# Сулейман идаагын ивгьойбы

Институт перевода Библии

## Сулейман идаагын ивгьойбы


Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru


Институт перевода Библии


Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360


ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

## Фасил

### Фасил

Фасил


Сулейман идаагын ивгьойбы

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]


### Сулейман идаагын ивгьойбы


Сулейман идаагын ивгьойбы


Гыранна хъаІдаххъана!

Йигъни хыледни, хъаІдхъаІс алятІыйни, китабын до «Сулейман идаагын ивгьойбы» водон. Манчей гейдын ацІаалин ивгьойбы, инсанаршис хайирысын маслягьаІтбы сау водонбы. Ман китаб Библиейн, ГІынише ягьудершис, христианаршис къаховуйни мукъаддас китабын, са гьыІсса эйхье. Гьайин, ягьудейршини мизел одкІунийн, китаб ваІшбына джура-джура миллетбишди мизаршилхъа сакІал гьау. ГьаІшде гъунад ман гейд машгьурун, цІаІхни мизелхъа сакІал гьаийн, китаб варакь варакьна ачмишау, иляккана.

Израилни миллетни идракнанбише кьоІд аазырый хьод ваІш сенна гьихъа мани китабейн ацІаалин ивгьойбы маслягьаІтбишейнче, ваІизбишейнче, мисалбишейнче, насийгьаІтбишейнче тапмаджебишейнче сау. Мани китабейни хедданани ацІаал’ни ивгьойбишда одкІунна Сулейман идааг, Давуд идаагына дех, гьыІсаб гьау. Сулейман идааг йишди эрайле гьихъа Х-ъэсди асырей Израил гьуІкуматна паччагь ыхьа. Сулейман идааг эн хедын ацІаал’нана инсан хьинне машгьурхьа, гьайин китабыд гьаІмаше манкъуни, Сулейман идаагыни, доюка садчу.

Мукъаддас китабни гьааъани хабарыхъа гора, ГІынише Сулейман идаагыкІле ивгьойн: «Гьиджоое гъу гьедхъы, зы вас гьилесын». Манкъве ивгьойн: «Я ГІыниш! Гъу зас, Йигъни къулус, идракнана вукІул’ гьивле, манке зассе Йигъни миллетыс аІдалатукан диван гьаъас, югуний писин джураъас ахаІс». ГІынише Сулейман идаагыс джаваб хъиву: «Гъу Зассе хылийна ыІмыр, девлет, душманаршиле къамхьай гьидедхъы, аІдалатукан диван гьаъъасди мей, идракнана вукІул’ гьевхъу. Зы йигъын гьедхъый кьабляийн, – вас Зы идракнана вукІул’ гьооле. Валхъа мей гъуна хьинне идракнана мерна ыхьа деш, вале хъийгъар ихьес деш». ГІынишике идрак алятІу, Сулейман идааг ини дюнйейл’ ибхьыйнмишди арайл’ эн идракнана инсан ыхьа.

Китаб «Сулейман идаагын ивгьойбы» ваІш сенбына сана санчике одкІуний кочирмиш гьаийни, масалан, Агурайни, паччагь Лемуэлайни, джузбишике къурмиш гьаийн водон. Сабара ивгьойбы китабей текрар эйхье водонбы. Манчина сабаб – гьайин «Китаб» сабара, манчиле гьихъа одкІунни, хурни китаббишике саийн водон.

«Сулейман идаагын ивгьойбы» донон китаб цІаІхни мизелхъа «Мизаршилхъа Библия саакІал гьааъани институтни» ишчершинайий Гьарун Халилович Ибрагьимовна са джигэй къавджуна иш вобна. Институтун Гьарун маъаІллимыкІле, шавае «Сулейман идаагьын ивгьойбы» цІаІхни мизелхъа сакІал гьау, гейб хебна ва кьийматнана иш къавджу, баракаллагь ву эйгье, гьамыб умуд гьааъа – гьайни цІаІхни мизелхъани тарджумайн цІаІхбишди (йихъбишди) культураей лайикьукана джига авхъас.


Мизаршилхъа Библия саакІал гьааъан институт

### Фасил 1

1Сулейманын, Давудни духайн, Израилни падишагьын, ивгьойбы[+].
2Манбы одкІунийнбы ацІаал’на насийгьаІт вацІавхьа, тербие кьабыл’ гьаъасди мей;
3аІкІеликван къайдабы хаІр хъихьа, аІдалатни, инсафни, гьаІкьийкьаІтни мей;[+]
4Джегьилершис башда вухьай, джаванаршис одкІунийнбы ацІахьайни мей[+].
5Гьассыре аІкІелнанбишед кІыр-гядхъы ацІаал’ гьеххеъэджен, башда воохьенбишед хайирысын тадбырбы алятІасынбы.
6Ини къайдайл манбишикІле аІкІелнанбише ивгьойнбы: мисалбыйий аягьна гаф, манчин кал’мабийий тапмаджебыд ацІахьесынбы.
7АцІаалин оІги ГІынишена гичІобна,
вугьнуцІарше меб ацІаалийий тербие рычхантылхъа сакІалаъа[+].
8КІыры гьиле, йизда дих, йигъни деккини насийгьаІтиле,
един тербие йикІеле акІан гьимаъа[+].
9Манбы йигъни вукІлен тадж,
хуІвайныд безек водон[+].
10Дихав! бынагькараршис гъу азмиш гьаъас ыккыйкыней,
манбишис имкан гьимооле[+].
11Агар вакІле ивгьуей: «Шаквасана дора – дюглер гозет гьау гикІас,
бынагь дешинбишдаб йаІхъ къацІаакІванас;
12манбы уІчІуб джегьеннемын гьооІгъанбы хьинне гьооІгъаІс,
сагъынбыб нюкьнейхъа кІявъуйнчик акар вухьес.
13Манке гейб кьийматукана матаІгь сааъасда,
хайбы давлайквани малаква гяцІяъасынбы;
14йигъна чоп гъу шаква санаб абчес,
карыд йишди гыргынбишихъад са ихьес».
15Дихав! Манбишиква йаІххъылхъа имечІе,
манбишди сафарийлхъа гъу къел гимийхье;[+]
16наъас ву ивгьуей, манбишин къелбы зулумусхъа къадайхьван,
эб кІяаъас телесмиш эйхье[+].
17Нахчираршини улеббишди оІгийл
гамаз гидхьый гьавагьийда водон;
18наъас ву ивгьуей, манбише гозет гьавъу джо джо гябтІас,
чІенкІыб джо джос гивийхьена вобна.
19ТІамаІъкарна йаІхъ гьаІмаше махуІбна вобна,
шавае мерункъуни малалхъа ул’ гивхьу,
шавни хылелхъаей мана гибхьу, манчин манкъун джан алятІа[+].
20АцІаалин дахале он аляъа,
майданбишил чише чин сес ахты хъаъа,[+]
21манчин чІекІни гьай-куйнани савайлени джигабишей, хъоотІаланбы
шагьарни дарвазайле эйбачІенкъаІ, чин эхтилет эйгье:
22«Мусамейне шу, джегьилейр, вушда джегьилийвалла вуккуйканас?
мусамейне гьаІйасызар гьаІйасызыйваликва шадебхьес?
Мусамейне вугьнуцІаршис ацІаал’ дийканас[+]?
23Зы гьаъан рычхант шу къабыл’ гьауей,
манке йизын йикІ зы шолхъа ачмиш гьаъасын,
йизын гыргын фыкырбы шолхъа гьихьарасынбы.
24Зы шу хъобтІулыйнбы, шу мед кІыр-гидяххъийн;
шолхъа хыл’ гьодкыйнкъаІ, ман адхъаххъана дехьана;
25йизын гыргыда тадбирбы шу кьабыл’ гьидяийнбы,
манбишиле гьаъан рычхантбыд фыкырейхъа ил’датІийнбы.
26Мани сабабын вушди гьалак вухьайле зы ахъаІна гьаъас,
шолхъа хъаІдкьыІний хъадыйнкъаІ, шадхьесда зы.
27Манке шолхъа тІуфан, дагъамийвал’бы духур хьинне хъалес;
манке уцІурий даркашийвалла шол’ угъа вухьес.
28Манке шу зы хъотІулыйнкъаІ, закІле вушун сес къайхьес деш:
мичІейлийке тІабал’ гьауейр, шосхъа зы авайкес деш.
29Наъас ву ивгьуе, манбишис ацІаал’ къаджес ыккыйкын деш,
ГІынишена гичІиб джо сечмиш гьавъу деш,
30йизда маслягьаІтыб кьаблявъу деш,
йизди гыргыни рычхантбишиле аІйиб гьау.
31Мани сабабын джо гьобгьурни йаІххъына бар оохьанас,
джони нягьаІкьни фыкырбишди маІгьсулун аацІес.
32Мани сабабын кІыры гьиделен джегьилер гябтІасынбы,
вугьнуцІаршини фыкыр гьидёвийн манбы гьалакааъасынбы.
33Захъа кІыры гьеленбы хата дена,
динджиба, аІзабыке хъыІдяакьаІн гудмиш вухьес».

### Фасил 2

1Йизда дих! агар гъу йизын джуваббы кьабыл’ гьауей,
йизын насигьаІтбы йикІей гьиваджуей,[+]
2манке йигъын кІыры диххъатука ацІаалилхъа сакІалас,
йикІид фыкыр гьавъийл ихьес.
3Гъу гьаІкІедад ацІаал’ тІабал’ гьауей,
сес ахты хъау башдахьай хъотІулэй,
4ман эйгьенбы нукІра хьинне тІабал’ гьауей,
дюглебна хазна хьинне ашкар гьауей,[+]
5манке вакІле ГІынишена гичІ вацІавхьес,
ГІыниш хъиваацІас[+].
6АцІаал’ ГІынише гьеле;
манкъуни идракын аІкІелиб, башда ыхьайд гьеле.
7Манкъве камалука ивийкаранбы гьиваадже;
мана аІнгал дена ивийкаранбишин арха водон[+].
8Манкъве гьаІкьийкьатни инсанаршин ивийкырий къорамиш гьаъа,
муъминаршини йаІхъбишилед назар ыккэйка.
9Манке вас гьаІкьийкьат, аІдалат, хъобкубийвалла,
ненаджаб темизна йаІхъ вацІавхьес[+].
10Йигъни йикІейхъа ацІаал’ ичІес,
башда ыхьайд рыІгьыс хошда ихьес.
11Манке каамилийвалин гъу гьиваджес,
аІкІелиныр къорамиш гьаъас.
12НягьаІкьни йаІххъыке, гьор гьаъани инсанаршике ацІаалин гъу гьиваджес.
13МахуІбни инсанаршике, шавае йаІхъбы хъодкуда гьайсар, мичІаІхни йаІхъбишил ивийкарасди мей;
14нягьаІкьийвалла гьавъу, джо шад воохье,
гьорбы гьауд шад воохье[+].
15Манбишин йаІхъбы хъичІодкур,
джойиб ивийкарни йаІхъбишил азмиш воохье[+].
16АцІаалин гъу мерункъуни, иттуна мизнани ченгий заъІфайке гьиваджес[+].
17Манкъе джегьил вахтал’ джена адамий гьарсыр,
ГІынишен аІгьт кІелидхын.
18Манкъыни хаан аІджалылхъа, йаІххъын гьабтІыйнбишисхъа ыккэйка[+].
19Манкъысхъа эбчІийнбишике гьащуджар сийкІал деш,
ыІмырыни йаІххъылхъар эчІе деш.
20Манчихъа гора гьалални йаІххъын ийкыре,
каамилни инсанаршина йаІхъ эвхъе.
21Мани сабабын каамил инсанар чІиел гудмиш вухьес,
хилаф дешинбы маа вухьес.
22НягьаІкьын инсанар чІиел гьалак гьаъас,
хилаф, азгъынынбы арайле авакІанааъас[+].

### Фасил 3

1Йизда дих! Йизда насийгьаІт кІеливхан гьимааъа,
йизын аІгьдыбыд йигъни йикІей гьиваадже;[+]
2наъас ву ивгьуей манчин вас хылийн сенбы гьилес,
вахъаб шадна ыІмыр вухьес[+].
3Инямыний мугьуІбын ненкеджар гъу къилдерчена;
манбы коксийле гивахне,
манбы дуъаІ хьинне йигъни йикІей окІне;[+]
4ГІынишенийий инсанаршини улеббишей гъу югваллайий маргьаІмат алябтІас.
5Йигъни йикІени гыргыни быкырийваликва ГІынишилхъа иням гьеъэ,
йигъни ацІаалилхъа ыІгьтибар гьимаъа.
6Йигъни гыргыни къеджени ишбишил ГІыниш хъивацІе,
манкъве гъу хъобкуйни йаІххъылхъа сакІал гьаъас[+].
7Гъу йигъни улеббишди оІгийл ацІаал’нана гьыІсаб гьимаъа;
ГІынишиле гичІе хъихье, писинчике акьаІна хъихье[+].
8Мана йигъни джанас шафа вухьес,
баркІубишисыб рагьаІтийвалла вухьес.
9Вахъад водни мал-девлетике,
цІедда алятІуйни маІгьсулуке
ГІынишни дойил незир гьиле.
10Манке йигъын амбарбы тахлеква гяцІесынбы,
купабыд цІедни шарабын гяцІы хъаккякІанасынбы.
11Йизда дих! ГІынише гьивойн тербие гьимоохьар,
манкъве йигъын аІйиббы ашкар гьаъанкъаІ, пис хъимехье.
12ГІынише, гьащуе джус ыккан, манкъус джаза гьооле,
деккис дих ыккыйканна хьинне, ГІынишисыр мана ыккыйкан.
13Шавусхъайе ацІаал’ авайкы, шавае аІкІел алябтІу,
мана бахтиварорна!
14АцІаал’ нукІрайле кьийматука водон,
манчин гъу кІыІняагъале гьеххера девлетиква гьаъас[+].
15АцІаал’ йакьутуле кьийматука водон,
са джад йигъни йикІен хошламишаъани карбишике манчис тай ихьес деш[+].
16Манчини сагъни хыле хылийна ыІмыр,
солни хыле рыцІкьый гьыІрмат вобна[+].
17Манчин йаІхъбы угъуруканбы,
гыргын ийкырийбыд аслягьыІканбы водонбы.
18АцІаал’ джанейхъа алятІанбишис ыІмырна йивобна,
йикІей гьивадженбыб бахтивараробонбы[+].
19ГІынише дюнйе ацІааликва идхьы,
аІршибыд аІкІеликва гидкур[+].
20Манчини къаджийква чІиебишил дамабы гьадхьу,
гымыл’бишейнчед гёгъый гёгъу.
21Йизда дих! Улеке манбы къимекка;
камалый башда ыхьай йикІей гьивадже.
22Манбы йигъна ыІмыр вухьес,
гарданысыб миджагна боюнбагъ вухьес.
23Манке гичІ дена йигъни йаІххъын гьогьарас,
къелбыд нишик джад деш сачахарас[+].
24НикІыс къалирхьуйнкъаІ, деш гъу хъаІкьаІнас,
никІеййид вас иттун някІ гьалес.
25Дюглебни фалакатыле хъыІмайкьаІн,
нягьаІкьынбишилхъа хъавалесди гичІбишилер хъыІмайкьаІн.
26Манчина сабаб – йигъын ГІынишилхъан иням водон,
манкъве йигъын къел чІенкІэйхъа гихьас гьассарас деш.
27Хылехъаб кумаг гьаъас гудж вобхьей,
аІгьтияджнанбишда хыл’ авхъас хъимивийкан.
28Вахъаб имкан вобхьей, арыйни къоншийкІле иммейгье:
«Гьора, сайир айре, къийхъа гъу гьеххъан гьилесын».
29Вас къоншийс писин гьаий фыкырейхъа хъале гьимаъа,
мана ки ваква гичІ дена гудмишехьена.
30Вас писин гьидяийнкъука, сабаб дена оІджел хъимехье.
31Зулумкарука тай мехье,
мана ийкарни йаІхъбишда ненаджаб илмабатІа[+].
32АцІахье: ГІынише азгъунар кьабляаъа деш,
аслаІгьни инсанаршиква манкъве алаакьа гьиваадже.
33НягьаІкьынбишди хаал’ ГІынишен лаІънат эйхье,
аслаІгьнанбишди хаалхъа манкъве хайир-дуъаІ къихооле[+].
34ГІынише гьаІясызаршис джаза гьоолехьей,
динджинбишис джука барака гьооле.
35АцІаал’нанбише насылбишиква гьыІрмат алябтІас,
вугьнуцІарше – гьыІрмат дешвалла.

### Фасил 4

1КІыры гьилейин, духба, аІкІел вацІавхьесди мей, декке гьелени тербиейлхъа;
манбы джанэй ийшарасдимей диххъатука вухьейин[+].
2Зы шос югун дарсодон гьеле,
йизын насийгьаІтбы кІелихан гьимаъа.
3Зынар йизди деккина дих ыхьа,
текра гыранра едис ыкканна;
4манкъве зы хаІр хъау, гьамыд ивгьойн:
«гьассыре йигъни йикІен йизын эхтилет гьиваджеджен;
йикІел гьивадже йизын насийгьаІтбы, гьамыр югра гудмишхье».
5АцІаал’ алетІе, аІкІел алебтІе;
зы гьаийн эхтилет кІелихан гьимаъа,
зы гьивойни насийгьаІтбишиле хъигъмечІе.
6АцІаал’ къилмадачче, манчин гъу къорамиш гьаъас,
аІкІел вуккуйкыне, манчин гъу гьиваджесда.
7Эн ваджибын ацІаал’ водон: ацІаал’ алетІе;
йигъни гыргыни вардатука ман алище.
8Манчис хебна кьиймат гьивле, манчиныр гъу ахты хъаъас;
манчин гъу машгьураъас, агар гъу манчик атІиркьыней.
9Манчин йигъна вукІул’ тІетІбишиква батІра хъааъас,
вас шарафын тадж адлес[+].
10КІыры гьиле захъа, дих, йизын джуваббы кьабыл’ гьауей,
йигъна ыІмыр гьеххе вухьес[+].
11Зы вакІле ацІаалина йаІхъ гьаагва,
хъобкуйни йаІхъбишиле зы гъу ыккэйка.
12ЙаІххъылхъа ичІуйнкъаІ, йигъын гьоргьурий дагъамда ихьес деш,
гьихвас гирхьуйнкъаІ, къелбы хъачахарас деш[+].
13АлятІуйни тербиейква сале, къил’мадачче, гьивадже ман;
ацІахье: тербие йигъна ыІмыробна[+].
14НягьаІкьынбишди йаІххъылхъа къел гимийхье,
хъаІлнанбишди йаІххъылир гьимойгьар[+].
15Къалебче мана йаІхъ, манчиле имийкар,
манчике акьаІна хъихье, къидевджу оІтмишхье.
16Манбы, писин гьидяу, къавсанас деш,
гьащухьейр гьыгъаІккар гьидяуей, манбишин някІыд харабхьес.
17Манбише одхьанан гыней гьарамын водон,
илёгъан чахырыд хъоІдхъуІйн водон.
18Гьалалынбишда йаІхъ, чирагъын ишыгъ хьинне, ачухба воохье,
гьакиба ишыгъ гьеххаъа йигъылхъа сивийкІал.
19Гьарамынбишда меб йаІхъ зулмат хьинне воохье,
манбишикІле ацІа дешин нишик хъачаахарас вухьай.
20Йизда дих! Зы эйгьени джуваббишилхъа фыкыр гьивле;
йизди гафбишилхъа кІыр-гедхъе;
21Йигъни улени оІгийле манбы идякІананбы;
ман къайхьыйнбы йикІени ад гьивадже;
22шавусхъаей манбы авайкы, манкъуна ыІмыробна,
гьамыб гыргыни джанана гумрагьийвалла вобна[+].
23Гьар карале гьихъа гъу йигъын йикІ гьивадже;
ыІмырын чешма ман водон.
24Ваке гІаледын гьорбы акІанеъэ,
макарнана мизиб акьаІна хъеэъэ[+].
25Улеббишиква гъу хъоркура гьихъа илекке,
кІакІбыд йигъын гьихъа сакІалау ихьеджен.
26Фыкыррамишхье гъу ивийкарасда йаІхъ;
манке гъу гьогьарасын йаІхъбыд гьаІмаше саламатда ихьес.
27Не сагъылхъа, нейир солулхъа симийкІал,
гъу йигъын къел нягьаІкьынчике акІанеъэ.

### Фасил 5

1Йизда дих! Йизди ацІаалилхъа фыкыр гьивле,
аІкІеликвани эхтилетилхъад кІырбы сакІалэъэ[+].
2Манке гъу аІкІеликва ихьес,
гІалени мизеныд ацІаал’ гьиваджесын.
3Мерункъуни хьунащени мизен итв кІяъа,
йикІес кьабыл’на, джанас хьыналиле къуІвнана гаф гьааъа[+].
4Амма манчин ахыр ёвшаныле кьапІда,
кьоІдле гІал’нани туруле экІда эйхье.
5Манкъыни къелбише аІджалылхъа ыккэйка,
манкъын ийкырий джегьеннемейхъа гьийхьар[+].
6Мана ийкарни йаІххъын ыІмыр гьиваадже деш,
мана йаІхъ къичІобкурна вухьай джекІлед ацІа деш.
7ГьаІшде, балабы, зале кІыры-гьиле,
йизди гІаленче хъигъичІуйни эхтилетиле джура моохье.
8МахуІрни хьунащеке акьаІна хъихье,
манкъыни хаани аккасхъар дёлес хъимехье.
9МахуІб гъу йигъна гудж мебынбишис хъидевлес,
ыІмырын сенбыд залымаршике гьиваджес.
10Йигъын къазандж, йигъна гудж мебынбише имоохьандже,
къеджен ишбыд мерынкъыни хаахъа имайкІандже.
11ЫІмырын ахыр хъадыйнкъаІ, джаней такьат идяхуйнкъаІ,
гъу йыІкьна агь цІыцІавъу, –
12иняхуІд эгьес: «наъасей зы тербиейс нифрат гьау,
наъасей йикІеныд гьагван тахсырбы кьабыл’ гьидяу?
13Зы маъаІллимарше эйгьенчихъа фыкыр гьидёовуна,
тербие гьеленбишихъад кІыры гидяххъыйн.
14ДжамаъаІтни арайл зы хебни балейхъа гирхьу».
15Васын хьян йигъни голейнче,
илёгъасыныд йигъни кегьрызейнче илёгъе.
16Йигъни былахын хьян, хьинен гомабыд майданбишилхъа гьимадахьвадже.
17Манбы тек са вас ихьеджен,
ваква санад мерункъусуд мехьеджен.
18Йигъын хьинен чешма баракатука ихьен;
джаванра даватбы гьаийни хьунащеква хошни бахтука ихье.
19Вукканни маралыквани, батІрайни джейраныквани
аІшкьыле гьаІмаше гъу ацІы ихьена.
Манкъыни уфтанийвалике леззет алейтІе.
20Йизда дих! Сюбукна аІкІелнана мерна заІъфа нишисдане вас,
дейцІани заІъфайлхъа уймишхьес, коксейхъа сейъас?
21АцІахье: инсанаршин йаІхъбы ГІынишикІле къедже водонбы,
манбишин гьар аддым манкъве илёодаккен.
22Тахсыркар инсан джуни тахсырбишихъа гора чІенкІэйхъа гехьа;
бынагьбишди торейхъа арчу гьивадже.
23Мана тербие дехьайке хъекІа,
джуни хеббанани аІкІелдешвалике азмышехье.

### Фасил 6

1Йизда дих! Агар гъу къоншийс заминна илёзур,
дацІани инсанни хайирна гъу хыл’ гьивухьей,
2гъуджар гъу, йигъни гІалени эхтилетиква, балейхъа ворна арчу,
йигъни мизел’ни джаваббишиква гъу чІенкІэйхъа гирхьу.
3МахуІд гьеъэ ки, йизда дих, гъу манбишике къаттихьанеъэ,
са дибна гъу къоншийни хылехъа гирхьу:
гьоора, къоншийлхъа кьарацабишил миннат гьеэъэ, баляайке къаттихьне.
4Гъу йигъни улеббишис някІ гьимеле,
кІакІбишисыд мург гьаъас гьимайсар.
5Гъу джейран хьинне авчийни хыленче,
нахчир хьинне нахчирбазни хыленче къаттихьне.
6ЗютхаІравысхъа гьакІне, кыгьыл’,
илекке манчин къооджени ишихъа, аІйярра ихье[+].
7Манчихъаб не хебна, не иляакана,
нейиб амыр гьоолена дешда.
8КъыІлна чисын азукьа саъа,
хъийшаланкъаІ, охьанасын гьаІзраъа[+].
9Мыса мейне, ай кыгьыл’, къайсанас гъу?
Ненкене никІыке сугъоцас гъу[+]?
10Сабара узанмишхьа къайсынэй, сабара мург гьауей,
хулеббы садчу гюъурей,
11валхъа къачах хьинне касибийвалла,
къулдур хьинне аІгьтиядж хъавалес[+].
12Ярамаз инсан, нягьаІкьна инсан
гьораквани иттуни мизеква инсанар алдамиш гьааъа ийкар[+].
13Улеббишиква лаплап гьаъа,
мыІкьлибишиква йишонаъа,
тІубаршиква ишара гьаъа;[+]
14манкъуни йикІей макар воохье,
гьаІмаше фитна абачче.
15Мани сабабын вукІлелхъа дюглеб баляа хъавалес,
хабар дена хъиккёркІул чІырхьесда, хъуваркуйд ихьес деш.
16Гьаама йихьыдле, ГІынишена заІгьла чиле гьавайкІан,
йигІыдле ыхьаейд, манкъве нифрат гьаъа:[+]
17къекІва иляккан улеббы;
гьораквана миз;
тахсыр дена эб кІяаъан хулеббы,[+]
18нягьаІкьын фитнабы ийкараъана аІкІел,
писди ишбишисхъа гьихьарас экІда къадайхьванан къел’бы,[+]
19нягьаІкьийвалин гяцІына гьоралай шагьид,
чубишди арайл фитна ааъана инсан.
20Йизда дих! Деккин насийгьаІтбы джигайлхъа гьихьареъэ,
еде вас гьивойн тербиед кІелихан гьимаъа[+].
21Манбы вукІлени маІгьей гьивадже,
манчиква гардан автІул къавдже[+].
22ГьойгьаранкъаІ, манчин вас хъобкуна йаІхъ гьаагвас;
къайсанас къалирхьуйнкъаІ, гъу къорамишаъас;
никІейнче сугъоцыйнкъаІ, ваква гаф гьааъас.
23Гьайин тапшырыгъ чирахданобна, насийгьаІт нуродон;
тербиейс къеджен маслягьаІтбы ыІмырна йаІхъобна[+].
24Инчише гъу гьаІя дешди заІъфайке,
иттуна мизнани ченгийке къорамишаъас[+].
25Манкъына батІралла йикІейхъа илмабатІа,
улени кІакІбишилхъа уймуш мехье.
26КьаІгьбайна кьиймат гынейн са тика водон,
амма зинакар хьунащеэ инсанын аІзизын джан илеще.
27Шавуссе ахаІей хьыт’хьалейхъа цІа алятІас,
джун донуд гидёдхьун гьиваджес?
28Шавуссе ахаІей гёдхьанни козяршил ийкарас,
къелбыд гидёдхьун гьиваджес?
29Мерункъуни хьунащесхъа иккечІенкъунаб гьаІл махуІб воохьена;
мани хьунащехъа сетІунар джаза дена ахвас деш.
30Агар сихнаре мыссына вухьун аацІяаъас сих гьаухьей,
манкъуна бынагь манима хебна дешобна,
31амма мана аххъыйнкъаІ,
йигІыдле къатна манкъве хъоІдхъийн оІдемиш гьаъа,
хав-уджагъ быкырда гьеле.
32Шавае заІъфайква зина гьааъа, манкъухъаб аІкІел дешда;
шавае мана иш къоодже, манкъве джун рыІгь гекІа.
33Гетуйий аІйиб манкъус авайкес,
манкъуна намусдешвалла нишеджаб гьоогъалас деш;
34Инам адкІынна инсан йыІкьни джошейхъа хъарайле,
манкъве язух гьидявъу аІзабукана къисас алябатІа[+].
35АІвазна гьиджо гьивуейд, магарыш гьеххауейд,
мана разхьес деш, къисас алябтІасда.

### Фасил 7

1Йизда дих! Йизын джуваббы йикІел эдхъе,
йизын насийгьаІтбыд васана гьивадже[+].
2Йизын амырбы гьиваджу, чиква гудмишхье;
йизын дарсыбыд улен ишыгъ хьинне къорамишеъэ[+].
3Манбы тІуджва хьинне тІубайлхъа хъалеъэ,
йигъни йикІени уІмулхъад окІне[+].
4ИдракыкІле ивгье: «Гъу йизда йичи ворна»,
аІкІел меб йигъна дёлесна гугьарорна,
5МахуІд идракыний аІкІелин мерункъуни хьунащеке,
иттуна мизнани ченгий заІъфайке къорамиш гьаъас[+].
6Са зарбас зы йизди хаани къулейнче,
аІнджамабишди арейнче, къахъа иляккы.
7Са десте джегьилершини арайл
аІкІелихъа сюбукна са джаван къаджы[+].
8Мана майдамыле илгъичІу,
кучейни вуттул’ни ченгийни хаахъа,
9мичІаІх хъехьенкъаІ, йигъ быкырхьа,
хаІмдийни мичІаІхийвалей уххъаІ ыхьа.
10Иляакке – манкъуни гьихъа кьаІгьбайни тюлибишей,
аІмалбынани фыкырука заІъфа хъигъийчІу.
11Мана гьай-куюка, гьаІя дена ейхье;
джени хаайир гидийъар ейхье.
12Гагь кучей, гагь майдамыл’,
гьар вуттэй джен фасат ишбы къедже[+].
13Манкъе аххъына мана, убабы гьау,
наш хъидехьени акьваква манкъукІле ивгьойн:
14«Къийна зы кьурбанна эмлиг гивкІу,
хаа чуру водон; зы йизын аІгьд быкыр гьау.
15Мани сабабын зы йигъни гьихъа хъигъийчІу,
херра гъу тІабал’ гьау, засхъа гъу авайкы.
16Габабишиква, тІетІбынани Мисирни парчейква
къалябкІвасын тюли гьаІзир гьау;
17Къилейхьан утагъ, йоргъан-душак
миррайква, алойква, дарчинука этиррамиш гьау.
18ИккичІе, суІпылхъа мей кайфей, леззетей вухьес,
аацІес мей аІшкьыІни хьылибишей вухьес.
19Адамий йизда хаа дешда;
акьаІнани сафарийс мана гьаркІын.
20Пылна киса вудже алябтІу,
ваз сура девхьа хаахъа сакІалас деш».
21Иттуни мизеква манкъе мана джелхъа уймиш гьау,
аІшкьнани эхтилетиква хьылибишейхъа сау[+].
22Са мугьлетей, кІассабыс вуккэйкана йац хьинне,
авчийни гуллейсхъа къадаахьванна марал хьинне,
мана манкъыни хъигьна аркІын.
23Торейхъа алидхы кІядакІвани нахчираршикІле хъалесын аІджал дацІан хьинне,
манкъукІлед ацІа ыхьа деш – джунид кІыл’кІамыс ох хъетІас.
24МаІхуІд, балабы, захъа кІыры-гьиле,
йизди гІаленче къайхьыйн эхтилет йикІей гьивадже,
чис сакІы гьаІракат гьеъэ.
25Гьимайсар, йигъын йикІ мани заІъфайни йаІххъылхъа уймиш ихьеджен,
азмыш мехье манкъыни джыгъырбишил.
26Наъас ву ивгьуей, манкъе хеббананбы кьурбанна гьиву,
манбишике гуджнана къошун сааъас воохьий.
27Манкъын хав – джегьеннемейхъана йаІхъ вобна,
нюкьнейхъа аІджалылхъана мыгІыр вобна[+].

### Фасил 8

1АцІаалин дишей шолхъа он гьаъа?
АІкІелин дишей чин сес ахты хъаъа[+]?
2АцІаал’ ахтыни джигабишил, ивийкарни йаІхъбишил,
манбы джурейдахьени тинбишил илёйзар;
3Манчин, шагьарейхъа эйбачІени дарвазабишди муглеле,
аккабишиле эйбачІенкъаІ, он гьаъа:
4«Эй инсанар, зы шолхъа онаъа,
сайид йизын он гыргыни инсанаршилхъа водон!
5АІкІелис, джегьилер, хаІр хъебхьейин,
вугьнуцІар, шокІлед хъалесын ацІахье![+]
6КІыры гьилейин: гейд ваджибни ишбишике йишонхьес,
зы мизел эйгьен эхтилет гьаІкьийкьат водон;
7Йизди мизен гьаІкІен эйгье,
нягьаІкьийвалла йизди гІалис мырдарын кародон;
8Йизди гІаленче къийхьен эхтилет гьаІкІен водон,
манчей не шер, нейид гьор дешин;
9Иливийхьаранбишис ман эхтилет хъодкийн эйхьен,
ацІаал’ алятІыйнбишисыд гьаІкьийкьат водон.
10НукІра деш, йизын дарс алетІе,
темизин кІыняагъаІ деш, ацІаал’ алетІе[+].
11Элбет, ацІаал’ якьутуле кьийматука водон,
инсаныс ыккананбы манчис тай дешодон[+].
12Зы, ацІаал’, аІкІеликва гьанбазийвалла гьааъа,
захъад билигид башда ыхьайд водон.
13ГІынишена гичІ писинчис лаІънат гьаий водон, такаббирийвалла,
вудже вудж ахты хъаий, нягьаІкьна йаІхъ,
гьыІллейквана миз зас къавджес вуккан деш[+].
14НасийгьаІт, башда ыхьай заква водонбы;
зы аІкІелёбна, захъаб гуджобна.
15Йизди кумагука паччагьарше паччагьийвалла гьааъа,
гьуІкумударарше аІдалатукан кьанунбы гийхье.
16Йизди кумагука гьаІкимарше гьаІкимийвалла гьааъа,
чІекІынбише аІдалатукан ишбы къедже.
17Зы ыккананбы засыб вуккан.
УтІумра тІабал’ гьаъанбишисхъар зы авайкесда.
18Захъаб девлетий шоІгьрат, дагъылмыш дехьен вардат,
сайид гьаІкьийкьат водонбы[+].
19Йизда бар кІыняагъаІле кьийматука вобна,
закен хайирыд сечмиш гьаийни нукІраныле гьеххеда водон[+].
20Зы гьаІкьийкьатни йаІххъын гьойгьар,
аІдалатни джигъырбишил ийкар;
21МахуІб зы ыкканбишис барака гьооле,
манбишин хазнабы гяцІяъа.
22ГІынишехъар, вудже къаджесди ишбишиле гьихъа,
идхьыйни карбишилер гьихъа цІерра зы ыхьа.
23Зы идхьы ыхьа гьар карале гьихъа,
дюнйе идхьессер гьихъа зы ыхьа.
24КІорани дерйагьбишиле гьихъа,
гомабишиле, чІекІни хьянбишиле гьихъар зы ыхьа.
25Ахтыйн сувабы илёзар гьаъассе гьихъа,
кьаІджалбишилер гьихъа зы ыхьа.
26Манкъве дюнйе, чолбы, цІеббийна сёцІ идхьессе гьихъа зы ыхьа.
27Манкъве аІршыбы идахьенкъаІ, зы маа ыхьа;
дерйагьбишди акьвал’ манкъве гьихъийаллан хатІ цІыцІаъанкъаІр зы маа ыхьа;[+]
28Гымыл’бы угъа гёканкъаІ,
дерабишей былахбы ачмишаъанкъаІ,
29дерйагьбы идхьы, хьянбы гьидяхьвасди мей,
манчис сангарбы гийхьенкъаІ, чІиен диб къурмиш гьаъанкъаІ:
30ГІынишени муглек зы манчина устадний;
гьар йигъыле шадехьенаний;
Манкъуни оІгийл севиндж гьаъаний эйхьена;
31Манкъве идхьыйни аалемыле шадвалланий гьааъа,
йизда шадвалла дюнйейни инсанаршиленана шадвалланий.
32МаІхуІд, балабы, захъа кІыры-гьиле,
йизда йаІхъ авхъыйнбы бахтиварар вобонбы!
33Зы гьивойни тербиейхъа кІыры гьилейин,
идракыйвалла алебтІейин,
манчике джура хъимоохьейин.
34Гьар йигъыл’ йизди дарвазабишисана илёзур,
аккабишик къелил къаравулийвалла гьааъа зале кІыр гяххъана
гьима бахтиварей!
35АцІан ки, шавусхъае зы авайкы, манкъус ыІмырыб вобна авайкы,
ГІынишикеб маргьаІматобна алябатІа[+].
36Зас хиянат гьаъанкъве вудже джус ыкІародон гьеле,
зы къаджес деккананкъукІле аІджалодон къедже».

### Фасил 9

1АцІаалин чис хав аляу,
манчин йигІыдле дирак гьецІу,
2шадвалис давар гивкІу,
илёгъас йидже джен чахыр гьаІзраъу,
джени хаа болун суфра ачмишау.
3Шагьарни ахтыйни джигабишиле мигьманар хъоотІалас джен къаравашер къахову;
манбише он аляу:[+]
4«Хъидора иняхъа, ай джегьилер!»
АІкІел камынбишикІле йидже ивгьойн:
5«Хъидора, йизын гыней охьне,
зы гьаІзраийн чахыр илёгъе;
6джегьилийвалла къалебче, ыІмыр вуккээ,
аІкІелнани йаІххъын ивийкыре.
7ГьаІясызар хаІр хъааъанбише джо джолхъа рычханд хъаляъа,
нягьаІкьынбы танкьыд гьааъанбишилхъа джолхъа лека хъавайле.
8ГьаІясыз бейъабыр гьимаъа, дешхьей манкъве валхъа нифрат гьаъас,
идракнана танкьыд гьеъэ, манкъус гъу кьабыл’хьесда.
9АІкІелнанкъус тербие гьиле, мана гьалер аІкІелин гяцІес,
дурустна хаІр хъеъэ, манкъве ацІаал’ гьалед гьеххе гьаъас.
10АцІаалин оІги ГІынишена гичІобна,
Угъарана хъиваацІый аІкІелёбна[+].
11АцІаал’ни кумагука йигъни ыІмрын йигъбы гьеххехье;
гьамыд вас гьивойни ыІмрылхъад сенбы гьеххехьес[+].
12Агар вахъад идрак водхьей, ман идрак йигънимей водон,
агар вахъад йаІгь-намус дешхьей, манчина аІзаб текба гъу цІыцІааъас».
13ВугьнуцІийвалла гьай-куй адаччена,
башда дейхьена, гьиччуд дацІана заІъфа ворна[+].
14Джени хаани аккани оІгийл,
шагьар къооджени джигайл курсийл гийъар,
15ЙаІххъыл’ ивийкаранбы,
джени йаІххъын ал’гьааІнбы хъоотІал:
16«Хъидора иняхъа, ай джегьилер!»
АІкІел камынбишикІле йидже ивгьойн:
17«ХъоІдхъыйн хьян иттуда эйхьен,
дюглед одхьунийн гынейд леззетука эйхьен»[+].
18Амма манкъысхъа хъабыйбишикІле маа джаназабы ыхьай ацІа дешин;
джегьеннемни абыб манкъе хъобтІулыйнбы вобонбы.

### Фасил 10

1Сулейманын мисалбы.
Идракнани духае дек шадаъа,
вугьнуцІ дех – ед’на дерд вобна[+].
2НягьаІкьда саийни хазнабише хайир гьеле деш,
амма гьаІкьийкьатын хъикІуйке гьивадже[+].
3Иманнана ГІынише мыссыра къалерчес деш,
мыссын напснан имансызар аацІяаъас деш[+].
4Кыгьыл’ хылен касиб хъаъа,
ишлег хылен девлет гьеххаъа[+].
5КъыІлна маъаІш гьаъана аІкІелнана дихорна,
экын хъийшаланкъаІ къайсынна дих русваёрна.
6Муъмин инсанни вукІлел баракат воохьена,
нягьаІкьни инсанни мизен гьааъана гудж дюгляаъана.
7Муъмин инсанни ыІмырын хайир-дуІъа абайле,
нягьаІкьни инсанаршин мед до батмишехье.
8Идракнанкъве насийгьаІтбы йикІейнче кьабыл’ гьаъа,
вугьнуцІ мер джуни лагълагъийвалин батмиш гьаъа.
9Адаб-камалука ыІмыр вуккэйкана, гичІ дена ийкар;
гьашбые хъичІобкурни йаІхъбишил ивийкар, манбишин гьыІллебы ацІахьесынбы[+].
10Ул’ гивийхаІнкъве, вукІлелхъа баляа абляаъа,
ачухни йикІен йишон гьаъанкъве маслягьаІт абайле[+].
11Муъмин инсанни гІалена миз ыІмырна былахобна,
нягьаІкьни инсанни мизен гьааъана гудж дюгляаъана[+].
12Нифратын къалмакъалбы идахье,
амма мугьуІбын гыргын бынагьбы багъышаъа.
13АІкІелнанкъуни мизел ацІаал’ водон,
амма аІкел дешинкъуни джанал’ туІбайий чумк воохьена[+].
14АІкІелнанбише ацІаал’ сау гьеххаъан,
амма вугьнуцІункъуни гІалена-миз дёлесийвалейна баляа вобна[+].
15Катхудайна девлет манкъуна утІумна къала вобна,
каран кІылда ыхьай касибна баляа вобна[+].
16Муъминни инсанни ишин ыІмыр гьеххе гьааъа,
нягьаІкьни инсанни къазынджын бынагьбы гьеххе гьаъа[+].
17Тербие гьивадженбы, ыІмырни йаІххъыл’ воохье,
аІйиб кьабыл’ гьидяъанбы, азмиш воохье[+].
18Нифрат дюгул’ гьаъанбишин гІал’-миз гьорбишин водон,
быІгьтан еймиш гьаъанбыб вугьнуцІар вобонбы.
19Хеббани юшей бынагь камоохьена деш,
гъал’-миз гьиваадженбы, аІкІеликва воохье[+].
20Муъмин инсанна миз сечмиш гьаийн нукІра водон,
нягьаІкьни инсанын фыкырбы кьиймат дена эйхьенбы.
21Муъмин инсане джуни мизеква хеббананбишис итхьун гьеле,
вугьнуцІар меб аІкІелни камвалике батмиш воохье.
22ГІынишени хайир-дуъаІйн мал-девлет гьеххе гьаъа,
уцІуруб чиква гьооле деш.
23ВугьнуцІус нягьаІкьийвалла гьавъий гьиваагуй водон,
аІкІелнани инсаныс идракукан ишбы шадвалла вобна[+].
24НягьаІкьна нишилией хъаІйкьаІн, мана джуни вукІлелхъа хъавайле,
амма муъмин инсанаршин дилегбы быкырехьенбы.
25Хъабийни тІуфанын нягьаІкьна гьархьу ыккэйкана,
муъминна инсан гьаІмаше джуни бинейл ахва[+].
26Сиркайн силибишис, кумайн улеббишис няхуІдей таІъсир гьаъа, махуІдыд ишилхъа кыгьыл’ къихеленкъук эйхье[+].
27ГІынишени гичІин ыІмыр хылий хъааъа,
нягьаІкьни инсанни ыІмырыке сенбы камехье[+].
28Муъминни инсанаршина умуд шадваликва быкыр воохье,
нягьаІкьни инсанаршина меб умуд батмиш воохье[+].
29ГІынишена йаІхъ муъминни инсанын йыІкь водон,
нягьаІкьна иш къоодженкъуна вукІул’ баляабишей воохье.
30Муъмин инсан ненкеджар кьудратыле къаихьас деш,
нягьаІкьынбы меб дюнйейл гьалакэбхьесынбы[+].
31Муъмин инсанни гІаленче ацІаал’ къийхье,
нягьаІкьын гІал’-миз мед къацІакІванасын[+].
32Муъмин инсанни гІалени мизекІле югвалисын ацІа,
нягьаІкьни инсанни гІалени мизекІле гьыІлле вацІа.

### Фасил 11

1Алдамиш гьааъан терезибы ГІынише кьабыл’ гьаъа деш,
амма гьаІкІен терези манкъуна шадвалла вобна[+].
2Теккаббырийвалика аІйибыд хъадайлен,
амма муъминийваликва ацІаал’ эйхьен[+].
3Намусун муъминнанбы ивийкар гьааъа,
акьватайвалийн инсаф дешинбы гьалак гьааъа[+].
4Малын, девлетин ГІынишени гъазааке гьащу джар къаттихьанаъа деш,
амма муъминийвалин инсан аІджалыке гьиваадже[+].
5Намуснани инсанна йаІхъ манкъуни гьаІкьийкьатын хъобку хъааъа,
нягьаІкьна мер джуни нягьаІкьийвалике хъекІа[+].
6Муъминна джуни гьаІкьийкьатын гьиваадже,
хаинар джони хаиныйвалин торейхъа ааъас[+].
7НягьаІкьна хъикІуйнкъаІ, манкъун умудбыд гьаатІа,
хаинаршин арзубыд батмишхьа айкІан[+].
8Муъминна баляаке къиттийхьан,
манкъуни джигэй нягьаІкьна балейхъа гехьа[+].
9АкьватІае мизеква къонши гекІа,
муъминынбы ацІаалин дагъамынчике гьиваадже.
10Муъминар джони хайрылхъа гьибхырыйнкъаІ, гыргыни шагьарын шадвалла гьааъа,
нягьаІкьынбыб гьалак вухьайнкъаІ, шадвалла воохье[+].
11Муъмин инсанаршини алхышбишиква шагьарна гьыІрмат гьеххе воохье, амма нягьаІкьынбишди гІаликва шагьар батмишоохье[+].
12АІкІелихъа камна къоншийхъа писди улеква илякка,
амма аІкІелнанкъве джуна миз гьиваадже.
13МизетІае сирбы еймишаъа,
ыІгьтибарнанкъве сир дюглед гьиваадже[+].
14Дюзгунна тадбир къидевджийнкъаІ, миллет гьалак эйхье,
амма лязимна маслягьаІт къоодженбы вухьайнкъаІ, гичІ авайкІан[+].
15Мерункъус заминна илёйзарна, вудж балейхъа эхьа,
гьащуе заминийвалис илдёйзар, мана хатааке къиттийхьанна.
16ЙикІ югна заІъфа дойиква ейхье,
иш гьааъанбишеб девлет къазанмиш гьааъа.
17МаргьаІматнанкъве джуни рыІгьысын гьаъа,
заалыме джус баляа абайле.
18НягьаІкъункъун къазандж кума водон,
гьаІкьийкатна тохум оозанкъве югун маІгьсул алятІа.
19Инамука сидкь гьауна гудмишхьесда,
нягьаІкьийваликва ийкарна джуни аІджалысхъа хъарайле[+].
20ЧаІпалин йикІнанбы ГІынишис вуккыйкан деш;
намуснанбы манкъус хошба воохье.
21Иням гьеъэ, – нягьаІкьынбы джаза дена деш аахвас,
муъминынбы ГІынише гьивааджес[+].
22БатІрайни хьунащехъад башда ыхьай дешхьей, мана хъушулхъа кІыняагъаІн тІуджва хъаляийни воккак’ акар.
23Муъмин инсанарше тек са югвалла тІабал’ гьааъа,
нягьаІкьынбишин нийят ГІынишена хъаІл тІабал’ гьавъий водон.
24Санкъве ачухни йикІеква гьелен,
гойне хеддад манъкус сийкІалан,
мерункъве мед водон утІумда гьивааджен,
гойне водунуд адкІын касиб эйхьена[+].
25Джомард болвалей эйхьена;
хьян гьеленкъус хьян гьелен.
26Шавае тахыл’ амбарей гьиваадже, джамаъаІтын манкъулхъа лаІънат къихеле,
мана масса гьооленкъуна барака гьеххе воохье.
27Шавае югун гьаъа, манкъулхъа маргьаІмат гявайле;
шавае писин тІабал’ гьаъа, манкъулхъа йидж писин хъадайле[+].
28Девлетылхъа умуд гьааъана, ненджад дена хъеххъвана,
муъминынбы меб юххьанийна чуІвана ярпах хьинне байлямишебхьес.
29Джуна хизан аІзабейхъа абачченбишда кьисмат текба мыцобна,
вугьнуцІ аІкІелнанкъуна къул ихьес.
30Муъмин инсанна кьисмат ыІмырна йивобна,
идракнанкъве инсанаршин джанбы гьиваадже[+].
31Агар ини дюнйейл муъмин инсанаршис джаза гьоолехьей,
нягьаІкьынбишис, бынагькараршис гьоолени джазаахъаб кьадар вухьес деш.

### Фасил 12

1Шавусей тербие ыккан, манкъус башда ыхьайид водон ыккан,
рычхант кьабыл’ гьидяъана сарсахорна[+].
2Югни инсаныл’ угъа ГІынишена маргьаІмат воохье;
писин нийятбынанкъус джаза гьооле.
3НягьаІкьийваликва инсаныссе джигайл утІумхьес ахаІс деш;
муъмин инсанаршина кок хъооххъас деш[+].
4Къанаджагънана хьунаще адамийн таджодон,
абыр дешда хьунаще баркІуни цІомейн маш водон[+].
5Муъминаршина макьсад аІдалат водон,
нягьаІкьынбишда маслягьаІт фыъыІл вобна.
6НягьаІкьынбишди мизен дюглеб эб кІявъий тІабал’ гьаъа,
муъмин инсанаршини мизен манбы къорамиш гьааъа[+].
7НягьаІкьынбишилхъа баляа хъабийнкъаІ, манбы батмиш воохье,
амма муъмин инсанаршин хав джигайл ахва.
8Инсан манкъуни аІкІелихъа гора таІърыфыс лайикьра,
адабсызыхъа йикІейнче писба иляака.
9Хеббананбы хьинне динджинар джус иш гьааъас вахаІна инсан хьинне оІгмуш эйхье,
вудж доюкана хьинне гьагвани инсаныле гынейлхъа аІгьтияджнана югна ворна.
10Муъмин джуни маланир балейн ахва,
нягьаІкьынбишин югунуд оІджеква эйхье.
11Гьащуе джуни торпахыл’ ишлемиш эйхье, манкъухъад гьаІмаше одхьанан къык ихьес,
кьаІрани нийятбишиди хъигьна ийкарна мер къаммаз ворна[+].
12НягьаІкьни инсанаршина къала къумулхъа сабкІыл дагъылмиш воохье;
муъминаршина кок байба, утІумба вобна.
13Писда инсан джуни аІсни мизен торейхъа арачче;
муъмин дагъамийвалейхъа гирхьуейр, саламатра хъигъечІе[+].
14Инсанни мизеле аІкІелнан джуваббы хъигъечІехьей,
манкъве манчике хайир алятІа;
инсаныс гьеленыд манкъуни хулеббишиква къооджени ишиква эйхье[+].
15ВугьнуцІункъуна йаІхъ джукІле джуни улеббишейнче хъобкуба къооджена;
аІкьелнанкъве мед маслягьаІтыле кІыры гьеле[+].
16ВугьнуцІункъве джуна хъаІл гьамани манзилей ашкар гьааъа;
аІкІелнанкъве гьокуй дюгул’ гьаъа[+].
17Намуснани инсане гьаІкІена шагьадыйвалла гьааъа;
намус дешинкъве гьорбишда шагьадыйвалла гьааъа[+].
18ГІалехъа хъадыйн йишон гьаъанкъуни мизен къылынджиле йыІкьын ыІхна гьаъа,
ацІаал’нани инсанаршини мизен меб чІырынбы хъувабквааъа[+].
19ГьаІкІен эхтилет гьаІмашийс ахван,
гьораквана миз са мугьлетей авайкІан[+].
20Гьор нягьаІкьынбишди йикІей гюъур водон,
суІлгь тІабаляъанбишди йикІей шадвалла воохье.
21Муъминна ненке джар балейхъа гихьас деш,
нягьаІкьынбишда вукІул’ баляабише гявцІу воохье.
22Гьор ГІынишени оІгийл хебна бынагьобна,
гьаІкьыйкьат джигайлхъа гьихьараъанбишиле Мана разийра ахва[+].
23Гьихъа кар къедженбише джон ацІаал’ джос гьиваадже,
вугьнуцІунбише джона вугьнуцІийвалла ашкар гьааъа[+].
24ЗаІгьмат гьааъана гьаІким ихьес,
кыгьыл’ къулулхъа сакІалас.
25ЙикІени дерден инсан эзмиш гьаъа,
хошни кал’майн манкъун йикІ ачмишаъа.
26Муъмин инсане къоншийсыб хъобкуна йаІхъ гьаагва,
амма нягьаІкьынбишди йаІххъын инсанар азмиш гьааъа.
27Кыгьыле вудже джуна кІонуб хъоохьар деш,
амма заІгьмат гьааъани инсанна девлет хебни кьийматука воохье.
28ГьаІкьийкат йаІххъыл’ ыІмыробна,
мани югни йаІххъыл’ гьоогьаранбишикІле аІджал къаджес деш.

### Фасил 13

1АІкІелнани духе деккини насийгьаІтбишиле кІыры гьеле,
гьаІясызе тербиейхъа кІыры деш гьеле[+].
2Инсанни мизел аІкІеликван эхтилет ыхьаей,
манкъукІле манчин хайир къаджес,
хаинаршикІле джон хайир зулумей къедже[+].
3Миз гьиваадженкъве джун джан къорамишаъа,
гьеххера йишон гьаъанкъве баля тІабаляаъа[+].
4Кыгьыл’ джуни умудбишилхъа деш гьийхьар,
заІгьмат гьааъана джуни арзубишилхъа гьийхьар[+].
5Муъмине нениджад гьорас нифрат гьаъа,
нягьаІкьна мер бейъабырехье, русвайлхъа гехьа.
6ГьаІкьыйкьатын хъобкуйни йаІххъылхъа хъигъеще,
нягьаІкьна джуни гьоран йаІххъыл’ азмишаъа[+].
7Са ворна, гьидджуд дена, вудже вудж катхуда ву гьагва;
сайир ворна, хебни девлетиква, – касибву гьагва[+].
8Малан гичІике инсанна ыІмыр гьиваадже,
касибыхъаб джан алищесда гичІ дешда.
9Муъмин инсанаршин ишыгъ шадваликва гёйхьан,
нягьаІкьынбишда чирахыб кІябхъаІсда.
10Теккаббырийвалин алдабхьуний идахье,
амма няаей маслягьаІт, маа аІкІел воохье[+].
11Чилеб алхъана девлет дагъылмиш вухьес,
заІгьматука савъуна меб гьеххевхьес.
12Быкыр девхьана умуд йикІен ыкІар водон,
быкырхьайн дилег ыІмырна йивобна[+].
13Ивгьойнчихъа кІыры гьиделенкъве вудже вудж гьалакаъа,
васийхъа кІыры гьеленкъве мукафат алятІа.
14АІкІелнанбишин дарс ыІмырна былахобна,
манчин аІджални тораке гьивадже[+].
15КІорани аІкІелин маргьаІмат гьооле,
нягьаІкьни йаІххъын аІджалысхъа ыккейка.
16Башда эйхьенкъве аІкІеликва иш къоодже,
вугьнуцІе меб джуна бачІаІрийвалла гьаагва.
17ЫІгьтибар дешди элчей баляа абайле,
ыІгьтибарнани элчей гумрагьийвалла абайле[+].
18Тербие кьабыл’ гьидяуна касибхьа, гьыІрматыле къеъэхьа;
шавае джун нукьсанбы кьабыл’ гьау, манкъуна гьыІрмат гьеххе воохье[+].
19Быкырхьайни дилегбише рыІгь шадаъа,
вугьнуцІус писвалла къалебчий лап дагъамын водон.
20АІкІелнанбишиква гюъур-сугъоцийн аІкІел гьеххааъа,
вугьнуцІаршиква аликкыйн баляа абляаъа.
21Бынагькарни хъигьна баляа ивийкар,
муъмин инсаныс абадыйвалла гьооле.
22Югни инсанна девлет невабишисыб ирсна гьивийхьар,
бынагькаре савъуна девлет муъминыс кьисмат вухьес[+].
23Касибын маІгьсул болда ыхьаейд,
кьанун девхьайнкъаІ ман маІгьсул хъоІхъаІсын.
24Шавусей туІба хъивийкан, манкъус дих дийкан,
шавусей дих ыккан, манкъуссе башда гьаий кІел-гьидийхан[+].
25Муъмине ацІесын мейн ойхьан,
нягьаІкьынкъуна вухьун кьаІраб аахва[+].

### Фасил 14

1Хьунащени аІкІелин хав аляъа,
хьунащени аІкІел девхьайн чише ман хъойтал.
2ГІынишиле хъаІйкьаІнна хъоркура гьойгьар,
Мана хъидяацІана мер доламабы гьаъа ийкар[+].
3Теккаббырын лагълагъ манкъуна чуІмкёбна,
ацІаал’нани кьаІсинбишин гафбы манбишин къорамишавъий водон[+].
4Яцбы дешинбы, сакІанбыд кьаІрад,
гуджнани яцбышиква мед – болун маІгьсул.
5ГьаІкІени шагьадэ алдамишаъас деш,
намус дешди шагьадын нафас гьораква эйхье[+].
6ГьаІясызе ацІаал’ тІабал’ гьаъа, йиджыд джусхъа идяаке,
башда эйхьенкъус мед ацІаал’ рагьаІтда авайке[+].
7ВугьнуцІуке акьаІна хъихье,
манкъуке аІкІелнан къайхьес деш.
8Башда эйхьенкъуна аІкІел джуна йаІхъ вацІавхьай водон,
вугьнуцІаршин башда девхьай манбишди макарбишей водон.
9ВугьнуцІарше бынагьбишике темиз воохьенбишиле ахъаІнабы гьаъа,
амма ГІынишилхъан иням намуснанбишиква водон.
10Тек инсанни йикІекІле ацІа манкъун уцІурбы,
мебынбишиква битІал гьидяу ахва манкъун шадвал’бы.
11Намус дешинбишди хаас айтхьуй кьисматда,
намуснанбишди чадырас байлемиш вухьай кьисматда[+].
12Са джура йаІхъ хъобкуба хьинне къоодже,
амма манчин ахыр аІджалысхъа хъайле[+].
13МахуІдыд эйгьен, – маджлисни йыІкьней йикІ дерде эхьа,
шадвалихъаб хъигьнаб дерд хъавайле.
14Нишини хъигьнаей нягьаІкьна гьаркІын, вуджейд ман алятІа,
югни инсане меб джуни заІгьматна гьаІкІ алябатІа.
15Джегьиле гьар кал’майлхъа иням гьаъа,
илийхьаранкъве гьар аддымыс фыкыр гьааъа.
16АІкІелнана хъаІркьын писинчике сийкІална,
вугьнуцІ мер сийхаІна, нишиле джар хъаІйкьан деш.
17Гьащуей экІра хъаІлэй эхьа, манкъве баІчІар ишбы гьаъа,
писин нийятнана инсан къаджес ыккыйкан деш.
18Джегьилершина ирс вугьнуцІыйвалла вобна,
ацІаал’ илвийхьаранбишин тадж водон.
19Писинбы югни инсанаршини оІгийл,
нягьаІкьынбы дюзгунни инсанаршини дарвазайни оІгийл кьарацабишил гивъарас.
20Касиб къоншийсыр деш ыккыйкан,
катхуда мер гыргынбишис ыккыйкан[+].
21Къоншийс нифрат гьаъанкъве бынагь гьааъа,
касибна хыл’ авхъаахъана бахтиварорна[+].
22Шавае писин нийят гьаъа, мана йаІххъыле къегьехьа,
инямий мугьуІб югун гьаъанбишиква водон.
23ЙыІкьни ишбишике гьаІмаше хайир алятІа,
кьаІрани эхтилетике текба аІгьтиядж алябатІа[+].
24Девлет идракнанбишин тадж водон,
вугьнуцІаршин безек манбишин дацІаал’ водон.
25ГьаІкІени шагьадэ джанбы аІджалыке гьивадже,
писин нийятнанкъве мед гьораква нафас алятІа.
26ГІынишена гичІ йигънаб, йигъни кул’фатбишдаб архайнийвалла вобна.
27ГІынишена гичІ ыІмырна былахобна,
манчин аІджални тораке гьиваадже[+].
28Паччагьна ахтывалла халкьыни хебваликва вобна,
халкь кІыл’ хъихьайнкъаІ, паччагьыр хъекІана.
29ЭкІба хъаІл хъидайлена аІкІеликва эйхье,
экІба хъаІл хъавайленкъве баІчІарийвалла гьаагва[+].
30ЙикІ сакитда, джаныд сагъламда,
пахылыйвалин баркІубы хъыІчаъа[+].
31Касибар дердей аагьанбы, манбы Ибхьыйнкъухъа писба иляака,
ёхсуларшини балейн аахванбише манкъус таІърыф гьаъа[+].
32НягьаІкьынбишин писин джолхъаджад къаихьас,
муъминна джуни темизийвалин гьиваджес.
33Хедын ацІаал’ аІкІеликвани йикІей гудмишехье,
вугьнуцІаршини арайлид ман къеджен.
34Халкьына ахтывалла гьаІкьыйкьатука воохье,
бынагьын меб мана кІыл’ хъааъа.
35Паччагь аІкІелнани нукарыле разийра эйхье,
аІйибнан ишбы къеджени нукарылхъа хъаІл гьааъа.

### Фасил 15

1Сакитни джавабын хъаІл авакІанааъа,
серт кал’майн гьыІрс гьеххе гьааъа.
2АцІаал’нанбишди мизен идрак экІаъа,
вугьнуцІаршини гІаленче тек са сарсахийвалла хъугъоочІе.
3ГІынишени улеббишикІле гыргыда къеджен,
писинбишихъар илякка, югунбишихъар.
4Диндживалисни маслягьаІтна миз ыІмырна йивобна,
алдамишааъани мизен рыІгь гьалакаъа[+].
5ВугьнуцІе деккин тербие масхара гьаъа,
аІйиббы кьабыл’ гьауна мер аІкІелейхъа хъарайле.
6Муъминни хаа хедда гыранын кар эйхье,
нягьаІкьни инсаныс карани гьеххехьайн баляа абляаъа.
7Идракнанбишди гІален-мизен ацІаал’ еймишаъа,
вугьнуцІарше маІхдун ишбы деш гьаъа.
8НягьаІкьынбише гьивона кьурбан ГІынише кьабляаъа деш,
муъмин инсанаршин дуъаІбы Манкъус хошда эйхье[+].
9НягьаІкьни инсанна йаІхъ ГІынише кьабляаъа деш,
гьаІкьыйкьат тІабал’ гьаъана мер Манкъус хошра эйхье.
10ЙаІххъыле азмишхьайнкъус йыІкьна джаза гьивлес,
аІйиббы кьабыл’ гьидяъана батмишхьесда[+].
11АІджал, гьабтІыйнбишин джигабы ГІынишис ашкарда водонбы,
гьалед хедда инсанаршин йикІбы МанкъукІле ацІа[+].
12ГьаІясызыс джун аІйиббы ашкар гьаий ыккыйкан деш,
идракнанбишди маджлисейр мана ахва деш.
13ЙикІ шаддананкъаІ, акьвад ачмишехье,
йикІени мед дерден рыІгь гьакьвараъа[+].
14АІкІелнани йикІен ацІаал’ тІабаляъа,
вугьнуцІаршин итхьун баІчІарийвалла вобна[+].
15Касибын нен джад йигъ кІарда эйхьен,
бахтиварын мед йигъбы гьаІмашийна даватобна.
16ГІынишена гичІий кІылданан кьарарукан кар,
хебни хазнайлейий гьаІмашийни къайгъуйле югда водон[+].
17МугьуІбукан мейвабишин йыІкьыгьийн итхьун,
нифратука кокни данайни чуранукани отхьуныйле югда водон[+].
18Джошмишехьени инсане алдабхьуний еймишаъа,
сабырнани инсане мед душманийвалин оІги алятІа[+].
19Кыгьыл’на йаІхъ зазаабы аляды гяацІе,
иш вацІанбы меб аІкьни йаІххъын ивийкар[+].
20АІкІелнани духе дек шадаъа,
вугьнуцІе ед дердейхъа арачче[+].
21Илдийхьарна аІкІелдешинчиле шадехье,
илийхьарна хъобкуни йаІххъын айкІан[+].
22МаслягьаІт дена иш хайир дена вухьес,
маслягьаІт гьааъанбы хеббахьей иш угъурука вухьес[+].
23Агар джаваб хъилес ахыІей, шадвалла воохье,
лязимын джаваб хъивойд гейд югда эйхье[+].
24АІкІелнана инсан, гьабтІуйнбишин дияр къаледчу,
ыІмырни йаІххъын агъалла илхъечІе.
25Теккаббыраршин хайбы ГІынише хъотталас,
амма сипІырыйн джига Манкъве къорамишаъас.
26Писин нийятбы ГІынишис хъаІлада эйхье,
темизин нийятбы мед Манкъус хошда эйхье[+].
27ТІамаІъкаре джуни хаалхъа баляа абляаъа,
шавае рушват илдябатІа, манкъуна ыІмыр хылийба вухьес[+].
28Муъмин инсане джаваб хъилессе гьихъа фыкыр гьааъа,
нягьаІкьункъуни гІаленче писвалла кІявайкІан[+].
29ГІыниш нягьаІкьынбишике акьаІна эйхье,
муъмин инсанаршини дуъаІйле мед кІыры гьеле.
30Ишгъеквани иляккыйн йикІ шадаъа,
югни севинджийн кьаркьала утІумаъа[+].
31АІкІелнани танкьытыхъа кІыры гьелена,
идракнанбишди джаргэй гьаІмаше ихьес.
32Шавае насийгьаІтбы кьабыл’ гьидяъа, джус зиян гьаъа,
тахсырбы кьабыл’ гьаъанкъве аІкІел къазанмишааъа[+].
33ГІынишени гичІин идрак хаІр хъаъа,
аслаІгьийвалла гьыІрматыле гьихъа воохье[+].

### Фасил 16

1ЙикІейдын фыкырбы – инсаныке,
манчин вукІлелхъа гьидхырий – ГІынишике[+].
2Гьарункъе джуна йаІхъ темизба вухьай гьыІсаб гьааъа,
ГІынише мед йикІбы ёхламишаъа[+].
3Гъу къаджесын ишбы ГІынишисхъа хъиле,
йигъын фыкырбыд вукІлелхъа гьихьарасынбы.
4ГІынише гьар кар джуни макьсадука идхьы,
нягьаІкьнар баляанани йигъыс ирхьы.
5Такаббыр йикІнанбы ГІынише кьабляаъа деш,
манбы няхуІб джаб джаза дена аахвас деш[+].
6Инямыний мугьуІбун бынагьбы илещенбы,
ГІынишени гичІиныд баляабы акІанаъа.
7ГІыниш инсанни ишбишиле разийрахьей,
манкъун душманарыб ГІынише барышмишааъа.
8Муъминыйваликван кІылданан,
нягьаІкьийваликвани хедни къазынджиле югда водон[+].
9Инсане вудже джусда йаІхъ сечмиш гьааъа,
амма гьогьарасын сура ГІынише гьагва[+].
10Паччагьни мизел аІршеле хъадыйн кал’мабы эйхье,
манке къеджен диванбыд аІдалатука эйхье.
11Дюзгунун терезюгун вукІул’бы ГІынишике водонбы,
кьочІейдын чекийн къаебыд Манкъве идхьыйнбы водонбы[+].
12НягьаІкьын ишбы паччагьарше кьабляъа деш,
аІдалатука тахт утІумоохье[+].
13Паччагьаршис аІдалатукана миз кьабыл’ воохье,
манбишис хъоркура йишонаъана кьабыл’ эйхье[+].
14Паччагьна хъаІл джан алятІас арна азраилёрна,
каамил инсане манар сакит гьаъас[+].
15Паччагьни ачухни сифатэй ыІмыробна,
манкъуна маргьаІмат юххьанийн гёгъуй водон.
16АцІаал’ саий кІыняаІгъа саийле югда водон,
идрак алятІыйд нукІрайле кьийматука водон[+].
17Намуснани инсанаршина йаІхъ зулумуке къырагъыл’ воохьена,
йаІххъыл’ азмиш дехьенкъвейд джан гьивадже.
18Теккаббырийвалла баляале гьихъа воохье,
фалакатылед гьихъа оІгмишхьай эйхье[+].
19Фагъыраршиква кІыл’валла гьааъа гудмишхьай,
теккаббырийвалла гьааъанбишиква таланын кар битІал гьаийле, югда водон.
20Башда эйхьенкъве хайир алятІас,
ГІынишилхъа иням гьаъана бахтиварорна[+].
21ЙикІен идракнана аІкІелнана эйхье,
хошни гафукад иням гьеххехье.
22АІкІел инсаныс ыІмырна былахобна,
вугьнуцІна джаза манкъуна баІчІарийвалла вобна[+].
23АІкІелин инсаныкІле лязымын кал’мабы эйгье,
манкъуни гафылхъад иням гьеххехье.
24Хошна гаф петякэйн итодон,
рыІгьыс шадвалла, джанас хъувадкуй водон[+].
25Са джура йаІхъ хъобкуба хьинне къоодже,
амма манчин ахыр аІджалысхъа хъайле[+].
26Охьанасди къыкни мей иш гьаанкъве,
джус манкъве тавсун гьилес деш.
27Ярамаз зулум ибхьес устадор,
манкъуни гІалена ялав оІртанык’ акар[+].
28ГьыІллекар инсане къалмакъал абачче,
быІгьтанче достар джурааъа[+].
29Залыме къонши алдамишаъа,
гьамыр писди йаІххъылхъа сакІалаъа[+].
30ГьыІллейкван нийятнанкъве ул’ гивийхаІ,
шавае пишнибы хъичІокараъа, манкъве нягьаІкьын ишбы гьаъа.
31Джагваран чІаІр гьичІомчІаран таджодон,
хъобкыйни йаІххъын къазандж водон[+].
32Сабыр куштюкурни гуджуле кьуватука водон,
шавуссейе вудж адхъас ахаІ, шагьарбы алятІанкъуле гуджука ворна[+].
33Хьытхьалейнче чоп илхъооще,
амма нена джаб гьуІкум ГІынишике вобна.

### Фасил 17

1ХъитІибкІынна гынейна хыІванан динджин хав,
маІъраканани, къалмакъалнани хаале югун водон[+].
2АІкІелнана къул до батмиш гьаъани духайна агъа эйхьена,
манкъуни чубишикваб деккике мирасна авхуна девлет битІалааъана[+].
3НукІрайий кІыняагъаІ цІайни кураней,
йикІ мед ГІынишени имтагьанбишиква ёхламишаъан[+].
4Писди инсанна фагьым чапаІл аІмалбынани гІалил воохье,
гьор гьаъанкъвейд фитнакарни джуваббишилхъа кІыры гьеле.
5Шавае фагъыр инджимиш гьаъа, манкъве мана Ирхыйнкъуле аІйибодон гьаъа;
гьащуе мерункъуни дагъамийвалиле шадехье, мана ГІынишени аІзабыке къаттихьанас деш[+].
6Невабы эгьлибишин таджодон,
духбишда уфтаныйвалла деккяр вобонбы.
7Сарсахык’ лайикьукан эхтилет идякІуйн хьинне,
доюкани инсаныкид гьоракан эхтилет авакІа дешин[+].
8Рушват гьооленъукІле мана джаду хьинне къоодже,
нени суралхъа сабкІылэйб, гыргынанкъаІ хайир водон[+].
9МугьуІб тІабал’ гьаъанкъве инджимишхьай кІелиханаъан,
йикІей кин гьивадженкъве дост акІанаъа.
10Башда эйхьенкъве ивгьойн тахсир кьабляъан,
вугьнуцІус ыхыІйхани ваІшни далыныр башда гьаъа деш.
11Писда инсан къалмакъални хъигьна ийкар,
манкъуни эксина аІджална маляик къахилес.
12Путабы алятІуйни сёюка растына хъарий,
джуссе вудж аххъас дяхаІни вугьнуцІука растына хъарийле югда водон.
13Шавае гьаийни югунчис писин хъеле,
манкъуни хааке писин джурахьес деш.
14Алдабхьунийн гибгъылый хьинени бендини хъодхуйк’ акар,
дявъаІ гивгъалассе сабыр гьеъэ[+].
15Залымна багъышаъас, бынагь дешда джазаламышаъас –
кьоІйид сана ГІынишес хъаІлада водон[+].
16ВугьнуцІус пулна киса нишисдане?
АІкІел дешхьей идракыйвалла няхуІбне алившес?
17Достун мугьуІб гьаІмашийн водон,
чоджун ирхьыйд дагъамни йигъысын водон[+].
18Башда дехьенкъве хыл’ авхъу,
мерункъун бордж хъилес гардана алятІа.
19Къалмакъал вуккуйкананкъус бынагь вуккуйкан,
вудже вудж ахты хъаъанкъве аІджал хъойтІал[+].
20Гьораквани йикІекІле югун къаджес деш,
гьыІллейквани мизен балейхъа арачче.
21Шавае вугьнуцІ ирхьы, манкъве джус дерд ибхьы,
духайни сарсахийвалилер дек шад дехье[+].
22ЙикІена шадвалла югна дарманобна,
уцІурнани рыІгьын джан хъеххъваъа[+].
23НягьаІкьункъе этякык’ авгъанче рушват алябатІа,
махуІдыд аІдалат харабаъа[+].
24Илийхьарна ацІаалихъа илякка,
вугьнуцІун мед бахыш – дюнйейни гьар суралхъа.
25АІкІел дешда дих деккисин хаджалат водон,
едисыб гьаІмашийна дердёбна[+].
26Тахсир дешинкъуке джарма алябтІый,
доюканар хъобкубийвалил алла гетуй писда ишобна.
27Кар ацІанкъве эйгьенчиле аІгьтият гьааъа,
аІкІелнанар сабырука эйхье[+].
28ВугьнуцІна кІитІоркІулыйнкъаІ, идракнанкъус гьыІсаб гьаъа,
гІал’ садчийнкъаІ – аІкІелнанкъус.

### Фасил 18

1Джулер алхъа гудмишехьенкъве джус ыккананбы гьаъа,
аІкІелнани маслягьаІтбишилхъад кІыры гьеле деш.
2ВугьнуцІус фыкыр гьавъий кьаблехье деш,
амма вудж аІкІелнана хьинне гьагуй кьаблехье.
3НягьаІкьни инсанука сарчийн гьыІрматыле къаъайгье,
намус дешинкъука сарчийн русвай гьаъа.
4Инсанын эйгьен кал’мабы кІоран хьянбы водонбы,
идракын чешмабы гьадахьван дамабы водонбы[+].
5АІдалатни оІгийл тахсирнана зулумкар къорамишаий,
муъминнар тахсиркар гьаий писда ишобна[+].
6ВугьнуцІункъуни мизен къалмакъал абачче,
гІалиныр вудж гетаъа[+].
7ВугьнуцІунъкуни гафбишей манкъун аІджал водон,
гІал’-миз мед джусда чІенкІобна[+].
8Гъийбат гьааъанкъуна гаф шарбат хьинне иттуба хъавайле,
кІораба джанэйхъа ивийшар[+].
9Кыгьыл’ба иш къооджена
дагъылмыш гьаъана ворна.
10ГІынишен до гуджнана къала вобна:
муъмине маа хаІм гьааъа, хатаакер гьиваджена.
11Катхудайна девлет манкъуна утІумна къала вобна,
мана манкъукІле дагъылмиш дехьен сангар хьинне къоодже[+].
12Теккаббырийвалла аІджалыле гьихъа хъавайле,
аслаІгьийвалла гьыІрматыле гьихъа воохье[+].
13Эйгьен къайхьессе гьихъа джаваб хъивуй
аІкІел девхьайий наш хъидехьай водон.
14УтІумун рыІгьнана ыкІарбишди оІгьдана хъалесда,
амма рыІгь бошедахьей, чара няхуІбне къавджес[+]?
15АІкІелнанкъуни йикІен ацІаал’ саъа,
идракнанбишди кІырбишед ацІаал’ тІабаляъа.
16Магарышин йаІхъ темзяаъа,
чІекІни гьаІкимаршисхъа вуккэйка[+].
17Диваныл’ цІерра гиргъылна къамехье,
кьоІръэсда цІеррийнкъуни эксина далилбы адляъа гигъалас мей.
18Абчийни чопан цІыцІавхьайбы маслягьаІтылхъа хъаваляаъа,
гуджнаба сивийхаІнбыб сана-санкъуке джурааъа.
19Цимис хъихьана чодж алябтІас дяахаІна къала вобна,
алдабхьуний дарвазабишилни шефтейк акар вобна.
20Инсан джуни гафбишди мейвабишин ацІяъа:
гьиджое мизен къазанмиш гьау, манчиквар айцІена[+].
21ЫІмырий аІджал мизени гьуІкумей водон,
шавае манчиква доствалла гьааъа,
манчини мейвабишин дад къаджесын.
22Шавусей абырнана хьунаще авайкы, манкъусхъа хазна авайкы,
ГІынишенаб маргьаІмат гябы[+].
23Касибе рагьыІм гьоохъа,
катхуде мед кубутюн джаваб хъеле.
24Достар хеббананкъве вудже вудж батмиш гьаъа,
амма чоджуле инямукана достур эйхьена[+].

### Фасил 19

1Камалука гудмишехьена касиб
гьор гьаъани вугьнуцІуле югна ворна[+].
2ДацІаалин джанани умудбишис хайир гьелен деш,
телесмиш эйхьенкъунуд къелбы итойтананбы[+].
3Инсан аІкІел дешвалин йаІххъыле къагьайгье,
йикІейнче меб ГІынишилхъа хъаІл гьааъа[+].
4Девлетин достар гьеххе гьааъа,
касибийвалин меб достар авакІанааъа[+].
5Гьор гьаъана шагьид джаза дена ахвас деш,
гьораква нафас алятІанар саламатра ахвас деш[+].
6Хеббананбише доюкани гьаІкимаршис ялтахыйвалла гьааъа,
пайбишис хыл’ ачухнанкъукар гьащухьейр дост эйхье[+].
7Чубишисыр касиб хъаІлара эйхье,
достар манкъуке лап джаб акьаІна хъоохье. Манкъве достар тІабал’ гьааъанкъаІ, саджар авайке деш[+].
8Шавусе джус югун ыккан, манкъве башдахьай тІабал’ гьаъа,
идрак гьивадженкъве хайир къазанмишаъа[+].
9Гьор гьаъана шагьид джаза дена ахвас деш,
гьораква нафас алятІанар батмишхьесда.
10ВугьнуцІус дабыквана ыІмыр деш аваакІва,
къулэ ханаршилхъа гьуІкум гьавъийд деш аваакІва[+].
11АІкІелин инсан хъаІлаке гьивадже,
хебвалла мерункъун бынагьбы багъышаъэй вобна[+].
12Паччагьна къазаб асланни мырык’ акар,
манкъуна маргьаІмат меб окІал’ни шегьик акар[+].
13ВугьнуцІна дих деккин уцІур водон,
алдэйхьванна хьунаще хьян кІяйкІанан даха водон[+].
14Хавий девлет деккикена мирасобна,
аІкІелнана хьунаще мер ГІынишикена пайобна[+].
15Кыгьылийвалин кІорани никІэйхъа арачче,
сегьленкарийвалин мысвалейхъа кІерачче[+].
16Ивгьойн гьивадженкъве джан гьивадже,
йаІхъбы хъидяъана мер батмишехье[+].
17Саилис гьеленкъве ГІынишисодон гьеле,
ГІынишед манкъус гьеххаликва сакІалаъан[+].
18Гедж гьидяу дих башда гьеъэ,
илекке, мана гьалак гьимаъа[+].
19Акьвейхъа сийкІаланкъус джаза гьивле,
вахтал’ тадбир къидевджей, дагьирар пис хъихьес.
20НасийгьаІтбишиле кІыры гьиле, тербие алетІе,
вахт хъавалесда идракылхъа гъу гьихьарас.
21Инсанни йикІей хедданан фыкырбы эйхьенбы,
амма ГІынише ивгьойнбы быкырехье[+].
22Инсанаршини арайл ыІгьтибар кьийматука водон,
касиб фырылдахчийле хошра эйхье.
23Инсанар ГІынишини гичІин гудмиш воохье,
манчин ацІына рагьаІтра къийсанна[+].
24Кыгьыле хьаттейхъа хыл’ гьодакке,
амма гІаляхъа гьихьараъа деш[+].
25ГьаІясызыс джаза гьооле, джегьилер аІкІлейхъа хъавайле,
башда эйхьенкъве мед джукІле ивгьойнбы кьабыл’ гьаъа, вакен дарс эйхье[+].
26Деккини акьвейхъа сийкІална, ед’ къегьейшена,
хаджалатыс, дердес ирхьына дихорна.
27Дих! АІкІел гьоолена гаф къалебчей,
ацІаалике къырагъыл’ ахвас.
28Бейкара шагьиде аІдалатыле рычханд гьаъа,
нягьаІкьийвалла намус дешинбишин одхьуний водон.
29ГьаІясызыйвалла гьаъанкъус диван,
вугьнуцІус йыІкь гетасын далар камхьес деш[+].

### Фасил 20

1Чахыр гьаІясыз кар водон, ичгийн къалмакъал абайле.
ЙаІххъыле къагьабкІуйнбы идракылхъа гьивийхьар деш[+].
2Паччагьна къазаб асланни мырык’ акар,
мана аблявъий ыІмыр гичІик’ авхъа хъивуй водон[+].
3Алдабхьунийле къырагъыл’на шоІгьратей эйхье,
вугьнуцІ мер къадархьун къалмакъалейхъа илекка.
4Цывыл’ джига идезуна кыгьыл’,
хъийшаланкъаІ гьиччуд дена ахвас[+].
5ЙикІес гыранна фыкыр кІорана чаврумобна,
аІкІелнанкъуссе мана хъыгъавшес вахаІсда[+].
6Хеббананбише джо ыІгьтибарнанбы ву гьаІрай гьааъа,
амма инямукана инсан тІабаляъас ихьесдане?
7Муъмин аІйиб дена гудмишехье,
бахтиваробна манкъуна насыл.
8Паччагь диван гьаъас тахтылхъа гюъурийнкъаІ,
манкъве, писин къаджы, югунчике ман алягьу джураъан.
9Шавуссе ахаІей эгьес: «Йизди йикІей дешда макар,
йизди бынагьбишике зы темизхьана?»
10Алдамишааъан гёодкый, алдамишааъан илёодкый –
кьоІйид сана ГІынишис хъаІлада водон[+].
11КІыл’валике инсан къеджени ишбишике ацІахье,
темиздаей, дурустдаей манкъун ишбы.
12КІыры – сес къийхьен, ул’ – ишыгъ къооджена,
кІырбыд, улеббыд ГІынише идхьы.
13Къайсыний ыккыйканхье, касибийвалла гозетеэъэ,
айыхра ыхьаей, ацІесын къык ихьес[+].
14«Харабын малод!» – илещенкъе эйгье,
алищу къырагъылхъа хъихьайнкъаІ, оІгмишехье гийгъал.
15Дюнйел кІыняагъаІ, хедда якьут водон,
амма аІкІеликван кал’ма эйгьена миз джавагьириле кьийматука вобна.
16Мерункъус заминна илёзурункъве, тюлибы заминна хъеле,
махуІдын гиравуд мерункъуни хьунащеке гийхье[+].
17Гьораква къазанмиш гьаийн гыней иттуда эйхьен,
амма гІале ман гъургъийлхъа сийкІал[+].
18Фыкыр маслягьаІтей арайлхъа хъавайле,
дявъаІ вуккэйканкъаІ, нясийгьаІтылхъа кІыры гьиле[+].
19Миз ивийкарааъанкъве сирбыд ачмишаъас,
маслягьаІт къоодже – мизекІурука симарачче[+].
20Деккилхъа, едилхъа къаргъыш гьаъанбы зулматейхъа гябкІуйнкъаІ,
манбишда чирах кІябаххъаІна[+].
21Писди напсука алябтІуйни мирасын
шавус джад хайир гьилес деш[+].
22Писвалин аІваз хъаляъасын ву иммейгье,
ГІынишилхъа иням эдхъе, Манкъве гъу гьиваджесда[+].
23Гьоракван терезюгун къаебы ГІынишис хъаІлада эйхьенбы,
алдамиш гьааъан терезюгбыд гъалатІукана ишобна[+].
24Инсанын ийкырий ГІынише гьагва,
махуІдхьей – инсаныкІле джуна йаІхъ няхуІбне вацІавхьес[+]?
25Фыкыр гьидявъу телесюкда гьаийн кІын’,
сайид алятІуйн аІгьд инсанысда чІенкІобна.
26Идракнани паччагье нягьаІкьынбы мыцыс гьивлес,
мыгІрабишей манбишиле илгъичІу вара гьаъас.
27Инсанни джанан йаІгь ГІынишена чирахобна,
манкъун гьар аІъза ишыгъэй къеджен.
28Инямыний мугьуІбун паччагь гьивадже,
инямука тахт утІумааъа.
29Джаванаршис такьатын ишыгъ гьеле,
кьаІсинбишис джагварани чІаІрын ярашугъ гьеле[+].
30Ярабише, ыІхнабише писинчике юг хъаъа,
гетуйн инсанын дамарбы темиз гьаъа.

### Фасил 21

1Паччагьын йикІ ГІынишени хыле водон,
наІвейдын хьян хьинне няхъае ыккан, махъад сакІалаъан.
2Джуни иляккыйква инсан гьаІмаше гьахълыра эйхье,
амма ГІынише йикІбы ёхламишаъа[+].
3ГІынишис, джуни дойил кьурбан гьооленкъуле,
дюзгунба, аІдалатука иш къооджена гейр ыккыйканна.
4Такаббырыкван иляккый, оІгмишехьен йикІ
нягьаІкьынбишин ишыгъ хьинне бынагьобна[+].
5Ишкар инсанни фыкырбише болвалла гьооле,
тентюкийвалин меб – аІгьтиядж абляаъа[+].
6Гьораква къазанмишавъуна девлет нафасука къоокана бурку вобна,
аІджалысхъа къадархьуний водон[+].
7НягьаІкьынбишди залымийвалин манбы джо гябтІас,
манбишис аІдалатука гивъыр-сугъооций дийкынийн.
8Бынагькарна йаІхъ доламайква воохьена,
аІнгал дешинкъун ишбы дюзгунда эйхьи.
9Хаани дахани вуттул’ къалирхьуй,
алдэйхьванни хьунащейква са хаа гудмишхьайле, югда водон[+].
10НягьаІкъункъе зулум тІабал’ гьааъа,
дёлеснар манкъус хъийкан деш.
11ГьаІя дешинкъус джаза гьивуйнкъаІ, джегьил аІкІелейхъа хъарайле,
идракнанкъус насигьаІт гьивле, манкъун ацІаал’ гьалед гьеххехьесын[+].
12АІдалатнани ГІынише нягьаІкьынбишди хаана фыкыр гьааъа,
манбишилхъа баляа аблявъу джаза гьооле.
13ШавукІлейе кумагыс хъоотІална гьаІрай къидивийхье, кІырбы утІумаъа,
манкъунаб кумагыс хъоотІална гьаІрай шавукІледжаб къавхьес деш.
14Дюглебни гьаІдиейн хъаІл авакІанааъа,
этякэйнче гьивойни рушватын оІджемишхьайд акІанаъан[+].
15АІдалат муъминни шадвалис,
залымнид гичІис ыккыйкан.
16Гьащуе аІкІелни йаІххъыле къагьирхьу,
гьабтІуйнбишди оІлкайл уймишхьес.
17Шадвалла вуккананбишис касибийвалла хъавайлена,
болни суфрайл чахыр илёгъанкъухъаб девлет воохьена деш.
18Муъминни мей нягьаІкьна аманатна аляратІанахье,
темизинкъуни мейр гьоралай аманатна аххъаххъанахье[+].
19Гъалгъала абаччени, алдейхьванни хьунащеква санар гудмишхьайле,
сегьрайл гудмишхьай югда водон[+].
20Идракнанкъуни хаа кьийматукани каран хазнабы кІыл’ хъейдахьенбы деш,
вугьнуцІе мед гыргыда дагъылмишаъан.
21Гьащуе аІдалатнийий инямни хъигьна ийкар,
манкъухъаб югна, темизна, гьыІрматукана ыІмыр вухьес.
22АІкІелнанкъве игитершина шагьар таІъби гьааъа,
манбишда умуднана утІумна къалаб дербадер гьааъа.
23Шавае миз кІитІёбкІул гьиваадже,
манкъве вудж баляабишике гьивадже[+].
24Теккаббырийвалнани, оІгмишехьени инсанын до гьаІясызын до водон,
гьаІясызыйвалла гьавъуй летти меб гьааъас вуккуйкан[+].
25Кыгьылин дилегбы манкъун аІджал водон, наъас ву ивгьуей
манкъуни хулеббишис иш гьааъас вуккан деш[+].
26Кыгьыл’ йигъыле йигъылхъа дилегбы гьеххъа эйхье,
муъмине мед хъидийкын рыцІкь битІалаъа.
27НягьаІкьынбише гьивуна кьурбан хъыІвчий водон,
писди нийятука гьивуна кьурбан лап джад хъыІвчий водон[+].
28Гьорбы гьаъана шагьад хъикІасда,
шавукІлейе гыргыда къайхьы, манкъуле кІыры-гяххъан[+].
29НягьаІкьункъе джуна теккаббырийвалла гьаагва,
амма хъоркуна джуни йаІххъын мыІъкамра айкІан.
30Идрак, аІкІел, насийгьаІт
ГІынишени оІгийл гьидджуд дешодон.
31Сачаахарасди йигъыс балкан гьаІзрааъа,
къамхьай мед ГІынишике водон.

### Фасил 22

1Югун до девлетиле гыранда водон,
инсанаршин мугьуІб кІыняагъаІле, нукІрайле югда водон.
2Катхудар, касибыр янашеба илёозар:
кьоІйирсана ГІынише ибхьы[+].
3АІкІелнана, баляа къавджу, дюглехьена,
джегьилер меб, гьихъа хъигъебчІу, балейхъа абакІва[+].
4АслаІгьийвал’нийий ГІынишени гичІна
натийдже девлет, гьыІрмат, ыІмыр вобна[+].
5Намус дешинкъуни йаІххъыл’ тиканбы, чІенкІбы эйхьенбы,
джан хъикканна мани йаІххъылхъа ичІес деш[+].
6Джаваныс хъобкуна йаІхъ хаІр хъеэъэ,
мана кьаІсвалейр мани йаІххъыле сакІалас деш.
7Катхуда касибна агъа эйхье,
борджнана борджнанкъус къул эйхье.
8НягьаІкьийвалла оозанкъве баля хъивийшалас,
манкъуни джазан топпузыд хъыІчІесын.
9Темизин йикІнана, касибыс къык гьелена бахтиварорна[+].
10Рычхандчий къагьищуей, алдабхьуний чІаІвхьесын,
хъаІлламишебхьайд, цІыцІавхьайд арайл ахвас деш[+].
11ЙикІена темизийвалла гьивааджена гафейр хошра эйхье,
паччагьысыр дост эйхье[+].
12ГІынише гьаІкьийкьат къорамишаъа,
хаине ивгьойнбы мед Манкъве ашкар гьаъа.
13Кыгьыле эйгьен: «МагьаІллей асланод!
Хаанче хъигъичІуйка манчин зы гьоІгъасда»[+].
14Мерункъуни хьунащена миз кІорана къуйобна,
ГІынишена джаза хъабна манчейхъа къаихьас[+].
15Агар джегьилни вукІлей серсерийваллахьей,
тубаІйквани насийгьаІтука мана аакІанааъас воохье[+].
16Касибар истисмар гьавъу са катхуда эйхьена,
катхудабишисыд пайбы гьивуна – кьоІйирсана аІгьтияджейхъа хъавайле[+].
17КІыры-гьиле, идракнанбише эйгьен къайхье,
йизын насийгьаІтбыд джанейхъа алетІе:[+]
18Гьайин эйгьенбы йикІей гьиваджес иттуда ихьес,
гьаІмаше манбы йигъни мизел ихьенбы.
19Вахъад гьаІмаше ГІынишилхъан иням ихьен,
зы къийна ман валхъа ашкар гьаъа.
20Зы валхъа хьебцІал’ ацІаалин фыкырбы одкІун,
маа васхъа маслягьаІтыб, билигид авайкес.
21ГьаІкьийкьат эгьесын кал’мабы хаІр хъихье,
вал’ угъани чІекІынбишисыд хъилесын джаваб ацІахье.
22Касиб фагъырор ву соймиш гьимаъа,
дарвазайсана фугъарайс джаза гьимооле.
23ГІынишикІле манбишик гьаъанбы къедже водонбы,
манбы соймиш гьавъийл алла ыІмырыке гьаъас[+].
24ЭкІба хъаІл воохьенкъука гьамбаз мехье,
джазбейхъа эчІенкъукар йаІххъылхъа хъигъмечІе;
25Дешхьей манбишди йаІххъын алгьааІс,
гъу джаб вас чІенкІ гивхьес.
26Мебынбишди борджбишис замин ихьес телесмиш мехье, мерункъун бордж хъилес аІгьд гьимеле.
27Бордж хъилес имкан девхьаей, гъу къилехьан тюлибыд ыккэйс![+]
28Йиссейна сергьад бадал гьимааъа:
манчина къае баба-дидейрше гивхьу[+].
29Маагьирба иш гьааъана къаджынане?
Манкъве халкьыс деш, паччагьаршис вобна къуллух гьааъа.

### Фасил 23

1Ханука суфрайлхъа гюъурийнкъаІ,
йигъни оІгийлни карахъа фагьымука илекке.
2Охьанасынчилхъа иштагьа хедда ыхьаейд,
гъу йигъын напс гьивадже.
3Манкъуни суфрайлни хорагбишилхъа тІамаІъ гьимаъа,
манчин алдамиш гьааъанбы.
4Девлетни хъигьна гейр къидмайхьван,
даянмиш ихьесда вахт вацІавхье[+].
5Са манзилна девлетихъа илякка, къоодже вудж авху дешоб:
чис кьаджран хылибы гьау, аливху аІршелхъа абкІын[+].
6КьыркьытІ’ инсанын кар имойхьан,
манкъуни суфрайлни хорагбишилхъа тІамаІъ гьимаъа.
7Къеджен, манкъун рыІгь куклакэ водон.
ВакІле эгьесын: «Охьне, илёгъе»,
амма манкъун йикІ ваква дешодон.
8Одхьунийн тикад гьаляъасын,
югун эхтилет гьавагьийда гьаъа.
9ВугьнуцІукІле гьиджооджад иммейгье,
аІкІелнани гафыле манкъве ахъаІна гьаъас.
10Йиссейна сергьад бадал гьимааъа,
етимаршини экынейхъа имечІе[+].
11АцІахье, манбишихъар гуджнана Тарафдар ворна,
манбишди шикаятыхъа мана иляккас[+].
12ЙикІ тербиейлхъа сакІалэъэ,
ацІаал’ни кал’мабишиле кІыр-геххъе.
13Дих тербие дена къилмарачче,
тубаІйква гетуйке хъикІас деш:[+]
14гъу мана тубаІйква гетуей,
хъикІуйке гьиваджес.
15Дих, йигъни йикІей идрак водхьей,
йизди йикІеййиб шадвалла вухьес.
16Гъу хъоркура йишон гьауей,
зы гыргыни аІзаабишиква шадвалла гьааъас.
17Йигъни йикІен ненкеджаб бынагькараршина пахылыйвалла гьимааъаджен,
гьассыре гьаІмаше ГІынишни гичІей ихьеджен[+].
18АцІахье, къийхъийн хъалес,
йигъын дилегбы батмиш ихьес деш[+].
19КІыры-гьиле, дих, идракука ихье,
хъобкуйни йаІхъылхъа йикІ сакІалэъэ.
20Чахыр илёгъанбишиква,
чурунука вухьун гяацІяаъанбишиква симарачче[+].
21АцІахье, къынана, вухьунтІай касибехьена,
одхьун, илёдгъу сустхьана хъицІырни тюлибишей ахвана.
22Гъу ирхьыйни деккихъа кІыры-гьиле,
едир кьаІс хъийхьайнкъаІ, улеке къиъмейгьа[+].
23ГьаІкьийкьат алище, ман масса гьимеле,
идракыд, тербиед, аІкІелиб акІан гьидяу гьивадже.
24Муъмин духайна дек гейр шадхьесда,
идракнани духейр мана херра шадаъасда.
25Вассыре декий ед шадебхьеджен,
гъу ирхьыйнбыб гьаІмаше шадвалей вухьеджен!
26Дих! Залхъа фыкыр гьивле,
зы гьобгьурна йаІхъ вацІавхье.
27КьаІгьба кІорана къубий вобна,
мерункъуна хьунаще дарна кегьрыз вобна[+].
28Мана, давла гозет гьааъа, дюгул’хьайни къачахык’ акар,
инсанаршини арайл гьеххе гьааъа хаинар[+].
29Шавукаей ман вай-шиван? Шавукаей алдабхьуний, шикаятбы?
Шавухъадэй дацІан ярабы? Шавунбыей улеббы эбан гяцІы?
30Чахыр илёгъас гивъыр сугъдооцанбы,
ивийкыр медни чахырбишике дадбы гьаъанбы вобонбы.
31Чахырыхъа илмакка: няхуІдыней манчин чІаІран ранг,
няхуІдей ман джамей гьиваагва, няхуІдей рагьаІтда илёгъа[+].
32АцІахье, гойне ман хоче хьинне ацІайкІванан,
гюрзайн хьинне загьаІр гьооле.
33Манке мебынбишди едаршихъа иляккасда,
вукІлейхъа хъичІодкурийн фыкырбы хъалес.
34ВакІле гъу дерйагьни йыІкьней къаджес,
гамийни диракни вукІлел къайсынна хьинне ацІахьес.
35Гъу эгьесын: «Зас ыхыІйн, амма ыкІар ацІахьа деш,
зы гетуна, гетуйд ацІахьа деш.
Зы никІыке айилмишхьайнкъаІ,
ненчене илёгъасын чахыр тІабаляъас?»

### Фасил 24

1Писди инсанаршина пахылыйвалла гьимааъа,
манбишди ненкъук’джар акар ихьес мийкан[+].
2ЙыІкьын нягьаІкьийвал’бы манбишди вукІлей водонбы,
мизеныб шавус вухьаейб баляа гьаІзирааъа.
3Идракука хав аляъан,
ацІааликва ман утІумехьен.
4Гозяр аІкІеликва гьар джура кьийматукани
батІрайни карбишиква гяцІяъа.
5Идракнана гуджука эйхьена;
шавухъаей аІкІел, манкъве такьат гьеххаъан[+].
6ДявъаІ вуккэйканкъаІ, маслягьаІтбишиле кІыры-гьиле:
шавухъабей хебба маслягьаІтчейр, мана къамехьена[+].
7ВугьнуцІни хылехъа идрак гьийхьаран деш,
шагьарни дарвазабишисана джамаъаІт садыйнкъаІ,
манкъуссе гІалид аахъас аІхаІс деш.
8НягьаІкьийвалла гьаІзирааъанкъукІле фитнакар ву эйгьен.
9ВугьнуцІун аІмалбы бынагьобна,
гьаІясызыр инсанаршис хъаІлана ворна[+].
10Дагъамни йигъыл’ йаІгь акІанауна,
такьатыке касибна ворна.
11АІджалыс вуккэйканбы къаттивхьанэйъэ,
гьабтІас гичІнанбыб гьиваадже?
12Гъу эгьесын: «Манчике шас хабар дешдий!»
Амма йикІбы ёхламиш ГьаъанкъукІле къеджен,
йигъни ыІмырни КъаравуликІле гыргыда ацІан:
Манкъве гьарункъус къаджийни ишбишис аваакІуна пай хъивлес[+].
13Йизда дих, итв охьне, ман югда эйхьен;
иттуни гынейн иттун дад йигъни бугъазей ахвас.
14АцІахье, идракыд йигъни рыІгьыс махуІд иттуда ихьес,
агар васхъа идрак авайкыхьей, вахъад къийхъийн водон[+].
15Эй рычхандчий, муъминни хаас дюглебна къаравулийвалла гьимааъа,
мани хаа воохьенбы талан гьимааъа.
16Муъмин инсан йигІни йаІххъей гьыгъаІккарасда,
мер сугъоцасда, нягьаІкьна сачархырыйква, балейхъа гихьас.
17Йигъна душман хъиккёркІулуйна шадвалла гьимааъа,
хъачархырыйнаб шадвалла йикІеква гьимааъа.
18Дешхьей ГІынишикІле къаджес, гьамыд писинчис гьыІсаб гьаъас,
йигъни душманыле Джуна хъаІлыб алябтІас[+].
19Зулумкараршилхъа хъаІл гьимааъа,
нягьаІкьынбишдаб пахылыйвалла гьимааъа[+].
20Наъас ву ивгьуей – писинчихъад къийхъийн дешин,
нягьаІкьынбишда чирахыб кІябхъаІсда[+].
21ГІынишена гичІ гьеэъэ, дих,
паччагьнаб гичІ гьеэъэ, хаинаршике акьаІна хъихье.
22Наъас ву ивгьуей – манбишилхъа баляа хабар дена хъавайлена,
няхуІбни балейхъа ГІынишейий паччагье гябкІваъас вухьай манбишикІле ацІахьес деш.
23Гьайняа – идракнанбишин медын ивгьойнбы.
Диваныл’ тарафкарыйвалла гьавъуй писин кародон,[+]
24шавае писинкъукІле югна ву эйгье,
манкъулхъа миллетбише лаІънат къихеле,
насылбишер къегьещена[+].
25Амма нягьаІкьынбишис джаза гьооленбишис баракалла,
манбишилхъа маргьаІмат гявалес.
26Хъодкуйн джаваб кІухьик гьаийни убайк’ акар.
27ЦІебба магьаІлла абырейхъа абче,
йигъни джигайна, экнана иш къавдже,
гойне васын хав алеъэ.
28Къоншийни гьаІкІей нягьаІкьна шагьадыйвалла гьимааъа,
йигъни гІале гьор мехьеджен[+].
29Иммейгье: «Манкъве зак’ гьаийн зынад манкъук’ гьаъасын,
манкъве къаджийни ишбишин аІваз хъаляъасын!»[+]
30Са зарбас зы кыгьыл’ни мул’куни,
башда дехьени эйсийни тІымылени багъни яныйлений алгьааІ,
31махуІд къаджы: гьар сура зазаан басмышау,
гыргынанкъаІ ала аляды,
гьихъийаллан къаейн баругуд айидхьу.
32Манчихъа зы югра иляккы, фыкыр гьавъу,
къаджийнчике ыІбрат алятІу:
33сабара узанмишхьа къайсынэй, сабара мург гьаъэй,
сабара хулеббы садчу гюъурей –
34валхъа къачагъ хьинне касибийвалла,
къулдур хьинне аІгьтиядж хъавалес[+].

### Фасил 25

1Гьайинбы Сулейманын караматнан ивгьойнбы водонбы,
Ягьудийни паччагь Хизкиейни инсанарше са джигэйхъа сау,
одкІун гьиваджуйнбы[+].
2Сир гьиваджуна ГІынишис шоІгьратука ворна;
сир ашкар гьаъана паччагьыр шоІгьратука ворна.
3АІршена ахтывалла, чІиена кІоралла,
паччагьын йикІ ацІахьес эйгьен деш.
4НукІрайке аликкыйбы акІанеъэ, –
устадни хыленче джам хъигъивчІес.
5Паччагьыке нягьаІкьна джураийнкъаІ, –
аІдалатнана тахт утІумувхьес[+].
6Паччагьни оІгийл уфтаныйвалла гьимааъа,
манкъус дёлесинбишди джаргэй илмойзар.
7ВакІле ивгьуей: «Агъалла илгъичІе» югда ихьес,
амма са доюканкъуни оІгийл гъу даахъа гяуй писда ихьес.
8Къаджийнбы диванылхъа гьаищес телесмиш мехье,
гойне къонше вас наш хъауей, гъу гьиджоне гьаъас?
9Йигъни ишин диван къоншийква гьеъэ,
мерункъун сир ачмиш гьимаъа.
10Йишон гьауей, къайхьыйнбише гъуджар тахсиркар гьаъас,
манке гъу гьыІрматыле къаихьас.
11Вахтал’ ивгьойн кал’мабы,
нукІрани къабейни кІыняагъаІни эчершик акар[+].
12КІыры-гяххъанкъус идракнанкъуна туІгьмат кІыняагъаІна гыргыр,
кІыняагъаІна боюнбах вобна.
13Бичинни вахтал’ йизна серинийвалла няхуІбей,
ыІгьтибарнана элчийр манкъуни сагьибыс махуІр ворна, шадвалла абайле[+].
14Дешди пешкашбишда кьаІрана гаф гьааъана,
гёгъуй дешди гымыл’бишикий мыцык’ акар.
15Сабырын гьуІкмударыр инямылхъа хъаляъа,
иттуни гафын баркІуб эрмишааъа.
16Итв авайкыей, ацІесын мейн охьне,
гьеххеда одхьунийн гьаляъасын[+].
17Достусхъа экІра-экІра гьимайкІан,
дешхьей мана вале ацІесда, – къаджес ыккыйканас деш.
18Къоншийс гьораква шагьадийвалла гьавъуна,
топпузик, турук’, экІни охук’ акар[+].
19Дагъамни йигъыл’ иням дешинкъуке кумаг гозет гьаий,
хъыІчийни силийкени, кІаани къеликени хайирык’ акар.
20УцІурнанкъус маІънийбы гьауй мыкІани йигъыл’ тюлюбы хъаккищийк,
содайлхъа сирка кІяийк акар.
21Йигъна душман мыссырахьей, охьанасын гьиле,
хьян ыкканхьей, илёгъасын хьян гьиле:
22махуІб манкъуни вукІлелхъа гъу коз’ сааъа,
аІвазна вас ГІынише пай гьивлес.
23Алгъанчени мыцын шаххъайкван гёгъуйбы адайле,
быІгьтан гьаъани инсанни мизен меб хъаІлакван иляакый гьеххаъа.
24Хаани дахани вуттул’ къалирхьуй,
алдэйхьванни хьунащейква са хаа гудмишхьайле, югда водон[+].
25Хьинехъа сустхьайни йикІес серынын хьян няхуІдэй,
акьаІнани оІлкайле хъабна шадна хабарыб махуІбобна[+].
26НягьаІкьни инсанни оІгийл гичІин титрамишаъана муъмин,
алибкьылни былахык, хъыІвчийни чешмайк’ акар.
27АцІыйле гьеххен итв одхьуний,
нейид джус таІърыф гьеххъий югун дешодон.
28Напс гьиваджес дяхаІна инсан,
дагъылмишавъийни гьаІсар дешди шагьарык’ акар.

### Фасил 26

1КъыІлис йиз, бичиныс гёгъуйбы идяакІуйнбы хьинне,
вугьнуцІусыб гьыІрмат аваакІва дешда[+].
2ШитІ иняхъа-шахъа илёохана хьинне, бебечулин хъабы абкІыний хьинне,
нягьаІкьын къаргъышыд кІелидхын ал’гьааІасын.
3ЧуІмк’ балканык’, салбан аІмалейк’;
далыд вугьнуцІни далбишик аваакІва[+].
4ВугьнуцІус вугьнуцІын джаваб хъимеле,
дешхьей гъунар манкъук’ акар ихьес.
5ВугьнуцІус джаваб вугьнуцІда хъиле,
манкъукІле вудж идракнана хьинне къимеджеджен.
6Шавае джун ишбы вугьнуцІулхъа тапширмиш гьаъа,
манкъве джун къелбы гядхы уцІур цІыцІааъа.
7КІаанкъуни къелбишин итойтуний хьинне,
мисалбыд вугьнуцІни гІале итойтананбы.
8ВугьнуцІ таІърыфламишаий сапІандэйхъа
гивхьыйни къаейк акар[+].
9ПІиянна тиканни колек атІиркьыний,
вугьнуцІе мисалбы алляий са водон.
10ВугьнуцІарий гьар хъызаххына ишилхъа алябатІана
йай-охука къаджы къаджына яраламиш гьаъанкъук’ акар.
11НяхуІбей хваа чини гьалявъийлхъа сивийкІал,
махуІр вугьнуцІур джуни сарсахыйвалил илёйзар.
12ВакІле вудже вудж идракнана гьыІсаб гьаъана къаджынане?
Манкъуле гьеххеда вугьнуцІуке хайир водон[+].
13Кыгьыле эйгьен: «ЙаІххъей асланод,
кучебишейд кар тІабаляъа пелгьангод ийкар!»[+]
14Рызайл акка ийкаран хьинне,
кыгьылир тюлей гьар суралхъа иккийкІал.
15Кыгьыле хьаттейлхъа хыл’ гьодакке,
амма гІаляхъа гьийхьараъа деш[+].
16КыгьыликІле вудж, йигІни аІкІеликва йишон гьааъанбишиле,
идракука къедже.
17Мерункъуни къалмакъалэйхъа аликкый,
кІырбишике хваан цІыцІавъий са водон.
18АІджал ыккэйкан
цІайыкван охбы айгьена бачІаІрий,
19къонши алдамиш гьау,
гойне «зы зарафатний гьау» ву эйгьена акаранбы вобонбы.
20Осбы къатІуйнбы, цІайид кІядхъыІйн,
гъийбат гьааъана дешда, къалмакъалыб дешда[+].
21Козеке – къуІмаалла, осбышике – цІа,
гъийбатнанкъуни гафыке – къалмакъал.
22Гъийбат гьаъанкъуна гаф шарбат хьинне иттуба хъавайле,
кІораба джанэйхъа ивийшар[+].
23НукІранын хьян гьивойн сахсийн кІада няхуІдей, махуІбыб кьапни йикІеквана иттуна миз вобна.
24Югун деккананкъуна миз иттуба воохьена,
амма йикІей гьыІллебы ийкараъа.
25Манкъуни къуІвнани сеселхъа иням гьимаъа,
йикІей йигІыбле загьаІробна ивийкарааъа.
26Нифрат алдамиш гьаийква дюгул’ гьауейд,
инсанаршини оІгийл манкъуна залымийвалла ашкарувхьесда.
27Шавае къуй илвийкІвар, махъа вудж къаихьас,
шавае къае хъоъоокка, манчик авхъар вудж гихьас.
28ГьоралайкІле вудже гьалакавъийнбы къавджес вуккуйкананбы деш,
гьораквани къуІвнани мизен баля гьаІзрааъа.

### Фасил 27

1Къийхъийни йигъыква оІгмиш мехье,
манчин гьиджо адлес ыхьай вакІле ацІа дешин.
2Гьассыре гъу мерункъве оІгмиш гьеъэдже, гъу деш;
йигъни мизен деш, мерункъуни мизен.
3Къае йыІкьба воохьена, къумуб сюбукба дешобна,
амма вугьнуцІун гьаийбы манчилед йыІкьда эйхьенбы.
4ХъаІлыхъаб раІгьым дешда, гьыІрсыхъад – сабыр;
пахылыйвални оІгийл гьащу илёйзаре[+]?
5Ашкарда аІйиб эйгьена,
кІитІоркІулни достуле югна ворна[+].
6Ыккананкъве темизни йикІеква яра гьаъа,
душмане мед акьватІайваликва уба гьаъа.
7АцІыйнкъве иттван гынейбыд гёкьаІ,
мыссынкъус кьапІыныд иттуда хъайле[+].
8Ватан къалебчуна инсан,
акваа къаледчу аливхуйни нахчирик’ акар.
9БатІрайни этран, вардукани гечуйн йикІес леззет гьелен хьинне,
джанейнчени достуни маслягьаІтыныр инсан шадаъана.
10Гьам йигъын, гьамыб деккин достар кІел-гьимивийхан,
дарейхъа гирхьуйнкъаІ, чоджусхъа гьимайкІан:
акьаІнани чоджуле кІанена къонши югна[+].
11Идракука ихье, дих, йизын йикІыд шадэъэ,
манке зассе заква писба воохьенбишис джаваб хъилес ахаІсын.
12АІкІелнана, баля къавджу, дюглехьена,
джегьилер меб, гьихъа хъигъебчІу, балейхъа абакІва[+].
13Мерункъус заминна илёзурийнкъве, тюлибы заминна хъеле,
махуІдын гиравуд мерункъуни хьунащеке гийхье[+].
14СуІпука ахтыба къоншийс салам гьивой
абыр денани къаргъышыква барабарда эйхье.
15Къалмакъал абаччена хьунаще
гымыл’нани йигъыл’ гёгъани гёгъийк акар[+].
16Мыц авхъас дёохьена хьинне,
зейтунын кьыш хьахьа аххъас дехьен хьинне,
манар уймишейъас ейхье деш.
17Йиван йива экІаъан,
инсан мебни инсанарше экІаъана.
18Инджил кІябкІырыйнкъве, манчина мейваб оохьан,
джуни агъайс къуллух гьааъанкъве гьыІрмат къазанмишааъа.
19Хьиней инсанын акьва няхуІдей къедже,
инсанни йикІеныр мана махуІр гьагва.
20АІджалыхъадый гьабтІуйнбишди горханайхъад авцІуй дешин хьинне,
инсанни улеббишихъадыд авцІуй дешин[+].
21НукІрайий кІыняагъаІ цІайни кураней ацІахье,
инсан мер – мебынбишди эйгьени эхтилетиква[+].
22Шалтук дингэй гёотуйнкъаІ, капак адкІын, биринз воохье,
бачІаІрийвалла гьимаа гёотуейб бачІаІрийвалин капак джураъас ахаІс деш.
23Сюринейн вакьаІбы сайыква ацІахье,
нехирбишдир балейн эхве.
24АцІахье: вар-девлет гьаІмашийс аахван деш,
таджыд гьаІмаше деш деккиле духайлхъа илгъечІен[+].
25ОкІ хъооххъуна, манчихъаб хъигьна
цІебна чуІвана аляале, сувабишей марджбишил окІбы гёхуйнбы;
26ургубы – вас тюлибишис,
чепичер – чолуке гьаІкІ хъивлес,
27цІеъбы – вас, йигъни хизаныс хеббанана итхьунус няк гьивлес,
хизаныб, къаравашарыб авцІу вухьес.

### Фасил 28

1НягьаІкьна, хъигьна гегьехьана дехьаейр, гьиху айкІанна,
гьаІкІена мер сабырука аслан хьинне илёйзарна.
2ОІлкайл восстание вухьайнкъаІ, гьаІкимар гейб хъоохье,
идракнана, иш вацІана гьаІким ыхьайнкъаІ, оІлка саламатда гьиваджес эйхьен.
3Касибаршик зулум гьааъана гьаІким экынбы гьодгъул ыккэйкани,
кьытІвалла оокани шаххъа гёгъуйк’ акар.
4Кьанунбы кІелитхынийнбише нягьаІкьынбы оІгмишааъа,
амма кьанун гьивадженбише манбишиква мубаризе вуккэйква.
5Залым инсанаршикІле адалат гьиджо ыхьай дешин ацІа,
ГІыниш тІабал’ гьаъанбишикІле мед адалат гьиджо ыхьай югда ацІан.
6Камалука гудмишехьена касиб,
гьор гьаъани катхудайле югна ворна[+].
7АІкІелнани духе кьанунбы гьивадженбы,
гьарамзадабишиква сарчийнкъве дек хаджалатэйхъа арачче.
8Хедданани гиравука ростовщике савъуна девлет
са йигъыл’ касибаршини балей ахванкъус аахвас[+].
9Шавусей кьанунун эйгьен къайхьес деккан,
манкъун дуъаІбыд хыртІынбы водонбы[+].
10Шавае намусукан инсанар зулумни йаІххъылхъа цІыцІааъа,
вудже алибкІурни къуейхъа мана вудж къаихьас,
муъмин инсанаршис меб маргьаІматукана ирс аахвас[+].
11Катхудеэ вудж идракнана гьыІсабаъа,
амма аІкІелнани касибе манкъун йикІ няхуІдын ыхьай ашкар гьаъа[+].
12Муъминаршини шадвалин гыргынбы шадааъа,
нягьаІкьынбы ахты хъебхьайнкъаІ, инсанар дюгул’ воохье[+].
13Джун бынагьбы дюгул’ гьаийнкъве хайир алятІас деш,
гардана алятІу, хыл’ алябтІуна джазаке къаттихьанас.
14ГьаІмаше ГІынишиле гичІ гьааъана бахтиварорна,
залымын йикІнана мер балейхъа гихьас.
15НягьаІкьна гьуІкумдар фагъыраршини мей гьаІрай гьааъани асланык’,
мыр гьааъани сёйик акар[+].
16ГьуІкумдар гьимаей аІкІел дена, гьаманимаад вергибы гьеххехье,
гьарамни къазынджыс нифрат гьаъани гьуІкумдарна ыІмыр хылийба вухьес.
17Гьащуей эб кІявъийн гяцІы, нюкьнейхъа къаихьас мей бейкарра ийкыреджен,
шаваджаб манкъус манзил гьимооледжен.
18Гьалалра гудмишехьена гьалакхьес деш,
хъичІодкурни йаІхъбишил ийкарна хабар дена гьалакхьесда[+].
19Гьащуе джуни торпахыл’ ишлемиш эйхье, манкъухъад гьаІмаше одхьанан къык ихьес,
кьаІрани ниятбишди хъигьна ийкарна охьанасын дена ахвас[+].
20Инямнана инсан хебни баракайква эйхьена,
экІра катхуда ихьес ыкканна джаза дена деш ахвана[+].
21Тарафкарийвалла югна иш дешобна,
са лухма гынейни мей инсане бынагь алябатІа[+].
22ТІамаІъкар катхуда ихьес телесмиш эйхье,
амма хъигьна касибийвалла хъавалес вухьай ацІа дешин[+].
23ВакІле баракаллагь ву батІрайни инсанар алдамиш гьааъани гафбишил алла деш,
гьагвани тахсирбишил алла эгьес[+].
24«Манчей бынагь дешда» ву ивгьу,
декий ед соймиш гьаъана къачахаршина гьанбаз ворна.
25ТІамаІъкар инсане къалмакъал абачче,
ГІынишилхъа гуянмиш эйхьена болвалей гудмишехье[+].
26Тек са джулхъа иням гьаъана вугьнуцІорна,
гьаІкьийкьатни йаІххъын ийкарна саламатра ахва.
27Касибука битІал гьаъанкъукІле камвалла вацІоохьена деш,
улеббы гядаханкъве мед джулхъа къаргъышбы гьеххаъа[+].
28НягьаІкьынбы ахты хъебхьайнкъаІ, инсанар дюгулёохье,
манбы гьалакебхьайнкъаІ, муъминар гьеххоохье[+].

### Фасил 29

1Нукьсанбы къайхьы оІджелхъа эхьана,
хабар дена гьаІмашийс батмишхьесда[+].
2Муъминар гуджейнанкъаІ, халкь шадехьен,
нягьаІкьна гьуІкумдарнанкъаІ, халкь вай-шиваней эйхье[+].
3Идрак ыккананкъве дек шадаъа,
кьаІгьбабишиква ашна ыхьайнкъве къазанмишаийн хыленче къекка[+].
4Паччагье оІлка аІдалатука утІумаъа,
рушваткарарше мед ман дагъылмишаъан.
5Къонши иттуни мизеква алдамишаъанкъве,
мана ийкарни къелбишис тородон адачче[+].
6Намус дешинкъуна бынагь джусда чІенкІобна,
хъоркуна мер гейр шадехьена.
7Хъоркункъве аІдалатука касиб къорамишаъий йикІей гьиваадже,
нягьаІкьункъус меб вацІавхьес вуккийкан деш.
8ГьаІясызе шагьар къалмакъалэй абачче,
идракнанбише меб гьыІрс авакІанааъа[+].
9Идракнанкъве вугьнуцІука диваныл’ гьыІдджат ыккэйканкъаІ,
вугьнуцІна чешмишхьа лагъ адачче, сабыйнбишед ахъаІнабы гьаъа.
10Эб кІяаъанбише муъмин инсаныле нифрат гьаъа,
темизнар гьалакаъас ыккыйкан.
11ВугьнуцІункъве джуни гьыІрсыс майдан гьеле,
идракнанкъве сабырука вудже вудж хыле гьивадже[+].
12ГьуІкумдаре гьорбишилхъа кІыры-гьелехьей,
манкъус къуллух гьааъанбыб нягьаІкьынбишилхъа савкІалас.
13Касибыхъадий истисмарчийхъад акаран джигабы водонбы:
кьоІнкъунисана улеббишин ишыгъ ГІынишике водон[+].
14Паччагье касибаршис диван аІдалатука гьаъахьей,
манкъуна тахт асырба асырна саламатба аахвас[+].
15ТуІбайнийий алихьараийн аІкІел гьооле,
джулед алхъа къаледчийн кул’фат мед едисда русвайвалла вобна[+].
16НягьаІкьынбы гуджнанани джигэй, бынагьыб гуджнаба воохьена,
амма муъминаршикІле манбишин гьалакебхьай къаджесын.
17Духайс тербие гьиле, манке гъунар динджира ихьес,
манкъуке вас йикІена шадвалла вухьес[+].
18ГІынишике идаагаршилхъа васибы хъидадыйнкъаІ,
халкьыд йаІххъыле къегьехьа,
кьанун гьиваадженбы меб бахтиварар вобонбы.
19Къулус тек са мизеква тербие гьилес эйхьен деш,
башда ыхьаейр, кІыры-гьилес деш.
20ВакІле мизес экІна инсан къаджынане?
Манкъуле гьеххеда вугьнуцІуке хайир водон[+].
21КІыл’валике къул назбишиква
хаІр хъаийн хайир гьелен деш.
22ГьыІрснанкъве къалмакъал абачче,
тюнтюнкъве писвал’бы гьеххаъа[+].
23Теккаббырийвалин инсан алчахаъа,
динджинкъве джус гьыІрмат гьеххааъа[+].
24Сихнарийна гьанбаз вудж джуна душманорна:
манкъукІле сихнарийлхъа гьаъан къаргъышбы къийхьенбы,
амма диваныл’ ацІан эйгье деш.
25Инсаныле хъаІйкьананкъве вудже вудж торейхъа арачче,
ГІынишилхъа инямнана мер архайнра эйхье.
26Хеббананбише гьуІкмударна маргьаІмат тІабал’ гьааъа,
амма инсанылхъана маргьаІмат ГІынише къихооле[+].
27Гьорбы гьаъана муъмин инсанаршис хъаІлара,
нягьаІкьынбишис муъмин инсанар хъаІлаба.

### Фасил 30

1Массаитаршени насылакени Якейни дех Агурун ивгьойнбы.
Ини адаме ИтиэликІле, ИтиэликІлейий УхалыкІле иняхуІд ивгьу:
2«ГьаІкІеба гыргынбишиле захъаб аІкІел кІыл’ба вобна,
инсанаршина идракыб захъаб дешда,
3идрак зас хаІр хъихьа деш,
Илягьийни ацІааликеб хабар дешда.
4АІршелхъа илхъичІу, гичІуна гьащуне?
Шаване мыц хьахьа гьивааджу?
Тюлибишиква дерйагь гьибкІырна гьащуне?
Шаване дюнйейни гьар суран сергьадбы гидхьы?
Гьиджон Манкъун до?
Манкъуни духайн до гьиджон?
Элбет, вакІле ацІан?
5ГІынишени гыргыни ивгьойнчихъад аІнгал дешин, темизда водонбы;
Мана Манкъулхъа иням гьаъанбишис сангар водон[+].
6Манкъуни ивгьойнчилхъа гьидджуд гьеххе гьимаъа,
дешхьей – гъу гьеххаийнбы ашкар гьаъас, гыргынбишикІле йигъын гьорбы ацІахьес.
7Я ГІыниш! Ваке кьоІдле кар гьедхъа,
захъаб гьимаана ыІмыр вобхьей, манбы заке къиймиш гьимаъа:
8КьаІран, сайид гьоран кал’ма заке акьаІна хъеъэ,
зы касибыр, катхудар гьимаъа,
зас гёохьани гынейна пай гёобку гьивле;
9гьеххени девлетин азмыш гьау ГІыниш гьащуне ву иттегьес,
нейир водун хылеле адкІын касибхьайнкъаІ,
сихбы гьаъа гиргъыл, йизди ГІынишин до пич гьидяъас.
10Агъайни оІгийл къулулхъа быІгьтан гьимаъа,
дешхьей манкъве гьаийн къаргъыш валхъа хъалес.
11Деккилхъа къаргъыш гьаъанар эйхьена,
едир хъидийкын алхыш гьидяъанар эйхьена[+].
12ТІагьрат гьидявъу, наджасике темиз девхьа,
джо темизинбы ву эйгьенбыб вобонбы[+].
13Ахтывалейнче дагъахъа иляаканбыб вобонбы,
теккаббырыква иляакасды мей улеббы сугъоцаъанбыб вобонбы.
14Силибы къылынджик акаранбы,
ченебы кІассабни чІикайк’ акаранбы,
инсанаршини арайл касибар оохьанасынбы,
дюнйейле фагъырар тарг гьааъас вуккананбыб вобонбы.
15Залийхъар кьоІйре йишорна,
„Хъале! Хъале!“ ву гьаІрай гьааъа.
Хьебылле кародон ненкеджад идяйцІен,
ёкьудъэсди караныд „ЧІаІв!“ ву эйгьен деш:
16ГьабтІуйнбишин дюнйе, кул’фат дехьена вухьун,
няхуІб джаб хьинекеб идяцІена някьв,
ненке джад чІаІв ву иттейгьен цІа!
17Гьащуе деккихъа писди улеква илякка,
едир нишис джар гьыІсаб гьидейъа,
дерабишейни хъаІнарше манкъун улеббы хъыгъаъас,
кьаджираршер мана гёдас[+].
18Хьебни каран зы таъаІджуІбейхъа арачче,
ёкьудъэсын карыд зас башда эйхье деш:[+]
19аІршел лыІкьна йаІхъ, ганзыл’ хочена йаІхъ,
дерйагьни йыІкьней гамийна йаІхъ, адамийна ичийсхъана йаІхъ.
20КьаІгьбайнаб йаІхъ иняхуІбна вобна:
ойхьанан, пІызар темиз гьаъанбы, гойне эйгьен:
„Зы гьидджуд писин гьау деш“.
21Хьебни каран дюнйейл зелзелебы адляъа,
ёкьудъэсинчис таб гьаъас ахаІ деш:
22Паччагь ыхьайни къулуке,
гозет гьидяъа катхуда ыхьайни вугьнуцІуке,[+]
23адамийс гьаркІынни аІйибнани хьунащеке,
ханымни джигайлхъа илгъийчІийни къаравашике.
24Дюнйейл ёкьуйре хурун игитейр вобонбы,
амма манбы аІкІелнанбишилеб аІкІелнанбы вобонбы:
25зют’харайбы – кІыл’ба гуджнан джамаъаІт,
сенийн маъаІш къыІл’на къедже;[+]
26гандзбишин къыІебы – кІыл’да такьатнан джамаъаІт,
чисын хайбы мед гандзбишди йыІкьней аляъа;
27цІиттяршихъар паччагь дешда,
амма санад джаргайква илейдаха;
28баІник – патаІхъбишиква итІийкъан,
амма ханни сарайбишейд эйхьен.
29Хьебынкъухъаб – батІрайна кьаркьала,
ёкьуръэсынкъухъад – миджагын ийкырий:
30асланын, шейбишди паччагьын,
нишис джаб йаІхъ къалебачче деш,
31вукІлелна дадал, кьына, къошнани гьийрна паччагь.
32Агар вугьнуцІыйвалин гъуджар гъу ахты хъаухьей,
нягьаІкьынбы фыкырей водхьей,
кьонекиква гІал’ садче,
33наъасву ивгьуей: няк гьобтулыйнкъаІ, хьынял эйхье;
хъушус ыхыІйнкъаІ, эб воохье;
хъаІл гьыІрсейхъа хъабыйнкъаІ, дявъаІ воохье».

### Фасил 31

1Масаитаршини паччагь Лемуэлис еде хаІр хъаийн джуваббы.
2Гьиджон зы вакІле эгьес, йизда дих?
Йизди заррайке ирхьына дихвуне?
Йизди незирука, зияратбишилхъа къайсырыйква гьивуна дихвуне?
3Йигъна гудж едаршис гьимооле,
йигъын йаІхъбыд паччагьар гьалак гьааъани едаршисхъа хъимеле[+].
4Паччагьаршик деш, Лемуэл, чахыр илёдгъий паччагьаршик деш авакІва,
ичгийлхъаб уймушебхьай гьуІкмудараршик деш авакІва[+].
5ИлёдгъуйнкъаІ, къайда-кьанунбы кІелийхан,
гъарыб-гъурбатыд аІдалатыке ихьаъа.
6Ичги гьалак эйхьенкъус гьиле,
чахырыд – йикІей уцІурнанкъус.
7Илёдгъу касибийвалла кІел-гьивийхан,
джуна уцІур кІел-хъавалес деш.
8Йишон гьаъас дяхаІнкъул’ алла йишонеъэ,
гъарыб-гъурбатын гьукьукьбы гозетеъэ.
9АІдалат къорамиш гьаийни гьаІкІей йишон гьеъэ,
фагъыр-фугъарайна метлеб быкырейъэ.
10Хайирхагь хьунаще няхуІрне тІабал’ гьейъас?
Мана якьутулер гыранра ворна[+].
11Адамийн йикІ манкъыле архайнда эйхье,
манкъыква хайир авайке, баракат гьехоохье.
12Манкъе манкъус, хъаІл деш, шадвалла гьооле,
мана шадваллаб ыІмырни гьар йигъыл’ воохье.
13Хьайнаб, казнаб, ненаджаб иш
манкъыни хулеббишикІле югба вацІа.
14Мана алверни гамибишик акар,
акьаІнанчен рыцІкь кьабыл’ гьаъа.
15СуІпыс къелилхъа сигъейца,
адамийс, кул’фатбишис мичІейдын итхьун гьаъа,
къаравашарше къавджесда иш гьаІзрааъа[+].
16Джигайхъа илейка, гойнед илеще,
заІгьматука къазанмишаъу, тІымлен багъ адачче.
17ЙикьаІнука утІумда йыІкь айтІыл эйхье,
хылеббишихъаб манкъыни хебна гудж воохье.
18Къедже, алвер югда вод ал’гьааІ,
манкъына чирагъыб суІпыс мей гёбхьан воохье.
19Хулеббыд манкъын ангазылхъа цІыцІахье,
манкъыни тІубаршед тІыбычІ аликІараъа.
20Гъарыб-гъурбатыс хыл’ ачухда эйхье,
фагъыраршисыд хедын кумаг гьаъа[+].
21Йиз гёгъуйке хизаныс гичІ дешда,
хизаныхъад къуІман чІаІран тюлибы водонбы.
22Джесыд йидже хьайин тюлибы ийхьва,
казын чІаІран донбы аляъа.
23Шагьарни дарвазабишисана манкъына адамий ацІана,
мана джуни элни кьаІсинбишиква гюъур-сугъоца.
24Манкъе масса гьилес донбы,
ханаъанаршини таджираршис къуршагъбы ийхьва.
25Манкъыни гуджука гьыІрмат гьехоохье,
хъалесди йигъылер шадэйхье.
26Манкъыни гІаленче аІкІеликвана гаф,
мизеле тербиейсда маслягьаІт хъигъоочІе.
27Хаана иш лайикьука вуккейкана,
гьавагьийда йидже къык ойхьан деш.
28Кул’фатбы сугъооцу манкъыс алхышбы гьаъа,
адамеййир мана алхышламиш гьейъана.
29«Доюкан едар гейб вобонбы,
амма вас тай вухьесынбы дешинбы».
30Хьунащелхъа уймиш ыхьай гьородон,
батІраалаб авайкІанна, амма хьунащес баракалла – ГІынишена гичІ джехъаб.
31Мана миллетни гьыІрматыс лайикьра,
манкъын ишбы, до шагьарни дарвазабышисана таІърифыс лайикьда[+].

+ 1:1 Фасил 10:1, Фасил 25:1,

+ 1:3 Фасил 2:9

+ 1:4 Фасил 8:5

+ 1:7 Фасил 8:13, Фасил 9:10, Фасил 16:6

+ 1:8 Фасил 6:20

+ 1:9 Фасил 4:9

+ 1:10 Фасил 16:29

+ 1:15 Фасил 4:14, Фасил 24:1

+ 1:16 Фасил 6:18,

+ 1:19 Фасил 15:27

+ 1:20 Фасил 8:1, Фасил 9:3

+ 1:22 Фасил 8:5, Фасил 21:24

+ 2:1 Фасил 1:8

+ 2:4 Фасил 3:14

+ 2:5 Фасил 1:7

+ 2:7 Фасил 30:5

+ 2:9 Фасил 1:3

+ 2:14 Фасил 10:23, Фасил 15:21,

+ 2:15 Фасил 14:2

+ 2:16 Фасил 6:24, Фасил 7:5, Фасил 23:27

+ 2:18 Фасил 5:5, Фасил 7:27

+ 2:22 Фасил 10:30

+ 3:1 Фасил 1:8

+ 3:2 Фасил 3:16, Фасил 4:10, Фасил 9:11, Фасил 10:27

+ 3:3 Фасил 6:21, Фасил 7:3

+ 3:6 Фасил 11:5

+ 3:7 Фасил 12:15,

+ 3:14 Фасил 8:19, Фасил 16:16

+ 3:15 Фасил 8:11

+ 3:16 Фасил 3:2, Фасил 4:10, Фасил 9:11, Фасил 10:27, Фасил 8:18, Фасил 22:4

+ 3:18 Фасил 11:30, Фасил 13:12, Фасил 15:4

+ 3:19 Фасил 8:27,

+ 3:23 Фасил 10:9, Фасил 4:12

+ 3:31 Фасил 23:17, Фасил 24:1, Фасил 24:19

+ 3:33 Фасил 14:11

+ 4:1 Фасил 1:8

+ 4:9 Фасил 1:9

+ 4:10 Фасил 3:2, Фасил 3:16, Фасил 9:11, Фасил 10:27

+ 4:12 Фасил 3:23

+ 4:13 Фасил 3:18

+ 4:14 Фасил 1:15

+ 4:22 Фасил 14:30

+ 4:24 Фасил 6:12

+ 5:1 Фасил 4:20

+ 5:3 Фасил 2:16,

+ 5:5 Фасил 2:18, Фасил 7:27

+ 6:6 Фасил 10:26, Фасил 18:9

+ 6:8 Фасил 30:25

+ 6:9 Фасил 19:15

+ 6:11 Фасил 13:4, Фасил 24:33-34,

+ 6:12 Фасил 16:27

+ 6:13 Фасил 10:19

+ 6:16 Фасил 30:18

+ 6:17 Фасил 16:5, Фасил 21:4, Фасил 12:22, Фасил 17:7,

+ 6:18 Фасил 15:26, Фасил 1:16,

+ 6:20 Фасил 1:8

+ 6:21 Фасил 3:3

+ 6:23 Фасил 10:17

+ 6:24 Фасил 2:16

+ 6:34 Фасил 27:4,

+ 7:1 Фасил 2:1

+ 7:2 Фасил 4:4

+ 7:3 Фасил 3:3

+ 7:5 Фасил 2:16

+ 7:7 Фасил 1:4

+ 7:12 Фасил 23:28

+ 7:21 Фасил 5:3, Фасил 6:24

+ 7:27 Фасил 2:18, Фасил 5:5

+ 8:1 Фасил 1:20-21, Фасил 9:3

+ 8:5 Фасил 1:4, Фасил 1:22

+ 8:10 Фасил 3:14

+ 8:11 Фасил 3:15

+ 8:13 Фасил 1:7, Фасил 9:10, Фасил 16:6, Фасил 4:24, Фасил 6:17

+ 8:18 Фасил 3:16, Фасил 22:4

+ 8:19 Фасил 3:14, Фасил 16:16

+ 8:27 Фасил 3:19

+ 8:35 Фасил 3:18, Фасил 4:22, Фасил 18:22

+ 9:3 Фасил 1:20, Фасил 8:1

+ 9:10 Фасил 1:7

+ 9:11 Фасил 3:2, Фасил 3:16, Фасил 4:10, Фасил 10:27

+ 9:13 Фасил 7:11

+ 9:17 Фасил 5:15, Фасил 20:17

+ 10:1 Фасил 1:1, Фасил 25:1, Фасил 15:20, Фасил 29:3, Фасил 17:21, Фасил 17:25

+ 10:2 Фасил 11:4, Фасил 11:6

+ 10:3 Фасил 13:25

+ 10:4 Фасил 21:5

+ 10:9 Фасил 3:23, Фасил 28:18

+ 10:10 Фасил 6:13

+ 10:11 Фасил 13:14, Фасил 14:27, Фасил 16:22

+ 10:13 Фасил 19:29, Фасил 26:3

+ 10:14 Фасил 18:7

+ 10:15 Фасил 18:11

+ 10:16 Фасил 11:19

+ 10:17 Фасил 6:23

+ 10:19 Фасил 17:27,

+ 10:23 Фасил 2:14,

+ 10:25 Фасил 12:3

+ 10:26 Фасил 6:6

+ 10:27 Фасил 3:2, Фасил 3:16, Фасил 4:10, Фасил 9:11,

+ 10:28 Фасил 11:7

+ 10:30 Фасил 2:21-22

+ 10:31 Фасил 15:28

+ 11:1 Фасил 16:11, Фасил 20:10, Фасил 20:23,

+ 11:2 Фасил 16:18, Фасил 18:12, Фасил 29:23

+ 11:3 Фасил 13:6

+ 11:4 Фасил 10:2

+ 11:5 Фасил 3:6,

+ 11:6 Фасил 13:6

+ 11:7 Фасил 10:28

+ 11:8 Фасил 21:18

+ 11:10 Фасил 29:2

+ 11:11 Фасил 29:8

+ 11:13 Фасил 20:19

+ 11:14 Фасил 15:22, Фасил 20:18, Фасил 24:6

+ 11:19 Фасил 10:16

+ 11:21 Фасил 16:5,

+ 11:24 Фасил 13:7,

+ 11:27 Фасил 26:27,

+ 11:30 Фасил 3:18, Фасил 13:12, Фасил 15:4

+ 12:1 Фасил 15:10

+ 12:3 Фасил 10:25

+ 12:4 Фасил 18:22, Фасил 31:10, Фасил 14:30

+ 12:6 Фасил 14:3

+ 12:11 Фасил 28:19

+ 12:13 Фасил 18:7, Фасил 21:23

+ 12:14 Фасил 13:2, Фасил 18:20,

+ 12:15 Фасил 3:7

+ 12:16 Фасил 29:11

+ 12:17 Фасил 14:5

+ 12:18 Фасил 4:22

+ 12:19 Фасил 19:9

+ 12:22 Фасил 6:17

+ 12:23 Фасил 13:16

+ 13:1 Фасил 1:22,

+ 13:2 Фасил 12:14, Фасил 18:20

+ 13:3 Фасил 12:13, Фасил 21:23

+ 13:4 Фасил 6:9-11, Фасил 21:25

+ 13:6 Фасил 11:6, Фасил 11:3, Фасил 19:3

+ 13:7 Фасил 11:24

+ 13:10 Фасил 28:25

+ 13:12 Фасил 3:18, Фасил 11:30, Фасил 15:4

+ 13:14 Фасил 10:11

+ 13:17 Фасил 25:13

+ 13:18 Фасил 15:31-32,

+ 13:22 Фасил 28:8

+ 13:24 Фасил 19:18, Фасил 22:15, Фасил 23:13, Фасил 29:17

+ 13:25 Фасил 10:3

+ 14:2 Фасил 2:15

+ 14:3 Фасил 12:6

+ 14:5 Фасил 12:17

+ 14:6 Фасил 15:14

+ 14:11 Фасил 3:33

+ 14:12 Фасил 16:25

+ 14:20 Фасил 19:7, Фасил 19:4

+ 14:21 Фасил 29:7

+ 14:23 Фасил 21:5

+ 14:27 Фасил 10:11, Фасил 13:14

+ 14:29 Фасил 15:18, Фасил 16:32, Фасил 19:11,

+ 14:30 Фасил 4:22, Фасил 12:4

+ 14:31 Фасил 17:5

+ 15:4 Фасил 3:18, Фасил 11:30, Фасил 13:12

+ 15:8 Фасил 21:27, Фасил 28:9,

+ 15:10 Фасил 12:1

+ 15:11 Фасил 27:20,

+ 15:13 Фасил 17:22, Фасил 18:14

+ 15:14 Фасил 14:6

+ 15:16 Фасил 16:8,

+ 15:17 Фасил 17:1

+ 15:18 Фасил 28:25, Фасил 29:22, Фасил 14:29

+ 15:19 Фасил 19:24, Фасил 22:5, Фасил 22:13

+ 15:20 Фасил 10:1, Фасил 29:3

+ 15:21 Фасил 2:14, Фасил 10:23,

+ 15:22 Фасил 11:14, Фасил 20:18, Фасил 24:6

+ 15:23 Фасил 25:11

+ 15:26 Фасил 6:18, Фасил 16:24

+ 15:27 Фасил 1:19, Фасил 23:4, Фасил 17:23

+ 15:28 Фасил 10:31

+ 15:30 Фасил 25:25

+ 15:32 Фасил 13:18,

+ 15:33 Фасил 18:12, Фасил 29:23

+ 16:1 Фасил 16:9, Фасил 19:21,

+ 16:2 Фасил 21:2, Фасил 24:12

+ 16:5 Фасил 6:17, Фасил 11:21, Фасил 28:20

+ 16:8 Фасил 15:16

+ 16:9 Фасил 16:1, Фасил 19:21, Фасил 20:24

+ 16:11 Фасил 11:1, Фасил 20:10, Фасил 20:23,

+ 16:12 Фасил 25:5, Фасил 29:14

+ 16:13 Фасил 22:11

+ 16:14 Фасил 19:12, Фасил 20:2

+ 16:16 Фасил 3:14, Фасил 8:19

+ 16:18 Фасил 11:2, Фасил 18:12, Фасил 29:23

+ 16:20 Фасил 19:8,

+ 16:22 Фасил 10:11, Фасил 13:14, Фасил 14:27

+ 16:24 Фасил 15:26

+ 16:25 Фасил 14:12

+ 16:27 Фасил 6:12,

+ 16:28 Фасил 26:20

+ 16:29 Фасил 1:10

+ 16:31 Фасил 20:29

+ 16:32 Фасил 14:29

+ 17:1 Фасил 15:17

+ 17:2 Фасил 19:26

+ 17:3 Фасил 27:21,

+ 17:5 Фасил 14:31, Фасил 24:18

+ 17:7 Фасил 6:17

+ 17:8 Фасил 18:16, Фасил 21:14

+ 17:14 Фасил 20:3, Фасил 25:8,

+ 17:15 Фасил 24:24,

+ 17:17 Фасил 18:24, Фасил 27:10

+ 17:19 Фасил 29:23

+ 17:21 Фасил 10:1, Фасил 19:13

+ 17:22 Фасил 15:13

+ 17:23 Фасил 15:27,

+ 17:25 Фасил 10:1

+ 17:27 Фасил 10:19,

+ 18:4 Фасил 20:5

+ 18:5 Фасил 24:24,

+ 18:6 Фасил 10:13, Фасил 19:29, Фасил 26:3

+ 18:7 Фасил 10:14, Фасил 12:13,

+ 18:8 Фасил 26:22

+ 18:11 Фасил 10:15

+ 18:12 Фасил 11:2, Фасил 16:18, Фасил 15:33, Фасил 29:23

+ 18:14 Фасил 15:13

+ 18:16 Фасил 17:8

+ 18:20 Фасил 12:14, Фасил 13:2

+ 18:22 Фасил 12:4, Фасил 19:14, Фасил 8:35

+ 18:24 Фасил 17:17

+ 19:1 Фасил 28:6

+ 19:2 Фасил 21:5, Фасил 28:20

+ 19:3 Фасил 13:6

+ 19:4 Фасил 14:20

+ 19:5 Фасил 21:28, Фасил 24:28, Фасил 25:18

+ 19:6 Фасил 29:26

+ 19:7 Фасил 14:20

+ 19:8 Фасил 16:20

+ 19:10 Фасил 26:1,

+ 19:11 Фасил 14:29

+ 19:12 Фасил 16:14, Фасил 20:2, Фасил 28:15

+ 19:13 Фасил 17:21, Фасил 21:9, Фасил 27:15

+ 19:14 Фасил 12:4, Фасил 18:22

+ 19:15 Фасил 6:9, Фасил 20:4, Фасил 20:13

+ 19:16 Фасил 13:13

+ 19:17 Фасил 22:9, Фасил 28:27,

+ 19:18 Фасил 13:24

+ 19:21 Фасил 16:1, Фасил 16:9,

+ 19:23 Фасил 10:16, Фасил 11:19

+ 19:24 Фасил 15:19, Фасил 22:13, Фасил 26:15

+ 19:25 Фасил 21:11

+ 19:29 Фасил 10:13, Фасил 18:6, Фасил 26:3

+ 20:1 Фасил 23:29-32, Фасил 31:4,

+ 20:2 Фасил 16:14, Фасил 19:12

+ 20:4 Фасил 19:15

+ 20:5 Фасил 18:4

+ 20:10 Фасил 11:1, Фасил 16:11, Фасил 20:23,

+ 20:13 Фасил 19:15

+ 20:16 Фасил 22:26-27, Фасил 27:13

+ 20:17 Фасил 9:17

+ 20:18 Фасил 11:14, Фасил 15:22, Фасил 24:6

+ 20:19 Фасил 11:13

+ 20:20 Фасил 30:11, Фасил 30:17

+ 20:21 Фасил 13:11

+ 20:22 Фасил 24:29,

+ 20:23 Фасил 11:1, Фасил 16:11, Фасил 20:10,

+ 20:24 Фасил 16:1, Фасил 16:9, Фасил 19:21

+ 20:29 Фасил 16:31

+ 21:2 Фасил 16:2, Фасил 24:12,

+ 21:4 Фасил 6:17

+ 21:5 Фасил 14:23, Фасил 10:4

+ 21:6 Фасил 20:21

+ 21:9 Фасил 19:13, Фасил 21:9, Фасил 25:24, Фасил 27:15

+ 21:11 Фасил 19:25

+ 21:14 Фасил 17:8

+ 21:18 Фасил 11:8

+ 21:19 Фасил 19:13, Фасил 25:24, Фасил 27:15

+ 21:23 Фасил 12:13, Фасил 13:3

+ 21:24 Фасил 1:22

+ 21:25 Фасил 13:4

+ 21:27 Фасил 15:8,

+ 21:28 Фасил 19:5

+ 22:2 Фасил 29:13

+ 22:3 Фасил 27:12

+ 22:4 Фасил 3:16, Фасил 8:18

+ 22:5 Фасил 15:19

+ 22:9 Фасил 19:17

+ 22:10 Фасил 26:20

+ 22:11 Фасил 16:13

+ 22:13 Фасил 15:19, Фасил 19:24, Фасил 26:13

+ 22:14 Фасил 2:16, Фасил 23:27,

+ 22:15 Фасил 13:24

+ 22:16 Фасил 28:22

+ 22:17 Фасил 5:1, Фасил 24:23

+ 22:23 Фасил 23:11

+ 22:27 Фасил 20:16

+ 22:28 Фасил 23:10

+ 23:4 Фасил 28:20,

+ 23:5 Фасил 27:24,

+ 23:10 Фасил 22:28

+ 23:11 Фасил 19:25, Фасил 22:23

+ 23:13 Фасил 13:24, Фасил 19:18, Фасил 22:15

+ 23:17 Фасил 3:31, Фасил 24:1

+ 23:18 Фасил 24:14

+ 23:20 Фасил 20:1,

+ 23:22 Фасил 1:8

+ 23:27 Фасил 22:14, Фасил 2:16,

+ 23:28 Фасил 7:12

+ 23:31 Фасил 20:1

+ 24:1 Фасил 1:15, Фасил 3:31, Фасил 4:14, Фасил 23:17, Фасил 24:19

+ 24:5 Фасил 21:22

+ 24:6 Фасил 11:14, Фасил 15:22, Фасил 20:18

+ 24:9 Фасил 3:34, Фасил 21:24

+ 24:12 Фасил 16:2, Фасил 21:2,

+ 24:14 Фасил 23:18

+ 24:18 Фасил 17:5

+ 24:19 Фасил 23:17, Фасил 24:1

+ 24:20 Фасил 13:9

+ 24:23 Фасил 18:5, Фасил 28:21

+ 24:24 Фасил 17:15,

+ 24:28 Фасил 19:5, Фасил 25:18

+ 24:29 Фасил 20:22

+ 24:34 Фасил 6:10-11,

+ 25:1 Фасил 1:1, Фасил 10:1,

+ 25:5 Фасил 16:12

+ 25:11 Фасил 15:23

+ 25:13 Фасил 13:17

+ 25:16 Фасил 27:7

+ 25:18 Фасил 12:18, Фасил 19:5, Фасил 24:28

+ 25:24 Фасил 19:13, Фасил 21:9, Фасил 21:19

+ 25:25 Фасил 15:30

+ 26:1 Фасил 17:7, Фасил 19:10, Фасил 26:8

+ 26:3 Фасил 10:13, Фасил 19:29

+ 26:8 Фасил 26:1

+ 26:12 Фасил 28:11, Фасил 29:20

+ 26:13 Фасил 22:13

+ 26:15 Фасил 15:19, Фасил 19:24

+ 26:20 Фасил 16:28, Фасил 22:10

+ 26:22 Фасил 18:8

+ 27:4 Фасил 6:34

+ 27:5 Фасил 28:23

+ 27:7 Фасил 25:16

+ 27:10 Фасил 17:17

+ 27:12 Фасил 22:3

+ 27:13 Фасил 20:16

+ 27:15 Фасил 19:13, Фасил 21:9, Фасил 25:24

+ 27:20 Фасил 15:11,

+ 27:21 Фасил 17:3

+ 27:24 Фасил 23:5,

+ 28:6 Фасил 19:1

+ 28:8 Фасил 13:22

+ 28:9 Фасил 15:8

+ 28:10 Фасил 26:27

+ 28:11 Фасил 26:12

+ 28:12 Фасил 11:10, Фасил 28:28, Фасил 29:2

+ 28:15 Фасил 19:12

+ 28:18 Фасил 10:9

+ 28:19 Фасил 12:11

+ 28:20 Фасил 19:2, Фасил 21:5, Фасил 23:4

+ 28:21 Фасил 18:5, Фасил 24:23,

+ 28:22 Фасил 22:16

+ 28:23 Фасил 29:5, Фасил 27:5

+ 28:25 Фасил 13:10, Фасил 15:18

+ 28:27 Фасил 19:17

+ 28:28 Фасил 28:12

+ 29:1 Фасил 1:25, Фасил 6:15

+ 29:2 Фасил 11:10, Фасил 28:12, Фасил 28:28

+ 29:3 Фасил 10:1, Фасил 15:20,

+ 29:5 Фасил 28:23

+ 29:8 Фасил 11:11

+ 29:11 Фасил 12:16

+ 29:13 Фасил 22:2

+ 29:14 Фасил 16:12

+ 29:15 Фасил 10:1, Фасил 17:25

+ 29:17 Фасил 13:24

+ 29:20 Фасил 26:12

+ 29:22 Фасил 15:18

+ 29:23 Фасил 11:2, Фасил 16:18, Фасил 18:12, Фасил 15:33, Фасил 18:12

+ 29:26 Фасил 19:6

+ 30:5 Фасил 2:7

+ 30:11 Фасил 20:20

+ 30:12 Фасил 16:2

+ 30:17 Фасил 20:20

+ 30:18 Фасил 6:16

+ 30:22 Фасил 19:10

+ 30:25 Фасил 6:6-8

+ 31:3 Фасил 7:26

+ 31:4 Фасил 20:1,

+ 31:10 Фасил 12:4, Фасил 3:15

+ 31:15 Фасил 20:13

+ 31:20 Фасил 22:9

+ 31:31 Фасил 11:16