# Библе

Институт перевода Библии

## Юнус-пайхамарах • Руфих • Эстарах дола йоазонаш


Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru


Институт перевода Библии


Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360


ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules


Юнус-пайхамарах


Руфих


Эстарах дола йоазонаш


Библена таржам дара Институт


Москва, 2015


Юнус-пайхамарах,


Руфих,


Эстарах дола йоазонаш

Шоашта хетар ала:

ibt_inform@ibt.org.ru

ISBN 978-5-93943-205-4

© Институт перевода Библии, 2015

## Дешхьалхе


Дешхьалхе


Хьамсара кинижка дешархой!

Шоана хьалхашка дадараш цхьана кепатеха арахийца Библе кхо кинижка да. Библи укх дунен тӀа эггара дукхагӀа дешаш а чӀоагӀагӀа лоархӀаш а дола кинижка да, цудухьа хӀаравар таро йолаш хила веза ший меттала ер йоазонаш деша, укх дунен тӀа моллагӀча моттиге из вахе а, моллагӀа ди цо лелабой а, моллагӀча къамах из вале а. Мичара хьадоагӀа вай, сенна дах вай, укх дунен тӀа сел дукха эгӀазло хӀаний, фу хургда саг венначул тӀехьагӀа, яхараш мо долча массехана наха дагадаьхкача хаттарашта жоп луш да Библи. Библи – кераста дина керттера кинижка да, цхьабакъда, из духхьала кераста ди лелабеча наха лаьрхӀа яздаьд аьнна хетараш гӀалат ба. Библе дуккха доакъош бусалба наха а деза лоархӀаш да. Массала аьлча, бусалба наха деза лоархӀаш да Библе тӀа а КъорӀана тӀа а бувцаш болча пайхамарех дола дувцараш. Укх издане чудоагӀача доккха доацача кхаь кинижках цхьанне тӀа дувц Юнус пайхамарах, шоллагӀчу тӀа – сий долча Дауд паччахьа дай бувц.

Укх издане чудоагӀача хӀара кинижка тӀа я лоацца дешхьалхле, хӀаьта цу дешхьалхе тӀа дувц кинижка керттерча чулоацамах, из вӀашагӀдоллара бахьанех, цу тӀа яздеча хӀамай исторе оагӀонех. Йоазув йисте доаллаш ширача ханашка хиннача доазоний карташ да, цига хиннад Библе кинижкаш тӀа яздеш дола хӀамаш.

Дезача Йоазонашта тайп тайпарча къамий меттала таржам дара болх дӀахьош йолча Библена таржам деча Институто хоза а хеташ таро лу гӀалгӀай дешархошта Библе тӀа дувцар шоай наьна меттала деша.

Укх кхаь кинижка таржам деш хиннав шиъ таржамхо. Царех цаӀ дукха ха йоаццаш вайна юкъера дӀавахар. Йоазонна тӀеххьара редакци еча хана цо яздаьр ма хулла ца хувцаш дита лаьрхӀар оаха. Цудухьа укх кинижкаш тӀара йоазонаш яздара кеп (стиль) тайп тайпара йолаш да.

2005 шера Библена таржам деча Институто гӀалгӀай меттала арахийцар Лукас бена хоза кхаъ яха кинижка (юхакепатехад 2007 ча шера). Электронни форматах дола из таржам Библена таржам дара йолча Института сайта чу да укх адресах:

http: ibt.org.ru/russian/bible/ing/ing.htm

Цу йоазон аудио запись а я Библена таржам дара йолча Института сайта чу.

Кинижка арадоал шийца CD диска тӀа яь аудиозапись а йолаш. Цу тӀа шоана кораергья Библе кинижкаш тӀара тексташ. ХӀаьта цу тексташта йола комментареш, уж йоашхаш йола тӀатохара еррига материалаш шоана корайоагӀаргья кинижка тӀа.

Библена таржам дара йолча Институто баркал оал таржам даьрашта, редакторашта, ер Библе кхоккхе кинижка гӀалгӀай меттала арадаккха новкъостал мел даьрашта.

Библена таржам дара Институт

## Руфи

### Руфи

Руфи


Руфих долча йоазон дешхьалхе

[1]

[2]

[3]

[4]


Руфих дола йоазув

### Руфих долча йоазон дешхьалхе


Руфих долча йоазон дешхьалхе

Руфих долча йоазон тӀа дувцар да кхелахой ханашкахьа, исраилхой Дауди Сулеймани санна боккъонцахьа бола паччахьаш хилалехьа хиннар. Кхелахой довнаш нийсдеш, халкъ моастагӀчунца лата кхувлаш хиннаб. Цу хана Исраил мехка деррига кегаденна хиннад. Йоазон тӀа дувц, Исраил мехка моцал эттача хана лоалахарча Моъаве мехка дӀабахача дезалах. Цига Моъавера ши саг йоалаю цар къонгаша. Бакъда, хӀалак хул уж: цӀен даи шаккъе воӀи бов, цар истий жерал бус. Царех жерал йиса цхьа нус, Моъавера Руфи, ший мохк бита а бите, ший маьр наьнаца Наймица дӀайода Исраил мехка. Цига маьре йода из хьалдолча ший гаргарча сагага БаӀазага, цул совгӀа сийдолча Дауд паччахьа даь нана а хул из.

Ер кинижка кхетадара жугтий цхьадола Ӏадаташ ховш хила веза. Цар Ӏадатех, нагахьа санна саг лей, жерал йиса ший веший сесаг юхаерзаеш хиннай венначун вошас. Цул тӀехьагӀа цар дезал дӀаболалой, цу дезалга кхоачаш хиннад венначун рузкъа, дӀахо дӀахьош хиннай венначун цӀи. Из деш хиннад фу ца хадийтар духьа. ХӀаьта исраилхой кхыча Ӏадатех Моъаверча наьха бокъо хиннаяц Исраила халкъах дӀакхета. Исраил наькъан Мисарера арабайннача хана Исраил наькъанца моъавхой дика ца хиларах царех моастагӀий лоархӀаш хиннаб.

Ер йоазув тешам, безам бувцаш да. Ший маьр наьнаца Руфи Байтлахьаме яхаро, Найме веннача маьра гаргарча сага БаӀаза соцам а баь, Найме лаьтта хьа а ийца, Руфи хьа а йоалаяь, фу дӀадоладаро – цу шеддолчо хьагойт тешами безами хилар. Цар из деррига иштта хоза чакхдаккхарах тӀаенача гӀайгӀах царна дегагӀоз хул, кхоаненга сатувсарах йизза йола.

### 1


Элималахьа цӀен дезал Байтлахьамера Моъав мехка хьабоагӀа

1Кхелахой жугтий мехка кулгалдеш болча замах лаьтта моцал ессай. ЯхӀуда Байтлахьамера цхьа саг вахав ший цӀен нанеи ши воӀи ийца ший мехкара ведда Моъав мехка ваха. 2Цу сага цӀи Элималахь хиннай, цун цӀен наьна цӀи Найми хиннай, хӀаьта шин виӀий цӀераш Махьлони Хьилони хиннай; уж хиннаб ЯхӀуда Байтлахьамера ефрафхой. Моъав мехка хьа а кхаьча, сайцаб уж. 3Цхьа ха яьлча Элималахь веннав, шин воӀаца цхьаь йисай Найми.


Найми юхайоагӀа Байтлахьаме Моъав мехкарча Руфеца цхьана

4Найме шин воӀо моъавхой къамах ши саг йоалаю, цхьанне Орфа, шоллагӀчо Руфи, уж цига бах цхьана итт шера гаргга. 5Цул тӀехьагӀа цун шаккъе воӀ ла, Махьлон а Хьилон а: мар а къонгаш а байна, цхьаь юс из кхалсаг. 6ТӀаккха ший шин несийца Моъав мехкара юха йоагӀа из ше яьхача, хӀана аьлча Даьла оарцагӀа вена, Ший наха Цо ялат доссийтад аьнна хоз цунна Моъав мехка. 7Ара йоал из ше яьхача моттигера, шийна тӀехьа ши нус йолаш. ЯхӀуда мехка юхабоагӀача наькъ тӀа шийца ши нус йолаш йоагӀаш, 8Найме оал ший несарашка: «Довле, юхадерза шоай наьна цӀа гӀо; Дала къахетам болба шух, оаш байнарех а сох а баьчча бесса! 9Дала ираз аьттув лулба шоана, шун кердача моарой фусамашка!»

Барташ даьхар цо царна, уж белха айттар, махьарч детташ. 10Цар аьлар: «А, тхо хьоца хьа халкъ долча доагӀаргда».

11Найме аьлар: «ЦӀадерза, са мехкарий; сенна доагӀа шо соца? Кхы могаргдий сона къонгаш бе, шоана царех моарой хургболаш? 12Юхадерза, са мехкарий, со къаеннай, са маьре яха сатувсалга дац. Со маьре яха хьашт долаш а хинна цу бийсан мараца Ӏо а йижа аз къонгаш баьбаларе а, 13уж хьалкхеллца хьежа хьашт дий шоана? Цу ханналца маьре ца долхаш дагӀаргдий шу? А, эшац шоана, са мехкарий! Аз шул чӀоагӀагӀа саготду, со Дала даькъаза яьй».

14Уж юха а чӀоагӀа белха айттар, махьарч детташ. ХӀаьта Орфа ший маьр нанна барт а баьккха, Ӏадика а йийца, ший нах болча дӀаяхар, хӀаьта Руфи йисар цунца. 15Найме аьлар Руфийга: «Хьажал, из а ма яхарий ший нах болча, ший даьлий болча: юхаерза хьо а хьай кхина тӀехьа».

16ХӀаьта Руфе аьлар: «Хье Ӏокхесса со юха ерзаргйолча дӀатӀа ма яккха со: хьо йодача со гӀоргья, хьо яхача со яхаргья; хьа халкъ са халкъ хургда, хьа Даьла са Даьла хургва. 17Хьо леча со лергья, цига дӀа а йолларгья. Дала Ший кхел йойла сона, цхьан Ӏоажало мара со хьоцара къоаста ергьяле», – аьнна.

18Найми юхаяьлар, цо яь чӀоагӀо шийна хьаяйзачул тӀехьагӀа, кхы хӀама ца оалаш. 19Уж шаккъе йодаш яр Байтлахьаме кхаччалца, хьакхаьчача шахьаре мел баха нах сатем байна бар, кхалнах цецбувлаш бар: «Ер Найми я?» яхаш.

20Цо аьлар царга: «Сох Найми ма ала, сох Мара ала[*], хӀана аьлча, Низболчо къахьадаьд са вахар. 21Со араяьннаяр укхазара таро йолаш, хӀаьта Дала юхайоалайир со даьссача кулгашца; сенна оалаш да сох Найми, Далла гуш хилча, со бехке йолга, Цо сона гӀайгӀа, бала белча, Низболчо са ираз доадаь хилча?»

22Юхабийрзар Найми а цунна Моъавера ена нус Руфи а: уж бахар мукх чуэца болалуча хана Байтлахьаме.

### 2


Руфена БаӀаз вовз

1Найме маьр цӀаьшкахьара таро йолаш, цӀи хеза цхьа гаргара саг вар БаӀаз яхаш, Элималахьа фух ваьнна. 2Цкъа Моъав мехкарча Руфе аьлар Наймига: «Со кхай тӀа яха мегаргйий, канаш гулде, сайга гулдейтачунна тӀехьа?»

Найме аьлар цунга: «Йолле, са йигӀиг».

3Цо хьа а ена мукх хьокхачунна тӀехьа канаш гулдир. Кхай тӀа гулдеш хиннача канех цхьа дакъа Элималахьа фух ваьннача БаӀаза доалахьа хиннадар. 4Цу хана Байтлахьамера БаӀаз цӀакхаьчар, цо аьлар мукх хьокхаш боахкарашка: «Даьла ва шуца!»

«Дала даькъала волва хьо!» – аьлар цар цунга.

5БаӀазо аьлар царна тӀехьа хьажа оттаваьча ший лейга: «Из къона кхалсаг хьаний?»

6Лейво аьлар: «Из къона кхалсаг Моъав мехкара я, Наймеца Моъав мехкара хьаена; 7цо дийхад, мегардарий аз мукх хьокхарашта тӀехьа хила, – аьнна, – канаш гулдеш. Иштта йоалл из укх кхай тӀа Ӏуйрийна денз сарралца; кӀезига отар кӀала салаӀар мара доацаш».

8ТӀаккха БаӀаза Руфийга аьлар: «ЛадувгӀа, са йоӀ, кхыча кхай тӀа ма гӀо гулде, укхаза хила, са чулаттача кхалнахаца Ӏушца: цар чуэцаш дола кха бӀарга кӀалара ма далийта, гуш хила, царца лела. 9Са лайша чуэцаш дола кха хьай бӀарга кӀала хилийта. Аз тӀадиллад сай Ӏушта, хьога хӀама ма ала аьнна, хьай хий мала безам хуле, дӀарча сона чулаттача наха хьалъюзача кӀудал чура хий мала».

10Цунна хьалхашка корта чу а бахийта, из лоархӀача хьисапе Руфе аьлар: «Хьа къахетам мишта бийхаб аз хьа бӀаргашка, кхыча мехкара ена со ишттала Ӏа лархӀа?»

11БаӀаза жоп делар: «Сона дийцад, Ӏа хьай маьр нанна, хьай мар велча денз мел даь гӀулакхаш, из бахьан долаш, хьо хьай да нана а дита, мохк а бита, хьалхагӀа вӀалла ца дейза ер халкъ долча мишта ений; 12Дала дика хетар хилда хьона, хьа уж дика гӀулакхаш бахьан долаш. Цун ткъам кӀала сатем лохаш хьо енача Исраила Даьлагара доккха совгӀат хилда хьона».

13Цо аьлар: «Са аьла, хьа бӀаргашка къахетаме я со! Сатем беш, сона, хьай Ӏуна, дагара дар дийцар Ӏа, со цхьанна хьай Ӏуна маьха еце а».

14ХӀама яъа ха хьатӀа кхаьчача, аьлар БаӀаза: «Хьайола, берхӀала ӀочуӀотташ даъа ольгаш».

Ӏохейра из ялат чуэцарашта юххе. Цо хьаелар ольга чӀегилг: цо йиар, йизар, юхе а йисар. 15Из гӀеттар, канаш лохьде. БаӀаза ший Ӏунашка амар дир: «Гулдайта цунга цӀовнашта юкъера а, цунна новкъарле а ма е; 16цӀовнашта тӀера хьа яьхе тасса цунна гулъе хӀама, яъа яъийта, вӀалла во хӀама а ма ала цунга».

17Иштта гулдир цо сарралца, цул тӀехьагӀа аьрда цхьалха даьккхар, деррига а дӀалаьрхӀача дукха ялат[*] хилар цунах.

18Из хьа а ийца, яхар из шахьаре, ше мел гулдаьр дӀахьекхар цо маьр наьнага. ДӀаелар Руфе шийна юаш, ше йита хиннар.

19Цунга маьр нанас аьлар: «Мичахьа гулъяьй Ӏа тахан, мичахьа хиннай хьо? Даьла раьза хилва хьо тӀаийцачунна!» Руфе ший маьр наьнага аьлар, ше мичахьа балха хилар, тӀакха аьлар: аз тахан болх баьча сага цӀи БаӀаз я аьнна.

20Найме ший несийга аьлар: «Дала даькъала волва из, цо дийнабараш а байнараш а ший къахетамах ца бахарах!» Цо тӀатехар: «Из саг вай кхоаччара гаргара хул, из вайна новкъостал де дезаш ва». 21Моъавхочо Руфе аьлар ший маьр наьнага: «Цо м кхыметтел сога ялат хьаькха даллалца ший Ӏушца хила а аьннад».

22Найме ший несийга Руфийга аьлар: «Дика да, са йиӀиг, цун Ӏушца кхалнахаца хьо хургйолаш, кхыча кхай тӀа хьона халахетар саго дергдоацаш».

23Иштта хилар из БаӀаза Ӏушца кхалнахаца мукх а кӀа а чуийца даллалца, канаш гулдеш. Яхаш яр из ший маьр наьнаца.

### 3


Руфии БаӀази вӀашагӀкхет хьатта тӀа

1Аьлар цунга Найме, маьр нанас: «Са йоӀ, хьайна аттагӀа хургйола моттиг лехача фу дар хьогӀ Ӏа? 2Хьо Ӏушца болх беш хинна БаӀаз вай гаргара саг ва; укх бус из цхьан хьатта тӀа ялат ловсаш ва, 3хьай кулг юхь дилле, хоза хьадж йоагӀа даьтта хьаькхе, хозагӀа дола барзкъа дийхе дӀагӀо цига, хье бӀарга ма яйта, из хӀама диъа менна валлалца; 4Из Ӏо мичахьа вуж а хьаже, дӀа тӀа а яхе, юврагӀ хьал а айбий цун когашка Ӏойижа. Цо хьааргда хьога, фу де деза».

5Руфийс аьлар цунга: «Ӏа мел яхар дергда аз».

6Хьатта тӀа а яха, шийга маьр нанас мел аьннар дир. 7БаӀаз хӀама диа менна, раьза а волаш цӀовнашта юххе Ӏовижа вахар. Из шорттига хьа а ена, цун когашке хьа а йийла, Ӏойижар. 8Ах бийса яьлча оагавенна урахайра из, цун когашка улаш кхалсаг яр.

9Хаьттар цунга БаӀаза: «Хьо малий?» Цо аьлар: «Со Руфи я, со хьа лей я. ДӀаэца со, хьай лей, хье волча, хьо са гаргара саг хиларах, хьо сона новкъостал де дезаш ва».

10БаӀаза аьлар: «Дала ше даькъала йойла хьо, са йоӀ! Ер Ӏа тӀехьара даьр хьалхарчул а дукхагӀа къахетам гойташ гӀулакх да, къонабараш а таро яраш а йоацараш а лаха а ца йодаш. 11ХӀаьта, са йоӀ, хьо ма кхера, Ӏа мел яхар аз дергда хьона. Укх шахьаре мел дахача адама ховш да, хьо мел бакъахьара кхалсаг я;[+] 12со гаргара саг хилар бакъ дале а, сол кхоачарагӀа вар ва хьа, из а ва хьона новкъостал де дезар; 13ер бийса яккха; кхоана хьо цо тӀаэце дика ма дий; хьо тӀаэца цун безам ца хуле, Далла ма гой из, аз тӀаэцаргья хьо. Ӏурралца наб е».

14Цун когашка Ӏурралца наб а яь, хьалххе гӀеттар из, шоайла бӀарга голехьа. БаӀаза аьлар: «Ма ховлда сага, кхалсаг хьатте ена хинналга».

15ТӀаккха цунга аьлар: «Хьа да хьайна тӀехьа дувха барзкъа, хьалаца из». Цо хьалаьцар, дуккха мукх Ӏочубехкар БаӀаза[*] цунна, из балма тӀа ӀотӀа биллар, ше шахьаре вахар. 16ХӀаьта Руфи хьаера маьр нана йолча. Найме хаьттар цунга: «Фу хилар хьа, са йоӀ?»

ХӀаьта цо дӀадийцар цу къонахчо шийна мел даь гӀулакх. 17Цо аьлар: «Еррал ялат делар сона цо, хьай маьр нана йолча яьсса ма гӀо», – аьнна.

18Вокхо аьлар: «Сабар де, са йоӀ, хьайна из гӀулакх йисте мишта доал халцца; хӀана аьлча, тахан из гӀулакх чакх ца даьккхача из соцаргвац хьона».

### 4


Элималахьа лаьттан дакъа а ийце БаӀаза Руфи шийна йоалаю

1Цу хана шахьара коанаӀарашка пхьегӀа тӀа нах гуллуча моттиге ваха Ӏохайра БаӀаз. Юххе гӀолла тӀехвоалаш вар БаӀаза вийца Руфенеи Найменеи новкъостал де дезаш вола гаргара саг. Цо аьлар цунга: «Хьавел, укхаза Ӏохал». Вож, хьа тӀа а вена, Ӏохайра. 2БаӀаза боккхагӀчарех шахьар тӀара итт саг хьа а вийха, аьлар: «Ӏоховшал укхаза», тӀаккха уж Ӏохайшар. 3ТӀаккха аьлар БаӀазо гаргарча сагага:

«Моъав мехкара цӀаена Найми, вай вешийна доагӀа аренах цхьа дакъа дохкаш я Элималахь; 4со из хьона дӀаховргдолаш ала а воалл: вай халкъа боккхагӀа болча, укхаза багӀача наха хьалхашка; эца безам бале эца; эца безам беце, сога хьаала, сона ховш хургда; хьо воацар кхы эца саг воацилга, хьол тӀехьагӀа со волга».

Вокхо аьлар: «Аз хьаэц».

5БаӀазо аьлар: «ТӀаккха Ӏа Наймегара лаьттан дакъа хьаэцаш хуле, Моъавхо Руфий а хьайоалае еза хьа, мар венна йисай из, хӀана аьлча, шун воӀ хинначул тӀехьагӀа, из лаьтта венначун дезалга кхоачаргдолаш».

6ТӀаккха аьлар гаргарча саго: «Сона могаргдац из сайна хьаэца, сай доалахьадар толхадергдоацаш, сай дезалла из дусаргдолаш, хьай вӀаштӀехьа дале Ӏа хьайна дӀаэца из».

7Хьалха иштта хиннад Ӏадаташ, Исраила мехкахоша хӀама эцаш е йохкаш хилча иштта чӀоагӀдеш хиннад: цхьанне ший маьчеш Ӏо а яьхе дӀалуш хиннай вокханна, из хиннад Исраила тешал деш. 8ТӀаккха аьннад гаргарча саго БаӀазага: «Эца хьайна». Ӏо а яьха, дӀаенний ший маьчеш.

9БаӀаза аьннад боккхагӀчарга, дерригача халкъага: «Шо тешаш да, аз хьаэц деррига рузкъа, Наймигара еррига Элималахьи, Хьилонеи, Махьлонеи, 10иштта Махьлона жерал йиса моъавхо Руфий а сай сесаг ю, венначун цӀи а йовргйоацаш вай шахьаре, цун доалахьардар цун дезалла хургдолаш, шу тешаш да цунна тахан».

11Халкъо аьлар, шахьара коа наӀарга гулбенна багӀачар а: «Тхо тешаш да: деррига Исраила къам шоайх хьадаьннача Рахилаи Лийанаи тара йойла Дала хьа цӀагӀа чуйоагӀа кхалсаг; Ӏоаде хьай рузкъа Ефрафе моттиге, цӀи дӀахозийла хьа Байтлахьам шахьаре[+]. 12Хьона Дала лургдолча цу къонача кхалсага фух, ЯхӀуда Фамара виӀий Фареса дар санна цӀа хилда хьа»[+].


Овид малхавалар

13БаӀаза Руфи йоалайир шийна, из цун фусам нана хилар. Чувахар из йолча, Дала берах кхейир из, цо воӀ вир[+]. 14Дувцар Наймега кхалнаха: «Далла хоастам ба хьо хьайга хьожаргйолаш тӀехье йоацаш ца йиса! Цун цӀи сий долаш хулийла Исраиле! 15Хьо езача, ворхӀ воӀал дикагӀа йолча хьа несас ваьв из. Цо хьа вахар керда доаккхаргда, хьа къоанал Ӏалашъергья».

16Хьаийцар Найме бер, ший бера Ӏо ца хецаш хьалкхедир цо из. 17Лоалахоша кхалнаха йоахар: «Найме воӀ ваьв», Овид аьнна цӀи а елар.

Из Иссея да вар, Иссей Дауда да вар.


БаӀазийи Руфийи виӀий виӀий воӀ – Дауд паччахь

18Иштта ба Фаресий овла: Фарес Есрома да ва;[+] 19Есром Арома да ва; Аром Аминадава да ва; 20Наасона да Аминадав ва; Наасон Салмона да ва; 21Салмон БаӀаза да ва; БаӀаз Овида да ва; 22Овид Иссея да ва; Иссей Дауда да ва.

## Эстар

### Эстар

Эстар


Эстарах долча йоазон дешхьалхе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]


Эстарах дола йоазув

### Эстарах долча йоазон дешхьалхе


Эстарах долча йоазон дешхьалхе

Эстарах долча йоазон тӀа дувцар хиннад Шушан шахьар тӀа, персаьний паччахь Ахашвераш (Ксеркс аьлча дикагӀа вовз из) Ӏан замалахьа чуӀеш хиннача цӀагӀа. Шушан – къаьнара Сузы оала город (шахьар) я, Бабила 320 километр гаьна хиннай из. Ахашвераш Персаьний паччахьалкхенна доал деш хиннав вай зама тӀаяле 486 ча шера денз 465 ча шерага кхаччалца.

Вай зама тӀаяле ворхӀ бӀаьи ткъаь шоллагӀчеи ворхӀ бӀаьи ткъаь цхьоалагӀчеи (722–721) шерашка Ассири паччахьалкхено Исраила мехка къулбаседа дакъа дӀадаьккхад, хӀаьта вай зама тӀаяле пхи бӀаьи дезткъеи ворхӀлагӀча шера (587) Бабила паччахьалкхено Исраила мехка къулбехьара дакъа (ЙахӀуди) дӀадаьккхад. Уж тӀемаш долча хана дукха жугтий Ассиреи Бабилеи дӀабигаб.

Вай зама тӀаяле пхи бӀаьи ткъаьи ткъестлагӀча шера (539) Бабил персашеи мадайхошеи шоай доалехьа ерзайир, тӀаккха дукха ха ялалехьа Бабиле хиннача жугташта бокъо елар шоай даьхе, Исраил мехка дӀацӀагӀо. Бакъда, дуккхабараш юхабаха раьза хиланзар. Цу тайпара дукха жугтий, масала, Эстари Мордахайи санна бараш, Шушан мо йолча персаьний шахьарашка бахаш бар.

Ахашвераша Эстар цӀи йола жугтий къона йоӀ хержар, из ший керда паччахьсе хургйолаш. Из хиннай да нана доацаш, ший даь веший воӀо, паччахьа болхло волча Мордахайс хьалкхеяь. Эстарах паччахьсе хилча, Мордахайс аьлар цунга, хье жугте йолга цхьаккха сагага ма алалахь, аьнна. Цхьацца болча Ӏуша Ахашвераш ве лаьрхӀалга шийна хьахезача, Мордахайс из паччахьага дӀааьлар, цу тайпара из вувчара кӀалхарваьккхар.

Паччахьа эггара лакхара болхло вар Хьаман цӀи йола саг. Мордахайс ше лоархӀаш ца хиларах Хьамана гоама вар из а жугтий а. Цо дехардир паччахьага ший паччахьалкхенчухьа мел бола жугтий боабе амар де аьнна. Юхедисача йоазон даькъ тӀа дувц ший къам кӀалхара даккха гӀерташ ший вахар мел кхераман кӀал оттаду Эстара.

ТӀехьагӀа Мордахайси Эстараси каьхат язду, цу хана жугтий къам кӀалхара даьккха из ди белгалдеш хӀара шера Пурим цӀей дезде аьнна. Пурим – из жугтий къаманна чӀоагӀа гӀоза цӀей да. «Пурим» яха дош персаьний «пур» (кхадж) яхача дешах хьадаьнна да. Цо белгалду жугтий моастагӀчо Хьамано кхадж мишта тийсаб, жугтий хӀалакбара малагӀа ди дикагӀа хургда хьожаш.

Укх кинижка тӀа Даьла ца хьоахавой а, Цо нахага, вахарга гӀолла новкъостал ду жугтий халкъанна. Бакъда, нах а хила беза хӀама чакхдоаккхаш. Эстара а Мордахайс а шоашта моггача бесса денал, гӀулакх гойтад, шой къам кӀалхара а даьккхад.

### 1


Паччахьа сесага Ваште ла ца дувгӀар

1Ер хиннад Ахашвераш паччахьа за́малахьа – Индера Хушага кхоачаш ихкача бӀаь ткъаь ворхӀ мехка́ доал даьча Ахашвераша[+]. 2Цу хана Ахашвераша паччахьа гӀанд Шушан шахьара гӀалий чу лаьттад, цу тӀара доал деш хиннад цо ший мел долча паччахьалла. 3Ший паччахьалла кхоалагӀча шера массе ший караболча аьлашта а ший гӀулакхдеш болча наха а йоккха че́[*] яьй цо. Цига Персаьний мехка а Миде а бӀунбаьччий, цӀи хеза нах, мехкий доалахой хиннаб. 4БӀарчча бӀаь дезткъа денна паччахьалкхен дуккха рузкъа а, ший возаллен[*] къагар а, сийле а гойта́д цо. 5Уж денош даьлча, хьаким вар а воацар а ца къоаставеш, Шушана гӀалий чу волчоа, паччахьа цӀен беша ворхӀ денна той оттадаьд цо. 6Беш хозъяь хиннай мрамора бӀоагӀех йоахкача дото чӀугех тхан кӀайчеи цӀечеи тӀӀиргашца чӀоагӀъяьча кӀай сийна гета́ пордошца. Тайп тайпарча дезача кхерильгашца ега́ча аймен[*] тӀа дошох а дотох а хьаяь вужийлаш[*] а лаьттай.

7Малар тӀакхихьад, шиъ шоайла тара боацача дошоча кадашка, хӀаьта из паччахьа малар, паччахьан камоаршалца шортта а хиннад. 8Цун лоӀамца, шийна ма дезза из чхьагӀар ме́ла йиш хиннай хӀара хьаьший, ший гӀулакхчешка, мел ловчоа массанена детталда аьнна хиннадаь.

9Ахашвераш паччахьа цӀагӀа паччахьа сесага Ваште а оттадаьд кхалнаха́ той.

10ВорхӀлагӀча дийнахьа, малар менна а волаш, Ахашвераш паччахьо амар даьд шийна гӀулакх деча ворхӀ евнухга[*] – Мехуманга, Бизтега, Харбонга, Бигтега, Авагтега, Зетарга, Каркасга –[+] 11паччахьий хоза гӀоз а туллаш, ший сесаг Вашти тӀайоалае шийна, аьнна из мел чӀоагӀа хоза я дӀагойтар духьа халкъа а гонахьарчарна а: амата хоза хиннай из. 12Амма, паччахьа сесага Ваште евнухашка гӀолла паччахьо дейта́ча амарах хьая тигадац. ТӀаккха паччахь эгӀазалах лотавеннав. 13Дагавувла эттав из, уж мо дола этта хьалаш къоастаде ховш болча нахаца (хӀана аьлча, паччахьа Ӏа́дате хиннад, законаши гӀулакхаш къоастадари ховш болча нахаца дагавувлар, 14хӀаьта цун гаргагӀа Каршен, Шетар, Адмат, Таршиш, Мерес, Марсен, Мемухан – паччахьа тӀабаха къаьстта аьттув болаш, паччахьалкхе массарел лакхагӀа, Персаьний мехка а Миде а сийдола ворхӀ саг хиннав). 15Паччахьо хаьттар царга:

– Законах фу де доагӀа паччахьа сесага Ваштена, Ахашвераш паччахьо евнухашка гӀолла дӀахьийна лоӀам цо кхоачаш ца барах?

16Мемухана аьлар паччахьага а, гонахьарча нахага а:

– Паччахьа сесаг Вашти, паччахьа́ хьалхашка хинна ца Ӏеш, цун гонахьарча наха́ а, Ахашвераш паччахьа доалахьерча массе мехкий халкъашта хьалха а бехке я. 17ХӀанз цун карахдаьннар массе кхалнаха́ дӀаховргда, уж шой моаройх дог кхарда баргба. Дувца болалургба: «Ахашвераш паччахьо шийна паччахьа сесаг Вашти тӀайоалае аьлча, из хьая тиганзар» яхаш. 18Тахане а Персаьний мехка а Миде а цӀи хезача кхалнаха, паччахьа сесага даьр дӀахезача шой моарошка дувцаргда, тӀаккха истий кхоардама[*] а, моарой эгӀазлон а чаккхе хургьяц! 19Из бахьан долаш, нагахь санна паччахьа́ лойя, Ахашвераш паччахь волча кхы цӀаккха а чу ма гӀойла Вашти, аьнна, амар тохалда цо. Персаьний мехка а Миде а юха ца доахача законашка дӀачу а гӀолда из. Цун паччахьий дарж кхыча, цул дикагӀа хургйолчоа дӀалулда паччахьо[+]. 20Паччахьа амар ерригача йоккхача паччахьалкхе дӀакхайкадича, берригача кхалнаха шой моарой лерхӀам а бергба, хьаким волчун а воацачун а.

21Из хьехам паччахьа́ а, цун гонахьарча наха а тайра, хӀаьта Мемухана яхача бесса паччахьо иштта хьа а дир. 22Паччахьалкхен массе даькъе, хӀара мехка цигарча йоазонца а, хӀара къаманга цун меттала а, хоамаш дахьийтар цо, хӀара къонах ший цӀенна аьла хила воагӀа, аьнна. Цох дар массе меттайла дӀа а кхайкадир.

### 2


Эстарах паччахьа сесаг хул

1Ахашвераш паччахьа эгӀазал шелъенна цхьа ха яьлча, цунна дагаехар Вашти, иштта цун карахдаьннар а, цу хьакъе долда аьнна ше даь хинна амар а[+].

2ТӀаккха цунга хьожача гӀулакхчаша[*] аьлар:

– Къонна хоза мехкарий лохалба паччахьанна. 3Паччахьалкхе хӀара мехка лаьрххӀа нах а оттаболба цо. Цар гулболба массе къона хоза мехкарий Шушан шахьаре, гӀалий чу, кхалнаьха цӀагӀа, кхалнаха́ тӀахьожам лоаттабеча паччахьа евнухана Егай бӀаргкӀала, иштта, хьадж йоагӀа даьтташ а дӀалулда царна, цӀока хоза хургдолаш. 4Паччахьа безам тӀабаха́ йоӀ, Ваште когаметта паччахьа сесаг а хийла.

Из хьехам хоза хийтар паччахьана, хӀаьта цо пайда а ийцар цох.

5Шушан гӀалий чу вар Мордахай цӀи йола, Вениамина тӀехьенах вола жугте, Кийши Шими виӀий Яира воӀ, 6Ерсалимера Бабила[†] паччахьо Небухаднесара ЙахӀудий паччахьца Иехонеца есарала бига́ хиннарех. 7Мордахайс хьалкхеяьяр ший даь веший йоӀ Гадасса – Эстар а оалар цунах, – цун да́ а нана а ца хиннадаь. Тоам болаш а, хоза а яр йоӀ, хӀаьта цун да́ на́на кхелхача, Мордахайс тӀаийцар из йиӀий когаметта.

8Паччахьа лоӀами амари массарна хозаш кхайкадича, Шушан гӀалий чу хьа а боалабаь, кхалнаьха цӀагӀа хьожача Егайя тӀахьожам кӀал дӀабелар дукха мехкарий. Иштта, Егайя тӀахьожама паччахьа цӀагӀа йига́ Эстар а дӀаелар. 9ЙоӀ цунна хозъелар, цун дог безам шийгахь эзар йоӀо. Цу сахьте дӀабелар цо цунна буа кхача а, хоза хьадж йоагӀа даьтташ а. Паччахьа цӀагӀара хьайоала а яь, ворхӀ кхалсаг оттайир цунна Ӏунал де, хӀаьта цу кхалнахаца цхьана кхалнаьха цӀен толашагӀча цӀагӀа из Ӏо а хоайир. 10Эстара дувцацар ший фух тайпах а, е гаргарчарех а, шийна Мордахайс къовлам[*] билландаь. 11ХӀара дийнахьа кхалнаьха цӀен хьалхашкарча коа гӀолла волавенна лелар Мордахай, Эстар мишта ях хьажа а, из маьрша йий ха́ а.

12Ший аргӀах Ахашвераш паччахь волча из чуяхале, кхалнаха́ диллача бесса, шийтта бетта́ ший дегӀ хозде декхаре яр хӀара йоӀ: ялх бетта мирра оалача хоза хьадж йоагӀача кечамца, ялх бетта кхыча хоза хьадж йоагӀача кечамашца. 13Паччахь волча йодаш, кхалнаьха цӀагӀара паччахьа цӀагӀа йодача хана фуннагӀа а, цун хьаэца безам барра лора цунна. 14Из сарахьа дӀайодар цига, хӀаьта Ӏурра юхаерзар кхалнаьха цӀен кхыча даькъа тӀа, паччахьа вокха исташта тӀахьожам лоаттабеча паччахьа евнухан Шаашгаза бӀарг кӀала. Кхы юха а йодацар паччахь волча, нагахьа цунна раьза волаш из ца хуле, е цӀи а яьккха цо хьа ца ехе.

15ЙоӀа́ метта из хьаийца́ча Мордахайа даь веший Авихаила йиӀий Эстара аргӀа еча, цо шийна хӀама деханзар, кхалнаьха цӀагӀа хьожача евнухо Егайс могадаьр ма́ра. ХӀаьта Эстар, ше бӀарга мел ейначун безам шийгахьа тӀаозаш ма ярий[+]. 16Ахашвераш паччахь волча паччахьий цӀагӀа из чуйигар, цун паччахьалла ворхӀлагӀча шера, итталагӀча тевет оалача бетта[*] .

17Паччахьа массе кхыча кхалнахал хозъелар Эстар, вокха мехкарашка доаца, шийгахьа безам а, шийца хьаэр а корадир цунна цунгара. Цо биллар цун керте паччахьа хоза гӀоз[*] , Ваштена метта цох паччахьа сесаг а еш. 18ХӀаьта паччахьо ший гонахьен[*] а, цӀи хезача наха́ а доккха той оттадир Эстара сийна. Массе мехка цӀей дир цо, паччахьа камоаршалца совгӀаташ а декъаш.


Мордахайс тийшаболх гучабоаккх

19Цхьа ха дӀаяхачул тӀехьагӀа мехкарий шозалагӀа гулбеча хана Мордахай паччахьа коа наӀарашка вагӀар, из шийна тӀадехка гӀулакхаш деш вар. 20Мордахайс шийга ма аллара, Эстара хӀама алацар ший гаргарча нахах а, ший къамах а, цо ше кхеяьча ханашка мо Мордахайа хьехамашка ше ладувгӀандаь.

21Из паччахьа коа наӀаре вагӀаш, паччахьа наӀара са лорадеча евнухаша Бигтанеи Терашеи эгӀазлонца барт бир, Ахашвераш паччахьа ве лаьрхӀа. 22Амма, Мордахайс цу тийшача белхах гучадаьннар, паччахьа сесаг йолча Эстарга дӀадийцар, хӀаьта цо из паччахьага дийцар, Мордахайа цӀерагӀа. 23ГӀулакх техка, цар бехк гуча а баьккха, уж шаккъе евнух гаьнех хьалъэллар. Цу дерригнех паччахьала исторе массе йола оагӀо тӀайолча кинижка тӀа дӀаяздир, паччахьа ший тӀахьожам а болаш[+].

### 3


Жугтий боабе лаьрхӀа Хьамана план

1Ахашвераш паччахьо цхьа ха яьлча айвир Агага тӀехье[†] Хьаммедата воӀ Хьаман, ший гонахьарча кхычарел лакхагӀа айваь, цунна лакхагӀа сийлен моттиг а луш. 2Массе паччахьа коа наӀаре болча гӀулакххоша[*] , Хьамана сий дора, го́ра бартал а ухаш, иштта паччахьо оттадарах. Амма, Мордахай цунна гора а оттанзар, е цун сий а динзар цо.

3Паччахьа коа наӀаре латтача паччахьа гӀулакххоша Мордахайга хеттар:

– ХӀана дохаду Ӏа паччахьа амар?

4Цар денгара денна иштта оалар цунга, хӀаьта вокхо царга ла дувгӀацар. ТӀаккха цох дар Хьаманах дӀатехар цар: Мордахайа леладер ла́ оттаргвий из хьажар духьа – Мордахайс ма дийцадарий царга, ше жугтех волга. 5Мордахай гора ца оттар а, цо ший сий ца дар а гуш, Хьаман эгӀазалах хьалвизар. 6Амма, Мордахай малагӀча къамах ва хайча, духхьал из цаӀ вийна Ӏе уйла а сацанзар цун. Из меттале, Ахашвераша паччахьалкхера деррига а Мордахайа халкъ – жугтий – хӀалакбе бахьан ле́ха ваьлар Хьаман.

7Ахашвераш паччахьо доал деча шийтталагӀча шера хьалхарча нисан оалача бетта́[*] , Хьамана хьалхашка «пур», вешта аьлча «кхадж» тийсабар, бутти дии хьахаржар духьа, Хьамана лаьрхӀар кхоачашдара. ХӀаьта кхадж бежар шийтталагӀча адар оалача бетта[*][+] . 8ТӀаккха Хьамана аьлар Ахашвераш паччахьага:

– Хьа паччахьалкхен мехкий къамашта юкъе дӀа хьа кхайса а, дӀа са даьржа а цхьа къам да; цар законаш кхыча адамий законел эргаш да, хӀаьта, паччахьа законаш цар кхоачашдиц. Паччахьа бокъо яц царна садетта. 9Нагахь санна паччахьа́ лойя, уж боабе амар тохадалар цо, хӀаьта аз итт эзар талант[*] дотув хьа а эза́, паччахьа паччахьалкхен рузкъана[*] болхлошка кара лургдар, цар из паччахьа паччахьалкхен рузкъане дӀачулургдолаш.

10Ший пӀелгера мухар чӀуг хьа а яьккха, жугтий моастагӀчунга, Агага тӀехьен Хьаммедата воӀага Хьаманага дӀаелар паччахьо – из цо цунна доал дӀалуш хилара а цо лаьрхӀачоа раьза хилара а тешалдеш дар[+].

11– Дотув а хьайна дита, къам а хьа да, – аьлар цо Хьаманага. – Хьайна товр де царех.

12Хьалхарча бетта кхойтталагӀча денна[*] тӀабийха бар паччахьа йоазончий. ХӀара мехкара йоазонца а, хӀара къаман метталла а дӀаяьздир цар деррига Хьамана амараш, паччахьа доалахошка а, мехкий даьшка а, тайп тайпара къамий аьлашка а. Уж яьздаьдар Ахашвераш паччахьа цӀерца а, цун мухарца къайла́ а[+]. 13Массе паччахьа мехкашка сихача паччахьа почтага гӀолла амарца дахьийтадар каьхаташ, беррига жугтий хӀалакболба, боабий дӀабоахалба, цар фу а хоададолда – къона, къаьна, кхалнах, бераш – цхьан дийнахьа, шийтталагӀча адар оалача бетта кхойттлагӀча денна[*] , цар мулкана гӀаьрал долда, аьнна[+].

14Амара копи закон мо хӀара мехка́ дала дезар, моллагӀча а къаман наха́ хозаш дӀакхайкаде дезар, уж цу дийнахьа кийча хургболаш. 15Из Шушан гӀалий чу дӀакхайкошше а, паччахьа амарах сихонца наькъа́ бахар паччахьа почтага гӀолла нах. Паччахьи Хьамани тойна хайшар, хӀаьта Шушан шахьара адам корзагӀадаьнна хьайзар[+].

### 4


Мордахайс гӀо дех Эстаргара

1Из шеддар дӀахайча, Мордахай, шийна тӀера дувхар эттӀадаь, тӀолхаш йийха, керта́ йокъ хьаьрца, шахьаре араваьлар мухь бетташ, къахь аьрга велхаш. 2Паччахьа коа наӀаре ма́ра м кхачанзар из, хӀана аьлча, цхьаккхе тӀолхаш ювхар царех чуваха йиш яцар. 3Паччахьа лоӀам тӀабола амар кхаьчача хӀара мехка жугташка йоккха гӀайгӀа, марха, белхам, махьарч а дар, царех дукхабараш тӀолхаш йийха, Ӏовкъарал ухкаш бар.

4Эстара́ гӀулакхду кхалнахи евнухаши баьхка, Мордахайх дар шийга дийцача, цун геттара са хьайзар. Цо барзкъа дахьийтар цунна, ший тӀолхашта меттел цунга тӀадувхийта, амма вокхо дӀаэцанзар. 5ТӀаккха Эстаро, шийна гӀуллакх деча паччахьа евнухех цаӀ, Атах тӀавийха, Мордахайс саготдер фуд, из хӀанад ха́, аьнна, амар дир.

6Атах, паччахьа коа наӀаре духьаларча шахьара майдане араваьлар, Мордахай волча. 7Мордахайс дийцар цунна, деррига шийца хинначох а, жугтий хӀалакбара Хьамана ший доалахьара паччахьа паччахьалкхен рузкъана диста лаьрхӀа дотув мелад а[+]. 8Шушане дӀакхайкадаьча, цар фу хоададолда яхача амара копи делар Мордахайс цунга, цо Эстарга дӀагойтаргдолаш а, из цох дӀакхетае а, из паччахьа́ тӀаяха хьоаергйолаш а – цун къахетамга тийкъа́, ший халкъ цо дехаргдолаш[+].

9Атаха юхавена, дийцар Эстарга, Мордахайс аьннар. 10ТӀаккха, цунна тӀадиллар цо, Мордахайга а́ла: 11«Массе паччахьа гӀулакххошта а, паччахьа мехкий халкъа́ а хов, моллагӀа маӀеи кхали веханза паччахьа чурча коа веначоа закон цаӀ ма́ра дац – из саг Ӏоажале валар. Паччахьо ший дошо скипетр тӀахьожаяьр мара, дийна виса йиш а яц. Бакъда, ткъаь итт ди м дӀадахад, сога паччахь ца кхайкаш».

12Эстара уж дешаш Мордахайха дӀатехача, 13цо иштта жоп юха ле дийхар: «Ма мотталахь, хье паччахьа цӀагӀа яр яхаш, массе жугтех хье цаӀ дийна юсаргья. 14Нагахь санна укх ха́на а хьо йист ца хуле, жугтий кӀалхара бовлар а, ба́лех бовлар а, миччахьара дена а, кхычахьара да́ мег, амма хьо а, хьа даь цӀа́ а м хӀалак м хургда. Хьанна хов, укх ха́нна духьа хьо паччахьа сесаг хиннайий а?»

15Юха Эстаро тӀадиллар Мордахайга ала: 16«Волле, берриг Шушан шахьарера жугтий гул а бе, са духьа марха а кхаба. Кхаь денна а кхаь бусса а хӀама ма даъа, хӀама ма мала. Аз а, сай гӀулакхдеча кхалнахаца марха кхоабаргда, оаш санна. ТӀаккха паччахь волча а гӀоргья, закона духьала из доагӀе а, тӀаккха нагахьа яла езе – со яла кийча я».

17Мордахайс, дӀаваха́ шийна Эстаро тӀа мел диллар деррига кхоачашдир.

### 5


Эстар йолча хинна той

1Иштта, кхоалагӀча дийнахьа Эстар, ший паччахьий дувхарца, паччахьа гӀанд латтача зала́ духьал, паччахьа цӀен чурча коа хьа а ена дӀаэттар. Зале, ший гӀанда тӀа вагӀар паччахь, юхь наӀаргахьа а йолаш[+]. 2Коа латта ший сесаг Эстар бӀаргаяйча, цунах къа а хийтта, ший бера дошо скипетр цунгахьа кховдайир цо. Эстар тӀаяха, скипетра духьах хьокхаелар[+].

3Паччахьо хаьттар цунга:

– Фу эш хьона, паччахьа сесаг Эстар? Сенах дехал Ӏа? Шедар хургда хьона, кхыметтел ах паччахьалкхе а[+].

4– Нагахьа паччахьа лойя, аз шийна оттадаьча той тӀа воагӀавалара паччахь тховсара, Хьаманаца цхьана, – жоп делар Эстара.

5– Сихха Хьаман волча гӀолаш, – аьлар паччахьо, – Эстара дехар кхоачашдара́.

Иштта, Эстаро шоашта оттадаьча той тӀа вахар паччахь Хьаманаца. 6ЧхьагӀар молаш, паччахьо хаьттар Эстарга:

– Фу деза те хьона? Деррига хургда хьона. МалагӀа да хьа дехар? Кхыметтел ах паччахьалкхе а – шеддар а дӀаэцаргда кх Ӏа!

7Эстара жоп делар:

– Сона ловр а, са дехар а ераш да: 8нагахь паччахьа раьзал[*] сона кораяь а яле, сона дезар дала а, са дехар кхоачашде а паччахь ловш а вале, кхоана воагӀавалара паччахь Хьаманаца, аз шоашта оттадергдолча тойне. ТӀаккха жоп лургдар аз паччахьа хаттара́[+].


Мордахай хӀалакве лаьрхӀа Хьамана план

9Цу дийнахьа гӀоза а раьза а волаш, араваьлар Хьаман. Амма, паччахьа коа наӀаре Мордахай вайча, из шийна хьал ца гӀаттар, шийх кхерар цо ца гойтар а зийна, цунна эгӀазвахар из[+]. 10Амма, Хьаман са теха, чувахар. Ший доттагӀий а, сесаг Зераш а, цхьана гулбаь,[+] 11Хьамана курал йора, ший доккхача хьалах а, къонгий дукхаллах а, паччахьо ший мелдаьча сийх а, массе гонахьенна нахал а, гӀулакххойл а лакхваь, цо ше айварах а[+].

12– Из м дерига а дац, – тӀатехар Хьамана. – Со цаӀ ва, паччахьа сесага Эстаро, ше оттадеча тойна паччахьца вийха́р. Цо м со кхоана а вийхав паччахьаца цхьана. 13Амма, цо гӀад м вигац со, паччахьа коа наӀаре вагӀа жугте Мордахай сона мел гуча хана.

14Сесаго Зераша, берригача доттагӀаша аьлар цунга:

– Шовзткъе итт дол[*] лакха дахчан бӀоагӀа хьа а бий оттабе аьле амар де, хӀаьта Ӏурра паччахьагара деха, цох Мордахай хьалъоллилга. Цул тӀехьагӀа паргӀатта паччахьаца той тӀа а гӀо.

Из хьехам хозахийтар Хьамана, цо амар делар из бӀоагӀа хьабе[+].

### 6


Мордахайа лерхӀама сий ду

1Цу бус паччахьа́ наб кхетацар, цудухьа амар дир цо, ший паччахьала исторе масса йола оагӀонаш тӀайола кинижка хьадай, де́ша шийна аьнна[+]. 2Цигга корадир, Ахашвераш паччахьа ве́ лаьрхӀа вӀашагӀбеллача тийшача белхах, паччахьа наӀар са лорадеш хинна ши евнух Бигтан, Тераш Мордахайс мишта гучаваьккхавар[+].

3– МалагӀа сийлеи даржеи кхаьчад цох Мордахайна? – хаьттар паччахьо.

– Цхьаккха даьдац цунна, – жоп делар цун гӀуллакх деча́р.

4Паччахьо аьлар:

– Малав хӀанз коа тӀа?

Паччахьа цӀен арарча коа тӀара хӀаьтта чувенавар Хьаман, ше хьабейтача бӀоагӀах Мордахай хьалъоллар паччахьаца дувца[+].

5Цун гӀулакхчаша жоп делар:

– ХӀанз Хьаман латт коа.

– Чувайта, – аьлар паччахьо.

6Хьаман чуваьлча, паччахьо цунга хаьттар:

– Паччахьо сий де лаьрхӀача сага́ фу де доагӀа?

Хьамана ший дагахьа уйла йир: «Кхы мала хургвар из паччахьо сий де гӀертар, со а ца хилча?» 7ТӀаккха жоп делар цо паччахьана:

– Паччахьа лерхӀам бе ловча сага́ 8паччахьа дувхар хьадахьалда, паччахь тӀавагӀа говр йоалайойла – паччахьий хоза гом керта тӀа багӀар. 9ТӀаккха из дувхари говри паччахьа гонахьена эггара лакхе волча цхьаннега лулда. Цо дувхалда паччахьо сий де ловча сага барзкъа, шахьара майдане да́ юхьлаьца из тӀа вагӀаш говр а йоалайойла цо, цун хьалхха массанена хозаш кхайкарал а деш: «Ер ду кх паччахьа сий де лейнача сага́!», – яхаш.

10– Волле, хӀанзе, – амар дир Хьаманага паччахьо, – хьаэца дувхари говри, хӀанз Ӏайха ма аллар из хьаде паччахьа коа наӀаре вагӀача жугтечоа Мордахайна. Цхьаккха а диц ма де, Ӏайха хьаде мел аьнначох.

11Хьамана дувхари говри дӀаийцар, Мордахай барзкъах кийчваь, шахьара майдане гӀолла цун говр юхьлаьца дӀа а йигар, массанахьа дӀахозаш цунна хьалхашка: «Ер ду кх паччахьа сий де лейнача сага́!», – яхаш.

12Цул тӀехьагӀа, Мордахай паччахьа коа наӀарга юхавера. ХӀаьта Хьаман, гӀайгӀах корта а хьулабаь, цӀенгахьа сихвелар, 13сесагага Зерашгеи, массаболча доттагӀашкеи деррига дӀа а дийцар, шийца хиннар.

ДоттагӀашта юкъе хьаькъалдолча нахеи сесаго Зерашеи аьлар цунга:

– Ше бахьан хьа вожар доладенна Мордахай жугтех вале, цунна духьала хьо лоатта а лургвац, ца воаллаш хӀалак а хургва хьо![+]

14Цар дӀахо цунца къамаьл деш, паччахьа евнухаш хьакхаьча, из сихве эйттар, Эстаро кечдаьча той тӀа вахара́.

### 7


Хьамана ве́р таӀазар

1Паччахьи Хьамани той хьега бахар паччахьа сесаг Эстар йолча,[+] 2хӀаьта шоллагӀча денна молаш багӀаш, паччахьо юха а хаьттар:

– Паччахьа сесаг Эстар, фу деза хьона? Шедар хургда кх хьона. Миштад хьа дехар? Кхыметтел ах паччахьал а – шеддар кхоачаргда хьога!

3Паччахьа сесага Эстаро жоп делар:

– Оа, паччахь, хьа раьзал сона кораяь а яле, нагахь санна из паччахьа ла а лойя, дийна йита со – из да сона эшар, хӀаьта а къамах къахетам бе – иштта да са дехар[+]. 4Со а са къам а хӀалакде, фу хоадо, даькъаза даккха дехка́ ма дий. Нагахь санна тхо лай санна дехкача, со йистхургьяцар, из бала бахьан паччахь сатемах ваккха оттаргьяцар[*][+].

5Ахашвераш паччахьо хаьттар Эстарга:

– Ва малав из? Мала вихьав из хьаде?

6Эстаро аьлар:

– Духьалхо[*] а моастагӀа а – ер бӀеха Хьаман ва кх.

Цигга Хьаман оагавелар паччахьаи паччахьа сесагаи кхерама хьалха[+]. 7Паччахь эгӀазе айвелар вагӀачара, чхьагӀар латтийта́, паччахьа цӀен сомий беша ваьлар. ХӀаьта Хьаман, паччахьо хӀанззе а ший кхел йирах кхийтта висар, ше дийна вутавалара аьнна, паччахьа сесага Эстара хьоаставалар духьа. 8Паччахьа цӀен сомий бешара той долча зале паччахь юхавеча, Хьаман, паччахьа сесаг Эстар оагӀоръяьннача тӀакхийтта гора отта гӀерташ воаллар.

Паччахьо цӀогӀа техар:

– Ва фуд ер да, ер м кхы а паччахьа сесаг хьувзае а дага ма вий, са паччахьа цӀен юккъе?!

Из дош паччахьа бертера доаллашехь а, Хьамана юхь къайлар. 9Паччахьа гӀулакх деча цхьан евнухо Харбона аьлар:

– Шовзткъеи итт дол лакха бӀоагӀа ба Хьамана цӀен юхе латташ; ший дешо паччахь кӀалхарваьккхача Мордахайна укхо кечбаь.

Паччахьо аьлар:

– ГӀаьххьа цунах хьал а олла из![+]

10Хьаман хьалъэллар Мордахайна кечбаьча бӀоагӀах. Цул тӀехьагӀа паччахьа эгӀазал йижар[+].

### 8


Паччахьо бокъо лу жугташта шоаш лорабе

1Ахашвераш паччахьо жугтий моастагӀчун Хьамана ков карт цу дийннахье дӀаделар ший сесага Эстара́. ХӀаьта Мордахай паччахьа юхьа духьал а эттар, хӀана аьлча, ший из фу хул Эстаро дӀадийцандаь. 2Хьаманагара хьаяьккха хинна ший чӀуг Ӏояьккхар паччахьо, хӀаьта из Мордахайна совгӀата дӀа а елар. ХӀаьта Эстаро урхал де оттавир из Хьамана ков карта́[+].

3Юха дехаре яьлар Эстар паччахьага, цунна когех а хьерчаш, елха а елхаш. Из цунга текъар, Агага тӀехьено[†] Хьамана жугтешта духьала кечъяь къиза план юхаяккха яхаш[+]. 4ТӀаккха паччахьо дошо скипетр дӀатӀахьекхар Эстаргахьа, из хьалгӀаьтта, цунна духхьал дӀаэттар[+].

5– Нагахь санна паччахьана лойя, – аьлар цо, – цун раьзал сона кораяьяле, цунна из нийса хета уйла яле, со цунна езаш яле, амар кхайкадолда, массе паччахьа мехкашка жугтий хӀалакбе аьнна Агага тӀехьен Хьаммедата воӀо Хьамана яьздаь каьхаташ юхадехаш. 6Мишта могаргда сона, сай къам хӀалакхиларга бе́ а доацаш хьежа? Мишта а хьежалургьяр со, сай гаргарача́р Ӏоажалга?

7Ахашвераш паччахьо жоп делар Эстара а, жугтечоа Мордахайна а:

– ХӀанз Хьаман жугташта тӀехьалеларах аз цун ков карт Эстара́ дӀаденнад, из ше бӀоагӀах хьал эллав. 8ХӀаьта оаш кхы амар яьзде паччахьа цӀерагӀа, шоашта товчча бесса жугташта пайде, паччахьа мухарца из дӀакъовла, хӀана аьлча, паччахьа цӀерагӀа яьздаь, паччахьа мухарца къайла каьхат юхадаккха йиш яц[+].

9Цу хана – кхоалагӀча сиван оалача бетта ткъаь кхоалагӀча дийнахьа[*] – тӀабийха бар паччахьа йоазанчий. Цар дӀаяьздир Мордахайа деррига амараш жугташка, паччахьа доалахошка а, мехкий даьшка а, Индера Хушага кхоачача бӀаь ткъаь ворхӀ мехкий аьлашка а. Цун амараш яьздир хӀара мехка йоазонца, хӀара къаман меттала, жугташка – цар йоазонца а, цар меттал а[+]. 10Ахашвераш паччахьа цӀерагӀа Мордахайс яьздаь каьхаташ, паччахьа мухарца чӀоагӀдир, лаьрххӀа паччахьан кхедаьча, сихача говраш тӀа багӀача баьрей паччахьа почтага гӀолла дӀа хьа дахьийтар[+].

11Паччахьа амаро хӀара шахьарера жугташта бокъо лора гулбала а, шоаш лорабе а: шоашта тӀалета́ бола хӀара халкъан е мехкан массе а нах вӀашагӀкхетар хӀалакйе, уж боабе, фу хоададе, бераш а кхалнах а тӀехьа, шоай моастагӀий доалахьара хӀама дӀадахьа а. 12Ахашвераш паччахьа мел болча мехкий жугташта цу гӀулакха оттадаь ди дар шийтталагӀча адар оалача бетта кхойттлагӀа ди[*] . 13Амара копи закон мо хӀара мехка дӀахьийна хила а дезар, моллагӀча къаман массе а наха́ хозаш дӀакхайкаде а дезар, моастагӀашта цу денна шоай бекхам бе жугтий кийча хилийта.

14Из Шушан гӀале хьакхоачашехь а, паччахьа амарах сихонца наькъа бахар паччахьа почтага гӀолла нах[+].

15Мордахай дӀавахар паччахь волчара, сийна кӀай паччахьий дувхарца, боккха дошо хоза гӀоз а туллаш, гета́ цӀе кхоллар а кхоллаш. ХӀаьта Шушан шахьаре сакъердара цӀей доладелар[+]. 16Жугташта сийрдеи, сакъердамеи, гӀозеи, сийдолаши яр из ха. 17Паччахьа амар дӀа мел кхаьчача хӀара мехка а, хӀара шахьаре а сакъердам, гӀозле, тойш, цӀейш дар жугтий. ХӀаьта, кхыча халкъий дуккхачар жугтий дин а тӀаийцар, царех болча кхерамо шоаш лийцандаь.

### 9


Жугтий котало

1ШийтталагӀча адар оалача бетта кхойтталагӀча дийнахьа[*] кхоачашдаь хила дезар паччахьа амар. Цу дийнахьа царна тӀа лакхале йоаккхилга сатессар жугтий моастагӀаша, амма, нийсса юхмаччахь хилар, жугтий коталонца шоаш тӀаэйттар шоай гоамахошта[*][+] . 2Ахашвераш паччахьа массе мехкашка жугтий гулбелар шой шахьарашка, шоашта зулам де ловчарна тӀалатара́. Цхьаккхе а вацар царна духьал отта могаш, хӀана аьлча, массе а кхы къамий нах кхерар царех. 3Беррига мехкий аьлаша, доалахоша, мехка даьша, паччахьа урхалхоша а га лоацам бора жугтий, Мордахайх болча кхерамо шоаш хьоарчабаь хиларагӀа. 4Мордахай айвелар паччахьа цӀене: массе а мехка ухар цох бола хоастам – низ низзе хулаш ма варий из.

5Жугташа тураца тедар шоай моастагӀий, боабора, фу хоададора, шой хьашт дарра шоай гоамахоех хьадора. 6Шушан гӀала жугташа боа а бир, фу а хоададир пхи бӀаь сага. 7Паршандата, Далфон, Аспата, 8Пората, Адали, Аридата, 9Пармашта, Арисай, Аридай, Вайзата – 10жугтий моастагӀчун Хьаммедата виӀий Хьамана итте а воӀ вийр. Амма, боабаьрий доалахьар дар шоашта хьаэца м овттанзар уж.

11Шушан гӀалий тӀа боабаьраш масса саг ва цу дийннахье а хоам бир паччахьага.

12Паччахьо аьлар ший сесагага Эстарга:

– Шушан гӀалий тӀа жугташа боабаьб пхи бӀаь саги, Хьамана итте воӀи. Фу даь хур те цар юхебисача паччахьа мехкашка? ХӀаьта хӀанз деха хьай безам бар, лургда хьона. МоллагӀа тайпа мара ца хиларах, из кхоачаш а хургда хьона[+].

13– Нагахьа паччахьа́ лойя, – жоп делар Эстара, – таханара амар кхоана Шушане кхоачашде бокъо ле́ жугташта, хӀаьта Хьамана къонгаш бӀоагӀех хьал охкийта.

14ТӀаккха паччахьо лоӀам белар Эстаро аьннача бесса из кхоачашде. Шушане из амар арадаьлар, Хьамана итте виӀий дакъий хьал а эхкар. 15Шушанера жугтий цхьан гулбелар адар бетта дийтталагӀча дийнахьа[*] , тӀаккха Шушане кхо бӀаь саг Ӏоажалга а велар. Амма, боабаьрий доалахьара хӀама шоашта хьаэца а овттанзар.

16Цу ханна паччахьа мехкашка хинна, вож жугтий гулбелар, шоай моастагӀашта духьаловтта а кӀалхарбовла а. Царех кховзткъе пхийтта эзар боабир цар, бакъда боабаьрий доалахье хиннар шоашта хьаэцанзар. 17Адар бетта кхойттлагӀча дийнахьа[*] хилар из, хӀаьта тӀехьадоагӀача дийнахьа уж салоӀаш бар, цох тойнеи гӀозалеи ди а дир цар.

18Амма Шушанера жугтий гулалора кхойттлагӀчеи дийттлагӀчеи деношка, хӀаьта пхийтлагӀча денна салоӀар, цох а дир тойнеи гӀозалли ди. 19Цудухьа юрташкарча жугташа, – чӀоагӀъянза шахьарашка бахачар, – адар бетта дийтталагӀа ди лоархӀ, гӀозаллеи тойний ди мо, цӀей санна, шойла дуъа шунаш дӀа юха а кхухьийташ.


Пурима цӀей оттадар

20Мордахайс уж хилламаш[*] дӀаяьздир, гаьна гарга Ахашвераш паччахьа́ массе а мехкий жугташка каьхаташ дӀа хьа дахьийтар, 21хӀара шера адар бетта дийтталагӀи пхийтталагӀи денош цар дездергдолаш, 22жугтий шоай моастагӀех кӀалхарабаьнна ха санна а, цар гӀайгӀах гӀозал хинна бутт санна а, хӀаьта цар белхамах – цӀей а. Царга яьздир цо, уж денош лерхӀалда тойнеи гӀозаллеи денош санна, шойла дӀа хьа шунаш а кхухьийталда, торо йоацача наха́ совгӀаташ а телалда.

23Цу хана жугташа деш хиннар цар лаьрхӀар дӀахо дахьа. Иштта хьахилар цар Ӏадат – Мордахайс яьздаьр кхоачаш а деш. 24Массе жугтий моастагӀ волча Агага тӀехьено,[†] Хьаммедата воӀо Хьамана «пур» (вешта аьлча, кхадж) ма тийссабарий, уж боабе а, цар фу хоададе а дагахьа[+]. 25Бакъда, Эстар паччахьа духьал эттача, цо йоазонца лоӀам белар, жугтешта духьала Хьамана дагалаьца зулам, шийна духьала даргдолаш, из ше а, цун къонгаш а бӀоагӀех хьалъохкаргболаш а. 26(Иштта цу денойх Пурим цӀи тиллар, «пур» дешах)[*] . Каьхата тӀа мел хиннар а шоашта мел дайнар, мел хезар а бахьан долаш жугташа шоай Ӏадат дир, 27жугташа ца хилча даргдоацачох лаьрхӀар из шоашта а, шоай тӀехьенна а, моллагӀ царех хьакхетарашта а, хӀара шера уж ши ди лерххӀаме теркал де, дӀаяьздаьчча бесса, ший оттаяьча ханна. 28Уж денош хӀара ноахале, хӀара дезале, массе а мехка, массе а шахьаре а диц ца деш, дезде доагӀа. Уж Пурима денош дӀадоахилга яц жугтий, иштта царех дагалоацам цар тӀехьений дӀабов а йиш яц.

29Авихаила йоӀо, паччахьа сесага Эстаро, Мордахай жугтеца цхьана, беррига а шоай Ӏаьдал низаца, Пуримах дола шоллагӀа каьхат бакъдеш тӀатовжам а яьзбир[+]. 30ХӀаьта, Ахашвераш паччахьалкхен бӀаь ткъаь ворхӀ мехкарча жугташка, машар а тешам а царна бехаш каьхаташ дӀа хьа ахийтар,[+] 31цу Пурима деной шой ханнахьа оттам[*] хилийта, Мордахайс а паччахьа сесага Эстаро а жугташка ма яьздарра а, шоашта а, шой тӀехьенашта а мархий ханех а, леткъамий хьа́къе а оттадарах тарра[+]. 32Эстара лоӀамо чӀоагӀдир уж Пуримах оттамаш, хӀаьта из каьхат хьоарчам[*] тӀа дӀа а яьздир.

### 10


Мордахайа возалле

1Йоал техар Ахашвераш паччахьо еррига паччахьалкхе, эггара гаьнагӀча форда йистошка кхоачаш. 2Мордахайа гӀулакхех, возаллах дола бӀарчча дувцар а, паччахьо цунга кхоачадаьча Ӏаьдалах а, низах а, дӀаяьздаьд «Миде а Персаьний а паччахьий исторе массо йола оагӀонаш тӀайолча кинижка тӀа»[+]. 3Жугте Мордахай Ахашвераш паччахьа́ тӀехьа шоллагӀа хиннав; из жугташта юкъе сийлахь а хиннав, дуккхача ший къаманхоша[*] кӀоаргга лерхӀам беш а хиннав, хӀана аьлча, цо ший халкъа́ диканна духьа къахьийгад, оалар а берригача жугташта диканна яьхад[+].

## Юнус

### Юнус

Юнус


Юнус-пайхамарах долча йоазон дешхьалхе

[1]

[2]

[3]

[4]


Юнус пайхамарах дола йоазув

### Юнус-пайхамарах долча йоазон дешхьалхе


Юнус-пайхамарах долча йоазон дешхьалхе

Юнус пайхамар ваьхав вай зама тӀаяле бархӀлагӀча бӀаьшере, Исраил паччахьалкхе ший къаьнара доазонаш меттаоттадеш латтачеи, хӀаьта Ассири паччахьалкхе харцаш латтачеи хана. Исраили Ассирии шоайла гӀерташ хиннай, цудухьа Юнус пайхамар Ассире паччахьалкхен керттера гӀала йолча Ниневе бахача нахага дувца ловш хиннавац, тӀайоагӀаш йолча Даьла кхелах лаьца, из Исраила лира моастагӀ дехке а ваьнна, Дала кхел ца еш а вита, юха а низ болаш хилар кхераш.

Из дувцар шин даькъах латт (корта 1 2; 3 4), царех хӀарадар дӀадолалу Юнус пайхамара Дала тӀадулача декхаргара. Хьалхарча даькъ тӀа Юнус пайхамар ладувгӀа ца тугаш вада гӀерташ ва (1:3) Ниневена духьала улача Фарсисе. ХӀанзара ханарча Испане малхбоалехьарча форда йисте ула гӀала хиннай Фарсис, Исраила халкъа йовзачарех Ниневена эггара гаьнагӀа ядача моттигех цаӀ. Цул тӀехьагӀа Дала дикка халахетар а деш кхетам чу воалаву Юнус пайхамар (1:4 2:1). ШоллагӀча даькъ тӀа Юнус пайхамар Даьлага ладувгӀаш вале а (3:3), халахетарца дагадоаллаш ва из Ниневе паччахьи халкъи шоаш даьча къиноех дехке а байнна, кхел ца еш биса хилар (3:6 10).

Укх йоазоно хьагойт, Даьла Исраил паччахьалкхен меттел, дерригача халкъий а йоакхо еш, царца безаме, къахетаме хила ловш волга.

### 1


Юнус Везача Аьлах вадар

1Аьлан[*] дош дера Юнусага, Амафийна воӀага: 2«ХьалгӀатте, дӀагӀо Ниневе, йоккхача шахьаре, дӀакхайкаде цигарча бахархошка, цар леладу во гӀулакхаш Сона ховш долга». 3Аьлах ведда Фарсисе вахар духьа гӀаьттар Юнус, ӀокӀала ваьлар из Иоппе, кема корадир цунна, Фарсисе дӀадодаш, мах дӀа а бенна цу тӀа хайра из, Аьланна гаьна валар духьа.


Форда тӀа мух боал

4Бакъда, Аьлано форда тӀа чӀоагӀа мух балийта, унзара талгӀеш хьоаяьй, кема дохача кхоачийташ. 5Кхерабенна кема тӀа багӀа болхлой, ши ший даьлага кхайкаш хиннаб, новкъостал дехаш; хӀаьта Юнус цу хана, кема чухьнахьа Ӏочу а ваьнна, мерзача набарах дӀатхьайсавар. 6Хьавенача кема кертте латтачо аьннад: «Хьо хӀана ул тхьайса? ХьагӀатта, хьай Даьлага кхайка: Далла дага доха а мег вай, къахетам бе а мег вайх, тӀаккха лергдац вай»[+]. 7Шоайла аьннад: «Хьадовле, кхадж тоссаргба вай, мала бахьан долаш ер хӀама вайна хиннад хара духьа». Кхадж тессаб, кхадж бежаб Юнуса. 8ТӀаккха аьннад цунга: «Алал тхога, мала бахьан долаш нийсденнад ер хатар тхона? Фу леладеш, мичахьара воагӀаш ва хьо? Мичаб хьа мохк, малагӀча халкъах ва хьо?» 9Цо аьннад царга: «Со жугтий къамах ва, форди, лаьттеи, сигаленаши хьакхелла Даьла, Веза Аьла, лоархӀаш ва со». 10Из хезача, геттара чӀоагӀа кхерабеннача наха аьннад цунга: «Из фуд Ӏа даьр?» ХӀана аьлча, шоашта ховш хиларах, цо хьааларах, из Аьлах ведда водаш волга. 11Цунга аьлар цар: «Оаха фу де деза хьона, ер форд тхоашта бужаргболаш?» Цу хана форд чӀоагӀа михьара баьннабар. 12ТӀаккха цо аьлар царга: «Со хьа а лаьце, форда чу кхосса, тӀаккха форд соцаргба шоана, сона хов, се бахьан долаш ер форд корзагӀбаьнналга». 13Цхьабакъда, нах чуийнна лаьттагахьа юха кхача гӀерташ, кема пескаш хьокхаш хиннаб, хӀаьта а цар из вӀаштӀехьа далацар, форд корзагӀбоалаш латтар. 14ТӀаккха Аьлага кхейкаб уж, цар аьннад: «Дех оаха Хьогара, тха Аьла, ма доаде тхо, укх сага са бахьан долаш, ма латийталахь тхох бехке доаца цӀий: хӀана аьлча, Ӏа Хьайна ловр даь хиларагӀ!» 15Хьа а лаьца, форда чу кхессав Юнус, тӀаккха форд тийнаб корзагӀбаьнначара. 16Кхерабеннаб уж нах Аьлах боккхача кхерамах, цудухьа цар Даьла духьа сагӀа даккха лаьрхӀар, нигат а дир.

### 2


Боккхача чкъаьран чухьа Юнуса даь дуӀа

1Аьлано хоам байтаб боккхача чкъаьрага, Юнус дӀакхалла аьнна; цу чкъаьран кер чу хиннав Юнус кхаь денна, кхаь бус. 2Ший Аьланга кхейкав Юнус чкъаьран кер чура. 3Цо аьннад:

«Аьланга кхайкар со, сайна хала долча хана,
Цунна хезар со;
се веннарг лаьрхӀа новкъостал дехаш мухь хьекхар аз,
хӀаьта Хьона хезар са оаз.
4Форда бухе чувахийтар Ӏа со, талгӀеша го баьбар сона, Хьа мел дола хиш, Хьа мел йола талгӀеш сона тӀагӀолла лелар.
5Аз аьлар: Хьай бӀаргашта дӀакъайлаваьккхар Ӏа со, иштта дале а вахаргва, сона юха а гургда Хьа Деза ЦӀа[*] .
6Са дег тӀа кхаччалца хиша гобаьбар сона, бух боацача юкъе ваьннавар со, са кертах хьаьрчар фордачура баьцаш.
7Лоам кхоачалуча кхаччалца со кӀала ваьлар, сона хетар лаьтто тоӀаваь се вусаргва; хӀаьта, Са Веза Аьла, Ӏа баьдеча кӀоаргача кӀоагчура арадаьккхар са са.
8Сайна чухь кхы са ца дисача хана дагавехар сона Аьла, са дуӀа Хьона дӀахезар, Хьа Сийдолча Аьлан ЦӀагӀа дӀакхаьчар.
9Харцболча, низ боацача даьлашта тӀехьа баьннараша шоашта хургболча Хьа къахетамах боах шоаш.
10ХӀаьта аз раьза а волаш сагӀа доаккхаргда Хьона; айса аьннар кхоачашдергда. Аьлангара да кӀалхаравалар!»

11Чкъаьрага Аьлано амар даьд, цо из лаьтта ара кхессав.

### 3


Ниневе бахархой дехке бовлара тӀахьех Юнуса

1ЦӀаькхаза а Аьла дош дера Юнусага: 2«ГӀатта, гӀо Ниневе, йоккхача шахьар тӀа, Аз хьайга аьннар кхайкаде цига»[+].

3Шийга Аьлано аьннача бесса, кеч а венна, Юнус вахар Ниневе; Ниневи чӀоагӀа йоккха шахьар яр, кхаь дийнахьа никъ билла йоккха яр из. 4Волавелар Юнус шахьаре гӀолла никъ бе, цхьан дийнахьа тоъала шийна мога никъ а беш, цо кхайкадора, кхы а шовзткъа ди даьлча Ниневи йохаргья яхаш.


Ниневе бахархой дехке бовлар

5Уж дешаш дӀахеза тийшар Ниневихой Аьлах, марха лаьцар, биркъа хӀамаш тӀайийхар, зӀамигачунгара воккхачунга кхаччалца.

6Из дош дӀахезар Ниневе паччахьа, из гӀаьттар ше вагӀача паччахьа гӀанда тӀара, шийна тӀера паччахьа гӀирс Ӏо а баьккха, къеча сага гӀирс тӀабийхар, Ӏовкъар тӀа Ӏохайра[*] . 7Цо дӀакхайкаде аьлар, Ниневе паччахьа а цунна гонахьарчар а цӀерагӀа: «Наха а, хьайбаша а, шерчаша а, устагӀаша а хӀама ма юийла, хий ма малда, дажа ма гӀолда уж. 8Нах а, хьайбаш а къе дувхар дийха хилда, хӀаравар ма хулла Аьлага кхайкаш хилва, хӀаравар воча хӀаман наькъ тӀара воалалва, ший кулгех зулам ца далийта хьожалва. 9Хьанна хов, Аьлано Ший эгӀазло юхаерзайой а, тӀаккха вай ца леш дуссарг ма дий»[+].

10Аьланна бӀаргадайра цар гӀулакхаш, уж воча гӀулакхаш тӀара баьнна хилар, тӀаккха Ше царна дергда аьнна во хӀама ца деш уж битар, къахийтта.

### 4


Юнуса эгӀазло, Даьла къахетам

1Юнус чӀоагӀа из дагадоаллаш эгӀазваха вар. 2Аьланна дуӀа деш аьлар цо: «Ва Аьла, из децарий аз дийцар, сай мехка волча хана. Цудухьа вада веннавар со Фарсисе, хӀана аьлча, сона ховра, Хьо, Аьла, къахетаме, дог лазаш, дукха сатохаш, боккхача безамца, бохам хилар ца дезаш волга. 3ХӀанз, Аьла, дӀаэца са вахар, сона дикагӀа да вахачул велча».

4Аьлано аьлар тӀаккха: «Иштта чӀоагӀа эгӀазвахар нийса дий?»

5Араваьлар Юнус шахьарера, малх боалехьа дӀавахар, цига шийна бу а теха, цунна кӀала Ӏийне Ӏохайра, шахьарах фу хул хар духьа. 6ХьалтӀа ялийтар Аьлано баьцовгӀа, из айелар Юнуса тӀагӀолла, цунна керта тӀа Ӏи хургдолаш, цунна хинна бохам дӀабаргболаш. Юнус чӀоагӀа гӀадвахар цу баьцовгӀана. 7ТӀаккха Аьлано нийсдир, шоллагӀча дийнахьа из баьцовгӀа сатоссаш нӀано яъа йолаергйолаш, тӀаккха из йокъаенна дӀаяргйолаш. 8Малх арабаьнначул тӀехьагӀа Аьлано малхбоалехьара бӀайха мух а хьакхийта, малхо Юнуса корта боагабе болабир, сов чӀоагӀа цамогаш, цо аьлар: «Вахачул аттагӀа дар сона велча».

9ТӀаккха аьлар Аьлано Юнусага: «БаьцовгӀа бахьан долаш иштта эгӀазвахар хьо?» Цо аьлар: «ЧӀоагӀа эгӀазвахар, валлала».

10ТӀаккха аьлар Аьлано: «Хьона кхом хет Ӏайха къа ца хьийгача, Ӏайха ца кхеяьча, цхьан бийсан хьал а кхийна дӀаяьннача зӀамигача баьцовгӀах; 11хӀаьта шоай аьтта кулг аьрдигачох ца довзаш вола бӀаьи ткъо эзар саги, дукха хьайбаши дахача йоккхача Ниневи шахьарах къа Сона хетаргдеций?»

## Эстарах долча йоазон тӀара цӀераши, дувцар хиннача мехкарча моттигий цӀераши

### Эстарах долча йоазон тӀара цӀераши, дувцар хиннача мехкарча моттигий цӀераши

Эстарах долча йоазон тӀара цӀераши, дувцар хиннача мехкарча моттигий цӀераши


Агага тӀехье

Бабил (эрсий меттала – город Вавилон)

ЙахӀуде (Ӏарбий метталара)

Небухаднесар II

Хуш


Эстарах долча йоазон тӀара цӀераши, дувцар хиннача мехкарча моттигий цӀераши

### Агага тӀехье

Агага тӀехье – Амалик наькъан паччахь хиннача Агага тӀехьенах вола саг. Амалик наькъан даиммара моастагӀий хиннаб исраилхой.

### Бабил (эрсий меттала – город Вавилон)

Бабил (эрсий меттала – город Вавилон) – Бабила импере паччахьалкхен керттера шахьар. Вай зама тӀаяле, пхи бӀаьи дезткъеи ворхӀлагӀча шера (587) Бабила паччахьо жугташкара котало а яьккхай Ерсалим йоха а яьй. Цу хана дукха жугтий есералла бигаб, хӀаьта цигача есаралла Ӏеш кховзткъеи итт шу а даьккхад цар.

### ЙахӀуде (Ӏарбий метталара)

ЙахӀуде (Ӏарбий метталара) – къаьнара Иудея. Ерсалим шахьар латта жугтий лаьттан къулбехьара моттиг.

### Небухаднесар II

Небухаднесар II – Бабила Кердача паччахьалкхен эггара сийлахьвола паччахь. Доал деш хиннав вай зама тӀаяле 605 ча шера денз 562 ча шерага кхаччалца йолча хана. Небухаднесар эрсий меттала Навуходоносор ва.

### Хуш

Хуш – Эфиопи оала мохк. Цу хана цо чулоацаш хиннай къулбаседа Эфиопии, Судани, къулбехьен Мисари.

## Картш (Юнус-пайхамарах • Руфих • Эстарах дола йоазонаш)

### Картш (Юнус-пайхамарах • Руфих • Эстарах дола йоазонаш)

Картш (Юнус-пайхамарах • Руфих • Эстарах дола йоазонаш)


Ассире паччахьалкхе

Персаьний паччахъалкхе

Руфих долча йоазон тӀа белгалъю моттигаш


КАРТАШ

### Ассире паччахьалкхе

Ассире паччахьалкхе (вай зама тӀаяле 650-ча шера)

### Персаьний паччахъалкхе

Персаьний паччахъалкхе (вай зама тӀаяле 500-ча шера)

### Руфих долча йоазон тӀа белгалъю моттигаш

Руфих долча йоазон тӀа белгалъю моттигаш

Агага тӀехье – Амалик наькъан паччахь хиннача Агага тӀехьенах вола саг. Амалик наькъан даиммара моастагӀий хиннаб исраилхой.

Бабил (эрсий меттала – город Вавилон) – Бабила импере паччахьалкхен керттера шахьар. Вай зама тӀаяле, пхи бӀаьи дезткъеи ворхӀлагӀча шера (587) Бабила паччахьо жугташкара котало а яьккхай Ерсалим йоха а яьй. Цу хана дукха жугтий есералла бигаб, хӀаьта цигача есаралла Ӏеш кховзткъеи итт шу а даьккхад цар.

* 1:20 Жугтий меттала «Найми» «аьттув бар» яхилга да, хӀаьта «Мара» «къахьа» яхилга да.

* 2:17 Жугтий бустамах «эфа» – масала 15 кийла.

+ 3:11 Сулейма-пайхамара кицаш 31:10

* 3:15 Жугтий меттала из ялх бустам ба, из 22 30 кийла я.

+ 4:11 Доладалар 29:31, Руфи 1:2

+ 4:12 Доладалар 38:27-29,

+ 4:13 Доладалар 29:31

+ 4:18 Доладалар 38:29

+ 1:1 Эстар 8:9, Эстар 9:30

* 1:3 Йоккха че́ дуккхача наха той оттадаь моттиг.

* 1:4 Возалле «возал» яхача деша тӀара.

* 1:6 Айме лакхера моттиг.

* 1:6 Вужийла саг оагӀора ваьнна Ӏовужа моттиг (южийла – кхалсаг оагӀора яьнна Ӏоюжа моттиг).

* 1:10 Евнух кхалнахага хьожаш вола веӀаь маӀасаг.

+ 1:10 Эстар 7:9

* 1:18 Кхоардам «кхарда» яхача деша тӀара.

+ 1:19 Эстар 8:8,

+ 2:1 Эстар 1:19-20

* 2:2 ГӀулакхча гӀулакх ду саг.

* 2:10 Къовлам «къовла» яхача деша тӀара.

+ 2:15 Эстар 9:29

* 2:16 Вай зама тӀаяле 479 ча шера Ӏан юххье.

* 2:17 Паччахьа хоза гӀоз паччахьа керта тӀа тулла кий.

* 2:18 Гонахье паччахьа уллувра гӀулакхера нах.

+ 2:23 Эстар 6:2, Эстар 10:2

* 3:2 ГӀулакххо гӀулакхера саг.

* 3:7 Вай зама тӀаяле 474 ча шера бӀаьстан юхье.

* 3:7 Вай зама тӀаяле 473 ча шера Ӏан юххе.

+ 3:7 Эстар 9:24, Эстар 9:26,

* 3:9 Итт эзар талант 345 тонн.

* 3:9 Паччахьалкхен рузкъа ахча леладу моттиг.

+ 3:10 Доладалар 41:42, Эстар 8:2

* 3:12 Вай зама тӀаяле 474 ча шера 17 ча апреле.

+ 3:12 Эстар 8:9

* 3:13 Вай зама тӀаяле 473 ча шера 7 ча марта.

+ 3:13 Эстар 8:10,

+ 3:15 Эстар 8:14

+ 4:7 Эстар 3:9

+ 4:8 Эстар 3:14

+ 5:1 Эстар 4:16

+ 5:2 Эстар 4:11

+ 5:3 Эстар 7:2,

* 5:8 Раьзал «раьза» яхача деша тӀара.

+ 5:8 Эстар 7:3

+ 5:9 Эстар 3:1

+ 5:10 Эстар 6:13

+ 5:11 Эстар 9:7-10, Эстар 3:1

* 5:14 Шовзткъе итт дол 22 25 метр гаргга лакхал.

+ 5:14 Эстар 6:4, Эстар 7:9-10

+ 6:1 Эстар 2:23, Эстар 10:2

+ 6:2 Эстар 2:21-22

+ 6:4 Эстар 5:14, Эстар 7:9-10

+ 6:13 Эстар 5:10

+ 7:1 Эстар 5:3,

+ 7:3 Эстар 5:8

* 7:4 Е иштта: «...моастагӀчо паччахьанна даь зе юхаметта оттадергдеце а».

+ 7:4 Эстар 3:9

* 7:6 Духьалхо духьал латта саг.

+ 7:6 Эстар 3:10

+ 7:9 Эстар 1:10, Эстар 5:14, Эстар 6:4, Сулейма-пайхамара кицаш 11:5,

+ 7:10 Доладалар 40:22

+ 8:2 Доладалар 41:42, Эстар 3:10

+ 8:3 Эстар 3:1

+ 8:4 Эстар 5:2

+ 8:8 Эстар 3:12

* 8:9 Вай зама тӀаяле 474 ча шера 25 ча июне.

+ 8:9 Эстар 1:1, Эстар 3:12, Эстар 1:22

+ 8:10 Доладалар 41:42, Эстар 3:10, Эстар 3:13

* 8:12 Вай зама тӀаяле 473 шера 7 марта.

+ 8:14 Эстар 3:15

+ 8:15 Сулейма-пайхамара кицаш 11:10

* 9:1 Вай зама тӀаяле 473 ча шера 7 ча марта.

* 9:1 Гоамахо гоама вола саг.

+ 9:1 Эстар 3:13

+ 9:12 Эстар 5:6, Эстар 7:2

* 9:15 Вай зама тӀаяле 473 ча шера 8 ча марта.

* 9:17 7 ча марта.

* 9:20 Хиллам «хиннад», «хилар» яхача дешаш тӀара.

+ 9:24 Эстар 3:7

* 9:26 Пур (цхьоален таьрахь) кхадж; пурим – (дукхален таьрахь) кхажамаш.

+ 9:29 Эстар 2:15

+ 9:30 Эстар 1:1, Эстар 8:9

* 9:31 Оттам «оттадаьд» яхача деша тӀара.

+ 9:31 Эстар 4:3

* 9:32 Каьхат хьоарчам йоазув даь каьхат хьоарчадаь хилар.

+ 10:2 Эстар 2:23, Эстар 6:1-2

* 10:3 Къаманхо ший къамах вола саг.

+ 10:3 Доладалар 41:40,

* 1:1 Иштта оалаш хиннад жугташа Даьлах.

+ 1:6 Юнус 3:9

* 2:5 Жугтий Даьла ЦӀа Ерсалиме.

+ 3:2 Юнус 1:1-2

* 3:6 Цо тайпара кодам беш хиннаб наха.

+ 3:9 Юнус 1:6