# Ени Бааланты • Руфи • Иона • Йарадылыш • Еклесиаст

Институт перевода Библии

## Еклесиаст


Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru


Институт перевода Библии


Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360


ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

## Еклесиаст

### Еклесиаст

Еклесиаст


Гириш

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]


Еклесиаст


(Насаатчынын кийады)

### Гириш


Гириш

Паалы окуйуӂулар!

Сизин ӧнӱнӱздӓ Библийанын бир кийады, евелки чыфыт дилиндӓ онун ады «Кохелет», евелки грек дилиндӓ сӓ – «Еклесиаст». Буква-буквайа чевирилер «Топланты инсаны» – олмалы, топлантыда лаф гидер ӱӱредиӂи йа да насаатчы ичин.

Бу кийатта Насаатчы аннадэр аариф Соломон падишахын адындан. Йашамасында чок иш гечирип, йазыӂы аннамыш, ани ер ӱзӱндеки севинмеликлӓр хем инсанын мутлулуу тез гелип-гечер. Насаатчы гӧздӓн гечирер йашаманын тӱрлӱ тарафларыны, савашэр аннамаа, нечин инсана верилмиш йашамак. Онун чыкышлары бӧлӓдир: инсанын йашамасында вар чок долашыклык, йашамак кайет кысадыр, чабук гелер ихтӓрлык хем ӧлӱм.

Ама генӓ дӓ Насаатчы сӧлеер, ани ӧмӱрӱн вар паалы ишлери – илк сырада аарифлик. Бакмайарак йашаманын бошлууна, алдангачлыына хем кысалыына, Аллах верди инсаннара колайлык севинмӓӓ бӧлӓ ишлерӓ, ниӂӓ достлук йа да кысметли евленмӓк, аники инсаннар шефкленсиннӓр Аллахын сымарламакларында. Хем ен бӱӱк иш – таманнамаа Аллахын изиннерини, чӱнкӱ бу ииликлери бизӓ баашлады Аллах. Бутакым Еклесиастын кийады гӧстерер, насыл лӓӓзым инанмаа хем умутланмаа Она, Ким верер инсана селемет хем кысмет.

Еклесиаст кийады гагауз дилинӓ чевирилди, темелленерӓк евелки чыфыт (Масорет) текстинин оригиналына. Библийайы чевирӓн Институт артык типарлады гагауз дилинӓ чевирили Библийанын Ени Бааланты кийатларыны (2006), Алты псалмалык (2012), Руфи хем Иона кийатларыны (2017), Йарадылыш кийадыны (2021).

Библийайы чевирӓн Институт шӱкӱр едер чевириӂилерӓ, редакторлара хем хепсинӓ, ким заамет етти Еклесиаст кийадыны гагаузчайа чевирмӓӓ, хем дӓ оннара, ким йардым етти типарламаа бу кийады.

### 1


Хепси бом-бош

1Буннар Иерусалимдӓ падишахлык едӓн Еклесиастын, Давидин оолунун, сӧзлери[+].

2Хепси бош, бом-бош, – деди Еклесиаст, – хербир иш бошуна![+]
3Не казанэр инсан ер ӱзӱндӓ кенди зааметлериннӓн[+]?
4Инсан бойлары гелип-гидер, ама дӱннӓ калэр херзамана.
5Гӱнеш дууэр, гӱнеш каушэр,
сора генӓ офлайарак алатлээр о ерӓ, нередӓн дууэр.
6Лӱзгӓр учэр ӱӱлен тарафына, сора доорулэр пойраза,
дӧнӓ-дӧнӓ есерӓк хеп кенди йолуна чыкэр.
7Хепси дерелӓр акэрлар денизӓ, ама дениз ташмээр.
Дерелӓр дӧнерлӓр о ерӓ, нередӓн сызэрлар, да сора генӓ акэрлар.
8Хербир иш йорулдэр:
инсан аннадамаз хепсини,
гӧз доймаз гӧрмӓӓ,
кулак доймаз ишитмӓӓ.
9Не илери олдуйса, о генӓ олаӂэк,
не илери йапылдыйса, о генӓ йапылаӂэк.
Ер ӱзӱндӓ ени хич бишей йок![+]
10Кими керӓ деерлӓр: «Бак, бу несӓ ени!»
Ама бу да вардыр олдуу
евелки вакытларда, таа биздӓн илери.
11Кимсей тутмээр аклысында
чоктан йашамыш инсаннар ичин;
хем о инсаннар ичин, ким сора гелеӂек,
тутмайаӂэк аклыларында оннар,
ким йашайаӂэк оннардан сора[+].


Аарифлик боштур

12Бӓн, Еклесиаст, ачан Иерусалимдӓ Израилин падишахыйдым, 13ададым кендими аарифликлӓн аараштырмаа хем аннамаа хербир иши, не олэр ер ӱзӱндӓ. Бу аар бир заамет, ангысыны Аллах верди инсаннара[*][+]. 14Бӓн гӧрдӱм хепсини, не олэр гӱнеш алтында, хепси боштур, хепси – лӱзгери кооламак гиби.

15Кывырык иш доорудулмаз;
не ани йок, о сайыламаз[+].

16Бӓн дедим кенди-кендимӓ: «Тӓ, аарифлик уурунда бӓн гечтим хепсини, ким падишахлык етти Иерусалимдӓ бендӓн илери. Бӓн едендим чок билги хем аарифлик»[+]. 17Сора бӓн койдум неетимӓ аннамаа, не о аарифлик хем дӓ не о делилик хем акылсызлык, ама аннадым, ани бу да – лӱзгери кооламак гиби.

18Чӱнкӱ бӱӱк аарифликлӓн гелер чок кахыр,
хем некадар таа зеедӓ билги,
окадар таа зеедӓ кахыр олур[+].

### 2


Шенниклӓр боштур

1Да дедим бӓн кенди-кендимӓ: «Йа денейим бӓн шенненмӓӓ хем сефалык сӱрмӓӓ, бакайым, ислӓӓ ми бу иш». Ама аннадым, ани бу да бош иш. 2Гӱлӱш ичин бӓн дедим: «Ахмаклык», шенник ичин дӓ: «Не файдасы онун вар?» 3Ӱреемдӓ аарифлии коруйарак, саваштым раатланайым шараплан да ахмаклык йаптым. Бӓн истӓрдим аннамаа, не инсаннар лӓӓзым йапсыннар гӧк алтында сайылы ӧмӱр гӱннериндӓ.

4Бӓн башардым бӱӱк ишлери: кендимӓ евлӓр калдырдым, баалар диктим. 5Йаптым башчалар хем парклар, ораларда тӱрлӱ-тӱрлӱ мейва аачлары диктим. 6Башчада фиданнары суламаа дейни, йаптым тыйнак. 7Сатын алдым кендимӓ чырак, кары хем адам; евимдӓ дууан чыракларым да варды. Едендим сыыр хем койун-кечи – Иерусалимдӓ бендӓн илери йашайан хич кимсейдӓ букадар чок йокту. 8Топладым кендимӓ гӱмӱш, алтын, падишахларын хем долайларын зенгинниклерини. Едендим тӱркӱӂӱ адамнары хем карылары, хем адамнарын хошлууну – бир гарем[*]. 9Бутакым, бӱӱк адам олдум, бендӓн илери Иерусалимдӓ йашайаннарын хепсини гечтим. Хем беним аарифлиим бенимнӓн калдыйды[+].

10Гӧзлерим не истӓрсӓ, бӓн ону йапардым;
ӱрееми хич бир хошлуктан узаклаштырмадым.
Ӱрӓӓм севинӓрди йаптыым хербир ишӓ –
бу олду бӱтӱн зааметлеримин ӧдӱлӱ.
11Ама бакып еллеримин йаптыкларына
хем йаптыым о ишлерӓ, бӓн гӧрдӱм,
ани хепси бош хем лӱзгери кооламак гиби.
Ер ӱзӱндӓ хич бир файда йок[+].


Аарифлик хем ахмаклык боштур

12Сора башладым сайыкламаа,
не о аарифлик, делилик хем ахмаклык.
Чӱнкӱ не йапабилир о киши, ани гелеӂек падишахын еринӓ?
Саде ону, не вардыр йапылдыы.
13Да бӓн гӧрдӱм, ани аарифлик ахмаклыктан ӱстӱн,
ниӂӓ дӓ айдыннык каранныктан ӱстӱн.
14Аариф гӧрер нерейи гидер,
ахмак са гезер каранныкта.

Ама бӓн аннадым, ани оннары икисини дӓ беклеер биртӱрлӱ еӂел[+]. 15Онуштан бӓн дедим кенди-кендимӓ: «Ахмаан еӂели бени дӓ беклӓрсӓ, озаман не файдасы вар бана бунӂак аарифликтӓн?» Да бӓн дедим кендимӓ: «Бу да бош». 16Чӱнкӱ аариф адамы да, ахмак адамы да анмайаӂэклар херзаман; гелеӂек вакыт – икиси дӓ унудулаӂэк. Йазык, ани аариф адам да ӧлер, ахмак адам да ӧлер[+].


Чалышмак бошунадыр

17Бӧлеӂӓ бӓн ӱфкелендим йашамайа, нечинки ер ӱзӱндӓ йапылан ишлӓр бана гӧрӱндӱ кӧтӱ. Хепси бошуна, хепси – лӱзгери кооламак гиби. 18Бӓн ӱфкелендим ер ӱзӱндӓ йаптыым ишлерӓ, чӱнкӱ хепсини бӓн лӓӓзым бракайым она, ким гелеӂек бендӓн сора. 19Ким билсин, о адам аариф ми олаӂэк оса ахмак мы? Ер ӱзӱндӓ кулланаӂэк бӱтӱн беним варлыымы, ангысыны бӓн казандым зааметимнӓн хем аарифлиимнӓн. Бу да бошуна.

20Бу бетерӓ ӂаным беним сыкылды о ишлердӓн, ани бӓн йаптыйдым ер ӱзӱндӓ.

21Чӱнкӱ инсан вар насыл аарифликлӓн, билгийлӓн хем беӂермӓклӓн заамет етсин, сора да хепсини казандыыны лӓӓзым браксын она, ким хич чалышмамыш. Бу да бошуна хем бӱӱк беладыр. 22Не казанэр инсан ер ӱзӱндӓ бунӂа зааметиндӓн хем кахырларындан? 23Онун гӱннӓр бойунӂа зааметлери – аӂы хем кахыр, геӂӓ дӓ онун ӱрӓӓ раатлык билмеер. Бу да бошуна.

24Инсан ичин имектӓн, ичмектӓн хем зааметиндӓн зевк алмактан ислӓӓ бишей йоктур. Аннадым, ани бу да Аллахтандыр[+]. 25Чӱнкӱ Онсуз ким вар насыл исин хем хошлансын? 26Адама, ангысы хош гелер Она, О верер аарифлик, билги хем севинч, гӱнахкер адама са – заамет: йывмаа хем топламаа зенгиннии, аники топладыыны версин она, ким хош гелер Аллаха. Бу да бошуна хем лӱзгери кооламак гиби[+].

### 3


Хербир ишин вар вакыды

1Хербир ишин вар кенди заманы,
гӧк алтында хербир олушун вар кенди вакыды:
2дуумак вакыды хем ӧлмӓк вакыды;
екмӓк вакыды хем кӧклемӓк вакыды;[+]
3ӧлдӱрмӓк вакыды хем илачламак вакыды;
йыкмак вакыды хем йапмак вакыды;
4ааламак вакыды хем гӱлмӓк вакыды;
кахырланмак вакыды хем ойнамак вакыды;[+]
5таш атмак вакыды хем таш топламак вакыды;
сармашмак вакыды хем сармашмамак вакыды;
6аарамак вакыды хем кайбетмӓк вакыды;
сакламак вакыды хем сыбытмак вакыды;
7йыртмак вакыды хем дикмӓк вакыды;
сусмак вакыды хем лафетмӓк вакыды;[+]
8севмӓк вакыды хем азетметмӓк вакыды;
ӂенк вакыды хем селемет вакыды.

9Чалышан адама онун зааметиндӓн не файда вар[+]? 10Бӓн гӧрдӱм бу аар заамети, ангысыны Аллах верди инсаннара[*][+]. 11О хербир иши вакыдында йаратты кӓӓмил. Инсаннарын ӱреенӓ сонсузлук аннайышыны[*] койду, ама инсаннар аннайамээрлар Аллахын йаптыкларыны баштан биткийӓ кадар[+]. 12Бӓн аннадым, ани инсаннар ичин йашамакта мутлу олмактан[*] таа ии бишей йоктур[+]. 13Демӓк, еер инсан варса колайы ийип-ичсин хем севинсин йаптыы хербир ишинӓ, бу – Аллахтан баашыштыр[+]. 14Аннадым, ани Аллахын хепси йаптыклары калаӂэк херзаман: она бишей екленилмӓз хем ондан бишей чыкарылмаз. Аллах йапэр ӧлӓ, аники инсаннар Ондан корксуннар.

15Хербир иш, ани вар хем ани олаӂэк,
оннар таа илери варды,
чӱнкӱ Аллах гечмиши текрарлээр[*][+].


Дӱннедӓ доорусузлук

16Ер ӱзӱндӓ таа бир иш гӧрдӱм:

судун ериндӓ – законсузлук,
доорулуун ериндӓ – кӧтӱлӱк.

17Да кенди-кендимӓ дедим:

«Аллах суд кесеӂек икисинӓ дӓ –
дооруйа да, кӧтӱйӓ дӓ,
чӱнкӱ хербир олушун хем хербир ишин вакыды вар»[+].

18Инсаннар ичин бӓн кенди-кендимӓ дедим: «Аллах денеер оннары, аники гӧстерсин оннара, ани оннар хайван гиби. 19Чӱнкӱ инсаннарын еӂели хем хайваннарын еӂели бир: ниӂӓ буннар ӧлӱрсӓ, хеп ӧлӓ ӧбӱрлери дӓ ӧлер. Хем буннар, хем оннар биртӱрлӱ солуйэр, инсан хайвандан таа ӱстӱн диил. Хербир иш бошуна[+]. 20Хепси гидер хеп о ерӓ: хепси тоздан пейдаланды, тоза да дӧнеӂек[+]. 21Ким билер: чыкэр мы инсан духу йукары, инер ми хайван духу ашаа, ер алтына?»

22Да бӓн гӧрдӱм, ани ен ииси – инсан хошлансын кенди йаптыкларындан. Бӧлӓдир онун кысмети, чӱнкӱ ким она вар насыл гӧстерсин, не олур ондан сора[+]?

### 4


Дӱннейин зеетлери

1Бӓн генӓ бактым ер ӱзӱндӓ йапылан бӱтӱн баскылара да гӧрдӱм зеет чекеннерин гӧз йашларыны, ама оннары йок ким раатландырсын; кувет – зеетлейиӂилерин тарафында, зеет чекеннери йок ким раатландырсын[+].

2Да бӓн гӧрдӱм, ани оннар, ким артык ӧлмӱш, йашайаннардан таа мутлу[+]. 3Ама таа да мутлу оннар, ким таа дуумамыш хем ер ӱзӱндӓ йапылан кӧтӱлӱклери гӧрмемиш[+].

4Да бӓн гӧрдӱм, ани инсанын хепси зааметлери хем иш усталыклары чекилер инсаннарын бири-бирини чок гӧрмесиндӓн. Бу да бошуна хем лӱзгери кооламак гиби.

5Ахмак, катлайып еллерини, кенди-кендини ийер.
6Ама таа ии раатлыкта казанмаа бир ауч,
некадар зеет ичиндӓ хем лӱзгери кооламакта –
ики ауч долусу.


Йалнызлык

7Да генӓ бӓн гӧрдӱм ер ӱзӱндӓ таа бир бошуна иш: 8тӓ бир йалныз адам, кимсей йок онун йанында: не оолу, не кардашы. Зааметлери онун битмеер, ама гӧзӱ зенгиннӓӓ доймээр. «Кимин ичин бӓн чалышэрым, – дӱшӱнер о, – хем нечин вермеерим ӂаныма хошлансын?» Бу да бошуна – аар бир зааметтир![+]

9Ики киши бир кишидӓн иидир, чӱнкӱ зааметлери ичин оннар кабледер ислӓӓ ӧдек. 10Еер бириси дӱшӓрсӓ, онун кафадары йардым едӓр она калксын. Ама не йазык о кишийӓ, ким дӱшӓрсӓ, да йанында булунмазса кимсей, ким йардым едӓр она калксын! 11Хем дӓ ики киши бирердӓ йатарса, оннара олур сыӂак. Ама насыл йысынсын йалныз йатан? 12Бир кишийи вар насыл енсемӓӓ, ама ики киши вар насыл корунсун. Ӱч кат иплик колай-колай копмаз.


Ӱӱселмӓк – бошуна

13Таа ии фукаара, ама аариф деликанны, некадар ихтӓр, ама акылсыз падишах, ангысы сесиргенмеер насаатлара. 14Чӱнкӱ деликанны чыкты зындандан, аники падишах олмаа, макарки дууду фукаара кенди падишахлыында[+].

15Бӓн гӧрдӱм, ани хепси, ким йашады хем ӧрӱдӱ ер ӱзӱндӓ, изледилӓр падишах олаӂаа чоӂуу. 16Онун ардына гидӓн инсаннар сайысызды. Ама таа сора дууан инсаннар ондан канаат олмадылар. Бу да бошуна хем лӱзгери кооламак гиби.


Аллаха бош адамаклар ичин

17Куллан кендини, Аллахын евинӓ гидӓркӓн. Таа ии гидӓсин сеслемӓӓ дейни, некадар гетирӓсин бир дӱшӱнӱлмедик курбан, ниӂӓ йапэрлар акылсызлар, билмейерӓк, ани йапэрлар феналык.

### 5

1Бишей сӧлейеӂейкӓн,
алатлама Аллахын ӧнӱндӓ аазыны ачмаа.
Аллах гӧктӓ, сӓн сӓ ердӓйсин, бу ӱзерӓ чок лафетмӓ[+].
2Ниӂӓ чок заамет кушкулу дӱшлӓр дуудурэр,
хеп ӧлӓ чок лаф ахмаклык дуудурэр.

3Ачан Аллаха емин едерсин, осаат таманна ону. О беенмеер ахмаклары. Ададыыны йап! 4Таа ии адамамаа, некадар ададыыны йапмамаа. 5Изин вермӓ аазына гӱнаха соксун сени. Хаберӂийӓ[*] демӓ: «Беним ададыым йаннышты». Не лӓӓзым Аллах ӱфкеленсин сенин лафларына да йаптыын ишлери йок етсин[+]? 6Чок лафта да, чок дӱштӓ дӓ – бошлук, ама сӓн Аллаха сайгы гӧстер[+].


Зенгинник боштур

7Еер гӧрӓрсӓн, ани бир ердӓ фукаарайа баскы йапэрлар хем дӓ чиинерлӓр доорулуу хем инсан хакларыны, шашма буна, чӱнкӱ бир ӧндерӂинин ӱстӱнӓ вар башка ӧндерӂи, ангысы гӧзледер ону, онун ӱстӱнӓ дӓ вар таа бӱӱк заабит[*][+]. 8Ама инсаннар ичин таа файдалы, ки олсун бир падишах, ангысы измет едер тарлалара.

9Ким парайы беенер,
о инсан парайа доймаз,
ким беенер зенгиннии,
о хич бир заман казанӂына канаат олмаз.
Бу да бошуна!
10Варлык зееделендикчӓ хазыронӂу да зееделенер.
Не файдасы вар ондан чорбаӂыйа?
Калэр саде сииретсин ону.
11Аз да исӓ, чок та исӓ ишчи – онун уйкусу раат.
Ама зенгинин чок варлыы олдуу ичин,
ону уйку тутмээр.

12Ер ӱзӱндӓ бӓн гӧрдӱм бӱӱк бир кӧтӱлӱк:

инсан топлээр зенгинник кенди зарарына –[+]
13бир уурсузлук бетеринӓ о зенгинник кайып олэр,
да шинди адам йок не браксын оолуна.
14Инсан чыплак чыкэр анасынын карнысындан,
дӱннейӓ насыл гелдийсӓ, ӧлӓ дӓ гидер.
О хич бишей кенди ишиндӓн ауӂунда гӧтӱрмӓз.
15Бу да бир бӱӱк кӧтӱлӱк:
дӱннейӓ насыл гелдийсӓ, ӧлӓ дӓ гидер.
Не файда вар она наафилӓ зааметтӓн[+]?
16Ӧмӱр бойунӂа онун гӱннери гечер каранныкта,
бӱӱк кахырда, зееттӓ хем ӱфкедӓ.

17Сора бӓн гӧрдӱм, ани инсана дейни ер ӱзӱндӓ ен ииси хем доорусу – ийип-ичмӓӓ хем севинмӓӓ кенди зааметинӓ ӧмӱр бойунӂа о сайылы гӱннердӓ, ани вермиш она Аллах, чӱнкӱ будур онун кысмети. 18Еер Аллах верӓрсӓ бир инсана зенгинник, варлык хем колайлык кулланмаа оннары, кенди пайыны каблетмӓӓ хем севинмӓӓ кенди зааметинӓ, бу Аллахтан баашыштыр[+]. 19Бӧлӓ инсан кенди ӧмӱрӱ ичин пек дӱшӱнмеер, чӱнкӱ Аллах долдурэр онун ӱреени севинчлӓн.

### 6

1Ер ӱзӱндӓ гӧрдӱм таа бир кӧтӱлӱк, ангысы дайма гелер инсанын башына[+]. 2Аллах верер инсана зенгинник, варлык хем сайгы, истедии хербир иш вар, ама Аллах колайлык вермеер она куллансын бу ишлери, онун еринӓ башкасы кулланэр. Бу да бош хем аар бир дерт[+].

3Адамын олса ӱз ушаа, да о чок йыл йашаса, ӧмӱрӱ узун олса, ама о кысметли кана-кана йашамадыйса хем мезара билӓ гӧмӱлмедийсӓ, ӧлӱ дуумуш ушак ондан таа кысметлидир, бӓн деерим[+]. 4О ушак наафилӓ гелер хем караннаа гидер, хем ады онун кайбелер каранныкта. 5О ушак не гӱнеши гӧрер, не дӓ бишей билер, ама о таа раат, некадар о адам, 6ангысы кысметинӓ севинмемиш, ики бин йыл йашаса билӓ. Икиси дӓ хеп бир ерӓ гидерлӓр.

7Инсан хеп чалышэр буазы ичин, ама хеп доймээр.
8Озаман аарифин не ӱстӱннӱӱ вар акылсызын ӧнӱндӓ,
хем йоксула не файда вар,
еер о билӓрсӓ насыл гӧтӱрмӓӓ кендини аалемнӓн[+]?
9Таа ии севинмӓӓ она, нейи гӧзӱн гӧрер,
некадар дӱш гӱтмӓӓ онун ичин, нейи ӂанын чекер.
Бу да бошуна хем лӱзгери кооламак гиби.

10Дӱннедӓ не варса, ады артык койулмуштур,
инсанын не олдуу артык билинер.
О йок насыл чекишсин кендиндӓн каави оланнан[+].
11Некадар чок лаф варса, окадар таа чок бошлук –
инсана бунун не файдасы вар[+]?

12Инсанын ӧмӱрӱ гелип-гечер гӧлгӓ гиби.
Ким билер, онун сайылы гӱннериндӓ
ислӓӓ иш недир?
Бу инсана ким вар насыл сӧлесин,
не олаӂэк ер ӱзӱндӓ ондан сора?

### 7


Аариф насаатлар

1Ии ад бурӂу кокулу олойдан иидир,
хем ӧлӱм гӱнӱ дуума гӱнӱндӓн иидир[+].
2Таа ии гирмӓӓ о евӓ, нередӓ аалээрлар,
некадар конуш евинӓ,
чӱнкӱ ӧлӱм хербир инсанын еӂелидир, хербир дири
инсан ко аклында тутсун буну.
3Кахыр гӱлмектӓн иидир,
чӱнкӱ кахырлы сурат ӱрӓӓ севиндирер[+].
4Акыллы инсанын ӱрӓӓ – ааламак евиндӓ,
акылсызын ӱрӓӓ сӓ – шенник евиндӓ.
5Таа ии сеслемӓӓ аарифин азарыны,
некадар ишитмӓӓ акылсызларын тӱркӱсӱнӱ,
6чӱнкӱ акылсызын гӱлмеси –
чӱвенин алтында йанар чалы-чырпынын чатыртысы гиби.
Бу да бошуна.

7Баскы вар насыл аарифи йапсын акылсыз,
баашыш бозэр ӱреени.

8Ишин биткиси онун чекетмесиндӓн иидир,
таа ии сабурлу олмаа, некадар ходул.
9Чабук ӱфкелӓнмӓ,
ӱфкӓ акылсызларын ӱреендӓ йашээр.

10Сорма: «Нечин евелки гӱннӓр
бӱӱнкӱлериндӓн таа иийди?» –
чӱнкӱ буну сормаа дейни акыл диил лӓӓзым.

11Аарифлик варлык гиби иидир,
ер ӱзӱндӓ йашайаннар ичин файдалыдыр.
12Аарифлик, ниӂӓ дӓ пара, верер корунту,
ама аарифлиин ӱстӱннӱӱ онда,
ани о коруйэр чорбаӂысынын йашамасыны.

13Бак Аллахын йаптыкларына:
ким вар насыл доорутсун ону,
нейи О йаратты бурук[+]?
14Ии гӱндӓ мутлу ол,
ама белалы гӱндӓ кушкулу ол,
ону да, буну да йаратты Аллах,
да инсан йок насыл билсин, не олур ондан сора.

15Бош ӧмӱрӱмдӓ бӓн гӧрдӱм тӱрлӱ ишлери:

доору инсаны, ангысы ӧлер доорулууннан,
хем кӧтӱ инсаны,
ангысы кӧтӱлӱӱннӓн узун ӧмӱр йашээр[+].
16Не пек доору ол, не дӓ пек аариф.
Нечин кендини йок едӓсин?
17Не пек кӧтӱ ол, не дӓ акылсыз.
Нечин вакыдындан илери ӧлӓсин?
18Биринӂи насааты тут, икинӂисиндӓн дӓ елини чекмӓ,
чӱнкӱ Аллахтан коркан инсан
таманнээр ону да, буну да.

19Аарифлик аариф инсаны йапэр таа каави,
некадар касабанын он ӧндерӂиси[+].

20Герчектӓн, ер ӱзӱндӓ йок бир дӓ доору инсан,
ани херзаман иилик йапсын хем гӱнаха хич гирмесин[+].

21Сӧленилӓн хербир лафа алыпсатма,
зерӓ ишидӓрсин, насыл сенин чыраан кӧтӱлеер сени.
22Чӱнкӱ сенин ӱрӓӓн билер,
ани сӓн кендин дӓ чок керӓ вардыр кӧтӱледиин аалеми.

23Хепсини буннары бӓн аарифликлӓн денедим да дедим:

«Аариф олаӂам»,
ама аарифлик узаклашты бендӓн.
24Чок узак хем пек дерин олан иши
ким булабилир?

25Да бӓн неетлендим аарифлии аннамаа,
аараштырмаа хем булмаа,
саваштым аннамаа, ани кӧтӱлӱк – акылсызлыктыр,
ахмаклык – делиликтир[+].
26Да аннадым бӓн, ани ӧлӱмдӓн таа аӂы о кары,
ангысы тузак гиби,
онун ӱрӓӓ авӂы капканыдыр,
еллери синӂирдир.
Аллахын ӧнӱндӓ доору йашайан адам
о карыдан куртулур,
гӱнахкер сӓ она есир олур.

27Тӓ не ӱӱрендим бӓн, – деди Еклесиаст, – бир акыллы чӧзӱм булмак ичин, бир иши ӧбӱрӱнӓ еклейерӓк:

28хеп аарардым, ама буламардым –
бӓн булдум бин адамын арасында
саде бир доору адам[*],
бир дӓ доору кары буламадым.

29Тӓ не ӱӱрендим бӓн:

Аллах йаратты инсаннары доору,
ама оннар тӱрлӱ ширетликлерӓ тапынэрлар[+].

### 8

1Аариф адам гиби кимдир?
Ким вар насыл ачыкласын хербир иши?
Аарифлик айдыннадэр инсанын ӱзӱнӱ
хем йымышадэр онун серт суратыны.


Сеслӓ падишахы

2Бӓн деерим: Сеслӓ падишахын насаатыны, чӱнкӱ сӓн емин еттин Аллахын ӧнӱндӓ. 3Алатлама айырылмаа падишахын ӧнӱндӓн хем тутунма кӧтӱ иштӓн, чӱнкӱ о хепсини истедиини йапар[+]. 4Падишахын сӧзӱндӓ вар кувет; ким она дейӓбилир: «Не йапэрсын сӓн?»

5Онун буйурдууну сеслейӓн кӧтӱ иш йапмаз,
аариф киши бунун вакыдыны
хем доору давранышыны билер.
6Чӱнкӱ хербир ишин вакыды хем йолу вар,
инсанын са башына чок бела гелер.

7Кимсей билмеер, не олаӂэк сора;
ким она вар насыл сӧлесин, не олаӂэк?
8Инсанын йок куведи, тутуп лӱзгери,
она чорбаӂы олсун,
хем онун йок куведи
чорбаӂы олсун ӧлӱм гӱнӱнӓ.
Аскер йок насыл качсын ӂенктӓн,
кӧтӱлӱк йапан кӧтӱлӱӱннӓн куртуламаз.

9Хепсини буннары гӧрдӱм, ачан аклымнан саваштым аннамаа, не олэр ер ӱзӱндӓ. Кими керӓ инсан кулланэр башка инсаны да верер она зарар[+].


Кӧтӱлӓр хем доорулар

10Хем дӓ бӓн гӧрдӱм, насыл гӧмӓрдилӓр кӧтӱлери, ангылары незаманса гелӓрдилӓр айозлу ерӓ, ама сора унудулдулар о касабада, нередӓ кӧтӱлӱк йаптылар[*]. Бу да бошуна.

11Кӧтӱлӱк ичин суд чабук кесилмӓзсӓ, инсанын ӱрӓӓ алышэр кӧтӱлӱк йапмаа. 12Гӱнахкер ӱз керӓ кӧтӱлӱк йапса хем узун ӧмӱр йашаса билӓ, бӓн билерим, ани таа ии олаӂэк оннара, ким Аллахтан коркэр хем Онун ӧнӱндӓ сайгыйлан дурэр. 13Гӱнахкер сӓ мутлу олмайаӂэк, онун гӱннери узамайаӂэк, оннар олаӂэк гӧлгӓ гиби, нечинки о коркмээр Аллахтан[+].

14Ер ӱзӱндӓ разгелер таа бир бош иш: доору инсанын башына гелер о, не казанэр кӧтӱ инсан, кӧтӱ инсанын да башына гелер о, не казанэр доору инсан. Бу да бошуна, деерим[+]. 15Да бӓн мететтим шеннии, чӱнкӱ ер ӱзӱндӓ инсан ичин ийип-ичмектӓн, шенненмектӓн таа ии бишей йоктур. Бу калэр инсана онун зааметлериндӓн, ӧмӱр бойунӂа хепси гӱннериндӓ, ангыларыны Аллах верди она ер ӱзӱндӓ[+].

16Бу ӱзерӓ бӓн неетлендим аннайым аарифлии хем гӧрейим инсанын ер ӱзӱндӓ зааметлерини, чӱнкӱ инсанын гӧзлери геӂӓ-гӱндӱз уйку билмеер. 17Да бӓн гӧрдӱм Аллахын бӱтӱн ишлерини. Инсан ер ӱзӱндӓ йапылан ишлери аннайамээр. Некадар да савашса, хеп окадар аннайамаз. Еер бир аариф десӓ билӓ, ани о билер, о да аннайамаз[+].

### 9


Херкезин еӂели биртӱрлӱ – ӧлӱм

1Бӧлеӂӓ буннары хепсини дӱшӱнӱп, аннадым, ани хем доорулар, хем аарифлӓр, хем оннарын йаптыклары Аллахын елиндӓдир, кимсей билмеер, не беклеер ону: севги ми оса ӱфкӓ ми. 2Херкезин еӂели биртӱрлӱ: доорунун хем кӧтӱнӱн, пакын хем мындарын, курбан веренин хем вермейенин. Ии инсана не олурса, гӱнахкерӓ дӓ олэр, емин еденӓ не олурса, емин етмӓӓ коркана да хеп о олэр[+]. 3Ер ӱзӱндӓ йапылан хербир ишин кӧтӱ тарафы о, ани херкезин еӂели биртӱрлӱ. Хем дӓ инсаннарын ӱреклери долу кӧтӱлӱклӓн. Ӧмӱр бойунӂа оннарын ӱреклериндӓ вар делилик, сора да оннар гидерлӓр ӧлӱлӓр арасына. 4Ама йашайаннарын арасында херкезиндӓ вар умут. Дири кӧпек олмаа таа ии, некадар ӧлӱ аслан.

5Дирилӓр билер, ани оннар ӧлеӂек,
ама ӧлӱлӓр хич бишей билмеер,
оннар ичин артык ӧдӱл йоктур,
оннар кимсейин аклында да калмадылар.
6Оннарын севгиси, ӱфкеси хем кысканчлыы
артык кайып олмушлар
да биртаа пай алмайаӂэклар о ишлердӓ,
не олэр ер ӱзӱндӓ.

7Гит, севинмӓклӓн и екмеени хем ич шарабыны шен ӱреклӓн, чӱнкӱ Аллах разы олду сенин йаптыкларына[+]. 8Херзаман ташы ен ии рубаны хем йаала башыны бурӂу кокулу олойлан. 9Аллахтан верили гелип-гечӓн ӧмӱрӱнӱ ер ӱзӱндӓ севинерӓк йаша севгили карыннан барабар. Чӱнкӱ йашамактан хем ер ӱзӱндӓ зааметлериндӓн сенин ӧдӱлӱн будур. 10Йаптыын иши бӱтӱн ӱректӓн йап, чӱнкӱ ӧлӱлерин дӱннесиндӓ, нерейи сӓн гидеӂӓн, йок не иш, не неет, не билги, не аарифлик.


Аарифлик кими керӓ йардым етмеер

11Ер ӱзӱндӓ бӓн таа бир иш гӧрдӱм:
качмакта кимикерӓ енсӓмеер хызлы качаннар,
ӂенктӓ – каавилӓр,
аарифлердӓ йок екмек,
беӂерикли инсаннарда – зенгинник
хем ӱӱренмишлердӓ – хайыр гӱтмӓк,
нечинки херкезин вар вакыды хем еӂели.

12Инсан билмеер, незаман гелеӂек онун саады: насыл балык тутулэр амансыз сеткайлан хем куш тутулэр принкайлан, ӧлӓ инсанын да башына гелер кем саат[*].

13Ер ӱзӱндӓ гӧрдӱм таа бир аарифлик, о бени пек шаштырды: 14варды бир кӱчӱк касаба, орада аз инсан йашарды. Бир куветли падишах, о касабайы алмаа дейни, сарды ону бӱӱк йапынтыларлан. 15Касабада варды бир фукаара, ама аариф адам. Аарифлииннӓн о адам куртарды касабайы. Ама сора бу фукаара адамы кимсей анмады.

16Озаман бӓн дедим:

«Аарифлик таа ии, некадар кувет».
Ама фукааранын аарифлиини хесаба алмээрлар
хем онун сӧзлерини сеслӓмеерлӓр[+].
17Таа ии сеслемӓӓ аарифин йаваш сӧзлерини,
некадар акылсызларын арасындан ӧндерӂинин баармасыны.
18Аарифлик силӓхтан иидир, ама бир гӱнахкер[*]
вар насыл хербир ислӓӓ иши бозсун.

### 10


Аариф сӧзлӓр

1Насыл ӧлӱ синеклӓр бозэрлар бурӂу кокулу олойлары,
ӧлӓ бир кӱчӱк ахмаклык та бастырэр аарифлии хем хатыры.
2Аарифин ӱрӓӓ чекер ону саа тарафа,
акылсызын са – сол тарафа.
3Ахмак адам йолӂа гитсӓ билӓ, она акыл етишмеер,
хепси гӧрер онун ахмак олдууну.

4Ӧндерӂинин ӱфкеси сана каршы тутушарса,
ериндӓн айырылма,
нечинки услулук бӱӱк гӱнахлары йымышадэр[+].

5Ер ӱзӱндӓ гӧрдӱм таа бир кӧтӱлӱк,
ангысыны падишах йапэр:
6ахмаклары ӱӱсек ерлерӓ койэрлар,
зенгиннӓр сӓ ашаада калэрлар.
7Гӧрдӱм бӓн, насыл чыраклар бейгирдӓ атлы,
заабитлӓр дӓ, чыраклар гиби, йайан гидерлӓр.

8Ким казэр куйу, о кендиси вар насыл куйуйа дӱшсӱн,
ким кырэр таш дувары, ону вар насыл даласын йылан.
9Ким таш чыкарэр, о вар насыл сакатлансын,
ким одун йарэр, о коркулу дурума гирер.

10Наӂак кӧрсӓ, ӱзӱ биленмемишсӓ,
озаман таа чок кувет кулланмаа лӓӓзым,
аарифлик сӓ иши башармаа йардым едер.
11Не файдасы вар бӱӱӂӱйӓ,
еер ону йылан даларса, бӱӱ йапылмадаан?

12Аарифин аазындан сӧзлӓр хоштур,
ахмаан сӧзлери сӓ ону кендисини йок едер:
13онун илк сӧзлери – ахмаклык,
сон сӧзлери сӓ – фена делиликтир.
14Акылсыз чок-чок лафедер.
Инсан билмеер, не олаӂэк илердӓ;
ким вар насыл она сӧлесин,
не олаӂэк ондан сора?

15Акылсызлары заамет йорулдэр,
оннар касабайа гӧтӱрӓн йолу билӓ билмеер.

16Вай сана, мемлекет,
еер сенин падишахын таа ушакса,
ӧндерӂилерин дӓ сабаалендӓн конушарса.
17Не мутлу сана, мемлекет,
еер сенин падишахын сойлуйса,
хем ӧндерӂилерин ийип-ичӓрсӓ уйгун вакытта –
диил сарфошлук ичин, ама куветленмӓк ичин.

18Еер инсан хайлазса, евин таваны чӧкӓр,
еллери хайлак дурарса, евин ӧртӱсӱ акар.

19Конушлар шенник ичин йапылэр,
шарап йашамайы шеннедер,
ама хербир ишӓ пара лӓӓзым[+].

20Аклынӂа билӓ кӧтӱлӓмӓ падишахы,
йатак ичериндӓ бетвалама зенгини,
чӱнкӱ гӧктӓ учан куш
вар насыл гездирсин сенин лафларыны,
канатлы олан
вар насыл аннатсын сенин сӧледиклерини.

### 11

1Екмеени суйа ат[*], чок гӱндӓн сора ону булурсун.
2Варлыыны еди йа да секиз кишийӓ пайет,
чӱнкӱ билмеерсин,
ер ӱзӱндӓ несой бела вар насыл башына гелсин.
3Булутлар суйлан долуйса, оннар ерӓ йаамуру йаадырыр.
Еер фидан дӱшӓрсӓ ӱӱлен тарафына йа да пойраза,
нерейи дӱштӱйсӓ, о ердӓ калар.
4Лӱзгери гӧзледӓн екмӓз, булутлара бакан бичмӓз.
5Ушак насыл анасынын карнысында олушэр билмедиин гиби,
Йарадыӂы Аллахын йаптыкларыны да билмӓзсин.
6Тоомуну ек сабаален,
авшамнен дӓ елин хайлак дурмасын,
чӱнкӱ сӓн билмеерсин, бу му таа ии, шу му,
оса икиси дӓ биртакым ии ми.


Генчлииндӓ севин, ама Аллахы унутма

7Айдыннык татлыдыр, гӱнеши гӧрмӓӓ ислӓӓдир.
8Инсан чок йыл йашарса да, ко херзаман шенненсин.

Ама караннык гӱннери унутмасын, чӱнкӱ оннар да чок олур. Бӱтӱн гелеӂек ишлӓр – боштур.

9Ей деликанны, генчлииндӓ шеннен,
ко ӱрӓӓн генчлик гӱннериндӓ севинсин.

Гит орайы, нерейи чекер ӱрӓӓн хем нерейи бакэр гӧзлерин, ама бил, ани бӱтӱн буннар ичин Аллах сендӓн ӂувап истейеӂек[+].

10Бӱ узерӓ коола ӱреендӓн кахыры,
узаклаштыр гӱӱдендӓн дерди,
чӱнкӱ генчлик хем деликаннылык гелип-гечер.

### 12

1Генчлик гӱннериндӓ аклында тут сенин Йарадыӂыны,
зор гӱннӓр гелмедӓӓн хем йаклашмадаан о йыллар,
ачан сӓн дейеӂӓн: «Бӓн оннардан канаат оламээрым!»,
2гӱнеш, айдыннык, ай хем йылдызлар сӱӱнмедӓӓн
хем йаамурдан сора булутлар дӧнмедӓӓн.
3Гелеӂек о гӱн, ачан титирейеӂек евин бекчилери[*],
каави адамнар кыврылаӂэк,
ӱӱдӱӂӱ карылар дураӂэк, нечинки оннар азалды,
пенчередӓн баканнар карараӂэк;
4ачан сокаа ачылан капулар капанаӂэк
хем дермен сеси йавашыйаӂэк;
5ачан инсаннар куш сесиндӓн уйанаӂэк,
хем тӱркӱлерин сеси ишидилмейеӂек;
ачан инсаннар коркаӂэк ӱӱсек ердӓн
хем сокакта титирейеӂек коркудан;
ачан бадем ааӂы чичек ачаӂэк,
чекиргӓ аарлашаӂэк, хавез зайыфлайаӂэк.
Чӱнкӱ инсан ени евинӓ хептенӓ гидеӂек,
аалайаннар сокакта гезеӂек.

6Озаман гӱмӱш синӂирӂик копаӂэк
хем алтын тас кырылаӂэк, тести чӧшмедӓ парчаланаӂэк
хем пынар чыкырыы кырылаӂэк.
7Гӱӱдӓ дӧнеӂек геери топраа, нередӓн алынды,
дух са дӧнеӂек геери Аллаха, Ангысы ону верди[+].

8Хепси бош, бом-бош, – деди Еклесиаст, – хербир иш бошуна![+]


Сонсӧз

9Еклесиаст аарифти хем, бундан каарӓ, о аннадарды инсана билдиклерини. О дӱшӱндӱ, аараштырды хем уйдурду чок аариф сӧлейиш. 10Еклесиаст савашарды булмаа уйгун сӧзлери, онун йаздыклары доору хем герчек.

11Аарифлерин сӧзлери сиври учлу чобан сопасы гиби, топланмыш сӧлейишлӓр, сансын какылы енсерлӓр. Оннар верили бир тек Чобандан[+].

12Бундан каарӓ, оолум, сакын: кийат йазманын сону йоктур, чок аараштырмак ипрадэр гӱӱдейи[+].

13Сӧленмишин ӧзӱ будур:
Аллахтан корк хем таманна Онун изиннерини,
нечинки бу хербир инсанын борӂудур[+].
14Чӱнкӱ Аллах суд кесеӂек хербир ишӓ,
саклы ишлерӓ билӓ – истӓр ии, истӓр кӧтӱ олсун[+].

+ 1:1 Еклесиаст 1:12, Еклесиаст 7:27, Еклесиаст 12:8-10

+ 1:2 Еклесиаст 8:8, Ромалылара 8:20

+ 1:3 Еклесиаст 2:11, Еклесиаст 3:9, Еклесиаст 5:15

+ 1:9 Еклесиаст 3:15

+ 1:11 Еклесиаст 2:16

* 1:13 Йа да: «Бу аар бир заамет, ангысыны Аллах верди инсаннара, аники зорлук чексиннӓр».

+ 1:13 Еклесиаст 2:26, Еклесиаст 3:10

+ 1:15 Еклесиаст 7:13

+ 1:16 Еклесиаст 2:9

+ 1:18 Еклесиаст 12:12

* 2:8 Йа да: «шарап ичин чӧлмек хем кана», «музыка тертиплери».

+ 2:9 Еклесиаст 1:16

+ 2:11 Еклесиаст 1:3, Еклесиаст 3:9, Еклесиаст 5:15

+ 2:14 Еклесиаст 3:19, Еклесиаст 9:2

+ 2:16 Еклесиаст 1:11

+ 2:24 Еклесиаст 3:12-13, Еклесиаст 5:18, Еклесиаст 8:15, Еклесиаст 5:18

+ 2:26 Еклесиаст 1:13

+ 3:2 Чыфытлара 9:27

+ 3:4 Ромалылара 12:15

+ 3:7 Йарадылыш 37:29,

+ 3:9 Еклесиаст 1:3, Еклесиаст 2:11, Еклесиаст 5:15

* 3:10 Йа да: «Бу аар бир заамет, ангысыны Аллах верди инсаннара, аники зорлук чексиннӓр».

+ 3:10 Йарадылыш 3:19, Еклесиаст 1:13, Еклесиаст 2:26

* 3:11 Йа да: «дӱннейи аннамак»

+ 3:11 Еклесиаст 8:17

* 3:12 Йа да: «иилик йапмактан»

+ 3:12 Еклесиаст 2:24

+ 3:13 Еклесиаст 2:24, Еклесиаст 5:19

* 3:15 Йа да: «гечмишин хесабыны сорэр».

+ 3:15 Еклесиаст 1:9

+ 3:17 Матфей 16:27, 2 Коринфлилерӓ 5:10

+ 3:19 Еклесиаст 2:14, Еклесиаст 9:2

+ 3:20 Йарадылыш 3:19, Еклесиаст 12:7

+ 3:22 Еклесиаст 2:24

+ 4:1 Еклесиаст 9:11, Еклесиаст 5:7

+ 4:2 Еклесиаст 7:1

+ 4:3 Еклесиаст 6:3

+ 4:8 Еклесиаст 1:8

+ 4:14 Йарадылыш 41:14, Йарадылыш 41:41-43

+ 5:1 Матфей 6:7

* 5:5 Олмалы, лаф гидер Аллахын Евиндӓн хаберӂи ичин, ангысы топлээр аданмыш баашышлары.

+ 5:5 Йаптыклар 5:4

+ 5:6 Еклесиаст 12:13

* 5:7 Заабит – ӧндерӂи, шеф.

+ 5:7 Еклесиаст 3:16, Еклесиаст 4:1

+ 5:12 Еклесиаст 6:1

+ 5:15 Еклесиаст 1:3, Еклесиаст 2:11, Еклесиаст 3:9

+ 5:18 Еклесиаст 2:24

+ 6:1 Еклесиаст 5:12

+ 6:2 Лука 12:20

+ 6:3 Еклесиаст 4:3

+ 6:8 Еклесиаст 2:15

+ 6:10 Еклесиаст 1:10, Еклесиаст 3:15, Ромалылара 9:20

+ 6:11 Еклесиаст 5:2

+ 7:1 Еклесиаст 4:2

+ 7:3 Матфей 5:4, Лука 6:21, 2 Коринфлилерӓ 7:10

+ 7:13 Еклесиаст 1:15

+ 7:15 Еклесиаст 8:14

+ 7:19 Еклесиаст 9:16, Еклесиаст 9:18

+ 7:20 Иаковун 3:2, 1 Иоанын 1:8-10, Ромалылара 3:10

+ 7:25 Еклесиаст 1:17

* 7:28 Йа да: «бир акыллы адам».

+ 7:29 Йарадылыш 1:27, Йарадылыш 3:6-7

+ 8:3 Еклесиаст 10:4

+ 8:9 Еклесиаст 3:16, Еклесиаст 4:1

* 8:10 Йа да: «доорулук йапаннар са унудулдулар о касабада».

+ 8:13 Еклесиаст 6:12

+ 8:14 Еклесиаст 7:15

+ 8:15 Еклесиаст 2:24

+ 8:17 Еклесиаст 3:11

+ 9:2 Еклесиаст 2:14, Еклесиаст 3:19,

+ 9:7 Еклесиаст 2:24

* 9:12 Кем саат – инсанын йашамасында зор, белалы вакыт.

+ 9:16 Еклесиаст 7:19

* 9:18 Йа да: «бир йаннышлык».

+ 10:4 Еклесиаст 8:3

+ 10:19 Еклесиаст 7:12

* 11:1 Сайылэр: йоксуллара, фукааралара вер.

+ 11:9 Еклесиаст 2:10, Еклесиаст 9:7, Еклесиаст 12:14, 2 Коринфлилерӓ 5:10

* 12:3-5 Олмалы, лаф гидер ихтӓр инсаннарын ипранмыш гӱӱделери ичин. Дейелим: евин бекчилери – еллӓр, пенчередӓн баканнар – гӧзлӓр х. б.

+ 12:7 Йарадылыш 2:7, Йарадылыш 3:19, Еклесиаст 3:20,

+ 12:8 Еклесиаст 1:2

+ 12:11 Иоан 10:11

+ 12:12 Еклесиаст 1:18

+ 12:13 Еклесиаст 5:6

+ 12:14 1 Коринфлилерӓ 4:5, Еклесиаст 11:9, 2 Коринфлилерӓ 5:10, Ромалылара 2:15-16