашур пачагьлугъдин меркез Ниневидиз ракъуруникай суьгьбетзава. Юнусаз, и тапшуругъдикай кьил къакъудна, гимида аваз маса патахъ физ кӀан хьанай, амма Аллагьди гимидал тӀурфан ракъурнай, ахпа гьуьлуьн зурба гъетре Юнус туькьуьннай ва ам гъетрен къене пуд юкъуз хьанай. Ахпа гъетре ам вичин къеняй ахкъуднай, ва ам Ниневидиз рекье гьатнай.

Юсуф – (1) Якьубан цӀикьвед хцикай сад. Адалай Исраилдин халкьдин кьве тайифа хьана: Ифраим ва Манаше (кил. Хьунухь ктаб 37–50). Гуьгъуьнлай ихьтин тӀвар гзаф маса инсанрални эцигнай. (2) Иса хайи Руш Майраман гъуьл. Гьа вахтарин адетри къалурзавайвал, чувудри ам Исадин буба яз гьисабзавай.

Ягьуд – Якьубан цӀикьвед хцикай сад. Адалай Исраилдин тайифайрикай сад хьана. А тайифа авай Исраил уьлкведин вилаятдиз, Ягьудан тӀвар себеб яз, Ягьудат тӀвар гана. Исраилдин пачагь Давуд ва адан эвлед Иса Месигь Ягьудан тайифадикай тир. Абур кьведни Ягьудатдин Бетлегьем шегьерда дидедиз хьана. Гуьгъуьнлай ихьтин тӀвар гзаф маса инсанрални эцигнай. Инал, кьилди къачуртӀа, Месигь маса гайи тилмиз Ягьуд Искариятан тӀвар кьаз жеда.

Ягьудат – Фелистиндин кьибле пата авай вилаят. Адал и тӀвар Исраилдин тайифайрикай садан бан-буба тир Ягьудан тӀварцӀелай атанва.

Ягья – (1) «Инсанрив цик акахьун къачуз тазвай Ягья» (кил. «Цик акахьун къачун»). Чи таржумада и ибара «Ягья пайгъамбар» яз ганва. Месигь къведайдакай виликамаз лагьай ва Ада Вичин къуллугъ ийиз гатӀунай вахтунин лап эвелда Адав цик акахьун къачуз тур пайгъамбар. Месигьдин гафарай, Ягья «папари ханвайбурулай» виридалайни чӀехиди тир. (2) Илчи Ягья, Зебедеян хва ва илчи Якьубан стха, Месигьдин цӀикьвед тилмиздикай сад. Исадиз ам кьетӀендаказ кӀандай. Ам Шад Хабар, пуд чар ва Керемат ктабар кхьей кас яз кьабулун адет хьанва. Ихьтин тӀвар маса ксарални алай.

Якьуб – Исакьанни Ребекъадин кьве хцикай сад. Якьуб вичин кьветхер-стха Эсавалай гуьгъуьниз ханатӀани, Аллагьди гьам хкяна. Якьубаз сифте яз хайи хцин ихтиярар гана. Адан цӀикьвед хцикай чувуд халкьдин цӀикьвед тайифа арадал атана. Якьубаз Аллагьди гайи «Исраил» тӀвар адан эвледрал – чувуд халкьдал акьалтна. Гуьгъуьнлай и тӀвар маса ксарални эцигнай, месела, Исадин илчийрикай садал.

Яшай пайгъамбар – Сифтегьан Икьрардин лап машгьур пайгъамбар. Ада чи аямдал къведалди VӀӀӀ лагьай асирда уьмуьр тухвана. Иса Месигь чилел хадалди 700 йис кьван амаз Яшай пайгъамбарди Исадин уьмуьрдин гзаф вакъиайрикай виликамаз лагьанай.

• 1:1 ЛкӀ. 3:23-28

+ 1:1 Хьн. 22:18,

+ 1:2 Хьн. 21:3, Хьн. 25:6, Хьн. 29:35

+ 1:3 Хьн. 38, Кьрм. 26:21,

+ 1:4 Рт. 4:18-22

+ 1:16 ЛкӀ. 1:27

• 1:18 ЛкӀ. 2:1-7

+ 1:18 ЛкӀ. 1:27, ЛкӀ. 1:35

+ 1:19 ККъ. 22:23-24, ККъ. 24:1

+ 1:21 ЛкӀ. 1:31, Кр. 4:12, Кр. 13:38

+ 1:22 МатӀ. 2:14, МатӀ. 4:14, МатӀ. 21:4, МатӀ. 26:56, Мрк. 14:49, Ягь. 19:36,

+ 2:1 ЛкӀ. 1:5, ЛкӀ. 2:4-7, Ягь. 7:42

+ 2:2 Кьрм. 24:17

+ 2:11 Эхкъ. 30:23, Ягь. 19:39

+ 2:12 Хьн. 20:6

+ 2:15 МатӀ. 1:22

+ 2:17 МатӀ. 27:9

+ 2:23 ЛкӀ. 1:26, ЛкӀ. 2:39, Ягь. 1:45

• 3:1 Мрк. 1:1-8, ЛкӀ. 3:1-9, ЛкӀ. 3:15-17, Ягь. 1:19-28

+ 3:1 ЛкӀ. 1:80, Ягь. 1:6

+ 3:2 Мрк. 1:15

+ 3:4 Лв. 11:22,

+ 3:6 Кр. 19:18

+ 3:7 МатӀ. 12:34, МатӀ. 23:33, Рим. 5:9, 1-Сал. 1:10

+ 3:9 Ягь. 8:33

+ 3:10 МатӀ. 7:19

+ 3:11 Ягь. 1:15, Кр. 2:3

+ 3:12 МатӀ. 13:30, Чвд. 6:8

• 3:13 Мрк. 1:9-11, ЛкӀ. 3:21-22

+ 3:16 Кр. 7:56, Ягь. 1:32-33

+ 3:17 Мрк. 9:7, Ягь. 12:28, МатӀ. 17:5, 2-Птр. 1:17

• 4:1 Мрк. 1:12-13, ЛкӀ. 4:1-13

+ 4:2 ККъ. 9:9, МатӀ. 21:18

+ 4:3 1-Сал. 3:5

+ 4:4Киххьей Къанун 8:3.

+ 4:4 ККъ. 8:3

+ 4:5-6Забур 90:11-12.

+ 4:6 Зб. 90:11-12, Ягь. 7:4

+ 4:7Киххьей Къанун 6:16.

+ 4:7 ККъ. 6:16

+ 4:10Киххьей Къанун 6:13.

+ 4:10 МатӀ. 16:23, ККъ. 6:13

+ 4:11 ЛкӀ. 22:43

• 4:12 Мрк. 1:14-15, ЛкӀ. 4:14-15

+ 4:12 МатӀ. 14:3

+ 4:13 МатӀ. 2:23, Мрк. 1:21

+ 4:14 МатӀ. 1:23

• 4:18 Мрк. 1:16-20, ЛкӀ. 5:1-11

+ 4:18 Ягь. 1:40-42

+ 4:19 МатӀ. 13:47

+ 4:20 МатӀ. 19:27

• 4:23 ЛкӀ. 6:17-19

+ 4:23 Мрк. 1:39

+ 4:24 ЛкӀ. 2:2

+ 4:25 Мрк. 5:20, Мрк. 7:31

• 5:3 ЛкӀ. 6:20-23

+ 5:4 2-Кар. 7:10, Крм. 21:4

+ 5:5 Зб. 36:11,

+ 5:6 Зб. 41:2, Ягь. 7:37

+ 5:7 ЛкӀ. 6:36

+ 5:8 Зб. 23:4, Зб. 50:12, 1-Ягь. 3:2, Чвд. 12:14, Крм. 22:4

+ 5:9 Якь. 3:18, 2-ТӀим. 2:22, Ягь. 1:12, 1-Ягь. 3:1, 1-Ягь. 5:1, Рим. 8:14

+ 5:11 Якь. 1:2, 1-Птр. 4:14

+ 5:12 Кр. 5:41, Якь. 1:2, Рим. 5:3, 2-Кар. 12:10, Чвд. 10:34

• 5:13 Мрк. 9:50, ЛкӀ. 14:34-35

+ 5:14 Эф. 5:8

+ 5:15 Мрк. 4:21, ЛкӀ. 8:16, ЛкӀ. 11:33

+ 5:16 1-Птр. 2:12, 2-Кар. 9:13

+ 5:17 Рим. 3:31, Рим. 10:4

+ 5:18 ЛкӀ. 16:17

+ 5:19 МатӀ. 11:11, МатӀ. 18:4

+ 5:20 Ягь. 3:5

+ 5:21ЭхкъечӀун 20:13; Киххьей Къанун 5:17.

+ 5:21ЭхкъечӀун 21:12.

+ 5:21 Эхкъ. 20:13

+ 5:22 1-Ягь. 3:15

+ 5:25 ЛкӀ. 12:58-59

+ 5:27ЭхкъечӀун 20:14; Киххьей Къанун 5:18.

+ 5:27 Эхкъ. 20:14

+ 5:30 МатӀ. 18:8-9, Мрк. 9:43-44

• 5:31 МатӀ. 19:9, Мрк. 10:11-12, ЛкӀ. 16:18

+ 5:31 ККъ. 24:1-3

+ 5:32 Рим. 7:3, 1-Кар. 7:10-11

+ 5:33Леви 19:12; Кьурумда 30:3.

+ 5:33 Кьрм. 30:3, ККъ. 23:21

+ 5:34 Кр. 7:49

+ 5:35 Зб. 98:5, Зб. 47:3

+ 5:37 Якь. 5:12

• 5:38 ЛкӀ. 6:27-36

+ 5:38ЭхкъечӀун 21:24; Леви 24:20; Киххьей Къанун 19:21.

+ 5:38 Эхкъ. 21:23-25, Лв. 24:19-20, ККъ. 19:21

+ 5:39 1-Птр. 2:23, Рим. 12:17, 1-Кар. 6:7

+ 5:42 ККъ. 15:7-8,

+ 5:43Леви 19:18.

+ 5:43 Лв. 19:18

+ 5:44 Рим. 12:20, ЛкӀ. 23:34, Кр. 7:60, 1-Птр. 3:9, Рим. 12:14

+ 5:45 Кр. 14:17

+ 5:48 Лв. 19:2, ККъ. 18:13, ККъ. 32:4, Зб. 17:31, МатӀ. 19:21, Якь. 1:4, Эф. 5:1, Кал. 1:28

+ 6:1 1-Ягь. 2:29

+ 6:2 ЛкӀ. 6:24

• 6:5 ЛкӀ. 11:2-4

+ 6:5 ЛкӀ. 18:11

+ 6:10 МатӀ. 26:42

+ 6:13 МатӀ. 26:41, Ягь. 17:15, 2-Сал. 3:3

+ 6:14 Мрк. 11:25-26, Эф. 4:32, Кал. 3:13

+ 6:15 МатӀ. 18:35, Якь. 2:13

• 6:19 ЛкӀ. 11:34-36, ЛкӀ. 12:22-34

+ 6:19 1-ТӀим. 3:3, 1-ТӀим. 6:9, Чвд. 13:5, Якь. 5:2-3

+ 6:20 МатӀ. 19:21, 1-Птр. 1:4

+ 6:24 ЛкӀ. 16:13

+ 6:25 ФпӀ. 4:6, 1-Птр. 5:7

+ 6:26 МатӀ. 10:31, МатӀ. 12:12

* 6:30 ЧӀагурун – иер авун.

+ 6:30 МатӀ. 8:26, МатӀ. 14:31, МатӀ. 16:8

+ 6:33 Зб. 36:4

• 7:1 ЛкӀ. 6:37-38, ЛкӀ. 6:41-42

+ 7:1 Рим. 14:10, 1-Кар. 4:5, Якь. 4:12

+ 7:2 Мрк. 4:24, Рим. 2:1

+ 7:6 МатӀ. 15:26

• 7:7 ЛкӀ. 11:9-13

+ 7:8 МатӀ. 18:19, МатӀ. 21:22, Мрк. 11:24, Ягь. 14:13-14, 1-Ягь. 3:22, 1-Ягь. 5:14

+ 7:11 Хьн. 6:5, МатӀ. 12:34

+ 7:12 ЛкӀ. 6:31, МатӀ. 22:40, ГлтӀ. 5:14

• 7:13 ЛкӀ. 13:24

+ 7:14 Зб. 15:11

• 7:15 ЛкӀ. 6:43-44, ЛкӀ. 13:25-27

+ 7:15 ККъ. 13:1-3, МатӀ. 24:11, Мрк. 13:22, Кр. 13:6, 2-Птр. 2:1, 1-Ягь. 4:1, Кр. 20:29

+ 7:16 Якь. 2:18

+ 7:17 МатӀ. 12:33-35

+ 7:19 МатӀ. 3:10

+ 7:22 МатӀ. 25:11, ЛкӀ. 6:46, Ягь. 13:13, Мрк. 9:38, ЛкӀ. 9:49

+ 7:23 Зб. 6:9, МатӀ. 25:41

• 7:24 ЛкӀ. 6:47-49

+ 7:29 Мрк. 1:22, ЛкӀ. 4:32

• 8:1 Мрк. 1:40-45, ЛкӀ. 5:12-16

+ 8:2 Лв. 13:3, Кьрм. 12:10, Мрк. 9:22

+ 8:4 МатӀ. 9:30, МатӀ. 17:9, Мрк. 1:34, Лв. 14:1-32, ЛкӀ. 17:14

• 8:5 ЛкӀ. 7:1-10

+ 8:8 Зб. 106:20

+ 8:10 Кр. 10:2

+ 8:11 ЛкӀ. 13:29, ЛкӀ. 16:23, Эф. 3:6

+ 8:12 МатӀ. 13:42, МатӀ. 22:13, МатӀ. 22:30, МатӀ. 24:51, МатӀ. 25:13, ЛкӀ. 13:28

+ 8:13 МатӀ. 9:29, Ягь. 4:53

• 8:14 Мрк. 1:29-34, ЛкӀ. 4:38-41

+ 8:14 1-Кар. 9:5

+ 8:15 Мрк. 5:41, Мрк. 9:27, Кр. 3:7, Кр. 9:41

• 8:18 ЛкӀ. 9:57-62

+ 8:18 Мрк. 4:35, ЛкӀ. 8:22

• 8:23 Мрк. 4:35-41, ЛкӀ. 8:22-25

+ 8:26 МатӀ. 6:30, Зб. 64:8, Зб. 88:10, Зб. 103:7

• 8:28 Мрк. 5:1-20, ЛкӀ. 8:26-39

+ 8:29 Мрк. 1:23-24, ЛкӀ. 4:34

+ 8:34 ЛкӀ. 5:8, Кр. 16:39

• 9:1 Мрк. 2:1-12, ЛкӀ. 5:17-26

+ 9:1 МатӀ. 4:13

+ 9:2 Мрк. 6:55, МатӀ. 8:10, Мрк. 10:52, ЛкӀ. 7:48

+ 9:3 Лв. 24:16, МатӀ. 26:65, Ягь. 10:33

• 9:9 Мрк. 2:13-17, ЛкӀ. 5:27-32

+ 9:11 МатӀ. 11:19, ЛкӀ. 15:2

+ 9:13 ЛкӀ. 15:7, 1-ТӀим. 1:15

• 9:14 Мрк. 2:18-22, ЛкӀ. 5:33-39

+ 9:14 МатӀ. 11:2, МатӀ. 14:12, ЛкӀ. 11:1, Ягь. 1:35, ЛкӀ. 18:12

+ 9:15 МатӀ. 25:1-13, Ягь. 3:29, Крм. 19:7, Крм. 21:2, Мрк. 14:7, ЛкӀ. 17:22, Ягь. 16:20

• 9:18 Мрк. 5:21-43, ЛкӀ. 8:40-56

+ 9:20 Лв. 15:25

+ 9:21 Мрк. 3:10

+ 9:22 Мрк. 10:52, ЛкӀ. 7:50, Эф. 2:8

+ 9:24 Ягь. 11:11

+ 9:25 Кр. 9:40, Мрк. 1:31, Мрк. 9:27, Кр. 3:7, Кр. 9:41

+ 9:27 МатӀ. 22:42, ЛкӀ. 1:32, МатӀ. 20:29-34

+ 9:29 МатӀ. 8:13

+ 9:30 МатӀ. 8:4, МатӀ. 12:16, МатӀ. 17:9, Мрк. 1:44

+ 9:31 Мрк. 1:45, Мрк. 7:36

+ 9:34 МатӀ. 10:25, МатӀ. 12:24

+ 9:36 Мрк. 8:2, Кьрм. 27:17, Мрк. 6:34

+ 9:38 ЛкӀ. 10:2, Ягь. 4:35

• 10:1 Мрк. 3:13-19, Мрк. 6:7-13, ЛкӀ. 6:12-16, ЛкӀ. 9:1-6, ЛкӀ. 10:1-12

+ 10:6 Зб. 118:176, МатӀ. 15:24, 1-Птр. 2:25

+ 10:7 МатӀ. 3:2, МатӀ. 4:17

+ 10:8 Лв. 13:3, МатӀ. 8:2, Кр. 20:35

+ 10:10 1-ТӀим. 5:18

+ 10:14 Кр. 13:51

+ 10:15 Хьн. 18:20, Хьн. 19:24,

• 10:16 Мрк. 13:9-13, ЛкӀ. 12:2-12, ЛкӀ. 21:12-17

+ 10:16 ЛкӀ. 10:3, Хьн. 3:1

+ 10:18 Кр. 17:6, Кр. 18:12, Кр. 24:1, Кр. 25:6, Зб. 118:46

+ 10:21 МатӀ. 24:10

+ 10:22 МатӀ. 24:9, Ягь. 15:18, Якь. 5:11, ГлтӀ. 6:9, Крм. 2:10

+ 10:23 Кр. 8:1, Кр. 14:6

+ 10:24 ЛкӀ. 6:40, Ягь. 13:16

+ 10:25 МатӀ. 9:34, МатӀ. 12:24

+ 10:26 Мрк. 4:21, ЛкӀ. 8:17, ЛкӀ. 12:2

+ 10:28 Зб. 55:5, Зб. 117:6,

+ 10:31 МатӀ. 6:26, МатӀ. 12:12

+ 10:32 Рим. 10:9, Крм. 3:5

+ 10:33 МатӀ. 25:12, 1-Ягь. 2:23, 2-ТӀим. 2:12

• 10:34 ЛкӀ. 12:51-53, ЛкӀ. 14:26-27

+ 10:34 Кр. 14:4

+ 10:38 МатӀ. 16:24-25, Мрк. 8:34-35, ЛкӀ. 9:23

+ 10:39 Ягь. 12:25

+ 10:40 МатӀ. 25:40, ЛкӀ. 10:16, Ягь. 12:44, Ягь. 13:20, ГлтӀ. 4:14

+ 10:42 Мрк. 9:41, Чвд. 6:10

• 11:1 ЛкӀ. 7:18-35

+ 11:2 МатӀ. 14:3, ЛкӀ. 3:19-20, Ягь. 3:24, Ягь. 4:25, Ягь. 6:14, Ягь. 11:27

+ 11:6 Ягь. 6:61, Ягь. 16:1

+ 11:7 МатӀ. 3:1

+ 11:9 МатӀ. 14:5, МатӀ. 21:26

+ 11:10 Эхкъ. 23:20, Мрк. 1:2

+ 11:11 ЛкӀ. 1:15

* 11:12 И аят мад са жуьреда таржума ийиз жеда: «Ягья пайгъамбарди инсанриз цик акахьун къачу лагьай йикъарилай эгечӀна къенин йикъал къведалди инсанар Цаварин Пачагьлугъдиз физ кӀанз алахънава. И кар кьилиз акъатун патал, вичин вири къуватар эцигзавайди аниз финни ийизва».

+ 11:12 ЛкӀ. 16:16

+ 11:14 МатӀ. 17:12-13, ЛкӀ. 1:17

+ 11:15 Крм. 2:7

+ 11:18 МатӀ. 3:4, ЛкӀ. 1:15

+ 11:19 Ягь. 2:1, Ягь. 12:2, МатӀ. 9:10-11

• 11:20 ЛкӀ. 10:13-15

+ 11:21 Мрк. 6:45, Мрк. 8:21, Мрк. 3:7

+ 11:22 МатӀ. 15:21

• 11:25 ЛкӀ. 10:21-22

+ 11:27 Ягь. 13:3, Ягь. 17:2, Ягь. 6:46, Ягь. 7:29, Ягь. 8:19, Ягь. 10:15

+ 11:28 Зб. 54:23, Зб. 67:20, Ягь. 7:37

+ 11:30 1-Ягь. 5:3

• 12:1 Мрк. 2:23-28, ЛкӀ. 6:1-5

+ 12:1 ККъ. 23:25

+ 12:2 Эхкъ. 20:8-10, Кьрм. 15:32-36

+ 12:4 Эхкъ. 25:30, Лв. 24:5-9

+ 12:5 Кьрм. 28:9

+ 12:6 МатӀ. 12:41

• 12:9 Мрк. 3:1-6, ЛкӀ. 6:6-11

+ 12:10 ЛкӀ. 11:54, ЛкӀ. 20:20

+ 12:12 МатӀ. 6:26, МатӀ. 10:31

+ 12:16 МатӀ. 8:4, МатӀ. 9:30

* 12:20 Алгъун – юкь агъузун

• 12:22 Мрк. 3:20-30, ЛкӀ. 11:14-23

+ 12:23 МатӀ. 9:27

+ 12:24 МатӀ. 9:34, МатӀ. 10:25

+ 12:27 Мрк. 9:38, Кр. 19:13

+ 12:30 Мрк. 9:40

+ 12:31 Мрк. 3:29, ЛкӀ. 12:10

+ 12:33 МатӀ. 7:17-20, ЛкӀ. 6:43-45

+ 12:34 МатӀ. 3:7, МатӀ. 23:33, Хьн. 6:5, МатӀ. 7:11, МатӀ. 15:18, Якь. 3:6

+ 12:36 Рим. 14:12

+ 12:37 МатӀ. 5:22, Якь. 3:2-12

• 12:38 Мрк. 8:11-12, ЛкӀ. 11:29-32

+ 12:38 1-Кар. 1:22

+ 12:39 МатӀ. 16:4

+ 12:40 Юн. 2:1

+ 12:41 Рим. 2:27, Юн. 3:5, МатӀ. 12:6

• 12:43 ЛкӀ. 11:24-26

+ 12:45 2-Птр. 2:20

• 12:46 Мрк. 3:31-35, ЛкӀ. 8:19-21

+ 12:46 МатӀ. 13:55, Ягь. 2:12, Ягь. 7:3, Кр. 1:14, 1-Кар. 9:5, ГлтӀ. 1:19

+ 12:50 Ягь. 15:14, Чвд. 2:11

• 13:1 Мрк. 4:1-9, ЛкӀ. 8:4-8

+ 13:9 МатӀ. 11:15

• 13:10 Мрк. 4:10-12, ЛкӀ. 8:9-10

+ 13:11 МатӀ. 19:11

+ 13:12 МатӀ. 25:29

+ 13:15 Ягь. 12:40, Кр. 28:26-27

+ 13:16 ЛкӀ. 10:23-24

+ 13:17 Чвд. 11:13, 1-Птр. 1:10-12

• 13:18 Мрк. 4:13-20, ЛкӀ. 8:11-15

+ 13:21 ГлтӀ. 1:6, Чвд. 6:4

+ 13:22 МатӀ. 6:25, Мрк. 10:23, 1-ТӀим. 6:10

+ 13:23 Ягь. 15:5

+ 13:30 МатӀ. 3:12

• 13:31 Мрк. 4:30-34, ЛкӀ. 13:18-21

+ 13:32 МатӀ. 17:20, ЛкӀ. 17:6,

+ 13:33 1-Кар. 5:6, ГлтӀ. 5:9

+ 13:35Забур 77:2.

+ 13:35 Зб. 77:2

+ 13:38 Ягь. 8:44

+ 13:39 Крм. 14:15-16

+ 13:41 МатӀ. 24:31

+ 13:42 Ягь. 15:6, Крм. 20:15, МатӀ. 8:12

+ 13:43 МатӀ. 11:15

+ 13:47 МатӀ. 4:19

+ 13:48 Ягь. 21:11

+ 13:49 МатӀ. 25:32

+ 13:50 МатӀ. 8:12

• 13:53 Мрк. 6:1-6, ЛкӀ. 4:16-30

+ 13:54 МатӀ. 2:23, ЛкӀ. 2:39, ЛкӀ. 4:23, Мрк. 1:21

+ 13:55 Ягь. 6:42, МатӀ. 12:46

+ 13:57 МатӀ. 11:6, Ягь. 4:44

• 14:1 Мрк. 6:14-29, ЛкӀ. 9:7-9

+ 14:2 МатӀ. 16:14

+ 14:3 МатӀ. 4:12, МатӀ. 11:2, ЛкӀ. 3:19-20, Ягь. 3:24

+ 14:4 Лв. 18:16, Лв. 20:21

+ 14:5 МатӀ. 11:9, МатӀ. 21:26

+ 14:7 Эс. 5:3, Эс. 7:2

+ 14:12 МатӀ. 9:14

• 14:13 Мрк. 6:30-44, ЛкӀ. 9:10-17, Ягь. 6:1-14

+ 14:21 МатӀ. 15:38

• 14:22 Мрк. 6:45-56, Ягь. 6:15-21

+ 14:23 Мрк. 1:35, ЛкӀ. 4:42, ЛкӀ. 5:16

+ 14:26 ЛкӀ. 24:37

+ 14:31 МатӀ. 6:30

+ 14:33 Зб. 2:7, ЛкӀ. 1:35

+ 14:34 Кьрм. 34:11, Мрк. 6:53, ЛкӀ. 5:1

• 15:1 Мрк. 7:1-23

+ 15:2 ЛкӀ. 11:38

+ 15:3 ГлтӀ. 1:14

+ 15:4ЭхкъечӀун 20:12; Киххьей Къанун 5:16.

+ 15:4ЭхкъечӀун 21:17.

+ 15:4 Эхкъ. 20:12, Эхкъ. 21:17

+ 15:7 МатӀ. 23:13, Кр. 28:25

+ 15:9 Кал. 2:22

+ 15:11 Кр. 10:15

+ 15:13 Ягьд. 1:12

+ 15:14 МатӀ. 23:16, ЛкӀ. 6:39

+ 15:18 МатӀ. 12:34, Якь. 3:6

+ 15:19 ГлтӀ. 5:19-21, 1-Кар. 6:9-10

• 15:21 Мрк. 7:24-30

* 15:22 Къенанвияр чувудар къведалди Фелистинда авай халкь тир. Абурун са пай гьана амукьнай, чувудри абур чпикай яз кьазвачир.

+ 15:22 МатӀ. 9:27, ЛкӀ. 1:32

+ 15:24 Зб. 118:176, МатӀ. 10:6, 1-Птр. 2:25

+ 15:26 МатӀ. 7:6

• 15:29 Мрк. 7:31

* 15:30 Набут – бедендин са ва я са шумуд пай, месела, гъил, кӀвач сагъ тушир кас.

+ 15:32 МатӀ. 9:36

+ 15:38 МатӀ. 14:21

• 16:1 Мрк. 8:11-13, ЛкӀ. 12:54-56

+ 16:1 МатӀ. 3:7, 1-Кар. 1:22

+ 16:4 Юн. 2:1, МатӀ. 12:39

• 16:5 Мрк. 8:14-21

+ 16:6 ЛкӀ. 12:1, 1-Кар. 5:7-8

+ 16:8 МатӀ. 6:30

+ 16:9 МатӀ. 14:13-21

+ 16:10 МатӀ. 15:36-37

• 16:13 Мрк. 8:27-30, ЛкӀ. 9:18-21

+ 16:14 МатӀ. 14:2,

+ 16:16 Зб. 2:7

+ 16:17 1-Кар. 2:13

+ 16:18 Мрк. 3:16, Ягь. 1:42, Эф. 2:20

+ 16:20 МатӀ. 9:30

• 16:21 Мрк. 8:31, ЛкӀ. 9:22-27

+ 16:21 ЛкӀ. 17:25, Мрк. 9:31, Мрк. 10:34, Ягь. 2:19

+ 16:23 МатӀ. 4:10, ФпӀ. 3:19

+ 16:24 МатӀ. 10:38-39

+ 16:25 МатӀ. 19:29

+ 16:26 Зб. 48:8

+ 16:27 ККъ. 33:2, МатӀ. 24:30, МатӀ. 25:31, 1-Сал. 4:16, Крм. 2:23

+ 16:28 МатӀ. 24:34, Ягь. 21:22

• 17:1 Мрк. 9:2-13, ЛкӀ. 9:28-36

+ 17:1 Мрк. 5:37, Мрк. 14:33

+ 17:2 Крм. 1:16

+ 17:5 МатӀ. 3:17, ККъ. 18:15, 2-Птр. 1:17

+ 17:9 МатӀ. 8:4, МатӀ. 9:30, Мрк. 1:44

+ 17:13 МатӀ. 11:14, ЛкӀ. 1:17

• 17:14 Мрк. 9:14-29, ЛкӀ. 9:37-43

+ 17:18 Мрк. 1:26, Кр. 8:7

+ 17:20 МатӀ. 13:31, ЛкӀ. 17:6, Мрк. 11:23

• 17:22 Мрк. 9:30-32, ЛкӀ. 9:43-45

+ 17:23 МатӀ. 16:21, МатӀ. 20:19

+ 17:24 Мрк. 9:33, Эхкъ. 30:13, Эхкъ. 38:26, МатӀ. 22:17

+ 17:27 Рим. 13:7

• 18:1 Мрк. 9:33-37, Мрк. 9:42-48, ЛкӀ. 9:46-48, ЛкӀ. 17:1-2

+ 18:3 1-Кар. 14:20, МатӀ. 19:16

+ 18:5 МатӀ. 10:40, ЛкӀ. 10:16, Ягь. 13:20

+ 18:7 МатӀ. 26:24

+ 18:8 МатӀ. 5:30, МатӀ. 25:41, Крм. 20:10

+ 18:9 МатӀ. 5:29

• 18:10 ЛкӀ. 15:3-7

+ 18:14 Ягь. 6:39

• 18:15 ЛкӀ. 17:3

+ 18:15 Лв. 19:17, Якь. 5:19, ГлтӀ. 6:1

+ 18:16Киххьей Къанун 19:15.

+ 18:16 ККъ. 19:15, 2-Кар. 13:1

+ 18:17 МатӀ. 5:46-47, ТӀитӀ. 3:10

+ 18:19 МатӀ. 7:7-8

+ 18:21 ЛкӀ. 17:4

* 18:24 И кьадар пул гьакъи яз къачун патал адетдин зегьметкешди 200000 йисуз кӀвалахун лазим жезвай.

+ 18:25 Лв. 25:39-41,

* 18:28 Виш динар гьакъи яз къачун патал адетдин зегьметкешди виш юкъуз кӀвалахун лазим жезвай.

+ 18:35 МатӀ. 6:15, Якь. 2:13

• 19:1 Мрк. 10:1-12

+ 19:4 Хьн. 1:27

+ 19:5 Хьн. 2:24, Эф. 5:31

+ 19:6 1-Кар. 6:16, 1-Кар. 7:10

+ 19:7Киххьей Къанун 24:1, 3.

+ 19:7 ККъ. 24:1

+ 19:9 МатӀ. 5:32, 1-Кар. 7:10

+ 19:11 Мрк. 4:11, 1-Кар. 7:7, 1-ТӀим. 5:14

• 19:13 Мрк. 10:13-16, ЛкӀ. 18:15-17

+ 19:14 МатӀ. 18:3

• 19:16 Мрк. 10:17-31, ЛкӀ. 18:18-30

+ 19:16 ЛкӀ. 10:25

+ 19:17 Зб. 105:1, Зб. 118:68, Лв. 18:5, Рим. 10:5, ГлтӀ. 3:12

+ 19:19ЭхкъечӀун 20:12-16; Киххьей Къанун 5:16-20.

+ 19:19Леви 19:18.

+ 19:19 Эхкъ. 20:12-16, Лв. 19:18

+ 19:20 ФпӀ. 3:6

+ 19:21 МатӀ. 5:48, ЛкӀ. 12:33, МатӀ. 6:20, 1-Птр. 1:4

+ 19:23 Зб. 48:7-8

+ 19:26 Хьн. 18:14, Мрк. 14:36

+ 19:27 МатӀ. 4:20-22

+ 19:28 МатӀ. 16:27, МатӀ. 25:31, ЛкӀ. 22:30, 1-Кар. 6:2, Крм. 3:21

+ 19:29 МатӀ. 16:25

+ 19:30 МатӀ. 20:16, ЛкӀ. 13:30

+ 20:8 Лв. 19:13, ККъ. 24:15

+ 20:16 МатӀ. 19:30, ЛкӀ. 13:30

• 20:17 Мрк. 10:32-34, ЛкӀ. 18:31-34

+ 20:19 МатӀ. 16:21, МатӀ. 17:23

• 20:20 Мрк. 10:35-45

+ 20:20 МатӀ. 10:2, Мрк. 1:19

+ 20:21 МатӀ. 19:28

+ 20:22 МатӀ. 26:39, Ягь. 18:11

+ 20:26 1-Птр. 5:3, МатӀ. 23:11, Мрк. 9:35

+ 20:28 Ягь. 13:4-5, Ягь. 11:51, 1-Птр. 1:18-19, Рим. 4:25, ГлтӀ. 1:4, 1-ТӀим. 2:6, ТӀитӀ. 2:14

• 20:29 Мрк. 10:46-52, ЛкӀ. 18:35-43

+ 20:30 МатӀ. 9:27-31

+ 20:34 ЛкӀ. 7:13

• 21:1 Мрк. 11:1-11, ЛкӀ. 19:28-38, Ягь. 12:12-19

+ 21:1 Кр. 1:12

+ 21:4 Ягь. 12:15, МатӀ. 1:23, МатӀ. 26:56, Ягь. 19:36

+ 21:9 МатӀ. 9:27, Зб. 117:25-26, Зб. 148:1, МатӀ. 23:39

+ 21:11 ЛкӀ. 7:16

• 21:12 Мрк. 11:15-19, ЛкӀ. 19:45-48, Ягь. 2:13-22

+ 21:12 Лв. 1:14, Лв. 5:7, Лв. 12:8, ЛкӀ. 2:24

+ 21:15 МатӀ. 9:27

+ 21:16Забур 8:3.

+ 21:16 ЛкӀ. 19:39, Зб. 8:2-3

+ 21:17 ЛкӀ. 19:29, ЛкӀ. 24:50, Ягь. 11:18

• 21:18 Мрк. 11:12-14, Мрк. 11:20-24

+ 21:18 МатӀ. 4:2

+ 21:19 МатӀ. 24:32, ЛкӀ. 13:6

+ 21:21 МатӀ. 17:20, Якь. 1:6, 1-Кар. 13:2

+ 21:22 МатӀ. 7:8, МатӀ. 17:20, 1-Кар. 13:2

• 21:23 Мрк. 11:27-33, ЛкӀ. 20:1-8

+ 21:23 Кр. 4:7

+ 21:25 МатӀ. 3:6, ЛкӀ. 7:30

+ 21:26 МатӀ. 11:9, МатӀ. 14:5

+ 21:32 ЛкӀ. 7:29

• 21:33 Мрк. 12:1-12, ЛкӀ. 20:9-19

+ 21:33 Зб. 79:9, Мрк. 13:34

+ 21:35 МатӀ. 22:6, МатӀ. 23:34, Чвд. 11:36-37

+ 21:37 МатӀ. 3:17, Чвд. 1:1

+ 21:38 Чвд. 1:2

+ 21:39 Чвд. 13:12

+ 21:41 Кр. 13:46

+ 21:42 Забур 117:22-23.

+ 21:42 Зб. 117:22-23, Кр. 4:11, 1-Птр. 2:7

+ 21:46 Мрк. 11:18, Мрк. 11:32

• 22:1 ЛкӀ. 14:15-24

+ 22:1 МатӀ. 13:34

+ 22:2 МатӀ. 25:10, Крм. 19:7, Крм. 21:2

+ 22:6 МатӀ. 21:35, МатӀ. 23:34, Чвд. 11:36-37

+ 22:7 МатӀ. 21:41

+ 22:8 МатӀ. 10:11, Кр. 13:46, Крм. 3:4

+ 22:13 МатӀ. 8:12

• 22:15 Мрк. 12:13-17, ЛкӀ. 20:20-26

+ 22:15 ЛкӀ. 11:54

+ 22:16 ККъ. 10:17, Кал. 3:25

+ 22:17 МатӀ. 17:24-25

+ 22:18 Мрк. 7:6, ЛкӀ. 12:1

+ 22:21 Рим. 13:7

• 22:23 Мрк. 12:18-27, ЛкӀ. 20:27-40

+ 22:23 Кр. 4:1, Кр. 23:8

+ 22:24Киххьей Къанун 25:5-6.

+ 22:24 Хьн. 38:8, ККъ. 25:5

+ 22:32ЭхкъечӀун 3:6.

+ 22:32 Эхкъ. 3:2, Эхкъ. 3:6

• 22:34 Мрк. 12:28-34, ЛкӀ. 10:25-28

+ 22:37Киххьей Къанун 6:5.

+ 22:37 ККъ. 6:5, ККъ. 11:13,

+ 22:39Леви 19:18.

+ 22:39 Лв. 19:18, МатӀ. 19:19

+ 22:40 МатӀ. 7:12, ГлтӀ. 5:14

• 22:41 Мрк. 12:35-37, ЛкӀ. 20:41-44

+ 22:42 МатӀ. 9:27

+ 22:44Забур 109:1.

+ 22:44 Зб. 109:1, Кр. 2:34-35

+ 22:46 ЛкӀ. 20:40

• 23:1 Мрк. 12:38-40, ЛкӀ. 11:37-52, ЛкӀ. 20:45-47

+ 23:3 Рим. 2:17-23

+ 23:5 Эхкъ. 13:9, ККъ. 6:8, ККъ. 11:18, Кьрм. 15:38

+ 23:6 ЛкӀ. 14:7-8

+ 23:8 Якь. 3:1, ЛкӀ. 22:32, Ифл. 1:16

+ 23:9 Эхкъ. 4:22,

+ 23:11 МатӀ. 20:26, Мрк. 9:35, Мрк. 10:43

+ 23:12 ЛкӀ. 14:11, ЛкӀ. 18:14

+ 23:13 МатӀ. 15:7

+ 23:16 МатӀ. 15:14

+ 23:17 Эхкъ. 30:29

+ 23:19 Эхкъ. 29:37

+ 23:21 Зб. 25:8, Зб. 131:14

+ 23:23 ККъ. 14:22, Зб. 32:5,

+ 23:27 Кр. 23:1,

* 23:29 ЧӀагурун – иер авун.

+ 23:30 Кр. 7:52

+ 23:33 МатӀ. 3:7, МатӀ. 12:34

+ 23:34 МатӀ. 21:35, МатӀ. 22:6, Чвд. 11:36-37, МатӀ. 10:17, Мрк. 13:9, ЛкӀ. 21:12

+ 23:35 Хьн. 4:8, 1-Ягь. 3:12, Чвд. 11:4, Крм. 18:24

• 23:37 ЛкӀ. 13:34-35

+ 23:37 Кр. 7:52, ККъ. 32:11-12, Рт. 2:12, Зб. 146:2

+ 23:39Забур 117:26.

+ 23:39 Зб. 117:26, МатӀ. 21:9

• 24:1 Мрк. 13:1-13, ЛкӀ. 21:5-19

+ 24:2 ЛкӀ. 19:44

+ 24:4 1-Ягь. 3:7, Кал. 2:8, 2-Сал. 2:3

+ 24:7 Крм. 6:4, Кр. 11:28, Крм. 6:8, Крм. 6:12

+ 24:9 МатӀ. 10:22, Ягь. 15:18

+ 24:10 МатӀ. 10:21

+ 24:11 МатӀ. 7:15

+ 24:13 Якь. 5:11, Крм. 2:10

+ 24:14 МатӀ. 28:19, Рим. 10:18, Кал. 1:6, Кал. 1:23

• 24:15 Мрк. 13:14-23, ЛкӀ. 21:20-24

+ 24:17 ЛкӀ. 17:31

+ 24:19 ЛкӀ. 23:29

+ 24:21 Крм. 16:18

+ 24:22 ЛкӀ. 18:7

+ 24:23 ЛкӀ. 17:23

+ 24:24 ККъ. 13:1, 2-Сал. 2:9, Крм. 13:13, Крм. 16:14

+ 24:25 Ягь. 13:19, Ягь. 14:29

+ 24:27 ЛкӀ. 17:24

+ 24:28 ЛкӀ. 17:37

• 24:29 Мрк. 13:24-27, ЛкӀ. 21:25-28

+ 24:29 Кр. 2:20, Крм. 6:13

+ 24:30 МатӀ. 16:27,

+ 24:31 1-Кар. 15:52, 1-Сал. 4:16, Крм. 11:15, МатӀ. 13:41, 2-Сал. 2:1

• 24:32 Мрк. 13:28-31, ЛкӀ. 21:29-33

+ 24:34 МатӀ. 16:28

+ 24:35 Зб. 101:26-27, 2-Птр. 3:10

• 24:36 Мрк. 13:32-37, ЛкӀ. 12:38-40, ЛкӀ. 17:26-30, ЛкӀ. 17:34-36

+ 24:37 Хьн. 6:5

+ 24:39 Хьн. 7:21

+ 24:42 МатӀ. 25:13

+ 24:43 2-Птр. 3:10, 1-Сал. 5:2

+ 24:44 Крм. 3:3, Крм. 16:15

• 24:45 ЛкӀ. 12:42-48

+ 24:46 МатӀ. 25:21, Ягь. 13:17

+ 24:48 МатӀ. 25:5

+ 24:51 МатӀ. 8:12

+ 25:1 МатӀ. 9:15, Ягь. 3:29, Крм. 19:7, Крм. 21:2

+ 25:5 МатӀ. 24:48

+ 25:10 МатӀ. 22:2

+ 25:11 МатӀ. 7:22, ЛкӀ. 6:46, ЛкӀ. 13:25

+ 25:12 МатӀ. 10:33

+ 25:13 1-Кар. 16:13, МатӀ. 24:36, МатӀ. 24:42

• 25:14 ЛкӀ. 19:12-27

+ 25:19 Рим. 14:12

+ 25:21 ЛкӀ. 16:10, Чвд. 12:2

+ 25:29 МатӀ. 13:12

+ 25:30 МатӀ. 8:12

+ 25:31 МатӀ. 16:27, МатӀ. 19:28

+ 25:32 2-Кар. 5:10, МатӀ. 13:49

+ 25:34 Крм. 21:7

+ 25:35 ЛкӀ. 3:11, Якь. 2:15-16

+ 25:36 2-ТӀим. 1:16-18

+ 25:40 МатӀ. 10:40

+ 25:41 Зб. 6:9, МатӀ. 7:23, Мрк. 9:43-44, Ягьд. 1:7, Крм. 20:10

+ 25:45 ЛкӀ. 10:16

• 26:1 Мрк. 14:1-2, ЛкӀ. 22:1-2, Ягь. 11:45-53

+ 26:2 Эхкъ. 12:1-30

• 26:6 Мрк. 14:3-9, ЛкӀ. 7:36-50, Ягь. 12:1-8

+ 26:6 МатӀ. 21:17, Ягь. 11:1, Ягь. 11:18, Лв. 13:3

+ 26:11 ККъ. 15:11, МатӀ. 9:15, Ягь. 7:33

+ 26:12 Ягь. 19:40

+ 26:13 МатӀ. 24:14

• 26:14 Мрк. 14:10-11, ЛкӀ. 22:3-6

+ 26:14 Ягь. 13:2, Кр. 1:16

+ 26:15 Эхкъ. 21:32,

• 26:17 Мрк. 14:12-21, ЛкӀ. 22:7-14, ЛкӀ. 22:21-23, Ягь. 13:21-30

+ 26:21 Зб. 40:10, Ягь. 13:18

+ 26:24 МатӀ. 18:7

• 26:26 Мрк. 14:22-26, ЛкӀ. 22:15-20, 1-Кар. 11:23-25

+ 26:26 Ягь. 6:51, 1-Кар. 10:16, Чвд. 10:10

+ 26:28 Эхкъ. 24:8

+ 26:30 ЛкӀ. 22:39

• 26:31 Мрк. 14:27-31, ЛкӀ. 22:31-34, Ягь. 13:36-38

+ 26:31 Ягь. 16:32

+ 26:32 МатӀ. 28:7

+ 26:35 Ягь. 11:16, Ягь. 21:19

• 26:36 Мрк. 14:32-42, ЛкӀ. 22:39-46

+ 26:37 Мрк. 5:37, Мрк. 9:2

+ 26:38 Ягь. 12:27

+ 26:39 Чвд. 5:7, Мрк. 10:38, Ягь. 18:11, Ягь. 5:30, Ягь. 6:38, ГлтӀ. 1:4

+ 26:41 МатӀ. 6:13, 1-Птр. 4:7

+ 26:42 МатӀ. 6:10

+ 26:45 Ягь. 2:4, МатӀ. 16:21, МатӀ. 17:22, МатӀ. 20:18

• 26:47 Мрк. 14:43-50, ЛкӀ. 22:47-53, Ягь. 18:3-12

+ 26:47 Кр. 1:16

+ 26:51 ЛкӀ. 22:38

+ 26:52 Крм. 13:10

+ 26:55 МатӀ. 21:23, ЛкӀ. 21:37

+ 26:56 МатӀ. 1:22-23, МатӀ. 21:4, Ягь. 19:36, МатӀ. 26:31, Ягь. 16:32

• 26:57 Мрк. 14:53-65, ЛкӀ. 22:54-55, ЛкӀ. 22:63-71, Ягь. 18:13-14, Ягь. 18:19-24

+ 26:60 Зб. 26:12, Зб. 34:11

+ 26:61Ягья 2:19.

+ 26:61 Мрк. 15:29, Ягь. 2:19

+ 26:62 МатӀ. 27:13

+ 26:63 Зб. 2:7

+ 26:64 Зб. 109:1, МатӀ. 16:27, МатӀ. 24:30, Чвд. 1:13

+ 26:65 Кьрм. 14:6, Кр. 14:14, МатӀ. 9:3, Ягь. 10:36

+ 26:66 Лв. 24:16

• 26:69 Мрк. 14:66-72, ЛкӀ. 22:56-62, Ягь. 18:15-18, Ягь. 18:25-27

+ 26:75 МатӀ. 26:34

• 27:1 Мрк. 15:1, ЛкӀ. 23:1-2, Ягь. 18:28-32

+ 27:2 ЛкӀ. 3:1, ЛкӀ. 13:1, Кр. 3:13, 1-ТӀим. 6:13

• 27:3 Кр. 1:18-19

+ 27:6 Мрк. 12:41, Ягь. 8:20

+ 27:9 МатӀ. 2:17

• 27:11 Мрк. 15:2-5, ЛкӀ. 23:3-5, Ягь. 18:33-38

+ 27:11 МатӀ. 2:2

+ 27:13 МатӀ. 26:62

• 27:15 Мрк. 15:6-15, ЛкӀ. 23:13-25, Ягь. 18:39

+ 27:18 Ягь. 12:19

+ 27:20 Кр. 3:14

+ 27:23 ЛкӀ. 23:41, Чвд. 4:15

+ 27:24 ККъ. 21:6, Зб. 25:6, Зб. 72:13

+ 27:25 1-Сал. 2:16

+ 27:26 МатӀ. 20:19

• 27:27 Мрк. 15:16-20, Ягь. 19:2-3

+ 27:30 МатӀ. 20:19

• 27:32 Мрк. 15:21-32, ЛкӀ. 23:26-43, Ягь. 19:17-27

+ 27:34 Зб. 68:22

+ 27:35 Зб. 21:19

+ 27:39 Зб. 21:7, Зб. 108:25

+ 27:40 Мрк. 14:58, Ягь. 2:19, МатӀ. 4:3-6

+ 27:42 Ягь. 10:18, Ягь. 1:49, Ягь. 12:13, Ягь. 20:29

• 27:45 Мрк. 15:33-41, ЛкӀ. 23:44-49, Ягь. 19:28-30

+ 27:46 Кр. 3:1, Зб. 21:2

+ 27:48 Зб. 68:22

+ 27:51 Эхкъ. 26:33, Лв. 16:2

+ 27:52 Ягь. 5:21, Ягь. 5:25

+ 27:56 ЛкӀ. 8:2, МатӀ. 20:20

• 27:57 Мрк. 15:42-47, ЛкӀ. 23:50-56, Ягь. 19:38-42

+ 27:63 МатӀ. 16:21, МатӀ. 17:23, МатӀ. 20:19

+ 27:66 Крм. 20:3

• 28:1 Мрк. 16:1-8, ЛкӀ. 24:1-12, Ягь. 20:1-10

* 28:1 Чувудри гьафтедин сад лагьай югъ гьяд яз гьисабзава.

+ 28:1 ЛкӀ. 8:2, МатӀ. 27:61

+ 28:2 МатӀ. 27:60

+ 28:3 Мрк. 9:3, Кр. 1:10

+ 28:4 Крм. 1:17

+ 28:7 МатӀ. 26:32

+ 28:9 Ягь. 20:19, Ягь. 20:21, МатӀ. 28:17, ЛкӀ. 24:52

+ 28:10 МатӀ. 12:50, Ягь. 20:17, Рим. 8:29, Чвд. 2:11

• 28:16 Мрк. 16:14-18, ЛкӀ. 24:36-49, Ягь. 20:19-23

+ 28:17 Ягь. 20:25

+ 28:18 МатӀ. 11:27, Ягь. 17:2

+ 28:19 2-Кар. 13:13, Ягь. 4:1-2, Кр. 8:13, Кал. 1:23

+ 28:20 Ягь. 14:15, МатӀ. 13:39