# Мукъаддес Китап

Институт перевода Библии

## Мукъаддес Китап: Икметли сёзлер

## Мукъаддес Китап акъкъында


Мукъаддес Китап акъкъында

«Мукаддес Китап» деген ад текликте къулланылса да, аслында, бу, китаплар джыйынтыгъыдыр. Бу китапларнынъ джыйынтыгъы – Алланынъ Сёзюдир (къ. юн. библиа сёзю «китаплар» манасыны анълата; шу сёзнен Мукъаддес Китапнынъ ады бутюн дюнья тиллеринде пейда олды). Бу китапны адет-узьре эки къысымгъа болелер: Эски Васиет (Иса пейгъамбер догъмаздан эвель язылгъан китаплар) ве Янъы Васиет (Иса пейгъамбернинъ яшайышынен багълы олгъан заман акъкъында ве Онынъ олюми ве тирилювинден сонъраки девир акъкъында язылгъан китап ве мектюплер).

Мукъаддес Китап башкъа тюрлю де болюне, бу неширде биз тамам шу усулны къулланамыз. Мукъаддес Китапнынъ биринджи джыйынтыгъы Теврат эди. Шу адны Мукъаддес Китапнынъ биринджи беш китабы ташыйлар. Оларнынъ башкъа ады Мусанынъ Беш Китабы я да Мусанынъ Къануны. Булардан сонъ Тарихий китаплар келе, мында Ханаан топрагъына кирген сонъ, Исраиль девлетининъ ильк тарихий вакъиалары тасвир этиле, девлетнинъ мейдангъа келюви ве Исраильнинъ биринджи падишалары акъкъында, озь топрагъындан сюргюн этильген халкънынъ фаджиасы ве сонъраки къайтувы акъкъында айтыла. Бундан сонъ кельген Зебур ве икмет китаплары адлы джыйынтыкъта еудий халкъынынъ шахсий ве ичтимаий литургиясы, эм де земаневий ве осеяткъан несильни огретюв ичюн муим олгъан насиатлар ер ала. Бундан сонъ Пейгъамберлернинъ китаплары келе, оларны бизге Исраиль ве Ехуда девлетлерининъ пйгъамберлери къалдыргъандыр. Бу пейгъамберлер халкъкъа Алланынъ Сёзюни кетире, халкъны арткъа, озь Яратыжысына къайтара ве агъыр мусибетлер вакътында джесарет бере эдилер. Шуны къайд этмек керек ки, юкъарыда айтылгъан китапларнынъ чокусы хронологик тертипте дегиль, адет-узьре мевзулар шекильде ерлештирильгендир. Китаплардаки вакъиалар ве пейгъамберлернинъ хызмети акъкъында тафсилятлыджа хронологик малюмат алмакъ ичюн, Сизлерни хронологик джедвеллерге мураджаат этмеге риджа этемиз, оларны неширимизнинъ сонъунда тапа билесиз. Юкъарыда айтылгъан джыйынтыкълар умумий оларакъ 39 китапны къаплап ала, олар миляттан эвель бир бучукъ бинъ йыл девамында еудий ве арамий тиллеринде чешит муэллифлер тарафындан язылгъандыр. Оларнынъ эсас вазифеси – Алла ве еудий халкъынынъ арасындаки мунасебетлер, сонъра да бутюн инсаниетнен мунасебетлер акъкъында айтып бермектир.

Сонъра кельген 27 китап, эксериетинен къадимий юнанджа язылып, ичине энъ эвеля Инджиль джыйынтыгъыны алалар. Инджильге кирген китаплардан дёрт китап Иса Пейгъамбернинъ аяты, талиматы, олюми ве тирилюви акъкъында икяе этелер. Биринджи бакъышта бу дёрт китап айны вакъиалар акъкъында язылгъан, ве оларнынъ бир чокъ ерлери текрарлана, деген фикир догъмакъ мумкюн. Бир тарафтан бу догърудыр, лякин дёрт айры-айры икяе башкъа-башкъа муэллифлер тарафындан язылып, тек бир дане аятнынъ шаатлары олып келелер ве шунынънен бирликте, олып кечкен вакъиаларнынъ энъ толу тасвирини алмагъа ярдым этелер. Шу дёрт китапнен (бирисининъ догърудан-догъру девамы олгъан) Эльчилернинъ фаалиети китабы сыкъы багълыдыр. Мында Исанынъ кокке котерильгенинден сонъ, месихчилер джемиетининъ биринджи йыллары акъкъында ве Онынъ шегиртлери Рим империясынынъ сакинлери арасында Къуванчлы Хаберни даркъатып башлагъанлары акъкъында айтыла. Къалгъан китаплар Эльчилернинъ язылары адында топланып, озюнинъ ичине Иса Пейгъамбернинъ шегиртлери иманлылар джемиетине ве айры адамларгъа иманларыны пекитмек ве догъру ёлгъа къоймакъ ниетинен, агъыр сынавлардан кечмеге ярдым этмек ичюн язгъан мектюплерни топлай. Джыйынтыкъны Юханнынъ Сырларнынъ ачылувы китабы екюнлей; мында символик бир тиль ярдымынен Алланынъ Онъа къаршы тургъан кучьлерге къаршы гъалебеси тасвирлене.


Мукъаддес Китапнынъ къырымтатар тилине терджимесининъ тарихы

Шимдики заманда, 2016 сенесине къадар, Мукъаддес Китап дюньянынъ бир чокъ тиллерине терджиме этильди. Толусынен беш юз тильден чокъ тиллерге терджимеси бар (шимди дюньяда аман-аман еди бинъ тиль бар деп эсаплана), Китапнынъ базы къысымлары исе эки бинъ тильден зияде тиллерге терджиме этильди.

Бизге белли олгъан къырымтатар тилинде биринджи терджимелер XIV-юнджи асыргъа аиттир. Энъ белли къадимий ядикярлыкъта Кодекс Куманикусте къыпчакъ-къуман-половец тилине биринджи кере терджиме этильген Алланынъ Он Эмирини, Сулейманнынъ Икметли сёзлер китабындан парчаларны, Инджильден алынгъан парчаларны, «Бизим Бабамыз» дувасыны ве Зебурдан алынгъан бир сыра йырларны тапмакъ мумкюн. XVIII-инджи асырнынъ ортасына Марк, Юхан, Матта, Луканен берильген Инджиль аиттир (Къаракъоба метинлери). Бу метинлер шимдики вакъыткъадже толу шекильде келип етмедилер, лякин оларнынъ базы парчалары сакъланып къалгъан. XX-нджи асырнынъ 70-инджи сенелеринде Мукъаддес Китапнынъ къырымтатар тилине терджимесини «Мукъаддес Китапны терджиме институты» башлады. О заман Юнус пейгъамбернинъ китабы терджиме этильди (1978 с.), сонъра Маттанен берильген Инджиль терджиме этилип, нешир этильди (1985 с.). Иш 1990-ынджы сенелери девам эттирильди; о заман 1996 сенеси Озьбекистанда «Эйи Хабер» китабы нешир этильди, онынъ ичине Юхан, Луканен берильген Инджиль, Эльчилернинъ фаалиети ве Якъупнынъ мектюби кирди. Сонъра иш XXI-инджи асырда Къырымда девам этти; бир-бири артындан «Иса Месих акъкъында риваетлер» (2002 с.), «Алланынъ пейгъамберлери» (2005 с.), «Маттанен берильген Инджиль» (2006 с.), «Сулейманнынъ икмети» (Икметли сёзлер ве Джемаат башы, 2008 с.), «Инджиль» (Матта, Марк, Лука, Юхан ве Эльчилернинъ фаалиети, 2008 с.), «Теврат» (Башланув, Чыкъыш, Къануннынъ текрары, 2009 с.) ве «Зебур» (2011 с.) китаплары басылды.

2002-нджи сенесинден башлап 2015-инджи сенесине къадар бу терджименинъ устюнде «Мукъаддес Китапны терджиме институты»нынъ хадимлер группасы «Мукъаддес Китапны биринджи оларакъ терджиме эткенлер» тешкилятынынъ мутехассысларынен берабер иш бирлик яптылар. Терджиманлар группасынынъ огюнде тургъан эсас макъсат – къадимий еудий, арамий ве юнан тиллеринде язылгъан асыл метиннинъ манасыны догъру акс этмек эди.

Бу терджиме япылгъанда, эсас менба оларакъ шимдики заманда энъ нуфузлы деп эсаплангъан метинлернинъ нешири ве тенкъидий аппарат къулланылгъандыр. Къадимий еудий тили ичюн – бу Biblia Hebraica Stuttgartensia, 5-инджи нешир; мында Ленинград Кодекси шеклиндеки Масора метини такъдим этильгендир, бу метин къарарнен м. с. 1000-инджи йылы битирилип, сонъра бир чокъ даа да къадимий олгъан метинлернен тенъештирильди ве догъуртылды. Къадимий юнанджа язылгъан метинлер ичюн исе бойле менба оларакъ Greek New Testament (UBS, 4-юнджи нешир) къулланылды, бу метин толусынен Novum Testamentum Graece, Nestle-Aland 27-нджи неширинен айныдыр. Бу метин бир чокъ къадимий эльязмаларгъа эсасланып тизильди, оларнынъ арасында IV-V асырларгъа аит Синай, Александрия ве Ватикан Кодекслеринден япылды. Бу кодекслерге еудий китапларынынъ (Эски Васиетнинъ) терджимелери де кирди; бу терджимелерге Септуагинта деген ад берильди.

Юкъарыда къайд этильген менбалардан гъайры, терджиманлар озь ишинде эллеринде олгъан Мукъаддес Китапларнынъ башкъа тиллерге япылгъан терджимелеринен иш туттылар, бу терджимелер арасында рус, украин, озьбек, тюрк ве башкъа тиллерге япылгъан терджимелер. Бойле ишнинъ макъсады – метинни даа да яхшы анъламакъ ве терджимелернинъ башкъа вариантларынен таныш олмакъ эди. Бизим базы окъуйыджыларымыз 1876 сенесининъ Синодаль терджимеси деп адландырылгъан ве кениш даркъалгъан Мукъаддес Китапнынъ рус тилине япылгъан терджимесинен таныш олмакъ мумкюнлер. Бизлер терджимелеримизде бу терджимеге мураджаат эткен олсакъ да, оны темель оларакъ къулланмадыкъ. Озюнинъ къыйметине бакъмадан, бу терджиме 150 йыл эвельси япылды; о заманларда терджименинъ башкъа принциплери ишлетиле эди, ве о заманларда базы къадимий менбалар эльде ёкъ эди. Бизим терджимемизде дикъкъат айры бир терджимеге дегиль де, энъ эвеля къадимий менбаларгъа берильди. Лякин сизни ишандырмакъ истеймиз ки, бизим терджимемиз ве Синодаль терджимеси арасында мана джеэттен фаркълар олса биле, бу фаркълар минималь олып, метиннинъ умумий менимсевине тесир этмей.

Метиннинъ мана ве шекли бир къач этаптан ибарет олгъан эр тарафлама тешкерювлерден кечти. Асыл мананынъ догърулыгъындан гъайры, группа бу мананы земаневий, окъуйыджыларгъа анълайышлы олгъан, яхшы эдебий тильде акс эттирмеге гъайрет этти. Биринджи басамакъта, тафсилятлы азырлыкъ ишлери этильген сонъ, къырымтатар тилине терджиме япылды. Сонъ теологик муаррирнинъ тарафындан терджеме къадимий эльязмаларнен тенъештирильди. Экинджи басамакъта Къырымнынъ чешит ерлеринде яшагъан къырымтатарлар да, къадын ве эркеклер, эсли башлы ве яшлар, бильгили ве къырымтатар тилинде агъзавий шекильде субетлешкенлер, терджимени тешкермеге ярдым эте эдилер. Учюнджи басамакъта терджименен филолигик муаррир чалышты. Эр бир басамакъта терджимеге янъы тюзетмелер къошулды. Ишнинъ нетиджесинде терджименинъ эр бир къысмы эльязмаларнен чокъ йыл чалышкъан ве зенгин терджиманлыкъ теджрибеси олгъан консультант тарафындан козетильди.

Мукъаддес Китапнынъ къырымтатар тилине терджимеси он учь йылгъа къадар девам этти.


Ярдымджы материаллар

Бу терджиме ярдымджы материалларнен берабер бериле. Бу материаллар Мукъаддес Китапнынъ асыл метинининъ бир къысмы дегиллер, амма окъуйыджылар даа да яхшы анъласын деп, къошулгъанлар.

Эр бир китаптан эвель кучюк сёз башы кирсетиле, мында тарихий контекст акъкъында, эсас мевзулар акъкъында малюмат, ве сыкъ-сыкъ китапнынъ къыскъа планы бериле. Айры китаплар манаджа къысымларгъа болюнген ве бу къысымларнынъ серлевасы къайд этильгендир, бу серлевалар икяенинъ мевзусы акъкъында къыскъа хабер берелер. Йылдызчыкънен (*) къайд этильген базы сёзлер, фразалар ве аетлерге саифенинъ сонъунда сноскалар бериле; мында анълашылмагъан адлар, сёзлер, медений хусусиетлернинъ манасы анълатыла, я да аетнинъ башкъа манасы бериле. Китапнынъ сонъунда къыскъа сёзлюк бериле; мында базы муим терминлер, анъламлар, базы ад ве джогърафия адлары да анълатыла. Сёзлюктен гъайры, тасвирий менба оларакъ, Ибраим атанынъ несиллер джедвели де бардыр. Къадимий ольчюлерни тасавур этмек ве оларны шимдики ольчюлернен тенъештирмек ичюн, биз ольчюлер джедвелини де кетиремиз. Бундан да гъайры, тасвирий васта оларакъ къадимий дюньянынъ хронология джедвели ве къадимий дюньянынъ хариталары теклиф этиле. Бунъа къошма оларакъ, башкъа материаллар да бардыр. Бу материаллар Сизлерге окъугъан шейлеринъизни даа да яхшы анъламагъа ярдым этер деген умюттемиз.


Нетидже

Мукъаддес Китап – инсаниетнинъ тарихында буюктен-буюк китаптыр, медениет ве иджат этюв сааларынынъ чокъусына тесир эткен дюнья эдебиятынынъ классикасыдыр. Лякин о, энъ эвеля, Алланынъ ве инсаниетнинъ арасында олгъан мунасебетлер тарихыдыр, Онынъ Озю акъкъында вахийи ве Онынъ истегени акъкъындадыр. Биз умют этемиз ки, бу терджиме къырымтатар халкъына бу хазинени ана тилинде ачаджакъ ве инсанларгъа Алланынъ къанунларына коре яшамагъа ярдым этеджектир.

«Мукъаддес Китапны терджиме институты» ве «Мукъаддес Китапны биринджи оларакъ терджиме эткенлер» тешкилятлары терджиманларгъа ве муаррирлерге, бу неширни басып чыкъармагъа ярдым эткенлернинъ эписине озь буюк миннетдарлыгъыны бильдирелер.

Урьмет иле,

«Мукъаддес Китапны терджиме институты» ве «Мукъаддес Китапны биринджи оларакъ терджиме эткенлер»нинъ ишдешлери


Къыскъарувлар

ас. | асыр
б. | баб, я да баблар
бакъ. | бакъынъыз
къ. арам. | къадимий арамий тилинде
къ. еуд. | къадимий еудий тилинде
къ. юн. | къадимий юнан тилинде
къыяс. | къыясланъыз
Мас. | Масора, къадимий еудий эльязма
м. с. | миляттан сонъ, я да Иса пейгъамбер догъмаздан сонъ
м. э. | миляттан эвель, я да Иса пейгъамбер догъмаздан эвель
рус. | рус тилинде
с. | сене, я да сенелер
Септ. | Септуагинта, къадимий юнан терджиме эльязмасы

## Зебур ве икмет китаплары

### Зебур ве икмет китаплары

Зебур ве икмет китаплары


Икметли сёзлер


### Икметли сёзлер

#### Икметли сёзлер

Икметли сёзлер


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]


Икметли сёзлер

Икметли сёзлер китабы – чешит тюрлю яшайыш сааларынен багълы олгъан акъыллы сёзлер ве огютлернинъ топламыдыр, амма энъ эвеля, олар Алла ве инсаннынъ арасында олгъан мунасебетлер акъкъында икяе этелер. Икметли сёзлернинъ чокъусы Исраильнинъ акъыллы падишасы Сулейманнен багълыдыр. Бу сёзлер Алланынъ Къанунына ве Аллагъа садыкълыкъ аятынынъ эсас манасы олгъанына эсаслангъандыр.

Китап учь къысымдан ибареттир. Биринджисине (1–9 баб) икмет ве догъру яшамакъ акъкъында сёзлер киргендир, олар бабанынъ озь огълуна насиат берюв шеклинде тизильгендир. Мында икмет мераметли къыраличе образында косьтерильген, о, озь тоюна онен танышмагъа истеген эр кесни чагъыра. Озь сырасында, ахмакълыкъ ороспу къадын образында косьтериле, о, теджрибесиз яш огъланны озь агъларына тутмагъа истей.

Китапнынъ экинджи къысмына (10.1–22.16) – Сулейманнынъ икметли сёзлерининъ буюк джыйынтыгъы – яшайышнынъ тюрлю мевзуларынен багълы огютлер киргендир. Мында эсас дикъкъат адамларнынъ арасындаки мунасебетлерге ве эв ишлерине айырыла.

Китапнынъ учюнджи къысмы (22.17–31.31) бир къач джыйынтыкътан ибарет олып, тек Сулейманнынъ дегиль, исраилли олмагъан башкъа икметли адамларнынъ сёзлери де кире. Китапнынъ сонъунда фазилетли къадынгъа макътав тюркюси бардыр (31.10-31), бу тюркю еудий тилинде акрошиир шеклинде язылгъандыр. Бойле къадын озь куньделик яшайышында китапта айтылгъан икметни косьтере ве акъайы ичюн эм къыйметли ильван, эм таянч оларакъ тасвирлене.

Икмет ве догъру яшайыш акъкъында (1–9 б.). Сулейманнынъ икметли сёзлерининъ биринджи джыйынтыгъы – яшайыш мевзулары акъкъында насиатлар (10–22 б.). Икметли насиатлар (22–24 б.). Сулейманнынъ ве башкъа икмет саиплерининъ икметли сёзлерининъ экинджи джыйынтыгъы (22–31 б.). Инсафлы къадыннынъ адына макътав йыры (31 б.).

#### 1


Икметли сёзлернинъ макъсады

1[+]Исраиль[†] падишасы, Давут[†] огълу Сулейманнынъ икметли сёзлери:

2Бу икметли сёзлер – икметнинъ ве огютнинъ манасына етмеге
ве акъыллы лафларны анъламагъа,
3[+]акъыл-ферасет, инсафлыкъ[†], адалетлик ве
догърулыкъ акъкъында огютлерни алмагъа истеген адамлар ичюн.
4[+]Саде адамгъа олар зекяны,
яш огълангъа – бильги ве ферасетни берерлер.
5Оларны эшитип, икметли адам бильгилерини арттырыр
ве акъыллы адам яхшы насиатлар тапар.
6Сонъ о, икметли сёзни ве кинаели икяени[†],
акъыл саиплерининъ лафларыны ве оларнынъ тапмаджаларыны анълар.


Яшларгъа насиат

7[+]Бильгининъ башы – РАББИден къоркъмакътыр,
огютни ве икметни бир шей ерине корьмеген адам – ахмакътыр.

8[+]Динъле, огълум, бабанънынъ огютини
ве ананънынъ эмирини ташлама.
9[+]Олар башынъа – гузель тадж,
бойнунъа да – ильвандыр.
10[+]Огълум, эгер гуналы адамлар сени яманлыкъ япмагъа къандырсалар,
разы олма.
11[+]Эгер олар санъа: «Юр бизнен, тузакъта сакъланып,
къабаатсыз адамны бир манасы олмайып беклермиз, ольдюрирмиз оны.
12[+]О бир дюнья – тири алда адамларны,
мезар – бутюн алда онъа тюшкенлерни киби,
бойле де биз оларны тири ютармыз.
13Чешит тюрлю къыйметли мал-мульк алып,
эвлеримизни гъаниметке толдурып-ташырармыз.
14Бизнен берабер джереп чекерсинъ,
эпимизнинъ пара кисеси бир оладжакъ», – деселер,
15[+]огълум, оларнен берабер ёлгъа чыкъма,
оларнынъ ёлуна аягъынъ басмасын,
16[+]чюнки оларнынъ аякълары яманлыкъкъа чапалар,
олар къан тёкмеге ашыкъалар.
17Къушларнынъ козю огюнде тузакъны къоймакъ бошунадыр,
18олар исе озьлерининъ къаныны тёкмек ичюн, тузакъ япалар,
сакъланып, джанларыны гъайып этелер.
19[+]Адалетсиз къазанчкъа къызгъан эр кимнинъ сонъу бойледир:
бу къазанч, онъа саип олгъан адамларнынъ джаныны ала.


Икмет чагъыра

20[+]Икмет сокъакъларда къычыра,
мейданларда сесини котере,
21топлашувларынынъ баш ерлеринде чагъыра,
шеэрлернинъ араба къапусында бойле сёзлерни айта:

22[+]«Эй, саде адамлар, саделикни не вакъыткъадже севеджексинъиз?
Мыскъылджылар не вакъыткъадже
мыскъылламакътан кейф чатаджакълар?
Акъылсызларнынъ не вакъыткъадже
бильгини корьмеге козьлери олмайджакъ?
23Меним опькеме къулакъ асынъыз,
сонъ мен сизге озь рухумны тёкеджегим,
сёзлеримни айтаджагъым.
24[+]Мен чагъырдым – сиз эшитмединъиз,
къолумны узаттым – абайлагъан адам олмады.
25[+]Эписи насиатларымны ред эттинъиз,
опькелеримни де къабул этмединъиз.
26[+]Онынъ ичюн мен де сизинъ белянъыз устюнден кулерим,
сизни дешет баскъанда, мен де сизни мыскъылларым.
27Сизни дешет фуртуна киби баскъанда
ве беля къасыргъа киби сарып алгъанда,
къайгъы ве сыкъынты тюбюнде къалгъанынъызда, къуванырым.
28[+]О заман мени чагъыраджакълар,
лякин мен эшитмейджегим,
саба-танъдан мени къыдыраджакълар,
лякин тапалмайджакълар.
29Олар бильгиден нефрет эттилер
ве РАББИден къоркъуны озьлерине сайлап алмадылар.
30Олар насиатымны къабул этмедилер,
опькелеримни де аякъ асты эттилер.
31[+]Онынъ ичюн туткъан ёлларынынъ мейвасыны ашайджакълар,
озь тюшюнджелеринден тояджакълар.
32Саделернинъ инатлыгъы озьлерини гъайып этеджек,
акъылсызларнынъ гъамсызлыгъы озьлерининъ башына етеджек.
33Мени динълеген адам исе,
яманлыкътан къоркъмайып,
раат ве тынч яшайджакъ».

#### 2


Огют ве насиатлар

1[+]Огълум, эгер айткъанларымны къабул этип,
эмирлеримни акъылынъда тутсанъ,
2икметке къулакъ асып,
юрегинъни анълайыш тарафкъа чевирсенъ,
3акъылны чагъырып,
анълайышкъа ынтылсанъ,
4[+]кумюш пара киби, оны къыдырсанъ,
сакълангъан хазине киби, оны тапмагъа тырышсанъ,
5[+]о заман РАББИ[†] къоркъусыны анълап,
Алла акъкъында бильгини тапарсынъ.
6[+]РАББИ икметни бере,
бильгинен анълайыш Онынъ агъзындан чыкъалар.
7[+]Догъру адамлар ичюн – Онда енъиш бар,
къусурсыз яшагъанлар ичюн – къалкъан.
8[+]О, адалет ёлуны къорчалай,
садыкъ олгъанларнынъ ёлларыны сакълай.

9[+]О заман сен инсафлыкъ[†], адалет, догърулыкъ,
эр бир яхшылыкънынъ ёлуны анъларсынъ.
10Юрегинъе икмет киреджек,
джанынъ ичюн бильги гузель оладжакъ.
11Ферасет сени сакълайджакъ,
акъыл сени къорчалайджакъ.

12Олар сени яман ёлдан,
ялан сёзлер айткъан адамдан къуртараджакъ,
13къаранлыкъ ёлдан юрмек ичюн
догъру ёлны ташлагъан адамлардан,
14[+]яманлыкъ япып къувангъан,
яман куфюрликтен кейф чаткъан адамлардан,
15[+]къыйыш ёлларда юрген,
ёлларыны шашыргъан адамлардан къорчалайджакъ.

16[+]Олар да сени башкъасынынъ апайындан,
акъайы олгъан, сёзлерини татлы-татлы айткъан къадындан,
17яшлыгъынынъ омюр-къардашыны ташлагъан,
озь Алласынынъ васиетини[†] унуткъан апайдан къуртараджакълар.
18[+]Онынъ эви – олюм къапкъаныдыр,
юрген ёлу да – олюлернинъ дюньясына[†] алып баргъан ёлдыр.
19Онъа кирген эр ким арткъа къайтмайджакъ,
яшайышкъа алып баргъан ёлгъа иришип оламайджакъ.

20Бунынъ ичюн яхшы адамларнынъ ёлундан юр,
инсафлыларнынъ ёлларыны тут.
21[+]Догъру адамлар ер юзюнде яшайджакъ,
къусурсызлар онынъ устюнде къаладжакълар.
22[+]Ярамазлар исе ер юзюнден ред этиледжек,
къара юрекли олгъанлар ондан къырыладжакълар.

#### 3


Огъулларгъа насиат

1[+]Огълум, огреткенлеримни унутма,
эмирлеримни юрегинъде сакъла.
2[+]Олар омрюнънинъ куньлерини
ве йылларыны узатаджакълар,
санъа муаббетлик кетиреджеклер.

3[+]Мерамет ве садыкълыкъ сени къалдырмасын:
оларны бойнунъа сар,
пиляки таш устюне киби, юрегинънинъ устюне яз.
4Сонъ Алланынъ ве адамларнынъ козьлери огюнде
санъа хайыр[†] ве акъыл-ферасет оладжакълар.

5[+]РАББИге джан-юректен ишан,
озь акъылынъа таянма.
6[+]Эписи ёлларынъда РАББИни бильмеге тырыш,
ве О, сенинъ ёлларынъны догъру япаджакъ.

7[+]Озюнъни икметли сайма,
амма РАББИден къоркъ ве яманлыкътан узакъ тур.
8Бу, беденинъе – сагълыкъ,
кемиклеринъе де – къувет олур.

9[+]Мал-мулькюнъден ве эр бир ишинънинъ
биринджи берекетинъден РАББИге пай айырып,
Оны урьмет эт.
10[+]Сонъ анбарларынъны мал басар,
фычыларынъ да яш шарапнен толып-ташар.

11[+]Огълум, РАББИнинъ огютини ред этме
ве опькесинден нефретленме.
12[+]Баба севимли огълуны джезалагъаны киби,
РАББИ[†] де кимни севе, оны да джезалай.

13Икметке иришкен адам,
анълайышкъа саип олгъан адам не бахтлыдыр!
14[+]Оны къазангъаны кумюш къазангъанындан яхшыдыр,
онынъ келири алтындан олгъан келирден берекетлидир,
15[+]о, дегерли ташлардан паалыдыр,
бутюн истегенлеринъден ич бир шей онъа тенъ олмаз.
16[+]Онынъ онъ къолунда – узакъ омюр,
сол къолунда исе – байлыкъ ве шурет.
17Онынъ ёллары – гузель ёллардыр,
ве эписи ёлчыкълары – муаббетликтир.
18[+]Икметни тапып алгъан адам ичюн, о – омюр терегидир,
оны яхшы туткъан – бахтлыдыр!

19[+]РАББИ ернинъ темелини икметнен къойды,
усталыкънен коклерни ерлештирди.
20[+]Онынъ бильгиси теренликлер яра
ве булутлардан чыкъ тюшюре.

21Огълум, буны козь огюнъден къачырма,
идракъ ве ферасетинъни даима сакъла.
22Олар джанынъ ичюн – омюр,
бойнунъ ичюн – хайырлы ильван олур.
23[+]О вакъыт ёлунъ хавфсыз олур,
аягъынъ да абынмаз.
24[+]Юкъламагъа къоркъусыз ятарсынъ,
юкълап къалгъанынъдан сонъ да юкъунъ татлы олур.
25[+]Апансыз белядан ве ярамайларгъа кельген къазадан къоркъма,
26чюнки РАББИ сенинъ ишанчынъ оладжакъ,
аягъынъны къапкъандан О, сакълайджакъ.

27[+]Элинъден кельсе,
адамнынъ акъкъыны бермектен къачынма.
28[+]Янынъда олып да, башкъа адамгъа:
«Кет, ярын келирсинъ, о вакъыт берерим», – деме.

29Сенден хавф беклемеген къомшугъа къаршы
бир яманлыкъ япмагъа тюшюнме.
30Санъа яманлыкъ этмеген адамнен
бош ерде къавгъа[†] этме.

31[+]Зорбалыкъ эткен адамны пахыллама,
онынъ ёлларындан ич бирини сайлама.
32РАББИ къара юрекли адамдан нефретлене,
догъру адамларгъа исе О, ишана.

33[+]Гунакярнынъ эвини РАББИ къаргъай,
инсафлы адамларнынъ эвини исе багъышлай!
34[+]Мыскъылджыларны О, мыскъыллайджакъ,
алчакъгонъюллилерге исе эйилик япаджакъ.
35Икмет саиплери мирас оларакъ шурет аладжакълар,
акъылсызлар исе – масхаралыкъ.

#### 4


Икметтен ве бильгиден файда

1[+]Балалар, бабанъызнынъ огютини динъленъиз,
акъыллы олмакъ ичюн, къулакъ асынъыз,
2Сизге яхшы акъыл огретем,
огреткенлеримни унутманъыз.
3Мен бабамнынъ севимли огълу эдим,
анамнынъ бирден-бир баласы.
4[+]Бабам мени огретип, манъа бойле айта эди:
«Айткъанларымны юрегинъе къой,
эмирлеримни тутып яша.
5Икметке саип ол, акъылгъа малик ол!
Айткъанларымны унутма, олардан четке чекильме.
6Икметни къалдырма – о сени къорчалайджакъ,
оны сев – о сени сакълайджакъ.
7Башы – икмет! Икметке саип ол!
Бутюн мал-мулькюнънинъ устюнден акъылгъа саип ол!
8[+]Оны баш устюнде тут – о да сени юксельтеджек,
онъа япышсанъ – о сени шуретлейджек.
9[+]О, башынъа хайырлы[†] чембер къояджакъ,
аджайип таджны санъа кийдиреджек».

10[+]Динъле, огълум, ве айткъанларымны къабул эт,
сонъ омрюнънинъ йыллары узаныр.
11Мен санъа икмет ёлуны косьтеририм,
догъру ёлларнен алып кетерим.
12[+]Ёлдан кеткенде, аякъларынъа ич бир шей кедер этмейджек,
чапкъанда, абынмазсынъ.
13[+]Огютни яхшы тут, оны йиберме,
сакъла оны, о – сенинъ яшайышынъ.
14[+]Ярамайларнынъ ёлуна аякъ басма,
яманларнынъ ёлундан да юрме.
15О ёлны ташла, ондан кетме,
ондан четке чекиль, янындан кеч.
16[+]Яман адамлар яманлыкъ япмагъандже,
юкълап оламайлар,
биревни ёлдан урмагъандже,
оларнынъ козюне юкъу кирмей.
17Олар отьмек ерине яманлыкъ ашайлар,
шарап ерине – зорбалыкъ ичелер.

18[+]Инсафлы адамларнынъ ёлу –
нур сачкъан ярыкъ киби,
уйле маали келеята –
о эп парлакъ ола.
19[+]Ярамайларнынъ ёлу исе –
зифт къаранлыкъ киби,
олар неге сюрюнеджеклерини бильмейлер.

20Огълум, сёзлериме дикъкъат эт,
айткъанларыма къулакъ ас.
21Олар акъылынъдан чыкъмасын,
оларны юрегинъде сакъла.
22[+]Оларны тапкъан адам ичюн олар – яшайыш,
бутюн бедени ичюн – шифадыр.
23Эр шейден зияде юрегинъе мукъайт ол,
чюнки яшайыш чокъракълары ондандыр.
24[+]Агъзынъдан ялан сёзлер чыкъмасын,
айнеджиликни узакъ ташла.
25Козьлеринъ дос-догъру бакъсын,
бакъышынъ да огге догърулсын.
26[+]Кетеджек ёлунъны яхшы этип тюшюн,
сонъ эписи ёлларынъ онъундан келир.
27[+]Сагъгъа-солгъа урулма,
аягъынъны яман ёлдан узакъ тут.

#### 5


Къоранта садыкълыгъыны бозмакътан тенбиелев

1[+]Огълум, икметиме дикъкъат эт,
фикириме къулакъ ас.
2[+]Сонъ сен ферасетни сакълап къалырсынъ,
дудакъларынъ да бильгини сакълар.
3[+]Башкъасынынъ апайынынъ агъзындан бал тамлай,
онынъ лафы да – эльвадан татлы.
4[+]Онынъ сонъу исе, юшан оту киби, аджджы,
эки агъызлы къылыч киби кескин.
5[+]Аякълары олюмге алып баралар,
табанлары о бир дюньягъа догъру кетелер.
6Яшайыш ёлуны о ич тюшюнмей,
ёллары насыл саллангъаныны о озю бильмей.

7Балаларым, мени динъленъиз!
Айткъанларымны ред этменъиз!
8Шу апайдан узакъ тур,
эвининъ къапусына якъын барма!
9Ёкъса, сагълыгъынъны башкъасына берип,
йылларынъны да шефкъатсыз адамларгъа масраф этерсинъ,
10кучюнъден ят адамлар такъатланырлар,
япкъанларынъ да – башкъасынынъ эви ичюн олур.
11Омрюнънинъ сонъки куньлеринде исе,
беденинъ азып-тозып, инъильдемеге башларсынъ:
12«Ах, не ичюн огютни кореджек козюм олмады?
Юрегим де не ичюн опькелерни бир шей ерине корьмеди?
13Оджаларымнынъ сёзлерини динълемедим,
мени огреткенлернинъ айткъанларына да къулакъ асмадым!
14Джемаат ве топлашувнынъ козю огюнде
аз къалдым масхара олмагъа!»
15[+]Сувны озь хавузынъдан,
озь къуюнъдан ич.
16Сувларынъны сокъакълар бою,
сув акъымларынъны мейданларда акъызма.
17Олар тек сенинъ олсунлар,
башкъаларынен пайлашма.
18[+]Чешменъ берекетли олсун,
яшлыгъынъда эвленген апайынънен бахтлы ол.
19Севимли ала кийик, назик бир къараджа о –
кокюслери даима сени мемнюн этсин,
онъа олгъан севгинъден эр вакъыт зевкъ ал.
20Огълум, санъа башкъасынынъ апайынен кейф чатмагъа,
бирев апайынынъ белине сарылмагъа не керек?

21[+]Адамнынъ ёллары – РАББИнинъ козю огюндедир,
эр баскъан адымны О, биле.
22Ярамайны озь яманлыкълары сарып аладжакъ,
озь гуналарынынъ къапкъаны оны тутып багълайджакъ.
23Огют эксиклиги оны гъайып этер,
буюк акъылсызлыгъы оны ёлдан урар.

#### 6


Чешит тюрлю тенбиелевлер

1[+]Огълум! Эгер сен башкъа адам ичюн кефиль олсанъ,
ябанджы адам ичюн «Келиштик!» деген олсанъ,
2озь агъзынъдан чыкъкъан лафларынъ
къапкъангъа тюшюрди сени,
озь айткъанларынъ сени якъалады.
3Башкъа адамнынъ къолуна тюштинъ сен, огълум!
Озюнъни къуртармакъ ичюн, буны яп:
бар да, о адамнынъ аякъларына сарылып,
онъа ялвар.
4Козюнъе юкъу кирмесин,
козь къапакъларынъ агъырлашмасын.
5[+]Авджынынъ элинден гъазель киби,
къушчунынъ къолундан къуш киби, озюнъни къуртар.

6[+]Эй, дембель, бар да, къырмыскъагъа бакъ,
онынъ ёлларыны корип, икметли ол.
7Онынъ не башлыгъы, не незаретчиси, не де укюмдары бар.
8[+]Лякин о, ашыны язда азырлап къоя,
ашлыкъны оракъ вакътында топлай.

9[+]Эй, дембель! Сен не вакъыткъадже ятаджакъсынъ?
Юкъунъдан не заман уянаджакъсынъ?
10Азачыкъ юкъласанъ, бир дирем юкъусырасанъ,
бираз да къол къавуштырып[†] ятсанъ, –
11[+]санъа быралкъы киби ёкълукъ,
силялы айдут киби – ёкъсуллыкъ келир.

12[+]Ярамай адам – беля кетирген,
ялан айткъан адамдыр.
13[+]О козюни къыпа, аякъларынен бельгилей[†],
пармакъларынен ишаретлер япа.
14Онынъ юрегинде хаинлик яшай,
о эр вакъыт яманлыкъны тюшюне, къавгъа чыкъара.
15[+]Бунынъ ичюн беля онъа апансыздан келир,
оны бирден къырып ёкъ этер, – арткъа ёлу олмаз.

16[+]РАББИ[†] алты шейден нефрет эте,
еди шей Онынъ козюнде пистир:
17[+]гъурурлы бакъыш, ялан айткъан тиль,
къабаатсыз къанны тёккен къоллар,
18[+]къара фикир эткен юрек,
яманлыкъкъа тез чапкъан аякълар,
19[+]ялан айткъан яланджы шаат
ве агъа-къардашларнынъ арасыны бозгъан адам.


Яман къадындан тенбиелев

20[+]Огълум, бабанънынъ буюргъаныны тут,
ананънынъ огреткенини ташлама.
21[+]Оларны юрегинъе эбедиен багъла,
такъ оларны бойнунъа.
22Ёлда олгъанда, олар санъа мукъайт олурлар,
юкъламагъа яткъанда – къорчаларлар,
уянгъанда исе – сеннен лакъырды этерлер.
23[+]Эмирлер санъа – лампат,
огретювлер – ярыкъ,
ве опькели огют – яшайышкъа ёл.
24[+]Олар сени яман къадындан,
башкъасынынъ апайынынъ татлы тилинден
къорчалайджакъ.
25[+]Бойле апайларнынъ дюльберлиги сени ёлдан урмасын,
бакъышлары сени тутмасынлар.
26Ороспу апайнынъ фияты – бир тилим отьмек,
башкъасынынъ апайы исе къыйметли джанынъны авлай.
27Адам къойнуна атеш алып,
урбасыны якъмазмы?
28Къорлар устюнде юрип,
аякъларыны якъмазмы?
29Башкъасынынъ апайынен яткъан адамгъа тамам ойле олур –
онъа токъунгъан бирев къабаатсыз къалмаз.

30Ач хырсыз къурсагъыны тойдурмакъ ичюн хырсызласа,
оны къатты укюм этмезлер,
31[+]лякин эгер оны тутсалар, еди къат тёлер,
бутюн мал-мулькюни берер.
32[+]Зина эткен адам акъылдан эксик,
буны япкъан адам озь джаныны гъайып эте.
33Масхаралыкъ ве котек ашар,
намуссызлыкъ – онынъ омюрбилля къысметидир.
34[+]Куньджюлик акъайны якъып-куйдюрир,
акътыманыны алгъанда о, аджымаз.
35Бир одемеге[†] разы олмаз,
дюньяны бахшыш этсенъ биле, гонълюни аламазсынъ.

#### 7

1[+]Огълум, айткъанларымны акъылынъда тут,
эмирлеримни унутма.
2[+]Эмирлеримни тут ве яша,
огреткенлеримни, козь бебеги киби, сакъла.
3[+]Оларны пармакъларынъа багъла,
таш устюне киби, юрегинънинъ устюне яз.
4Икметке: «Сен – меним татамсынъ!»,
акъылгъа да: «Сой-акърабамсынъ!» – айт.
5[+]Олар сени башкъасынынъ апайындан,
татлы-татлы лаф эткен биревнинъ апайындан къорчаласынлар.


Акъылдан эксик огълан ве ороспу акъкъында

6Куньлерден бири пенджеремден тышары,
пенджере пармакълыгъындан сокъакъкъа бакътым.
7[+]Саде адамларнынъ, яш огъланларнынъ арасында
бир акъылдан эксик огъланны корьдим.
8-9[+]О огълан акъшам устю, кунь баткъанда,
гедже къаранлыгъы тюшкен вакъытта,
бир апай отургъан сокъакъ бою,
онынъ эвине тараф кете эди.

10[+]Иште, онынъ къаршысына апай чыкъты,
къара юрекли, устюнде – ороспу урбасы.
11Шаматаджы ве инат бу апай,
бир дакъкъа биле эвде отурып оламаз.
12[+]Де сокъакъта, де мейданда,
эр кошеде авлап отургъан апай.
13Япышып тутты, опьти огъланны,
утанмаз бетинен онъа бойле деди:

14«Аманлыкъ[†] къурбанларымны чалдым,
адагъымны мен бугунь ерине кетирдим.
15Онынъ ичюн огюнъе чыкътым,
къыдырдым сени ве таптым!
16Тёшегиме дюльбер орьтюлерни,
тюрлю ренкте олгъан Мысыр[†] басмаларыны тёшедим.
17[+]Яткъан еримни мюр[†], алоэ[†] ве тарчыннен къокъулаттым.
18Кель, сабагъадже бири-биримизни тойгъандже севейик,
севгиден зевкъ алайыкъ.
19Акъайым эвде ёкъ,
узакъ ёлгъа кетти,
20акъчасы олгъан кисени де янына алды,
ай толмагъандже эвге къайтмаз».

21[+]Чокъ назик сёзлернен оны къандырды,
татлы лафынен артындан алып кетти.
22[+]Шу дакъкъа кетти огълан онынъ пешинден.
Бойле шекильде де бугъа – бойнагъа
ве сыгъын – къапкъангъа кете,
23анда атылгъан окъ джигерини ура.
Бойле де джаныны гъайып этеджегинден хабери олмагъан,
учкъан къуш тузакъкъа кете.

24Демек, балалар, динъленъиз мени,
сёзлериме дикъкъат этинъиз:
25сакъын, о къадынгъа юрегинъ айланмасын,
онынъ ёлларындан юрменъиз.
26Чокъ адам яраланып, онъа ола гъайып олдылар,
чокъ адамларны о йыкътырды.
27[+]Онынъ эви – о бир дюньягъа алып кеткен ёлдыр,
олюм эвининъ одаларына тюшкен ёлдыр.

#### 8


Икметке макътав

1[+]Къычыргъан Икмет дегильми?
Сесини юксельткен Анълайыш дегильми?
2Ёл кенарында, байыр тёпесинде,
ёллар чатышмасында тура о,
3шеэрнинъ араба къапусы янында,
кириш ери огюнде сесини юксельте:
4«Эй, акъайлар, сизге меним чагъыргъанларым,
адам союна меним сесим!
5[+]Саде олгъанлар! Зекялы олмагъа огренинъиз!
Акъылсызлар! Анълагъан юрекни тапынъыз!
6Динъленъиз, муим сёзлер айтаджагъым,
догърусыны айтмакъ ичюн, агъзымны ачам!
7Тилим тек керчекни айта,
дудакъларым яландан нефретлене!
8Агъзымдан чыкъкъан эр сёз догърудыр,
олар айнеджи ве ялан олмаз.
9Ап-ачыкътыр олар эписи анълагъанларгъа,
бильгини къыдыргъанлар ичюн – догърудыр.
10[+]Огреткеним кумюштен хайырлыдыр[†],
бильги темиз алтындан паалыдыр!
11[+]Икмет – къыйметли ташлардан яхшы,
истегенинъден бир шей онъа тенъ кельмез!

12Мен – Икмет, зекянен бирликте яшайым,
бильги ве ферасетни мен таптым.
13[+]РАББИден къоркъмакъ – яманлыкътан нефрет этмектир.
Гъурурдан, юксектен бакъыштан,
яман ёлдан ве ялан агъыздан нефрет этем.
14[+]Насиат ве идракъ мендедир,
мен – акъылым, менде – къудрет.
15Меним ярдымымнен падишалар падишалыкъ этелер,
укюмдарлар адалетни къоялар.
16Меним ярдымымнен башлыкълар,
мырзалар ве ер юзюндеки эписи къадылар укюм этелер.
17[+]Мени севгенлерни мен де севем,
мени къыдыргъанлар мени тапарлар.
18[+]Байлыкъ ве шурет,
гъайып олмагъан хазине ве инсафлыкъ[†] – мендедир.
19[+]Махсулларым алтындан, темиз алтындан яхшы,
менден келир энъ яхшы кумюштен чокъ.
20Инсафлыкъ ёлундан кетем,
адалет сокъакъларындан юрем.
21Бойлеликнен, мени севгенлерни зенгинлик саиплери япам,
анбарларыны байлыкъкъа толдурам.

22[+]РАББИ[†] мени ёлунынъ башы япты,
чокътан берли яратылгъан шейлерден биринджи этти.
23Къадимий заман башында мен пейда олдым,
дюнья яратылмаздан эвель мен еримни алдым.
24Буюк теренликлер олмаздан эвель,
сув чокъракълары даа олмагъан вакъытта догъдым мен.
25[+]Дагълар тикленмезден эвель,
байырлардан эвель догъдым.
26О вакъыт не ерни ве онынъ кенълигини,
не дюньянынъ биринджи тозуны япкъан эди О.
27[+]РАББИ коклерни къойгъанда, мен анда эдим.
Теренликнинъ устюнден даире чызгъанда,
28[+]тёпеде булутларны ерлештиргенде,
теренликнинъ чокъракъларыны къавийлештиргенде[†],
29[+]сувлары ташмасын деп,
денъизнинъ сынъырларыны тайинлегенде,
дюньянынъ темеллерини къойгъанда,
30мен Онынъ янында мимар олдым,
эр куньде – Онынъ къуванчы,
Онынъ огюнде эр заман зевкъ сюре эдим.
31Онынъ дюньясы ичюн севинип,
адамларнынъ огъуллары ичюн къуванчлы эдим.

32[+]Демек, балаларым, динъленъиз мени:
ёлларымдан баргъанлар бахтлыдыр!
33Огютимни динълеп, икметли олунъыз,
оны ред этменъиз.
34Мени динълеген, къапуларымнынъ огюнде гедже-куньдюз олгъан,
къапуларымдан ич айырылмагъан адам бахтлыдыр!
35[+]Мени тапкъан адам яшайыш тапа
ве РАББИнинъ мемнюнлигине малик ола!
36Мени тапмагъан исе джанына зарар кетире:
менден нефретленгенлер эписи олюмни севелер!»

#### 9


Икмет ве ахмакълыкъ

1Икмет озюне эв къурды,
онынъ еди дирегини тикледи,
2[+]айванлар сойды, къокъулы шараплар азырлады,
софраны донатты.
3[+]Шеэрнинъ юксек ерлеринден илян этмек ичюн,
хызметчи къызларыны ёллады:
4«Саде олгъанлар, келинъиз манъа!»
Акъылдан эксик олгъанларгъа исе бойле деди:
5[+]«Келинъиз, ашымдан ашанъыз,
мен азырлагъан къокъулы шарапны ичинъиз.
6Саде ёлларынъызны ташланъыз ве яшанъыз,
анълайыш ёлундан кетинъиз.
7Мыскъылджыны огретсенъ – башынъа сёгюнч къазанырсынъ,
яман адамны опькелесенъ – озюнъе масхаралыкъ олур.
8[+]Мыскъылджыны опькелеме, ёкъса о сенден нефрет этер.
Икмет саибини опькеле, ве о сени север.
9[+]Икметли адамгъа акъыл огрет – о даа икметли олур,
инсафлы адамны огрет – бильгисини арттырыр.
10[+]Икметнинъ башы – РАББИден къоркъмакътыр,
Мукъаддесни[†] бильмек – анълайышнынъ манасы!
11[+]Меним ярдымымнен куньлеринъ чокъ олур,
яшайышнынъ йыллары чокълашаджакълар.
12Икметли олсанъ – икметинъ озюнъе хызмет этер,
мыскъылджы олсанъ – ялынъыз сен зарарыны чекеджексинъ».

13[+]Акъылсыз къадын шаматаджыдыр,
о саде ве ич бир шей бильмей!
14Эвнинъ къапусы янында,
шеэрнинъ юксек ерлеринде тахтта отура.
15Кельген-кечкенлерни,
озь ёлларынен кеткен адамларны чагъыра:
16«Саде олгъанлар, келинъиз манъа!»
Акъылдан эксиклерге бойле дей:
17[+]«Хырсызлангъан сувлар татлыдыр,
сакъланып ашалгъан отьмек леззетлидир!»
18Амма анда олюлернинъ олгъаныны,
о чагъыргъан адамлар о бир дюньянынъ
теренлигине огърагъаныны бильмей шу адам!

#### 10


Гунанынъ акъылсызлыгъы ве инсафлыкънынъ икмети

1[+]Сулейманнынъ икметли сёзлери.

Икметли огълан – бабасына къуванчтыр,
акъылсыз огълан – анасына беля!

2[+]Адалетсиз къазанылгъан байлыкътан файда ёкъ,
инсафлыкъ[†] исе олюмден къуртара.

3[+]РАББИ[†] инсафлы адамны ач къалдырмаз,
яман адамнынъ истегини исе бош чыкъарыр.

4[+]Тенбель къол адамны фукъаре эте,
амма чалышкъан къол зенгин эте.

5Язда махсул джыйгъан огъул акъыл-ферасетлидир,
оракъ вакъытта юкълагъан огъул исе –
къорантасынынъ масхарасыдыр.

6Яхшы бахшышлар инсафлы адамларнынъ башына ягъа,
яман адамнынъ агъзы исе зорбалыкъларыны гизлей.

7[+]Инсафлы адамны макътавнен хатырларлар,
яман адамнынъ ады исе гъайып олур.

8Икметли юрек эмирлерни къабул эте,
ахмакънынъ тили исе – онынъ башына беля.

9[+]Ким къусурсызлыкъта юре, хавфсызлыкъта яшай,
къыйыш ёлдан юргеннинъ исе тюшюнгенлери ачылыр.

10[+]Козь къыпкъан адам къасевет кетире,
ахмакънынъ тили исе – онынъ башына беля.

11[+]Инсафлы адамнынъ агъзы – яшайыш чокърагъыдыр,
яман адамнынъ агъзы исе зорбалыкъларыны гизлей.

12[+]Нефрет къавгъаларны[†] къозгъай,
севги исе эписи къабаатларны багъышлай.

13[+]Акъыллы адамнынъ агъзында икмет яшай,
акъылсызнынъ аркъасында исе – таякъ.

14[+]Икметли адамлар бильгини сакълай,
ахмакънынъ тили исе башына беля кетире.

15[+]Байнынъ малы-мулькю – онынъ пекитильген къалеси,
фукъаренинъ ёкъсуллыгъы исе – онынъ белясы.

16[+]Инсафлы адамнынъ чалышкъаны – яшайышкъадыр,
яман адамнынъ келири исе – гунагъадыр.

17[+]Огютни сакълагъан адам омюр ёлундадыр,
опькеге къулакъ асмагъан исе ёлуны шашыра.

18Яланджы тиль нефретни гизлей,
ошек ташыгъан – акъылсыздыр.

19[+]Чокъ лафнынъ сонъу – гунадыр,
акъыл-ферасетли адам исе тилини тута.

20Инсафлы адамнынъ тили темиз кумюш кибидир,
яман адамнынъ юреги исе – бир капиктир.

21[+]Инсафлы адамнынъ тили чобан киби чокъ адамны бакъа,
ахмакълар исе акъыл эксиклиги ичюн олелер.

22РАББИнинъ бахшышлары бай эте,
онен берабер О, гъам бермей.

23[+]Акъылсыз адам яманлыкъ япкъанындан зевкъ ала,
анълагъан адам исе – икметтен.

24[+]Яман адамнынъ къоркъкъаны башына келир,
инсафлы адамнынъ истеги исе ерине келир.

25[+]Къасыргъа келир – яман адамны ёкъ этер,
инсафлы адамнынъ темели исе – эр вакъыт къавийдир.

26[+]Тишлер ичюн – сирке киби,
козьлер ичюн – тютюн киби,
дембель де онъа иш бергенлер ичюн – тамам ойледир.

27[+]РАББИден къоркъмакъ – куньлерни арттырмакъ,
яман адамларнынъ йыллары исе къыскъадыр.

28[+]Инсафлы адамларнынъ умюти – къуванчтыр,
яман адамларнынъ беклегенлери исе харап олур.

29РАББИнинъ ёлу[†] къусурсыз адам ичюн – сыгъынувдыр,
джинаетчи ичюн исе – дешеттир.

30[+]Инсафлы адам ич бир вакъыт сарсылмаз,
яманлар исе ер юзюнде яшамаз.

31[+]Инсафлы адамнынъ тили икмет айта,
яланджы тиль исе кесилир.

32Инсафлы адамнынъ дудакълары хош лаф айта,
яман адамнынъ агъзы исе – ялан.

#### 11

1[+]Ялан теразеден РАББИ[†] нефрет эте,
догъру таштан исе разы къала.

2[+]Къопайлыкъ артындан – масхаралыкъ келе,
алчакъ гонъюль иле – икмет.

3[+]Догъру адамларнынъ къусурсызлыгъы оларгъа ёл косьтере,
къара юреклилернинъ айнеджилиги исе башларына ете.

4[+]Гъазап Куню байлыкъ ярдым этмез,
инсафлыкъ[†] исе олюмден къуртарыр.

5[+]Къусурсыз адамнынъ инсафлыгъы ёлуны тегизлей,
яман адам исе яманлыгъындан йыкъылып тюшер.

6[+]Догъру адамнынъ инсафлыгъы оны къуртара,
къара юрекли адамларны исе яман истеклери къолгъа ала.

7[+]Яман адам олер – умюти де кесилир,
фена адамнынъ беклегенлери де гъайып олур.

8[+]Инсафлы адам белядан къуртула,
онынъ ерине беля яман адамнынъ башына тюше.

9Аллагъа инанмагъан адам озь тилинен башкъа адамны гъайып этер,
инсафлы адамларны исе бильги къуртарыр.

10[+]Инсафлы адамнынъ ишлери онъундан кельгенде – шеэр шенълене,
яман адам гъайып олгъанда – адамлар къуванчнен къычыра.

11[+]Догъру адамларнынъ эйилиги шеэрни къура,
яман адамларнынъ лафлары оны йыкъа.

12Акъылдан эксик адам башкъа адамны ашалай,
анълагъан адам исе сусып тура.

13[+]Ошек ташыгъан адам башкъасынынъ сырларыны ача,
ишанчлы адам исе сырдаш ола.

14[+]Яхшы насиат эксик олса – халкъ гъайып олур,
чокъ насиат олса исе – къуртулыр.

15Ябанджы адам ичюн кефиль олгъан адам
озюне зарар кетире,
«Келиштик!» демектен къачынгъан адам исе
эсен-аман яшар.

16Яхшы табиатлы апай шурет къазана,
шефкъатсызлар исе байлыкъ алалар.

17Мераметли адам озюнинъ джанына файда кетире,
мераметсиз адам исе – зарар.

18[+]Яман адамнынъ къазанчы яландыр,
акъикъатны сачкъан адам исе ишанчлы мукяфатны джыя.

19[+]Акъикъатен, инсафлыкъ – яшайыштыр,
яманлыкъ этмеге ашыкъкъан адам исе олюмге ашыкъа.

20[+]Къара юрекли адамлардан РАББИ нефрет эте,
ёллары къусурсыз адамлардан исе разы къала.

21[+]Керчектен, яман адам джезасыз къалмайджагъына
баш бермек мумкюн,
инсафлы адамларнынъ эвлятлары исе
сагъ къуртурылыр.

22Акъыл-ферасеттен эксик апайнынъ дюльберлиги –
домуз бурнундаки алтын алкъа.

23Инсафлы адамларнынъ истеклери яхшылыкънен бите,
яман адамларнынъ умюти исе – Алланынъ гъазабынен.

24[+]Джан-юректен берген джумерт адамгъа даа чокъ бериле,
ачкозь адамгъа исе ёкъсуллыкъ келе.

25[+]Джумерт адам боллукъта яшар,
башкъасына сув ичирген адам сувсуз къалмаз.

26[+]Ашлыгъыны сакълап къойгъан адамны халкъ къаргъай,
ашлыгъыны саткъанны исе – макътай.

27[+]Яхшылыкъкъа ынтылгъан разылыкъ къыдыра,
яман къыдыргъаннынъ башына исе яманлыкъ тюшер.

28[+]Байлыгъына ишангъан йыкъылыр,
инсафлы адамлар исе япракъ киби ешерир.

29Къорантасыны йыкъкъан адамнынъ къысмети ель олур,
ве ахмакъ – икметли адамнынъ къулу олур.

30[+]Инсафлы адамнынъ махсулы – омюр терегидир,
икметли адам адамларнынъ юреклерини къазана.

31[+]Бу дюньяда инсафлы адам биле джезаланса,
яман адам ве гунакяр исе ондан бетер джезаланыр.

#### 12

1[+]Огютни севген – бильгини севе,
опькеден нефретленген – ахмакъ.

2Яхшы адам РАББИнинъ огюнде разылыкъ къазана,
яман ниетлери олгъан адамны исе РАББИ[†] укюм этер.

3[+]Ич бир адам яманлыгъында къатты турмаз,
инсафлы адамларнынъ темеллери йыкъылмаз.

4[+]Яхшы апай – акъайынынъ башына тадждыр,
масхаралыкъ кетирген апай исе – кемик чюрюги киби.

5[+]Инсафлы адамлар адалет акъкъында тюшюне,
яман адамларнынъ насиаты исе алдата.

6[+]Яман адамнынъ сёзлери – олюм къапкъаныдыр,
догъруларнынъ айткъанлары исе озьлерини олюмден къуртара.

7Яман адам йыкъыла ве ёкъ ола,
инсафлы адамларнынъ эви исе йыкъылмайып тура.

8Адамны акъыл-ферасетине коре макътайлар,
къара юрекли адамгъа исе нефретнен бакъалар.

9Чокъ урьмет къазанмагъан, амма бир къулу олгъан адам
озюни бай сайып, отьмекке мухтадж олгъан адамдан яхшыдыр.

10[+]Инсафлы адам айванларынынъ да къасеветини чекер,
лякин яман адамнынъ мерамети биле – зулум.

11[+]Топрагъыны ишлеген адамнынъ ашы бол олур,
бош шейлернинъ пешинден чапкъан адам исе акъылдан эксик.

12Яман адам яман сачмаларынен тутмагъа истей,
инсафлы адамларнынъ тамыры исе махсул осьтюре.

13[+]Яман адам ялан лафларынынъ къапкъанына тюше,
инсафлы адам исе белядан къуртула.

14[+]Айткъан лафына коре адам яхшылыкъ тапа,
япкъан ишлери онъа мукяфатнен къайта.

15[+]Ахмакънынъ ёлу озюне коре догърудыр,
насиаткъа къулакъ аскъан адам исе икметлидир.

16[+]Ахмакъ гъазабыны бирден ача,
зекялы адам исе джаны агъыргъаныны сакълай.

17[+]Намуслы адам догърусыны айта,
ялан шаатлыкъ эткен адам алдата.

18[+]Бошбогъазнынъ тили – къылыч киби кескиндир,
икметли адамнынъ тили исе – дертке дерман.

19[+]Керчек сёзлернинъ омрю узакъ,
ялан лафнынъ исе – къыскъа.

20Яманлыкъны тюшюнген адамнынъ юреги къара,
яхшылыкъ эткен адамнынъ юрегинде исе къуванч толып-ташар.

21[+]Догъру адамгъа бир зарар олмаз,
яман адамнынъ башы исе белядан къуртулмаз.

22[+]РАББИ ялан айткъан дудакълардан нефретлене,
догърусыны айткъан адамлардан исе разы къала.

23[+]Зекялы адам бильгисини сакълай,
акъылсызнынъ юреги исе ахмакълыгъыны косьтере.

24Ишкир къол падишалыкъ этер,
тенбель къол исе салым берер.

25Къасевет адамнынъ юрегини къырар,
гузель сёз исе оны къувандырыр.

26Инсафлы адам башкъасына ёл косьтере[*],
яманларнынъ туткъан ёлу исе оларны адаштыра.

27Тенбель къазан къайнатмаз,
ишкирнинъ къысмети къыт олмаз.

28Инсафлыкъ[†] ёлу – яшайыштыр,
ёлларында олюм ёкъ.

#### 13

1[+]Икметли огълан бабасынынъ огютини динълей,
мыскъылджы исе опькеге къулакъ асмай.

2[+]Айткъан лафына коре адам яхшылыкъ тапа,
къара юрекли олгъанлар исе яманлыкъ этип яшай.

3[+]Тилини туткъан джаныны сакълай,
озь агъзыны кениш ачкъан исе гъайып олур.

4[+]Тенбельнинъ джаны мурадына етмез,
ишкирнинъ джаны исе ач къалмаз.

5Инсафлы адам ялан лафтан нефрет эте,
яман адам исе озюни ашалап масхара эте.

6[+]Къусурсыз адамны ёлунда инсафлыкъ[†] къорчалай,
гунакярны исе яманлыкъ ёкъ эте.

7[+]Бири, онынъ ич бир шейи олмагъанда, озюни бай деп тута,
башкъасы, байлыгъы буюк олгъанда, озюни фукъаре деп тута.

8Адамнынъ омрюни байлыкъ къорчалар,
фукъаре исе ич бир телюкели сёз эшитмез.

9[+]Инсафлы адамларнынъ чырагъы парлакъ яна,
яман адамларнынъ чырагъы исе сёне.

10[+]Къопайлыкътан тек къавгъа[†] чыкъа,
акъыл танышмакътан исе – икмет.

11Авадан кельген байлыкъ тез азлаша,
тер тёкюлип джыйылгъан мульк исе чокълаша.

12[+]Бошуна чыкъкъан умют – юрек азабы,
ерине кельген истек – омюр тереги.

13Айтылгъан сёзге къулакъ асмагъан адам озюне зарар кетире,
эмирлерден къоркъкъан исе бол къысмет алыр.

14[+]Икметли адамнынъ огреткени – омюр чокърагъыдыр,
о, адамны олюм къапкъанындан узакълаштыра.

15Акъыл-ферасет мерамет къазана,
хиянетлик ёлу исе эляккъа алып кете.

16[+]Эр бир зекялы адам бильгинен арекет эте,
акъылсыз адам исе ахмакълыгъыны косьтере.

17[+]Яман хаберджи белягъа огърай,
ишанчлы эльчининъ[†] элинде исе шифа.

18[+]Огютни терк эткен адамны ёкъсуллыкъ ве утанч беклей,
тербиени алгъан адамгъа исе шан-шурет.

19Ерине кетирильген истек – джан ичюн шербет,
акъылсыз адамгъа исе яманлыкътан айырылмагъа – пис бир шей.

20Икметли адамларнен акъыл танышкъан адам икметли олур,
акъылсызларнен иш туткъан адам исе белягъа огърар.

21Яманлыкъ гунакярнынъ пешинден кетеята,
инсафлы адамны исе яхшылыкъ къалдырмаз.

22[+]Яхшы адам торунларына къадар мирас къалдыра,
гунакярнынъ байлыгъы исе инсафлы адамлар ичюн сакъланып тутула.

23Фукъаренинъ тарласы бол-берекетли олса да,
адалетсизлик оны алып кетер.

24[+]Таякъны аджыгъан адам огълундан нефрет эте,
огълуны севген исе оны гъайретнен тербиелей.

25[+]Инсафлы адам тойып ашай,
яман адамнынъ къурсагъы исе ач къала.

#### 14

1Икметли апай эвини къура,
ахмакъ апай исе эвини озь къолунен урып йыкъа.

2[+]Догъру ёлдан кеткен адам РАББИден къоркъа,
къыйыш ёлдан кеткен исе Ондан нефрет эте.

3[+]Ахмакънынъ агъзында гъурур къамчысыдыр,
икметлининъ тили исе икметлини къорчалай.

4Огюз олмаса, анбарлар бош къалыр,
амма берекет кучьлю огюзлерден пейда олур.

5[+]Ишанчлы шаат ялан айтмаз,
яланджы шаат исе дюнья яланы уйдурыр.

6[+]Мыскъылджы икметни къыдырса да, тапалмаз,
акъыллы адам ичюн исе бильги къазанмакъ къолай.

7Акъылсыз адамдан узакъ ол,
онынъ агъзында бильги тапалмазсынъ.

8Зекялы адамнынъ икмети – ёлуны анъламакътыр,
акъылсызларнынъ ахмакълыгъы исе – алданмакътыр.

9Ахмакълар гунанынъ устюнден кулелер,
РАББИнинъ разылыгъы исе – догъру адамларнен.

10Адамнынъ гъамыны тек юреги билир,
озь къуванчыны да башкъасынен больмез.

11[+]Яман адамларнынъ эви харап олур,
догъру адамларнынъ чадыры исе боллукъкъа толур.

12[+]Базы ёл адамгъа догъру киби корюне,
амма онынъ сонъу – олюмдир.

13[+]Шакъылдап кульгенде биле юрек сызламакъ мумкюн,
ве къуванчтан сонъ гъам кельмек мумкюн.

14Ярамаз адам – туткъан ёлундан,
яхшы адам да – озь ёлундан тояр.

15Саде адам эр бир сёзге инаныр,
зекялы адам исе эр аткъан адымына мукъайт олур.

16Икметли адам мукъайт олып, яманлыкътан узакъ турар,
акъылсыз исе гъафлетсиз алда хоразланыр.

17Тез ачувлангъан адам ахмакълыкъ япмакъ мумкюн,
лякин яман ниетлери олгъан адамдан эр кес нефрет эте.

18Саде адамларнынъ мирасы – ахмакълыкътыр,
зекялы адамларнынъ таджы исе – бильгидир.

19[+]Ярамай адамлар – яхшы адамларнынъ огюнде,
яман адамлар – инсафлы адамларнынъ араба къапусы огюнде баш эгерлер.

20[+]Фукъареден досту биле нефрет эте,
бай адамны исе чокъ адам севе.

21[+]Башкъа адамны ашалагъан гуна къазаныр,
фукъареге мераметли олгъан исе бахтлы олур.

22Яманлыкъ япмагъа тюшюнген адам ёлдан урулыр,
амма яхшылыкъ япмагъа тюшюнген адамнен
мерамет ве садыкълыкъ олур.

23[+]Эр бир агъыр иш келир кетире,
амма бошбогъазлыкъ – тек ёкъсуллыкъны!

24Икметлилернинъ таджы – оларнынъ байлыгъы,
амма акъылсызларнынъ ахмакълыгъы – тек ахмакълыкъ!

25Ишанчлы шаат джан къуртара,
яланджы шаат исе хиянетлик эте.

26РАББИден къоркъу – акъикъий къорчалавдыр,
Озюнинъ балаларына О – яхшы къоралангъан ердир.

27[+]РАББИден къоркъу – омюр чокърагъыдыр,
о, адамны олюм къапкъанларындан къуртара.

28Халкънынъ чокълугъы – падишанынъ шуретидир,
халкъы ёкъ олса, укюмдаргъа белядыр.

29[+]Чокъ сабырлы адам чокъ анълагъандыр,
тез ачувлангъан исе ахмакълыгъыны косьтере.

30[+]Джан раатлыгъы – беден сагълыгъыдыр,
пахыллыкъ исе – кемиклернинъ чюрюклигидир.

31[+]Фукъарени къыйнагъан адам Яратыджыгъа къаршы чыкъа,
Алланы севип-сайгъан исе ёкъсулгъа къол узата.

32Яман адамнынъ башына озь яманлыгъы тюшер,
инсафлы адамнынъ исе ольгенде биле сыгъынаджакъ ери бар.

33Икмет анълагъан адамнынъ юрегинде яшай,
акъылсызларнынъ арасында биле оны билелер.

34Инсафлыкъ[†] миллетни юксельте,
гуналар исе оны масхара эте.

35Акъыл-ферасетли къулунен падишанынъ разылыгъы,
масхаралыкъ япкъан къулгъа исе – онынъ гъазабы.

#### 15

1[+]Йымшакъ джевап гъазапны ятыштырыр,
акъаретли сёз исе ачув къозгъар.

2[+]Икметли адамнынъ тили бильги айтар,
акъылсызнынъ агъзындан исе тек ахмакълыкъ чыкъар.

3[+]РАББИнинъ козю эр бир ерни корер,
эм яхшы, эм яман адамны.

4[+]Юваш тиль – омюр тереги,
алдатыджы сёз – рухнынъ олюми.

5Ахмакъ бабасынынъ огютини урьмет этмез,
опькеге къулакъ аскъан исе зекялы олур.

6Инсафлы адамнынъ эвинде буюк байлыкъ,
яман адамнынъ келири исе беля кетире.

7Икметлининъ тили бильги даркъатыр,
акъылсызлар исе ойле япмаз.

8[+]Яман адамларнынъ къурбанындан РАББИ[†] нефретленир,
догъру адамларнынъ дувасындан исе разы къалыр.

9Яман адамнынъ ёлундан РАББИ нефретленир,
инсафлыкъ[†] ёлуны туткъан адамны исе север.

10[+]Ёлны къалдыргъангъа – къатты джеза,
опькеден нефрет эткен олер.

11[+]О бир дюнья ве эляк дияры – РАББИнинъ огюнде ачыкъ,
адамнынъ юреги Онынъ ичюн сыр олурмы?

12[+]Мыскъылджы оны опькелегенлерни севмей,
икметли адамларгъа о бармаз.

13[+]Юрек къуванчы адамнынъ бетини ачар,
юрек дерди исе рух сёндюрир.

14[+]Акъыллы юрек бильги къыдырыр,
акъылсыз исе ахмакълыкънен бесленир.

15Заваллынынъ эр куню – гъам-къасевет,
бахтлыда исе эр заман той-зияфет.

16[+]Факъыр олып да, РАББИден къоркъмакъ,
бай олып да, къайгъы-къасевет ичинде яшамакътан яхшыдыр.

17[+]Севги толу емиш ашы,
нефрет толу семиз бузав этинден яхшыдыр.

18[+]Тез ачувлангъан адам ара бозар,
сабырлы исе къавгъаны[†] ятыштырыр.

19[+]Тенбельнинъ ёлу тикен толудыр,
догъру адамнынъ ёлу исе кениш ве тер-тегиздир.

20[+]Икметли огълан бабасыны къувандырыр,
акъылсыз огълан исе анасыны саймаз.

21[+]Акъылдан эксик адам ахмакълыгъына къуваныр,
анълагъан адам исе догъру ёлдан кетер.

22[+]Адам акъыл танышмаса – иши фена чыкъар,
акъыл огреткенлерге къулакъ асса эгер – мурадына етер.

23[+]Джевап берип олгъан адам къуваныр,
вакътында айтылгъан сёз пек гузельдир.

24[+]Омюр ёлу акъыл-ферасетли адамны юкъарыгъа алып кете
ве о бир дюньядан узакълаштыра.

25[+]РАББИ кибирлилернинъ эвини харап этер,
тул апайнынъ сынъырыны исе къуветлендирир.

26[+]Яманнынъ фикиринден РАББИ нефретленир,
темиз юрекли адамларнынъ сёзлеринден исе разы къалыр.

27[+]Акъчагъа ачкозьленген эвини йыкъар,
къапарлардан нефретленген исе раат яшар.

28[+]Инсафлы адам джевап акъкъында тюшюнир,
яман адамнынъ агъзы исе яманлыкъ сачар.

29[+]Яман адамлардан РАББИ пек узакътыр,
инсафлыларнынъ дуваларыны исе эшитир.

30[+]Ярыкъ козьлер юрек къувандырыр,
хайырлы[†] хабер де кемиклерни къавий этер.

31Омюрнинъ тербиесине къулакъ аскъан адам
икметли адамларнынъ арасында олур.

32[+]Огютни ред эткен адам джанына зарар кетирир,
опькеге къулакъ аскъан акъыл къазаныр.

33[+]РАББИ къоркъусы икметке огретир,
ве шуретнинъ огюнден алчакъгонъюллик келир.

#### 16

1[+]Юрек ниетлери – адамдандыр,
тильнинъ джевабы исе – РАББИдендир.

2[+]Адам озюнинъ эр япкъаныны догъру саяр,
лякин РАББИ[†] адамнынъ джаныны сынар.

3[+]Эр бир ишинъни РАББИге ташла,
сонъ ниетлеринъе етерсинъ.

4[+]РАББИ япкъан эр шейнинъ озь макъсады бар,
яман адамны биле беля куню ичюн азырлады.

5[+]Кибирли юректен РАББИ нефретленир,
керчектен де, о джезасыз къалмаз.

6[+]Мерамет ве садыкълыкъ къабааттан арындыра,
РАББИден къоркъу белядан къуртара.

7[+]Адам туткъан ёлундан РАББИ разы олса,
душманларыны биле онен барыштыра.

8[+]Инсафлыкънен[†] къазанылгъан аз шей,
адалетсизликнен къазанылгъан буюк келирден яхшыдыр.

9[+]Адам юрегинде кетеджек ёлуны тюшюнир,
лякин адымларыны РАББИ идаре этер.

10[+]Падишанынъ агъзындан чыкъкъан лаф элялдыр[†],
суд эткенде, о янъылмаз!

11[+]Догъру теразе ве къантар – РАББИден,
чантадаки эписи ташлар да – Ондан.

12[+]Падишалар яманлыкъ япмакътан нефретленир,
чюнки тахт инсафлыкъта къатты турар.

13[+]Падиша инсафлы дудакълардан разы къалыр,
догърусыны айткъан адамны о север.

14[+]Падишанынъ гъазабы – олюм хаберджиси,
лякин икметли адам оны ятыштырыр.

15[+]Падишанынъ ачыкъ бакъышында – омюр,
онынъ разылыгъы – ягъмур кетирген булут кибидир.

16[+]Икмет саиби олмакъ – алтындан,
акъыл саиби олмакъ – кумюштен яхшыдыр.

17Догъру адамларнынъ кениш ёлу – яманлыкътан узакъ турмакъ,
ёлуна мукъайт олгъан адам джаныны къорчалар.

18[+]Кибир артындан – эляк,
къопайлыкъ артындан – йыкъылув келир.

19Ювашларнен берабер алчакъгонъюлли олмакъ
кибирлилернен берабер гъаниметни пайлаштырмакътан яхшыдыр.

20[+]Ишини акъыл-ферасетнен тюшюнген адам яхшылыкъ корер,
РАББИге ишангъан бахтлы олур.

21Икметли адам анълагъан деп айтылыр,
татлы лаф да огреткеннинъ кучюни арттырыр.

22[+]Акъыл-ферасет, саиби ичюн – омюр чокърагъы,
ахмакънынъ тербиеси исе – ахмакълыкъ.

23Икметли юрек адамнынъ агъзына ферасет бере
ве дудакъларында огренюв арттыра.

24[+]Гузель сёзлер – солакъ балы киби,
джан ичюн – эльва, беден ичюн – шифа.

25[+]Базы ёл адамгъа догъру деп корюне,
амма онынъ сонъу – олюмдир.

26[+]Чалышкъан адам нефиси ичюн чалыша,
чюнки ашамакъ истеги оны айдай.

27[+]Ярамай адам яманлыкъ тюшюне,
онынъ лафы – якъып-йыкъкъан алев кибидир.

28[+]Хиянет тюшюнген адам къавгъа[†] чыкъарыр,
ошекчи достларнынъ араларыны бозар.

29[+]Къара юрекли адам башкъасыны ёлдан ура
ве яман ёлгъа къоя.

30Козьлерини къыпкъан адам хиянетлик тюшюне,
агъзыны къыйыштыргъан адам яманлыкъ япа.

31[+]Чаларгъан сач – шурет таджыдыр,
о – инсафлы яшайышнынъ нетиджесидир.

32[+]Чокъ сабырлы адам – къарамандан яхшыдыр,
озюни туткъан адам – шеэрни басып алгъандан хайырлыдыр[†].

33[+]Адам джереп ташыны ата,
амма онынъ косьтергени РАББИден келе.

#### 17

1[+]Тынчлыкъ ичинде бир къаткъан тилим отьмек
къавгъа-дава[†] ичинде буюк тойгъа толу эвден яхшыдыр.

2[+]Акъыл-ферасетли къул
эфендисининъ масхаралыкъ япкъан огълуна эфендилик этер,
онынъ агъа-къардашларынен берабер мирастан пай алыр.

3[+]Алтын – оджакъта, кумюш – иритильгенде сыналыр,
юрекни сынагъан исе – РАББИдир.

4Яман адам яман лафкъа къулакъ аса,
яланджы йыкъыджы лафларны динълей.

5[+]Фукъарени ашалагъан онынъ Яратыджысыны акъаретлей,
белянынъ устюнден кульген джезасыз къалмаз.

6[+]Къарт адамларнынъ таджы – торунларыдыр,
балаларнынъ шурети – ана-бабаларыдыр.

7[+]Будалагъа гузель лафлар ярашмаз,
ондан бетер мырзагъа – ялан лафлар.

8[+]Къапар берген адам ичюн онынъ бахшышы –
тылсымлы таш кибидир,
къайда айланмаса – эр ерде о онъар.

9Севги къыдыргъан къабаатны багъышлар,
оны кене хатырлагъан исе достуны узакълаштырыр.

10Анълагъан адамны опькелемек,
акъылсызгъа юз таякъ урмакътан яхшыдыр.

11Арабозар тек яманлыкъ къыдыра,
онъа къаршы мераметсиз мелек ёлланыр.

12[+]Яврусындан айырылгъан аювны расткетирмек
акъылсызны ахмакълыгъында расткетирмектен яхшыдыр.

13[+]Эгер адам яхшылыкъкъа яманлыкъ къайтарса,
онынъ эви белядан къуртулмаз.

14[+]Къавгъанынъ башланувы сув акъувына ошай.
Беля чыкъмаздан эвель, къавгъаны токътат.

15[+]Эм яманны акълагъан, эм инсафлыны къабаатлагъан адамдан
РАББИ[†] нефретлене.

16Акъылсызгъа хазинеден не файда?
Икметни акъчагъа сатын алмагъа онынъ акъылы ёкътыр.

17[+]Дост эр вакъыт севе,
беля заманында ярдым этмек ичюн агъа-къардаш догъа.

18Акъылдан эксик адам къол узатып,
башкъа адам ичюн кефиль ола.

19[+]Исьянны севген къавгъаны север,
къапусыны юксек къургъан адам йыкъылмагъа къыдыра.

20Къара юрек яхшылыкъ тапмаз,
яланджы тиль де белягъа огърар.

21[+]Акъылсыз огъланны тапкъан ана кунь корьмез,
будаланынъ бабасы да къуванмаз.

22[+]Юрек къуванчы – гузель шифа,
тюшкюн рух исе беденни къурутыр.

23[+]Яман адам гизлиден къапар ала
ве адалетнинъ ёлуны боза.

24Акъыллы адам икметтен козюни алмаз,
акъылсыз исе бакъышыны дюньянынъ эр ерине ташлар.

25[+]Акъылсыз огълан – бабасынынъ дерди,
оны догъгъан ананынъ да кедери.

26Эм къабаатсыз адамны къабаатламакъ,
эм мырзаны, догърусыны айткъаны ичюн, урмакъ –
яхшы дегильдир.

27[+]Бильгили адам бошуна лаф сатмаз,
анълагъан адам да тынч юреклидир.

28[+]Индемегенде, ахмакъ биле икметли сайылыр,
агъзыны къапаткъан да анълагъан олып корюнир.

#### 18

1Озь истегини къыдыргъан адам башкъаларындан айырыла,
эр бир акъыл-идракълы шейге къаршы чыкъа.

2Акъылсыз адам бир шейни анъламакътан
озюни акъыллы этип косьтермеге бегенир.

3Яманлыкънынъ артындан – нефрет,
айыпнынъ артындан – масхаралыкъ келир.

4[+]Адамнынъ агъзындан чыкъкъан сёз – терен сув,
икметнинъ чокърагъы – сув акъымы.

5[+]Яман адамгъа яхшы бакъмакъ да,
инсафлы адамгъа адалетни бермемек де ямандыр!

6[+]Акъылсызнынъ тили къавгъагъа[†] ёл ача,
дудакълары да котек чагъыра.

7-8[+]Акъылсызнынъ агъзы – онынъ олюми,
дудакълары да – джанына къапкъан.

9[+]Ошекчининъ лафы – пек леззетли тилимлер кибидир,
олар адамнынъ ичине тез кирелер.

10 Тенбель йыкъыджы адамгъа къардаштыр.

11[+]РАББИнинъ Ады – къатты къаледир,
инсафлы адам онъа чапа ве онда хавфсызлыкъта тура.

12 Байнынъ малы-мулькю – онынъ пекитильген къалеси,
тасавурында юксек дивар киби корюне.

13[+]Йыкъылмакътан эвель кибирли юрек озюни юксельте,
алчакъгонъюллик артындан исе шурет келе.

14 Динълемезден джевап бермек –
акъылсызлыкъ ве масхаралыкътыр!

15[+]Адамнынъ руху хасталыкъкъа даяныр,
руху сёнюк олса, оны насыл кечирир?

16 Анълагъан акъыл-бильги топлай,
икметлининъ къулагъы да бильги къыдыра.

17[+]Берильген бахшыш адамгъа ёл ачар
ве буюк инсанларнынъ огюне алып барар.

18 Давада биринджи айткъан акълы корюнир,
лякин башкъасы келип оны сынар.

19 Атылгъан джереп даваны токътатыр
ве кучьлю адамларнынъ къавгъасыны чезер.

20 Ынджытылгъан къардаш пекитильген шеэрден къавийдир,
къавгъа да къаледе къапу мандалы кибидир.

21[+]Агъзындан чыкъкъан лафынен адам къурсагъыны тойдурыр,
тилинен не къазанса, оны ашар.

22 Эм олюм, эм яшайыш тильге бойсуныр,
оны севген махсулындан ашар.

23[+]Апайны тапкъан яхшылыкъ тапа
ве РАББИнинъ разылыгъыны къазана.

24 Ёкъсул ялварып сорай,
бай исе къаба джевап къайтара.

25[+]Досту чокъ олгъан адам эляк олур,
амма бир достнынъ севгиси
къардашнынъ севгисинден къавий ола.

#### 19

1[+]Къусурсыз яшагъан фукъаре
яланджы акъылсыздан яхшыдыр.

2[+]Адамгъа бильгисиз олмагъа яхшы дегиль,
ашыкъкъан аякълар ёлдан урулырлар.

3[+]Адамнынъ ахмакълыгъы онынъ ёлуны къыйыш эте,
юреги де РАББИге къаршы гъазаплана.

4[+]Зенгинлик чокъ дост къоша,
фукъарени исе бир досту биле ташлай.

5[+]Яланджы шаат джезасыз къалмаз,
ялан айткъан адам да къуртулып оламаз.

6[+]Чокъ адам мырзаларнынъ мераметини къыдыра,
эр кес бахшыш берген адамнынъ досту олмагъа тырыша.

7[+]Фукъареден эписи агъа-къардашлары нефрет эте,
достлары да олардан бетер ондан узакълаша.
Оларнен лаф этмеге фукъаре ашыкъа,
лякин оларнынъ эсери биле къалмады.

8[+]Акъыл къыдыргъан адам джаныны севе,
анъламагъа тырышкъан яхшылыкъ тапа.

9[+]Яланджы шаат джезасыз къалмаз,
ялан айткъан да ёкъ олур.

10[+]Акъылсызгъа гузель яшамагъа яхшы дегиль,
къулгъа башлыкъларгъа укюм этмек ондан да бетер.

11[+]Акъыл-ферасет адамгъа тез ачувланмагъа ёл бермей,
башкъасынынъ къабаатыны багъышламакъ исе онъа шурет кетире.

12[+]Падишанынъ гъазабы арсланнынъ окюрюгине ошай,
онынъ разылыгъы исе – отнынъ устюнде чыкъ кибидир.

13[+]Акъылсыз огълан – бабасынынъ башына беля,
къавгъаджы[†] апай исе токътамайып тамлагъан сув кибидир.

14[+]Эв ве байлыкъ – ана-бабадан мирастыр,
акъыл-ферасетли апай исе – РАББИдендир.

15[+]Тенбеллик терен юкъугъа далдыра,
иштен къачкъан адам да ач къала.

16[+]Эмирлерни туткъан адам джаныны къорчалар,
кеткен ёлуны тюшюнмеген исе ёкъ олур.

17[+]Фукъарени аджыгъан адам РАББИге борджкъа бере,
РАББИ[†] де онынъ яхшылыгъыны къайтарыр.

18[+]Умют олгъаны къадар огълунъны тербиеле,
амма онынъ олюмини истеме.

19Тез гъазаплангъан адам джезасыны чексин,
оны бир кере къуртарсанъ, кене шуны япмагъа керек олурсынъ.

20Акъыл огреткенлерине къулакъ ас, огютни къабул эт
ве сонъра икметли олурсынъ.

21[+]Адамнынъ юрегинде чокъ ниет бар,
лякин РАББИнинъ мурады ерине келир.

22Адамнынъ садыкълыгъы пек къыйметлидир,
фукъаре де яланджыдан яхшыдыр.

23[+]РАББИден къоркъкъан адам омюрни ала,
тойып ашай ве раат юкълай, яманлыкъ онъа кельмей.

24[+]Тенбель ашкъа батыргъан къолуны
агъзына къайтармагъа биле эринир.

25[+]Мыскъылджыны джезаласанъ, саде адамлар зекялы олур,
анълагъан адамны опькелесенъ исе, о, бильгисини арттырыр.

26[+]Бабасына къол котерген
ве анасыны эвден къувгъан огълан –
къоранта ичюн айып ве масхаралыкътыр.

27Огълум! Огютни динълемесенъ,
бильги сёзлеринден узакълашырсынъ.

28[+]Ярамай шаат адалетни мыскъыллай,
яманларнынъ агъзы исе яланны юта.

29[+]Мыскъылджылар ичюн джеза,
акъылсызларнынъ сырты ичюн котек азырдыр.

#### 20

1[+]Шарап мыскъыллай, ички кучьлю сеснен къычыра,
оларнынъ артындан эр бир кеткен адам икметли дегиль!

2[+]Падишанынъ гъазабы арсланнынъ окюрюгине ошай,
оны ачувлаткъан озь джанына зарар кетире.

3Къавгъадан[†] къачынмакъ адам ичюн шуреттир,
эр ахмакъ исе тартышмагъа азырдыр.

4[+]Тенбель озь вакътында сюрмей,
оракъ вакъты кене кельгенде, бир шей тапмай.

5[+]Адамнынъ ниетлери онынъ юрегинде терен сувлар киби,
лякин анълагъан адам ондан оларны чекип чыкъарыр.

6Чокъ адам озь садыкълыгъы акъкъында къопайып айта,
лякин керчектен ишанчлы адамны ким тапып олур?

7Инсафлы адам къусурсыз яшай,
онынъ огъуллары бахтлыдыр!

8Махкеме тахтында отургъан падиша
козьлеринен эр бир яман шейни бир къачырмай корер.

9[+]«Юрегимни темизледим,
гуналарымдан арындым», – деп ким айтып олур?

10[+]РАББИ[†] эм ялан теразеден,
эм догъру олмагъан ташлардан, – экисинден де нефрет эте.

11Япкъанлары темизми, догърумы олгъанына коре,
йигит эткен ишлеринден белли олур.

12[+]Эм эшиткен къулакъны, эм корьген козьни –
экисини яраткъан РАББИдир!

13[+]Юкъу севсенъ – ёкъсул олурсынъ,
козь юммасанъ – ашынъ бол олур.

14Сатын алгъан адам: «Бир шейге ярамаз, бир шейге ярамаз», – айтар,
лякин алып кеткен сонъ макътаныр.

15Дюньяда алтын ве чокътан-чокъ къыйметли ташлар бардыр,
лякин бильгили агъыз олардан паалыдыр.

16[+]Бир кимсе ябанджыгъа кефиль олса, онынъ урбасыны ал,
чет адам ичюн ондан залог ал.

17[+]Алдавнен къазанылгъан отьмек башта адамгъа татлы корюнир,
лякин сонъундан о, агъзында ташчыкъларгъа айланыр.

18[+]Акъыл танышкъанда ниетлер ерине келир,
бойлеликнен, насиатны динълеп, дженк эт.

19[+]Ошек ташыгъан адам сыр ачар,
бошбогъаздан узакъ тур.

20[+]Ана-бабасыны къаргъагъан адамнынъ чырагъы
гедже къаранлыгъынен сёнер.

21[+]Тез алынгъан мирас
сонъундан берекетли олмаз.

22[+]«Япкъан яманлыкъны къайтарырым», – деме,
РАББИге ташла, О, сени къорчалар.

23[+]РАББИ ялан ташлардан нефрет эте,
ялан теразе де – яхшы дегиль.

24[+]Адамнынъ адымларыны РАББИ догърулта,
ойле олса, туткъан ёлуны адам насыл анълап олур?

25[+]Ашыкъып этильген ант ве тюшюнмейип берильген адакъ –
адам ичюн къапкъандыр.

26Икметли падиша яман адамларны савурыр,
оларны арман копчегинен эзип ташлар.

27[+]Адамнынъ руху – РАББИнинъ нурудыр,
о, юрекнинъ теренликлерини сынай.

28Мерамет ве садыкълыкъ падишаны къорчалай,
акъикъатнен о, таджыны тута.

29[+]Яш огъланларнынъ шурети – кучьте,
къарт адамларнынъ шерефи – чаларгъан сачта.

30Котек ашагъан адамнынъ яралары яманлыкътан арындырыр,
ве домпузлама юрекнинъ теренликлерини тюзетир.

#### 21

1[+]Падишанынъ юреги РАББИнинъ элиндедир,
акъымдаки сув киби, оны истегени киби чевирир.

2[+]Адам озюнинъ эр алгъан ёлуны догъру саяр,
амма РАББИ[†] адамларнынъ юреклерини сынар.

3[+]Инсафлы ве адалетли шейлерни япмакъ
РАББИнинъ огюнде къурбандан яхшыдыр.

4[+]Козьлернинъ кибирлилиги, юрекнинъ магърурлыгъы,
яманларнынъ нуру – гунадыр.

5[+]Ишкир адамнынъ тюшюнгени оны боллукъкъа алып кетирир,
эр бир ашыкъыш исе адамны ёкъсул этер.

6[+]Ялан тильнен къазанылгъан байлыкъ –
тез гъайып олгъан думан, олюм тузагъыдыр.

7Яман адамларнынъ зорбалыгъы оларны гъайып этер,
чюнки олар адалетни ред эттилер.

8Къабаатлы адамнынъ ёлу къыйыш,
къабаатсызнынъ япкъанлары исе дос-догърудыр.

9[+]Таваннынъ бир кошечигинде отурмакъ
къавгъаджы[†] апайнен эвде яшамакътан яхшыдыр.

10Яман адамнынъ джан истеги – яманлыкътыр,
досту биле онынъ козюнде мерамет тапамаз.

11[+]Мыскъылджыны джезаласалар, саде адам икмет топлар,
акъыл-ферасетли адамгъа бир шей анълатсалар, о, бильгини джыяр.

12Инсафлы адам яманларнынъ эвине анълайышнен бакъа
ве оларнынъ белягъа тюшкенини коре.

13[+]Фукъаренинъ къыяметине къулакъ къапаткъан,
бир кунь ола озю къыямет къопарыр, лякин онъа кимсе джевап бермез.

14[+]Гизли берильген бахшыш – гъазапны,
къоюнгъа сокъулгъан къапар исе – къызгъын ачувны ятыштыра.

15Адалет ерине кельсе – инсафлы адам къуваныр,
яман адам исе дешет тюбюне къалыр.

16[+]Акъыл-ферасет ёлундан узакълашкъан адам
олюлернинъ топлашувында тынчлыкъ тапар.

17Шенълик севген ёкъсуллыкъ корер,
шарапнен зейтюн ягъыны севген зенгин олмаз.

18[+]Догъру адам ичюн одеме[†] – яман адам,
догърусыны айткъан адам ичюн одеме – къара юрекли адам.

19[+]Сахрада отурмакъ
джарис ве къавгъаджы апайнен яшамакътан яхшыдыр.

20Икметли адамнынъ эви паалы шейлерге ве зейтюн ягъына толудыр,
акъылсыз исе бутюн малыны тез юта.

21Инсафлыкъкъа[†] ве садыкълыкъкъа ынтылгъан адам
яшайыш, инсафлыкъ ве шурет тапар.

22[+]Икметли адам къараманларнынъ шеэрине кире,
олар ишангъан къалени йыкъа.

23[+]Агъзыны ве тилини туткъан адам
башыны белядан къуртара.

24[+]Кибирли ве магърур адамнынъ ады – мыскъылджы,
къызгъын къопайлыгъында арекет эте.

25[+]Тенбельнинъ нефисхорлыгъы оны ольдюрир,
чюнки къоллары чалышмагъа истемез.

26[+]Кунь-куньден истеклеринден джаны яна,
инсафлы адам исе аджымайып бере.

27[+]Яман адамларнынъ чалгъан къурбаны пистир,
къара ниетнен чалынгъан къурбан ондан бетердир.

28[+]Ялан айткъан шаат ёкъ олур,
дикъкъатнен динълеген адамнынъ исе айткъаны олур.

29Яман адам озюни кибирли тута,
догъру адам исе озь ёлунда къатты тура.

30[+]Адамларнынъ икмети, анълайышы, насиаты –
РАББИнинъ огюнде бош шей.

31[+]Атны дженк ичюн азырларлар,
гъалебе исе РАББИдендир.

#### 22

1[+]Яхшы ад[†] – буюк байлыкътан,
урьмет де – кумюш ве алтындан яхшыдыр.

2[+]Зенгин ве ёкъсул ян-янаша туралар:
экисини РАББИ[†] яратты.

3[+]Зекялы адам келеяткъан беляны коре ве сакълана,
саде исе, огге атылып, зарарлана.

4[+]Алчакъгонъюлликнинъ ве РАББИ къоркъусынынъ пешинден
зенгинлик, шурет ве яшайыш келир.

5[+]Къара юрекли адамнынъ ёлу тикен ве къапкъангъа толудыр,
джанына мукъайт олгъан адам ондан узакълашыр.

6[+]Огъланны башындан догъру ёлгъа къой,
къартайгъан сонъ да ондан таймаз.

7Зенгин адам фукъаренинъ саиби олур,
борджкъа алгъан – борджкъа бергеннинъ къулу олур.

8[+]Адалетсизлик сачкъан – беля джыяр,
онынъ гъазабындан бир шей биле къалмаз.

9[+]Озь отьмегини алып, фукъаренен пайлашкъан
джумерт адам яхшы бахшышлар корер.

10[+]Мыскъылджыны къуваласанъ, къавгъа[†] битер,
даванен сёгюнч де сонъуна етер.

11[+]Юрек темизлигини севген адам гузель лаф эте
ве падишанынъ достлугъыны къазаныр.

12РАББИ бильгини къорчалар,
къара юреклининъ сёзлерини исе силип ташлар.

13[+]«Тышарыда арслан бар!
Сокъакъкъа чыкъсам, мени парчалар!» – дей тенбель.

14[+]Башкъасынынъ апайынынъ агъзы – тюпсюз чукъур,
РАББИнинъ гъазабына огърагъан анда тюшер.

15[+]Огъланнынъ юреги ахмакълыкъкъа толу,
амма тербие таягъы оны узакъ къувар.

16[+]Байлыгъыны арттырмакъ ичюн,
фукъаренинъ джаныны агъырткъан да,
зенгин адамгъа бахшыш берген адам да
ахыр-сонъу ёкъсуллыкъкъа огърар.


Отуз икметли ибаре

17[+]Къулакъ асып, икметли адамларнынъ сёзлерини динъле,
юрегинъ бильгиме дикъкъат этсин.
18Айткъанларымны ичинъде сакъласанъ, бахтлы олурсынъ,
олар эр вакъыт агъзынъда азыр олурлар.
19Сен РАББИге ишаныр деп,
мен бугунь оларны санъа огретем.
20-21Акъикъатны бильдирмек ичюн,
мен санъа насиаткъа ве бильгиге толу отуз ибаре яздым.
Сонъ сен сени ёллагъанларгъа догъру джевап кетире билирсинъ.

22[+]Ёкъсулны, фукъаре олгъаны ичюн, сыдырма,
шеэрнинъ араба къапусы янында заваллынынъ джаныны агъырттырма.
23[+]РАББИ оларнынъ давасыны чезер
ве оларгъа залым эткен адамларнынъ джаныны алыр.

24Ачувлы адамнен дост олма,
тез къызгъан адамгъа ёлдаш олма.
25Ёкъса оларнынъ ёлуна тюшип,
джанынъа къапкъан къоярсынъ.
26Башкъасынынъ борджу ичюн къол берип,
кефиль олмакътан къачын.
27[+]Борджны къайтармакъ ичюн акъчанъ олмаса,
яткъан тёшегинъни биле тартып чыкъарырлар.

28[+]Баба-деделеринъ кечирген
эски сынъырнынъ ерини денъиштирме.

29Ишини усталыкънен эткен адамны корьдинъми?
О, адий адамлар огюнде турмаз,
падишаларнынъ огюнде турар.

#### 23

1Акимдарнен ашамагъа отургъанда,
огюнъде олгъанына дикъкъат эт.
2Буюк нефисинъ олса,
агъзынъа сынъыр къой.
3Онынъ леззетли аш-сувларыны истеме,
чюнки о – алдатыджы аш.

4[+]Зенгинликни топламагъа замет этме,
ойле тюшюнджени биле акъылынъдан чыкъар.
5[+]Энди байлыкъ корьдим, дегенде, о ёкъ олур,
къанатланып, къартал киби, кокке учар.

6Къытмыр адамнынъ софрасындан ашама,
онынъ леззетли ашларыны истеме.
7Онынъ озю, тюшюнджелери киби, къарадыр.
«Аша, ич», – айтар санъа,
лякин юреги сеннен дегильдир.
8Ашагъан кесекни къусарсынъ,
гузель сёзлеринъ де бошуна кетер.

9Акъылсызнен лаф этме,
о, сенинъ акъыллы сёзлеринъни бир шей ерине корьмез.

10[+]Эвельде кечирильген сынъырларнынъ ерини денъиштирме,
оксюзлернинъ тарлаларына да кирме.
11[+]Оларнынъ Къоруйыджысы кучьлюдир,
О, оларнынъ давасыны санъа къаршы чезер.

12Огютке юрегинънен янаш,
акъыллы сёзлерге де къулакъ ас.

13[+]Огъланны тербиесиз къалдырма,
оны таякънен котеклесенъ, о ольмез.
14Оны таякънен урсанъ да,
джаныны о бир дюньядан къуртарырсынъ.

15Огълум, эгер юрегинъ икметли олса,
меним юрегим де къуваныр.
16Дудакъларынъ догърулыкъ айткъанда,
джан-юректен севинирим.
17[+]Юрегинъ гунакярларны пахылламасын,
амма даима РАББИден къоркъсун.
18[+]Керчектен де, бир келеджегинъ бар,
умютинъ де кесильмез.

19Огълум, динъле ве икметли ол,
юрегинъни догъру ёлгъа къой.
20[+]Шарап севген ичкиджилернинъ ве
этке къарарсыз быкъкъанларнынъ арасында олма.
21Сархошларнен ачкозьлер ёкъсуллашыр,
тенбеллик де адамнынъ устюне йыртыкъ урба кийдирир.

22[+]Санъа омюр берген бабанъны динъле,
ананъ къартайгъан сонъ, оны унутма.
23Акъикъатны сатын ал да,
икметни, огютни, акъылны сатма.
24Инсафлы адамнынъ бабасы пек къуваныр,
икметлиге омюр берген адам да шенъленир!
25Ана-бабанъ къувансын,
сени тапкъан ананъ севинсин!
26Огълум! Мени бутюн юрегинъден динъле,
кеткен ёлумдан козюнъни алма.
27[+]Фаише – терен чукъурдыр,
башкъасынынъ апайы – тар къуюдыр.
28[+]О, бир айдут киби, сакъланып отура да,
адамларнынъ арасында къара юреклилернинъ сайысыны арттыра.

29Ах-вах чеккен ким?
Къавгъалашкъан[†] ве шикяетленген ким?
Бош ерде яралангъан ким?
Козю къангъа толгъан ким?
30[+]Шарап башына отурып ичип-шишленген адам,
чешит тюрлю къокъулы шарапларны къыдыргъан инсан!
31[+]Шарапнынъ къырмызы ренкине,
онынъ къаде ичинде ойнагъанына,
богъаздан ашагъы енгиль кеткенине бакъма.
32Сонъунда йылан киби тишлер,
зеэрли йылан киби чакъар,
33козьлеринъ де башкъаларынынъ апайларына бакъмагъа башлар,
акъылынъа да куфюр шейлер келип башлар,
34денъизнинъ ортасында яткъан киби,
геми дирегининъ тёпесинде юкълагъан киби олурсынъ.
35[+]«Мени урдылар, – дерсинъ, – агъры олмады,
домпузладылар мени – ич бир шейни дуймадым!
Уянгъандан сонъ, кене ичмеге къыдыраджагъым».

#### 24

1[+]Яман адамларны пахыллама,
оларнен берабер олмагъа истеме.
2[+]Оларнынъ юреклери зорбалыкъ акъкъында тюшюнелер,
дудакълары беля акъкъында лаф этелер.

3Эв икметнен къурулыр
ве анълайышнен темеллешир.
4[+]Бильги эвнинъ козьлерини
паалы ве аджайип шейлерге толдурыр.

5[+]Икмет саиби кучьлюдир,
бильгили адам кучь-къуветлидир.
6[+]Онынъ ичюн насиаткъа къулакъ асып дженк эт,
акъыл огреткен адамлар чокъ олса, енъерсинъ.

7Ахмакъ ичюн икмет чыкъып оламайджакъ юксекликтедир,
шеэрнинъ араба къапусы янында о, агъзыны ачмаз.

8Къара ниетли адамгъа
«беля кетириджи» дерлер.
9[+]Ахмакънынъ япкъанлары – гунадыр,
адамлар мыскъылджыдан нефрет этелер.

10[+]Агъыр куньлерде рухтан тюшсенъ,
кучюнъ аз демектир.

11[+]Олюм панджасына тюшкен адамларны къуртар,
олюмге кеткенлерни къорчаламакътан къачма.
12[+]Сен: «Биз буны бильмедик де», – айтарсынъ да,
лякин инсанларнынъ юреклерини Сынагъан эписини анълай,
джанынъны Къорчалагъан эр бир шейни биле
ве эр кеснинъ акъкъыны бере.

13[+]Огълум, бал аша, чюнки о, леззетлидир,
солакъ балы тамагъынъ ичюн татлыдыр.
14[+]Икмет де джанынъ ичюн тамам ойледир.
Икметни тапсанъ, келеджегинъ олур,
умютинъ де кесильмез.

15[+]Эй, яман адам, инсафлы адамнынъ эвине къаршы сакъланып ятма,
раатлангъан ерини ёкъ этме.
16[+]Инсафлы адам еди кере йыкъылса,
эписи бир аякъкъа турар,
яман адам исе бир сюрюнгенде турамаз.

17[+]Душманынъ йыкъылгъанда, къуванма,
о сюрюнгенде, юрегинъ севинмесин.
18[+]Ёкъса буны корьген РАББИ[†] мемнюн къалмаз,
душманынъа къаршы олгъан гъазабы да ятышыр.

19[+]Яманларгъа къаршы ачувланма,
ярамай адамларны пахыллама.
20[+]Яманлыкънынъ келеджеги ёкъ олур,
ярамай адамларнынъ чырагъы сёнип кетер.

21[+]Огълум, РАББИден ве падишадан къоркъ,
фикирлерини тез денъиштирген адамларнен берабер олма.
22Олардан кельген фелякет апансыздан келир,
олардан кельген беляны ким билир?


Икметли адамларнынъ икметли сёзлери

23[+]Булар да икметли адамларнынъ айткъанларыдыр.

Судда даваны аселет янълыш чезмек – яхшы дегильдир.
24[+]Къабаатлы адамгъа: «Къабаатынъ ёкъ», – деген адамны
халкълар къаргъар, къабилелер де силип ташлар.
25Къабаатлыны джезалагъан адамлар исе онъар,
РАББИ оларгъа яхшы бахшышлар берер.

26Догъру джевап –
дудакъларгъа опюш кибидир.

27Башта азбардаки ишлерни битирип,
тарланы азырла да, сонъ эвинъни котер.

28[+]Башкъа адамгъа къаршы ботен шаатлыкъ этме,
агъзынъдан ялан лаф чыкъмасын.
29[+]«Манъа не япкъан олса, мен де онъа шуны япарым,
япкъанларына коре къайтарырым», – деме.

30Тенбельнинъ тарласы янындан
ве акъылдан эксик адамнынъ юзюм багъы янындан кечкенимде,
31иште, бакъсам не корейим:
эр бир ер когемликке толгъан,
орталыкъны от баскъан,
таш дивары да йыкъылгъан.
32Корьгенлеримден тюшюнджеге далдым,
ве бойле дерс алдым:
33«Азачыкъ юкъласанъ, азачыкъ юкъусырасанъ,
азачыкъ къол къавушып[†] ятсанъ, –
34[+]бир быралкъы киби, келир сенинъ ёкъсуллыгъынъ,
фукъарелик де, бир айдут киби, келир».

#### 25


Сулейманнынъ икметли сёзлери

1[+]Мына Сулейманнынъ башкъа икметли сёзлери. Оларны Ехуда падишасы Хизкиянынъ адамлары топлады.

2[+]Шейлерни гизлеген Аллагъа шан-шурет!
Гизли шейлерни ачкъан падишаларгъа да шан-шурет!

3Кокнинъ юксеклиги, ернинъ теренлиги,
падишанынъ юрегинде не олгъаны да билинмез.

4Кумюшке къошулгъаныны айыр,
ве къуюмджы бир савут япар.
5[+]Падишанынъ янындан яманларны узакълаштыр,
ве падишанынъ тахты акъикъатта темеллешир.

6[+]Падишанынъ огюнде озюнъни юксек тутма,
буюк адамларнынъ еринде де турма.
7Сен корьген мырзаларнынъ огюнде ашаланмакътан,
санъа: «Якъынджа келип отур», – дегенлери яхшыдыр.

8Судгъа даванъны еткизмеге ашыкъма.
Сонъунда башкъасы сени масхара этсе, не япаджакъсынъ?

9Башкъа адамнен даванъны юзьме-юзь чез
ве башкъасынынъ сырларыны ачма.
10Ёкъса буны эшиткен сени утандырыр,
ве яман намдан къуртулып оламазсынъ.

11[+]Еринде айтылгъан сёз
кумюш оймаларында алтын алма кибидир.

12[+]Динълеген къулакъ ичюн икметли адамнынъ опькеси –
алтын купе, темиз алтындан япылгъан ильван кибидир.

13[+]Ишанчлы эльчи[†] оны ёллагъан саиби ичюн –
оракъ вакътында къар салкъыны киби,
эфендисининъ джанына о, кучь-къувет къайтара.

14[+]Ягъмурсыз булутнен ель насыл олса,
«бахшыш берерим» деп макътангъан,
амма бермеген адам да ойледир.

15Сабырнен укюмдарны да къандырмакъ мумкюн,
йымшакъ тиль кемикни де сындырыр.

16[+]Бал тапсанъ, къарарынен аша,
арткъач ашасанъ, къусарсынъ.
17Достунънынъ эвине сыкъ-сыкъ барма,
ёкъса сенден безер ве сени кореджек козю олмаз.

18[+]Башкъа адамгъа къаршы ялан шаатлыкъ эткен адам
чокъмар, къылыч ве сюйрю окъ кибидир.

19Агъыр кунюнъде ишанчсыз адамгъа ишанч –
чюрюк тиш я да сакъат аякъ кибидир.

20Юреги агълагъан адамгъа тюркю айтмагъа –
сувукъ авада урбаны чыкъармакъ,
я да содагъа сирке къоймакъ кибидир.

21[+]Душманынъ ач олса, онъа аш бер,
сувсагъан олса, сув бер.
22[+]Бойле япып, башына янгъан куллер киби топларсынъ,
РАББИ[†] исе санъа къайтарыр.

23Шимальден эскен ель ягъмур кетиргени киби,
ошекчининъ тили де ачувлы бакъышларгъа ёл ачар.

24[+]Таваннынъ бир кошечигинде отурмакъ
къавгъаджы[†] апайнен эвде яшамакътан яхшыдыр.

25[+]Узакъ мемлекеттен кельген яхшы хабер –
пек сувсагъан джан ичюн салкъын сув кибидир.

26Яман адамнынъ огюнде къалтырагъан инсафлы адам –
суву булангъан чокъракъ, кирленген чешме кибидир.

27Пек чокъ бал ашамакъ – яхшы дегиль,
шанлы адамларнынъ шуретини къыдырмакъ да ойледир.

28Озюни тутып оламагъан адам –
диварсыз, йыкътырылгъан шеэр кибидир.

#### 26

1[+]Язгъа – къар, оракъ вакътына – ягъмур киби,
акъылсызгъа да ойле шурет ярашмаз.

2[+]Къуш учар, къарылгъач кетер,
акъсыз къаргъыш да тиймейип кечер.

3[+]Аткъа – къамчы, эшекке – юген,
акъылсызнынъ сыртына да – сопа.

4Акъылсызгъа ахмакълыгъына коре джевап къайтарма,
ёкъса сен де о киби ахмакъ олурсынъ.

5[+]Акъылсыз озюни акъыллы деп саймамакъ ичюн,
онъа ахмакъча джевап къайтар.

6Хабер еткизмекни акъылсызгъа буюргъан
озь-озюни аякътан кесер, озюне зарар кетирир.

7Акъылсызнынъ агъзындан чыкъкъан икметли сёз
топал адамнынъ юрюшине ошар.

8[+]Акъылсызны шуретлемек –
яйгъа окъны багъламакъ кибидир.

9Акъылсызнынъ агъзындан чыкъкъан икметли сёз –
сархошнынъ къолундаки когемлик киби.

10Адамларны акъылсызджа аткъан окъчу киби,
ёлдан кечкенни я да акъылсызны ишке алгъан адам да ойледир.

11[+]Къускъагъына къайткъан копек киби,
ахмакълыгъында инатлангъан акъылсыз адам да ойледир.

12[+]Озюни икметли деп туткъан адамны корьдинъми?
Акъылсыз биле ондан ишанчлыдыр.

13[+]Тенбель: «Ёлда арслан бар!
Мейданларда джанавар юре!» – дер.

14Къапу ильмеклерде саллана,
тенбель де тёшегинде бир янындан башкъа янына айлана.

15[+]Тенбель ашкъа узангъан къолуны
агъзына къайтармагъа биле эринир.

16Тенбель озюни, тюшюнип джевап къайтаргъан
еди адамдан икметли саяр.

17Башкъасынынъ къавгъасына[†] киришкен адам
кечеяткъан копекни къуйругъындан тарткъан адамгъа ошар.

18Атешли окълар
ве ольдюриджи силя аткъан дели киби,
19башкъа адамны алдатып,
сонъундан: «Шакъа эттим!» – деген адам да ойледир.

20[+]Одун олмаса – атеш сёнер,
ошекчи олмаса – къавгъа битер.

21Къор ичюн – комюр, атеш ичюн – одун,
къавгъаны да алевлендирмек ичюн – ошекчи керек.

22[+]Ошекчининъ лафы – пек леззетли тилимлер кибидир,
олар адамнынъ ичине тез кирелер.

23[+]Къара юрекли адамнынъ татлы сёзлери
балчыкътан япылгъан,
кумюшке къошулгъан айырмалардан къаплангъан савуткъа ошар.

24Душман лафларынен разылыкъ бере,
ичинде исе хиянетликни тюшюне;
25[+]онынъ назик сесине биле инанма,
чюнки юрегинде еди нефретли шей бардыр;
26алдавнен нефретини сакъласа да,
яманлыгъы джемаат арасында ачылыр.

27[+]Чукъур къазгъан адам ичине озю тюшер,
ташны юварлаткъан инсан тюбюне озю огърар.

28Яланджы тиль ынджынгъан адамлардан нефрет эте,
ялтакълангъан агъыз эляк азырлай.

#### 27

1[+]Ярынки куннен макътанма,
чюнки не кетиреджегинден хаберинъ ёкъ.

2Озь тилинъ дегиль – башкъасынынъ тили,
озь дудакъларынъ дегиль – чет дудакълар сени макътасын.

3[+]Таш – бир юктир, къум – енгиль дегиль,
ахмакънынъ агъырткъаны исе экисинден агъыр.

4[+]Гъазап мераметсиз, афакъанны баш эталмазсынъ,
лякин куньджюликке ким даянып олур?

5[+]Ачыкъ бир опьке
сакълы севгиден яхшыдыр.

6[+]Севген адамдан кельген яралар,
нефретленген адамнынъ чокъ опюшинден яхшыдыр.

7[+]Токъ адамнынъ джаны солакъ балны истемез,
ач адамгъа исе аджджы шей биле татлы келир.

8Тувгъан ерини къалдыргъан адам
ювасындан узакъ учкъан къуш кибидир.

9Гузель ягълар ве къокъулар юрекни къувандыра,
достнынъ джан-юректен берген насиаты да татлы келе.

10[+]Эм озюнънинъ достларынъны,
эм бабанънынъ достларыны къалдырма,
башынъа беля тюшкенде, сой-соп къыдырма,
якъын къомшу узакъ сойдан яхшыдыр.

11[+]Огълум, икметли ол ве бойледже юрегимни къувандыр,
сонъ мени опькелегенлерге мен джевап берип олурым.

12[+]Зекялы адам беляны корьгенинен сакъланыр,
саде адамлар исе чыкъып джезаланыр.

13[+]Бир кимсе ябанджыгъа кефиль олса, онынъ урбасыны ал,
чет адам ичюн ондан залог ал.

14Саба танъда достны кучьлю сеснен макътагъан адамны
къаргъагъан инсан киби саярлар.

15[+]Къавгъаджы[†] апай –
ягъмурлы куньде токътамайып тамлагъан сув кибидир;
16бойле апайны тынчландырмакъ –
ельни тутмакъ я да ягъны авучнен алмакъ кибидир.

17Демирни демир къайрай,
адамгъа исе башкъа адам акъыл огретир.

18[+]Инджир терегини бакъкъан адам мейвасындан ашар,
эфендисини къорчалагъан исе шурет къазаныр.

19Адамнынъ бети сувда корюнгени киби,
адамнынъ юреги де башкъа адамнынъ юрегинде корюнир.

20[+]О бир дюнья ве эляк дияры адамгъа тоймаз,
бойле де адамнынъ козю бакъмагъа ёрулмаз.

21[+]Алтын – оджакъта, кумюш – иритильгенде сыналыр,
адам исе макъталып сыналыр.

22Ахмакъны аванда богъдайнен берабер
аван токъмагъынен тюйсенъ биле,
онынъ ахмакълыгъы ондан айырылмаз.

23Къой-эчкилеринъни яхшы бакъ,
сюрюлеринъе мукъайт ол.
24[+]Байлыкъ омюрлик дегильдир,
тадж да эр вакъыт несильден несильге кечмез.
25От солгъанынен тазе ешиллик пейда олур,
дагълардаки отлар да джыйылыр;
26къойлар сени кийиндирир,
текелер де тарланынъ фиятыны котерир;
27эчкилеринънинъ сютю санъа да ашамагъа етер,
эвдекилеринънен хызметчи къызларынъны да тойдурыр.

#### 28

1[+]Яман адамнынъ пешинден кимсе къуваламаса биле, чапар,
инсафлы адам исе арслан киби тынчтыр.

2[+]Исьян толу мемлекетте чокъ башлыкъ олур,
лякин анълагъан, бильгили акимдарнен
мемлекет чокъ вакъыт турар.

3[+]Фукъарелерни хорлагъан ёкъсул адам –
ашлыкъны хараплагъан сагъанакъ ягъмур кибидир.

4Къанундан[†] четке чыкъкъан адамлар яманларны макътар,
къанунны туткъан адамлар исе оларгъа къаршы чыкъар.

5Яман адамлар адалетни анъламаз,
РАББИни къыдыргъанлар исе оны бутюнлей анълар.

6[+]Къусурсыз яшагъан фукъаре
къыйыш ёлда юрген зенгин адамдан яхшыдыр.

7Къанунны кутькен огъул акъыллыдыр,
ярамай адамларнен достлукъ эткен исе бабасыны утандырыр.

8[+]Фаиз ичюн акъча берген ве бойле байлыгъыны арттыргъан адам
зенгинлигини фукъарелерни аджыгъан адам ичюн топлар.

9[+]Къанунгъа къулакъ асмагъан адамнынъ
дувасы да пистир.

10[+]Догъру адамларны яман ёлгъа ургъанлар
къазгъан чукъурларына озю тюшер,
къусурсыз адамлар исе яхшы мирас алыр.

11[+]Зенгин адам озюни икметли саяр,
лякин акъыллы ёкъсул оны не олгъаныны корер.

12[+]Инсафлы адамлар байрам япкъанда, эр кес къуваныр,
яман адамлар юксельгенде исе, эр кес сакъланыр.

13[+]Гуналарыны гизлеген адам хайырыны[†] корьмез,
тёвбе этип оларны ташлагъангъа исе мерамет этерлер.

14Эр бир заман РАББИден къоркъкъан адам бахтлыдыр,
инатлангъан адамнынъ башына исе беля тюшер.

15[+]Заваллы халкънынъ яман акимдары –
окюрген арслан, адамгъа атылгъан аюв кибидир.

16Анълайыштан эксик акимдар халкъны чокъ къыйнар,
намуссыз келирден нефретленген исе яшайышны узатыр.

17[+]Адам къаныны тёккен адам ольгендже къачып юреджектир,
онъа кимсе ярдым этмесин.

18[+]Къусурсыз яшагъан къуртарылыр,
къыйыш ёллардан юрген исе бир ёлунда йыкъылыр.

19[+]Топрагъыны ишлеген адамнынъ ашы бол олур,
бошлукъны къувалагъан исе ёкъсуллыкъкъа тояр.

20[+]Садыкъ адам чокъ бахшыш алыр,
бай олмагъа ашыкъкъан исе белядан къуртулмаз.

21[+]Экиюзьлю олмакъ – яхшы дегиль,
адам бир тилим отьмек ичюн адалетсизлик япар.

22[+]Ачкозь адам байлыкъкъа ашыкъып,
фукъаре оладжагъындан хабери ёкъ.

23[+]Башкъасыны опькелеген адам
сонъунда тильнен ялтакълангъан адамдан буюк разылыкъ тапар.

24[+]Ана-бабасыны союндырып, «Бу – гуна дегиль», – деген адам –
айдутларнынъ достудыр.

25[+]Нефисхор адам къавгъа[†] чыкъарыр,
РАББИге ишангъан исе онъар.

26Озюне ишангъан – акъылсыздыр,
икмет ёлунда юрген исе къуртурылыр.

27[+]Фукъареге берген ёкъсул олмаз,
козьлерини юмгъан исе къаргъышларыны арттырыр.

28[+]Яман адамлар юксельгенде, эр кес сакъланыр,
олар ёкъ олгъан сонъ исе, инсафлы адамлар чокълашыр.

#### 29

1[+]Сыкъ опькени эшитип, юрегини инатландыргъан адам
апансыздан эляк олур, – арткъа ёлу олмаз.

2[+]Инсафлы адамлар чокълашса, халкъ къуваныр,
яман адамлар акимдарлыкъ этсе, халкъ инъильдер.

3[+]Икметни севген адам бабасыны къувандырыр,
фаишелернен юрген исе байлыгъыны кокке савурыр.

4Адалетли акимдарлыкъ эткен падиша мемлекетини къавийлештирир[†],
къапар севген падиша исе топрагъыны гъайып этер.

5[+]Башкъасына ялтакълангъан адам
онъа къапкъан къояр.

6[+]Яман адамнынъ гунасы – онъа къапкъан,
инсафлы адам исе шенъленип къуваныр.

7[+]Инсафлы адам ёкъсулларнынъ давасыны акъылнен чезер,
яман адамнынъ исе бойле къасевети ёкъ.

8[+]Мыскъылджылар шеэрни биле ёлдан урар,
икметли адамлар исе афакъанны ятыштырыр.

9Икметли адам ахмакънен давалашкъанда,
ачувланса да, кульсе де, – раат олмаз.

10[+]Къанназ адамлар къусурсызлардан нефретленелер
ве догъру адамларны ольдюрмеге къыдыралар.

11[+]Акъылсыз гъазабыны тутмаз,
икметли исе оны ятыштырыр.

12Акимдар ялан лафкъа къулакъ асса,
эписи везирлери де яман олур.

13[+]Ёкъсул ве залым эткен адам ян-янаша тура:
экисининъ козьлерине РАББИ[†] ярыкъ бере.

14[+]Эгер падиша ёкъсулларнынъ давасыны акъикъатлы чезсе,
онынъ тахты эбедий олур.

15[+]Таякъ ве опьке икмет берер,
озь алына къалдырылгъан бала исе анасынынъ масхаралыгъы олур.

16[+]Яман адамлар чокълашкъан ерде акъсызлыкъ да чокълашыр,
лякин инсафлы адамлар оларнынъ ёкъ олгъанларыны корер.

17[+]Огълунъны тербиелесенъ, о, сени раат этер,
джанынъны да къувандырыр.

18[+]Коктен берильген руя олмаса, халкъ башсыз олур,
къанунны[†] кутькен исе пек бахтлы олур!

19Къул сёзнен тербие этильмез,
айткъан лафынъны анъласа да, къулакъ асмаз.

20[+]Лаф этмеге ашыкъкъан адамны корьдинъми?
Акъылсыз биле ондан ишанчлыдыр.

21Эгер къулны балалыгъындан эркелесенъ,
хайырыны[†] корьмезсинъ.

22[+]Ачувлы адам къавгъа чыкъара,
гъазаплы да чокъ акъсызлыкъ япа.

23[+]Кибирлилик адамны ашалай,
алчакъгонъюлли исе шурет къазаныр.

24[+]Хырсызгъа ортакъ олгъан адам – озь-озюне душман,
къаргъышны о эшитсе биле, бир шей айтмаз.

25[+]Адамлардан къоркъмакъ – озюнъе къапкъан къоймакъ,
лякин РАББИге ишангъан сарсылмаз.

26[+]Чокъ адамлар акимдарнынъ козюне кирмеге истер,
лякин адамгъа адалет РАББИден келе.

27Инсафлы адамлар адалетсизлерден нефрет этер,
яман адамлар исе догъру ёлда юргенлерге кин беслер.

#### 30


Агъурнынъ икметли сёзлери

1Массадан олгъан Яке огълу Агъурнынъ сёзлери. Агъур оларны Итиэлге, Итиэлге ве Укъалгъа айтты.

2Керчектен де, мен эписи адамлардан будалам,
менде адам акъылы ёкъ.
3Икметке де огренмедим,
мукъаддес[†] бильгиге де малик олмадым.
4[+]Ким коклерге чыкъып, андан энди?
Ким ельни авучларына топлады?
Сувларны урбасына ким сарып алды?
Ернинъ сынъырларыны ким къойды?
Ады недир? Огълунынъ ады недир? Билесинъми?

5[+]Алланынъ эр сёзю темиз,
онъа ишангъан адамлар ичюн О – къалкъандыр.
6[+]Онынъ сёзлерине бир сёз къошма,
ёкъса О сени утандырыр, яланджы чыкъарсынъ.

7Сенден сорагъаным эки шейдир,
сагъ олгъанымда, манъа «ёкъ» деме.
8[+]Бош шейлерни ве яланны менден узакълаштыр,
мени не фукъаре, не де зенгин эт,
тек керек олгъан ашны бер манъа.
9[+]Ёкъса боллукъ корип, мен: «Кимдир о РАББИ[†]?» –
айтарым да, Сенден ред этерим,
я да фукъарелешип, хырсызлыкъкъа урулырым
ве Алламнынъ Адыны лекелерим.

10[+]Къулны эфендисининъ огюнде яманлама,
ёкъса о сени къаргъар да, сен къабаатлы чыкъарсынъ.

11[+]Ойле несиль бар ки, бабасыны къаргъар,
озь анасына да яхшылыкъ тилемез.
12[+]Ойле несиль бар ки, озюни тер-темиз саяр,
лякин озь арамлыгъындан элялланмагъан[†].
13[+]Ойле несиль бар ки, озьлерини эр кестен устюн тутар,
эр кеске тёпеден бакъар.
14[+]Ойле несиль бар ки, тишлери – къылыч, ченгелери – пычакътыр,
олар ер юзюндеки заваллы ве адамларнынъ фукъарелерини ютып ёкъ этерлер.

15Нефисхорлыкънынъ эки къызы бар, адлары «Бер!» ве «Бер!».

Учь шей ич тоймаз,
дёрт шей: «Етер!» – айтмаз:
16о бир дюнья,
бала тапып оламагъан къурсакъ,
сувгъа тойып оламагъан топракъ
ве ич бир вакъыт «Етер!» демеген атеш.

17[+]Бабасыны мыскъыллагъан
ве анасынынъ сёзюни динълемеген адамнынъ козюни
вадийдеки къаргъалар чокъуп чыкъараджакъ,
о, къартал балаларына аш олур.

18[+]Учь шейге акъылым етмей,
дёрт шейни анъламайым:
19къарталнынъ кокте учкъан ёлуны,
йыланнынъ къая устюнде сюйрекленип юрген ёлуны,
гемининъ денъизде къалдыргъан ёлуны
ве акъайнынъ къызгъа туткъан ёлуны.

20Фаише апайнынъ ёлу бойледир:
ашар, агъзыны сюртер, сонъундан да:
«Ич бир яман шей япмадым», – дер.

21Учь шейден ер юзю сарсылыр,
чыдап оламагъан дёрт шейи бардыр:
22[+]падиша олгъан къул,
тойгъандже ашагъан будала,
23акъайгъа чыкъкъан ороспу,
эфенди-ханымнынъ ерине кечкен хызметчи къызы.

24Ер юзюнде дёрт уфакъ махлюкъ бардыр,
лякин олар икметлилерден де икметлидир:
25[+]къырмыскъалар – кучьлю олмагъан бир халкътыр,
лякин ашларыны яздан башлап азырлайлар;
26къая къоянлар да – кучьсюз бир халкътыр,
лякин яшагъан ерлерини къая чатлакъларында япалар;
27[+]сарынчкъанынъ падишасы олмаса да,
лякин сыра-сыра адымлайлар;
28кесерткини къолнен тутмакъ мумкюн,
лякин о, падиша сарайларында булуна.

29Мына учевининъ юрюши гузель,
дёртю де дюльбер адымлагъан сою:
30айванларнынъ падишасы олгъан,
кимсеге ёл бермеген арслан,
31хораз, теке
ве ордусынынъ башында кеткен падиша.

32[+]Эгер сен акъылсызланып, озюнъни юксельткен олсанъ
я да яманлыкъ тюшюнген олсанъ,
къолнен агъзынъны къапат!
33Сютни атлагъанда ягъ ола,
бурунгъа яндыргъанда къан чыкъа,
гъазап къозгъагъанда къавгъа[†] чыкъа.

#### 31


Лемуэлнинъ икметли сёзлери

1Массанынъ падишасы Лемуэлнинъ сёзлери, онъа анасы берген огютлер.

2«Не, огълум?
Не, къарным огълу?
Не, адакъларымнынъ огълу?
3[+]Кучюнъни къадынларгъа берме,
падишаларны ольдюрген къадынларгъа ёлларынъны ачма.

4[+]Падишаларгъа ярашмаз, эй, Лемуэл!
Шарап ичмек падишаларгъа ярашмаз!
Башлыкъларгъа да ички къыдырмакъ келишмез.
5Ёкъса ичип-сархошланып, олар къанунны[†] унутырлар да,
эписи ёкъсулларнынъ акъларыны ашарлар.
6[+]Ичкини харап олаяткъан адамгъа беринъиз,
шарапны – юреги агълагъангъа.
7Ичсин де, фукъарелигини унутсын,
чеккен азабы да акъылына кельмесин.

8[+]Айтып оламагъан адамны
ве эписи бичарелерни къорчаламакъ ичюн сен айт!
9[+]Акъикъатны къорумакъ
ве заваллынен фукъаренинъ акъларыны къорчаламакъ ичюн айт!»


Яхшы апай акъкъында

10[+]Яхшы апайны ким тапып олур?
Онынъ фияты къыйметли ташлардан чокъ паалыдыр.
11Акъайы онъа чокъ ишана,
онен берабер о, къытлыкъны бильмез.
12Омюрбилля шу апай акъайына яманлыкънен дегиль де,
яхшылыкънен къайтара.
13Юнь ве кетен тапып,
оларны къолларынен усталыкънен ишлей.
14О, базиргянларнынъ гемилери киби,
озь ашыны узакътан кетире.
15[+]Танъ атмагъанындан эвель тура,
эвдекилерине аш азырлай,
хызметчи къызларына да буйрукълар бере.
16Тарланы алмагъа тюшюнип, оны сатын ала,
озь эллеринен ишлеп-къазанып чаресини тапып,
юзюм багъыны осьтюре.
17Онынъ аякълары къудретлидир,
къоллары да кучьке толудыр.
18Иши яхшы келир кетиргенини корер де,
чырагъыны геджеде сёндюрмез.
19Къолларынен орекени тутар,
пармакълары да урчукъны йибермез.
20[+]Заваллы ичюн эли ачыкъ,
фукъареге де къол узатыр.
21Къыш сувугъында о, эвдекилери ичюн къоркъмаз,
чюнки эписининъ эки къат урбасы бардыр.
22О, тёшек устюне орьтюлер токъуй,
озю исе индже ишленген кетенден
ве мор юньден урбалар кийип юре.
23Шеэрнинъ араба къапусы янында отургъан
топракънынъ акъсакъаллары[†] арасында
онынъ акъайы белли адамдыр.
24О, кетен урбалар япып сатар,
Ханаан базиргянларына да къушакълар ясар.
25Кучь ве шереф – онынъ урбасыдыр,
келеджекке де къуванчнен бакъар.
26Онынъ айткъан лафы икметлидир,
огреткенлери де ишанчлы.
27О, эв халкъынынъ ишини козетир,
тенбеллик де не олгъаныны бильмез.
28Балалары онынъ огюнде турып, оны шуретлер,
акъайы да даима оны макътар:
29«Яхшы апай чокъ,
лякин санъа еткен ёкъ!»
30Гузеллик яланджыдыр,
дюльберлик де боштыр,
лякин РАББИден къоркъкъан апай
макътавгъа ляйыкътыр!
31[+]Онынъ акъкъыны бер онъа,
шеэрнинъ араба къапусы янында
онынъ ишлери оны макътасын.

## Алланынъ Адлары

Алланынъ Адлары

Мезкюр неширде Алланынъ Адлары Эски Васиетнинъ (Теврат ве Зебурнынъ) къ. еуд. асыл нусхасы ве Янъы Васиетнинъ (Инджильнинъ) къ. юн. асыл нусхасы эсасында арды-сыралы терджиме этильген эдилер.

Ильк сефер Алла Мусагъа ве Исраиль халкъына Озь יהוה Адынен ачылды. Бу Ад дёрт арифтен ибарет олгъаны ичюн, оны базыда «тетраграмматон» деп адландыралар. Бу Адны сес чыкъарып теляффуз этмеге ясакъ эди, амма О, теляффуз этильгенде, «Яхве» оларакъ айтыла эди. Бу Аднынъ манасыны насыл этип анъламагъа кереклиги акъкъында Алла Озю Чыкъыш китабында (3.14) айта; Оны бойле сёзлернен терджиме этмек мумкюн: «Мен Барым», я да «Мен – бу Мендирим, Мен барлыкъны берем». Яни, Яхве – бу «бар олгъан сою», «барлыкъны берген сою», «даима олгъан сою»; буларнынъ эписи Алла табиаты ве хусусиетининъ даимийлигини акс этелер.

Окъугъанда, теляффуз этильмеси ясакъ олгъан бу Ад расткельгенде, агъзавий шекильде къ. еуд. Адонай сёзю къулланыла эди («рабби, акимдар, укюмдар» манасында). Кечче асыл нусханынъ метининде бу ал созукъ сеслерни косьтерген диакритик ишаретлер ярдымынен акс олунгъан эди. Къ. еуд. Адонай сёзюне къ. юн. Кюриос сёзю тенъ келе. Сёзлернинъ экиси де ялынъыз Аллагъа нисбетен дегиль де, падиша, акимдар, сераскерлерге нисбетен де къулланмалары мумкюн эди; къуллар да шорбаджыларына бойле мураджаат эте эдилер. Къ. юн. Кюриос базыда мертебели адамгъа мураджаатнынъ урьметли шекили оларакъ къулланыла эди (къырымтатар тилинде бойле маналарда «эфенди, саип» сёзлери чыкъалар.)

Асыл нусхадаки Яхве тетраграмматоны ве Адонай сёзю арасында олгъан фаркъны языда косьтермек ичюн, терджимеде тетраграмматонны биз бутюн сёзни буюк арифлернен беремиз – РАББИ, Адонай сёзюни исе тек биринджи буюк арифинен – Рабби.

Эм тетраграмматон, эм Адонай чокъусы алларда Алланынъ башкъа Адлары ве эпитетлеринен берабер кельмелери мумкюн:

РАББИ-ТААЛЯ – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Адонай-Яхве.

РАББИ-Тааля – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Яхве-Элохим. Мезкюр сёз бирикмеси мулькиет конструкцияларында баягъы сыкъ расткеле ве я «РАББИ-Таалямыз, РАББИ-Таалянъ» деп, терджиме этиле, я да бираз кенъ шекильде – «РАББИ олгъан Алланъ(ыз), РАББИ олгъан Алласы, РАББИ олгъан Алламыз» ве иляхре.

Ордуларнынъ РАББИси – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Яхве-Цеваот. «Цеваот» сёзю «ордулар, арбий кучьлер» маналарыны бильдире, бу я коктеки кяинат кучьлерининъ ордусына аит, я да мукъаддес дженкке чыкъкъан исраиллилернинъ арбий къысымларына аиттир.

Рабби-Тааля – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Адонай-Элохим, я да къ. юн. Кюриос-Теос.

Юкъарыда къайд этильген сёзлерден гъайры, асыл нусхада дюнья Яратыджысына нисбетен къ. еуд. Эль, Элохим, Элоах, къ. арам. Элах ве къ. юн. Теос сёзлери де сыкъ къулланылалар. Къырымтатар тилине бу сёзлер Алла сёзю ярдымынен терджиме этилелер. Эм еудий, эм юнан тилинде бу сёзлер эм Екяне Аллагъа нисбетен, эм путперестлернинъ аллаларына нисбетен (бойле алда биз бу сёзни уфакъ арифнен беремиз) къулланылмалары мумкюн эди.

Терджимеде Алла сёзюни тюрлю эпитетлернен бириккенини расткетирмек мумкюн, меселя:

Юдже Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Эль-Элион, къ. юн. Теос-Хюпсистос.

Къудретли Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Эль-Шаддай.

Эбедий Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Эль-Олам.

Тири Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Элохим-Хаййим.

## Сёзлюк

### Сёзлюк

Сёзлюк


Б

В

Г

Д

Е

Ё

И

К

Л

М

Н

О

П

Р

С

Т

Ф

Х

Ч

Ш

Э

Ю

Я


Сёзлюк

### Абдест

Абдест – Эски Васиетте, бутюнлей сувнен ювунып (бой абдест) я да эль-аякъ ювып темизленюв адети. Еудийлер эр бир арам шейге ве арамлангъан адамгъа тийген сонъ, къолларыны, чанакъларыны, урбаларыны ве башкъа шейлерни юва эдилер.

### Ад

Ад – къадимий заманларда еудийлер адамнынъ адынен онынъ барлыгъыны багълай эдилер. Алланынъ Адыны айтмайып, Онъа сыкъ «Ад» (къ. еуд. Шем), дей эдилер. Шегиртлер бир шейни «Месихнинъ Адынен» япкъанларда, шуны Онынъ истегине коре ве Онынъ кучюнен япа эдилер.

### Азиз

Азиз – бакъ. Мукъаддес.

### Акъсакъал

Акъсакъал – (къ. юн. пресбютерой) сёзю-сёзюне «къарт адам». Эвельде месихчилер джемиетинде акъсакъаллар рухий башлыкъ ве ребер вазифесини беджере эдилер. Эксерий алларда бир джемиетте бир къач акъсакъал бар эди. Эльчилер (я да оларнынъ издешлери) акъсакъалларнынъ башына къолларыны къойып, дува окъуй ве мувафакъиетли хызметлери ичюн Мукъаддес Рухнынъ эйилигини бере эдилер.

### Алланынъ Къозусы

Алланынъ Къозусы – Алла исраиллилерге Мусанен берген Къанунгъа бойсунып, руханийлер эр саба ве эр акъшам Аллагъа бир къозуны къурбан чала эдилер. Къозунынъ къаны адамларны Алланен муаббетлештире, ве бу адетнен исраиллилернинъ гуналары багъышлана эди. Исагъа «Алланынъ Къозусы» деп, Ягъя Исанынъ бутюн халкъ ичюн къурбан оладжагъыны эвельден айтты.

### Алланынъ Огълу

Алланынъ Огълу – Исанынъ унванларындан бири, амма бу, Алланынъ апайдан олгъан огълуны анълатмай. Эски заманларда «Алланынъ огълу» Исраильнинъ падишаларына дей эдилер (бакъ. 2 Пад 7.14; Збр 2.6-7). Бу ад бекленильген Месихни, Алладан кельген инсафлы Падишаны, яни Иса Месихни де бильдире эди (бакъ. Юх 1.49; 11.27; 20.31). Бу ибаре Иса Месих ве Онынъ коктеки Бабасынен олгъан мунасебетлерини, оларнынъ табиатларынынъ якъынлыгъы ве бирлигини косьтере. Иса Бабанынъ ердеки векили олып, Оны адамларгъа ача. Бундан гъайры, эписи иманлылар Алланынъ балаларыдыр, чюнки олар Аллагъа Баба дейлер, Оны севелер ве ирадесини беджермеге тырышалар (бакъ. 1 Юх 2.23).

### Алланынъ Падишалыгъы (Кок Падишалыгъы)

Алланынъ Падишалыгъы (Кок Падишалыгъы) – бу ибаре Алланы озь Падишасы сайып, Онен къонушып яшагъан адамларнынъ Алланен мунасебетлерини анълата. Алланынъ Падишалыгъы толу дереджеде Исанынъ экинджи келишинден сонъ оладжакъ: о вакъытта Алла халкъынынъ душманлары енъиледжек, эски дюнья ёкъ оладжакъ, онынъ ерине янъы дюнья пейда оладжакъ, анда эр шей эбедий севгиге толаджакъ ве яманлыкъ олмайджакъ. Амма Алланынъ Падишалыгъы тек келеджекте дегиль, о шимди де, адамлар Алланынъ ирадесини беджерген ве бир-бирини севген эр бир ерде де бар. Алланынъ Падишалыгъы Иса Месихнинъ, Ягъянынъ ве эльчилернинъ огретювинде эсас ерни ала.

### Алланынъ Сарайы

Алланынъ Сарайы – Исраильнинъ пайтахты Ерусалимдеки мукъаддес биналарнынъ топламыдыр. Сулейман падиша оны еудийлер Мусанынъ заманындан берли Аллагъа ибадет эткен Чадырнынъ ерине къурды. М. э. 586 с. Сулейманнынъ Сарайыны вавилонлылар виран этти. Бир къач он йыллыкътан сонъ Сарай гъайрыдан тикленди. Сонъ Буюк Ирод Сарайны баягъы кенълештирди. Алланынъ Сарайы Исраиль яшайышынынъ меркези эди: къурбанлар тек анда чалына эди, мемлекетнинъ бутюн четлеринден ве тышындан кельген еудийлер мында муим байрамларны (Песах, Афталар Байрамы, Чалашлар Байрамы) къайд эте эдилер. Сарайнынъ эсас одасы Энъ Мукъаддес Ер эди. Анда йылда бир кере тек баш руханий кирип, айры ибадет эте эди. Бу ерни Мукъаддес Ерден буюк перде айыра эди. Мукъаддес Ерге тек руханийлер кире биле. Сарайнынъ бу эки къысымлары Алланынъ Эви оларакъ сайыла, анда адий адамларгъа кирмек ясакъ эди, олар тек Сарайнынъ азбарларында Аллагъа ибадет эте эдилер. Азбарларнынъ четлериндеки эйванларда адамлар топланып, тюрлю ишлернен огъраша эдилер. Иса Месих пейгъамберлик япкъанына коре, м. с. 70 с. римлилер Сарайны бутюнлей ёкъ эттилер, ве ондан сонъ Сарай гъайрыдан тикленмеди.

### Алланынъ Шурети

Алланынъ Шурети – бу ибаре дюньяда япкъан ишлеринде косьтерильген Алланынъ улулыгъыны бильдире. Мукъаддес Китаптан корюне ки, базы вакъытта Алланынъ Шурети исраиллилерге кучьлю ярыкъ киби корюнди. Амма Алланынъ Шурети Раббиге инангъан инсафлы адамларнынъ яшайышларында да корюнди. Энъ эвеля О, Иса Месихнинъ яшайышында, аджайип ишлеринде ве хусусан Онынъ хач устюнде олюминде ве тирилювинде косьтерильди.

### Алоэ

Алоэ – бакъ. Къокъулы шейлер.

### Альфа ве Омега

Альфа ве Омега – юнан элифбесининъ биринджи ве сонъки арифлери (къырымтатар элифбесиндеки А ве Я арифлери киби). «Альфа ве Омега» ибареси «башы ве сонъу» манасыны ачып, толулыкъны, сонъунадже чыкъмакъны анълата. Сырларнынъ ачылувы китабынынъ контекстинде бу ибаре дюньянынъ яратылмасындан сонъки кунюне къадар тарихыны косьтере.

### Алямет

Алямет – бакъ. Бельги.

### Аманлыкъ (селямет)

Аманлыкъ (селямет) – Янъы Васиетте бу сёз тек дженк олмагъаныны дегиль, тынчлыкъ-аманлыкъны да бильдире. Еудийлер бир-бирини: «Селям алейкум!» (къ. еуд. шалом алейхем), деп къаршылай эдилер.

### Амин

Амин – къ. еуд. «акъикъий» я да «акъикъат» манасыны анълата. Бу сёзнен вааз я да дува эм башланмакъ, эм битмек мумкюн.

### Арес-тёпе

Арес-тёпе – (къ. юн. Арео Пагос) акъсакъалларнынъ шурасы топлашкъан Афинанынъ меркезинде ерлешкен тёпелик. Шуранынъ озюни де бу тёпеликнинъ адына коре адландыра эдилер (бакъ. Фаал 17).

### Афталар Байрамы

Афталар Байрамы – бакъ. Байрамлар.

### Ахирет куню

Ахирет куню – бу дюньянынъ тарихы битеджек кунь. Чокъусы еудийлер шу куню эвель ольген адамлар тириледжегине инана эдилер. О вакъытта эписи адамлар Алланынъ судуна барып, озьлерининъ яшайышларына эсабат береджеклер. Инджиль китабына коре бу судда ич бир адам озюнинъ инсафлы ишлеринен акъланып оламайджакъ. Тек Иса Месихнинъ къурбанлыгъыны къабул эткен адамлар акъланып оладжакълар.

### Аштан-сувдан вазгечюв

Аштан-сувдан вазгечюв – къадимий заманларда къыскъа бир вакъыт ичинде, адетиндже бир кунь девамында, аштан ве сувдан вазгече эдилер. Бойлеликнен, адам озюни Аллагъа ишандыра, шунынънен Онъа олгъан садыкълыгъыны косьтере ве тёвбе этип ярдым сорай эди. Бир йылда бир кунюнде – Одеме Куню (еуд. Йом-Киппур) – эр бир адам мытлакъ аштан вазгечмек керек эди, еудийлер эписи озь гуналары ичюн Аллагъа тёвбе эте эдилер. Бу, Мукъаддес Язынынъ эмири эди. Базылары исе, энъ эвеля фериселер, даа башкъа куньлерде аштан-сувдан вазгече эдилер. Бирде-бир иманлылар джемиети айры бир себептен дува окъумакъ ичюн аштан-сувдан вазгечип ола эдилер.

### Байрамлар

Байрамлар – исраиллилер эсас учь байрамны къайд эте эдилер: Мысырдан чыкъкъанларыны хатырлаткъан Песах Байрамы, Биринджи Махсул Байрамы (Афталар Байрамы, я да Берекет Байрамы) (махсул джыймагъа башлагъанларында) ве Чалашлар Байрамы (махсул джыймакъны битиргенлеринде). Ондан гъайры олар даа Одеме Кунюни къайд эте эдилер. Шу куню бутюн халкъ аштан вазгечип Алладан озь гуналарынынъ багъышланмасыны сорай эдилер. Песах Байрамы – (къ. еуд. Песах) еудийлернинъ энъ муим байрамы, еудийлерни Мысыр къуллугъындан къуртулгъанларыны анъдыра. Бу байрам Нисан айында 15-инджи кунюнде (март-апрель айында) отькериле эди. Къадимий заманларда еудийлер бутюн Исраиль мемлекетинден ве башкъа топракълардан Песах Байрамыны къайд этмек ичюн Ерусалимге келип, Аллагъа ибадет эте эдилер. Песахтан сонъ еди кунь девам эткен Маясыз Пишкен Пите Байрамы башлана эди. Бир афта ичинде еудийлер тек маясыз пишкен отьмек ашай эдилер. Инджильде бу эки байрам бир байрам сайыла. Шу куньлери Иса Месих хачкъа мыхланып ольдюрильди ве тирильди. Ондан сонъ Песах месихчилернинъ энъ буюк байрамы – Исанынъ Тирилюв Байрамы олды. Песах ашы олгъан къурбан къозусына да «песах» дей эдилер. Чалашлар Байрамы – (къ. еуд. Сукъкъот) баба-деделерининъ сахрада юрген вакъытта чалашларда яшагъанларнынъ хатырасына багъышланып отькерильген байрам. Байрам Тишри айынынъ 15-бешинджи куню (кузьнинъ башы) башланып, еди кунь девам эте эди. Ондан сонъ секизинджи кунь – байрам раатлыгъы келе эди. Биринджи Махсул Байрамы (Афталар Байрамы, Берекет Байрамы) – (къ. юн. Пентэкостэ, сёзю-сёзюне «эллинджи кунь») Песах Байрамындан еди афта кечкен сонъ кечириле эди. Бу байрамны «Синай дагъында берильген Къанун» байрамы киби къайд эте эдилер. Шу куню тек Фелестинде яшагъан дегиль, башкъа ерлерден де бутюн еудийлер Ерусалимге кельмеге арекет эте эдилер. Исанынъ биринджи шегиртлери Берекет Байрамында Мукъаддес Рухкъа толдылар.

### Баш руханий

Баш руханий – бакъ. Руханийлер.

### Бельги (алямет)

Бельги (алямет) – бирде-бир шейни исбатламакъ я да тасдыкъламакъ ичюн бельги оларакъ Алла япкъан муджизе. Инджильнинъ муэллифлеринден бири Юханнынъ язгъанына коре, бельгилер – Иса япкъан, Кок Падишалыгъынынъ келеяткъаныны косьтерген аджайип шейлердир.

### Берекет Байрамы

Берекет Байрамы – бакъ. Байрамлар.

### Беэльзебул

Беэльзебул – бакъ. Шейтан.

### Биринджи Махсул Байрамы

Биринджи Махсул Байрамы – бакъ. Байрамлар.

### Вавилон

Вавилон – Фират ве Хиддекель дерьясы арасында (земаневий Ирак топрагъында) ерлешкен, къоджаман империянынъ пайтахты олгъан, Якъын Шаркънынъ энъ буюк шеэридир. Вавилонда чокъ аллаларгъа табына эдилер. М. э. 587 с. вавилонлылар (къасдийлилер) Ерусалим шеэрини йыкътылар ве еудийлернинъ чокъусыны эсирге алып кеттилер. Янъы Васиетнинъ заманларында Вавилон шеэри энди виран этильген эди. Инджильде «Вавилон» сёзю Шейтаннынъ падишалыгъыны анълата. Бесе-белли, мында Рим шеэри козьде тутула эди. О заманда Рим Ерусалимни запт эткен янъы империясынынъ баш шеэри, путперест медениети ве тюрлю бозукълыкъларнынъ меркези эди.

### Васиет

Васиет – Синай дагъында Алла Мусанен бутюн еудий халкъына васиет этти, еудийлерге яхшылыкъ япмагъа, оларны душманлардан къорчаламагъа сёз берди. Еудийлер Аллагъа садыкъ олып, Къанунда язылгъан Онынъ истегенини беджермек керек эдилер. Бу васиетке, онынъ япылмасы акъкъында тариф эткен китаплар топламына киби, «Эски Васиет» дейлер. Пейгъамберлер Алла адамларгъа янъы васиет береджеги акъкъында айта эдилер. Инджиль китабына коре, бу янъы васиет Иса Месихнинъ олюми ве тирилюви ярдымынен япылды. Энди Алланынъ халкъы – догъгъан ерине бакъмайып, Месихке иман эткен, Онынъ огретювине коре яшагъан адамларнынъ эписидир. Бу васиетке, Иса ве Онынъ биринджи издешлери акъкъында тариф эткен китапларнынъ джыйынтыгъына да «Янъы Васиет» дейлер. Бу джыйынтыкъны м. с. I-инджи асырында чешит адамлар язды. Эски Васиетнен бирликте Янъы Васиет Мукъаддес Китапны тешкиль эте.

### Васиет Сандыгъы

Васиет Сандыгъы – исраиллилернинъ эсас азизлиги: агъачтан япылып алтыннен къаплангъан мукъаддес Сандыкъ. Сандыкънынъ ичинде васиетнинъ таш левалары сакълана эдилер. Сандыкъ башта Мескеннинъ сонъунда, Сарайнынъ Энъ Мукъаддес Еринде тура эди. Исраиллилер оны, устюнде санки де Рабби отургъан, падишанынъ тахты ерине коре эдилер.

### Васиетнинъ таш левалары

Васиетнинъ таш левалары – устьлеринде Он Эмир (Исраиль халкъына Алладан берильген эсас эмирлер) язылгъан таш левалардыр. Оларны Рабби Синай дагъында, Исраильге васиет бергенде, Мусагъа берди.

### Галилея

Галилея – Фелестиннинъ шимали. Чокъ асырлар девамында башкъа халкъларнынъ къолунда олгъаны ичюн, Галилеяда тюрлю халкъларнынъ адамлары чокъ эди. Еудиенинъ сакинлери галилеялыларгъа юкъарыдан бакъа эдилер. Галилеянынъ Назарет шеэрчигинде Исанынъ яшлыгъы ве генчлиги кечти. Мында О, чокъ аджайип шейлер япты.

### Давут

Давут – Шаулдан сонъ Исраильнинъ экинджи ве энъ намлы падишасы. О, тахткъа м. э. 1010 с. отурды. Давут Исраильни буюк девлет ве Ерусалим шеэрини Исраильнинъ пайтахты япты. О, кучьлю аскер ве улу шаир эди. Давут Зебур китабынынъ (Аллагъа айтылгъан йырлар ве дувалар) муэллифлеринден бири эди. О, Аллагъа ишанчлы олгъаны ичюн, Алла Исраиль тахтыны тек онынъ эвлятларына береджегини сёз берди. Еудий пейгъамберлерине коре, келеджекте бутюн дюньянынъ Падишасы оладжакъ Месих Давутнынъ сою оладжакъ. Шунынъ ичюн Исагъа даа «Давутнынъ Огълу» дей эдилер.

### Давутнынъ Огълу

Давутнынъ Огълу – Давут падишанынъ дос-догъру эвляды. Иса Месих Давутнынъ эвляды олгъаныны билип, еудийлер Онъа «Давутнынъ Огълу» дей эдилер.

### Денъиз хавузы

Денъиз хавузы – Мескеннинъ азбарында тургъан буюк бакъыр савут. Аллагъа хызметлерини башламаздан эвель руханийлер шу савутта абдест ала эдилер.

### Дженнет

Дженнет – (къ. юн. Парадейсос; къ. еуд. Эден; рус. Эдем) Башланув китабында (2 б.) пек дюльбер багъча тасвир олуна, анда биринджи адамлар Алланен къонушып яшай эдилер. Бу багъчагъа «дженнет» дейлер. Адамлар Алланынъ Сёзюни тутмагъан сонъ, багъчадан къувулдылар ве энди агъыр иш япып ве ольдюриджи хасталыкъларгъа огърап яшамагъа меджбур олдылар. Дженнет акъкъында айткъан Месих бу аджайип ве гъамсыз яшайышкъа къайтмакъны ве Алланен бирликте эбедиен къалмакъны козьде тута эди.

### Джеэннем

Джеэннем – бакъ. Олюлернинъ дюньясы.

### Дин къардашлары

Дин къардашлары – иманлылар эксериетнен бир-бирине «дин къардашлары» дейлер, бойле этип, оларнынъ бир Алла Бабасы олгъаныны косьтерелер. Олар бир-бирини къайгъырып, бир къорантада киби, муаббет яшайлар.

### Еудие

Еудие – Фелестин дженюбиндеки виляет, онынъ ады исраилли къабилелеринден бирининъ бабасы Ехуда адынен багълы.

### Еудий

Еудий – бу сёзю (менбаа метинде – «иврий») биринджи кере Ибраимге (Баш 14.13), сонъ Юсуфкъа (Баш 39.14) ве Якъупнынъ (Исраильнинъ) бутюн эвлятларына нисбетен къулланылды. Сонъ Исраиль халкъына аит олгъан эр кесни ойле адландырып башладылар. Къырымтатарджа бир «еудий» сёзю къулланылса да, къ. еуд. «иврий» сёзю этник аитликни, «еудий» сёзю исе диний аитликни косьтере.

### Еудийлер

Еудийлер – башында Якъупнынъ огълу Ехуданынъ къабилесиндеки адамлар. Амма Инджильнинъ заманына бутюн чуфутларгъа «еудий» деп башладылар. Юханнен берильген Инджильде «еудий» сёзюнен сыкъ-сыкъ чуфутларнынъ башлыкъларыны адландыра эдилер.

### Ёл (Раббининъ Ёлу, Алланынъ Ёлу)

Ёл (Раббининъ Ёлу, Алланынъ Ёлу) – месихчилер джемиетининъ ве Иса Месихнинъ огретювининъ ильк адларындан бири (бакъ. Фаал 9.2; 22.4).

### Иблис

Иблис – бакъ. Шейтан.

### Ибраим

Ибраим – Исраиль халкъынынъ биринджи баба-дедеси. Онынъ тарихы Башланув китабынынъ 12-25 бабларында икяе этиле. Алла оны сайлап, онъа васиет берди, тувгъан топракътан узакъ Ханаан топрагъына кочьмеге эмир берди, шу топракъны чокъсайылы несилине бермеге ваде этти. Башта онынъ ады Ибрам эди, амма сонъундан Алла онъа янъы «Ибраим» адыны берди. Ибраим ве онынъ апайы Саре Исхакъ огълунынъ догъувыны чокъ вакъыт бекледилер ве чокъ сынавлардан кечтилер. Ибраим исраиллилернинъ ве базы башкъа халкъларнынъ дедеси олды. Мукъаддес Китапта о – тюрлю агъыр алларда Алланынъ бутюн эмирлерини беджермеге азыр олгъан, Раббиге ишанч толу орьнектир.

### Иманлылар топлашувы

Иманлылар топлашувы (иманлылар джемиети) – бир ерде яшагъан, даима топлашып, Аллагъа ибадет эткен ве Языны огренип, къонушкъан джемиетнинъ ады. Бу сёз тек ерли джемиетни дегиль, бутюн дюньяда Иса Месихке иман эткенлерни де анълата биле.

### Император

Император – Рим империясынынъ баш укюмдары. Онъа айры виляетлернинъ акимлери ве падишалары (меселя, Пилат ве Ирод) бойсуна эдилер. Биринджи императорнынъ ады Юлий Цезар олгъаны ичюн, башкъаларына да «кесар» дей эдилер.

### Инджиль

Инджиль – бакъ. Къуванчлы Хабер.

### Инсан Огълу

Инсан Огълу – еудий тилинде бу ибаренинъ биринджи манасы «адам» эди. Даниял пейгъамбер шойле келеджек Падишагъа дей эди. Онынъ айткъанына коре, Алла бу Падишагъа бутюн халкълар устюнде укюм береджек (Дан 7.13-14). Иса бойле ибаренен сыкъ-сыкъ Озюни адландыра эди.

### Инсафлыкъ

Инсафлыкъ – Алла инсафлыдыр, демек, Онынъ бутюн арекетлери акъикъаткъа ве адалетке эсаслана. Мукъаддес Китапкъа коре, Алла адамнынъ гуналарыны багъышласа, адам инсафлы ола. Адам Алланынъ истегенини беджерип, озь арекетлеринен инсафлыкъкъа ынтылмакъ керек.

### Ирод

Ирод – падишаларнынъ сюлялеси. Бу сюляле биринджи падиша Буюк Ироднынъ адынен адлана эди. Буюк Ирод – еудийлернинъ падишасы, м. э. 37-4 с. къадар бутюн Фелестин топрагъында акимлик япты. О, Исанынъ догъгъаны акъкъында эшитип, Вифлеемде янъы догъгъан балаларны ольдюрмеге эмир этти. Ирод Антипа – Буюк Ироднынъ огълу, м. э. 4 с. – м. с. 39 с. къадар Галилеяда акимлик япты. Ягъя оны къанунсыз эвленгенинде къабаатлагъаны ичюн, Ирод Антипа Ягъяны якъалап джезаламагъа эмир этти. Бундан гъайры, Ирод Антипа Исанен судда корюшти. Ирод Агриппа I – Буюк Ироднынъ торуны ве Ирод Антипа къардашынынъ огълу, м. с. 39-44 с. къадар Фелестинде акимлик япты. О, месихчилерни мераметсиз джезалап башлады. Онынъ эмиринен эльчи Якъуп ольдюрильди ве эльчи Пётр зиндангъа атылды. Фаалиет китабы Ирод Агриппанынъ олюмини бойле тасвирлей: путперест хызметчилери оны алла ерине корип, шерефлеп башладылар, ве о, шу шерефлерни къабул этти. Шу вакъыт Алланынъ мелеги Иродны азаплы хасталыкънен урды, ве Ирод шу хасталыкътан кечинди. Ирод Агриппа II – Ирод Агриппа I огълу. Эльчи Павел денъиз янындаки Кайсарея шеэринде онынъ алдында чыкъышта булунды. Ирод Агриппа II м. с. 44-70 с. къадар Фелестиннинъ бир къач виляетинде акимлик япты. Сонъ о, Римге кочип, анда м. с. 100 с. къадар яшады.

### Иса

Иса – (къ. еуд. Ешу, Ешуа; Ехошуа адынынъ къыскъартылгъан шекили) еудий адларындан бири. Онынъ манасы – «РАББИ къуртара».

### Исраиль

Исраиль – бакъ. Якъуп.

### Керувлар

Керувлар – мелеклернинъ хусусий бир чешити. Мукъаддес Китапта керувлар Аллагъа якъын ве Онынъ тахты янында хызмет эткен неснелерни киби тасвирленелер. Онынъ ичюн Мескенде ве Сарайда керувларнынъ ресимлери бар эди.

### Кинаели икяе

Кинаели икяе – кенълешкен къыяславдыр, о, эр вакъыт тапмаджа, тасавур этюв усуллары къулланыла. Еудийлернинъ адетинде тек акъыл огреткен къыскъа икяе дегиль де, аталар сёзлери, айтымлар, тапмаджалар, къанатлы сёзлер, икметли сёзлер, аллегорияларгъа да «кинаели икяе» дей эдилер. Кинаели икяени анъламакъ ичюн башыны чалыштырмакъ керек. Кинаели икяелер Шаркъта кенъ даркъалгъан эди. Оларны уйдургъан ве анълагъан адамларгъа «икметли» дей эдилер.

### Кок Падишалыгъы

Кок Падишалыгъы – бакъ. Алланынъ Падишалыгъы.

### Корюшюв Чадыры

Корюшюв Чадыры – бакъ. Мескен.

### Къадимий арамий тили

Къадимий арамий тили – къадимий еудий тилине ве аз дереджеде арап тилине сойдаш тили. Бу тильде Даниял ве Узеир китабынынъ бир къач бабы язылды. Фелестинде, Иса Месихнинъ яшагъан вакъытта, бу еудийлернинъ лакъырды тили эди.

### Къадимий еудий тили

Къадимий еудий тили – бу тильде деерлик бутюн Эски Васиет язылгъан. Янъы Васиет язылгъан заманында, Фелестин сакинлери онъа сойдаш олгъан арамий тильде лаф эте эдилер, башкъа халкъ векиллеринен исе сыкъ-сыкъ къадий юнан тилинде къонуша эдилер.

### Къадимий юнан тили

Къадимий юнан тили – Эскендер Зулькарнайннынъ запт этмелеринден сонъ, юнан тили шаркъий Акъ денъиз ялысында халкъара тиль олды. Янъы Васиет, чокъча адам окъуп олсун деп, юнан тилинде язылды.

### Къандиль

Къандиль – Мескеннинъ ве сонъундан Сарайнынъ ичини ярыкълатмакъ ичюн къулланылгъан еди ягълы чыракълы лампа (бакъ. Чыкъ 25). Къандиль

### Къанун (Мусанынъ Къануны, Теврат)

Къанун (Мусанынъ Къануны, Теврат) – Муса пейгъамбер вастасынен Исраиль халкъына берильген Алланынъ Къануны. Мукъаддес Китапнынъ биринджи беш китабына (Тевраткъа) да «Къанун» дейлер, чюнки анда эм къанун, эм онынъ берильген тарихы бардыр. Къанун исраиллилерге тафсилятлы огютлер бере, оларнынъ диний ве ичтимаий яшайышыны бельгилей, яхшылыкъ ве адалет къаиделери тайинлей эди. Къанунда адамларгъа Алланынъ ирадеси ачыла. Амма озю озюнден Къанун оны бозгъан адамларны гуна джезасындан къорчалап оламай. Онынъ ичюн Янъы Васиетте Къанун хайыргъа къаршы къоюла.

### Къанун оджалары

Къанун оджалары – Мукъаддес Языны ве биринджиден Мусанынъ Къануныны теренден огренип анълаткъан адамлар. Олар Къанунны язып ала, огрене, анълата, къуллана ве адамларгъа огрете эдилер. Бойле адамларны еудий джемиетинде буюк урьмет эте эдилер.

### Къокъулы шейлер. Алоэ

Къокъулы шейлер. Алоэ – осюмлик, онынъ япракъларындан къыйметли къокъулы ягъ япа эдилер. Дефн этмезден эвель олю сарылгъан басмагъа бу къокъулы ягъны синъдире эдилер. Либан – экзотик осюмликнинъ къурутылгъан сакъызы. Оны якъкъанда къокъулы тютюн чыкъа эди. Либан тютетюви башта Чадырда, сонъ Ерусалим Сарайында бахшыш кетирювнинъ бир чешити эди. Мюр – паалы къокъулы ягъ, дженюбий тереклернинъ сакъызындан азырлана. Оны тиббиетте азапларны эксильтмек ве олюни дефн эткенде ягъламакъ ичюн къуллана эдилер.

### Къуванчлы Хабер

Къуванчлы Хабер – (къ. юн. эвангелион) Эски Васиетте анъылгъан, Иса Месихнинъ ер юзюне кельгенинен илян этильген хабер. Онынъ манасы шунда ки, Алла адамларны севгени ичюн, Озь Огълуны ерге ёллады, Онынъ хачта ольгени ве тирильгенинен бутюн адамларгъа гуналардан ве эбедий олюмден къуртулыш ёлу ачылды. Бу хабер месихчилер иманынынъ эсасы олды. «Эвангелион» сёзюнен «Инджиль» сёзюнинъ пейда олувы да багълы. Кечче бу сёзнен Иса Месих акъкъында икяе эткен дёрт китапны адландырып башладылар.

### Къурбан ери

Къурбан ери – бир тёпелик, онынъ устюнде къурбан чалынгъан айванларнынъ бутюнини я да бир къысмыны якъа эдилер. Къурбан ери эксериетнен ташларнен япыла эди, амма Корюшюв Чадырында еринден авуштырмагъа мумкюн олгъан, тахтадан япылып маденнен къаплангъан сою бар эди. Ондан гъайры, къокъулы отларны якъмакъ ичюн, маденден япылгъан кучюк къурбан ерлери де бар эди. Къурбан ери

### Къурбан чалув ве бахшыш кетирюв

Къурбан чалув ве бахшыш кетирюв – Мусанынъ къануны боюнджа еудийлер Аллагъа къурбан кетире эдилер. Айванны сойып, оны бутюнлей я да къысмен къурбан ерине къойып якъа эдилер. Эгер эт къалса, оны адамлар озьлери ашай эдилер. Мусанынъ заманындан башлап, Алла къурбанлар тек бир ерде кетирильгенини талап этти: башта Корюшюв Чадырында, сонъ Алланынъ Сарайында. Къурбан чалмагъа тек руханийлернинъ акъкъы бар эди. Айванлардан гъайры, бахшыш оларакъ отьмек, шарап, зейтюн ягъы, берекетнинъ биринджи мейваларыны кетире эдилер. Къурбанларнынъ ве бахшышларнынъ бир къач чешити бар эди: япылгъан гуна ичюн къурбан, Алланынъ яхшылыкълары ичюн бахшыш, берильген адакъ ичюн къурбан, озь истегинен кетирильген къурбан я да бахшыш. Бойле къурбанлар ве бахшышлар Алланен бирликте адамнынъ ашагъан ашы киби эди. Исраиллилер Аллагъа кетирген къурбанлар ве бахшышларнынъ бир къысмы руханийлерге ве левийлилерге бериле эди. Янъы Васиетке коре, Месихнинъ хач устюндеки олюми – бутюн инсаниетнинъ гуналары ичюн кетирильген къурбандыр.

### Къуртарыджы

Къуртарыджы – бакъ. Къуртулыш.

### Къуртулыш

Къуртулыш – Мукъаддес Китапта бу сёз Алла адамгъа я да бутюн халкъкъа япкъан ярдымыны, оларны телюке ве душманлардан къуртаргъаныны анълата. Амма баш манада къуртулыш – иманлыларнынъ бутюн гуналарындан къуртулышы, Алланен мунасебетте булунув ве эбедий омюрдир. Янъы Васиетке коре, адамларгъа бу имкянны Иса Месихнинъ хач устюнде ольгени ве тирильгени бере, ве эр бир адам Месихке иман этип къуртулыш ала. Эски Васиетте Исраиль халкъыны Мысыр эсиринден къуртаргъан Аллагъа «Къуртарыджы» дей эдилер. Месихчилер бу адны Иса Месихке де берелер, чюнки О, Озюнинъ къурбанлыкъ олюминен Онъа иман эткенлерни гуна ве олюм укюмдарлыгъындан къуртарды.

### Лепра хасталыгъы

Лепра хасталыгъы – бакъ. Тери хасталыгъы.

### Либан

Либан – бакъ. Къокъулы шейлер.

### Маясыз Пишкен Пите Байрамы

Маясыз Пишкен Пите Байрамы – бакъ. Байрамлар.

### Мелеклер

Мелеклер – Аллагъа хызмет эткен рухлар. Олар адамларгъа Алланынъ эмирлерини бильдирелер ве ярдым этелер. Мукъаддес Китапта базы энъ белли мелеклернинъ адлары бар – Микъаиль, Джебраиль. Бир заманларда мелеклернинъ бир къысмы Аллагъа къаршы чыкътылар ве Иблиснинъ тарафыны алып, Аллагъа ибадет этмектен вазгечтилер. Ойле мелеклерге «тюшкен мелеклер» деп айталар.

### Мелкиседек

Мелкиседек – Салим шеэрининъ падишасы ве руханийи. Ибраим онъа арбий гъаниметнинъ он пайындан бир пайыны берген сонъ, Мелкиседек оны багъышлады (Баш 14.17-20). Еудийлерге мектюпте Мелкиседекнинъ руханийлиги Месихнинъ руханийлигине тенъ къоюла (Еуд 5.6).

### Месих

Месих – (къ. еуд. Машиах; къ. юн. Христос) сёзю-сёзюне «ягънен сюртюльген» манасыны анълата. Къадимий Исраильде Алла Озь хызметине сайлагъан руханийлер, пейгъамберлер ве падишалар зейтюн ягъынен сюртюле эдилер. Пейгъамберлернинъ ярдымынен еудийлерге айткъанына коре, Алла дюньягъа Месихни ёлламагъа сёз берди. О, Исраиль халкъыны къуртарып, дюньянынъ халкъларына эбедиен падишалыкъ этеджек эди. Исанынъ вакътында еудийлер кергинликнен Къуртарыджынынъ келеджегини беклей эдилер. Оларнынъ умют эткенине коре, О, оларны эджнебий баскъынджылар – римлилерден азат этип, Исраильнинъ эвельки шуретини тиклейджек эди. Амма дюньягъа кельген Къуртарыджы – Иса Месих – даа чокъ шей япты. О, бутюн инсаниетни гуна къуллугъындан ве олюмден къуртарды. Онынъ ярдымынен Алла адамларгъа янъы эбедий васиетни берди.

### Месихнинъ душманы

Месихнинъ душманы – (къ. юн. антихристос) яманлыкъ озю олгъан шахыс. О, дюньягъа Месихнен дженк этмек ичюн келеджек, амма сонъунда Месих оны енъеджек. Юхан Месих акъкъында ялан айткъанларгъа ве шунынънен Къуванчлы Хаберге къаршы чыкъкъанларгъа да «Месихнинъ душманлары» дей. Иса сонъки вакъытларда пейда оладжакъ «ялан месихлер» (къ. юн. текликте псевдохристос) акъкъында эвельден хабер бере.

### Месихчи

Месихчи – Иса Месихнинъ тарафдары, Оны озь Къуртарыджысы киби къабул эткен ве Онынъ огретювине коре яшамагъа тырышкъан адам.

### Мескен (Корюшюв Чадыры)

Мескен (Корюшюв Чадыры) – ерини денъиштирмеге мумкюн олгъан буюк Мукъаддес Чадыр. Алланынъ эмирине бойсунып, исраиллилер оны ясап, сахрада юрген вакътында озьлеринен ташый эдилер. Чадырда Васиет Сандыгъы сакълана эди. Исраиллилернинъ ордусында бу ер Алланынъ Эви сайыла эди. Чадыр огюнде еудийлер Аллагъа ибадет эте ве къурбан чала эдилер. Сулейман Ерусалимде Алланынъ Сарайыны къургъан сонъ, Мукъаддес Чадыр анда кочьти. Мескен (Корюшюв Чадыры)

### Мукъаддес (азиз)

Мукъаддес (азиз) – бу сёз биринджиден Алланы анълата. Алла ичюн айырылгъан эр шей де мукъаддестир, булар: Алланынъ Сарайы, Аллагъа хызмет этмек ичюн къулланылгъан шейлер ве Онъа ибадет эткен адамлар (Тевратта – Исраиль халкъы, Инджильде – иманлылар топлашувы). Инджильде бутюн месихчилер озьлерининъ дегиль, лякин Мукъаддес Алланынъки олгъанлары ичюн, «азизлер» деп адландырдылар. Ондан гъайры, бу сёз шахсий ве рухий темизликни косьтермек мумкюн.

### Мукъаддес Рух

Мукъаддес Рух – Алланынъ Руху. Онъа эм Бабасына, эм Огълуна Алланынъ бутюн хусусиетлери менсюптир. Инджиль китабына коре, Иса Месихке иман эткен адамлар Мукъаддес Рухны къабул этелер. О, оларны огрете ве кучь бере.

### Мысыр

Мысыр – Египет, Фелестинден дженюбий гъарп тарафында ерлешкен мемлекет. Къадимий еудийлер анда 400 йыл яшадылар. Мысырлыларнынъ зулумы чокълашкъанда, Рабби еудийлерни андан азатлыкъкъа алып чыкъты.

### Мюр

Мюр – бакъ. Къокъулы шейлер.

### Нух

Нух – къадимий заманда Алла бозукъ инсаниетни ёкъ этмеге истеди. Тек бир инсафлы олгъан Нухны ве онынъ къорантасыны къалдырмагъа разы олды. Нух, Алланынъ эмирини алып, буюк бир сандыкъ къурды да, бутюн къорантасыны анда алды. Олар сандыкъкъа киргенинен, бутюн дюньяда сув ташкъыны башланды. Бу ташкъындан тек Нухнынъ къорантасы къуртулды. Сонъ олардан янъы инсаниет догъды (бакъ. Баш 6–9).

### Одев (одеме)

Одев (одеме) – пара тёлеп, бир адамнынъ я да бутюн халкънынъ къуллукътан я да эсирден азат этилюви. Иса Месихнинъ къурбан оларакъ берильген джаны Онъа иман эткенлерни гуна ве эбедий олюмнинъ къуветинден къуртаргъан одев олды.

### Одеме Куню

Одеме Куню – бакъ. Байрамлар.

### Олюлернинъ дюньясы

Олюлернинъ дюньясы (къ. еуд. Шеол; къ. юн. Гадес) – Тевратта язылгъанына коре, адам ольген сонъ олюлернинъ дюньясына тюше. Олюлер дюньясыны косьтермек ичюн даа бир сёз къулланыла эди – джеэннем. Инджильде джеэннем олюлер гуналары ичюн джезагъа огъратылгъан ер, деп сайыла. Келип чыкъышынен бу сёз Ерусалим янында олгъан Хинном вадийинен (къ. еуд. Ге-Хинном) багълы. Шу ерде эр вакъыт чёплюк ве къалымты якъа эдилер. Шунынъ ичюн джеэннем сёзюнинъ манасы гуналыларнынъ олюминден сонъ азап чекеджек ерини анълата.

### Он пайда бир пай

Он пайда бир пай – берекетнинъ он пайда бир пайы. Исраиллилер оны руханийлерге Раббиге бахшыш оларакъ бермек керек эдилер. Бу пай Сарайнынъ кечинмесине, руханийлернинъ тамакъларына ве озьлери озьлерини бакъып оламагъан адамларгъа ярдым оларакъ масраф этиле эди.

### Пейгъамбер

Пейгъамбер – Алланынъ ирадесини илян этмек ичюн, Рабби сайлагъан адам. Мукъаддес Рухнынъ тесиринде лаф эткен пейгъамберлер келеджекте оладжакъ вакъиаларны ачмакътан гъайры, огретиджи ве къабаатлайыджы олып, адамларны тёвбе этмеге ве Аллагъа чевирильмеге чагъыра эдилер. Пейгъамберлер, Месих даа догъмаздан эвель, Онынъ келеджеги акъкъында айта эдилер. Эски Васиетте чокъ пейгъамберлер акъкъында тариф этиле ве оларнынъ пейгъамберликлери косьтериле; Эски Васиетнинъ чокъусы китаплары оларнынъ адынен адлангъан. Пейгъамберлер Янъы Васиетте де анъыла – бу, Мукъаддес Рухнынъ кучюнен лаф эткен ве Алла оларгъа ачкъаныны башкъаларына огреткен иманлылар.

### Песах

Песах – бакъ. Байрамлар.

### Понтий Пилат

Понтий Пилат – римли аким, Иса джезалангъан вакъытта Еудиенинъ акими (м. с. 26-36 с.). Онынъ разылыгъыны алмайып, адамны джезаламагъа олмай эди. Тек Понтий Пилат олюм джезасыны тасдыкълай эди. Еудий башлыкъларынен яхшы мунасебетте олмаса да, исьян котермесинлер деп, эксериетнен оларнынъ талапларыны беджере эди.

### Пут

Пут – халкълар табынгъан, бирде-бир аллагъа ошагъан эйкель я да даа башкъа бир шей.

### Раатлыкъ куню

Раатлыкъ куню – (къ. еуд. шаббат) джумаэртеси, исраиллилернинъ мукъаддес куню. Шу кунни олар бир тюрлю иш япмайып, Аллагъа багъышламакъ керек эдилер. Инджиль заманында раатлыкъ куню шеэр диварындан бир километрден зияде узакълыгъына кетмек ясакъ этиле эди. Единджи йыл да хусусий олып, шу йылы топракъ ишленильмейджек эди. Еди кере еди йыл кечкен сонъ, эллинджи йыл Юбилей йылы деп илян этиле эди. Шу йылы борджлар багъышлана эди, топракъ исе эвельки сабыларгъа къайтарыла эди.

### Равви (Раввуни)

Равви (Раввуни) – къ. еуд. сёзю-сёзюне «меним улу». Бойле сёзнен урьметли адамларгъа, эксериетнен оджаларгъа дей эдилер.

### Рим

Рим – Янъы Васиетте тасвир олунгъан вакъыткъа къадар Рим шеэри Акъ денъиз этрафындаки чокъ мемлекетлерни, шу джумледен Фелестин топракъларыны да бойсундырды ве буюк империянынъ пайтахты олды. Фелестин топрагъында, башкъа ерлерде киби, римлилер озь ордусыны къалдырып, эр бир къаршылыкъны таш юрекнен ёкъ эте эдилер. Бунынънен берабер, буюк империягъа менсюплик, икътисадият ве тюрлю къысымлар арасында фикир денъишювге ёл ача эди. Рим империясынынъ гражданларына (оларнынъ бири эльчи Павел де олды) бутюн империяда айры акъ-укъукъ бериле эди. Меселя, судда олар императорнынъ укюмини талап этип ола эдилер.

### Руханийлер

Руханийлер – Мескенде ве сонъунда Ерусалимнинъ Сарайында къурбанлар ве бахшышлар ичюн джевапкяр олгъан, Аллагъа хызмет эткен адамлар. Тек Харуннынъ эвлятлары руханий олмакъ мумкюн эдилер. Руханийлер он эки болюкке айырылып, невбетнен хызмет эте эдилер. Олар Къанунда къайд этильген махсус урбаны кие эдилер. Бу урбанынъ эсас къысмы эфод эди. Онынъ огдеки ве арттаки къысмы бар эди. Бу къысымлар бир-бирине четлеринен къайышларнен пекитиле эди. Руханийлернинъ башында баш руханий олды; о, Алланынъ огюнде Исраиль халкъынынъ векили эди. Онынъ урбасы бунынъ темсили эди, хусусан устюнде он эки дегерли ташы олгъан оглюгидир. Шу ташлар устюнде он эки Исраиль къабилесининъ адлары язылгъан эди. Руханийлер эфод

### Саддукийлер

Саддукийлер – Янъы Васиет девринде еудийлернинъ эки диний фыркъасындан бири эди. Юксек Шуранынъ чокъусы азалары, баш руханийлер ве оларгъа якъын адамлар саддукийлер эди. Башкъа, ферисе фыркъасына, бакъкъанда, олар тек Мукъаддес Языны таный ве агъзавий риваетлерге инанмай эдилер. Меселя, къыямет куню эписи олюлер тирилип, Алланынъ огюнде тураджакъларына инанмай эдилер.

### Салым топлайыджы

Салым топлайыджы – Фелестинде Рим империясынынъ хазинесине берги топлагъан, ерли халкътан олгъан бир мемур. Олар Рим акимиетине хызмет эткенлери ичюн (бойле хызмет Къанунгъа къаршы эди), еудийлер бу мемурларны севмей эди, чюнки салым топлайыджылар халкътан арткъач акъча топлап, озьлерине къалдыра эдилер.

### Самарие

Самарие – Ерусалим шималинде, Галилеянынъ дженюбинде ерлешкен Фелестин виляети. Ассурие (Ашшур) укюмдарлыгъы заманында Исраильнинъ шималий къабилелеринден ве башкъа мемлекетлерден кочип кельген халкълар бу ерге сюргюн этильдилер. Мемлекетте къалгъан еудийлернинъ эвлятлары ве кочип кельген халкълар самариелилер олдылар. Еудийлер киби, самариелилер Мусанынъ Къануныны къабул эте, амма чокъ шейни башкъаджа анълай эдилер. Меселя, олар Аллагъа Ерусалимде дегиль, Геризим дагъында ибадет эте эдилер, анда оларнынъ баш ибадет ери бар эди. Еудийлер ве самариелилер бир-бирини имансыз сайып, къонушмай эдилер.

### Саре

Саре – Ибраимнинъ апайы, Алла оны акъайынен берабер сайлады. Сайланмаздан эвель онынъ ады Сарей эди, сайлагъан сонъ Алла онъа Саре адыны берди. О, Аллагъа садыкъ олып ве Онынъ вадесини беклеп, акъайынен сеяат агъырлыкъларыны больди. Бутюн омюри баласыз олып, къартайгъан сонъ, Ибраимге Исхакъ огълуны догъурды.

### Синагога

Синагога – Языны окъумакъ, дува этмек ве диний адетлерни огренмек ичюн еудийлернинъ топлашувы, эм де бойле топлашувлар ичюн эв. Синагогада топлангъанда, адий иштиракчининъ биле Языдан парчаны окъумагъа ве окъугъан парчаны топлашувгъа анълатмагъа акъкъы бар эди. Сарайгъа бакъкъанда, синагогаларда къурбан чалынмай эди. Еудийлер яшагъан эр бир шеэрде ич олмадым бир синагога бар эди.

### Синай

Синай – сахрадаки (земаневий Мысырда) дагънынъ ады. Шу дагънынъ устюнде Алла Мусагъа Он Эмирни багъышлады. Корюнгени киби, бу дагъ къадимий заманларда Хорев деп адлана эди, бугунь исе Джебель-Муса деп адлана.

### Сион

Сион – Ерусалим шеэри ерлешкен байырнынъ ады. Шунынъ ичюн «Сион» дегенде, эксериетнен Ерусалим козьде тутула. Кочьме манада бу сёз Алланен бирликте инсафлылар яшагъан коктеки Ерусалим шеэрини козьде тута.

### Сувгъа батырылып чыкъув

Сувгъа батырылып чыкъув – (къ. юн. баптисма) энъ муим диний мерасимлернинъ бири; диний джемиетке алынувны косьтере. Янъы Васиетте сувгъа батырылып чыкъувнынъ эки чешити косьтериле. Башта Ягъя, озьлерини Аллагъа багъышламакъ ве гуналарындан тёвбе этмеге истеген адамларны сувгъа батырып чыкъара эди. Иса Месихнинъ олюми ве тирилювинден сонъ сувгъа батырылып чыкъув даа терен мана ала: адам эвельки гуналы яшайышындан вазгечип, санки оле, амма Месихнен бирликте янъы омюрге тириле. Бойле сувгъа батырылып чыкъувдан сонъ адам Мукъаддес Рухны къабул эте. Кочьме манада Янъы Васиет Исанынъ «сувгъа батырылып чыкъувы»ны Онынъ азапларына къошулувны киби анълата, «Рухкъа батырылып чыкъув» акъкъында айткъанда, Мукъаддес Рухны къабул этювни козьде тута.

### Сулейманнынъ Эйваны

Сулейманнынъ Эйваны – Сарайнынъ шаркъ тарафындаки къапалы колонналы бина. Анда чокъ адам топлаша биле эди.

### Теврат

Теврат – бакъ. Къанун.

### Теклиф пителери ичюн стол

Теклиф пителери ичюн стол – башта Мескеннинъ, сонъунда Сарайнынъ ичинде тургъан стол. Руханийлер онынъ устюне даима Раббиге бахшыш оларакъ, он эки пите къоя эдилер.

### Тери хасталыгъы (лепра хасталыгъы)

Тери хасталыгъы (лепра хасталыгъы) – Мукъаддес Китапта адлангъан чешит тюрлю тери хасталыгъы. Бойле хасталыкъ адамны арамлай эди, ве о, бутюнлей тедавийленмегендже, башкъа адамлардан айры яшамакъ керек эди.

### Тёвбе этюв

Тёвбе этюв – адам эвельки яшайышы гуналы ве Алла онен разы олмагъаныны анълап, Алладан, гуналары ичюн афу сорай, келеджекте гуна япмайып, Аллагъа хызмет этмеге сёз бере.

### Фериселер

Фериселер – Янъы Васиет девринде еудийлернинъ эки диний фыркъасындан бири. Башкъа, саддукийлер фыркъасына, бакъкъанда, олар тек Мукъаддес Язынынъ дегиль де, чокъ ягъзавий риваетлернинъ талапларыны да дикъкъатнен беджермеге тырыша эдилер. Къыямет куню олюлер тирилип, Алланынъ огюнде тураджакъларына да инана эдилер. Олар элял темизликни беджерип, халкъ арасында буюк итибарнен файдалана, диний ве къатты къаиделеринен гъурурлана, диний къаиделерини къатты тутмагъан адамларны исе севмей эдилер.

### Хайыр

Хайыр – Янъы Васиетнинъ эсас диний терминлеринден бири. Бу сёзнинъ манасы – Алладан адамгъа берильген хайырлы бахшыш. Алла оны бирде-бир ишлер ичюн дегиль де, Озь истегинен бере. Шунынъ ичюн хайыр Къанундан фаркъ эте. Къанун адалетликке коре Алланен адам арасында ве адамлар арасында олгъан мунасебетлерни тертипке къоя: эр бир адам озь акъкъыны ала. Энъ буюк хайыр – иманлыларгъа ачылгъан Алланен эбедий омюрдир.

### Хач

Хач – Рим императорлыгъында Иса Месихнинъ вакътында энъ агъыр джинает япкъанларны хач устюне мыхлап, олюм джезасына огърата эдилер. Хачны, ерге сокъулгъан дирекке къалын бир тахта мыхлап, япа эдилер. Джезалангъанларны хачкъа мыхлап, я да багълап, чекишип ольмеге къалдыра эдилер. Бойле джеза энъ къоркъунчлы ве масхаралыкъ джезасы эди. Джинаетчи озь тахтасыны джезаланаджакъ ерине озю алып бара эди. О вакъытта «озь хачыны ташымакъ» ибареси пейда олды. Иса Месих хачкъа мыхлангъан сонъ, бу алет Иса берген къуртулыш ве омюрнинъ бельгиси олды.

### Чалашлар Байрамы

Чалашлар Байрамы – бакъ. Байрамлар.

### Шейтан (Иблис, Беэльзебул)

Шейтан (Иблис, Беэльзебул) – Мукъаддес Китапта Алланынъ эсас душманына нисбетен бир къач сёз къулланыла. Къ. еуд. сатан сёзю (бундан «Шейтан» сёзю келип чыкъты) «душман» манасыны анълата. Къ. юн. диаболос (бельки, бу сёзден «Иблис» сёзю келип чыкъты) «алдатыджы, ийлекяр» манасыны ташый. Арам рухларнынъ башына нисбетен Беэльзебул ады да къулланыла. Шейтан ве онъа бойсунгъан рухлар адамларны алдата, оларгъа Аллагъа кельмеге кедер этелер, оларны эбедий олюмге кетирмеге тырышалар. Аллагъа къаршы чыкъкъан адамлар Шейтаннынъ тесирине огърайлар. Сырларнынъ ачылувы китабында, бир кунь ола, Шейтан бутюнлей енъиледжеги ве ёкъ этиледжеги акъкъында тариф этиле.

### Эбедий омюр

Эбедий омюр – Мукъаддес Китапкъа коре, бу дюньяда олюмсиз булунув дегиль де, Алланен бирликте янъы дюньядаки къасеветсиз омюрдир. Иманлылар ичюн оларнынъ Алланен бойле аралары артыкъ бу дюньяда башлана. Амма керчек эбедий омюр тек ердеки омюрлери биткен сонъ башлана.

### Эзов оту

Эзов оту – еудийлернинъ диний мерасимлеринде къулланылгъан от. Руханийлер эзов отунынъ япрагъы я да пытагъыны шингенликке (меселя, къурбаннынъ къанына) батырып, адамгъа я да бир шейге септирип, оны элялладылар ве азиз эттилер.

### Эльчи

Эльчи – къ. юн. апостолос «бирде-бир вазифенен ёлланылгъан адам, хаберджи» манасыны анълата. Инджильде бу, Иса Месих сайлап Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн, ёллагъан адамдыр. Эльчи унваны адам ичюн буюк месулиет эди: Месих коктеки Падиша олгъаны киби, эльчи – Онынъ ер юзюнде олгъан векилидир. Биринджи эльчилер Исанынъ энъ якъын шегиртлери эди. Олар эр вакъыт Онынъ янында эдилер. Месих олип, тирильген сонъ, айны хызметке чагъырылгъан Павел де озюне «эльчи» деди. Къуванчлы Хаберни даркъаткъан башкъа адамларны да, меселя, Барнабаны, ойле адландырмакъ мумкюн эдилер.

### Элял

Элял – Мусанынъ Къанунына коре, исраиллилер дикъкъатнен арамны элялдан айырмакъ керек эдилер. Базы айван, къуш, балыкълар ве чешит шейлер ве ашлар арам сайыла эди. Базы алларда адамлар да арам сайылды. Меселя, лепра хасталыгъынен хаста олгъан, олюге тийген адам, я да къан акъувнен чекишкен я да якъынларда бала тапкъан къадын арам ола эдилер. Арам олгъан адамларгъа диний мерасимлерде иштирак этмеге ве элял шейлерге тиймеге мумкюн олмай эди. Арамлыкънынъ себеби ёкъ этильген сонъ, элял олмакъ ичюн, адам белли мерасимлерни кутьмеге ве темизленмеге керек эди.

### Эски Васиет

Эски Васиет – бакъ. Васиет.

### Эфод

Эфод – бакъ. Руханийлер.

### Юбилей йылы

Юбилей йылы – бакъ. Раатлыкъ куню.

### Юксек Шура

Юксек Шура – (къ. юн. Синедрион; къ. еуд. Санхедрин) руханийлер, къанунджылар ве башкъа урьметли адамларнынъ топлумына Юксек Шура дей эдилер. Онынъ эркянына етмиш адам кире эди. Юксек Шурада тек диний дегиль, башкъа меселелер де чезиле эди; бу шура еудий халкъыны римлилер огюнде такъдим этип, юксек укюм вазифесини де беджере эди. Янъы Васиет вакътында шуранынъ муим къарарларыны Рим акимиети тасдыкълай эди.

### Ягълав

Ягълав – бир диний мерасим. Адамнынъ башына ягъ якъылып я да силинип, адамны Алла сайлап бир муим хызметке чагъыргъаныны косьтере эди. Бундан сонъ адам падиша, руханий, базы вакъытта пейгъамбер олып, онъа берильген вазифелерни беджермеге башлай эди. Кочьме манада «ягълав» сёзю бир адам Алланынъ хызметине сайлангъаныны ве багъышлангъаныны анълата.

### Язы (Язылар)

Язы (Язылар) – Янъы Васиетте Эски Васиетке «Язы» я да «Язылар» дей эдилер. Янъы Васиет язылгъан сонъ, Оны да Языгъа кирсеттилер.

### Якъуп

Якъуп – Исхакъ ве Рефикъанынъ эки огъулларындан бири. Якъуп озь эгиз агъасы Исавдан сонъ догъгъанына бакъмадан, Алла оны сайлап, биринджи огъул акъкъыны берди. Якъупнынъ он эки огълундан еудий халкъынынъ он эки къабилеси пейда олды. Алла онъа Исраиль адыны берди. Сонъ онынъ бутюн огъулларына – еудий халкъына «Исраиль» дей башладылар. Якъуп адыны башкъа адамлар да, меселя, эльчилерден экиси ташыдылар.

### Якъын адам

Якъын адам – сёзю-сёзюне «янында олгъан бирев». Тевратта айны койнинъ сакини, джемиетнинъ азасы, къабиледештир. Оларгъа нисбетен белли къаиделерни кутьмек керек эди. Янъы Васиетте Иса «якъын» сёзюнинъ манасыны кенълештирди ве таныш олмагъан адам биле якъын олмакъ мумкюнлигини косьтерди.

### Янъы Васиет

Янъы Васиет – бакъ. Васиет.


Теврат ве башкъа тарихий китапларда къулланылгъан ольчюлер

Къадимий заманларда чешит халкъларда узунлыкъ, агъырлыкъ ве шингенлик ольчемек ичюн тюрлю системалар къулланыла эдилер. Бугуньки куньге базы ольчюлер меселесинде алимлер аля даа екяне бир фикирге кельмедилер.

Метиннинъ къолай къабул этильмеси ичюн, бу терджимеде биз ольчюнинъ земаневий метрик системасыны къулландыкъ. Эгер къадимий метинде ольчюлер къарарнен берильсе, биз оларны земаневий эквивалентине якъынлаштырдыкъ. Бунен берабер сноскаларда къадимий метиндеки ольчюлерни де бердик.

## Узунлыкъ ольчюлери

Узунлыкъ ольчюлери

Аммах (Баш 6.15) – тирсектен башлап орта пармакънынъ уджунадже олгъан узунлыкъ, къарарнен 45-50 сантиметр. (Бир аммах – бир тирсек узунлыгъы, я да ярым метр.)

Зерет (Чыкъ 28.16) – керильген къолнынъ баш пармагъынынъ уджундан чинатий пармакънынъ уджунадже олгъан узунлыкъ, къарарнен 23-25 сантиметр. (Бир зерет – бир къарыш, я да метрнинъ дёртте бири, я да черик метр.)

Тофах (Ехез 40.5) – авуч кенълиги, къарарнен 7,5-9 сантиметр.

Эцба (Йрм 52.21) – баш пармакънынъ кенълиги, къарарнен 2 сантиметр.

1 аммах = 2 зерет = 6 тофах = 24 эцба

## Сепильген шейлернинъ ольчюлери

Сепильген шейлернинъ ольчюлери

Хомер (Лев 27.16) – бесе-белли, бу сёзнинъ башлангъыч манасы – бир эшекнинъ юкю; къарарнен 220 литрге тенъ кельген ольчю. (Бир хомер – беш чувал.)

Летек (Хош 3.2) – бесе-белли, хомернинъ ярысы; къарарнен 110 литрге тенъ кельген ольчю. (Бир летек – эки бучукъ чувал.)

Эфа (Чыкъ 16.36) – Тевраттаки сепильген шейлернинъ эсас ольчюси, къарарнен 20-22 литрге тенъ кельген ольчю. (Бир эфа – бир буюк къопкъа, я да ярым чувал.)

Сеа (Баш 18.6) – эфанынъ учьте бир къысмы, къарарнен 7 литрге тенъ кельген ольчю. (Бир сеа – бир буюк савут.)

Омер (Чыкъ 16.16, 36) – эфанынъ онда бир пайы, эки литрге тенъ кельген ольчю. (Бир омер – бир чанакъ.)

Къав (4 Пад 6.25) – къарарнен, эфанынъ йигирмиде бир пайы, бир литрге якъын кельген ольчю. (Бир къав – ярым чанакъ.)

1 хомер = 2 летек = 10 эфа = 30 сеа = 100 омер = 200 къав

## Шингенлик ольчюлери

Шингенлик ольчюлери

Кор (3 Пад 4.22) – эм шинген, эм сепильген шейлернинъ ольчюси. Бир кор, къарарнен, бир хомерге (200-220 литрге) тенъ келе эди. (Бир кор – беш чувал, я да беш чапчакъ.)

Бат (3 Пад 7.26) – Тевраттаки шинген шейлернинъ эсас ольчюси. Ехезкель китабында 45.11 бат эфагъа тенъ келе. Бу ольчю, къарарнен, 20-22 литрге якъын эди. (Бир бат – бир буюк къопкъа.)

Хин (Чыкъ 29.40) – бесе-белли, батнынъ алтыда бир пайы, я да 3,7 литр. (Бир хин – эки чанакъ.)

Лог (Лев 14.10) – хиннинъ он экиде бир пайы, къарарнен 300 мл этрафында шинген шейлернинъ уфакъ ольчюси. (Бир лог – бир кучюк бардачыкъ.)

1 хомер = 1 кор = 10 эфа = 10 бат = 60 хин = 720 лог

## Агъырлыкъ ольчюлери

Агъырлыкъ ольчюлери

Къадимий заманларда пара ёкъ эди, эсаплашкъанда исе ольчюге коре я алтын, я даа эксериетнен кумюш тёлей эдилер. Окъумагъа къолай олсун деп, буюк микъдарларны косьтермек ичюн, метрик системасынынъ эквивалентлерини къулланалар. Эсас кумюш акъчаны (шекельни) бельгилемек ичюн, терджимеде «кумюш» сёзю къулланыла. Сноскаларда къадимий метиннинъ догърудан-догъру сёзлери бериле.

Киккар (Чыкъ 38.25) ве шекель – Теврат заманларындаки Сурие ве Фелестинде олгъан эсас ольчюлер. Бир киккар – 30 килодан бираз зияде, бир шекель –10 граммдан бираз зияде эди. Чешит ерлерде там эквивалентлер бири-биринден фаркъ этмек мумкюн эди, шунынъ ичюн бир киккарда къач шекель олгъаныны догъру тайинлемек къыйындыр, умумий оларакъ 3 000 – 3 600. (Бир киккар – бир чувал; бир шекель – бир кумюш.)

Мане (3 Пад 10.17; Узеир 2.69) – орта бир ольчю, бесе-белли, Вавилондан келе, къарарнен 0,5-0,6 килограмм.

1 киккар = 60 мане = 3 000 шекель

Шекель гъает къыйметли мадделерни ольчегенде, даа да кучюк парчаларгъа болюне эди:

Бека (Баш 24.22) – ярым шекель.

Гера (Чыкъ 30.13) – шекельнинъ 1/20 къысмы.

1 шекель = 2 бека = 20 гера

## Эски Васиет деври хронологиясы

Эски Васиет деври хронологиясы

Эски Васиет деври хронологиясы (м.э. 2300 – 1050 с.)

Эски Васиет деври хронологиясы (м.э. 1050 – 400 с.)

## Ибраим ве агъа-къардашларынынъ эвлятлары

Ибраим ве агъа-къардашларынынъ эвлятлары

Ибраим ве агъа-къардашларынынъ эвлятлары

## Теврат ве Зебур китапларында олгъан Иса Месих акъкъында базы пейгъамберликлер ве оларнынъ беджерилюви

Теврат ве Зебур китапларында олгъан Иса Месих акъкъында базы пейгъамберликлер ве оларнынъ беджерилюви

Пейгъамберликлер |  | Пейгъамберликлернинъ беджерилюви
Баш 18.18 Ибраимден улу ве кучьлю халкъ асыл оладжакътыр; Ибраим вастасынен ер юзюндеки бутюн халкълар эйилик тападжакълар. | Иса, Ибраимнинъ эвляды олып, бутюн халкъларгъа хайыр этеджек | Фаал 3.25 Сиз исе пейгъамберлернинъ эвлятларысынъыз ве Алла баба-деделеринъизге берген васиетнинъ мирасчыларысынъыз. Алла Ибраимге айткъанына коре, ер юзюндеки бутюн халкълар онынъ эвляды ичюн яхшылыкъ кореджеклер.
Микъа 5.2 Сен де, Вифлеем-Эфрата, Ехуданынъ баш шеэрлери арасында кичик олсанъ да, сенден Мен ичюн Исраильнинъ Башлыгъы чыкъаджакъ. Онынъ тамырлары заманларнынъ башындан, эбедийликтен келип чыкъа. | Исанынъ догъгъан ери | Мт 2.1 Иса Еудие виляетининъ Вифлеем шеэринде догъгъан сонъ, шаркътан Ерусалимге тылсымджы алимлер кельдилер. (Лк 2.4-7 бакъ.)
Еш 7.14 Мына, Рабби Озю сизге алямет береджек. Бакъынъыз, къыз юклю олып, огъул догъаджакъ, адыны Иммануэл къояджакълар. | Исанынъ къыздан догъулувы | Мт 1.18 Иса Месих бойле догъды: Онынъ анасы Мерьем Юсуфкъа нишанлы эди. Амма оларнынъ никяхларындан эвель Мерьемнинъ Мукъаддес Рухтан бала беклегени белли олды. (Лк 1.26-35 бакъ.)
Йрм 31.15 РАББИ бойле дей: – Рама шеэринде бир сес эшитиле, агълав ве аджджы къыямет! Балалары артындан Рахель агълай, тынчланмагъа истемей; онынъ балалары ёкъ энди! | Сабийлернинъ ольдюрилюви | Мт 2.16 Ирод исе, тылсымджы алимлер оны алдаткъанларыны корип, пек ачувланды ве, олардан билип алгъан вакъыткъа коре, Вифлеемде ве онынъ этрафында эки яшына етмеген эписи огълан балаларны ольдюрмек ичюн аскер ёллады. (Мт 2.18 бакъ.)
Еш 9.1-2 Кечкен заманда Зевулун ве Нафталий топрагъы ашаланды, амма келеджек заманда денъиз ёлу, Иорданнынъ башкъа тарафында яткъан мемлекет ве халкълар яшагъан Галилея шуретли оладжакъ. Къаранлыкъта юрген халкъ буюк ярыкъ корьди! Олюм топрагъында, олюм кольгесинде яшагъан адамлар ичюн ярыкъ парылдады. | Исанынъ Галилеядаки хызмети | Мт 4.12-16 Иса Ягъянынъ апске алынгъаныны эшитип, Галилеягъа къайтып кельди. Назарет шеэринден кетип, Зевулун ве Нафталий топракъларында, Галилея голю янындаки Къафарнаум шеэринде ерлешти. Бойледже, Ешая пейгъамбернинъ сёзю эда олунды: Эй, Зевулун топрагъы ве Нафталий топрагъы, голь ёлунда, Иордан аркъасы! Чокъ миллетнинъ юрту Галилея! Къаранлыкъта яшагъан халкъ буюк ярыкъ корьди! Олюм топрагъында, олюм саесинде яшагъан адамлар ичюн ярыкъ парылдады.
Текр 18.15 Алланъ олгъан РАББИ сизинъ аранъыздан, агъа-къардашларынъыздан, сизге манъа ошагъан бир Пейгъамберни асыл этеджек. Оны динъленъиз. | Бекленильген Пейгъамбер | Юх 6.14 Адамлар, Иса косьтерген бельгини корип: – Керчектен де, бу – дюньягъа келеяткъан Пейгъамбердир, – дедилер.
Еш 53.3 Адамлар Оны ашалады, Ондан башыны чевирди. Азап чеккен, чокъ хасталыкъ корьген акъай эди. Бизлер Ондан бетимизни чевире эдик, адамлар Оны ашалады, ве биз Оны адам ерине саймай эдик. | Иса еудийлернинъ тарафындан ред этильди | Юх 1.11 О, Озюнинъкилерине кельди, лякин Озюнинъкилери Оны къабул этмеди. (Юх 5.43; Лк 4.29; 17.25; 23.18 бакъ.)
Еш 11.2 Онынъ ичинде РАББИнинъ Руху олып, Онъа акъыл ве анълав, насиат, кучь ве бильги береджек ве Алладан къоркъмагъа огретеджек. (Збр 44.8; Збр 11.3-4 бакъ.) | Исанынъ икмети | Лк 2.52 Иса осе эди. Яшы арткъанынен, икмети де арта эди. Исагъа Алланынъ ве адамларнынъ хайыры да чокълаша эди. (Лк 4.18 бакъ.)
Зек 9.9 Эй, Сион къызы, чокъ къуван! Къуванчтан къычыр, эй, Ерусалим къызы! Мына, сенинъ падишанъ санъа келе! О, къабаатсыз. О, къуртарув бере. О, алчакъгонъюлли, эшек устюнде, эшек баласы устюнде отура! (Еш 62.11 бакъ.) | Исанынъ Ерусалимге тантаналы кириши | Юх 12.13-14 Пальма терегининъ пытакъларыны алып, Оны къаршыламагъа чыкътылар ве кучьлю сеслернен къычырып башладылар: – Аллагъа шукюр! Раббининъ Ады иле Келеяткъанны, Исраильнинъ Падишасыны шуретленъиз! Иса бир яш эшекни тапып, устюне минди. (Мт 21.1-11; Юх 12.12 бакъ.)
Збр 40.10 Мен ишангъан достум биле, отьмегимни ашап, манъа къаршы табаныны котерди. | Иса достунынъ тарафындан сатылды | Мк 14.10 Шу арада, Исаны сатмагъа истеп, он эки шегиртинден бириси Иуда Искариот баш руханийлернинъ алдына барды. (Мт 26.14; Мк 14.43-45 бакъ.)
Збр 26.12 Яланджы шаатлар манъа къаршы баш котерди, агъызларындан зулум чыкъа, лякин душманларымнынъ къолуна мени берме. | Исаны яланджы шаатлар къабаатладылар | Мт 26.59-61 Исагъа олюм джезасыны бермек ичюн, баш руханийлер ве бутюн Юксек Шура Онъа къаршы ялан шаатлыкъ къыдырсалар да, чокъ адам ялан шаатлыкъ этселер де, тапып оламадылар. Сонъунда эки шаат сёзге чыкъып, бойле дедилер: – Мына бу адам: «Мен Алланынъ Сарайыны йыкъып, учь куньде кене къурып олурым», – деди.
Еш 53.7 Оны эзиетледи, къыйнадылар, О исе агъзыны ачмады. Оны къой киби соймагъа айдап кетирдилер, къозу юнь къыркъкъан адамнынъ алдында индемейип тургъан киби, О да агъзыны ачмады. | Иса Онъа къаршы айтылгъан къабаатлавларгъа джевап бермеди | Мт 26.62-63 Биринджи баш руханий еринден турып, Исагъа: – Сен не ичюн джевап къайтармайсынъ? Оларнынъ Санъа къаршы шаатларына не айтаджанъ? – деди. Иса индемеди. (Мт 27.12-14 бакъ.)
Еш 50.6 Мени ургъанларгъа аркъамны, сакъалымны алгъанларгъа янакъларымны ачтым. Ашаламакътан ве тюкюриктен бетимни къапатмадым. | Исаны котеклеп, устюне тюкюрдилер | Мк 14.65 Базылары Онъа къаршы тюкюре башладылар. Онынъ бетини къапатып, башына урдылар ве: – Пейгъамберлигинъни косьтер! – деп къычырдылар. Сонъ хызметчилер де Оны урмагъа башладылар. (Мк 15.17; Юх 19.1-3; 18.22 бакъ.)
Збр 68.5 Себепсиз мени кореджек козьлери олмагъанлар башымдаки сачлардан да чокъ олды. Манасыз манъа къаршы чыкъкъанлар, меним душманларым кучьке кирди. Мен ич бир шей алмагъан олсам да, къайтарып бермеге меджбур этелер. | Исадан себепсиз нефретлендилер | Юх 15.24-25 Эгер Мен оларнынъ арасында башкъалары асыл япып оламагъан ишлерни япмагъан олсам, оларда гуна олмаз эди. Энди исе ишлеримни корип, Мени де, Бабамны да кореджек козю олмады. Лякин себепсиз Мени кореджек козьлери къалмагъаны акъкъында Къанунында язылгъан сёзлер беджерильмек керек.
Еш 53.4-5 «О хасталыкъларымызны Озюне алды, дертлеримизни Озь омузларына къойды». Бизлер исе, Оны Алла урды ве джезалады, деп тюшюндик. Амма О гуналарымыз ичюн яраланды, къабаатларымыз ичюн урулып къырылды. Бизде тынчлыкъ-аманлыкъ олсун деп, джеза Онынъ устюне тюшти, Онынъ яраларынен бизлер яхшы олдыкъ. | Иса Озюне башкъа адамларнынъ хасталыкъларыны алды | Мт 8.16-17 Акъшам устю Исанынъ алдына джин ургъан бир талай адамларны кетирдилер. Иса Озь сёзюнен арам рухларны къувып чыкъарды ве эписи хасталарны тедавийледи. Бойледже, Ешая пейгъамбер ярдымынен айтылгъан сёзлери беджерильди: «О хасталыкъларымызны Озюне алды, дертлеримизни Озь омузларына къойды».
Еш 53.12 Шунынъ ичюн буюклернинъ арасында Онъа бир пай береджегим, кучьлю адамларнен гъаниметни болюшеджек. О, джаныны олюмге берди, джинаетчилернен бир сайылды, устюне чокъ адамларнынъ гуналарыны алды, джинаетчилер ичюн ялварды. | Исаны гуналыларнен берабер хачкъа мыхладылар | Мт 27.38 Исанен даа эки айдутны – бирисини онъ тарафында, экинджисини сол тарафында хачкъа мыхлап къойдылар.
Збр 21.17 Мына, копеклер мени сарып алды; ачувлы сюрю этрафымны сарды, олар къолларымны ве аякъларымны тештилер. | Исанынъ къолларыны ве аякъларыны тештилер | Юх 20.27 Сонъ Томагъа бакъып: – Пармагъынъны мында къой, Меним къолларыма бакъ. Къолунъны узат да, оны багърыма къой. Энди имансыз олма, иманлы ол! – деди. (Юх 19.37; 20.25-26 бакъ.)
Збр 21.7-9 Лякин мен акъай дегиль, къуртым мен; адамлар мени масхара эте, халкъ исе менден игрене. Мени корьген эр кес мени мыскъыллай, башларыны саллап, менден нефретленип, лаф этелер: «О, РАББИге ишанды! РАББИ оны сакъласын! РАББИ ондан разы олса, оны къуртарсын!» | Исаны масхара этип, акъаретледилер | Мт 27.39-40 Кечип кетеяткъанлар башларыны саллап, Исагъа куфюр сёзлер айта эдилер: – Эй, Сен, Алланынъ Сарайыны йыкъкъан ве учь кунь ичинде къургъан адам! Озюнъни къуртарса! Эгер Сен Алланынъ Огълу олсанъ, хачтан тюшсе! (Мт 27.41-44; Мк 15.29-32 бакъ.)
Зек 12.10 Давутнынъ союна ве Ерусалимде яшагъанларгъа исе мерамет ве ярдым рухуны ёллайджагъым. Олар Онъа, озьлери тешип ольдюрген инсангъа бакъаджакълар ве Онынъ ичюн, бирден-бир ольген огълу артындан агълагъанлар киби, агълайджакъ, ольген биринджи догъгъан балагъа киби янаджакъ. | Исанынъ багърыны тештилер | Юх 19.34 Лякин аскерлерден бири Исанынъ багърыны мызракънен тешти. Шу дакъкъасы Онынъ багърындан къан ве сув акъып чыкъты.
Збр 21.19 Урбаларымны озьара болелер, кийимлерим ичюн джереп чекелер. | Аскерлер джереп чекип, Исанынъ урбаларыны пайлаштырдылар | Мк 15.24 Бундан сонъ Исаны хачкъа мыхлап астылар ве, джереп чекип, ким не аладжакъ деп, Онынъ урбаларыны пайлаштырдылар. (Юх 19.24 бакъ.)
Збр 33.21 Кемиклерининъ ич бириси сынмасын деп, О, оларнынъ эписини сакълар. | Исанынъ кемиклерини сындырмадылар | Юх 19.33 Исанынъ янына барып, Онынъ энди ольгенини корьдилер ве балдырларыны сындырмадылар.
Еш 53.9 Оны яман адамларнен мезаргъа къоймагъа ниетлендилер, лякин зенгиннинъ янында джыйылгъан эди. О ич бир яман шейни япмады, агъзындан ялан чыкъмады. | Исаны зенгин адамнынъ къабринде джыйдылар | Мт 27.57-60 Акъшам Ариматея шеэринден олгъан Юсуф адлы бир зенгин адам кельди. О да Исанынъ шегирти эди. Пилатнынъ огюне барып, Исанынъ беденини сорады. Пилат беденни онъа берильмесини буюрды. Юсуф джесетни алып, темиз кетен безге сарды ве озюнинъ къаяда оюлгъан янъы къабринде дефн этти. Къабирнинъ агъзыны балабан бир ташнен къапатып, кетти.
Збр 15.10 Сен олюлер дюньясында джанымны ташлап кетмезсинъ, Озь азизинъе мезарда чюрюмеге ёл бермезсинъ. (Мт 16.21 бакъ.) | Исанынъ тирилюви | Мт 28.9 Апансыздан оларнынъ къаршысына Исанынъ Озю чыкъып: – Мерабанъыз! – деди. Къадынлар Онынъ янына чапып бардылар ве аякъларыны къучакълап, теменна эттилер. (Лк 24.36-48 бакъ.)
Збр 67.19 Сен юксекликке котерильдинъ, эсирлерни эсирге алдынъ, инсанларнынъ ве исьянджыларнынъ бахшышларыны къабул эттинъ. РАББИ-Тааля анда яшасын! | Исанынъ кокке котерилюви | Лк 24.50-51 Иса шегиртлерини шеэрден тышарыгъа чыкъарып, Бетаниягъадже алып кельди. Анда эллерини котерип, оларгъа хайыр дувасыны окъуды. Дува окъугъанда, олардан узакълашып, кокке котерильди. (Фаал 1.9 бакъ.)

## Хариталар

### Хариталар

Хариталар


Къадимий девир

Мысырдан чыкъыш ёлу

Фелестин Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

Эльчи Павелнинъ Римге сефери


### Къадимий девир

Къадимий девир

Къадимий девир

### Мысырдан чыкъыш ёлу

Мысырдан чыкъыш ёлу

Мысырдан чыкъыш ёлу

### Фелестин Иса Месих яшагъан заманда

Фелестин Иса Месих яшагъан заманда

Фелестин Иса Месих яшагъан заманда

### Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

### Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

### Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

### Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

### Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

### Эльчи Павелнинъ Римге сефери

Эльчи Павелнинъ Римге сефери

Эльчи Павелнинъ Римге сефери

Алланынъ Адлары - Мезкюр неширде Алланынъ Адлары Эски Васиетнинъ (Теврат ве Зебурнынъ) къ. еуд. асыл нусхасы ве Янъы Васиетнинъ (Инджильнинъ) къ. юн. асыл нусхасы эсасында арды-сыралы терджиме этильген эдилер.

Ильк сефер Алла Мусагъа ве Исраиль халкъына Озь יהוה Адынен ачылды. Бу Ад дёрт арифтен ибарет олгъаны ичюн, оны базыда «тетраграмматон» деп адландыралар. Бу Адны сес чыкъарып теляффуз этмеге ясакъ эди, амма О, теляффуз этильгенде, «Яхве» оларакъ айтыла эди. Бу Аднынъ манасыны насыл этип анъламагъа кереклиги акъкъында Алла Озю Чыкъыш китабында (3.14) айта; Оны бойле сёзлернен терджиме этмек мумкюн: «Мен Барым», я да «Мен – бу Мендирим, Мен барлыкъны берем». Яни, Яхве – бу «бар олгъан сою», «барлыкъны берген сою», «даима олгъан сою»; буларнынъ эписи Алла табиаты ве хусусиетининъ даимийлигини акс этелер.

Окъугъанда, теляффуз этильмеси ясакъ олгъан бу Ад расткельгенде, агъзавий шекильде къ. еуд. Адонай сёзю къулланыла эди («рабби, акимдар, укюмдар» манасында). Кечче асыл нусханынъ метининде бу ал созукъ сеслерни косьтерген диакритик ишаретлер ярдымынен акс олунгъан эди. Къ. еуд. Адонай сёзюне къ. юн. Кюриос сёзю тенъ келе. Сёзлернинъ экиси де ялынъыз Аллагъа нисбетен дегиль де, падиша, акимдар, сераскерлерге нисбетен де къулланмалары мумкюн эди; къуллар да шорбаджыларына бойле мураджаат эте эдилер. Къ. юн. Кюриос базыда мертебели адамгъа мураджаатнынъ урьметли шекили оларакъ къулланыла эди (къырымтатар тилинде бойле маналарда «эфенди, саип» сёзлери чыкъалар.)

Асыл нусхадаки Яхве тетраграмматоны ве Адонай сёзю арасында олгъан фаркъны языда косьтермек ичюн, терджимеде тетраграмматонны биз бутюн сёзни буюк арифлернен беремиз – РАББИ, Адонай сёзюни исе тек биринджи буюк арифинен – Рабби.

Эм тетраграмматон, эм Адонай чокъусы алларда Алланынъ башкъа Адлары ве эпитетлеринен берабер кельмелери мумкюн:

РАББИ-ТААЛЯ – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Адонай-Яхве.

РАББИ-Тааля – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Яхве-Элохим. Мезкюр сёз бирикмеси мулькиет конструкцияларында баягъы сыкъ расткеле ве я «РАББИ-Таалямыз, РАББИ-Таалянъ» деп, терджиме этиле, я да бираз кенъ шекильде – «РАББИ олгъан Алланъ(ыз), РАББИ олгъан Алласы, РАББИ олгъан Алламыз» ве иляхре.

Ордуларнынъ РАББИси – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Яхве-Цеваот. «Цеваот» сёзю «ордулар, арбий кучьлер» маналарыны бильдире, бу я коктеки кяинат кучьлерининъ ордусына аит, я да мукъаддес дженкке чыкъкъан исраиллилернинъ арбий къысымларына аиттир.

Рабби-Тааля – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Адонай-Элохим, я да къ. юн. Кюриос-Теос.

Юкъарыда къайд этильген сёзлерден гъайры, асыл нусхада дюнья Яратыджысына нисбетен къ. еуд. Эль, Элохим, Элоах, къ. арам. Элах ве къ. юн. Теос сёзлери де сыкъ къулланылалар. Къырымтатар тилине бу сёзлер Алла сёзю ярдымынен терджиме этилелер. Эм еудий, эм юнан тилинде бу сёзлер эм Екяне Аллагъа нисбетен, эм путперестлернинъ аллаларына нисбетен (бойле алда биз бу сёзни уфакъ арифнен беремиз) къулланылмалары мумкюн эди.

Терджимеде Алла сёзюни тюрлю эпитетлернен бириккенини расткетирмек мумкюн, меселя:

Юдже Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Эль-Элион, къ. юн. Теос-Хюпсистос.

Къудретли Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Эль-Шаддай.

Эбедий Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Эль-Олам.

Тири Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Элохим-Хаййим.

Ад – къадимий заманларда еудийлер адамнынъ адынен онынъ барлыгъыны багълай эдилер. Алланынъ Адыны айтмайып, Онъа сыкъ «Ад» (къ. еуд. Шем), дей эдилер. Шегиртлер бир шейни «Месихнинъ Адынен» япкъанларда, шуны Онынъ истегине коре ве Онынъ кучюнен япа эдилер.

Акъсакъал – (къ. юн. пресбютерой) сёзю-сёзюне «къарт адам». Эвельде месихчилер джемиетинде акъсакъаллар рухий башлыкъ ве ребер вазифесини беджере эдилер. Эксерий алларда бир джемиетте бир къач акъсакъал бар эди. Эльчилер (я да оларнынъ издешлери) акъсакъалларнынъ башына къолларыны къойып, дува окъуй ве мувафакъиетли хызметлери ичюн Мукъаддес Рухнынъ эйилигини бере эдилер.

Алоэ – бакъ. Къокъулы шейлер.

Аманлыкъ (селямет) – Янъы Васиетте бу сёз тек дженк олмагъаныны дегиль, тынчлыкъ-аманлыкъны да бильдире. Еудийлер бир-бирини: «Селям алейкум!» (къ. еуд. шалом алейхем), деп къаршылай эдилер.

Бельги (алямет) – бирде-бир шейни исбатламакъ я да тасдыкъламакъ ичюн бельги оларакъ Алла япкъан муджизе. Инджильнинъ муэллифлеринден бири Юханнынъ язгъанына коре, бельгилер – Иса япкъан, Кок Падишалыгъынынъ келеяткъаныны косьтерген аджайип шейлердир.

Васиет – Синай дагъында Алла Мусанен бутюн еудий халкъына васиет этти, еудийлерге яхшылыкъ япмагъа, оларны душманлардан къорчаламагъа сёз берди. Еудийлер Аллагъа садыкъ олып, Къанунда язылгъан Онынъ истегенини беджермек керек эдилер. Бу васиетке, онынъ япылмасы акъкъында тариф эткен китаплар топламына киби, «Эски Васиет» дейлер. Пейгъамберлер Алла адамларгъа янъы васиет береджеги акъкъында айта эдилер. Инджиль китабына коре, бу янъы васиет Иса Месихнинъ олюми ве тирилюви ярдымынен япылды. Энди Алланынъ халкъы – догъгъан ерине бакъмайып, Месихке иман эткен, Онынъ огретювине коре яшагъан адамларнынъ эписидир. Бу васиетке, Иса ве Онынъ биринджи издешлери акъкъында тариф эткен китапларнынъ джыйынтыгъына да «Янъы Васиет» дейлер. Бу джыйынтыкъны м. с. I-инджи асырында чешит адамлар язды. Эски Васиетнен бирликте Янъы Васиет Мукъаддес Китапны тешкиль эте.

Давут – Шаулдан сонъ Исраильнинъ экинджи ве энъ намлы падишасы. О, тахткъа м. э. 1010 с. отурды. Давут Исраильни буюк девлет ве Ерусалим шеэрини Исраильнинъ пайтахты япты. О, кучьлю аскер ве улу шаир эди. Давут Зебур китабынынъ (Аллагъа айтылгъан йырлар ве дувалар) муэллифлеринден бири эди. О, Аллагъа ишанчлы олгъаны ичюн, Алла Исраиль тахтыны тек онынъ эвлятларына береджегини сёз берди. Еудий пейгъамберлерине коре, келеджекте бутюн дюньянынъ Падишасы оладжакъ Месих Давутнынъ сою оладжакъ. Шунынъ ичюн Исагъа даа «Давутнынъ Огълу» дей эдилер.

Ёл (Раббининъ Ёлу, Алланынъ Ёлу) – месихчилер джемиетининъ ве Иса Месихнинъ огретювининъ ильк адларындан бири (бакъ. Фаал 9.2; 22.4).

Инсафлыкъ – Алла инсафлыдыр, демек, Онынъ бутюн арекетлери акъикъаткъа ве адалетке эсаслана. Мукъаддес Китапкъа коре, Алла адамнынъ гуналарыны багъышласа, адам инсафлы ола. Адам Алланынъ истегенини беджерип, озь арекетлеринен инсафлыкъкъа ынтылмакъ керек.

Исраиль – бакъ. Якъуп.

Кинаели икяе – кенълешкен къыяславдыр, о, эр вакъыт тапмаджа, тасавур этюв усуллары къулланыла. Еудийлернинъ адетинде тек акъыл огреткен къыскъа икяе дегиль де, аталар сёзлери, айтымлар, тапмаджалар, къанатлы сёзлер, икметли сёзлер, аллегорияларгъа да «кинаели икяе» дей эдилер. Кинаели икяени анъламакъ ичюн башыны чалыштырмакъ керек. Кинаели икяелер Шаркъта кенъ даркъалгъан эди. Оларны уйдургъан ве анълагъан адамларгъа «икметли» дей эдилер.

Къанун (Мусанынъ Къануны, Теврат) – Муса пейгъамбер вастасынен Исраиль халкъына берильген Алланынъ Къануны. Мукъаддес Китапнынъ биринджи беш китабына (Тевраткъа) да «Къанун» дейлер, чюнки анда эм къанун, эм онынъ берильген тарихы бардыр. Къанун исраиллилерге тафсилятлы огютлер бере, оларнынъ диний ве ичтимаий яшайышыны бельгилей, яхшылыкъ ве адалет къаиделери тайинлей эди. Къанунда адамларгъа Алланынъ ирадеси ачыла. Амма озю озюнден Къанун оны бозгъан адамларны гуна джезасындан къорчалап оламай. Онынъ ичюн Янъы Васиетте Къанун хайыргъа къаршы къоюла.

Мукъаддес (азиз) – бу сёз биринджиден Алланы анълата. Алла ичюн айырылгъан эр шей де мукъаддестир, булар: Алланынъ Сарайы, Аллагъа хызмет этмек ичюн къулланылгъан шейлер ве Онъа ибадет эткен адамлар (Тевратта – Исраиль халкъы, Инджильде – иманлылар топлашувы). Инджильде бутюн месихчилер озьлерининъ дегиль, лякин Мукъаддес Алланынъки олгъанлары ичюн, «азизлер» деп адландырдылар. Ондан гъайры, бу сёз шахсий ве рухий темизликни косьтермек мумкюн.

Мысыр – Египет, Фелестинден дженюбий гъарп тарафында ерлешкен мемлекет. Къадимий еудийлер анда 400 йыл яшадылар. Мысырлыларнынъ зулумы чокълашкъанда, Рабби еудийлерни андан азатлыкъкъа алып чыкъты.

Мюр – бакъ. Къокъулы шейлер.

Одев (одеме) – пара тёлеп, бир адамнынъ я да бутюн халкънынъ къуллукътан я да эсирден азат этилюви. Иса Месихнинъ къурбан оларакъ берильген джаны Онъа иман эткенлерни гуна ве эбедий олюмнинъ къуветинден къуртаргъан одев олды.

Олюлернинъ дюньясы (къ. еуд. Шеол; къ. юн. Гадес) – Тевратта язылгъанына коре, адам ольген сонъ олюлернинъ дюньясына тюше. Олюлер дюньясыны косьтермек ичюн даа бир сёз къулланыла эди – джеэннем. Инджильде джеэннем олюлер гуналары ичюн джезагъа огъратылгъан ер, деп сайыла. Келип чыкъышынен бу сёз Ерусалим янында олгъан Хинном вадийинен (къ. еуд. Ге-Хинном) багълы. Шу ерде эр вакъыт чёплюк ве къалымты якъа эдилер. Шунынъ ичюн джеэннем сёзюнинъ манасы гуналыларнынъ олюминден сонъ азап чекеджек ерини анълата.

Хайыр – Янъы Васиетнинъ эсас диний терминлеринден бири. Бу сёзнинъ манасы – Алладан адамгъа берильген хайырлы бахшыш. Алла оны бирде-бир ишлер ичюн дегиль де, Озь истегинен бере. Шунынъ ичюн хайыр Къанундан фаркъ эте. Къанун адалетликке коре Алланен адам арасында ве адамлар арасында олгъан мунасебетлерни тертипке къоя: эр бир адам озь акъкъыны ала. Энъ буюк хайыр – иманлыларгъа ачылгъан Алланен эбедий омюрдир.

Эльчи – къ. юн. апостолос «бирде-бир вазифенен ёлланылгъан адам, хаберджи» манасыны анълата. Инджильде бу, Иса Месих сайлап Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн, ёллагъан адамдыр. Эльчи унваны адам ичюн буюк месулиет эди: Месих коктеки Падиша олгъаны киби, эльчи – Онынъ ер юзюнде олгъан векилидир. Биринджи эльчилер Исанынъ энъ якъын шегиртлери эди. Олар эр вакъыт Онынъ янында эдилер. Месих олип, тирильген сонъ, айны хызметке чагъырылгъан Павел де озюне «эльчи» деди. Къуванчлы Хаберни даркъаткъан башкъа адамларны да, меселя, Барнабаны, ойле адландырмакъ мумкюн эдилер.

Элял – Мусанынъ Къанунына коре, исраиллилер дикъкъатнен арамны элялдан айырмакъ керек эдилер. Базы айван, къуш, балыкълар ве чешит шейлер ве ашлар арам сайыла эди. Базы алларда адамлар да арам сайылды. Меселя, лепра хасталыгъынен хаста олгъан, олюге тийген адам, я да къан акъувнен чекишкен я да якъынларда бала тапкъан къадын арам ола эдилер. Арам олгъан адамларгъа диний мерасимлерде иштирак этмеге ве элял шейлерге тиймеге мумкюн олмай эди. Арамлыкънынъ себеби ёкъ этильген сонъ, элял олмакъ ичюн, адам белли мерасимлерни кутьмеге ве темизленмеге керек эди.

Сепильген шейлернинъ ольчюлери - Хомер (Лев 27.16) – бесе-белли, бу сёзнинъ башлангъыч манасы – бир эшекнинъ юкю; къарарнен 220 литрге тенъ кельген ольчю. (Бир хомер – беш чувал.)

Летек (Хош 3.2) – бесе-белли, хомернинъ ярысы; къарарнен 110 литрге тенъ кельген ольчю. (Бир летек – эки бучукъ чувал.)

Эфа (Чыкъ 16.36) – Тевраттаки сепильген шейлернинъ эсас ольчюси, къарарнен 20-22 литрге тенъ кельген ольчю. (Бир эфа – бир буюк къопкъа, я да ярым чувал.)

Сеа (Баш 18.6) – эфанынъ учьте бир къысмы, къарарнен 7 литрге тенъ кельген ольчю. (Бир сеа – бир буюк савут.)

Омер (Чыкъ 16.16, 36) – эфанынъ онда бир пайы, эки литрге тенъ кельген ольчю. (Бир омер – бир чанакъ.)

Къав (4 Пад 6.25) – къарарнен, эфанынъ йигирмиде бир пайы, бир литрге якъын кельген ольчю. (Бир къав – ярым чанакъ.)

1 хомер = 2 летек = 10 эфа = 30 сеа = 100 омер = 200 къав

+ 1.1 3 Пад 4.31; Икм 10.1; 25.1; Джем 12.9

+ 1.3 Икм 2.9

+ 1.4 Икм 8.5

+ 1.7 Эюп 28.28; Збр 110.10; Икм 8.13; 9.10; 16.6

+ 1.8 Икм 6.20

+ 1.9 Икм 4.9

+ 1.10 Текр 13.8; Икм 16.29

+ 1.11 Збр 9.30; 63.5; Йрм 5.26

+ 1.12 Сай 16.32-33; Збр 27.1; 123.3

+ 1.15 Збр 1.1; Икм 4.14; 24.1

+ 1.16 Икм 6.18; Еш 59.7; Рим 3.15

+ 1.19 Икм 15.27

+ 1.20 Икм 8.1; 9.3

+ 1.22 Збр 1.1; Икм 8.5; 21.24

+ 1.24 Еш 65.12; 66.4; Йрм 7.13

+ 1.25 Збр 106.11

+ 1.26 Збр 2.4

+ 1.28 1 Пад 8.18; Эюп 27.8-9; Еш 1.15; Йрм 11.11; Ехез 8.18; Микъа 3.4

+ 1.31 Йрм 6.19

+ 2.1 Икм 1.8

+ 2.4 Икм 3.14

+ 2.5 Икм 1.7

+ 2.6 3 Пад 3.9-12; Якъ 1.5

+ 2.7 Икм 30.5

+ 2.8 1 Пад 2.9; Збр 90.11

+ 2.9 Икм 1.3

+ 2.14 Икм 10.23; 15.21; Йрм 11.15

+ 2.15 Збр 124.5; Икм 14.2

+ 2.16 Икм 6.24; 7.5; 23.27

+ 2.18 Икм 5.5; 7.27

+ 2.21 Збр 36.11; Мт 5.5

+ 2.22 Икм 10.30

+ 3.1 Икм 1.8

+ 3.2 Икм 3.16; 4.10; 9.11; 10.27

+ 3.3 Икм 6.21; 7.3

+ 3.5 Збр 36.5

+ 3.6 Икм 11.5

+ 3.7 Эюп 28.28; Икм 12.15; Йрм 9.23

+ 3.9 Чыкъ 23.19; 34.26; Текр 26.2

+ 3.10 Текр 28.8; Мал 3.10

+ 3.11 Збр 93.12; Эюп 5.17

+ 3.12 Текр 8.5; 1 Кор 11.32; Еуд 12.6; Сыр 3.19

+ 3.14 Эюп 28.15; Икм 8.19; 16.16

+ 3.15 Эюп 28.18; Икм 8.11

+ 3.16 Икм 3.2; 4.10; 8.18; 9.11; 10.27; 22.4

+ 3.18 Баш 2.9; 3.22; Икм 11.30; 13.12; 15.4

+ 3.19 Збр 103.24; 135.5; Икм 8.27; Йрм 10.12

+ 3.20 Баш 7.11; Эюп 36.27

+ 3.23 Збр 90.12; Икм 4.12; 10.9

+ 3.24 Эюп 11.19

+ 3.25 Збр 90.5

+ 3.27 Гал 6.10

+ 3.28 Лев 19.13; Текр 24.14-15

+ 3.31 Збр 36.1; Икм 23.17; 24.1; 24.19

+ 3.33 Эюп 8.6; Икм 14.11; Зек 5.4; Мал 2.2

+ 3.34 Збр 1.1; Якъ 4.6; 1 Пётр 5.5

+ 4.1 Икм 1.8

+ 4.4 Лев 18.5; Еш 55.3; 1 Тар 28.9

+ 4.8 1 Пад 2.30

+ 4.9 Икм 1.9

+ 4.10 Икм 3.2; 3.16; 9.11; 10.27

+ 4.12 Икм 3.23

+ 4.13 Икм 3.18

+ 4.14 Збр 1.1; Икм 1.15

+ 4.16 Збр 35.5; Микъа 2.1

+ 4.18 Эюп 11.17; 22.28; Збр 96.11; Еш 60.3; Дан 12.3; Мт 13.43

+ 4.19 1 Пад 2.9; Йрм 23.12; Юх 12.35

+ 4.22 Икм 14.30

+ 4.24 Икм 6.12

+ 4.26 Еуд 12.13

+ 4.27 Текр 5.32; 28.14

+ 5.1 Икм 4.20

+ 5.2 Мал 2.7

+ 5.3 Збр 54.22; Икм 2.16

+ 5.4 Джем 7.26

+ 5.5 Икм 2.18; 7.27

+ 5.15 Йыр 4.15

+ 5.18 Текр 24.5

+ 5.21 2 Тар 16.9; Збр 138.3; 118.168; Йрм 16.17; 32.19

+ 6.1 Эюп 17.3

+ 6.5 Збр 90.3

+ 6.6 Икм 10.26; 18.10

+ 6.8 Икм 30.25

+ 6.9 Икм 19.15

+ 6.11 Икм 13.4; 24.33-34; Джем 4.5

+ 6.12 Икм 16.27

+ 6.13 Икм 10.19

+ 6.15 Еш 30.13

+ 6.16 Эюп 5.19; Икм 30.18

+ 6.17 Текр 19.10; Збр 100.5; 119.2; Икм 12.22; 16.5; 17.7; 21.4

+ 6.18 Баш 6.5; Икм 1.16; 15.26; Еш 59.7; Рим 3.15

+ 6.19 Чыкъ 20.16; Збр 26.12

+ 6.20 Икм 1.8

+ 6.21 Икм 3.3

+ 6.23 Збр 118.105; Икм 10.17

+ 6.24 Икм 2.16

+ 6.25 Мт 5.28

+ 6.31 Чыкъ 22.4

+ 6.32 Чыкъ 20.14

+ 6.34 Икм 27.4; Йыр 8.6

+ 7.1 Икм 2.1

+ 7.2 Лев 18.5; Икм 4.4

+ 7.3 Икм 3.3

+ 7.5 Икм 2.16

+ 7.7 Икм 1.4

+ 7.8-9 Эюп 24.15

+ 7.10 Баш 38.14-15

+ 7.12 Икм 23.28

+ 7.17 Збр 44.9

+ 7.21 Икм 5.3; 6.24

+ 7.22 Джем 9.12

+ 7.27 Икм 2.18; 5.5

+ 8.1 Икм 1.20-21; 9.3

+ 8.5 Икм 1.4, 22

+ 8.10 Збр 18.11; 118.127; Икм 3.14

+ 8.11 Икм 3.15

+ 8.13 Збр 96.10; Икм 1.7; 4.24; 6.17; 9.10; 16.6

+ 8.14 Джем 7.19

+ 8.17 Збр 90.14; Мт 7.8; Юх 14.21

+ 8.18 Икм 3.16; 22.4

+ 8.19 Икм 3.14; 16.16

+ 8.22 Эюп 28.27; Сыр 3.14

+ 8.25 Эюп 15.7; Збр 89.3

+ 8.27 Икм 3.19

+ 8.28 Баш 1.6

+ 8.29 Баш 1.9, 10; 1 Пад 2.8; Эюп 26.10; Збр 23.2; 101.26; 103.5

+ 8.32 Збр 118.1; 127.1

+ 8.35 Икм 3.18; 4.22; 18.23

+ 9.2 Йыр 8.2

+ 9.3 Икм 1.20; 8.1

+ 9.5 Юх 7.37

+ 9.8 Збр 140.5

+ 9.9 Мт 13.12; Мк 4.25

+ 9.10 Эюп 28.28; Збр 110.10; Икм 1.7

+ 9.11 Икм 3.2; 3.16; 4.10; 10.27

+ 9.13 Икм 7.11

+ 9.17 Икм 5.15; 20.17

+ 10.1 Икм 1.1; 15.20; 17.21, 25; 25.1; 29.3

+ 10.2 Икм 11.4, 6

+ 10.3 Эюп 4.7; Збр 33.10-11; 36.25; Икм 13.25

+ 10.4 Икм 21.5

+ 10.7 Эюп 18.17; Збр 33.17

+ 10.9 Збр 22.4; Икм 3.23; 28.18

+ 10.10 Икм 6.13

+ 10.11 Збр 35.10; Икм 13.14; 14.27; 16.22

+ 10.12 Якъ 5.20; 1 Пётр 4.8

+ 10.13 Икм 19.29; 26.3

+ 10.14 Икм 18.7

+ 10.15 Икм 18.12

+ 10.16 Икм 11.19

+ 10.17 Икм 6.23

+ 10.19 Икм 17.27; Джем 5.2; Мт 12.36

+ 10.21 Хош 4.6

+ 10.23 Икм 2.14; Йрм 11.15

+ 10.24 Эюп 3.25; Збр 144.19; Еш 66.4

+ 10.25 Эюп 21.19; Икм 12.3; Мт 7.27

+ 10.26 Икм 6.6

+ 10.27 Збр 54.24; Икм 3.2; 3.16; 4.10; 9.11

+ 10.28 Эюп 8.13; Икм 11.7

+ 10.30 Икм 2.21-22

+ 10.31 Збр 36.30; Икм 15.28

+ 11.1 Лев 19.36; Текр 25.13; Икм 16.11; 20.10; 20.23; Ехез 45.10

+ 11.2 Икм 16.18; 18.13; 29.23

+ 11.3 Икм 13.6

+ 11.4 Эюп 36.19; Икм 10.2; Ехез 7.19; Цеф 1.18

+ 11.5 Эст 7.9; Збр 7.16; Икм 3.6; Дан 6.24

+ 11.6 Икм 13.6

+ 11.7 Эюп 8.13; Икм 10.28

+ 11.8 Икм 21.18

+ 11.10 Эст 8.15; Икм 29.2

+ 11.11 Икм 29.8

+ 11.13 Икм 20.19

+ 11.14 Икм 15.22; 20.18; 24.6

+ 11.18 Хош 10.12; Гал 6.8

+ 11.19 Икм 10.16

+ 11.20 Збр 118.1

+ 11.21 Збр 111.2; Икм 16.5

+ 11.24 Икм 13.7; 2 Кор 9.6

+ 11.25 Збр 111.9

+ 11.26 Баш 42.6

+ 11.27 Эст 7.9; Збр 7.16; Икм 26.27; Дан 6.24

+ 11.28 Збр 48.7; 91.13

+ 11.30 Баш 2.9; 3.22; Икм 3.18; 13.12; 15.4

+ 11.31 1 Пётр 4.18

+ 12.1 Икм 15.10

+ 12.3 Икм 10.25

+ 12.4 Рут 3.11; Икм 14.30; 18.23; 31.10

+ 12.5 Мт 12.35

+ 12.6 Збр 9.30; 63.5; Икм 14.3; Йрм 5.26

+ 12.10 Текр 25.4

+ 12.11 Икм 28.19

+ 12.13 Збр 58.13; Икм 18.7; 21.23

+ 12.14 Икм 13.2; 18.21; Еш 3.10; Йрм 22.15

+ 12.15 Икм 3.7

+ 12.16 Икм 29.11

+ 12.17 Икм 14.5

+ 12.18 Збр 56.5; Икм 4.22

+ 12.19 Икм 19.9

+ 12.21 Збр 90.10

+ 12.22 Икм 6.17

+ 12.23 Икм 13.16

* 12.26 Даа бойле терджиме этмеге мумкюн: «Инсафлы адам якъыныны анъламагъа тырыша».

+ 13.1 Икм 1.22; Збр 1.1

+ 13.2 Икм 12.14; 18.21

+ 13.3 Икм 12.13; 21.23

+ 13.4 Икм 6.9-11; 21.25

+ 13.6 Икм 11.3, 6; 19.3

+ 13.7 Икм 11.24

+ 13.9 Эюп 18.5-6; 21.17

+ 13.10 Икм 28.25

+ 13.12 Баш 2.9; 3.22; Икм 3.18; 11.30; 15.4

+ 13.14 Збр 35.10; Икм 10.11

+ 13.16 Джем 10.3

+ 13.17 Икм 25.13

+ 13.18 Икм 15.31-32; Джем 7.5

+ 13.22 Эюп 27.16; Икм 28.8

+ 13.24 Икм 19.18; 22.15; 23.13; 29.17

+ 13.25 Икм 10.3

+ 14.2 Икм 2.15

+ 14.3 Икм 12.6

+ 14.5 Чыкъ 23.1; Икм 12.17

+ 14.6 Икм 15.14

+ 14.11 Икм 3.33

+ 14.12 Икм 16.25

+ 14.13 Джем 2.2; Лк 6.25

+ 14.19 Баш 42.6; 1 Пад 2.36

+ 14.20 Икм 19.4, 7

+ 14.21 Збр 40.2; Икм 29.7

+ 14.23 Икм 21.5

+ 14.27 Збр 35.10; Икм 10.11; 13.14

+ 14.29 Икм 15.18; 16.32; 19.11; Джем 7.8-9

+ 14.30 Икм 4.22; 12.4

+ 14.31 Икм 17.5

+ 15.1 Къад 8.1-3; 3 Пад 12.13-17

+ 15.2 Джем 10.13-14

+ 15.3 2 Тар 16.9; Эюп 31.4; Зек 4.10

+ 15.4 Баш 2.9; 3.22; Икм 3.18; 11.30; 13.12

+ 15.8 Икм 21.27; 28.9; Джем 4.17; Еш 1.11; 66.3; Йрм 6.20

+ 15.10 Икм 12.1

+ 15.11 1 Тар 28.9; 2 Тар 6.30; Эюп 26.6; Збр 43.20; Икм 27.20; Фаал 1.24

+ 15.12 Ам 5.10

+ 15.13 Нех 2.2; Икм 17.22; 18.15

+ 15.14 Икм 14.6

+ 15.16 Икм 16.8; Джем 4.6

+ 15.17 Икм 17.1

+ 15.18 Икм 14.29; 28.25; 29.22

+ 15.19 Икм 19.24; 22.5; 22.13

+ 15.20 Икм 10.1; 29.3

+ 15.21 Икм 2.14; 10.23; Йрм 11.15

+ 15.22 Икм 11.14; 20.18; 24.6

+ 15.23 Икм 25.11

+ 15.24 Кол 3.1-2

+ 15.25 Збр 67.6

+ 15.26 Икм 6.18; 16.24

+ 15.27 Икм 1.19; 17.23; 23.4; 1 Тим 6.9

+ 15.28 Збр 36.30; Икм 10.31

+ 15.29 Збр 17.42; 33.16

+ 15.30 Икм 25.25

+ 15.32 Икм 13.18; Джем 7.5

+ 15.33 Икм 18.13; 29.23

+ 16.1 Икм 16.9; 19.21; Мт 10.19; Лк 12.12

+ 16.2 Икм 21.2; 24.12

+ 16.3 Збр 36.5

+ 16.4 Эюп 21.30; Рим 9.22

+ 16.5 Икм 6.17; 11.21; 28.20

+ 16.6 Дан 4.24

+ 16.7 Баш 26.28

+ 16.8 Збр 36.16; Икм 15.16

+ 16.9 Икм 16.1; 19.21; 20.24

+ 16.10 3 Пад 3.28

+ 16.11 Лев 19.36; Текр 25.13; Икм 11.1; 20.10; 20.23; Ехез 45.10

+ 16.12 2 Пад 23.3; Икм 25.5; 29.14

+ 16.13 Икм 22.11

+ 16.14 Икм 19.12; 20.2

+ 16.15 Збр 71.6

+ 16.16 Икм 3.14; 8.19

+ 16.18 Икм 11.2; 18.13; 29.23

+ 16.20 Збр 83.13; Икм 19.8

+ 16.22 Збр 35.10; Икм 10.11; 13.14; 14.27

+ 16.24 Икм 15.26

+ 16.25 Икм 14.12

+ 16.26 Джем 6.7

+ 16.27 Икм 6.12; Якъ 3.6

+ 16.28 Икм 26.20

+ 16.29 Икм 1.10

+ 16.31 Икм 20.29

+ 16.32 Икм 14.29

+ 16.33 Фаал 1.26

+ 17.1 Икм 15.17

+ 17.2 Икм 19.26

+ 17.3 1 Тар 28.9; 29.17; Збр 25.2; Икм 27.21; Йрм 17.10

+ 17.5 Икм 14.31; 24.18; Эюп 19.29

+ 17.6 Збр 127.6

+ 17.7 Икм 6.17

+ 17.8 Текр 16.19; Икм 18.17; 21.14

+ 17.12 2 Пад 17.8; Хош 13.8

+ 17.13 Збр 34.12; Йрм 18.20

+ 17.14 Икм 20.3; 25.8; 1 Тес 4.11

+ 17.15 Чыкъ 23.7; Збр 93.21; Икм 24.24; Еш 5.23

+ 17.17 Икм 18.25; 27.10

+ 17.19 Икм 29.23

+ 17.21 Икм 10.1; 19.13

+ 17.22 Икм 15.13

+ 17.23 Икм 15.27; Микъа 7.3

+ 17.25 Икм 10.1

+ 17.27 Икм 10.19; Джем 5.2

+ 17.28 Эюп 13.5

+ 18.4 Икм 20.5

+ 18.5 Текр 1.17; Икм 24.24

+ 18.6 Икм 10.13; 19.29; 26.3

+ 18.7-8 Збр 63.8; Икм 10.14; 12.13; Джем 10.12

+ 18.9 Икм 26.22

+ 18.11 Чыкъ 34.5-7; Збр 19.2; 60.4

+ 18.13 Икм 11.2; 16.18; 15.33; 29.23

+ 18.15 Икм 15.13

+ 18.17 Икм 17.8

+ 18.21 Икм 12.14; 13.2

+ 18.23 Икм 8.35; 12.4; 19.14

+ 18.25 Икм 17.17

+ 19.1 Икм 28.6

+ 19.2 Икм 21.5; 28.20

+ 19.3 Икм 13.6

+ 19.4 Икм 14.20

+ 19.5 Чыкъ 20.16; Текр 19.19; Икм 21.28; 24.28; 25.18

+ 19.6 Икм 29.26

+ 19.7 Икм 14.20

+ 19.8 Икм 16.20

+ 19.9 Чыкъ 20.16

+ 19.10 Икм 26.1; Джем 10.7

+ 19.11 Икм 14.29

+ 19.12 Икм 16.14; 20.2; 28.15

+ 19.13 Икм 17.21; 21.9; 27.15

+ 19.14 Икм 12.4; 18.23

+ 19.15 Икм 6.9; 20.4; 20.13

+ 19.16 Икм 13.13

+ 19.17 Текр 15.7-8; Икм 22.9; 28.27; Джем 11.1; Мт 5.7

+ 19.18 Икм 13.24

+ 19.21 Эюп 23.13; Икм 16.1, 9; Еш 14.27

+ 19.23 Икм 10.16; 11.19

+ 19.24 Икм 15.19; 22.13; 26.15

+ 19.25 Икм 21.11

+ 19.26 Чыкъ 20.12

+ 19.28 Эюп 15.16

+ 19.29 Икм 10.13; 18.6; 26.3

+ 20.1 Баш 9.21; Икм 23.29-32; 31.4; Эф 5.18

+ 20.2 Икм 16.14; 19.12

+ 20.4 Икм 19.15

+ 20.5 Икм 18.4

+ 20.9 3 Пад 8.46; 2 Тар 6.36; Джем 7.20; Якъ 1.21; 1 Юх 1.8-10; Рим 3.23

+ 20.10 Лев 19.36; Текр 25.13; Икм 11.1; 16.11; 20.23; Ехез 45.10

+ 20.12 Чыкъ 4.11; Збр 93.9

+ 20.13 Икм 19.15

+ 20.16 Икм 22.26-27; 27.13

+ 20.17 Икм 9.17

+ 20.18 Икм 11.14; 15.22; 24.6

+ 20.19 Икм 11.13

+ 20.20 Чыкъ 21.17; Икм 30.11, 17

+ 20.21 Икм 13.11

+ 20.22 Лев 19.18; Збр 26.14; Икм 24.29; Рим 12.19

+ 20.23 Лев 19.36; Текр 25.13; Икм 11.1; 16.11; 20.10; Ехез 45.10

+ 20.24 Икм 16.1, 9; 19.21

+ 20.25 Джем 5.4

+ 20.27 1 Кор 2.11

+ 20.29 Лев 19.32; Икм 16.31

+ 21.1 Узеир 6.22

+ 21.2 Икм 16.2; 24.12; Лк 16.15

+ 21.3 1 Пад 15.22; Микъа 6.6-8

+ 21.4 Икм 6.17

+ 21.5 Икм 10.4; 14.23

+ 21.6 Икм 20.21

+ 21.9 Икм 19.13; 21.9; 25.24; 27.15

+ 21.11 Икм 19.25

+ 21.13 1 Юх 3.17

+ 21.14 Икм 17.8

+ 21.16 Збр 48.14-15

+ 21.18 Икм 11.8

+ 21.19 Икм 19.13; 25.24; 27.15

+ 21.22 Джем 7.19; 9.16, 18

+ 21.23 Икм 12.13; 13.3

+ 21.24 Збр 1.1; Икм 1.22

+ 21.25 Икм 13.4

+ 21.26 Текр 15.7-8; Мт 5.42

+ 21.27 Икм 15.8; Еш 66.3

+ 21.28 Чыкъ 20.16; Икм 19.5

+ 21.30 Еш 44.25; 1 Кор 1.20; 3.19

+ 21.31 Збр 19.7-8; 32.17; Еш 31.1

+ 22.1 Джем 7.1

+ 22.2 Эюп 31.15; Икм 29.13

+ 22.3 Икм 27.12

+ 22.4 Икм 3.16; 8.18

+ 22.5 Икм 15.19

+ 22.6 Эф 6.4

+ 22.8 Эюп 4.8; Гал 6.7

+ 22.9 Икм 19.17

+ 22.10 Икм 26.20

+ 22.11 Икм 16.13

+ 22.13 Икм 15.19; 19.24; 26.13

+ 22.14 Икм 2.16; 23.27; Джем 7.26

+ 22.15 Икм 13.24

+ 22.16 Икм 28.22

+ 22.17 Икм 5.1; 24.23

+ 22.22 Чыкъ 23.6; Зек 7.10

+ 22.23 Икм 23.11

+ 22.27 Икм 20.16

+ 22.28 Текр 19.14; Эюп 24.2; Икм 23.10

+ 23.4 Икм 28.20; Мт 6.19; 1 Тим 6.9-10; Еуд 13.5

+ 23.5 Икм 27.24; 1 Тим 6.17

+ 23.10 Текр 19.14; Эюп 24.2; Икм 22.28

+ 23.11 Икм 19.25; 22.23

+ 23.13 Икм 13.24; 19.18; 22.15

+ 23.17 Збр 36.1; Икм 3.31; 24.1

+ 23.18 Икм 24.14

+ 23.20 Икм 20.1; Еш 5.11-12; Эф 5.18

+ 23.22 Чыкъ 20.12; Икм 1.8

+ 23.27 Икм 2.16; 22.14; Джем 7.26

+ 23.28 Икм 7.12

+ 23.30 Еш 5.11, 22

+ 23.31 Икм 20.1

+ 23.35 Еш 56.12

+ 24.1 Збр 1.1; 36.1; Икм 1.15; 3.31; 4.14; 23.17; 24.19

+ 24.2 Збр 9.28

+ 24.4 Лк 16.11

+ 24.5 Икм 21.22

+ 24.6 Икм 11.14; 15.22; 20.18

+ 24.9 Збр 1.1; Икм 3.34; 21.24

+ 24.10 Еуд 12.3

+ 24.11 Збр 81.4; Еш 58.6

+ 24.12 Эюп 34.11; Збр 61.13; Икм 16.2; 21.2; Рим 2.6

+ 24.13 Збр 18.11

+ 24.14 Икм 23.18

+ 24.15 Збр 9.29

+ 24.16 Збр 36.24

+ 24.17 Эюп 31.29; Микъа 7.8

+ 24.18 Икм 17.5

+ 24.19 Збр 36.1; Икм 23.17; 24.1; Йрм 12.1

+ 24.20 Эюп 18.5-6; 21.17; Икм 13.9

+ 24.21 1 Пётр 2.17

+ 24.23 Лев 19.15; Текр 1.17; 16.19; Икм 18.5; 28.21

+ 24.24 Чыкъ 23.7; Икм 17.15; Еш 5.23

+ 24.28 Чыкъ 20.16; Икм 19.5; 25.18

+ 24.29 Икм 20.22

+ 24.34 Икм 6.10-11; Джем 4.5

+ 25.1 4 Пад 18.5-7; Икм 1.1; 10.1

+ 25.2 Текр 29.29

+ 25.5 3 Пад 2.44-45; Икм 16.12

+ 25.6 Лк 14.8-11

+ 25.11 Икм 15.23

+ 25.12 Збр 140.5

+ 25.13 Икм 13.17

+ 25.14 Иуда 1.12

+ 25.16 Икм 27.7

+ 25.18 Чыкъ 20.16; Икм 12.18; 19.5; 24.28

+ 25.21 4 Пад 6.22; 2 Тар 28.15; Мт 5.44

+ 25.22 Збр 139.11; Рим 12.20

+ 25.24 Икм 19.13; 21.9; 21.19

+ 25.25 Икм 15.30

+ 26.1 Икм 17.7; 19.10; 26.8

+ 26.2 Сай 23.8; Текр 23.5

+ 26.3 Збр 31.9; Икм 10.13; 19.29

+ 26.5 Мт 21.24-27

+ 26.8 Икм 26.1

+ 26.11 2 Пётр 2.22

+ 26.12 Икм 28.11; 29.20

+ 26.13 Икм 22.13

+ 26.15 Икм 15.19; 19.24

+ 26.20 Икм 16.28; 22.10

+ 26.22 Икм 18.9

+ 26.23 Збр 28.3; Йрм 9.8; Мт 23.27

+ 26.25 Йрм 12.6

+ 26.27 Эст 7.9; Збр 7.16; Джем 10.8; Дан 6.24

+ 27.1 Лк 12.19-20; Якъ 4.13-14

+ 27.3 Эюп 6.3

+ 27.4 Икм 6.34

+ 27.5 Икм 28.23

+ 27.6 Збр 140.5

+ 27.7 Икм 25.16

+ 27.10 Икм 17.17

+ 27.11 Збр 118.42

+ 27.12 Икм 22.3

+ 27.13 Икм 20.16

+ 27.15 Икм 19.13; 21.9; 25.24

+ 27.18 1 Кор 9.7

+ 27.20 Икм 15.11; Джем 1.8; 4.8; Хав 2.5

+ 27.21 Икм 17.3

+ 27.24 Икм 23.5; 1 Тим 6.17

+ 28.1 Лев 26.8, 17; 1 Пад 17.32; 4 Пад 7.7

+ 28.2 3 Пад 16.8-28; 4 Пад 15.8-15

+ 28.3 Мт 18.30

+ 28.6 Икм 19.1

+ 28.8 Чыкъ 22.25; Икм 13.22

+ 28.9 Збр 65.18; Икм 15.8

+ 28.10 Збр 7.16; Икм 26.27

+ 28.11 Икм 26.12

+ 28.12 Эюп 24.4; Икм 11.10; 28.28; 29.2

+ 28.13 Эюп 31.33; 1 Юх 1.9

+ 28.15 Икм 19.12

+ 28.17 Баш 4.12; 9.6

+ 28.18 Икм 10.9

+ 28.19 Икм 12.11

+ 28.20 Икм 19.2; 21.5; 23.4

+ 28.21 Икм 18.5; 24.23; Ехез 13.19

+ 28.22 Икм 22.16

+ 28.23 Икм 27.5; 29.5

+ 28.24 Чыкъ 20.12

+ 28.25 Икм 13.10; 15.18

+ 28.27 Текр 15.7-8; Икм 19.17

+ 28.28 Икм 28.12

+ 29.1 Икм 1.25; 6.15

+ 29.2 Икм 11.10; 28.12, 28

+ 29.3 Икм 10.1; 15.20; Лк 15.13, 30

+ 29.5 Икм 28.23

+ 29.6 Збр 9.16

+ 29.7 Збр 40.2

+ 29.8 Икм 11.11

+ 29.10 Баш 4.5, 8

+ 29.11 Эюп 5.2; Икм 12.16

+ 29.13 Икм 22.2

+ 29.14 Збр 71.4; Икм 16.12

+ 29.15 Икм 10.1; 17.25

+ 29.16 Збр 36.34; 90.8; 91.12

+ 29.17 Икм 13.24

+ 29.18 Чыкъ 32.25; 1 Пад 3.1; Збр 73.9; Ам 8.11

+ 29.20 Икм 26.12

+ 29.22 Икм 15.18

+ 29.23 Икм 11.2; 15.33; 16.18; 18.13

+ 29.24 Лев 5.1; Къад 17.2

+ 29.25 Лк 12.4

+ 29.26 Икм 19.6

+ 30.4 Эюп 28.26; Еш 40.12; Юх 3.13

+ 30.5 Збр 3.3; 11.7; 17.31; Икм 2.7

+ 30.6 Текр 4.2; 12.32; Сыр 22.18

+ 30.8 Мт 6.11; 1 Тим 6.8

+ 30.9 Текр 8.12-14; 31.20; Збр 77.11; 105.21; Хош 13.6

+ 30.10 Джем 7.21

+ 30.11 Чыкъ 21.17; Икм 20.20

+ 30.12 Икм 16.2

+ 30.13 Збр 100.5

+ 30.14 Эюп 29.17; Збр 13.4

+ 30.17 Баш 9.22; Икм 20.20

+ 30.18 Икм 6.16

+ 30.22 Икм 19.10

+ 30.25 Икм 6.6-8

+ 30.27 Ёэль 2.7

+ 30.32 Эюп 21.5; Микъа 7.16

+ 31.3 Текр 17.17; 3 Пад 11.1-4; Икм 7.26

+ 31.4 Икм 20.1; Джем 10.17; Эф 5.18

+ 31.6 Збр 103.15

+ 31.8 Эюп 29.12, 15

+ 31.9 Лев 19.15; Текр 1.16; 16.18-19

+ 31.10 Рут 3.11; Икм 3.15; 12.4

+ 31.15 Икм 20.13

+ 31.20 Текр 15.7-8; Икм 22.9

+ 31.31 Икм 11.16