# Сыйлы Китап

Институт перевода Библии

## Сыйлы Китап


Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru


Институт перевода Библии


Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360


ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

## Жаратылыу

### Жаратылыу

Жаратылыу


Ал сёз

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]


ТАУРАТ


Сыйлы Китапланы кёчюрген Институт


Москва


2024


ТАУРАТ


Малкъар тилде

Малкъар тилге кёчюрюлген Сыйлы Китапланы электрон эм аудио чыгъармаларын Сыйлы Китапны кёчюрген Институтну сайтындан алыргъа боллукъду:

https: ibt.org.ru/media?id=BLK

Издание не предназначено для продажи

ISBN 978-5-93943-357-0

© Институт перевода Библии, 2024

Бисмилляхир-Рахманир-Рахим!

Бизни сюйген, бизге мархамат этген Аллаху-Таалагъа шукур!

Хурметли окъуучула! Сизни къолугъуздагъы «Таурат» Мусса файхамбардан келип, Сыйлы Китапланы биринчи кесегиди. Таурат биринчи чюйют тилде жазылгъан эди, бюгюнлюкде уа дунияны кёп тюрлю тиллерине кёчюрюлюпдю. Бу басма уа – Тауратны малкъар тилге кёчюрюлгениди. Адам улуну адабиятында бек магъаналы чыгъармаларындан бири болуп, Сыйлы Китапла битеу дунияда басмаланнган китапланы арасында биринчи жерни тутадыла.

Таурат Мусса файхамбарны беш китабындан къуралыпды: Жаратылыу, Мисирден Чыгъыу, Лебийлиле, Санау эм Эсгериу. Тауратдан сора Забур эм башха файхамбарларыны китаплары келгендиле, была бары да бирге Эски Кесаматны къурайдыла. Исса Масих келгенден сора уа Сыйлы Китаплагъа Жангы Кесамат (Инжил) къошулгъанды.

Муссаны беш китабы Аллах дунияны бла адамны жаратханыны, адам улуну тарыхыны, Аллах сайлагъан халкъ Исраилни къайдан чыкъгъаныны юсюнден билдиредиле. Дунияда битеу миллетле мажюсю къарангылыкъда болуп, тюрлю тейрилеге табыннган заманда Исраил халкъ Аллахны бирлигине ийнаныргъа, Аны Тауратыны жорукъларын тутуп жашаргъа чакъырылгъанды. Алай бла битеу миллетлеге Аллахны юсюнден билим ачылыргъа керек эди.

Озгъан жыллада малкъар тилге Сыйлы Китапланы бир ненча тюрлю кесеклери кёчюрюлюп чыкъгъандыла: Сыйлы Инжил бла Забур (1994, 2000); Сюлемен файхамбарны насийхатлары (2000, 2016); Иешая файхамбарны китабы (2011); Иеремия файхамбарны китабы (2011); Иеремияны жиляу китабы (2011); Жюнюс файхамбарны китабы (2011); Аюп файхамбарны китабы (2016); Рут, Эстер, Даниял (2020). Тауратны биринчи эки китабы да – Жаратылыу бла Мисирден Чыгъыу – малкъар тилге 2008 жылда кёчюрюлюп басмаланнгандыла. Толусунлай Сыйлы Таурат биринчи кере чыгъады. Сизни да аны эс берип окъургъа, аны сыйлы жорукъларындан юйренирге эм Аллахны алгъышлы адамларындан болургъа чакъырабыз.

Сыйлы Китапланы кёчюрген Институт кёчюрюучюлеге, редакторлагъа эм бу китапны чыгъарына болушхан адамлагъа ыразылыгъын билдиреди.

Бу китапны Институтну сайтында (ibt.org.ru) табаргъа боллукъду.


Муссаны биринчи китабы


Жаратылыу

### Ал сёз


Ал сёз

«Таурат» деп Сыйлы Китапланы биринчи беш китабына айтадыла. Алагъа дагъыда «Муссаны Китабы» дейдиле. Бу китаплада Исраил халкъ къайдан чыкъгъаныны юсюнден эм Аллах аны бла Сыйлы Кесамат[1] этгенини юсюнден айтылады. Алай а, барындан да алгъа, адам улу къалай жаратылгъанын, бу Кесамат да нек керек болгъанын ангыларгъа керекди. Аны юсюнден бек биринчи китап – «Жаратылыу» китап – билдиреди. Оригиналда (буруннгу чюйют тилде) бу китапны атына «Ауалда» деп айтадыла, аны бек биринчи сёзюне кёре. Малкъар тилде уа китап «Жаратылыу» деп аталгъанды, нек дегенде, анда дуния къалай жаратылгъаныны юсюнден айтылады.

Китапны биринчи 11 башы битеу дунияны тарыхына ал сёз береди. Аллах бу дунияны эм биринчи адамланы – Адам бла Хауаны – жаратханды. Жарсыугъа, Адам бла Хауа гюнях этгендиле, Аллах бла бирликде къалмагъандыла. Ол себепден аладан туугъан адамла жашауларын сюйгенлерича гюнях жолла бла бардыргъандыла. Адам улуну тарыхы бек аллындан окъуна зулмулукъдан толу болгъанды. Сора Аллах ол дунияны уллу суу къыямада жокъ этгенди, жаланда тюзлюклю Нухну юйюрюн сау къойгъанды. Нухдан бла аны юч жашындан адам улу жангыдан дуниягъа жайылгъанды.

12-чи башындан башлап, китапда Аллахны сайланнган адамларыны юсюнден хапар бериледи. Бу адамланы юсю бла Аллах адам улугъа къутхарылыу жолну кёргюзтеди. Ибрахимни, Исхакъны, Якъупну бла аны онеки уланыны юсюнден хапарда биз Аллах Кесини халкъына берген ант сёзлени табабыз. Алагъа кёре, Аллахны халкъы кёп санлы боллукъду. Ол Аллах жоралагъан жерде жерлеширикди эмда битеу дуниягъа хакъ кертини билдирип жашарыкъды. Болсада, бу адамла кемликсиз болмагъандыла. Аланы гюнях ишлери да болгъанды. Алай болгъанлыкъгъа, бу сыйлы файхамбарла Аллахны сёзлерине жюрекден тынгылап, Аны буйрукъларына бой салып жашаргъа кюрешгендиле.

«Жаратылыу» китапда тюрлю адабият жанрла бардыла: бирде хапарла, бирде сейирлик ишле, бирде узун тукъум тарыхла, бирде уа назму формада аламат ариу алгъышла.

Кёк бла жер жаратыладыла (1:1–2:3).
Адам бла Хауа Эдем бахчада; биринчи гюнях (2:4–4:26).
Адамны туудукълары (5:1-32).
Нухну тарыхы; уллу суу къыяма (6:1–9:29).
Миллетлени къайдан чыкъгъаны; Бабил къаласы (10:1–11:26).
Ибрахимни тарыхы (11:27–23:20).
Аллах берген жерге кёчюу (11:27–12:20).
Ибрахим бла Лут (13:1–14:24).
Аллах Ибрахим бла кесамат этеди, анга улан берирге айтады (15:1–18:15).
Содомну бла Гоморраны жоюлуулары (18:16–20:18).
Исхакъны туугъаны. Раббий Ибрахимни ийманын сынайды (21:1–23:20).
Исхакъны тарыхы (24:1–26:35).
Исхакъ юйдегили болады. Ибрахимни ёлюмю (24:1–25:18).
Исхакъны уланлары: Эсау бла Якъуп (25:19-34).
Исхакъ бла Абимелек (26:1-35).
Якъупну тарыхы (27:1–35:29).
Якъуп ётюрюк бла алгъыш алады (27:1-40).
Якъуп къачады. Якъуп Лабаннга ишлейди (27:41–30:43).
Якъуп Кенаннга къайтады, Эсау бла жарашады (31:1–33:20).
Дина ючюн дерт жетдириу. Исхакъны ёлюмю (34:1–35:29).
Эсауну туудукълары (36:1-43).
Юсюпню тарыхы (37:1–50:26).
Юсюпню къул этип сатадыла (37:1-36).
Яхуда бла Тамар (38:1-30).
Юсюп Мисирде уллу адам болады (39:1–41:57).
Юсюп къарындашлары бла жарашады (42:1–45:28).
Якъупну юйюрю Мисирге кёчеди. Якъупну бла Юсюпню жашауларыны ахырында болгъан ишле (46:1–50:26).

### 1


Аллах дунияны жаратады

1Ауалда Аллах кёклени бла жерни жаратханды. 2Жер башы кёрюмсюз эм бош эди, терен тенгизлени юсю къаппа-къарангы эди, Аллахны Руху да сууланы юсюнде къалкъа эди.

3Аллах: «Жарыкъ болсун», – дегенди да, жарыкъ болуп къалгъанды. 4Аллах жарыкъны кёрюп, анга ыразы болгъанды, жарыкъны бла къарангыны бир-бирден айыргъанды. 5Жарыкъгъа Аллах «кюндюз» деп, къарангыгъа уа «кече» деп атагъанды. Ингир ётгенди, эрттенлик озгъанды: бу бир кюн болгъанды.
6Сора Аллах: «Сууланы арасында кёкню жайылгъаны болсун, сууланы сууладан айырсын», – дегенди. 7Аллах кёкню жайылгъанын болдургъанды да, кёкню жайылгъаныны тюбюнде болгъан сууланы бла кёкню жайылгъаныны башында болгъан сууланы бир-бирден айыргъанды. Алай бла Аллах айтхан кибик болуп къалгъанды. 8Аллах кёкню жайылгъанына «кёк» деп атагъанды. Ингир ётгенди, эрттенлик озгъанды: бу экинчи кюн болгъанды.
9Сора Аллах: «Кёкню тюбюндеги суула бир жерге жыйылсынла, къургъакъ жер кёрюнсюн», – дегенди да, алай болуп къалгъанды. 10Аллах къургъакъ жерге «жер» деп атагъанды, сууланы жыйылгъанына уа «тенгизле» деп атагъанды. Аллах аны кёрюп, анга ыразы болгъанды. 11Сора Аллах: «Жер битимле ёсдюрсюн: урлукъ сепген хансланы эм кёгетинде урлугъу болгъан кёгет тереклени хар тюрлюсюн», – дегенди да, алай болуп къалгъанды. 12Жер битимле чыгъаргъанды: урлукъ сепген тюрлю-тюрлю хансны эм кёгетинде урлугъу болгъан кёгет тереклени хар тюрлюсюн. Аллах аны кёрюп, анга ыразы болгъанды. 13Ингир ётгенди, эрттенлик озгъанды: бу ючюнчю кюн болгъанды.
14Сора Аллах: «Кёкню жайылгъанында жарыкъ бериучюле болсунла. Ала кюндюзню бла кечени бир-бирден айырсынла эмда, белгиле болуп, кезиулени, кюнлени, жылланы кёргюзтсюнле. 15Ала жер башын жарытыр ючюн, кёкню жайылгъанында жарыкъ бериучюле болсунла», – дегенди да, алай болуп къалгъанды. 16Аллах эки уллу жарыкъ бериучю зат болдургъанды: абаданын – кюндюзню жюрютюр ючюн, гитчерегин да – кечени жюрютюр ючюн. Жулдузланы да болдургъанды. 17Аллах аланы кёкню жайылгъанында, ала жер башын жарытыр ючюн, салгъанды, 18ала кечени бла кюндюзню жюрютюр ючюн эм жарыкъны бла къарангыны бир-бирден айырып турур ючюн. Аллах аны кёрюп, анга ыразы болгъанды. 19Ингир ётгенди, эрттенлик озгъанды: бу тёртюнчю кюн болгъанды.
20Сора Аллах: «Суула хар тюрлю жанлы затладан толсунла, жер башында да, кёкню жайылгъанында къанатлыла учуп айлансынла», – дегенди. 21Аллах уллу суу жаныуарланы, сууда айланнган жанлы затланы хар тюрлюсюн къанатлыланы да хар тюрлюсюн жаратханды. Аллах аны кёрюп, анга ыразы болгъанды. 22Аллах алагъа алгъыш этгенди: «Къозлап кёп болугъуз, жайылыгъыз эм тенгизледе сууланы толтуругъуз, къанатлыла да жер башында кёбейсинле», – дегенди. 23Ингир ётгенди, эрттенлик озгъанды: бу бешинчи кюн болгъанды.
24Сора Аллах: «Жер жанлы затланы хар тюрлюсюн чыгъарсын: юй хайыуанланы, жерде сюркелгенлени эм кийик жаныуарланы», – дегенди да, алай болуп къалгъанды. 25Алай бла Аллах кийик жаныуарланы бла юй хайыуанланы хар тюрлюсюн, жерде сюркелгенлени да хар тюрлюсюн болдургъанды. Аллах аны кёрюп, анга ыразы болгъанды.

26Сора Аллах: «Бизден юлгю алып, Бизге ушаш адам[†] болдурайыкъ. Ол, тенгиздеги чабакълагъа, кёкдеги къанатлылагъа, юй хайыуанлагъа, битеу жерге эм жерде сюркелген хар жанлыгъа иелик этсин», – дегенди.

27Аллах Кесинден юлгю алып адам жаратханды,
аны Аллахны юлгюсюне кёре жаратханды;
эр киши бла тиширыу этип жаратханды.

28Аллах алагъа алгъыш этип: «Кёп болугъуз, жайылыгъыз. Жерни толтуруп, аны кесигизге бойсундуругъуз. Тенгизде жюзген чабакълагъа, кёкде учхан къанатлылагъа эм жер юсюнде сюркелген хар жанлыгъа да иелик этигиз», – дегенди.

29Сора Аллах: «Ма, Мен битеу жер башында урлукъ себиучю хансланы бла кёгетлеринде урлукълары болгъан тереклени барын да сизге береме: ала сизге аш болсунла. 30Битеу жер юсюндеги жаныуарлагъа, битеу кёкдеги къанатлылагъа эм жерде сюркелгенлеге – битеу жанлылагъа – Мен ашха битеу жашил ёсюмлюклени бергенме», – дегенди. Ол да алай болуп къалгъанды.

31Сора Аллах Кеси болдургъан хар затха къарагъанды да, барына да бек ыразы болгъанды. Ингир ётгенди, эрттенлик озгъанды: бу алтынчы кюн болгъанды.

### 2

1Алай болуп, кёкле бла жер эмда алада болгъан хар зат алай тамам этилгендиле.

2Аллах Кесини этген ишлерин жетинчи кюннге тамам этгенди. Жетинчи кюн а Ол Кесини битеу этген ишлеринден тынчайгъанды. 3Жетинчи кюнню Аллах алгъышлы этгенди, сыйлы[†] этгенди, нек дегенде, Аллах битеу этген жаратыу ишлеринден ол кюн тынчайгъанды.


Биринчи адамла Эдем бахчасында

4Бу – кёк бла жер жаратылгъаныны тарыхыды. Раббий[†] Аллах жерни бла кёкню болдургъан заманда, 5алыкъа жер юсюнде бир тюрлю чырпы жокъ эди, не бир тюрлю ханс ёсмеген эди. Раббий Аллах алыкъа жерге жауун жаудурмагъан эди, жерни ишлеп жарашдырыр адам[†] да жокъ эди. 6Алай а жер тюбюнден суу чыгъып, битеу жер юсюн сугъара эди. 7Сора Раббий Аллах жерни топурагъындан[*] адам ишлеп жаратханды эм аны бурунуна жашау тылпыу юфгюргенди. Алай бла адам жашар жан болгъанды.

8Раббий Аллах кюн чыкъгъан жанында болгъан Эдем жерде бахча орнатханды эм жаратхан адамын анда жерлешдиргенди. 9Раббий Аллах жерден ариу къарамлы эм ашха жараулу хар тюрлю терек ёсдюргенди. Бахчаны ортасында уа жашау терек эмда ахшыны бла аманны не болгъанын билдирген терек бар эди[+].

10Бахчаны сугъарыр ючюн, Эдемден баргъан суу чыгъа эди. Андан сора ол тёрт суугъа юлешине эди. 11Бирини аты Пишонду. Ол, алтыны болгъан Хауиланы битеу жерини тёгереги бла барады. 12Ол жерни алтыны иги алтынды. Анда, дагъыда, ариу ийисли чайыр да, оникс ташла да бардыла. 13Экинчи сууну аты Гихонду. Ол Кушну битеу жерини тёгереги бла барады. 14Ючюнчю сууну аты Хиддекелди[*]. Ол Ашшурну кюн чыкъгъан жаны бла барады. Тёртюнчю суу Эфратды[+].

15Сора Раббий Аллах, Эдемни бахчасын ишлеп жарашдырсын эм сакъласын деп, адамны анда жерлешдиргенди. 16Раббий Аллах адамгъа былай буюргъанды: «Бахчаны хар терегинден сюйгенинг кибик кёгет ашаргъа эркинсе. 17Ахшыны бла аманны не болгъанын билдирген терекден а ашама. Ашасанг а, тюз ол кюн ёллюксе», – дегенди.

18Сора Раббий Аллах: «Адамгъа жангыз болгъаны иги тюйюлдю. Анга келишген бир болушлукъчу жаратайым», – дегенди. 19Раббий Аллах топуракъдан аулакъдагъы жаныуарланы бла кёкде учхан къанатлыланы хар тюрлюсюн жаратхан эди. Адам алагъа не атла атарыгъын кёрюр ючюн, Аллах аланы аны аллына келтиргенди. Хар жанлыгъа адам не атаса да, аны аты алай болгъанды. 20Адам битеу хайыуанлагъа да, битеу кёкде учхан къанатлылагъа да, битеу аулакъдагъы жаныуарлагъа да атла атагъанды. Алай а адамгъа, анга келишген болушлукъчу табылмагъанды.

21Сора Раббий Аллах адамгъа къаты жукъу келтиргенди да, ол жукълагъан заманда Раббий Аллах аны иегилеринден бирин алып, ол жерин эт бла жапханды[+]. 22Сора Раббий Аллах адамдан алыннган иегиден тиширыу ишлеп, аны адамгъа келтиргенди.

23Адам а:

«Ма, ахырында бу мени сюеклеримден сюекди,
эмда мени чархымдан чархды.
Ол эр кишиден алыннганы себепли
анга „къатын“[*] деп айтыллыкъды», – дегенди.

24Аны себепли, эр киши атасын бла анасын къоюп, къатынына къошулур да, ала бир чарх болурла.

25Адам бла къатыны, экиси да къымыжа болгъанлыкъгъа, уялмай эдиле.

### 3


Инсан гюняхха тюшеди

1Раббий[†] Аллах жаратхан кийик жаныуарланы барындан да бек хыйлачы жилян эди. Жилян къатыннга:

– Аллахны, бахчада бир тюрлю терекден да кёгет юзюп ашамагъыз деп, айтханы кертимиди? – деп соргъанды.

2Къатын жиляннга жууапха:

– Биз терекледен кёгетле ашаргъа эркинбиз, – дегенди. – 3Жаланда бахчаны ортасындагъы терекни кёгетлерини юсюнден Аллах бизге: «Сиз ёлмез ючюн, аладан ашамагъыз эм алагъа тиймегиз», – дегенди ансы[+].

4Жилян а къатыннга:

– Угъай, ёллюк тюйюлсюз! 5Алай а Аллах биледи, сиз аланы ашагъан кюн кёзлеригиз ачылып, ахшыны бла аманны не болгъанын билип, Аллах кибик боллукъсуз, – дегенди.

6Къатын, ол терекни ашха иги болгъанын, кёзге ариу кёрюннгенин эм акъылманлыкъ тапдырыр ючюн кюселгенин кёрюп, аны кёгетлерин алгъанды да ашагъанды. Биргесине болгъан эрине да бергенди, ол да ашагъанды. 7Ол заманда экисини да кёзлери ачылгъандыла да, ала къымыжа болгъанларын кёрюп, инжир терекни чапыракъларындан байлаула тикгендиле да, беллерине къысхандыла.

8Ингир салкъыны тюшген заманда уа Раббий Аллахны бахчада айланнган тауушун эшитгендиле. Адам[†] бла къатыны Раббий Аллах кёрмесин деп, терекле артында букъгъандыла. 9Раббий Аллах:

– Сен къайдаса? – деп, Адамны чакъыргъанды.

10Адам жууапха:

– Мен Сени бахчада болгъанынгы эшитип, къымыжа болгъаным себепли къоркъгъанма да, аны ючюн букъгъанма, – дегенди.

11Раббий Аллах:

– Санга къымыжаса деп, ким айтханды? Мен санга кёгетин ашама деп айтхан терекден жукъ юзюп ашагъан болурмуса? – деп соргъанды.

12Адам:

– Сен жанымда болсун деп къатын бергенсе да, ол манга ол терекни кёгетин берди да, мен аны ашадым, – дегенди.

13Раббий Аллах къатыннга:

– Неди бу этгенинг? – деп соргъанды.

Къатын жууапха:

– Мени жилян терилтди да ашадым, – дегенди.

14Сора Раббий Аллах жиляннга былай айтханды:

– Бу затны этгенинг ючюн,
битеу хайыуанланы эм битеу кийик жаныуарланы арасында эм налатлыса!
Сен быдырынгда сюркелликсе эмда ёмюрден ахыргъа битеу кюнлерингде топуракъ ашап турлукъса.
15Сени бла къатынны арагъызда, эмда сени урлугъунгу бла къатынны урлугъуну араларында Мен душманлыкъ саллыкъма.
Ол сени башынгы ууатырыкъды, сен а аны табанындан урлукъса.

16Къатыннга да былай айтханды:

– Бууазлыгъынгы Мен бек азаплы этерикме да,
сабийлеринги къыйналып табарыкъса.
Эринги кюсеп турлукъса,
ол да санга бийлик этип турлукъду.

17Адамгъа уа былай айтханды:

– Сен къатынынгы сёзюне тынгылап,
Мен санга кёгетин ашама деп буюргъан
терекни кёгетин ашагъанынг ючюн,
сени амалтын жер налатды;
сен андан ёмюрден ахыргъа
къыйынлыкъ бла ашап кечинириксе.
18Жер юсю санга шинжиле бла аман ханс ёсдюрлюкдю,
сен аулакъда ёсген къылкъылы битимле ашап турлукъса.
19Ётмегинги сен, бетинги тер басып, ашарыкъса.
Ахырынгда уа сен андан алыннган топуракъгъа къайтырыкъса.
Нек десенг сен топуракъса,
топуракъдан жаратылгъанса
эмда топуракъгъа кайтырыкъса.

20Адам къатынына Хауа[*] атагъанды, нек дегенде, ол битеу жашагъанланы аналары болгъанды. 21Раббий Аллах Адамгъа бла аны къатынына териден кийимле этип, аланы кийиндиргенди. 22Андан сора Раббий Аллах былай айтханды:

– Ма, адам,
ахшыны бла аманны не болгъанын билип,
Бизни кибик болуп къалгъанды.
Энди уа ол, къолун узатып,
жашау терекден да кёгет алып, ашап,
ёмюрге да жашап къалмагъа эди[+].

23Алай бла Раббий Аллах адамны Эдем бахчадан чыгъарып, ол андан жаратылгъан жерни ишлеп жарашдырыргъа ийгенди. 24Адамны къыстагъандан сора, Ол, жашау терекге баргъан жолну сакълар ючюн, Эдем бахчаны кюн чыкъгъан жанында Керубланы[†][*] эм ары бла бери айланнган, от кибик жаннган къылыч салгъанды.

### 4


Къабил бла Абил

1Адам[†] къатыны Хауаны сынагъанды. Хауа бууаз болуп Къабилни[†][*] тапханды да: «Мен Раббийни[†] болушлугъу бла адам алдым», – дегенди. 2Дагъыда, аны къарындашы[†] Абилни[†] тапханды. Абил къойчу болгъанды; Къабил а жерде урунуучу болгъанды. 3Бир бёлек заман озгъандан сора, Къабил Раббийге саугъагъа жерни битимлеринден келтиргенди. 4Абил да саугъагъа кесини сюрюуюню биринчи туугъанларындан эм игисин, эм семизин келтиргенди. Раббий Абилни бла аны саугъасын къабыл этгенди, 5Къабилни бла аны саугъасын а къабыл этмегенди. Къабил бек ачыуланнганды, бети да тюрленнгенди.

6Ол себепден Раббий Къабилге:

– Сен нек ачыуланаса? Бетинг не ючюн тюрленнгенди? – деп соргъанды. – 7Этгенинг игилик болса, сени къабыл этмезмеми[*]? Игилик этмей эсенг а, сора гюнях[†] эшигинги аллында жатып, сени марайды; ол сени бийлерге сюеди, алай а сен аны хорларгъа керексе[+].

8Къабил къарындашы Абилге:

– Аулакъгъа барайыкъ, – деп айтханды.

Ала аулакъда болгъан заманда уа Къабил мыллыгын къарындашы Абилге атып, аны ёлтюргенди.

9Сора Раббий Къабилге:

– Къарындашынг Абил къайдады? – деп соргъанды.

Къабил а:

– Билмейме, мен къарындашыма къалауурму болгъанма? – деп жууап берди.

10Сора Раббий:

– Сен не этдинг? Ма, къарындашынгы къаны жерден Манга къычырыкъ этеди. 11Энди сен налатса, къарындашынгы сен тёкген къанын жутхан жерден къысталаса. 12Жерге уруннган заманынгда, ол энди санга кесини кючюн берлик тюйюлдю. Сен жер башында бырнак эм ауара болуп айланырыкъса, – деди.

13Къабил Раббийге:

– Мени азабым кётюрюп болмазчады. 14Ма, энди Сен мени бу жерден къыстайса эм Сени бетингден мен кери болуп къаллыкъма. Жер башында бырнак эм ауара болуп айланырыкъма, мени бла ким тюбешсе да, мени ёлтюрюр, – деди.

15Раббий а анга:

– Угъай! Къабилни ким ёлтюрсе, анга жети къат дерт жетдирилир, – деди.

Сора Раббий, Къабил бла тюбешген бир киши да аны ёлтюрмезча, анга белги салгъанды[+].

16Аны бла Къабил Раббийни аллындан кетип, Эдемден кюн чыкъгъан жанында, Нод[*] деген жерде жерлешгенди.


Къабилни тукъуму

17Къабил къатынын сынагъанды да, къатыны бууаз болуп, Ханохну тапханды. Сора Къабил шахар ишлегенди, шахаргъа да Ханох деп, уланыны атын атагъанды. 18Ханохха Ирад туугъанды; Ирад – Мехугелни, Мехугел – Метушаелни, Метушаел да Лемекни туудургъанды.

19Лемек кесине эки къатын алгъанды, бирини аты Ада, экинчисини аты уа Цилла эди. 20Ада Ябалны тапханды. Ябал, чатырлада жашап, мал тутханланы аталары болгъанды. 21Аны къарындашыны аты Йубал эди. Йубал битеу къыл къобуз бла сыбызгъы согъуучуланы аталары болгъанды. 22Цилла да Тувал-Каинни тапханды. Тувал-Каин жезден бла темирден этилген хар тюрлю сауутну ишлеучю уста эди. Тувал-Каинни эгечи Наама эди.

23Лемек къатынларына былай айтханды:

– Ада бла Цилла, манга тынгылагъыз!
Лемекни къатынлары, сёзлериме къулакъ салыгъыз!
Манга жара салгъаны ючюн, бир киши ёлтюргенме,
мени ургъаны ючюн, бир жаш ёлтюргенме.
24Къабил ючюн жети къат дерт жетдириллик эсе,
Лемек ючюн жетмиш кере жети къат дерт жетдирилир.


Шет бла Энош

25Адам дагъыда къатынын сынагъанды да, ол улан тапханды да: «Къабил ёлтюрген Абилни орунуна Аллах манга башха сабий берди», – деп, анга Шет[*] атагъанды. 26Шетге да улан туугъанды. Шет анга Энош атагъанды.

Ол заманда адамла Раббийни атын айтып, дууа этип башлагъандыла.

### 5


Адам файхамбардан Нух файхамбаргъа дери

1Ма, Адамны[†] тукъум тарыхы.[†] Аллах адамны жаратханда, Ол аны Кесине ушаш болдургъанды. 2Ол эр кишини бла тиширыуну жаратып, алагъа алгъыш этгенди. Ала жаратылгъан кюн ол алагъа «адам» деп атагъанды[+].

3Адам 130 жыл жашап, кесине ушаш, кесини сыфат юлгюсюне кёре улан туудургъанды. Анга Шет атагъанды. 4Шет туугъандан сора, Адам 800 жыл жашагъанды, башха жашла эм къызла да туудургъанды. 5Адамны ёмюрю 930 жыл эди, сора ол ёлгенди.

6Шет 105 жыл жашап, Эношну туудургъанды. 7Энош туугъандан сора, Шет 807 жыл жашагъанды, башха жашла эм къызла да туудургъанды. 8Шетни ёмюрю 912 жыл эди, сора ол ёлгенди.

9Энош 90 жыл жашап, Кенанны[†] туудургъанды. 10Кенан туугъандан сора, Энош 815 жыл жашагъанды, башха жашла эм къызла да туудургъанды. 11Эношну ёмюрю 905 жыл эди, сора ол ёлгенди.

12Кенан 70 жыл жашап, Махалалелни туудургъанды. 13Махалалел туугъандан сора, Кенан 840 жыл жашагъанды, башха жашла эм къызла да туудургъанды. 14Кенанны ёмюрю 910 жыл эди, сора ол ёлгенди.

15Махалалел 65 жыл жашап, Эредни туудургъанды. 16Эред туугъандан сора, Махалалел 830 жыл жашагъанды, башха жашла эм къызда да туудургъанды. 17Махалалелни ёмюрю 895 жыл эди, сора ол ёлгенди.

18Эред 162 жыл жашап, Ханохну туудургъанды. 19Ханох туугъандан сора, Эред 800 жыл жашагъанды, башха жашла эм къызла да туудургъанды. 20Эредни ёмюрю 962 жыл эди, сора ол ёлгенди.

21Ханох 65 жыл жашап, Метушелахны туудургъанды. 22Метушелах туугъандан сора, Ханох 300 жыл Аллахны жолунда жюрюгенди, башха жашла эм къызла да туудургъанды. 23Ханохну ёмюрю 365 жыл эди. 24Ханох Аллах бла жюрюгенди, сора бу дунияда къалмагъанды, Аллах аны Кесине алгъанды.

25Метушелах 187 жыл жашап, Лемекни туудургъанды. 26Лемек туугъандан сора, Метушелах 782 жыл жашагъанды, башха жашла эм къызла да туудургъанды. 27Метушелахны ёмюрю 969 жыл эди, сора ол ёлгенди.

28Лемек 182 жыл жашап, улан туудургъанды. 29«Бу жаш, Раббий[†] налат берген жерни ишлеуде, бизни ишибизде эм къолларыбызны урунууунда бизни тынчайтып, ырахатлыкъ келтирир», – деп, анга Нух[†][*] атагъанды[+]. 30Нух туугъандан сора, Лемек 595 жыл жашагъанды, башха жашла эм къызла да туудургъанды. 31Лемекни ёмюрю 777 жыл эди, сора ол ёлгенди.

32Нух 500 жыл жашагъандан сора, Шемни, Хамны эм Яфетни туудургъанды.

### 6


Аллах адам улун къурутургъа оюм этеди

1Адамла[†] жер башында кёбейип башлагъандыла. Алагъа къызла да туугъандыла. 2Аллахны уланлары, адамланы къызлары[*] ариу болгъанларын кёрюп, кимни сайласала, кеслерине къатыннга ала эдиле.

3Сора Раббий:[†]

– Мени Рухум адамла бла ёмюрге да кюреш этерик тюйюлдю, нек дегенде, ала – ёллюк чархдыла. Аланы ёмюрлери 120 жыл болсун, – дегенди.

4Ол заманда жер башында пелиуанла бар эдиле, бютюн да, Аллахны уланлары адамланы къызларын алып, ала сабийле тапхан заманда. Ол пелиуанла буруннгулу жигит, атлары айтылгъан адамла эдиле[+].

5Раббий жер башында адамланы халилери бек бузулгъанын, битеу оюмлары да дайым аманлыкъгъа тартыннганын кёргенди. 6Аны себепли, Раббий адамны жер башына жаратханына сокъураннганды, Аны жюреги бек къыйналгъанды.

7Сора Раббий:

– Мен жаратхан адамланы жер башындан къурутайым; адамланы, хайыуанланы, сюркелип жюрюген жаныуарланы эм кёкде учхан къанатлыланы – барын да къырып бошайым. Мен аланы жаратханыма сокъураннганма, – дегенди.


Нух файхамбар кеме ишлейди

8Нух[†] Раббийни ыразылыгъын тапханды.

9Ма, Нухну жашаууну тарыхы.

Ол заманда жашагъан адамланы арасында Нух тюзлюклю, айыпсыз адам эди, ол Аллах бла жюрюгенди. 10Нухну юч уланы болгъанды: Шем, Хам эм Яфет.

11Аллахны кёз аллында дуния бузулгъан эди, жер башы зорлукъдан толгъан эди. 12Аллах жер башына къарагъанды да, дунияны бузулгъанын кёргенди. Жер башында адамланы бары да жолларын терсине бургъан эдиле.

13Сора Аллах Нухха былай айтханды:

– Адамланы барын да жояргъа бегим этдим, нек десенг, жер аланы зорлукъ этиулеринден толгъанды. Мен аланы да, битеу жер башын да жоярыкъма. 14Сен а кесинге гофер[*] агъачдан кеме ишле. Кемеде бёлюмле эт эмда аны ичине, тышына да чайыр жакъ. 15Кемени былай этериксе: узунлугъу 300 къары,[†] кенглиги 50 къары, бийиклиги уа 30 къары[*] болсун. 16Кемени башын ишле, башы бла жанларыны арасында бир къарылыкъ бош жер болсун. Кемени эшигин къабыргъасына жерлешдир. Кемеде биринчи, экинчи эм ючюнчю къат мекямла жарашдыр. 17Ма, Мен жер башына суу къыяма келтирликме да, кёклени тюбюнде тылпыуу болгъан хар тюрлю жанлыны къырып бошарыкъма. Жер башында солуу алгъан хар зат ёллюкдю. 18Сени бла уа кесамат[†] этерикме. Уланларынг, къатынынг эм келинлеринг бла бирге кемеге кир. 19Хар тюрлю жаны болгъан затдан экишерин, эркегин бла тишисин, ала сени бла сау къалыр ючюн, кемеге кийир. 20Къанатлыланы, хайыуанланы, жерде сюркелгенлени хар тюрлюсюнден, сен аланы сау къалдырыр ючюн, барындан да экишери санга келликдиле. 21Ашаргъа жарагъан хар тюрлю затны алып, кемеге жый. Ол санга да, алагъа да аш болур.

22Нух барын да, Аллах анга къалай буюргъан эсе да, алай этгенди.

### 7


Суу къыяма

1Раббий[†] Нухха былай айтды:

– Сен да, битеу юйюрюнг да кемеге киригиз, нек десенг, битеу жашагъанланы арасында тюзлюклю болуп, жаланда сени кёреме. 2Биргенге халал[†] хайыуанланы хар тюрлюсюн эркегинден бла тишисинден жетишерин, харам хайыуанланы хар тюрлюсюн эркегинден бла тишисинден бирерин ал, 3къанатлыланы да эркегинден бла тишисинден жетишерин ал. Жер башында аланы тюрлю тукъумлары сакълансын. 4Жети кюнден Мен жерге къыркъ кюн бла къыркъ кечени жауун жаудурлукъма эм Мен жаратхан хар затны жер башындан къурутурукъма.

5Нух[†] Раббий анга буюргъан затланы барын да этгенди.

6Жерге суу къыяма келген заманда Нух 600 жыллыкъ эди. 7Нух суу къыямадан къутулур ючюн уланлары, къатыны эм келинлери бла бирге кемеге киргенди. 8Халал хайыуанладан, харам хайыуанладан, къанатлыладан эм сюркелип жюрюген хар тюрлю жанлыладан, 9Аллах Нухха буюргъаны кибик, эркеги бла тишиси, экишер-экишер Нухха келип, кемеге кергендиле.

10Жети кюнден сора жер башына суу къыяма келгенди.

11Нухну жашаууну 600-юнчю жылында, экинчи айны онжетинчи кюнюнде, уллу тюпсюзден суу уруп чыгъып башлагъанды, кёклени терезелери да ачылгъандыла. 12Къыркъ кюн, къыркъ кече жер башына жауун жаууп тургъанды. 13Тамам ол кюн Нух да, уланлары Шем, Хам, Яфет да, Нухну къатыны да, юч келини да кемеге киргендиле. 14Ала бла кийик жаныуарланы хар тюрлюсю, юй хайыуанланы хар тюрлюсю, сюркелип жюрюгенлени хар тюрлюсю, къанатлыланы хар тюрлюсю, уча билген хар зат кемеге киргендиле. 15Солуу алгъан хар тюрлю жаныуарла экишер-экишер Нухха келип, кемеге киргендиле. 16Келгенле, хар жаныуарны эркеги бла тишиси, Аллах Нухха буюргъаны кибик, киргендиле. Сора Раббий аны ызындан эшикни жапханды.

17Сора, къыркъ кюнню ичинде жер башында суу къыяма болуп тургъанды да, суу кёбейип, кемени жерден бийикге кётюргенди. 18Суу, дагъыда къошулуп, бек кётюрюлгенди, кеме уа суу башында жюзюп айланнганды. 19Жерде суу эсепсиз кётюрюлюп, саулай кёкню тюбюнде битеу бийик таула жабылгъандыла. 20Суу аланы башларындан онбеш къарыгъа[†] кётюрюлгенди да, таула саулай жабылгъандыла. 21Алай бла жерде жюрюген битеу жанлыла жоюлгъандыла; къанатлыла, юй хайыуанла, кийик жаныуарла, жерде сюркелген жанлыла, битеу адамла[†] да ёлгендиле. 22Битеу жер юсюнде жашагъанла, солуу алгъанланы бары къырылгъандыла. 23Раббий жер башында болгъанланы къыргъанды: адамланы, юй хайыуанланы, жерде сюркелгенлени, къанатлыланы барысы да жерден къурутулгъандыла. Жаланда Нух бла аны биргесине кемеде болгъанла сау къалгъандыла. 24Суу а жер башында жюз элли кюн кётюрюлюп тургъанды.

### 8


Суу къыяманы ахыры

1Андан сора, Нух[†] да, биргесине кемеде болгъан битеу кийик жаныуарла бла хайыуанла да Аллахны эсинде болуп, Аллах жерге жел келтиргенди, суула да чёгюп башлагъандыла. 2Тюпсюзню суу чыкъгъан жерлери да, кёклени терезелери да жабылгъандыла, кёкден жауун да тохтагъанды. 3Суу акъырын-акъырын жерден ызына къайтып тебирегенди. Жюз элли кюн озгъандан сора, суу иги азайгъанды. 4Жетинчи айны онжетинчи кюнюнде, кеме Арарат таулада тохтагъанды. 5Онунчу айгъа дери суу андан ары азайып баргъанды; онунчу айны биринчи кюнюнде уа тауланы башлары кёрюннгендиле.

6Къыркъ кюн озгъандан сора, Нух кемеде ишлеген терезесин ачып, 7Эм къузгъунну[*] бошлагъанды. Къузгъун, учуп кетип, жер суудан къуругъунчугъа дери, уча да кете, къайта да келе тургъанды. 8Андан сора суу жерни юсюнден кетген болурму деп, ангылар ючюн, Нух кёгюрчюнню бошлагъанды. 9Алай а кёгюрчюн, жер юсюн алыкъа суу басып тургъаны себепли, кесине къонар жер тапмай, кемеге къайтханды. Нух къолун узатып, кёгюрчюнню къолуна алгъанды да, кемеге кийиргенди. 10Дагъыда жети кюнню сакълагъанды да, кёгюрчюнню кемеден энтта бошлагъанды. 11Ингирлик заманда кёгюрчюн анга къайтханда, аны аузунда жангы зейтун терек чапыракъ бар эди. Сора Нух сууну жерден кетгенин билгенди. 12Дагъыда жети кюнню сакълап, ол кёгюрчюнню энтта бошлагъанды да, бу жол кёгюрчюн анга къайтып келмегенди.

13Нухну жашаууну 601-чи жылында, биринчи айны биринчи кюнюне жер башында суу таркъайгъанды. Сора Нух, кемени башын ачып, къарагъанды да, жерни юсю кепчигенин кёргенди. 14Экинчи айны жыйырма жетинчи кюнюне жер къуругъанды.

15Сора Аллах Нухха былай айтханды:

16– Къатынынг, уланларынг эм келинлеринг бла бирге кемеден чыкъ.

17Сени бла болгъан битеу жанлыланы, битеу жаныуарланы: къанатлыланы, хайыуанланы, жерде сюркелгенлени да – кемеден чыгъар. Ала битеу жерге чачылып кетсинле да, жер башында кёп болуп жайылсынла[+].

18Алай бла Нух, уланлары, къатыны эм келинлери бла бирге кемеден чыкъгъанды. 19Битеу жаныуарла, битеу жерде сюркелгенле, битеу къанатлыла, жерде жюрюген хар тюрлю жанлы да, къауум-къауум кемеден чыкъгъандыла.


Аллах Нух бла кесамат этеди

20Сора Нух Раббийге[†] къурман этилиучю жер къурагъанды да, аны юсюнде, халал[†] хайыуанланы бла халал къанатлыланы хар тюрлюсюнден толусунлай кюйдюрюлген къурман келтиргенди. 21Раббий аны жагъымлы ийисин сезгенде, Кеси Кесине былай айтды: «Энди адам[†] ючюн жерге налат бермем: адамны жюрек ойлашыулары жаш заманындан башлап аманлыкъды. Мындан арысында Мен битеу жанлыланы къырып къоймам[+].

22Жер тургъан къадарда
урлукъ себиу бла оракъ оруу,
сууукълукъ бла иссилик,
жай бла къыш,
кюн бла кече болуу
тохтарыкъ тюйюлдюле».

### 9

1Сора Аллах Нухха да, аны уланларына да алгъыш этип, былай айтханды:

– Кёп болугъуз эм жайылыгъыз, жерни толтуругъуз[+]. 2Жердеги жаныуарланы, кёкдеги къанатлыланы, жерде сюркелгенлени эм тенгизледеги чабакъланы бары да сизден къоркъуп титирерикдиле. Ала сизни къолугъузгъа берилгендиле. 3Жюрюген хар тюрлю жанлы сизге аш боллукъду. Барын да сизге кырдык хансны бергенимча береме[+]. 4Жаланда ичинде къаны болгъан этни ашамагъыз. Къан аны жаныды[+]. 5Сизни жаныгъыз къаныгъыздады. Сизни къаныгъызны тёкгеннге Мен тёлетирикме. Хар тюрлю жаныуаргъа да тёлетирикме, къарындашыны[†] жанын алгъан хар адамгъа[†] да тёлетирикме.

6Адам Аллахны юлгюсюне кёре жаратылгъанды.
Ол себепден, адамны къанын ким тёксе,
аны къаны да адамны къолу бла тёгюлюр[+].

7Сиз а къозлап барыгъыз да кёп болугъуз, жер башында жайылып, кёбейигиз.

8Сора Аллах Нухха бла уланларына былай айтханды:

9– Мен а, ма, сизни бла эм келлик туудукъларыгъыз бла кесаматымы[†] салама. 10Биргегизге болгъан хар тюрлю жанлы бла да: къанатлыла, юй хайыуанла, кийик жаныуарла бла – кемеден чыкъгъан битеу жаныуарла бла – кесаматымы салама. 11Мен сизни бла кесаматымы салама:

Мындан арысында битеу жаныуарла суу къыяма бла къырыллыкъ тюйюлдюле.
Мындан арысында битеу жерни жойгъан суу къыяма боллукъ тюйюлдю.

12Сора Аллах былай айтханды:

– Ма, Мен сизни бла эм биргегизге болгъан битеу жанлыла бла, келлик тёлюлеригизге, ёмюрге да кесаматны белгисин салама. 13Мен булутлада тейри къылычымы салама. Ол, Мени бла жерни арасында кесаматны белгиси болуп турур. 14Мен жерге булут келтирсем, булутда тейри къылыч кёрюнюрюкдю. 15Ол заманда Мени акъылыма сизни бла эм хар жанлы бла этген кесаматым келир да, битеу жанлыланы къырып бошарыкъ суу къыяма болмаз. 16Булутда тейри къылыч болур да, Мен аны кёрюрме, эмда Мен Аллахны бла жер башындагъы битеу жанлыланы арасында салыннган ёмюрлюк кесамат акъылыма келир.

17Алайды да Аллах Нухха:

– Мени бла жер башында болгъан битеу жанлыланы арасында салыннган кесаматны белгиси буду, – дегенди.


Нух файхамбарны жашлары

18Нухну кемеден тюшген жашлары Шем, Хам, Яфет эдиле. Хам Кенанны[†] атасы болгъанды. 19Бу ючюсю Нухну уланлары эдиле, жер юсюне жайылгъан адамла бары да аладан туугъандыла.

20Нух[†] жер сюрюп башлагъанды эм жюзюм бахча орнатханды. 21Бир кюн ол чагъыр ичип, эсиргенди да, чатырында къымыжалай жатып болгъанды. 22Кенанны атасы Хам атасыны къымыжалыгъын кёргенде, тышына чыгъып, эки къарындашына айтханды. 23Шем бла Яфет а, бир кийим алып, кеслерини имбашларына салгъандыла да, артлары бла бара-бара, аталарыны къымыжалыгъын жапхандыла. Аталарыны къымыжалыгъын кёрмез ючюн, бетлерин бир жанына бургъандыла.

24Нух эсиргенинден аязып уяннганда, кичи жашы анга не этгенин билип, 25былай айтды:

– Кенаннга налат болсун!
Ол къарындашларыны къулларыны арасында
эм гитчеси болур.

26Дагъыда былай айтды:

– Шемни Раббий[†] Аллахы алгъышлыды!
Кенан а Шемге къул болсун.
27Аллах Яфетни[*] жерин кенгертсин.
Ол Шемни чатырларында жерлешсин,
Кенан а Яфетге къул болсун.

28Суу къыямадан сора, Нух дагъыда 350 жыл жашагъанды. 29Алай бла Нухну ёмюрю 950 жыл эди, сора ол ёлгенди.

### 10


Нухну жашларындан чыкъгъан миллетле

1Нухну жашларыны – Шемни, Хамны, Яфетни – тукъум тарыхлары[†] буду. Суу къыямадан сора алагъа сабийле туугъандыла.


Яфет улулары

2Яфет улулары:
Гомер, Магог, Мадай, Яуан, Тубал, Мешек эм Тирас.
3Гомер улулары:
Ашкеназ, Рифат эм Тогъарма.
4Яуан улулары:
Элиша, Таршиш, Киттим эм Доданим[+].

5Быладан тенгиз жагъалада жашагъан миллетле чыкъгъандыла. Ол миллетле, хар бири кеси тилин жюрютген тукъумлагъа бёлюннгендиле.


Хам улулары

6Хам улулары:
Куш, Мисир, Пут эм Кенан.[†]
7Куш улулары:
Себа, Хауила, Сабта, Раама эм Сабтека.
Раама улулары:
Шеба бла Дедан[+].

8Кушну дагъыда Нимруд атлы жашы болгъанды. Нимруд жер башында биринчи къудуретли къазауатчы болгъанды. 9Ол Раббийни[†] болушлугъу бла бек кючлю уучу эди. «Нимруд кибик, Раббийни болушлугъу бла кючлю уучу», – деген сёз мындан келеди. 10Бек алгъа аны патчахлыгъыны баш шахарлары Шинар жеринде Бабил, Эрек, Аккад эм Калне эдиле. 11Нимруд ол жерден чыгъып, Ашшургъа барып, анда Нинебаны, Рехобот-Ирни, Калахны[+] 12эм Нинебаны бла Калахны арасында Ресен деген шахарны къурагъанды; бу уллу шахар эди.

13Мисирден туугъанла:
лудлула, анамлыла, лехаблыла, нафтухлула, 14патруслула, каслухлула (быладан филистлиле чыкъгъандыла) эм кафторлула.
15Кенандан туугъанла:
аны тюнгючю Сидон бла Хет, 16эбуслула, аморлула, гиргашлыла, 17хивлилени, арклыланы, синлилени, 18аруадлыла, семарлыла эм хаматлыла.

Артда кенанлы миллетле чачылып кетгендиле да, 19кенанлыланы чеклери Сидондан Герар[†] таба Газагъа дери, андан да Содомгъа, Гоморагъа, Адмагъа эм Цевоимге барып, Лашагъа дери эди.

20Была Хамны туудукъларыдыла; ала жерлеринде эм миллетлеринде тюрлю-тюрлю тукъумла эм тилле жюрютгенлеге бёлюннгендиле.


Шем улулары

21Яфетни тамата къарындашы[†] Шемгъа да уланла туугъандыла. Шем битеу Эбер улуланы атасы эди[+].

22Шем улулары:
Элам, Ашшур, Арпакшад, Луд эм Арам.
23Арам улулары:
Уц, Хул, Гетер эм Маш.
24Арпакшаддан Шелах туугъанды, Шелахдан а Эбер туугъанды.
25Эберге эки улан туугъанды:
бирини аты Пелег[*] эди, нек дегенде, аны заманында жер юлешиннген эди, аны къарындашыны аты уа Ёктан эди.
26Ёктанны туудукълары:
Алмодад, Шелеф, Хацармавет, Ерах, 27Хадорам, Узал, Дыкъла, 28Обал, Абимаил, Шеба, 29Офир, Хауила эм Ёвав. Ала бары да Ёктанны уланлары эдиле[+].

30Быланы жашагъан жерлери Мешадан башлап, кюн чыкъгъан жанындагъы Сефар табада тау жерге дери эди.

31Была Шемни туудукъларыдыла; ала жерлеринде эм миллетлеринде тюрлю-тюрлю тукъумла эм тилле жюрютгенлеге бёлюннгендиле.

32Была кеслерини миллетлеринде, тукъум тарыхларына кёре, Нухну жашларыны тукъумларыдыла. Суу къыямадан сора жер башында миллетле аладан жайылгъандыла.

### 11


Бабил къаласы

1Ол заманда битеу дунияны тили бир, сёзлери да бир эди. 2Кюн чыкъгъан жанына кёчюп бара, адамла[†] Шинарны жеринде тюз жер тапхандыла да, анда жерлешип тохтагъандыла[+].

3Сора бир-бирлерине:

– Келигиз, кирпичле этейик да, аланы отда кюйдюрейик, – дегендиле.

Ала ташны орунуна кирпичле, тытырны орунуна да жер чайыр хайырланнгандыла.

4Сора:

– Келигиз, жер юсюне чачылып кетгенден эсе, кесибизге шахар бла бийиклиги кёкге жетген къала ишлейик да, атыбыз айтылып турурча этейик, – дегендиле.

5Раббий[†] адам улула ишлей тургъан шахаргъа бла къалагъа къараргъа тюшгенди.

6Раббий:

– Ма, была бир халкъ болуп, барыны да тиллери бир болуп, ала былай этип башлагъандыла; энди ала не сюйселе да, эталлыкъдыла, – дегенди. – 7Тюшейик да, аланы тиллерин къатышдырып къойяыкъ, бир-бирлерини айтханларын ангыламасынла.

8Алай бла Раббий аланы андан битеу жер башына чачып ийгенди да, аланы шахар ишлеулери тохтагъанды[+].

9Ол себепден шахаргъа Бабил[*] деген ат берилгенди, нек дегенде, Раббий анда битеу дунияны тилин къатышдыргъанды эмда адамланы андан битеу жер башына чачып ийгенди.


Шемны Ибрамгъа дери туудукълары

10Шемны тукъум тарыхы[†] буду.

Суу къыямадан сора эки жыл озгъанлай, Шем 100 жыллыкъ болгъанда, анга Арпакшад туугъанды. 11Арпакшад туугъандан сора, Шем 500 жыл жашагъанды, анга башха жашла бла къызла да туугъандыла.

12Арпакшад 35 жыллыкъ болгъанда, анга Шелах туугъанды. 13Шелах туугъандан сора, Арпакшад 403 жыл жашагъанды, анга башха жашла бла къызла да туугъандыла.

14Шелах 30 жыллыкъ болгъанда, анга Эбер туугъанды. 15Эбер туугъандан сора, Шелах 403 жыл жашагъанды, анга башха жашла бла къызла да туугъандыла.

16Эбер 34 жыллыкъ болгъанда, анга Пелег туугъанды. 17Пелег туугъандан сора, Эбер 430 жыл жашагъанды, анга башха жашла бла къызла да туугъандыла.

18Пелег 30 жыллыкъ болгъанда, анга Регу туугъанды. 19Регу туугъандан сора, Пелег 209 жыл жашагъанды, анга башха жашла бла къызла да туугъандыла.

20Регу 32 жыллыкъ болгъанда, анга Серуг туугъанды. 21Серуг туугъандын сора, Регу 207 жыл жашагъанды, анга башха жашла бла къызла да туугъандыла.

22Серуг 30 жыллыкъ болгъанда, анга Нахор туугъанды. 23Нахор туугъандан сора, Серуг 200 жыл жашагъанды, анга башха жашла бла къызла да туугъандыла.

24Нахор 29 жыллыкъ болгъанда, анга Терах туугъанды. 25Терах туугъандан сора, Нахор 119 жыл жашагъанды, анга башха жашла бла къызла да туугъандыла.

26Терах 70 жыллыкъ болгъанда, аны Ибрам, Нахор эм Аран атлы уланлары болгъандыла.


Терахны тукъум тарыхы бла Хараннга кёчгени

27Терахны тукъум тарыхы буду.

Терахны Ибрам, Нахор эм Аран атлы уланлары болгъандыла. Аранны Лут атлы уланы болгъанды. 28Аран, атасы Терах сау заманда, туугъан жеринде, къасдийлилени Ур деген шахарында ёлгенди. 29Ибрам бла Нахор кеслерине къатынла алгъандыла. Ибрамны къатыныны аты Сарай,[†] Нахорну къатыныны аты Милка эди. Милка Исканы да туудургъан Аранны къызы эди. 30Сарай къаратон болуп, сабийи жокъ эди.

31Терах, къасдийлилени Ур шахарындан чыгъып, Кенанны[†] жерине барыр ючюн, жолгъа чыкъгъанды. Ол уланы Ибрамны, Аранны уланы болгъан Лутну, уланы Ибрамны къатыны болгъан Сарай келинин да биргесине алгъанды. Алай а, Хараннга жетип, ала анда тохтагъандыла. 32Терахны ёмюрю 205 жыл эди. Терах Харанда ёлгенди.

### 12


Аллах Ибрамны чакъырады

1Раббий[†] Ибрамгъа былай айтханды:

– Кеси жерингден, жууукъларынгы къатларындан эмда атангы юйюнден кетип, Мен санга кёргюзтюрюк жерге бар.

2Мен сенден уллу миллет жаратырыкъма
эм сени алгъышлы этерикме;
атынгы махтаулу этерикме да,
сен кесинг алгъыш боллукъса.
3Санга алгъыш этгенлеге, Мен алгъыш этерикме,
санга къаргъыш этгенлеге уа, налат берликме.
Сени юсюнг бла битеу дунияны миллетлери
алгъышлы боллукъдула[+].

4Сора Ибрам, Раббий анга айтханыча, тебирегенди. Лут да аны биргесине атланнганды. Ибрам Харандан чыкъгъан заманында 75 жыллыкъ эди. 5Ибрам къатыны Сарайны[†] да, къарындашыны[†] жашы Лутну да, битеу ала жыйгъан мюлкню да, Харанда тургъанларында алгъан битеу къулларын да биргесине алып, Кенанны[†] жерине барыр ючюн, жолгъа чыкъгъанды. Сора Кенанны жерине жетгендиле.

6Ибрам бу жерни юсю бла Шекем деген жерге дери, Море атлы сыйлы[†] эмен терекге дери баргъанды. Ол заманда бу жерде Кенанлыла жашай эдиле. 7Раббий Ибрамгъа кёрюнюп:

– Мен бу жерни сени туудукъларынга берликме, – дегенди.

Ибрам анда, анга кёрюннген Раббийге къурман этилиучю жер къурагъанды.

8Алайдан ол, Бейт-Элден кюн чыкъгъан жанындагъы тау жерге кетгенди. Сора анда, Бейт-Эл андан кюн батхан жанында, Гай а кюн чыкъгъан жанында болурча, чатырын алай салгъанды. Анда Раббийге къурман этилиучю жер къурап, Раббийни атын айтып, дууа этгенди. 9Сора Ибрам, андан чыгъып, Негеб жанына барып тургъанды.


Ибрам Мисирде

10Бир замандан ол жерге ачлыкъ киргенди. Ибрам тургъан жерде ачлыкъ бек къысханы себепли, ол жашаргъа Мисирге кетгенди[+]. 11Мисирге жууукълашханда Ибрам къатыны Сарайгъа:

– Ма, сен бек ариу сыфатлы тиширыу болгъанынг ючюн жарсыйма, – дегенди. – 12Мисирлиле сени кёрселе: «Бу аны къатыныды», – деп, мени ёлтюрюрле да, сени уа сау къоярла. 13Ол себепден, сен мени эгечимсе, деп айт. Сени хатерингден манга игилик болсун, эмда сени хайырынгдан сау къалайым[+].

14Ибрам Мисирге келгенден сора, мисирлиле Сарайны бек ариу тиширыу болгъанын кёргендиле. 15Фыргъауунну ёзюрлери да аны эслеп, ариулугъун фыргъаууннга махтагъандыла. Алай бла Сарай фыргъауунну тоханасына алыннганды. 16Сарайны хайырындан фыргъауун Ибрамгъа игилик этгенди. Аны къой-эчкилери, тууарлары, эркек эм тиши эшеклери, къуллары, къарауашлары, къадырлары, тюелери да болгъанды.

17Алай а Раббий фыргъаууннга бла аны юйюрюне Ибрамны къатыны Сарай ючюн къыйын ауруула жибергенди. 18Сора фыргъауун, Ибрамны чакъырып:

– Сени манга бу этгенинг неди? – деп сорду. – Ол сени къатынынг болгъанын манга нек билдирмегенсе? 19«Ол мени эгечимди», – деп, нек айтханса? Сени хатангдан мен аны кесиме къатыннга алгъанма. Энди уа ма къатынынг, ал да кет!

20Сора фыргъауун Ибрамны юсюнден адамларына[†] буйрукъ бергенди да, ала аны да, къатынын да эм битеу болгъан затын да ашыргъандыла.

### 13


Ибрам бла Лут айырыладыла

1Ибрам къатыны эм битеу болгъан заты бла бирге Мисирден чыгъып, Негеб жанына тебирегенди. Лут да аны биргесине эди. 2Ибрам малдан, кюмюшден, алтындан бек бай эди. 3Ол, Негеб жанындан кёче келип, Бейт-Элге дери барды; Бейт-Элни бла Гайны арасында алгъын чатырын къургъан жерине жетди. 4Анда алгъын ишлеген къурман этилиучю жерине баргъанды. Алайда Ибрам Раббийни[†] атын айтып, дууа этгенди.

5Ибрам бла бирге кёчюп жюрюген Лутну да къой-эчкилери, тууарлары эм чатырлары болгъандыла. 6Ала бирге сыйынып жашарча жер эркин тюйюл эди: мюлклери асыры кёпден, ала бирге сыйынып болалмай эдиле. 7Ибрамны сюрюучюлери бла Лутну сюрюучюлери тохтаусуз даулашып болгъандыла. Ол заманда уа ол жерде кенанлыла[†] бла перизлиле жашай эдиле.

8Ибрам Лутха:

– Бизни ортабызда эм сюрюучюлерибизни арасында къаугъа болмасын; биз жууукълабыз да! – деди. – 9Битеу бу жер сени аллынгда тюйюлмюдю? Менден айырылсанг, иги болур. Сен сол жанына барсанг, мен онг жанына[†] барырма; сен онг жанына барсанг а, мен сол жанына барырма.

10Лут тёгерекге къарап, Иорданны ёзенин кёргенди. Ол жер битеу Соаргъа дери окъуна, Раббийни бахчасыча эм Мисирни жерича, иги сугъарылыучу эди. Бу бары Раббий Содомну бла Гомораны[†] къурутхунчу болгъанды[+]. 11Лут кесине битеу Иорданны ёзенин сайлап, кюн чыкъгъан жанына атланнганды. Алай бла экиси бири-биринден айырылгъандыла. 12Ибрам Кенанны жеринде жашап болгъанды, Лут а ёзендеги шахарлада жерлешип, чатырларын Содомну тийресинде къургъанды. 13Содомну халкъы уа аман халили болгъанды, адамлары[†] Раббийни аллында кёп гюнях[†] эте эдиле[+].

14Лут Ибрамдан айырылгъандан сора, Раббий Ибрамгъа былай айтды:

– Энди болгъан жерингден шималгъа, къыбылагъа, кюн чыкъгъан жанына эм кюн батхан жанына къара. 15Бу сен кёрген битеу жерни Мен ёмюрлеге да санга бла сени урлугъунга берликме. 16Туудукъларынгы санын жер букъу кибик кёп этерикме. Жер букъуну санаялгъан адам болса, сени туудукъларынг да саналлыкъдыла. 17Тур, бу жерни узунлугъуна бла кенглигине бар. Мен аны санга берликме.

18Сора Ибрам, чатырларын жыйып, кёчюп барып, Хеброннга, Мамрени эмен тереклерини къатына келип жерлешгенди. Анда Раббийге къурман этилиучю жер къурагъанды.

### 14


Ибрам Лутну къутхарады

1Шинарны патчахы Амрафел, Элласарны патчахы Ариох, Эламны патчахы Кедорлаомер эм Гойимни патчахы Тидал башчылыкъ этген заманда, 2ала, бирлешип, Содомну патчахы Берагъа, Гомораны патчахы Биршагъа, Адманы патчахы Шинабха, Цевоимни патчахы Шемеберге эм Соар деп да аталгъан Беланы патчахына къажау уруш башлагъандыла. 3Бу ахыр сагъынылгъан беш патчах аскерлерин бусагъатда Тузлу тенгиз болгъан Сиддим ёзенинде бирге къошхандыла. 4Ала Кедорлаомерге онеки жыл къуллукъ этип тургъандыла, онючюнчю жылда уа къозгъалгъандыла. 5Онтёртюнчю жылда уа Кедорлаомер эм аны бла бирлешген патчахла келип, Аштерот-Карнаимде рефалыланы, Хамда зузлуланы, Шаве-Кириятаимде эмлилени[+] 6Эм къуу жерни къатындагъы Эл-Параннга дери созулгъан Сеир тау жеринде хорлуланы хорлагъандыла. 7Сора, андан къайтып, энди Кадеш деп аталгъан Эн-Мишпатха келгендиле да, амалеклилени битеу къыралларын алып, Хасасон-Тамарда жашагъан аморлуланы хорлагъандыла[+].

8Сора Содомну патчахы, Гомораны патчахы, Адманы патчахы, Цевоимни патчахы эм энди Соар деп аталгъан Беланы патчахы жолгъа чыкъгъандыла. Бу беш патчах Сиддим ёзенинде тёрт патчахха –[+] 9Эламны патчахы Кедорлаомерге, Гойимни патчахы Тидалгъа, Шинарны патчахы Амрафелге, Элласарны патчахы Ариохха – къажау урушха хазырланнгандыла. 10Сиддим ёзени уа чайыр уруладан толу эди. Содомну бла Гомораны[†] патчахлары урушда хорлатып, къачып баргъанда, бир къауум адам[†] жыгъылып ол урулагъа тюшгендиле, сау къалгъанлары уа таулагъа къачхандыла. 11Хорлагъанла Содомну бла Гомораны битеу мюлклерин бла асырагъан затларын алып кетгендиле. 12Ибрамны къарындашындан[†] туугъан, Содомда жашагъан Лутну да, аны мюлкюн да алып кетгендиле.

13Сау къалгъанладан биреу келип, болуннган ишни чюйютлю Ибрамгъа билдиргенди. Ибрам ол заманда Эшколну бла Анерни къарындашы аморлу Мамрени эмен тереклерини къатында жашай эди. Быланы барысы да Ибрам бла кесамат[†] этип эдиле. 14Ибрам, къарындашыны уланы жесирге алыннганын эшитгенде, кесини юйюнде туууп ёсген 318 къулун биргесине алып, душманланы Даннга дери ызларындан къуууп баргъанды. 15Адамларын бёлюп, кечегиде душманлагъа чабыуул этгенди. Ибрам бла аны къуллары аланы хорлагъандыла эм Дамаскны шималындагъы Хобагъа дери ызларындан къуууп баргъандыла. 16Алай бла Ибрам битеу сыйырылгъан мюлкню къайтаргъанды, къарындашыны уланы Лутну эм аны мюлкюн, тиширыуланы эм халкъны да ызына къайтаргъанды.


Мелкиседек Ибрамгъа алгъыш этеди

17Ибрам Кедорлаомерни эм аны бла бирлешген патчахланы хорлап къайтханындан сора, Содомну патчахы аны бла тюбешир ючюн чыгъып, Патчахны Ёзени деп да аталгъан, Шаве ёзеннге баргъанды. 18Салимни патчахы Мелкиседек да ётмек бла чагъыр келтиргенди, ол Аллаху-Тааланы дин къуллукъчусу[†] эди. 19Ол Ибрамгъа алгъыш этип, былай айтды:

– Кёкню да, жерни да Иеси Аллаху-Таала
Ибрамгъа алгъыш этсин!
20Душманларынгы къолунга тюшюрген
Аллаху-Таалагъа шукур болсун!

Сора Ибрам анга хар затындан ондан бирин зекятха бергенди[+].

21Содомну патчахы Ибрамгъа:

– Манга адамларымы бер, мюлкню уа кесинге ал, – деди.

22Ибрам а Содомну патчахына былай айтды:

– Кёкню да, жерни да Иеси Раббий[†] Аллаху-Таалагъа къолуму созуп, ант этеме; 23сен: «Ибрамны мен бай этдим», – деп айтмаз ючюн, сени битеу затларынгдан халы неда чарыкъ бау окъуна аллыкъ тюйюлме. 24Адамларым ашагъан затладан башха мен бир зат да аллыкъ тюйюлме; мени бла баргъан адамла уа – Анер, Эшкол эм Мамре – кеслерини юлюшлерин алсынла.

### 15


Аллах Ибрам бла этген кесамат

1Бу болуннган ишледен сора Ибрамгъа кёрюнюуде Раббийден[†] быллай сёз келгенди:

– Къоркъма, Ибрам,
сени къоруулаучу – Менме.
Аллыкъ саугъанг бек уллуду.

2Ибрам:

– Я Раббий-Таала! Сен манга не берликсе? Мени сабийим жокъду, мюлкюм да дамасклы Элиезерге къаллыкъды, – деди.

3Дагъыда Ибрам:

– Сен манга туудукъ бермегенинг себепли, мюлкюме, ма, мени юйюмде туугъан къул ие боллукъду, – деп айтды.

4Анга жууапха Раббийден быллай сёз келгенди:

– Сени мюлкюнге иелик этерик ол тюйюлдю, алай а сени уланынг боллукъду.

5Сора Раббий аны чатырдан тышына чыгъарып:

– Кёкге къарап, жулдузланы санап кёр: аланы санаяллыкъмыса? – деди.

Сора:

– Сени туудукъларынг да алай кёп боллукъдула, – деп къошду[+].

6Ибрам Раббийге ийнаннганды да, Раббий муну анга тюзлюклюлюкге санагъанды.

7Дагъыда анга:

– Бу жерни санга мюлкге берир ючюн, сени къасдийлилени Ур шахарындан чыгъаргъан Раббий Менме, – деди.

8Ибрам:

– Я Раббий-Таала! Мен бу жерге ие боллугъуму неден билликме? – деп сорду.

9Раббий:

– Манга ючжыллыкъ къунажин, ючжыллыкъ эчки, ючжыллыкъ къочхар, бир къумру[*] эм бир кёгюрчюн бала алып кел, – деди.

10Ибрам аланы барын да алгъанды, хар бирин да эки жарып, бир жартысын бир жартысыны тенгинде салгъанды, къанатлыланы уа жармагъанды[+]. 11Жыртхыч къанатлыла учуп келип, мыллыклагъа басыннгандыла, Ибрам а аланы къыстап тургъанды. 12Кюн батар кезиуге Ибрамны къаты жукъу басханды. Сора ма, анга уллу къоркъуу, уллу къарангылыкъ тюшгенди[+].

13Раббий Ибрамгъа:

– Сени туудукъларынг киши жерде киргинчиле боллукъларын билип къал, – деди. – Аланы анда къул этерикдиле да, ала тёртжюз жыл азап чегерикдиле[+]. 14Алай а аланы къул этген миллетге Мен сюд этерикме. Андан сора ала андан уллу мюлк бла чыгъарыкъдыла[+]. 15Сен а ата-бабаларынга ырахатлыкъ бла къошулурса, бек узакъ ёмюрлю болуп, ёлюп, асыраллыкъса. 16Аморлуланы аманлыкъларыны мардасы алыкъа толмагъаны себепли, туудукъларынг бери тёртюнчю тёлюде къайтырыкъдыла[+].

17Кюн батып, къарангы болгъан заманда, тютюн этген мангал бла жаннган от эки жарылгъан хайыуанланы аралары бла ётгендиле. 18Ол кюн Раббий Ибрам бла кесамат[†] этип:

– Мисирни сууундан башлап, уллу Эфрат суугъа дери бу жерни:[+] 19кенлилени, кенизлилени, кадмонлуланы, 20хитлилени, перизлилени, рефалыланы, 21аморлуланы, кенанлыланы,[†] гиргашлыланы эм эбуслуланы жерлерин, – сени туудукъларынга береме, – деди.

### 16


Хажар бла Исмаил

1Ибрамны къатыны Сарай[†] анга сабий тапмай эди. Сарайны Хажар атлы бир мисирли къарауашы бар эди да, 2Сарай Ибрамгъа:

– Ма, Раббий[†] манга сабий бермеди. Тилейме, мени къарауашыма бар. Андан манга сабий болур эсе уа, – дегенди.

Ибрам Сарайны сёзюне тынгылагъанды. 3Алай бла, Ибрам Кенанны[†] жеринде тургъанлы он жыл озгъандан сора, къатыны Сарай мисирли къарауашы Хажарны алып, ёз эри Ибрамгъа къатыннга бергенди. 4Ибрам Хажарны сынагъанды, Хажар да бууаз болгъанды. Хажарны ауурлугъу болгъанын кёргенинде уа ёз бийчесин сансыз этип башлагъанды.

5Сора Сарай Ибрамгъа:

– Мени инжилиуюмде терс сенсе. Мен къарауашымы сени къоюнунга бергенме. Ол а бууаз болгъанын кёргенинде, мени сансыз этип башлагъанды. Мени бла сени арабызда Раббий хукму[*] этсин! – дегенди[+].

6– Ма, къарауашынг сени къолунгдады, – дегенди Ибрам Сарайгъа. – Анга не сюйсенг да эт.

Алай бла Сарай Хажаргъа зулму этип башлагъанды да, Хажар андан къачып кетгенди.

7Раббийни мёлеги аны къуу жерде, бир шаудан къатында тапханды. Ол шаудан Шургъа баргъан жолну жанында эди[+].

8Ол анга:

– Сарайны къарауашы Хажар, сен къайдан келгенсе, къайры бараса? – деп соргъанды.

– Мен бийчем Сарайдан къачып барама, – дегенди Хажар.

9Сора Раббийни мёлеги анга:

– Бийченге къайт да, анга бойсуннган эт, – дегенди.

10Эм дагъыда:

– Сени туудукъларынгы мен бек кёбейтирикме, ала асыры кёпден, аланы санап санаялмазча боллукъдула, – деп къошханды Раббийни мёлеги.

11Дагъыда Раббийни мёлеги анга былай айтханды:

– Ма, сен бууазса,
улан да табарыкъса.
Аны атына Исмаил[*] атарыкъса,
нек десенг, Раббий инжилгенинги эшитгенди.
12Жашынг кийик эшек кибик азат адам[†] боллукъду.
Ол барысы бла къол тутуп жашарыкъды,
барысы да аны бла къол тутуп жашарыкъдыла.
Ол битеу къарындашларыны[†]
жанында энчи жашарыкъды.

13Сора Хажар: «Мен кертиси бла былайда мени Кёрюучюню кёрдюм!» – деп, аны бла сёлешген Раббийге Эл-Рои – «мени кёрюучю Аллах» – деген ат бергенди. 14Ол себепден Кадеш бла Бередни арасында жерлешген ол къуюгъа «Беэр-Лахай-Рои[*]» деп аталгъанды. 15Хажар Ибрамгъа улан тапханды. Ибрам да Хажардан туугъан уланына Исмаил атагъанды.

16Хажар Ибрамгъа Исмаилны тапхан заманда, Ибрам 86 жыллыкъ эди.

### 17


Аллах Ибрам бла кесамат этеди. Сюннет – кесаматны белгиси

1Ибрам 99 жыллыкъ болгъанда, Раббий[†] анга кёрюнюп:

– Мен – Къудуретли Аллахма, – деди. – Сен, Мени аллымда ачыкъ жашап, айыпсыз бол. 2Мен а сени бла кесаматымы[†] саллыкъма эм сени тукъумунгу бек, бек кёп этерикме.

3Ибрам жерге къапланып, сежда[*] этгенди. Аллах а анга дагъыда былай айтды:

4– Ма, сени бла этген кесаматым: сен кёп миллетлени атасы боллукъса. 5Мындан арысында атынг Ибрам боллукъ тюйюлдю, атынг Ибрахим[†][*] боллукъду. Нек десенг, Мен сени кёп миллетлени атасы этгенме. 6Сени тукъумунгу бек, бек кёп этип жаярыкъма, сенден миллетле жаратырыкъма, сенден патчахла да тууарыкъдыла. 7Мен сени бла эм сени тёлюден тёлюге келлик туудукъларынг бла ёмюрлюк кесаматымы саллыкъма. Мен сени Аллахынг эм келлик туудукъларынгы Аллахы боллукъма. 8Бу сен кёчюп айланнган жерни, битеу Кенанны[†] жерин санга эм сени келлик туудукъларынга ёмюрлюк мюлкге берликме эм аланы Аллахы боллукъма.

9Дагъыда Аллах Ибрахимге былай айтды:

– Сен да, сени келлик туудукъларынг да, Мени кесаматымы тёлюден тёлюге тутугъуз. 10Сени бла эм келлик туудукъларынг бла салгъан, сиз тутаргъа борчлу болгъан кесаматым ма буду: битеу эр кишилеригизге сюннет[†] этилсин. 11Сюннет этген адетни тутугъуз. Бу Мени бла сизни арабыздагъы кесаматны белгиси боллукъду. 12Сизде тёлюден тёлюге хар улан сабийге туугъаныны сегизинчи кюнюнде сюннет этилсин. Юйюнгде туугъан неда туудукъларынгдан болмагъан, бир тюрлю башха миллетден кюмюш ахчагъа сатылып алыннган къуллагъа да сюннет этилсин[+]. 13Юйюнгде туугъаннга да, сен ахчанга сатып алгъан адамгъа[†] да сюннет этилмей къалмасын. Аны бла Мени кесаматым ёмюрлюк кесамат болгъанына сизни чархыгъызда белги болур. 14Сюннет этилмеген хар эр киши кесини халкъындан къурутуллукъду. Ол Мени кесаматымы бузгъанды.

15Дагъыда Аллах Ибрахимге:

– Къатынынг Сарайгъа[†] энди Сарай деп айтма, аны аты Сара[*] болсун. 16Мен анга алгъыш этерикме да, санга андан улан берликме. Анга алгъыш этерикме, ол миллетлени анасы боллукъду, андан халкъланы патчахлары да жаратыллыкъдыла, – дегенди.

17Ибрахим жерге къапланып, кюлгенди да, кеси ичинден: «Керти да, жюз жыллыкъ къартдан улан болурму? Токъсан жыллыкъ Сара да, керти да къозлармы?» – дегенди. 18Сора Ибрахим Аллахха:

– Ой, Исмаил Сени ыразылыгъынг бла жашагъа эди! – дегенди.

19Аллах а былай айтханды:

– Угъай. Къатынынг Сара табарыкъды санга улан, сен да анга Исхакъ[†] атарыкъса. Кесаматымы аны бла этерикме, аны келлик туудукъларына ол ёмюрлюк кесамат боллукъду. 20Исмаилны юсюнден да Мен тилегинги къабыл этгенме: ма, Мен анга алгъыш этерикме, анга кёп сабий берип, туудукъларын бек, бек кёп этерикме. Андан онеки бий тууарыкъды эм Мен андан уллу миллет жаратырыкъма. 21Алай болгъанлыкъгъа, Мен кесаматымы, экинчи жыл бу заманда санга Сара табарыкъ, Исхакъ бла этерикме.

22Аллах, Ибрахим бла сёзюн бошагъандан сора, андан кётюрюлюп кетгенди.

23Сора Ибрахим уланы Исмаилны да, юйюнде туугъан эм ахчасына сатылып алыннган къулланы барысын да – Ибрахимни юйюню битеу эр киши адамларын – алып, Аллах анга айтханы кибик, ол кюн окъуна алагъа сюннет этгенди. 24Ибрахимге сюннет этилген заманда, ол токъсан тогъуз жыллыкъ эди. 25Уланы Исмаил а сюннет этилген заманында онюч жыллыкъ эди. 26Ибрахимге да, уланы Исмаилгъа да тамам ол кюн сюннет этилген эди. 27Ибрахимни юйюню битеу эр киши адамларына – юйюнде туугъан эмда башха миллетлиледен ахчагъа сатылып алыннганлагъа да – аны бла бирге сюннет этилген эди.

### 18


Ибрахимни юч къонагъы

1Бир кюн Раббий[†] Ибрахимге[†] Мамрени эмен тереклерини къатында кёрюннгенди. Ибрахим кюнню къызыу заманында чатырыны эшик аллында олтуруп тура эди. 2Ол кёзлерин кётюрюп къарагъанда, аны туурасында юч киши сюелип тургъанын эслегенди. Аланы кёргенлей, чатырыны эшик аллындан чабып, ала бла тюбеширге баргъанды да, жерге дери ийилип, баш ургъанды.

3– Бийим! – дегенди. – Тилейме, манга ыразы эсенг, къулунга къайтмай кетме. 4Сизге аякъ жууаргъа бираз суу келтирирле. Бу терекни ауанасында олтуруп солугъуз. 5Мен бираз ётмек келтирейим да, сиз ауузланып, жолугъузгъа алай барырсыз. Сиз къулугъузгъа къонакъ болуп келгенсиз.

– Ахшы – дегендиле ала анга, – айтханынгча эт.

6Ибрахим чатыргъа ашыгъып кирди да, Сарагъа:[†]

– Терк окъуна эм иги ундан юч уллу сауут[*] ал да, тылы басып, ачымагъан ётмекле эт! – дегенди.

7Сора Ибрахим сюрюуге чабып барып, бир ариу, семиз тананы тутуп, къулуна бергенди, ол да аны терк окъуна союп, биширгенди. 8Ибрахим бишлакъ да, айран да, биширилген тана эт да алып, аланы алларына салгъанды. Ала ашай тургъан заманда кеси аланы къатларында терек тюбюнде сюелип тургъанды.

9Ала анга:

– Къатынынг Сара къайдады? – деп соргъандыла.

– Мында, чатырдады, – деп жууап бергенди Ибрахим.

10Сора аладан бири анга:

– Мен экинчи жыл бу заманда санга энтта келликме, ол заманнга къатынынг Сараны уланы боллукъду, – дегенди.

Сара уа чатырны эшигини артында тынгылап болгъанды. 11Ибрахим бла Сара къартайгъан, жыллары келген адамла[†] эдиле, Сараны хайыз сынагъаны да тохтагъан эди. 12Ол себепден Сара, ичинден кюлюп, кеси-кесине: «Къартайгъанымдан сора, мен бу зауукъну къалай кёрюрме? Мени баш ием да къартды», – дегенди.

13Раббий Ибрахимге былай айтды:

– Сара: «Къартайгъанымдан сора, керти да сабий табармамы», – деп нек кюлдю? 14Раббийге къыйын зат бармыды? Экинчи жыл, айтылгъан заманнга Мен санга къайтырыкъма да, Сараны уланы боллукъду.

15Сара уа, къоркъуп:

– Кюлмегенме, – деп инкяр этгенди[*].

Раббий а анга:

– Угъай, сен кюлгенсе, – дегенди.


Ибрахим Содом ючюн тилек этеди

16Къонакъла, туруп, алайдан Содомгъа атланнгандыла. Ибрахим а, аланы ашыра, биргелерине тебирегенди.

17Раббий:

– Мен не зат этеригими Ибрахимден жашырып къалай къояйым? – дегенди. – 18Ибрахимден керти да уллу эм кючлю миллет жаратыллыкъды, аны юсю бла да битеу жерни миллетлери алгъышлы боллукъдула[+]. 19Ибрахим сабийлерине да, келлик туудукъларына да тюзлюк эм адыллыкъ[*] этерге, Раббийни жолу бла жюрюрге осуят этсин деп, Мен аны сайладым. Алай бла Мен, Раббий, анга берген сёзюмю толтурурма.

20Сора Раббий:

– Содомну бла Гомораны[†] юсюнден къаты тарыгъыу этиледи, аланы гюняхлары[†] бек ауурду, – дегенди. –[+] 21Тюшюп бир къарайым, Манга келген тарыгъыу тюзмюдю, тюйюлмюдю, ала бу затланы этемидиле, этмеймидиле, билейим.

22Эки киши андан айланып, Содом таба кетгендиле, Ибрахим а энтта Раббийни аллында тура эди. 23Сора Ибрахим жууукълашып, былай айтханды:

– Сен тюзлюклюню аман адам бла бирге къалай жоярса? 24Бу шахарда элли тюзлюклю бар эсе уа? Аны кертиден жоюпму къоярыкъса? Андагъы элли тюзлюклюню хатеринден ол жерни аямазмыса? 25Эшта-эшта, Сен алай этмезсе! Тюзлюклюню аман адам бла бир болумгъа тюбетип, тюзлюклюню аман адам бла бирге жоймазса. Сен алай этер амалынг жокъду! Битеу жерни Сюдюсю терс сюд этерми[+]?

26Раббий:

– Содом шахарда Мен элли тюзлюклю тапсам, аланы хатеринден битеу бу жерге жазыкъсынып къоярма, – деп жууап къайтаргъанды.

27Ибрахим дагъыда:

– Ма, мен къуру топуракъ эм кюл эсем да, Бийиме айтыргъа таукел болдум, – дегенди. – 28Элли тюзлюклюге бешиси жетмей къалса уа, бешиси жетмегени ючюн Сен битеу шахарны къырыпмы къоярыкъса?

– Анда къыркъ беш тюзлюклю адам тапсам, къырмам, – дегенди Раббий жууапха.

29Ибрахим Аны бла сёзюн бардыра:

– Анда жаланда къыркъ адам табылса уа? – деп соргъанды.

– Аны къыркъысы ючюн да этмем, – деп, жууаплагъанды Раббий.

30– Бийим мен айтырыкъ затха чамланмасын: анда жаланда отуз адам табылса уа? – дегенди Ибрахим.

– Анда отуз адам табылса, этмем, – деп, айтханды Раббий.

31– Ма, мен Бийиме айтыргъа таукел болдум: анда жаланда жыйырма адам табылса уа? – деп, соргъанды Ибрахим.

– Жыйырмасы ючюн да къырмам, – дегенди Раббий.

32– Бийим мен энтта бир кере айтырыкъ затха чамланмасын: анда жаланда он адам табылса уа? – деп, айтханды Ибрахим.

– Онусу ючюн да къырмам, – деп, жууап бергенди Раббий.

33Сора Раббий, Ибрахим бла сёлешгенин къоюп, кетгенди, Ибрахим а кесини жерине къайытханды.

### 19


Аллах Содомну бла Гомораны кюйдюреди

1Ол эки мёлек[†] ингирликде Содомгъа жетгендиле. Лут а Содомну къабакъ аллында олтуруп тура эди. Лут аланы кёргенде, ала бла тюбеширге жеринден къопханды, сора, башын жерге дери ийип, 2алагъа:

– Жюйюсханларым! Тилейме, къулугъузну юйюне киригиз. Аякъларыгъызны жууарсыз, кече да къалырсыз. Сора эрттенликде туруп, жолугъузгъа атланырсыз, – дегенди.

Ала жууапха:

– Угъай, биз кече майданда къаллыкъбыз, – дегендиле.

3Алай а Лут аладан бек тилегенинден, ала аны бла барып, юйюне келгендиле. Лут алагъа ашарыкъ да этгенди, ачымагъан ётмекле да биширип салгъанды. Ала ашагъандыла. 4Алай а ала жукъларгъа жатхынчы, Содом шахарны кишилери – жашы-къарты, шахарны битеу халкъы – юйню тёгерегин алгъандыла. 5Ала Лутну чакъырып, анга:

– Кече къалыргъа сени юйюнге келген адамла[†] къайдадыла? Аланы бизге чыгъар, биз аланы сынагъан этерикбиз, – дегендиле.

6Лут алагъа тышына чыгъып, эшикни артындан этгенди.

7Сора алагъа:

– Къарындашларым,[†] тилейме, аманлыкъ этмегиз, – дегенди. – 8Ма, эр сынамагъан эки къызым барды. Сизге аланы чыгъарайым, алагъа не сюйсегиз да этигиз, бу адамлагъа тиймегиз ансы, ала мени къонакъларымдыла.

9Ала уа:

– Къора былайдан! – дегендиле. – Бу тышындан келген адам оноу этергеми кюрешеди? Энди уа биз санга, алагъа сынатырыгъыбыздан да аман этербиз.

Сора Лутха бек къадалып кюрешип, эшикни сындырыр умут бла жууукълашхандыла. 10Ол заманда юйдеги эки киши, Лутну тутуп, юйню ичине алгъандыла да, эшикни бегитгендиле. 11Эшик аллында адамланы уа – жашны, къартны да – сокъур этип къойгъандыла, алай бла ала эшикни табалмазча болгъандыла.

12Ол эки киши Лутха:

– Сени мында энтта киминг барды? – дегендиле. – Киеулерингми, жашларынгмы, къызларынгмы, шахарда сени киминг бар эсе да, барысын да бу жерден чыгъар. 13Биз бу жерни жокъ этерикбиз. Бу халкъны юсюнден Раббийге[†] къаты тарыгъыу этилгенинден, Раббий бизни аны жокъ этерге ийгенди.

14Лут тышына чыгъып, къызларын къатыннга аллыкъ киеулюклери бла сёлешип:

– Хайдагъыз, бу жерден кетигиз! – дегенди. – Раббий бу шахарны къырып бошарыкъды.

Алай киеулюклери ол аны ойнап айтхан суннгандыла.

15Танг жарыгъанда уа, мёлекле да Лутну ашыкъдырып башлагъандыла:

– Хайда, къатынынгы да, юйюнгдеги эки къызынгы да алып къач, шахарны аманлыкълары амалтын сен да жоюлюп къалма, – дегендиле.

16Лут а, заманны созуп, ашыкъмай эди. Раббий анга жазыкъсыннганы себепли, эки мёлек, аны къолундан тутуп, къатынын да, эки къызын да аны бла бирге чыгъарып, шахардан тышында сюегендиле. 17Аланы шахардан тышына элтген заманларында уа, аладан бирлери Лутха:

– Къач, жанынгы къутхар! – дегенди. – Артха айланып къарама! Бу тёгерекде бир жерде да тохтама. Таугъа къачып къутул, алайсыз, сен жоюлуп къалырса.

18Лут а жууапха:

– Угъай, Бийим! – дегенди. – 19Ма, Сен къулунга ыразылыгъынгы кёргюзтдюнг, мени жанымы къутхарып, манга уллу ахшылыкъ этдинг. Алай а мен таугъа къачаллыкъ тюйюлме, ол палах ызымдан жетер да, мен ёлюп къалырма. 20Ма, бу шахаргъа къачаргъа жууугъуракъды, кеси да гитче шахарды. Мен ары къачып барайым, ол гитчеди да; сора мени жаным сакъланыр.

21– Ахшы, – дегенди Ол. – Бу тилегинги да толтурурма. Ол сен айтхан шахарны къурутмам. 22Ашыкъ, ары къачып къутул; сен ары жетгинчи, Мен бир зат да этерге болаллыкъ тюйюлме, – дегенди.

Ол шахаргъа уа Соар[*] деп, аны ючюн аталгъанды.

23Лут Соаргъа келгенинде кюн чыкъгъан эди. 24Сора Раббий Содомгъа бла Гоморагъа[†] кёкден, кукурт[*] бла от жаудуруп къуйгъанды. 25Ол шахарланы да, битеу ол ёзенни да, битеу ол шахарлада жашагъанланы да, жерни ёсюмлюклерин да жер башындан къоратып къойгъанды. 26Лутну ызындан келе тургъан къатыны уа артына бурулуп къарагъанды да, туз чигинжи болуп къалгъанды.

27Ол кюн Ибрахим[†] эрттенликде эртте туруп, ол алгъын Раббийни аллында сюелген жерине баргъанды. 28Содомгъа бла Гоморагъа эм битеу ол ёзеннге къарап, ожакъдан чыкъгъан тютюнча жерден бужукъ тютюн чыкъгъанын кёргенди.

29Аллах ол ёзенни шахарларын жокъ этгенде, Ибрахим эсинде эди да, Лутну чыгъарып, ол жашагъан шахарланы къурутхан палахдан къутхаргъанды.


Лут бла къызлары

30Лут Соарда жашаргъа къоркъгъанды да, эки къызы бла бирге Соардан кетип, тауда жерлешгенди. Эки къызы бла бирге дорбунда жашап болгъанды.

31Сора тамата къызы кичисине былай айтды:

– Атабыз къартды, бу жерде уа битеу дунияны адети бла бизге къошулургъа эр киши жокъду. 32Кел, атабызгъа чагъыр ичирип, эсиртейик да, аны бла жатып, тукъумубузну атабыздан бардырайыкъ.

33Ол кече аталарына чагъыр ичирип эсиртгендиле да, тамата къыз барып, атасы бла жатханды. Лут а аны жатханын, къопханын да билмей къалгъанды. 34Экинчи кюн таматасы кичисине:

– Ма, мен тюнене атам бла жатханма, – дегенди. – Бюгечеге да анга чагъыр ичирип, эсиртейик, сен да барып, аны бла жат, сора тукъумубузну атабыздан бардырайыкъ.

35Бу кече да аталарына чагъыр ичирип эсиртгендиле. Кичи къызы да барып, аны бла жатханды. Лут а аны жатханын, къопханын да билмей къалгъанды.

36Алай бла Лутну эки къызы да аталарындан бууаз болгъандыла. 37Тамата къыз улан табып, анга Моаб[*] атагъанды. Ол бюгюннгю моаблыланы аталарыды. 38Кичи къыз да улан табып, анга Бен-Амми[*] атагъанды. Ол бюгюннгю аммонлуланы аталарыды.

### 20


Ибрахим бла Абимелек

1Ибрахим[†] ол жерден Негеб жери таба кёчюп, Кадешни бла Шурну арасында тохтагъанды. Сора бир кесек заманнга Герар[†] шахарда жерлешгенди. 2Андагъы адамлагъа[†] Ибрахим къатыны Сараны[†] юсюнден: «Бу мени эгечимди», – деп айтханды. Герарны патчахы Абимелегʼа адамларын ийип, Сараны кесине келтиртгенди[+]. 3Алай а Аллах кече Абимелекге тюшюнде кёрюнюп:

– Ол тиширыуну алгъанынг ючюн, сен ёллюксе, нек десенг, аны эри барды, – дегенди.

4Абимелегʼа Сарагъа тиймеген эди. Ол себепден:

– Бийим! Терслиги болмагъан миллетни Сен къалай жоюп къоярса? – дегенди. – 5Ол, бу тиширыу мени эгечимди деп, кеси айтмагъанмыды манга? Тиширыу да, бу адам мени къарындашымды[†] деп, айтмагъанмыды? Мен муну хыйласыз жюрек бла эм таза къолларым бла этгенме.

6Дагъыда Аллах Абимелекге тюшюнде:

– Муну хыйласыз жюрек бла этгенинги билеме, – дегенди, – ол себепден сени Манга къажау гюнях[†] этиуден тыйгъанма, сени анга тиерге къоймагъаным да аны ючюндю. 7Энди уа къатынны эрине къайтар, нек десенг, ол файхамбарды.[†] Сора ол сени ючюн тилек этер да, сен да сау къалырса. Къайтармасанг а, сен да, битеу жууукъларынг да ёлмей къалмазлыгъыгъызны билип къал.

8Абимелек эрттенликде эртте туруп, битеу къулларын чакъыргъанды да, битеу бу сёзлени алагъа ангылатханды. Адамла бек къоркъгъандыла. 9Сора Абимелек Ибрахимни чакъырып:

– Сен бизге алай нек этдинг? – дегенди. – Сен мени да, мени къыралымы да уллу гюняхха тюшюрюрге аздан къойдунг! Мен санга не аманлыкъ этгенме? Манга жарамагъан ишни этгенсе.

10Дагъыда Ибрахимге:

– Сен бу ишни не оюм бла этгенсе? – деп сорду Абимелек.

11Ибрахим жууапха былай айтханды:

– Мен, бу жерде Аллахдан къоркъуу жокъду, къатыным ючюн мени ёлтюрюп къоярла деп, ойлагъан эдим. 12Ол кертиси да манга эгечди, атамы къызыды, анамы къызы тюйюлдю ансы. Сора мени къатыным болгъанды. 13Аллах манга ата юйюмден чыгъып, кёчюп айланыргъа буюргъан заманда, къатыныма: «Манга бу ахшылыкъны эт, биз не жерге барсакъ да, мени юсюмден, бу мени къарындашымды деп айт», – деген эдим.

14Абимелек къой-эчки да, тууар мал да, къулла да, къарауашла да алып, Ибрахимге бергенди, аны къатыны Сараны да къайтаргъанды.

15Сора Абимелек:

– Ма, битеу жерим сени аллынгдады; къайда сюйсенг да, жаша, – дегенди.

16Сарагъа да:

– Ма, мен сени къарындашынга минг шекел[†] кюмюш бергенме, – дегенди. – Бу сени таза болгъанынгы сизни адамларыгъызгъа кёргюзтюр эм сени ариулар.

17Сора Ибрахим Аллахдан тилек этгенди да, Аллах Абимелекни да, аны къатынын да, къарауашларын да сау этгенди, ала да къозлап башлагъандыла. 18Нек дегенде, Раббий[†] Ибрахимни къатыны Сара ючюн Абимелекни юйюнде битеу тиширыуланы къаратон этген эди.

### 21


Исхакъны туугъаны

1Раббий[†] алгъын айтханыча Сарагъа[†] эс буруп, анга берген сёзюн толтургъанды. 2Сара бууаз болгъанды эмда Ибрахимни[†] къартлыгъында, Аллах анга айтхан заманда, анга улан тапханды. 3Ибрахим анга Сарадан туугъан уланына Исхакъ[†][*] атагъанды[+]. 4Аллах анга фарыз этгенича Ибрахим уланы Исхакъгъа сегизинчи кюн сюннет[†] этгенди[+]. 5Уланы Исхакъ туугъан заманда, Ибрахим жюз жыллыкъ эди.

6Сара уа:

– Аллах мен кюлюрча этгенди, мени хапарымы ким эшитсе да кюллюкдю, – дегенди, 7эм дагъыда: – Сара сабийлеге эмчек салыр деп, Ибрахимге ким айтыр эди? Алай болгъанлыкъгъа, къартлыгъында анга улан тапханма, – дегенди.


Хажар бла Исмаил къысталадыла

8Сабий ёсюп, эмчекден айырылгъанды. Исхакъны эмчекден айыргъан кюн Ибрахим уллу къурманлыкъ этгенди. 9Алай а Сара, мисирли Хажар Ибрахимге тапхан уланы Исхакъны кюлкюлюк этгенин кёргенди да, 10Ибрахимге:

– Бу къарауашны да, уланын да къыстап ий. Бу къарауашны уланы мени уланым Исхакъ бла бирча мюлкге ие боллукъ тюйюлдю, – дегенди.

11Бу сёз ючюн Ибрахимни жаны бек къыйналгъанды, нек дегенде, Исмаил да аны уланы эди. 12Аллах а Ибрахимге:

– Жаш ючюн эмда къарауашынг ючюн жанынг къыйналмасын, – деди. – Сараны сёзлерине тынгыла да, ол айтханча эт, нек десенг, сени урлугъунг Исхакъ бла бардырыллыкъды. 13Къарауашны уланындан да миллет жаратырыкъма, нек десенг, ол да сени урлугъунгду.

14Экинчи кюн Ибрахим эрттенликде эртте тургъанды, Хажаргъа ётмек да, гыбыт бла суу да берип, имбашына кётюртгенди, сора жашны да берип, аны жиберип къойгъанды. Хажар кетип, Беэр-Шеба атлы къуу жерде ажашып къалгъанды. 15Гыбытда суу тауусулгъандан сора, Хажар жашны бир чырпы тюбюнде къойгъанды. 16Сора, жашны ёлгенин кёрмейим деп, арлакъгъа кетгенди да, садакъ атхан чакълы узакълыкъда олтургъанды. Ол алайда олтуруп тургъанында, къычырыкъ этип, сарнап жилягъанды.

17Аллах жашны ауазын эшитгенди да, кёкден Аллахны мёлеги Хажарны чакъырып, анга:

– Хажар, санга не болгъанды? Къоркъма, Аллах жашны тургъан жеринде жилягъанын эшитгенди. 18Тур, жашны къобар, аны къолундан тут. Мен андан уллу миллет жаратырыкъма, – дегенди.

19Аллах Хажарны кёзлерин ачханды да, ол сууу болгъан къую кёргенди. Барып, гыбытны суудан толтургъанды да, жашха ичиргенди.

20Жаш ёсюп тургъан заманда, Аллах аны бла эди. Жаш къуу жерде жашагъанды эм садакъ атыучу болгъанды. 21Ол Паран деген къуу жерде жашагъан заманда, анасы анга Мисирни жеринден къатын алгъанды[+].


Ибрахим бла Абимелекни келишиулери

22Ол кезиуде Абимелек, кесини аскер башчысы Пикол бла бирге, Ибрахимге келип, анга:

– Сен не этсенг да, Аллах хар не жаны бла да санга жакъ басады, – деди. – 23Энди уа сен мында не манга, не уланыма, не туудукъларыма аманлыкъ этмезлигинге, манга Аллах бла ант эт. Эмда мен санга игилик этгеним кибик, сен да манга эм сен къонакъда тургъан жериме алай игилик этеригинге сёз бер.

24– Ант этеме, – деди Ибрахим.

25Алай а, Ибрахим, Абимелекни къуллары сыйыргъан къую ючюн, Абимелекге гурушха этди. 26Абимелегʼа:

– Аны ким этгенин билмейме, – деди. – Сен да манга айтмагъанса. Бу сагъатха дери мен аны эшитген да этмегенме.

27Сора Ибрахим къой-эчки да, тууар мал да тутуп, Абимелекге берди, ала экиси да кесамат[†] этдиле. 28Ибрахим сюрюуюнден жети тиши къозуну энчи салгъанды. 29Абимелегʼа Ибрахимге:

– Сен энчи салгъан бу жети къозуну магъанасы неди? – деди.

30Ибрахим анга:

– Бу жети къозуну мени къолумдан ал, бу къуюну мен къазгъаныма ала шагъатлыкъ болсунла, – деди.

31Ол себепден бу жерге ол Беэр-Шеба[*] атагъанды, нек дегенде, ала экиси да мында ант этген эдиле[+].

32Алай бла ала Беэр-Шебада кесамат этгендиле. Абимелек да, аны аскер башчысы Пикол да туруп, Филистни жерине къайтхандыла. 33Сора Ибрахим Беэр-Шебада бир тамариск терек орнатханды эм анда Раббийни, ёмюрлюк Аллахны атын айтып, тилек этгенди. 34Ибрахим Филистни жеринде кёп заман жашап тургъанды.

### 22


Аллах Ибрахимни ийманын сынайды

1Бир талай заман озгъандан сора, Аллах Ибрахимни[†] сынагъанды.

– Ибрахим! – дегенди Ол анга.

– Мен мындама, – дегенди Ибрахим.

2Аллах анга:

– Сен уланынгы, жангыз уланынгы, сюйген уланынгы, Исхакъны[†] алып, Мория жерге бар. Анда тауладан биринде аны толусунлай кюйдюрюлген къурман эт, къайсы тауда этеринги уа Мен айтырма, – дегенди.

3Ибрахим эрттенликде эртте тургъанды, эшегин иерлегенди, къулларындан эки жашны эмда уланы Исхакъны биргесине алгъанды; толусунлай кюйдюрюллюк къурманнга отун жаргъанды, сора Аллах анга айтхан жерге барыргъа жолгъа чыкъгъанды.

4Ючюнчю кюн Ибрахим къарап, ол жерни узакъдан кёргенди. 5Сора Ибрахим къулларына:

– Сиз эшек бла былайда къалыгъыз; жашым бла мен а ары барып, сежда этербиз да, сизге къайтып келирбиз, – дегенди.

6Ибрахим толусунлай кюйдюрюллюк къурманнга хазырлагъан отунланы алып, уланы Исхакъны аркъасына кётюртгенди, къолуна от бла бичакъ алгъанды, сора экиси да бирге кетгендиле.

7Исхакъ сёз башлап, атасы Ибрахимге:

– Атам! – дегенди.

– Мен мындама, балам, – деп жууап бергенди Ибрахим.

– Ма от бла отунла, къурман къозу уа къайдады? – деп соргъанды жаш.

8– Къурман къозуну Аллах Кеси берир, балам, – дегенди Ибрахим.

Сора экиси да бирге андан ары баргъандыла. 9Аллах анга айтхан жерге келгенден сора, Ибрахим анда къурман этер жер къурап, отунланы аны юсюне тизип салгъанды, сора уланы Исхакъны байлап, аны къурман этер жерге, отунланы юсюне салгъанды. 10Сора Ибрахим къолун узатып, уланыны боюнун кесерге бичакъны алгъанды. 11Раббийни[†] Мёлеги уа кёкден аны чакъырып:

– Ибрахим! Ибрахим! – дегенди.

– Мен мындама, – дегенди Ибрахим.

12– Жашха къолунгу кётюрме, анга бир зат да этме! – дегенди Мёлек.[†] – Сен Манга жангыз уланынгы къызгъанмагъанса да, энди Мен Аллахдан къоркъгъанынгы билеме.

13Сора Ибрахим къарап, артында бир къочхар, мюйюзлери бла агъачны къалынында чырмашып, тургъанын кёргенди. Ибрахим барып, къочхарны тутханды да, уланыны орунуна аны толусунлай кюйдюрюлген къурман этгенди. 14Ибрахим ол жерге Яхве йире[*] атагъанды. Ол себепден бюгюннге дери да: «Раббийни тауунда кереклиси берилир», – деп айтылады.

15Сора Раббийни Мёлеги экинчи кере кёкден Ибрахимни чакъырып былай айтды:

16– Кесим бла ант этеме, дейди Раббий, сен бу ишни этип, жангыз уланынгы да къызгъанмагъанынг ючюн, 17Мен да санга артыгъы бла берекет берликме, туудукъларынгы кёкдеги жулдузлача эм тенгиз жагъадагъы юзмезча бек кёп этерикме. Туудукъларынг кеси душманларыны шахарларына ие боллукъду[+]. 18Сен Мени сёзюме тынгылагъанынг ючюн, туудукъларынгы юсю бла жерни битеу миллетлери алгъышлы боллукъдула[+].

19Сора Ибрахим къулларына къайтханды. Ала барысы да бирге Беэр-Шебагъа кетгендиле, Ибрахим да Беэр-Шебада жашап тургъанды.


Нахорну жашлары

20Бир талай заман озгъандан сора, Ибрахимге:

– Ма, Милка да къарындашынг[†] Нахоргъа уланла тапханды: 21тюнгюч уланы Усну, аны къарындашы Бузну, Арамны атасы Кемуелни, 22Кеседни, Хазону, Пилдашны, Идлафны эм Бетуелни, – деп хапар билдиргендиле.

23Бетуелден Рабийгъат туугъанды. Бу сегизисин Ибрахимни къарындашы Нахоргъа Милка тапханды[+]. 24Аны Реума атлы тос къатыны[*] да Тебахны, Гахамны, Тахашны эм Мааканы тапханды.

### 23


Ибрахим Сараны асырар ючюн жер сатып алады

1Сара[†] 127 жети жыл жашагъанды; аны ёмюрю аллай бир эди. 2Ол Кенанны[†] жеринде, Кирият-Арбада, алай демеклик Хебронда ёлгенди. Ибрахим[†] Сараны ёлюгюню къатына барып, аны жиляуун этгенди.

3Сора Ибрахим ёлюгюню къатындан туруп, хетлиле бла сёлешип:

4– Мен сизде тыш адамма[†] эм кёчгюнчюме. Мен ёлгеними чыгъарып асырар ючюн, арагъызда манга энчи къабыр орун беригиз, – дегенди.

5Хетлиле Ибрахимге жууап берип:

6– Жюйюсханыбыз, бизге тынгыла, – дегендиле. – Сен арабызда кючлю бийсе. Ёлгенинги къабыр орунларыбызны эм игисинде асыра. Ёлгенинги асырар ючюн къабыр орун берирге бизден бирибиз да санга угъай дерик тюйюлдю.

7Ибрахим ёрге туруп, ол жерни халкъына, хетлилеге баш ургъанды 8эмда:

– Мен ёлген адамымы сизни жеригизде асырарыма ыразы эсегиз, манга тынгылагъыз, Цохарны жашы Эфрондан мени ючюн тилегиз. 9Ол аны сабаныны къыйырында Махпела дорбунну манга энчи къабыр оруннга берсин, сизни аллыгъызда аны манга иги багъагъа сатып берсин, – дегенди.

10Эфрон а хетлилени арасында олтуруп эди. Хитли Эфрон, кеси шахарыны къабакълары бла кириучю хитлилени бары да эшитирча, Ибрахимге жууапха:

11– Угъай, жюйюсханым, манга тынгыла, – дегенди. – Мен санга сабанны да, анда болгъан дорбунну да хакъсыз береме. Халкъымы адамларыны аллында аны санга хакъсыз береме, асыра ёлгенинги.

12Ибрахим ол жерни халкъыны аллында баш ургъанды 13эм бары да эшитирча, Эфроннга:

– Айтханыма ыразы эсенг, сабанны багъасын мен тёлейме. Ахчаны ал да, сора мен ёлгеними анда асырайым, – дегенди.

14Эфрон Ибрахимге жууапха:

15– Жюйюсханым! Манга тынгыла, – дегенди. – Жерни багъасы 400 шекел[†] кюмюшдю. Манга бла санга ол неди? Асыра ёлгенинги.

16Ибрахим Эфронну айтханына ыразылыкъ бергенди да, Эфрон хетлилени алларында айтханыча, саудюгерчиледе жюрюген ахчадан анга 400 шекел кюмюш чегип бергенди.

17Алай бла Эфронну Мамреге жууукъ болгъан Махпеладагъы сабаны, тёгерегиндеги битеу тереклери эмда сабанда болгъан дорбуну бла бирге, 18шахарны къабакъларына жыйылыучу битеу хетлилени кёз алларында, Ибрахимни мюлк жери болуп къалгъанды. 19Андан сора Ибрахим къатыны Сараны Кенанны жеринде, Мамреге – алай демеклик Хеброннга – жууукъ болгъан Махпеланы сабаныны дорбунунда асырагъанды. 20Хетлиле сабанны да, анда болгъан дорбунну да Ибрахимни энчи къабыр оруну деп бегитгендиле.

### 24


Исхакъ бла Рабийгъат

1Ибрахим[†] энди жылы келген, къарт адам[†] болгъан эди. Раббий[†] хар не жаны бла да Ибрахимге берекет берген эди. 2Бир кюн Ибрахим, аны битеу мюлкюн жюрютген, юйюндеги тамата къулуна:

– Къолунгу мени базыкъ бутуму тюбюне сал. 3Кёкню Аллахы эм жерни Аллахы болгъан Раббий бла манга ант этеринги сюеме. Мен араларында жашагъан кенанлыланы[†] къызларындан уланыма къатын алма. 4Алай а мени жериме, мени жууукъларыма барып, уланым Исхакъгъа[†] ол жерден къатын ал, – дегенди.

5– Тиширыу мени бла бу жерге келирге унамаса уа – дегенди къул, – сора мен уланынгы сен чыкъгъан журтха къайтарыргъамы керекме?

6Ибрахим анга:

– Сакъ бол, уланымы ары къайтарма, – дегенди. – 7Туугъан жеримден эм атамы юйюнден мени алгъан, мени бла сёлешген эмда манга: бу жерни сени туудукъларынга берликме деп ант этген кёкню Аллахы Раббий сени аллынгда мёлегин иер, сора сен ол жерден уланыма къатын алырса. 8Тиширыу сени бла келирге унамаса уа, уланымы ары къайтарма ансы, сен бу антдан азат боллукъса.

9Алай бла ол къул, бийи Ибрахимни базыкъ бутуну тюбюне къолун салып, бу затны юсюнден анга ант этгенди.

10Сора ол къул бийини тюелеринден онусун алып, жолгъа атланнганды. Аны къолунда бийини кёп тюрлю хазнасы да бар эди. Ол тебиреп, Арам-Нахараим жерине барып, Нахор жашагъан шахаргъа жетгенди. 11Ашхам заманда, тиширыула суу алыргъа чыгъыучу кезиуде, тюелени шахарны тышында, къуюну къатында чёкдюрюп, 12тилек этгенди:

– Я бийим Ибрахимни Аллахы, Раббий! Тилейме, бюгюн манга жетишимлик бер, бийим Ибрахимге ахшылыкъ эт. 13Ма, мен суу чыкъгъан жерде турама, шахарны халкъыны къызлары да суу алыргъа келедиле. 14Былай болсун. Мен къызланы бирине: «Гёгенинги[*] ийилт, мен суу ичейим», – десем, ол а: «Ич, сени тюелеринге да ичирейим», – десе, ма олду, Сен къулунг Исхакъгъа буюргъан къыз. Сен бийиме ахшылыкъ этгенинги да андан билликме.

15Ол тилегин этип бошагъынчы окъуна, ма, имбашында гёгени бла Рабийгъат келеди. Ол, Милканы жашы Бетуелни къызы эди. Милка Ибрахимни къарындашы[†] Нахорну къатыны эди. 16Рабийгъат бек чырайлы, эр сынамагъан къыз эди. Ол суу чыкъгъан жерге тюшюп, гёгенин суудан толтуруп, ёрге, ызына тебиреди.

17Къул аны аллына чабып барып:

– Тилейме, гёгенингден манга бир суучукъ ичир, – дегенди.

18– Ич, жюйюсханым, – дегенди Рабийгъат; эм олсагъатдан гёгенин имбашындан къолуна тюшюрюп, анга ичиргенди.

19Анга ичиргенинден сора:

– Сени тюелеринге да, ала ичип къаннгынчы, суу алайым, – дегенди.

20Терк окъуна гёгениндеги сууну суу ичириучю гуллагъа къуюп, дагъыда суу алыргъа къуюгъа чапханды эмда аны тюелерини барысына да суу ташыгъанды.

21Ол адам а жукъ айтмай, сейирсинип, анга къарап тургъанды, Раббий аны жолун къурагъан болурму огъесе болмазмы деп, билирге сюе эди. 22Тюеле ичмей тохтагъан заманда, ол адам, жарым шекел[†][*] ауурлугъу болгъан алтын сыргъа да, аны бууунларына да ауурлукълары он шекел[*] болгъан эки алтын бууунлукъ алып, 23анга:

– Сен кимни къызыса, манга айт? Атангы юйюнде бизге кече къалыр жер бармыды? – дегенди.

24– Мен Милка Нахоргъа тапхан жашы Бетуелни къызыма, – дегенди анга Рабийгъат 25эм дагъыда: – Бизде салам да, мал аш да кёпдю, сизге кече къалыр жер да барды, – деп къошханды.

26Сора ол адам ийилип, Раббийге сежда этгенди да, 27былай айтханды:

– Бийим Ибрахимни Аллахы Раббийге шукур! Раббий ахшылыгъы бла эм тюзлюгю бла бийими атып къоймагъанды, мени тюз жол бла бийими жууукъларына келтирип къойгъанды.

28Къыз чабып барып, бу хапарны анасыны юйюнде айтханды.

29Рабийгъатны Лабан атлы къарындашы бар эди. Лабан чабып, къую къатында ол адамгъа жетгенди. 30Эгечини бурунундагъы сыргъаны бла къолларындагъы бууунлукъланы кёргенде эм эгечи Рабийгъатны: «Ол адам манга былай айтханды», – деген сёзлерин эшитгенде, Лабан ол адамны къатына баргъанды. Ол адам а тюелери бла къуюну къатында тура эди.

31– Кел, Раббийни алгъышлы адамы, – дегенди Лабан анга, – тышында нек тураса? Мен юй да, тюелеринге жер да хазырлагъанма.

32Алай бла ол адам юйге киргенди; тюелени жюклерин тюшюргендиле. Тюелеге салам да, аш да салгъандыла, ол адамгъа да, аны бла болгъан кишилеге да аякъларын жууаргъа суу келтиргендиле. 33Сора анга аш бергендиле, ол а:

– Жумушуму айтхынчы ашарыкъ тюйюлме, – дегенди.

– Айт, – дегенди Лабан.

34Ол адам хапарын айтханды:

– Мен Ибрахимни къулума. 35Раббий мени бийиме кёп берекет берип, аны бек бай этгенди, анга къойла, тууарла да, алтын, кюмюш да, къулла, къарауашла да, тюеле, эшекле да бергенди. 36Бийими къатыны Сара,[†] къартайгъанындан сора, бийиме улан тапханды, бийим да битеу болгъан затын уланына берип къойгъанды. 37Бийим мени ант этдирип, манга: «Уланыма мен жерлеринде жашап тургъан кенанлы къызладан къатын алма, 38алай а мени атамы юйюне, мени жууукъларыма барып, уланыма къатын андан алырса», – дегенди. 39Мен бийиме: «Тиширыу мени бла келмезге да болур», – дегенме. 40Ол а манга: «Мен Аны жолунда жюрюген Раббий, сени биргенге Кесини мёлегин иер эмда сени жолунгу къурар, сора уланыма мени жууукъларымдан, атамы юйюнден къатын алырса. 41Мени жууукъларыма барып келсенг, антымдан ол заманда азат боллукъса; ала санга тиширыу бермеселе, антымдан азат боллукъса», – дегенди. 42Бюгюн а мен къую къатына келип тилек этгенме: «Я Раббий! Бийим Ибрахимни Аллахы! Сен мени келе тургъан жолуму къурасанг эди! 43Ма, мен суу чыкъгъан жерде турама. Суу алыргъа келген къызланы бирине: „Гёгенингден манга бир суучукъ ичир“, – десем, 44ол а манга: „Сен да ич, сени тюелеринге да ташыйым“, – десе, ма олду Раббий бийими уланына буюргъан къатын». 45Мен аны ичимден тилек этип бошагъынчы окъуна, ма, Рабийгъат имбашында да гёгени бла чыгъып келип, шаудан къатына энип, суу алды. Мен анга: «Тилейме, манга бир суучукъ ичир», – дедим. 46Ол а терк окъуна гёгенин имбашындан тюшюрюп: «Ич, сени тюелеринге да ичирейим», – деди. Мен да ичдим, тюелеге да ичирди. 47Мен анга: «Сен кимни къызыса?» – деп сордум. Ол да: «Мен Милка Нахоргъа тапхан Бетуелни къызыма», – деди. Сора мен аны бурунуна сыргъа эм бууунларына бууунлукъла бердим. 48Ийилип, Раббийге сежда этдим, бийими къарындашыны къызын аны уланына алыр ючюн мени тюз жол бла келтирген бийим Ибрахимни Аллахы Раббийге шукур этдим. 49Энди уа манга айтыгъыз, бийиме ахшылыкъ эм тюзлюк этер муратыгъыз бармыды огъесе жокъмуду; манга айтыгъыз да, сора мен не этерге билирме.

50Лабан бла Бетуел жууап берип:

– Бу иш Раббийден келгенди. Биз анга не айталлыкъбыз? 51Ма Рабийгъат сени аллынгдады, ал да бар. Раббий айтханча, ол сени бийинги уланыны къатыны болсун, – дегендиле.

52Ибрахимни къулу аланы сёзлерин эшитген заманында, жерге къапланып, Раббийге сежда этгенди. 53Сора ол къул, кюмюш затла да, алтын затла да, кийимле да чыгъарып, Рабийгъатха бергенди; къарындашына да, анасына да багъалы саугъала бергенди. 54Ол да, аны бла болгъан адамла да, ашагъан да, ичген да этип, кече къалгъандыла. Эрттенликде тургъан заманларында уа ол:

– Бийиме жиберигиз мени, – дегенди.

55Рабийгъатны къарындашы бла анасы уа:

– Болмай эсе да, къыз бизни бла бир он кюн турсун; андан сора барырсыз, – дегендиле.

56– Тыймагъыз мени, – дегенди ол алагъа. – Раббий жолуму къурагъанды. Жиберигиз, бийиме барайым.

57– Къызны чакъырып, ол не айтырыкъ эсе да, сорайыкъ, – дегендиле ала.

58Рабийгъатны чакъырып, анга:

– Бу адам бла барлыкъмыса? – деп соргъандыла.

– Барлыкъма, – дегенди ол.

59Алай бла эгечлери Рабийгъатны да, аны дигизасын да, Ибрахимни къулун да, аны адамларын да жолгъа ашыргъандыла. 60Рабийгъатха:

– Эгечибиз! Сенден минг мингле туусунла, туудукъларынг душманларынгы шахарларына ие болуп къалсынла! – деп, алгъыш этгендиле.

61Сора Рабийгъат да, аны къарауашлары да хазырланып, тюелеге минип, Ибрахимни къулу бла тебирегендиле. Алай бла ол къул Рабийгъатны алып, жолгъа чыкъгъанды.

62Ол кезиуде Исхакъ, Беэр-Лахай-Роиден кетип, Негеб жеринде жашай эди. 63Бир кюн Исхакъ ингир ууахтыда бираз ойлашыргъа аулакъгъа чыкъгъанды. Къарап, тюеле келе тургъанын кёргенди. 64Рабийгъат да къарагъанды да, Исхакъны эслегенлей, тюеден тюшюп, 65къулгъа:

– Ол аулакъда аллыбызгъа келе тургъан адам кимди? – деп соргъанды.

– Ол мени бийимди, – дегенди къул.

Сора Рабийгъат жаулукъ алып, башына баш ау атханды. 66Къул а Исхакъгъа битеу этген ишлерин айтханды. 67Сора Исхакъ Рабийгъатны анасы Сараны чатырына кийиргенди. Аны алгъанды, ол да аны къатыны болуп къалгъанды. Исхакъ аны сюйгенди эм анасына бушууундан жюреги жапсарылгъанды.

### 25


Ибрахимни Кетурадан туудукълары

1Ибрахим[†] дагъыда бир къатын алгъанды, аны аты Кетура эди. 2Кетура анга Зимранны, Ёкшанны, Меданны, Мидиянны, Ишбакны эм Шуахны тапханды. 3Ёкшандан Шеба бла Дедан туугъандыла. Дедандан ашшурлула, летушлула эм леумлула туугъандыла. 4Мидиянны жашлары: Эфа[†], Эфер, Ханох, Абида эм Элдаа эдиле. Была бары да Кетураны тукъумундандыла.

5Ибрахим битеу болгъан затын Исхакъгъа[†] берип къойгъанды. 6Тос къатынларыны уланларына уа Ибрахим, кеси сау заманнында окъуна, саугъала берип, аланы уланы Исхакъны къатындан кюн чыкъгъан жанындагъы жерге жиберип къойгъанды.


Ибрахим файхамбар ауушады

7Ибрахим 175 жыл жашагъанды. 8Алайды да, Ибрахим огъурлу къартлыкъда, бек къартайып эм жашаудан тоюп, жанын берип ёлгенди да, ата-бабаларына къошулгъанды. 9Уланлары Исхакъ бла Исмаил аны, хитли Цохарны жашы Эфронну сабанында Мамреге жууукъ болгъан Махпела дорбунда асырагъандыла. 10Ибрахим ол сабанны хетлиледен сатып алгъан эди. Анда Ибрахим къатыны Сараны[†] жанында асыралгъанды[+]. 11Ибрахим ёлгенден сора, Аллах аны уланы Исхакъгъа алгъыш бергенди. Исхакъ Беэр-Лахай-Роини къатында жашай эди.


Исмаилны тукъуму

12Сараны къарауашы мисирли Хажар Ибрахимге тапхан, Ибрахимни уланы Исмаилны тукъум тарыхы[†] буду: 13Тукъум тарыхларына кёре, Исмаилни жашлырыны атлары быладыла: Исмаилны тюнгючю Небайот, ызындан Кедар, Адбеел, Мибсам, 14Мишма, Дума, Масса, 15Хадад, Тема, Етур, Нафиш эм Кедема. 16Была Исмаилны жашларыдыла, онеки бий. Аланы атлары эллерини бла жерлешген жерлерини атлары болгъандыла.

17Исмаил 137 жыл жашагъандан сора жанын берип, ёлгенди да, ата-бабаларына къошулгъанды. 18Исмаил улула Ашшургъа бара тургъан жолда Мисирни чегине жууукъ болгъан Хауила бла Шур арасындагъы жерде жерлешгендиле. Къарындашларыны[†] жанында энчи жашай эдиле.


Исхакъны уланлары – Эсау бла Якъуп

19Ибрахимни жашы Исхакъны тукъум тарыхы буду: Ибрахимден Исхакъ туугъанды. 20Исхакъ Паддан-Арамдан болгъан арамлы Бетуелни къызы, арамлы Лабанны эгечи Рабийгъатны кесине къатыннга алгъан заманында къыркъ жыллыкъ эди. 21Къатыны къаратон болгъаны ючюн, Исхакъ къатыныны юсюнден Раббийден[†] тилек этгенди. Раббий Исхакъны тилегин къабыл этгенди; къатыны Рабийгъат бууаз болгъанды. 22Къарынында уланла сермешип башлагъандыла да, Рабийгъат:

– Неди бу башыма келген зат? – деп, Раббийге сорургъа баргъанды.

23Раббий анга былай айтханды:

– Сени къарынынгда эки миллет барды,
сенден эки халкъ жаратылып айырыллыкъды.
Бир халкъ экинчисинден эсе кючлю боллукъду,
абаданы гитчесине къуллукъ этерикди[+].

24Рабийгъатны къозлар заманы жетгенде къарынында эгизле бар эдиле. 25Биринчиси къызыл болуп чыкъгъанды. Аны битеу санлары тюклю кийимге ушагъанындан анга Эсау[*] атагъандыла. 26Сора аны къарындашы, къолу бла Эсауну табанындан тутуп чыкъгъанды. Ол себепден анга Якъуп[*] аталгъанды. Ала туугъан заманда, Исхакъ алтмыш жыллыкъ эди.


Эсау тюнгюч эркинлигин сатады

27Сабийле ёсюп уллу болгъандыла. Эсау уучулукъда уста адам,[†] аулакъланы сюйюучю болгъанды. Якъубʼа дайым чатырлада жашаучу жууаш адам болгъанды. 28Исхакъ Эсауну сюйюучю эди, нек дегенде, ол келтириучю кийик эт Исхакъны кёлюне жарай эди. Рабийгъат а Якъупну сюйюучю эди.

29Бир кюн Якъуп шорпа биширгенди, Эсау а аулакъдан ач болуп келгенди. 30Эсау Якъупха:

– Тилейме, бу къызыл шорпадан манга ашат, мен ачдан ёлеме, – дегенди. Аны ючюн анга Эдом[*] деген чам ат берилгенди.

31Якъубʼа анга:

Алгъа тюнгюч эркинлигинги манга сат, – дегенди[+].

32Эсау а:

– Ма, мен ёле турама. Тюнгюч эркинликден манга не файда? – дегенди.

33Якъуп анга:

– Алгъа манга ант эт, – дегенди.

Эсау ант этип, кесини тюнгюч эркинлигин Якъупха сатып къойгъанды. 34Сора Якъуп Эсаугъа ётмек да, къудору шорпа да бергенди. Эсау ашагъанды, ичгенди, сора туруп, кетгенди. Алай бла тюнгюч эркинлигин сан этмей къойгъанды.

### 26


Исхакъ бла Абимелек

1Ибрахимни[†] заманында болгъан алгъыннгы ачлыкъдан сора да, ол жерде ачлыкъ болгъан эди. Алай бла Исхакъ,[†] Филистни патчахы Абимелекге, Герар[†] шахаргъа баргъанды[+].

2Раббий[†] Исхакъгъа кёрюнюп былай айтханды:

– Мисирге барма, Мен санга айтырыкъ жерде жаша. 3Ол жерде кёчюп айлан. Мен сени бла боллукъма эмда санга берекет берликме, нек десенг, битеу бу жерлени санга эм туудукъларынга берликме эмда атанга, Ибрахимге этген антымы толтурлукъма[+]. 4Туудукъларынгы кёкдеги жулдузлача кёп этерикме эмда битеу бу жерлени туудукъларынга берликме. Сени урлугъунгу юсю бла битеу жерни миллетлери алгъышлы боллукъдула[+]. 5Ибрахим Мени сёзюме тынгылап, Мени фарызымы, буйрукъларымы, жорукъларымы эм насийхатларымы тутханы ючюн, алай этерикме.

6Алай бла Исхакъ Герарда тохтагъанды. 7Ол жерни адамлары[†] анга къатыныны юсюнден соргъанда, Исхакъ: «Ол мени эгечимди», – дегенди. «Къатынымды», – дерге уа къоркъгъанды. «Рабийгъат чырайлы тиширыуду. Бу жерни адамлары мени аны ючюн ёлтюрмеге эдиле», – деп ойлагъанды[+].

8Исхакъ анда кёп заман жашагъандан сора уа, Филистни патчахы Абимелек терезеден къарап, Исхакъ къатыны Рабийгъатны эркелете тургъанын кёргенди. 9Абимелек Исхакъны чакъырып:

– Ол сени къатынынгды да! Эгечимди деп, сен нек айтханса? – дегенди.

– Мен аны амалтын жоюлмагъа эдим деген сагъышдан айтханма, – дегенди Исхакъ.

10Абимелек:

– Сен бизге алай нек этген эдинг? Халкъымдан биреулен сени къатынынг бла жатса, сен бизни терсликге тюшюрюп къоярыкъ эдинг да, – дегенди.

11Сора Абимелек битеу халкъгъа:

– Бу адамгъа бла аны къатынына ким тийсе да, ишексиз ёлтюрюллюкдю, – деп буйрукъ бергенди.


Къуюла ючюн филистлиле бла даулаш

12Исхакъ ол жерде урлукъ себип, ол жыл жюз кере кёп арпа тирлик алгъанды. Раббий анга аллай берекет бергенди. 13Исхакъ бай болгъанды, сыйы бекден бек кётюрюлюп барып, уллу байлыкъгъа жетгенди. 14Аны къой-эчки сюрюулери да, тууар мал сюрюулери да, кёп къуллары да болгъанындан, филистлиле анга зарланып башлагъандыла.

15Филистлиле, аны атасы Ибрахим сау заманда атасыны къуллары къазгъан битеу къуюланы оюп, топуракъ къуюп басдыргъандыла[+].

16Абимелек Исхакъгъа:

– Кет бизни арабыздан. Сен бизден эсе къарыулу[†] болгъанса, – дегенди.

17Алай бла Исхакъ андан кетип, чатырлары бла Герар ёзенинде жерлешип, анда жашагъанды. 18Сора Исхакъ, атасы Ибрахимни заманында къазылгъан, аланы уа филистлиле Ибрахим ёлгенден сора оюп басдыргъан къуюланы жангыдан къазгъанды эмда алагъа атасы атагъан атланы атагъанды.

19Исхакъны къуллары ёзенде къую къаза тургъанда, анда баргъан суу шауданны тапхандыла. 20Алай а Герарны сюрюучюлери Исхакъны сюрюучюлери бла: «Суу бизникиди», – деп даулашхандыла. Ала даулашханлары ючюн Исхакъ къуюгъа Эсек[*] атагъанды. 21Башха къую къазгъандыла да, аны юсюнде да даулашхандыла. Исхакъ анга Ситна[*] атагъанды. 22Алайдан кетип, ол башха къую къазгъанды, аны юсюнден а арада сёз жюрюмегенди. Исхакъ: «Энди Раббий бизге эркин жер берди, жер башында биз да кёбейирбиз», – дегенди да, анга Рехобот[*] атагъанды.

23Андан Исхакъ Беэр-Шебагъа кёчгенди. 24Ол кече Раббий анга кёрюнюп:

– Мен атанг Ибрахимни Аллахыма, – дегенди. – Къоркъма, Мен сени блама. Къулум Ибрахимни хатеринден санга алгъыш берликме да, туудукъларынгы кёп этерикме.

25Сора Исхакъ анда къурман этилиучю жер къурагъанды да, Раббийни атын айтып, дууа этгенди. Анда чатырын къургъанды, Исхакъны къуллары да ол жерде къую къазгъандыла.

26Ол заманда Герардан Абимелек, аны ёзюрю Ахузат эм аскер башчысы Пикол Исхакъгъа келгендиле. 27Исхакъ а алагъа:

– Сиз манга нек келгенсиз? Мени кёрюп болмай, къатыгъыздан къыстап ийген эдигиз да! – дегенди.

28– Раббий сени биргенге болгъанын ачыкъ кёргенбиз, – дегендиле ала, – ол себепден бизни бла сени арабызда ант келишиу болсун дегенбиз. Кесамат[†] этейик! 29Биз санга тиймегенибиз кибик, сен да бизге аманлыкъ этме. Биз санга жаланда ахшылыкъ этип туруп, сени сау-саламат жибергенбиз. Энди уа сен Раббийни алгъышлы адамыса.

30Исхакъ алагъа той-оюн этгенди, ала ашап, ичгендиле. 31Эрттенликде эртте туруп, бир-бирлерине ант этгендиле, сора Исхакъ аланы ашыргъанды, ала да андан жарашыулукъ бла кетгендиле.

32Ол кюн окъуна Исхакъны къуллары келип, ала къазгъан къуюну юсюнден анга билдирип:

– Биз суу тапханбыз! – дегендиле.

33Исхакъ да къуюгъа Шиба[*] атагъанды. Ол себепден ол шахарны аты бюгюннге дери да Беэр-Шебады.


Эсауну къатынлары

34Эсау къыркъ жыллыкъ болуп, хетли Беерийни къызы Юдитни эм хитли Элонну къызы Басематны кесине къатыннга алгъанды[+]. 35Ала уа Исхакъгъа бла Рабийгъатха жюрек ауурлукъ эдиле.

### 27


Исхакъ Якъупха алгъыш береди

1Исхакъ[†] къартайып, кёзлери кёрмей къалгъан заманда, тамата уланы Эсауну чакъырып:

– Жашым! – дегенди.

– Мен мындама, – дегенди Эсау.

2– Мен энди къартайгъанма, – дегенди Исхакъ, – ёлюр кюнюмю билмейме. 3Энди сауутларынгы, окъ орунунгу, садагъынгы да алып, аулакъгъа бар да, манга бир кийик ат[+]. 4Манга мен сюйюучю татыулу ашны жарашдырып, келтир да ашат, ёлюрюмден алгъа санга алгъыш берейим.

5Исхакъ уланы Эсау бла сёлешген заманда, Рабийгъат эшитип тургъан эди. Эсау кийик ёлтюрюп келтирирге аулакъгъа кетгенде уа, 6Рабийгъат уланы Якъупха былай айтханды:

– Ма, атанг къарындашынг[†] Эсаугъа: 7«Манга кийик эт келтирип, татыулу аш жарашдыр. Мен ашарма да, ёлюрюмден алгъа Раббийни[†] аллында санга алгъыш берирме», – дегенин эшитгенме. 8Энди уа, жашым, манга тынгыла да, мен айтханны эт. 9Сюрюуге бар да, андан манга иги багъылгъан эки улакъ келтир. Мен аладан атанга ол сюйюучю татыулу ашны жарашдырырма. 10Сора сен атанга келтирирсе, ол ашар да, ёлюрюнден алгъа санга алгъыш берир.

11Якъуп анасы Рабийгъатха:

– Къарындашым Эсау тюклю адамды,[†] мен а сыйдам этли адамма, – дегенди. – 12Атам манга тийип кёрсе, мени алдауукъчугъа санар, кесиме алгъыш тюйюл, налат келтирип къоярма.

13– Санга келлик налат манга келсин, жашым, – дегенди анасы. – Айтханыма тынгыла да, барып, манга улакъла келтир.

14Якъуп баргъанды да, улакъланы тутуп, союп, анасына бергенди, анасы да этден атасы сюйюучюча татыулу аш жарашдыргъанды. 15Сора Рабийгъат тамата уланы Эсауну юйде болгъан эм иги кийимин алып, кичи уланы Якъупха кийдиргенди. 16Аны къолларына бла сыйдам боюнуна уа улакъланы терилерин чулгъагъанды. 17Сора кеси жарашдыргъан татыулу ашны бла ётмекни уланы Якъупну къолуна бергенди.

18Якъуп атасына барып:

– Атам! – дегенди.

– Мен мындама, къайсыса сен, жашым? – дегенди атасы.

19Якъуп атасына:

– Мен тамата уланынг Эсаума, – дегенди. – Сен манга айтханча этгенме. Тилейме, тур да, олтуруп, мен келтирген кийик этден ашап, манга алгъыш бер.

20Исхакъ уланына:

– Сен кийикни алай терк къалай тапдынг, жашым? – дегенди.

– Раббий Аллахынг мени аллыма тюбетди, – дегенди ол.

21– Къатыма кел, – дегенди Исхакъ Якъупха, – санга тийип кёрейим, жашым, уланым Эсау сенмисе, огъесе тюйюлмюсе?

22Якъуп атасы Исхакъны къатына баргъанды, Исхакъ да анга тийип кёрюп:

– Ауазы Якъупну ауазыды, къоллары уа Эсауну къолларыдыла, – дегенди.

23Аны танымагъанды, нек дегенде, Якъупну къоллары къарындашы Эсауну къолларыча тюклю эдиле. Исхакъ анга алгъыш берлик заманда:

24– Сен керти да уланым Эсаумуса? – деп соргъанды.

– Менме, – дегенди Якъуп.

25Исхакъ анга:

– Келтирген кийик этингден аллыма сал, жашым, ашайым да, санга алгъыш берейим, – дегенди.

Якъуп ашны аны аллына салгъанды, ол да ашагъанды; анга чагъыр да келтиргенди, ол да аны ичгенди.

26Атасы Исхакъ анга:

– Къатыма келип, мени уппа бир эт, жашым, – дегенди.

27Якъуп къатына барып, аны уппа этгенди. Исхакъ, аны кийиминден ийис сезгенде, анга алгъыш берип былай айтханды:

– Ма, Раббий берекет берген
аулакъны ийисича,
уланымдан чыкъгъан ийис!
28Аллах санга кёкню чыгъындан бла
жерни битимлилигинден
мирзеуню бла чагъырны кёплюгюн берсин[+].
29Халкъла санга къуллукъ этсинле,
миллетле санга баш урсунла.
Къарындашларынга бий бол,
анангы уланлары санга баш урсунла.
Санга къаргъыш этгенле къаргъышлы болсунла;
санга алгъыш этгенле алгъышлы болсунла!

30Олсагъат, Исхакъ Якъупха алгъыш берип бошап, Якъуп да атасы Исхакъны аллындан чыкъгъанлай, къарындашы Эсау уудан келгенди. 31Ол да татыулу аш жарашдырып, атасына келтиргенди да, анга:

– Тур, атам, жашынг келтирген кийик этден аша да, манга алгъыш бер, – дегенди.

32Атасы Исхакъ а андан:

– Сен кимсе? – деп соргъанды.

– Мен сени уланынгма! – дегенди ол. – Сени тюнгюч уланынг Эсаума.

33Сора Исхакъ бек уллу къайгъыгъа къалып, титирегенди.

– Алай эсе, уугъа барып, манга кийик эт келтирген кимди? – дегенди. – Сен келирден алгъа, мен андан ашап, анга алгъыш бергенме. Энди алгъышлы ол боллукъду!

34Эсау, атасыны сёзлерин эшитгенде, бек уллу эм бек ачы къычырыкъ этип:

– Атам! Манга да алгъыш бер! – дегенди.

35Алай атасы анга:

– Къарындашынг хыйлалыкъ бла келип, сени алгъышынгы алгъанды, – дегенди.

36– Якъуп деген ат анга берилгени тюз тюйюлмюдю?! – дегенди Эсау. – Ол мени энди эки кере алдагъанды. Алгъын тюнгюч эркинлигими, ма энди уа алгъышымы да алгъанды!

Дагъыда атасына:

– Сени манга алгъышынг къалмагъанмыды? – деп соргъанды[+].

37– Ма, мен аны санга бийге салгъанма, битеу къарындашларын да анга къулгъа бергенме, – деп жууап берди Исхакъ Эсаугъа. – Мирзеуню бла чагъырны да анга бергенме. Санга уа не этейим, жашым?

38Эсау а:

– Атам, алгъышынг жангыз бирмиди да? Манга да алгъыш эт, атам! – дегенди. Сора къычырыкъ этип жилягъанды.

39Атасы Исхакъ анга быллай жууап берди:

– Ма, жерни битиминден
эмда кёкню чыгъындан узакъ жашарыкъса.
40Къылычынг бла жашау этериксе
эмда къарындашынга къуллукъ этериксе.
Бир заманлада уа, тынгысыз боллукъса эм,
ол санга салгъан боюнсаны, боюнунгдан атарса.


Якъуп Лабаннга къачады

41Эсау Якъупну атасы анга алгъыш бергени ючюн кёрюп болмай къалгъанды эмда кеси кесине: «Атамы жиляуун этер кюнле жетедиле. Ол заманда къарындашым Якъупну ёлтюрюп къоярма», – дегенди.

42Рабийгъатха тамата уланы Эсауну ол сёзлерин жетдиргендиле да, Рабийгъат адам ийип, кичи жашы Якъупну чакъыртып, анга былай айтханды:

– Ма, къарындашынг Эсау сени ёлтюрюрге айтып, кесин жапсарады. 43Энди уа, жашым, мени айтханымы эт: мычымай Харан жерге, къарындашым Лабаннга къач. 44Къарындашынгы чамланыуу чёкгюнчю, анда бир кесек заман тур. 45Къарындашынгы санга ачыуу чёгюп, ол, сен анга этгенни унутхунчугъа дери, анда мычы. Ол заманда мен адам ийип, сени андан келтиртирме. Бир кюннге экигизден да бошап нек къалайым?

46Сора Рабийгъат Исхакъгъа:

– Хетли къызладан мен жанымдан безгенме, – дегенди. – Якъуп да былача, хетли къызладан, бу жерни къызларындан къатын алса уа, манга жашау неге керекди[+]?

### 28

1Сора Исхакъ[†] Якъупну чакъырып, анга алгъыш этип, быллай осуят этгенди:

– Кенанлы[†] къызладан къатын алма. 2Мычымай тебиреп, Паддан-Арамгъа, анангы атасы Бетуелни юйюне бар. Ол жерден, анангы къарындашы[†] Лабанны къызларындан кесинге къатын ал[+]. 3Къудуретли Аллах а сени алгъышлы этсин, сени битимли этип кёбейтсин эмда сенден кёп халкъла туусунла. 4Аллах санга эм туудукъларынга Ибрахимни[†] алгъышын берсин, Ол Ибрахимге тежегенича, бу сен кёчюп айланнган жерге сен ие болуп къал!

5Сора Исхакъ Якъупну жибергенди, ол да Паддан-Арамгъа, арамлы Бетуелни жашына, Якъупну бла Эсауну аналары Рабийгъатны къарындашына – Лабаннга – кетгенди.

6Исхакъ Якъупха алгъыш этип, аны Паддан-Арамгъа, андан кесине къатын алыргъа ийгенин, Эсау билгенди. Эмда Якъупха ыразылыкъ бере тургъанда, анга: «Кенанлы къызладан къатын алма», – деп осуят этгенин, 7Якъуп да атасыны бла анасыны айтханларын этип, Паддан-Арамгъа кетгенин, Эсау кёргенди. 8Алай бла Эсау кенанлы къызла атасы Исхакъны кёлюне жетмегенлерин ангылагъанды. 9Сора Эсау Исмаилгъа барып, къатынларыны юсюне, дагъыда, Ибрахимни жашы Исмаилни къызы, Небайотну эгечи Махалатны кесине къатыннга алгъанды[+].


Якъупну тюшю бла Аллахха берген сёзю

10Якъуп Беэр-Шебадан чыгъып, Хараннга атланнганды. 11Бир жерге келип, кюнню батханы ючюн, анда кече къалыргъа тохтагъанды. Ол жерни ташларындан бирин алып, башына жастыкъ этип жатханды. 12Тюшюнде ол жер юсюнде сюелген басхыч кёргенди, аны баш жаны уа кёкге жете эди. Аллахны мёлеклери[†] аны бла ёрге ёрлей эм энишге тюше эдиле. 13Аны къатында[*] Раббий[†] тура эди да:

– Мен – Раббийме, сени къарт атанг Ибрахимни Аллахыма эм атанг Исхакъны Аллахыма, – дегенди. – Бу сен жатхан жерни Мен санга эм туудукъларынга берликме. 14Туудукъларынг жер букъусуча кёп боллукъдула; сиз кюн батхан жанына, кюн чыкъгъан жанына, шимал жанына эм къыбыла жанына жайылырыкъсыз. Сени юсюнг бла эм урлугъунгу юсю бла жерни битеу миллетлери алгъышлы боллукъдула[+]. 15Ма, Мен сени блама. Къайры барсанг да, сени хар жерде да сакъларыкъма эмда бу жерге къайтарлыкъма. Мен сени атарыкъ тюйюлме, санга айтханымы толтурлукъма.

16Якъуп жукъусундан уяннганды да кеси-кесине: «Кертиси да, бу жерде Раббий барды, мен а билмегенме!» – дегенди. 17Къоркъуп, ол:

– Бу жер къалай къоркъунчлуду! Бу – Аллахны юйюдю, башха зат тюйюлдю, бу – кёклени къабакъларыды, – дегенди.

18Эрттенликде эртте туруп, Якъуп башына жастыкъ орунуна салгъан ташны алгъанды да, аны сын таш этип сюегенди эмда аны юсюне зейтун жау къуйгъанды[+]. 19Ол жерни атына Якъуп Бейт-Эл[*] атагъанды. Ол шахарны алгъыннгы аты уа Луз эди[+]. 20Сора Якъуп, нюзюр[†] этип, былай айтханды:

– Аллах мени бла болуп, мени бу бара тургъан жолумда сакъласа эм манга ашаргъа ётмек, киерге кийим берсе,[+] 21мен да атамы юйюне сау-саламат къайтсам, сора Раббий мени Аллахым болур, 22мен сын этип сюеген бу таш да Аллахны юйю болур. Сен манга берген затны барындан да, мен Санга ондан бирин берирме[+].

### 29


Якъуп Рахел бла тюбешеди

1Якъуп жолуна бара туруп, кюн чыкъгъан жаныны халкъларыны жерлерине жетгенди. 2Аулакъда къую кёргенди. Къуюну къатында юч къой-эчки сюрюу жатып тура эди, нек дегенде, ол къуюдан сюрюулеге суу ичириучю эдиле. Къуюну башы уллу таш бла жабылып эди. 3Битеу сюрюуле ары жыйылгъандан сора, къуюну башындан ташны кетерип, маллагъа суу ичириучю эдиле. Андан сора, дагъыда, ташны жерине, къуюну башына салыучу эдиле.

4Якъуп сюрюучюледен:

– Къарындашларым,[†] сиз къайдансыз? – деп соргъанды.

– Харанданбыз, – деп жууап бергендиле ала.

5Якъуп:

– Нахорну жашы Лабанны таныймысыз? – деп соргъанды.

– Таныйбыз, – дегендиле ала.

6– Ол сау-саламат турамыды? – деп соргъанды Якъуп.

– Сау-саламат турады, дегендиле ала. – Ма, аны къызы Рахел къой-эчкиле бла келе турады.

7Якъуп алагъа:

– Ма, кюн алыкъа бийикдеди, малланы жыяр заман болмагъанды. Къой-эчкилеге суу ичиригиз да, барып, кютюгюз, – дегенди.

8Ала уа:

– Битеу сюрюуле жыйылып, къуюну башындан ташны кетергинчи эталлыкъ тюйюлбюз; къойлагъа суу ол заманда ичирликбиз, – дегендиле.

9Ол ала бла сёлеше тургъанда, Рахел атасыны къой-эчкилери бла келди; ол сюрюу кюте эди. 10Анасыны къарындашы Лабанны къызы Рахелни бла къой-эчкилерин кёргенлей, Якъуп къуюгъа барып, ташны аны башындан кетергенди, Лабанны къой-эчкилерине суу ичиргенди. 11Сора Якъуп Рахелни уппа этгенди да, ауазын кётюрюп жилягъанды. 12Якъуп Рахелге, аны атасыны жууугъу болгъанын, Рабийгъатны жашы болгъанын айтханды. Рахел а чабып барып, атасына билдиргенди.

13Лабан, эгечини жашы Якъупну хапарын эшитгенлей, аны аллына чапханды да, аны къучакълап, уппа этгенди эмда юйюне келтиргенди. Сора Якъуп Лабаннга болуннганланы барын да айтханды. 14Лабан анга:

– Сен кертиси да мени сюегимсе, мени этимсе! – дегенди.


Якъуп Леяны эм Рахелни къатыннга алады

Якъуп Лабанны юйюнде сау ай тургъандан сора, 15Лабан Якъупха:

– Къарындашым болгъанынг ючюн манга хакъсызмы ишлериксе? – дегенди. – Санга не хакъ берейим? Айт манга.

16Лабанны уа эки къызы бар эди: абаданыны аты Лея, кичисини аты Рахел эди. 17Леяны кёзлери назик эди, Рахел а субай санлы эм чырайлы эди. 18Якъуп Рахелни сюйюп къалгъанды эмда Лабаннга:

– Сени кичи къызынг Рахел ючюн мен санга жети жыл ишлерикме, – дегенди.

19– Ахшы, – дегенди Лабан. – Аны башха адамгъа[†] бергенден эсе санга бергеним игиди. Мени бла жаша.

20Якъуп Рахел ючюн жети жыл ишлегенди. Алай а, Рахелни сюйгени себепли, жети жыл анга бир-эки кюн кибик кёрюннгенди.

21Сора Якъуп Лабаннга:

– Къуллукъ этер заманым бошалды. Къатынымы бер, аны бла юйленирге сюеме, – дегенди.

22Лабан ол жерни битеу адамларын чакъырып жыйгъанды да, той этгенди. 23Ингирде уа къызы Леяны алып, Якъупха келтиргенди, Якъуп да аны бла кече къалгъанды. 24Лабан къарауашы Зилпаны да къызы Леягъа къарауашха бергенди.

25Эрттенликде Якъуп къараса, ма, аллында Лея! Сора ол Лабаннга:

– Манга бу этгенинг неди? Санга ишлеп тургъаным Рахел ючюн тюйюлмю эди да? Мени нек алдап къойдунг? – дегенди.

26– Бизни жерде алай этмейдиле, кичисин таматасындан алгъа бермейдиле, – дегенди Лабан. – 27Муну той ыйыгъы бошалсын да, сора сен манга дагъыда жети жыл ишлерик ишинг ючюн, санга башхасын да берирбиз.

28Якъуп алай этгенди да, муну той ыйыгъы бошалгъанды. Сора Лабан къызы Рахелни да Якъупха къатыннга бергенди. 29Лабан къарауашы Билханы да къызы Рахелге къарауашха бергенди. 30Алай бла, Якъуп Рахелни да алгъанды эм Рахелни Леядан эсе бек сюйгенди. Лабаннга дагъыда жети жыл ишлегенди[+].


Якъупну сабийлери

31Якъуп Леяны аз сюйгенин Раббий[†] эслегенде, аны къарынын ачханды, Рахел а къаратон эди. 32Лея бууаз болуп, улан тапханды да: «Раббий къыйынлыгъымы эслегенди. Энди эрим мени сюерикди», – деп, анга Рубен[*] атагъанды.

33Дагъыда бууаз болуп, улан тапханды да: «Раббий сюйюлмегеними эшитип, манга бу сабийни да бергенди», – деп, анга Шимон[*] атагъанды.

34Дагъыда бууаз болуп, улан тапханды да: «Энди уа эрим манга байланырыкъды, мен анга юч улан тапханма», – деп, анга Лебий[*] атагъанды.

35Дагъыда бууаз болуп, улан тапханды да: «Энди уа Раббийге уллу махтау салырма», – деп, анга Яхуда[*] атагъанды. Сора къозламай тохтагъанды.

### 30

1Рахел Якъупха сабий табаргъа болалмагъанын кёрюп, эгечине сукъланып башлагъанды эмда Якъупха:

– Манга сабийле бер; бермесенг а, мен ёлюрме, – дегенди.

2Якъуп Рахелге ачыуланып:

– Санга сабий бермеген Аллах Кесиди. Мен Аллах тюйюлме да! – дегенди.

3– Ма къарауашым Билха, – дегенди Рахел, – анга бар. Ол манга сабий табсын да, мени андан сабийлерим болсунла.

4Сора Рахел къарауашы Билханы Якъупха къатыннга бергенди, Якъуп да анга баргъанды. 5Билха бууаз болуп, Якъупха улан тапханды. 6Рахел: «Аллах манга тюз сюд этгенди. Мени ауазымы эшитип, манга улан бергенди», – деп, анга Дан[*] атагъанды.

7Рахелни къарауашы Билха дагъыда бууаз болуп, Якъупха экинчи улан тапханды. 8Рахел: «Мен эгечим бла уллу кюреш этип, хорладым», – деп, анга Нафталий[*] атагъанды.

9Лея, къозламай тохтагъанын кёрюп, къарауашы Зилпаны Якъупха къатыннга бергенди. 10Леяны къарауашы Зилпа да Якъупха улан тапханды. 11Лея: «Къалай огъурлу болдум!» – деп, анга Гад[*] атагъанды.

12Сора Леяны къарауашы Зилпа Якъупха экинчи улан тапханды. 13Лея: «Насыбыма туугъанды! Тиширыула манга насыплы дерикдиле», – деп, анга Ашер[*] атагъанды.

14Будай орула тургъан заманда, Рубен аулакъгъа барып, мандрагор[*] кёгетле тапханды да аланы анасы Леягъа келтиргенди. Рахел Леягъа:

– Тилейме, уланынгы мандрагор алмаларындан манга бер, – дегенди.

15– Эрими къолгъа алгъанынг жетмеймиди санга, – дегенди Лея, – жашымы мандрагор алмаларын да алыргъамы умут этесе?

– Охо, – дегенди Рахел, – жашынгы мандрагорлары ючюн эрим бюгече сени бла къалсын[+].

16Ингирде Якъуп аулакъдан къайтханда, Лея аны аллына чыгъып:

– Бюгече мени бла къалыргъа керексе, мен сени ючюн жашымы мандрагор алмаларын берип тёлегенме, – дегенди.

Ол кече Якъуп аны бла къалгъанды. 17Аллах Леяны эшитгенди да, Лея бууаз болуп, Якъупха бешинчи улан тапханды. 18«Мен къарауашымы эриме бергеним ючюн Аллах мени саугъалагъанды», – деп, Лея анга Иссахар[*] атагъанды.

19Лея дагъыда бууаз болуп, Якъупха алтынчы улан тапханды. 20«Аллах манга аламат саугъа бергенди. Мен эриме алты улан тапханма да, энди ол манга хурмет этерикди», – деп, Лея анга Зебулун[*] атагъанды.

21Андан сора Лея къыз тапханды эм анга Дина атагъанды.

22Сора Аллах Рахелге эс бёлгенди, аны тилегин къабыл этип, къарынын[†] ачханды. 23Рахел бууаз болуп, улан тапханды да: «Аллах бедишими юсюмден алды», – дегенди 24эмда: «Раббий[†] манга экинчи улан да къошсун», – деп, анга Юсюп[†][*] атагъанды.


Якъупну сюрюулери кёп боладыла

25Рахел Юсюпню тапхандан сора, Якъуп Лабаннга:

– Манга кеси жериме кетерге ыразылыкъ бер, – дегенди. – 26Къатынларыма бла сабийлериме да мени бла барыргъа ыразылыкъ бер да, мен барайым. Мен ала ючюн санга къуллукъ этгенме. Санга къалай къуллукъ этгеними сен билесе, – дегенди.

27– Сени кёзлерингде мен ыразылыкъ тапха эдим! – дегенди анга Лабан. – Таш салып билгениме кёре, сени хатерингден Раббий манга берекет бергенди. – 28Сора дагъыда: – Менден жетерик хакъынгы белгиле, берейим, – деп къошханды.

29Якъубʼа жууапха:

– Мен санга къалай къуллукъ этгеними, мен кютгенли малынг къалай болгъанын да, сен билесе, – дегенди. – 30Мен келгинчи, малынг аз эди, энди уа бек кёп болгъанды. Мени келгеним бла Раббий санга берекет бергенди. Мен кеси юйюме уа къачан ишлерикме?

31– Не берейим санга? – деп соргъанды Лабан.

– Манга сенден бир зат да керекмейди, – дегенди Якъуп. – Мен айтханны этсенг, энтта къой-эчкилеринги кютюп, сакълап турлукъма. 32Бюгюн битеу сюрюулеринги ичлери бла ётейим. Аладан хар тамгъалы эм къолан къойну, хар къара къозуну, эчкиледен да тамгъалысын эм къоланын айырайым. Аллай мал мени иш хакъым болсун. 33Келлик заманда иш хакъыма къараргъа келгенингде тюз болгъанымы, болмагъанымы мындан ангыларса: тамгъалы эм къолан болмагъан эчкилерим эм къара болмагъан къозуларым болса, ала урланнган малгъа саналлыкъдыла.

34– Бек ахшы, сен айтханча болсун, – дегенди Лабан.

35Алай а ол кюн Лабан сызлыкълы эм къолан текелени, юслеринде акъ жерлери болгъан битеу тамгъалы эм къолан эчкилени эм битеу къара къозуланы айырып, уланларыны къолларына бергенди. 36Сора кесини бла Якъупну арасында юч кюнлюк жол узакълыкъ белгилегенди. Якъубʼа Лабанны къалгъан къой-эчкилерин кюте эди.

37Сора Якъуп стиракс, миндал эм чынар терекледен чий чыбыкъла кесип, аланы кертип акъ ызлыкъла этгенди, чыбыкъланы къабукъларын агъына дери артханды. 38Малла суу ичерге келиучю жерде, кертилген чыбыкъланы ол суу ичириучю гуллалагъа, малны аллына салгъанды. Малла къошулгъан кезиуде, ала суу ичерге келген заманда 39къой-эчкиле чыбыкъланы аллында къошула эдиле. Сора сызлыкълы, тамгъалы эм къолан балала тууа эдиле. 40Якъуп къозуланы айырып, Лабанны сызлыкълы эм къара малыны туурасында тутханды. Кесини сюрюулерин энчи тутханды, Лабанны малы бла къатышдырмагъанды.

41Хар заманда, къарыулу мал къошулгъан кезиуде, ала чыбыкъланы аллында къошулсунла деп, Якъуп гуллада малланы кёзлерини аллына чыбыкъла сала эди. 42Къарыусуз мал къошулгъан заманда уа, салмай эди. Алай бла къарыусуз мал Лабаннга, къарыулусу уа Якъупха жетип тургъанды.

43Алай бла Якъуп бек бай болгъанды, аны бек кёп къой-эчкилери, къарауашлары бла къуллары, тюелери бла эшеклери да бар эди.

### 31


Якъуп къачып кетеди

1Лабанны жашлары:

– Якъуп атабызны битеу болгъан мюлкюн къолуна жыйгъанды, битеу бу байлыкъны бизни атабызны мюлкюнден къурагъанды, – деп айта эдиле.

Якъуп бу сёзлени эшитгенди. 2Якъуп, Лабан энди анга алгъынча иги къарамагъанын да эслегенди.

3Раббий[†] Якъупха:

– Аталарынгы жерине эм туугъан журтунга къайт. Мен сени бла боллукъма, – дегенди.

4Сора Якъуп, адам[†] ийип, Рахелни бла Леяны аулакъгъа, кесини къой-эчки сюрюулери тургъан жерге чакъыртханды. 5Алагъа былай айтханды:

– Атагъызны манга алгъынча иги къарамагъанын кёреме. Алай болгъанлыкъгъа, мени атамы Аллахы мени блады. 6Атагъызгъа битеу кючюм бла къуллукъ этгеними, сиз билесиз. 7Атагъыз а мени алдап тургъанды, мени хакъымы он кере тюрлендиргенди. Алай болгъанлыкъгъа, Аллах аны манга аманлыкъ этерге къоймагъанды. 8Атагъыз: «Тамгъалы мал сени хакъынг боллукъду», – деген заманда, битеу мал тамгъалы тёлю тапханды. Ол: «Санга хакъгъа сызлыкълыла боллукъдула», – деген заманда уа, битеу малла сызлыкълыла тапхандыла. 9Алай бла Аллах атагъыздан малны сыйырып, манга бергенди.

10Мал къошулуучу кезиуде, бир жол мен тюшюмде, къошулгъан текеле сызлыкълы, тамгъалы эм къашхалы болгъанларын кёрген эдим. 11Аллахны мёлеги манга тюшюмде: «Якъуп!» – деген эди. Мен да: «Мен мындама», – деген эдим. 12Ол да манга: «Къарап кёр: сюрюуюнгде къошулгъан текеле бары да сызлыкълы, тамгъалы эм къашхаладыла. Нек десенг Лабан санга не этгенин Мен кёреме. 13Мен санга Бейт-Элде кёрюннген Аллахма. Сен анда сын ташха зейтун жау къуйгъанса эм анда Манга нюзюр-ниет[†] этгенсе. Энди тебире, бу жерден чыкъ да, туугъан жеринге къайт», – дегенди[+].

14Рахел бла Лея анга быллай жууап бергендиле:

– Атабызны юйюнде бизге дагъыда мюлк юлюш бармыды? 15Ол бизни тыш адамлагъа санагъаны баям тюйюлмюдю? Ол бизни сатып, бизни ючюн алгъан ахчасын да жоюп бошагъанды. 16Ишексиз, Аллах атабыздан сыйыргъан битеу байлыкъ бизникиди эм бизни сабийлерибизникиди. Алайды да, Аллах санга не айтхан эсе да, эт.

17Сора Якъуп сабийлерин бла къатынларын тюелеге миндиргенди. 18Битеу малын, битеу жыйгъан байлыгъын, ол Паддан-Арамда жыйгъан энчи малын аллында сюрюп, атасы Исхакъгъа,[†] Кенанны[†] жерине барыучу жолгъа чыкъгъанды.

19Лабан къойларын къыркъыргъа кетгенди да, Рахел атасыны юйюндеги тейрилерин урлагъанды. 20Якъубʼа кетеригин билдирмей, арамлы Лабанны алдагъанды. 21Кесини битеу болгъан заты бла къачып кетгенди. Эфрат суундан ётюп, Гилад атлы тау жерге тебирегенди.


Лабан Якъупну ызындан къууады

22Ючюнчю кюн Лабаннга Якъупну къачханын билдиргендиле. 23Лабан жууукъларын да биргесине алып, Якъупну ызындан къуугъанды. Жети кюн баргъандан сора, Гилад атлы тау жерде аны ызындан жетгенди. 24Аллах а, арамлы Лабанны кече тюшюнде кёрюнюп, анга: «Сакъ бол, Якъупха не ахшы, не аман айтма!» – дегенди.

25Лабан Якъупну къуууп жетгенди. Якъуп чатырын Гилад атлы тау жерде къуруп тура эди да, Лабан да жууукълары бла ол жерде тохтагъанды. 26Лабан Якъупха:

– Сен алай нек этдинг? – дегенди. – Мени алдап, къызларымы, жесирлени сауут бла алып кетгенча, нек алып кетгенсе? 27Манга айтмай, менден бугъуп, жашыртын къачып нек кетгенсе? Мен а сени къууанч бла эм жырла бла, дауурбасла эм къыл къобузла сокъдуруп ашырыр эдим. 28Сен манга туудукъларымы бла къызларымы уппа этерге да къоймагъанса. Оюмсузлукъ этгенсе сен. 29Мени къолумда сизге аманлыкъ этер кюч барды, алай а атагъызны Аллахы тюнене манга: «Сакъ бол, Якъупха не ахшы, не аман айтма!» – дегенди. 30Ахшы. Сен атангы юйюнде болургъа чыдамсыз термилгенинг ючюн кетгенсе. Мени тейрилерими уа нек урлагъанса?

31Якъуп Лабаннга жууап берип:

– Мен сенден къоркъгъан эдим, – дегенди. – Къызларынгы менден сыйырып къоймагъа эдинг деп, ойлагъан эдим. 32Тейрилеринги уа кимде тапсанг, ол сау къалмаз. Жууукъларыбыз кёрюп тургъанлай, къара да, сени затларынгдан не тапсанг да, кесинге ал.

Тейрилени Рахел урлагъанындан Якъупну хапары жокъ эди.

33Лабан Якъупну чатырына да, Леяны чатырына да, эки къарауашны чатырларына да кирип излегенди, алай а жукъ тапмагъанды. Сора Леяны чатырындан чыгъып, Рахелни чатырына киргенди. 34Рахел а тейрилени алып, тюе иерни тюбюне салгъанды да, аланы юсюне олтургъанды. Лабан битеу чатырны тинтгенди, аланы тапмагъанды.

35Рахел атасына:

– Аллында ёрге къобалмагъаным ючюн, бийим чамланмасын: мени тиширыулагъа болуучу кезиуюмдю, – дегенди.

Лабан не бек излеген эсе да, тейрилени табалмагъанды.

36Энди Якъуп ачыуланып, Лабан бла даулашханды. Сёз башлап, Лабаннга:

– Мени ызымдан къууарча не аманлыкъ этгенме санга, не гюняхым[†] барды? – дегенди. – 37Битеу хапчукларыма къарадынг, юйюнгю битеу хапчукларындан сен не зат тапдынг? Былайда мени жууукъларымы бла сени жууукъларынгы алларында кёргюзт; ала бизни экибизни арабызны айырсынла. 38Ма, жыйырма жыл мен сени къатынгда турдум. Къойларынг бла эчкилеринг ташламагъандыла, сюрюуюнгю къочхарларындан да мен ашамагъанма. 39Жаныуар талагъанны мен санга келтирмегенме, ол мени къоранчым болгъанды. Кюндюз урланнганны да, кече урланнганны да сен манга тёлете эдинг. 40Кюндюз иссиликден, кече уа сууукъдан азап чегип тургъанма. Кёзлериме жукъу кирмей эди. 41Юйюнгде жыйырма жылым алай озгъанды. Санга эки къызынг ючюн онтёрт жыл, малынг ючюн да алты жыл къуллукъ этгенме. Сен а хакъымы он кере тюрлендиргенсе. 42Атамы Аллахы – Ибрахимни[†] Аллахы эм Исхакъ табыныучу Аллах – мени бла болмаса эди уа, сен энди мени къурулай жиберир эдинг. Аллах мени къыйынлыгъымы эм къолларымы урунууун кёргенди да, тюнене мени жакълагъанды.


Лабан бла Якъуп келишиу этедиле

43Лабан Якъупха жууап берип:

– Къызла эсе мени къызларымдыла, сабийле эсе мени сабийлеримдиле, мал эсе мени малымды эмда битеу бу сен кёрген меникиди, – дегенди. – Алай болгъанлыкъгъа, мен энди къызларыма бла аладан туугъан сабийлерине аманлыкъ этермеми? 44Энди кел, кесамат[†] этейик да, ол арабызда шагъатлыкъ болсун.

45Якъуп бир таш алып, аны сын этип сюегенди[+]. 46Сора Якъуп кесини жууукъларына:

– Ташла жыйыгъыз, – дегенди.

Ала ташла жыйып, тёбе этгендиле да, анда ашап ичгендиле. 47Лабан анга Егар-Сахадута атагъанды, Якъубʼа Галед[*] атагъанды. 48Лабан:

– Бюгюн бу тёбе сени бла мени арабызда шагъатды, – дегенди.

Галед деген ат да анга ол себепден аталгъанды. 49Мицпа[*] деп да аталгъанды, нек дегенде, Лабан:

– Бир-бирибизден ташада болгъан заманыбызда, манга да, санга да Раббий къарасын, – деп айтханды. – 50Сен къызларымы инжилтсенг неда къызларымы юсюне башха къатынла алсанг, бизни арабызда адам болмагъанлыкъгъа, мени бла сени арабызда Аллах шагъатды.

51Дагъыда Лабан Якъупха былай айтханды:

– Ма бу тёбе да, мени бла сени арабызда мен салгъан, ма эсгертме да. 52Аманлыкъ этер ючюн не мен санга бу тёбеден ётмезлигиме, не сен манга бу тёбеден эм бу эсгертмеден ётмезлигинге бу тёбе шагъат болсун эм бу эсгертме шагъат болсун. 53Ибрахимни Аллахы, Нахорну Аллахы, аланы аталарыны Аллахы бизни арабызда хукъму этсин.

Якъуп атасы Исхакъ табыныучу Аллах бла ант этгенди[+]. 54Сора Якъуп ол тау жерде къурман кесгенди, жууукъларын аш ашаргъа чакъыргъанды. Ала ашагъандыла, ол тауда кече къалгъандыла. 55Лабан эрттенликде эртте тургъанды да, туудукъларын бла къызларын уппа этип, алагъа алгъыш бергенди. Сора кетип, кеси жерине къайтханды.

### 32


Якъуп Эсау бла тюбеширге хазырланады

1Якъуп кесини жолуна кете туруп, аны аллына Аллахны мёлеклери[†] чыкъгъандыла. 2Якъуп аланы кёргенде:

– Бу Аллахны аскериди! – деп, ол жерге Маханаим[*] атагъанды.

3Сора Якъуп кесинден алгъа къарындашы[†] Эсаугъа, Сеир атлы жерге, Эдом тийресине келечиле ийгенди. 4Алагъа быллай буйрукъ этгенди:

– Бийим Эсаугъа былай айтыгъыз: «Ма былай айтады къулунг Якъуп: Эндиге дери Лабанны юйюнде къонакъ болуп тургъанма. 5Тууарларым, эшеклерим, къойларым бла эчкилерим, къулларым бла къарауашларым да барды. Сен манга ыразы болур ючюн, бийиме бу хапарны иеме».

6Келечиле Якъупха къайтып:

– Къарындашынг Эсаугъа бардыкъ. Ол санга тюберге келе турады, аны биргесине да тёртжюз адам[†] барды, – дегендиле.

7Якъуп бек къоркъгъанды эм жунчугъанды. Аны бла болгъан адамланы да, къой-эчкилерин да, тууар малын да, тюелерин да бёлюп, эки къонуш[†] этгенди. 8«Эсау бир къонушха чабыуул этип, аны къырса, къалгъан къонуш къутулургъа болур», – деп ойлай эди.

9Сора Якъуп тилек этгенди:

– Я Аллах, атам Ибрахимни[†] эм атам Исхакъны[†] Аллахы, манга: «Жеринге, туугъан журтунга къайт, Мен санга ахшылыкъ этерикме», – деген Раббий![†][+] 10Сен къулунга кёргюзтген битеу ахшылыгъынга эм тюзлюгюнге тийишли да тюйюлме мен. Бу Иордан суудан мен жаланда къолумдагъы таягъым бла ётген эдим; энди уа менде эки къонуш барды. 11Тилейме сенден, мени къарындашым Эсауну къолундан къутхар. Ол келип, мени да, сабийлени да аналары бла бирге ёлтюрюр деп, къоркъама. 12Сен а: «Мен санга ахшылыкъ этерикме эм туудукъларынгы, тенгизни юзмези кибик санаялмазча кёп этерикме», – деп айтханса[+].

13Ол кече Якъуп алайда къалгъанды. Кесини болгъан затындан къарындашы Эсаугъа саугъагъа 14экижюз эчки, жыйырма теке, экижюз къой, жыйырма къочхар, 15балалары бла бирге отуз саулукъ тюе, къыркъ ийнек, он бугъа, жыйырма тиши эшек, он эркек эшек айыргъанды. 16Къулларыны къолларына хар сюрюуню энчи берип, алагъа:

– Аллымда барыгъыз эм сюрюуню бла сюрюуню араларында жер къоюгъуз, – дегенди.

17Сора биринчисине былай буюргъанды:

– Къарындашым Эсау санга тюбеп: «Сен кимникисе? Къайры бараса? Бу аллынгда сюрюу да кимникиди?» – деп сорса, 18сен жууапха: «Къулунг Якъупну. Бу, бийим Эсаугъа жиберилген саугъады. Ма, ол кеси да ызыбыздан келе турады», – деп айт.

19Экинчисине да, ючюнчюсюне да, сюрюулени ызларындан баргъанланы барына да ол былай буюргъанды:

– Эсаугъа тюбеген заманыгъызда, сиз да анга алай айтыгъыз. 20Дагъыда: «Ма, къулунг Якъуп да бизни ызыбыздан келе турады», – дегиз.

Якъуп: «Аллымда баргъан саугъала бла аны жюрегин жумушатырма да, бетин андан сора кёрюрме. Мени къабыл этерге да болур эсе уа», – деп ойлай эди. 21Алай бла саугъала аны аллында кетгендиле, кеси уа ол кече къонушда къалгъанды.


Якъуп Аллах бла кюрешеди

22Ол, кече туруп, эки къатынын да, эки къарауашын да, онбир уланын да алып, Яббок сууну кёчюуюнден ётгенди. 23Аланы алып, суудан ётдюргенден сора, кесини битеу болгъан затын да ётдюргенди.

24Якъуп кеси жангыз къалгъанды. Сора, танг жарыгъы чыкъгъынчы, аны бла Биреу кюрешгенди. 25Якъупну хорлаялмагъанын кёрюп, Ол аны бла кюреше тургъанда, Якъупну базыкъ бутуну жигине тийгенди да, аны бутуна къыяу салгъанды. 26Сора:

– Жибер Мени, танг жарыгъы чыкъгъанды, – дегенди.

Якъубʼа:

– Сен манга алгъыш бергинчи, Сени жиберлик тюйюлме, – дегенди.

27– Атынг неди? – деп соргъанды Ол.

– Якъуп, – дегенди.

28Ол а:

– Бюгюнден арысында атынг Якъуп тюйюл, Исраил[†][*] боллукъду, – дегенди, – нек десенг, Аллах бла эм адамла бла кюрешип, хорлагъанса[+].

29– Тилейме, атынгы айт, – дегенди Якъуп.

– Сен атымы неге сораса? – дегенди Ол.

Сора алайда Якъупха алгъыш бергенди. 30Якъуп: «Мен Аллахны бетден бетге кёргенме, алай болгъанлыкъгъа жаным сау къалгъанды», – деп, ол жерни атына Пениел[*] атагъанды[+].

31Якъуп Пенуэлден кетип баргъан заманда кюн чыкъгъан эди; ол базыкъ бутундан акъсай бара эди. 32Якъуп бла Кюрешген аны бутундагъы жикни сингирине тийгени себепли, Исраил улулары эндиге дери да базыкъ бутну жигиндеги сингирни ашамайдыла.

### 33


Якъуп Эсау бла тюбешеди

1Якъуп къарап, Эсауну 400 адам[†] бла бирге келе тургъанын кёргенди. Сора Леяны, Рахелни эм эки къарауашны сабийлерин айырып, кеслерине бергенди. 2Къарауашланы бла аланы сабийлерин алда, Леяны бла аны сабийлерин аланы ызларындан, Рахелни бла Юсюпню[†] уа эм артда салгъанды. 3Кеси уа барыны да алларында баргъанды эм къарындашына[†] жууукълашып, жерге дери жети кере баш ургъанды.

4Эсау анга тюберге чабып барып, аны къучакълагъанды да, аны боюнуна тагъылып уппа этгенди. Экиси да жилягъандыла. 5Сора Эсау къарап, къатынланы бла сабийлени кёрюп:

– Была сени кимлерингдиле? – деп соргъанды.

– Къулунга Аллахны ахшылыгъындан берилген сабийлеримдиле, – дегенди Якъуп.

6Сора къарауашла бла аланы сабийлери жууукълашып, баш ургъандыла. 7Лея бла аны сабийлери да жууукълашып, баш ургъандыла. Ахырында Юсюп бла Рахел жууукълашып, баш ургъандыла.

8Сора Эсау:

– Ол мен тюбеген сюрюулеринг а неди? – деп соргъанды.

– Сен манга ыразы болур ючюндю, жюйюсханым, – дегенди Якъуп.

9– Къарындашым, менде кёп барды, – дегенди Эсау. – Сеники сенде къалсын.

10– Угъай, – дегенди Якъуп, – сен манга ыразы эсенг, тилейме, саугъамы къабыл эт. Сени бетинги, Аллахны бетин кёргенча кёрдюм. Сен манга жарыкъ бет бла тюбединг. 11Мен санга келтирген саугъаларымы ал. Аллахны ахшылыгъындан, мени хар нем да барды.

Алай тилеп, Якъуп Эсаугъа саугъасын алдыргъанды.

12Сора Эсау:

– Кел, кетейик, мен да аллынгда барайым, – дегенди.

13Якъубʼа анга былай айтханды:

– Бийим биледи, сабийле къарыусуздула, къой-эчкилерим бла ийнеклерим да саулукъладыла. Аланы бир кюннге сюрюп кетсек, битеу мал къырылып къалыр. 14Бийим къулундан алгъа барсын, мен а аллымдагъы малла эм сабийле баргъаннга кёре акъырын барырма эм Сеирде бийиме келирме.

15– Жанымда болгъан адамладан бир къауумун сени бла къояйым сора, – дегенди Эсау.

– Ол неге керекди? – дегенди Якъуп. – Бийим манга ыразы болгъа эди ансы!

16Эсау ол кюн окъуна кесини жолу бла Сеирге къайтханды. 17Якъубʼа Суккотха кёчгенди. Анда ол кесине юй ишлегенди, малларына да халжарла этгенди. Аны ючюн бу жерни атына Суккот[*] деп атагъанды.

18Якъуп Паддан-Арамдан къайтханында, Кенанны[†] жериндеги Шекем шахаргъа сау-саламат келгенди да, шахарны аллында тохтагъанды[+]. 19Ол чатырын къургъан сабанны кесегин Шекемни атасы Хаморну улуларындан 100 кюмюш ахчагъа[*] сатып алгъанды. 20Анда къурман этилиучю жер салып, анга «Аллах, Исраилни[†] Аллахы» деп атагъанды.

### 34


Динагъа этилген артыкълыкъ эм шекемлилеге дерт жетдириу

1Леяны Якъупха тапхан къызы Дина, ол жерни къызларын кёрюрге баргъанды. 2Ол жерни бийи хивли Хаморну жашы Шекем аны кёргенде, аны тутханды эм аны бла жатып, анга артыкълыкъ этгенди. 3Шекем, Якъупну къызы Динаны жаратып, аны битеу жанындан сюйгенди; къызгъа татлы тилли сёлешгенди. 4Сора Шекем атасы Хаморгъа:

– Бу къызны манга къатыннга ал, – деп айтханды.

5Якъуп, къызы Динаны Шекем бедишлик этгенин эшитгенди, алай а уланлары аны малы бла аулакъда болгъанлары себепли, ала келгинчи, Якъуп жукъ айтмай тургъанды.

6Сора Шекемни атасы Хамор Якъуп бла сёлешир ючюн аны аллына келгенди. 7Якъупну уланлары уа, муну эшитгенлей, терк окъуна аулакъдан жетгендиле. Бу кишилени къанлары бузулгъанды, ала ачыудан къайнагъандыла. Шекем Якъупну къызы бла жатып, Исраилге[†] бедишлик этген эди, алай этерге уа чыртда жарамай эди.

8Хамор алагъа:

– Уланым Шекем къызыгъызны битеу жанындан сюйгенди, – дегенди. – Тилейме, къызыгъызны анга къатыннга беригиз[+]. 9Бизни бла жууукъ болугъуз. Къызларыгъызны бизге эрге беригиз, бизни къызларыбызны да кесигизге алыгъыз. 10Бизни бла жашагъыз. Бу жер аллыгъыздады, къайда сюйсегиз жерлешигиз, сатыу-алыу этигиз, жерни мюлкге алыгъыз.

11Шекем а къызны атасына бла къарындашларына:[†]

– Манга ыразы болугъуз ансы, манга не айтсагъыз да, берирме! – дегенди. – 12Не бек уллу къалын бла саугъала буюругъуз; манга не айтсагъыз да, берирме. Къызны манга къатыннга беригиз ансы.

13Алай а, Шекем аланы эгечлери Динаны бедишлик этгени ючюн, Якъупну уланлары анга бла аны атасы Хаморгъа хыйлалыкъ бла жууап бергендиле.

14– Бу ишни эталлыкъ тюйюлбюз, – дегендиле алагъа, – сюннет[†] этилмеген адамгъа[†] эгечибизни берсек, ол бизге намыссызлыкъды. 15Сиз бизнича болсагъыз, битеу эр киши адамларыгъызгъа сюннет этилсе, сизни бла жаланда ол заманда келиширикбиз. 16Сора къызларыбызны сизге эрге берирбиз, сизни къызларыгъызны да къатыннга алырбыз; сизни бла жашарбыз эм бир халкъ болурбуз. 17Биз айтханны этип сюннет этилирге унамасагъыз а, къызны да алып, кетип къалырбыз.

18Хамор бла уланы Шекем бу сёзлени жаратхандыла. 19Жаш, Якъупну къызын бек сюйгени ючюн, ол ишни этерге мычымагъанды. Ол жашны сыйы уа атасыны юйдегисини барындан да уллу эди. 20Хамор бла уланы Шекем шахарларыны къабакъ аллына келип, шахарларыны адамларына былай айтдыла:

21– Бу адамла бизни бла жарашыулудула. Ала бу жерде тохтасынла, сатыу-алыу этсинле. Бу жер эркинди, алагъа да жетер. Аланы къызларын къатыннга алырбыз, къызларыбызны да алагъа эрге берирбиз. 22Алагъа сюннет этилгенича, бизни да битеу эр киши адамыбызгъа сюннет этилсе, бу адамла бизни бла жашаргъа эм бизни бла бир халкъ болургъа жаланда бу шарт бла ыразыдыла. 23Аланы сюрюулери да, мюлклери да, битеу маллары да бизни боллукъ тюйюлмюдюле? Жаланда ала айтханны этейик, сора бизни бла жашап турлукъдула.

24Шахарны къабакъларында жыйылгъан эр кишиле бары да Хаморну бла уланы Шекемни айтханларына ыразылыкъ бергендиле. Сора шахарда эр кишилени барысына да сюннет этилгенди.

25Мындан сора ючюнчю кюн, ала ауруп тургъан заманда, Якъупну эки уланы, Динаны къарындашлары, Шимон бла Лебий, къылычларын алып, кишиге билдирмей шахаргъа чабыууллукъ этгендиле да, битеу эр киши адамланы къыргъандыла. 26Хаморну кесин да, уланы Шекемни да къылыч бла ёлтюргендиле; Динаны да Шекемни юйюнден алып, чыгъып кетгендиле. 27Сора Якъупну башха уланлары да, эгечлери бедишлик этилгени ючюн, келип ёлтюрюлгенлени затларын алып, шахарны тонап чачхандыла. 28Аланы къой-эчкилерин да, тууарларын да, эшеклерин да, шахардагъы затларын да, аулакъдагъы затларын да къолгъа алгъандыла. 29Аланы битеу байлыкъларын сыйырып, битеу сабийлерин да, къатынларын да жесирге алгъандыла, юйлериндеги затланы барын да тонагъандыла.

30Сора Якъуп Шимоннга бла Лебийге:

– Сиз манга ачыу этдиргенсиз, – дегенди, – бу жерде жашагъан адамлагъа – кенанлылагъа[†] бла перизлилеге – мени кёрюп болмазча этгенсиз. Мени адамларым аздыла. Манга къажау болуп жыйылып, чабыууллукъ этселе, мени юйюрюм бла бирге къырып бошарла.

31Ала уа жууапха:

– Эгечибизге саякъ тиширыугъа этгенча артыкълыкъ этерге жараймыды да сора? – дегендиле.

### 35


Якъуп Бейт-Элге къайтады

1Аллах Якъупха былай айтханды:

– Мындан кетип, Бейт-Элге бар да, анда жерлеш. Сен къарындашынг[†] Эсауну аллындан къачып баргъан заманда, санга кёрюннген Аллахха анда къурман этилиучю жер къура[+].

2Якъуп юйюрюне да, биргесине болгъан адамлагъа[†] да былай айтханды:

– Сизде болгъан мажюсю тейрилени атыгъыз, тазаланып, кийимлеригизни алышындырыгъыз. 3Биз Бейт-Элге барабыз. Къыйынлыкъ кюнюмде тилегими къабыл этген эм къайры баргъан эсем да мени бла болгъан Аллахха анда къурман этилиучю жер къурарыкъма.

4Алай бла аладагъы битеу мажюсю тейрилени да, къулакъларындагъы сыргъаланы да Якъупха бергендиле. Якъуп аланы, Шекем шахарны къатында ёсген эмен терекни тюбюнде басдырып къойгъанды. 5Сора ала тебирегендиле. Тёгерекдеги шахарлагъа Аллах къоркъуу салгъаны ючюн, Якъупну жашларыны ызларындан къуумагъандыла.

6Якъуп битеу адамлары бла бирге Кенанны[†] жериндеги Лузгъа – Бейт-Элге – келгенди. 7Анда къурман этилиучю жер къурап, ол жерге Эл-Бейт-Эл[*] атагъанды. Якъуп къарындашындан къачып баргъан заманында Аллах анга былайда кёрюннген эди[+].

8Сора Рабийгъатны эмчек анасы Дебора ёлгенди. Аны Бейт-Элни къыбыла жанындагъы эмен терекни тюбюнде асырагъандыла. Аны ючюн ол терекге Аллон-Бакут[*] аталгъанды[+].

9Якъуп Паддан-Арамдан къайтхандан сора, Аллах анга кёрюнюп, алгъыш бергенди. 10Аллах анга:

– Сени атынг Якъупду, алай а бюгюнден арысында сен Якъуп атлы боллукъ тюйюлсе, атынг «Исраил»[†] боллукъду, – дегенди.

Аны бла Аллах Якъупха Исраил атны атагъанды[+].

11Дагъыда Аллах анга былай айтханды:

– Мен Къудуретли Аллахма! Жайыл эмда кёп болуп бар! Сенден миллет, кёп миллетле окъуна боллукъдула, сенден патчахла да жаратыллыкъдыла[+]. 12Мен Ибрахимге[†] бла Исхакъгъа[†] берген жерни санга берликме, сенден сора боллукъ туудукъларынга да берликме.

13Сора Аллах аны бла сёлешген жеринден кётюрюлюп кетгенди. 14Якъубʼа Аллах аны бла сёлешген жерде таш эсгертме салгъанды. Аны юсюне, къуюлгъан саугъагъа, чагъыр бла зейтун жау къуйгъанды[+]. 15Якъуп, Аллах аны бла сёлешген жерни атына Бейт-Эл[*] атагъанды[+].


Рахелни ёлюмю

16Бейт-Элден чыгъып кетип, Эфрата шахаргъа жетерге бир кесек жол къалгъан заманда уа Рахел сабий тапханды. Аны къозлауу къыйын болгъанды. 17Ол къозлаудан къыйналгъан заманда уа аначы къатын анга:

– Къоркъма! – дегенди. – Энди сени дагъыда бир уланынг барды.

18Рахел а ёле тура эди. Жан бере тургъан заманында, уланына Бенони атагъанды. Атасы уа анга Бенямин[*] атагъанды.

19Рахел ёлгенди. Аны Эфрата шахаргъа – Бейтлехемге – баргъан жолда асырагъандыла[+]. 20Якъуп аны къабырыны башына сын таш салгъанды. Ол таш бюгюннге дери да Рахелни къабырын кёргюзтюп турады.

21Сора Исраил алайдан атланып, чатырын Эдер къаланы ары жанында къургъанды. 22Исраил ол къыралда тургъан заманда, Рубен атасыны тос къатыны Билха бла жатханды. Исраил да муну эшитип ачыуланнганды.


Якъупну уланлары

Якъупну онеки уланы бар эди[+].

23Леяны уланлары: Якъупну тюнгючю Рубен, аны ызындан Шимон, Лебий, Яхуда, Иссахар эм Зебулун.

24Рахелни уланлары: Юсюп[†] бла Бенямин.

25Рахелни къарауашы Билханы уланлары: Дан бла Нафталий.

26Леяны къарауашы Зилпаны уланлары: Гад бла Ашер.

Была Якъупну Паддан-Арамда туугъан уланларыдыла.


Якъуп атасына къайтады. Исхакъны ауушады

27Якъуп Ибрахим бла Исхакъ кёчюп айланнган, бюгюн Хеброн деп аталгъан Кирият-Арбагъа жууукъ болгъан Мамреге, атасы Исхакъны къатына келгенди[+]. 28Исхакъны ёмюрю 180 жыл эди. 29Исхакъ къарт болуп эм жашаудан тоюп, жан бергенди, ёлюп ата-бабаларына къошулгъанды. Аны уланлары Эсау бла Якъуп асырагъандыла[+].

### 36


Эсауну тукъум тарыхы

1Эдом деп да аталгъан Эсауну тукъум тарыхы[†] буду[+].

2Эсау кесине къатынла Кенан[†] къызларындан алгъанды: хитли Элонну къызы Аданы эм хивли Сибонну жашы Гананы къызы Охолибаманы, 3Сора Исмаилны къызы, Небайотну эгечи Басематны да алгъанды[+].

4Ада Эсаугъа Элифазны тапханды, Басемат Регуелни тапханды. 5Охолибама – Егушну, Яламны эм Корахны тапханды.

Была Эсауну уланларыдыла, ала Кенанны жеринде туугъандыла.

6Эсау къатынларын, уланларын, къызларын, битеу юйюндеги адамларын,[†] сюрюулерин, бар малын, Кенанны жеринде жыйгъан мюлкюн да алып, къарындашы[†] Якъупну къатындан башха жерге кетгенди. 7Аланы мюлклери асыры кёпден, ала бирге жашау эталмагъандыла. Малларыны кёплюгюнден, ала кёчюп айланнган жерге сыйынып болалмай эдиле.

8Алай бла Эдом деп да аталгъан Эсау Сеир атлы тау жерде жерлешгенди.

9Сеир атлы тау жерде эдомлуланы атасы Эсауну тукъум тарыхы буду.

10Ма Эсауну уланларыны атлары: Эсауну къатыны Аданы жашы Элифаз, Эсауну къатыны Басематны жашы Регуел.

11Элифазны уланлары: Теман, Омар, Сефо, Гатам эм Кеназ.

12Тимна – Эсауну жашы Элифазны тос къатыны эди, ол Элифазгъа Амалекни тапханды. Эсауну къатыны Аданы уланлары быладыла[+].

13Ма Регуелни уланлары: Нахат бла Зерах, Шамма бла Мизза. Была Эсауну къатыны Басематны уланларыдыла.

14Сибонну жашы Гананы къызы, Эсауну къатыны Охолибаманы Эсаугъа тапхан жашлары да была эдиле: Егуш, Ялам эм Корах.

15Ма Эсау улуланы бийлери. Эсауну тюнгючю Элифазны уланлары: Теман бий, Омар бий, Сефо бий, Кеназ бий, 16Къорах бий, Гатам бий, Амалек бий. Была Эдомну жеринде Элифазгъа туугъан бийледиле, Аданы туудукъларыдыла.

17Эсауну жашы Регуелни жашлары: Нахат бий, Зерах бий, Шамма бий, Мизза бий. Была Эдомну жеринде Регуелге туугъан бийледиле, Эсауну къатыны Басематны туудукъларыдыла.

18Эсауну къатыны Охолибаманы уланлары: Егуш бий, Ялам бий, Корах бий. Была Гананы къызы, Эсауну къатыны Охолибамадан туугъан бийледиле.

19Быланы барысы да Эдом деп да аталгъан Эсауну уланларыдыла эм аладан туугъан бийледиле.


Сеирни туудукълары

20Хорлу Сеирни ол жерде жашагъан уланлары: Лотан, Шобал, Сибон, Ана,[+] 21Дишон, Эсер эм Дишан. Эдомну жеринде Сеирни уланлары, хорлуланы бийлери быладыла.

22Лотанны уланлары Хорий бла Хемам эдиле. Тимна уа Лотанны эгечи эди.

23Шобалны уланлары: Алван, Манахат, Гибал, Шефо эм Онам.

24Сибонну уланлары: Айя бла Ана. Атасы Сибонну эшеклерин кютген заманда, къуу жерде жылы суула тапхан Гана олду.

25Гананы сабийлери: Дишон бла Ананы къызы Охолибама.

26Дишонну уланлары: Хемдан, Эшбан, Итран эм Керан.

27Эсерни уланлары: Билхан, Загаван эм Акан.

28Дишанны уланлары: Уц бла Аран.

29Хорлуланы бийлери: Лотан бий, Шобал бий, Сибон бий, Ана бий, 30Дишон бий, Эсер бий, Дишан бий. Ма, Сеирни жериндеги хорлу тукъумланы бийлери быладыла.


Эдомну патчахлары

31Исраилде[†] патчахла болурдан алгъа Эдомну жеринде башчылыкъ этген патчахла быладыла:

32Беорну жашы Бела Эдомну патчахы болгъанды. Аны шахарыны аты Динхаба эди. 33Бела ёлгенде, орунуна босралы Зерахны жашы Ёвав патчах болгъанды. 34Ёвав ёлгенде, орунуна теманлыланы жеринден Хушам патчах болгъанды[+]. 35Хушам ёлгенде, орунуна Моаб аулагъында мидиянлыланы хорлагъан Бедадны жашы Хадад патчах болгъанды. Аны шахарыны аты Абит эди. 36Хадад ёлгенде, орунуна масрекалы Самла патчах болгъанды. 37Самла ёлгенде, орунуна суу бойнундагъы Рехоботдан болгъан Шауул патчах болгъанды. 38Шауул ёлгенде, орунуна Ахборну жашы Баал-Ханан[†] патчах болгъанды. 39Ахборну жашы Баал-Ханан ёлгенде, орунуна Хадар патчах болгъанды. Аны шахарыны аты Пау эди, къатыныны аты уа Мезахабны жашы Матредни къызы Мехетабел эди.

40Тукъумларына эм жерлерине кёре Эсауну тукъумундан бийлени атлары быладыла: Тимна бий, Алба бий, Этет бий, 41Охолибама бий, Эла бий, Пинон бий, 42Кеназ бий, Теман бий, Мибсар бий, 43Магдиел бий, Ирам бий.

Эдомну ие болгъан жерлеринде жашагъан эллерине атларын берген бийлери быладыла.

Бу – эдомлуланы аталары Эсауду.

### 37


Юсюпню тюшлери

1Якъуп, атасы кёчюп айланнган жерде, Кенанны[†] жеринде жашай эди.

2Ма Якъупну тукъум тарыхы:[†]

Юсюп[†] онжети жыллыкъ жаш болуп, атасыны къатынлары Билханы бла Зилпаны жашлары болгъан къарындашлары[†] бла бирге сюрюу кюте эди. Аланы этген аманлыкъларын Юсюп аталарына билдире эди. 3Ол къартлыкъ уланы болгъаны ючюн, Исраил[†] уланларыны барындан да бек Юсюпню сюйюучю эди. Ол анга багъалы къолан кийим тикдирип берген эди. 4Аталары Юсюпню къарындашларындан эсе бек сюйгенин эслегенде, ала Юсюпню кёрюп болмай къалып, анга ариу сёлешалмай эдиле.

5Бир жол Юсюп тюш кёреди. Аны къарындашларына айтханды да, ала аны андан да бек кёрюп болмай къалгъандыла.

6Юсюп алагъа:

– Мен кёрген тюшге тынгылачыгъыз! – дегенди. – 7Ма, биз сабанда гыстыла къыса тура эдик. Билмей тургъанлай мени гыстым туруп, ёрге сюелип къалды. Сизни гыстыларыгъыз а тёгерегине туруп, мени гыстыма баш урдула.

8Къарындашлары анга:

– Сен бизге патчахлыкъмы этерик болурса да? Бизге башчылыкъмы этериксе да? – дегендиле да, Юсюпню бу сёзлери эм тюшю ючюн, аны андан да бек кёрюп болмай тебирегендиле.

9Сора Юсюп дагъыда башха тюш кёреди, аны да къарындашларына айтады:

– Тынгылачыгъыз, мен энтта бир тюш кёрдюм. Ма, кюн да, ай да, онбир жулдуз да манга баш ура эдиле, – дегенди.

10Юсюп бу тюшню атасына да, къарындашларына да айтханды. Атасы анга урушуп:

– Бу кёрген тюшюнг неди? Мен да, ананг да, къарындашларынг да жерге дери ийилип, санга баш урургъамы келлик болурбуз да? – дегенди.

11Къарындашлары Юсюпге зарланнгандыла, атасы уа аны эслеп къойгъанды.


Къарындашлары Юсюпню къуллукъгъа сатадыла

12Бир жол Юсюпню къарындашлары аталарыны сюрюуюн кютерге Шекемге кетген эдиле. 13Исраил Юсюпге:

– Къарындашларынг сюрюуню Шекем тийресинде кюте болурла. Кел, мен сени алагъа иейим, – дегенди.

– Барайым, – деп жууап бергенди Юсюп[+].

14– Къарындашларынг тынч эселе, мал да сау эсе, барып кёр да, манга хапар келтир, – деп, Якъуп аны Хеброн ёзенинден ашыргъанды.

Юсюп Шекемге келгенди. 15Ол аулакъда ажашып айлана тургъанлай, анга бир адам[†] тюбеп:

– Не излейсе? – деп соргъанды.

16– Къарындашларымы излейме, – дегенди Юсюп. – Ала сюрюуню къайда кюте болурла? Аны манга айтсанг эди.

17– Ала мындан кетгендиле, – дегенди ол адам. – Мен аланы: «Дотаннга барайыкъ», – дегенлерин эшитген эдим.

Алай бла Юсюп къарындашларыны ызындан барып, аланы Дотанда тапханды. 18Къарындашлары аны узакъдан кёргендиле. Ол алагъа жууукълашхынчы окъуна, аны ёлтюрюрге къаст этип башлагъандыла.

19Бир-бирлерине:

– Ма, тюш кёрюучю келеди! – дегендиле. – 20Хайдагъыз, аны ёлтюрейик да, бир уругъа атып къояйыкъ. Аны жыртхыч жаныуар ашагъанды деп айтырбыз. Тюшлеринден бир зат болур эсе, кёрюрбюз сора!

21Рубен муну эшитип:

– Аны ёлтюрмейик, – дегенди да, Юсюпню аланы къолларындан къутхаргъанды

22Дагъыда Рубен алагъа:

– Къан тёкмегиз, аны бу къуу жерде къуюгъа атыгъыз, кесине уа тиймегиз, – дегенди.

Ол аны къутхарып, атасына къайтарыр умут эте эди.

23Юсюп къарындашларыны къатына келгенде, ала аны тутуп, ол къолан кийимин юсюнден тешгендиле. 24Сора Юсюпню къуюгъа атхандыла. Ол къуюну ичи къуру эди, сууу жокъ эди.

25Ала аш ашаргъа олтургъандыла. Сора къарап, Гиладдан исмаиллыланы кериуаны[*] келе тургъанын кёргендиле. Аланы тюелерине стиракс[*], балхам эм мюр жюкленип эди. Ала бу затланы Мисирге элтип бара эдиле. 26Яхуда къарындашларына:

– Къарындашыбызны ёлтюрюп, аны къанын тёкгенибизни жашыргъандан не файда? – дегенди. – 27Келигиз, аны исмаиллылагъа сатайыкъ, анга къол кётюрмейик: ол къарындашыбызды, бизни этибизди.

Къарындашлары аны сёзюне тынгылагъандыла[+].

28Мидиянлы саудюгерчиле озуп баргъан заманда, Юсюпню къуюдан чыгъарып, исмаиллылагъа жыйырма кюмюш шекелге[†] сатхандыла. Исмаиллыла уа Юсюпню Мисирге элтгендиле.

29Рубен къайтып къуюгъа келип, Юсюпню къуюда болмагъанын кёргенде, жарсып кесини кийимлерин жыртханды 30эм къарындашларына къайтып:

– Жаш жокъ. Мен а? Мен а къайры кетейим? – дегенди.

31Сора Юсюпню кийимин алгъандыла да, теке союп, кийимни къаннга боягъандыла. 32Сора ол къолан кийимни ийип, аталарына тапдыргъандыла эмда:

– Биз муну тапхан эдик. Бир къара, бу уланынгы кийимимиди, огъесе тюйюлмюдю, – дегендиле.

33Якъуп аны танып:

– Бу уланымы кийимиди! Аны жыртхыч жаныуар ашагъанды! Баям, Юсюп таланып ёлген болур! – дегенди.

34Сора Якъуп, бушуу этип, кесини кийимлерин жыртханды эмда белине зыбыр кийим къысып, уланына кёп кюнлени жиляу этип тургъанды. 35Аны жапсарыргъа битеу уланлары да, битеу къызлары да жыйылгъан эдиле, ол а бушууун тыяргъа унамай:

– Уланыма ахыратха[†] бушуу бла барлыкъма, – дегенди.

Атасы анга алай жиляу этип тургъанды.

36Ол кезиуде мидиянлыла Юсюпню Мисирде фыргъауунну ёзюрюне, аны бегеуюллерини башчысы Потифаргъа сатхандыла.

### 38


Яхуда бла Тамар

1Ол заманда Яхуда къарындашларындан[†] айырылып, Хира атлы бир адулламлы адамны[†] къатында жерлешип тохтагъанды. 2Анда Яхуда Шуа атлы бир кенанлы[†] адамны къызын кёргенди да, аны кесине алып, анга юйленнгенди. 3Тиширыу бууаз болуп, улан тапханды. Яхуда анга Эр атагъанды. 4Тиширыу дагъыда бууаз болуп, улан тапханды эмда анга Онан атагъанды. 5Дагъыда улан табып, анга Шела атагъанды. Ол Шеланы тапхан заманда Яхуда Кезиб шахарда эди.

6Сора Яхуда тюнгючю Эрге къатын алгъанды. Къатынны аты Тамар эди. 7Яхуданы тюнгючю Эр Раббийни[†] кёз аллында аман эди да, Раббий аны жанын алгъанды.

8Яхуда Онаннга:

– Къарындашынгы къатынына бар, къайынча, аны къатыннга алып, къарындашынга урлукъ къура, – дегенди[+].

9Онан тууарыкъ сабий аныкъы болмазлыгъын биле эди. Ол себепден, къарындашыны къатыны бла жатханда, кесини къарындашына урлукъ бермез ючюн, жерге тёге эди. 10Аны этгени уа Раббийни кёз аллында аманлыкъ эди. Ол себепден Раббий аны да жанын алгъанды.

11Сора Яхуда келини Тамаргъа:

– Уланым Шела ёсгюнчю, атангы юйюнде тул къатын болуп жаша, – дегенди. Ол: «Бу да къарындашларыча ёлюп къалмагъа эди», – деп ойлай эди.

Тамар атасыны юйюне кетип, анда жашагъанды. 12Кёп заман озгъанды; Шуаны къызы, Яхуданы къатыны ёлгенди. Яхуда, къайгъысы чёкгенден сора, адулламлы шуёху Хира бла бирге Тимнагъа, кесини къойларын къыркъгъан адамлагъа баргъанды.

13Тамаргъа: «Ма, къайын атанг къойларын къыркъыргъа Тимнагъа барады», – деп билдиргендиле. 14Тамар юсюнден тул кийимин тешип, жабыугъа чулгъаннганды, бетин да кисей жаулукъ бла жапханды; сора Тимнагъа баргъан жолда болгъан Энайим шахарны къабакъ аллында олтургъанды. Ол, Шеланы ёсгенин, кеси уа анга къатыннга берилмегенин кёре эди.

15Тамар бетин жапханы ючюн, Яхуда аны кёргенде, аны саякъ тиширыу суннганды. 16Жолдан анга бурулгъанды да, бу аны келини болгъанын билмей:

– Кел, мен санга барайым, – дегенди.

– Манга келсенг, манга не берирсе? – деп соргъанды Тамар.

17– Санга сюрюуден улакъ иерме, – дегенди Яхуда.

– Аны ийгинчи уа жюкге бир зат берирмисе? – деп соргъанды Тамар.

18– Жюкге незат берейим? – дегенди Яхуда.

– Мухурунгу, белибауунгу эм къолунгдагъы таягъынгы, – дегенди Тамар.

Яхуда бу затланы берип, анга баргъанды. Тамар андан бууаз болгъанды. 19Сора ол, андан кетип, юсюнден жабыуун алып, биягъыча тул кийимин кийгенди.

20Яхуда уа жюкге берген затларын къайтарыр ючюн адулламлы шуёхуну къолу бла тиширыугъа улакъ ийгенди. Шуёху уа тиширыуну табалмагъанды. 21Ол жерни адамларына:

– Энайимде жол жанында олтургъан саякъ тиширыу къайдады? – деп соргъанды.

Ала уа:

– Мында саякъ тиширыу жокъ эди, – дегендиле.

22Ол Яхудагъа къайтып:

– Тиширыуну табалмадым, – дегенди. – Ол жерни адамлары да: «Мында саякъ тиширыу жокъду», – дейдиле.

23Яхуда уа:

– Охо ол затланы кесине къойсун, бизни хыликке этмесинле ансы. Ма, бу улакъны ийдим, алай а сен ол тиширыуну табалмадынг, – дегенди.

24Юч айгъа жууукъ озгъандан сора уа, Яхудагъа:

– Келининг Тамар, саякъ жюрюп, ма, саякълыкъдан бууаз болгъанды, – деп айтхандыла.

– Аны тышына чыгъарыгъыз да, кюйдюрюгюз! – дегенди Яхуда[+].

25Тамарны чыгъарып тебирегенлеринде уа, ол къайын атасына былай айтдыргъанды:

– Бу затла кимники эселе да, мен ол адамдан бууазма. – Эмда: – Бу мухур да, белибау да, таякъ да кимникидиле, бир къарачы?

26Яхуда ол затланы танып:

– Менден эсе ол тюздю, – дегенди. – Мен аны уланым Шелагъа къатыннга бермегенме.

Андан арысында Яхуда анга бир да бармагъанды[+].

27Тамарны къозлар заманы жетгенде уа, къарынында эгизле болгъаны билиннгенди. 28Ол къозлай тургъанда эгизледен бири къолун тышына чыгъаргъанды. Аначы къатын къызыл халы алып, аны къолуна къысып:

– Биринчиге бу чыкъгъанды, – дегенди.

29Алай а ол къолун артха къайтаргъанды да, аны къарындашы чыкъгъанды.

– Сен кесинге чырмауну къалай буздунг? – дегенди сора аначы къатын.

Алай бла анга Перес[*] аталгъанды. 30Андан сора къолунда да къызыл халысы бла, аны къарындашы чыкъгъанды. Анга да Зерах[*] аталгъанды.

### 39


Юсюп Потифарны юйюнде

1Юсюпню[†] уа Мисирге келтирген эдиле. Аны ары келтирген исмаиллыладан Потифар атлы мисирли Юсюпню сатып алгъанды. Потифар – Фыргъауунну ёзюрю, патчахны бегеуюллерини башчысы эди[+].

2Раббий[†] Юсюп бла болгъаны себепли, ол этген ишлеринде жетишимли адам[†] болгъанды. Ол мисирли бийини юйюнде жашай эди. 3Юсюпню бийи Раббий аны бла болгъанын эм аны битеу этген ишинде жетишимлик бергенин кёргенди. 4Юсюпге ыразы болуп, аны энчи къуллукъгъа алгъанды. Сора аны кесини юйюне таматагъа салып, битеу болгъан затын аны къолуна берип къойгъанды. 5Ол Юсюпню кесини юйюне бла битеу болгъан мюлкюне таматагъа салгъан замандан башлап, Юсюпню хатеринден Раббий мисирлини юйюне берекет бергенди эм аны битеу болгъан затында: юйюнде да, сабанында да, – Раббийни берекети бар эди. 6Ол себепден Потифар битеу болгъан затын Юсюпню къолунда къойгъанды, ашагъан ётмегинден башха бир затха да къайгъырыр кереклиси жокъ эди.

Юсюп субай санлы эм ариу бетли эди. 7Юсюпге бийни къатыныны кёзю къарагъанды да, ол анга:

– Мени бла жат, – дегенди.

8Юсубʼа унамай, бийини къатынына былай айтханды:

– Ма, мен бу юйде тургъанлы, мени бийим бир зат ючюн къайгъырмайды, битеу болгъан затын мени къолума берип къойгъанды. 9Бу юйде менден уллу жокъду. Ол манга сенден башха хар неге да эркинлик бергенди. Сен а аны къатыныса да! Бу уллу аманлыкъны этип, мен Аллахха къажау гюнях[†] къалай этер эдим да[+]?

10Потифарны къатыны хар кюн сайын Юсюпге алай айта эди, Юсубʼа аны бла жатаргъа, аны бла бирге болургъа окъуна унамай эди.

11Бир кюн Юсюп юйге жумуш этерге киргенди, юйдегиледен а ичинде киши жокъ эди. 12Бийини къатыны Юсюпню кийиминден сермеп тутуп:

– Жат мени бла, – дегенди.

Юсубʼа андан ычхынып къачып, тышына чыкъгъанды, кийими уа тиширыуну къолунда къалгъанды. 13Ол къатын, Юсюп кийимин аны къолунда къоюп, къачып, тышына чыкъгъанын кёргенде, 14къычырып юйдегилерин чакъыргъанды эм алагъа былай айтханды:

– Къарагъыз, бу чюйютлюню юйюбюзге келтиргендиле, ол а бизни бедишлик этеди! Ол мени бла жатар ючюн манга келген эди, мен а уллу къычырыкъ этдим. 15Ол а, мени хахай этип къычыргъанымы эшитип, кийимин да менде къоюп, къачып, тышына чыкъгъанды[+].

16Ол Юсюпню кийимин, бийи юйюне къайтхынчы, кесинде къойгъанды. 17Бу сёзлени анга жангыдан айтханды:

– Сен бизге келтирген чюйютлю къул мени бедишлик этерге манга келген эди. 18Мен хахай этип къычыргъанымда уа, ол кийимин менде къоюп, тышына къачханды.

19Къатыны анга: «Къулунг манга былай этгенди», – деп айтхан сёзлени эшитгенде, Юсюпню бийи ачыудан жаннганды. 20Юсюпню тутуп, патчахны тутмакълары тургъан зинданнга салгъанды.


Юсюп зинданда

Алай бла Юсюп зинданнга тюшгенди.

21Раббий а Юсюп бла эди, анга ахшылыкъ этгенди эм зинданны таматасыны кёзлеринде анга ыразылыкъ бергенди[+]. 22Зинданны таматасы анда болгъан битеу тутмакъланы Юсюпню къолуна берип къойгъанды, ала анда хар не этселе да, ол оноу эте эди. 23Зинданны таматасы Юсюпню оноуунда болгъан бир затха да къарамай эди: Раббий Юсюп бла эди эмда аны битеу этген ишине жетишимлик бере эди.

### 40


Юсюп тутмакъланы тюшлерин жоралайды

1Бир кесек замандан сора Мисирни патчахыны чагъырчысы бла ётмекчиси жюйюсханларын, Мисирни патчахын ачыуландыргъандыла. 2Фыргъауун эки къуллукъчусуна – тамата чагъырчысына бла тамата ётмекчисине – чамланнганды. 3Аланы къалауурланы таматасыны юйюнде, Юсюп[†] тутмакъ болгъан жерде зинданнга салгъанды. 4Бегеуюллени таматасы Юсюпню алагъа къараргъа салгъанды да, ол алагъа къуллукъ этип тургъанды.

Ала тутмакъда бир талай заман тургъандыла. 5Бир жол Мисирни патчахыны тутмакъда тутулуп тургъан чагъырчысына бла ётмекчисине тюшле кёрюннгендиле, экисине да бир кечеде, хар бирини кесине башха тюш, хар бирине энчи магъаналы тюш кёрюннгенди.

6Юсюп эрттенликде алагъа келгенинде, аланы жунчуп тургъанларын кёргенди. 7Сора ол биргесине бийини юйюнде тутмакъда тургъан, фыргъауунну шапаларына:

– Бетигиз бюгюн былай мудах некди? – деп соргъанды.

8– Биз тюшле кёргенбиз, аланы жоралар адам[†] а жокъду, – дегендиле ала.

– Жоралау Аллахдан тюйюлмюдю да? – дегенди Юсюп. – Тюшлеригизни манга айтчыгъыз[+].

9Тамата чагъырчы тюшюн Юсюпге айтып:

– Тюшюмде аллымда жюзюм терек кёрдюм, – дегенди. – 10Ол терекде юч бутакъ бар эди. Ол чапыракъ ийди, аны чакъгъаны кёрюндю, сора жюзюм жоккула ёсюп бишдиле. 11Фыргъауунну чагъыр аягъы да мени къолумда эди. Мен жюзюмлени алдым да, аланы сууларын фыргъауунну чагъыр аягъына сыгъып, аякъны фыргъауунну къолуна бердим.

12– Ма тюшню жорасы: юч бутакъ – юч кюндю, – дегенди Юсюп. – 13Юч кюнден фыргъауун сени зиндандан чыгъартып, сени жеринге къайтарлыкъды, сен аны чагъырчысы болгъан заманынгда алгъын этиучюнгча, фыргъауунну чагъыр аягъын аны къолуна берликсе. 14Санга игилик болгъан заманда уа, тилейме, мени эсинге тюшюр. Манга ахшылыкъ этип, мени юсюмден фыргъаууннга сагъын да мени бу юйден чыгъар. 15Нек десенг мен чюйютлюлени жеринден урланнганма. Аны кибик мында да мени тутмакъгъа атарча зат этмегенме.

16Тамата ётмекчи, Юсюпню иги жоралагъанын кёрюп:

– Мен да тюш кёрдюм, – дегенди. – Башымда юч четен акъ ётмек бар эди. 17Огъаргъы четенде ётмекчи фыргъаууннга этген хар тюрлю аш бар эди. Къанатлыла башымдагъы четенден ол ашланы ашай эдиле.

18Юсюп анга былай жууап бергенди:

– Ма тюшню жорасы: юч четен – юч кюндю. 19Юч кюнден фыргъауун башынгы кесдирип, терекге асдырлыкъды. Этинги къанатлыла ашарыкъдыла.

20Ючюнчю кюн, кесини туугъан кюнюнде, фыргъауун битеу къуллукъчуларына къурманлыкъ этгенди. Къуллукъчуларыны алларында тамата чагъырчысын бла тамата ётмекчисин зиндандан чыгъартханды. 21Тамата чагъырчысын алгъыннгы жерине къайтаргъанды. Тамата чагъырчы, алгъынча, чагъыр аякъны фыргъауунну къолуна бергенди. 22Тамата ётмекчини уа, Юсюп алагъа жоралагъаны кибик, асдыргъанды[+].

23Тамата чагъырчы уа Юсюпню эсине келтирмегенди, аны тилегин унутуп къойгъанды.

### 41


Юсюп фыргъауунну тюшлерин жоралайды

1Эки жыл озгъандан сора фыргъауун тюш кёреди. Тюшюнде ол Нил сууну къатында тура эди. 2Сора иги къарамлы эм семиз этли жети ийнек суудан чыгъып, къамиш ичинде отлай башлайдыла. 3Аладан сора уа осал къарамлы эм арыкъ этли жети башха ийнек суудан чыгъып, сууну жагъасында ол ийнеклени къатларында тохтайдыла. 4Осал къарамлы эм арыкъ этли ийнекле, иги къарамлы эм семиз этли жети ийнекни ашап къойдула. Сора фыргъауун уянды.

5Дагъыда жукълайды да, бир башха тюш кёреди. Тюшюнде къараса, ма, бир чёпню юсюнде жети токъ эм ахшы будай баш ёседи. 6Аладан сора уа, ма, кюн чыкъгъан жанындан уруучу жел къурутхан жети арыкъ будай баш ёседи. 7Ол арыкъ будай башла жети токъ эм толу будай башланы жутуп къойдула. Сора фыргъауун уяннганды да, бу тюш болгъанын ангылагъанды.

8Эрттенликде фыргъауунну кёлю жунчугъанды эмда адам[†] ийип, Мисирни битеу билгичлерин бла битеу акъылманларын чакъыртып, кёрген тюшлерин алагъа айтханды. Алай болгъанлыкъгъа, фыргъауунну тюшлерин жоралар адам табылмагъанды[+].

9Сора тамата чагъырчы фыргъаууннга:

– Энди гюняхларымы[†] эсиме тюшюреме, – деди. – 10Фыргъауун къулларына чамланып, мени да, тамата ётмекчини да бегеуюллени таматасыны юйюндеги тутмакъгъа салгъан эди. 11Бир кече экибизге да тюш кёрюннген эди; хар бирибиз энчи магъаналы тюш кёрген эдик. 12Анда уа бизни бла бегеуюллени таматасыны къулу, бир чюйютлю жаш бар эди. Биз тюшлерибизни анга айтхан эдик, ол а бизге хар бирибизни кёрген тюшюн жоралагъан эди[+]. 13Ол бизге къалай жоралагъан эсе да, алай болуп къалгъан эди. Мен жериме къайтарылгъан эдим; тамата ётмекчи уа асылгъан эди.

14Сора фыргъауун Юсюпню[†] келтирир ючюн адам ийгенди. Аны тутмакъдан ашыгъып чыгъаргъандыла. Ол чачын къыркъдырып, кийимлерин да алышындырып, фыргъауунну аллына келгенди. 15Фыргъауун Юсюпге:

– Манга тюш кюрюннгенди, аны жоралар адам а жокъду. Сен а тюшлени жоралай билесе, деп эшитгенме мен, – деди.

16Юсюп фыргъаууннга:

– Фыргъаууннга тап жууапны мен угъай, Аллах берир, – деп жууаплады[+].

17Сора фыргъауун Юсюпге былай айтды:

– Мен тюшюмде Нил сууну жагъасында тура эдим. 18Сора семиз этли, иги къарамлы жети ийнек суудан чыгъып, къамиш ичинде отлай эдиле. 19Аладан сора уа, азгъын, бек осал къарамлы эм арыкъ этли жети башха ийнек чыкъдыла. Мен битеу Мисирни жеринде ала кибик арыкъ ийнек кёрмегенме. 20Сора арыкъ, осал къарамлы ийнекле семиз ийнеклени ашап къойдула. 21Семизле аланы къарынларына[†] сыйындыла, алай болгъанлыкъгъа къарынларында токълукъ эсленнген да этмеди. Ала, алгъынча, осал къарамлы эдиле. Сора мен уяндым.

22Андан сора да, къалкъыгъанымлай, манга быллай тюш кёрюндю: бир чёпню юсюнде жети толу эм ахшы будай баш ёсдю. 23Аладан сора уа кюн чыкъгъан жанындан уруучу жел къурутхан жети къуу, арыкъ будай баш ёсдю. 24Арыкъ будай башла жети ахшы будай башны жутуп къойдула. Муну билгичлеге айтхан эдим, алай а манга аны магъанасын бир киши да айтып ангылаталмады.

25Юсюп фыргъаууннга былай айтды:

– Фыргъауунну эки тюшю бирди. Аллах не этеригин фыргъаууннга билдиргенди. 26Жети ахшы ийнек – жети жылды, жети ахшы будай баш да – жети жылды. Тюш бирди. 27Аланы ызындан чыкъгъан жети арыкъ эм осал ийнек – жети жылды, аны кибик кюн чыкъгъан жанындан уруучу жел къурутхан арыкъ будай баш да – жети жыл ачлыкъды.

28Аллах не этеригин фыргъаууннга кёргюзтгенди деп, мен ма аны ючюн айтханма. 29Ма, битеу Мисирни жерине жети жыл уллу элпеклик[*] келеди. 30Андан сора жети жыл ачлыкъ боллукъду. Мисирни жеринде битеу ол элпеклик унутуллукъду эмда ачлыкъ къыралны жоярыкъды. 31Ол келлик ачлыкъны себебинден къыралда алгъыннгы элпеклик унутуллукъду, нек десенг, ол бек къыйын боллукъду. 32Фыргъаууннга тюш эки кере къайтарылып кёрюннгени уа бу сёзню Аллах къаты бегитгенин эмда Аллах муну къысха заманда этеригин билдирир ючюндю.

33Энди уа фыргъауун, ангылаулу эм терен акъыллы адам табып, аны Мисирни жерине таматагъа салсын. 34Фыргъауун къыралгъа къуллукъчула салып, жети элпек жылда Мисирни жеринден беш юлюшден бирин жыйдырсын. 35Ол келлик ахшы жылланы хар тюрлю мирзеуюн жыйсынла, мирзеуню шахарлада фыргъауунну оноуунда тутар жерге жыйсынла эмда къалауурлагъа сакълатсынла. 36Ол мирзеу а къырал ачдан къырылып къалмаз ючюн Мисирни жеринде боллукъ жети ач жылгъа азыкъгъа болур.


Фыргъауун Юсюпню Мисирге таматагъа салады

37Фыргъауун бла битеу къуллукъчулары бу сёзню жаратхандыла. 38Фыргъауун къуллукъчуларына:

– Муну кибик, кесинде Аллахны Руху болгъан адам табарбызмы биз? – деди[+].

39Сора фыргъауун Юсюпге:

– Аллах быланы барын да санга ачыкъ этгенине кёре, сени кибик аллай ангылаулу эм терен акъыллы адам жокъду, – деди. – 40Сен мени юйюме тамата боллукъса эм битеу халкъым сен айтханны этип турлукъду. Мен, жаланда тахтада олтургъаным себепли, сенден уллу боллукъма[+].

41Фыргъауун Юсюпге:

– Ма, мен сени битеу Мисирни жерине таматагъа салама, – деп да къошду.

42Фыргъауун мухурун кесини бармагъындан тешип, аны Юсюпню бармагъына салгъанды, анга иничге гетен кийимле кийдиргенди эм боюнуна алтын сынжыр такъгъанды[+]. 43Аны кесини экинчи файтонуна миндирип, Юсюпню аллында: «Жол ачыгъыз!» – деп къычырыргъа буюргъанды. Алай бла фыргъауун аны битеу Мисирни жерине таматагъа салгъанды.

44Сора Юсюпге:

– Мен фыргъауунма. Битеу Мисирни жеринде сенсиз бир киши да не къолун, не аягъын къымылдатырыкъ тюйюлдю, – дегенди.

45Фыргъауун Юсюпге Сафнат-Панеах атагъанды. Он атлы шахарны дин къуллукъчусу[†] Потифераны къызы Аснатны да анга къатыннга бергенди. Юсюп битеу Мисир къыралда айланнганды[+].

46Юсюп, Мисирни патчахы фыргъаууннга къуллукъ этип башлагъан заманында, отуз жыллыкъ эди. Фыргъауунну аллындан чыгъып, битеу Мисирни жеринде айланнганды. 47Жер а жети элпек жылда кёп тирлик берип тургъанды. 48Алай бла Юсюп Мисирни жеринде битимли болгъан жети жылны хар тюрлю мирзеуюн жыйып, шахарлада салдыргъанды. Хар шахарда аны тёгерегиндеги сабанланы мирзеуюн салдыргъанды. 49Алай бла Юсюп тенгизни юзмези кибик алай кёп мирзеу жыйдыргъанды, алай бла тергеуню да къойгъанды, нек дегенде, эсеби жокъ эди.

50Ач жылла жетгинчи Юсюпге эки улан туугъанды, аланы уа Он атлы шахарны дин къуллукъчусу Потифераны къызы Аснат тапханды. 51Юсюп тюнгючюне Манаше[*] атагъанды, нек дегенде: «Аллах манга битеу къыйынлыкъларымы да, атамы битеу юйюрюн да унутдургъанды», – дегенди. 52Экинчисине уа Эфрайим[*] атагъанды, нек дегенде: «Мен термилген жерде, Аллах мени туудукълу этгенди», – дегенди.

53Мисирни жеринде болгъан жети элпек жыл озгъанды. 54Юсюп айтханча жети ач жыл жетгенди. Битеу къыралланы ачлыкъ къысхан эди, мирзеу жаланда Мисирни жеринде бар эди[+]. 55Битеу Мисирни жеринде да ачлыкъ башланнган заманда уа, халкъ мирзеу тапмай, фыргъаууннга тарыгъып башлагъанды. Фыргъауун да битеу мисирлилеге:

– Юсюпге барыгъыз, ол сизге не айтса да этигиз, – дегенди.

56Битеу жер башына ач киргенде, Юсюп битеу мирзеу жыйылгъан амбарланы ачып, мисирлилеге мирзеу сатып башлагъанды. Мисирни жеринде ачлыкъ къысадан къыса баргъанды. 57Адамла мирзеу сатып алыргъа битеу къыралладан Мисирге, Юсюпню аллына келе эдиле, нек дегенде, битеу жер башын ачлыкъ бек къысхан эди.

### 42


Юсюпню къарындашлары Мисирге келедиле

1Якъуп Мисирде мирзеу болгъанын билгенде уланларына:

– Бир-биригизге нек къарап турасыз? – деди. – 2Мен Мисирде мирзеу болгъанын эшитгенме. Ары барып, андан бизге мирзеу сатып алыгъыз, ёлмей кечинейик.

3Алай бла Юсюпню[†] он къарындашы[†] Мисирде мирзеу сатып алыргъа кетгендиле. 4Юсюпню къарындашы Беняминни уа Якъуп: «Анга бир палах болмагъа эди», – деп, ала бла жибермегенди.

5Мирзеу сатып алыргъа келгенлени арасында Исраилни[†] жашлары да болгъандыла, нек дегенде, ачлыкъ Кенанны[†] жерине да кирген эди.

6Юсубʼа къыралны таматасы эди, мирзеуню да къыралны битеу халкъына ол сата эди. Юсюпню къарындашлары келип, аны аллында жерге къапланнгандыла. 7Юсюп къарындашларын кёрюп, аланы таныгъанды, алай а танымагъанча этгенди. Алагъа хыны сёлешип:

– Сиз къайдан келгенсиз? – деди.

Ала да:

– Аш сатып алыр ючюн, Кенанны жеринден келгенбиз, – дедиле.

8Юсюп къарындашларын таныгъанды, ала уа аны танымагъандыла. 9Сора Юсюп аланы юсюнден анга кёрюннген тюшлени эсине тюшюрюп, алагъа:

– Сиз тасхачыласыз! – деди. – Сиз бу къыралны къарыусуз жерлерин излеп, табаргъа келгенсиз[+].

10– Угъай, бийибиз! – дедиле ала. – Къулларынг аш сатып алыргъа келгендиле. 11Барыбыз да бир адамны[†] сабийлерибиз, биз тюз ниетли адамлабыз. Къулларынг тасхачыла тюйюлдюле.

12– Угъай, – деди Юсюп, – бу къыралны къарыусуз жерлерин излеп, табаргъа келгенсиз.

13– Биз, сени къулларынг, онеки къарындашбыз, – дедиле ала. – Кенанны жеринде бир адамны уланларыбыз. Ма, гитчебиз энди атабыз блады, бирибиз а тас болду.

14– Мен сизге айтханча, тасхачыласыз сиз, – деди Юсюп. – 15Ма былай сыналлыкъсыз: фыргъауунну жаны бла ант этеме, гитче къарындашыгъыз бери келмесе, сиз мындан чыгъарыкъ тюйюлсюз. 16Кесигизден биреуню ийигиз да, ол къарындашыгъызны алып келсин. Сиз а тутулуп турлукъсуз. Айтханыгъыз керти эсе, билинир; алай тюйюл эсе уа, фыргъауунну жаны бла ант этеме, сиз тасхачыласыз.

17Сора аланы юч кюннге тутмакъгъа салгъанды.

18Ючюнчю кюн Юсюп алагъа:

– Ма былай этигиз, сора сау къалырсыз, нек дегенде, мен Аллахдан къоркъама, – деди. – 19Сиз тюз ниетли адамла эсегиз, бир къарындашыгъыз сиз тутулуп тургъан юйде турсун. Сиз а, юйдегилеригиз ач болгъанлары себепли, мирзеу элтип барыгъыз. 20Гитче къарындашыгъызны уа манга келтиригиз, ол заманда сёзлеригиз тюз болуп чыгъарла эмда сиз ёлмей къалырсыз.

Ала да алай этгендиле.

21Сора бир-бирлерине:

– Туура, биз къарындашыбызгъа этгенибиз ючюн азапха тюшдюк. Ол жалбарып бизден тилеген заманда аны жаны термилгенин кёрген эдик, алай болгъанлыкъгъа анга тынгыламагъан эдик. Бу палах бизге аны ючюн тюшгенди, – дей эдиле.

22Рубен сёз алып:

– Мен сизге жашха къажау гюнях[†] этмегиз деп айтмагъанмы эдим? Алай болгъанлыкъгъа, тынгыламагъан эдигиз. Ма, энди аны къаны ючюн тёлеу, – деди[+].

23Юсюп аланы айтханларын ангылагъанын а билмей эдиле, нек дегенде, аланы араларында тилманч бар эди. 24Юсюп аладан айырылып, жилягъанды. Къайтханында, ала бла сёлешгенди эм араларындан Шимонну алып, ала кёре тургъанлай аны байлагъанды.


Къарындашла Кенаннга къайтадыла

25Сора Юсюп буйрукъ этгенди да, аланы тулукъларын мирзеуден толтургъандыла, ахчаларын да къайтарып хар бирини кесини тулугъуна салгъандыла, алагъа жол азыкъ да бергендиле. Алай этилгенден сора, 26ала мирзеулерин эшеклерине жюклеп, андан кетгендиле. 27Кече къалгъан жерлеринде аладан бирлери эшегине жем берирге тулугъун ачханды. Тулугъуну башында кюмюшюн кёрюп, 28къарындашларына:

– Ахчам къайтарылгъанды. Ма, ол тулугъумдады! – деди.

Аланы да жюреклери жунчуп, къоркъуп, ала бир-бирлерине:

– Аллахны бизге бу этгени не болур? – дедиле.

29Сора Кенанны жерине, аталары Якъупха келип, битеу алагъа болгъан затны анга айтхандыла:

30– Ол къыралгъа таматалыкъ этген адам бизге хыны сёлешгенди эм бизни ол къыралда тасхачылыкъ этгеннге санагъанды. 31Биз а анга: «Тюз ниетли адамлабыз, тасхачыла тюйюлбюз. 32Биз, атабызны уланлары, онеки къарындашбыз, бирибиз тас болду, гитчебиз а энди атабыз бла Кенанны жериндеди», – деген эдик. 33Ол къыралгъа таматалыкъ этген адам а бизге: «Сизни тюз ниетли адамла болгъаныгъызны мен ма былай билликме: сиз бир къарындашыгъызны мени къатымда къоюгъуз, къалгъанларыгъыз а, юйдегилеригиз ач болгъанлары себепли, мирзеу алып, барыгъыз. 34Гитче къарындашыгъызны да манга келтиригиз. Сора мен тасхачыла болмагъаныгъызны, тюз ниетли адамла болгъаныгъызны билирме. Къарындашыгъызны сизге къайтарырма, сора бу къыралда алыш-бериш этерсиз», – деген эди.

35Ала тулукъларын бошатхан заманда, хар бири тулугъунда кюмюш ахча тюйюмчегин тапханды. Ахча тюйюмчеклерин кёргенлеринде ала да, аталары да къоркъгъандыла. 36Аталары Якъуп:

– Сиз мени сабийлеримден айырдыгъыз: Юсюп жокъ, Шимон да жокъ, Беняминни да алыргъа кюрешесиз. Была бары да мени башыма келедиле! – деди.

37Рубен а атасына:

– Мен аны санга къайтармасам, мени эки уланымы ёлтюр. Аны мени къолума бер, мен аны санга къайтарып келтирирме, – деди.

38Алай а Якъуп:

– Жашым сизни бла барлыкъ тюйюлдю, – деди, – аны къарындашы ёлюп, ол жангыз къалгъанды. Сиз барлыкъ жолда анга бир палах болса, мени чал башымы къабыргъа бушуу бла тюшюрлюксюз.

### 43


Якъуп Беняминни Мисирге жибереди

1Кенан[†] жерде ачлыкъ андан да бек къысхан эди. 2Сора Мисирден келтирилген мирзеу бошалгъан заманда, Исраил[†] уланларына:

– Энтта барып, бизге бираз мирзеу сатып алыгъыз, – деди.

3Яхуда уа анга былай айтды:

– Ол адам[†] бизге: «Къарындашыгъыз[†] сизни бла болмаса, мени кёзюме кёрюнмегиз», – деп, бек къаты айтханды. 4Къарындашыбызны бизни бла ийсенг, барып, санга аш сатып алырбыз. 5Иймесенг а, барлыкъ тюйюлбюз, нек десенг, ол адам бизге: «Къарындашыгъыз сизни бла болмаса, мени кёзюме кёрюнмегиз», – деп айтханды.

6Исраил а:

– Сизни дагъыда къарындашыгъыз болгъанын ол адамгъа айтып, манга аманлыкъ нек этдигиз? – деди.

7– Ол адам бизден бизни эм жууукъларыбызны юсюнден: «Атагъыз саумуду? Башха къарындашыгъыз бармыды?» – деп, бек сора эди, – дедиле ала. – Биз анга ол соруулагъа кёре айтхан эдик. Ол бизге: «Къарындашыгъызны келтиригиз», – деп айтырыгъын къайдан биле эдик?

8Яхуда уа атасы Исраилге:

– Жашны мени бла ий, – деди. – Биз туруп барайыкъ, сора биз да, сен да, сабийлерибиз да ёлмей, сау къалырбыз. 9Жаш ючюн мен жууаплы болурма, аны мени къолумдан излерсе. Мен аны санга къайтарып, аллынгда сюемесем, битеу ёмюрюмде аллынгда гюняхлы[†] болуп къалырма. 10Биз мычымасакъ эди уа, энди эки кере да барып келир эдик.

11Сора аталары Исраил алагъа былай айтды:

– Алай эсе уа, ма былай этигиз: тулукъларыгъызгъа бу жерде ёсген эм иги затладан салып, ол адамгъа саугъагъа бираз балхам бла бираз бал да, стиракс бла мюр да, фисташкала бла бадам чертлеуюкле да элтигиз. 12Къолугъузгъа эки кере кёп ахча да алыгъыз. Аны бла тулукъларыгъызгъа къайтарылып салыннган ахчаны да ызына берирсиз. Бир жангылычлыкъ болгъан болур. 13Къарындашыгъызны да алыгъыз да, мычымай, биягъы ол адамгъа барыгъыз. 14Къудуретли Аллах ол адамны сизге мархаматлы[*] этдирсин, ол сизге бирси къарындашыгъызны да, Беняминни да жиберсин. Мен а сабийлеримден айырыллыкъ эсем, айырылайым.


Къарындашла Мисирге экинчи кере келедиле

15Къарындашла бу саугъаланы да, къолларына эки кере кёп ахча да, Беняминни да алып, мычымай, Мисирге кетгендиле эмда Юсюпню[†] аллына келгендиле. 16Юсюп Беняминни биргелерине болгъанын кёргенинде, кесини юй таматасына:

– Бу адамланы юйге элт, малладан бир мал кесип, ашарыкъ эт; кюн ортада ала мени бла ашарыкъдыла, – деди.

17Сора ол адам, Юсюп айтханча этип, аланы Юсюпню юйюне келтирди. 18Къарындашла аланы Юсюпню юйюне келтиргенлерине къоркъуп: «Бизни алгъын тулукъларыбызгъа салынып къайтарылгъан ахча ючюн келтиргендиле, бизге чурум этип, чабыуул этип, эшеклерибизни да алып, бизни къул этер умутлары болур», – дедиле.

19Сора ала, Юсюпню юй таматасыны къатына барып, юйню эшиклерини къатында анга былай сёлешдиле:

20– Жюйюсханыбыз, тынгыла, мирзеу сатып алыргъа биз алгъын да келген эдик. 21Биз кече къалыр жерге жетип, тулукъларыбызны ачхан заманда уа, хар бирибизни ахчасы саулай тулугъунда эди. Биз аны да къайтарып беребиз. 22Мирзеу сатып алыргъа башха ахча да келтиргенбиз. Ахчабызны тулукъларыбызгъа ким салгъанын а билмейбиз.

23– Аны ючюн къайгъы этмегиз, къоркъмагъыз, – деди ол. – Аллахыгъыз, атагъызны Аллахы, сизге тулукъларыгъызда хазна бергенди. Ахчагъыз манга келгенди.

Сора алагъа Шимонну келтиргенди.

24Аланы Юсюпню юйюне кийирип, аякъларын жууаргъа суу бергенди, эшеклерине да аш салгъанды. 25Къарындашла уа Юсюпню кюн ортада келир заманына саугъаларын хазыр этип тургъандыла; ала анда аш ашарыкъларын эшитген эдиле.

26Юсюп юйюне келгенде ала къолларындагъы саугъаланы юйге келтирип, анга жерге дери баш ургъандыла. 27Юсюп аладан саулукъ соруп:

– Сиз айтхан къарт атагъыз къалайды? Сау-саламатмыды? – деди.

28– Сени къулунг, бизни атабыз сау-саламатды, – дедиле ала да.

Сора ийилип, баш урдула. 29Юсюп къарап, анасыны уланы, кесини къарындашы Беняминни кёрюп:

– Ол сиз манга айтхан гитче къарындашыгъыз бумуду? Аллахны мархаматы сени бла болсун, балам! – деди.

30Сора къарындашына сюймеклиги къайнагъандан, Юсюп алайдан ашыгъып чыкъды. Алай бла ол жиляр жер излеп, отоууна кирди да, анда жиляды. 31Сора, бетин жуууп, биягъы чыкъды да, тёзюмюн басып:

– Ашарыкъ салыгъыз! – деди.

32Ашарыкъ келтирип, анга башха, алагъа да башха, ала бла ашагъан мисирлилеге да энчи салдыла. Мисирлиле чюйютлюле бла бирге ашамай эдиле, бу мисирлилеге жийиргенчлиди[+]. 33Сора аланы аны аллында таматасын таматалыгъына кёре, кичисин да кичилигине кёре олтуртхандыла, ала уа бир-бирлерине къарап сейирсине эдиле. 34Юсюп алагъа кесини аллындан ашарыкъ юлюшле жибере эди; Беняминни юлюшю уа аланы хар бирини юлюшюнден беш кере кёп эди. Ичген да этгендиле; Юсюп бла бирге иги кесек олтургъандыла.

### 44


Тас болгъан кюмюш аякъ

1Сора Юсюп[†] кесини юй таматасына быллай буйрукъ берди:

– Бу адамланы[†] тулукъларын мирзеуден элталлыкълары къадар толтур, хар бирини ахчасын да тулугъуну башына сал. 2Мени кюмюш аягъымы уа, мирзеу ючюн берген ахчасын да кичилерини тулугъуна сал.

Юй таматасы, Юсюп анга айтханча этгенди.

3Эрттенликде, танг жарыгъанлай, къарындашланы[†] эшеклери бла бирге жибергендиле. 4Ала шахардан узакъ кетгинчи, Юсюп кесини юй таматасына:

– Бар, ол адамланы ызларындан тюш, – деди. – Сора, къуууп жетгенинглей, алагъа былай айт: «Сиз ахшылыкъ ючюн аманлыкъ нек этдигиз? 5Ол аякъ, бийим андан ичиучю аякъ тюйюлмюдю? Ол аны бла билгичлик этеди. Сиз осал иш этдигиз».

6Юй таматасы аланы къуууп жетип, алагъа бу сёзлени айтды. 7Ала уа:

– Бизни бийибиз аллай сёзле нек айтады? – дедиле. – Угъай, къулларынг аллай иш этерик тюйюлдюле. 8Ма, биз тулукъларыбызда тапхан ахчаны да Кенанны[†] жеринден къайтарып санга келтиргенбиз. Бийинги юйюнден кюмюш неда алтын биз къалай урлар эдик? 9Къулларынгдан кимде табылса да, анга ёлюм, къалгъанларыбыз да бийибизге къулла болурбуз.

10– Ахшы, – деди юй таматасы, – сиз айтханча болсун: аякъ кимде табылса да, ол манга къул болур, къалгъанларыгъыз а терс болмазсыз.

11Аланы хар бири терк окъуна тулугъун жерге тюшюрюп, ачханды. 12Юй таматасы тинтиу этгенди, таматаларындан башлап, кичилеринде бошагъанды. Аякъ Беняминни тулугъунда табылгъанды. 13Къарындашлары жарсып, кеслерини кийимлерин жыртхандыла, сора, хар бири жюгюн эшегине салып, шахаргъа къайтхандыла.

14Яхуда бла аны къарындашлары Юсюпню юйюне келгенлеринде, Юсюп алыкъа юйюнде эди. Аны аллында жерге аугъандыла. 15Юсюп алагъа:

– Сиз алай нек этдигиз? – деди. – Мени кибик адам билгичлик этип биллигими къалай ангыламай эдигиз?

16– Бийибизге не айтайыкъ? – деди анга Яхуда. – Не дейик? Не бла ариуланайыкъ? Аллах къулларынгы терсликлерин тапханды. Ма биз да, аякъ кимни къолунда табылгъан эсе, ол да, бийибизге къуллабыз.

17– Угъай, – деди Юсюп, – мен алай этмем. Аякъ кимни къолунда табылгъан эсе да, ол манга къул боллукъду, сиз а ырахатлыкъ бла атагъызгъа барыгъыз.


Яхуда Бенямин ючюн жалбарады

18Сора Яхуда аны къатына барып:

– Бийим, сен фыргъаууннга тенг адамса. Тилейме, къулунга сёз айтыргъа эркинлик бер эмда къулунга чамланма. 19Бийим къулларына: «Сизни атагъыз неда къарындашыгъыз бармыды?» – деп соргъан эди. 20Биз а бийибизге: «Бизни бек къартайгъан атабыз эмда аны кичи жашы, къартлыгъында туугъан жашы барды, аны уа къарындашы ёлюп, ол анасындан жангыз къалгъанды, атабыз да аны бек сюеди», – деп айтхан эдик[+]. 21Сен а къулларынга: «Аны манга келтиригиз, мен аны кёзюм бла кёрейим», – деген эдинг. 22Биз бийибизге: «Жаш атасын къоюп кетерге амалы жокъду; ол атасын къоюп кетсе уа, атабыз ёлюп къаллыкъды», – деген эдик. 23Сен а къулларынга: «Сизни гитче къарындашыгъыз биргегизге келмесе уа, сиз энди мени кёзюме кёрюнмегиз», – деген эдинг. 24Биз, сени къулунга, атабызгъа келген заманыбызда уа, бийими сёзлерин анга айтхан эдик. 25Сора атабыз: «Энтта барып, бизге бираз аш сатып алыгъыз», – деген эди. 26Биз а: «Бизге барыргъа амал жокъду; гитче къарындашыбыз бизни бла болса уа, барырбыз; нек десенг, гитче къарындашыбыз бизни бла болмаса, бизге ол адамны бетин кёрюрге амал жокъду», – деген эдик. 27Сора къулунг, атабыз, бизге былай айтхан эди: «Бу къатыным манга эки улан тапханын билесиз. 28Бири менден кетгенди, мен да: „Баям, ол таланнган болур“, – дегенме; мен аны эндиге дери да кёрмегенме. 29Муну да сиз мени кёз аллымдан алып, мынга да бир палах болса уа, сиз чал башымы къабыргъа бушуу бла тюшюрлюксюз», – деген эди.

30Энди уа мен, сени къулунга, мени атама къайтханда жаш бизни бла болмаса, атамы жюреги анга бек байлашханы себепли, 31ол, жашны биргебизге болмагъанын кёргенинлей, ёлюп къаллыкъды. Къулларынг, къулунгу, атабызны чал башын къабыргъа бушуу бла тюшюрлюкдюле. 32Аны юсюне да мен, къулунг, жаш ючюн атама жууаплы болургъа боюнума алгъанма. Атама: «Аны санга алып келмесем, мен битеу ёмюрюмде аллынгда гюняхлы[†] болгъанлай къалырма», – дегенме. 33Ол себепден тилейме, мен, къулунг, жашны орунуна бийиме къул болуп къалайым; жаш а къарындашлары бла барсын. 34Нек десенг, жаш мени бла бирге болмаса, мен атама къалай барайым? Атама жетерик бушууну къалай кёрейим?

### 45


Юсюп кесин къарындашларына танытады

1Юсюп,[†] жумушчуларыны аллында мындан кёп тёзюп турургъа болалмай, алагъа:

– Барыгъыз да мени къатымдан кетигиз! – деп къычырып жибергенди.

Къатында жумушчуларындан бири да къалмагъанда, Юсюп кесин къарындашларына[†] танытханды. 2Ол уллу къычырыкъ этип жилягъанды, мисирлиле да эшитгендиле, аны хапары фыргъауунну юйюндегилеге да жетгенди.

3Юсюп къарындашларына:

– Мен Юсюпме, атам саумуду? – дегенди.

Къарындашлары уа жунчуп къалып, анга жууап бералмагъандыла.

4Сора Юсюп къарындашларына:

– Къатыма келигиз, – дегенди.

Ала къатына келгенде, ол алагъа былай айтды:

– Сиз Мисирге сатхан къарындашыгъыз Юсюпме. 5Алай а энди мудах болмагъыз, мени бери сатханыгъыз ючюн жарсымагъыз. Аллах жаныгъызны сакълар ючюн, мени аллыгъызда ийгенди. 6Къыралгъа ач киргенли энди эки жыл болады: энтта беш жылны ичинде не сюрлюк, не орлукъ тюйюлдюле. 7Аллах тукъумугъузну жер башында сау къалдырыр ючюн, жаныгъызны уллу къутхарыу бла сакълар ючюн мени аллыгъызда ийгенди. 8Алайды да, мени бери сиз иймегенсиз, Аллах ашыргъанды. Ол мени фыргъаууннга ата этгенди, битеу аны мюлкюне бий этгенди, битеу Мисирни жерине да башчы этип салгъанды. 9Теркирек атама барып, анга: «Уланынг Юсюп былай айтады: „Аллах мени битеу Мисирге бий этип салгъанды; мычымай, манга кел. 10Сен Гошенни жеринде жашарыкъса; сен да, сабийлеринг да, туудукъларынг да, къой-эчкинг бла тууар малынг да, битеу болгъан затынг да мени къатымда турлукъсуз. 11Сени анда кечиндирип турлукъма, нек десенг, энтта беш жыл ачлыкъ боллукъду; сен да, юйюрюнг да, битеу болгъан затынг да жарлылыкъ сынамагъыз“», – деп айтыгъыз. 12Ма, сизни бла сёлешген мен кесим болгъанымы, сиз да, Бенямин къарындашым да кеси кёзлеригиз бла кёресиз. 13Мени Мисирде сыйым нечик уллу болгъанын, мында битеу кёргенигизни да атама айтыгъыз да, атамы теркирек бери келтиригиз.

14Сора ол, къарындашы Беняминни къучакълап, жилягъанды; Бенямин да аны къучагъында жилягъанды. 15Битеу къарындашларын да уппа этип, аланы къучакълап, жилягъанды. Андан сора къарындашлары да аны бла сёлешип башлагъандыла.


Фыргъауун Якъупха Мисирге кёчерге эркинлик береди

16Юсюпню къарындашлары келгендиле деп, фыргъауунну юйюне хапар жетгенди. Фыргъауун да, аны къуллары да къууаннгандыла.

17Сора фыргъауун Юсюпге былай айтды:

– Къарындашларынга айт: «Ма былай этигиз: хайыуанларыгъызны жюклеп, Кенанны[†] жерине барыгъыз 18эм атагъызны да, юйдегилеригизни да алып, манга келигиз. Мен сизге Мисирни жеринде эм игисин беририме, сиз жерни битиминден ашарсыз». 19Санга уа алагъа былай айтыргъа буйрукъ береме: «Былай этигиз: сабийлеригизге бла къатынларыгъызгъа Мисирни жеринден арбала алыгъыз, атагъызны да келтирип, келигиз. 20Хапчукларыгъызгъа да къайгъырмагъыз: битеу Мисирни жеринден эм игисин сизге берирме».

21Исраилни[†] жашлары алай этгендиле. Сора Юсюп алагъа, фыргъауунну буйругъу бла арбала бергенди, алагъа жол азыкъ да салгъанды. 22Аланы хар бирине да ол бирер къат кийим, Беняминнге уа ючжюз кюмюш бла беш къат кийим бергенди. 23Аны кибик атасына да, Мисирни эм иги затларындан жюкленнген он эшек, мирзеу, ётмек эм атасына жол азыкъ жюкленнген да он тиши эшек ийгенди. 24Сора къарындашларын жибергенди. Ала кетип тебирегенде, алагъа:

– Жолда бара, бир зат ючюн жарсымагъыз! – дегенди.

25Сора ала Мисирден чыгъып, Кенанны жерине, аталары Якъупха келгендиле. 26Анга:

– Юсюп сауду! Энди ол битеу Мисирни жерине бийлик этеди, – деп билдиргендиле.

Алай а аны жюреги жунчугъанды: ол алагъа ийнанмай эди. 27Ала анга Юсюпню битеу айтхан сёзлерин къатлагъанларында эмда аны келтирирге Юсюп ийген арбаланы кёргенинде уа, Якъупха жан киргенди. 28Сора Исраил:

– Тамамды! Балам Юсюп сауду; мен ёлгюнчю, барып аны кёрейим, – дегенди.

### 46


Якъуп юйюрю бла Мисирге кёчеди

1Сора Исраил,[†] битеу малын-мюлкюн алып, жолгъа чыкъгъанды да, Беэр-Шебагъа келип, атасы Исхакъны[†] Аллахына къурманла кесгенди[+]. 2Сора Аллах Исраилге кечеги кёрюнюуде сёлешип:

– Якъуп! Якъуп! – дегенди.

– Мен мындама, – дегенди ол да.

3Аллах анга:

– Мен Аллах, атангы Аллахыма, – дегенди. – Мисирге барыргъа къоркъма; Мен анда сени уллу миллет этерикме. 4Мен сени бла бирге Мисирге барлыкъма, сени артха да къайтарлыкъма. Сени кёзлеринги Юсюп[†] кеси къолу бла жабарыкъды[+].

5Якъуп Беэр-Шебадан тебирегенди. Исраилни жашлары, аланы келтирирге фыргъауун ийген арбала бла, аталары Якъупну да, кеслерини сабийлерин да, къатынларын да алып, жолгъа чыкъгъандыла. 6Якъуп да, аны бла бирге битеу аны тукъуму да, Кенанны[†] жеринде жыйгъан малларын-мюлклерин алып, Мисирге келгендиле. 7Якъуп биргесине уланларын да, къызларын да, туудукъларын да – битеу тукъумун Мисирге келтиргенди.


Якъупну туудукълары

8Мисирге келген Исраил улуланы – Якъупну бла уланларыны – атлары быладыла:

Якъупну тюнгючю Рубен[+].

9Рубенни уланлары: Ханох бла Паллу, Хесрон бла Кармий[+].
10Шимонну уланлары: Емуел, Ямин, Охад, Яхин, Сохар эмда кенанлы къатыныны уланы Шаул[+].
11Лебийни уланлары: Гершон, Кохат эм Мерарий[+].
12Яхуданы уланлары: Эр, Онан, Шела, Перес, Зерах. Эр бла Онан а Кенанны жеринде ёлген эдиле.
Пересни уланлары Хецрон бла Хамул эдиле[+].
13Иссахарны уланлары: Тола бла Пууа, Яуб бла Шимрон[+].
14Зебулунну уланлары: Серед, Элон, Яхлеел[+].

15Была Леяны уланларыдыла, Лея аланы да, къызы Динаны да Якъупха Паддан-Арамда тапханды. Якъупну битеу уланлары бла къызлары – отуз юч жан эдиле.

16Гадны уланлары: Цифион бла Хаггий, Шуний бла Эсбон, Эрий бла Ародий эм Арелий[+].
17Ашерни уланлары: Имна, Ишба, Ишбий, Брия эмда аланы эгечлери Серах.
Брияны уланлары: Хебер бла Малкиел[+].

18Была, Лабан къызы Леягъа берген Зилпаны уланларыдыла. Зилпа Якъупха оналты жанны тапханды.

19Якъупну къатыны Рахелни уланлары: Юсюп бла Бенямин.

20Юсюпге да Мисирни жеринде Манаше бла Эфрайим туугъандыла, аланы уа анга, Он атлы шахарны дин къуллукъчусу[†] Потифераны къызы Аснат тапханды[+].
21Беняминни уланлары: Бела, Бекер, Ашбел, Гера,[†] Нааман, Эхи, Рош, Муппим, Хуппим, Ард[+].

22Была Рахелни уланларыдыла, андан Якъупха туугъанла бары да онтёрт жан эдиле.

23Данны уланы: Хушим[+].
24Нафталийни уланлары: Яхсеел, Гуний, Есер, Шиллем[+].

25Была, Лабан къызы Рахелге берген Билханы уланларыдыла. Билха Якъупха тапханла барысы да жети жан эдиле.

26Якъуп бла бирге Мисирге келгенле, андан туугъанла, Якъупну уланларыны къатынларын санамай, бары да алтмыш алты жан боладыла. 27Юсюпню Мисирде туугъан уланлары эки жан эдиле. Якъупну юйюрюню Мисирге кёчген битеу адамлары[†] жетмиш жан саналадыла[+].


Исраил улула Гошенде жерлешедиле

28Якъуп Яхуданы, Гошеннге баргъан жолну кёргюзтюр ючюн кесинден алгъа Юсюпге ийгенди. Сора Гошенни жерине келгендиле. 29Юсюп файтонун жекдирип, атасы Исраилни аллына, Гошеннге чыкъгъанды. Сора, аны кёрюп, аны боюнундан къучакълап, аны боюнунда кёп жилягъанды.

30Исраил Юсюпге:

– Мен сени сау болгъанынгы кёрдюм; энди ырахатлыкъ бла ёлюрме, – дегенди.

31Сора Юсюп къарындашларына[†] бла атасыны юйюрюне былай айтханды:

– Мен барып, фыргъаууннга билдирейим; анга: «Манга Кенанны жериндеги къарындашларым бла атамы юйюрю келгендиле. 32Бу адамла къой кютюучюледиле, малчыладыла; къой-эчкилерин да, тууар малларын да эм битеу мюлклерин да алып келгендиле», – деп айтайым. 33Фыргъауун сизни чакъырып: «Ишигиз неди?» – деп сорса уа, 34анга: «Къулларынг, биз аталарыбыз кибик, жаш заманыбыздан эндиге дери да малчыла бола келгенбиз», – деп айтырсыз. Сора сизге Гошенни жеринде жерлеширге эркинлик берирле. Нек дегенде, мисирлиле къойчуланы кёрюп болмайдыла[+].

### 47


Фыргъауун Юсюпню жууукълары бла тюбешеди

1Сора Юсюп[†] барып, фыргъаууннга:

– Атам бла къарындашларым[†] Кенанны[†] жеринден къой-эчкилери бла, тууарлары бла эмда битеу мюлклери бла келгендиле. Ма, ала энди Гошенни жериндедиле, – деп билдиргенди.

2Ол къарындашларындан бешисин алгъанды да, аланы фыргъауунну аллына элтгенди.

3Сора фыргъауун аны къарындашларына:

– Ишигиз неди? – деп соргъанды.

– Биз, сени къулларынг, аталарыбыз кибик къойчулабыз, – дегендиле ала. 4Сора дагъыда фыргъаууннга: – Биз бу жерде бираз турур ючюн келгенбиз, нек десенг, Кенанны жерине уллу ачлыкъ киргенди, къулларынгы сюрюулерине да отлау жер жокъду. Ол себепден къулларынга Гошенни жеринде тохтаргъа эркинлик берсенг эди, – дегендиле.

5Сора фыргъауун Юсюпге былай айтханды:

– Санга атанг бла къарындашларынг келгендиле. 6Ма, Мисирни жери сени къолунгдады. Атангы бла къарындашларынгы къыралны эм иги жеринде жерлешдир. Ала Гошенни жеринде жашасынла. Аланы араларында къолларындан келлик адамла[†] барды деп биле эсенг а, аланы мени малыма къош таматала этип сал.

7Сора Юсюп, атасы Якъупну келтирип, фыргъаууннга танытханды. Якъуп фыргъаууннга алгъыш этгенди. 8Фыргъауун Якъупха:

– Санга ненча жыл болгъанды? – деп соргъанды.

9Якъуп фыргъаууннга:

– Мени жолоучулукъда айланнган ёмюрюм 130 жылды. Мени жашау кюнлерим аздыла эм насыпсыздыла, эмда аталарымы жолоучулукъда айланнган ёмюрлерини жылларына жетмегендиле, – дегенди.

10Сора Якъуп фыргъаууннга алгъыш этип, фыргъауунну аллындан чыгъып кетгенди.

11Юсюп атасын бла къарындашларын жерлешдиргенди, фыргъауун буйрукъ этгенча, алагъа Мисир къыралда, жерни эм игисинде, Рамсесни жеринде жер юлюш бергенди[+]. 12Юсюп атасын бла къарындашларын эмда атасыны битеу юйюрюн, сабийлерини санларына кёре, мирзеу бла жалчытып тургъанды.


Ачлыкъ бек къысхан заманда Юсюп Мисирде этген башчылыкъ

13Къыралны бир жеринде да мирзеу жокъ эди. Ачлыкъ бек къысхан эди, Мисирни жери да, Кенанны жери да ачдан къарыусуз болгъан эдиле. 14Юсюп, сатып алгъан мирзеулерини багъасын, Мисирни жеринде бла Кенанны жеринде болгъан битеу ахчаны жыйып, фыргъауунну тоханасына салгъанды. 15Мисирни жеринде бла Кенанны жеринде ахча да тауусулгъанды. Битеу мисирлиле Юсюпге келип:

– Бизге мирзеу бер, биз сени кёз аллынгда ёлюп къалмайыкъ. Ахчабыз тауусулгъанды, – дей эдиле.

16Юсюп алагъа:

– Ахчагъыз тауусулгъан эсе, малыгъызны сюрюп келтиригиз, мен сизге малыгъызны багъасына мирзеу берирме, – дегенди.

17Ала малларын сюрюп Юсюпге келтире эдиле, Юсюп да алагъа, атларыны, ууакъ аякълы мал сюрюулерини, тууар сюрюулерини эмда эшеклерини багъасына мирзеу бере эди. Аланы битеу малларыны багъасына ол жыл аланы мирзеу бла жалчытып тургъанды.

18Ол жыл ётгенде, ала экинчи жыл да анга келип:

– Бийибизден не жашырайыкъ? Ахчабыз тауусулгъанды, мал сюрюулерибиз да бийибиздедиле, – дегендиле. – Санларыбыздан бла жерлерибизден башха, бийибизге берирге бир затыбыз да къалмагъанды. 19Сени кёз аллынгда биз да, жерлерибиз да жоюлуп къалмайыкъ. Бизни да, жерлерибизни да мирзеу багъасына сатып ал. Биз жерлерибиз бла фыргъаууннга къул болайыкъ, сен а бизге урлукъ бер, биз ёлмей сау къалайыкъ, бу жер да бош къалмасын.

20Сора Юсюп битеу Мисирни жерин фыргъаууннга сатып алгъанды. Ачлыкъ мисирлилени асыры онгсуз этгенден, хар бири кеси сабанын сатхан эди. Алай бла жер фыргъауунну мюлкю болгъанды. 21Юсюп халкъны да Мисирни бир къыйырындан бирси къыйырына дери фыргъауннга къул этгенди. 22Дин къуллукъчуланы[†] жерлерин а алмагъанды, нек дегенде, дин къуллукъчулагъа фыргъауундан юлюш тийишли эди эмда ала фыргъауун алагъа берген юлюшлери бла кечинип жашай эдиле. Ол себепден ала жерлерин сатмагъандыла.

23Сора Юсюп халкъгъа былай айтханды:

– Ма, бюгюн сизни да, жеригизни да фыргъаууннга сатып алдым; ма сизге урлукъ, жерге урлукъ себигиз. 24Оргъан заманыгъызда, беш юлюшден бирин фыргъаууннга берип туругъуз; тёрт юлюшю уа, сабанлагъа урлукъ себерге, сизге эм юйдегилеригизге, сабийлеригизге ашарыкъгъа къалсын.

25– Сен бизни жаныбызны къутхардынг, – дегендиле ала. – Бийибизни кёз аллында ыразылыкъ табайыкъ эмда фыргъаууннга къул болайыкъ.

26Сора Юсюп, Мисирни жерини юсюнден бегим этгенди: бюгюннге дери окъуна тирликни беш юлюшден бири фыргъаууннукъуду, жаланда дин къуллукъчуланы жерлеринде ёсген тирликден фыргъаууннга зат келмейди.


Якъупну ахыр тилеги

27Исраиллиле[†] Мисир къыралда, Гошенни жеринде жашап тургъандыла. Ол жерге ие болуп тургъандыла; жайылып, бек кёп болуп баргъандыла.

28Якъуп Мисирни жеринде 17 жыл жашагъанды. Аны жашау жыллары 147 жыл эди. 29Исраилни ёлюр ууахтысы жууукълашхан заманда, ол, уланы Юсюпню чакъырып, анга былай айтды:

– Сени кёз аллынгда ыразылыкъ тапхан эсем, къолунгу мени бутуму тюбюне салып, сен манга ахшылыкъ эм кертилик этип, мени Мисирде асырамазлыгъынга ант эт. 30Мен аталарымы къатларында жатайым, мени Мисирден чыгъарып, аланы къабыр орунларында асырарса.

– Сен айтханча этерме, – деди анга Юсюп[+].

31– Манга ант эт, – деди Якъуп.

Сора Юсюп анга ант этди. Исраил а жатхан жерини баш жанына сеждагъа ийилди.

### 48


Якъуп Эфрайимге бла Манашеге алгъыш береди

1Бу затладан сора бир ненча заман озгъанда, Юсюпге:[†]

– Ма, атанг ауруп турады, – дегендиле.

Юсюп эки уланын, Манашени бла Эфрайимни, биргесине алып, жолгъа чыкъгъанды.

2Якъупха:

– Санга уланынг Юсюп келгенди, – деп билдиргендиле.

Исраил[†] кючюн салып, тёшегинде олтурду.

3Сора Якъуп Юсюпге былай айтды:

– Къудуретли Аллах, манга Кенанны[†] жеринде Лузда кёрюнюп, алгъыш бергенди. 4Ол манга: «Ма, Мен сени жайып кёп этерикме, сенден кёп халкъла туудурлукъма, бу жерни да сени туудукъларынга ёмюрлюк жер юлюшге берликме», – дегенди[+]. 5Энди уа, мен санга Мисирге келгинчи, санга Мисирни жеринде туугъан эки уланынг меникиледиле; Эфрайим бла Манаше, Рубен бла Шимон кибик, меникиле боллукъдула. 6Санга аладан сора тууарыкъ сабийлеринг а сеникиле боллукъдула. Ала кеслерини жер юлюшлеринде къарындашларыны[†] атлары бла жюрюрюкдюле. 7Мен Паддан-Арамдан келе туруп, Кенанны жеринде, жолда, Эфратагъа жетерге бираз къалгъанлай, Рахел ёлгенди. Мен аны анда, Эфратагъа – эндиги Бейтлехемге – баргъан жол жанында асырагъанма[+].

8Сора Исраил Юсюпню уланларын кёрюп:

– Была кимдиле? – деп сорду.

9– Была, Аллах манга мында берген уланларымдыла, – деди Юсюп атасына.

– Аланы мени къатыма келтир, – деди Якъуп, – мен алагъа алгъыш берейим.

10Къартлыкъдан Исраилни кёзлерин ау басхан эди; ол иги кёралмай эди. Юсюп уланларын аны къатына келтирди, ол да аланы уппа этип, къучакълады.

11Сора Исраил Юсюпге:

– Сени бетинги кёрюрме деп да умут этмей эдим. Алай а ма, Аллах манга сени сабийлеринги окъуна кёргюзтдю, – деди.

12Юсюп эки уланын аны тобукъларындан бир жанына кетерип, жерге дери баш урду. 13Сора Юсюп, экисин да алып, Эфрайимни кесини онг къолуна, Исраилни сол къолуну аллына, Манашени уа сол къолуна, Исраилни онг къолуну аллына алып, аны къатына келтирди. 14Алай а Исраил, онг къолун узатып кичи Эфрайимни башына салды, сол къолун а Манашени башына салды. Манаше тюнгюч болса да, Исраил къолларын алай биле-биле салгъанды.

15Сора Юсюпге быллай алгъыш берди:

– Аталарым Ибрахим[†] бла Исхакъ[†] къуллукъ этген Аллах,
мен туугъандан бюгюннге дери да мени кютюп жюрютген Аллах,
16мени хар тюрлю аманлыкъдан къутхарыучу мёлек[†]
бу жашланы алгъышлы этсин.
Мени атым эмда аталарым Ибрахимни бла Исхакъны атлары
бу жашла бла айтылып турсунла,
была жер башында ёсюп, кёп болсунла.

17Юсюп, атасы онг къолун Эфрайимни башына салгъанын кёргенде, жаны къыйналды. Атасыны къолун Эфрайимни башындан Манашени башына салыр ючюн алды.

18– Угъай, атам! – деди Юсюп. – Тюнгюч – Манашеди, онг къолунгу аны башына сал.

19Атасы уа унамай:

– Билеме, жашым, билеме. Андан да халкъ жаратыллыкъды, ол да уллу боллукъду. Алай а аны кичи къарындашы андан уллу боллукъду, аны урлугъундан кёп миллетле жаратыллыкъдыла, – деди[+].

20Сора ол кюн алагъа быллай алгъыш берди:

– «Аллах санга да Эфрайимге бла Манашеге этгенича этсин», – деп, Исраил халкъы сизни атыгъыз бла алгъыш этерикди.

Алай бла ол Эфрайимни Манашеден уллугъа салды.

21Сора Исраил Юсюпге:

– Ма, мен ёлюп барама, – деди. – Аллах сизни бла боллукъду эмда сизни аталарыгъызны жерине къайтарлыкъды. 22Мен санга къарындашларынгдан артыкъ бир жер юлюш береме, аны кесим аморлуланы къолларындан къылычым эм садагъым бла алгъанма.

### 49


Якъуп онеки уланына алгъыш береди

1[•]Андан сора Якъуп уланларын чакъырып, былай айтханды:

– Жыйылыгъыз, келлик заманда сизге боллукъ затланы сизге айтайым.

2Якъупну уланлары, жыйылып, эшитигиз,
атагъыз Исраилге[†] тынгылагъыз.

3Рубен! Сен мени тюнгючюмсе,
къудуретимсе эм кючюмю башланнганыса,
махтауда биринчи, къууатда биринчи да сенсе.
4Алай болгъанлыкъгъа, сен сууча тюрлене тураса.
Энди биринчи боллукъ тюйюлсе,
нек десенг, сен атангы тёшегине жатханса,
мени жатхан жерими харам[†] этгенсе[+].

5Шимон бла Лебий къарындашладыла,[†]
аланы къылычлары кюйсюзлюкню сауутларыдыла[+].
6Мени жаным аланы кенгешлерине кирмесин,
жыйылыуларына къошулмайым.
Ала ачыуланып, адам[†] ёлтюргендиле,
безиреп, тууарланы бут сингирлерин кесгендиле.
7Ачыулары къатыды, анга налат болсун,
къутуруулары да кюйсюздю, анга налат болсун!
Аланы Якъуп улуланы арасында жаярыкъма,
Исраилде чачарыкъма[+].

8Яхуда! Сенсе, къарындашларынг махтарыкъ!
Сени къолунг душманларынгы желкелеринде боллукъду.
Атангы уланлары санга баш урлукъдула.
9Яхуда, сен жаш асланса;
уланым, сен уудан келесе.
Ол аслан кибик, жерге чёгеди;
тиши аслан кибик жатады.
Аны тынчлыгъын бузаргъа ким таукел болур[+]?
10Яхуданы къолундан аса таягъы[*] тюшмез;
туудукъларындан да бийлик таякъ алынмаз.
Сора Керти Башчы келир да,
Анга миллетле буйсунуп турурла[+].
11Ол эшегин жюзюм бутакъгъа байларыкъды,
эшекни гылыуун да сайлама бутакъгъа тагъарыкъды.
Кийимин чагъырда жууарыкъды,
къапталын да жюзюмлени къанында жибитирикди.
12Кёзлери чагъырдан къарадыла,
тишлери да сютден акъдыла.

13Зебулун тенгиз жагъа къатында жашарыкъды,
кемеле тохтаучу жери боллукъду;
аны чеги Сидоннга дери жетерикди.

14Иссахар къой бауланы арасында жатхан къарыулу эшекди.
15Ол тынчайыргъа тап жер,
кёлге жарагъан жер кёрсе,
жюк ташыргъа аркъасын ийилтир
эмда къул кибик ишлеп башлар.

16Дан Исраилни тайпаларындан бирлери болуп,
халкъына хукму этерикди[+].
17Дан жолда бир жилян,
жол юсюнде уу жилян боллукъду;
ол атны аягъына урлукъду,
аны атлысы артына жыгъыллыкъды.

18Сени къутхарыуунга умут этеме, я Раббий![†]

19Гадха уа тонаучула чабарыкъдыла,
алай а ол, аланы къыстап, ызларындан къууарыкъды.

20Ашерни ашы татыулу боллукъду,
ол патчахха тийишли ашарыкъла тапдырып турлукъду.

21Нафталий бошланнган журду[*],
ол ариу жашла туудурады.

22Юсюп[†] битимли терекни бутагъыды,
суу чыкъгъан жерни башында битимли терекни бутагъыды;
аны жетеклери къабыргъаны башындан ётедиле.
23Садакъчыла аны аямай инжилтген эдиле,
анга душманлыкъ этип, окъ атхан эдиле.
24Алай болгъанлыкъгъа, аны садагъы къатылай къалгъанды,
аны къарыулу къоллары женгиллей къалгъандыла.
Бу, Якъупну Къудуретлисини къолунданды,
Исраилни Сюрюучюсюню эм Къаясыны аты блады.
25Бу, санга болушуучу атангы Аллахданды,
сени алгъышлы этген Къудуретли Аллахданды,
огъартындан кёклени берекетлери,
жерде болгъан тюпсюзлени берекетлери бла,
эмчеклени бла ана къарынланы берекетлери бла
сени алгъышлы этген Аллахданды.
26Атангы алгъышлары
буруннгу тауланы берекетлеринден
эмда ёмюрлюк дуппурланы монглукъларындан[*] уллудула.
Ала Юсюпню башында,
къарындашларыны арасында сайланнганны
тёппесинде болсунла[+].

27Бенямин жыртхыч бёрюдю,
эрттенликде тутханын ашарыкъды, ингирде да сыйырылгъан хазнаны юлеширикди.

28Была барысы да Исраилни онеки тайпасыдыла эмда аталарыны алагъа айтхан сёзю буду. Ол алагъа алгъыш этгенди, хар бирине анга тийишли берекет бла алгъыш бергенди.


Якъуп ауушады

29Сора ол алагъа осуят этип, былай айтханды:

– Мен бираздан ёлюп, ата-бабаларыма къошуллукъма. Мени, аталарымы жанында, хитли Эфронну сабанындагъы дорбунда, 30Кенанны[†] жеринде, Мамрени аллында, Махпела сабанда болгъан дорбунда асырагъыз. Ибрахим[†] ол дорбунну, аллында сабаны бла бирге, хитли Эфрондан кесине энчи къабыр оруннга сатып алгъанды. 31Ибрахимни бла къатыны Сараны[†] да анда асырагъандыла, Исхакъны[†] бла къатыны Рабийгъатны да анда асырагъандыла. Мен да Леяны анда асырагъанма[+]. 32Ол сабан бла анда болгъан дорбун, хетлиледен сатылып алыннганды.

33Якъуп, уланларына осуятын этип бошагъанлай, аякъларын тёшегине салып, жан бергенди эмда ата-бабаларына къошулгъанды.

### 50


Якъупну асыралыуу

1Юсюп,[†] атасыны бетине къапланып, анга жиляй эди эмда аны уппа эте эди. 2Сора Юсюп кесине къуллукъ этиучю дохтурлагъа, атасын мумияларгъа буйрукъ бергенди. Дохтурла Исраилни[†] мумиялагъандыла. 3Бу иш къыркъ кюн баргъанды. Мумияламакъ ючюн анча кюн керек эди. Сора мисирлиле Исраилге жетмиш кюн жиляу этгендиле. 4Аны жиляуун этиу кюнле озгъандан сора уа, Юсюп фыргъауунну ёзюрлерине сёлешип:

– Сиз манга ыразы эсегиз, фыргъаууннга мени ючюн тилеп, былай айтыгъыз: 5«Атам манга: „Ма, мен ёлеме. Мен кесиме Кенанны[†] жеринде къазгъан къабырымда асырарса“, – деп осуят этгенди. Энди уа эркинлик бер, мен барып, атамы асырап къайтайым».

6Фыргъауун:

– Ол санга осуят этгени кибик, барып атангы асыра, – дегенди.

7Алай бла Юсюп атасын асыраргъа кетгенди. Аны биргесине, фыргъауунну битеу къуллукъчулары да, тукъум таматалары да эм Мисирни битеу таматалары да, 8Юсюпню битеу юйюрю да, къарындашлары[†] да, атасыны юйюрю да кетгендиле. Гошенни жеринде жаланда сабийлерин бла къой-эчкилерин эм тууар малларын къойгъандыла. 9Аны биргесине файтонла бла атлыла да тебирегендиле, алай бла бек уллу жыйын болгъанды.

10Ала Иордан сууну кюн чыкъгъан жанында Атад ындырына жетип, анда бек уллу сыйыт этип жилягъандыла. Юсюп анда атасына жети кюн жиляу этгенди. 11Ол жерни адамлары[†] кенанлыла, Атад ындырында бу жиляуну кёрюп: «Мисирлилени бу жиляулары уллуду!» – дегендиле. Ол себепден Иордан сууну кюн чыкъгъан жанында болгъан ол жерни атына Абел-Мисрайим[*] деп аталгъанды.

12Сора Якъупну уланлары анга, ол алагъа осуят этгенича этгендиле. 13Уланлары аны Кенанны жерине элтип, аны Мамреге жууукъ Махпела сабанда болгъан дорбунда асырагъандыла. Ибрахим,[†] ол дорбунну, сабан бла бирге, хитли Эфрондан кесине энчи къабыр оруннга сатып алгъан эди[+]. 14Юсюп атасын асыргъандан сора, кеси да, къарындашлары да, атасын асыраргъа кеси бла келгенлени барысы да Мисирге къайтхандыла.


Юсюп къарындашларына кечгинлик бергенин айтады

15Юсюпню къарындашлары, аталары ёлгенден сора: «Юсюп бизни кёрюп болмай къалып, биз анга этген битеу аманлыкъла ючюн бизге дерт жетдиреме десе уа, не этербиз?» – дегендиле. 16Алай бла ала Юсюпге адамла ийип:

– Атанг ёлюрюню аллында быллай насийхат этгенди: 17«Сиз къарындашыгъыз Юсюпге былай айтыгъыз: „Къарындашларынг санга уллу аманлыкъ этгендиле, энди уа, тилейме, сен аланы терсликлерин бла гюняхларын[†] кеч“. Алай бла, жалбарабыз, атангы Аллахыны къулларыны терсликлерин кеч», – деп айтдыргъандыла.

Юсюп, анга муну айтханда, жиляп башлагъанды. 18Аны къарындашлары кеслери да келип, аны аллында жерге къапланып:

– Ма, биз сени къулларынгбыз, – дегендиле.

19– Къоркъмагъыз, – дегенди Юсюп. – Мен Аллахмамы да? 20Ма, сиз манга аманлыкъ этерге ниет этген эдигиз. Алай болгъанлыкъгъа, энди бу болгъан затны этер ючюн, кёп адамланы жанларын сакълар ючюн, Аллах муну ахшылыкъгъа бургъанды. 21Ол себепден, къоркъмагъыз, мен сизни да, сабийлеригизни да кечиндирип турлукъма.

Алай бла аланы кёллерин ырахат этип, жюреклерин жапсаргъанды.


Юсюп ауушады

22Юсюп кеси да, атасыны юйюрю да Мисирде жашап тургъандыда. Юсюп 110 жыл жашагъанды. 23Ол Эфрайимни сабийлерин ючюнчю туудукъгъа дери кёргенди, Юсюпню тобукъларына Манашени уланы Макирден туугъан сабийле да салыннгандыла[+].

24Юсюп жууукъларына:

– Мен ёлеме, – дегенди, – алай болгъанлыкъгъа, Аллах сизге болушурукъду, сизни бу жерден чыгъарып, аны юсюнден Ибрахимге, Исхакъгъа[†] эм Якъупха ант этген жерине къайтарып элтирикди[+].

25Сора Юсюп Исраил улуларына:

– Аллах сизге болушурукъду, сора мени сюеклерими мындан чыгъарып элтигиз, – деп ант этдиргенди[+].

26Юсюп 110 жыллыгъында ёлгенди. Сора аны мумиялап, Мисирде гуллагъа салгъандыла.

## Мисирден чыгъыу

### Мисирден чыгъыу

Мисирден чыгъыу


Ал сёз

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]


### Ал сёз


Муссаны экинчи китабы


Мисирден чыгъыу


Ал сёз

«Мисирден Чыгъыу» – Тауратны экинчи китабыды. Ол Исраил халкъны туугъаныны – Якъупну туудукъларыны Мисирде къул болумдан азатланнганларыны, алагъа Тауратны жорукълары берилгенини – юсюнден айтады. Бу ишле бизни замандан юч минг жылдан артыкъ алгъа болгъандыла.

Китапны биринчи кесегинде (1–19 башла) Мусса файхамбарны юсюнден айтылады. Муссаны Раббий, Кесини халкъын Мисирден чыгъарыр ючюн, сайлагъанды. Экинчи кесегинде уа (20–40 башла) Аллах Кесини халкъы бла Сыйлы Кесамат этеди, анга Тауратны жорукъларын береди. Тауратны баш магъанасы Аллахны Он фарызында жазылыпды (20:2-17). Бу сыйлы фарызла бюгюннгю халкъланы да намыс жорукъларыны мурдору болуп турадыла.

Аллах Муссагъа бла Кесини халкъына аз-аздан Кесини бегимлерин бла жорукъларын билдиргенди, Кесини халисин бла керти атын ачыкълагъанды. Ол Муссагъа, Сыйлы Мекямны къалай къураргъа керек болгъаныны юсюнден, толу буйрукъла бергенди (25–30 башла). Ол Мекям Исраил халкъгъа жолоучулукъларында табыныучу юй болгъанды, Раббий аны ичинде, Кеси халкъыны арасында туруп болгъанды. Аллах адамлагъа узакъдан къараучу болуп къалмай, дунияда болуннган ишлеге къатышады. Ол Ибрахимни, Исхакъны эм Якъупну туудукъларын, алагъа айтхан ант сёзюне кертичи болуп, азат этеди.

Бу китап адамланы Муссагъа къажау женгил-женгил чыкъгъанларыны юсюнден да айтады. Ала Мисирде къул болумларына юйренчек болуп, азатлыкъда жашаудан къоркъгъан эте эдиле. «Жаратылыу» китапда кибик, мында да адамланы халилери керти суратланадыла, аланы кемчиликлери ачыкъ кёргюзтюледиле.

Исраил халкъы Мисирде къуллукъдан азат этиледи (1:1–15:21).
Къуу жерледе терилтиуле. Халкъны суу эм манна бла жалчытыу. Итрону оноуу (15:22–18:27).
Синай тауда Кесамат этиледи. Он фарыз. Муссаны къолу бла берилген Таурат. (19:1–24:18).
Сыйлы Мекямны къурар ючюн этилген буйрукъла (25:1–31:18).
Алтын тана сурат; Аллахны чамланыуу эм кечиую (32:1–34:35).
Сыйлы Мекямны къурау эм жарашдырыу. Раббийни аламатлыгъы кёрюнеди (35:1–40:38).

### 1


Исраиллиле Мисирде къыйналадыла

1Якъупну биргесине юйюрлери бла Мисирге келген Исраилни[†] жашларыны атлары быладыла: 2Рубен, Шимон, Лебий эм Яхуда; 3Иссахар, Зебулун эм Бенямин; 4Дан эм Нафталий; Гад эм Ашер[+]. 5Якъупну туудукълары барысы да жетмиш жан эдиле. Юсюбʼа Мисирде эди[+].

6Бир талай замандан, Юсюп[†] да, къарындашлары[†] да, битеу ол тёлю да ёлгендиле. 7Исраил улулары уа жайылып, кёбейгендиле эмда ёсюп, бек кючлю болгъандыла. Алай бла ол жер аладан толгъанды.

8Сора Мисирде, Юсюпню билмеген, жангы патчах чыкъгъанды. 9Ол халкъына:

– Ма, Исраил улуларыны халкъы бизден кёп эм кючлю болуп барады, – дегенди. – 10Ала кёбеймез ючюн акъыл этейик. Алайсыз, уруш болгъан заманда, ала да душманларыбызгъа къошулуп, бизге къажау сюелирле да, къыралыбыздан чыгъып кетерле.

11Сора, ауур ишле бла аланы къарыуларын алыр ючюн, алагъа иш таматала салгъандыла. Ала да фыргъаууннга, ашарыкъ сакъланыр ючюн, Питом бла Рамсес атлы шахарла ишлегендиле[+]. 12Алай болгъанлыкъгъа, аланы не къадар къыйнасала да, ала ол къадар кёбейе эдиле эм ол къадар ёсе эдиле. Ол себепден мисирлиле Исраил улуларындан къоркъуп башлагъандыла. 13Аны ючюн мисирлиле Исраил улуларына къатылыкъ этип, зор бла ишлете эдиле. 14Топуракъ бла кирпич этген ауур ишден эм хар тюрлю сабан ишден, алагъа къатылыкъ бла зор этип ишлетген хар тюрлю ишден аланы жашауларын къыйын этген эдиле.

15Чюйютлю тиширыуланы Шифра бла Пуа атлы аначы къатынлары болгъанды. Мисирни патчахы алагъа:

16– Сиз чюйютлю къатынлагъа аначылыкъ этген заманыгъызда, ала ауурлукъларындан къутула туруп, къарагъыз: улан болса, аны ёлтюрюп къоюгъуз; къыз болса уа, жашама къоюгъуз, – дегенди.

17Аначы къатынла уа, Аллахдан къоркъгъанлары себепли, Мисирни патчахы айтханча этмей эдиле, улан сабийлени сау къалдыра эдиле. 18Мисирни патчахы, аначы къатынланы чакъырып, алагъа:

– Сиз улан сабийлени сау къалдырып, аллай иш нек этесиз? – дегенди.

19Аначы къатынла уа фыргъаууннга:

– Чюйютлю къатынла мисирлилеча тюйюлдюле. Ала къарыулудула, аначы къатын келгинчи, къутулуп турадыла, – дегендиле.

20Аллах аначы къатынлагъа ахшылыкъ этгенди. Халкъ а кёбейип, андан да бек кючлю болуп баргъанды. 21Аначы къатынла Аллахдан къоркъгъанлары себепли уа, Ол аланы юйюрлерин къурагъанды. 22Ол заманда фыргъауун битеу халкъына:

– Чюйютлюледе хар жангы туугъан улан сабийни Нил суугъа атыгъыз, хар къыз сабийни уа сау къалдырыгъыз, – деп буйрукъ этгенди.

### 2


Мусса файхамбарны туугъаны

1Лебийни тукъумундан биреу барып, кесине къатыннга бир лебийли[†] къызны алгъанды[+]. 2Къатыны бууаз болуп улан тапды. Аны бек ариу сабий болгъанын кёрюп, юч ай букъдуруп турду. 3Алай а, аны андан ары букъдуруп турургъа болалмай, къамишден этилген четен алып, анга битум бла къара чайыр жакъды, сора сабийчикни аны ичине салып, Нил сууну жагъасында къамиш ичинде къойду. 4Сабийни эгечи уа арлакъда тохтап, анга не боллугъуна къарап турду.

5Бир замандан фыргъауунну къызы жууунургъа Нил сууну боюнуна тюшеди. Аны къарауашлары да суу жагъада жюрюй эдиле. Фыргъауунну къызы къамиш ичинде четенни кёрюп, къарауашын ийип, аны келтиртеди. 6Четенни ачып къараса, анда уа сабийчик жиляй турады. Ол анга жазыкъсынып:

– Бу чюйютлю сабийледенди, – деди.

7Сабийчикни эгечи фыргъауунну къызына:

– Мен барып, чюйютлю къатынладан санга эмчек ана чакъырайыммы? Ол санга сабийчикни ёсдюрюр, – деди.

8– Бар, – деди анга фыргъауунну къызы.

Къызчыкъ барып, сабийчикни анасын чакъырды. 9Фыргъауунну къызы тиширыугъа:

– Бу сабийчикни алып, манга ёсдюр. Мен санга хакъынгы берирме, – деди.

Тиширыу сабийчикни алып, эмчек асырагъанды. 10Сабийчик ёсюп уллу болгъанында, тиширыу аны фыргъауунну къызына келтиргенди. Фыргъауунну къызы да аны кесине жаш этгенди эмда анга Мусса[†][*] атагъанды, нек дегенде, «мен аны суудан чыгъаргъанма» – дей эди.


Мусса файхамбар Мидияннга къачады

11Кёп заман озгъандан сора, Мусса ёсюп, уллу болгъанында, анга ёз къарындашлары, Исраил[†] улулары болгъан жерге чыгъаргъа тюшгенди. Аланы ауур ишлерине карагъанында, бир чюйютлюню, ёз къарындашларындан[†] биреуню, мисирли тюе тургъанын кёреди. 12Тёгерегине къарап, алайда бир киши да болмагъанын кёргенинде, мисирлини ёлтюрюп, аны юзмезде букъдуруп къояды.

13Ол экинчи кюн да чыкъгъанында, эки чюйютлю бир-бирлери бла тюйюше тургъанларын кёрдю эм зулму этгеннге:

– Къарындашынгы нек тюесе? – деп сорду.

14Ол а:

– Сени бизге таматагъа бла сюдюге ким салгъанды? Мисирлини ёлтюргенингча мени да ёлтюрюргеми умут этесе? – деди.

Мусса къоркъуп: «Эшта, бу ишни билген болурла!» – деди.

15Сора фыргъауун, бу ишни юсюнден эшитип, Муссаны ёлтюртюр мурат этгенди. Мусса уа фыргъауундан къачып кетип, Мидиянны жеринде тохтайды. Анда ол бир къуюну къатында олтургъан заманда, 16бир мидиянлы дин къуллукъчуну[†] жети къызы келип, аталарыны къой-эчкилерине суу ичирир ючюн, къуюдан суу алып, гулланы толтурадыла. 17Сора башха сюрюучюле келдиле да, аланы къыстап башладыла. Ол заманда Мусса туруп, къызланы къоруулады, аланы къой-эчкилерине да суу ичирди.

18Къызла аталары Реуелге келгенлеринде, ол:

– Сиз бюгюн былай терк къалай къайтдыгъыз? – деп сорду[+].

19– Бир мисирли бизни сюрюучюледен къоруулады эм бизге суу да алып, къой-эчкилеге суу ичирди, – дедиле ала.

20Ол а къызларына:

– Къайдады да ол? Сиз аны нек къоюп келдигиз? Чакъырыгъыз аны, ол бизни бла ашасын! – деди.

21Мусса бу адамда[†] жашаргъа ыразы болгъанды. Сора ол, къызы Сиппораны Муссагъа къатыннга бергенди. 22Сиппора улан тапханды. Мусса: «Мен киши жеринде киргинчи болдум», – деп, анга Гершом[*] атагъанды.

23Кёп заман озгъандан сора, Мисирни патчахы ёледи. Исраил улулары къыйын ишден ынчхап, къычырыкъ эте эдиле, аланы ауур ишден жалбарыулары Аллахха жетгенди. 24Аллах аланы термилгенлерин эшитгенди эмда Ибрахим[†] бла, Исхакъ[†] бла, Якъуп бла этген кесаматын[†] эсине келтиргенди[+]. 25Аллах Исраил улуларына эс буруп, алагъа жазыкъсыннганды.

### 3


Аллах Мусса файхамбарны чакъырады

1Мусса,[†] къайын атасы, Мидиянны дин къуллукъчусу[†] Итрону[*] къой-эчкилерин кюте эди. Кюнлени биринде ол, сюрюуню къуу жерни бир узакъ жанына ётдюргенди да, Аллахны таууна, Хоребге келгенди. 2Сора анга, кёкен терекни[*] арасындан, жаннган отда Раббийни[†] Мёлеги[*] кёрюннгенди. Мусса къарап, кёкен от жаннганын, алай а кюймегенин кёреди. 3Сора Мусса кеси-кесине: «Бу сейирликге барып бир къарайым, кёкен нек кюймей эсе да», – дейди.

4Раббий аны къараргъа келгенин кёрдю. Сора Аллах кёкенни арасындан аны чакъырып:

– Мусса! Мусса! – деди.

– Мен мындама! – деди Мусса.

5– Бери жууукълашма! – деди Аллах. – Аякъларынгда чарыкъларынгы теш, бу сен тургъан жер – сыйлы[†] жерди.

Сора дагъыда:

6– Мен атангы Аллахыма, Ибрахимни[†] Аллахыма, Исхакъны[†] Аллахыма, Якъупну Аллахыма, – деди.

Мусса, Аллахха къараргъа къоркъгъандан, бетин жапды.

7Сора Раббий былай айтды:

– Мен Мисирдеги халкъымы термилгенин кёргенме, иш таматаларыны зулмусундан аланы сыйытларын эшитгенме. Аланы къыйынлыкъларын билеме. 8Аланы мисирлилени къолларындан къутхарыргъа энип келгенме. Аланы ол жерден чыгъарып, анда сют бла бал баргъан жерге, ахшы эм эркин жерге, кенанлыланы,[†] хитлилени, аморлуланы, перизлилени, хивлилени эм эбуслуланы жерлерине элтир ючюн келгенме[+]. 9Ма, Исраил[†] улуларыны къычырыкълары Манга жетгенди. Мен, мисирлиле аланы къалай унукъдургъанларын, кёреме. 10Ол себепден, тебире. Мени халкъымы, Исраил улуланы Мисирден чыгъар деп, Мен сени фыргъаууннга иеме.

11Мусса Аллахха:

– Мен кимме, мен фыргъаууннга барып, Исраил улуларын Мисирден чыгъарыр кибик? – деди.

12– Мен сени бла боллукъма, – деди Аллах. – Сени Мен ийгениме, ма санга белги: сен халкъны Мисирден чыгъаргъан заманда, бу тауда Аллахха къуллукъ этериксиз.

13Мусса Аллахха:

– Ма, мен Исраил улуларына барып, алагъа: «Мени сизге ата-бабаларыгъызны Аллахы ийгенди», – деп айтырма. Ала уа манга: «Аны аты неди?» – деп сорсала, мен алагъа не айтырма? – деди.

14– Бар Болуп Туруучу Менме, – деди Аллах Муссагъа. – «Мени сизге Бар Болуп Туруучу ийгенди», – деп айт Исраил улуларына.

15Аллах дагъыда Муссагъа былай айтды:

– Исраил улуларына: «Мени сизге ата-бабаларыгъызны Аллахы – Ибрахимни Аллахы, Исхакъны Аллахы, Якъупну Аллахы – Раббий[*] ийгенди», – деп айт.

Бу – Мени ёмюрлеге боллукъ атымды.
Мени бу атымы айтып,
тёлюден тёлюге эсгерирле.

16Бар, Исраилни тукъум таматаларын жыйып, алагъа: «Аталарыгъызны Аллахы, Ибрахимни, Исхакъны, Якъупну Аллахы Раббий, манга кёрюнюп, былай айтханды: „Мен сизге эс бёлюп, Мисирде сизге этилгенни кёргенме. 17Сизни Мисирни унукъдурууундан чыгъарып, кенанлыланы, хитлилени, аморлуланы, перизлилени, хивлилени эм эбуслуланы жерлерине, анда сют бла бал баргъан жерге элтирикме деп, Мен сёз береме“», – деп айт.

18Исраилни тукъум таматалары сени айтханынга тынгыларла. Сора, сен да, ала да, Мисирни патчахына барып: «Бизге чюйютлюлени Аллахы Раббий кёрюннгенди. Алай бла эркинлик бер, биз юч кюнлюк жолгъа, къуу жерге барып, Раббий Аллахыбызгъа къурман этейик», – деп айтырсыз. 19Мен а билеме, Мисирни патчахы, аны кючлю къолум бла зорламасам, сизге кетерге эркинлик берлик тюйюлдю. 20Мен къолуму узатып, Мисирни ичинде этерик битеу къудуретли ишлерим бла Мисирни урлукъма. Андан сора ол сизни жиберир[+]. 21Мен сизге мисирлилени кёзлеринде ыразылыкъ берирме. Кетген заманыгъызда къуру къолларыгъыз бла кетмезсиз[+]. 22Хар тиширыу мисирли къоншусундан эмда къоншу юйде жашагъан башха тиширыудан кюмюш, алтын затла эмда кийимле тилеп алсын, сора сиз ала бла жашларыгъызны эм къызларыгъызны кийиндирирсиз. Алай бла мисирлилени тонап кетерсиз.

### 4


Аллах Мусса файхамбаргъа берген илишанла

1Мусса[†] жууап излеп:

– Ала манга ийнанмасала уа, мен айтханнга тынгыламай: «Раббий[†] санга кёрюнмегенди», – деселе уа? – деди.

2– Ол сени къолунгдагъы не затды? – деди анга Раббий.

– Таякъ, – деп жууап берди ол.

3– Аны жерге ат, – деди Раббий.

Мусса аны жерге атып ийгенде, таякъ жилян болуп къалды, Мусса да андан къачып тебиреди. 4Сора Раббий Муссагъа:

– Къолунгу узат да, аны къуйругъундан тут, – деди.

Мусса къолун узатып, аны къуйргъундан тутханда, жилян аны къолунда аса таякъ[†] болуп къалды.

5– Бу зат, аланы аталарыны Аллахы, Ибрахимни[†] Аллахы, Исхакъны[†] Аллахы, Якъупну Аллахы Раббий санга кёрюннгенине ала ийнаныр ючюндю, – деди Раббий.

6Дагъыда Раббий анга:

– Къолунгу къоюнунга сал, – деди.

Мусса къолун къоюнуна салды. Аны чыгъаргъанында уа, ма, къолу тери ауруудан къар кибик агъарып къалгъан эди.

7– Къолунгу энтта къоюнунга сал, – деди Раббий.

Мусса энтта къолун къоюнуна салды. Къоюнундан чыгъаргъанында уа, ма, къолу алгъыннгыча болуп къалды.

8– Ала санга ийнанмасала, биринчи белги да аланы ийнандырмаса, экинчи илишаннга ийнанырла. 9Бу эки белгиге ийнанмасала эм сен айтханнга тынгыламасала уа, Нилден суу алып жерге тёк. Сора Нилден алыннган суу жерде къан болуп къалыр, – деди Раббий.

10Мусса Раббийге:

– Я Раббий! Мен тюнене да, бирси кюн да, Сен къулунг бла сёлешип башлагъан заманда да, сёзге уста адам[†] тюйюлме, мен тилкъаума да, къыйналып сёлешеме, – деди.

11Раббий а:

– Адамгъа аууз ким бергенди? Тилсиз неда сангырау, неда кёрген, неда сокъур ким этеди? Муну этген – Мен, Раббий, тюйюлмеми? – деди. – 12Энди бар; Мен сени сёлешдирирме, не айтырыгъынгы санга юйретирме.

13– Я Раббий! – деди Мусса. – Кимни ийсенг да башха адам ий.

14Раббий Муссагъа ачыуланып:

– Къарындашынг,[†] лебийли[†] Харун[†] бар ушайды да! Мен ол иги сёлешаллыгъын билеме. Ма, ол энди санга тюберге келир да, сени кёргенлей, жюреги къууаныр. 15Сен анга айтырса эмда сёзлени аны ауузуна салырса. Мен а экигизге да сёлеширге болушурма, сизге не этеригигизни юйретирме. 16Сени орунунга халкъгъа ол сёлешир. Алай бла ол сени ауузунг болур, сен а анга Аллахны орунуна болурса. 17Бу аса таякъны да къолунга ал; аны бла сен белгиле кёргюзтюрюксе, – деди.


Мусса файхамбар Мисирге къайтады

18Сора Мусса кетип, къайын атасы Итрогъа къайтып:

– Мен кетейим, Мисирдеги къарындашларыма къайтып, ала сау эселе, кёрейим, – дегенди.

Итро да Муссагъа:

– Ырахатлыкъ бла бар, – деди.

19Алайды да, Раббий Муссагъа Мидиянны жеринде:

– Бар, Мисирге къайт, сени жанынгы излегенле бары да ёлгендиле, – дегенди[+].

20Мусса къатынын да, эки уланын да алып, эшекге миндирип, Мисирни жерине тебирегенди. Аллахны аса таягъын да Мусса къолуна алгъанды.

21Раббий Муссагъа былай айтды:

– Мисирге къайтхан заманынгда, Мен сени боюнунга салгъан битеу сейир ишлени фыргъауунну аллында этмей къойма. Мен а аны терсакъыл этерме, ол халкъны жибермез. 22Сора фыргъаууннга айт: «Раббий былай айтады: Исраил[†] Мени уланымды, тюнгючюмдю. 23Мен санга: „Уланымы жибер, ол Манга къуллукъ этсин“, – деп айтдым. Сен а аны жиберирге унамадынг, алай бла Мен сени уланынгы, тюнгючюнгю ёлтюрюрме».

24Жолда кече къалгъан жерлеринде, Раббий Муссагъа тюберге келип, аны ёлтюрюрге тебирегенди. 25Ол заманда Сиппора, таш бичакъ алып, уланына сюннет[†] этгенди эм терисин Муссаны[*] аякъларына тийдирип:

– Ишексиз, сен къан тёгюуюм бла эрим болгъанса! – деди.

26«Къан тёгюуюм бла эрим болгъанса», – деп сюннетни юсюнден айтылгъанды. Сора Раббий Муссаны къойду.

27Ол заманда Раббий Харуннга:

– Къуу жерге Муссагъа тюберге бар, – дегенди.

Харун барып, Аллахны таууну къатында Муссагъа тюбеп, аны уппа этип саламлашханды. 28Мусса да аны ийген Раббийни битеу айтхан сёзлерин бла Ол буюргъан битеу белгилени Харуннга айтханды. 29Сора Мусса бла Харун барып, Исраил улуларыны битеу тукъум таматаларын жыйгъандыла. 30Раббий Муссагъа айтхан сёзлени барын да Харун алагъа айтханды, Мусса да халкъны кёз аллында белгиле кёргюзтгенди. 31Халкъ ийнаннганды. Раббий Исраил улуларына болушургъа келгенин эмда аланы термилгенлерин кёргенин эшитгенлеринде, ала ийилип, сежда этгендиле.

### 5


Мусса бла Харун фыргъауунну аллында

1Андан сора Мусса[†] бла Харун[†] фыргъаууннга барып:

– Исраилни[†] Аллахы Раббий[†] былай айтады: «Халкъымы жибер, ала Манга къуу жерде байрам этсинле», – дедиле.

2Фыргъауун а:

– Кимди да Раббий, мен Аны айтханына тынгылап, Исраилни жиберир кибик? Мен Раббийни танымайма, Исраилни да жиберлик тюйюлме, – деди.

3– Бизге чюйютлюлени Аллахы кёрюннгенди. Тилейбиз, эркинлик бер, Ол бизни ёлет бла неда къылыч бла къырмаз ючюн, биз Раббий Аллахыбызгъа къурман этерге юч кюнлюк жолгъа, къуу жерге барайыкъ, – дедиле ала.

4– Сиз, Мусса бла Харун, халкъны ишинден нек бёлесиз? Барыгъыз, ишлеген этигиз! – деди алагъа Мисирни патчахы. – 5Ма, бу жерни халкъы кёпдю, сиз а аны ишлеуюн тохтатасыз, – деп да къошду фыргъауун.

6Ол кюн окъуна фыргъауун халкъны ишлетген къуллукъчулагъа бла халкъны таматаларына буйрукъ берди:

7– Мындан ары, алгъын бергенигизча, кирпич этерге халкъгъа салам бермегиз. Ала саламны кеслери айланып жыйсынла. 8Кирпичлени мардасын а алагъа алгъын буюрулгъанча салыгъыз, кем этмегиз. Ала бош турадыла да, андан: «Барайыкъ, Аллахыбызгъа къурман этейик», – деп къычырадыла. 9Алагъа андан да кёп иш беригиз, ала ишлесинле эм алдау сёзле бла кюрешмесинле.

10Сора халкъны ишлетген къуллукъчула бла таматала чыгъып, халкъгъа:

– Фыргъауун былай айтады: «Мен сизге энди кирпич этерге салам берлик тюйюлме. 11Кесигиз барып, саламны къайда тапсагъыз, андан алыгъыз. Иш мардагъыздан а бир зат да кем этилмейди», – дедиле.

12Сора халкъ, таза салам орунуна, сабан тюбюнде къалгъан саламны жыяргъа битеу Мисирни жерине жайылгъанды. 13Къуллукъчула уа:

– Таза саламыгъыз болгъан заманда кибик иш мардагъызны хар кюнден да толтуругъуз, – деп, алагъа зорлукъ эте эдиле.

14Исраил улуланы таматаларын а Фыргъауунну къуллукъчулары:

– Сиз тюнене бла бюгюн, эндиге дери этиучю кирпич мардагъызны нек толтурмайсыз? – деп, тюе эдиле.

15Сора Исраил улуланы таматалары келип, фыргъаууннга тарыгъыу этип:

– Сен къулларынга алай нек этесе? 16Къулларынга салам бермейдиле, кирпичлени уа этигиз дейдиле! Ма, къулларынгы тюедиле! Гюняхды[†] сени халкъынга! – дедиле.

17Ол а:

– Бошсуз сиз, аны себепли: «Барып, Раббийге къурман этейик», – деп айтасыз. 18Энди барыгъыз, ишлегиз. Сизге салам берлик тюйюлдюле, кирпич мардагъызны уа толтуругъуз, – деди.

19Сора Исраил улуланы таматалары: «Хар кюннге белгиленнген кирпич марда кем этиллик тюйюлдю», – деп айтылгъан сёзледе кеслерини палахларын кёрдюле. 20Ала фыргъауунну аллындан чыкъгъан заманда уа, аланы сакълап тургъан Муссагъа бла Харуннга тюбедиле да:

21– Раббий, сиз этгенни кёрюп, жазагъызгъа[*] тюбетсин! Сиз бизни, фыргъауун да, аны къуллукъчулары да кёрюп болмазча этип, бизни ёлтюрюрге аланы къолларына къылыч бердигиз, – дедиле.


Аллах халкъын къутхарлыгъына ант этеди

22Сора Мусса Раббийге къайтып:

– Я Раббий! Сен бу халкъны быллай къыйынлыкъгъа нек жолукъдурдунг, мени муну ючюнмю ийдинг? 23Мен фыргъаууннга барып, Сени атынг бла айтып башлагъан замандан бери, ол бу халкъгъа андан да аман этип башлагъанды. Сен халкъынгы къутхаргъан а этмединг, – деди.

### 6

1Раббий[†] Муссагъа:[†]

– Энди Мен фыргъаууннга не этеригими кёрюрсе. Къудуретли къолума бойсунуп, ол аланы жиберир; къудуретли къолума бойсунуп, ол аланы къыралындан къыстап окъуна иер, – деди.

2Сора Аллах Муссагъа сёлешип, былай айтды:

– Мен Раббийме. 3Мен Ибрахимге,[†] Исхакъгъа[†] эм Якъупха Къудуретли Аллах деген атым бла кёрюне тургъанма, Раббий[*] деген атым бла уа Кесими алагъа танытмагъанма[+]. 4Ала анда кёчюп айланнган жерлерин, Кенанны[†] жерин алагъа берирме деп, Мен ала бла кесаматымы[†] салгъанма. 5Мен мисирлиле жесир этип тутхан Исраил[†] улуларыны ынчхагъанларын эшитгенме да, кесаматымы эсиме келтиргенме. 6Ол себепли Исраил улуларына былай айт: «Мен Раббийме. Мен сизни мисирлилени унукъдурууларыны тюбюнден чыгъарлыкъма, къуллукъ болумугъуздан азат этерикме, къудуретли къолум бла алагъа азап салып, сизни жулуп къутхарлыкъма. 7Сизни Кеси халкъым этерикме эмда Аллахыгъыз боллукъма, сизни Мисирни унукъдуруууну тюбюнден чыгъаргъан Раббий Аллахыгъыз Мен болгъанымы билирсиз. 8Мен сизни Ибрахимге, Исхакъгъа эм Якъупха берирге ант этген жерге элтирикме, аны сизге мюлк жерге берликме. Мен Раббийме»[+].

9Мусса бу сёзлени Исраил улуларына айтханды. Ала уа асыры амалсыздан, къыйын ишден унукъгъандан Муссагъа тынгыламагъандыла. 10Сора Раббий Муссагъа:

11– Бар, Мисирни патчахы фыргъаууннга айт, ол Исраил улуларын къыралындан жиберсин, – деди.

12Мусса Раббийни аллында:

– Ма, Исраил улулары да тынгыламайдыла манга, фыргъауун а манга къалай тынгылар? Мен сёзге уста тюйюлме, – деди.


Муссаны бла Харунну тукъум тарыхлары

13Раббий Муссагъа бла Харуннга[†] сёлешгенди да, Исраил улуларын Мисирни жеринден чыгъарыр ючюн, аланы юсю бла Исраил улуларына эм Мисирни патчахы фыргъаууннга буйрукъ бергенди.

14Исраиллилени тукъум таматалары была эдиле:

Исраилни тюнгючю Рубенни уланлары: Ханох эм Паллу, Хесрон эм Кармий. Была Рубенни юйюрлеридиле[+].

15Шимонну уланлары: Емуел, Ямин, Охад, Яхин, Сохар эмда кенанлы къатынны уланы Шаул. Была Шимонну юйюрлеридиле[+].

16Лебийни уланларыны атлары, тукъум тарыхларына[†] кёре, быладыла: Гершон, Кохат, Мерарий. Лебийни ёмюрю уа 137 жыл эди[+].

17Гершонну уланлары, юйюрлерине кёре: Либний бла Шимий.

18Къохатны уланлары: Амрам, Исхар, Хеброн, Уззиел. Кохатны ёмюрю уа 133 жыл эди.

19Мерарийни уланлары: Махлий бла Муший.

Тукъум тарыхларына кёре, лебийлилени[†] юйюрлери быладыла[+].

20Амрам атасыны эгечи Йохебедни къатыннга алгъанды. Йохебед анга Харунну бла Муссаны тапханды. Амрамны ёмюрю уа 137 жыл эди[+].

21Исхарны уланлары: Корах, Нефег, Зихрий[+].

22Уззиелни уланлары: Мишаел, Элсафан, Ситрий[+].

23Харун Аминадабны[†] къызы, Нахшонну эгечи Элишебаны къатыннга алгъанды. Элишеба анга Надабны эм Абихуну, Элазарны эм Итамарны тапханды[+].

24Корахны уланлары: Асир, Элкъана, Абиасаф. Корахлыланы юйюрлери быладыла[+].

25Харунну уланы Элазар Путиелни къызларындан бирлерин къатыннга алгъанды. Ол да анга Пинехасны тапханды.

Юйюрлерине кёре, лебийлилени тукъум таматалары быладыла[+].

26«Исраил улуларын Мисирни жеринден жыйын-жыйын этип чыгъарыгъыз», – деп Раббий алагъа айтхан Харун бла Мусса – быладыла.

27Исраил улуларын Мисирден чыгъарыр ючюн, Мисирни патчахы фыргъауун бла сёлешген Мусса бла Харун – быладыла.


Харун Муссаны атындан сёлешеди

28Раббий Муссагъа Мисирни жеринде сёлешген кюн, 29анга:

– Мен Раббийме. Мен санга айтхан затланы барысын да Мисирни патчахы фыргъаууннга айт, – деген эди.

30Мусса уа Раббийге:

– Ма, мен сёзге уста тюйюлме. Фыргъауун манга къалай тынгылар? – деген эди.

### 7

1Раббий[†] а Муссагъа[†] былай айтханды:

– Къара, Мен сени фыргъаууннга Аллахны орунуна салгъанма, къарындашынг[†] Харун[†] а сени файхамбарынг[†] боллукъду. 2Мен санга буюргъан затланы барысын да айтырыкъса. Къарындашынг Харун а, фыргъауун Исраил[†] улуларын кеси къыралындан жиберир ючюн, анга айтырыкъды. 3Мен а фыргъауунну терсакъыл этерме эмда Мисирни жеринде кёп тамаша белгиле бла сейир ишле кёргюзтюрме. 4Фыргъауун сизге тынгыламаз. Сора Мен къолуму Мисирни юсюне салырма. Мисирни уллу азапха жолукъдуруп, халкъымы, Исраил улуларын, жыйын-жыйын этип, Мисирни жеринден чыгъарырма. 5Мен къолуму Мисирге жетдирип, Исраил улуларын андан чыгъаргъан заманымда, мисирлиле Мени Раббий болгъанымы билирле.

6Сора Мусса бла Харун алай этгендиле. Раббий алагъа буюргъанын толтургъандыла. 7Ала фыргъаууннга сёлешгенлеринде Мусса 80 жыллыкъ, Харун а 83 жыллыкъ эдиле.


Харунну аса таягъы жилян болады

8Раббий Муссагъа бла Харуннга былай айтханды:

9– Фыргъауун сизге: «Бир сейир иш кёргюзтюгюз», – десе, Мусса, сен Харуннга: «Аса таягъынгы алып, фыргъауунну аллына атып ий», – деп айт, ол а жилян болуп къалыр.

10Мусса бла Харун фыргъаууннга барып, Раббий буюргъанча этгендиле. Харун аса таягъын фыргъауунну эм аны къуллукъчуларыны алларына атып ийгенди, аса таякъ[†] да жилян болуп къалгъанды. 11Фыргъауун да акъылманланы бла хыйнычыланы чакъыргъанды. Мисирни билгичлери да хыйнылары бла алай этгендиле. 12Аланы хар бири да кесини таягъын атып ийгенди, таякъла да жилянла болуп къалгъандыла. Харунну аса таягъы уа аланы таякъларын жутуп къойгъанды. 13Алай болгъанлыкъгъа, Раббийни айтханыча, фыргъауун терсакъыл болуп, алагъа тынгыламагъанды.


Биринчи палах: Нил суу къан болады

14Сора Раббий Муссагъа былай айтханды:

– Фыргъауун терсакъылды, халкъны жиберирге унамайды. 15Тамбла эрттенликде фыргъаууннга бар. Ма, ол суугъа чыгъарыкъды да, анга тюбер ючюн, Нил сууну боюнунда тур, жиляннга бурулгъан аса таягъынгы да къолунга ал. 16Анга сёлешип, былай айт: «Чюйютлюлени Раббий Аллахы: „Халкъымы жибер, ол Манга къуу жерде къуллукъ этсин“, – деп айтыргъа мени санга ийгенди. Сен а, ма, эндиге дери да тынгыламагъанса. 17Раббий былай айтады: „Мени Раббий болгъанымы ма мындан билирсе“. Мен къолумдагъы ма бу аса таякъ бла Нил сууну урурма да, суу къан болуп къалыр. 18Нилдеги чабакъ ёлюп къалыр, суу да аман ийис этер, мисирлиле суудан ичерге да болалмазла».

19Сора Раббий Муссагъа былай айтды:

– Харуннга айт: «Аса таягъынгы алып, Мисирни битеу сууларына: баргъан сууларына, илипинлерине, кёллерине эмда хар тюрлю суу тутхан орунларына – къолунгу узат, ала къан болуп къалсынла. Битеу Мисирни жеринде агъач орунлада да, таш орунлада да, суу къан болуп къалыр».

20Сора Мусса бла Харун Раббий буюргъанча этгендиле. Харун аса таягъын кётюрюп, фыргъауунну эм аны къуллукъчуларыны алларында, Нил сууну ургъанды да, битеу Нил суу къан болуп къалгъанды. 21Нилдеги чабакъ да къырылгъанды, суу да аман ийис этгенди, мисирлиле да Нилден суу ичерге болалмагъандыла. Битеу Мисирни жеринде суу къан болуп къалгъанды. 22Мисирни билгичлери да кеслерини хыйнылары бла алай этгендиле. Раббийни айтханыча, фыргъауун терсакъыл болуп, Муссагъа бла Харуннга тынгыламагъанды. 23Фыргъауун, айланып, юйюне кетгенди. Бу затха да эс бёлмегенди. 24Битеу мисирлиле, ичерге суу табар ючюн, Нил сууну къатында къуюла къазып башлагъандыла, нек дегенде, Нилни сууундан ичерге болалмай эдиле.

25Раббий сууну ургъандан сора, жети кюн толгъанды.

### 8


Экинчи палах: жер макъала

1Сора Раббий[†] Муссагъа[†] былай айтды:

– Фыргъаууннга бар да, анга айт: «Раббий былай айтады: Халкъымы жибер, ол Манга къуллукъ этсин. 2Жиберирге унамасанг а, ма, битеу жеринги жер макъала бла халек этерме. 3Нил суу макъаладан топ-толу болур да, ала чыгъып, юйюнге да, жатхан отоуунга да, жатхан жеринге да, къуллукъчуларынгы эм халкъынгы юйлерине да, печлеринге да, тылы тегенелеринге да кирирле. 4Сени юсюнге да, халкъынгы юсюне да, битеу къуллукъчуларынгы юслерине да макъала ёрлерле».

5Сора Раббий Муссагъа былай айтды:

– Харуннга[†] айт: «Къолунгу аса таягъынг бла, баргъан суулагъа, илипинлеге эм кёллеге узатып, Мисирни жерине макъала чыгъарт».

6Харун къолун Мисирни сууларына узатханды, сора макъала чыгъып, Мисирни жерин жабып къойгъандыла. 7Билгичле да хыйнылары бла алай этип, Мисирни жерини юсюне макъала чыгъартхандыла. 8Фыргъауун Муссаны бла Харунну чакъырып:

– Раббийден тилек этигиз, Ол менден эм халкъымдан макъаланы кетерсин. Сора халкъыгъызны Раббийге къурман этерге жиберирме, – деди[+].

9Мусса фыргъаууннга:

– Макъала сенден эм юйлерингден думп болуп, жаланда Нил сууда къалыр ючюн, сени ючюн, къуллукъчуларынг эм халкъынг ючюн да не заманда тилек этеригими манга кесинг белгиле, – деди.

10– Тамбла, – деди фыргъауун.

– Сен айтханча болсун, – деди Мусса, – алай бла бизни Раббий Аллахыбыз кибик биреу да болмагъанын билирсе. 11Макъала сенден, юйлерингден, къуллукъчуларынгдан эмда халкъынгдан кетип, жаланда Нил сууда къалырла.

12Мусса бла Харун фыргъауундан чыкъгъандыла. Сора Раббий фыргъаууннга ийген макъаланы юсюнден Мусса Раббийден тилек этгенди. 13Раббий да Муссаны тилеген толтургъанды: юйледе, арбазлада эм сабанлада болгъан макъала къырылгъандыла. 14Аланы тёбе-тёбе этип жыйгъандыла. Къырал аман ийисден толгъанды. 15Алай болгъанлыкъгъа, фыргъауун, палахны кетгенин кёргенде, Раббийни айтханы кибик, терсакъыл болуп, Муссагъа бла Харуннга тынгыламагъанды.


Ючюнчю палах: ургъуйла

16Сора Раббий Муссагъа:

– Харуннга: «Аса таягъынгы узатып, жерни къумун ур, къум битеу Мисирни жеринде ургъуйла болуп къалыр», – деп айт, – деди.

17Ала да алай этдиле. Харун аса таягъы бла къолун узатып, жерни къумун ургъанында, адамланы[†] бла малланы юсюнде ургъуйла кёрюннгендиле. Мисирни битеу жеринде къуму саулай ургъуйла болуп къалгъанды. 18Билгичле да кеслерини хыйнылары бла ургъуйла этерге кюрешгендиле, алай а болалмагъандыла. Ургъуйла адамланы бла малланы юслерине басына эдиле. 19Сора билгичле фыргъаууннга:

– Бу ишде Аллахны къолу барды, – дедиле.

Алай болгъанлыкъгъа, Раббийни айтханы кибик, фыргъауун терсакъыл болуп, алагъа тынгыламады.


Тёртюнчю палах: чибинле

20Сора Раббий Муссагъа былай айтды:

– Тамбла эртте туруп, фыргъауун суугъа бара тургъанда анга тюбе да, анга айт: «Раббий былай айтады: Халкъымы жибер, ол Манга къуллукъ этсин. 21Халкъымы жибермесенг а, Мен сени юсюнге да, къуллукъчуларынгы эм халкъынгы юсюне да, юйлеринги ичине да чибинле иерме. Мисирлилени юйлери да, ала жашагъан ма бу жер да чибинледен толуп къалырла. 22Ол кюн халкъым тургъан Гошен жерни айырырма. Анда чибинле болмазла. Алай бла битеу жерде Раббий Аллах Мен болгъанымы билирсе. 23Мен Кеси халкъымы сени халкъынгдан айырып къорууларма. Тамбла болур бу тамаша белги».

24Раббий алай этгенди: фыргъауунну юйюне да, аны къуллукъчуларыны юйлерине да, Мисирни битеу жерине да кёп чибинле учуп келип, басыннгандыла. Къырал чибинледен къырыла эди. 25Фыргъауун Муссаны бла Харунну чакъырып:

– Барыгъыз, Аллахыгъызгъа бу жерде къурман этигиз, – деди.

26Мусса уа:

– Алай эталлыкъ тюйюлбюз, – деди. – Раббий Аллахыбызгъа къурман этиуюбюзню мисирлиле кёрюп болмайдыла. Мисирлиле кёрюп болмагъан къурманны биз аланы кёз алларында этип башласакъ, ала бизни ташла бла тюйюп ёлтюрмезлеми[+]? 27Биз къуу жерге, юч кюнлюк жолгъа барып, Раббий Аллахыбызгъа, Ол бизге айтханы кибик, алай къурман этерге керекбиз.

28Фыргъауун:

– Мен сизни Раббий Аллахыгъызгъа къуу жерде къурман этерге жибереме. Узакъ кетмегиз ансы. Энди уа мени ючюн тилек этигиз, – деди.

29– Ма, мен сенден чыгъып, Раббийден тилек этерикме да, тамбла чибинле фыргъауундан, аны къуллукъчуларындан эм аны халкъындан кетерле, – деди анга Мусса. – Фыргъауун, Раббийге къурман этерге халкъны жибермей, алдауун къойсун ансы.

30Алай бла Мусса фыргъауундан чыгъып, Раббийден тилек этди. 31Раббий да Мусса тилегенни этди. Чибинлени фыргъауундан, аны къуллукъчуларындан эм аны халкъындан кетерди, жангыз бири да къалмады. 32Алай болгъанлыкъгъа, фыргъауун бу жол да терсакъыл болуп, халкъны жибермеди.

### 9


Бешинчи палах: мал къырылыу

1Сора Раббий[†] Муссагъа[†] былай айтды:

– Фыргъаууннга бар да, анга айт: «Чюйютлюлени Раббий Аллахы былай айтады: Халкъымы жибер, ол Манга къуллукъ этсин. 2Сен аны жиберирге унамай энтта тыйсанг а, 3Раббийни къолу аулакъда болгъан малларынгы, атларынгы, эшеклеринги, тюелеринги, тууарларынгы эм къой-эчкилеринги басарыкъды; бек уллу ёлет ауруу боллукъду. 4Алай а Раббий Исраилни[†] малын Мисирни малындан айырлыкъды. Исраил улуларыны битеу малларындан бир хайыуан да ёллюк тюйюлдю. 5Раббий муну заманын да белгилеп, тамбла бу къыралда муну этеригин айтханды».

6Экинчи кюн Раббий айтханын этгенди: Мисирни битеу малы къырылгъанды. Исраил улуланы малларындан а бир хайыуан да ёлмегенди. 7Фыргъауун адам[†] ийип, исраиллилени малларындан бири да ёлмегенин билгенди. Алай болгъанлыкъгъа, ол терсакъыл болуп, халкъны жибермеди.


Алтынчы палах: иринли жарала

8Сора Раббий Муссагъа бла Харуннга:[†]

– Печьден бирер толу уууч кюл алыгъыз. Мусса аны, фыргъауун кёре тургъанлай, кёкге чачып ийсин. 9Кюл битеу Мисирни жеринде ууакъ букъугъа айланыр эмда битеу Мисирни жеринде адамлада, маллада да иринли жарала чыгъарла, – деди.

10Ала, печден кюл алып, фыргъауунну аллына бардыла. Мусса кюлню кёкге чачып ийди, сора адамлада бла маллада ирин этген жарала болуп къалдыла. 11Муссаны аллында устала да жараларындан чыдаялмагъандыла, нек дегенде, жарала, битеу мисирлиледе болгъанча, билгичледе да бар эдиле. 12Алай болгъанлыкъгъа, Раббий фыргъауунну терсакъыл этгенди. Раббийни Муссагъа айтханы кибик, фыргъауун алагъа тынгыламады.


Жетинчи палах: буз уруу

13Сора Раббий Муссагъа былай айтды:

– Тамбла эртте туруп, фыргъауунну аллына барып, анга айт: «Чюйютлюлени Раббий Аллахы былай айтады: Халкъымы жибер, ол Манга къуллукъ этсин. 14Сен битеу дунияда Манга ушагъан болмагъанын билир ючюн, бу жол а Мен битеу палахларымы санга, къуллукъчуларынга эмда халкъынга иерме. 15Мен къолуму жетдирип, сени да, халкъынгы да ауруу бла къыргъан болсам, сен жер юсюнден къорап кетер эдинг. 16Алай а санга къудуретими кёргюзтюп, атымы битеу дунияда билдирир ючюн, Мен сени сакълагъанма. 17Сен энтта халкъымы жибермей, анга къажау сюелесе. 18Ма, Мен тамбла, тамам бу заманда, Мисирни къуралгъан кюнюнден эндиге дери болмагъанча бек кючлю буз урдурурма. 19Ол себепден сюрюулеринги эм битеу аулакъда болгъан затынгы къоркъуусуз жерге къачырт. Буз ургъанда аулакъда къалгъан эмда юйлерине жыйылмагъан битеу адамла бла малла ёллюкдюле».

20Фыргъауунну къуллукъчуарындан Раббийни сёзюнден къоркъгъанлары къулларын да, малларын да юйлерине къачыргъандыла. 21Раббийни сёзюне эс бёлмегенле уа къулларын да, малларын да аулакъда къойгъандыла.

22Сора Раббий Муссагъа:

– Къолунгу кёкге узат, Мисирни жеринде адамланы да, малланы да, битеу Мисирни жеринде аулакъдагъы ёсюмлюклени барысын да буз урсун, – деди.

23Мусса аса таягъын кёкге узатды. Раббий кёкню кюкюретип буз урдурду, жерге шыбыла да атды. Сора Раббий Мисирни жерине буз жаудурду. 24Кючлю буз уруу бара эди, бузну ортасындан да шыбыла ура эди, битеу Мисирни жеринде ол миллет болгъан заманындан бери болмагъанча бек кючлю буз ура эди. 25Саулай Мисирни жеринде, битеу аулакъда болгъанны: адамланы да, малланы да, – буз ургъанды. Битеу аулакъдагъы ёсюмлюклени да буз ургъанды, аулакъдагъы битеу тереклени да ууатханды. 26Буз жаланда Исраил улулары жашагъан Гошен жерде жаумагъанды.

27Сора фыргъауун Муссаны бла Харунну чакъыртып, алагъа:

– Бу жол мен гюнях[†] этдим. Раббий тюзлюклюдю, мен да, халкъым да терсбиз. 28Энди Раббийден тилек этигиз! Аллахны кёк кюкюретиулери бла буз урдурууу тохтасынла! Сизни жиберирме, энди тыймам, – деди[+].

29Мусса анга:

– Мен шахардан чыкъгъанымлай окъуна, къолларымы Раббийге узатырма. Кёк кюкюреуле тохтарла, буз уруу да андан ары болмаз. Алай бла дунияны иеси Раббий болгъанын билирсе[+]. 30Алай а билеме, энтта не сен, не къуллукъчуларынг Раббий Аллахдан къоркъмайсыз, – деди.

31Гетен бла арпа да жоюлгъан эди, нек дегенде, арпа баш къусхан эди, гетен а чакъгъан эди. 32Будай бла къара будай а жоюлмагъан эдиле, ала алыкъа битмеген эдиле.

33Алайды да, Мусса фыргъауундан кетип, шахардан чыкъгъанды эмда къолларын Раббийге узатханды. Кёк кюкюреу бла буз уруу тохтагъандыла, жерге жауун къуюлгъаны да тыйылгъанды. 34Фыргъауун жауун да, буз да, кёк кюкюреу да тохтагъанын кёргенинде, гюнях этиуюн андан ары бардыргъанды. Ол кеси да, аны къуллукъчулары да терсакъыл болгъандыла. 35Алай бла, Раббий Муссаны ауузу бла айтханы кибик, фыргъауун терсакъыллыкъ этип, Исраил улуларын жибермегенди.

### 10


Сегизинчи палах: мачала

1Сора Раббий[†] Муссагъа:[†]

– Фыргъаууннга бар. Мен араларында бу тамаша белгилерими кёргюзтюр ючюн, аны да, аны къуллукъчуларын да терсакъыл этгенме. 2Алай бла Мен Мисирде этген затланы, Мен анда кёргюзтген тамаша белгилени сен уланынга эм уланынгы уланына айтырса эмда Раббий Мен болгъанымы билирсиз, – деди.

3Мусса бла Харун[†] фыргъаууннга барып, былай айтдыла:

– Чюйютлюлени Раббий Аллахы былай айтады: Сен Манга бойсунмай, не заманнга дери турлукъса? Халкъымы жибер, ол Манга къуллукъ этсин. 4Сен халкъымы жибермесенг а, ма, тамбла Мен къыралынга мача келтирирме. 5Жерни кёрюрге болмазча, жерни бетин мача алай басар эмда сизде буздан сау къалгъанны ашап бошар, аулакъда ёсген битеу тереклеригизни да кемирип бошар. 6Сени юйлеринги да, битеу къуллукъчуларынгы юйлерин да, битеу мисирлилени юйлерин да толтурур, аны уа, не аталарынг, не аталарынгы аталары дунияда жашагъан кюнлеринден бюгюннге деричи да кёрмегендиле.

Сора Мусса айланып, фыргъауундан чыкъды. 7Ол заманда фыргъауунну къуллукъчулары анга:

– Бу адам[†] бизни къачаннга дери тузакъда тутуп турлукъду? Жибер бу адамланы, ала Раббий Аллахларына къуллукъ этсинле. Мисирни жоюлуп баргъанын энттамы кёрмейсе? – дедиле.

8Сора Муссаны бла Харунну фыргъаууннга къайтардыла. Фыргъауун алагъа:

– Барыгъыз, Раббий Аллахыгъызгъа къуллукъ этигиз. Ким-ким барлыкъсыз? – деди.

9Мусса уа:

– Биз гитче сабийлерибиз бла эм къартларыбыз бла барлыкъбыз, уланларыбыз бла эм къызларыбыз бла, къой-эчкилерибиз бла эм тууарларыбыз бла барлыкъбыз, нек дегенде, Раббийни байрамын этерге керекбиз, – деди.

10Фыргъауун алагъа:

– Мен сизни сабийлеригиз бла бирге жибергеним кибик, Раббий да сизни бла алай болсун! Кёремисиз, сизни аман ниетигиз барды! – деди. – 11Угъай! Тилегенигиз кибик, жангыз эр кишиле барып, Раббийге къуллукъ этсинле.

Сора аланы фыргъауунну аллындан къыстап ийдиле.

12Ол заманда Раббий Муссагъа:

– Къолунгу Мисирни жерине узат. Мисирни жерине мача чапсын, жерни битеу ёсюмлюклерин, буздан сау къалгъан хар затны ашап бошасын, – деди.

13Сора Мусса аса таягъын Мисирни жерине узатханды, Раббий да кюн чыкъгъан жанындан уруучу желни келтиргенди, жел а саулай ол кюнню бла ол кечени уруп тургъанды. Танг атханда кюн чыкъгъан жанындан уруучу жел мачаланы келтиргенди. 14Мача битеу Мисирни жерине чапханды, битеу Мисир къыралгъа эсепсиз кёп санда тюшгенди. Алгъын да болмагъанды аллай мача, мындан арысында да боллукъ тюйюлдю. 15Мача битеу жерни бетин басып, жерни къап-къара этгенди. Жерни битеу ёсюмлюклерин да, буздан сау къалгъан битеу тереклени кёгетлерин да ашап бошагъанды. Саулай Мисирни жеринде не терекледе, не аулакъны ёсюмлюклеринде бир жашил зат къалмагъанды. 16Фыргъауун Муссаны бла Харунну ашыгъыш чакъыртып:

– Раббий Аллахыгъызгъа эм сизге къажау гюнях[†] этдим. 17Энди гюняхымы энтта бир кере кечигиз, тилейме, эмда Раббий Аллахыгъыздан тилек этигиз, Ол бу палахны менден тыйсын, – деди[+].

18Мусса фыргъауундан чыгъып, Раббийден тилек этгенди. 19Сора Раббий аргъы жанындан, кюн батхан жанындан, бек кючлю жел келтиргенди, ол а мачаны алып кетип, Къамиш тенгизге атханды. Битеу Мисир къыралда бир мача да къалмагъанды. 20Раббий а фыргъауунну терсакъыл этгенди. Алай бла фыргъауун Исраил[†] улуларын жибермегенди.


Тогъузунчу палах: къарангылыкъ

21Сора Раббий Муссагъа:

– Къолунгу кёкге узат, Мисирни жеринде къарангы, сезерча къарангы болуп къалсын, – деди.

22Мусса къолун кёкге узатханды, сора битеу Мисирни жеринде юч кюннге къаппа-къарангы болуп къалгъанды. 23Бир-бирлерин кёрмегендиле, юч кюнню бир адам да жеринден къопмагъанды. Битеу Исраил улуларыны мекямларында уа жарыкъ бар эди. 24Фыргъауун Муссаны чакъырып:

– Барыгъыз, Раббийге къуллукъ этигиз, жаланда къой-эчкилеригиз бла тууар малыгъыз къалсын. Сабийлеригиз а сизни бла барсынла, – деди.

25Мусса уа:

– Биз Раббий Аллахыбызгъа къурман этер ючюн, бизге къурманлыкъ эм толусунлай кюйдюрюллюк хайыуан да бер. 26Бизни малларыбыз да бизни бла барсынла, бир гышмы да къаллыкъ тюйюлдю, нек дегенде, биз Раббийге къурманнга аладан аллыкъбыз. Биз ары келгинчи уа, Раббий Аллахыбызгъа не къурман бла къуллукъ этеригибизни билмейбиз, – деди.

27Алай а Раббий фыргъауунну терсакъыл этгенди. Фыргъауун аланы жиберирге унамагъанды. 28Фыргъауун Муссагъа:

– Кет мени къатымдан! Сакъ бол, энди мени аллымда кёрюнме. Сен бетими кёрген кюн ёллюксе, – деди.

29– Айтханынгча болсун, – деди Мусса. – Энди сени бетинги кёрлюк тюйюлме.

### 11


Аллах онунчу палахны юсюнден билдиреди

1Сора Раббий[†] Муссагъа:[†]

– Мен фыргъаууннга бла мисирлилеге дагъыда бир палах келтирликме. Андан сора ол сизни мындан жиберир. Сизни жибергенде, мындан къыстагъан окъуна этер. 2Халкъгъа айт, хар эр киши да, хар тиширыу да къоншусундан кюмюш эм алтын затла тилеп алсын, – деди.

3Раббий халкъына мисирлилени кёзлеринде ыразылыкъ бергенди. Мусса да, Мисирни жеринде, фыргъауунну къуллукъчуларыны аллында эм халкъны аллында бек уллу адам[†] эди.

4Мусса фыргъаууннга былай сёлешди:

– Раббий былай айтады: «Мен кече арасында Мисирни ортасы бла ётерме. 5Мисирни жеринде хар тюнгюч да, тахтасында олтургъан фыргъауунну тюнгючюнден, тирмен тартхан къарауашны тюнгючюне дери, малланы да битеу биринчи туугъанлары ёлюп къалырла. 6Битеу Мисирни жеринде уллу сыйыт болур, аллай сыйыт а эндиге дери да болмагъанды эм мындан арысында да тюберик тюйюлдю. 7Исраил[†] улуларында уа не адамгъа, не малгъа ит да юрмез». Исраиллилени мисирлиледен Раббий къалай айыргъанын, ол заманда билирсиз. 8Битеу бу къуллукъчуларынг манга келирле эмда манга баш уруп: «Сен да, сен башчылыкъ этген битеу халкъ да кетигиз», – дерле. Андан сора мен чыгъып кетерме.

Сора Мусса, бек ачыуланып, фыргъауундан чыкъды.

9Раббий Муссагъа:

– Мисирни жеринде сейир ишлерим кёп болур ючюн, фыргъауун сизге тынгыламаз, – деген эди.

10Мусса бла Харун[†] фыргъауунну аллында бу сейир ишлени барын да этгендиле. Алай болгъанлыкъгъа, Раббий фыргъауунну терсакъыл этгенди да, фыргъауун Исраил улуланы къыралындан жибермегенди.

### 12


Къутхарылыу байрам


(Леб. 23:5-8; Сан. 28:16-25; Эсг. 16:1-8)

1[•]Раббий[†] Мисирни жеринде Муссагъа[†] бла Харуннга[†] былай айтханды:

2– Бу ай сизде айланы башы, жылны биринчи айы болсун. 3Битеу Исраил[†] жамауатына айтыгъыз: Бу айны онунчу кюнюнде хар ким юйюрюне кёре бир къозу[*] алсын, хар юйюр бирер къозу. 4Юйюрю къозуну ашап бошаялмазча, алай гитче болса уа, кесини юйюне эм жууукъ къоншусу бла жан санына кёре алсынла; хар ким ашап бошаяллыкъ марда бла къозугъа юлешинигиз. 5Къурманыгъыз къыяусуз, бир жыллыкъ, эркек мал болургъа керекди. Къойладан бир къозу неда эчкиледен бир улакъ болсун. 6Бу айны онтёртюнчю кюнюне дери ол сизде асыралып турсун. Ол заманда битеу Исраилни жамауаты жыйылып, хайыуанланы ингирде кессин[+]. 7Хайыуанны къанындан алып, этин ашарыкъ юйледе эшиклени эки жанына бла башына жакъсынла. 8Этни отда биширип ол кече окъуна ашап бошасынла. Аны ачымагъан ётмек бла эм ачы хансла бла ашасынла. 9Аны биширмей, неда сууда биширип ашамагъыз, алай а башы бла, аякълары бла, ичи бла бирге отда биширип ашагъыз. 10Андан эрттенликге къалдырмагъыз, андан эрттенликге къалгъанны уа отда кюйдюрюгюз. 11Аны уа былай ашагъыз: беллеригиз къысылып болсунла, чарыкъларыгъыз аякъларыгъызда, таякъларыгъыз да къолларыгъызда болсунла, аны ашыгъышлыкъ бла ашагъыз. Бу Раббийни Къутхарылыу байрамыны ашыды.

12Мен а тамам ол кече Мисирни жерини юсю бла ётерме, Мисирни жеринде адамланы,[†] малланы да биринчи туугъанларын барын да къырырма эмда Мисирни аллахларыны барына да сюд этерме. Мен Раббийме[+]. 13Сиз тургъан юйлени юсюндеги къан сизге белги болур. Къанны кёргенимде сизге тиймей озарма. Мисирни жерин халек этген заманымда, сизни арагъызда къырылыу болмаз. 14Бу кюн сизге унутулмаз кюн болсун. Тёлюден тёлюге да ол кюн Раббийге байрам этигиз. Бу байрам сизге ёмюрлюк адетди.

15Жети кюн ачымагъан ётмек ашагъыз. Биринчи кюнден башлап, юйлеригизде ачыгъан затны жокъ этигиз. Биринчи кюнден жетинчи кюннге дери ачыгъан затны ким ашаса да, ол адам Исраилни арасындан къоратылыр. 16Биринчи кюнюнде эм жетинчи кюнюнде сизде сыйлы[†] жыйылыу болсун. Ол кюнледе бир тюрлю бир иш этмегиз. Хар биригизге ашарыгъын хазырлагъандан башха иш этерге жарарыкъ тюйюлдю.

17Ачымагъан Ётмекле байрамны тутугъуз. Тамам бу кюнде Мен сизни Мисирни жеринден чыгъаргъанма. Бу кюнню тёлюден тёлюге да ёмюрлюк адетча тутугъуз. 18Биринчи айны онтёртюнчю кюнюню ингиринден, ол айны жыйырма биринчи кюнюню ингирине дери ачымагъан ётмек ашагъыз. 19Юйлеригизде жети кюнню ачытхы жюрютюрге жарарыкъ тюйюлдю. Ачыгъан затны ким ашаса да, ол адам Исраилни жамауатындан къоратыллыкъды – тыш адам болса да, ол жерни адамы болса да. 20Бир тюрлю бир ачыгъан затны ашамагъыз. Хар тургъан жеригизде ачымагъан ётмек ашагъыз.

21Сора Мусса Исраилни битеу тукъум таматаларын жыйып, алагъа:

– Юйюрлеригизге кёре кесигизге къозула сайлап алыгъыз эмда Къутхарылыу байрамны къурманын кесигиз, – деди. – 22Иссоп хансны чопалын алыгъыз да, тазда болгъан къаннга сугъуп, эшиклени эки жанына бла башына жагъыгъыз. Тангнга дери сизден бир киши да юйюню эшигинден тышына чыкъмасын[+]. 23Раббий мисирлилени къырыргъа ётюп баргъанында, эшиклени башында бла эки жанында къанны Раббий кёрюр да, ол эшикледен озуп кетер, къырыучу мёлекге[†] юйлеригизге кирип сизни къырыргъа къоймаз. 24Бу адет сизге да, уланларыгъызгъа да ёмюрлюк бегим болсун. 25Раббийни айтханыча, Ол сизге берлик жерге баргъан заманыгъызда, бу байрамны адетин тутарсыз. 26Сабийлеригиз сизге: «Бу байрамны магъанасы неди?» – деп соргъан заманда,[+] 27алагъа: «Бу Раббийни Къутхарылыу байрамыны къурманыды. Раббий, мисирлилени къыргъан заманында, Мисирде Исраил улуланы юйлерини жаны бла озгъанды эм юйюрлерибизни къутхаргъанды», – деп айтыгъыз.

Сора халкъ, ийилип, сежда этгенди. 28Сора Исраил улулары барып, айтылгъанны этгендиле. Раббийни Муссагъа бла Харуннга буюргъаныча, алай этгендиле.


Онунчу палах: тюнгючлени къырылгъаны

29Кече арасында Раббий Мисирни жеринде биринчи туугъанланы барын да къыргъанды, тахтасында олтургъан фыргъауунну тюнгючюнден, зинданда тургъан тутмакъны тюнгючюне дери, малладан да битеу биринчи туугъанларын къыргъанды. 30Фыргъауун кеси да, битеу къуллукъчулары да, битеу мисирлиле да кечегиде тургъандыла. Мисирни жеринде уллу къычырыкъ-сыйыт этилгенди, нек дегенде, ёлюгю болмагъан юй жокъ эди.


Исраил халкъ Мисирден чыгъады

31Ол кече фыргъауун, Муссаны бла Харунну чакъыртып:

– Тебирегиз! Халкъымы ичинден чыгъыгъыз, сиз да, Исраил улулары да, барыгъыз, айтханыгъызча, Раббийге къуллукъ этигиз. 32Айтханыгъызча, къой-эчкилеригизни да, тууар малыгъызны да алыгъыз, барыгъыз. Манга да ыразылыкъ беригиз, – деди.

33Мисирлиле: «Биз барыбыз да къырыллыкъбыз», – деп къоркъуп, Исраилни халкъын кетигиз деп, къыса эдиле.

34Сора халкъ тылыларын ачыгъынчы алып, тылы тегенелерин кийимлери бла чулгъап, аркъаларына кётюрюп кетгендиле. 35Исраил улулары, Мусса айтханча этип, мисирлиледен кюмюш затла да, алтын затла да, кийимле да тилеп алгъандыла[+]. 36Раббий а халкъгъа мисирлилени кёзлеринде ыразылыкъ бергенди. Мисирлиле исраиллиле тилеген затланы бергендиле. Алай бла ала мисирлилени тонап кетгендиле[+].

37Сора Исраил улулары, сабийлени санамай, 600 000-нге жууукъ жаяу эр киши болуп, Рамсесден Суккотха атланнгандыла[+]. 38Ала бла бирге тыш адамладан кёбюсю да чыкъгъанды. Къой-эчкиле да, тууар мал да, бек уллу сюрюу болуп чыкъгъандыла. 39Мисирден алып чыкъгъан тылылары ачымагъаны себепли, ала ачымагъан гюттюле этип биширгендиле. Ала, Мисирден къысталгъандан эм мычыргъа болалмагъандан, кеслерине жол азыкъ да этмеген эдиле.

40Исраил улуларыны Мисирде тургъан заманлары уа 430 жыл эди[+]. 41430 жыл озгъандан сора, туура ол кюн Раббийни битеу халкъы жыйын-жыйын болуп, кечегиде Мисирни жеринден чыкъгъанды. 42Ол кече Раббий, аланы Мисирни жеринден чыгъарыр ючюн, сагъайып тургъанды. Битеу Исраил улулары да, Раббийге хурмет этер ючюн, тукъумларындан тукъумларына бу кече сагъайып турургъа керекдиле.


Къутхарылыу байрамны жорукълары

43Раббий Муссагъа бла Харуннга:

– Ма Къутхарылыу байрамны жорукълары: бир тюрлю башха миллетли адам къурман этни ашаргъа жарарыкъ тюйюлдю. 44Ахчагъа сатылып алыннган хар къул а, анга сюннет[†] этилгенден сора, андан ашаргъа боллукъду. 45Кёчгюнчю бла жалчы уа андан ашаргъа жарарыкъ тюйюлдю. 46Бир юйде ашаргъа керекди аны, къурман этни юйден тышына чыгъармагъыз, сюеклерин да сындырмагъыз[+]. 47Бу байрамны Исраилни битеу жамауаты этерге керекди. 48Сенде тыш адам келип тохтап, Раббийни Къутхарылыу байрамын этерге излесе, аны битеу эр киши адамларына сюннет этилсин, сора, ол жерни адамы кибик, Исраилни халкъына къошулуп, байрамны этерге болур. Сюннет этилмеген бир тюрлю бир адам а къурман этни ашаргъа жарарыкъ тюйюлдю. 49Кеси адамыгъызгъа да, арагъызда келип жашагъан тыш адамгъа да, адет бир болсун, – дегенди[+].

50Сора битеу Исраил улулары айтылгъанны этгендиле. Раббийни Муссагъа бла Харуннга буюргъаныча, алай этгендиле. 51Туура ол кюн Раббий Исраил улуларын жыйын-жыйын этип, Мисирни жеринден чыгъаргъанды.

### 13


Тюнгючле Раббийге бериледиле

1Сора Раббий[†] Муссагъа:[†]

2– Исраил[†] улуларыны арасында битеу адамладан[†] эм хайыуанладан жаш орун ачхан биринчи туугъанланы хар бирин да энчи этип, Манга бер: ала Меникиледиле, – деди[+].


Ачымагъан Ётмекле байрамы

3Мусса халкъгъа:

– Сиз Мисирден, жесирлик жерден чыкъгъан бу кюнню эсигизде тутугъуз. Раббий сизни андан кючлю къолу бла чыгъаргъанды. Бир ачыгъан зат да ашамагъыз. 4Сиз бюгюн Абиб[†] айда[*] мындан чыгъасыз. 5Раббий кенанлыланы,[†] хитлилени, аморлуланы, хивлилени эм эбуслуланы жерлерин, сют бла бал баргъан жерни, санга берирме деп, сени ата-бабаларынга ант этгенди. Ол сени ары кийирген заманда, бу айда быллай адет тутарса: 6Жети кюн ачымагъан ётмек ашарса, жетинчи кюн а Раббийге байрам этерсе. 7Жети кюн ачымагъан ётмек ашаргъа керекди; сизде ачыгъан ётмек, не ачытхы болмасын[+]. 8Ол кюн уланынга: «Муну, Мисирден чыкъгъан заманымда Раббий манга этген ишни эсгертир ючюн этеме», – деп билдирирсе. 9Бу санга къолунгда белги, мангылайынгда эсгертиучю болсун, алай бла Раббийни насийхатлары ауузунгда болсун, нек дегенде, Раббий сени Мисирден кючлю къолу бла чыгъаргъанды[+]. 10Жылдан жылгъа бу жорукъну буюрулгъан заманында толтуруп турурса, – деди.


Тюнгючле юсюнден жорукъла

11Раббий санга да, ата-бабаларынга да ант этгенича, сени кенанлыланы жерине кийирип, аны санга бергенден сора, 12жаш орун ачхан биринчи туугъан сабийлени эм сенде боллукъ малдан биринчи туугъанланы барын да Раббийге айыр. Эркекле Раббийникиледиле. 13Биринчи туугъан гылыуну, къозу берип, жулу[*]. Сюймесенг а, гылыуну боюнун сындыр. Биринчи туугъан уланларынгы барын да жулугъан эт.

14Артда уланынг санга: «Муну магъанасы неди?» – деп соргъанда, анга: «Мисирден, жесирлик жерден Раббий бизни кючлю къолу бла чыгъаргъанды[+]. 15Фыргъауун бизни жиберирге унамай тохтагъан заманда, Раббий Мисирни жеринде биринчи туугъанланы барын да – адамны биринчи туугъанын да, малны биринчи туугъанын да – ёлтюрюп къойгъанды. Ол себепден мен, жаш орун ачхан эркек малны барын да Раббийге къурманнга береме, биринчи туугъан уланларымы уа къурман бла жулама, деп айтырса. 16Бу къолунгда белги, мангылайынгда эсгертиучю байлау болсун, нек дегенде, Раббий бизни Мисирден кючлю къолу бла чыгъаргъанды», – деп айт.


Аллах халкъны биргесине барады

17Фыргъауун Исраилни халкъын жиберген заманда уа, Филист жери жууукъ болса да, Аллах аланы ол жол бла элтмегенди. Къазауатны кёргенде, халкъ сокъуранып, Мисирге къайтыргъа болур, деп ойлагъанды[+].

18Аллах халкъны къуу жерни жолу бла тёгерек айландырып, Къамиш тенгизге элтгенди. Исраил улулары Мисирни жеринден сауутланып чыкъгъандыла. 19Мусса Юсюпню[†] сюеклерин кесини биргесине алгъанды, нек дегенде, Юсюп Исраил улуларына:

– Аллах сизге болушуругъу ишексизди, сора сюеклерими мындан чыгъарып биргегизге элтирсиз, – деп, ант этдирген эди[+].

20Исраил улулары Суккотдан атланып, къуу жерни къыйырында, Этамда ыстауат салып тохтагъандыла[+]. 21Кече да, кюн да барсынла деп, Раббий аланы алларында кюндюз булут чигинжиде алагъа жол кёргюзтюп, кечегиде уа от чигинжиде алагъа жарытып баргъанды[+]. 22Кюндюз булут чигинжи, кече да от чигинжи халкъны туурасындан таймай эди.

### 14


Исраиллиле тенгизни ортасындан ётедиле

1Раббий[†] Муссагъа:[†]

2– Исраил[†] улуларына айт, ала ызларына айланып Пи-Хахиротну аллында, Мигдолну бла тенгизни арасында, Баал-Сефонну[†] аллында ыстауат салып тохтасынла. Ыстауатны аны туурасында, тенгизни къатында салыгъыз стауатны[+]. 3Фыргъауун Исраил улуларыны юсюнден: «Ала бу къыралда ажашып къалгъандыла, аланы къуу жер беклеп къойгъанды», – деп айтыр. 4Мен а фыргъауунну терсакъыл этерме да, ол сизни ызыгъыздан къууар, сора Мен фыргъауунну бла аны битеу аскерин хорлап, къудуретими кёргюзтюрме. Мисирлиле Раббий Мен болгъанымы билирле, – дегенди.

Исраиллиле алай этгендиле. 5Мисирни патчахына, халкъ къачып кетгенди деп, билдиргендиле. Сора фыргъауун бла аны къуллукъчулары, сокъуранып:

– Биз алай нек этдик? Исраиллилени кесибизге къул этип турмай, жиберип нек къойдукъ? – дедиле.

6Фыргъауун мажарын[*] жекдирип, халкъын да биргесине алды. 7600 айырма мажар да, Мисирни битеу мажарларын да, аланы барына таматала да алды. 8Алай бла Раббий Мисирни патчахы фыргъауунну терсакъыл этгенди да, ол Исраил улуларыны ызларындан къуугъанды. Исраил улулары уа таукел кетип бара эдиле[+]. 9Мисирлиле, фыргъауунну мажарлары бла битеу атлары да, атлылары да, аны битеу аскери да, аланы ызларындан къуууп баргъандыла, сора ала тенгиз боюнунда, Пи-Хахиротну къатында Баал-Сефонну аллында тохтап тургъанлай, аланы ызларындан къысха жетгендиле.

10Фыргъауун жууукълашханда, Исраил улулары ызларына бурулуп къарасала, ма, мисирлиле аланы жетип келедиле. Исраил улулары уа, бек къоркъуп, Раббийге къычырыкъ этдиле. 11Ала Муссагъа:

– Мисирде къабырла жокъму эдиле да, сен бизни къуу жерде ёлюрге келтирмесенг а? Бизни Мисирден чыгъарып, бизге былай нек этдинг? 12Мисирде санга: «Къой бизни, мисирлилеге ишлеп турайыкъ», – деп, муну айтмагъанмы эдик? Биз къуу жерде ёлгенден эсе, мисирлилеге къул болгъаныбыз иги эди, – дедиле.

13Мусса уа халкъгъа:

– Къоркъмагъыз. Тепмей туругъуз. Бюгюн Раббий сизге этерик къутхарыуну кёрюрсюз, бюгюн сиз кёрген мисирлилени энди ёмюрге да кёрмезсиз. 14Раббий сизни ючюн къазауат этерикди, сиз а ырахат болугъуз, – деди[+].

15Сора Раббий Муссагъа:

– Сен Манга нек къычырыкъ этесе? Исраил улуларына айт, ала барсынла. 16Сен а аса таягъынгы кётюрюп, къолунгу тенгизге узатып, аны арасын бёл, сора Исраил улулары тенгизни арасындан къургъакъ жер бла ётерле. 17Мен а мисирлилени терсакъыл этерме да, ала сизни ызыгъыздан барырла. Сора Мен фыргъауунну эм аны битеу аскерин, аны мажарларын эм атлыларын хорлап, къудуретими кёргюзтюрме. 18Мен фыргъауунну, аны мажарларын эм атлыларын хорлап, къудуретими кёргюзтген заманымда, мисирлиле Мен Раббий болгъанымы билирле, – деди.

19Исраил аскерни аллында баргъан Аллахны Мёлеги тебиреп, аланы ызларындан атланнганды. Булут чигинжи да аланы туураларындан тебиреп, аланы артларында туруп, 20мисирлилени аскерини бла исраиллилени аскерини арасына киргенди. Араларында къарангы булут бар эди, кече уа ол жарыкъ бергенди. Алай бла кечени узунуна ала бир-бирлерине жууукълашмагъандыла.

21Мусса къолун тенгизге узатханды, сора Раббий тенгизни кечени узунуна кюн чыкъгъан жанындан уруучу кючлю жел бла сюрюп, тенгизни къургъакъ жер этип къойгъанды. Суу эки жанына бёлюннгенди. 22Сора Исраил улулары тенгизни ортасында къургъакъ жер бла баргъандыла, суу да алагъа онг эм сол жанларында къабыргъа болуп тургъанды. 23Мисирлиле къуугъандыла, фыргъауунну битеу атлары, аны мажарлары эм атлылары аланы ызларындан тенгизни ортасына киргендиле. 24Сора танг аласында Раббий, мисирлилени аскерлерине от чигинжиден бла булут чигинжиден къарап, мисирлилени ыстауатларын абызыратханды. 25Аланы мажарларыны чархларын алгъанды, алай бла ала мажарларын кючден сюйреп баргъандыла.

Мисирлиле:

– Исраиллиледен къачайыкъ, ала ючюн Раббий бизге къажау къазауат этеди, – дедиле.

26Сора Раббий Муссагъа:

– Къолунгу тенгизге узат, суу мисирлилени, аланы мажарларыны эм атлыларыны юсюне айлансын, – деди.

27Алай бла Мусса къолун тенгизге узатханды, сора эрттенликге суу жерине къайтханды. Мисирлиле уа сууну аллына чабып баргъандыла. Раббий мисирлилени тенгиз ортасында алай батдыргъанды. 28Сора суу ызына айланып, исраиллилени ызларындан тенгизге кирген фыргъауунну битеу аскерини мажарларын бла атлыларын басханды. Аладан бири да сау къалмагъанды.

29Исраил улулары уа тенгизни ортасындан къургъакъ жер бла ётгендиле. Суу алагъа онг эм сол жанларында къабыргъа болуп тургъанды. 30Ол кюн Раббий исраиллилени мисирлилени къолларындан къутхаргъанды. Исраиллиле мисирлилени тенгиз жагъада ёлюп тургъанларын кёргендиле. 31Раббий уллу кючю бла мисирлилеге этген ишни исраиллиле кёрген заманларында, халкъ Раббийден къоркъгъанды эмда Раббийге бла Аны къулу Муссагъа ийнанып къалгъанды.

### 15


Муссаны зикири

1Ол заманда Мусса[†] бла Исраил[†] улулары Раббийге[†] бу зикирни этгендиле:

«Раббийге зикир айтама,
Ол бийикге кётюрюлгенди;
атны да, атлыны да
тенгизге атханды.

2Раббий мени кючюмдю, зикиримди,
мени къутхарыучу Олду.
Ол мени Аллахымды, Анга махтау саллыкъма;
атамы Аллахыды, Аны сыйын кётюрлюкме.
3Раббий аскерчиди!
Аны аты Раббийди!
4Фыргъауунну мажарларын, аскерин да
тенгизге атханды.
Аны сайлама аскер башчылары да
Къамиш тенгизде батхандыла.
5Аланы тенгизни терен сууу басханды;
ала, таш кибик, тереннге тумаланнгандыла.
6Я Раббий! Сени онг къолунг
къудурети бла белгили болгъанды!
Я Раббий! Сени онг къолунг
душманны ууатханды!

7Аламатлыгъынгы уллулугъу бла,
Санга къажау тургъанланы жойгъанса.
Чамланыуунгу ийгенсе,
ол да аланы, саламныча кюйдюрюп къойгъанды.
8Сени бурун юфгюрюуюнгден суу
эки жанына туракълагъанды,
Акъгъан суу къабыргъача болуп къалгъанды,
тенгизни терен сууу къаты болгъанды.
9Душман махтаннганды:
„Къууайым, жетип тутуп,
хазна юлешейим;
жаным аланы затларындан токъ болсун,
къылычымы чыгъарайым,
къолум аланы къырып бошар“, – дегенди.
10Сен желинг бла юфгюргенсе,
сора аланы тенгиз басханды;
ала терен сууну ичине
къоргъашинча кёмюлюп къалгъандыла.
11Я Раббий, аллахла арасында
Сени кибик ким барды?
Эй сейир ишле Этиучю,
Сени кибик сыйлылыгъы[†] бла хурметли,
махтаугъа тийишли ким барды[+]?

12Сен онг къолунгу узатдынг –
аланы жер жутуп къойду.
13Кесинг жулуп къутхаргъан бу халкъны
мархаматынг бла элтип бараса.
Къудуретинг бла сыйлы мекямынга
ашырып бараса.
14Халкъла эшитип, титирерикдиле;
Филистде жашагъанланы къоркъуу аллыкъды.
15Эдомну бийлери жунчуп къаллыкъдыла,
Моабны башчыларын титиреу аллыкъды,
битеу Кенанда[†] жашагъанла эс ташларыкъдыла[+].
16Аланы къоркъуу бла къайгъы алсын!
Раббий! Сени халкъынг ётгюнчю,
Сен Кесинге алгъан бу халкъ ётгюнчю,
Сени билек кючюнгю уллулугъундан
ала таш кибик къурушуп къалырла.
17Я Раббий! Халкъынгы ары келтирип,
Кесинги тауунгда,
Сен аны Кесинге мекям этген жерде,
Бийим, Сен жаратхан сыйлы жерде
аланы орнатырыкъса.

18Раббий ёмюрледе да, ёмюрлюкде да патчахлыкъ этип турлукъду».

19Алай бла фыргъауунну атлары, аны мажарлары бла эм атлылары бла бирге тенгизге киргенлей, тенгизни сууун Раббий алагъа айландыргъанды. Исраил улулары уа тенгизни ортасындан къургъакъ жер бла ётгендиле.


Мариямны зикири

20Сора Харунну[†] эгечи, Мариям файхамбар[†] къолуна дауурбас алгъанды, битеу тиширыула да дауурбас къагъып, тепсеп, аны ызындан чыкъгъандыла[+]. 21Мариям аланы алларында зикир айтханды:

«Раббийге зикир айтыгъыз;
Ол бийикге кётюрюлгенди.
Атны да атлысын да
тенгизге атханды».


Ачы суу татлы болады

22Мусса исраиллилени Къамиш тенгизден алып кетгенди. Ала Шур атлы къуу жерге чыкъгъандыла. Къуу жерни юсю бла юч кюнлюк жол барсала да, суу табалмагъандыла[+]. 23Мара атлы жерге келгендиле. Мараны сууу ачы болгъаны себепли, аны ичалмагъандыла. Ол жерни атына «Мара»[*] деп да, аны ючюн аталгъанды. 24Сора халкъ Муссагъа тырман этип:

– Биз не ичейик? – дегенди.

25Мусса Раббийге къаты тилек этгенди. Раббий анга бир агъач кёргюзтгенди да, Мусса аны суугъа атханда, суу ичерге жараулу болуп къалгъанды.

Раббий анда халкъгъа бегимлерин бла насийхатларын билдиргенди, анда халкъны сынагъан да этгенди.

26Ол анга:

– Раббий Аллахынгы айтханына эс бёлюп тынгыласанг, Аны кёзюне тюз кёрюннген затны этсенг эмда Аны фарызларына къулакъ ийип, битеу бегимлерин тутсанг, Мен мисирлилеге берген аурууладан санга бирин да келтирмем. Мен – санга саулукъ бериучю Раббийме, – дегенди.

27Сора ала Элимге келгендиле. Анда онеки шаудан бла жетмиш хурма терек бар эди. Анда сууланы къатында ыстауат салып тохтагъандыла[+].

### 16


Манна бла бёденеле[*]

1Сора Исраил[†] улуларыны битеу жамауаты Элимден атланып, Мисирни жеринден чыкъгъанларыны экинчи айыны онбешинчи кюнюнде Элимни бла Синайны[†] арасындагъы Син атлы къуу жерге келгендиле[+]. 2Исраил улуларыны битеу жамауаты къуу жерде Муссагъа[†] бла Харуннга[†] тырман этип башлагъандыла. 3Исраил улулары алагъа:

– Ай, биз Раббийни[†] къолундан Мисирни жеринде ёлсек эди уа! Анда биз эт бишген къазанларыбызны къатларында олтуруп, ётмекни тойгъунчу ашап тургъанбыз. Сиз а битеу бу жамауатны ачдан къырыр ючюн, бизни бу къуу жерге чыгъаргъансыз, – дей эдиле[+].

4Сора Раббий Муссагъа:

– Ма, Мен сизге кёкден ётмек жаудурурма. Халкъ чыгъып, кюн сайын бир кюннге кереклисин жыйсын. Мени насийхатларымы тутарыкъ болурламы деп, аланы сынарма. 5Алтынчы кюн а, келтиргенлеринден аш хазырлагъанда, ол башха кюнледе жыйгъанларындан эки кере кёп боллукъду, – деди.

6Сора Мусса бла Харун Исраил улуларыны барына да:

– Сизни Мисирни жеринден Раббий чыгъаргъанын, сиз ингирде билирсиз. 7Эрттенбла да Раббийни аламатлыгъын[†] кёрюрсюз. Раббийге тырман этгенигизни, Ол эшитгенди. Бизге тырман этерча, биз а небиз? – дедиле[+].

8– Раббий сизге ингир ушхуургъа эт бергенде, эрттенбла да, тойдургъунчу ётмек бергенде, мынга тюшюнюрсюз. Раббий Анга тырман этгенигизни эшитгенди. Биз а небиз? Тырман этгенигиз бизге тюйюлдю, Раббийгеди, – деди дагъыда Мусса.

9Сора Мусса Харуннга:

– Исраил улуларыны битеу жамауатына: «Раббийни аллына чыгъыгъыз, Ол тырман этгенигизни эшитгенди», – деп айт, – деди.

10Харун Исраил улуларыны битеу жамауатына сёлеше тургъан заманда, ала айланып, къуу жерге къарадыла да, ма, Раббийни аламатлыгъы булутда кёрюндю.

11Раббий Муссагъа:

12– Мен Исраил улуларыны тырман этгенлерин эшитгенме. Алагъа: «Ингирде эт ашарсыз, эрттенбла уа ётмекден тоярсыз, сора Мен Раббий Аллахыгъыз болгъанымы билирсиз», – деп айт, – деди.

13Ингирде бёденеле учуп келип къонушну[†] басхандыла, эрттенбла уа къонушну къатында чыкъ тюшгенди[+]. 14Чыкъ къуругъанда, жер юсюнде къырпакъ кибик къуу жерни юсюнде жарма сыфатлы бир ууакъ зат кёрюндю. 15Исраил улулары аны кёрюп, бир-бирлерине:

– Бу не затды? – дей эдиле.

Ол не болгъанын, ала билмей эдиле. Мусса алагъа:

– Бу, Раббий сизге ашаргъа берген ётмекди, – деди. – 16Раббий ма былай буйрукъ этгенди: «Хар ким аны ашар чакълы жыйыгъыз. Хар адамгъа[†] бирер омер[†][*], хар кимни чатырында болгъан жанланы санына кёре жыйыгъыз»[+].

17Исраил улулары алай этгендиле, кими кёп, кими аз жыйгъандыла. 18Омер бла ёлчелегенлеринде, кёп жыйгъан адамны артыгъы, аз жыйгъан адамны да кемлиги болмагъанды. Хар ким кеси ашар чакълы жыйгъанды.

19Мусса алагъа:

– Бир киши да аны тангнга дери къалдырмасын, – дегенди.

20Ала уа Муссагъа тынгыламай, андан бир кесегин таннга дери къалдыргъандыла. Сора ол къуртланып, аман ийис этгенди. Мусса да алагъа ачыуланнганды.

21Аны эрттенликде эртте, хар ким ашар чакълы жыя эди. Кюн къыздыргъан заманда уа, ол эрип къала эди. 22Алтынчы кюн ашны эки кере кёп – хар адамгъа экишер омер – жыйгъандыла. Жамауатны битеу бачамалары келип, Муссагъа билдиргендиле.

23Ол алагъа:

– Раббий ма былай айтханды: «Тамбла ырахатлыкъ кюндю, Раббийни сыйлы[†] шабат кюнюдю.[†] Биширирге керек затларыгъызны биширигиз, сууда биширирге керек затларыгъызны да, сууда биширигиз. Андан къалгъан затны уа, бир жанына салып, тангнга дери асырагъыз», – дегенди[+].

24Сора, Мусса буйрукъ этгенича, аны бир жанына салып къойгъандыла, ол ийис да этмегенди, аны ичинде къуртлары да болмагъанды.

25– Аны бюгюн ашагъыз, – дегенди алагъа Мусса. – Бюгюн Раббийни шабат кюнюдю. Аны бюгюн аулакъда табарыкъ тюйюлсюз. 26Аны алты кюн жыйыгъыз, жетинчи кюн а шабат кюндю. Ол кюн ол боллукъ тюйюлдю.

27Халкъдан бир къауумла жетинчи кюнде да жыяргъа чыкъгъандыла, болсада, табалмагъандыла. 28Сора Раббий Муссагъа:

– Сиз Мени фарызларымы бла насийхатларымы тутуудан не заманнга дери тайып турлукъсуз? 29Эсигизде тутугъуз, Раббий сизге шабат кюнню бергенди, ол себепден алтынчы кюнде эки кюнлюк ётмегигизни береди. Хар ким кеси жеринде къалсын, жетинчи кюн бир киши да жеринден чыкъмасын, – дегенди.

30Алай бла халкъ жетинчи кюн тынчайгъанды.

31Исраилни халкъы ол ётмекни атына «Манна»[†][*] атагъанды; ол, гёлендир[*] урлукъча, акъ эди, татыуу уа бал гюттюча эди. 32Мусса:

– Раббий ма былай буюргъанды: «Сизни Мисирни жеринден чыгъаргъан заманымда, Мен сизге къуу жерде ашатхан ётмекни туудукъларыгъыз кёрюр ючюн, асыраргъа бир омер маннадан толтуруп къоюгъуз», – дегенди.

33Сора Мусса Харуннга:

– Бир къошун ал да, аны бир омер маннадан толтуруп, туудукъларыгъызгъа асырар ючюн, аны Раббийни аллында салып къой, – дегенди.

34Раббийни Муссагъа буйрукъ этгени кибик Харун маннаны асыраргъа Шагъатлыкъ Кюбюрню[†] аллына салгъанды. 35Исраил улулары, адам жашагъан жерге келгинчи, къыркъ жылны манна ашап тургъандыла. Ала Кенанны[†] жерини чегине келгинчи, манна ашап тургъандыла[+].

36Бир омер а эфаны[*] он юлюшден бириди.

### 17


Къаядан чыкъгъан суу


(Сан. 20:1-13)

1Исраил[†] улуларыны битеу жамауаты, Раббийни[†] буйругъу бла, Син атлы къуу жерден жолларына атланып, Рефидимде ыстауат салып тохтагъандыла. Анда уа халкъгъа ичерге суу жокъ эди[+]. 2Халкъ Муссагъа:[†]

– Бизге ичерге суу беригиз! – деп тырман этгенди.

– Сиз манга тырман нек этесиз? Раббийни нек сынайсыз? – деди алагъа Мусса[+].

3Халкъ а анда суу ичерге термилип, Муссагъа тырман этип:

– Бизни да, сабийлерибизни да, малларыбызны да суусапдан ёлтюрюрге сен бизни Мисирден нек чыгъардынг? – деди.

4Мусса Раббийге къаты тилек этип:

– Бу халкъгъа мен не этейим? Энтта бираздан, мени ташла бла тюйюп, ёлтюрлюкдюле, – деди[+].

5Сора Раббий Муссагъа:

– Халкъны аллына чыкъ. Исраилни тукъум таматаларындан да бир къауумун биргенге алып, сен Нил сууну ургъан аса таягъынгы да къолунга алып, бар. 6Ма, Мен сени аллынгда анда Хореб тауда къая башында турурма. Сен къаяны урурса, сора аны ичинден халкъгъа ичер суу чыгъып башлар, – деди.

Мусса, Исраилни тукъум таматалары да кёре тургъанлай, алай этгенди[+]. 7Ол жерге ол Масса эм Мериба[*] деп атагъанды, нек дегенде, Исраил улулары анда тырман этген эдиле эмда: «Раббий арабыздамыды, огъесе тюйюлмюдю?» – деп, Раббийни сынагъан эдиле.


Исраиллиле амалеклилени хорлайдыла

8Сора амалеклиле келип, Рефидимде исраиллиле бла къазауат этгендиле[+]. 9Мусса Ешуагъа:

– Бизге адамла[†] сайла да, барып, амалеклиле бла къазауат эт. Тамбла мен дуппурну башында турурма, Аллахны аса таягъы да къолумда болур, – дегенди.

10Сора Ешуа, Мусса анга айтханча этип, амалеклиле бла къазауат этерге кетгенди. Мусса, Харун[†] эм Хур а дуппурну башына чыкъгъандыла. 11Мусса къолларын ёрге кётюрюп тургъан заманда, Исраил хорлай эди. Ол къолларын энишге ийген заманда уа, Амалек хорлай эди. 12Муссаны къоллары уа талгъан эдиле. Сора бир таш алып, аны тюбюне салгъандыла, ол да аны юсюне олтургъанды. Харун бла Хур а аны къолларын, экиси эки жанындан кётюрюп тургъандыла. Аны бла аны къоллары кюн батхынчынга дери ёрге кётюрюлгенлей тургъандыла. 13Алай бла Ешуа, къылыч уруш этип, Амалекни халкъын ууатханды.

14Сора Раббий Муссагъа:

– Муну эсде тутар ючюн, китапха жаз эмда Ешуаны жюрегине сал, Мен амалеклилени атларын эсгериуню кёкню тюбюнден жокъ этип къоярыкъма, – дегенди.

15Мусса Раббийге къурман жер[†] къурап, анга Яхве-Нисси[*] деп атагъанды 16Эмда:

– Раббийни тахтасына къол кётюрюлгени себепли, Раббийни Амалекге къажау урушу тёлюден тёлюге бардырыллыкъды, – дегенди.

### 18


Итро Мусса файхамбаргъа келеди

1Раббий[†] Исраилни[†] Мисирден къалай чыгъаргъанын, Аллахны Муссагъа[†] бла ёз халкъы Исраилге битеу этген ишлерин Муссаны къайын атасы мидиянлы дин къуллукъчу[†] Итро эшитгенди[+]. 2Ол заманда Муссаны къайын атасы Итро, Муссаны мындан алгъа къайтарылгъан къатыны Сиппораны, 3аны эки уланын да биргесине алып, жеринден чыкъгъанды. Мусса: «Мен киши жеринде киргинчиме», – деп, уланларындан бирине Гершом[*] атны берген эди. 4Сора: «Атамы Аллахы болушлукъчумду, мени фыргъауунну къылычындан къутхаргъанды», – деп, экинчисине Элиезер[*] атны берген эди.

5Муссаны къайын атасы Итро, Муссаны уланлары эм къатыны бла бирге Мусса Аллахны таууну къатында ыстауат салып тургъан къуу жерге келгенди. 6Муссагъа:

– Мен, къайын атанг Итро, къатынынг бла эм аны эки уланы бла санга келебиз, – деп билдирген эди.

7Мусса къайын атасыны аллына чыгъып, баш ургъанды, аны уппа этип, саламлашханды. Бир-бирлери бла саламлашхандан сора, ала чатыргъа киргендиле. 8Сора Мусса къайын атасына, Исраил ючюн Раббийни фыргъаууннга бла мисирлилеге битеу этген затларын, ала жолда тюбеген битеу къыйынлыкъланы эмда аланы Раббий къалай къутхаргъанын, айтханды. 9Итро Раббийни Исраилге этген битеу игиликлерине, Исраилни мисирлилени къолундан къутхаргъанына къууаннганды. 10Ол себепден Итро:

– Сизни мисирлилени бла фыргъауунну къолундан къутхаргъан эм бу халкъны мисирлилени зулмулукъларындан азат этген Раббийге шукур болсун! 11Ол исраиллилени къысып тургъанлагъа этген ишлерине кёре, мен энди Раббий битеу тейриледен бийик болгъанына тюшюндюм, – дегенди.

12Сора Муссаны къайын атасы Итро Аллахха толусунлай кюйдюрюлген эм башха къурманла келтиргенди. Харун[†] да, Исраилни битеу тукъум таматалары да Муссаны къайын атасы бла бирге Аллахны аллында аш ашаргъа келгендиле.


Сюдюле сайланадыла


(Эсг. 1:9-18)

13Экинчи кюн Мусса халкъны сюдлюк ишлерине къараргъа олтургъанды, халкъ да эрттенден ингирге дери Муссаны тёгерегинде сюелип тургъанды. 14Къайын атасы Муссаны халкъгъа битеу этгенлерин кёрюп:

– Неди бу халкъгъа этгенинг? Кесинг жангыз олтуруп, битеу халкъ а эрттенден ингирге дери тёгерегингде сюелип нек турады? – деди.

15Мусса да къайын атасына:

– Халкъ манга Аллахдан хукму сорургъа келеди. 16Алада бир тюрлю иш болгъан заманда, ала манга келедиле, мен да экисини арасында хукму этеме, Аллахны бегимлерин бла насийхатларын билдиреме, – деди.

17Муссаны къайын атасы уа анга:

– Сен муну иги этмейсе, – деди. – 18Кесинги да, санга келген халкъны да къыйнарыкъса. Нек дегенде, бу иш санга асыры къыйынды, муну жангыз кесинг эталлыкъ тюйюлсе[+]. 19Энди мени сёзюме тынгыла. Мен санга бир зат айтайым да, Аллах сени биргенге болсун. Сен халкъгъа Аллахны аллында келечи бол эмда аны ишлерин Аллахха айт. 20Алагъа бегимлени бла насийхатланы юйрет, ала барыр жолну эмда ала этер ишлени кёргюзт. 21Сен а битеу халкъдан, Аллахдан къоркъгъан фахмулу адамла,[†] улутха сюймеген, кертичи адамла сайла, сора аланы халкъгъа, мингине, жюзюне, эллисине эм онуна таматала этип сал[+]. 22Ала дайым да халкъны сюдлюк ишлерине къарасынла. Хар уллу магъаналы ишни санга билдирсинле, битеу гитче ишлеге уа кеслери къарасынла. Алай бла, ала да сени бла бирге бу жумушну ауурлугъун кётюрюп, сени ишинг тынчыракъ болур. 23Аллах санга буюруп, сен муну этсенг, чыдаялырса, битеу бу халкъ да ырахатлыкъ бла кеси жерине барыр.

24Мусса къайын атасыны сёзлерине тынгылап, битеу ол айтхан затланы этгенди. 25Ол битеу Исраилден фахмулу адамла сайлагъанды да, аланы мингине, жюзюне, эллисине эм онуна таматала этип, халкъгъа башчылагъа салгъанды[+]. 26Ала не заманда да халкъны сюдлюк ишлерине къарай эдиле. Къыйын ишлени Муссагъа билдире эдиле, битеу гитче ишлеге уа кеслери къарай эдиле[+].

27Сора Мусса къайын атасын ашыргъанды, ол да ёз къыралына къайтханды.

### 19


Исраиллиле Синай тауну къатында

1Исраил[†] улулары Мисирни жеринден чыкъгъанларыны ючюнчю айында, жангы айны тамам биринчи кюнюнде Синай[†] атлы къуу жерге жетгендиле. 2Рефидимден атланып, Синай атлы къуу жерге келгендиле. Анда, къуу жерде, тауну аллында Исраил улула къонуш[†] салып тохтагъандыла[+].

3Мусса[†] таугъа ёрлеп, Аллахны аллына чыкъды. Раббий[†] таудан аны чакъырып:

– Якъупну юйюрюне былай айт, Исраил улуларына муну билдир: 4«Мисирлилеге не этгеними, сизни къуш къанатла бла кётюрюп айланнганча жюрютюп, Кесиме алып келгеними кёргенсиз[+]. 5Алай бла сиз, Мен айтханны этип, сыйлы[†] кесаматымы[†] тутсагъыз, битеу халкъланы арасында Мени багъалы хазнам болурсуз. Нек дегенде, битеу дуния Меникиди,[+] 6сиз а Манга дин къуллукъчуланы[†] патчахлыгъы эмда сыйлы миллет болурсуз». Исраил улуларына айтырыкъ сёзлеринг быладыла, – деди[+].

7Мусса таудан тюшюп, халкъны тукъум таматаларын жыйгъанды эмда Раббий анга буюргъан битеу бу сёзлени алагъа айтханды. 8Битеу халкъ да бирча:

– Раббий айтхан затланы барын да толтурурбуз, – деп жууап берди.

Мусса да, Раббийге къайтып, халкъны жууабын келтирди[+].

9Раббий Муссагъа:

– Ма, Мен санга къалын булут ичинде келирме да, Мен сени бла къалай сёлешгеними халкъ эшитип, ёмюрге да санга ийнаныр, – деди.

Мусса да халкъны сёзлерин Раббийге айтды. 10Раббий Муссагъа былай айтды:

– Халкъгъа бар да, аны бюгюн бла тамбла таза эт. Кийимлерин жуусунла[+]. 11Ючюнчю кюннге хазыр болсунла. Ючюнчю кюн Раббий битеу халкъны кёз аллында Синай таугъа тюшерикди. 12Халкъгъа тауну тёгерегинден ызлыкъ тартып, анга: «Таугъа ёрлемезге эм аны этегине тиймезге сакъ болугъуз. Таугъа ким тийсе да, ёлтюрюллюкдю. 13Анга къол тиймесин, аны ташла бла тюйюп неда садакъдан атып ёлтюрсюнле. Мал болса да, адам[†] болса да, ол сау къалмасын», – деп айт. Ала, созулуп согъулгъан сур быргъы тауушну заманында, таугъа ёрлерге боллукъдула.

14Сора Мусса таудан халкъгъа тюшюп, халкъны тазалагъанды, ала кеслерини кийимлерин жуугъандыла. 15Мусса халкъгъа:

– Ючюнчю кюннге хазыр болугъуз. Бу заманда къатынларыгъызгъа жууукълашмагъыз, – дегенди.

16Ючюнчю кюн, танг атхан заманда, кёк кюкюреуле, элияла, тауну башында къалын булут эмда бек кючлю мюйюз быргъы таууш болгъанды, алай бла къонушда болгъан битеу халкъ титирегенди. 17Мусса халкъны къонушдан чыгъарып, Аллах бла тюбеширге элтгенди. Тауну этегинде сюелип тохтагъандыла. 18Синай тау, аны юсюне от ичинде Раббий тюшгени себепли, саулай тютюнлене эди. Ожакъдан чыкъгъан тютюнча, андан тютюн чыгъа эди. Эмда саулай тау бек титирей эди. 19Мюйюз быргъы таууш да кючлюден кючлю болуп бара эди. Мусса сёлеше эди, Аллах да кёкню кюкюретип, анга жууап бере эди.

20Раббий Синай тауну башына тюшгенде, Муссаны тау башына чакъыргъанды, Мусса да ёрлегенди. 21Раббий Муссагъа:

– Тюш да халкъгъа айтып билдир, ала Раббийни кёрюрге чекден ётмесинле; ётселе, кёпле къырылырла. 22Раббийге жууукълашхан дин къуллукъчула да, Раббий аланы жокъ этмез ючюн, кеслерин тазаласынла, – деди[+].

23Мусса Раббийге:

– Халкъ Синай таугъа чыгъаргъа болаллыкъ тюйюлдю, нек дегенде, Сен бизге: «Тауну тёгерегине чек тартып, аны сыйлы эт», – деп, айтып тыйгъанса, – деди.

24Раббий да анга:

– Бар, тюш, Харунну[†] да алып, артха ёрле. Дин къуллукъчула бла халкъ а, Раббийге ёрлейик деп, чекден ётмесинле. Алайсыз Ол аланы жокъ этер, – деди.

25Сора Мусса энишге тюшюп, бу затланы халкъгъа билдиргенди.

### 20


Он фарыз


(Эсг. 5:5-33)

1[•]Аллах битеу бу сёзлени айтып бергенди:

2– Мен – сени Раббий[†] Аллахынгма. Сени Мисирден, къул-къарауашлыкъ жерден чыгъаргъан – Менме[+].

3Менден башха аллахларынг болмасын[+].
4Кесинге жалгъан тейри – огъары кёкде, тюбюнде жерде неда жерден тёбен сууда болгъан бир затха ушагъан бир тюрлю бир сыфат этме[+]. 5Алагъа баш урма эм къуллукъ этме. Мен, Раббий Аллахынг – эриш Аллахма. Мени кёрюп болмаучулагъа, атасы этген гюняхы[†] ючюн, сабийине жазасын береме, ючюнчю эм тёртюнчю тёлюлерине дери окъуна[+]. 6Мени сюйюучюлеге эм Мени фарызларымы тутуучулагъа уа минг тёлюлерине дери мархамат этеме[+].
7Раббий Аллахынгы атын бошуна сагъынма. Раббий Аны атын керексиз жерде сагъыннганны жазасыз къоймаз[+].
8Шабат кюнню[†] эсингде тут, аны сыйлы[†] кёр[+]. 9Алты кюн ишле эм хар тюрлю жумушунгу эт. 10Жетинчи кюн а – Раббий Аллахынгы энчи шабат кюнюдю. Ол кюн не сен, не уланынг, не къызынг, не къулунг, не къарауашынг, не малынг, не арагъызда тургъан тыш адам,[†] бир тюрлю бир иш этмегиз. 11Нек дегенде, Раббий кёкню эм жерни, тенгизни эм битеу алада болгъан затланы алты кюнню ичинде жаратханды, жетинчи кюн а тынчайгъанды. Ол себепден, Раббий шабат кюннге алгъыш этип, аны сыйлы этгенди.
12Атанга бла ананга хурмет эт, сора Раббий Аллахынг санга берлик жерде ёмюрюнг узакъ болур[+].
13Мурдарлыкъ этме[+].
14Зийна этме[+].
15Урлама[+].
16Тенгинге къажау жалгъан шагъатлыкъ этме[+].
17Тенгинги юйюне сукъланма. Тенгинги къатынына, къулуна, къарауашына, ёгюзюне, эшегине не башха бир затына сукъланма.

18Битеу халкъ кёк кюкюреулени эм мюйюз быргъы тауушну эшитип, элияланы эм тауну тютюнленнгенин кёргенди. Сора халкъ къоркъуп титирегенди да, узакъда тохтап, 19Муссагъа:[†]

– Бизни бла сен сёлеш, биз тынгыларыкъбыз. Аллах бизни бла сёлешмесин, биз ёлюп къалмайыкъ, – дегенди[+].

20Мусса халкъгъа:

– Къоркъмагъыз! – деди. – Аллах сизни сынар ючюн, сиз хар заманда да Андан къоркъуп, гюнях этмез ючюн келгенди.

21Халкъ узакъда сюелип тура эди. Мусса уа Аллах тургъан къалын къарангыгъа кирди.


Къурман этилиучю жерни юсюнден жорукъла

22Раббий Муссагъа:

– Исраил[†] улулагъа былай айт: «Мен сизге кёкден къалай сёлешгеними, сиз кёргенсиз. 23Менден башха тейрилеге табынмагъыз. Кесигизге кюмюш неда алтын тейриле этмегиз.

24Манга къурман этилиучю жерни топуракъдан этигиз, толусунлай кюйдюрюлген къурманларыгъызны да, саламатлыкъ къурманларыгъызны да, къойларыгъызны эм тууарларыгъызны, аны юсюнде къурман этигиз. Мен атымы эсгертиучю хар жерге келип, сизге алгъыш берликме. 25Манга къурман этилиучю жерни ташладан этсегиз а, аны жонулгъан ташладан ишлемегиз. Ташлагъа салтагъызны тийиргенлей, аланы харам[†] этериксиз[+]. 26Анда сизни уятлыгъыгъыз ачылмасын деп, Манга къурман этилиучю жерге ёрлер ючюн атлауучла ишлеме».

### 21

1Сен алагъа билдирлик жорукъла быладыла:


Бий-къул жорукъла


(Эсг. 15:12-18)

2Чюйютлю къул сатып алсанг, ол алты жыл ишлесин, жетинчи жыл а, тёлеусюз, азат болсун[+]. 3Ол жангызлай келген эсе, жангыз кеси чыкъсын. Къатыны бар эсе уа, аны бла бирге къатыны да чыкъсын. 4Аны бийи анга къатын берген эсе, ол къатын да анга жашла, къызла тапхан эсе уа, къатын да, сабийлери да бийинде къалсынла, ол киши кеси жангыз азат болсун.

5Къул: «Бийими да, къатынымы да, сабийлерими да сюеме, азатлыкъгъа чыгъарыкъ тюйюлме», – десе уа, 6бийи аны Аллахны аллына келтирсин эмда аны эшикге неда эшик жанына сюеп, аны къулагъын биз бла тешсин. Сора ол къул ёмюрюнде бийине къуллукъ этер[+].

7Биреу къызын къарауашлыкъгъа сатса, ол къыз къулла чыгъыучуча азатлыкъгъа эркин боллукъ тюйюлдю. 8Бийи къыз бла кесине сёз тауусса, сора, аны жаратмаса, аны, жулуу берип, артха алыргъа эркинлик берсин. Бий, къыз бла келишимин бузгъаны ючюн, аны башха миллетге сатаргъа эркинлиги жокъду. 9Бий къарауашын кесини уланына алыргъа сёз тауусса, анга къызларынача эркинлик берсин. 10Экинчи къатын алса уа, къарауашны ашсыз, кийимсиз къоймазгъа, къатынынача къараргъа керекди. 11Ол анга бу юч затны этмей эсе уа, ол къарауаш ахча тёлеусюз, жулуусуз азат болсун.


Адамгъа жара салгъанланы юсюнден жорукъла

12Биреу адамны[†] уруп ёлтюрсе, кеси да ёлтюрюлсюн[+]. 13Алай а, биреу муну аман ниети болмай этсе, Мен Аллах да бир адамны башха адамны къолундан ёлюрге къойсам, адам ёлтюрген кишиге къачар жер белгилерме[+]. 14Биреу жууугъун мурат этип, харам[†] ниет бла ёлтюрсе уа, аны Манга къурман этилиучю жерден окъуна алып ёлтюрт.

15Атасын неда анасын ургъан адамны ёлтюрюрге керекди.

16Биреу адам урлап сатса неда ол адам аны къолунда табылса, урлагъан адамны ёлтюрюрге керекди[+].

17Атасына неда анасына къаргъыш этген адамны ёлтюрюрге керекди[+].

18Адамла урушхан заманда, бир адам башхасын таш бла неда жумдургъу бла урса, урулгъан адам ёлмей къалып, тёшекге тюшсе, 19сора къобуп, юйюнден таякъгъа таянып чыкъса, ургъан адамгъа азап салыргъа керек тюйюлдю, жаланда аны ишин тохтатханы ючюн тёлесин эмда сау болгъунчугъа дери, анга бакъсын.

20Биреу кесини къулун неда къарауашын таякъ бла уруп ёлтюрсе, анга азап салыргъа керекди. 21Къул-къарауаш бир эки кюн жашаса уа, иесине азап салыргъа керек тюйюлдю, нек дегенде, къул-къарауаш бийини мюлкюдю.

22Адамла тюйюшген заманда, бууаз къатынны урургъа тюшюп, аны ичи кетсе, башха заран а болмаса, ол къатынны эри ненча десе да, къадыла да тап кёрселе, терс адамдан аллай бир тазир[*] алыргъа керекди. 23Башха заран болса уа, жан ючюн жан, 24кёз ючюн кёз, тиш ючюн тиш, къол ючюн къол, аякъ ючюн аякъ берирге, 25кюйдюрген жерин кюйдюрюрге, жара салгъан жерине жара салыргъа, уруп аурутхан жерин уруп аурутургъа керекди[+].

26Биреу къулуну неда къарауашыны кёзюне уруп, анга къыяу салса, къыяу салыннган кёз ючюн, азат этсин. 27Къулун неда къарауашын уруп, тишин тюшюрсе, аны тишин тюшюргени ючюн аны азат этсин.


Мал иелени жууаплылыкълары

28Тууар мал эр кишини неда тиширыуну мюйюзлери бла уруп ёлтюрсе, тууарны ташла бла тюйюп ёлтюрюрге, аны этин ашамазгъа керекди. Тууарны иеси уа терс тюйюлдю[+]. 29Алай а, тууарны уруучу болгъаны белгили болуп, иеси, муну билип тургъанлай, аны тыймагъан эсе, тууар да эр кишини неда тиширыуну ёлтюрсе, тууарны ташла бла тюйюп ёлтюрюрге, аны иесин да ёлтюрюрге керекди. 30Анга тазир салынса уа, не тазир салынса да жаны ючюн тёлеу берсин[+]. 31Тууар иесини жашын неда къызын уруп ёлтюрсе, анга бу жорукъгъа кёре этерге керекди. 32Тууар биреуню къулун неда къарауашын уруп ёлтюрсе, тууарны иеси аны бийине отуз шекел[†] кюмюш тёлерге, тууарны уа ташла бла тюйюп ёлтюрюрге керекди.

33Биреу уруну ачса, неда уру къазып аны жапмай къойса эм ары тууар неда эшек жыгъылып тюшсе, 34уруну иеси, аны багъасын тёлеп, малны иесине ахча берирге керекди, мыллык а аныкъы боллукъду[+].

35Биреуню тууары башхасыны тууарын уруп ёлтюрсе, сау тууарны сатып аны багъасын эки тенг этсинле, ёлген тууарны да эки тенг этсинле. 36Тууар уруучу болгъаны белгили болуп, иеси аны тыймагъан эсе уа, тууар ючюн тууар берирге керекди, ёлген тууар а аныкъы болсун.

### 22


Мюлк юсюнден жорукъла

1Биреу тууар неда къой-эчкини урлап кессе неда сатса, тууар ючюн беш тууар, къой ючюн да тёрт къой тёлерге керекди. 2Биреу юйюне кирген гудучуну тутса эм уруп ёлтюрсе, аны къанын тёкгени ючюн терс боллукъ тюйюлдю. 3Аны кюн туугъандан сора ёлтюрсе уа, аны къанын тёкгени ючюн терс боллукъду. Гудучу урлагъан затыны багъасын тёлерге керекди. Тёлерге заты жокъ эсе уа, урлагъан затыны тёлеуюне аны кесин сатсынла. 4Ол урлагъан мал – тууар, эшек неда къой болсун – аны къолунда саулай табылса, эки къат тёлесин.

5Биреу малларын кесини жеринде тутмай, аланы башхасыны сабанына неда жюзюм бахчасына жиберип малтатса, кесини сабаныны эм бахчасыны бек иги тирлигинден берип тёлесин.

6От тюшюп чырпыланы ёртен алса эмда батанланы неда орулгъан тирликлени, неда сабанны кюйдюрсе, от салгъан адам[†] тёлерге керекди.

7Биреу тенгине сакъларгъа ахча неда хапчукла берсе эмда была аны юйюнден урлансала, сора, гудучу табылса, ол эки къат тёлесин. 8Гудучу табылмаса уа, юйню иеси Аллахны аллына келип, тенгини затына къол жетдирмегенине ант этсин.

9Хар даулаш затны юсюнден: тууарны, эшекни, къойну, кийимни, хар тас болгъан затны, ол меникиди деп айтханланы экиси да ишлерин Аллахны аллына келтирирге керекдиле. Аллах кимни терслесе, ол тенгине эки къат тёлесин.

10Биреу тенгине сакъларгъа эшек неда тууар, неда къой, неда башха мал берсе, ол а ёлсе неда къыяу тюшсе, неда киши кёрмей урланып къалса, 11малны сакъларгъа алгъан адам кесини тенгини малына къол жетдирмегенине Раббийни[†] аллында экисини арасында ант этсин. Малны иеси аны къабыл этсин, сакъларгъа алгъан а тёлемесин. 12Аны къолундан урланса уа, ол малны иесине тёлерге керекди. 13Жаныуар таласа уа, шагъатлыкъгъа таланнган мыллыкны кёргюзтсюн. Таланнган ючюн тёлемесин.

14Биреу тенгинден борчха мал алса, малгъа уа къыяу тюшсе неда ёлсе, малны иеси уа аны къатында болмагъан эсе, тёлерге керекди. 15Малны иеси аны къатында болгъан эсе уа, тёлерге борчлу тюйюлдю. Ол ахчагъа жалгъа алыннган эсе, ол багъасына кетсин.


Жамауат низамла

16Биреу сёз тауусмагъан къызны терилтип, аны бла жатса, къалым берип, аны кесине къатыннга алсын[+]. 17Къызны атасы къызны анга берирге унамаса уа, къызлыгъы ючюн къалымгъа къаллай бир ахча берирге керек эсе, аллай бир тёлесин.

18Хыйнычыны сау къалдырма[+].

19Хайыуан бла жатыучу хар адам ёлтюрюлсюн[+].

20Бир Раббийден башха аллахлагъа къурман этиучю адам жокъ этилсин.

21Киргинчиге зулму этмегиз, аны унукъдурмагъыз. Сиз кесигиз да Мисирни жеринде киргинчиле эдигиз[+].

22Не тул къатыннга, не ёксюзге зулму этме[+]. 23Сен алагъа зулму этсенг а, ала Манга тарыгъып къычыргъанда, Мен аланы къычырыкъларын эшитирме. 24Мени ачыуум чыгъып, сизни къылыч бла ёлтюртюрме, сора сизни къатынларыгъыз тул къатынла, сабийлеригиз да ёксюз сабийле болуп къалырла.

25Мени халкъымдан бир жарлыгъа ахча ёнгкюч берсенг, аны къысма эмда анга къозлау[*] салма[+]. 26Жууугъунгу юс кийимин жюкге[*] алсанг, кюн батхынчы къайтар[+]. 27Юсюн жабаргъа андан башха заты жокъду, аны юс кийими олду. Ол юсюне не кийип жатарыкъды? Алай бла, ол Манга тарыгъып къычырыкъ этгенде, Мен мархаматлы болгъаным себепли, аны эшитирме.

28Аллахха къаргъыш этме, халкъынгы бачамасын сёкме.

29Ындыр басыуунгу эм жюзюм сыгъыуунгу башламындан мычымай Манга келтир. Уланларынгдан тюнгючюн Манга бер[+]. 30Тууарынгы эм къой-эчкинги биринчи туугъанын да алай эт. Жети кюн ала аналары бла тура турсунла, сегизинчи кюн а аланы Манга бере тур[+].

31Сиз Мени сыйлы[†] адамларымсыз. Аулакъда жаныуар талагъан хайыуан этни ашамагъыз, аны итлеге атыгъыз[+].

### 23


Тюзлюкню бла мархаматны юсюнден жорукъла

1Жалгъан хапарны жайма. Ётюрюк шагъатлыкъ этип аманлыкъчыгъа болушма[+].

2Асламысы жанлы болуп, аманлыкъгъа тайма, сюдлюк ишни, асламысы айтханнга кёре тюйюл, тюзлюкден таймай эт. 3Жарлы адам[†] сюдлюк ишинде тюз тюйюл эсе, жарлыды деп, аны жанлы болма[+].

4Жауунгу тууарын неда эшегин ажашып тургъанларынлай тапсанг, аланы анга сюрюп келтир[+]. 5Жауунгу эшеги жюгю бла жыгъылып тургъанлай кёрсенг, аны къоюп кетме, анга эшекни жюгюн тюшюрюрге болуш.

6Жарлы адамынгы сюдлюк ишине терс хукму этме[+]. 7Жалгъан затдан узакъ бол, терсликсизни эм тюз адамны ёлтюртме. Аллай аманлыкъны Мен кечмем[+]. 8Улутха алма. Улутха кёзлери сауланы сокъур этеди эм тюз адамланы ишлерине терс хукму этдиреди[+].

9Киргинчиге зулму этме. Киргинчи адамны жюрегин сиз билесиз: сиз да Мисирни жеринде киргинчиле эдигиз[+].


Шабат жылны бла шабат кюнню юсюнден жорукъла

10Жеринге алты жыл урлукъ сал эмда аны тирликлерин жый. 11Жетинчи жылда уа аны солургъа къой, халкъынгы къолайсыз адамлары андан хайырлансынла, аладан къалгъанланы да аулакъдагъы жаныуарла ашасынла. Жюзюм бахчангы да, зейтун терек бахчангы да алай эт[+].

12Алты кюн ишлеринги эт, жетинчи кюн а тынчай, тууарынг да, эшегинг да солусунла, къарауашынгы уланы да, киргинчи да тынчайсынла[+].

13Мен битеу сизге айтхан затланы тутугъуз. Башха тейрилени эсгермегиз, аланы атларын ауузугъузгъа келтирмегиз.


Юч уллу байрам

14Жылда Манга юч кере байрам эт[+].

15Ачымагъан Ётмек байрамны тут. Мени санга буюргъаным кибик, Абиб[†] айны белгиленнген кезиуюнде жети кюн ачымагъан ётмек аша. Сен Мисирден ол айда чыгъып кетгенсе. Мени аллыма къурулай бир адам да келмесин[+].

16Сабанынгда салгъан урлукъну Биринчи Битимле байрамны эт.

Жылны ахырында сабанынгдан тирлик жыйгъанда Сабан Той байрамны да эт[+].

17Битеу эр кишилеринг жылда юч кере Раббий-Тааланы[†] аллына кёрюнсюнле[+].

18Манга этилген къурманны къанын ачыгъан затха къуйма.

Манга байрамгъа этилген къурманны жауундан эрттенликге къалдырма.

19Жеринги биринчи битимлерин Раббий Аллахынгы юйюне келтир.

Улакъны анасыны сютюнде биширме[+].


Жангы жерле алыуну юсюнден насийхатла

20Ма, Мен сени жолунгда сакъларгъа эмда Мен хазырлагъан жерге элтирге, аллынгда Мёлегими иеме[+]. 21Аны къатында кесинги тап жюрют, Аны сёзюне тынгыла. Анга къажау сюелме. Нек дегенде, Ол, Анда Мени Атым болгъаны себепли, къозгъалыуугъузну кечмез. 22Аны сёзюне тынгыласанг эмда битеу айтхан затларымы толтурсанг, Мен душманларынгы душманы, жауларынгы жауу боллукъма[+]. 23Мени Мёлегим аллынгда барып, сени аморлуланы, хитлилени, перизлилени, кенанлыланы,[†] хивлилени, эбуслуланы жерлерине келтиргенде, Мен аланы жокъ этерме[+]. 24Аланы аллахларына табынма, къуллукъ этме эмда адетлеринден юлгю алма. Аланы ууат, менгирлерин[†][*] да буз[+]. 25Раббий Аллахынга къуллукъ эт, сора ашынга да, сууунга да берекет берирме, сенден аурууланы да кетерирме[+]. 26Сени жерингде заманы жетмей туугъанла эм къаратонла болмазла. Жашау кюнлеринги санын да толу этерме[+].

27Аллынгда къоркъутуууму иерме, юсюнге келлик хар миллетни жунчутурма, битеу душманларынгы аллынгдан къачарча этерикме[+]. 28Сени аллынгда къабыучу чибинле иерме, ала сени аллынгдан хивлилени, кенанлыланы эм хитлилени къуууп къыстарла[+]. 29Жер бош къалып, аулакъдагъы жаныуарла кёп болмаз ючюн, бу миллетлени аллынгдан бир жылгъа къыстап къоймам[+]. 30Сен кёп болуп, бу жерни къолгъа алгъынчы, аланы сенден аз-аздан къыстай турлукъма.

31Чеклеринги Къамиш тенгизден Филист тенгизге дери эмда къуу жерден Эфрат суугъа дери тартырыкъма. Бу жерде жашагъанланы къолугъузгъа берликме, аланы аллынгдан къуууп къыстарса[+]. 32Не ала бла, не аланы аллахлары бла кесамат[†] этме. 33Ала сени Манга къажау гюняхха[†] тюшюрмез ючюн, ала жерингде жашаргъа керек тюйюлдюле. Сен аланы аллахларына къуллукъ этсенг, ол санга тузакъ болуп къаллыкъды[+].

### 24


Халкъ кесаматны къабыл этеди

1Сора Раббий[†] Муссагъа[†] былай айтды:

– Сен, Харун,[†] Надаб, Абиху эмда Исраилни[†] тукъум таматаларындан жетмиш адам[†] Раббийге ёрлегиз да, узакъдан сежда этигиз[+]. 2Раббийни къатына жангыз Мусса жанласын, ала уа жууукълашмасынла, халкъ да аны бла ёрлемесин.

3Мусса келип, Раббийни битеу сёзлерин эм хукмуларын халкъгъа айтды. Битеу халкъ бир ауаздан жууаплай:

– Раббий айтхан затланы барын да этербиз, – дедиле[+].

4Мусса Раббийни битеу сёзлерин жазып къойгъанды.

Эрттенликде эртте туруп, Мусса тауну тюбюнде къурман жер[†] къурагъанды эмда, Исраилни онеки тайпасына кёре, онеки эсгертме таш сюеп салгъанды.

5Сора исраилли жашланы ийгенди да, ала толусунлай кюйдюрюллюк къурманла келтиргендиле эмда Раббийге саламатлыкъ къурманнга бугъала кесгендиле. 6Мусса, къанны бир жартысын алып, тазлагъа къуйгъанды, къалгъан жартысын а къурман этилиучю жерге бюркгенди. 7Сора, Кесамат[†] Китапны алып, халкъгъа эшитдирип, окъугъанды. Ала да:

– Раббий айтхан затлагъа бой салып, барын да этербиз, – дедиле.

8Сора Мусса къанны алып, халкъгъа бюркгенди эмда:

– Бу къан – битеу бу сёзлени юсюнден Раббий сизни бла этген кесаматны бегитген къанды, – деди.

9Андан сора Мусса, Харун, Надаб, Абиху эмда Исраилни тукъум таматаларындан жетмиш адам ёрге чыгъып, 10Исраилни Аллахын кёргендиле. Аны аякъларыны тюбюнде кёкню кесича жарыкъ, таза накъутдан ишленнгеннге ушаш кётюртме бар эди[+]. 11Аллах Исраил улуладан сайланнганлагъа заран этмегенди. Ала Аллахны кёргендиле, сора ашагъандыла эм ичгендиле.

12Раббий Муссагъа:

– Манга, таугъа ёрле да анда тур. Мен санга Тауратны[†] фарызлары жазылгъан гыйы ташланы берирме. Аланы Мен халкъгъа юйретир ючюн жазгъанма, – деди[+].

13Мусса, кесине жумуш этиучю Ешуа бла тебиреп, Аллахны таууна чыкъды[+]. 14Тукъум таматалагъа уа:

– Биз сизге къайтып келгинчи, былайда туругъуз. Ма Харун бла Хур сизни бла къаладыла. Сюдлюк иши болгъан адам алагъа келсин, – деген эди.

15Мусса таугъа чыкъгъанда, тауну булут жапханды. 16Раббийни аламатлыгъы[†] Синай[†] тауну юсюне энип, тюшгенди. Алты кюн тауну булут жапханлай тургъанды, жетинчи кюн а Раббий булут ичинден Муссаны чакъырып сёлешгенди.

17Тауну башында Раббийни аламатлыгъыны кёрюмдюсю Исраил улулагъа жаннган от кибик кёрюне эди[+]. 18Мусса булут ичине кирип, таугъа чыкъгъанды. Тау башында Мусса къыркъ кюн бла къыркъ кече тургъанды[+].

### 25


Сыйлы Мекямгъа жараулу саугъала


(Чыгъ. 35:4-9)

1[•]Раббий[†] Муссагъа[†] сёлешип, былай айтды:

2– Исраил[†] улулагъа айт, ала Манга саугъала келтирсинле. Манга хар кёл салып берген адамдан[†] саугъа алыгъыз. 3Ма сиз аладан аллыкъ саугъала: алтын, кюмюш, жез, 4кёк, къызгъылдым эм ачы къызыл тюрсюнлю жюн, иничге гетен, эчки жюн, 5къызылгъа боялгъан къой териле, кёк сахтиян эм къадаркъан агъач, 6чырахтаннга зейтун жау, майлар ючюн эм тютюн урдурур ючюн ариу ийисли затла, 7эфодха[†][*] эм ёшюнлюкге оникс эм башха асыл ташла. 8Манга Сыйлы[†] Жер къурасынла, сора араларында турурма[+]. 9Битеу Мен санга кёргюзтген юлгюле кибик, Мекямны да, битеу аны сауутларын да алай этигиз.


Шагъатлыкъ Кюбюр


(Чыгъ. 37:1-9)

10[•]– Къадаркъан агъачдан Кюбюр ишлегиз. Аны узунлугъу эки къары[†] бла жарым, кенглиги бир къары бла жарым, бийиклиги да бир къары бла жарым болсун[+]. 11Аны ичин да, тышын да сырма алтын бла тышлап, баш жанында да аны тёгерегине алтын карниз этдир. 12Анга, эритип къуюп, тёрт алтын тогъай этдир да, аланы Кюбюрню тёрт аягъына орнат: эки тогъайны бир жанында, эки тогъайны бирси жанында. 13Къадаркъан агъачдан къурукъла[*] ишлетип, аланы алтын бла тышлат. 14Кюбюрню кётюрюп жюрютюр ючюн, аны эки жанындан къурукъланы тогъайлагъа кийирт. 15Къурукъла Кюбюрню тогъайларына кийирилгенлей турсунла, андан чыгъарылмасынла. 16Кюбюрню ичине Мен санга берлик Шагъатлыкъ ташланы сал.

17Кюбюрню башын – Мархамат Жерни[†] – сырма алтындан ишлет. Аны узунлугъу эки къары бла жарым, кенглиги уа бир къары бла жарым болсун. 18Тёш-чёгюч бла ишленнген алтындан эки Керуб[*] сурат этдир. Ала Кюбюрню башыны эки къыйырында орнат. 19Бир Керубну бир къыйырына, бирси Керубну уа бирси къыйырына сал. Керубла[†] Кюбюрню башыны эки къыйырында, аны бла бир болурча этигиз. 20Керубла къанатлары бла Мархамат Жерни жапсынла, аланы къанатлары ёрге керилсинле, бетлери уа бир-бирлерине къарасынла. Керубланы бетлери Мархамат Жерге айланып болсунла.

21Кюбюрню ичине Мен санга берлик Шагъатлыкъны салып, аны юсюне Кюбюрню башын – Мархамат Жерни – сал. 22Мен сени бла анда тюбеширикме эмда Шагъатлыкъ Кюбюрню[†] юсюнде болгъан Керубну арасындан, Мархамат Жерни юсюнден Исраил улулагъа буюргъанымы барын санга билдирликме[+].


Сыйлы ётмекле салынырыкъ стол


(Чыгъ. 37:10-16)

23[•]– Къадаркъан агъачдан стол ишлет. Аны узунлугъу эки къары, кенглиги бир къары, бийиклиги да бир къары бла жарым болсун. 24Аны сырма алтын бла тышлат, тёгерегине алтын карниз ишлет. 25Столну тёгерегине къол аяз бийиклиги[*] болгъан къабыргъа ишлет, къабыргъаны тёгерегине да алтын карниз ишлет. 26Столгъа тёрт алтын тогъай ишлет, аланы столну тёрт мюйюшюндеги тёрт аягъына бегит. 27Столну кётюрюп жюрютюр ючюн, къурукъла кийирирча, къабыргъаларында тогъайла болсунла. 28Къурукъланы уа къадаркъан агъачдан ишлет, алтын бла тышлат, ол столну бу къурукъла бла кётюрюп жюрютюрле. 29Анга табакъла да, ашлаула да, суусап къуярча къошунла бла аякъла да ишлет; ала сырма алтындан болсунла. 30Сыйлы ётмеклени столгъа, Мени аллыма дайым сала тур[+].


Алтын чырахтан


(Чыгъ. 37:17-24)

31[•]– Сырма[*] алтындан чырахтан ишлет. Аны аягъы бла сабы тёш-чёгюч бла ишленсин, чёмючлери да, алмалары да, чечеклери[*] да кесинден тюйюп-созуп чыгъарылыргъа керекдиле. 32Чырахтанны къабыргъаларындан алты бутакъ чыгъаргъа керекди: юч бутагъы бир къабыргъасындан, бирси юч бутагъы да бирси къабыргъасындан. 33Бир бутагъында сюеккъоз[*] чечекге ушаш, алмалары бла эм чечеклери бла юч чёмюшчюк, бирси бутагъында да сюеккъоз чечекге ушаш, алмалары бла эм чечеклери бла юч чёмюшчюк болургъа керекди. Чырахтандан чыкъгъан алты бутакъ да бирчала болсунла. 34Чырахтанны сабында уа, сюеккъоз чечекге ушаш, алмалары эм чечеклери бла тёрт чёмюшчюк болургъа керекди. 35Чырахтанны сабындан алты бутакъ чыгъаргъа керекди. Биринчи эки бутагъыны, бирси эки бутагъыны эм къалгъан эки бутагъыны тюбюнде да бирер алма болургъа керекди. 36Алмала да, бутакълары да чырахтанны кесинден чыгъаргъа керекдиле. Ол, сырма алтындан тёш-чёгюч бла ишленнген бир сау зат болургъа керекди.

37Чырахтаннга жети чыракъ ишлет, чыракъларын аны юсюне сал, ала чырахтанны ал жанын жарытсынла. 38Анга къысхачланы да, къырыкъланы да сырма алтындан этдир. 39Битеу бу кереклери бла бирге чырахтанны бир талант[†][*] сырма алтындан ишлесинле. 40Къара, аланы санга тауда кёргюзтюлген юлгю бла ишлет.

### 26


Сыйлы Мекям


Иничге гетен жабыула


(Чыгъ. 36:8-38)

1[•]– Сыйлы[†] Мекямны, ийирилген иничге гетенден эм кёк, къызгъылдым эмда ачы къызыл бетли жюнден этилген, он жабыудан этдир, жабыуланы юслеринде да уста этилген Керуб суратла болсунла. 2Хар жабыуну узунлугъу жыйырма сегиз къары,[†] эни уа тёрт къары – битеу жабыуланы ёлчеую бирча болсун. 3Беш жабыу бир-бирлерине жалгъансынла, бирси беш жабыу да бир-бирлерине жалгъанып болсунла. 4Жабыуланы эки бёлеги бирге къошулгъан жерни ахырында, биринчи жабыуну къыйырында да, бирси жабыуну къыйырында да кёк бетли илгикле этдир. 5Жабыуланы биринчи бёлегини да, экинчи бёлегини да къыйырларында эллишер илгик этдир. Илгикле бир-бирлерине келиширге керекдиле. 6Элли алтын ыргъакъ ишлет, жабыуланы ыргъакъла бла бир-бирлерине жалгъат, сора бир сау Мекям болур.


Эчки жюн кийизле

7– Сыйлы Мекямны жапхан чатыргъа эчки жюнден кийизле басдыр; аллай онбир кийиз этдир. 8Хар кийизни узунлугъу отуз къары, эни уа тёрт къары – онбир кийизни ёлчеую бирча болсун. 9Беш кийизни, энчи, бирге жалгъат, алты кийизни да, энчи, бирге жалгъат. Чатырны ал жанындагъы алтынчы кийизни эки къат этдир. 10Кийизлени биринчи бёлегини да, экинчи бёлегини да къыйырында эллишер илгик этдир. 11Элли жез ыргъакъ ишлет, ыргъакъланы илгиклеге илиндирип, чатырны башын бирге жалгъат, ол саулай бир кийизча болсун. 12Чатырны жабыуларындан артыкъ къалгъан жарым жабыу Сыйлы Мекямны арт жанына жайылсын. 13Чатырны жабыуларыны узунлугъундан артыкъ къалгъаны уа, бир къары бир жанындан, бир къары да бирси жанындан, Сыйлы Мекямны жабар ючюн аны эки кабыргъасындан энишге салынсын. 14Чатырны башын тышындан жабаргъа къызылгъа боялгъан къой териле, дагъыда аны тыш жанындан жабаргъа кёк сахтиян[*] этдир[+].


Илкичле эм аякъ тюплери

15[•]– Сыйлы Мекямгъа къадаркъан агъачдан, ала сюелип турурча илкичле[*] ишлет. 16Хар илкични узунлугъу он къары, кенглиги да бир къары бла жарым болсун. 17Хар илкични бир-бирине келишген эки илинмеги болсун. Сыйлы Мекямны битеу илкичлерин алай этдир. 18Мекямны къыбыла жанына жыйырма илкич ишлет. 19Жыйырма илкични тюплерине къыркъ кюмюш аякъ тюп ишлет. Хар илкични тюбюню эки илинмегине бирер аякъ тюп болсун. 20Сыйлы Мекямны бирси жанына да, шимал жанына, жыйырма илкич ишлет. 21Алагъа да къыркъ кюмюш аякъ тюп ишлет. Хар илкични тюбюне экишер аякъ тюп болсун. 22Мекямны арт жанына да, кюнбатыш жанына, алты илкич ишлет. 23Мекямны арт жаныны эки мюйюшюне да эки илкич ишлет. 24Мюйюшледеги илкичлени тюп жаны айры къалсын, баш жаны уа биринчи тогъайгъа жалгъансын. Бу илкичлени экиси да алай ишленип, эки мюйюш къурасынла. 25Алай бла сегиз илкич, алагъа да оналты кюмюш аякъ тюп болур. Хар илкични тюбюне экишер аякъ тюп ишленсин.

26Къадаркъан агъачдан аркъаула[*] да ишлет. Мекямны бир жаныны илкичлерине беш аркъау, 27Мекямны бирси жаныны илкичлерине да беш аркъау, Мекямны артында, кюн батыш жанындагъы илкичлерине да, беш аркъау ишлет. 28Ичиндеги аркъау а илкичлени орталары бла Мекямны бир къыйырындан бирси къыйырына ётерге керекди. 29Илкичлени уа алтын бла тышлат. Аркъаула кийириллик тогъайланы да алтындан ишлет. Аркъауланы да алтын бла тышлат.

30Сора Мекямны, санга тауда кёргюзтлюген юлгюге кёре салдыр.


Сыйлы Мекямны ич жабыуу

31[•]– Кёк, къызгъылдым эм къызыл бетли жюнден эмда ийирилген иничге гетенден жабыу этдир, аны юсюнде уста ишленнген Керуб суратла болсунла[+]. 32Аны, къадаркъан агъачдан жонулгъан, алтын ыргъакълары бла, тёрт кюмюш аякъ тюпге бегитилген, алтын бла сырылгъан тёрт багъанагъа жайдыр. 33Жабыуну ыргъакълагъа такъдыр, Шагъатлыкъ Кюбюрню[†] ары, жабыуну ич жанына кийирт. Сора жабыу сизге Сыйлы Жерни бла Эм Сыйлы Жерни ортасын айырыр. 34Эм Сыйлы Жерде тургъан Шагъатлыкъ Кюбюрню юсюне Мархамат Жер[†] болгъан башын салдыр. 35Жабыуну тышында, Мекямны шимал жанында столну салдыр. Аны тенгинде уа, къыбыла жанында, чырахтанны салдыр.


Сыйлы Мекямгъа кирген жерни жабыуу

36– Чатыргъа кирген жерни жабыуун кёк, къызгъылдым эм ачы къызыл бетли жюнден бла ийирилген иничге гетенден согъулгъан, накъышла да салыннган къумачдан этдир. 37Жабыугъа къадаркъан агъачдан беш багъана[*] ишлет, аланы алтын бла сырдыр, ыргъакълары да алтындан болсунла. Багъаналагъа, жезден эритип къуйдуруп, беш аякъ тюп ишлет.

### 27


Толусунлай кюйдюрюлген къурман этилиучю жер


(Чыгъ. 38:1-7)

1[•]– Къадаркъан агъачдан къурман этилиучю жер ишлет. Ол тёртгюл болсун: узунлугъу беш къары,[†] кенглиги да беш къары, бийиклиги уа юч къары болсун. 2Аны тёрт мюйюшюнде да, аны бла бир агъач кесекден мюйюзле ишлет. Къурман жерни[†] жез бла тышлат. 3Анга кюлюн тёгерге челекле, кюрекле, тазла, сенекле, мыдых алыучу сауутла ишлет – битеу кереклери жезден болсунла. 4Анга, жезден, кюл агъыучу, аугъа ушаш чалдиш ишлет. Чалдишни тёрт мюйюшюне тёрт жез тогъай этдир. 5Чалдиш, къурман жерни жарымына дери жетерча, аны къурман жерни тюп жаныны тёгерегине салдыр. 6Къурман жерге къадаркъан агъачдан къурукъла ишлетип, аланы жез бла тышлат. 7Къурман жерни кётюрюп элтирик заманда, къурукъларын аны эки жанында тогъайлагъа кийир. 8Аны къангаладан жый эм ичи бош болсун. Санга тауда кёргюзтюлгенича, алай этдир.


Сыйлы Мекямны арбазы


(Чыгъ. 38:9-20)

9[•]– Сыйлы[†] Мекямгъа арбаз ишлет. Арбазны къыбыла жаныны жабыулары, согъулгъан иничге гетенден этилсинле, бир жаныны жабыууну узунлугъу жюз къары болсун. 10Жабыулагъа жыйырма багъана, багъаналагъа да жезден жыйырма аякъ тюп ишлерге керекди. Багъаналаны ыргъакълары эм аланы илгиклери кюмюшден болсунла. 11Аны кибик арбазны шимал жанына да узунлугъу жюз къары болгъан жабыу этилсин, жабыулагъа жыйырма багъана, багъаналагъа да жезден жыйырма аякъ тюп ишленсин. Багъаналаны ыргъакълары эм аланы илгиклери кюмюшден болсунла.

12Арбазны кюнбатыш жаныны жабыулары уа эллишер къарыгъа жетсинле. Жабыулагъа он багъана, багъаналагъа да он аякъ тюп ишленсин. 13Арбазны кюнчыгъыш жаныны жабыулары да эллишер къары болсунла. 14Кирген жерни бир жанында онбеш къарылыкъ жабыула тагъылсынла; жабыулагъа юч багъана, багъаналагъа да юч аякъ тюп этилсин. 15Кирген жерни бирси жанында да онбешкъарылыкъ жабыула болсунла; жабыулагъа юч багъана, багъаналагъа да юч аякъ тюп ишленсин.


Арбазны къабакъ эшигини жабыуу

16– Арбазны къабакъ эшигини жабыууну кенглиги жыйырма къары болсун. Ол, кёк, къызгъылдым эм ачы къызыл бетли жюнден бла ийирилген иничге гетенден согъулгъан, накъышла да салыннган къумачдан тигилсин. Жабыугъа тёрт багъана, багъаналагъа да тёрт аякъ тюп ишленсин. 17Арбазны тёгерегини битеу багъаналары кюмюш байламлыкъла бла бегейтилирге керекдиле. Багъаналаны ыргъакълары кюмюшден, аякъ тюплери уа жезден къуюлсунла. 18Арбазны узунлугъу жюз къары, битеу кенглигине керилгени уа элли къары, бийиклиги беш къары, жабыулары ийирилген иничге гетенден, багъаналаны аякъ тюплери уа жезден болсунла. 19Сыйлы Мекямда битеу хайырланылгъан керекле, аны битеу къазыкълары эм арбазны битеу къазыкълары да жезден этилсинле.


Чыракълагъа зейтун жау


(Леб. 24:1-4)

20[•]– Исраил[†] улулагъа буюр, ала санга, хар дайым да чырахтанны чыракълары жанып, жарыкъ берип турур ючюн, зейтун терекни кёгетинден этилген таза зейтун жау келтирип турсунла. 21Тюбешиу Чатырда,[†] Шагъатлыкъ Кюбюрню[†] аллындагъы жабыуну тыш жанында, Харун[†] эм аны уланлары Раббийни[†] аллында чыракъланы ингирден эрттенликге дери жаннганлай тутсунла. Бу Исраил улуларыны тёлюлерине ёмюрлюк жорукъду[+].

### 28


Дин къуллукъчуланы кийимлери


(Чыгъ. 39:1)

1– Сен Исраил[†] улуланы арасындан къарындашынг[†] Харунну[†] бла аны уланларын кесинге жууукълашдыр. Харун бла аны Надаб, Абиху, Элазар эм Итамар деген уланлары Манга дин къуллукъчулукъ[†] этерле. 2Къарындашынг Харун аламат эм ариу кёрюнюр ючюн, анга сыйлы[†] кийимле тикдир. 3Мен кёллерине хунерлик салгъан битеу усталагъа, Харун Манга дин къуллукъчулукъ этсин деп, айт, аны айырып сыйлы этер ючюн, ала анга сыйлы кийимле тиксинле. 4Ма, ала этерик кийимле: ёшюнлюк, эфод,[†] къаптал, накъышлы узун кёлек, сарых[*] эм белибау. Къарындашынг Харун бла аны уланлары Манга дин къуллукъчулукъ этсинле деп, алагъа сыйлы кийимле тигер ючюн, 5устала алтын, кёк, къызгъылдым эм ачы къызыл бетли жюн эмда иничге гетен алсынла.


Эфод[*]


(Чыгъ. 39:2-7)

6[•]– Алтындан, кёк, къызгъылдым эм ачы къызыл бетли жюнден эмда ийирилген иничге гетенден уста согъулгъан къумачдан эфод да этсинле. 7Ол жалгъаныр ючюн, аны эки къыйырында эки жалгъаучу имбашлыкъ болургъа керекди. 8Эфодну юсюндеги уста тигилген белибау да, тамам эфодча, алтындан, кёк, къызгъылдым эм къызыл бетли жюнден эмда ийирилген иничге гетенден ишленирге керекди.

9Эки оникс таш алып, аланы юсюне Исраилни уланларыны атларын тужур этип жаздыр. 10Аланы алтысыны атларын бир ташха, алтысыны да атларын бирси ташха, бир-бири ызындан, туугъанларына кёре тюшюрт. 11Тужур салыучу уста мухур ишлегени кибик, ол эки ташха Исраилни уланларыны атларын тужур этип жаздыр да, аланы алтындан ишленнген уялагъа орнатдыр. 12Ол эки ташны, эфодну эки имбашлыгъына салдыр. Ол ташла Исраил улулагъа эсгертиу ташладыла. Харун аланы атларын Раббийни[†] аллында эсгертип турур ючюн, кесини имбашларында жюрютюрюкдю. 13Ташланы уяларын алтындан ишлет. 14Сырма алтындан эки сынжырчыкъ да, жыжымча бурдуруп, ишлет. Сора сынжырчыкъланы уялагъа бегитдир.


Оноу ёшюнлюк


(Чыгъ. 39:8-21)

15[•]– Уста ишленнген оноу ёшюнлюк этдир. Ол да эфод этилгенча, алтындан, кёк, къызгъылдым эм ачы къызыл бетли жюнден эмда ийирилген иничге гетенден болсун. 16Ол тёртгюл, эки къатлы, узунлугъу бир къарыш, кенглиги да бир къарыш болургъа керекди. 17Анга уяларына салыннган ташланы тёрт тизгин этдирип салдыр. Биринчи тизгин: къызыл накъут, топпас, жашил зумурут. 18Экинчи тизгин: феруза, накъут, налмас. 19Ючюнчю тизгин: кёк накъут, агат, аметист. 20Тёртюнчю тизгин: сары накъут, оникс, яспис. Ала алтын уяларына салыныргъа керекдиле. 21Онеки таш боллукъду. Хар бирине, мухур жазылгъанча, Исраилни уланларыны атлары башха-башха тужур этип жазылыргъа керекдиле. Была Исраилни онеки тайпасын кёргюзтген ташла болсунла.

22Оноу ёшюнлюкге, сырма алтындан бурулуп, эшилип этилген сынжырчыкъла этдир. 23Ёшюнлюкге, алтындан эки тогъай такъдыр, эки тогъайны ёшюнлюкню эки мюйюшюне бегитдир. 24Эшилген эки алтын сынжырчыкъны ёшюнлюкню къыйырларындагъы эки тогъайгъа сууурт. 25Эки сынжырчыкъны эки къыйырын а ёшюнлюкдеги эки оруннга салдырт эмда эфодну бет жанына, имбашлыкълагъа къысдырт. 26Дагъыда эки алтын тогъай ишлет, аланы да ёшюнлюкню тюп мюйюшлерине тагъып, эфодну ич жанына салыннган жеринде бегитдир. 27Аны кибик эки алтын тогъай ишлетип, аланы да эфодну эки имбашлыгъыны тюп жанында тутдурсунла, аны бет жанында жалгъаннган жеринде эфодну уста эшилген белибаууну огъары жанында кёклесинле. 28Ёшюнлюкню тогъайларын эфодну тогъайларына кёк жюнден эшилген тартма бла къысаргъа керекдиле. Алай бла ёшюнлюк, эфодну уста этилген белибаууну огъары жанында къалып, эфоддан тюшмей турур.

29Харун сыйлы жерге кирген заманда, Мен, Раббий, аланы тохтаусуз эсгерир ючюн, Исраилни уланларыны атларын оноу ёшюнлюкде, кесини жюрек жанында жюрютюп турур. 30Оноу ёшюнлюкге Уримни бла Тумимни[†][*] сал. Харун сыйлы жерге, Раббийни аллына кирген заманда, ала Харунну жюрегини къатында болурла. Харун, Исраил улулагъа оноу этер ючюн, Уримни бла Туммимни дайым Раббийни аллында кесини жюрегини къатында жюрютюп турур[+].


Дин къуллукъчуну башха кийимлери


(Чыгъ. 39:22-26, 30-31)

31[•]– Эфодну тюбюнден кийилген къапталны саулай кёк бетли этдир. 32Аны тюз ортасында башы кирирча тешик болсун. Тешикни тёгерегине, жыртылмаз ючюн, кюбени баш тешигинеча, санжох[*] салыныргъа керекди. 33Аны этеклерини тёгерегине кёк, къызгъылдым эм къызыл бетли халыладан анар суратла этдир, араларында алтын къонгуроучукъла да салынсынла. 34Къапталны этегини тёгерегинде алтын къонгуроучукъ бла анар, алтын къонгуроучукъ бла анар болсунла. 35Харун ол къапталны къуллукъ этген заманда кийсин. Ол Эм Сыйлы Жерге, Мен Раббийни аллыма киргенде бла чыкъгъанда, къонгуроучукъланы тауушу эшитилир да, ол ёлмей къалыр.


Раббийни Сыйлысы

36Сырма алтындан сыйдамланнган къангачыкъ этдир, аны юсюне, мухургъа жонулуп жазылгъанча, «Раббийни Сыйлысы» деп, тужур[*] этдир. 37Аны кёк тартма[*] бла сарыхха бегитдир. Ол сарыхны ал жанында бегисин. 38Къангачыкъ Харунну мангылайында болсун да, Исраил улуланы Манга келтирген битеу сыйлы саугъаларыны кемликлерин ол кесини боюнуна алыр. Мен, Раббий, алагъа ыразы болур ючюн, къангачыкъ дайым аны мангылайында турсун[+].

39Иничге гетенден узун кёлек да тикдир, сарыхны да иничге гетенден ишлет, белибаугъа да накъыш салынсын[+].


Башха дин къуллукъчуланы кийимлери


(Чыгъ. 39:27-29)

40Харунну уланлары аламат эм ариу кёрюнюр ючюн, алагъа узун кёлекле, белибаула, башлыкъла этдир. 41Къарындашынг Харуннга бла аны уланларына ол кийимлени кийдирип, аланы майла, дин къуллукъчулукъгъа сал эмда айырып сыйлы эт. Сора ала Манга дин къуллукъчулукъ этерле.

42Аланы уятлыкъларын жабаргъа, беллеринден базыкъ бутларына дери жетген гетен ич кёнчекле тикдир. 43Харун эм аны уланлары Тюбешиу Чатыргъа[†] киргенде неда Сыйлы Жерде къуллукъ этер ючюн, къурман этилиучю жерге жууукълашханда, терс болуп ёлмез ючюн, ол ич кёнчеклени киерге керекдиле. Бу – Харуннга бла аны тукъумуна ёмюрге да жорукъ болсун.

### 29


Харун бла аны жашлары дин къуллукъгъа салынадыла


(Леб. 8:1-36)

1[•]– Аланы Манга дин къуллукъчулукъ[†] этер ючюн, сен аланы былай сыйлы[†] эт: тууарладан бир бугъа эмда эки къыяусуз къочхар ал. 2Ачымагъан ётмекле да, зейтун жау бла басылгъан ачымагъан гюттюле да, зейтун жау жагъылгъан ачымагъан халыула да ал. Аланы бидиш[*] будай ундан этдир[+]. 3Аланы бир четеннге салып, ол четенни да, бугъа бла эки къочхарны да келтир.

4Харунну[†] бла аны уланларын а Тюбешиу Чатырны[†] эшик аллына келтирип, суу бла жууундур. 5Кийимлени ал да, Харуннга узун кёлекни, къапталны, аны юсюне эфодну[†] эм ёшюнлюкню кийдир, эфодну уста эшилген белибауун къыс. 6Аны башына сарыхны сал эмда сарыхны юсюне сыйлы тажны сал. 7Сора майлау[†] жауну ал да, башына къуюп, аны майла[+]. 8Аны кибик Харунну уланларын келтир да, алагъа да узун кёлекле кийдир, 9Харуннга да, аны уланларына да белибаула къыс эмда башлыкъла байла. Сора, жорукъгъа кёре, дин къуллукъчулукъ ёмюрге да аланы болур. Алай бла Харунну да, аны уланларын да къуллукъларына тохташдыр.

10Бугъа тананы Тюбешиу Чатырны аллына келтир, Харун да, аны уланлары да къолларын бугъаны башына салсынла. 11Сора бугъаны Раббийни[†] аллында, Тюбешиу Чатырны эшик аллында боюнун кесерсе. 12Бугъа тананы къанындан ал да, бармагъынг бла къурман этилиучю жерни мюйюзлерини юслюне сюрт, къалгъан къанны уа къурман этилиучю жерни тюбюне тёк[+]. 13Сора ичин жапхан битеу жауун да, къара чегилерини юсюндеги жауун да, эки бюйрегин да, аланы юсюндеги жауну да алып, къурман этилиучю жерни юсюнде кюйдюр[+]. 14Бугъа тананы этин, терисин эм чегилерин а къонушдан[†] тышында отда кюйдюр. Бу – гюнях[†] ючюн къурманды[+].

15Бир къочхарны да ал, Харун бла аны уланлары къолларын къочхарны башына салсынла. 16Сора къочхарны боюнун кес, аны къанын алып, къурман этилиучю жерни хар жанына да бюрк. 17Къочхарны этин сан-сан эт, аны ичин бла бутларын жуу, аланы сан-сан этилген юлюшлери бла эм башы бла бирге сал. 18Сора къочхарны къурман этиучю жерни юсюнде толусунлай кюйдюр. Бу – Раббийни ыразы этген жагъымлы ийис берген, Раббийни сыйына толусунлай отда кюйдюрюлген къурманды[+].

19Бирси къочхарны ал да, Харун бла аны уланлары къолларын къочхарны башына салсынла. 20Сора къочхарны боюнун кес, аны къанындан алып, Харунну онг къулагъыны къыйырына эмда аны уланларыны онг къулакъларыны къыйырына бла онг къолларыны баш бармакъларына эмда онг аякъларыны баш бармакъларына жакъ. Къалгъан къанны алып, къурман этилиучю жерни хар жанына да бюрк. 21Къурман этилиучю жерни юсюндеги къандан эмда майлаучу жаудан алып, Харунну юсюне эм аны кийимлерине, аны уланларыны юслерине эм кийимлерине да бюрк. Сора ол да, аны кийимлери да, уланлары да, аланы кийимлери да сыйлы болурла.

22Сора къочхарны жауун, къуйругъуну жауун, ичин жапхан жауун, къара чегилерини юсюндеги жауун, эки бюйрегин да, аланы юсюндеги жауун эм онг жапхагъын ал. Бу – дин къуллукъчуну къуллугъуна салыр ючюн кесилген къурманды. 23Раббийни аллында болгъан ачымагъан ётмек четенден бир тёгерек ётмек, зейтун жау бла басылгъан бир гюттю эм бир халыу да ал. 24Быланы барысын да Харунну бла аны уланларыны къолларына берип, Раббийни аллында кётюрюп келтир. 25Сора быланы аланы къолларындан ал да, Раббийни аллында жагъымлы ийис берген, толусунлай кюйдюрюлген къурман бла бирге, къурман этилиучю жерде кюйдюр. Бу – Раббийге отда кюйдюрюлген къурманды[+]. 26Сора Харунну къуллугъуна салыр ючюн кесилген къочхарны тёшюн ал да, Раббийни аллында кётюрюп келтир. Бу сени юлюшюнг болур.

27Харунну бла аны уланларын къуллукъларына салыр ючюн кесилген къурман къочхарны кётюрюлюп келтирилген тёшюн да, саугъагъа берилген жапхагъын да айырып сыйлы эт. 28Бу, Харуннга эм аны уланларына Исраил[†] улуладан ёмюрлюк юлюш болур. Нек дегенде, бу саугъа – Исраил улуланы Раббийге келтирген саламатлыкъ къурманларындан бириди.

29Харунну сыйлы кийимлери уа, Харун ёлгенден сора, аланы киерик эмда майланып дин къуллукъчу боллукъ, аны уланларына кёчерикди[+]. 30Харунну уланларындан аны орунуна дин къуллукъчу болгъан адам[†] сыйлы жерде къуллукъ этер ючюн, Тюбешиу Чатыргъа кирген заманында аланы жети кюн киерге керекди.

31Харунну бла аны уланларын къуллукъгъа салыр ючюн кесилген къочхарны алып, аны этин сыйлы жерде сууда бишир. 32Сора Харун да, уланлары да, къочхарны этин эм четендеги ётмекни алып, Тюбешиу Чатырны эшик аллында ашасынла. 33Ала дин къуллукъчула болуп, Аллахха багъышланыр ючюн, гюняхларын кечдирген бу затланы жангыз ала ашаргъа тийишлидиле. Аладан башха адам ашаргъа жарарыкъ тюйюлдю: бу затла сыйлыдыла[+]. 34Аланы къуллукъларына салыр ючюн кесилген къурман этден бла ётмекден эрттенликге къалса уа, къалгъанын отда кюйдюр, ашаргъа жарарыкъ тюйюлдю: ол сыйлыды.

35Харуннга да, аны уланларына да битеу санга буюргъанларымча этерсе. Аланы къуллукъларына салыр ючюн, бу адетлени жети кюн этип турургъа керекди. 36Тазалау этер ючюн, хар кюнден гюнях ючюн къурманнга бугъа келтирирсе. Къурман этилиучю жерни тазаларгъа, гюнях ючюн къурман эт эмда, сыйлы этер ючюн, аны майла[+]. 37Къурман жерни[†] жети кюн тазалап, сыйлы этерсе, сора къурман жер бек сыйлы болур. Анга тийген хар зат да сыйлы болур[*][+].


Харкюнлюк къурманла


(Сан. 28:1-8)

38[•]Къурман жерде дайым, хар кюн сайын, къурманнга эки къозу келтир: 39эрттенликде бир къозуну, ингирде да бир къозуну. 40Биринчи къозу бла бирге быланы келтир: бидиш будай ундан эфаны ондан бирин[*], анга зейтун жаудан хинни тёртден бирин[*] къошуп, эм дагъыда юсюне къуюлгъан саугъагъа чагъырдан хинни тёртден бирин. 41Бирси къозуну ингирде къурман этерсе. Эрттенликде этгенча, ун саугъа да, къуюлгъан саугъагъа чагъыр да келтирирсе. Бу жагъымлы ийис берген, Раббийни сыйына отда кюйдюрюлген къурманды[+].

42Бу толусунлай кюйдюрюлген къурман Тюбешиу Чатырны эшик аллына, Раббийни аллына, келлик тёлюлеригизде дайым келтирилип турсун. Анда сизни бла тюбешип, Мен сени бла сёлеширикме. 43Анда Мен Исраил улулары бла тюбеширикме. Мени аламатлыгъым бу жерни сыйлы этер.

44Тюбешиу Чатырны да, къурман этилиучю жерни да сыйлы этерме. Харунну да, аны уланларын да, ала Манга дин къуллукъчулукъ этер ючюн, сыйлы этерме. 45Исраил улуланы арасында турурма эмда аланы Аллахы болурма[+]. 46Сора Мен, аланы араларында турур ючюн, аланы Мисирни жеринден чыгъаргъан Раббий Аллахы болгъанымы билирле. Мен – аланы Раббий Аллахыма.

### 30


Ладан ийис чыгъарылыучу жер


(Чыгъ. 37:25-28)

1[•]– Ладан ийис чыгъарылыучу жер ишлет. Аны къадаркъан агъачдан этдир. 2Узунлугъу бир къары,[†] кенглиги да бир къары болсун. Ол тёртгюл болургъа керекди. Бийиклиги уа эки къары болсун. Мюйюзлерин аны кесинден тюйюп чыгъарыргъа керекди[+]. 3Аны юсюн да, тёрт къабыргъасын да, мюйюзлерин да сырма алтын бла тышлат. Аны тёгерегине да алтын карниз ишлет. 4Аны эки жанында, карнизини тюбюнде эки алтын тогъай салдыр. Сора аны къурукъла бла кётюрюп жюрютюр ючюн, тогъайла къурукъ тутхучла болурла. 5Къурукъланы къадаркъан агъачдан ишлет да, алтын бла сырдыр. 6Ладан ийис чыгъарылыучу жерни Шагъатлыкъ Кюбюрню[†] туурасындагъы жабыуну аллына сал. Ол, Шагъатлыкъ Кюбюрню башына[†] – Мархамат Жерине[†] къаршы турсун. Анда Мен сени бла тюбеширикме.

7Харун[†] аны юсюнде ладан кюйдюрлюкдю. Хар эрттен сайын чыракъланы тюзетген заманында, ол ладан тютюн чыгъарлыкъды. 8Харун ингирде чыракъланы жандыргъан заманында да, ладан ийис этдирликди. Алай бла Раббийни[†] аллында келлик тёлюлеригизде дайым ладан ийис чыгъарылып турлукъду. 9Бу жерни юсюнде башха тюрлю бир тютюн ийис чыгъармагъыз, не толусунлай кюйдюрюлген къурман, не мирзеу саугъа этмегиз; аны юсюне къуюлгъан саугъагъа чагъыр да тёкмегиз[+]. 10Харун жылдан бир кере гюнях[†] ючюн къурман кесип, къанны ладан ийис чыгъырылыучу жерни мюйюзлерине сюртюп, аны тазаласын. Келлик тёлюлеригизде да, жылдан бир кере, гюнях ючюн этилген къурманны къаны бла, бу тазалау этилсин. Бу жер – Мен Раббийге уллу сыйлы[†] затды[+].


Саналыу ючюн хакъ

11Сора Раббий Муссагъа[†] былай айтды:

12– Исраил[†] улуланы жангыдан тергеп, санарыкъ заманынгда, хар бири, жанын жулур ючюн, Раббийге хакъ берсин, сора аланы санагъан кезиуде, араларында къыргъан ауруу болмаз[+]. 13Саналыугъа тюшген хар адам[†] Раббийге Сыйлы Жерде жюрюген ахчадан жарым шекел[†][*] хакъ берирге керекди. Бир шекел жыйырма герады.[†][+] 14Жыл санлары жыйырмадан атлагъан, саналыугъа тюшген хар адам Раббийге хакъ берирге керекди. 15Жанларыгъызны жулур ючюн Раббийге хакъ берген заманыгъызда, бай адам андан кёп, жарлы адам да андан аз бермесин, хар бирине жарым шекел мардады. 16Исраил улуладан тазалау ахчаны алып, аны Тюбешиу Чатырны[†] кереклисине жарата турурса. Жанларыгъызны жулур ючюн, Исраил улулагъа, бу Раббийни аллында эсгертиучю болур[+].


Къол-аякъ жууаргъа суу орун

17[•]Сора Раббий Муссагъа былай айтды:

18– Андан суу алып къол-аякъ жууаргъа бир жез суу орун ишлет, аны аякъ тюбю да жезден болсун, аны Тюбешиу Чатырны бла къурман этилиучю жерни арасында салдырып, ичине суу къуйдур[+]. 19Харун да, аны уланлары да андан суу алып, къолларын бла аякъларын жуусунла. 20Ала Тюбешиу Чатыргъа кирлик кезиуде неда Раббийни сыйына отда кюйдюрюлген къурман этер ючюн къурман этилиучю жерде къуллукъ этерик заманларында, ёлюп къалмаз ючюн, суу бла жууунсунла. 21Ала, ёлюп къалмаз ючюн, къолларын бла аякъларын суу бла жуусунла. Бу Харуннга да, туудукъларына да, битеу келлик тёлюлеринде, ёмюрлюк бегим болсун.


Сыйлы майлау жау

22Сора Раббий Муссагъа былай айтды:

23– Эм иги ариу ийисли затны ал: суусун мюрден беш жюз шекел[*] эмда аны жартысы – эки жюз элли шекел – ариу ийисли таржын, эки жюз элли шекел ариу ийисли къамиш, 24Сыйлы Жерде жюрюген шекелге кёре, беш жюз шекел касия эмда бир хин зейтун жау ал. 25Аладан сыйлы майлау[†] этер ючюн жау къура, аны ариу ийисли майлау этиучю устала жарашдырыучуларыча, алай хазырла. Бу – сыйлы майлау жау болур[+]. 26Тюбешиу Чатырны да, Шагъатлыкъ Кюбюрню да майларса. 27Столну да, аны битеу кереклерин да, чырахтанны да, аны битеу кереклерин да, ладан ийис чыгъарылыучу жерни да, 28толусунлай кюйдюрюлген къурман этилиучю жерни да, битеу аны кереклерин да, къол-аякъ жууаргъа суу орунну да, аны аякъ тюбюн да бу жау бла майларса[+]. 29Аланы сыйлы этерсе, сора ала бек сыйлы затла болурла. Хар алагъа тийген зат да сыйлы болуп къалыр[+].

30Харунну бла аны уланларын майлап, ала Манга дин къуллукъчулукъ[†] этер ючюн, аланы айырып сыйлы эт[+]. 31Исраил улулагъа уа былай айт: «Бу сизни келлик тёлюлеригизде Манга сыйлы майлау жау боллукъду. 32Башха адамланы чархларын муну бла майларгъа жарарыкъ тюйюлдю эмда анга ушашдырып, май этмегиз. Бу – сыйлыды; сизге бу сыйлы зат болургъа керекди. 33Быллай май ким жарашдырса неда аны бла тыш адамны ким майласа, ол адам ёз халкъындан къоратылыр».


Ариу ийисли тютюн

34Сора Раббий Муссагъа былай айтды:

– Кесинге ариу ийисли затла ал: стакти, оних, халуан[*] эмда таза ладан – барын да тенг ал. 35Аладан, ариу ийисли затла этиучю устала жарашдырыучуларыча, тузланнган, таза, сыйлы, ариу ийисли тютюн чыгъарыучу къатышым этерсе[+]. 36Биразын жармалап ууакъ этерсе, сора бир кесегин Тюбешиу Чатырда, Шагъатлыкъны аллына, Мен сени бла тюбеширик жерге салырса. Бу сизге уллу сыйлы зат болур. 37Кесигизге быллай тютюн чыгъарыучу къатышым этмегиз. Бу – Раббийге айырылгъан сыйлы затды. 38Аны бла тютюн урдурур ючюн аллай зат ким этсе да, ёз халкъындан къоратылыр.

### 31


Бесалел бла Охолиаб устала


(Чыгъ. 35:30–36:1)

1[•]Раббий[†] Муссагъа[†] былай айтханды:

2– Къара, Мен Яхуданы тайпасындан Хурну туудугъу, Урийни жашы Бесалелни сайлагъанма. 3Мен аны, Аллахны Рухундан толтургъанма, анга хунерлик, ангылаулукъ, билим эм хар тюрлю усталыкъ бергенме. 4Алтын, кюмюш, жез затла ишлерге, 5салынырыкъ асыл ташланы жонаргъа, хар тюрлю агъач усталыкъ этерге хунерлик бергенме. 6Дагъыда, ма, анга болушлукъчу этип, Данны тайпасындан Ахисамакны жашы Охолиабны сайлагъанма. Мен битеу усталагъа да хунерлик бергенме. Ала Мен санга буюргъан затланы барысын да этерле. 7Ала Тюбешиу Чатырны[†] да, Шагъатлыкъ Кюбюрню[†] да, аны жапхан Мархамат Жерни[†] да, Чатырны битеу кереклерин да, 8столну да, аны кереклерин да, сырма алтындан ишленнген чырахтанны да, аны битеу кереклерин да, ладан ийис чыгъарылыучу жерни да, 9толусунлай кюйдюрюлген къурман этилиучю жерни да, аны битеу кереклерин да, къол-аякъ жууаргъа суу орунну да, аны тюбюн да, 10ариу согъулгъан кийимле да – дин къуллукъчу[†] Харуннга[†] эм аны уланларына сыйлы[†] кийимле – ала дин къуллукъчулукъ этер ючюн, 11Сыйлы Жерде къуллукъгъа керекли майлау[†] жау да, кюйдюрюлюп ариу ийис чыгъарыучу затла да этерле. Ала барын да, Мен санга буюргъанымча, алай этсинле.


Шабат кюнню тутуу

12[•]Сора Раббий Муссагъа сёлешип, былай айтханды:

13– Исраил[†] улуларына айт:

Шабат кюнлерими[†] тутугъуз. Сизни сыйлы этиучю Раббий Мен болгъанымы сиз билир ючюн, бу тёлюден тёлюге Мени бла сизни арабызда белгиди. 14Шабат кюнню тутугъуз: ол сизге сыйлыды. Аны харам[†] этген адам[†] ёлтюрюлсюн. Шабат кюн иш этген адам ёз халкъындан жокъ этилсин[+]. 15Алты кюн ишлеригизни этигиз, жетинчи кюн а Раббийге берилген сыйлы шабатды – саулай ырахатлыкъ кюндю. Шабат кюн иш этген адам, ким болса да, ёлтюрюлсюн. 16Исраил улулары шабат кюнню тутсунла, тёлюден тёлюге шабат кюнню байрамын этсинле. Бу – ёмюрлюк кесаматды.[†] 17Бу – Мени бла Исраил улуларыны арабызда ёмюрлюк белгиди. Нек дегенде, Раббий кёкню бла жерни алты кюнню ичинде болдургъанды, жетинчи кюн а тынчайып, ырахатланнганды[+].

18Аллах, Синай[†] тауда Мусса бла сёлешип бошагъанындан сора, анга эки гыйы ташны, Шагъатлыкъ ташланы берген эди. Аланы юслерине Аллахны къолу бла жазылып эди[+].

### 32


Алтын тана сурат


(Эсг. 9:7-21, 25-29)

1[•]Халкъ, Муссаны[†] таудан тюшмей кёп къалгъанын кёргенинде, Харунну[†] къатына жыйылып, анга:

– Хайда, бизге жол кёргюзтюр тейри ишле. Бу Муссагъа, бизни Мисирни жеринден чыгъаргъан адамгъа,[†] не болгъан эсе да, билмейбиз, – дегендиле[+].

2Харун алагъа:

– Къатынларыгъызны, уланларыгъызны, къызларыгъызны къулакъларындагъы сыргъаланы тешип, манга келтиригиз, – дегенди.

3Сора битеу халкъ къулакъларындан алтын сыргъаларын алып, Харуннга келтирди. 4Ол да аланы къолларындан келтирген алтынларын алып эритди да, андан тана сыфатлы сурат ишледи, тёгерегин да кесгич бла сыйдам этди. Сора ала:

– Эй Исраил![†] Сени Мисирни жеринден чыгъаргъан аллахынг ма буду! – дедиле.

5Муну кёргенинде, Харун тана суратны аллына къурман этилиучю жер салды, сора:

– Тамбла Раббийге[†] байрам этербиз, – деп билдирди.

6Экинчи кюн ала эртте тургъандыла да, толусунлай кюйдюрюлген къурманла этгендиле эмда саламатлыкъ къурманла келтиргендиле. Халкъ ашаргъа-ичерге олтургъанды, сора туруп, ойнап-кюлюп башлагъанды.

7Раббий Муссагъа:

– Терк энишге тюш! – деди. – Сен Мисирни жеринден чыгъаргъан халкъынг терсине айланнганды. 8Мен алагъа фарыз этген жолдан ала терк тайдыла. Кеслерине къуюлуп этилген тана сурат ишлегендиле, анга табынып, къурманла этгендиле эмда: «Эй Исраил! Сени Мисирни жеринден чыгъаргъан аллахынг ма буду!» – дегендиле.

9– Мен бу халкъны кёреме, – деди Раббий Муссагъа. – Бу халкъ – терсбоюн халкъды[+]. 10Энди Мени къой, алагъа къажау ачыуум чыкъсын да, аланы къырып къояйым, сенден а уллу миллет жаратайым[+].


Муссаны тилеги

11Мусса уа Раббий Аллахына жалбарып башлады:

– Я Раббий! Сен Мисирни жеринден уллу къудуретинг бла эм кючлю къолунг бла чыгъаргъан халкъынга ачыуунг чыкъмасын[+]. 12Мисирлиле: «Ол аланы жояргъа, таулада ёлтюрюрге эмда аланы жер башындан жокъ этерге аман ниет бла чыгъаргъанды», – демесинле, жаннган чамланыуунгу тый, ёз халкъынгы жоймай къой. 13Ёз къулларынг Ибрахимни,[†] Исхакъны,[†] Исраилни эсинге тюшюр. Сен алагъа Кесинг бла ант этип: «Мен туудукъларыгъызны жайып, кёкдеги жулдузлача кёп этерикме. Сизге айтхан битеу бу жерни туудукъларыгъызгъа берликме, ала анга ёмюрге да ие боллукъдула», – дегенсе[+].

14Сора Раббий, жумушап, халкъына жетдирлик палахны этмей къойгъанды[+].


Мусса гыйыланы ууатады

15Сора Мусса, айланып, таудан тюшюп башлагъанды. Эки Шагъатлыкъ таш да аны къолунда эдиле. Ол гыйы ташланы эки жанына да, аргъы эм берги жанына, жазылып эди. 16Гыйыла – Аллахны иши эдиле, аланы жазыулары да – Аллах салгъан жазыула эдиле.

17Ешуа, халкъны къычыргъан ауазын эшитип, Муссагъа:

– Къонушдан[†] уруш къычырыкъ эшитиледи, – деди.

18Мусса уа:

– Бу не хорлагъанланы, не хорланнганланы къычырыкълары тюйюлдю. Мен жырлагъан ауазла эшитеме, – деди.

19Сора, къонушха жууукълашып, тана суратны да, тепсеулени да кёргенинде, Муссаны ачыуу къайнады. Ол гыйыланы къолундан атып ийип, тауну этегинде ууатып къойду. 20Ала этген тана суратны алып, от ичинде эритди. Сора эзип букъу этди да, суугъа чачып, аны Исраил улулагъа ичирди[+].

21Харуннга уа Мусса:

– Бу халкъ, сен аны быллай уллу гюняхха[†] тюшюрюрча, санга не этгенди? – деди.

22Харун а:

– Манга ачыуланма, жюйюсханым. Бу халкъ аман ниетли халкъ болгъанын, сен кесинг билесе. 23Ала манга: «Бизге жол кёргюзтюр тейри ишле. Бу Муссагъа, бизни Мисирни жеринден чыгъаргъан адамгъа, не болгъан эсе да, билмейбиз», – дегендиле. 24Мен да алагъа: «Кимде алтын бар эсе да, чыгъарыгъыз», – дегенме. Ала манга алтын бергендиле. Аны отха атханма, сора бу тана сурат чыкъгъанды, – деди.


Мусса халкъгъа азап салады

25Мусса халкъны тыйгъысыз болгъанын, Харун да аны тыйгъысызлыкъгъа бошлап, душманларыны аллында аны бедишлик этгенин кёрдю. 26Сора Мусса къонушха кирген жерде сюелип:

– Раббий жанлы болгъан адам манга келсин! – деди.

Сора битеу Лебий улулары аны къатына жыйылгъандыла.

27Мусса алагъа:

– Раббий, Исраилни Аллахы, былай айтады: «Хар биригиз къылычыгъызны белигизге къысыгъыз! Къонушну бир къыйырындан бирси къыйырына дери айланып, хар биригиз къарындашын,[†] тенгин, жууугъун ёлтюрсюн!» – деди[+].

28Сора Лебий улулары Мусса айтханча этгендиле. Ол кюн халкъдан юч мингнге жууукъ адам ёлтюрюлгенди. 29Мусса:

– Бюгюн хар биригиз уланларыгъызны бла къарындашларыгъызны багъасы бла кесигизни Раббийге къуллукъгъа багъышлагъансыз. Ол бюгюн сизге ыразы болгъанды, – деп айтды.

30Экинчи кюн Мусса халкъгъа:

– Сиз бек уллу гюнях этгенсиз. Энди мен ёрге чыгъып, Раббийни аллына барайым, гюняхыгъызны жуудуралыр эсем, – деди.


Мусса халкъ ючюн тилек этеди

31Сора Мусса Раббийге къайтып барып:

– Ах, бу халкъ бек уллу гюнях этгенди, кесине алтын тейри ишлегенди. 32Энди тилейме, аланы бу гюняхларын кеч. Кечмесенг а, жазгъан китабынгдан мени да къырып кетер, – деди.

33Раббий Муссагъа:

– Манга къажау гюнях ким этген эсе, китабымдан аны къырып кетерирме. 34Бар энди, халкъны Мен санга айтхан жерге элт. Ма, сени аллынгда Мени Мёлегим барлыкъды. Азап саллыкъ кюн келгенде уа, гюняхлары ючюн Мен алагъа азап чекдирирме, – деди.

35Сора Раббий, халкъ тана сурат этгени ючюн, Харун ишлеген тана сурат ючюн, эмина ийип, халкъны жазасына тюбетгенди.

### 33


Синай таудан тебирерге буйрукъ

1Раббий[†] Муссагъа:[†]

– Сен да, Мисирни жеринден чыгъаргъан халкъынг да былайдан атланыгъыз да, Мен Ибрахимге,[†] Исхакъгъа,[†] Якъупха ант этип: «Аны сени туудукъларынга берликме», – деген жериме барыгъыз. 2Сени аллынгда Мёлек[†] иерме да, кенанлыланы,[†] аморлуланы, хитлилени, перизлилени, хивлилени, эбуслуланы къыстарма[+]. 3Алайды да, сют бла бал баргъан жерге барыгъыз. Сиз терсбоюн халкъсыз да, сизни жолда жоюп къоймаз ючюн, Кесим сизни арагъызда бармам, – деп айтханды[+].

4Халкъ, бу къаты сёзню эшитгенде, сыйыт этип башлагъанды эм биреу да жасаныучу затларын[*] такъмагъанды. 5Нек дегенде, Раббий Муссагъа:

– Исраил[†] улулагъа айт: «Сиз терсбоюн халкъсыз. Мен сизни бла бир такъыйкъа окъуна барсам, сизни жокъ этип къоярыкъ эдим. Алай бла юсюгюзден жасаныучу затларыгъызны тешигиз, сизге не этеригими билеме», – деген эди[+].

6Ол себепден Хореб тауну къатында Исраил улулары жасаныучу затларын тешген эдиле.


Тюбешиу Чатыр

7Мусса къонушдан[†] тышында, узакъда бир Чатыр къуруп салыучу эди. Анга «Тюбешиу Чатыр»[†] дей эди. Раббийни оноуун излеген хар адам,[†] къонушдан тышында тургъан Тюбешиу Чатыргъа келе эди[+]. 8Мусса ол Чатыргъа барыргъа чыкъгъан заманда, битеу халкъ къоба эди эмда хар ким кеси чатырыны эшик аллында сюелип, Мусса чатыргъа киргинчи, аны ызындан къарап тура эди. 9Мусса чатыргъа кирген заманда уа, булут чигинжи энип, чатырны эшик аллында сюелип тура эди, эмда Раббий Мусса бла сёлеше эди. 10Чатырны эшик аллында тургъан булут чигинжини кёргенлеринде, халкъ битеу къоба эди эмда хар бири кеси чатырыны эшик аллында сежда эте эди. 11Раббий Мусса бла, адам шуёху бла сёлешгени кибик, бетден бетге сёлеше эди. Мусса къонушха къайтхан заманында, аны жаш жумушчусу Нунну жашы Ешуа чатырдан кетмей эди.


Мусса Раббийни аламатлыгъын кёреди

12Мусса Раббийге:

– Ма, Сен манга: «Бу халкъны жюрют», – дейсе. Алай болгъанлыкъгъа, Мени бла бирге кимни иеригинги билдирмединг. Сен манга: «Атынгы айтып чакъырама, сен Мени кёз аллымда ыразылыкъ тапханса», – деп айтхан эдинг. 13Тилейме Сенден, кёз аллынгда ыразылыкъ тапхан эсем, мен Сени билир ючюн эм мындан ары да кёз аллынгда ыразылыкъ табып турур ючюн, манга жолунгу билдир. Бу миллет да Сени халкъынг болгъанын эсингде тут, – деп айтханды.

14– Сени бла бирге Кесим барлыкъма эмда сени ырахатлыкъгъа тюбетирикме, – деди Раббий Муссагъа.

15– Биргебизге Кесинг бармасанг, бизни былайдан чыгъаргъан да этме, – деди Мусса. – 16Мен да, бу халкъынг да Сени кёз аллынгда ыразылыкъ тапханыбыз, Сен бизни биргебизге баргъанынг бла билинмесе, не бла билинир? Алай болса мен да, бу халкъынг да жер башында хар халкъдан да айырма халкъ болурбуз[+].

17– Бу айтханынгы да этерме, – деди Раббий Муссагъа. – Сен Мени кёз аллымда ыразылыкъ тапханса, Мен сени атынгы айтып чакъырама.

18– Тилейме, аламатлыгъынгы манга кёргюзт! – деди Мусса.

19– Мен битеу аламатлыгъымы сени аллынг бла ётдюрюрме эмда аллынгда «Раббий» атымы ачыкъларма, – деди Раббий. – Мархамат этерге сюйгениме мархамат этерме, жазыкъсынырыгъа сюйгениме жазыкъсынырма.

20Дагъыда:

– Санга Мени бетими кёрюрге жарарыкъ тюйюлдю. Инсан Мени кёрсе, сау къалыр амалы жокъду, – деди[+].

21Сора Раббий былай айтды:

– Ма, Манга жууукъ бир жер барды. Алайда, къая башында тур. 22Мени аламатлыгъым ётюп баргъан заманда, Мен сени къая жарылгъан жерге салырма да, Мен озуп кетгинчи, сени къолум бла жабарма. 23Сора къолуму юсюнгден алырма да, Мени сыртымдан эслерсе, бетим а кёрюнюрюк тюйюлдю.

### 34


Экинчи гыйы ташла


(Эсг. 10:1-5)

1[•]Сора Раббий[†] Муссагъа:[†]

– Алгъыннгы гыйы ташлагъа ушаш кесинге эки гыйы таш жон. Ол гыйыланы юсюне, сен ууатхан алгъыннгы гыйылада болгъан сёзлени жазарма. 2Эрттенликде хазыр болуп тур. Танг атханлай, Синай[†] таугъа чыкъ да, анда тауну башында Мени аллымда тохта. 3Сени бла биреу да чыкъмасын, битеу тауда башха адам[†] кёрюнмесин. Ол тауну тийресинде не къой-эчки, не тууар отламасын, – дегенди[+].

4Сора Мусса, алгъыннгы гыйы ташлагъа ушаш эки гыйы таш жоннганды. Раббий анга буюргъанча, эрттенликде эртте туруп, Синай тауну башына чыкъгъанды. Эки гыйы ташны да къолуна алып баргъанды. 5Раббий булутда эннгенди эм анда Муссагъа жууукъ тохтап, Кесини «Раббий» атын ачыкълагъанды. 6Раббий Муссаны аллы бла ётдю да, былай айтды: «Раббий, Раббий! Ырахматлы, халал[†] жюрекли, уллу тёзюмлю, кёп мархаматлы эмда ышаннгылы Аллах![+] 7Ол минг тёлюге мархамат этип турады; терсликни, аманлыкъны, гюняхны[†] да кечеди. Алай болгъанлыкъгъа, терслени жазасыз къоймайды; аталарыны терсликлерине, сабийлерине бла туудукъларына, ючюнчю эм тёртюнчю тёлюлерине жетишдирип, тюбетеди»[+].

8Мусса олсагъат жерге къапланып, Аллахха сежда этди, 9эмда:

– Бийим, Сени кёз аллынгда ыразылыкъ тапхан эсем, тилейме, Бийим, биргебизге бар. Бу халкъ – терсбоюн халкъ эсе да, бизни аманлыкъларыбызны эм гюняхларыбызны кеч, бизни Кесинги энчи халкъынг эт, – деп тиледи.


Сыйлы кесаматны жангыртыу

10Раббий былай айтды:

– Ма, Мен кесамат[†] этеме: сени битеу халкъынгы аллында, битеу дунияда да, бир тюрлю бир миллетде да болмагъан сейирлик илишанла тежерикме. Сиз араларында жашагъан халкъла Раббийни ишин кёрюрле. Нек дегенде, Мен сизге этерик иш къоркъунчлуду. 11Сизге бюгюн буюргъанымы тутугъуз. Ма, Мен сизни аллыгъыздан аморлуланы, кенанлыланы,[†] хитлилени, перизлилени, хивлилени, эбуслуланы кыстайма. 12Сиз кирлик къыралны адамлары бла кесамат этмезге сакъ бол. Алайсыз, ала сизге тузакъ болурла[+]. 13Аланы къурман этилиучю жерлерин оюгъуз, тейри ташларын ууатыгъыз, Ашерагъа[†] аталгъан тереклерин кесигиз[+]. 14Сиз башха тейрилеге табыныргъа керек тюйюлсюз, Мени атым – Эришиучю, Мен Раббий – эришиучю Аллахма[+].

15Ол жерни адамлары бла бир тюрлю кесамат да этмегиз. Алай болса, ала кеслерини тейрилери бла саякъ айланып, къурман этген заманларында, сизни да чакъырырла, сиз да аланы къурманларындан ашарсыз[+]. 16Сора аланы къызларын кесигизни уланларыгъызгъа къатыннга алырсыз, къызла да кеслерини тейрилери бла саякъ айланып, уланларыгъызны да ол тейриле ючюн саякълыкъ этдирирле[+]. 17Кесигизге эритип къуюлгъан тейриле этмегиз[+].

18Ачымагъан Ётмек Байрамны тутугъуз. Сизге буюргъаным кибик, Абиб[†] айны белгиленнген кезиуюнде жети кюн ачымагъан ётмек ашарсыз. Мисирден сиз бу айда чыкъгъансыз[+].

19Битеу биринчи туугъанла – Меникиледиле, тууарларыгъыздан эм къойларыгъыздан биринчи туугъан эркек малла барысы да Меникиледиле[+]. 20Биринчи туугъан гылыуланы, къозу къурман этип, жулургъа керексиз. Жулургъа сюймесегиз а, гылыуну боюнун сындырыгъыз. Биринчи туугъан уланларыгъызны барын да, къозу къурман этип, жулургъа керексиз.

Мени аллымда къуру къоллары бла биреу да кёрюнмесин[+].

21Алты кюн ишлегиз, жетинчи кюн а тынчайыгъыз. Сабан сюрген эм оракъ оргъан заманыгъызда да тынчайыгъыз[+].

22Будайны биринчи битимлерин жыйгъаныгъызда, Ыйыкъла байрамын белгилерсиз, жылны ахырында уа Тирликле байрамын этерсиз. 23Битеу эр киши адамларыгъыз жылдан юч кере Исраилни[†] Аллахыны, Раббий-Тааланы аллына кёрюнюрге керекдиле[+]. 24Миллетлени сизни аллыгъыздан къыстарма, чеклеригизни кенгертирме эмда жылдан юч кере Раббий Аллахыгъызны аллында кёрюне тургъан заманыгъызда, сизни жеригизге бир киши да къол узатыргъа базынмаз.

25Мени къурманларымы къанын ачыгъан зат бла бирге келтирмегиз. Къутхарылыу байрамны къурман этин да эрттенликге дери къалдырмагъыз[+].

26Жеригизни эм биринчи битимлерин Раббий Аллахынгы юйюне келтиригиз.

Улакъ этни анасыны сютюнде биширмегиз[+].

27Сора Раббий Муссагъа:

– Бу сёзлени жаз. Мен сени бла эм Исраил бла бу сёзлеге кёре кесамат этеме, – деди.

28Мусса анда Раббий бла къыркъ кюн бла къыркъ кече тургъан эди, аш ашамагъан эди, суу да ичмеген эди. Раббий а кесамат сёзлени, Он Фарызны гыйыланы юсюне жазгъан эди[+].


Мусса Синай таудан тюшеди

29Мусса, къолларында Шагъатлыкъ гыйыла тутуп, Синай таудан тюшдю. Раббий бла сёлешгени ючюн, бети нюр жана эди, Мусса уа аны билмей эди. 30Харун[†] да, битеу Исраил улула да Муссаны бети нюр жаннганын кёрюп, анга жууукълашыргъа къоркъгъан эдиле. 31Мусса аланы чакъырды, Харун да, жамауатны битеу бачамалары да аны къатына келдиле, сора Мусса ала бла сёлешди. 32Андан сора битеу Исраил улула жууукълашдыла да, Раббий Синай тауда анга айтхан затланы барын да Мусса алагъа фарыз этди.

33Мусса ала бла сёлешип бошагъандан сора, бетине жабыу жайды. 34Сёлешир ючюн Раббийни аллына кирген заманында уа, Мусса андан чыкъгъынчыгъа дери, бетинден жабыуун ала эди. Чыкъгъанында, битеу фарыз этилген затланы Исраил улулагъа айта эди. 35Исраил улулары Муссаны бети нюр жаннганын кёре эдиле. Сора Мусса Раббий бла сёлеширге киргинчиге дери бетине, биягъы, жабыу жая эди.

### 35


Шабат кюнню юсюнден жорукъла

1Сора Мусса,[†] Исраил[†] улуланы битеу жамауатларын жыйып, алагъа:

– Раббий[†] фарыз этген затла быладыла:

2Алты кюн ишлегиз, жетинчи кюн а, сизге, сыйлы[†] Шабат кюн,[†] Раббийге багъышланнган ырахатлыкъ кюн болургъа керекди. Ол кюнде хар иш ишлеген адам[†] ёлтюрюллюкдю[+]. 3Шабат кюнде мекямларыгъызда от жандырмагъыз, – дегенди.


Сыйлы Мекямгъа керекли саугъала


(Чыгъ. 25:1-9; 39:32-43)

4[•]Мусса, Исраил улуланы битеу жамауатларына былай айтды:

– Раббий фарыз этген зат ма буду:

5Арагъызда саугъала жыйып, Раббийге келтиригиз. Жюреги сюйген хар адам Раббийге саугъагъа алтын, кюмюш, жез, 6кёк, къызгъылдым эмда къызыл тюрсюнлю жюн, иничге гетен, эчки жюн, 7къызылгъа боялгъан къой териле, кёк сахтиян[*], къадаркъан агъач,[+] 8чырахтаннга зейтун жау, майлау[†] жау эм тютюн урдурур ючюн ариу ийисли затла, 9эфодну[†] бла ёшюнлюкню жасар ючюн, оникс таш эм алына-салына туруучу асыл ташла.

10Арагъызда хунерли адамла бары да келип, Раббий буюргъан затланы барын да этсинле: 11Сыйлы Мекямны, аны чатырын бла тыш жабыуну, ыргъакъларын эм илкичлерин, аркъауларын, багъаналарын, аякъ тюплерин; 12Кюбюрню эм аны къурукъларын, Мархамат Жерни[†] эмда бёлген жабыуну, 13столну эм аны къурукъларын бла битеу кереклерин эмда сыйлы ётмеклени, 14жарыкъ бериучю чырахтанны бла аны кереклерин, чыракъларын эмда жарытыр ючюн чыракъ жауну, 15ладан ийис чыгъарылыучу жерни эм аны къурукъларын, майлау жауну, ариу ийисли тютюн этиучю затланы, эмда Сыйлы Мекямны эшик жабыуун, 16толусунлай кюйдюрюлген къурман этилиучю жерни эм анга жез чалдишни, аны къурукъларын бла битеу кереклерин, къол-аякъ жууаргъа суу орунну эм аны аякъ тюбюн, 17арбазны жабыуларын, аны багъаналарын эм багъаналаны аякъ тюплерин эмда арбазны эшик жабыуун, 18Сыйлы Мекямны къазыкъларын, арбазны къазыкъларын эмда аланы жыжымларын, 19Сыйлы Жерде къуллукъ этилген заманда кийиллик кийимлени, дин къуллукъчу[†] Харуннга[†] сыйлы кийимлени эмда аны уланлары дин къуллукъчулукъ этген заманда киерик кийимлени этсинле.

20Сора Исраил улуланы битеу жамауаты Муссаны къатындан кетгенди. 21Бу ишге жюреги тартхан, кёлюн салгъан хар адам келип, Тюбешиу Чатырны[†] къураугъа, анда жюрютюллюк битеу керек затланы ишине эмда сыйлы кийимлени тигерге Раббийге саугъала келтире эдиле. 22Битеу жюреклери тартханла, эр кишиле да, тиширыула да, келип, хар тюрлю алтын затларын, тюйреуючлерин, сыргъаларын, мухурларын, тагъылгъан затларын ташый эдиле. Ала алтынны Раббийге саугъагъа келтиргендиле. 23Кёк, къызгъылдым эм къызыл бетли жюню, иничге гетени эм эчки жюню, къызылгъа боялгъан къой териси эмда кёк сахтияны болгъан да, алай[+]. 24Кюмюш неда жез бергенлени хар бири, муну Раббийге саугъагъа келтире эдиле. Чатырны ишине керек къадаркъан агъачы болгъан хар адам да аны келтире эди. 25Битеу хунерли тиширыула да кеси къоллары бла урчукъ ийире эдиле эмда ийирилген кёк, къызгъылдым, къызыл бетли халы, иничге гетен келтире эдиле. 26Урчукъ ийирирге хунерликлери болгъан тиширыула да, жюреклери тартханнга кёре, эчки жюн ийире эдиле. 27Бийле уа, эфодну бла ёшюнлюкню жасар ючюн оникс ташла бла салыныучу асыл ташла келтире эдиле, 28дагъыда, ариу ийисли затла эм чырахтаннга, майлау жаугъа эм ариу ийисли тютюннге жараулу зейтун жау келтире эдиле. 29Раббий Муссаны юсю бла буюргъан хар ишни этер ючюн, керек затланы келтирирге жюреклери тартхан Исраил улулары, хар эр киши эм тиширыу, кеси ыразылыкъларындан Раббийге саугъагъа келтире эдиле.


Бесалел бла Охолиаб устала


(Чыгъ. 31:1-11)

30[•]Мусса Исраил улуларына:

– Къарагъыз, Раббий Яхуданы тайпасындан Хурну туудугъу, Урийни жашы Бесалелни сайлагъанды. 31Аны Аллахны Нюрюнден толтургъанды, эмда анга хунерлик, ангылаулукъ, билим эм хар тюрлю санагъат[*] усталыкъ бергенди. 32Алай бла ол алтындан, кюмюшден, жезден уста ишленнген затла этерикди, 33асыл ташланы жонуп, уяларына саллыкъды, агъач ишле эм хар тюрлю санагъат жумушда хунерин кёргюзтюрюкдю. 34Раббий анга эмда Данны тайпасындан Ахисамакны жашы Охолиабха башхаланы юйретиу фахму да бергенди. 35Хар тюрлю тужур салыу ишни, кёк, къызгъылдым эм къызыл бетли къумачланы эмда иничге гетен къумачланы уста согъуу эм накъышла тигиу ишни – хар тюрлю уста ишни ойлап этерге алагъа хунерлик бергенди.

### 36

1Раббий[†] Бесалелге бла Охолиабха эм битеу башха уста адамлагъа[†] Сыйлы[†] Жерни ишлерге хунерлик бла ангылаулукъ бергенди. Ала битеу бу ишни, тамам Раббий буюргъаны кибик, алай этсинле.

2Мусса,[†] Бесалелни бла Охолиабны эмда Раббий хунерлик берген, фахмулу эмда ишлерге жюреклери тартхан битеу адамланы, ишни башларгъа чакъыргъанды.

3Ала, Исраил[†] улулары, Сыйлы Жерни къураргъа келтирген битеу саугъаланы Муссадан алгъандыла. Халкъ а хар эрттен сайын анга кеси ыразылыгъындан саугъа келтириуюн тохтатмай эди. 4Ол заманда Сыйлы Жерни битеу ишлерин этген усталаны хар бири кесини ишин къоюп, Муссагъа келип:

5– Раббий буюргъан ишлеге халкъ кереклисинден да артыкъ келтиреди, – дедиле анга.

6Сора Мусса буйрукъ этди да, не эр киши, не тиширыу Сыйлы Жер ишлер ючюн энди бир тюрлю бир саугъа келтирмесин деп, къонушда[†] хапар билдирдиле. Алай бла халкъны саугъа келтириую тохтатылды. 7Хазыр этилген затла битеу тамамланырыкъ ишлеге жете эдиле, артыкъ окъуна къала эдиле.


Сыйлы Мекямны къуралыуу


(Чыгъ. 26:1-37)

8[•]Сыйлы Мекямны ишлеген устала аны он жабыудан этгендиле. Бесалел жабыуланы ийирилген иничге гетенден эмда кёк, къызгъылдым эм къызыл бетли къумачдан бичип, аланы уста ишленнген Керуб суратла бла жасагъанды. 9Хар жабыуну узунлугъу жыйырма сегиз къары,[†] эни да тёрт къары эди. Битеу жабыуланы ёлчеую бир эди. 10Беш жабыуну ол бир-бирине жалгъагъанды, бирси беш жабыуну да бир-бирине къошханды. 11Биринчи къауум жабыуну къыйырында кёк бетли илгикле этгенди, бирси къауум жабыуну къыйырында да, алай. 12Биринчи къауумну биринчи жабыууна эмда бирси къауумну ахыр жабыууну къыйырына эллишер илгик тикгенди. Ол илгикле бир-бирлерине келише эдиле. 13Элли алтын ыргъакъ да ишлегенди, жабыуланы ыргъакъла бла бир-бирлерине жалгъап, алай бла Сыйлы Мекям бир сау мекям болгъанды.

14Андан сора, Сыйлы Мекямны жабар ючюн, эчки жюнден ишленнген онбир жабыудан чатыр къурагъанды. 15Хар жабыуну узунлугъу отуз къары, эни да тёрт къары эди. Онбир жабыуну да ёлчеую бир эди. 16Беш жабыуну энчи, алты жабыуну да энчи жалгъагъанды. 17Къыйырдагъы жабыуну бирси жабыугъа жалгъаннган этегинде элли илгик этгенди, бирси жабыугъа жалгъаннган жабыуну этегинде да элли илгик этгенди. 18Чатыр бир болур ючюн, аны жабыуларын жалгъаргъа да элли жез ыргъакъ салгъанды. 19Чатырны жабаргъа къызылгъа боялгъан къой териледен жабыу этгенди, аны юсюне да кёк сахтияндан жабыу сыргъанды[+].

20Сыйлы Мекямгъа къадаркъан агъачдан тюз сюелген илкичле да орнатханды. 21Хар илкични узунлугъу он къары, эни да бир къары бла жарым эди. 22Хар илкични бир-бирини тенгинде экишер илинмеги бар эди. Сыйлы Мекямны битеу илкичлерин ол алай сюегенди. 23Мекямны къыбыла жанына аллай жыйырма илкич этгенди. 24Жыйырма илкични тюплерине да кюмюшден къыркъ аякъ тюп, хар илкични тюбюню эки илинмегине уа экишер аякъ тюп ишлегенди. 25Сыйлы Мекямны бирси жанына, шимал жанына да жыйырма илкич 26эмда кюмюшден къыркъ аякъ тюп, хар илкинчи тюбюне экишер аякъ тюп ишлегенди. 27Сыйлы Мекямны кюн батыш, арт жанына уа алты илкич салгъанды. 28Мекямны арт жанында мюйюшлерине да эки илкич ишлегенди. 29Бу мюйюш илкичлени тюп жанлары энчи къалып, баш жанлары уа биринчи тогъайгъа жалгъаннган эдиле. Эки мюйюшню эки илкичин да алай этгенди. 30Сегиз илкич, хар илкични тюбюне экишер аякъ тюп ишленип, оналты кюмюш аякъ тюп бар эди.

31Сыйлы Мекямны бир жаныны илкичлерине къадаркъан агъачдан беш къурукъ, 32Мекямны бирси жаныны илкичлерине да беш къурукъ, мекямны арт жаныны – кюн батыш жаныны – илкичлерине да беш къурукъ ишлегенди. 33Илкичлени ортасындагъы аркъауну Сыйлы Мекямны бир къыйырындан бирси къыйырына ётдюргенди. 34Илкичлени алтын бла тышлагъан эди, къурукъла кийириллик тогъайланы да алтындан этип, къурукъланы да алтын бла тышлагъанды.

35Жабыуну да кёк, къызгъылдым эм къызыл бетли жюнден эмда согъулгъан иничге гетенден тикгенди, аны юсюн да уста ишленнген Керуб суратла бла жасагъанды. 36Жабыугъа къадаркъан агъачдан тёрт багъана ишлеп, алтын бла тышлагъанды; аны ыргъакълары да алтындан этилгендиле. Багъаналагъа кюмюшден эритип тёрт аякъ тюп къуйгъанды. 37Чатырны эшигине да кёк, къызгъылдым эм къызыл бетли жюнден эмда согъулгъан иничге гетенден накъышла салынып этилген жабыу, 38жабыугъа да ыргъакълары бла беш багъана этгенди. Аланы баш жанларын да, жалгъаннган жерлерин да алтын бла тышлагъанды эмда жезден эритип беш аякъ тюп къуйгъанды.

### 37


Кесамат Кюбюрню ишлениую


(Чыгъ. 25:10-22)

1[•]Бесалел къадаркъан агъачдан Кюбюр ишлегенди. Аны узунлугъу эки къары[†] бла жарым, кенглиги бир къары бла жарым, бийиклиги да бир къары бла жарым эди[+]. 2Аны ичин да, тышын да сырма алтын бла тышлап, баш жанында да аны тёгерегине алтын карниз этгенди. 3Анга, эритип къуюп, тёрт алтын тогъай этип, аланы Кюбюрню тёрт аягъына орнатханды: эки тогъайны бир жанында, эки тогъайны бирси жанында. 4Къадаркъан агъачдан къурукъла ишлегенди, аланы алтын бла тышлагъанды. 5Кюбюрню кётюрюп жюрютюр ючюн, аны эки жанындан къурукъланы тогъайлагъа кийиргенди.

6Кюбюрню башын – Мархамат Жерни[†] – сырма алтындан ишлегенди. Аны узунлугъу эки къары бла жарым, кенглиги уа бир къары бла жарым эди. 7Тёш-чёгюч бла ишленнген алтындан эки Керуб сурат этгенди. Аланы Кюбюрню башыны эки къыйырына орнатханды. 8Бир Керубну бир къыйырына, бирси Керубну уа бирси къыйырына салгъанды. Керубла[†] Кюбюрню башыны эки къыйырында, аны бла бир болуп эдиле. 9Керубла къанатлары бла Мархамат Жерни жабып турурча, аланы къанатлары ёрге керилип эдиле, бетлери уа бир-бирлерине къарай эдиле. Керубланы бетлери Мархамат Жерге айланып эдиле.


Столну ишлениую


(Чыгъ. 25:23-30)

10[•]Къадаркъан агъачдан стол ишлеген эди. Аны узунлугъу эки къары, кенглиги бир къары, бийиклиги да бир къары бла жарым эди. 11Аны сырма алтын бла тышлагъан эди, тёгерегине да алтын карниз ишлегенди. 12Столну тёгерегине къол аяз бийиклиги болгъан къабыргъа ишлегенди, къабыргъаны тёгерегине да алтын карниз ишлегенди. 13Столгъа тёрт алтын тогъай ишлегенди, аланы столну тёрт мюйюшюндеги тёрт аягъына бегитгенди. 14Столну кётюрюп жюрютюр ючюн, къурукъла кийирирча къабыргъаларында тогъайла салыннгандыла. 15Къурукъла къадаркъан агъачдан ишленип, алтын бла тышланнгандыла. 16Андан сора, столгъа сырма алтындан табакъла да, ашлаула да, суусап къуярча аякъла бла къошунла да ишлегенди.


Алтын чырахтанны ишлениую


(Чыгъ. 25:31-40)

17[•]Сырма алтындан чырахтан ишлегенди. Аны аягъын бла сабын тёш-чёгюч бла ишлегенди, чёмючлерин да, алмаларын да, чечеклерин да кесинден тюйюп-созуп чыгъаргъанды. 18Чырахтанны къабыргъаларындан алты бутакъ чыгъа эди: юч бутагъы бир къабыргъасындан, бирси юч бутагъы да бирси къабыргъасындан. 19Бир бутагъында сюеккъоз чечекге ушаш, алмасы бла эм чечеклери бла юч чёмюшчюк, бирси бутагъында да, алмасы бла эм чечеклери бла сюеккъоз чечекге ушаш юч чёмюшчюк бар эди, чырахтандан чыкъгъан алты бутакъда да алай эди. 20Чырахтанны сабында уа, сюеккъоз чечекге ушаш, алмалары эм чечеклери бла тёрт чёмюшчюк сурат бар эдиле. 21Чырахтанны сабындан чыкъгъан алты бутакъны биринчи эки бутагъыны тюбюнде бир алма, бирси эки бутагъыны тюбюнде бир алма, къалгъан эки бутагъыны тюбюнде бир алма бар эди. 22Алмала да, бутакълары да чырахтанны кесинден чыгъа эдиле. Ол, сырма алтындан тёш-чёгюч бла ишленнген бир сау зат эди.

23Чырахтаннга жети чыракъ, анга къысхачланы да, къырыкъланы да сырма алтындан ишлеген эди. 24Чырахтанны бла битеу аны кереклери бир талант[†] ауурлугъу болгъан сырма алтындан этилгендиле.


Ладан ийис чыгъарылыучу жерни ишлениую


(Чыгъ. 30:1-5, 22-38)

25[•]Къадаркъан агъачдан, ладан ийис чыгъарылыучу жер ишлеген эди. Аны узунлугъу бир къары, эни да бир къары эди, ол тёртгюл эди, аны бийиклиги эки къары эди, аны мюйюзлери кесинден чыгъа эдиле. 26Аны юсюн да, тёрт къабыргъасын да, мюйюзлерин да сырма алтын бла тышлагъан эди, аны тёгерегине да алтын карниз ишлеген эди. 27Карнизини тюбюнде, аны эки мюйюшюне эки алтын тогъай орнатып, быланы аны эки жанына такъгъанды, аны къурукъла бла кётюрюп жюрютюр ючюн, тогъайла къурукъланы сугъар жер болгъан эдиле. 28Къурукъланы къадаркъан агъачдан ишлеп, аланы алтын бла тышлагъанды.

29Таза, ариу ийисли майлау[†] этиучю устала жарашдырыучуларыча сыйлы[†] майлау этер ючюн, мюр жау да, ариу ийисли тютюн урдуруучу затла да жыйышдыргъан эди[+].

### 38


Къурман этилиучю жерни ишлениую


(Чыгъ. 27:1-8)

1[•]Сора къадаркъан агъачдан, толусунлай кюйдюрюлген къурман этилиучю жер ишлегенди. Ол тёртгюл эди: узунлугъу беш къары[†][*], эни да беш къары. Бийиклиги уа юч къары[*] эди. 2Аны тёрт мюйюшюнде да мюйюзле ишлегенди. Мюйюзле аны кесинден ишленип чыгъарылгъандыла. Аны жез бла тышлагъанды. 3Къурман этилиучю жерни битеу кереклерин да ишлегенди: челекле, кюрекле, тазла, сенекле, мыдых алыучу сауутла этилгендиле эмда битеу кереклерин жезден ишлегенди. 4Къурман этилиучю жерни кюл агъыучу чалдишин[*] да жезден ишлегенди. Чалдиш къурман этилиучю жерни жарымына дери жетерча, аны къурман этилиучю жерни тюп жаныны тёгерегине салгъан эди. 5Къурукъланы кийирир ючюн, жез чалдишни тёрт мюйюшюне тёрт тогъай орнатханды. 6Къурукъланы да къадаркъан агъачдан ишлеп, жез бла тышлагъанды. 7Къурман этилиучю жерни кётюрюп жюрютюр ючюн, аны эки жанындагъы тогъайлагъа къурукъланы кийиргенди. Аны ичин бош этип къангаладан жыйгъанды.


Къол-аякъ жууаргъа суу орунну ишлениую


(Чыгъ. 30:18)

8Къол-аякъ жууаргъа суу орунну да, аны аякъ тюбюн да, Тюбешиу Чатыргъа[†] кирген жерни жасарча ариу суратла салып, жезден ишлегенди[+].


Арбазны ишлениую


(Чыгъ. 27:9-19)

9[•]Сора Сыйлы[†] Мекямгъа арбаз ишлегенди: арбазны къыбыла жаныны жабыуларыны узунлукълары жюз къары эди, ала ийирилген иничге гетенден согъулгъандыла. 10Жабыулагъа жыйырма багъана, багъаналагъа да жезден жыйырма аякъ тюп орнатханды. Багъаналаны ыргъакълары бла илгиклери кюмюшден эдиле. 11Арбазны шимал жаныны жабыулары да жюзюшер къары[*] эдиле, жабыулагъа жыйырма багъана, багъаналагъа да жезден жыйырма аякъ тюп ишлегенди. Багъаналаны ыргъакълары бла илгиклери кюмюшден этилгендиле.

12Кюнбатыш жаныны жабыулары эллишер къары[*] эдиле, жабыулагъа он багъана, багъаналагъа да он аякъ тюп ишлеген эди. Багъаналаны ыргъакълары бла илгиклери кюмюшден эдиле. 13Арбазны кюнчыгъыш жаныны жабыулары да эллишер къары эдиле. 14Арбазгъа кирир жерни бир жаныны жабыулары онбешишер къары[*] эдиле. Жабыулагъа юч багъана, багъаналагъа да юч аякъ тюп ишлегенди. 15Арбазгъа кирир жерни бирси жаныны жабыулары да онбешишер къары эдиле. Жабыулагъа юч багъана, багъаналагъа да юч аякъ тюп ишлеген эди. 16Арбазны хар жаныны битеу жабыулары ийирилип согъулгъан иничге гетенден тигилгендиле. 17Багъаналаны аякъ тюплери жезден, багъаналаны ыргъакълары бла илгиклери уа кюмюшден эдиле. Багъаналаны баш жанлары кюмюш бла тышланнгандыла, арбазны тёгерегини битеу багъаналары кюмюш байламлыкъла бла жалгъаннган эдиле.

18Арбазны къабакъ эшигини жабыуу уа кёк, къызгъылдым эм къызыл бетли жюнден бла ийирилип согъулгъан иничге гетенден этилген эди, анга накъышла да салыннган эдиле. Аны узунлугъу жыйырма къары[*], бийиклиги да, арбазны битеу жайылгъан жабыулары кибик, беш къары[*] эди. 19Жабыугъа тёрт багъана, багъаналагъа да жезден тёрт аякъ тюп ишлеген эди. Багъаналаны ыргъакълары кюмюшден эдиле, аланы баш жанлары да кюмюш бла тышланнган эдиле, байламлыкълары да кюмюшден эдиле. 20Сыйлы Мекямны да, аны тёгерегиндеги арбазны да битеу къазыкълары жезден этилгендиле.


Сыйлы Мекям ючюн ишленнген затла

21Анда мекямны – Шагъатлыкъ Мекямны – ишлеуде керек затланы санау буду. Быланы, Муссаны[†] буйругъуна кёре, дин къуллукъчу[†] Харунну[†] уланы Итамарны башчылыгъы бла Лебийлиле[†] санагъан эдиле. 22Раббий[†] Муссагъа буюргъан битеу бу затланы этген а, Яхуданы тайпасындан Хурну туудугъу, Урийни жашы Бесалел эди. 23Тужур салыучу уста эмда кёк, къызгъылдым эм къызыл бетли къумачлада бла иничге гетенде накъышла тигиучю уста, Данны тайпасындан Ахисамакны жашы Охолиаб а болушлукъчусу. 24Сыйлы жерни ишлеуде керекли затлагъа жюрютюлген битеу алтын, саугъагъа келтирилген алтын, сыйлы жерни шекел ёлчеуюне кёре, 29 талант[†] бла 730 шекел[†][*] эди.

25Жамауатдан санаугъа кирген адамладан[†] тюшген кюмюш а, сыйлы жерни шекел ёлчеуюне кёре, 100 талант бла 1775 шекел[*] эди[+]. 26Жыл санлары жыйырмадан атлагъан, санаугъа тюшген 603550 адамдан, Сыйлы Жерни шекел ёлчеую бла, хар адам башындан жарым шекел[*] кюмюш берилген эди[+]. 27100 талант[*] кюмюш, сыйлы жерни багъаналарыны аякъ тюплерин бла жабыуну багъаналарыны аякъ тюплерин этерге эритилип къуюлгъан эди. 100 талант кюмюшден да 100 аякъ тюп ишленнгенди. Хар аякъ тюп биришер талант кюмюшден эди. 281775 шекел[*] кюмюшден а багъаналагъа ыргъакъла этгенди эм багъаналаны башларын тышлагъанды эмда алагъа жалгъаула салгъанды.

29Саугъагъа келтирилген жез а 70 талант бла 2400 шекел[*] эди. 30Тюбешиу Чатырны эшигини багъаналарына аякъ тюплени да, жезден ишленнген къурман этилиучю жерни да, анга жез чалдишни да, къурман этилиучю жерни битеу кереклерин да, 31битеу арбазны багъаналарыны аякъ тюплерин да, арбазны къабагъыны багъаналарыны аякъ тюплерин да, Сыйлы Мекямны битеу къазыкъларын да, арбазны тёгерегини битеу къазыкъларын да ол жезден ишлеген эди.

### 39


Дин къуллукъчулагъа сыйлы кийимле тигиу


(Чыгъ. 28:1-43)

1[•]Сыйлы[†] Жерде къуллукъ этер ючюн, кёк, къызгъылдым, къызыл бетли иничге халыладан согъулгъан къумачдан кийимле этгендиле. Харуннга[†] да сыйлы кийимле тикгендиле. Раббийни[†] Муссагъа[†] буюргъаны кибик этгендиле.


Эфод

2Эфодну[†] алтындан, кёк, къызгъылдым, къызыл бетли халыладан, иничге ийирилип согъулгъан гетенден этгендиле. 3Ала алтынны тюйюп, жукъа чапыракъла этгендиле эмда кёк, къызгъылдым, къызыл бетли иничге гетен халыланы арасына салып, уста этилген къумач согъар ючюн, алтын чапыракъладан халы этгендиле. 4Анга, жалгъаннган имбашлыкъла этгендиле, ол эки къыйырындан жалгъанып эди. 5Эфодну тышындан къысылгъан белибауу да, аны бла бирча этилип, алтындан, кёк, къызгъылдым, къызыл бетли жюнден эмда иничге ийирилип согъулгъан гетенден этилгенди. Раббийни Муссагъа буюргъаны кибик этгендиле.

6Оникс ташланы жонуп, аланы алтын уяларына салгъандыла эм, мухургъа жазылгъанча, Исраил[†] улуланы атларын оникс ташлада тужур этип жазгъандыла. 7Бу ташла Исраил улулагъа эсгертме болур ючюн, аланы эфодну имбашлыкъларына салгъандыла. Раббийни Муссагъа буюргъаны кибик этгендиле.


Ёшюнлюк

8Ёшюнлюкню да эфоднуча, ариу сырып, алтындан, кёк, къызгъылдым, къызыл бетли жюнден эмда иничге ийирилип согъулгъан гетенден этгендиле. 9Ол тёртгюл эди. Ёшюнлюкню эки къатлы этгендиле, узунлугъу бир къарыш,[†] эни да бир къарыш болуп, ол эки къатланып эди. 10Аны ичине асыл ташланы тёрт тизгин этип салгъандыла. Бир тизгинде: къызыл накъут, топпас, жашил зумурут. Бу биринчи тизгин эди. 11Экинчи тизгинде: феруза, накъут, налмас. 12Ючюнчю тизгинде: кёк накъут, агат, аметист. 13Тёртюнчю тизгинде: сары накъут, оникс, яспис. Ала алтын уяларына салыннгандыла. 14Асыл ташла, Исраил улуланы атларына кёре, онеки тайпаны хар бирини кеси атына кёре, мухурну жазыууча хар бир ташха бирер ат тужур этип жазылып, онеки таш бола эдиле.

15Ёшюнлюкге сырма алтындан эшилген базыкъ сынжырчыкъла этгендиле. 16Эки алтын уя бла эки алтын тогъай этип, экисин да ёшюнлюкню эки къыйырына бегитгендиле. 17Эшилген эки алтын сынжырчыкъны, ёшюнлюкню къыйырларындагъы эки тогъайгъа такъгъандыла. 18Эки сынжырчыкъны бирси эки къыйырын а эки уягъа тагъып, эфодну бет жанында аны имбашлыкъларына бегитгендиле. 19Дагъыда, эки алтын тогъай этгендиле эмда аланы ёшюнлюкню бирси эки къыйырына, эфодну ич жанына айланнган къыйырына орнатхандыла. 20Дагъыда, эки алтын тогъай этгендиле эмда аланы эфодну бет жанында, аны тёбен жанында эки имбашлыгъына эфодну белибаууну тышындан келишдиргендиле. 21Ёшюнлюк эфодну белибаууну юсюнде турур ючюн эмда ёшюнлюк эфоддан айырылмазча, ёшюнлюкню тогъайларын эфодну тогъайларына тартма бла къысхандыла. Раббийни Муссагъа буюргъаны кибик этгендиле.


Дин къуллукъчуланы башха кийимлери

22Эфодну тюбюнден кийилген къапталны кёк жюнден саулай согъуп этгендиле. 23Аны ортасында башы кирирге баш тешик этип, тешик тёгереги седиреп кетмезча, кюбени баш тешигинеча санжох салгъандыла. 24Къапталны этеклерини тёгерегине кёк, къызгъылдым, къызыл бетли халыладан анар оюула салгъандыла. 25Сырма алтындан къонгуроучукъла этгендиле эмда къонгуроучукъланы къапталны этеклерини тёгерегиндеги анарланы араларында такъгъандыла. 26Къуллукъ этер ючюн, къапталны этегини тёгерегине къонгуроучукъ бла анар, къонгуроучукъ бла анар такъгъандыла. Раббийни Муссагъа буюргъаны кибик этгендиле.

27Харуннга бла аны уланларына узун кёлеклени иничге гетенден сокъгъандыла. 28Сарыхны да иничге гетенден, башлыкъланы бла ич кёнчеклерин да алай. 29Белибауну да, иничге гетенден бла кёк, къызгъылдым, къызыл бетли жюнден, накъышла салып, согъуп этгендиле. Ол да, Раббийни Муссагъа буюргъаны кибик, этилгенди.

30Сырма алтындан сыйдамланнган къангачыкъ этип, аны юсюне мухургъа жонулуп жазылгъанча, тужур этип: «Раббийни Сыйлысы», – деп жазып, сыйлы таж этгендиле. 31Аны сарыхны юсюне къысар ючюн, анга кёк тартма такъгъандыла. Раббийни Муссагъа буюргъаны кибик этгендиле.


Сыйлы Мекямны ишлеп бошайдыла


(Чыгъ. 35:10-19)

32Сыйлы Мекямны – Тюбешиу Чатырны[†] – битеу ишлери алай бошалгъан эдиле. Исраил улулары барын да, Раббийни Муссагъа буюргъаны кибик, алай этгендиле. 33Сора Сыйлы Мекямны Муссагъа келтиргендиле. Чатырны бла аны битеу кереклерин, ыргъакъларын, илкичлерин, къурукъларын, багъаналарын, аякъ тюплерин, 34къызылгъа боялгъан къой териледен тыш жабыуун, кёк сахтияндан тыш жабыуун, бёлюучю жабыуун,[+] 35Шагъатлыкъ Кюбюрню,[†] аны къурукъларын бла аны жапхан Мархамат Жерни,[†] 36столну бла битеу аны кереклерин, сыйлы ётмеклени, 37сырма алтындан ишленнген чырахтанны, аны юсюнде орнашдырылгъан чыракъларын, чырахтанны битеу кереклерин, чыракъ жауну, 38алтындан ишленнген ладан ийис чыгъарылыучу жерни, майлау[†] жауну, ариу ийисли тютюн этиучю затланы, Чатырны эшик жабыуун, 39жезден ишленнген къурман этилиучю жерни бла аны жез чалдишин, аны къурукъларын бла аны битеу кереклерин, къол-аякъ жууаргъа суу орунну бла аны аякъ тюбюн, 40арбазны жабыуларын, къазыкъларын бла аякъ тюплерин, арбазны къабагъыны жабыуун, жыжымларын бла чюйлерин эмда Сыйлы Мекямда – Тюбешиу Чатырда – къуллукъ этгенде жюрютюллюк битеу затланы, 41Сыйлы Жерде къуллукъ этгенде кийиллик кийимлени, дин къуллукъчу[†] Харуннга сыйлы кийимлени, аны уланларына дин къуллукъчулукъ этгенде киерик кийимлени да келтиргендиле.

42Исраил улулары битеу бу ишлени, Раббийни Муссагъа буюргъаны кибик, алай этгендиле. 43Мусса битеу тамамланнган жумушну шарт кёргенди, ала аны тынгылы этип бошагъанларын эслегенди. Раббий къалай буюргъан эсе да, алай этгендиле. Сора Мусса алагъа алгъыш айтханды.

### 40


Сыйлы Мекямны орнатадыла

1Сора Раббий[†] Муссагъа[†] сёлешип былай айтханды:

2– Сыйлы[†] Мекямны – Тюбешиу Чатырны[†] – биринчи айда, айны биринчи кюнюнде къурурса. 3Шагъатлыкъ Кюбюрню[†] аны ичинде салырса эмда Кюбюрню жабыу бла жабарса. 4Столну ары кийирирсе, битеу кереклерин аны юсюне тизип салырса, чырахтанны ары кийирирсе, аны чыракъларын юсюне салырса. 5Алтындан ишленнген ладан кюйдюрюлюучю жерни, Шагъатлыкъ Кюбюрню аллына орнатырса эмда Сыйлы Мекямны эшик жабыуун тагъарса.

6Толусунлай кюйдюрюлген къурман этилиучю жерни, Сыйлы Мекямны – Тюбешиу Чатырны – эшик аллында салырса. 7Къол-аякъ жууаргъа суу орунну, Тюбешиу Чатырны бла къурман этилиучю жерни арасында салырса эмда аны ичине суу къуярса. 8Чатырны тёгерегине арбаз къурурса эмда арбазны къабагъына жабыу тагъарса.

9Сора майлау[†] жауну алырса эм Сыйлы Мекямны да, битеу аны ичинде болгъан затланы да майларса. Мекямны да, аны битеу кереклерин да сыйлы этерсе, сора ала сыйлы болурла. 10Толусунлай кюйдюрюлген къурман этилиучю жерни да, аны битеу кереклерин да майларса. Къурман этилиучю жерни сыйлы этерсе, сора къурман этилиучю жер бек сыйлы зат болур. 11Къол-аякъ жууаргъа суу орунну да, аны аякъ тюбюн да майлап, сыйлы этерсе.

12Харунну[†] бла аны уланларын Тюбешиу Чатырны эшик аллына келтирирсе да, аланы суу бла жууундурурса. 13Харун Манга дин къуллукъчу[†] болур ючюн, анга сыйлы кийимлени кийдирирсе, аны майлап, сыйлы этерсе. 14Аны уланларын келтирирсе да, алагъа узун кёлеклени кийдирирсе. 15Ала манга дин къуллукъчула болур ючюн, аталарын майлагъанынг кибик, аланы да майларса. Аланы майланмакълыкълары, аланы тукъумларында, аланы ёмюрге да дин къуллукъгъа салыр.

16Сора Мусса барын да, Раббий анга къалай буюргъан эсе да, алай этгенди.

17Экинчи жылны биринчи айыны биринчи кюнюнде Сыйлы Мекям къурулгъанды. 18Мусса Мекямны къурдургъанды, аны аякъ тюплерин салдыргъанды, аны илкичлерин сюетгенди, къурукъларын орнатдыргъанды, багъаналарын сюетгенди. 19Сыйлы Мекямны башына чатыр кердиргенди, чатырны юсюн да тыш жабыу бла жапдыргъанды. Ол да, Раббийни Муссагъа буюргъаны кибик, этилгенди.

20Шагъатлыкъны алып, Кюбюрню ичине салгъанды. Кюбюрню тогъайларына къурукъланы кийирген эди, башына да аны жапхан Мархамат Жерни[†] салгъанды. 21Кюбюрню Сыйлы Мекямны ичине кийиртгенди, бёлюучю жабыуну жайдырып, Шагъатлыкъ Кюбюрню жапдыргъанды. Ол да, Раббийни Муссагъа буюргъаны кибик, этилгенди.

22Столну, Тюбешиу Чатырны ичинде, Сыйлы Мекямны шимал жанында, жабыуну тыш жанында салдыргъан эди. 23Столну юсюне, Раббийни аллында, ётмеклени тиздирип салдыргъанды. Ол да, Раббийни Муссагъа буюргъаны кибик, этилгенди.

24Чырахтанны да Тюбешиу Чатырны ичинде, Сыйлы Мекямны къыбыла жанында, столну аллында салдыргъанды. 25Раббийни аллында чыракъланы жандыртханды. Ол да, Раббийни Муссагъа буюргъаны кибик, этилгенди.

26Алтындан ишленнген ладан ийис чыгъартылыучу жерни да Тюбешиу Чатырны ичинде, бёлюучю жабыуну аллында салдыргъанды. 27Аны юсюнде ариу ийисли ладан кюйдюртюп, тютюн чыгъартханды. Ол да, Раббийни Муссагъа буюргъаны кибик, этилгенди. 28Сыйлы Мекямны эшигини жабыуун да такъдырып жайдыргъанды.

29Толусунлай кюйдюрюлген къурман этилиучю жерни да Сыйлы Мекямны – Тюбешиу Чатырны – эшик аллында орнатдырып, аны юсюнде толусунлай кюйдюрюллюк къурманла бла мирзеу саугъала этдиргенди. Ол да, Раббийни Муссагъа буюргъаны кибик, этилгенди.

30Къол-аякъ жууаргъа суу орунну да Тюбешиу Чатырны бла къурман этилиучю жерни арасында салдырып, къол-аякъ жууар ючюн, аны ичине суу къуйдургъанды. 31Мусса бла Харун эмда Харунну уланлары андан алып, къолларын бла аякъларын жууа эдиле. 32Ала Тюбешиу Чатыргъа кирлик эмда къурман этилиучю жерге жууукълашырыкъ заманларында къолларын бла аякъларын жууа эдиле. Ол да, Раббийни Муссагъа буюргъаны кибик, этилгенди.

33Сыйлы Мекямны бла къурман этилиучю жерни тёгерегине арбаз къурдургъанды эмда арбазны къабагъыны жабыуун такъдырып, жайдыргъанды. Алай бла, Мусса ишни буюрулгъаныча битдиргенди.


Раббийни аламатлыгъы кёрюнеди

34Ол заманда булут Тюбешиу Чатырны жапхан эди эмда Раббийни аламатлыгъы[†] Сыйлы Мекямны толтургъанды[+]. 35Мусса Тюбешиу Чатыргъа киралмагъанды, нек дегенде, булут аны юсюнде тура эди эмда Раббийни аламатлыгъы Сыйлы Мекямны толтургъанлай тура эди.

36Исраил[†] улулары битеу жолоучулукъларында, булут Мекямны юсюнден кётюрюлген заманда, жолларына атлана эдиле[+]. 37Булут кётюрюлмесе уа, ала, ол кётюрюлгюнчюге дери, жолгъа атланмай эдиле. 38Алай бла, битеу жолоучулукъларында, битеу Исраилни юйюрюню кёз алларында Раббийни булуту кюндюз Сыйлы Мекямны юсюнде эди, кечегиде уа анда от жана эди.

## Лебийлиле

### Лебийлиле

Лебийлиле


Ал сёз

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]


### Ал сёз


Муссаны ючюнчю китабы


Лебийлиле


Ал сёз

Бу китапны асламысында, Аллахны къуллукъчулары болгъан Лебий улуланы тюрлю борчларыны юсюнден айтылады. Китапны аты да аны белгилейди.

«Мисирден Чыгъыу» китапда, Аллах Муссаны юсю бла Синай тауда халкъгъа берген жорукълары шарт белгиленедиле. Мында уа, андан сора болгъан затланы юсюнден жазылады. «Лебийлиле» китапны эм аллында (1–10 башла) Аллахны къуллукъчуларына Аллахха къурманла этерик борчларыны юсюнден жорукъла бериледиле. Къурманланы бла сыйлы саугъаланы тюрлю магъаналары барды: адам неда битеу халкъ аланы келтиргенде, бирде Аллах бла келишедиле, бирде Аны аллында тобагъа къайтышадыла, бирде уа, Аллах берген берекетни бир кесегин Анга къайтарып, ыразылыкъларын билдиредиле.

Андан сора (11–16 башла) харамны халалдан айыргъан жорукъла бериледиле. Аланы магъанасы – Аллахны халкъы харкюнлюк жашауунда кесин тазалыкъда сакъларгъа керек болгъаныды. Неден да бек – аш ашагъанында.

Китапны ахыр кесегинде (17–27 башла) адамны энчи жашауунда керекли юйюр, жамауат, берекет бла байламлы кёп жорукъла жазылыпдыла. Быланы асламысы бурун заманда кюнчыгъышда жашагъан миллетлени жорукъларына ушайдыла. Болсада, аланы баш магъанасы – адам Къудуретли Аллаху-Тааланы бийлигине ыразылыкъ бла бой салыуду. Бу китапда айтылгъан: «Тенгинги, кесинги сюйгенингча, сюй», – деген сёз Аллахны халкъыны ичинде келишиулени жарашдыргъан баш жорукъ болгъанды.

Къурманланы юсюнден жорукъла (1:1–7:38).
Харун бла уланлары дин къуллукъгъа салынадыла (8:1–10:20).
Харамлыкъны бла тазаланыуну юсюнден жорукъла (11:1–16:34).
Харкюнлюк жашауну юсюнден жорукъла (17:1–20:27).
Дин къуллукъчулагъа берилген буйрукъла. Байрамла (21:1–24:23).
Ырахатлыкъ жыл эм Мархамат жыл. Алгъышла бла налатла. Нюзюр этип берилген саугъала (25:1–27:34).

### 1


Толусунлай кюйдюрюлген къурман

1Раббий[†] Муссаны[†] чакъырып, анга Тюбешиу Чатырдан[†] сёлешип, былай айтханды:

2– Исраил[†] улуларына былай айт:

Раббийге малындан къурман этеме деген адам,[†] тууардан неда къой-эчкиледен алып къурман этсин[+].

3Ол адамны къурманы толусунлай кюйдюрюлген тууар мал болса, ол къыяусуз, эркек хайыуан болсун. Раббий къабыл этер ючюн, ол аны Тюбешиу Чатырны эшигине келтирип, 4толусунлай кюйдюрюлген къурманны башына къолун салсын. Алай бла къурман къабыл этилликди да, ол адамны гюняхлары[†] тазаланырыкъдыла. 5Сора адам ол бугъаны Раббийни аллында сойсун. Харунну[†] уланлары уа, дин къуллукъчула,[†] къанындан бираз алып, Тюбешиу Чатырны эшигини къатында тургъан къурман жерге[†] тёрт жанындан бюрксюнле. 6Къурман этген адам малны терисин сыдырсын да, учаны санласын. 7Харунну уланлары, дин къуллукъчула, къурман жерге отунла салып, от этсинле. 8Сора Харунну уланлары, дин къуллукъчула, къурман малны кесеклерин, башы эм жауу бла бирге къурман жерде, жаннган отунланы юсюне салсынла. 9Къурман этген адам ёпке-бауурну бла аякъланы жуусун, дин къуллукъчу уа аланы къурман жерни юсюнде кюйдюрсюн. Бу – толусунлай отда кюйдюрюлген къурманды, Раббийге жагъымлы ийис берген къурман[+].

10Ол адамны къурманы толусунлай кюйдюрюлген ууакъ аякълы мал эсе, ол къойладан неда эчкиледен болсун. Саулай кюйдюрюлген къурман къыяусуз эркек мал болургъа керекди. 11Адам аны Раббийни аллында, къурман жерни шимал жанында сойсун, Харунну уланлары уа, дин къуллукъчула, аны къанын къурман жерге тёрт жанындан бюрксюнле. 12Къурман этген адам учаны[*] санласын, дин къуллукъчу уа, кесеклени малны башы эм жауу бла къурман жерде, жаннган отунланы юсюне салсын. 13Адам къурманны ёпке-бауурун бла аякъларын жуусун, дин къуллукъчу уа аланы къурман жерде кюйдюрсюн. Бу – толусунлай отда кюйдюрюлген къурманды, Раббийге жагъымлы ийис берген къурман[+].

14Ол адамны Раббийге къурманы толусунлай кюйдюрюлген къанатлы болса, ол къумруладан[*] неда кёгюрчюн балаладан болсун[+]. 15Дин къуллукъчу къанатлыны къурман жерге келтирип, башын юзюп алсын. Къанатлыны къурман жерни юсюнде кюйдюрсюн, къанын а къурман жерни жанында тёксюн. 16Дин къуллукъчу богъурдагъын бла тюклерин айырсын да къурман жерни кюнчыгъыш жанына, кюл тёгюлген жерге атсын. 17Сора адам, аны къанатларындан алып, учаны экиге жарсын, алай а айырмасын, дин къуллукъчу уа аны къурман жерде, жаннган отунланы юсюнде кюйдюрсюн. Бу – толусунлай отда кюйдюрюлген къурманды, Раббийге жагъымлы ийис берген къурман[+].

### 2


Мирзеу саугъа

1Биреу Раббийге[†] мирзеу саугъа келтирсе, ол бидиш[*] ундан болсун. Адам[†] унну юсюне зейтун жау къуйсун, юсюне ладан салсын[+] 2эм Харунну[†] уланларына, дин къуллукъчулагъа[†] келтирсин. Дин къуллукъчу ол жау бла ладан къошулгъан ундан бир уууч алып, аны къурман жерни[†] юсюнде эсгертиу юлюшге[*] кюйдюрсюн. Бу – отда кюйдюрюлген саугъады, Раббийге жагъымлы ийис берген саугъады[+]. 3Мирзеу саугъаны къалгъаны уа Харуннга бла уланларына болсун. Бу – Раббийге отда кюйдюрюлген саугъаладан бек сыйлы[†] затды[+].

4Сен печде биширилген мирзеу саугъа келтирсенг, ол бидиш ундан болсун; не зейтун жау бла басылгъан ачымагъан ётмекледен, не жау жагъылгъан ачымагъан халыуладан[+]. 5Сени мирзеу саугъанг табада биширилген эсе, ол бидиш ундан, жау бла басылгъан, ачымагъан халыуладан болсун[+]. 6Аны кесек-кесек этип, юсюне зейтун жау къуй. Бу – мирзеу саугъады. 7Сени саугъанг табада биширилген болса, ол бидиш ундан бла жаудан этилсин. 8Мирзеу саугъаны, айтылгъаны кибик жарашдырып, Раббийге келтир, аны дин къуллукъчугъа бер, ол а аны къурман жерге элтсин. 9Дин къуллукъчу мирзеу саугъадан эсгертиу юлюшге бир кесегин алып, къурман жерни юсюнде кюйдюрсюн. Бу – отда кюйдюрюллюк, Раббийге жагъымлы ийис берген, отда кюйдюрюлген саугъады[+]. 10Мирзеу саугъаны къалгъаны Харуннга бла уланларына болсун. Бу – Раббийге отда кюйдюрюлген саугъаладан бек сыйлы затды.

11Сен Раббийге келтирген хар мирзеу саугъанг ачымагъан болсун, нек дегенде, мыстыны бла балны отда кюйдюрюлген саугъагъа келтирирге жарамайды[+]. 12Раббийге аланы эм биринчи битимлени келтиргенинг кибик келтир, алай а жагъымлы ийис берген от саугъаны кибик, мыстыны бла балны къурман жерге салып кюйдюрюрге жарамайды[+]. 13Хар мирзеу саугъангы тузлагъан эт эмда саугъанга Аллахынгы сыйлы кесаматыны[†] белгиси болгъан тузну[*] салмай къойма. Хар саугъаны биргесине туз да келтир[+].

14Раббийге биринчи битимледен этилген мирзеу саугъа келтире эсенг, жаш къылкъыладан болгъан, къышхыры айырылгъан эм отда кепдирилген, тартылгъан мирзеу келтир[+]. 15Юсюне зейтун жау къуюп, ладан сал. Бу – мирзеу саугъады. 16Дин къуллукъчу тартылгъан мирзеуню, жауну эм ладанны бир кесегин эсгертиу юлюшге кюйдюрсюн. Бу – Раббийге отда кюйдюрюлген саугъады[+].

### 3


Саламатлыкъ къурман

1Бир адам[†] тууар малдан саламатлыкъ къурманын келтиргенде, Раббийни[†] аллына къыяусуз, эркек неда тиши мал келтирсин[+]. 2Ол къурман малны башына къолун салсын да аны Тюбешиу Чатырны[†] эшиги къатында сойсун. Сора Харунну[†] уланлары, дин къуллукъчула,[†] къанын къурман жерни[†] тёрт жанындан бюрксюнле. 3Раббийге отда кюйдюрюлген къурманнга саламатлыкъ къурманны ич жауун, 4эки бюйрегин бла аланы жауун, бутларындагъы жауну эм баууруну жауун айырып келтирсин. 5Харунну уланлары аланы къурман жерде, жаннган отунланы юсюнде толусунлай кюйдюрюлген къурман бла бирге кюйдюрсюнле. Бу – Раббийге жагъымлы ийис берген, отда кюйдюрюлген къурманды[+].

6Бир адам Раббийге къой-эчкиледен саламатлыкъ къурманын келтиргенде, къыяусуз, эркек неда тиши мал келтирсин. 7Ол къурманнга къозу тежей эсе, аны Раббийни аллына келтирсин, 8къолун къурманны башына салсын да, аны Тюбешиу Чатырны эшиги къатында сойсун. Сора Харунну уланлары, дин къуллукъчула, малны къанын къурман жерни тёрт жанындан бюрксюнле. 9Раббийге отда кюйдюрюлген къурманнга саламатлыкъ къурманны жауун, аркъа жигинден кесилген битеу къуйругъун бла битеу ич жауун, 10эки бюйрегин бла аланы жауун, бутларындагъы жауну эм баууруну жауун айырып келтирсин. 11Дин къуллукъчу аланы къурман жерде кюйдюрсюн. Бу – Раббийге отда кюйдюрюлген аш саугъады[+].

12Адам къурманнга эчкини келтире эсе уа, аны Раббийни аллына келтирсин, 13къолун къурманны башына салсын да, аны Тюбешиу Чатырны аллында сойсун. Сора Харунну уланлары аны къанын къурман жерни тёрт жанындан бюрксюнле. 14Раббийге отда кюйдюрюлген къурманнга ол къурманны битеу ич жауун, 15эки бюйрегин бла аланы жауун, бутларыны юслериндеги жауларын эм бауурну жауун айырып келтирсин. 16Дин къуллукъчу аланы къурман жерде кюйдюрсюн. Бу – Раббийге жагъымлы ийис берген, отда кюйдюрюлген аш саугъады. Битеу ич жау – Раббийгеди[+].

17Бу келлик тёлюлеге, битеу жашагъан жерлеригизде ёмюрлюк буйрукъду. Бир тюрлю ич жауну, не бир тюрлю къанны, ашамагъыз-ичмегиз[+].

### 4


Гюнях ючюн къурман

1Раббий[†] Муссагъа[†] былай айтханды:

2– Исраил[†] улулагъа былай айт: билмегенлей, Раббийни буйрукъларындан биринде айтылгъан затны бузуп, гюнях[†] алгъан инсанны юсюнден жорукъ буду[+].

3Майланнган[*] дин къуллукъчу[†] гюнях этип, халкъны башына терслик келтирсе, гюнях этген адам,[†] гюняхы ючюн къурманнга, Раббийге къыяусуз бугъа келтирсин. 4Ол бугъаны Тюбешиу Чатырны[†] эшигине келтирсин, къолун аны башына салсын да, Раббийни аллында сойсун. 5Майланнган дин къуллукъчу ол бугъаны къанындан алып, Тюбешиу Чатыргъа кирсин. 6Анда дин къуллукъчу бармагъын къаннга сугъуп, аны Раббийни аллында, Эм Сыйлы[†] Мекямны жабыууну аллында жети кере бюрксюн. 7Сора дин къуллукъчу Раббийни аллында, Тюбешиу Чатырындагъы ариу ийисли хансла кюйдюрюр ючюн ишленнген жерни мюйюзлерине бираз къан жакъсын. Бугъа тананы къалгъан къанын Тюбешиу Чатырны эшигини къатында тургъан, толусунлай кюйдюрюлген къурман этилиучю жерни тюбюне тёксюн[+]. 8Дин къуллукъчу гюнях ючюн къурманнга келтирилген бугъадан битеу ич жауун чыгъарсын. Ич жауну, 9эки бюйрегин бла аланы жауун, бутларындагъы жауну эм баууруну жауун айырсын. 10Саламатлыкъ къурманнга келтирилген тууарны жауу алыннганы кибик этсин. Сора дин къуллукъчу аланы толусунлай кюйдюрюлген къурман этилиучю жерде кюйдюрсюн. 11Бугъа тананы терисин бла этин, башын бла аякъларын, ичин бла кирлерин а,[+] 12бугъаны битеу къалгъан затларын къонушдан[†][*] тышына, кюл тёгюлген бир таза жерге чыгъарсын да, отунла юсюне салып, кюйдюрсюн.

13Исраилни битеу жамауаты Раббийни буйрукъларындан биринде айтылгъан затны билмегенлей бузуп, гюнях этсе, халкъ аны таза да билмей окъуна этсе да, терслиги аны боюнундады[+]. 14Этген гюняхы анга ачыкъ болгъан заманда, жамауат гюнях ючюн къурманнга бир бугъа алып, Тюбешиу Чатырны аллына келтирсин. 15Жамауатны тукъум таматалары Раббийни аллында къолларын бугъаны башына салсынла да, Раббийни аллында сойсунла. 16Сора майланнган дин къуллукъчу бугъаны къанын Тюбешиу Чатыргъа кийирсин. 17Бармагъын къаннга сугъуп, аны Раббийни аллында, жабыуну аллында, жети кере бюрксюн[+]. 18Сора Тюбешиу Чатырны ичинде, Раббийни аллындагъы, хансла кюйдюрюлген жерни мюйюзлерине бираз къан жакъсын. Бугъаны битеу къалгъан къанын а Тюбешиу Чатырны эшигини къатында тургъан толусунлай кюйдюрюлген къурман этилиучю жерни тюбюне тёксюн. 19Битеу ич жауун чыгъарсын да, аны къурман жерде[†] кюйдюрсюн. 20Гюнях ючюн къурман бугъагъа этилген затланы этсин. Алай бла, дин къуллукъчу халкъны тазалар, эм халкъны гюняхы кечилир. 21Сора ол бугъаны къонушдан тышына чыгъарсын да, биринчи бугъаны кюйдюргени кибик, аны да алай кюйдюрсюн. Бу – жамауат этген гюнях ючюн къурманды.

22Жамауатны бир бачамасы билмегенлей Раббий Аллахыны буйрукъларындан биринде айтылгъан затны бузуп, гюнях этсе, терслиги аны боюнундады. 23Этген гюняхы анга ачыкъ болгъан заманда, ол гюнях ючюн къурманнга къыяусуз теке келтирсин, 24къолун текени башына салсын да, аны Раббийни аллында, толусунлай кюйдюрюлген къурманла союлгъан жерде сойсун. Бу – гюнях ючюн къурманды. 25Дин къуллукъчу бармагъын гюнях ючюн къурманны къанына сугъуп, толусунлай кюйдюрюлген къурман этилиучю жерни мюйюзлерине жакъсын, къалгъан къанны уа къурман жерни тюбюне тёксюн. 26Битеу ич жауун, саламатлыкъ къурманны жауун кибик, къурман жерде кюйдюрсюн. Алай этип, дин къуллукъчу бачаманы гюняхындан тазалар да, аны гюняхы кечилир.

27Халкъдан бир адам, билмегенлей, Раббийни буйрукъларындан биринде айтылгъан затны бузуп, гюнях этсе, терслиги аны боюнундады[+]. 28Этген гюняхы анга ачыкъ болгъан заманда, ол гюнях ючюн къурманнга къыяусуз эчки келтирсин, 29къолун гюнях ючюн къурманны башына салсын да, аны толусунлай кюйдюрюлген къурманла союлгъан жерде сойсун. 30Дин къуллукъчу бармагъы бла къанындан алып, толусунлай кюйдюрюлген къурман этилиучю жерни мюйюзлерине жакъсын, къалгъан къанны уа къурман жерни тюбюне тёксюн. 31Битеу ич жауун, саламатлыкъ къурманны жауун кибик, айырсын да, аны, Раббийге жагъымлы ийис этер ючюн, къурман жерде кюйдюрсюн. Алай этип, дин къуллукъчу ол адамны тазалар да, аны гюняхы кечилир[+].

32Биреу гюнях ючюн къурманнга къозу келтирсе, къыяусуз тиши мал болсун. 33Гюнях ючюн къурманны башына къолун салсын да, аны толусунлай кюйдюрюлген къурманла союлгъан жерде сойсун. 34Дин къуллукъчу бармагъы бла гюнях ючюн къурманны къанындан алып, толусунлай кюйдюрюлген къурман этилиучю жерни мюйюзлерине жакъсын, къалгъан къанны уа къурман жерни тюбюне тёксюн. 35Битеу ич жауун, саламатлыкъ къурманнга келтирилген къозуну жауун кибик, айырсын да, аны, Раббийге отда кюйдюрюлген къурманла бла бирге къурман жерде кюйдюрсюн. Алай этип, дин къуллукъчу аны этген гюняхындан тазалар да, гюняхы кечилир.

### 5

1Бир адам[†] аманлыкъны шагъаты болса неда аны кёрсе, неда аны болуннганын билсе, алай а, андан ант алып соргъанларында, айтмаса, гюняхы[†] ючюн жууапха тартылыр.

2Неда бир адам харам[†] затха: харам кийик жаныуарны неда харам малны, неда сюркелип жюрюген харам жаныуарны мыллыгына тийсе, аны эслемей этсе да, ол харамлы болур эм терслиги боюнунда болур[+].

3Неда ол адамны харамлыгъына, харамлы этген не бир тюрлю харамлыкъ болса да, ол аны эслемесе да, аны ангылагъан заманда терслиги боюнунда болур[+].

4Неда бир адам, иги ойламай, бир иги неда аман зат этерге ант этсе, аны билмей этсе да, ангылагъан заманда терслиги боюнунда болур.

5Бу затлада терс болса, адам этген гюняхын ачыкъ айтсын да, 6гюняхы ючюн тёлеуге сюрюуюнден Раббийге[†] гюнях ючюн къурманнга къой неда эчки келтирсин. Сора дин къуллукъчу[†] аны гюняхындан тазалар.

7Адамны къой неда эчки келтирир амалы болмаса, гюняхы ючюн тёлеуге ол Раббийге эки къумру неда эки кёгюрчюн бала келтирсин. Бири – гюнях ючюн къурманнга, бири уа – толусунлай кюйдюрюлген къурманнга[+]. 8Ол аланы дин къуллукъчугъа келтирсин да, ол а алгъа гюнях ючюн къурман къанатлыны бойнун сындырсын, айыргъан а этмесин, 9эм къурманны къанын къурман жерни[†] жанына бюрксюн. Къалгъан къанны къурман жерни тюбюне акъмагъа къояргъа керекди. Бу – гюнях ючюн къурманды. 10Сора дин къуллукъчу экинчи къанатлыны толусунлай кюйдюрюлген къурманнга адетича келтирсин да, ол адамны этген гюняхындан тазалар, эм ол кечилир.

11Адамны эки къумру неда эки кёгюрчюн бала келтирир амалы болмаса, ол гюняхы ючюн бидиш ундан эфаны ондан бирин[*] келтирсин. Унну юсюне зейтун жау къуймасын, юсюне ладан да салмасын, нек дегенде, бу – гюнях ючюн саугъады[+]. 12Ол аны дин къуллукъчугъа келтирсин да, дин къуллукъчу андан бир ууучну эсгертиу юлюшге алып, къурман жерде Раббийге отда кюйдюрюлген къурманла бла бирге кюйдюрсюн. Бу – гюнях ючюн къурманды. 13Алай этип, дин къуллукъчу аны, ол не тюрлю гюнях этген эсе да, тазалар, эм ол кечилир. Будай унну къалгъаны, мирзеу саугъаны адетинде кибик, дин къуллукъчугъа къалсын[+].


Терслик ючюн къурман

14Раббий Муссагъа[†] былай айтды:

15– Бир адам, билмегенлей, тюзлюгюн бузуп, Раббийни сыйлы затларына къажау гюнях этсе, ол Раббийге тёлеуге сюрюуюнден бир къыяусуз къочхар келтирсин. Аны кюмюш багъасы, сыйлы[†] шекелле[†] бла санагъанда[*], белгиленнген багъагъа тенг болсун. Бу – терслик ючюн къурманды[+]. 16Ол адам къажау гюнях этген сыйлы зат ючюн тёлесин, анга, дагъыда, аны багъасындан бешинден бирин къошсун эм дин къуллукъчугъа берсин. Дин къуллукъчу къочхарны терслик ючюн къурманнга келтирип, ол адамны гюняхындан тазалар, эм ол кечилир[+].

17Бир адам Раббийни буйрукъларындан биринде айтылгъан затны бузуп, гюнях этсе, билмей этсе да, терслиги боюнунда болур эм жууапха тартылыр. 18Ол адам терслик ючюн къурманнга сюрюуюнден тийишли багъасы болгъан бир къыяусуз къочхарны алып дин къуллукъчугъа келтирсин. Дин къуллукъчу аны билмей этген терслигин тазалар, эм ол кечилир. 19Бу – терслик ючюн къурманды. Бу, адам Раббийни аллында терс болгъан заманда этиледи.

### 6

1Раббий[†] Муссагъа[†] былай айтханды:

2– Бир адам гюнях[†] этсе эм Раббийге тюзлюгюн бузса: ол, анга асыраргъа ышанылгъан затны юсюнден, неда анга жюкге къалдырылгъан ырысхыны юсюнден, неда ол урлагъан затны юсюнден ётюрюк айтып, башха адамны[†] алдаса,[+] 3неда, ол башха адамны тас болгъан затын табып, билдирген а этмесе, неда бир затны юсюнден жалгъан ант этсе, неда башха, адамла этген, бир гюнях этсе, 4– ол гюнях этип, терслиги анга ачыкъ болса, ол урлагъан затны, зор бла алгъан затны, анга асыраргъа ышанылгъан затны, неда тас болгъан эм ол тапхан затны, къайтарыргъа керекди. 5Бир затны юсюнден жалгъан ант этсе, аны да толусунлай тёлерге керекди. Аны багъасына дагъыда бешден бирин къошуп, терслиги ючюн къурман этген кюн тёлеуню ол затны иесине берирге керекди[+]. 6Ол, тёлеуге, Раббийге терслик ючюн къурманнга сюрюуюнден бир тийиншли багъалы, къыяусуз къочхар алып, дин къуллукъчугъа[†] келтирсин. 7Дин къуллукъчу аны Раббийни аллында тазалар, эм анга битеу этген гюняхлары бла терсликлери кечилирле.


Толусунлай кюйдюрюлген къурманны юсюнден башха жорукъла

8Раббий Муссагъа былай айтханды:

9– Харуннга[†] бла аны уланларына быллай буйрукъ бер:

Ма толусунлай кюйдюрюлген къурманланы юсюнден адет. Ол кюйдюрюлген жерде, къурман жерни[†] юсюнде кечеден эрттенликге дери къалсын, къурман жерни оту ёчюлмесин[+]. 10Дин къуллукъчу гетен кийимин бла гетен ич кёнчегин кийип, къурман жерни юсюнде от кюйдюрген къурманны кюлюн алсын да, къурман жерни жанында къойсун[+]. 11Сора юсюндеги кийимин тешсин да, башха кийим кийип, кюлню къонушдан[†] тышына, таза жерге чыгъарсын[+]. 12Къурман жерде отну ёчюлтмезге керекди. Дин къуллукъчу хар эрттен сайын аны юсюне отунла салсын, аланы юсюне уа толусунлай кюйдюрюлген къурманны салсын эм саламатлыкъ къурманны жауларын кюйдюрсюн. 13Къурман жерни юсюндеги от ёчюлмегенлей, дайым жанаргъа керекди.


Мирзеу саугъаны юсюнден башха жорукъла

14Ма мирзеу саугъаны юсюнден адет. Харунну уланлары аны Раббийни аллына, къурман жерге келтирирге керекдиле[+]. 15Дин къуллукъчу ууучу бла мирзеу саугъадан бидиш унну, зейтун жауну эм ладанны алсын да, къурман жерде кюйдюрсюн. Бу – Раббийге жагъымлы ийис берген эсгертиу юлюшдю. 16Къалгъанын Харун бла аны уланлары ашасынла. Аны сыйлы[†] жерде, Тюбешиу Чатырны[†] арбазында ол ачымай тургъанлай ашаргъа керекди. 17Саугъаны ачытмай биширирге керекди. Отда кюйдюрюлген саугъаладан Мен муну алагъа юлюшге береме. Бу – гюнях ючюн къурман кибик эм терслик ючюн къурман кибик, бек сыйлы затды[+]. 18Муну Харунну туудукъларындан хар эр киши ашаргъа эркинди. Бу – сизни келлик тёлюлеригиз Раббийге отда кюйдюрюлген саугъаладан аланы ёмюрлюк юлюшлериди. Анга тийген хар зат да сыйлы болур[*][+].

19Дагъыда Раббий Муссагъа былай айтханды:

20– Ма Харун бла аны уланлары дин къуллукъчулукъгъа майланнган кюн ала Раббийге келтирлик саугъа. Дайым мирзеу саугъа кибик, бидиш ундан эфаны ондан бирин[*] келтирсин: жартысын эрттенликде, жартысын ингирде. 21Аны табада зейтун жауда биширип, кесек-кесек сындырып зейтун жау бла иги къатышдырып келтир. Бу – Раббийге жагъымлы ийис берген саугъады[+]. 22Харунну уланларындан болгъан, аны орунун тутхан майланнган дин къуллукъчу муну этерге борчлуду. Бу – ёмюрге да Раббийни юлюшюдю. Муну толусунлай кюйдюрюрге керекди[+]. 23Дин къуллукъчу келтирген хар мирзеу саугъаны толусунлай кюйдюрюрге керекди, аны ашаргъа жарамайды.


Гюнях ючюн къурманны юсюнден башха жорукъла

24Раббий Муссагъа былай айтханды:

25– Харуннга бла аны уланларына былай айт:

Ма гюнях ючюн къурманны юсюнден адет. Гюнях ючюн къурманны Раббийни аллында, толусунлай кюйдюрюлген къурманны сойгъан жерде сояргъа керекди. Бу – бек сыйлы затды[+]. 26Гюнях ючюн къурманны сойгъан дин къуллукъчу аны ашаргъа керекди. Ол аны сыйлы жерде, Тюбешиу Чатырны арбазында ашасын. 27Къурманны этине тийген хар зат сыйлы болур. Аны къаны биреуню кийимине тамса уа, ол кийимни сыйлы жерде жууаргъа керекди. 28Эти биширилген топуракъ сауутну ууатыргъа керекди. Багъыр сауутда биширилсе уа, ол сауутну тазалап, жууаргъа керекди[+]. 29Дин къуллукъчуланы юйюрлеринде хар эр киши муну ашаргъа эркинди. Бу – бек сыйлы затды. 30Алай а, къаны Тюбешиу Чатыргъа тазалау этерге кийирилген гюнях ючюн къурманны ашаргъа жарамайды. Аны кюйдюрюрге керекди[+].

### 7


Терслик ючюн къурманны юсюнден башха жорукъла

1Ма терслик ючюн къурманны юсюнден адет. Ол – бек сыйлыды.[†][+] 2Терслик ючюн къурманны толусунлай кюйдюрюлген къурманны союучу жерде этерге тийиншлиди. Аны къанын къурман жерни[†] тёрт жанындан бюркерге керекди. 3Къурманнга аны битеу жауун: къуйругъун бла ич хантхыларыны юсюндеги жауну, 4эки бюйрегин бла аладагъы жауун, бутларыны юслериндеги жауларын эм баууруну жауун – айырып келтирсин. 5Дин къуллукъчу[†] аланы Раббийге[†] отда кюйдюрюлген къурманнга къурман жерни юсюнде кюйдюрсюн. Бу – терслик ючюн къурманды. 6Дин къуллукъчуну юйюрюнде хар эр киши аны ашаргъа эркинди. Аны сыйлы жерде ашаргъа керекди. Ол – бек сыйлы затды.

7Гюнях[†] ючюн къурманнга да, терслик ючюн къурманнга да адет бирди: ала, аланы юсю бле тазалау этген дин къуллукъчуну юлюшюдюле[+]. 8Дин къуллукъчу биреу толусунлай кюйдюрюлген къурманын келтиргенде, къурман малны терисин кесине къойсун. 9Печьде неда чоюнда, неда табада биширилген хар ётмек саугъа, аны келтирген дин къуллукъчуну юлюшю болсун[+]. 10Зейтун жау къатышдырылгъан неда къуру болгъан хар ётмек саугъа уа битеу Харунну[†] уланларына тенг юлешинсин[+].


Саламатлыкъ къурманны юсюнден башха жорукъла

11Ма Раббийге келтирилген саламатлыкъ къурманны юсюнден адет[+].

12Биреу аны Аллахха шукур этер магъанада келтирсе, ол адам[†] шукур къурман бла бирге зейтун жау бла басылгъан ачымагъан ётмекле да, зейтун жау жагъылгъан ачымагъан халыула да, зейтун жау бла иги басылгъан бидиш ундан этилген ётмекле да келтирсин[+]. 13Саламатлыкъ шукур къурман бла бирге ол адам, саугъагъа, мысты гюттюле[*] да келтирсин. 14Ол Раббийге саугъагъа ётмеклени хар тюрлюсюнден бирерин келтирсин. Бу – саламатлыкъ къурманны къанын бюркген дин къуллукъчуну болсун. 15Саламатлыкъ шукур къурманны этин келтирилген кюн окъуна ашаргъа керекди, аны эрттенликге дери къояргъа жарамайды[+].

16Биреу къурманны нюзюр[†] этгени себепли неда кеси ыразылыгъындан келтирсе, ол къурманны келтирген кюн ашаргъа керекди, къалгъанын а экинчи кюн да ашаргъа жарарыкъды[+]. 17Къурман эт ючюнчю кюннге къалса, аны кюйдюрюрге керекди. 18Саламатлыкъ къурманны эти ючюнчю кюн ашалса, ол къабыл болмаз. Ол харам[†] болгъаны себепли, аны келтирген адамгъа къурманы саналмаз. Ол этни ашагъан адам терслигине жууаплы болур.

19Харам затха тийген этни ашаргъа жарамайды, аны кюйдюрюрге керекди. Халал этни, таза болгъан хар адам ашаргъа эркинди. 20Алай а, юсюнде харамлыгъы болгъан бир адам Раббийге этилген саламатлыкъ къурманны этин ашаса, ол жанны ёз халкъындан жокъ этерге керекди[+]. 21Бир адам харам затха: адамны харамлыгъына, харам хайыуаннга неда бир харам жаныуаргъа – тийгенден сора Раббийге этилген саламатлыкъ къурманны этин ашаса, ол жанны ёз халкъындан жокъ этерге керекди.


Малны жауу бла къаны

22Раббий Муссагъа[†] былай айтханды:

23– Исраил[†] улулагъа былай айт:

Тууарны, къойну неда эчкини ич жауун ашамагъыз[+]. 24Ёлген хайыуанны неда жаныуар талагъан хайыуанны жауун хайырланыргъа жарарыкъды, ашагъан а этмегиз[+]. 25Бир адам Раббийге отда кюйдюрюлген къурманнга келтирилген хайыуанны жауун ашаса, ол жан ёз халкъындан жокъ этилир. 26Жашагъан жерлеригизде не къанатлыны, не хайыуанны къанын ашамагъыз[+]. 27Бир адам къан ашаса, ол жанны ёз халкъындан жокъ этерге керекди.


Дин къуллукъчуланы юлюшлери

28Раббий Муссагъа былай айтханды:

29– Исраил улулагъа былай айт:

Раббийге саламатлыкъ къурман этген адам ол къурманны бир кесегин Раббийге саугъагъа келтирирге керекди. 30Ол, кеси къоллары бла, Раббийге отда кюйдюрюлген къурманнга хайыуанны тёшюн бла жауун келтирирге керекди. Ол Раббийни аллында кётюрюлген саугъа болсун. 31Жауну дин къуллукъчу къурман жерни юсюнде кюйдюрсюн, тёш а Харуннга бла аны уланларына болсун[+]. 32Саламатлыкъ къурманларыгъыздан хайыуанны онг бутун дин къуллукъчугъа саугъагъа беригиз. 33Харунну уланларындан саламатлыкъ къурманны къанын бла жауун къайсы келтирсе, анга юлюшге онг бутну беригиз. 34Мен Исраил улуларыны саламатлыкъ къурманларындан кётюрюлген тёшню бла саугъагъа берилген бутну алып, дин къуллукъчу Харуннга бла аны уланларына Исраил уланларындан дайым юлюшге бергенме.

35Харун бла аны уланлары Раббийни аллында дин къуллукъгъа кирген кюнден башлап, бу Раббийге отда кюйдюрюлген къурманладан аланы юлюшлери болсун. 36Ала майланнган кюнден башлап, бу юлюшню Исраил улула алагъа берирге керекдиле, деп буюргъанды Раббий. Бу – тёлюден тёлюге ёмюрлюк жорукъду.

37Толусунлай кюйдюрюлген къурманны, ётмек саугъаны, гюнях ючюн къурманны, терслик ючюн къурманны, дин къуллукъчуланы къуллукъгъа салгъанда къурманны эм саламатлыкъ къурманны юсюнден адет буду. 38Раббий аланы Муссагъа Синай[†] тауда буюргъанды. Ол кюн, Синай къуу жерде, Ол Исраил улулагъа Раббийге къурманла келтирирге буюргъанды.

### 8


Харунну бла аны уланларын дин къуллукъгъа салыу


(Чыгъ. 29:1-37)

1[•]Раббий[†] Муссагъа[†] былай айтханды:

2– Харунну[†] бла аны уланларын келтир, аланы кийимлерин, майлау[†][*] жауну, гюнях[†] ючюн къурманнга бир бугъа, эки къочхар эм бир четен ачымагъан ётмек ал да, 3битеу жамауатны Тюбешиу Чатырны[†] эшигини аллына жый.

4Мусса Раббий анга буюргъаны кибик этди да, жамауат Тюбешиу Чатырны эшигини аллына жыйылды.

5Сора Мусса жамауатха:

– Раббий былай этерге буюргъанды, – деди.

6Мусса Харунну бла аны уланларын алгъа чыгъарып, аланы сууда жууундурду. 7Сора Харуннга кёлекни кийдирди, белибауну къысды, тыш кийимни кийдирди, аны юсюне эфодну[†][*] кийдирди, эфодну белибауун къысып, эфодну бегитди. 8Аны юсюне ёшюнлюкню салды, ёшюнлюкге уа Урим бла Туммим ташланы[*] салды[+]. 9Башына сарых байлады, сарыхны аллындан а алтын жасауну, сыйлы[†] тажны бегитди. Бу, Раббийни Муссагъа буюргъаны эди[+].

10Сора Мусса майлау жауну алды да, Сыйлы Чатырны бла аны ичиндеги хар затны майлап, сыйлы этди[+]. 11Ол жауну жети кере къурман жерге[†] бюркдю да, аны битеу адырлары бла бирге эм суу орунну аякъ тюбю бла бирге майлап, аланы сыйлы этди. 12Сора майлау жаудан Харунну башына къуюп, майлап, сыйлы этди[+]. 13Сора Мусса Харунну уланларын алгъа чыгъарып, кёлекле кийдирди, белибаула къысды, башлыкъла байлады. Бу, Раббийни Муссагъа буюргъаны эди.

14Сора Мусса гюнях ючюн къурманнга бугъа келтирди. Харун бла аны уланлары къолларын гюнях ючюн къурманлыкъ малны башына салдыла. 15Мусса бузоуну сойду да, къанындан алып, къурман жерни хар мюйюзюне жагъып, аны таза этди. Къалгъан къанны ол къурман жерни тюбюне тёкдю. Алай бла ол, къурман жер таза болур ючюн, аны сыйлы этди[+]. 16Сора битеу ич жауун, бауурну жауун, эки бюйрегин бла аланы жауун алып, Мусса аланы къурман жерни юсюнде кюйдюрдю[+]. 17Бугъа тананы кесин а – терисин, этин эм ич хантхыларын – ол къонушну[†] тышында кюйдюрдю. Бу, Раббийни Муссагъа буюргъаны эди[+].

18Сора Мусса толусунлай кюйдюрюлген къурманнга къочхар келтирди. Харун бла аны уланлары къолларын къочхарны башына салдыла. 19Мусса аны сойду да, къанын къурман жерни тёрт жанына бюркдю. 20Мусса къочхарны сан-сан этип, башын да, этин да, жауун да кюйдюрдю. 21Мусса, къочхарны ичин бла аякъларын жуууп, саулай къурман жерде кюйдюрдю. Бу – толусунлай отда кюйдюрюлген къурманды, Раббийге жагъымлы ийис берген от къурманды. Бу, Раббийни Муссагъа буюргъаны эди[+].

22Сора Мусса бирси къочхарны, къуллукъгъа салыу къочхарны келтирди. Харун бла аны уланлары къолларын къочхарны башына салдыла. 23Мусса къочхарны сойду да, къанындан алып, Харунну онг къулагъыны къыйырына, онг къолуну баш бармагъына эм онг аягъыны баш бармагъына жакъды[+]. 24Сора Мусса Харунну уланларын келтирди да, аланы да онг къулакъларыны къыйырына бла онг къолларыны баш бармакъларына эмда онг аякъларыны баш бармакъларына жакъды. Сора Мусса къанны къурман жерни тёрт жанына бюркдю. 25Сора жауну, къуйрукъну, ич жауун, бауурну жауун, эки бюйрегин бла аланы жауун эм онг бутун алды. 26Сора Раббийни аллында тургъан, ачымагъан ётмекле болгъан четенден, бир ачымагъан ётмекни, зейтун жау басылгъан бир гюттюню эм бир халыуну алды да, къочхарны жаууну бла онг бутуну юсюне салды. 27Мусса аланы барын да Харунну бла аны уланларыны къолларына берди да, Раббийни аллында кётюрюлген саугъагъа келтирди. 28Сора Мусса аланы къолларындан алып, толусунлай кюйдюрюлген къурманны юсюнде кюйдюрдю. Бу – дин къуллукъчуланы[†] къуллукъгъа салыр ючюн къурманды, ариу ийис берип, Раббийге жагъымлы ийис берген, отда кюйдюрюлген къурманды. 29Сора Мусса къочхарны тёшюн алды да, кётюрюп, Раббийни аллына кётюрюлген саугъагъа келтирди. Ол, къуллукъгъа салыуну къурман къочхарындан Муссаны юлюшю эди. Бу, Раббийни Муссагъа буюргъаны эди.

30Мусса майлау жауну бла къурман жерни юсюндеги къанны алды да, Харуннга бла аны кийимлерине эмда аны уланларына бла аланы кийимлерине бюркдю. Алай этип, Харунну бла аны кийимлерин эмда аны уланларын бла аланы кийимлерин сыйлы этди.

31Мусса Харуннга бла аны уланларына былай айтды:

– Этни Тюбешиу Чатырны эшигини къатында биширигиз да, аны алайда къуллукъгъа салыугъа жораланнган четенден ётмек бла бирге ашагъыз. Манга: «Аны Харун бла уланлары ашасынла», – деген буйрукъ берилгенди. 32Къалгъан этни бла ётмекни кюйдюрген этигиз. 33Къуллукъгъа салыуну кюнлери толсун деп, жети кюнню Тюбешиу Чатырны эшигини аллындан кетмегиз. Сизни къуллукъгъа салыннганыгъыз жети кюн барлыкъды. 34Бюгюн этилген хар затны Раббий буюргъанды. Ала сизни тазалар ючюн этилгендиле. 35Тюбешиу Чатырны эшигини аллындан кетмей, жети кюнню – кече да, кюндюз да Раббийни айтханын этип туругъуз. Алай этмесегиз, ёллюксюз. Манга аллай буйрукъ берилгенди.

36Харун бла аны уланлары, Раббий Муссаны юсю бла берген хар буйрукъну толтургъандыла.

### 9


Дин къуллукъчула къуллукъларын башлайдыла

1Сегизинчи кюн Мусса[†] Харунну[†] бла аны уланларын эмда Исраилни[†] тукъум таматаларын чакъыргъанды. 2Харуннга ол былай айтды:

– Бугъаладан кесинге гюнях[†] ючюн къурманнга бир къыяусуз эркек тана эмда толусунлай кюйдюрюлген къурманнга бир къыяусуз къочхар алып, аланы Раббийни[†] аллына келтир. 3Исраил улулагъа буюр: «Гюнях ючюн къурманнга бир теке, толусунлай кюйдюрюлген къурманнга къыяусуз эркек тана бла къозу, 4эмда саламатлыкъ къурманнга бир бугъа[*] бла бир къочхар алып, аланы Раббийни аллына тындырыгъыз, зейтун жау къошулгъан ётмек саугъа да келтиригиз. Бюгюн сизге Раббий кёрюнюрюкдю».

5Муссаны битеу буюргъанларын алып, Тюбешиу Чатырны[†] аллына келтирдиле. Битеу жамауат жыйылып, Раббийни аллына турду. 6Мусса:

– Раббий сизге буюргъанны этигиз да, Раббийни аламатлыгъы[†][*] сизге кёрюнюр, – деди.

7Сора Мусса Харуннга:

– Къурман жерге[†] бар да, гюнях ючюн къурманынгы эм толусунлай кюйдюрюлген къурманынгы келтирип, кесинги эм халкъны ючюн тазалау эт. Халкъ ючюн къурман эт да, Раббийни буюргъаны кибик, аны ючюн тазалау эт, – деди.

8Харун къурман жерге келип, кеси гюняхы ючюн къурманнга эркек тана сойду. 9Уланлары анга къанындан бердиле да, Харун аны бармагъы бла къурман жерни мюйюзлерине жакъды. Къанны къалгъанын а къурман жерни тюбюне тёкдю. 10Гюнях ючюн къурманны ич жауун, бюйреклерин эм баууруну жауун, Раббий Муссагъа буюргъаны кибик, къурман жерни юсюнде кюйдюрдю. 11Этин бла терисин къонушну[†] тышында кюйдюрдю[+].

12Сора ол толусунлай кюйдюрюлген къурманны сойду. Уланлары анга къанындан бердиле да, Харун аны къурман жерге тёрт жанындан бюркдю. 13Ала анга толусунлай кюйдюрюлген къурманны этин эм башын бердиле, ол да аланы къурман жерни юсюнде кюйдюрдю. 14Ол, къурманны ич хантхыларын бла аякъларын жуууп, къурман жерде, толусунлай кюйдюрюлген къурманны юсюнде кюйдюрдю.

15Андан сора Харун халкъны атындан къурман алып этгенди. Халкъны атындан гюнях ючюн къурман текени алып, сойду да, биринчи къурманны кибик, аны да гюнях ючюн къурманнга келтирди.

16Сора ол толусунлай кюйдюрюлген къурманны да адетича этди. 17Дагъыда, ол ётмек саугъаны келтирди да, андан ууучун толтуруп алып, къурман жерни юсюнде кюйдюрдю. Бу, эрттенликде толусунлай кюйдюрюлген къурманладан артыкъ къурманды.

18Халкъны атындан болгъан саламатлыкъ къурманнга бир бугъа бла бир къочхар келтирди. Уланлары анга союлгъан малланы къанындан бердиле да, Харун аны къурман жерге тёрт жанындан бюркдю. 19Бугъаны бла къочхарны жауларын а – куйрукъларын, бюйреклери юсюндеги жауларын эм бауурларыны жауларын – 20ол къурманны тёшюне салып, къурман жерни юсюнде кюйдюрдю. 21Мусса буюргъаны кибик, Харун къурманны тёшюн бла онг бутун кётюрюп, Раббийни аллына кётюрюлген саугъагъа келтирди.

22Харун гюнях ючюн къурманны, толусунлай кюйдюрюлген къурманны эм саламатлыкъ къурманны келтиргенден сора, халкъгъа айланып, къолларын кётюрдю да, анга алгъыш этди эм къурман жерден тюшдю.

23Сора Мусса бла Харун Тюбешиу Чатыргъа кирдиле. Андан чыкъгъандан сора, ала халкъгъа алгъыш айтдыла. Ол заманда Раббийни аламатлыгъы битеу халкъгъа кёрюндю[+]. 24Раббийни аллындан от чыгъып, къурман жерни юсюндеги къурманны кюйдюрдю. Битеу халкъ аны кёргенде, къууаннгандан къычырып, жерге беттёбен аугъанды.

### 10


Надабны бла Абихуну гюняхлары

1Харун[†] улула Надаб бла Абиху хар бири кёмюр табагъын алып, ары мыдых, мыдыхны юсюне уа ариу ийис берген хансла атхандыла да, Раббийни[†] аллына, Ол буюрмагъан киши от[*] келтиргендиле[+]. 2Сора Раббийден от чыгъып, аланы кюйдюргенди да, ала Раббийни аллында ёлгендиле[+]. 3Мусса[†] Харуннга былай айтды:

– Раббий:

«Манга жуукълашхан адамланы[†] юсюнде Мен сыйлылыгъымы[†] кёргюзтюрме,
битеу халкъны кёз аллында къудуретими кёргюзтюрме», –

деп, ма муну юсюнден айта эди.

Харун анга жукъ айтмады[+].

4Мусса Харунну атасыны къарындашы[†] Уззиел улулары Мишаелни бла Элсафанны чакъыртып, алагъа:

– Барыгъыз да, къарындашларыгъызны Сыйлы Жерден алып, къонушдан[†] тышына чыгъарыгъыз, – деди[+].

5Ала бардыла да, Мусса буюргъаны кибик, аланы узун кёлеклеринден тутуп къонушдан тышына чыгъардыла.

6Мусса Харуннга бла аны жашларына, Элазар бла Итамаргъа:

– Чачларыгъызны бошламагъыз, кийимлеригизни жыртмагъыз, – дегенди. – Алай болмаса, сиз да ёлюрсюз, битеу жамауатха да Раббийни ачыуу тюшер. Алай а сизни жууукъларыгъыз эм битеу Исраил[†] халкъы Раббий кюйдюргенле ючюн бушуу этерге эркиндиле[+]. 7Сиз ёлмез ючюн, Тюбешиу Чатырдан[†] чыкъмагъыз, нек дегенде, сизни юсюгюзде Раббийге майланнганыгъызны жауу барды.

Ала Мусса буюргъаны кибик этгендиле[+].


Дин къуллукъчуланы жумушлары

8Раббий Харуннга былай айтханды:

9– Сен бла сени улуларынг Тюбешиу Чатыргъа киргенигизде, чагъыр неда эсиртген башха ичги ичмегиз, ичсегиз а – ёллюксюз. Келлик тёлюлеге бу ёмюрлюк жорукъ болсун. 10Сыйлыны бла сыйлы болмагъанны, харамны бла халалны[†] айыра билигиз,[+] 11Исраил улуланы Раббий Муссадан билдирген бегимлеге юйретигиз.

12Мусса Харуннга бла аны къалгъан улулары Элазар бла Итамаргъа:

– Раббийге отда кюйдюрюлген къурманладан къалгъан мирзеу саугъаны, ачымагъан халыуланы алыгъыз да, аны къурман жерни[†] жанында ашагъыз. Ол – бек сыйлыды. 13Аны сыйлы жерде ашагъыз. Ол, Раббийге отда кюйдюрюлген къурманладан сени бла уланларынгы юлюшюгюздю. Манга алай буюрулгъанды[+]. 14Сен да, сени уланларынг бла къызларынг да, кётюрюлген тёшню эм саугъагъа берилген бутну ашаргъа эркинсиз. Аланы таза жерде ашагъыз; ала Исраил улула келтирген саламатлыкъ къурманладан санга бла сени сабийлеринге юлюшге берилгендиле. 15Саугъагъа берилген бутну бла кётюрюлген тёшню отда кюйдюрюлген къурманланы жаулары бла, Раббийни аллында кётюрюп келтирирге керекди. Ол санга бла сени сабийлеринге дайым юлюш боллукъду. Раббий алай буюргъанды.

16Мусса гюнях[†] ючюн къурманнга келтирилген текени излегенди да, аны кюйдюрюлгенин билип, Харунну къалгъан уланларына, Элазар бла Итамаргъа, ачыуланнганды[+].

17– Сиз гюнях ючюн къурманны сыйлы жерде нек ашамагъансыз? – деп соргъанды. – Ол бек сыйлы затды. Ол сизге, сиз жамауатны терслигин боюнугъузгъа алыр ючюн эм аланы Раббийни аллында тазалау этер ючюн, берилгенди. 18Аны къаны Тюбешиу Чатыргъа кийирилмегени себепли, сиз, буюргъаным кибик, ол къурманны сыйлы жерде ашаргъа керек эдигиз[+].

19Харун Муссагъа былай айтды:

– Бюгюн ала Раббийге гюнях ючюн къурманларын, толусунлай кюйдюрюлген къурманларын да келтиргендиле. Мени башыма уа бу тюшдю. Мен бюгюн гюнях ючюн къурманны ашасам, Раббий аны жаратырмы?

20Мусса, аны эшитгенде, ыразы болгъанды.

### 11


Халал бла харам


(Эсг. 14:3-21)

1[•]Раббий[†] Муссагъа[†] бла Харуннга[†] былай айтханды:

2– Исраил[†] улулагъа былай айтыгъыз:

Жер юсюнде жашагъан битеу хайыуанладан ашаргъа жараулула ма быладыла. 3Туякълары бёлюннген, неда экиге айырылгъан, кеслери да ышныр этген хар хайыуанны ашаргъа эркинсиз.

4Алай болгъанлыкъгъа, ышныр этген неда туякълары экиге бёлюннген хайыуанладан ма быланы ашамагъыз. Тюени ашамагъыз, нек дегенде, ол ышныр этеди, алай а аны экиге бёлюннген туякълары жокъду. Ол сизге харамды.[†] 5Къая борсукъну ашамагъыз, нек дегенде, ол ышныр этгенликге, аны экиге бёлюннген туякълары жокъду. Ол сизге харамды. 6Къоянны да ашамагъыз, ол да ышныр этгенликге, аны да экиге бёлюннген туякълары жокъду. Ол сизге харамды. 7Тонгузну ашамагъыз, нек дегенде, аны бёлюннген, экиге айырылгъан туякълары болгъанлыкъгъа, ол ышныр этмейди. Ол сизге харамды. 8Бу хайыуанланы этлерин ашамагъыз, ёлюклерине да тиймегиз. Ала сизге харамдыла.

9Сууда жашагъанладан быланы ашаргъа эркинсиз. Тенгизде неда черекде жашагъанладан сиз чабакъ къанатлары бла чабакъ къабукълары болгъанланы ашаргъа эркинсиз. 10Алай а битеу тенгизледе бла суулада жашагъан, чабакъ къанатлары бла чабакъ къабукълары болмагъанладан, сюркелип жюрюгенледен эм аны кибик башха жаныуарладан жийиргенигиз. 11Ала сизге харамдыла. Аланы этлерин ашамагъыз, ёлюклерине да тиймегиз. 12Сууда жашагъанладан чабакъ къанатлары бла чабакъ къабукълары болмагъанлары сизге харамдыла.

13Къанатлыладан а, ма быладан жийиргенигиз, быланы харамгъа санап, ашамагъыз: къушну, сакъаллы къушну, суу къушну, 14мыгъый къушну, бир тюрлю бир илячинни, 15къаргъаны не тюрлюсюн да, 16укуну, кечеги къушну, чарлакъны[*], къыртчыгъаны[*] бир тюрлюсюн да, 17чорбат къушну, къарабайны, байкъушну, 18акъ укуну, тюзде жашагъан укуну, мыллыкчы къушну, 19чиллеаякъны, бир тюрлю бир къыллеаякъны, байрамжакъны[*] эм биттирни ашаргъа жарамайды.

20Учхан да, сюркелген да этген къурт-къумурсханы барысы сизге харамды. 21Битеу учхан неда сюркелген къурт-къумурсхадан жалан да аякълары секирирге жараулуланы ашаргъа боллукъсуз. 22Аладан быланы ашаргъа эркинсиз: мачаланы хар тюрлюсюн, акридлени хар тюрлюсюн, цикадаланы хар тюрлюсюн эм сенгирчгени хар тюрлюсюн. 23Учхан да, сюркелген да этген, къалгъан къурт-къумурсха сизге харамды.

24Ала сизни харамлы этерикдиле. Аланы ёлюклерине тийген адам[†] ингирге дери харамлы болур. 25Аллай ёлюкню къолуна алгъан хар адам кийимин жууаргъа керекди эм ингирге дери харамлы боллукъду[+].

26Туякълары бёлюннген, алай а экиге аыйрылмагъан, неда кеси ышныр этмеген хайыуан сизге харамды. Анга тийген адам харамлы болур. 27Тёртаякълы хайыуанладан туякъсыз, аякълары бла жюрюгенле сизге харамдыла. Аланы ёлюклерине тийген адам ингирге дери харамлы болур. 28Ёлюклерин къолуна алгъан адам кийимин жууаргъа керекди эм ингирге дери харамлы боллукъду. Бу хайыуанла сизге харамдыла.

29Жер юсюнде сюркелгенледен сизге была харамдыла: агъаз, чычхан, гургунну хар тюрлюсю, 30къаршаякъ[*], самсар[*], къабыргъа гургун, аякъсыз гургун эм хырбай. 31Битеу сюркелгенледен была сизге харамдыла. Алагъа тийген адам ингирге дери харамлы болур. 32Аладан бирини ёлюгю бир затха тюшсе, ол зат харам болур: агъач сауут болсун, кийим болсун, тери болсун, тулукъ болсун, башха бир тюрлю ишге жараулу зат болсун. Аны суу ичине салыргъа керекди. Ол ингирге дери харам болур, андан сора уа, биягъы, таза болур[+]. 33Быладан бирини ёлюгю топуракъ сауутха тюшсе, саууутну ичиндеги хар зат харам болур. Ол саууутну ууатыргъа керекди[+]. 34Ол сауутну ичиндеги суудан къошулгъан хар бир азыкъ харам болур, ол саууутну ичинде суусап болса да, харам болур. 35Быланы ёлюклери не затха тюшсе, ол зат харам болур. Печь неда ожакъ болса, аланы бузаргъа керекди. Ала харамдыла, ала сизге да харам болургъа керекдиле. 36Алай а шаудан неда къую таза къалырла, ичлеринде ёлюк тийген хар зат а харам болур. 37Ёлюк, салыргъа хазырланнган урлукъну юсюне тюшсе, ол урлукъ таза къалыр. 38Алай а, юсюне ёлюк тюшген урлукъ сугъарылса, ол урлукъ харам болур.

39Эти ашаргъа жараулу хайыуанладан бири ёлгенде, аны мыллыгына тийген адам ингирге дери харамлы болур[+]. 40Хайыуанны ёлюгюнден ашагъан адам кийимин жуусун эм ингирге дери харамлы болур. Ёлюкню алып элтген адам да кийимин жуусун эм ингирге дери харамлы болур.

41Жер юсюнде сюркелген хар зат да сизге харамды. Аны ашаргъа жарамайды. 42Сюркелген затланы ашамагъыз: быдыр юсюнде жюрюген болсун, тёрт аякъ юсюнде жюрюген неда аякълары кёп зат болсун – ала харамдыла. 43Сюркелген затладан жанларыгъызны харамлы этмегиз, аланы юсю бла харамлы болмагъыз. 44Мен – Раббийме, сизни Аллахыгъызма. Кесигизни сыйлы[†] тутугъуз эм сыйлы болугъуз, нек дегенде, Мен сыйлыма. Жер юсюнде сюркелген бир зат бла да харамлы болмагъыз[+]. 45Мен – Раббийме. Сизни Аллахыгъыз болур ючюн, Мен сизни Мисирден чыгъаргъанма. Аны себепли, сыйлы болугъуз, нек дегенде, Мен сыйлыма.

46Хайыуанла, къанатлыла эм сууда бла жер юсюнде жашагъан хар жаныуарны юсюнден адет буду. 47Харамны бла халалны айырыгъыз, эти ашаргъа жараулу хайыуанны бла ашаргъа жарамагъан хайыуанны айырыгъыз[+].

### 12


Сабий туугъандан сора тазаланыу

1Раббий[†] Муссагъа[†] сёлешип, былай айтханды:

2– Исраил[†] улулагъа былай айт: «Тиширыу бууаз болуп, жаш тапса, ол жети кюнню харамлы[†] болур. Ол, хайыз[*] кёрген заманда кибик, харамлы болур[+].

3Сегизинчи кюн сабийге сюннет[†] этилсин[+]. 4Адан сора тиширыу къанындан тазаланыр ючюн, 33 кюн сакъласын. Аны тазаланыу кюнлери озгъунчу, ол не бир сыйлы[†] затха тиймесин, Сыйлы Жерге да бармасын. 5Тиширыу къыз тапса, эки ыйыкъны харамлы болур. Хайыз кёрген заманда кибик, харамлы болур. Сора ол, къанындан тазаланыр ючюн, 66 кюн сакъласын.

6Жаш бала неда къыз бала ючюн тазаланыу кюнлери озгъандан сора, ол дин къуллукъчугъа,[†] Тюбешиу Чатырны[†] эшигини аллына толусунлай кюйдюрюлген къурманнга къозу бла гюнях[†] ючюн къурманнга кёгюрчюн бала неда къумру келтирсин. 7Дин къуллукъчу аланы Раббийни аллына келтирсин да тиширыуну тазаласын. Сора ол, къан жугъуларындан таза болур.

Жаш неда къыз тапхан тиширыуну юсюнден адет буду. 8Тиширыуну къозу къурман этер амалы болмаса, эки къумру бла эки кёгюрчюн бала келтирсин. Бирин – толусунлай кюйдюрюлген къурманнга, бирин а – гюнях ючюн къурманнга. Дин къуллукъчу тиширыу ючюн тазалау этер да, ол таза болур»[+].

### 13


Тери ауруулары болгъан адамла юсюнден жорукъла

1Раббий[†] Муссагъа[†] бла Харуннга[†] былай айтханды:

2– Биреуню терисинде кёпгени, чапырыуу неда къызарыуу болуп, ол зат жукъгъан тери ауруу болса, ол адамны[†] алып, дин къуллукъчу[†] Харуннга неда аны дин къуллукъчу уланларына келтирирге керекди. 3Дин къуллукъчу къарасын да, ауругъан жерде ёсген тюк агъарып болса эмда ауруу терини тюбюне тереннге барса, ол жукъгъан аурууду. Ауругъаннга къарагъандан сора, дин къуллукъчу аны харамлы[†] болгъанын билдирсин[+]. 4Адамны терисинде акъ тамгъасы болуп, алай а ол терини тюбюне тереннге бармаса, дин къуллукъчу ауругъан адамны башха адамладан жети кюннге айырсын. 5Жетинчи кюн дин къуллукъчу анга къарасын да, ауругъан жер тюрленмесе эмда терисинде жайылмаса, дин къуллукъчу аны башха адамладан дагъыда жети кюннге айырсын. 6Жетинчи кюн дин къуллукъчу анга жангыдан къарасын да, ауругъан жер онгса эмда терисинде жайылмаса, дин къуллукъчу адамны таза болгъанын билдирсин. Ол бош чапырыуду. Ауругъан адам кийимин жуусун да таза болур[+]. 7Алай а, ауругъан адам тазаланыр ючюн дин къуллукъчугъа келип кетгенден сора, чапырыу терисинде жайылса, ол биягъы дин къуллукъчугъа барсын. 8Дин къуллукъчу чапырыуну терисинде жайылгъанын кёрсе, ауругъанны харамлы болгъанын билдирсин. Бу – жукъгъан тери аурууду.

9Алайды да, жукъгъан тери аурууу болгъан адамны дин къуллукъчугъа келтирирге керекди. 10Дин къуллукъчу анга къарасын да, терисинде акъ кёпгени болса, тюгю да агъарса, кёпген жерде ачыкъ жара да кёрюнсе, 11ол – тохтамагъан тери аурууду. Дин къуллукъчу аны харамлы болгъанын билдирсин да, башха адамладан айырсын, нек дегенде, ол харамлыды.

12Ауруу адамны битеу терисине жайылса эм башындан аякъларына дери къаплап алса, дин къуллукъчу анга къарасын. 13Дин къуллукъчу, тери ауруу адамны битеу санларына жайылгъанын кёрсе, ауругъанны таза болгъанын билдирсин. Битеу акъ болгъан эсе, ол тазады. 14Алай а юсюнде ачыкъ жара кёрюнсе, ол харамлы болур. 15Ачыкъ жарала кёрсе, дин къуллукъчу ауругъанны харамлы болгъанын билдирсин. Ачыкъ жара – харамлыкъды, жукъгъан тери аурууду. 16Ачыкъ жара тюрленип агъарса, ауругъан адам дин къуллукъчугъа келсин. 17Дин къуллукъчу анга къарасын да, ауругъан жер агъарып эсе, ол ауругъан адамны таза болгъанын билдирсин. Ол адам тазады.

18Биреуню терисинде иринлегени болуп, сау болса, 19ол жерде уа акъ кёпгени неда къызгъылдым тамгъа кёрюнсе, ауругъан адам дин къуллукъчугъа келсин. 20Дин къуллукъчу анга къарасын да, ауруу терисине тереннге кетсе, юсюндеги тюгю да агъаргъан эсе, ол аны харамлы болгъанын билдирсин. Бу – жукъгъан тери аурууду. Ол иринлеген жерде чыкъгъанды. 21Дин къуллукъчу тамгъагъа къарагъанда юсюнде агъаргъан тюк кёрмесе, тамгъа да терини теренине кетмеген эсе эмда онгнган болса, дин къуллукъчу ауругъанны сынаугъа башха адамладан жети кюннге айырсын. 22Тамгъа терисинде жайылып барса, дин къуллукъчу ауругъанны харамлы болгъанын билдирсин. Бу – аурууну белгисиди. 23Тамгъа тюрленмесе эм жайылмаса, ол – жалан да иринлеген жерни табыды. Дин къуллукъчу ауругъанны таза болгъанын билдирсин.

24Биреуню терисинде кюйген жери болуп, ол жерде къызгъылдым неда акъ тамгъа кёрюнсе, 25дин къуллукъчу тамгъагъа къарасын да, юсюндеги тюгю агъарып, тамгъа да терисине тереннге кетсе, ол, кюйген жерде чыкъгъан жукъгъан аурууду. Дин къуллукъчу ауругъанны харамлы болгъанын билдирсин. Бу – жукъгъан аурууду. 26Тамгъагъа къарагъанда дин къуллукъчу агъаргъан тюк кёрмесе уа, тамгъа да терини теренине кетген болмаса эмда онгнган болса, дин къуллукъчу ауругъанны сынаугъа башха адамладан жети кюннге айырсын. 27Жетинчи кюн дин къуллукъчу анга къарасын да, тамгъа терисинде жайылса, ауругъан адамны харамлы болгъанын билдирсин. Бу – жукъгъан тери аурууду. 28Тамгъа тюрленмей, терисинде да жайылмай, онгса, ол – жалан да кюйген жерни кёпгениди. Дин къуллукъчу адамны таза болгъанын билдирсин, нек дегенде, бу – жалан да кюйген жерни табыды.

29Эр кишини неда тиширыуну башында неда сакъалында ауругъан жери болса, 30дин къуллукъчу анга къарасын да, ауруу терисине тереннге кирип, юсюндеги тюгю уа сары эм иничге эсе, ол ауругъан адамны харамлы болгъанын билдирсин. Бу – темиреудю[*], адамны башында неда сакъал тюбюнде чыгъыучу жукъгъан аурууду. 31Дин къуллукъчу ауругъан жерге къарагъанда, ауруу терини теренине бармагъанын, юсюнде къара тюгю да болмагъанын кёрсе, ол ауругъан адамны сынаугъа башха адамладан жети кюннге айырсын. 32Жетинчи кюн дин къуллукъчу жангыдан ауругъан жерге къарасын да, темиреу жайылмаса, юсюнде да сары тюк болмаса, кеси да терини теренине бармаса, 33ол адамны ауругъан жериндеги тюгюнден башха битеу тюгюн жюлюсюнле. Дин къуллукъчу аны башха адамладан дагъыда жети кюннге айырсын. 34Жетинчи кюн дин къуллукъчу темиреу чыкъгъан жерге къарасын да, ол терисинде жайылмаса, терини теренине да бармаса, ол адамны таза болгъанын билдирсин. Ауругъан адам кийимин жуусун да, таза болур[+]. 35Алай а, аны таза болгъаны билдирилгенден сора, темиреу терисинде жайылып башласа, 36дин къуллукъчу анга биягъы къарасын. Темиреу терисинде жайылып барса, дин къуллукъчу сары тюк излеп кюрешмесин: ол адам харамлыды. 37Жаланда, ауругъан жер тюрленмесе, юсюнде да къара тюк ёсюп чыкъса, темиреу кетгени баямды. Ауругъан адам тазады. Дин къуллукъчу аны таза болгъанын билдирсин.

38Эр кишини неда тиширыуну терисинде акъ тамгъала кёрюнселе, 39дин къуллукъчу алагъа къарасын. Тамгъала саз бетли болсала, бу – терини юсюнде болуучу бош чапырыуду. Адам тазады.

40Биреуню тёппеси чачсыз болса, ол къашхады, ол адам тазады. 41Мангылай башы чачсыз болса, ол да къашхады, ол адам тазады. 42Алай а къашхада къызгъылдым ауругъан жер кёрюнсе, къашхасында жукъгъан тери ауруу чыкъгъаны баямды. 43Дин къуллукъчу ол адамгъа къарасын да, къашхасындагъы кёпгени, жукъгъан тери ауруугъа ушаш къызгъылдым тюрсюнлю эсе, 44ол адамны тери аурууу болгъаны баямды, ол харамлыды. Башында тери аурууну белгилери шарт ачыкъланнганлары себепли, дин къуллукъчу аны харамлы болгъанын билдирсин.

45Аллай белгилери болгъан ауругъан адам жыртылгъан кийимни кийсин, чачы да бош болуп, бетини да тюп жаны жабылып: «Харам! Харам!» – дегенни къычырып, айлансын. 46Ауруулу болгъан битеу заманында ол харамлы болур. Ол, башха адамладан айры, къонушну[†] тышында жашасын[+].


Мугутну юсюнден жорукъла

47– Кийимде мугут кёрюнсе: жюн кийим болсун, гетен[*] кийим болсун, 48гетенден неда жюнден согъулгъан неда эшилген къумач эсе да, тери неда териден этилген зат болсун, – 49кийимде, териде, согъулгъан неда эшилген къумачда, неда териден этилген затда жашил неда къызгъылдым тамгъа кёрюнсе, ол – жайылгъан мугутду. Ол затны дин къуллукъчугъа кёргюзтюрге керекди. 50Дин къуллукъчу мугутха къарасын да, ол мугут жукъгъан затны алып, аны жети кюнню айры тутсун. 51Жетинчи кюн дин къуллукъчу анга къарасын да, кийимни, согъулгъан неда эшилген къумачны неда териден этилген затны юсюнде мугут жайылгъан болса, ол жайылыучу мугутду. Ол зат харамды. 52Дин къуллукъчу юсюнде мугуту болгъан кийимни, жюнден неда гетенден согъулгъан неда эшилген къумачны, неда териден этилген затны кюйдюрсюн, нек дегенде, ол – жайылыучу мугутду. Аны кюйдюрюрге керекди.

53Алай а, дин къуллукъчу къарагъанда, кийимни, согъулгъан неда эшилген къумачны, неда териден этилген затны юсюндеги мугут жайылмагъанын кёрсе, 54дин къуллукъчу юсюнде мугуту болгъан затны жууаргъа буюрсун. Сора ол затны алып, аны жети кюнню айры тутсун. 55Мугут тийген зат жууулгъандан сора, анга дин къуллукъчу къарасын да, мугут тюрленмесе, ол жайылгъан да этмесе, ол зат харамды. Мугут ол затны ич жанына тийсе, тыш жанына тийсе да, аны кюйдюрюрге керекди. 56Дин къуллукъчу къарагъанда, ол зат жууулгъандан сора, мугутну онгнганын кёрсе, ол кийимден, териден, согъулгъан неда эшилген къумачдан мугут тийген кесегин жыртып кетерсин. 57Кийимде, согъулгъан неда эшилген къумачда неда териден этилген затда жангыдан мугут кёрюнсе, аны жайылгъаны баямды. Мугут тийген затны кюйдюрюрге керекди. 58Мугут жууулгъан кийимден, согъулгъан неда эшилген къумачны, неда териден этилген затны юсюнден кетсе, аны жангыдан жууаргъа керекди. Сора ол таза болур.

59Мугут тийген, жюнден неда гетенден этилген кийимни, согъулгъан неда эшилген къумачны, неда териден этилген затны юсюнден, аланы таза неда харам болгъанларын билдиргенни юсюнден адет буду.

### 14


Жукъгъан тери аурууладан тазалау

1Раббий[†] Муссагъа[†] былай айтханды:

2– Ма тери аурууу болгъан адамны[†] тазалау юсюнден адет. Аны дин къуллукъчугъа[†] келтирсинле да, 3дин къуллукъчу анга, къонушдан[†] тышына чыгъып, къарасын. Ауругъан адам жукъгъан тери аурууундан сау болгъан болса, 4дин къуллукъчу тазаланырыкъ адам ючюн эки сау эм таза болгъан къанатлыны, арзы[*] терекни бутагъын, къызыл жюнню эмда иссоп[*] хансны алып келирге буюрсун[+]. 5Дин къуллукъчу къанатлыладан бирин, ичинде таза сууу болгъан топуракъ сауутну юсюнде сояргъа буюрсун. 6Сора ол, сау къанатлыны алып, аны арзы терекни бутагъы бла, къызыл жюнню бла эмда иссоп ханс бла бирге, союлгъан къанатлыны къанына кёмсюн да, 7тазаланырыкъ адамгъа жети кере бюрксюн. Сора дин къуллукъчу ауругъан адамны жукъгъан тери ауруудан таза болгъанын билдирсин да, сау къанатлыны ачыкъ жерде жиберсин[+].

8Тазаланырыкъ адам кийимин жуусун, битеу чачын жюлюсюн, сууда жууунсун да, сора таза болур. Сора ол къонушха кирирге эркинди, алай а жети кюнню чатырындан тышында жашасын[+]. 9Жетинчи кюн ол башындагъы битеу чачын, сакъалын, къашларын эм битеу башха тюклерин жюлюсюн, кийимин жуусун, сууда жууунсун да, сора таза болур.

10Сегизинчи кюн ол къыяусуз эки эркек къозу бла бир тиши къозу келтирсин, биргесине уа, ётмек саугъагъа, жау къошулгъан бидиш ундан эфаны ондан ючюсюн[*] эмда зейтун жаудан бир лог[†][*] келтирсин. 11Тазалау этген дин къуллукъчу тазаланырыкъ адамны саугъалары бла бирге Раббийни аллында, Тюбешиу Чатырны[†] эшигини аллында сюесин.

12Дин къуллукъчу бир къозуну алып, аны зейтун жаудан литрни ючден бири бла бирге терслик ючюн къурманнга Раббийни аллына кётюрюп келтирсин. 13Ол, къозуну сыйлы жерде, гюнях[†] ючюн къурман эм толусунлай кюйдюрюлген къурман этилиучю жерде сойсун. Бу терслик ючюн къурман, гюнях ючюн къурман кибик, дин къуллукъчуну болсун. Ол – бек сыйлыды.[†][+] 14Дин къуллукъчу терслик ючюн къурманны къанындан алып, аны тазаланырыкъ адамны онг къулагъыны къыйырына, онг къолуну баш бармагъына эмда онг аягъыны баш бармагъына жакъсын[+]. 15Сора дин къуллукъчу зейтун жауну алып, сол къолуну ууучуна къуйсун, 16башала бармагъын къол аязындагъы жаугъа басып, ол жауну Раббийни аллында жети кере бюрксюн. 17Сора дин къуллукъчу къол аязындагъы жауну тазаланырыкъ адамны онг къулагъыны къыйырына, онг къолуну баш бармагъына эмда онг аягъыны баш бармагъына, терслик ючюн къурманны къаныны юсюне жакъсын. 18Къол аязында къалгъан зейтун жауну дин къуллукъчу тазаланырыкъ адамны башына къуйсун да, Раббийни аллында аны тазаласын.

19Дин къуллукъчу гюнях ючюн къурманны келтирсин да, тазаланырыкъ адамны харамлыгъындан[†] къутултсун. Андан сора ол толусунлай кюйдюрюлген къурманны сойсун. 20Дин къуллукъчу аны да, ётмек саугъаны да къурман жерни[†] юсюне салсын. Алай этип, дин къуллукъчу ол адамны тазалар. Сора ол таза болур.

21Адам жарлы болуп, быланы келтирир амалы жокъ эсе, ол тазаланыр ючюн, терслик ючюн къурманнга кётюрюрге бир къозу келтирсин, ётмек саугъагъа зейтун жау къошулгъан бидиш ундан эфаны ондан бирин[*], зейтун жаудан литрни ючден бирин келтирсин. 22Эмда, амалына кёре, эки къумру неда эки кёгюрчюн бала келтирсин: бирин гюнях ючюн къурманнга, бирин а толусунлай кюйдюрюлген къурманнга.

23Тазаланыр ючюн, ол сегизинчи кюн аланы дин къуллукъчугъа, Тюбешиу Чатырны эшигини аллына, Раббийни аллына келтирсин. 24Дин къуллукъчу терслик ючюн къурман къозуну бла зейтун жаудан бир литрни ючден бирин алсын да, кётюрюлген саугъагъа Раббийни аллында кётюрюп келтирсин. 25Терслик ючюн къурман къозуну сойсун. Аны къанындан алып, дин къуллукъчу тазаланырыкъ адамны онг къулагъыны къыйырына, онг къолуну баш бармагъына эмда онг аягъыны баш бармагъына жакъсын[+]. 26Сора дин къуллукъчу сол ууучуна бираз зейтун жау къуйсун да, 27башала бармагъын ары басып, Раббийни аллында жети кере бюрксюн. 28Сора ууучундагъы жауну дин къуллукъчу тазаланырыкъ адамны онг къулагъыны къыйырына, онг къолуну баш бармагъына эмда онг аягъыны баш бармагъына, терслик ючюн къурманны къаны болгъан жерлерине жакъсын. 29Къол аязында къалгъан зейтун жауну дин къуллукъчу тазаланырыкъ адамны башына къуйсун да, Раббийни аллында аны тазаласын. 30Тазаланырыкъ адам амалы жетген, къолундан келген къумруланы неда кёгюрчюн балаланы алсын да, 31бирин гюнях ючюн къурманнга, бирин а толусунлай кюйдюрюлген къурманнга, ётмек саугъа бла бирге келтирсин. Алай бла дин къуллукъчу адамны Раббийни аллында тазалар.

32Бу, жукъгъан тери аурууу болгъан, тазаланыр ючюн а саугъала келтирирге амалы болмагъан адамланы юсюнден адетди.


Мугут жукъгъан юй

33Раббий Муссагъа бла Харуннга[†] былай айтханды:

34– Мен сизге иеликге берген Кенан[†] жерине келгенигизде, Мен иелик жеригизде юйлеригизге мугут тийдирсем, 35юйню иеси дин къуллукъчугъа барып: «Мени юйюме мугутха ушагъан зат кёрюннгенди», – деп айтсын. 36Дин къуллукъчу ол юйге кирирден алгъа, хар затны аны ичинден тышына чыгъарыргъа буюрсун, алайсыз, юйде болгъан хар зат харам этилликди. Андан сора дин къуллукъчу кирсин да, юйге къарасын. 37Ол юйню къабыргъаларында мугутха къарасын да, къабыргъаланы юсюнде теренине баргъан жашилдим неда къызгъылдым тамгъала эсленселе, 38дин къуллукъчу юйден чыгъып, аны эшигин жети кюннге бегитсин. 39Жетинчи кюн дин къуллукъчу, биягъы, келип къарасын. Къабыргъаланы юсюнде мугутну жайылгъанын кёрсе, 40дин къуллукъчу мугут тийген ташланы къабыргъаладан чыгъартып, шахардан тышында бир харам жерге атаргъа буюрсун. 41Ол юйню къабыргъаларын ичинден къырсынла, къырылгъан топракъны шахардан тышында бир харам жерге тёксюнле. 42Эски ташланы орунуна жангы ташла салып, юйню къабыргъаларын жангыдан сюртсюнле.

43Ташланы да чыгъарып, юйню къабыргъаларын да къырып, жангыдан сюртгенден сора, мугут биягъы чыкъса, 44дин къуллукъчу барып, юйге къарасын. Мугут юйню юсюнде жайылгъан болса, ол – жайылгъан мугутду, ол юй харамды. 45Ол юйню бузуп, ташларын, агъач чигинжилерин эм битеу сюртюлген топурагъын шахардан тышына, бир харам жерге чыгъарыргъа керекди.

46Юй киритге этилип тургъан заманда анга кирген адам ингирге дери харам болур. 47Ол юйде жукълагъан неда ашагъан адам кийимин жууаргъа керекди[+].

48Дин къуллукъчу, юй жангыдан сюртюлгенден сора къарагъанда, мугут жайылмагъанын кёрсе, юй таза болгъанын билдирсин, нек дегенде, мугут кетгенди. 49Юйню тазалар ючюн, ол, эки къанатлыны, арзы бутакъны, къызыл жюнню эмда иссоп хансны алсын да,[+] 50къанатлыладан бирин топуракъ сауутда таза сууну юсюнде сойсун. 51Сора арзы бутакъны, иссоп хансны, къызыл жюнню эмда сау къанатлыны алып, союлгъан къанатлыны къанына кёмсюн да, юйню юсюне жети кере бюрксюн. 52Алай этип, ол юйню къанатлыны къаны бла, таза суу бла, сау къанатлы бла, арзы бутакъ бла, иссоп ханс бла эмда къызыл жюн бла тазалар. 53Сора ол сау къанатлыны шахардан тышында, бир ачыкъ жерде ийсин. Аны бла ол юйню тазалар да, юй таза болур.

54Хар тюрлю жукъгъан тери аурууну юсюнден адет: темиреуню, 55кийимде неда юйде чыкъгъан мугутну, кёпгенни, чапырыуну эм къызарыуну – юсюнден, 56бир зат харам неда таза болгъанын билдиргенни юсюнден адет буду.

Ма, жукъгъан тери аурууланы бла мугутну юсюнден адет[+].

### 15


Чархны харамлыгъыны юсюнден

1Раббий[†] Муссагъа[†] бла Харуннга[†] былай айтханды:

2– Исраил[†] улулагъа сёлешип былай айтыгъыз:

Адамны[†] уятлыкъ санындан акъгъаны болса, акъгъаныны себепли ол адам харамды.[†] 3Акъгъаны ючюн харамлыкъны юсюнден жорукъ буду. Акъгъаны тохтаса, тохтамаса да, энди адам харамды.

4Акъгъаны болгъан адам жатхан тёшек, ол юсюне олтургъан хар зат да харамдыла. 5Ол жатхан тёшекге ким тийсе, ол кийимин жуусун, кеси да жууунсун; ингирге дери ол харам болур[+]. 6Акъгъаны болгъан адам олтургъан жерге ким чёксе да, кийимин жуусун, кеси да жууунсун; ол ингирге дери харам болур.

7Акъгъаны болгъан адамгъа ким тийсе, ол кийимин жуусун, кеси да жууунсун; ол ингирге дери харам болур.

8Акъгъаны болгъан адам таза адамгъа тюкюрсе, ол адам кийимин жуусун, кеси да жууунсун; ол ингирге дери харам болур.

9Акъгъаны болгъан адам олтургъан иер харам болур. 10Ол олтургъан затха ким тийсе, ингирге дери харам болур. Аланы алып элтген адам да кийимлерин жуусун, кеси да жууунсун; ол ингирге дери харам боллукъду.

11Акъгъаны болгъан адам, къолларын жуумагъанлай, биреуге тийсе, ол адам кийимлерин жуусун, кеси да жууунсун; ол ингирге дери харам боллукъду.

12Акъгъаны болгъан адам топуракъ сауутха тийсе, ол сауутну ууатыргъа керекди. Агъачдан ишленнген сауутха тийсе уа, ол сауутну таза жууаргъа керекди[+].

13Акъгъаны болгъан адамны акъгъаны тохтагъандан сора ол, тазаланыр ючюн, жети кюнню сакъласын да, сора кийимлерин жуусун, кеси да жууунсун; сора ол таза болур. 14Сегизинчи кюн ол эки къумру неда эки кёгюрчюн бала алып, Раббийни аллына, Тюбешиу Чатырны[†] эшигини аллына келсин да, аланы дин къуллукъчугъа[†] берсин[+]. 15Дин къуллукъчу аладан бирин гюнях[†] ючюн къурман, экинчисин да толусунлай кюйдюрюлген къурман этсин. Аны бла дин къуллукъчу Раббийни аллында ол адамны акъгъанындан тазаласын.

16Бир эр кишини огъу тёгюлсе, ол битеу санларын жуусун; ингирге дери ол харам болур[+]. 17Къумачдан неда териден ишленнген затха окъ тамса, аны жууаргъа керекди; ол зат ингирге дери харам болур. 18Бир эр киши къатыны бла жатып, окъ тёксе, ала экиси да жууунсунла; ингирге дери ала харам болурла.

19Тиширыуну хайыз къан кетгени болса, ол, тазаланыр ючюн, жети кюн сакъласын. Бу кезиуде анга тийген адам ингирге дери харам болур[+].

20Къаны кетген заманында ол жатхан эм ол олтургъан хар зат да харам болур. 21Аны тёшегине ким тийсе, ол кийимин жуусун, кеси да жууунсун; ол ингирге дери харам болур. 22Тиширыу олтургъан затха ким тийсе, ол кийимин жуусун, кеси да жууунсун; ол ингирге дери харам болур. 23Ол олтургъан тёшекге неда башха затха тийген адам ингирге дери харам болур.

24Эр киши аны бла жатса, харамлыгъы эр кишисине да кёчерикди. Ол жети кюн харам болур. Ол жатхан хар тёшек харам болур[+].

25Тиширыуну аллай тазаланыу кезиуден тышында аны хайыз къаны кёп кюнню кетип болса неда къаны кетгени адетдеги тазаланыу кезиуден созулса, тазаланыу кезиуюндеча, ол аллай бирге дери харам болур[+]. 26Къаны кетген заманда, тазаланыу кезиуюндеча, ол жатхан тёшек харам болур; ол олтургъан хар зат да, тазаланыу кезиуюндеча, харамгъа саналырла. 27Алагъа тийген адам харам болур. Ол кийимин жуусун, кеси да жууунсун; ол ингирге дери харам болур.

28Къаны кетгени тохтагъандан сора, тиширыу жети кюн сакъласын; сора ол таза болур. 29Сегизинчи кюн эки къумру неда эки кёгюрчюн бала алып, дин къуллукъчугъа, Тюбешиу Чатырны эшигини аллына келтирсин[+]. 30Дин къуллукъчу аладан бирин гюнях ючюн къурман, экинчисин а толусунлай кюйдюрюлген къурман этсин. Алай бла, дин къуллукъчу, Раббийни аллында, аны къаны кетгенини харамлыгъындан тазалар.

31Былай этип, Исраил улуланы харамлыкъдан сакълагъыз. Алайсыз, аланы арасында болгъан Мекямымы харам этгенлери ючюн, ёлтюрюллюкдюле[+].

32Адамны уятлыгъындан акъгъаны ючюн, неда огъу тёгюлгени ючюн болгъан харамлыгъыны юсюнден адет буду. 33Тиширыуну хайыз къаны кетген кезиуде, акъгъаны болгъан эр кишини неда тиширыуну, харам болгъан тиширыу бла жатхан эр кишини юсюнден жорукъла.

### 16


Тазалау Кюн этилген къурманла

1Харунну[†] эки уланы, Раббийни[†] аллына келишмеген от келтирип, ёлгенден сора, Раббий Муссагъа[†] сёлешгенди[+]. 2Раббий Муссагъа былай айтханды:

– Къарындашынг[†] Харуннга айт, ол ёлмез ючюн, жабыуну артындагъы Эм Сыйлы[†] Жерге, Кюбюрню юсюндеги Мархамат Жерни[†][*] аллына кеси сюйген заманда кирмесин. Мархамат Жерни юсюнде Мен булут ичинден кёрюнюрюкме[+].

3Харун Эм Сыйлы Жерге гюнях[†] ючюн къурманнга бугъа, толусунлай кюйдюрюлген къурманнга да къочхар келтирсин. 4Юсюне сыйлы гетен халат кийсин, аны тюбюнде гетен ич кёнчек болсун, белине гетен белибау байласын, башына да гетен сарых кийсин. Бу – сыйлы кийимди: санларын сууда жуууп, быланы юсюне алай кийсин[+]. 5Исраил[†] улуланы жамауатындан гюнях ючюн къурманнга эки теке бла толусунлай кюйдюрюлген къурманнга бир къочхар алсын.

6Харун кеси гюняхы ючюн къурманнга бир бугъа келтирсин; аны бла ол кеси эм юйюрю ючюн тазалау этсин. 7Сора эки теке алсын да, аланы Раббийни аллында, Тюбешиу Чатырны[†] эшиги аллында сюесин. 8Харун бу эки текени юсюнден чёп атсын: бир теке Раббийге, экинчиси уа – ташлаугъа болсун[*]. 9Харун, чёбю Раббийге тюшген текени алсын да, аны гюнях ючюн къурманнга кессин. 10Чёбю ташлаугъа тюшген текени уа Раббийни аллына саулай сюеп, тазалау этер ючюн, аны къуу жерге элтип ташласынла.

11Харун кесини гюняхы ючюн къурманнга бугъа келтирсин, кеси эм юйюрю ючюн тазалау этсин эмда аны кесини гюняхы ючюн къурман этсин. 12Ол кёмюр табакъны алсын да, Раббийни аллындагъы къурман жерден[†] мыдых бла толтурсун, юсюне ууатылгъан ариу ийис берген затладан эки уууч салсын да, жабыуну артына кийирсин. 13Анда ариу ийис берген затланы Раббийни аллындагъы отну юсюне салсын. Ариу ийис берген затланы букъусу Шагъатлыкъ Кюбюрню[†] юсюндеги Мархамат Жери деген башын жабар. Харун алай этсе, ёлмез[+]. 14Сора бугъаны къанындан алып, биразын бармагъы бла Мархамат Жерни ал жанына бюрксюн. Бираз къанны уа бармагъы бла Мархамат Жерни аллына жети кере бюрксюн.

15Сора, халкъны гюняхы ючюн къурманнга, теке кессин, аны къанын да жабыуну артына кийирип, бугъаны къанынча этсин: аны Мархамат Жерни юсюне эм Мархамат Жерни аллына бюрксюн. 16Алай бла ол Сыйлы Жерни Исраил улуланы харам[†] ишлеринден, аманлыкъларындан эм хар тюрлю гюняхларындан тазалар. Аланы харамлыкъларыны арасында тургъан Тюбешиу Чатыргъа да, тамам алай этсин. 17Харун Сыйлы Жерде тазалау этер ючюн, ары киргенден сора, ол андан чыкъгъынчы, Тюбешиу Чатырда бир башха адам[†] болмасын. Алай бла ол кесин да, юйюрюн да, битеу Исраилни жамауатын да тазалар.

18Харун Раббийни аллындагъы къурман жерге чыкъсын да, аны тазаласын. Бугъа тананы къанындан эм текени къанындан алсын да, къурман жерни битеу мюйюзлерине жакъсын[+]. 19Сора къанны биразын бармагъы бла къурман жерге жети кере сепсин. Алай бла ол аны Исраил улуланы харамлыкъларындан тазаласын эм ариуласын.


Ташланырыкъ теке

20Ол, Сыйлы Жер ючюн, Тюбешиу Чатыр ючюн эмда къурман жер ючюн тазалау этип бошагъандан сора, сау текени келтирсин. 21Харун сау текени башына эки къолун салсын да, Исраил улуланы битеу аманлыкъларын, битеу гюняхларын ачыкъ айтсын эмда аланы текени башына салсын. Сора, бу жумушха белгиленнген адамдан, текени къуу жерге жиберсин. 22Алай бла теке, аланы битеу терсликлерин кесине алып, Харун жибертген къуу жерге элтсин[+].

23Харун Тюбешиу Чатыргъа кирсин, Эм Сыйлы Жерге кирирден алгъа кийген гетен кийимлерин тешсин да, анда къойсун[+]. 24Ол сыйлы жерде жууунсун да, кесини бош кийимин кийсин. Сора чыкъсын да, кеси эмда халкъ ючюн тазалау этерге кесини эмда халкъны атындан толусунлай кюйдюрюлген къурманла келтирсин. 25Гюнях ючюн къурманны жауун къурман жерни юсюнде кюйдюрсюн.

26Ташланырыкъ текени элтген адам да кийимлерин, кесини санларын да жуусун. Сора къонушха[†] кирсин[+]. 27Гюнях ючюн къурман этилген, къанлары Сыйлы Жерде тазалау этер ючюн кийирилген бугъаны бла текени учаларын къонушдан тышына чыгъарсынла. Аланы терилерин, этлерин эмда кирлерин кюйдюрсюнле[+]. 28Аланы кюйдюрген адам, кийимлерин да жуууп, кеси да жууунуп, къонушха алай къайтсын.


Тазалау Кюн

29Бу жорукъ сизге ёмюрге да болсун: жетинчи айны онунчу кюнюнде ораза тутугъуз, бир тюрлю ишге къатышмагъыз. Бу жорукъну кеси адамыгъыз да, арагъызда жашагъан тыш адамыгъыз да, толтурсунла[+]. 30Бу кюнде, сизни ариулар ючюн, тазалау этиледи. Сора Раббийни аллында битеу гюняхларыгъыздан ариуланырсыз. 31Бу – толу тынчлыкъ кюндю, ораза тутугъуз. Бу – ёмюрге берилген жорукъду. 32Бу тазалауну атасыны орунуна баш дин къуллукъчу[†] болургъа майланнган эм багъышланнган дин къуллукъчу[†] этсин. Ол сыйлы гетен кийимлени кийсин да,[+] 33Сыйлы Жер бла Тюбешиу Чатыр ючюн, къурман жер ючюн, дин къуллукъчула бла битеу жамауат ючюн тазалау этсин.

34Бу жорукъ сизге ёмюрге да болсун: Исраил улуланы битеу гюняхлары ючюн жылдан бир кере тазалау этсинле.

Алайды да, Раббий Муссагъа буюргъаны кибик болду.

### 17


Къанны сыйлылыгъы

1Раббий[†] Муссагъа[†] былай айтханды:

2– Харуннга,[†] аны уланларына эм битеу Исраил[†] улулагъа былай айт:

Раббийни буюргъаны буду:

3Исраилни халкъындан бир адам[†] къонушда[†] неда къонушну тышында бугъа[*], къозу неда эчки сойса, 4алай а аны Тюбешиу Чатырны[†] эшигини аллына, Раббийге къурман этер ючюн, аны Раббийни Мекямыны аллына келтирмесе, ол мурдарлыкъ этип къан тёкгеннге саналлыкъды. Къан тёкгени себепли, ол халкъ арасындан жокъ этилсин. 5Бу жорукъгъа кёре, Исраил улула ачыкъ аулакълада эте тургъан къурманларын, энди, Раббийни аллына келтирсинле. Ала аланы Тюбешиу Чатырны эшигини аллына, дин къуллукъчугъа[†] келтирсинле да, аланы Раббийге саламатлыкъ къурманнга кессинле[+]. 6Дин къуллукъчу къанны Тюбешиу Чатырны эшигини аллында болгъан Раббийни къурман жерине[†] бюрксюн, жауун да, Раббийге жагъымлы ийис этер ючюн, кюйдюрсюн[+]. 7Энди исраиллиле, саякъ айланып, теке сыфатлы тейрилеге къурманла келтирмесинле.

Бу исраиллилеге, битеу келлик тёлюлеге ёмюрлюк жорукъ болсун.

8Алагъа дагъыда былай айт:

Исраил халкъны адамы болсун, неда арагъызда жашагъан тыш адам эсе да, толусунлай кюйдюрюлген не башха тюрлю къурман кессе, 9алай а, аны Раббийге къурман этер ючюн, аны Тюбешиу Чатырны эшигини аллына келтирмесе, ол адам халкъ арасындан жокъ этилсин[+].


Къанны харамлыгъы

10Исраил халкъдан неда арагъызда жашагъан тыш адам къанны ашха хайырланса, Мен бетими ол къан ашагъан адамгъа къажау айландырлыкъма да, аны халкъ арасындан жокъ этерикме[+]. 11Нек дегенде, чархны жаны – къанындады. Мен аны сизге, сиз къурман жерде тазалау этер ючюн, белгилегенме. Бу къан жанны тазалайды. 12Ол себепден, Мен Исраилни халкъына айтама: сизден биригиз да къанны ашха хайырланмагъыз, арагъызда жашагъан тыш адам да, алай.

13Исраил улуладан неда арагъызда жашагъан тыш адам, ууда ашха жараулу бир хайыуан неда къанатлы тутса, аны къанын жерге тёгюп, юсюн топуракъ бла жапсын[+]. 14Нек дегенде, чархны жаны – къанындады. Къанды аны жаны. Ол себепден, Мен Исраилни халкъына айтама: бир жанлыны къанын ашха хайырланмагъыз. Хар бир чархны жаны – аны къаныды. Аны ашха хайырланнган адам жокъ этилсин.

15Кеси адамыгъыз неда тыш адам кеси ёлген хайыуанны неда жаныуар талагъан хайыуанны этин ашаса, ол адам кийимин жуусун, кеси да жууунсун. Ол ингирге дери харам[†] болур; андан сора таза болур[+]. 16Ол адам кийимин жуумаса, кеси да жууунмаса уа, терслигине жууаплы болур.

### 18


Эрлик-тишилик жорукъла

1[•]Раббий[†] Муссагъа[†] былай айтханды:

2– Исраил[†] улулагъа сёлешип, былай айт:

Мен – сизни Раббий Аллахыгъызма. 3Сиз алгъын жашагъан Мисирде этилгенин юлгюге алмагъыз. Мен сизни элтген Кенанда[†] этилгенин да, алай. Аланы адетлерине кёре жашамагъыз. 4Мени хукмуларымы толтуругъуз, Мени жорукъларымы тутугъуз. Мен – сизни Раббий Аллахыгъызма. 5Мени жорукъларымы эм Мени хукмуларымы тутугъуз. Аланы тутхан адам[†] аланы хайырындан жашар. Мен – Раббийме[+].

6Бир адам да жууукъ жетген тиширыу бла жатмасын. Мен – Раббийме.

7Атангы къатыны бла жатып, атангы бедишлик этме. Ол – сени анангды; аны бла жатма.

8Атангы къатыны бла жатма. Ол – атанга бедишликди[+].

9Эгечинг бла, атангы къызы бла неда анангы къызы бла жатма. Ала сени юйюнгде неда башха юйде туугъан эселе да, ала бла жатма[+].

10Уланынгы къызы бла неда къызынгы къызы бла жатма – ол санга бедишликди.

11Атангдан туугъан, атангы къатыныны къызы бла жатма. Ол – сени эгечингди. Аны бла жатма.

12Атангы эгечи бла жатма. Ол – атангы жууугъуду.

13Анангы эгечи бла жатма. Ол – анангы жууугъуду.

14Атангы къарындашыны[†] къатыны бла жатып, атангы къарындашын бедишлик этме. Ол – атангы эгечи кибикди.

15Келининг бла жатма. Ол – уланынгы къатыныды, аны бла жатма[+].

16Къарындашынгы къатыны бла жатып, къарындашынгы бедишлик этме.

17Къатын бла да, аны къызы бла да жатма. Аны уланыны къызы бла неда аны къызыны къызы бла да жатма. Ала санга жууукъ жетедиле. Бу – аманлыкъды[+].

18Къатыннга бла аны эгечине, араларында эришиу болмаз ючюн, бирча юйленме. Сени къатынынг сау чакъда, аны эгечи бла жатма[+].

19Къатынынг хайыз кёрюп, харамлы[†] болгъан заманда, аны бла жатма[+].

20Башха адамны къатыны бла жатып, алай бла огъунгу тёксенг, кесинги харам этериксе[+].

21Сабийлеринги Молек тейриге къурманнга отда кюйдюрме, Аллахынгы Атын бедишлик этме. Мен – Раббийме.

22Эр киши бла, тиширыу бла жатхан кибик, жатма. Ол къутсузлукъду[+].

23Хайыуан бла жатма. Алай этип, огъунгу тёксенг, кесинги харам этериксе. Тиширыу да хайыуанны тюбюне бармасын. Ол къутсузлукъду[+].

24Битеу бу затла бла кесинги харам этме. Мен аллыгъыздан къыстагъан миллетле кеслерин алай харам этип тургъандыла. 25Аны ючюн бу жер харам болгъанды. Мен аны аманлыгъын кёрюп, анга азап чекдирдим. Энди бу жер аны юсюнде жашагъанланы къусуп атады[+]. 26Сиз а Мени жорукъларымы бла Мени хукмуларымы тутугъуз, кеси адамыгъыз да, арагъызда жашагъан тыш адамыгъыз да, бу къутсуз затланы этмегиз. 27Бу жерде сизден алгъа жашагъан адамла бу къутсуз затланы этип, бу жер харам болгъанды. 28Сиз да бу жерни харам этип башласагъыз, ол, сизден алгъа жашагъан миллетлени къусуп атханы кибик, сизни да алай къусуп атар.

29Быллай къутсуз затла этген адамланы жанлары халкъ арасындан жокъ этилликдиле. 30Алайды да, Мени жорукъларымы тутугъуз, сизден алгъа жашагъанланы къутсуз адетлерине кёре жашамагъыз, кесигизни ала бла харам этмегиз. Мен – Раббийме, сизни Аллахыгъызма.

### 19


Сыйлылыкъны бла тюзлюкню юсюнден жорукъла

1Раббий[†] Муссагъа[†] былай айтды:

2– Исраилни[†] жамауатына сёлешип, былай айт:

«Сыйлы[†] болугъуз, нек дегенде, Мен, сизни Раббий Аллахыгъыз, сыйлыма[+].

3Анагъызгъа бла атагъызгъа сый беригиз, Мени шабат кюнлерими[†] да сыйлы тутугъуз. Мен – сизни Раббий Аллахыгъызма[+].

4Тейрилеге баш урмагъыз; кесигизге магъадандан тейриле ишлемегиз. Мен – сизни Раббий Аллахыгъызма[+].

5Раббийге саламатлыкъ къурманны келтиргенде, аны, къабыл болурча, алай союгъуз[+]. 6Къурманны этин, сиз аны кесген кюн эмда экинчи кюн ашаргъа керекди. Ючюнчю кюннге къалгъан этни отда кюйдюрюрге тийиншлиди. 7Биреу аны ючюнчю кюн ашаса, ол къутсузлукъгъа саналыр; къурманы къабыл болмаз. 8Аны ашагъан адам гюняхына[†] жууаплы болур, нек дегенде, ол Раббийни сыйлысын харам[†] этгенди. Ол адам[†] ёз халкъыны арасындан жокъ этилсин.

9Жерингде тирлик оруп жыйгъан заманда, сабанынгы къыйырларын орма, къалгъан машакъланы[*] да жыйма[+]. 10Жюзюм бахчаны битимин да толусунлай алма, жерге тюшген жюзюмлерин да кётюрме. Аланы факъырлагъа бла тыш адамгъа къой. Мен – Раббийме, сизни Аллахыгъыз[+].

11Урламагъыз.

Алдамагъыз.

Бир биригизге ётюрюк айтмагъыз[+].

12Мени Атымы айтып, жалгъан ант этмегиз. Аллахыгъызны Атын бедишлик этмегиз. Мен – Раббийме[+].

13Тенгинги унукъдурма, аны мюлкюн тонама.

Жалчыны хакъын эрттеннге дери тутма[+].

14Сангыраугъа къаргъыш этме, сокъургъа тыйгъыч салма. Аллахынгдан къоркъгъан эт. Мен – Раббийме.

15Терс хукму этме. Факъыргъа бетсинме, уллугъа да жакъ басма. Нёгеринге керти сюд эт[+].

16Халкъны арасында тилчи алтакъ болуп, сёз жюрютюп айланма.

Тенгинги жанын къоркъуугъа салма. Мен – Раббийме[+].

17Къарындашынга[†] жюрегингде къажаулукъ тутма. Тенгинги терслигин ачыкъ айыпла да, аны гюняхына жууаплы болма.

18Халкъынгы адамына дерт жетдирме, ичингде ачыу тутма, алай а тенгинги, кесинги сюйгенинг кибик, сюй. Мен – Раббийме.

19Мени жорукъларымы тут.

Хайыуанынгы, тукъуму башха болгъан хайыуаннга къошма.

Сабанынга эки тюрлю урлукъ сепме.

Эки тюрлю халыдан, жюнден бла гетенден, тигилген кийим кийме[+].

20Бир адам тиширыу бла жатса, ол тиширыу а къул болуп, башха адам бла сёз тауусуп эсе, алай а азатлыкъгъа сатып алынмагъан болса неда азатлыкъгъа жиберилмеген болса, ол адам азап чегерге керекди, ёлтюрюрге уа жарамайды, нек дегенде, тиширыу азат тюйюлдю. 21Ол терс адам Раббийге терслик ючюн къурманнга Тюбешиу Чатырны[†] эшигини аллына къочхар келтирсин. 22Дин къуллукъчу,[†] къочхарны Раббийни аллында терслик ючюн къурманнга келтирип, этилген гюнях ючюн тазалау этсин да, ол адамны гюняхы кечилир.

23Сиз бу жерге келгенден сора, кёгет терекле орнатсагъыз, аланы кёгетлерин ашаргъа жараулугъа санамагъыз. Юч жылны ичинде кёгетлерин ашамагъыз. 24Тёртюнчю жыл битеу кёгетлери Раббийни махтаууна сыйлы саугъа болсунла. 25Бешинчи жыл кёгетлени ашаргъа эркинсиз. Алай бла, сизни битимлеригиз кёбейирле. Мен – Раббийме, сизни Аллахыгъызма.

26Къаны къалгъан этни ашамагъыз.

Таш салмагъыз, хыйны этмегиз[+].

27Къулакъ жанларыгъызда чачыгъызны, сакъалыгъызны къыйырларын да кесмегиз[+].

28Ёлген адам ючюн эт теригизге жара салмагъыз, ийне чанчып бир тюрлю жазыула жазмагъыз. Мен – Раббийме[+].

29Къызынгы саякълыкъ этерге бошлама, аны бедишлик этме. Болмаса, жер саякълыкъдан толур[+].

30Мени шабат кюнлерими сыйлы тутугъуз, Мени Сыйлы Жериме да хурмет этигиз. Мен – Раббийме[+].

31Ёлгенлени чакъыргъанлагъа бармагъыз, жинле чакъыргъанладан да болушлукъ излемегиз. Болмаса, сиз аладан харам болурсуз. Мен – Раббийме, сизни Аллахыгъызма[+].

32Акъсакъалны аллында тургъан эт, къарт адамгъа сый бер, алай бла Аллахынга да хурмет эт. Мен – Раббийме.

33Тыш адам арагъызда, сизни жеригизде жашаса, анга зулму сынатмагъыз[+]. 34Арагъызда жашаргъа келген тыш адам, кеси адамыгъыз кибик болсун; аны, кесигизни сюйгенигиз кибик, сюйюгюз. Сиз да Мисирде тыш адамла кибик эдигиз. Мен – Раббийме, сизни Аллахыгъызма[+].

35Терс хукму этмегиз. Ёлчелеуде, ауурлукъда, санауда алдамагъыз. 36Сизни базманыгъыз бла базман ташларыгъыз, эфагъыз бла хинигиз[*] тюз болсунла. Мен – Раббийме, сизни Мисирден чыгъаргъан Аллахыгъызма[+].

37Мени битеу жорукъларымы бла битеу хукмуларымы тутугъуз эм толтуругъуз. Мен – Раббийме».

### 20


Тюрлю гюняхла ючюн азап жетдириу

1Раббий[†] Муссагъа[†] былай айтханды:

2– Исраил[†] улулагъа былай айт:

«Исраил улуладан бир адам[†] неда исраиллилени арасында жашагъан тыш адам кесини сабийин Молек тейриге къурманнга келтирсе, аны ёлтюрюрге керекди. Ол жерни халкъы аны ташла бла уруп ёлтюрсюн[+]. 3Мен да бетими ол адамгъа къажау айландырып, аны ёз халкъыны арасындан жокъ этерме; нек дегенде, сабийин Молек тейриге къурман этип, ол Мени Сыйлы[†] Жерими харам[†] этгенди, Мени сыйлы Атымы да бедишлик этгенди[+]. 4Бу адам сабийин Молек тейриге келтирип, ол жерни халкъы уа анга эс бурмаса эмда аны ёлтюрмесе,[+] 5Мен кесим бетими ол адамгъа да, аны тукъумуна да къажау айландырып, аны да, аны кибик Молекге къуллукъ этиу бла саякълыкъ этгенлени да, халкъны арасындан жокъ этерме.

6Ким ёлгенлени чакъыргъанлагъа неда жинле чакъыргъанлагъа барыу бла саякълыкъ этсе, Мен бетими ол адамгъа къажау айландырып, аны ёз халкъыны арасындан жокъ этерме[+].

7Кесигизни сыйлы этигиз эмда сыйлы болугъуз. Мен – Раббийме, сизни Аллахыгъызма[+]. 8Мени жорукъларымы тутугъуз эм аланы толтуругъуз. Мен – сизни сыйлы этген Раббийме.

9Атасын неда анасын къаргъагъан адамны ёлтюрюрге керекди. Ол атасын неда анасын къаргъагъанды, аны къаны кесини хатасынданды[+].

10Бир адам эри болгъан тиширыу бла зийна этсе, бир башха адамны къатыны бла жатса, ол зийначы адамны да, зийначы тиширыуну да ёлтюрюрге керекди[+].

11Бир адам атасыны къатыны бла жатса, ол атасын бедишлик этгенди. Аны да, тиширыуну да ёлтюрюрге керекди. Аланы къанлары кеслерини хаталарынданды[+].

12Бир адам келини бла жатса, экисин да ёлтюрюрге керекди. Ала къутсуз иш этгендиле, къанлары кеслерини хаталарынданды[+].

13Бир адам, тиширыу бла жатхан кибик, эр киши бла жатса, ала экиси да къутсуз иш этгендиле. Аланы ёлтюрюрге керекди, къанлары кеслерини хаталарынданды[+].

14Бир адам къатыннга бла аны анасына бирча юйленсе, ол саякълыкъ иш этгенди. Аны да, тиширыуланы да отда кюйдюрюрге керекди; сизни арагъызда саякълыкъ болмасын[+].

15Бир адам хайыуан бла жатса, аны ёлтюрюрге керекди. Хайыуанны да ёлтюрюгюз[+].

16Тиширыу хайыуанны тюбюне жатса, ол тиширыуну да, хайыуанны да ёлтюрюгюз. Аланы ёлтюрюрге керекди; къанлары кеслерини хаталарынданды.

17Бир адам туугъан эгечине, атасыны неда анасыны къызына юйленип, аны бла жатса, ол бедишлик ишди. Аланы халкъ аллындан къыстасынла: ол туугъан эгечи бла жатханды, терслиги ючюн жууаплы болур[+].

18Бир адам, къатыны хайыз кёрген заманда, аны бла жатса, ол аны агъыуун айгъакълагъанды, тиширыу да кесини агъыуун ачыкъ этгенди. Аланы экисин да халкъ арасындан жокъ этерге керекди[+].

19Анангы неда атангы эгечи бла жатма, ол жууукълукъгъа бедишликди. Терслигигизге экигиз да жууап тутарыкъсыз[+].

20Бир адам атасыны неда анасыны къарындашыны[†] къатыны бла жатса, ол атасыны неда анасыны къарындашын бедишлик этгенди. Ала гюняхларына[†] жууаплы болурла эмда сабийсиз ёлюрле[+].

21Биреу къарындашыны къатынына юйленсе – ол харамлыкъды, ол адам къарындашын бедишлик этеди. Ала сабийсиз къаллыкъдыла[+].

22Мени битеу жорукъларымы бла битеу хукмуларымы тутугъуз эм толтуругъуз. Сора Мен, сиз жашар ючюн, элтген жер сизни къусуп атмаз. 23Мен сизден къыстагъан миллетлени адетлерине кёре жашамагъыз. Ала битеу бу затланы этип тургъандыла да, Мен алагъа андан ачыуланнганма. 24Сизге уа Мен былай айтама: „Сиз аланы жерлерин къолгъа аллыкъсыз. Мен сизге бу сют бла бал баргъан жерни мюлкге береме“. Мен – Раббийме, сизни Аллахыгъызма. Мен сизни башха халкъладан айыргъанма[+].

25Хайыуанланы бла къанатлыланы халалын харамындан айырыгъыз. Мен харам деп айыргъан хайыуанланы, къанатлыланы эмда жерде сюркелегенлени ашап, кесигизни харам этмегиз[+]. 26Мени аллымда сыйлы болугъуз, нек дегенде, Мен, Раббий – сыйлыма. Сиз Меники болугъуз деп, Мен сизни башха халкъладан айыргъанма[+].

27Ёлгенлени чакъыргъан неда жинле чакъыргъан эр кишини неда тиширыуну ёлтюрюрге керекди. Аланы ташла бла уруп, ёлтюрюгюз; къанлары кеслерини хаталарынданды»[+].

### 21


Дин къуллукъчулагъа берилген жорукъла

1Раббий[†] Муссагъа[†] былай айтханды:

– Харун[†] улулагъа, дин къуллукъчулагъа,[†] былай айт:

Дин къуллукъчу ёз халкъындан болгъан адамны[†] ёлюгюне тийип, кесин харам[†] этмесин. 2Жалан да эм къысха жууугъу: анасы, атасы, жашы, къызы, къарындашы[†] 3неда биргесине жашагъан, эри болмагъан эгечи, – ёлсе, аланы ёлюклерине тийип, кесин харам этерге болур. 4Кесини къайынларыны ёлюклерине тийип а, ол кесин харам этмесин.

5Дин къуллукъчула чачларын жюлюмесинле, сакъалларыны къыйырларын кесмесинле, санларын кесип жара салмасынла[+]. 6Ала кеси Аллахларыны аллында сыйлы[†] болургъа керекдиле, Аллахны Атын бедишлик этмесинле. Ала Раббийге отда кюйдюрюлген къурманла этедиле, Аллахларыны аллына ётмек келтиредиле, – ала сыйлы болургъа тийиншлидиле[+].

7Ала зийначы неда къызлыгъы бузулгъан тиширыуланы къатыннга алмасынла. Дин къуллукъчу Аллахны аллында сыйлыды. 8Анга сый беригиз, нек дегенде, ол Аллахыгъызны аллына ётмек келтиреди. Дин къуллукъчу сизге сыйлы болсун, нек дегенде, Мен, сизни сыйлы этген Раббий, сыйлыма[+].

9Дин къуллукъчуну къызы, саякъ айланып, кесин бедишлик этсе, ол атасын да бедишлик этеди. Аны отда кюйдюрюрге керекди[+].

10Къарындашларыны арасында тамата болгъан баш дин къуллукъчу[†] чачын бошламасын, кийимлерин да жырмасын. Ол, башына майлау[†] жау къуюлгъан, сыйлы кийимле киерге багъышланнган адам болсун[+]. 11Ол ёлюк болгъан жерге кирмесин. Атасы неда анасы ёлсе окъуна, ол кесин харам этмесин[+]. 12Ол, Сыйлы Жерден чыкъмасын, Аллахны Сыйлы Жерин харам этмесин, нек дегенде, аны нюзюрю[†] барды, ол Аллахыны майлау жауу бла сыйлы этилгенди. Мен – Раббийме[+].

13Баш дин къуллукъчу жалан да уяты ачылмагъан къызгъа юйленирге керекди. 14Тул къатыннга, эринден айырылгъан къатыннга неда зийначылыкъ бла кесин харам этген тиширыугъа юйленмесин. Жаланда кеси халкъындан болгъан, уяты сакъланнган къызны алсын. 15Ёз халкъыны арасында ол, кесини тукъумун бедишлик этмесин. Мен – аны сыйлы этген Раббийме.

16Раббий Муссагъа былай айтды:

17– Харуннга былай ангылат:

Сени туудукъларынгдан санларында бир кемчилиги кимни болса, ол Аллахны аллына ётмек келтирирге жууукълашмасын. 18Санларында кемчилиги болгъан адам Сыйлы Жерге жанламасын: не сокъур, не акъсакъ, не бетинде табы болгъан, не сакъат[*],[+] 19не аягъы неда къолу сыннган, 20не гуппур, не шылап[*], не кёзюнде чыбы болгъан, не чыгыр, не къотур, не бюртюклеринде зараны болгъан адам жууукълашмасын. 21Дин къуллукъчу Харунну туудукъларындан санларында кемчилиги болгъан адам Раббийге отда кюйдюрюлген къурманла келтирирге жууукълашмасын. Санларында кемчилиги болгъаны ючюн, ол, Аллахны аллына къурманлыкъ ашны келтирирге жууукълашмасын. 22Сыйлы эм бек сыйлы болгъан, Аллахны аллына келтирилген ашны ол ашаргъа эркинди. 23Алай а, кемчилиги болгъаны ючюн, ол жабыугъа неда къурман жерге[†] жууукълашмасын, Мени Сыйлы Жерими харам этмесин. Мен – аланы сыйлы этген Раббийме.

24Мусса муну Харуннга, аны уланларына эм битеу исраил[†] улулагъа айтханды.

### 22


Къурманла сыйлыдыла

1Раббий[†] Муссагъа[†] былай айтханды

2– Харуннга[†] бла аны уланларына айт да, ала Исраил[†] улуланы сыйлы[†] къурманларына бек сакъ болсунла. Исраил улула аланы Манга багъышлайдыла, ол себепден, Мени сыйлы Атымы бедишлик этмесинле. Мен – Раббийме.

3Алагъа былай айт:

Битеу келлик тёлюлеригизде сизни туудукъларыгъыздан биреу, харам[†] болуп тургъанлай, Исраил улула Раббийге багъышлагъан сыйлы къурманлагъа жууукълашса, аны Мени аллымдан жокъ этерге керекди. Мен – Раббийме[+].

4Харунну туудукъларындан биреуню тери аурууу неда уятлыгъындан акъгъаны болса, ол тазаланнгынчы, сыйлы къурманла ашамасын. Ёлюкден харам болгъан затха тийген да, урлугъу акъгъан адам[†] да,[+] 5адамны харам этген, сюркелип жюрюген жаныуаргъа тийген да, харамлыгъы болгъан адамгъа тийип харам болгъан да, – 6бу затлагъа тийген адам ингирге дери харам болур. Сууда жуууннгунчу, ол сыйлы къурманла ашамасын. 7Кюн батхандан сора, ол тазагъа саналады эм сыйлы ашны ашаргъа эркинди. Бу – аны ашыды. 8Мыллык неда кийик жаныуарла талагъан хайыуан этни ашамасын. Ашаса уа, харам болур. Мен – Раббийме[+].

9Дин къуллукъчула[†] Мен буюргъан жумушларын тынгылы толтурсунла. Къуллукъларыны сыйлылыгъын бузсала уа, гюняхларына[†] жууаплы болуп, ёлюрле. Мен – аланы сыйлы этген Раббийме.

10Аладан башха адам сыйлы къурманланы ашамасын. Дин къуллукъчуну кёчгюнчю къонагъы, не жалчысы, сыйлы къурманланы ашамасын[+]. 11Алай а, дин къуллукъчу ахчасына сатып алгъан къул неда аны юйюнде туугъан къул аны ашаргъа болукъду[+]. 12Дин къуллукъчуну къызы дин къуллукъчу болмагъан тыш адамгъа эрге чыкъса, ол сыйлы саугъаладан ашамасын. 13Дин къуллукъчуну къызы тул болуп неда эринден айырылып, сабийи да болмай, жаш заманындача атасыны юйюнде жашаргъа къайтса, ол заманда атасыны ашындан ашаргъа боллукъду. Не бир тыш адам а аны ашамасын.

14Бир адам билмегенлей, сыйлы къурмандан ашаса, дин къуллукъчугъа башха сыйлы къурман къайтарсын, юсюне да аны багъасындан бешинден бирин къошсун[+]. 15Дин къуллукъчула, Исраил улула Раббийге келтирген сыйлы къурманланы харам этмесинле. 16Тыш адамлагъа сыйлы къурманланы ашаргъа къоюп, аланы терс этип, тёлеуге тюшюрмесинле. Мен – аланы сыйлы этген Раббийме.


Къабыл болмагъан къурманла

17Раббий Муссагъа былай айтханды:

18– Харуннга, аны уланларына эм битеу Исраил улулагъа былай айт:

Исраил халкъдан бир адам неда Исраилде жашагъан бир тыш адам, нюзюр[†] ючюн неда кеси ыразылыгъындан Раббийге толусунлай кюйдюрюлген къурман келтиргенде, 19къабыл болур ючюн, къыяусуз тууарладан, къойладан неда эчкиледен эркеги болургъа керекди. 20Къыяуу болгъан хайыуанны келтирмегиз, нек дегенде, Раббий аны къабыл этмез[+]. 21Биреу, нюзюр ючюн неда кеси ыразылыгъындан Раббийге саламатлыкъ къурманнга тууар неда къой-эчки келтирсе, къурманы къабыл болурча, хайыуан къыяусуз болсун. Хайыуанны бир тюрлю кемчилиги болмасын. 22Сокъур, аягъы сыннган, сакъат, аурууу болгъан, къотур неда чыгыр хайыуанны Раббийге келтирмегиз, аланы Раббийге отда кюйдюрюлген къурманнга къурман жерни[†] юсюне салмагъыз. 23Кеси ыразылыкъдан берилген къурманнга сиз, аякълары асыры узун неда асыры къысха болгъан бузоу неда къозу келтирирге боллукъсуз. Нюзюр ючюн къурманнга уа, ала къабыл тюйюлдюле. 24Бюртюклери эзилген, заранланнган, юзюлген неда кесилген хайыуанны Раббийге къурман этмегиз. Жашагъан жеригизде аллай иш болмасын. 25Тыш адамла да аллай хайыуанланы Аллахыгъызгъа къурманлыкъ ашха келтирирлерин унамагъыз. Аланы заранлары барды, къыяулуладыла, ала сизден къабыл этилмезле.

26Раббий Муссагъа былай айтханды:

27– Бузоу, къозу неда улакъ туугъандан сора, ол анасы бла жети кюн турсун. Сегизинчи кюнюнден сора, ол Раббийге отда кюйдюрюлген къурманнга жараулу болур[+]. 28Не бузоуну, не къозуну анасы бла бирге, бир кюн соймагъыз[+].

29Раббийге шукур къурман келтиргенде, аны, ол къабыл болурча, алай союгъуз[+]. 30Аны этин ол кюн окъуна ашап бошагъыз, эрттенликге дери бир затын къоймагъыз. Мен – Раббийме[+].

31Мени фарызларымы тутугъуз, аланы толтуругъуз. Мен – Раббийме. 32Мени сыйлы Атымы бедишлик этмегиз. Сора Исраил улуланы арасында Мени сыйлы кёрюрле. Мен – сизни сыйлы этген Раббийме. 33Сизни Аллахыгъыз болур ючюн, Мен сизни Мисирден алып чыгъаргъанма. Мен – Раббийме[+].

### 23


Шабат кюн эм байрамла

1Раббий[†] Муссагъа[†] былай айтханды:

2– Исраил[†] улулагъа билдир, алагъа Раббийни байрамларыны юсюнден айт. Ол кюнледе сыйлы[†] жыйылыула къурагъыз. Ма, Мени байрамларым.

3Алты кюн ишлегиз, жетинчи кюн а – шабат, тынчлыкъ кюндю, сыйлы жыйылыу кюндю. Бир тюрлю ишге къатышмагъыз. Бу – сизни битеу жашагъан жерлеригизде Раббийни шабат кюнюдю.[†][+]

4Раббийни сыйлы жыйылыу этилген байрамлары быладыла. Аланы заманында бардырыгъыз.


Къутхарылыу байрамы эм Ачымагъан Ётмекле байрамы


(Чыгъ. 12:14-20; Сан. 28:16-25; Эсг. 16:1-8)

5Биринчи айны онтёртюнчю кюнюнде, ингирде, къарангы болгъунчу, Раббийни Къутхарылыу байрамы башланады[+]. 6Ол айны онбешинчи кюнюнде Раббийни Ачымагъан Ётмекле байрамы жетеди; жети кюнню ачымагъан ётмек ашагъыз. 7Биринчи кюн сыйлы жыйылыу этигиз, бир тюрлю ишге къатышмагъыз. 8Жети кюн Раббийге отда кюйдюрюлген къурманла келтиригиз. Жетинчи кюн а сыйлы жыйылыу этигиз, бир тюрлю ишге къатышмагъыз[+].


Биринчи кюлте келтириу

9Раббий Муссагъа былай айтханды:

10– Исраил улулагъа сёлешип, былай айт:

Мен сизге берген жерге келгенигизден сора, тирлик жыйгъанда, битимигизни биринчи кюлтесин[*] дин къуллукъчугъа[†] тапдырыгъыз[+]. 11Кюлте къабыл болсун деп, дин къуллукъчу аны Раббийни аллында, шабат кюнден сора, экинчи кюн силкиндирсин. 12Кюлте силкиндирген кюн толусунлай кюйдюрюлген къурманнга Раббийге къыяусуз къозу союгъуз. 13Къозу бла бирге ётмек саугъагъа зейтун жау бла къатышдырылгъан бидиш ундан эфаны ондан экисин[*] келтиригиз. Ол, Раббийге жагъымлы ийис берген, отда кюйдюрюлген къурманды. Бу саугъа бла бирге, къуюлгъан саугъагъа, чагъырдан гинни тёртден бирин[*] келтиригиз. 14Аллахыгъызгъа бу къурманны кесерик кюннге дери жангы битимледен этилген ётмек, къууурулгъан неда чий мирзеу ашамагъыз. Битеу жашагъан жерлеригизде сизни келлик тёлюлеригизге бу – ёмюрлюк жорукъду.


Битимле байрамы


(Сан. 28:26-31; Эсг. 16:9-12)

15Шабат кюнден сора экинчи кюнден тебиреп, жангы кюлтени кётюрюп келтирген кюнден ары, жети толу ыйыкъ санагъыз[+]. 16Жетинчи шабат кюнден сора экинчи кюннге дери, элли кюн санагъыз. Ол кюн Раббийге жангы битимден саугъа этигиз. 17Жашагъан жерлеригизден Раббийге кётюрюлген къурманнга ётмек келтиригиз. Ётмекле бидиш ундан эфаны ондан экисинден, ачытхы бла басылгъанла болсунла. Бу – Раббийге биринчи битимледен кётюрюп келтирилген саугъады. 18Ётмекле бла бирге жети къыяусуз къозу, бир бугъа эм эки къочхар келтиригиз. Ала, ашлыкъ саугъалары бла эм къуюлгъан саугъалары бла бирге, толусунлай отда кюйдюрюлген къурманнга, Раббийге жагъымлы ийис этер ючюн жоралансынла. 19Гюнях[†] ючюн къурманнга бир теке, саламатлыкъ къурманнга да эки къозу кесигиз. 20Дин къуллукъчу бу эки къозуну биринчи битимледен этилген ётмекле бла бирге кётюрюп, Раббийни аллына келтирсин. Была – Раббийни сыйлы саугъаларыдыла, ала дин къуллукъчуну болсунла. 21Ол кюн халкъны чакъырып сыйлы жыйылыу этигиз, бир тюрлю ишге къатышмагъыз. Бу сизни битеу жашагъан жерлеригизде сизни келлик тёлюлеригизге ёмюрлюк жорукъду.

22Жерлеригизде битим жыйгъанда, сабанларыгъызны къыйырына дери ормагъыз. Оракъдан жерге тюшюп къалгъан машакъланы да жыймагъыз. Аланы факъыргъа бла тыш адамгъа[†] къоюгъуз. Мен – Раббийме, сизни Аллахыгъыз[+].


Сур Быргъыла байрамы


(Сан. 29:1-6)

23Раббий Муссагъа былай айтханды:

24– Исраил улулагъа былай айт:

Жетинчи айны биринчи кюнюнде сизде ырахатлыкъ кюн болсун. Ол кюн Сур Быргъыла[*] таууш этип, сыйлы жыйылыу этигиз[+]. 25Бир тюрлю ишге къатышмагъыз; Раббийге отда кюйдюрюлген къурманла келтиригиз.


Тазалау Кюн байрамы


(Сан. 29:7-11)

26Раббий Муссагъа былай айтханды:

27– Жетинчи айны онунчу кюню Тазалау Кюн болсун. Сыйлы жыйылыу бардырыгъыз. Кесигизни жууаш этигиз[*]. Раббийге отда кюйдюрюлген къурманла келтиригиз[+]. 28Ол кюн бир тюрлю ишге къатышмагъыз. Бу – Тазалау Кюндю. Бу кюн сизни Раббий Аллахыгъызны, аллында сизни ючюн тазалау этилсин. 29Ол кюн кесин жууаш этмеген адам ёз халкъыны арасындан жокъ этилсин. 30Ол кюн адам бир ишге къатышса, ол жанны Мен ёз халкъыны арасындан жокъ этерме. 31Бир тюрлю ишге къатышмагъыз. Битеу жашагъан жерлеригизде сизни келлик тёлюлеригизге бу – ёмюрлюк жорукъду. 32Бу, сизге толу тынчлыкъ кюндю, кесигизни жууаш этигиз. Айны тогъузунчу кюнюню ингиринден экинчи кюнню ингирине дери ырахатлыкъны бузмагъыз.


Чатырла байрамы


(Сан. 29:12-39; Эсг. 16:13-17)

33Раббий Муссагъа былай айтханды:

34– Исраил улулагъа былай айт:

Жетинчи айны онбешинчи кюнюнден Чатырла байрамы башлансын. Раббийге жети кюнню байрам этигиз[+]. 35Биринчи кюн сыйлы жыйылыу этигиз, бир тюрлю ишге къатышмагъыз. 36Жети кюнню Раббийге отда кюйдюрюлген къурманла келтиригиз. Сегизинчи кюн сыйлы жыйылыу болсун, Раббийге отда кюйдюрюлген къурманла келтиригиз. Бу байрамны ахыргъы этилген жыйылыууду. Бир тюрлю ишге къатышмагъыз.

37Была – Раббийни байрамларыдыла. Бу кюнледе сыйлы жыйылыу этерге, Раббийге отда кюйдюрюлген къурманла – толусунлай кюйдюрюлген къурманла, ашлыкъ саугъала, союлгъан къурманла бла къуюлгъан саугъала келтирирге керексиз. 38Быланы Раббийни шабат кюнлерини юсюне да тутаргъа керексиз; башха саугъаларыгъызны, нюзюр[†] саугъаларыгъызны эм кеси ыразылыкъдан берген саугъаларыгъызны юсюне да Раббийге келтирирге керексиз.

39Жетинчи айны онбешинчи кюнюнде, жеригизден битимлени жыйгъандан сора, жети кюнню Раббийге байрам этигиз. Биринчи кюн бла сегизинчи кюн ырахатлыкъ кюнле болсунла[+]. 40Биринчи кюн ариу тереклени бутакъларын, хурма тереклени, кенг чапыракълы тереклени, ёзен тал тереклени бутакъларын алыгъыз да сизни Раббий Аллахыгъызны аллында жети кюнню ичинде къууанч бардырыгъыз. 41Раббийни бу байрамын жыл сайын, жети кюнню ичинде этигиз. Битеу жашагъан жерлеригизде сизни келлик тёлюлеригизге бу – ёмюрлюк жорукъду. Бу байрамны жетинчи айда этигиз. 42Жети кюн чатырлада туругъуз. Исраилде жашагъан битеу кеси адамларыгъыз бу кюнледе чатырлада жашасынла. 43Сора Мен Исраил улуларын Мисир жеринден алып чыкъгъанымда, аланы чатырлада жашатханымы сизни келлик тёлюлеригиз билирле. Мен – Раббийме, сизни Аллахыгъыз.

44Алай бла, Мусса Исраил халкъына Раббийни байрамларыны юсюнден билдиргенди.

### 24


Чыракъгъа жараулу жау


(Чыгъ. 27:20-21)

1Раббий[†] Муссагъа[†] былай айтханды:

2– Исраил[†] улулагъа буйрукъ бер да, ала санга таза зейтун жау келтирсинле. Бу жау, чыракъла дайым жанып, жарытыр ючюн, чыракълагъа къуюлсун[+]. 3Харун[†] хар заманда, ингирден эрттеннге, чыракъланы Тюбешиу Чатырда[†] Шагъатлыкъ Кюбюрню[†] сакълагъан жабыуну аллында, Раббийни аллында салсын. Сизни келлик тёлюлеригизге бу – ёмюрлюк жорукъду. 4Таза алтындан ишленнген чырахтанны чыракъ орунларына Раббийни аллында дайым да заманында жау къуйсунла.


Сыйлы ётмекле

5– Бидиш ун алып, онеки ётмек бишир. Хар ётмек эфаны ондан экиси[*] чакълы ундан этилсин. 6Аланы алтышар-алтышар эки тизгиннге, Раббийни аллына, таза алтындан ишленнген столну юсюне сал[+]. 7Хар тизгинни юсюне таза ладан сал. Бу, ётмеклени орунуна, эсгертиу юлюшге, Раббийге отда кюйдюрюлген къурман болсун. 8Исраил улуланы атындан ётмеклени хар заманда, хар шабат кюн,[†] Раббийни аллында салыргъа керекди. Бу – ёмюрлюк кесаматды.[†] 9Бу ётмекле Харунну бла аны уланларыны болсунла. Ала ётмеклени сыйлы[†] жерде ашасынла. Раббийге отда кюйдюрюлген саугъаладан бу аланы бек сыйлы юлюшлериди. Бу – ёмюрлюк жорукъду.


Аллахны аманлагъаннга азап жетдириу

10Бир исраилли тиширыуну бла мисирли кишини уланлары болгъан адам[†] исраиллилени къонушларына[†] келип, бир исраилли бла тюйюшгенди. 11Исраилли тиширыуну уланы Раббийни Атын аманлап, кяфыр сёзле айтханды. Аны Муссагъа келтирдиле. Анасыны аты – Шеломит эди. Ол, Данны тайпасындан, Дибрийни къызы эди. 12Ол адамны, Раббий не буюругъун билгинчи, сакълаучуну къолуна бердиле[+].

13Раббий Муссагъа былай айтды:

14– Кяфыр сёзле айтхан адамны къонушдан тышына чыгъар. Аны айтхан сёзлерин эшитгенле аны башына къолларын салсынла да, битеу жамауат аны ташла бла уруп ёлтюрсюн[+]. 15Исраил халкъына былай айт:

«Аллахына къаргъыш этген адам, ол гюняхына[†] жууаплы болуп, азап чексин[+]. 16Аллахны Атына аман сёзле айтхан адам ишексиз ёлтюрюлсюн. Битеу жамауат аны ташла бла уруп ёлтюрсюн. Тыш адам болсун, кеси адамыгъыз эсе да, Раббийни Атын аманласа, ёлтюрюлсюн.

17Башха адамны жанын алгъан адам ишексиз ёлтюрюлсюн[+]. 18Биреуню малын ёлтюрген адам, тёлеуге, мал ючюн мал берсин[+]. 19Башха адамгъа жара салгъаннга, кесине тюз аллай жара этилсин:[+] 20сындырыу ючюн сындырыу, кёз ючюн кёз, тиш ючюн тиш. Башха адамгъа ол къаллай жара салгъан эсе да, аны кесине да аллай жара салынсын. 21Биреуню малын ёлтюрген адам аны тёлесин, адамны ёлтюрген а ёлтюрюлсюн. 22Тыш адамгъа да, кеси адамыгъызгъа да, хукму бир кибик болсун. Мен – Раббийме, сизни Аллахыгъыз»[+].

23Мусса быланы Исраил улулагъа билдиргенден сора, кяфыр сёзле айтхан адамны къонушдан тышына чыгъаргъандыла да, аны ташла бла уруп ёлтюргендиле. Алайды да, Исраил улула Раббий Муссагъа буюргъаны кибик этгендиле.

### 25


Ырахатлыкъ Жыл

1[•]Раббий[†] Муссагъа[†] Синай[†] тауда былай айтханды:

2– Исраил[†] улулагъа сёлешип былай айт:

Мен сизге берген жерге киргенигизде, жер, Раббий ючюн, хар ырахатлыкъ жыл солусун. 3Алты жыл сабанларыгъызгъа урлукъ себигиз, жюзюм бахчаларыгъызда артыкъ сипилени[*] кесип, тазалагъыз эм аланы битимлерин жыйыгъыз[+]. 4Жетинчи жыл а жерге, Раббий ючюн, ырахатлыкъ жыл болсун. Сабаныгъызгъа урлукъ сепмегиз, жюзюм бахчаларыгъызны да тазаламагъыз. 5Сабанларыгъызда кеси аллына ёсюп чыкъгъанны жыймагъыз, тазаланмагъан жюзюм сипилени чопалларын да алмагъыз. Ол жыл жерге ырахатлыкъ жыл болсун. 6Жер ырахатлыкъ жыл берген битимле сизни кесигизге, къулларыгъызгъа бла къарауашларыгъызгъа, жалчыларыгъызгъа эм арагъызда жашагъан кёчгюнчюлеге, аш болсун. 7Сизни малыгъызгъа бла жеригизде жашагъан кийик жаныуарлагъа да, алай. Жерни битеу битимлери сизге аш болсун.


Мархамат Жыл

8Жети ырахатлыкъ жыл санагъыз. Жети кере жети жыл болуп, бары бирге къыркъ тогъуз жыл болсун. 9Сора, жетинчи айны онунчу кюнюнде мюйюз быргъыны согъугъуз. Тазалау Кюн битеу жашагъан жерлеригизде мюйюз быргъыны согъугъуз[+]. 10Эллинчи жылны сыйлы[†] этигиз эм битеу жеригизде жашагъанлагъа азатлыкъ беригиз. Ол жыл сизге Мархамат Жыл болсун. Хар биригиз кеси жер юлюшюне бла кеси тукъумуна къайтыгъыз. 11Эллинчи жыл сизге Мархамат Жыл болсун. Урлукъ сепмегиз, кеси аллына ёсгенни ормагъыз, тазаланмагъан жюзюм сипилени жюзюмюн жыймагъыз. 12Бу – Мархамат Жылды. Ол сизге сыйлы болсун. Жаланда сабанда кеси аллына ёсгенни ашагъыз.

13Бу Мархамат Жылда хар биригиз кесигизни жер юлюшюгюзге къайтыгъыз.

14Жерни башха адамгъа[†] сатханда неда артха сатып алгъанда, бир биригизни алдамагъыз. 15Сатып алгъанда, келлик Мархамат Жылгъа къалгъан жылланы санап, алай тёлегиз. Сатхан адам да, къалгъан жылланы санына кёре, сатсын[+]. 16Жылланы саны кёп болса, багъасын кётюрюгюз, аз болса уа – чёкдюрюгюз, нек дегенде, сиз ненча жылны битимин сатханыгыз белгилиди. 17Бир биригизни алдамагъыз; Аллахыгъыздан къоркъугъуз. Мен – Раббийме, сизни Аллахыгъыз.

18Мени жорукъларымы толтуругъуз, Мени хукмуларымы тутугъуз эм аланы толтуругъуз. Алай этсегиз, жеригизде ырахат жашарсыз. 19Жер битим берир, сиз да ашап тоярсыз эм ырахат жашарсыз. 20«Биз жетинчи жыл биз урлукъ сепмесек, битим да жыймасакъ, не ашарыкъбыз?» – деп сорургъа боллукъсуз. 21Алтынчы жыл Мен сизни алай алгъышларма да, жер ючжыллыкъ битим берир[+]. 22Сегизинчи жыл урлукъ себерик заман келгенде, сиз алыкъын алгъыннгы битимни ашап турлукъсуз. Сиз аны, тогъузунчу жылны битими жетгинчи, ашарыкъсыз.


Мюлк иеликни ызына къайтарыу

23Жерни ёмюрлюкге сатаргъа жарамайды. Жер Меникиди, сиз а Мени жеримде тыш адамласыз эмда кёчгюнчюлесиз. 24Жер юлюшню хар сатыу-алыуда, аны артха сатып алыргъа эркинлик беригиз.

25Сени миллетингден болгъан адам, жарлылыкъ сынап, жер юлюшюн сатса, аны жулургъа борчу болгъан къысха жууугъу келип, ол сатханны сатып алсын[+]. 26Жерни сатып алаллыкъ жууугъу жокъ эсе, алай а кеси жетишимли болуп, аны артха сатып алыргъа кереги тенгли ахча тапса, 27сатханындан сора, озгъан жылланы санасын да, къалгъан ахчаны сатхан адамгъа берип, жерни кесине къайтарсын. 28Аны ызына алыр ахча тапмаса уа, ол жер Мархамат Жылгъа дери, аны сатып алгъан адамда къалсын. Мархамат Жылда жер аны сатхан адамгъа къайтсын да, ол биягъы кесини жерине ие болсун[+].

29Биреу хунасы болгъан шахарны ичинде юйню сатса, бир толу жылны ичинде юйню артха сатып алыргъа эркинлиги барды. Аны бир жылны ичинде артха сатып алыргъа боллукъду. 30Бир толу жылны ичинде хунасы болгъан шахарны ичиндеги юй артха сатылып алынмаса, юй ёмюрге да аны сатып алгъан адамгъа бла аны туудукъларына къалсын. Мархамат Жылда да артха къайтмасын. 31Хунасы болмагъан элледеги юйле уа ачыкъ аулакъгъа тенг саналадыла. Аланы не заманда да артха сатып алыргъа боллукъду. Мархамат Жылда ала алгъыннгы иелерине къайтсынла.

32Лебийлилени[†] шахарларындагъы юйлени уа лебийлиле не заманда да артха сатып алыргъа боллукъдула[+]. 33Лебийлилени мюлклери – аланы шахарларында болгъан юй – артха сатылып алынсын, Мархамат Жылда аны сатханнга къайтсын. Лебийлилени шахарларында болгъан юйле, Исраил улуланы арасында, аланы юлюшлеридиле. 34Аланы шахарларыны тийрелеринде болгъан отлауланы уа сатмагъыз, ала лебийлилени ёмюрлюк мюлклериди.


Къулланы азат этиу

35Сени миллетингден болгъан бир адам жарлы болуп, кесин кечиндиралмай къалса, анга, тыш адамгъа бла кёчгюнчюге болушханча, эс тапдыр, ол мындан ары да биргенге жашасын. 36Андан къозлау алма, не хайыр излеме; Аллахдан къоркъ. Миллетинги адамы мындан ары да биргенге жашасын[+]. 37Анга кюмюш бергенде, къозлау алма; ётмек сатханда да, хайыр излеме. 38Мен – Раббийме, сизни Аллахыгъыз. Мен сизге Кенан[†] жерни берир ючюн, сизни Аллахыгъыз болур ючюн, сизни Мисирден чыгъаргъанма.

39Сени миллетингден болгъан бир адам жарлы болуп кесин санга сатса, аны къулнуча ишлетме[+]. 40Ол сенде жалчы кибик неда кёчгюнчюча болсун. Ол санга Мархамат Жылгъа дери ишлерикди[+]. 41Сора, сабийлери бла бирге сенден кетип, кесини тукъумуна кетсин эмда ата-бабаларыны жер юлюшлерине жангыдан ие болсун. 42Ала – Мени къулларымдыла. Мен аланы Мисирден алып чыгъаргъанма, ол себепден, аланы къулнуча сатаргъа жарамайды. 43Алагъа бийлик этгенингде, къаты болма. Аллахынгдан къоркъ.

44Кесинге къул-къарауаш алыргъа сюйсенг а, аланы тёгерекде жашагъан миллетледен сатып ал. 45Неда, сизни арагъызда жашагъан кёчгюнчюлени санындан, сизни къыралыгъызда туугъан туудукъларын сатып алыгъыз; сиз алагъа ие болурсуз. 46Аланы туудукъларыгъызгъа мюлкге къалдыраллыкъсыз, къул этип тутаргъа эркинсиз. Сизни миллетигизден болгъан Исраил улулагъа уа, бийлик этгенде, азап сынатмагъыз.

47Арагъызда жашагъан тыш адам неда кёчгюнчю байыкъса, сени миллетинги келечиси уа жарлы болуп, арагъызда жашагъан тыш адамгъа неда аны жууугъуна кесин сатса, 48ол кесин алай сатхандан сора, аны артха сатып алыныргъа эркинлиги барды. Аны жууугъу аны артха сатып алыргъа боллукъду. 49Атасыны къарындашы[†] неда аны жашы, неда тукъумундан болгъан бир жууукъ адамы, аны артха сатып алсын; неда къолайы бар эсе, кеси кесин артха сатып алсын. 50Ол аны сатып алгъан адам бла бирге, ол кесин сатхан жылдан башлап, келлик Мархамат Жылгъа дери заманны санасын. Ол кеси ючюн жылланы санына кёре жалчыны хакъы чакълы багъасын берсин. 51Кёп жыл къала эсе, ол азатлыгъы ючюн, аны ючюн тёленнген багъасыны уллу кесегин къайтарсын. 52Мархамат Жылгъа дери аз жыл къала эсе уа, ол аланы санасын да, азатлыгъы ючюн аланы санына кёре тёлесин. 53Битеу бу жыллада кесин сатхан адам жалчылыкъ этсин. Сиз да кёрюп тургъанлай, иеси анга бийлик этгенде, къаты болмасын.

54Ол адам кесин артха сатып алмаса да, Мархамат Жыл сабийлери бла бирге азат болур[+]. 55Исраил улула – Мени къулларымдыла. Мен аланы Мисирден чагъаргъанма. Мен – Раббийме, сизни Аллахыгъыз.

### 26


Бойсунуу ючюн алгъышла


(Эсг. 7:12-16; 28:1-14)

1[•]Жашагъан жеригизде табыныр ючюн кесигизге жалгъан аллахла ишлемегиз, тейри суратла эмегиз, агъач тейриле неда таш тейриле салмагъыз. Мен – Раббийме,[†] сизни Аллахыгъыз[+].

2Шабат кюнлерими[†] тутугъуз, Мени Сыйлы[†] Жериме хурмет этигиз. Мен – Раббийме[+].

3Мени жорукъларыма кёре жашасагъыз, Мени фарызларымы тутсагъыз эм толтурсагъыз, 4Мен сизге заманында жауунла жаудурурма да, жер битимлерин, терекле да кёгетлерин берирле[+]. 5Мирзеу тартыуугъуз, жюзюм жыяр заманнга дери, жюзюм жыйыу да, урлукъ себер заманнга дери барырла. Сиз ашыгъызны тойгъунчу ашарсыз эм жеригизде ырахат жашарсыз.

6Мен жеригизге тынчлыкъ берирме. Ырахат жукъларсыз да, тынчлыгъыгъызны бир киши бузмаз. Мен кийик жаныуарланы бу жерден къыстарма; къыралыгъызгъа къылыч да келмез. 7Душманларыгъызны къууарсыз да, ала аллыгъызда къылычдан ёлюрле. 8Сизни бешигиз жюз адамны,[†] жюзюгюз а – он минг адамны къууарла. Душманларыгъыз сизни аллыгъызда къылычдан ёлюрле[+].

9Сизге ыразылыкъ бла къарарма, сизни къозлаулу этерме, сизни кёбейтирме эм сизни бла этген кесаматымы[†] сакъларма. 10Былтырдан къалгъан аш кёп болгъандан, жангы тирлик жыйгъанда, былтырдан къалгъанны атарсыз. 11Арагъызда Мекямымы салырма да, жаным сизден жийиргенмез. 12Арагъызда жюрюрме, сизни Аллахыгъыз болурма, сиз да Мени халкъым болурсуз. 13Мен – сизни Раббий Аллахыгъызма. Мен сизни Мисирден алып чыгъаргъанма, къулчулукъдан къутхаргъанма, боюнсагъызны ууатханма эм сизни баш кётюртюп элтгенме[+].


Бойсунмау ючюн налатла


(Эсг. 28:15-68)

14[•]Сиз Манга тынгыламай эм битеу бу фарызланы толтурмай, 15Мени жорукъларымы къабыл этмей эм Мени хукмуларымдан жийиргенип, Мени битеу фарызларымы толтурмай, Мени кесаматымы бузсагъыз, 16Мен сизге этерик буду:

Мен сизге палах иерикме: ёпке ауруу бла безгек[*]. Аладан кёзлеринг къарангы болур, жанынг азап чегер. Урлукъ сепгенигиз бошуна болур, битимлеригизни душманларыгъыз ашарла[+]. 17Сизге къажау чыгъарма, сиз душман къолундан ёлюрсюз. Сизни жауларыгъыз сизге бийлик этерле. Ызыгъыздан киши къуумагъан заманда, къачарсыз.

18Башыгъызгъа бу палах келгенден сора да, Манга тынгыламасагъыз, этген гюняхларыгъыз[†] ючюн, азапны жети къат кючлю этерме. 19Мен сизни ёхтемлигигизни сындырырма, башыгъыздагъы кёкню темир кибик этерме, тюбюгюздеги жерни да багъырча этерме. 20Къарыуугъузну[†] бошуна къоратып турурсуз, жеригиз да битим бермез, тереклеригиз да кёгет бермезле.

21Сиз Манга къажау болуп, Манга тынгыларгъа сюймесегиз, Мен гюняхларыгъыз ючюн сизге иерик палахларымы жети къат кючлю этерме[+]. 22Мен сизге кийик жаныуарланы бошларма да, ала сизни сабийсиз этерле, малыгъызны къырырла эм сизни аз санлы этерле да, жолларыгъыз бош къалырла[+].

23Мындан сора да тюзелмесегиз эм Манга къажау болсагъыз, 24Мен да сизге къажау сюелирме да, гюняхларыгъыз ючюн жети къат азап чекдирирме. 25Сиз бузгъан кесамат ючюн, сизге дертли къылыч айландырырма; сиз шахарларыгъызгъа кирип букъсагъыз а, ёлет иерме да, душманларыгъызны къолуна тюшерсиз. 26Сизни ашсыз къоярма, дыккы[*] ётмекни он тиширыу бир печде биширирле. Ётмекни сизге базманнга салып берирле. Азыкъ ашарсыз, тойгъан а этмезсиз.

27Мындан сора да Манга тынгыламасагъыз эм Манга къажау болсагъыз, 28Мен да сизге къажау тутурма да, ачыуумда гюняхларыгъыз ючюн сизге жети къат кючлю азап чекдирирме. 29Сиз уланларыгъызны бла къызларыгъызны этлерин ашарсыз[+]. 30Мен сыртлыкълада табыныучу жерлеригизни жокъ этерме, ладан ийис чыгъарылыучу жерлеригизни ууатырма, сизни ёлюклеригизни да тейрилеригизни сыныкъларыны юсюне атарма эмда жаным сизден жийиргенир. 31Мен шахарларыгъызны оярма, жалгъан аллахлагъа табыннган жерлеригизни жоярма эм сизни къурманларыгъызны жагъымлы ийисин къабыл кёрмем. 32Мен жеригизни халек этерме да, душманларыгъыз келип, анда жерлешгенде, сейирге къалырла[+]. 33Мен сизни миллетле арасында жаярма эм къылычны къынындан чыгъарып артыгъыздан къууарма. Сизни жеригизни халек этерикдиле, шахарларыгъызны да оярыкъдыла[+]. 34Сора, жер битеу халекликде тургъан заманында, ырахатлыкъ жылларына зауукъ этер. Сиз душманларыгъызны жеринде тургъан заманыгъызда жер ырахатлыкъ жылларына зауукъ этип солур[+]. 35Сиз жерни къоюп кетген битеу заманда, сиз анда жашагъан заманны ырахатлыкъ жыллары ючюн солур.

36Сизни къалгъанларыгъызгъа уа Мен жюреклерине душманларыны жерлеринде къоркъуу салырма. Ала чапыракъны къымылдагъанындан сескенип, къылычдан къачхан кибик, къачарла эмда аланы бир киши къуумагъанлай, чабып, жыгъылырла. 37Аланы къуугъан адам болмаса да, ала къылычдан къачхан кибик къачып, бири бирине абына чабарла. Душманларыгъызгъа къажау турурча кючюгюз къалмаз. 38Миллетле арасындан думп болурсуз, душманларыгъызны жерлери сизни жутарла. 39Сизни къалгъанларыгъыз а, кеси гюняхлары эм ата-бабаларыны гюняхлары ючюн, душманларыгъызны жерлеринде ёлюрле.

40Ол заманда ала кеси этген гюняхларын эм ата-бабаларыны гюняхларын ачыкълап, Манга тюзлюклерин бузгъанларын, Манга къажау болгъанларын ачыкъ айтып, тобагъа къайтышырла[+]. 41Мен алагъа аны ючюн къажау чыкъгъанма эм аланы душманларыны жерлерине кёчюргенме. Ол заманда аланы сюннет[†] этилмеген жюреклери[*] жууаш болурла эм ала гюняхлары ючюн толусунлай тёлерле. 42Сора Якъупха берген кесаматымы, Исхакъгъа[†] берген кесаматымы, Ибрахимге[†] берген кесаматымы акъылыма келтирирме. Бу жер да эсиме келир. 43Ол заманда ала бу жерден кетерикдиле да, жер ырахатлыкъ жылларында зауукъ этерикди. Ала Мени хукмуларымы къабыл кёрмей, жанлары Мени жорукъларымдан жийиргенип этген гюняхлары ючюн тёлеген заманларында, жер халек болуп турлукъду. 44Алай а, ала душманларыны жерлеринде болгъан заманда окъуна, Мен аланы къоймам, аладан жийиргенмем, аланы жокъ этмем, ала бла салгъан сыйлы кесаматымы бузмам. Мен – Раббийме, аланы Аллахы. 45Ала ючюн мен аланы ата-бабалары бла салгъан сыйлы кесаматымы акъылыма келтирирме. Мен, аланы Аллахы болур ючюн, миллетлени кёз алларында аланы Мисирден алып чыгъаргъанма. Мен – Раббийме.

46Синай[†] тауда Раббий Муссагъа[†] быллай бегимлени, хукмуланы эм насийхатланы билдиргенди да, аланы Кесини бла Исраил[†] улуланы арасында салгъанды.

### 27


Нюзюр этип берилген саугъала

1Раббий[†] Муссагъа[†] былай айтханды:

2– Исраил[†] улулагъа былай айт:

Бир адам[†] башха адамны Раббийге къуллукъгъа берирге нюзюр[†][*] этип, аны ючюн багъасын тёлесе,[+] 3жыл саны жыйырмадан алтмышха дери эр киши эсе, тёлеу, сыйлы[†] шекелни[†][*] чегимине кёре, элли шекел[*] кюмюш болсун. 4Тиширыу эсе уа, тёлеу отуз шекелге[*] жетсин. 5Жыл саны бешден жыйырмагъа дери эсе, эр киши ючюн тёлеу жыйырма шекел[*], тиширыу ючюн а – он шекел[*] болсун. 6Жыл саны бир айдан беш жылгъа дери сабийге, жаш ючюн тёлеу беш шекел[*] кюмюш, къыз ючюн а юч шекел[*] кюмюш турсун. 7Жыл саны алтмышдан атласа, эр киши ючюн тёлеу онбеш шекел, тиширыу ючюн а он шекел[*] тамамды. 8Нюзюр этген адам бек жарлы болуп, белгиленнген тёлеуню бералмаса, адамын дин къуллукъчугъа[†] келтирсин да, дин къуллукъчу анга, нюзюр этгенни амалына кёре, багъа салсын.

9Нюзюр этип, Раббийге къурманнга жараулу хайыуан келтирсе, ол Раббийге берген хайыуан сыйлы болсун. 10Аны алышыргъа жарамайды. Игини орунуна аманны неда аманны орунуна игини берирге жарамайды. Хайыуанны башхасына алышса уа, экиси да сыйлы болурла. 11Нюзюр этип, Раббийге къурман этерге жарамагъан, харам[†] хайыуан келтирсе, аны дин къуллукъчугъа кёргюзтсюн. 12Дин къуллукъчу, хайыуанны жараулу неда жараусуз болгъанын белгилесин. Дин къуллукъчу къаллай багъа берсе да, алай болсун. 13Хайыуанны иеси аны артха сатып алыргъа, багъасына бешден бирин къошуп тёлесин[+].

14Бир адам юйюн айырып Раббийге сыйлы саугъагъа береме десе, дин къуллукъчу аны иги неда осал болгъанына багъа бичсин. Дин къуллукъчу къалай белгилесе, алай болсун. 15Юйюн багъышлагъан адам аны артха сатып алыргъа сюйсе, аны багъасына бешден бирин къошуп тёлесин. Сора юй аныкъы болсун.

16Бир адам ата-бабаларындан къалгъан жер юлюшюнден бир кесегин Раббийге багъышласа, ол жерни багъасы, анга къаллай бир урлукъ керек болгъанына кёре белгиленсин. Бир хомер[*] арпа урлукъ сыйынырыкъ жерни багъасы 50 шекел кюмюш турсун. 17Жерни Мархамат Жылдан башлап багъышласа, бу сен белгилеген багъасы болсун[+]. 18Жерин мархамат жыл озгъандан сора багъышласа уа, дин къуллукъчу келлик Мархамат Жылгъа дери къалгъан жылланы санына кёре, ёлчеуюн керелеп, багъасын алай белгилесин. 19Жерни багъышлагъан адам аны артха сатып алыргъа сюйсе, аны багъасына бешден бирин къошуп тёлесин. Сора жер аны болсун. 20Алай а, жер мархамат жылгъа дери артха сатып алынмаса неда башха адамгъа сатылса, аны артха алыргъа жарамайды[+]. 21Мархамат Жыл келгенде, ол жер айырылып, Раббийге берилген зат кибик, Раббийни сыйлысы болсун эм дин къуллукъчугъа кетсин[+].

22Бир адам, жер юлюшюнден болмагъан, алай а сатып алыннган жерни Раббийге багъышласа, 23дин къуллукъчу жерни багъасын, келлик Мархамат Жылгъа дери къалгъан жылланы санына кёре белгилесин. Жерни багъасы ол кюн окъуна тёленирге керекди. Сора жер Раббийни сыйлысы болсун. 24Мархамат Жыл, жер кимден сатып алыннган эсе, ол кимни жер юлюшю эсе, ол адамны къолуна къайтарылсын. 25Хар тёлеуню сыйлы шекелге кёре белгилерге керекди. Бир шекелде жыйырма гера[†][*] барды[+].

26Тюнгюч хайыуанланы нюзюр этип багъышларгъа жарамайды. Тюнгючле – Раббийнидиле. Бузоу болсун, къозу-улакъ болсун, ала Раббийнидиле[+]. 27Хайыуан харам хайыуанладан эсе, белгиленнген багъасына бешден бирин къошуп, аны артха сатып алыргъа керекди. Адам хайыуанны сатып алмаса, аны белгиленнген багъасына, башха адамгъа сатаргъа керекди[+].

28Кесини мюлкюнден Раббийге айырып берген бир затны – адам болсун, хайыуан болсун, жер юлюшюню кесеги болсун – бир адамгъа да сатаргъа неда артха сатып алыргъа жарамайды. Хар айырылып берилген зат – Раббийни уллу сыйлысыды. 29Раббийге айырылып берилген адамны артха сатып алыргъа жарамайды. Аны ишексиз ёлтюрюрге керекди[+].

30Жерни битимлерини онундан бири – жерни урлугъундан, тереклени кёгетлеринден да – Раббийникиди. Бу Раббийни сыйлысыды[+]. 31Бир адам зекятын артха сатып алыргъа сюйсе, аны багъасына бешден бирин къошуп тёлесин[+]. 32Тууарланы эм къой-эчкилени ондан бири – сюрюучюню таягъыны тюбюнден ётген хар онунчу хайыуан Раббийни сыйлысы болсун. 33Хайыуанланы игисин аманын айырмасын, бирин башхасына алышмасын. Алышса уа, хайыуанланы экиси да сыйлы саугъа болсунла, аланы артха сатып алыргъа жарамайды.

34Синай[†] тауда Исраил улулагъа билдирир ючюн Раббийни Муссагъа буюргъан жорукълары быладыла.

## Санау

### Санау

Санау


Ал сёз

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]


### Ал сёз


Муссаны тёртюнчю китабы


Санау


Ал сёз

Бу китапны аллында Исраил халкъны санаугъа киргенини юсюнден айтылады. Ол санау халкъны Мисирден Кенан жерге кёчюп баргъан заманда этилгенди. Китап да «Санау» деп андан аталгъанды. Чюйют тилде уа, китапда айтылгъан затла къуу жерде болгъаны себепли, китапха да «Къуу жерде» деп атагъандыла.

Аллах Синай тауда Исраил халкъгъа Тауратны жорукъларын бергенден сора, Мусса аскерчиликге жараулу битеу эр кишилени санагъанды, лебийлилени да энчи санагъанды. Андан сора Аллах дагъыда башха жорукъла билдиргенди, алай бла халкъ Раббий алагъа жоралагъан жерге кёчерге хазыр болгъанды (1–9 башла).

Алай болгъанлыкъгъа, Кенан жерни чегинде болгъан Кадеш-Барней жерге жууукълашханда, Исраилни халкъы, андан ары барыргъа ишекли болгъандыла. Жерни тинтерге барып келген адамланы айтханларына ийнанып, Исраилге жораланнган жерге кирирге къоркъгъандыла. Ала алай къоркъгъанлары ючюн исраиллилеге къыркъ жылны ичинде къуу жерледе айланыргъа тюшгенди (10–20 башла). Ол Аллахха бойсунмагъан тёлю къуу жерледе ёлгенден сора уа, халкъ аз-аз Кенаннга жууукъ жерлени къолгъа алып башлап, Иордан сууну кюнчыгъыш жанында болгъан Моаб жерге келгенди (21–36 башла).

Битеу бу жылланы ичинде Исраилни халкъы кёп кере Аллахха къажау къозгъалгъанды, Мусса файхамбаргъа да тырман этгенлей тургъанды. Исраиллиле бойсунмагъанлары ючюн, Раббий алагъа азап чекдиргенди. Болсада, Ол Кеси сайлагъан халкъына кертичи болуп, жолда къайгъыларын этгенлей, душманларын хорларгъа да кюч бергенлей тургъанды.

Биринчи тёлю Кенан жерге кирирге хазырланады (1:1–10:36).
Халкъ биринчи кере саналады, лебийлилеге жумушла юлешинедиле (1:1–4:49).
Халкъ, Жыйын Чатыр эм лебийлиле сыйлы этиледиле (5:1–9:23).
Халкъ жолгъа чыгъады (10:1-36).
Кенан жерге жол (11:1–25:18).
Халкъ Кенан жерге барыргъа унамайды; тюрлю жорукъла (11:1–15:41).
Корах къозгъалыу ачады эм Аллах Харуннга берилген къуллукъну бегитеди; лебийлилени борчлары (16:1–19:22).
Мусса бла Харун Аллахны айтханын этмейдиле (20:1-29).
Уруш этип биринчи жер алыу. Балакъ бла Билам. Исраиллиле Моаб тейрисине табынадыла (21:1–25:18).
Экинчи тёлю Кенан жерге кирирге хазырланады (26:1–36:13).
Халкъны экинчи кере санайдыла; Раббийни байрамла бла къурманла юсюнден эм башха буйрукълары (26:1–30:16).
Мадайлылагъа азап салынады, Иорданны кюнчыгъыш жанындагъы жерле юлешинедиле (31:1–32:42).
Кенан жерни юсюнден берилген буйрукъла (33:1–36:13).

### 1


Исраил халкъны биринчи саналыуу

1Исраиллиле[†] Мисирден чыкъгъандан сора экинчи жыл, экинчи айны биринчи кюнюнде[*]. Синай[†] атлы къуу жерде Раббий[†] Муссагъа[†] Тюбешиу Чатырда[†] сёлешип, былай айтханды:[+]

2– Исраил улуланы битеу жамауатын, тукъумларына бла юйюрлерине кёре, хар эр кишини атын санап жазыгъыз[+]. 3Харун[†] бла сен аскерчиликге жараулу болгъан, жыл санлары жыйырмадан атлагъан исраиллилени санап, аскер бёлеклеге айырыгъыз. 4Сизге болушлукъгъа хар тайпадан бирер тамата биргегизге болургъа керекди. 5Сизге болушурукъ адамла[†] быладыла:

Рубенден Шедеурну жашы Элисур;[+]
6Шимондан Цуришаддайны жашы Шелумиел;[+]
7Яхудадан – Аминадабны[†] жашы Нахшон;[+]
8Иссахардан – Цуарны жашы Нетанел;[+]
9Зебулундан – Хелонну жашы Элиаб;[+]
10Юсюпню[†] уланларындан:
Эфрайимден – Аммихудну жашы Элишама;
Манашеден – Педасурну жашы Гамалиел;[+]
11Беняминден – Гидеонини жашы Абидан;[+]
12Дандан – Аммишаддайны жашы Ахиезер;[+]
13Ашерден – Охранны жашы Пагиел;[+]
14Гаддан – Деуелни жашы Элиясаф;[+]
15Нафталийден – Энанны жашы Ахира[+].

16Была – жамауатны сайланнган адамлары, ата тайпаларыны бачамаларыдыла[*], Исраилни мингбашчыларыдыла.

17Мусса бла Харун, бу атлары айтылгъан адамла бла бирге, 18битеу жамауатны экинчи айны биринчи кюнюнде жыйгъандыла. Исраил улула тукъумларыны бла юйюрлерини тукъум тарыхларын[†] айтхандыла да, жыл санлары жыйырмадан атлагъан эр кишилени бир-бири ызындан атларын жазып санагъандыла. 19Муну барын Раббий Муссагъа айтханыча этгендиле. Синай атлы къуу жерде Мусса аланы ма алай санагъанды.

20Исраилни тюнгюч уланы Рубенни туудукълары,
тукъумларына бла юйюрлерине кёре, аскерчиликге жараулу, жыл санлары жыйырмадан атлагъан эр кишилени атлары бирер-бирер жазылып саналгъандыла. 21Рубенни тайпасында 46 500 адам саналгъанды[+].
22Шимонну туудукълары,
тукъумларына бла юйюрлерине кёре, аскерчиликге жараулу, жыл санлары жыйырмадан атлагъан эр кишилени атлары бирер-бирер жазылып саналгъандыла. 23Шимонну тайпасында 59 300 адам саналгъанды[+].
24Гадны туудукълары,
тукъумларына бла юйюрлерине кёре, аскерчиликге жараулу, жыл санлары жыйырмадан атлагъан эр кишилени атлары бирер-бирер жазылып саналгъандыла. 25Гадны тайпасында 45 650 адам саналгъанды[+].
26Яхуданы туудукълары,
тукъумларына бла юйюрлерине кёре, аскерчиликге жараулу, жыл санлары жыйырмадан атлагъан эр кишилени атлары бирер-бирер жазылып саналгъандыла. 27Яхуданы тайпасында 74 600 адам саналгъанды[+].
28Иссахарны туудукълары,
тукъумларына бла юйюрлерине кёре, аскерчиликге жараулу, жыл санлары жыйырмадан атлагъан эр кишилени атлары бирер-бирер жазылып саналгъандыла. 29Иссахарны тайпасында 54 400 адам саналгъанды[+].
30Зебулунну туудукълары,
тукъумларына бла юйюрлерине кёре, аскерчиликге жараулу, жыл санлары жыйырмадан атлагъан эр кишилени атлары бирер-бирер жазылып саналгъандыла. 31Зебулунну тайпасында 57 400 адам саналгъанды[+].
32Юсюпню уланларындан:
Эфрайимни туудукълары,
тукъумларына бла юйюрлерине кёре, аскерчиликге жараулу, жыл санлары жыйырмадан атлагъан эр кишилени атлары бирер-бирер жазылып саналгъандыла. 33Эфрайимни тайпасында 40 500 адам саналгъанды[+].
34Манашени туудукълары,
тукъумларына бла юйюрлерине кёре, аскерчиликге жараулу, жыл санлары жыйырмадан атлагъан эр кишилени атлары бирер-бирер жазылып саналгъандыла. 35Манашени тайпасында 32 200 адам саналгъанды[+].
36Беняминни туудукълары,
тукъумларына бла юйюрлерине кёре, аскерчиликге жараулу, жыл санлары жыйырмадан атлагъан эр кишилени атлары бирер-бирер жазылып саналгъандыла. 37Беняминни тайпасында 35 400 адам саналгъанды[+].
38Данны туудукълары,
тукъумларына бла юйюрлерине кёре, аскерчиликге жараулу, жыл санлары жыйырмадан атлагъан эр кишилени атлары бирер-бирер жазылып саналгъандыла. 39Данны тайпасында 62 700 адам саналгъанды[+].
40Ашерни туудукълары,
тукъумларына бла юйюрлерине кёре, аскерчиликге жараулу, жыл санлары жыйырмадан атлагъан эр кишилени атлары бирер-бирер жазылып саналгъандыла. 41Ашерни тайпасында 41 500 адам саналгъанды[+].
42Нафталийни туудукълары,
тукъумларына бла юйюрлерине кёре, аскерчиликге жараулу, жыл санлары жыйырмадан атлагъан эр кишилени атлары бирер-бирер жазылып саналгъандыла. 43Нафталийни тайпасында 53 400 адам саналгъанды[+].

44Была Мусса, Харун эм Исраилни онеки бачамасы санагъан адамладыла. Бачамала уа хар тайпадан бирер адам болгъандыла. 45Алай бла, Исраилни аскерчиликге жараулулары, жыл санлары жыйырмадан атлагъан исраиллиле, юйюрлерине кёре саналгъандыла. 46Аланы саны 603 550 болгъанды[+].

47Алай а лебийлиле[†] тайпасыны атаууллары бирсиле бла бирге саналмагъандыла. 48Раббий Муссагъа былай айтханды:

49– Жангыз Лебийни тайпасын санама эм бирси исраиллиле бла бирге жазма. 50Лебийлилеге Шагъатлыкъ Чатырны, аны битеу адырларын эм битеу кереклерин буюр. Ала Сыйлы[†] Чатырны бла аны битеу адырларын ташысынла, аланы къайгъысын этип турсунла эмда кеси чатырларын Сыйлы Чатырны тёгерегинде салсынла. 51Сыйлы Чатырны кёчюрюр заманда аны лебийлиле жыйып кётюрсюнле; аны салыргъа керекде да, аны лебийлиле салсынла. Аладан башха адам анга тийсе уа, ёлтюрюллюкдю. 52Исраил улула чатырларын аскер бёлеклерине кёре, хар бири ёз къонушунда,[†] ёзбайрагъыны тюбюнде салсынла. 53Лебийлиле уа, Исраил улуланы жамауатына Аллах чамланмаз ючюн, чатырларын Шагъатлыкъ Чатырны тёгерегинде саллыкъдыла. Лебийлиле Шагъатлыкъ Чатырны къалауурлары боллукъдула[+].

54Исраил улулары муну барында тюз Раббий Муссагъа айтханы кибик этгендиле.

### 2


Чёкле салыуну юсюнден жорукъла

1Раббий[†] Мусса[†] бла Харуннга[†] былай айтханды:

2– Исраил[†] улула кеси чёклерин Тюбешиу Чатырны[†] тёгерегинде, хар бири кеси байрагъы бла кеси юйюрюню тамгъасыны тюбюнде салыргъа керекди.

3Кюнчыгъыш жанында жерлешгенле аскерлерин Яхуда къонушну[†] байрагъы тюбюнде салсынла. Яхуда тайпаны бачамасы Аминадаб[†] улу Нахшонду[+]. 4Аны аскеринде 74 600 адам.[†]

5Иссахарны тайпасы къонушун аны къатында салсын. Иссахар тайпаны бачамасы Цуар улу Нетанелди. 6Аны аскеринде 54 400 адам.

7Аны къатында Зебулунну тайпасы. Зебулун тайпаны бачамасы Хелон улу Элиаб. 8Аны аскеринде 57 400 адам.

9Алай бла Яхуда чёкню битеу аскерлеринде 186 400 адам. Ала жолгъа биринчи чыкъсынла[+].

10Рубен къонушну аскерлерини байрагъы къыбла жанында болсун. Рубен тайпаны бачамасы Шедеур улу Элисурду. 11Аны аскеринде 46 500 адам.

12Шимонну тайпасы къонушун аланы къатларында салсын. Шимон тайпаны бачамасы Цуришаддай улу Шелумиел болсун. 13Аны аскеринде 59 300 адам.

14Аны къатында – Гадны тайпасы. Гад тайпаны бачамасы Деуел улу Элиясафды. 15Аны аскеринде 45 650 адам.

16Алай бла Рубен чёкню битеу аскерлеринде 151 450 адам. Ала жолгъа экинчи чыкъсынла[+].

17Аладан сора, къонушланы ортасында, жолгъа Тюбешиу Чатыр эм лебийлилени[†] къонушу чыкъсын. Ала къонушланы къалай сала эселе да, жолгъа да тюз алай тизилип, кеси байракълары тюбюнде чыгъарыкъдыла[+].

18Эфрайим къонушну аскерлерини байрагъы кюнбатыш жанында болсун. Эфрайим тайпаны бачамасы Аммихуд улу Элишамады. 19Аны аскеринде 40 500 адам.

20Аланы къатында Манашени тайпасы болсун. Манаше тайпаны бачамасы Педасур улу Гамалиелди. 21Аны аскеринде 32 200 адам.

22Андан сора Беняминни тайпасы болсун. Бенямин тайпаны бачамасы Гидеони улу Абиданды. 23Аны аскеринде 35 400 адам.

24Алай бла Эфрайим къонушну битеу аскерлеринде 108 100 адам. Ала жолгъа ючюнчю чыкъсынла[+].

25Дан къонушну аскерлерини байрагъы шимал жанында болсун. Дан тайпаны бачамасы Аммишаддай улу Ахиезерди. 26Аны аскеринде 62 700 адам.

27Ашерни тайпасы къонушун аланы къатларында салсын. Ашер тайпаны бачамасы Охран улу Пагиелди. 28Аны аскеринде 41 500 адам.

29Андан сора Нафталийни тайпасы болсун. Нафталий тайпаны бачамасы Энан улу Ахирады. 30Аны аскеринде 53 400 адам.

31Алай бла Дан къонушда 157 600 адам. Ала жолгъа кеси байракъларыны тюбюнде ахыргъы болуп чыгъарыкъдыла[+].

32Алай бла Исраилни уланлары юйюрлерине кёре саналгъандыла. Битеу къонушлада, битеу аскерледе 603 550 адам болгъанды[+]. 33Лебийлиле уа санаугъа, Раббий Муссагъа буюргъаны кибик, Исраилни бирси уланлары бла бирге кирмегендиле[+].

34Алай бла исраиллиле Раббий Муссагъа буюргъан хар затны этгендиле. Ала, чёклерин кеси байракъларыны тюбюнде жерлешдире эдиле, жолгъа да хар бири кеси тукъуму эм кеси юйюрю бла туруп, алай чыгъа эдиле.

### 3


Лебийлилени къуллукълары

1Ма, Харунну[†] бла Муссаны[†] тукъумуну тарыхы.[†] Ол заманда Раббий[†] Синай[†] тауда Муссагъа сёлешгенди.

2Харунну уланлары: аны тюнгючю Надаб, андан сора Абиху, Элазар эм Итамар[+]. 3Бу Харунну уланларыны, майланнган дин къуллукъчуланы[†] атларыды. Харун аланы дин къуллукъгъа айырып бергенди. 4Алай а Надаб бла Абиху Раббийни аллында ёлгендиле, нек дегенде, ала Синай атлы къуу жерде болгъанда Раббийни аллына келишмеген отну келтиргендиле. Аланы уланлары жокъ эди да, аталары Харунну биргесине Элазар бла Итамар дин къуллукъчулукъ этгендиле[+].

5Раббий Муссагъа былай айтханды:

6– Лебийни тайпасын келтир да, дин къуллукъчу Харуннга бер; ала анга болушсунла[+]. 7Ала Харун ючюн эм битеу жамауат ючюн Тюбешиу Чатырны[†] жумушларын тамамлай, сыйлы[†] мекямны тийресинде къуллукъ этсинле. 8Ала Тюбешиу Чатырны битеу адырларына къарасынла. Исраил[†] улуланы борчларын толтура, сыйлы мекямны жумушларын этсинле. 9Лебийлилени[†] Харуннга бла аны уланларына бер. Исраил улуладан ала толусунлай анга берилирге керекдиле[+]. 10Дин къуллукъгъа Харунну бла аны уланларын сал. Табыныучу жерге аладан башха ким жууукълашса, ёлтюрюллюкдю[+].

11Дагъыда, Раббий Муссагъа былай айтханды:

12– Ма, Мен Исраил улуланы битеу жаш орун ачхан тюнгючлени орунуна Исраил улуланы арасындан лебийлилени сайлап алгъанма. Лебийлиле Мени боллукъдула, 13нек десегиз, битеу тюнгючле Менидиле. Мен Мисирде битеу тюнгючлени ёлтюрген кюн Исраилни битеу тюнгючлерин, не адам,[†] не жаныуар болсун, Кесиме сайлагъанма. Ала Мени боллукъдула. Мен Раббийме[+].


Лебийлиле саналадыла

14Андан сора Раббий Синай атлы къуу жерде Муссагъа былай айтханды:

15– Лебий улуланы юйюрлерине бла тукъумларына кёре сана. Бирайлыкъ жашладан башлап, андан тамата жашланы бла эр кишилени сана.

16Мусса, Раббий анга буюргъаны кибик, аланы санагъанды.

17Лебийни уланларыны атлары:
Гершон, Кохат эм Мерарий[+].
18Гершон улуланы тукъумларына кёре атлары:
Либний бла Шимий.
19Кохат улуланы тукъумлары:
Амрам бла Исхар, Хеброн бла Уззиел.
20Мерарий улуланы тукъумлары:
Махлий бла Муший.

Юйюрлерине кёре лебийлилени тукъумлары быладыла.

21Гершондан либнийлиле тукъуму бла шимийлиле тукъуму чыкъгъандыла. Была гершонлуланы тукъумларыдыла. 22Санаугъа кирген бирайлыкъладан башлап андан тамата жашланы бла эр кишилени санлары 7 500 болгъанды. 23Гершонлуланы тукъумлары чёклерин кюнбатыш жанында, Сыйлы Мекямны артында салыргъа керек эдиле[+]. 24Гершонлуланы юйюрлерини бачамасы Лаел улу Элиясаф болгъанды. 25Тюбешиу Чатырны жумушларындан Гершон улулагъа Сыйлы Мекям бла аны жабыулары, Тюбешиу Чатыргъа кириуню жабыуу,[+] 26Сыйлы Мекямны бла къурман этилиучю жерни тёгерегинде болгъан арбазны жабыулары, арбазгъа кириуню жабыуу, аны баулары эм аланы битеу кереклери буюрулгъандыла.

27Кохатдан амрамлыланы, йисхарлыланы, хебронлуланы бла уззиеллилени тукъумлары чыкъгъандыла. Была кохатлыланы тукъумларыдыла. 28Бирайлыкъладан башлап андан тамата жашланы бла эр кишилени саны 8 600 болгъанды. Алагъа – сыйлы табыныучу жер буюрулгъанды. 29Кохат улуланы тукъумлары чёклерин Сыйлы Мекямны къыбыла жанында салыргъа керек эдиле. 30Кохатлыланы тукъумларыны бачамасы Уззиел улу Элисафан болгъанды. 31Алагъа Кюбюр, стол, чырахтан[*], къурман жерле,[†] къуллукъ этгенде хайырланнган сыйлы табыныучу жерни кереклери, жабыу бла аны кереклери буюрулгъандыла[+]. 32Лебийлилени баш бачамалары дин къуллукъчу Харунну уланы Элазар болгъанды. Ол сыйлы табыныучу жерни кереклерине къараучулагъа башчылыкъ эте эди[+].

33Мерарийден махлийлиле тайпасы бла мушийлиле тайпасы чыкъгъандыла. Была Мерарийни тукъумларыдыла. 34Битеу санаугъа кирген бирайлыкъладан башлап андан тамата жашланы бла эр кишилени саны 6 200 болгъанды. 35Мерарийни тукъумларыны юйюрлерини бачамасы Абихаил улу Суриел болгъанды. Ала чёклерин Сыйлы Мекямны шимал жанындан салыргъа керек эдиле. 36Мерарий улулагъа Сыйлы Мекямны илкичлери[*], аралыкълары, чигинжилери, мурдорлары, аны битеу кереклери,[+] 37арбазны тёгерегинде чигинжилери бла аланы мурдорлары, чатырны къазыкълары бла баулары буюрулгъандыла.

38Сыйлы Мекямны аллында, кюнчыгъыш жанында, Тюбешиу Чатырны аллында чёклерин Мусса, Харун эм Харунну уланлары салгъандыла. Алагъа Исраил улула ючюн табыныучу жерни кереклерине къараргъа буюрулгъанды. Аладан башха адам табыныучу жерге жууукълашса, аны ёлтюрюрге керек болгъанды.

39Алай бла, Мусса бла Харун, Раббий буюргъаны кибик, лебийлилени тукъумларына кёре бирайлыкъладан башлап андан тамата жашланы бла эр кишилени санагъанда, аланы саны 22 000 болгъанды[+].


Лебийлиле тюнгючле орунуна алынадыла

40Раббий Муссагъа былай айтханды:

– Битеу исраилли тюнгючлени бирайлыкъладан башлап андан тамата жашланы бла эр кишилени санап, аланы атларын тизмеге жаз. 41Мен Раббийме, битеу исраилли тюнгючлени орунуна Манга лебийлилени айыр, аны кибик исраиллилени малларындан да битеу биринчи туугъанларыны орунуна лебийлилени малларын айыр.

42Мусса, Раббий анга буюргъаны кибик, Исраил улуланы тюнгючлерин санагъанды. 43Бирайлыкъладан башлап, андан тамата, атлары жазылгъан жашланы бла эр кишилени саны 22 273 болгъанды.

44Дагъыда Раббий Муссагъа былай айтханды:

45– Исраил улуланы тюнгючлерини орунуна лебийлилени ал, малларыны орунуна да, лебийлилени малларын ал. Лебийлиле Мени болсунла. Мен Раббийме. 46Лебийлилени санларын озгъан Исраил улуланы 273 тюнгючю ючюн жулуугъа 47аланы хар бири ючюн бешишер шекел[†] ал. Шекелле жыйырма гера[†][*] чакълы сыйлы шекелле болсунла[+]. 48Ол тёлеу кюмюшню Харуннга бла аны уланларына бер.

49Мусса лебийлилени санындан озгъан исраиллиле ючюн жулуу кюмюшню жыйгъанды. 50Исраил улуланы тюнгючлери ючюн сыйлы кюмюшден ол 16 килограммдан артыкъ жыйгъанды. 51Мусса жулуу ахчаны, Раббий анга буюргъаны кибик, Харуннга бла аны уланларына бергенди.

### 4


Кохат улуланы къуллукълары

1Раббий[†] Муссагъа[†] бла Харуннга[†] былай айтханды:

2– Лебий улуладан Кохат улуланы бутагъын тукъумларына бла юйюрлерине кёре, 3жыл санлары отуздан башлап эллиге дери болгъан эр кишилени сана. Ала Тюбешиу Чатырны[†] жумушларын этсинле[+].

4Кохат улуланы Тюбешиу Чатыр бла байламлы къуллукълары буду: ала эм сыйлы[†] затланы къайгъысын этсинле. 5Къонуш[†] жолгъа чыгъарыкъ заманда Харун бла аны уланлары, кирип, бёлген жабыуну тешип алсынла да, аны бла Шагъатлыкъ Кюбюрню[†] юсюн жапсынла. 6Жабыуну юсюне кёк сахтиян салсынла, аны юсюне уа кёк жабыуну жайсынла, къурукъларын[*] тогъайларына кийирсинле[+].

7Сыйлы ётмек салыныучу аш къанганы юсюне ала кёк жабыуну жайсынла, табакъланы, чынланы эм къурманны юсюне къуюлгъан саугъагъа чагъыр къуяргъа ишленнген аякъланы бла къошунланы салсынла. Дайым ётмек да аны юсюнде тургъаныча турсун. 8Аланы юсюне къызыл жабыуну жайсынла, аны кёк сахтиян жабыу бла жапсынла, къурукъларын тогъайларына кийирсинле.

9Сора кёк жабыуну алсынла да чырахтанны да, аны чыракъларын да, къысхачларын, къуйгъучларын, жау къуяргъа ишленнген битеу сауутларын да жапсынла. 10Ала чырахтанны битеу кереклери бла бирге кёк сахтиян жабыугъа чулгъап, бокълауучха салсынла.

11Алтындан ишленнген, юсюнде ладан ийис чыгъарылыучу жерни юсюне кёк жабыуну жайсынла, аны кёк сахтиян жабыу бла жапсынла, къурукъларын тогъайларына кийирсинле.

12Сыйлы табыныучу жерде хайырланнган битеу кереклени алсынла да, аланы кёк жабыугъа чулгъасынла, юслерин кёк сахтиян жабыу бла жапсынла да, бокълауучха салсынла.

13Къурман этилиучю жерден кюлню кетерип, юсюне къызгъылдым жабыуну жайсынла. 14Аны юсюне къурман этилиучю жер бла байламлы къуллукъда хайырланнган битеу адырланы: мыдых алыучу сауутланы, сенеклени, кюреклени эм тазланы – салсынла. Аны юсюне кёк сахтиян жабыуну жайсынла, къурукъларын тогъайларына кийирсинле.

15Къонуш жолгъа тебиреген заманда, Харун бла уланлары табыныучу жерни эм аны адырларын жабып бошагъандан сора, быланы барын элтир ючюн Кохат улула келсинле. Ала кеслери бу сыйлы затлагъа тиймесинле, тийселе уа ёллюкдюле. Была Кохат улула ташырыкъ Тюбешиу Чатырны адырларыдыла.

16Дин къуллукъчу[†] Харунну уланы Элазар чыракъ жауну, ариу ийисли затланы, дайым гыржын саугъаланы бла майлау[†] жауну къайгъысын этсин. Ол сыйлы чатырны бла аны ичиндеги хар затны – Сыйлы Жерни бла аны адырларыны – къайгъысын этсин[+].

17Раббий Муссагъа бла Харуннга былай айтханды:

18– Лебийлилени[†] арасында кохатлыланы тайпа тукъумларын жоюлуудан сакълагъыз. 19Ала Эм Сыйлы Жерге жууукълашханда ёлмегенлей, саулай турур ючюн былай этигиз: Харун бла аны уланлары, табыныучу жерге кирип, аланы хар бирине къуллугъун бла ташырыкъ затларын буюрсунла. 20Ала кеслери уа, сыйлы затлагъа жабыула салыннган заманда, кирип, алагъа къарармазгъа сакъ болсунла. Алайсыз, ёллюкдюле.


Гершон улуланы къуллукълары

21Раббий Муссагъа былай айтханды:

22– Гершон улуланы юйюрлерине бла тукъумларына кёре тизме этип, сана. 23Тюбешиу Чатыр бла байламлы къуллукъ эталлыкъ, жыл санлары отуздан башлап эллиге дери болгъан эр кишилени сана.

24Гершонлула тукъумланы жумуш этиуде бла жюк ташыуда къуллукълары буду:[+] 25ала Сыйлы Чатырны жабыуларын ташысынла – Тюбешиу Чатырны жабыуун, аны юсюндеги кёк сахтияндан этилген тыш жабыуну, Тюбешиу Чатырны эшик жабыуун, 26Чатырны бла къурман этилиучю жерни тёгерегиндеги арбазны жабыуларын, арбазны эшик жабыуун, аланы жыжымларын эм битеу кереклерин ташысынла. Бу затла бла байламлы хар жумушну ала этсинле. 27Гершонлуланы битеу къуллукълары – жюк ташыу, не башха жумуш – Харунну бла аны уланларыны оноулары бла этилсинле. Гершон улула битеу ташыгъан затларына къарасынла. 28Гершонлуланы тукъумлары Тюбешиу Чатырда этерик жумушлары буду. Дин къуллукъчу Харунну уланы Итамар алагъа башчы болсун.


Мерарий улуланы къуллукълары

29Мерарий улуланы тукъумларына бла йюрлерине кёре сана. 30Тюбешиу Чатыр бла байламлы къуллукъ этер ючюн, жыл санлары отуздан башлап эллиге дери болгъан, къуллукъгъа жараулу эр кишилени сана. 31Ала Тюбешиу Чатыр бла байламлы жумуш этгенде, ала ташырыкъ затла быладыла: чатырны илкичлери, къурукълары, багъаналары[*] эм ыргъакълары,[+] 32арбазны багъаналары бла аланы ыргъакълары, къазыкълары, жыжымлары, аланы битеу кереклери бла адырлары. Ала ташырыкъ затларын хар бирине билдир. 33Мерарий улуланы тукъумлары Тюбешиу Чатырда этерик жумушлары буду. Дин къуллукъчу Харунну уланы Итамар алагъа башчы болсун.


Лебийлилени тукъумлары саналадыла

34Мусса, Харун эм жамауатны бачамалары Кохат улуланы тукъумларына бла юйюрлерине кёре санагъандыла. 35Тюбешиу Чатырда къуллукъ этер ючюн, жыл санлары отуздан башлап эллиге дери болгъан, къуллукъгъа жараулу эр кишилени санагъандыла. 36Аланы тукъумларына кёре санагъанда, 2 750 адам[†] болгъанды. 37Кохатлыланы тукъумларындан Тюбешиу Чатырда къуллукъ этгенлени саны буду. Мусса бла Харун аланы Раббий Муссагъа буюргъаны кибик, алай санагъандыла.

38Гершон улулары да тукъумларына бла юйюрлерине кёре эсепге алыннгандыла. 39Тюбешиу Чатырда къуллукъ этер ючюн, жыл санлары отуздан башлап эллиге дери болгъан, къуллукъгъа жараулу эр кишилени санагъандыла. 40Аланы тукъумларына бла юйюрлерине кёре санагъанда, 2 630 адам болгъанды. 41Гершон улуланы тукъумларында саналгъанланы, Тюбешиу Чатырда къуллукъ этгенлени саны буду. Мусса бла Харун аланы Раббий буюргъаны кибик, алай санагъандыла.

42Мерарий улуланы да тукъумларына бла юйюрлерине кёре санагъандыла. 43Тюбешиу Чатырда къуллукъ этер ючюн, жыл санлары отуздан башлап эллиге дери болгъан, къуллукъгъа жараулу эр кишилени санагъандыла. 44Аланы тукъумларына кёре санагъанда, 3 200 адам болгъанды. 45Мерарий улуланы тукъумларында адамланы саны буду. Мусса бла Харун аланы Раббий Муссагъа буюргъаны кибик, алай санагъандыла.

46Алай бла Мусса, Харун эм Исраилни[†] бачамалары битеу лебийлилени аланы тукъумларына бла юйюрлерине кёре санагъандыла. 47Жыл санлары отуздан башлап эллиге дери болгъан, Тюбешиу Чатырда къуллукъ этерге эм аны ташыргъа жараулу адамланы санагъандыла. 48Аланы саны 8 580 адам болгъанды. 49Раббий Муссагъа буюргъаны кибик, аланы санап, хар бирине жумушун бла ташырыкъ затларын белгилегендиле.

Алай бла, аланы Раббий Муссагъа буюргъаны кибик санагъандыла.

### 5


Къонушну тазалыгъыны юсюнден буйрукъла

1Раббий[†] Муссагъа[†] былай айтханды:

2– Исраил[†] улулагъа буюр, ала жукъгъан тери ауруулары болгъанланы, къан неда ирин чыкъгъанлары болгъанланы, ёлюкге тийип, харам[†] болгъанланы, къонушдан[†] тышына ашырсынла[+]. 3Эр кишилени да, тиширыуланы да къонушдан тышына ашырыгъыз. Ала къонушларын харам этмесинле, нек десегиз, Мен аланы арасында жашайма[+].

4Исраил улула алай этгендиле, аланы къонушдан тышына ашыргъандыла. Исраил улула Раббий Муссагъа айтханы кибик, алай этгендиле.


Этилген аманлыкъ ючюн тёлеу

5Раббий Муссагъа былай айтханды:

6– Исраил улулагъа былай айт: «Эр киши, не тиширыу башха адамгъа[†] къажау бир гюнях[†] этип, аны бла Раббийге тюз ниетлилигин бузуп, терс болса,[+] 7этген гюняхларын айтып, ачыкъ этсинле. Терсликлери ючюн ала толусунлай тёлеу берсинле, аны юсюне бешден бирин да къошуп, кимге къажау гюнях этген эселе, анга къайтарсынла[+]. 8Заран тюшген адам ёлюп, тёлеу берирге жууукълары болмаса уа, заран ючюн тёлеу Раббийни боллукъду. Аны терс адамны тазалагъан къурман къочхар бла бирге дин къуллукъчугъа[†] берсинле. 9Исраил улула дин къуллукъчугъа келтирген битеу сыйлы[†] саугъала аны болсунла. 10Адам келтирген сыйлы саугъала дин къуллукъчуну болсунла; дин къуллукъчугъа берилген хар зат, аны болсун».


Зийна этген къатынны сынау

11Раббий Муссагъа былай айтханды:

12– Исраил улулагъа сёлешип, былай айт: «Биреуню къатыны, зийна этип, некях антын бузса, 13аны бла бир башха адам жатып, окъ тёксе, эри уа аны билмесе, къатын жашыртын аллай иш этип харам болса, эм анга шагъат болмай, ол айгъакъланмай[*] къалса,[+] 14эри уа харам болгъан къатынына ишекли болуп, жаны къыйналса, неда къатынны харамлыгъы болмай, эри уа ишекли болуп жаны къыйналса, 15ол адам къатынын дин къуллукъчугъа келтирсин. Аны ючюн ол арпа ундан эфаны ондан бирин[*] саугъагъа берсин, алай а унну юсюне зейтун жау къуймасын, ладан да салмасын, нек дегенде, бу ишеклилик саугъады, аманлыкъны эсгертген саугъады[+].

16Дин къуллукъчу ол къатынны келтирип Раббийни аллына сюесин. 17Сора дин къуллукъчу сыйлы сууну къошун сауутха къуйсун да, Сыйлы Чатырны тапхычындан[*] топуракъ алып, суугъа къошсун. 18Дин къуллукъчу ол къатынны Раббийни аллына сюесин, чачын ачсын, къолларына эсгертиу саугъаны, ишеклилик саугъаны берсин. Дин къуллукъчуну къолунда уа налат келтириучю ачы суу болсун. 19Сора дин къуллукъчу ант этип къатыннга былай айтсын: „Эрингден башха бир адам сени бла жатмагъан эсе, сен эринге берген некях антынгы бузмагъан эсенг эм харам болмагъан эсенг, бу налат келтириучю ачы суу санга заран этмез. 20Алай а сен, эринге берген некях антынгы бузуп, харам болгъан эсенг, сени бла эрингден башха биреу жатхан эсе, – 21деп, ол заманда дин къуллукъчу къатыннга ант этерге буюруп, быллай къаргъыш сёзле айтсын: – Раббий халкъны арасында сени къаргъасын эм санга налат берсин. Раббийни буйругъу бла сени ичинг кетсин эм къарынынг[†] къаратон болсун. 22Ол налат келтириучю суу ичинге ётсюн да, къарынынг къаратон болсун эм ичинг кетсин“.

Ол заманда къатын: „Амин,[†] алай болсун“, – деп айтсын.

23Дин къуллукъчу бу къаргъышланы къагъытха жазып, ол жазыуну жуууп ачы суугъа къуйсун. 24Сора налат келтириучю ачы сууну къатыннга ичирсин да, ол суу ичине кирип, анга заран этер. 25Дин къуллукъчу къатынны къолларындан ишеклилик саугъаны алсын, аны Раббийни аллында кётюрюп силкиндирсин да, къурман этилиучю жерге келтирсин. 26Дин къуллукъчу мирзеу саугъадан эсгертиу юлюшге бир уууч алсын да, аны къурман этилиучю жерде кюйдюрсюн, сора къатыннга сууну ичирсин. 27Анга сууну ичиргенден сора, къатын харам эсе, кишисине тюзлюгюн бузгъан эсе, налат келтириучю ачы суу, аны ичине кирип, заран этер, аны къарыны къаратон болур эм ичи кетер. Халкъ арасында ол къатын налатлы боллукъду. 28Ол къатын харам болмай, таза эсе уа, анга заран тюшерик тюйюлдю, ол сабий табаргъа болаллыкъды.

29Къатынына ишекли болууну юсюнден адет буду. Къатын эрине берген некях антын бузуп харам болса, 30неда эр киши къатынына ишекли болуп, жаны къыйналса, дин къуллукъчу ол къатынны Раббийни аллына сюеп, анга хар затны бу адетге кёре этсин. 31Алай бла ол адам гюняхдан таза болур, къатыны уа гюняхы ючюн, азап чегер».

### 6


Нюзюр[*] антны жорукълары

1Раббий[†] Муссагъа[†] былай айтханды:

2– Исраил[†] улулагъа былай айт: «Бир эр киши неда тиширыу кесин Раббийге берир ючюн нюзюр[†] ант этерге таукел болса, 3ол чагъырдан бла башха эсиртген ичгиден кесин сакъласын эмда чагъырдан бла башха эсиртген ичгиден этилген сиркесууну ичмесин, жюзюм суу ичмесин, жюзюм неда кишмиш ашамасын. 4Нюзюрлюгюню битеу заманында ол жюзюмден этилген бир зат да ашамасын, не бюртюгюн, не къабугъун окъуна къапмасын.

5Нюзюр анты болгъан битеу заманында аны башына жюлгюч тиймесин. Кесин Раббийге жоралагъан кюнлери бошалгъынчы ол сыйлы[†] болсун, чачын ёсмеге къойсун. 6Кесин Раббийге жоралагъан кезиуде ол ёлюкге жууукълашмасын[+]. 7Атасы, анасы, къарындашы[†] неда эгечи ёлсе окъуна, ол кесин харам[†] этмесин, нек дегенде, аны башында Аллахха нюзюрлюгю барды. 8Нюзюрлюгюню битеу кезиуюнде ол Раббийни сыйлысы болсун.

9Биреу аны къатында билмей тургъанлай ёлюп къалып, аны нюзюр башы харам болса, ол тазаланнган кюнюнде башын жюлютсюн, жетинчи кюн чачын къыркъдырсын. 10Сегизинчи кюн а ол дин къуллукъчугъа,[†] Тюбешиу Чатырны[†] эшик аллына эки къумру[*] неда эки жаш кёгюрчюн келтирсин[+]. 11Дин къуллукъчу аладан бирин гюнях[†] ючюн къурманнга, экинчисин а, толусунлай кюйдюрюлген къурманнга келтирип, аны жулусун, нек дегенде, ол ёлюкден харам болгъанды. Аны бла ол кюн башын жангыдан сыйлы этсин. 12Ол, нюзюрлюк кезиуге кесин жангыдан Раббийге берип, терслик ючюн къурманнга жыллыкъ къозу келтирсин. Ол нюзюрлюгюн харам этгени себепли, алгъыннгы кюнлери саналмайдыла.

13Нюзюрлюгю болгъан адамны[†] юсюнден адет буду. Аны нюзюрлюк кезиую бошалгъан кюн, Тюбешиу Чатырны эшик аллына келтирсинле. 14Анда ол Раббийге быллай къурманла этсин: толусунлай кюйдюрюлген къурманнга – къыяусуз жыллыкъ эркек къозуну, гюнях ючюн къурманнга – къыяусуз жыллыкъ тиши къозуну, саламатлыкъ къурманнга – къыяусуз къочхарны келтирсин[+]. 15Ала бла бирге мирзеу саугъала бла къурманлыкъгъа къуюлгъан саугъала келтирсин, эмда саугъагъа ачымагъан ётмекледен, бидиш[*] ундан этилген зейтун жау бла басылгъан ётмекледен, зейтун жау жагъылгъан гюттюледен бир четен келтирсин[+].

16Дин къуллукъчу быланы Раббийни аллына келтирсин да, гюнях ючюн къурманны бла толусунлай кюйдюрюлген къурманны сойсун. 17Сора ол Раббийге саламатлыкъ къурманнга къочхар, биргесине да бир четен ачымагъан ётмек келтирсин. Дин къуллукъчу, дагъыда, мирзеу саугъала бла къурманлыкъгъа къуюлгъан саугъала келтирсин.

18Сора нюзюрю болгъан адам нюзюрлюкде ёсдюрген чачын Тюбешиу Чатырны эшик аллында къыркъдырсын, эмда чачын алып, саламатлыкъ къурманны тюбюндеги отха атсын.

19Нюзюр нюзюрлюкде ёсдюрген чачын къыркъдыргъандан сора, дин къуллукъчу къочхарны сууда бишген жаурунун, четенден бир ачымагъан ётмекни бла бир гюттюню алып, нюзюрню къолларына салсын[+]. 20Сора дин къуллукъчу аланы кётюрюлген саугъагъа Раббийни аллында кётюрсюн. Ала кётюрюлген тёш бла эм саугъагъа берилген бут бла бирге дин къуллукъчуну сыйлы юлюшюдюле. Андан сора нюзюр чагъыр ичерге эркинди[+].

21Нюзюр антына кёре нюзюрлюгю ючюн Раббийге берген къурманланы юсюнден адет буду. Мындан башха зат келтирирге жетишимлиги болса, анга да эркинди. Берген антын ол нюзюрлюкню жоругъуна кёре толтурсун».


Дин къуллукъчуну алгъышы

22Раббий Муссагъа былай айтханды:

23– Харуннга[†] бла аны уланларына айт: «Исраил улулагъа былай айтып алгъыш этигиз:[+]

24Раббий сени алгъышлы этсин
эм сени сакъласын;
25Раббий сени жарыкъ бети бла жарытсын
эм санга мархаматлы болсун;
26Раббий санга бетин айландырсын
эм санга ырахатлыкъ берсин».

27Алай бла ала Мени атымы Исраил улулагъа алгъышха айтсынла, сора Мен аланы алгъышлы этерме.

### 7


Сыйлы Чатыр битдирилгени ючюн келтирилген саугъала

1Мусса[†] Сыйлы[†] Чатырны къурап бошагъан кюн, ол аны битеу кереклери бла майлап, сыйлы этгенди. Андан сора, ол къурман этилиучю жерни бла аны кереклерин да майлап, сыйлы этгенди[+]. 2Сора, Исраилни[†] бачамалары, юйюрлерини башчылары, санаугъа жууаплы болгъан тайпаланы бачамалары келгендиле. 3Ала Раббийге[†] саугъагъа башлары жабылгъан алты арба бла онеки ёгюз келтиргендиле. Хар эки бачамадан бирер арба эм хар бачамадан бирер ёгюз эди. Ала бу саугъаланы Сыйлы Чатырны аллына келтиргендиле.

4Сора Раббий Муссагъа былай айтханды:

5– Аладан быланы ал да, Тюбешиу Чатырда[†] къуллукъгъа хайырландыр. Быланы лебийлилеге,[†] хар бирини къуллугъуну кереклисине кёре бер.

6Мусса арбаланы бла ёгюзлени алып, лебийлилеге бергенди. 7Эки арбаны бла тёрт ёгюзню ол, къуллукъларына кёре, Гершон улулагъа бергенди[+]. 8Тёрт арба бла сегиз ёгюз а ол, къуллукъларына кёре, Мерарий улулагъа буюрулгъанды. Дин къуллукъчу[†] Харунну[†] уланы Итамар аланы башчысы эди[+]. 9Кохат улулагъа уа зат да бермегенди, нек дегенде, аланы жумушлары – сыйлы затла бла байламлыды, имбашларында ташыргъа керекдиле[+].

10Къурман этилиучю жер майланнган кюн, аны сыйлы этер ючюн бачамала къурманларын бла саугъаларын къурман этилиучю жерни аллына келтиргендиле.

11Нек дегенде, Раббий Муссагъа былай айтханды:

– Къурман этилиучю жерни сыйлы этер ючюн, саугъасын хар кюнден бир бачама келтирсин.

12Биринчи кюн саугъасын Яхуданы тайпасындан Аминадаб[†] улу Нахшон келтиргенди[+].

13Аны саугъасы буду: 1 500 грамм ауурлугъу болгъан кюмюш табакъ бла 840 грамм ауурлугъу болгъан кюмюш аякъ (ала, мирзеу саугъа этер ючюн, зейтун жау бла къатыш, бидиш ундан толу эдиле); 14ариу ийисли затладан толу 120 грамм ауурлугъу болгъан алтын пиала;[+] 15толусунлай кюйдюрюлген къурманнга бир бугъа, бир къочхар эм бир къозу;[+] 16гюнях[†] ючюн къурманнга бир теке,[+] 17саламатлыкъ къурманнга эки бугъа, беш къочхар, беш теке, беш къозу. Аминадаб улу Нахшон быллай саугъа келтиргенди[+].

18Экинчи кюн саугъасын Иссахар тайпаны бачамасы Цуар улу Нетанел келтиргенди[+].

19Аны саугъасы буду: 1 500 грамм ауурлугъу болгъан кюмюш табакъ бла 840 грамм ауурлугъу болгъан кюмюш аякъ (ала, мирзеу саугъа этер ючюн, зейтун жау бла къатыш, бидиш ундан толу эдиле); 20ариу ийисли затладан толу 120 грамм ауурлугъу болгъан алтын пиала; 21толусунлай кюйдюрюлген къурманнга бир бугъа, бир къочхар эм бир къозу; 22гюнях ючюн къурманнга бир теке, 23саламатлыкъ къурманнга эки бугъа, беш къочхар, беш теке, беш къозу. Цуар улу Нетанел быллай саугъа келтиргенди.

24Ючюнчю кюн саугъасын Зебулун тайпаны бачамасы Хелон улу Элиаб келтиргенди[+].

25Аны саугъасы буду: 1 500 грамм ауурлугъу болгъан кюмюш табакъ бла 840 грамм ауурлугъу болгъан кюмюш аякъ (ала, мирзеу саугъа этер ючюн, зейтун жау бла къатыш, бидиш ундан толу эдиле); 26ариу ийисли затладан толу 120 грамм ауурлугъу болгъан алтын пиала; 27толусунлай кюйдюрюлген къурманнга бир бугъа, бир къочхар эм бир къозу; 28гюнях ючюн къурманнга бир теке, 29саламатлыкъ къурманнга эки бугъа, беш къочхар, беш теке, беш къозу. Хелон улу Элиаб быллай саугъа келтиргенди.

30Тёртюнчю кюн саугъасын Рубен тайпаны бачамасы Шедеур улу Элисур келтиргенди[+].

31Аны саугъасы буду: 1 500 грамм ауурлугъу болгъан кюмюш табакъ бла 840 грамм ауурлугъу болгъан кюмюш аякъ (ала, мирзеу саугъа этер ючюн, зейтун жау бла къатыш, бидиш ундан толу эдиле); 32ариу ийисли затладан толу 120 грамм ауурлугъу болгъан алтын пиала; 33толусунлай кюйдюрюлген къурманнга бир бугъа, бир къочхар эм бир къозу; 34гюнях ючюн къурманнга бир теке, 35саламатлыкъ къурманнга эки бугъа, беш къочхар, беш теке, беш къозу. Шедеур улу Элисур быллай саугъа келтиргенди.

36Бешинчи кюн саугъасын Шимон тайпаны бачамасы Цуришаддай улу Шелумиел келтиргенди[+].

37Аны саугъасы буду: 1 500 грамм ауурлугъу болгъан кюмюш табакъ бла 840 грамм ауурлугъу болгъан кюмюш аякъ (ала, мирзеу саугъа этер ючюн, зейтун жау бла къатыш, бидиш ундан толу эдиле); 38ариу ийисли затладан толу 120 грамм ауурлугъу болгъан алтын пиала; 39толусунлай кюйдюрюлген къурманнга бир бугъа, бир къочхар эм бир къозу; 40гюнях ючюн къурманнга бир теке, 41саламатлыкъ къурманнга эки бугъа, беш къочхар, беш теке, беш къозу. Цуришаддай улу Шелумиел быллай саугъа келтиргенди.

42Алтынчы кюн саугъасын Гад тайпаны бачамасы Деуел улу Элиясаф келтиргенди[+].

43Аны саугъасы буду: 1 500 грамм ауурлугъу болгъан кюмюш табакъ бла 840 грамм ауурлугъу болгъан кюмюш аякъ (ала, мирзеу саугъа этер ючюн, зейтун жау бла къатыш, бидиш ундан толу эдиле); 44ариу ийисли затладан толу 120 грамм ауурлугъу болгъан алтын пиала; 45толусунлай кюйдюрюлген къурманнга бир бугъа, бир къочхар эм бир къозу; 46гюнях ючюн къурманнга бир теке, 47саламатлыкъ къурманнга эки бугъа, беш къочхар, беш теке, беш къозу. Деуел улу Элиясаф быллай саугъа келтиргенди.

48Жетинчи кюн саугъасын Эфрайим тайпаны бачамасы Аммихуд улу Элишама келтиргенди[+].

49Аны саугъасы буду: 1 500 грамм ауурлугъу болгъан кюмюш табакъ бла 840 грамм ауурлугъу болгъан кюмюш аякъ (ала, мирзеу саугъа этер ючюн, зейтун жау бла къатыш, бидиш ундан толу эдиле); 50ариу ийисли затладан толу 120 грамм ауурлугъу болгъан алтын пиала; 51толусунлай кюйдюрюлген къурманнга бир бугъа, бир къочхар эм бир къозу; 52гюнях ючюн къурманнга бир теке, 53саламатлыкъ къурманнга эки бугъа, беш къочхар, беш теке, беш къозу. Аммихуд улу Элишама быллай саугъа келтиргенди.

54Сегизинчи кюн саугъасын Манаше тайпаны бачамасы Педасур улу Гамалиел келтиргенди[+].

55Аны саугъасы буду: 1 500 грамм ауурлугъу болгъан кюмюш табакъ бла 840 грамм ауурлугъу болгъан кюмюш аякъ (ала, мирзеу саугъа этер ючюн, зейтун жау бла къатыш бидиш ундан толу эдиле); 56ариу ийисли затладан толу 120 грамм ауурлугъу болгъан алтын пиала; 57толусунлай кюйдюрюлген къурманнга бир бугъа, бир къочхар эм бир къозу; 58гюнях ючюн къурманнга бир теке, 59саламатлыкъ къурманнга эки бугъа, беш къочхар, беш теке, беш къозу. Педасур улу Гамалиел быллай саугъа келтиргенди.

60Тогъузунчу кюн саугъасын Бенямин тайпаны бачамасы Гидеоний улу Абидан келтиргенди[+].

61Аны саугъасы буду: 1 500 грамм ауурлугъу болгъан кюмюш табакъ бла 840 грамм ауурлугъу болгъан кюмюш аякъ (ала, мирзеу саугъа этер ючюн, зейтун жау бла къатыш бидиш ундан толу эдиле); 62ариу ийисли затладан толу 120 грамм ауурлугъу болгъан алтын пиала; 63толусунлай кюйдюрюлген къурманнга бир бугъа, бир къочхар эм бир къозу; 64гюнях ючюн къурманнга бир теке, 65саламатлыкъ къурманнга эки бугъа, беш къочхар, беш теке, беш къозу. Гидеоний улу Абидан быллай саугъа келтиргенди.

66Онунчу кюн саугъасын Дан тайпаны бачамасы Аммишаддай улу Ахиезер келтиргенди[+].

67Аны саугъасы буду: 1 500 грамм ауурлугъу болгъан кюмюш табакъ бла 840 грамм ауурлугъу болгъан кюмюш аякъ (ала, мирзеу саугъа этер ючюн, зейтун жау бла къатыш бидиш ундан толу эдиле); 68ариу ийисли затладан толу 120 грамм ауурлугъу болгъан алтын пиала; 69толусунлай кюйдюрюлген къурманнга бир бугъа, бир къочхар эм бир къозу; 70гюнях ючюн къурманнга бир теке, 71саламатлыкъ къурманнга эки бугъа, беш къочхар, беш теке, беш къозу. Аммишаддай улу Ахиезер быллай саугъа келтиргенди.

72Онбиринчи кюн саугъасын Ашер тайпаны бачамасы Охран улу Пагиел келтиргенди[+].

73Аны саугъасы буду: 1 500 грамм ауурлугъу болгъан кюмюш табакъ бла 840 грамм ауурлугъу болгъан кюмюш аякъ (ала, мирзеу саугъа этер ючюн, зейтун жау бла къатыш бидиш ундан толу эдиле); 74ариу ийисли затладан толу 120 грамм ауурлугъу болгъан алтын пиала; 75толусунлай кюйдюрюлген къурманнга бир бугъа, бир къочхар эм бир къозу; 76гюнях ючюн къурманнга бир теке, 77саламатлыкъ къурманнга эки бугъа, беш къочхар, беш теке, беш къозу. Охран улу Пагиел быллай саугъа келтиргенди.

78Онекинчи кюн саугъасын Нафталий тайпаны бачамасы Энан улу Ахира келтиргенди[+].

79Аны саугъасы буду: 1 500 грамм ауурлугъу болгъан кюмюш табакъ бла 840 грамм ауурлугъу болгъан кюмюш аякъ (ала, мирзеу саугъа этер ючюн, зейтун жау бла къатыш бидиш ундан толу эдиле); 80ариу ийисли затладан толу 120 грамм ауурлугъу болгъан алтын пиала; 81толусунлай кюйдюрюлген къурманнга бир бугъа, бир къочхар эм бир къозу; 82гюнях ючюн къурманнга бир теке, 83саламатлыкъ къурманнга эки бугъа, беш къочхар, беш теке, беш къозу. Энан улу Ахира быллай саугъа келтиргенди.

84Къурман этилиучю жер майланнган кюн, аны сыйлы этер ючюн келтирилген Исраилни бачамаларыны саугъалары быладыла: 12 кюмюш табакъ, 12 кюмюш аякъ эм 12 алтын пиала. 85Хар кюмюш табакъны ауурлугъу 1 500 грамм, хар аякъны ауурлугъу 840 грамм. Битеу бу адырланы ауурлугъу 28 килограмм 800 грамм. 86Ариу ийисли затладан толу 12 алтын пиала, хар бирини ауурлугъу 120 грамм. Барыны ауурлукълары 1440 грамм. 87Толусунлай кюйдюрюлген къурманнга: 12 бугъа, 12 къочхар, 12 къозу, биргелерине, тийишли мирзеу саугъала. Гюнях ючюн къурманнга 12 теке. 88Саламатлыкъ къурманнга: 24 бугъа, 60 къочхар, 60 теке, 60 къозу. Къурман этилиучю жер майланнгандан сора, аны сыйлы этер ючюн быллай къурманла бла саугъала келтиргендиле.

89Мусса Раббий бла ушакъ этерге Тюбешиу Чатыргъа кирген заманда, ол Шагъатлыкъ Кюбюрню башындан[†] – Мархамат Жеринден[†][*] – эки Керубну[*] арасындан Ауаз эшите эди эмда Ол Мусса бла ушакъ эте эди[+].

### 8


Чырахтанны салыу

1Раббий[†] Муссагъа[†] былай айтханды:

2– Харуннга[†] сёлешип былай айт: «Чырахтаннга сен жети чыракъны салгъан заманда, ала чырахтанны ал жанына жарытырча айландыр».

3Харун алай этгенди. Ол чыракъланы, ала, Раббий Муссагъа буюргъаны кибик, чырахтанны ал жанына жарытырча буруп салгъанды. 4Чырахтан былай ишленнгенди: мурдорундан башлап гюллерине дери, ол алтындан тёш-чёгюч бла ишленнгенди. Чырахтан Раббий Муссагъа кёргюзтген юлгюге кёре ишленнгенди.


Лебийлилени тазалау эм къуллукъгъа салыу

5Раббий Муссагъа былай айтханды:

6– Исраил[†] улуланы арасындан лебийлилени[†] айырып, аланы тазала. 7Аланы тазалар ючюн былай эт: алагъа тазалау сууну бюрк, ала битеу санларын жюлюсюнле эм кийимлерин жуусунла. Сора, таза боллукъдула[+]. 8Андан сора, ала бир бугъаны эм аны биргесине тийишли мирзеу саугъа – зейтун жау бла къатыш бидиш будай ун – алсынла. Сен да, гюнях[†] ючюн къурманнга, экинчи бугъа ал[+]. 9Лебийлилени Тюбешиу Чатырны[†] аллына келтир да, Исраил улуланы битеу жамауатын жый. 10Лебийлилени Раббийни аллына келтир да, Исраил улула къолларын аланы юслерине салсынла. 11Лебийлиле Раббийге къуллукъ этер ючюн, Харун аланы Исраил халкъны атындан, Раббийге кётюрюлген саугъа кибик келтирип багъышласын.

12Лебийлиле бугъаланы башларына къолларын салгъандан сора, сен лебийлилени тазалар ючюн, бир бугъаны Раббийге гюнях ючюн къурманнга, экинчисин а – толусунлай кюйдюрюлген къурманнга буюр. 13Лебийлилени Харунну бла аны уланларыны алларына келтир да, аланы Раббийге кётюрюлген саугъа кибик багъышла. 14Алай этип, лебийлилени Исраил улуладан айыр да, лебийлиле Мени боллукъдула[+].

15Сен, лебийлилени тазалап, аланы Аллахха кётюрюлген саугъа кибик багъышлагъандан сора, ала Тюбешиу Чатырда къуллукъ этерге кирсинле. 16Исраил улуланы арасындан ала толусунлай Манга берилирге керекдиле. Мен аланы хар исраилли тиширыудан туугъан эркек тюнгючлени орунуна алама[+]. 17Исраилни битеу эркек тюнгючлери, не адам,[†] не хайыуан болсун, Менидиле. Мен аланы Мисирде тюнгючлени ёлтюртген заманда Кесиме айырып сыйлы[†] этгенме 18эмда Исраилни битеу тюнгюч уланларыны орунуна лебийлилени алгъанма. 19Сора Исраил улуланы арасындан Мен лебийлилени толусунлай Харуннга бла аны уланларына бергенме, ала Исраил улула орунуна Тюбешиу Чатырда къуллукъ этсинле эмда Исраил улула сыйлы жерге жуукълашып, алагъа бир хата болмазча, ала ючюн тазалау къуллукъ этсинле[+].

20Мусса, Харун эм Исраил улуланы битеу жамауаты лебийлилеге, Раббий Муссагъа айтханы кибик, этгендиле. 21Лебийлиле кеслерин тазалагъандыла эм кийимлерин жуугъандыла. Сора Харун аланы Раббийге кётюрюлген саугъа кибик багъышлагъанды да, аланы тазалар ючюн, тазалау къуллукъ этгенди. 22Андан сора, лебийлиле Харунну бла аны уланларыны башчылыгъында Тюбешиу Чатырны тийресинде къуллукъ этерге киргендиле. Ала лебийлилеге Раббий Муссагъа айтханы кибик этгендиле. 23Раббий Муссагъа былай айтханды:

24– Лебийлилени юсюнден жорукъ буду: Тюбешиу Чатырны тийресинде жыл санлары жыйырма бешден атлагъан эр кишиле къуллукъ этсинле,[+] 25элли жыллары толгъанда уа ала, къуллукъларын тохтатып, андан сора, къуллукъ этмесинле. 26Ол заманда ала Тюбешиу Чатырны тийресинде къарындашларына[†] болушургъа эркиндиле, кеслери уа къуллукъ этмесинле. Лебийлилеге жумушларын алай буюрурса.

### 9


Къутхарылыу байрамны жорукълары

1Исраиллиле[†] Мисирден чыкъгъандан сора, экинчи жылны биринчи айында Раббий[†] Синай[†] атлы къуу жерде Муссагъа[†] сёлешип былай айтханды:

2– Исраил улула белгиленнген заманда Къутхарылыу байрам этсинле[+]. 3Ол байрамны белгиленнген заманда, бу биринчи айны онтёртюнчю кюн, ингирде, битеу жорукъларына бла адетлерине кёре этигиз.

4Мусса Исраил улулагъа Къутхарылыу байрам белгилерге буюргъанды. 5Алай бла Исраил улула Синай атлы къуу жерде биринчи айны онтёртюнчю кюнюнде, ингирде, Къутхарылыу байрам этгендиле; хар затны Раббий Муссагъа айтханы кибик этгендиле.

6Алай аладан бир къаууму, адам[†] ёлюкге тийгенден харам[†] болгъанлары себепли, ол кюн Къутхарылыу байрамгъа къатышыргъа эркин болмагъандыла. Ала ол кюн Муссагъа бла Харуннга[†] келип,[+] 7Муссагъа былай айтхандыла:

– Биз адам ёлюкге тийгенибиз себепли, харам болгъан эсек да, Исраил улула бла бирге Раббийге белгиленнген кюн къурман этиуден бизни нек айырыргъа керекди?

8Мусса алагъа жууапха:

– Тохтахыз, Раббий сизни юсюгюзден не буюргъанын мен билейим, – дегенди.

9Раббий Муссагъа былай айтханды:

10– Исраил улулагъа былай айт: «Сизден, не сизни туудукъларыгъыздан биреу ёлюкге тийгенден харам болса, неда узакъ жолда болса, ол Раббий ючюн Къутхарылыу байрам этерге тийишлиди. 11Аллай адамла экинчи айны онтёртюнчю кюнюнде, ингирде, байрам этсинле; къурман къозуну ачымагъан ётмек бла эм ачы хансла бла бирге ашасынла;[+] 12эрттенликге дери андан жукъ къоймасынла, сюеклерин сындырмасынла; Къутхарылыу байрамны битеу жорукъларына кёре этсинле[+]. 13Биреу, таза да болуп, жолда да болмагьанлай, Къутхарылыу байрамны тийишлисича белгилемесе, ол адам жамауатдан жокъ этилир, нек дегенде, ол керекли заманда Раббийге саугъала келтирмегенди; гюняхына[†] жууаплы боллукъду.

14Сизни арагъызда жашагъан тыш адам Раббий ючюн Къутхарылыу байрам этерге сюйсе, ол аны жорукъларына бла адетине кёре этсин. Хар адамгъа – кёчгюнчюге да, кеси адамыгъызгъа да – жорукъла бирча болсунла»[+].


Сыйлы Мекямны башында булут

15Мекям салыннган кюн Мекямны, Шагъатлыкъ Чатырны, булут жапханды. Ингирден эрттеннге уа Мекямны юсюнде ол булут от кибик жаннганча кёрюне эди[+]. 16Дайым да алай эди: Мекямны башын булут жабып тургъанды, кече уа, ол от кибик жаннганча кёрюнюп тургъанды. 17Булут Чатырны тёппесинден кётюрюлгени сайын, Исраил улула жолгъа чыгъа эдиле. Булут тохтагъан жерде Исраил улула да тохтап чёк сала эдиле[+]. 18Алай бла Исраил улула жолгъа да Раббийни буйругъу бла чыгъа эдиле, чёкню да Раббийни буйругъу бла сала эдиле. Булут Мекямны тёппесинде тургъан кезиуде, ала да чёкде тура эдиле. 19Булут Мекямны юсюнде кёп заман турса да, Исраил улула, Раббийни буйругъуна бой салып, жолгъа чыкъмай тургъандыла. 20Бир бирде булут Мекямны юсюнде бир аз кюнню тура эди. Раббийни буйругъуна кёре ала чёкде тура эдиле, эм Раббийни буйругъу бла жолгъа чыгъа эдиле. 21Бир бирде булут бир жерде жаланда ингирден эрттеннге дери туруп болгъанды, эрттенликде ол кётюрюлген заманда уа, халкъ да жолгъа чыгъа эди. Кюндюз, кече болса да, булут кётюрюлген заманда, ала да жолгъа чыгъа эдиле. 22Булут Мекямны юсюнде эки кюн, бир ай, неда андан кёп заман турса, Исраил улула, чёкде къалып, жолгъа атланмай тургъандыла. Булут кётюрюлген заманда уа, ала да жолгъа чыгъа эдиле. 23Ала Раббийни буйругъу бла чёкде тура эдиле эм Раббийни буйругъу бла жолгъа чыгъа эдиле. Алай бла ала, Раббий Муссаны юсю бла берген буйрукълагъа кёре, Раббийни айтханын эте эдиле.

### 10


Кюмюш сур быргъыла[*]

1Раббий[†] Муссагъа[†] былай айтханды:

2– Жамауатны чакъыргъанда эм къонушну[†] жолгъа чыгъаргъанда белги берир ючюн, кесинге кюмюшден тёш-чёгюч бла ишленнген эки сур быргъы ишле. 3Ала экиси да бирча сокъгъанда, жамауат сени аллынгда Тюбешиу Чатырны[†] эшик аллына жыйылсын. 4Жангыз бири сокъса уа, санга бачамала, Исраилни[†] мингбашчылары, жыйылсынла. 5Къуугъун[*] тауушну макъамы согъулгъанда, кюнчыгъыш жанында жерлешген къонушла жолгъа чыкъсынла[+]. 6Къуугъун экинчи согъулгъанда, къыбыла жандагъы жерлешген къонушла жолгъа чыкъсынла. Къуугъунну макъамы жолгъа чыгъар заманны белгиси болсун[+]. 7Жамауатны жыяргъа керек заманда уа сур быргъыланы согъугъуз, алай а къуугъун таууш этмегиз.

8Сур быргъыланы дин къуллукъчула,[†] Харунну[†] уланлары сокъсунла. Бу сизге эм келлик тёлюлеге ёмюрлюк буйрукъ болсун. 9Сиз кеси жеригизде сизни къысхан душманыгъызгъа уруш этип барсагъыз, сур быргъыла бла къуугъунну макъамын согъугъуз. Сора Раббий Аллахыгъыз, сизни эсгерип, душманларыгъыздан къутхарыр[+]. 10Къууанчлы кюнлеригизде, белгиленнген байрамларыгъызда, Жангы Ай байрамларыгъызда да толусунлай кюйдюрюлген къурманла бла саламатлыкъ къурманла келтиргенигизде сур быргъыланы согъугъуз да, ол Аллахыгъызны аллында сизни юсюгюзден эсгертиу боллукъду. Мен – Раббий Аллахыгъызма[+].


Исраиллиле Синай тауну тийресинден кетедиле

11Экинчи жыл, экинчи айны жыйырманчы кюнюнде Шагъатлыкъ Мекямны юсюндеги булут кётюрюлгенди. 12Исраил улула, Синай[†] атлы къуу жерден, чёклерин жыйып жолгъа чыкъгъандыла. Булут Паран атлы къуу жерде тохтагъанды[+]. 13Алай бла ала Раббийни Муссагъа буюргъанына кёре жолгъа биринчи кере чыкъгъандыла.

14Эм биринчи, кеси байрагъыны тюбюнде, Яхуда къонушну аскер бёлеклери тебирегендиле. Алагъа башчы Аминадаб[†] улу Нахшон болгъанды[+]. 15Цуар улу Нетанел Иссахар тайпаны аскер башчысы; 16Хелон улу Элиаб а – Зебулун тайпаны аскер башчысы болгъанды. 17Мекямны жыйгъандыла да, аны ташыучу Гершон улула бла Мерарий улула, Мекямны затларын кётюрюп, жолгъа чыкъгъандыла[+].

18Ызларындан, кеси байрагъыны тюбюнде, Рубен къонушну аскери тебирегенди. Алагъа башчы Шедеур улу Элисур болгъанды[+]. 19Цуришаддай улу Шелумиел Шимон тайпаны аскер башчысы, 20Деуел улу Элиясаф а Гад тайпаны аскер башчысы болгъанды. 21Андан сора, сыйлы[†] адырланы кётюрюп, жолгъа кохатлыла атланнгандыла. Мекям, ала жангы жерге келгинчи, салыныргъа керек эди[+].

22Ызларындан, кеси байрагъыны тюбюнде, Эфрайим къонушну аскери тебирегенди. Алагъа башчы Аммихуд улу Элишама болгъанды[+]. 23Педасур улу Гамалиел Манаше тайпаны аскер башчысы; 24Гидеони улу Абидан а Бенямин тайпаны аскер башчысы болгъанды.

25Эм артда, битеу къонушла тебирегенден сора, кеси байрагъыны тюбюнде Дан къонушну аскери тебирегенди. Алагъа Аммишаддай улу Ахиезер башчы болгъанды[+]. 26Охран улу Пагиел Ашер тайпаны аскер башчысы; 27Энан улу Ахира уа Нафталий тайпаны аскер башчысы болгъанды. 28Исраил улула жолгъа чыкъгъан заманда чёклери къалай тизилип баргъаны буду.


Аллах халкъын Кеси жюрютеди

29Мусса къайын атасы Реуелни уланы болгъан мидиянлы Хобабха былай айтханды:

– Раббий бизге: «Мен аны сизге берликме», – деген жерге тебирейбиз. Бизни бла кел, биз да санга игилик этербиз, нек десенг Раббий Исраилге игилик этерге айтханды[+].

30Ол а анга жууапха:

– Угъай, бармайма. Мен кеси жериме, жууукъларыма къайтырыкъма, – дегенди.

31Мусса анга:

– Тилейме, бизни къойма. Нек десенг, сен бу къуу жерде бизге чёкню къайда салыргъа керегин билесе да, бизге жол уста болурса. 32Сен бизни бла барсанг, Раббий бизге этерик игиликде сени да юлюшюнг болур.

33Сора ала Раббийни тауундан жолгъа чыгъып юч кюн бардыла. Раббийни Кесамат[†] Кюбюрю, ала тохтар жерни кёргюзте, алларында бу юч кюнню барып турду. 34Раббийни булуту уа, ала къонушну жыйып, жолгъа чыкъгъан заманда, аланы башларында болуп тургъанды[+]. 35Кюбюрню кётюрюп, жолгъа атланнганда, Мусса былай айта эди:

– Я Раббий, тур!
Душманларынг чачылсынла;
Сени кёрюп болмагъанла аллынгда чабып къачсынла!

36Тохтап, Кюбюрню жерлешдирген заманларында уа, Мусса былай айта эди:

– Я Раббий, кел!
Исраилни минглерине бла тул-тубанларына къайт!

### 11


Исраиллилени тырманлары

1Халкъ Раббийни[†] аллында къыйынлыкъларына тарыгъа эди да, Ол, аланы эшитип, бек чамланнганды. Раббийден келген от, араларында жанып, къонушну[†] къыйырын кюйдюрюп башлагъанды[+]. 2Халкъ Муссаны[†] чакъырып, болушлукъ тилегенди; Мусса Раббийге тилек этгенди да, от ёчюлгенди. 3Ол жерге Табера[*] деген ат берилгенди, нек дегенде, араларында Раббийден келген от жаннганды.

4Мындан сора халкъгъа къошулгъан тыш къыраллы пасыкъла[*] ашны юсюнден осал къылыкъла кёргюзтюп башлагъандыла. Ала бла бирге Исраил[†] улула да олтуруп, жиляп тебирегендиле:

– Ой, бизге этни ким ашатыр эди[+]? 5Мисирде биз хакъсыз ашагъан чабакъ эсибиздеди, нашала, хууанла, жашильсохан, турма маталлы сохан, сарымсакъ да эсибиздедиле. 6Энди уа бизни къарыуубуз[†] кетгенди, бир зат да жокъду, бу маннадан[†] сора бир зат кёрмейбиз![+]

7Манна уа гёлендир урлукъгъа ушай эди, саргъылдым бетли эди. 8Халкъ айланып, аны жыйып, артда уа, къол тирмен бла тарта эди, неда келиде тюе эди. Артда аны къошунда бишире эдиле, неда андан гюттюле эте эдиле. Аны татыуу зейтун жауда бишген гюттюлени татыууна ушай эди[+]. 9Кече къонушха чыкъ тюшгенде, анга манна да тюше эди.


Муссаны тилеги

10Мусса халкъны хар тукъуму чатырларыны эшик алларында жилягъанларын эшитгенди. Раббий анга бек чамланнганды, Муссаны да жаны къыйналгъанды. 11Ол Раббийге былай айтханды:

– Сен къулунгу не ючюн къыйнайса? Сени кёз аллынгда мен ыразылыкъ нек тапмадым, бу халкъны ауурлугъун манга нек кётюртесе? 12Огъесе, мен бу халкъны къарынымдамы жюрютгенме? Мен аланы къозлапмы тапханма? Сен ата-бабаларына ант этип, сёз берген жерге манга дигиза сабийни элтген кибик элтирге нек буюргъанса? 13Бу халкъгъа ашаргъа эт къайдан алайым? Ала мени аллымда: «Бизге ашаргъа эт бер!» – деп жиляйдыла. 14Манга битеу бу халкъ асыры ауур жюкдю, жангыз кесим аны кётюраллыкъ тюйюлме[+]. 15Сен манга былай этип турсанг, тилейме, манга ыразылыгъынг бар эсе, андан эсе бусагъат ёлтюр да къой, башыма тюшген палахны кёрмейим[+].


Жетмиш тамата

16Раббий Муссагъа былай айтханды:

– Манга Исраилни тукъум таматаларындан, сен белгеннге кёре, халкъны бачамаларына саналгъанладан жетмиш адам[†] жый. Ала Тюбешиу Чатыргъа[†] келсинле да, сени бла алайда сюелсинле[+]. 17Мен, энип, алайда сени бла сёлеширикме; Сенде болгъан Рухдан алып, алагъа берликме. Сора ала халкъны ауурлугъун биргенге элтирле, сен жангыз кесинг кётюрмезсе.

18Халкъгъа уа былай айт: «Тамблагъа кесигизни тазалагъыз, тамбла эт ашарсыз. Раббий сизни: „Бизге эт ким ашатыр эди? Мисирде бизге нечик иги эди!“ – деп айтханыгъызны эшитгенди. Энди Раббий сизге эт берир да, сиз эт ашарсыз[+]. 19Сиз аны бир кюн, эки кюн, беш кюн, он кюн, неда жыйырма кюн угъай, 20ол бурун тешиклеригизден чыгъып тебирегинчи эм сиз андан жийиргенип башлагъынчы, сау ай ашап турлукъсуз. Нек десегиз, сиз арагъызда болгъан Раббийге сый бермегенсиз; Аны аллында: „Мисирден кетерге бизге неге керек эди?!“ – деп жилягъансыз».

21Мусса былай айтханды:

– Мени халкъымы арасында жыяу жюрюген 600 000 эр киши барды, Сен а: «Мен алагъа сау айны эт ашатырыкъма!» – дейсе[+]. 22Ала ючюн битеу къой-эчкиле бла тууарла союлсала окъуна, ала тоярламы? Тенгиздеги чабакъла битеу тутулсала да, ала тоярламы?

23Раббий Муссагъа жууапха:

– Раббийни къолу къарыусузмуду? Санга айтхан сёзюм толурун, энди сен кёрюрсе, – дегенди[+].

24Мусса, тышына чыгъып, Раббийни айтханын халкъгъа билдиргенди. Ол тукъум таматаладан жетмиш адам жыйып, аланы Сыйлы[†] Чатырны тёгерегинде салгъанды. 25Сора Раббий булут ичинде энип, аны бла ушакъ этгенди. Сора Муссада болгъан Рухдан алгъанды да, жетмиш тукъум таматагъа бергенди. Рух алагъа сингнгенде, ала файхамбарлыкъ[†] этип башлагъандыла, алай а, андан сора файхамбарлыкъ этмегендиле.

26Элдад бла Медад атлы экеулен а къонушда къалгъан эдиле. Ала да тукъум таматала болуп жазылып эдиле, алай а Сыйлы Чатыргъа чыкъмагъан эдиле. Рух алагъа да сингнгенди да, ала къонушда файхамбарлыкъ этип башлагъандыла. 27Бир жаш чабып келгенди да, Муссагъа:

– Элдад бла Медад къонушда файхамбарлыкъ этедиле, – деген хапар келтиргенди.

28Сора Муссаны сайланнган болушлукъчуларындан бири Нунну жашы Ешуа:

– Мусса, жюйюсханым, аланы тый! – дегенди.

29Алай а Мусса жууапха:

– Мени ючюнмю къыйналады жанынг? Раббийни халкъында бары да файхамбарла болсала эм Раббий алагъа Кесини Рухун ийсе, мен нечик сюерик эдим! – дегенди.

30Сора Мусса бла Исраилни тукъум таматалары къонушха къайтхандыла.


Бёденеле[*]

31Сора Раббий жел кётюргенди. Жел тенгизден бёденелени келтиргенди да, къонушну тёгерегине тюшюргенди. Ала кънушну хар жанына бир кюнлюк жол чакълы узакълыкъгъа дери, жерден бир метр бийикликге тёгерекни толтургъандыла[+]. 32Ол кюнню узуну, кече узуну эм экинчи кюнню узуну халкъ бёденелени жыйып айланнганды; аладан хар бири бек аздан он хомер[*] чакълы жыйгъанды. Сора ала бёденелени къонушну тёгерегинде жайгъандыла. 33Эт алыкъа ауузларында болгъанлай а, Раббий алагъа бек чамланнганды да, халкъъгъа бир кючлю ёлет ийгенди. 34Анда осал къылыкълы адамланы асырагъанлары себепли, ол жерге Киброт-Хатауа («къужур къылыкъны къабырлары») деп аталгъанды.

35Киброт-Хатауадан халкъ Хасеротха барып, анда тохтагъанды[+].

### 12


Мариям бла Харун Муссагъа зарланадыла

1Мусса[†] бир хушлу тиширыуну къатыннга алгъанды. Мариям бла Харун[†] а Муссаны хушлу къатыны ючюн, анга тырман этгендиле. 2Ала:

– Раббий[†] жаланда Муссагъамы сёлешгенди? Бизге уа сёлешмегенмиди? – дей эдиле.

Раббий аны эшитгенди.

3Мусса уа битеу дунияда эм жууаш адам[†] эди.

4Ала билмей тургъанлай Раббий Муссагъа, Харуннга эм Мариямгъа:

– Ючюгюз да Тюбешиу Чатыргъа[†] чыгъыгъыз, – деди да, ала ючюсю да ары келдиле.

5Раббий булут чигинжиде энди да, Чатырны эшик аллында тохтап, Харунну бла Мариямны чакъырды; ала экиси да алгъа чыкъдыла. 6Раббий алагъа былай айтханды:

– Мени айтханыма тынгылагъыз!

Арагъызда Раббийни файхамбары[†] болса,
Мен анга кёрюнюуде билим береме,
тюшлеринде сёлешеме[+].
7Мени къулум Мусса бла уа алай тюйюлдю;
ол битеу юйюмде ышаннгылыды.
8Мен аны бла бетден бетге ушакъ этеме,
элберле бла угъай, ачыкъ сёлешеме;
Раббийни сыфатын да кёреди ол.

Сиз а къулум Муссаны айыпларгъа къалай къоркъмадыгъыз[+]?

9Раббий, алагъа бек чамланып, алайдан кетгенди.

10Булут чатырдан кётюрюлгенден сора, Мариямны келепен ауруу алып, териси къар кибик акъ болгъанды. Харун анга айланнганды да, аны келепенден ауругъанын кёргенди[+]. 11Харун Муссагъа:

– Тилейме, жюйюсханым, биз акъылсызлыкъдан этген гюняхыбыз[†] ючюн сен бизге азап салма, – деди. – 12Мариям ёлю кибик болмасын, анасыны къарынындан,[†] санларыны жартысы чирип, ёлю туугъан сабий кибик болмасын.

13Мусса къычырып, Раббийден:

– Эй Аллах! Тилейме, муну сау эт! – деди.

14Раббий а Муссагъа жууапха:

– Атасы аны бетине тюкюрсе, сыйсызлыгъында жети кюнню турургъа керек болмазмы эди? Къонудан тышына жети кюннге элтсинле да, андан сора къайтыр, – деди[+].

15Мариям жети кюнню къонушну[†] тышында тургъанды. Ол къайтхынчы халкъ жолгъа чыкъмагъанды.

### 13


Тасхачыла Кенаннга барадыла

1[•]Андан сора халкъ Хасеротдан кетип, чёкню Паран атлы къуу жерде салгъанды[+].

2Раббий[†] Муссагъа:[†]

3– Мен Исраил[†] улулагъа берген Кенан[†] жерни тинтирге сен адамла[†] ий. Хар тайпадан бирер бачама ий, – дегенди.

4Раббий буюргъаны кибик, Мусса аланы Паран атлы къуу жерден ийгенди. Ала бары Исраил улуланы бачамалары эдиле[+]. 5Ма аланы атлары:

Рубенни тайпасындан – Заккур улу Шаммуа;
6Шимонну тайпасындан – Хорий улу Шафат;
7Яхуданы тайпасындан – Ефунне улу Калеб;[+]
8Иссахарны тайпасындан – Юсюп[†] улу Игал;
9Эфрайимни тайпасындан – Нунну жашы Хошия;
10Беняминни тайпасындан – Рафу улу Палтий;
11Зебулунну тайпасындан – Содий улу Гаддиел;
12Юсюпню тайпасындан, Манашеден – Сусий улу Гаддий;
13Данны тайпасындан – Гемаллий улу Аммиел;
14Ашерни тайпасындан – Микаел улу Сетур;
15Нафталийни тайпасындан – Бопсий улу Нахбий;
16Гадны тайпасындан – Макий улу Геуел.

17Мусса жерни тинтирге ийген адамланы атлары быладыла. Мусса Нунну жашы Хошиягъа Ешуа[*] деп атагъанды[+].

18Мусса аланы Кенанны тинтирге ийгенде былай айтханды:

– Негебге барып, тау жерлеге чыгъыгъыз. 19Ол жерни тинтигиз. Жер къаллайды? Анда жашагъан халкъ къаллайды? Кючлюмюдю, огъесе къарыусузмуду?[†] Азмыды, огъесе кёпмюдю? 20Жашагъан жерлери игимиди, огъесе аманмыды? Шахарлары къаллайдыла? Къонушладамы[†] жашайдыла, огъесе къалаладамы? 21Анда жер битимлимиди, битимсизмиди? Тереклери бармыды, жокъмуду? Таукел этип, ол жерни кёгетлеринден алып келигиз. (Ол а тамам жюзюм бишген кезиу эди).

22Ол адамла барып, Цин атлы къуу жерден башлап Хаматны тийресиндеги Рехобха дери жерлени тинтгендиле. 23Ала Негебге барып Хеброн шахаргъа чыкъгъандыла. Анда Анакъны туудукълары Ахиман, Шешай эм Талмай жашай эдиле. Хеброн шахар Мисирдеги Соан шахардан жети жыл алгъа къуралгъан эди. 24Сора ала Эшкол ёзеннге келгендиле. Анда ала жюзюм терекден бир жоккусу[*] бла бирге бутакъны кесип алгъандыла да, аны, къазыкъгъа тагъып, экеулен элтгендиле; дагъыда, анарла[*] бла инжирле да алгъандыла[+]. 25Исраил улула андан жюзюм жоккуну кесип алгъанлары себепли, ол жерге Эшкол[*] ёзен деп атагъандыла. 26Къыркъ кюнден, жерни тинтип чыкъгъандан сора, ала тасхачылыкъдан къайтхандыла.


Тасхачыланы хапарлары

27Ол адамла Муссагъа, Харуннга[†] эм Исраил жамауатына Паран атлы къуу жердеги Кадешге къайтхандыла. Алагъа эм битеу Исраил жамауатха хапар айтып, ол жерни кёгетлерин кёргюзтгендиле. 28Ала Муссагъа былай айтхандыла:

– Сен бизни ийген жерге бардыкъ. Ол кертиси бла да сют бла бал баргъан жерди! Ма кёгетлери да. 29Алай а ол жерде жашагъан халкъ кючлюдю, шахарлары уа деменгилидиле эм бек уллудула. Анда биз Анакъны туудукъларын да кёргенбиз. 30Негебде Амалеклиле жашайдыла. Хитлиле, эбуслула эм аморлула тау жерледе, кенанлыла уа тенгизни жагъасында бла Иордан сууну жагъасында жашайдыла[+].

31Калеб а Муссаны аллында халкъны тынчайтыргъа кюрешип:

– Келигиз, ол жерни къолгъа алайыкъ! Бизни къарыуубуз жетерикди, – дей эди[+].

32Алай а аны бла бирге баргъанла:

– Биз ол халкъгъа уруш эталлыкъ тюйюлбюз, ол бизден кючлюдю, – дегендиле.

33Ала Исраил улуланы алларында тинтип чыкъгъан жерни аманларгъа кюрешип, былай айта эдиле:

– Биз тинтип чыкъгъан жер аны юсюнде жашагъан адамланы ашап биттирген жерди. Биз анда кёрген битеу халкъ – бек узун бойлу адамладыла. 34Биз анда пелиуанланы да, пелиуан тайпадан чыкъгъан Анакъ улуланы кёргенбиз. Аланы къатларында кесибизни сенгирчгеле кибик суна эдик, алагъа да биз алай кёрюннгенбиз[+].

### 14


Исраиллиле къаугъа этедиле

1[•]Ол кече битеу жамауат къычырыкъ этип жиляп тургъанды. 2Исраил[†] улула Муссагъа[†] бла Харуннга[†] тырман этгендиле, битеу жамауат да алагъа былай айта эди:

– Ой биз Мисирде ёлгю эдик! Неда мында, къуу жерде ёлгю эдик![+] 3Раббий[†] бизни ол жерге нек элтеди? Биз анда къылычдан ёллюкбюз, бизни къатынларыбыз бла сабийлерибиз а жесирликге тюшерикдиле. Андан эсе биз Мисирге къайтсакъ иги тюйюлмюдю?

4Сора бир бирлерине:

– Кесибизге бир башчы салып, Мисирге къайтайыкъ, – дегендиле.

5Ол заманда Мусса бла Харун Исраил улуланы жыйылып тургъан жамауатыны аллында жерге беттёбен аугъандыла[+]. 6Жерни тинтирге баргъанланы арасында болгъан Нунну жашы Ешуа бла Ефунне улу Калеб, жанлары къыйналып, кийимлерин жыртхандыла да,[+] 7Исраил улуланы битеу жамауатына былай айтхандыла:

– Ол биз тинтип чыкъгъан жер болмагъанча бек аламатды. 8Раббий бизге ыразы болса, Ол бизни ол сют бла бал баргъан жерге элтир да, аны бизге берир. 9Раббийге къажау турмагъыз ансы, ол жерде жашагъан адамладан[†] къоркъмагъыз, биз аланы ётмек ашагъанлай ашап жокъ этербиз. Алада жакълау[*] къалмагъанды, бизни бла уа Раббий барды. Коркъмагъыз аладан!

10Алай а битеу жамауат:

– Быланы ташла бла уруп ёлтюрюгюз, – дегенди.

Ол заманда Тюбешиу Чатырны[†] къатында Исраил улулагъа Раббийни аламатлыгъы[†] кёрюндю[+].


Муссаны халкъ ючюн тилеги

11Сора Раббий Муссагъа былай айтды:

– Бу халкъ Мени не заманнга дери сансыз этип турлукъду? Аланы арасында Мен аллай тамаша белгиле этгенликге, ала Манга ийнанмай не заманнга дери турлукъдула? 12Мен алагъа ёлет ийип, къурутуп бошайым, сенден а аладан да уллу эм кючлю миллет жаратайым[+].

13Мусса уа Раббийге:

– Сен къудуретинг бла бу халкъны мисирлилени арасындан чыгъаргъанса, – деди. – Энди ала муну эшитселе, 14бу жерде жашагъан халкъгъа не айтырла? Ала эшитгеннге кёре, Сен, я Раббий, бу халкъны арасында болгъанса, Сен, Раббий, алагъа Кесинги бетден бетге кёргюзтесе, Сени булутунг аланы башларында турады, кюндюз Сен аланы алларында булут чигинжиде, кече уа от чигинжиде бараса[+]. 15Энди Сен бу халкъны, бир адамын къоймай, жокъ этсенг, Сени аламат ишлеринги юсюнден эшитген миллетле: 16«Раббий бу халкъны ант этип берирге айтхан жерге жетдирирге болалмагъанды. Аны себепли, Ол аны къуу жерде жокъ этгенди», – дерле[+]. 17Раббийни къудурети энди туура болсун! Сен Кесинг былай айтханса:[+] 18«Раббий бек тёзюмлюдю, кёп мархаматлыды. Ол гюняхны[†] бла аманлыкъны кечеди. Терслиги болгъанлагъа, Ол жазасыз къоймайды; аталарыны терсликлерин сабийлерине, ючюнчю эм тёртюнчю тёлюлерине дери жетишдиреди». 19Тилейме, Мисирден чыкъгъанларындан бюгюннге дери Сен бу халкъны кечгенинг кибик, уллу мархаматынг бла бу халкъны гюняхын кеч!

20[•]Раббий жууапха былай айтханды:

– Сен тилегенинг ючюн Мен алагъа кечеме. 21Алай а, Кесим бла ант этеме, Раббийни аламатлыгъы битеу дуниягъа жайыллыгъы кертиди. 22Бу Мени аламатлыгъымы кёргенле, Мен Мисирде бла къуу жерде этген тамаша белгилени кёргенле, алай а Мени он кере сынап кюрешген эм сёзюме тынгыламагъан адамладан бири да, 23Мен ата-бабаларына ант этип берирге айтхан жерни кёрлюк тюйюлдю. Мени сансыз этгенледен аны бири да кёрлюк тюйюлдю[+]. 24Алай а Мени къулум Калебни ниети башха болгъаны ючюн, ол Манга битеу жюрегинден бойсуннганы ючюн, Мен аны ол баргъан жерге жетдирикме, аны туудукълары да анга ие боллукъдула[+]. 25Ёзенде амалеклиле бла кенанлыла[†] жашагъанлары себепли, тамбла артха айланыгъыз да, къуу жерге, Къамиш тенгиз таба атланыгъыз.


Къаугъа ючюн азап

26Сора Раббий Муссагъа бла Харуннга былай айтханды:

27– Бу аман жамауат Манга энтта не заманнга дери тырман этип турлукъду? Исраил улула Манга къажау сёзле айтханда, Мен аланы тырманларын эшитеме 28Алагъа былай айт: «Кесим бла ант этеме, – дейди Раббий, – сиз Манга эшитдиргеннге кёре этерикме Мен сизге. 29Сизни ёлюклеригиз бу къуу жерде къаллыкъдыла. Жыл санлары жыйырмадан атлап, санаугъа киргенледен эм манга къажау тырман этгенледен,[+] 30Мен къол кётюрюп ант этип, сизни жерлешдирирге айтхан жерге биригиз да кирлик тюйюлсюз. Жаланда Ефунне улу Калеб бла Нунну жашы Ешуа кирликдиле[+]. 31Сиз, ала душманны къолуна тюшерикдиле деген сабийлеригизни Мен келтирикме да, сиз сансыз этген жерни ала танырла. 32Сизни ёлюклеригиз а бу къуу жерде къаллыкъдыла. 33Сизни саякълыгъыгъыз[*] ючюн, уланларыгъыз азап чегерикдиле, къыркъ жылны кёчгюнчю сюрюучюле боллукъдула, сиз барыгъыз да бу къуу жерде ёлгюнчю[+]. 34Сиз жерни тинтип айланнган кыркъ кюнню, хар кюню бир жыл болуп, къыркъ жылны ичинде гюняхларыгъыз ючюн азап чегериксиз. Сора Мени ачыуландыргъан не болгъанын билирсиз». 35Мен, Раббий, сёз береме: «Манга къажау тургъан гюняхлы жамауатха муну ишексиз этерикме. Ала бу къуу жерде думп боллукъдула, бары да мында ёллюкдюле.

36Мусса жерни тинтирге ийгенледен, ала къайтхандан сора, ол жерни юсюнден аман хапарла жайгъан, жамауатны Муссагъа тырман этерге къозгъагъан адамла 37Раббийни аллында ёлетден ёлгендиле. Ала ол жерни юсюнден аман хапарла жая эдиле. 38Жерни тинтирге баргъан адамладан жаланда Нунну жашы Ешуа бла Ефунне улу Калеб сау къалгъандыла»[+].

39[•]Мусса бу сёзню Исраил улулагъа айтханды да, халкъ бек ачы жилягъанды. 40Эртденликде эртде туруп, ала таулу жерни тёппелери таба чыгъып башлагъандыла. Ала:

– Биз хазырбыз. Биз гюнях этгенбиз; энди Раббий бизге берирге айтхан жерге барлыкъбыз, – дей эдиле.

41Алай а Мусса:

– Раббийни буйругъуна сиз къажау нек турасыз? – дегенди. – Жетиширик тюйюлсюз. 42Бармагъыз, Раббий биргегизге боллукъ тюйюлдю. Душманларыгъыз сизни хорларыкъдыла. 43Анда сизни аллыгъызгъа амалеклиле бла кенанлыла чыгъарыкъдыла да, аланы къылычларындан ёллюксюз. Сиз Раббийге арт бургъаныгъыз себепли, энди Ол биргегизге боллукъ тюйюлдю[+].

44Алай а ала таулу жерни тёппелерине чыгъаргъа базыннгандыла; Раббийни Кесамат[†] Кюбюрю да, Мусса да къонушдан[†] чыкъмагъандыла. 45Сора таулада жашагъан амалеклиле бла кенанлыла, келип, аланы хорлап, ызларындан Хормагъа дери къуугъандыла[+].

### 15


Сыйлы саугъала юсюнден жорукъла

1Раббий[†] Муссагъа[†] былай айтханды:

2– Исраил[†] улулагъа сёлеш да былай айт: «Мен сизге жашаргъа берген жерге сиз киргенден сора, 3Раббийге жагъымлы ийис этдирир ючюн Раббийге тууарладан неда къой-эчкиледен отда кюйдюрюлген къурманнга: толусунлай кюйдюрюлген неда башха къурман, нюзюр[†] къурман не кеси ыразылыкъдан келтирген, неда байрамда тийишли саугъала – келтирген заманда,[+] 4къурман этген адам[†] Раббийге мирзеу саугъагъа 1 литр зейтун жау бла къатыш 1 500 грамм бидиш ун келтирсин. 5Толусунлай кюйдюрюлген къурманны неда башха къурманны келтиргенде, дагъыда, къуюлгъан саугъагъа хар къозу бла бирге 1 литр чагъыр келтиригиз.

6Къочхар келтиргенде, аны бла бирге мирзеу саугъагъа 1 литр зейтун жау бла къатыш 3 килограмм бидиш будай ун келтиригиз. 7Къуюлгъан саугъагъа да 1,25 литр чагъыр келтиригиз. Ол Раббийге жагъымлы ийис болсун.

8Раббийге толусунлай кюйдюрюлген неда башха къурманнга, нюзюр ючюн къурманнга неда саламатлыкъ къурманнга бугъаны келтиргенде,[+] 9тана бла бирге мирзеу саугъагъа 2 литр зейтун жау бла къатыш 4,5 килограмм бидиш будай ун келтиригиз. 10Къуюлгъан саугъагъа да 2 литр чагъыр келтиригиз. Ол отда кюйдюрюлген къурманды, Раббийге жагъымлы ийис болсун[+]. 11Хар бугъаны, къочхарны, къозуну неда улакъны келтиргенде, алай этигиз. 12Келтирилген къурманланы санларына кёре хар къурманнга алай этигиз.

13Сизни кеси адамларыгъызны хар бири отда кюйдюрюлген къурманны, Раббийге жагъымлы ийис этдириуню бу жорукълагъа кёре этсин. 14Тыш адам, неда арагъызда жашагъан башха бир адам, Раббийге жагъымлы ийис этдирир ючюн, отда кюйдюрюлген къурманны келтирирге сюйсе, хар затны сизнича этсин. 15Жамауат! Сизге да, арагъызда жашагъан тыш адамгъа да жорукъ бир болсун; келлик тёлюлеге да ёмюрлюк жорукъ болсун. Раббийни аллында сиз да, тыш къыраллыла да тенгсиз[+]. 16Сизге да, арагъызда жашагъан тыш адамгъа да, адет да бир, жорукъ да бир болсун».

17Раббий Муссагъа былай айтханды:

18– Исраил улулагъа сёлеш да былай айт: «Сиз, Мен элтген жерге киргенден сора, 19ол жерни ётмегин ашагъаныгъызда, аны бир кесегин Раббийге кётюрюлген саугъагъа келтиригиз. 20Кётюрюлген саугъагъа биринчи тартыудан чыкъгъан ундан бир гюттю келтир; аны ындырдан[*] келтирилген саугъаныча кётюрюп келтир. 21Битеу келлик тёлюледе биринчи тартыудан чыкъгъан ундан Раббийге кётюрюлген саугъа беригиз.


Билмей этилген гюняхла ючюн къурманла

22Раббий Муссагъа берген бу буйрукъладан бирин сиз билмей бузсагъыз, былай этигиз[+]. 23Раббий ол буйрукъланы сизге Муссаны юсю бла бергенди. Раббий аланы сизге берген кюнден башлап келлик тёлюлеге дери турлукъдула ала. 24Ол иш жангылып, жамауат да билмей тургъанлай этилсе, битеу жамауат толусунлай кюйдюрюлген къурманнга, Раббийге жагъымлы ийис этер ючюн, бир бугъа эм биргесине тийишли мирзеу саугъа бла къуюлгъан саугъа келтирсин, гюнях[†] ючюн къурманнга да, бир теке келтирсин[+]. 25Дин къуллукъчу[†] битеу Исраил жамауат ючюн тазалау этсин да, алагъа кечилир. Нек дегенде, бу – жангылыч эди эмда бу жангылыч ючюн ала Раббийге отда кюйдюрюлген къурманны бла гюнях ючюн къурманны келтиргендиле. 26Битеу Исраил улуланы жамауаты да, арасында жашагъан тыш адамла да кечилирле, нек дегенде, битеу халкъ аны жангылып этгенди.

27Бир адам жангылып гюнях этсе уа, ол гюнях ючюн къурманнга жыллыкъ эчкини келтирсин[+]. 28Сора жангылып гюнях этген адамны гюняхы ючюн дин къуллукъчу Раббийни аллында аны тазаласын. Тазаланыу этилгенден сора ол адам кечилир. 29Жангылып гюнях этгеннге, Исраилни кеси адамына да, арагъызда жашагъан тыш адамгъа да, адет бир болсун[+].

30Кеси адамларыгъыздан неда тыш адамладан биреу билип тургъанлай гюнях этсе уа, ол Раббийни сыйсыз этеди. Ол жан халкъ арасындан жокъ этилсин. 31Ол Раббийни сёзюн сансыз этгенди, Аны буйругъун бузгъанды. Ол жан халкъындан ишексиз жокъ этилсин, гюняхы ючюн азап чексин».


Шабат кюнню бузгъаннга сюд этиу

32Исраил улула къуу жерде болгъанда ала шабат кюн[†] отун жыйгъан бир адамны тапхандыла[+]. 33Отун жыйгъанны тапханла аны Муссаны бла Харунну[†] эм битеу жамауатны аллына келтиргендиле. 34Анга не этерге билмегенлей, аны тутуп тургъандыла[+]. 35Раббий Муссагъа:

– Ол адам ёлюрге керекди. Битеу жамауат аны къонушдан[†] тышында ташла бла тюйюп ёлтюрсюн, – дегенди[+].

36Битеу жамауат, Раббий Муссагъа айтханы кибик, ол адамны къонушдан тышына элтгенди да, аны ташла бла тюйюп, ёлтюргенди.


Кийимде токъмакъла

37Раббий Муссагъа былай айтханды:

38– Исраил улулагъа сёлеш да былай айт: «Битеу келлик тёлюледе кийимигизни этеклеринде токъмакъла тигигиз. Хар токъмакъны ичинде кёк жюнден этилген халы болурча этигиз[+]. 39Сизде ол токъмакъла болуп, сиз, алагъа къарагъанда, Раббийни битеу фарызларын эсигизге тюшюрюп, толтурурсуз. Сора, сиз, саякълыкъгъа тартыннган жюрегигизни бла кёзлеригизни ызындан бармазсыз». 40Алай бла сиз Мени битеу фарызларымы эсигизде тутуп, толтуруп турлукъсуз эмда Аллахыгъызны аллында сыйлы[†] боллукъсуз[+]. 41Мен – Раббийме, сизни Аллахыгъызма. Сизни Аллахыгъыз болур ючюн, Мен сизни Мисирден чыгъаргъанма! Мен Раббийме, сизни Аллахыгъызма![+]

### 16


Корах, Датан эм Абирам Муссагъа къажау турадыла

1Исхар улу Корах (Исхар Кохатны уланы, Кохат а Лебийни уланы эди), Элиаб улула Датан бла Абирам эм Пелет улу Он (ала Рубен улулары эдиле), таша оноу этип,[+] 2Муссагъа[†] къажау тургъандыла. Биргелерине уа Исраил[†] улуладан, дагъыда 250 адам[†] болгъанды; ала жамауатны бачамалары, жыйылыулагъа чакъырылгъан, атлары айтылгъан адамла эдиле. 3Была бары, жыйылып, Муссагъа бла Харуннга[†] къажау туруп, алагъа:

– Сиз асыры тереннге киргенсиз! Битеу жамауат, хар бир адам сыйлыды,[†] Раббий[†] да араларындады! Сиз кесигизни Раббийни халкъындан бийик нек этесиз? – дегендиле[+].

4Аны эшитип, Мусса жерге беттёбен аугъанды[+]. 5Корахха бла аны нёгерлерине ол былай айтханды:

– Тамбла эрттенликде Раббий Аныкъы ким болгъанын, сыйлы да ким болгъанын эмда Раббийге жууукълашыргъа тийишли ким болгъанын кёргюзтюр. Ол кимни сайласа, Кесине жуукълашыргъа анга эркинлик берир. 6Сен, Корах, эм сени нёгерлеринг былай этигиз: кесигизге кёмюр табакъла алыгъыз да, 7тамбла Раббийни аллында алагъа мыдых, мыдыхны юсюне уа ладан салыгъыз. Раббий кимни сайласа, ол сыйлы болур. Сиз асыры тереннге киргенсиз, Лебий улула![+]

8Сора Мусса Корахха былай айтханды:

– Былай тынгылагъыз, Лебий улула! 9Исраилни Аллахы сизны Исраил жамауатындан айырып Кесине жууукълашдыргъанды. Сиз Раббийни Мекямыны тийресинде ишлейсиз, жамауат аллында туруп, анга къуллукъ этесиз. Сизге ол азмыды[+]? 10Раббий сизни да, Лебий улу къарындашларыгъызны[†] да Кесине жууукълашдыргъанды, сиз а дин къуллукъну кюсейсиз. 11Сен да, сени нёгерлеринг да Раббийге къажау тургъансыз. Харун кимди? Сиз анга неге тырман этесиз[+]?

12Сора Мусса Элиаб улу Датанны бла Абирамны чакъыртханды. Алай а ала:

– Бармайбыз! – дегендиле. – 13Сен бизни сют бла бал баргъан жерден чыгъарып, бу къуу жерде ёлтюрюрге келтиргенинг санга азмыды? Энди уа сен бизге бийлик да этергеми сюесе[+]? 14Сен бизни сют бла бал баргъан жерге келтирдингми, мюлкге сабанла бла жюзюм бахчала бердингми? Сен бу адамланы кёзлерин сокъур этергеми сюесе? Барлыкъ тюйюлбюз!

15Мусса алагъа бек ачыуланып, Раббийге:

– Аланы саугъаларын Сен къабыл этме. Мен аладан эшек окъуна алмагъанма, аланы бирине бир тюрлю аманлыкъ этмегенме, – дегенди.

16Сора Мусса Корахха:

– Тамбла сен да, нёгерлеринг да Раббийни аллына келигиз. Сен да, ала да, Харун да келигиз. 17Хар биригиз кёмюр табагъын алып, анга ладан салып, аны Раббийни аллына келтирсин. Бары да бирге 250 кёмюр табакъ. Сен да, Харун да кёмюр табакъларыгъызны келтиригиз, – дегенди.

18Ала, хар бири кёмюр табагъын алып, алагъа жаннган мыдыхла салып, юсюне ладан салгъандыла; сора Тюбешиу Чатырны[†] эшик аллында сюелгендиле; Мусса бла Харун да алай этгендиле. 19Корах битеу нёгерлерин Тюбешиу Чатырны эшик аллына Муссагъа бла Харуннга къажау жыйгъанда, битеу жамауатха Раббийни аламатлыгъы[†] кёрюннгенди. 20Раббий Муссагъа бла Харуннга:

21– Бу жамауатдан айырылыгъыз, Мен аланы къарап къарагъынчы къурутурма, – дегенди[+].

22Ала жерге беттёбен аууп:

– Аллах, хар жанлы затха рух берген Аллах! Бир адам гюнях[†] этгенди, Сен а битеу жамауатхамы ачыуланаса? – дегендиле[+].


Корахха, Датаннга эм Абирамгъа азап жетдириу

23Сора Раббий Муссагъа:

24– Жамауатха айт, ала Корахны, Датанны эм Абирамны чатырларындан кери кетсинле, – дегенди.

25Мусса туруп, Датан бла Абирамгъа келгенди, Исраилни тукъум таматалары да ызындан. 26Мусса жамауатха:

– Бу аманлыкъчыланы чатырларындан кери кетигиз! Аланы бир затларына тиймегиз, алай болмаса, аланы битеу гюняхлары ючюн сиз да жоюлурсуз.

27Ала Корахны, Датанны эм Абирамны чатырларындан кери кетгендиле. Датан бла Абирам а, къатынлары, уланлары эм гитче сабийлери бла бирге чатырларыны босагъаларына чыгъып тура эдиле.

28Сора Мусса былай айтханды:

– Битеу бу ишлени мен кеси аллыма этмегеними, аланы манга Раббий буюргъанын, сиз ма былай билирсиз: 29была хар ким да ёлгенча ёлселе, ажаллары да битеу адамланы ажаллары кибик болса, мени Раббий иймегенди. 30Алай а Раббий ёмюрде болмагъан зат этсе, жер жарылып, аланы да, битеу ырысхыларын да жутса эмда ала, жанлары саулай, ёлгенле дуниясына тюшселе, билигиз: бу адамла Раббийни сансыз этгендиле.

31Мусса бу сёзлени тюз айтып бошагъанлай аланы тюплеринде жер жарылгъанды. 32Жер ауузун ачып, аланы да, аланы юйюрлерин да, битеу Корахны адамларын да, аланы ырысхыларын да бирге жутханды. 33Битеу болгъан затлары бла бирге ала, жанлары саулай, ёлгенле дуниясына тюшгендиле. Жер аланы башларындан жабылып, ала жамауатны арасындан жокъ болгъандыла. 34Тёгереклеринде болгъан битеу исраиллиле, ала къычыргъан заманда алайдан ыхтырылып:

– Жер бизни да жутмагъы эди! – деп къачхандыла.

35Олсагъат Раббийден от чыкъгъанды да, ладан келтирген 250 адамны кюйдюргенди[+]. 36Сора Раббий Муссагъа былай айтханды:

37– Дин къуллукъчу[†] Харунну уланы Элазаргъа айт, ол кюйген ёлюклени арасындан кёмюр табакъланы жыйсын да, мыдыхларын узакъ элтип тёксюн; ол кёмюр табакъла энди сыйлыдыла, 38нек дегенде, аланы келтирген гюняхлы адамла жанларын бергендиле. Ол адырланы тюйюп, жассы[*] этип, къурман жерни[†] юсюн аны бла жапсынла. Аланы Раббийни аллына келтиргендиле да, ала сыйлы болгъандыла; энди ала Исраил улулагъа сакъболуу белги болсунла.

39Дин къуллукъчу Элазар кюйдюрюлген адамла келтирген жез табакъланы алгъанды да, къурман жерни юсюн ала бла жабар ючюн аланы тюйюп жассы этгенди. 40Исраил улуларына эсгертиу болсун: Харунну туудукъларындан башха адам Раббийни аллында ладан кюйдюрюрге жууукълашмасын. Жууукълашса уа, ол да, Корах бла аны нёгерлери сынагъанны чегерикди. Раббий Муссаны юсю бла Элазаргъа алай айтханды[+].


Мусса бла Харун жамауат ючюн тилейдиле

41Экинчи кюн Исраил улуланы битеу жамауаты Муссагъа бла Харуннга тырман этгенди.

– Сиз Раббийни халкъын ёлтюргенсиз, – дей эдиле ала.

42Муссагъа бла Харуннга къажау туруп, жамауат Тюбешиу Чатыргъа айланнганда, аны булут жапханды эм Раббийни аламатлыгъы кёрюннгенди. 43Мусса бла Харун Тюбешиу Чатыргъа жууукълашхандыла да, 44Раббий Муссагъа:

45– Бу жамауатдан бир жанына кетигиз, Мен аланы къарап къарагъынчы къурутурма, – дегенди.

Ала жерге беттёбен аугъандыла[+].

46Сора Мусса Харуннга:

– Кёмюр табагъынгы алып, анга къурман жерден жаннган мыдыхны, мыдых юсюне да ладанны сал. Сора аны жамауатха чабып элт да, аланы жакъла. Раббий чамланнганды да, халкъ арасында ёлет башланнганды[+].

47Харун, Мусса айтханча этгенди да, чабып жамауатны арасына киргенди. Халкъ арасында уа ёлет башланнган эди. Харун, отха ладан салып, халкъны жакълагъанды. 48Ол ёлгенлени бла сауланы арасына киргенди да, ёлет тохтагъанды[+]. 49Корах бла бирге ёлгенлени санамай, ёлетден 14 700 адам къырылгъынды. 50Ёлет тохтагъандан сора, Харун Муссагъа, Тюбешиу Чатырны эшигине къайтханды.

### 17


Харунну аса таягъы чагъады

1Раббий[†] Муссагъа[†] былай айтханды:

2– Исраил[†] улулагъа айт да, хар тайпадан, хар тайпаны бачамасындан бирер аса таякъ[†] ал, онеки таякъ. Хар бачаманы таягъында аны атын жаз, 3Лебийни таягъында да Харунну[†] атын жаз. Хар тайпадан, бачамаларындан, бирер таякъ болургъа керекди. 4Ол аса таякъланы Тюбешиу Чатырда,[†] Шагъатлыкъ Кюбюрню[†] аллында, Мен сизни бла тюбешген жерде сал[+]. 5Мен сайлагъан адамны[†] таягъы чирчик[*] этерикди. Аны бла Мен Исраил улуланы сизге тохтаусуз тырман этгенлерин тохтатырма.

6Мусса Исраил улулагъа айтды да, аланы бачамалары хар тайпадан, хар бачамадан бирер аса таякъ, бары бирге онеки таякъ бергендиле. Таякъланы арасында Харунну аса таягъы да болгъанды. 7Мусса ол таякъланы Шагъатлыкъ Чатырда Раббийни аллында салгъанды.

8Экинчи кюн Мусса Шагъатлыкъ Чатыргъа киргенди да, ма, Лебийни юйюрюн кёргюзтген Харунну аса таягъы чирчик чыгъарып, гюлле чакъдырды, бадам[*] чертлеуюкле да берди. 9Сора Мусса битеу таякъланы Раббийни аллындан алып, Исраил улулагъа чыкъгъанды. Ала аса таякълагъа къарап, хар бири кесини таягъын алгъанды.

10Раббий Муссагъа:

– Харунну аса таягъын артха Шагъатлыкъ Кюбюрню аллына сал, – дегенди. – Ол анда сакълансын, Манга къажау чыкъгъанлагъа белги болсун. Сора аланы Манга этген тырманлары тохтар да, ала ёлмей къалырла.

11Мусса алай этгенди; Раббий анга айтханы кибик, Мусса алай этгенди. 12Исраил улула Муссагъа:

– Биз ёлебиз! Жоюлабыз! Барыбыз да жоюлуп барабыз! 13Раббийни Мекямына жууукълашхан хар адам ёледи. Биз барыбыз да ёлюпмю къалырбыз? – дей эдиле.

### 18


Дин къуллукъчуланы бла лебийлилени жумушлары

1Раббий[†] Харуннга[†] былай айтханды:

– Сен, сени уланларынг эм Лебийни башха туудукълары Сыйлы[†] Жерде этилген гюнях[†] ючюн жууаплысыз. Сен эм сени уланларынг а дин къуллукъчулукъда[†] этилген гюнях ючюн да жууаплы боллукъсуз[+]. 2Сен кесинге болушлукъгъа къарындашларынгы,[†] атангы тайпасын, Лебийни тайпасын ал. Ала биргенге болсунла да, санга къуллукъ этсинле. Сен а, уланларынг бла бирге Шагъатлыкъ Чатырда къуллукъ эт[+]. 3Ала сени аллынгда жууаплы болсунла эм Чатырны битеу жумушларын тамамласынла. Жаланда Сыйлы Жерни затларына бла къурман этилиучю жерге жууукълашмасынла, алай болмаса, ала да, сиз да ёллюксюз. 4Ала биргенге болсунла эм Тюбешиу Чатырда[†] къуллукъ этсинле, аны битеу жумушларын тындырсынла. Анда сизден башха адам[†] болмасын.

5Мындан ары Исраил[†] улулагъа Мен чамланмаз ючюн, Сыйлы Жерни бла къурман этилиучю жерни къуллукъларын бардырыгъыз[+]. 6Мен Исраил улуланы арасындан сизни къарындашларыгъыз лебийлилени[†] сайлап алгъанма да, аланы сизге болушлукъгъа береме. Ала Раббийге берилгендиле эм Тюбешиу Чатырны къуллугъун этсинле. 7Къурман жер[†] бла байламлы эмда жабыуну артында болгъан затла бла байламлы дин къуллукъ жумушланы жаланда сен бла, сени уланларынг этигиз. Дин къуллукъну Мен сизге саугъагъа береме. Сизден башха бир адам жууукълашып къуллукъ этсе, ёлтюрюлюр[+].


Дин къуллукъчула бла лебийлиле ючюн этилген къурманла

8Сора Раббий Харуннга былай айтханды:

– Манга келтирилген саугъалагъа къараргъа Мен сени боюнунга салгъанма. Исраил улула Манга келтирген сыйлы саугъаланы Мен санга бла сени уланларынга береме. Ала сизни дин къуллукъ ючюн юлюшюгюз болсунла. Бу – ёмюрлюк жорукъду[+]. 9Эм сыйлы саугъаладан, отха салынмагъан кесеклери санга болсунла. Манга келтирилген эм сыйлы саугъаладан – мирзеу саугъаладан, гюнях ючюн къурманладан эм терслик ючюн къурманладан – къалгъан кесеклери санга бла сени уланларынга боллукъдула. 10Аланы эм сыйлы ашха санап ашагъыз; хар эр киши аладан ашаргъа эркинди. Аланы сыйлыгъа санагъыз.

11Аны кибик Исраил улула саугъагъа келтирген битеу кётюрюлген къурманла да сени болсунла. Мен аланы санга бла сени уланларынга бла къызларынга береме. Бу – ёмюрлюк бегимди. Сени юйюнгде хар таза адам аланы ашаргъа эркинди[+].

12Мен санга эм иги зейтун жауну, эм иги жангы чагъырны бла мирзеуню, ала Раббийге келтирген биринчи тирликлерин береме[+]. 13Ала Раббийге келтирген жерни битеу биринчи битимлери сени болсунла. Сени юйюнгде хар таза адам аны ашаргъа эркинди[+].

14Исраилни жеринде айырылып Раббийге берилген хар зат сениди[+]. 15Раббийге келтирилген биринчи адам сабий да, малны биринчи туудугъу да, сени болсунла. Жаланда биринчи улан ючюн эм эти харам[†] болгъан хайыуанны биринчи эркек туудугъу ючюн, тёлеу берип къойсунла[+]. 16Алагъа бир ай толгъанда, тёлеуге 60 грамм кюмюш берсинле[+].

17Биринчи туугъан бугъа, къой неда эчки ючюн а, тёлеу алма. Ала сыйлыдыла; аланы къанларын къурман жерге бюрк, жауларын а отда кюйдюрюлген къурманнга, Раббийге жагъымлы ийис берген къурманнга кюйдюр[+]. 18Этлери уа, кётюрюлген тёшю бла онг буту кибик, сени боллукъду[+]. 19Исраил улула Раббийге келтирген битеу сыйлы саугъаланы Мен санга эм сени уланларынга бла къызларынга береме. Бу – ёмюрлюк бегимди, Раббийни аллында санга бла сени туудукъларынга ёмюрге берилген туз кесаматды[†][*][+].

20Раббий Харуннга былай айтханды:

– Ала жашагъан жерде пайынг[*], неда аланы араларында юлюшюнг боллукъ тюйюлдю; Исраил улуланы арасында сени пайынг да, юлюшюнг да – Менме[+].

21Лебий улулагъа, Тюбешиу Чатырны тийресинде къуллукълары ючюн юлюшге, Мен Исраилни битеу ырысхыларындан зекятланы береме[+]. 22Исраил улула, башларын гюняхлы этмез ючюн эм ёлмез ючюн, мындан ары Тюбешиу Чатыргъа жууукълашмасынла. 23Лебийлиле Тюбешиу Чатырны жумушларын этсинле эм анда этилген гюнях ючюн жууаплы болсунла. Бу – келлик тёлюлеге да ёмюрлюк жорукъду. Исраил улуланы арасында аланы жер юлюшлери боллукъ тюйюлдю. 24Исраил улула Раббийге саугъагъа келтирген зекятны Мен лебийлилеге юлюшге береме. Ол себепден, Мен аланы юсюнден: «Ала Исраил улуланы арасында жер юлюш аллыкъ тюйюлдюле», – дегенме.

25Раббий Муссагъа[†] былай айтханды:

26– Сен лебийлилеге сёлешип былай айт: «Исраил улуладан Мен сизге юлюшге берген зекятны алгъанда, сиз аны ондан бирин Раббийге саугъагъа зекят этип чыгъарыгъыз. 27Бу саугъагъыз сизге ындырдан алыннган мирзеуге эм сыгъыучудан чыкъгъан чагъыргъа саналыр. 28Алай бла Исраил улуладан алгъан битеу зекятладан сиз да Раббийге саугъа келтиригиз. Ол зекятладан Раббийге чыгъарылгъан саугъаны дин къуллукъчу Харуннга беригиз. 29Сизге келтирилген хар затдан Раббийге саугъагъа эм игисин, сыйлысын беригиз».

30Алагъа дагъыда былай айт: «Быланы эм игисин келтиргенигизде, ол лебийлилеге ындырдан бла сыгъыучугъуздан алып берилгеннге саналыр. 31Къалгъанын а сиз да, юйдегилеригиз да къайда сюйсегиз ашаргъа эркинсиз. Бу сизни Тюбешиу Чатырда къуллукъ этгенигизни хакъыды. 32Быланы эм игисин келтирсегиз, аны бла башыгъыз гюняхдан азат болур. Алай этип сиз Исраил улуланы сыйлы саугъаларын харам этмезсиз эмда ёлмезсиз».

### 19


Тазалау суу

1Раббий[†] Муссагъа[†] бла Харуннга[†] былай айтханды:

2– Раббий буюргъан Тауратны[†] жоругъу буду: Исраил[†] улулагъа айт, ала санга боюнса сынамагъан, къыяусуз бир къызыл къунажинни келтирсинле[+]. 3Аны дин къуллукъчу[†] Элазаргъа беригиз. Ол аны къонушдан[†] тышына чыгъарсын; сора аны Элазарны аллында сойсунла. 4Дин къуллукъчу Элазар бармагъы бла ол къунажинни къанындан алып, Тюбешиу Чатырны[†] ал жанында жети кере бюрксюн[+]. 5Сора къунажинни терисин, этин, къанын, кирлери бла бирге Элазарны кёз аллында кюйдюрсюнле[+]. 6Дин къуллукъчу арзы[*] агъач, иссоп ханс эм къызыл жюн халы алсын да, кюйдюрюлген къунажинни юсюне атсын[+]. 7Андан сора дин къуллукъчу кийимин жуусун, кеси да жууунсун да, къонушха къайтсын; ингирге дери ол харам[†] боллукъду[+]. 8Къунажинни кюйдюрген адам[†] да кийимлерин жуусун, кеси да жууунсун; ингирге дери ол да харам боллукъду.

9Таза болгъан бир адам къунажинни кюлюн жыйсын да, аны къонушдан чыгъарып, бир таза жерге къуйсун. Ол кюл Исраил жамауатха харамлыкъдан тазалагъан суу этер ючюн сакълансын. Бу гюняхдан[†] тазалау къурманды[+].

10Къунажинни кюлюн жыйгъан адам кийимлерин жуусун, ол да ингирге дери харам боллукъду. Бу Исраил улулагъа бла араларында жашагъан тыш адамлагъа ёмюрлюк жорукъ болсун[+]. 11Ёлюкге тийген хар адам жети кюн харам боллукъду. 12Ол кесин ючюнчю бла жетинчи кюн тазалау суу бла тазаласын да, сора таза болур. Ючюнчю бла жетинчи кюн ол кесин тазаламаса уа, ол таза боллукъ тюйюлдю[+]. 13Ёлюкге тийген эм кесин тазаламагъан адам Раббийни Мекямын харам этеди. Ол адам Исраилни арасындан жокъ этилсин. Анга тазалау сууну бюркмегендиле да, ол харамды; аны харамлыгъы юсюнде къалгъанды[+]. 14Чатырда ёлген адамны юсюнден адет буду. Чатыргъа кирген хар адам эм чатырда болгъан хар адам жети кюнню харам боллукъдула. 15Чатырны ичинде башы жабылмагъан хар адыр да харам боллукъду[+].

16Аулакъда къылычдан ёлгеннге, неда кеси ёлгеннге, неда адам сюекге, неда къабыргъа тийген адам, жети кюнню харам боллукъду. 17Харамлы болгъан адам ючюн бир сауутну ичине кюйдюрюлген гюнях ючюн къурманны кюлюн салсынла да юсюне шаудан суу къуйсунла. 18Таза болгъан бир адам иссоп хансдан алсын да, аны ол суугъа батдырсын; сора чатыргъа, ичиндеги битеу адырлагъа бла адамлагъа, эмда адам сюекге, неда къабыргъа, неда къылычдан ёлгеннге, неда кеси ёлгенне тийген адамгъа бюрксюн[+]. 19Ючюнчю бла жетинчи кюн бир таза болгъан адам харам адамгъа ол сууну бюрксюн. Алай бла ол жетинчи кюн аны тазалар. Тазаланнган адам кийимлерин жуусун, кеси да жууунсун; ингирде ол таза болур[+]. 20Харамлы болгъан адам кесин тазаламаса уа, халкъны арасындан жокъ этилсин; нек десегиз, ол Раббийни Сыйлы[†] Жерин харам этеди. Анга тазалау сууну бюркмегендиле да, ол харамды[+]. 21Бу алагъа ёмюрлюк жорукъ боллукъду.

Тазалау сууну бюркген адам да кийимлерин жуусун. Тазалау суугъа тийген адам ингирге дери харам боллукъду. 22Харамлы болгъан адам тийген хар зат харам боллукъду, аллай затха тийген адам да, ингирге дери харам боллукъду.

### 20


Къаядан суу чыгъады


(Чыгъ. 17:1-7)

1Биринчи айда Исраил[†] улуланы битеу жамауаты Цин атлы къуу жерге келип, Кадешде тохтагъанды. Анда Мариям ёлгенди да, аны асырагъандыла[+]. 2Анда жамауатны сууу жокъ эди да, ала Муссагъа[†] бла Харуннга[†] къажау жыйылгъандыла[+]. 3Халкъ Муссагъа тырман этип, былай айта эди:

– Къарындашларыбыз[†] Раббийни[†] аллында ёлгенде биз да ёлгю эдик![+] 4Сиз Раббийни жамауатын бу къуу жерге неге келтиргенсиз? Биз мында малларыбыз бла бирге ёлюр ючюнмю? 5Сиз бизни Мисирден чыгъарып, бу аман жерге неге келтиргенсиз? Мында не мирзеу ёсмейди, не инжир, не жюзюм, не анар, не ичерге суу окъуна жокъду!

6Мусса бла Харун халкъдан айырылып, Тюбешиу Чатырны[†] эшигине келгендиле да, алайда беттёбен къапланнгандыла; сора алагъа Раббийни аламатлыгъы[†] кёрюннгенди[+]. 7Раббий Муссагъа:

8– Таякъны ал да къарындашынг Харун бла бирге жамауатны жый. Халкъны кёз аллында къаягъа айт да, ол суу берир. Сен алагъа къаядан суу берирсе да жамауатны да, малларыны да суусапларын къандырырса, – дегенди.

9Раббий буюргъаны кибик, Мусса Раббийни аллында тургъан таякъны алгъанды. 10Сора Мусса бла Харун жамауатны къаяны аллында жыйгъандыла да, Мусса алагъа:

– Эй къаугъачыла, бери тынгылачыгъыз! Биз сизге сууну бу къаяданмы берейик? – дегенди.

11Сора Мусса, къолун кётюрюп, таягъы бла къаяны эки кере ургъанды. Суу къуюлуп башлагъанды да, жамауат да, маллары да суусапларын къандыргъандыла. 12Раббий а Муссагъа бла Харуннга:

– Сиз Манга ийнанмагъаныгъыз себепли эм Исраил улуланы кёз алларында Мени сыйлылыгъымы[†] кёргюзтмегенигиз себепли, сиз бу халкъны Мен алагъа берген жерге кийирлик тюйюлсюз[+].

13Бу – Мерибаны сууу эди. Исраил улула анда Раббийге къажау къаугъа этгендиле, эм Раббий алагъа Кесини сыйлылыгъын кёргюзтгенди.


Эдом Исраилге ётерге къоймайды

14Мусса Кадешден Эдомну патчахына келечиле ийип, былай айтдыргъанды:

– Къарындашларынг Исраил улула былай айтадыла: «Башыбызгъа тюшген битеу къыйынлыкъланы сен билесе[+]. 15Бизни ата-бабаларыбыз Мисирге кёчген эдиле да, биз Мисирде кёп жашагъанбыз. Мисирлиле ата-бабаларыбызгъа да, бизге да хата этип тургъандыла[+]. 16Биз Раббийден тилегенде уа, Ол ауазыбызны эшитгенди да, мёлегин ийип бизни Мисирден чыгъаргъанды. Энди биз Кадешде, сени жеринги чегинде болгъан шахарда турабыз[+]. 17Ыразылыкъ бер, биз сени жеринги юсю бла ётейик. Биз сабанла, неда жюзюм бахчала ичи бла барлыкъ тюйюлбюз, къуюларынгдан суу да ичерик тюйюлбюз. Биз патчах жол бла ётерикбиз, жерингден чыкъгъынчы не онг, не сол жанына буруллукъ тюйюлбюз»[+].

18Алай а Эдом патчахы жууапха:

– Жерими юсю бла бармагъыз! Ётер амал этсегиз а, биз къылыч алып аллыгъызгъа чыгъарыкъбыз, – дегенди.

19Исраил улула анга:

– Биз уллу жол бла барлыкъбыз. Къуюларыгъыздан не биз, не малыбыз суу ичсек, биз аны хакъын тёлербиз. Биз жаланда жаяу ётерикбиз, – дегендиле[+].

20Ол а жууапха:

– Ётмегиз! – дегенди.

Сора, эдомлула алагъа къажау уллу эм кючлю аскер болуп чыкъгъандыла. 21Алай бла эдомлула аланы кеси жери бла ётерге къоймай, Исраил улула андан бир жанына бурулуп кетгендиле. 22Кадешден жолгъа чыгъып, Исраил улула, битеу жамауат Хор таугъа келгендиле[+].


Харун ауушады

23Хор тауну тийресинде, Эдом жерни чегинде, Раббий Муссагъа бла Харуннга былай айтханды:

24– Харун ёлюп, ата-бабаларына къошуллукъду. Мен Исраил улулагъа берген жерге ол кирлик тюйюлдю, нек десегиз сиз экигиз Мериба сууларында буйругъума бойсунмагъансыз[+]. 25Харунну бла уланы Элазарны алып, Хор таугъа чыкъ. 26Харунну кийимлерин юсюнден теш да, уланы Элазаргъа кийдир. Харун анда ёлюр да, ата-бабаларына къошулур[+].

27Мусса Раббий буюргъаны кибик этгенди. Битеу жамауатны кёз аллында ала Хор таугъа чыкъгъандыла. 28Мусса Харунну юсюнден кийимлерин тешип, уланы Элазаргъа кийдиргенди. Сора Харун анда, тау башында ёлгенди. Мусса бла Элазар а таудан тюшгендиле[+]. 29Жамауат Харунну ауушханын билгенде, битеу Исраил халкъы отуз кюн аны жиляуун этип тургъанды[+].

### 21


Исраил Арад шахарны халкъын хорлайды

1Исраил[†] Атаримни жолу бла барып болгъанды. Негебдеги Арад шахарны кенанлы[†] патчахы аны эшитгенде, алагъа чабыуул этип, бир ненчасын жесирге алгъанды[+]. 2Исраил Раббийге:[†]

– Сен бу халкъны бизни къолубузгъа берсенг, биз аны шахарларын, харам[†] этип, толусунлай къурутурбуз, – деп ант этгенди[+].

3Раббий Исраилни сёзлерин эшитип, кенанлыланы аны къолуна бергенди. Исраиллиле аланы шахарлары бла бирге харам этип къурутхандыла. Алай бла ол жерге Хорма[*] деп атагъандыла.


Багъыр жилян

4Сора исраиллиле Хор таудан жолгъа чыкъгъандыла. Эдом жерини чегинден ётмез ючюн, ала Къамиш тенгизни жолу бла баргъандыла. Алай, халкъ жолда таукеллигин тауусханды. 5Ала биягъы Аллахха да, Муссагъа[†] да тырман этип башлагъандыла:

– Сиз бизни Мисирден не ючюн чыгъаргъансыз? Биз бу къуу жерде ёлюр ючюнмю? Мында ётмек да жокъ, суу да жокъ! Бу къолайсыз аш а бизни безитип бошагъанды![+]

6Сора Раббий халкъгъа уу жилянланы ийгенди да, ала халкъны уруп, Исраил улуладан кёпле ёлгендиле. 7Халкъ Муссагъа келип:

– Биз Раббийге бла санга жалгъан тарыгъыуларыбыз бла гюнях[†] этдик. Раббийге дуа эт, Ол бизден жилянланы кетерсин, – деди.

Мусса халкъ ючюн дуа этди. 8Сора Раббий Муссагъа:

– Уу жилянны суратын къура да аны къурукъгъа бегит. Жилян ургъан адам,[†] анга къарап, сау къалыр, – деди.

9Мусса багъыр жилян къурап, аны къурукъгъа бегитгенди. Жилян адамны ургъан заманда, ол, багъыр жиляннга къараса, сау къала эди.


Исраил улула Моабха барадыла

10Исраил улула жолгъа чыгъып, Оботда жерлешгендиле[+]. 11Оботдан жолгъа чыгъып Ийе-Абаримде, Моабдан кюнчыгъыш жанында болгъан къуу жерде тохтагъандыла[+]. 12Андан чыгъып, Зеред ёзенде тохтагъандыла[+]. 13Андан чыгъып, Арнон сууну башха жанында, аморлуланы чеклеринден тышында жайылгъан къуу жерде жерлешгендиле. Нек дегенде, Арнон суу Моабны бла аморлуланы арасындагъы чекди[+]. 14Аны себепли «Раббийни урушлары» китапда былай айтылады:

15«Суфа жердеги Уахеб шахар
эм Арнон сууну ауузлары,
эмда Ар жерге созулгъан, Моаб чегини узунундагъы ауузланы бетлери»[+].

16Андан ала Беер къуюсуна баргъандыла. Бу къуюну жанында Раббий Муссагъа:

– Халкъны жый да, алагъа суу берирме, – дегенди.

17Ол заманда Исраил бу жырны айтханды:

«Эй къую, толу бол!
Анга жыр айтыгъыз!
18Бачамала бу къуюну къазгъандыла,
халкъны мырзалары аны
асалары бла, таякълары бла къазгъандыла».

Къуу жерден ала Маттанагъа, 19Маттанадан – Нахалиелге, Нахалиелден – Бамотха баргъандыла; 20Бамотдан а – Моабны къуу тюзюнде Фисга тауну тёппеси кёрюннген жерде болгъан ауузда жерлешгендиле.


Исраил Сихон патчахны хорлайды


(Эсг. 2:24-37)

21[•]Исраил аморлуланы патчахы Сихоннга келечиле ийип, анга:

22– Бизге жеринг бла ётерге эркинлик бер. Биз сабанлагъа бла жюзюм бахчалагъа кирлик тюйюлбюз, къуюладан суу ичерик тюйюлбюз. Сени жерингден ётгюнчю биз жаланда патчах жол бла барлыкъбыз[+].

23Алай а Сихон исраиллилеге кеси жери бла ётерге эркинлик бермегенди. Ол битеу аскерин жыйып, Исраилге къажау къуу жерге чыкъгъанды. Яхасха келип ол Исраил бла уруш этгенди. 24Исраиллиле аны къылычлары бла уруп хорлагъандыла да, Арнон аууздан Яббок ауузгъа дери, Аммон улуланы чегине дери аны жерин къолгъа алгъандыла, аммонлуланы чеклери уа бегитилип эдиле[+]. 25Исраиллиле битеу андагъы шахарланы къолгъа алгъандыла эмда аморлуланы битеу шахарларында, Хешбон шахарда бла аны тийресинде болгъан элледе жашап башлагъандыла. 26Хешбон аморлуланы патчахы Сихонну ара шахары эди. Сихон а Моабны алгъыннгы патчахы бла уруш этип, аны къолундан Арноннга дери битеу жерин сыйыргъан эди.

27Аны себепли таурухчула былай айтадыла:

«Хешбоннга келигиз,
Сихонну шахары къуралсын эм бек этилсин!
28Нек десегиз, Хешбондан от чыкъгъанды,
Сихонну шахарындан жаннганды.
Ол Моабны Ар шахарын жутханды,
Арнон дуппурларыны иелерин ашагъанды.
29Палах санга, эй, Моаб!
Жокъ болгъанса сен, Хемошну[*] халкъы!
Уланларын ол къачхынчыла этгенди,
къызларын да – аморлу патчахха, Сихоннга, жесирле этгенди[+].
30Садакъ атханбыз алагъа, Дибоннга дери Хешбон жоюлгъанды.
Медеба жанындагъы Нофахха дери аланы тонагъанбыз»[+].

31Алай бла Исраил аморлуланы жеринде жашап башлагъанды.

32Мусса Язер шахаргъа тинтип къараргъа адамла ийгенди. Исраиллиле Язерни тийресинде болгъан эллени къолгъа алып, анда жашагъан аморлуланы къыстагъандыла[+].


Исраиллиле Ог патчахны хорлайдыла


(Эсг. 3:1-11)

33Андан сора ала айланып Башан шахаргъа баргъан жол бла ёрге чыкъгъандыла. Башанны патчахы Ог битеу аскери бла бирге Эдрей шахарны тийресинде уруш этер ючюн алагъа къажау сюелгенди. 34Раббий Муссагъа:

– Андан къоркъма! Мен аны да, битеу аскерин да, битеу жерин да сени къолунга бергенме, – дегенди. – Хешбонда патчахлыкъ этген аморлула патчахы Сихоннга этгенинг кибик, сен анга да алай этерсе[+].

35Алай бла исраиллиле Огну, аны уланларын эм битеу аскерин къыргъандыла, бир инсанны сау къалдырмагъандыла эмда аны жерин къолгъа алгъандыла.

### 22


Балакъ патчах Биламны чакъырады

1Исраил[†] улула, жолгъа чыгъып, Моаб тюзлеринде, Иордан сууну жанында, Ерихон шахарны туурасында тохтагъандыла.

2Моабны патчахы Сиппор улу Балакъ исраиллиле аморлулагъа этгенлерин кёргенди[+]. 3Моаблыла Исраил ючюн бек тынгысыз болгъандыла. Исраиллиле асыры кёп болгъандан, моаблыла Исраил улуладан бек къоркъгъандыла.

4Моаблыла Мидиянны тукъум таматаларына:

– Бу уллу жыйын тёгерегибизде болгъанны, ёгюз сабанда кырдыкны ашагъанча ашап бошарыкъды, – дегендиле.

Ол заманда Моабны патчахы Сиппор улу Балакъ эди. 5Ол Беор улу Биламгъа келечиле ийгенди. Билам Эфрат суу бойнундагъы Пефор шахарда жашай эди. Балакъ аны чакъырып, былай айтханды:

– Мисирден бир халкъ чыгъып, жер юсюн басханды. Ала мени туурамда жерлешгендиле[+]. 6Тилейме, кел да, менден кючлю болгъан бу халкъны къаргъа. Сора, биз аланы хорлар ючюн, эм мен аланы жеримден къыстар ючюн, мени кючюм жетер. Мен билеме, сен кимге алгъыш этсенг, ол алгъышлыды, кимге къаргъыш этсенг да, анга къаргъышынг жетеди.

7Моабны бла Мидиянны тукъум таматалары, хыйны ючюн тёлерге саугъала да алып, жолгъа чыкъгъандыла. Биламгъа келгенде, ала анга Балакъны сёзлерин айтып билдиргендиле.

Билам алагъа:

8– Бу кечени мында къалыгъыз. Раббий[†] манга не айтса, сизге аллай жууап берирме, – деди.

Алай бла Моабны бийлери Билам бла къалгъандыла. 9Аллах Биламгъа келип:

– Бу санга келген адамла[†] кимдиле? – деди.

10Билам Аллахха:

– Моаб патчахы Сиппор улу Балакъ аланы манга былай айтыргъа ийгенди: 11«Мисирден чыкъгъан халкъ жер юсюн басханды. Кел да, аланы къаргъа. Сора, ала бла уруш этерге эм аланы жеримден къыстаргъа мени кючюм жетер», – деди.

12Аллах Биламгъа:

– Ала бла барма, ол халкъны къаргъама, нек десенг ол алгъышлыды, – дегенди.

13Эрттенликде Билам туруп, Балакъны бийлерине:

– Жеригизге къайтыгъыз. Раббий манга сизни бла барыргъа ыразылыгъын бермейди, – деди.

14Моаб бийлери Балакъгъа къайтып, анга:

– Билам бизни бла келирге унамады, – дедиле.

15Балакъ аладан да кёп эм аладан да сыйлы[†] болгъан бийлени ийди. 16Ала Биламгъа келип, анга:

– Сиппор улу Балакъ былай айтады: «Тилейме, манга келирге угъай деме. 17Мен санга уллу сый берирме, не айтсанг да этерме. Кел, бу халкъны мени ючюн къаргъа», – дедиле.

18Алай а Билам Балакъны адамларына жууапха:

– Балакъ манга кюмюшден бла алтындан толу тоханасын берсе да, мен Раббий Аллахымы буйругъуна къажау не гитче, не уллу бир зат эталлыкъ тюйюлме. 19Алай а сиз да бу кече мында къалыгъыз. Раббий манга дагъыда не айтханын билейим, – деди.

20Ол кече Аллах Биламгъа келип:

– Бу адамла сени чакъырыр ючюн келген эселе, тур да, ала бла бар, алай а жаланда Мен санга айтханны эт, – деди.


Биламны эшеги

21Билам эрттенликде турду да, тиши эшегине иер салып, Моабны бийлери бла барды. 22Алай а Аллах аны баргъанына ачыуланнганды да, Раббийни мёлеги анга барыргъа къоймаз ючюн, жолуна тургъанды. Билам эшегине минип баргъанды, биргесине да эки жумушчусу бар эди. 23Эшек Раббийни мёлегин кёрюп, жолдан сабаннга бурулду. Мёлек[†] къолунда къылычын хазыр этип тура эди. Билам эшекни жолгъа къайтарыр ючюн, аны тюйюп башлады.

24Раббийни мёлеги бир тар жолда, эки жюзюм бахчаны арасында сюелгенди. Алайда жолну эки жанында да хунала эдиле. 25Эшек Раббийни мёлегин кёрюп, хунагъа къысылды да, Биламны аягъын къысып, ачытды. Ол аны, биягъы, тюйюп башлады.

26Раббийни мёлеги, биягъы, алгъа барып, не онг, не сол жанына бурулур амал болмагъан бир тар жерде тохтады. 27Эшек Раббийни Мёлегин кёрюп, Биламны тюбюнде жерге жатды. Билам ачыуланып, эшекни таякъ бла тюйюп башлады. 28Сора Раббий эшекни ауузун ачдырды да, эшек Биламгъа:

– Сен мени юч кере былай тюерге мен санга не этдим? – деди.

29– Сен мени хыликке этгенсе! Къолумда къылыч болса эди, бусагъатдан сени уруп ёлтюрюр эдим! – деди Билам эшегине.

30Эшегʼа Биламгъа:

– Мен сени эшегинг тюйюлмеми? Биринчи кюнден башлап, бюгюннге дери сыртыма минип жюрюмедингми? Санга былай этер къылыгъым бармы эди? – деди.

– Угъай, – деди Билам.

31Сора Раббий Биламны кёзлерин ачды да, Раббийни жолда тургъан, къолунда хазыр къылычы болгъан мёлегин кёрюп, жерге беттёбен ауду.

32Раббийни мёлеги анга:

– Эшегинги юч кере не ючюн тюйгенсе? – деп сорду. – Менме санга къажау тургъан; нек десенг сени этгенинге Мен ыразы тюйюлме. 33Эшек мени кёрюп, юч кере жолдан бурулгъанды. Ол Менден бир жанына бурулмаса, сени Мен ёлтюрюр эдим, аны уа сау къояр эдим.

34Сора Билам Раббийни мёлегине:

– Мен гюнях[†] этдим. Мени тохтатыр ючюн жолда тургъанынгы билмедим. Энди Сен баргъаныма ыразы тюйюл эсенг, мен юйюме къайтайым.

35Раббийни мёлеги Биламгъа:

– Бу адамла бла бар, алай а жаланда Мен санга айтханымы айт, – деди.

Сора Билам Балакъны бийлери бла бирге барды. 36Балакъ Биламны келгенин эшитип, аны бла тюбешир ючюн жерини эм узакъ чегинде, Арнон ауузундагъы чекде болгъан моаблы шахаргъа келгенди[+]. 37Балакъ Биламгъа:

– Мен сени чакъырыргъа адамларымы ийген ушайма да! Сен манга келмей нек турдунг? Санга тийишли сый берирге кючюм жетмезми сунаса? – деди.

38– Ма, энди мен санга келдим, – деди Билам Балакъгъа. – Алай а мен кесимден бир зат айталырмамы? Аллах ауузума нени салса, аны айтырма.

39Сора Билам Балакъ бла бирге алайдан кетип, Кирият-Хусотха келди. 40Балакъ бугъаланы бла къойланы къурман этип, Биламгъа бла биргесине болгъан бийлеге эт юлюш ийди.


Биламны биринчи файхамбарлыкъ сёзю

41Экинчи кюн эрттенликде Балакъ Биламны Бамот-Баалгъа[†] чыгъарды. Билам андан Исраил халкъны бир кесегин кёрдю.

### 23

1Билам Балакъгъа:

– Мында манга жети къурман жер[†] къур да, жети бугъа бла жети къочхар хазырла, – деди.

2Балакъ Билам айтханча этди. Балакъ бла Билам хар къурман жерни юсюнде бирер бугъаны бла бирер къочхарны толусунлай кюйдюрюлген къурманнга келтирдиле. 3Сора Билам Балакъгъа:

– Сен мында, къурманларынг къатында тур, мен а барайым да, Раббий[†] аллыма чыкъса, Ол манга билдиргенни, санга да айтырма, – деди.

Сора ол бир жалан дуппургъа чыкъды.

4Аллах Биламгъа кёрюндю. Билам Анга:

– Жети къурман жер къургъанма мен, хар бирини юсюнде къурманнга бирер бугъа бла бирер къочхар келтиргенме, – деди.

5Раббий Биламгъа не айтырыгъын билдирип:

– Балакъгъа къайтып, муну айт, – деди.

6Билам къайтды да, ма, Балакъ къурманларыны къатында Моабны битеу бачамалары бла бирге тура эди. 7Сора Билам файхамбар[†] сёзюн айтды:

– Арам жерден чакъыртды мени Балакъ,
Моаб патчахы – кюнчыгъыш тауладан алып келтирди:
«Кел, мени ючюн Якъупну къаргъа;
кел, Исраилге[†] налат бер!»
8Аллах аланы къаргъамайды,
мен а къалай къаргъайым?
Раббий алагъа налат бермейди,
менми налат берейим?
9Аланы къаяла тёппесинден кёреме,
дуппурладан къарайма алагъа.
Ма, энчи жашагъан миллет,
ол башха миллетле кибик тюйюлдю[+].
10Якъупну туудукъларыны санын ким билир,
Исраилни тёртден бирин да ким санар?
Ала жер букъусу кибик кёпдюле.
Тюзлюклюле ёлгенлери кибик ёлейим мен,
ажалым да аланы ажаллары кибик болсун![+]

11Балакъ Биламгъа:

– Манга бу этгенинг неди? Душманларыма къаргъыш этер ючюн келтиргенме мен сени, сен а алагъа алгъыш этесе! – деди.

12Билам а жууапха:

– Раббий аузума салгъан сёзлени айтыргъа керек тюйюлмеми? – деди.


Биламны экинчи файгамбарлыкъ сёзю

13Сора Балакъ анга былай айтды:

– Мени бла бир башха жерге кел да, андан сен аланы кёрюрсе. Сен аланы барын угъай, жаланда бир бёлегин кёрлюксе. Аланы мени ючюн ол жерден къаргъа.

14Балакъ Биламны алып, Фисга тауну тёппесиндеги Софим тюзге элтди. Анда ол жети къурман жер къурду да, хар бирини юсюнде бирер бугъаны бла бирер къочхарны толусунлай кюйдюрюлген къурманнга келтирди. 15Билам Балакъгъа:

– Сен мында къурманларынг къатында тур, мен а Раббийни аллына барайым, – деди.

16Раббий Биламгъа тюбешип, анга не айтырыгъын билдирди:

– Балакъгъа къайтып, муну айт, – деди.

17Билам къайтды да, ма, Балакъ къурманларыны къатында Моабны бачамалары бла бирге тура эди. Балакъ анга:

– Раббий не айтды? – деп сорду.

18Сора Билам файхамбар сёзюн айтды:

– Эй, Балакъ, тур да тынгыла!
Сиппор улу, манга къулакъ сал!
19Аллах инсан тюйюлдю, жалгъан сёз айтмаз,
Ол адам[†] улу тюйюлдю, тюрленмез.
Ол айтып, айтханын этмезми?
Сёз берип, сёзюн толтурмазмы?
20Алгъыш этерге буюрулгъанды манга;
Ол алгъыш этгенди, мен аны ызына аллыкъ тюйюлме.

21Палах кёрюнмейди Якъупда,
хата эсленмейди Исраилде.
Раббий Аллахлары биргелеринеди,
ала Анга Патчахыбыз дейдиле.
22Аллах аланы Мисирден чыгъаргъанды;
къарыуу[†] кийик ёгюзню къарыуу кибикди[+].
23Якъупха къажау фалчылыкъ жокъду,
Исраилге къажау хыйны жокъду.
Якъупну юсюнден бир заманда айтырла,
Исраилни юсюнден: «Аллах этгеннге къарагъыз!» – дерле.
24Ма, тиши аслан кибик турады халкъ,
аслан кибик кётюрюледи!
Ашын ашап бошагъынчы ол тынчаймаз,
ёлтюргенлерини къанындан къаннгынчы жатмаз[+].

25Сора Балакъ Биламгъа:

– Къаргъыш да этме алагъа, алгъыш да этме! – деди.

26Билам Балакъгъа жууапха:

– Раббий не айтса, аны этеригими айтмадыммы санга? – деди.


Биламны ючюнчю файхамбарлыкъ сёзю

27Сора Балакъ Биламгъа:

– Кел, мен сени дагъыда бир башха жерге элтейим. Ким биледи, Аллахны ыразылыгъы бла сен алайдан алагъа къаргъыш этер эсенг, – деди.

28Балакъ Биламны алып, къуу жерге айланнган Пеор тауну башына элтди. 29Билам Балакъгъа:

– Мында манга жети къурман жер къур да, жети бугъа бла жети къочхар хазырла, – деди.

30Балакъ Биламны айтханын этди эмда хар къурман жерде бирер бугъаны бла бирер къочхарны толусунлай кюйдюрюлген къурманнга келтирди.

### 24

1Билам, Раббий[†] Исраилни[†] алгъышларгъа ыразы болгъанын кёрюп, алгъынча илишан излерге бармай, бетин къуу жерге айландыргъанды. 2Билам къарап Исраилни тайпа-тайпа жерлешип тургъанын кёргенде, Аллахны Руху анга энди да,[+] 3ол быллай файхамбар[†] сёз айтды:

– Беор улу Биламны файхамбар сёзю,
кёзю ачыкъ болгъанны файхамбар сёзю,
4Аллахны айтханын эшитгенни файхамбар сёзю,
Къудуретли Аллахдан кёрюнюуле кёргенни,
жер юсюне аугъанны, алай а кёзлери ачыкъ болгъанны:

5Нечик аламатдыла чатырларынг, Якъуп,
мекямларынг, Исраил халкъы!
6Ол пальма чегет кибик,
суу боюнунда терек бахчала кибик жайылыпды,
Раббий орнатхан алоэ тереклеча,
суу жагъасында арзы тереклеча жайылыпды.
7Челекледен суу къуюллукъду:
урлукъларын сугъарыргъа суу жетерча боллукъду.

Патчахы Агагдан уллу боллукъду;
патчахлыгъы кётюрюллюкдю.

8Аллах аланы Мисирден чыгъаргъанды,
къарыулары[†] – кийик ёгюзню къарыууду.
Душман болгъан халкъланы ала ашап битдирирле,
аланы сюеклерин ууатырла,
аланы садакъла бла урурла[+].
9Аслан кибик жерге къысыладыла ала,
тиши аслан кибик жатадыла – аланы къобарыргъа ким базыныр?

Сизге алгъыш этген алгъышлы болсун,
Сизге къаргъыш этген къаргъышлы болсун![+]

10Балакъ Биламгъа бек ачыуланнганды. Ол, жумдурукъларын кётюрюп, анга:

– Мен сени душманларыма къаргъыш эт деп чакъыргъанма, сен а алагъа юч кере алгъыш этгенсе![+] 11Кет мындан! Бар юйюнге! Мен санга хурмет этерге айтханма, алай а Раббий сени хурметсиз къалдыргъанды, – деди.


Биламны ахыргъы файхамбар сёзлери

12Билам Балакъгъа жууапха былай айтды:

– Сен манга келечилеринги ийгенде, мен алагъа айтхан эдим: 13«Балакъ манга кюмюшден бла алтындан толу тоханасын берирге айтса да, мен Раббийни буйругъундан чыгъаргъа болаллыкъ тюйюлме, кеси аллыма не иги, не аман бир зат да эталлыкъ тюйюлме. Жаланда Раббий не айтса, аны айтырыкъма». 14Болса да, энди мен халкъыма къайтама, алай а келлик заманда бу халкъ сени халкъынга не этеригин санга билдирейим.

15Сора ол бу файхамбар сёзюн айтды:

– Беор улу Биламны файхамбар сёзю,
кёзю ачыкъ болгъанны файхамбар сёзю,
16Аллахны айтханын эшитгенни файхамбар сёзю,
Аллаху-Тааладан билим алгъанны,
Къудуретли Аллахдан кёрюнюу кёргенни,
жер юсюне аугъанны, кёзлери уа ачыкъ къалгъанны сёзю:

17Кёреме Аны, алай а бусагъат тюйюл;
Анга къарайма, алай а жууукъ тюйюл.
Якъупдан бир жулдуз чыгъады;
Исраилден патчах таякъ кётюрюледи,
Моабны чеклерин сындырады,
Шетни битеу уланларын урады[+].
18Эдомну къолгъа аллыкъдыла,
Аны душманы Сеирни да кючлерикдиле,
Исраил а бек боллукъду.
19Якъупдан башчы чыгъарыкъды да
шахарлада сау къалгъанланы жоярыкъды.

20Сора Билам амаликлилеге къарады да быллай файхамбар сёз айтды:

– Миллетле арасында биринчи эди Амалек,
келлик заманда уа ол думп этилир[+].

21Сора ол кенлилеге къарады да быллай файхамбар сёз айтды:

– Мекямыгъыз бекди,
уягъыз къаяда къуралгъанды;[+]
22алай а кенлиле жоюллукъдула,
Ашшур сизни жесирге алып кетерикди.

23Билам дагъыда быллай файхамбар сёз айтды:

– Аллах муну этгенде,
ким сау къалыр?
24Киттимден кемеле келликдиле,
Ашшурну бла Эберни бойсундурлукъдула,
алай а кеслери да думп боллукъдула[+].

25Сора Билам тебиреп, артха кеси юйюне къайтды, Балакъ да, кеси жолуна айланып, кетди.

### 25


Исраил Баал-Пеор тейриге табынады

1Исраиллиле[†] Шиттимде жашагъанда, халкъ моаблы къызла бла саякълыкъ этип башлагъанды[+]. 2Ол къызла исраиллилени кеси аллахларына къурман этерге чакъыра эдиле. Исраил халкъы къурман этни ашап, аланы аллахларына табынып тебирегенди[+]. 3Алай бла Исраил Баал-Пеор[†] тейриге табынып башлагъанды. Аны ючюн Раббий[†] Исраилге бек чамланнганды[+]. 4Раббий Муссагъа:[†]

– Бу халкъны битеу бачамаларын алып, бары кёрюрча Мени аллымда ас. Сора мени Исраилге чамланыуум тынчайыр, – деди[+].

5Мусса Исраилни къадыларына:

– Хар биригиз адамларыгъызны[†] арасында Баал-Пеор тейриге табыннганланы ёлтюрюгюз, – деди.

6Ол заманда Исраил улуларындан бир адам келип, Муссаны да, битеу жамауатны да кёз аллында, ала Тюбешиу Чатырны[†] аллында жиляй тургъан заманда, кеси юйюрюне бир мидиянлы къызны келтиреди. 7Дин къуллукъчу[†] Харунну[†] уланы Элазардан туугъан Пинехас муну кёргенде, жеринден туруп, жамауатдан айырылып, къолуна сюнгюню алды[+]. 8Сора исраиллини ызындан чатыргъа кирди да, сюнгюню экисине да чанчды. Сюнгю исраиллини да, къызны да къарынларын[†] тешип чыкъды. Андан сора Исраил улуланы арасында ёлет тохтады[+]. 9Болсада, ёлетден къырылгъанланы саны 24 000 адам болду.

10Раббий Муссагъа былай айтды:

11– Дин къуллукъчу Харунну уланы Элазардан туугъан Пинехас Мени Исраил улулагъа чамланыууму тынчайтханды. Мени жаным ауругъаны кибик, аланы арасында аны жаны да ауругъанды. Ол себепден Мен Исраил улуланы чамланыуумда жокъ этмедим. 12Алайды да, анга айт, Мен аны бла ырахатлыкъ кесамат[†] бегитеме. 13Бу кесамат анга бла аны туудукъларына ёмюрлюк дин къуллукъчулукъ кесамат боллукъду. Аны Аллахы ючюн жаны ауругъанын кёргюзтюп, Исраил улуланы жакълагъанды.

14Мидиянлы къыз бла бирге ёлтюрюлген исраиллини аты Салу улу Зимрий болгъанды. Ол шимонлуланы бир атауулуну бачамасы эди. 15Ёлтюрюлген мидиянлы къызны аты уа Козбий эди. Ол Сурну къызы эди, Сур а Мидиянны бир юйюрюню таматасы, тайпаны бачамасы эди[+].

16Раббий Муссагъа:

17– Мидиянлыланы душманлагъа санап жокъ этигиз, – деди, –[+] 18нек десегиз, ала да сизге душманнга этгенни этгендиле. Ала сизни Пеор бла эм эгечлери бла, мидиянлы бачаманы къызы Козбий бла терилтгендиле; Пеор ючюн болгъан ёлетни заманында ол къыз ёлтюрюлгенди.

### 26


Исраил халкъ экинчи кере саналады

1Ёлетден сора Раббий[†] Муссагъа[†] бла дин къуллукъчу[†] Харунну[†] уланы Элазаргъа:

2– Исраил[†] улуланы битеу жамауатын, жыл санлары жыйырмадан атлагъанланы, аскер къуллукъгъа жараулуланы, аталарыны юйюрлерине кёре санагъыз, – дегенди[+].

3Ол себепден Мусса бла дин къуллукъчу Элазар Моабны тюзлеринде, Иордан суу жанында, Ерихон шахарны къаршысында, 4Раббий Муссагъа буюргъаны кибик, жыл санлары жыйырмадан атлагъан исраиллилени санагъандыла.

Мисирден чыкъгъан Исраил улула быладыла:

5Исраилни тюнгюч уланы Рубен. Рубенни туудукълары:

Ханохдан – ханохлула тукъуму;
Паллудан – паллулула тукъуму;[+]
6Хесрондан – хесронлула тукъуму;
Кармийден – кармийлиле тукъуму[+].

7Была рубенлиле тукъумларыдыла; алада 43 730 адам[†] саналгъанды[+].

8Паллуну уланы Элиаб эди, 9Элиабны уланлары уа – Немуел, Датан эм Абирам эдиле. Датан бла Абирам жамауатны башчылары эдиле. Ала Корах бла эм аны нёгерлери бла бирге Муссагъа бла Харуннга къажау туруп, Раббийге къажау къозгъалыу этгендиле[+]. 10Жер, ауузун ачып, аланы Къорах бла бирге жутханды. Корахны нёгерлери уа 250 адамны от кюйдюрген заманда ёлгендиле. Бу халкъгъа эсгертиу болгъанды[+]. 11Алай а Корахны уланлары ол кюн ёлмегендиле[+].

12Шимонну туудукъларыны тукъумлары:

Немуелден – немуеллиле тайпасы;
Яминден – яминлиле тайпасы;
Яхинден – яхинлиле тукъуму;[+]
13Зерахдан – зерахлыла тукъуму;
Шаулдан – шауллула тукъуму.

14Была шимонлуланы тукъумларыдыла – 22 200 адам[+].

15Гадны туудукъларыны тукъумлары:

Сефондан – сефонлула тукъуму;
Хаггийден – хаггийлиле тукъуму;
Шунийден – шунийлиле тукъуму;[+]
16Ознийден – ознийлиле тукъуму;
Эрийден – эрийлиле тукъуму;
17Ароддан – ародлула тукъуму;
Арелийден – арелийлиле тукъуму.

18Была Гадны тукъумларыдыла. Алада 40 500 адам саналгъанды[+].

19Яхуданы уланлары Эр бла Онан эдиле. Эр бла Онан Кенанда[†] ёлгендиле[+].

20Яхуданы туудукъларыны тукъумлары:

Шеладан – шелалыла тукъуму;
Пересден – переслиле тукъуму;
Зерахдан – зерахлыла тукъуму.
21Пересни туудукълары:
Хецрондан – хецронлула тукъуму;
Хамулдан – хамуллула тукъуму.

22Была Яхуданы тукъумларыдыла. Алада 76 500 адам саналгъанды[+].

23Иссахарны туудукъларыны тукъумлары:

Толадан – толалыла тукъуму;
Пууадан – пууалыла тукъуму;[+]
24Яшупдан – яшуплула тукъуму;
Шимрондан – шимронлула тукъуму.

25Была Иссахарны тукъумларыдыла. Алада 64 300 адам саналгъанды[+].

26Зебулунну туудукъларыны тукъумлары:

Середден – середлиле тукъуму;
Элондан – элонлула тукъуму;
Яхлеелден – яхлиеллиле тукъуму[+].

27Была зебулунлула тукъумларыдыла. Алада 60 500 адам саналгъанды[+].

28Юсюпню[†] уланлары Манашени бла Эфрайимни туудукъларыны тукъумлары:[+]

29Манашени туудукълары:

Макирден – макирлиле тайпасы; Макир Гиладны атасы эди;
Гиладдан – гиладлыла тукъуму.
30Гиладны туудукълары:
Иезерден – иезерлиле тукъуму;
Хелекден – хелеклиле тукъуму;
31Асриелден – асриеллиле тукъуму;
Шекемден – шекемлиле тукъуму;
32Шемидадан – шемидалыла тукъуму;
Хеферден – хеферлиле тукъуму.
33Хефер улу Селофхадны уланлары болмай, жаланда къызлары бар эди. Аланы атлары Махла, Ноа, Хогла, Милка эм Тирца[+].

34Была Манашени тукъумларыдыла. Алада 52 700 адам саналгъанды[+].

35Эфрайимни туудукъларыны тукъумлары:

Шутелахдан – шутелахлыла тукъуму;
Бекерден – бекерлиле тукъуму;
Тахандан – таханлыла тукъуму.
36Шутелахны туудукълары:
Эрандан – эранлыла тукъуму.

37Была Эфрайимни тукъумларыдыла. Алада 32 500 адам саналгъанды.

Была Юсюпню туудукъларыны тукъумларыдыла[+].

38Беняминни туудукъларыны тукъумлары:

Беладан – белалыла тукъуму;
Ашбелден – ашбеллиле тукъуму;
Ахирамдан – ахирамлыла тукъуму;[+]
39Шуфамдан – шуфамлыла тукъуму;
Хуфамдан – хуфамлыла тукъуму.
40Беланы уланлары болгъанды: Ард бла Нааман.
Арддан – ардлыла тукъуму;
Наамандан – нааманлыла тукъуму.

41Была Беняминни тукъумларыдыла. Алада 45 600 адам саналгъанды[+].

42Данны туудукъларыны тукъумлары:

Шухамдан – шухамлыла тукъуму.

Была Данны тукъумларыдыла[+]. 43Ала бары да шухамлыла тукъумла эдиле. Алада 64 400 адам санаугъа киргенди[+].

44Ашерни туудукъларыны тукъумлары:

Имнадан – имналыла тукъуму;
Ишбийден – ишбийлиле тукъуму;
Бриядан – бриялыла тукъуму;[+]
45Брияны туудукъларындан:
Хеберден – хеберлиле тукъуму;
Малкиелден – малкиеллиле тукъуму.
46Ашерни Серах атлы бир къызы бар эди.

47Была Ашерни тукъумларыдыла. Алада 53 400 адам саналгъанды[+].

48Нафталийни туудукъларыны тукъумлары:

Яхсеелден – яхсееллиле тукъуму;
Гунийден – гунийлиле тукъуму;[+]
49Есерден – есерлиле тукъуму;
Шиллемден – шиллемлиле тукъуму.

50Была Нафталийни тукъумларыдыла. Алада 45 400 адам саналгъанды[+].

51Битеу Исраил улуланы саны 601 730 адам болгъанды[+].

52Раббий Муссагъа былай айтханды:

53– Тукъумлагъа адамларыны санына кёре жер юлюшле юлешинсинле. 54Адамы кёп тукъумгъа уллуракъ юлюш, адамы аз тукъумгъа уа гитчерек юлюш бер. Хар тукъум санаугъа кирген адамларына кёре жер юлюш алсын[+]. 55Жер чёп атып юлешинсин. Ала жер юлюшлени тайпаланы адам санларына кёре алсынла. 56Адамлары кёп эм адамлары аз болгъан тайпалагъа жер юлюшле чёп тюшгеннге кёре юлешинсинле.

57[•]Лебийлилени[†] санаугъа кирген тукъумлары:

Гершондан – гершонлула тукъуму;
Кохатдан – кохатлыла тукъуму;
Мерарийден – мерарийлиле тукъуму.
58Лебий улуланы ичинде болгъан тукъумла:
либнийлиле тукъуму;
хебронлула тукъуму;
махлийлиле тукъуму;
мушийлиле тукъуму;
корахлыла тукъуму.

Кохат Амрамны бабасы эди. 59Амрамны къатыныны аты Йохебед эди. Ол Лебийни туудукъларындан эди да, Мисирде лебийлиле арасында туугъанды. Ол Амрамгъа Харунну, Муссаны эм эгечлери Мариямны туудургъанды. 60Харун Надабны, Абихуну, Элазарны эм Итамарны аталары болгъанды[+]. 61Алай а Надаб бла Абиху Раббийни аллына келишмеген отну келтирген заманда ёлгендиле[+].

62Лебийлилени саналгъанлары – бир айлыкъла бла андан тамата эр кишилери – 23 000 адам болгъанды. Ала башха Исраил улула бла бирге саналмагъандыла, нек дегенде, Исраил улуланы арасында алагъа жер юлюш берилмегенди[+].

63Мусса бла дин къуллукъчу Элазар санагъан адамла быладыла. Ала Исраил улуланы Моабны тюзлеринде, Иордан сууну жанында, Ерихон шахарны къаршысында санагъандыла. 64Бу саналгъанланы арасында Мусса бла дин къуллукъчу Харун Синай[†] атлы къуу жерде алгъын санагъан Исраил улуларындан бири да жокъ эди. 65Раббий алагъа къуу жерде ёллюклерин айтхан эди да, аладан Ефунне улу Калебден бла Нунну жашы Ешуадан башха бир адам къалмагъанды[+].

### 27


Селофхадны къызлары


(Сан. 36:1-12)

1[•]Селофхад Хеферни жашы эди, Хефер Гиладны жашы эди, Гилад Макирни жашы эди, Макир Менашени жашы эди, Менаше Юсюпню[†] жашы эди. Селофхадны Махла, Ноа, Хогла, Милка эм Тирца атлы къызлары бар эди. Ала келип,[+] 2Муссаны[†] бла дин къуллукъчу[†] Элазарны аллында, бачамаланы бла битеу жамауатны аллында, Тюбешиу Чатырны[†] эшик аллында туруп былай айтдыла:

3– Бизни атабыз къуу жерде ёлгенди. Ол, Раббийге[†] къажау чыкъгъан Корахны нёгерлери арасында тюйюл эди, кеси гюняхы[†] ючюн ёлгенди, уланлары уа жокъ эди[+]. 4Уланлары болмагъаны ючюн, атабызны аты тукъумуну арасындан жокъ болургъа нек керекди? Атабызны къарындашлары[†] бла тенг бизге да жер юлюш бер.

5Мусса аланы бу ишлерин Раббийни аллына келтирди да, 6Раббий Муссагъа былай айтды:

7– Селофхадны къызлары тюз айтадыла. Алагъа аталарыны къарындашларыны арасында жер юлюш айыр да, аталарыны юлюшюн алагъа бер. 8Исраил[†] улулагъа былай айт: «Биреу, уланы болмай ёлсе, аны жер юлюшюн къызына беригиз. 9Къызы болмаса, жер юлюшюн туугъан къарындашларына, 10туугъан къарындашлары болмаса уа, атасыны къарындашларына беригиз. 11Атасыны къарындашлары да болмаса уа, жер юлюшюн аны тукъумунда эм жууугъуна беригиз, ол анга ие болсун. Раббий Муссагъа буюргъаны кибик, бу Исраил улулагъа бегим эм жорукъ болсун»[+].


Нунну жашы Ешуа Муссаны орнуна салынады

12Раббий Муссагъа былай айтханды:

– Абарим таууна чыкъ да Мен Исраил улулагъа берген жерге къара[+]. 13Аны кёргенден сора, къарындашынг Харун[†] кибик, сен да ёлюп, ата-бабаларынга къошулурса,[+] 14нек десенг, сиз Цин атлы къуу жерде Мени буйругъума сыйынмагъансыз. Аны бла, Мериба сууларында жамауат Манга къажау тургъанда, сиз аланы кёз аллында Мени сыйлылыгъымы[†] кёргюзтмегенсиз.

(Бу Кадеш къатындагъы Цин атлы къуу жердеги Мерибаны сууларыдыла)[+].

15Мусса Раббийге:

16– Раббий, хар жанлы затха рух берген Аллах бу жамауатха башчылыкъгъа бир адам[†] салса эди[+]. 17Ол алларында барып аланы жюрютюр эди. Раббийни жамауаты сюрюучюлери болмагъан къойла кибик болмасын, – деди.

18Раббий Муссагъа былай айтды:

– Юсюнде Рух болгъан Нунну жашы Ешуаны ал да, башына къолунгу сал[+]. 19Аны дин къуллукъчу Элазарны эм битеу жамауатны аллына сал да, кёз алларында сени орунунга башчы эт[+]. 20Битеу Исраил жамауаты анга тынгыласын деп, анга кесинги даражангдан бер. 21Ол дин къуллукъчу Элазарны аллында турсун, Элазар а анга Раббийни аллында Урим ташны юсю бла сурап, анга оноу келтирсин. Ешуа, Исраил улула эм битеу жамауат хар затны башлагъан эм хар затны битдирген да, аны сёзюне кёре этсинле.

22Мусса Раббий анга буюргъаны кибик этгенди. Ол Ешуаны алып, дин къуллукъчу Элазарны бла битеу жамауатны аллында сюегенди. 23Къолларын аны башына салгъанды да, Раббий Муссагъа айтханы кибик, аны халкъгъа башчы этгенди.

### 28


Харкюнлюк къурманла


(Чыгъ. 29:38-42)

1[•]Раббий[†] Муссагъа[†] былай айтханды:

2– Исраил[†] улулагъа буйрукъ берип, былай айт: «Сиз эс бёлюп, Мени саугъаларымы, Манга жагъымлы ийис берген, отда кюйдюрюлген къурман ашы болгъан саугъаларымы, Манга заманында келтиригиз»[+]. 3Алагъа айт: «Сиз Раббийге этерик отда кюйдюрюлген къурман буду: толусунлай кюйдюрюлген дайым къурманнга хар кюн сайын эки къыяусуз къозу, 4аладан бирин эрттенликде, бирси къозуну уа ингирде келтиригиз. 5Мирзеу саугъагъа да бидиш ундан эфаны ондан бирин[*] алып, анга зейтун жауну да хинни тёртден бирин къошуп, келтиригиз. 6Бу дайым этилген толусунлай кюйдюрюлген саугъады. Ол Синай[†] тауунда буюрулгъанды, Раббийге жагъымлы ийис берген, отда кюйдюрюлген къурманды. 7Хар къозу бла бирге къуюлгъан саугъагъа бир литр чагъыр къуюлсун. Аны Раббийге сыйлы[†] жерде саугъагъа къуюгъуз. 8Экинчи къозуну уа ингирде, сиз эрттенликде келтиргенча мирзеу саугъа бла эм къуюлгъан саугъа бла бирге келтиригиз. Бу – Раббийге жагъымлы ийис берген, отда кюйдюрюлген къурманды.


Шабат кюн къурманла

9Шабат кюн[†] эки къыяусуз къозуну, мирзеу саугъагъа да жау къошулгъан юч килограмм бидиш унну, къуюлгъан саугъа бла бирге келтиригиз. 10Бу – хар шабат кюн этилген толусунлай кюйдюрюлген къурманды. Муну дайым къурманны бла биргесине къуюлгъан саугъаны тышында келтиригиз.


Жангы Ай байрамда этилген къурманла

11Хар жангы айны биринчи кюнюнде Раббийге толусунлай кюйдюрюлген къурманнга эки бугъа, бир къочхар эм жети къыяусуз къозу келтиригиз[+]. 12Хар тананы биргесине мирзеу саугъагъа, зейтун жау къошулгъан 4,5 килограмм бидиш ун, къочхарны биргесине уа – зейтун жау къошулгъан 3 килограмм бидиш ун келтиригиз; 13къозуну биргесине уа саугъагъа – зейтун жау къошулгъан 1,5 килограмм бидиш ун келтиригиз. Бу – Раббийге жагъымлы ийис берген, толусунлай отда кюйдюрюлген къурманды. 14Къуюлгъан саугъагъа хар бугъаны биргесине 2 литр, къочхарны биргесине – 1,25 литр, къозуну биргесине уа 1 литр чагъыр болсун. Бу – жылны ичинде хар жангы айны биринчи кюнюнде этилген толусунлай кюйдюрюлген къурманды. 15Дагъыда гюнях[†] ючюн къурманнга Раббийге бир теке келтиригиз; аны толусунлай кюйдюрюлген дайым къурманны тышында, къуюлгъан саугъалары бла бирге келтиригиз.


Къутхарылыу байрамында бла Ачымагъан Ётмекле байрамында этилген къурманла


(Чыгъ. 12:14-20; Леб. 23:5-8; Эсг. 16:1-8)

16[•]Биринчи айны онтёртюнчю кюню – Раббийни Къутхарылыу байрамыды[+]. 17Ол айны отбешинчи кюню да байрам болсун. Жети кюнню ачымагъан ётмек ашагъыз[+]. 18Биринчи кюн сыйлы жыйылыу болсун, ишге къатышмагъыз. 19Раббийге отда кюйдюрюлген къурманнга, толусунлай кюйдюрюлген къурманнга эки бугъа, бир къочхар эм жети къозу келтиригиз; ала къыяусуз болургъа керекдиле. 20Аланы биргелерине мирзеу саугъагъа зейтун жау къошулгъан бидиш будай ун келтиригиз: хар тананы биргесине 4,5 килограмм, къочхарны биргесине – 3 килограмм, 21жети къозудан хар къозуну биргесине уа – 1,5 килограмм. 22Гюнях ючюн къурманнга да, сиз тазаланыр ючюн, бир теке келтиригиз. 23Муну хар эрттеннги къурманны, толусунлай кюйдюрюлген дайым къурманны тышында келтиригиз. 24Дагъыда, жети кюнню ичинде хар кюн сайын алай этигиз. Бу – Раббийге жагъымлы ийис берген, отда кюйдюрюлген аш саугъады. Муну толусунлай кюйдюрюлген дайым къурманны бла къуюлгъан саугъасыны тышында келтирирге керекди. 25Жетинчи кюн да сыйлы жыйылыу болсун, ишге къатышмагъыз.


Оракъла байрамында этилген къурманла


(Леб. 23:15-22; Эсг. 16:9-12)

26[•]Биринчи Битимле кюнюнде, Ыйыкъла байрамында сиз Раббийге жангы мирзеуден саугъа келтиргенде сыйлы жыйылыу болсун, ишге къатышмагъыз. 27Раббийге жагъымлы ийис берген къурманнга эки бугъаны, бир къочхарны эм жети къозуну толусунлай кюйдюрюлген къурманнга келтиригиз. 28Аланы биргелерине мирзеу саугъагъа зейтун жау къошулгъан бидиш будай унну келтиригиз: хар тананы биргесине 4,5 килограмм, къочхарны биргесине – 3 килограмм, 29жети къозудан хар къозуну биргесине уа – 1,5 килограмм. 30Сиз тазаланыр ючюн да бир теке келтиригиз. 31Быланы толусунлай кюйдюрюлген дайым къурманны эм аны биргесиндеги мирзеу саугъадан тышында, тийишли къуюлгъан саугъалары бла келтиригиз. Ала къыяусуз болургъа керекдиле».

### 29


Сур Быргъыла байрамында этилген къурманла


(Леб. 23:23-25)

1Жетинчи айны биринчи кюнюнде сыйлы[†] жыйылыу болсун, ишге къатышмагъыз. Ол кюн Сур Быргъыла таууш этигиз[+]. 2Раббийге[†] жагъымлы ийис берген, толусунлай кюйдюрюлген къурманнга бир бугъа, бир къочхар эм жети къозу келтиригиз. Ала къыяусуз болургъа керекдиле. 3Ала бла бирге мирзеу саугъагъа зейтун жау къошулгъан бидиш будай ун келтиригиз: тана бла бирге 4,5 килограмм, къочхар бла бирге – 3 килограмм, 4жети къозудан хар къозу бла бирге – 1,5 килограмм. 5Сизни тазалар ючюн, гюнях[†] ючюн къурманнга бир теке да келтиригиз. 6Быланы жангы айны къурманыны бла аны мирзеу саугъасыны тышында, дайым къурманны бла аны мирзеу саугъасыны тышында эм аланы къуюлгъан саугъаларыны тышында келтиригиз. Бу – Раббийге жагъымлы ийис берген, толусунлай отда кюйдюрюлген къурманды.


Тазалау Кюн этилген къурманла


(Леб. 23:26-32)

7Жетинчи айны онунчу кюнюнде сизде сыйлы жыйылыу болсун. Ораза тутуп, жаныгъызны жууаш этигиз, бир тюрлю ишге къатышмагъыз[+]. 8Раббийге жагъымлы ийис берген, толусунлай кюйдюрюлген, къурманнга къыяусуз бир бугъа, бир къочхар эм жети къозу келтиригиз. 9Ала бла бирге мирзеу саугъагъа зейтун жау къошулгъан бидиш будай ун келтиригиз: тана бла бирге 4,5 килограмм, къочхар бла бирге – 3 килограмм, 10жети къозудан хар къозу бла бирге – 1,5 килограмм. 11Гюнях ючюн къурманнга бир теке да келтиригиз. Быланы Тазалау Кюн этилген гюнях ючюн къурманны, дайым толусунлай кюйдюрюлген къурманны, аны мирзеу саугъасыны эм аланы къуюлгъан саугъаларыны тышында келтиригиз.


Чатырла байрамында этилген къурманла


(Леб. 23:33-43; Эсг. 16:13-17)

12[•]Жетинчи айны онбешинчи кюнюнде сизде сыйлы жыйылыу болсун, бир тюрлю ишге къатышмагъыз. Жети кюнню ичинде Раббийге байрам этигиз. 13Раббийге жагъымлы ийис берген, толусунлай отда кюйдюрюлген къурманнга онюч бугъа, эки къочхар эм онтёрт къозу келтиригиз. Ала къыяусуз болургъа керекдиле. 14Ала бла бирге зейтун жау къошулгъан бидиш будай ундан мирзеу саугъа болсун: онюч бугъаны хар бири бла бирге – 4,5 килограмм, эки къочхарны хар бири бла бирге – 3 килограмм, 15онтёрт къозуну да хар бири бла бирге – 1,5 килограмм. 16Гюнях ючюн къурманнга бир теке да келтиригиз; аны дайым толусунлай кюйдюрюлген къурманны, аны мирзеу саугъасыны эм аны къуюлгъан саугъасыны тышында келтиригиз.

17Экинчи кюн онеки бугъа, эки къочхар эм онтёрт къозу келтиригиз. Ала къыяусуз болургъа керекдиле. 18Танала, къочхарла эм къозула бла бирге, аланы санларына кёре, буюрулгъаныча, низамгъа кёре мирзеу саугъала эм къуюлгъан саугъала келтиригиз. 19Тийишли мирзеу саугъа бла эм къуюлгъан саугъала бла толусунлай кюйдюрюлген дайым къурманны тышында, гюнях ючюн къурманнга бир теке да келтиригиз.

20Ючюнчю кюн онбир бугъа, эки къочхар эм онтёрт къозу келтиригиз. Ала къыяусуз болургъа керекдиле. 21Танала, къочхарла эм къозула бла бирге, аланы санларына кёре, буюрулгъаныча, низамгъа кёре мирзеу саугъала эм къуюлгъан саугъала келтиригиз. 22Тийишли мирзеу саугъа бла эм къуюлгъан саугъала бла толусунлай кюйдюрюлген дайым къурманны тышында, гюнях ючюн къурманнга бир теке да келтиригиз.

23Тёртюнчю кюн он бугъа, эки къочхар эм онтёрт къозу келтиригиз. Ала къыяусуз болургъа керекдиле. 24Танала, къочхарла эм къозула бла бирге, аланы санларына кёре, буюрулгъаныча, низамгъа кёре мирзеу саугъала эм къуюлгъан саугъала келтиригиз. 25Тийишли мирзеу саугъа бла эм къуюлгъан саугъала бла толусунлай кюйдюрюлген дайым къурманны тышында, гюнях ючюн къурманнга бир теке да келтиригиз.

26Бешинчи кюн тогъуз бугъа, эки къочхар эм онтёрт къозу келтиригиз. Ала къыяусуз болургъа керекдиле. 27Танала, къочхарла эм къозула бла бирге, аланы санларына кёре, буюрулгъаныча, низамгъа кёре мирзеу саугъала эм къуюлгъан саугъала келтиригиз. 28Тийишли мирзеу саугъа бла эм къуюлгъан саугъала бла толусунлай кюйдюрюлген дайым къурманны тышында, гюнях ючюн къурманнга бир теке да келтиригиз.

29Алтынчы кюн сегиз бугъа, эки къочхар эм онтёрт къозу келтиригиз. Ала къыяусуз болургъа керекдиле. 30Танала, къочхарла эм къозула бла бирге, аланы санларына кёре, буюрулгъаныча, низамгъа кёре мирзеу саугъала эм къуюлгъан саугъала келтиригиз. 31Тийишли мирзеу саугъа бла эм къуюлгъан саугъала бла толусунлай кюйдюрюлген дайым къурманны тышында, гюнях ючюн къурманнга бир теке да келтиригиз.

32Жетинчи кюн жети бугъа, эки къочхар эм онтёрт къозу келтиригиз. Ала къыяусуз болургъа керекдиле. 33Танала, къочхарла эм къозула бла бирге, аланы санларына кёре, буюрулгъаныча, низамгъа кёре мирзеу саугъала эм къуюлгъан саугъала келтиригиз. 34Тийишли мирзеу саугъа бла эм къуюлгъан саугъала бла толусунлай кюйдюрюлген дайым къурманны тышында, гюнях ючюн къурманнга бир теке да келтиригиз.

35Сегизинчи кюн сизде сыйлы жыйылыу болсун, бир тюрлю ишге къатышмагъыз. 36Раббийге жагъымлы ийис берген, толусунлай отда кюйдюрюлген къурманнга бир бугъаны, бир къочхарны эм жети къозу келтиригиз. Ала къыяусуз болургъа керекдиле. 37Тана бла, къочхар бла эм къозула бла бирге, аланы санларына кёре, низамгъа кёре мирзеу саугъа эм къуюлгъан саугъала келтиригиз. 38Тийишли мирзеу саугъа бла эм къуюлгъан саугъала бла толусунлай кюйдюрюлген дайым къурманны тышында, гюнях ючюн къурманнга бир теке да келтиригиз.

39Бу къурманланы Раббийге байрам кюнлеригизде келтиригиз. Аланы нюзюрле[†] ючюн неда кеси ыразылыкъдан келтирилген толусунлай кюйдюрюлген къурманланы, мирзеу саугъаланы, къуюлгъан саугъаланы эм саламатлыкъ къурманланы тышында келтиригиз[+].

### 30

1Мусса[†] Раббий[†] буюргъан хар затны Исраил[†] улуларына айтып билдиргенди.


Сыйлы ант юсюнден жорукъла

2Исраил улуланы тайпа башчыларына Мусса былай айтханды:

– Раббий былай буюргъанды:

3Биреу Раббийге ант этсе неда кесини сёз берип бла байласа, берген сёзюн бузмасын, ауузундан чыкъгъан хар сёзюн толтурсун[+]. 4Атасыны юйюнде жашагъан къыз Раббийге ант этсе неда сёз берсе, 5аны атасы уа антын, неда сёзюн эшитгенде тынгылап къойса, аны битеу этген антлары эм хар берген сёзю аны бла бегитилликдиле. 6Алай а, ант сёзлени эшитгенде, атасы ыразылыгъын бермесе, ол къызны этген анты, неда берген сёзю бегитиллик тюйюлдю. Атасы ыразылыкъ бермегени себепли Раббий ол къызгъа аны кечерикди.

7Ол ант этген, неда сёз берген къыз эрге чыгъып, 8аны эри уа, аланы юсюнден эшитгенде тынгылап къойса, аны этген антлары эм берген сёзлери аны бла бегитилликдиле. 9Алай а аланы эшитгенде эри анга ыразылыгъын бермесе, аны бла ол этилген антны, неда берилген сёзню жокъ этерикди, эм Раббий ол къызгъа аны кечерикди.

10Башсыз къалгъан, неда эринден айырылгъан къатынны уа хар ант сёзю бегитилликди.

11Эри болгъан тиширыу ант этсе, неда сёз берип, кесин байласа, 12эри уа, аны эшитгенде, тынгылап къойса эм угъай демесе, аны битеу этген антлары бла хар берген сёзю аны бла бегитилликдиле. 13Алай а, аланы эшитгенде, эри ыразылыкъ бермесе, аны битеу этген антлары бла берген сёзлери бегитиллик тюйюлдюле: аны эри аланы жокъ этгенди да, Раббий ол тиширыугъа аны кечерикди. 14Тиширыуну, кесин жууаш этер ючюн хар этген антына бла хар берген сёзюне аны эри ыразылыгъын берирге, неда бермезге эркинди. 15Алай а эри кюн сайын тынгылап турса, ол аны битеу этген антларын бла берген сёзлерин аны бла бегитирикди. Аланы юсюнден эшитгенде тынгылап къоюп, ол аланы бегитеди. 16Аланы юсюнден эшитгенден бир талай заман озгъандан сора, ол алагъа ыразылыкъ бермесе, тиширыуну терслиги эрини башына тюшер.

17Эрни бла къатыныны, ата бла юйюнде жашагъан къызыны арасында болгъан келишиулени юсюнден Раббий Муссагъа берген бегимле быладыла.

### 31


Исраиллиле мидиянлылагъа дерт жетдиредиле

1Раббий[†] Муссагъа:[†]

2– Исраил[†] улула ючюн мидиянлылагъа дерт жетдир. Андан сора, сен ёлюп, ата-бабаларынга къошулурса, – дегенди[+].

3Мусса халкъгъа былай айтды:

– Мидиянлылагъа къажау уруш этип, алагъа Раббийни дертин жетдирир ючюн, арагъызда аскерчи эр кишилени сауутландырыгъыз. 4Исраилни хар тайпасындан бирер минг адам[†] сайлап, урушха жиберигиз.

5Исраилни минглеринден, хар тайпадан бирер минг адам сайлап, урушха онеки минг аскерчи сауутландырдыла. 6Мусса урушха хар тайпадан мингишер адам жиберди; биргелерине уа дин къуллукъчу[†] Элазарны уланы Пинехасны ийди. Пинехас а къолуна сыйлы[†] жерни кереклерин бла белги бериучю быргъыла алды[+].

7Раббий Муссагъа буюргъаны кибик, ала мидиянлылагъа къажау чыкъгъандыла да битеу эр кишилерин ёлтюргендиле. 8Ёлтюрюлгенлени арасында мидиянлы патчахланы: Эбийни, Рекемни, Сурну, Хурну эм Ребаны ёлтюргендиле. Беор улу Биламны да къылыч бла ёлтюргендиле[+]. 9Мидиянлы тиширыуланы бла сабийлени уа исраиллиле жесирге алгъандыла. Битеу малларын, къой-эчки сюрюулерин бла мюлклерин да сыйыргъандыла. 10Битеу жашагъан шахарларын бла чатыр къонушларын[†] а, кюйдюргендиле. 11Эмда битеу сыйырылгъан затланы, адамланы бла малланы, ала алып, 12жесирлени да, малланы да, мюлкню да Муссагъа, дин къуллукъчу Элазаргъа эм Исраил улула жамауатына, къонушларына келтиргендиле. Конушлары уа Моабны тюзлеринде, Иордан ёзенини жанында, Ерихон шахарны тийресинде эди.

13Мусса, дин къуллукъчу Элазар эм жамауатны бачамалары къонушдан аланы алларына чыкъгъандыла. 14Мусса урушдан къайтхан аскер таматалагъа – мингбашчылагъа бла жюзбашчылагъа – ачыуланнганды.

15Мусса алагъа:

– Сиз битеу тиширыуланы саулай нек къойгъансыз? – дегенди. – 16Бу тиширыула Билам юйретгени кибик этип, Исраил улуланы Пеор ючюн Раббийге тюзлюклерин бузгъанларына себеп болгъандыла. Аны ючюн Раббийни жамауатына ёлет киргенди[+]. 17Алайды да, битеу жашланы бла эр сынагъан тиширыуланы ёлтюрюгюз. 18Эр сынамагъан къызланы уа кесигизге къоюгъуз[+].

19Арагъызда биреуню ёлтюрген, неда ёлтюрюлгеннге тийген хар адам жети кюнню къонушдан тышында турсун. Ючюнчю бла жетинчи кюн кесигизни эм жесирлеригизни тазалагъыз[+]. 20Битеу кийимигизни бла териден, эчки жюнден эм агъачдан этилген хар затны тазалагъыз.

21Дин къуллукъчу Элазар урушха барып къайтхан аскерчилеге былай айтды:

– Раббий Муссагъа буюргъан Тауратны[†] низамы буду: 22алтын, кюмюш, багъыр, темир, тутурукъ[*], къоргъашин 23эмда отда кюймеген башха хар затха от сынатыгъыз да, ол таза болур. Алай аланы дагъыда харамлыкъдан[†] тазалагъан суу бла тазаларгъа керекди. Отха чыдамагъан хар затны уа суу бла чайкъаргъа керекди. 24Жетинчи кюн кийимлеригизни жууугъуз да, таза болурсуз. Сора къонушха къайтыргъа эркинсиз[+].


Сыйырылгъан хазнаны юлешиу

25Раббий Муссагъа былай айтды:

26– Сен, дин къуллукъчу Элазар эм жамауатны тукъум башчылары жесирге алыннган адамланы бла алыннган малны санагъыз. 27Алыннган затланы урушха баргъан аскерчилени бла битеу жамауатны арасында экиге бёлюгюз. 28Урушха баргъан аскерчилени юлюшлеринден Раббийге жасакъ ал. Хар беш жюз адамдан, тууардан, эшекден бла къой-эчкиден бир адам, тууар, эшек бла къой-эчки ал. 29Быланы аскерчилени юлюшлеринден ал да, Раббийге кётюрюлген саугъагъа дин къуллукъчу Элазаргъа бер. 30Исраил улуланы юлюшлеринден а адамладан, тууарладан, эшекледен, къой-эчкиледен эллиден бирин ал да, Раббийни Мекямыны кереклерине къарагъан лебийлилеге[†] бер.

31Мусса бла дин къуллукъчу Элазар, Раббий Муссагъа буюргъаны кибик этгендиле.

32Урушха баргъан аскерчиле душманларындан алгъанлары бу эди: 675 000 къой-эчки, 3372 000 тууар 3461 000 эшек 35эмда эр сынамагъан 32 000 къыз.

36Урушха баргъанлагъа тюшген жарты юлюш бу эди:

337 500 къой-эчки, 37аладан Раббийге бериллик жасакъ – 675 къой-эчки;
3836 000 тууар, аладан Раббийге бериллик жасакъ – 72 тууар;
3930 500 эшек, аладан Раббийге бериллик жасакъ – 61 эшек;
4016 000 жесир адам, аладан Раббийге бериллик – 32 адам.

41Раббий буюргъаны кибик, Мусса бу жасакъны, Раббийни кётюрюлген саугъасын дин къуллукъчу Элазаргъа берди.

42Урушха баргъан аскерчиледен алыннган, Мусса Исраил улулагъа айыргъан жартысы 43– жамауатха тюшген жарты юлюш бу эди: 337 500 къой-эчки, 4436 000 тууар, 4530 500 эшек 46эм 16 000 адам. 47Раббий Муссагъа буюргъаны кибик, Исраил улулагъа тюшген жарты юлюшден Мусса хар элли адамдан бла малдан бирин алып, аланы Раббийни Мекямыны кереклерине къарагъан лебийлилеге берди.

48Аскер таматала – мингбашчыла бла жюзбашчыла – Муссагъа келип, 49анга:

– Биз, къулларынг, бизни къолубузда болгъан аскерчилени санагъанбыз да, аладан бири да тас болмагъанды, – дедиле. – 50Аны себепли, биз Раббийге саугъагъа хар бирибиз урушда алгъан алтын затладан билек байлаула, бууунлукъла, жюзюкле, сыргъала эм мынчакъла келтиргенбиз. Быланы Раббийни аллында жанларыбыз ючюн тазалау этилсин деп келтиргенбиз[+].

51Мусса бла дин къуллукъчу Элазар аладан ол алтын затланы алгъандыла. 52Мингбашчыладан бла жюзбашчыладан алыннган, Мусса бла Элазар Раббийге саугъагъа келтирген алтынны ауурлугъу 201 килограмм эди. 53Аскерчиле уа урушда алыннган затланы кеслерине къойгъан эдиле[+]. 54Мусса бла дин къуллукъчу Элазар, мингбашчыладан бла жюзбашчыладан алтынны алып, ол Исраил улула ючюн Раббийни аллында эсгертиу болур ючюн, Тюбешиу Чатырны[†] ичине кийирип салгъандыла[+].

### 32


Иордан сууну кюнчыгъыш жанында жерлени юлешиу


(Эсг. 3:12-20)

1Рубен улуланы бла Гад улуланы бек уллу сюрюулери бар эди. Ала Язер бла Гилад жерле мал багъаргъа жарагъанларын кёргендиле[+]. 2Гад улулары бла Рубен улулары Муссагъа,[†] дин къуллукъчу[†] Элазаргъа эм жамауатны бачамаларына келип:

3– Атарот, Дибон, Язер, Нимра, Хешбон, Элале, Себам, Небо эм Беон шахарла – 4Раббий[†] Исраил[†] жамауатына бойсундургъан жерле – мал багъаргъа жараулудула; бизни уа, сени къулларынгы, малыбыз барды, – дедиле. –[+] 5Кёзюнгде ыразылыкъ тапхан эсек, бу жерни бизге, сени къулларынга, иеликге бер, бизни Иордан сууну башха жанына кёчюрме.

6Мусса Гад улулагъа бла Рубен улулагъа былай жууап къайтарды:

– Къарындашларыгъыз[†] урушха барып, сиз а мындамы къаллыкъсыз? 7Сиз Исраил улуланы Раббий берген жерге барыргъа талпыннганларын[*] нек къойдурасыз? 8Мен сизни аталарыгъызны Кадеш-Барнейден бу жерге къарап чыгъаргъа ийгенимде, ала да алай этген эдиле[+]. 9Ала Эшкол ёзеннге келип, жерге къарап чыкъгъанда, Исраил улуланы Раббий берген жерге барыргъа талпыннганларын къойдургъандыла. 10Ол кюн Раббий алагъа бек чамланып быллай ант сёз айтхан эди:[+] 11«Мен Ибрахимге,[†] Исхакъгъа[†] эм Якъупха бу жерни берирге ант этгенме. Алай а, Мисирден чыкъгъан, жыл санлары жыйырмадан атлагъанладан бу жерни бири да кёрлюк тюйюлдю, нек десенг, ала Манга битеу жюреклеринден бойсунмагъандыла[+]. 12Жангыз кенизли Ефунне улу Калеб бла Нунну жашы Ешуа кёрлюкдюле аны, нек десенг, ала Раббийге битеу жюреклеринден бойсуннгандыла»[+]. 13Раббий Исраилге чамланып, Раббийни кёз аллында аманлыкъ этген тёлю жокъ болгъунчу, Ол халкъны къуу жерледе къыркъ жылны айландырып тургъанды[+].

14Энди уа сиз, гюняхлы[†] тукъум, аталарыгъызны орунуна келип, Исраилге Раббийни чамланыуун андан да бек къайнатасыз! 15Сиз Раббийге бойсунургъа унамасагъыз, Ол бу халкъны энтта къуу жерде къоярыкъды да, аны бла сиз битеу бу халкъны жокъ этериксиз.

16Ала, Муссагъа жууукълашып, былай айтдыла:

– Биз мында къой-эчки сюрюулерибизге дуркъула, къатынларыбызгъа бла сабийлерибизге уа шахарла къурарыкъбыз, – дедиле. – 17Кесибиз а сауутланып, Исраил улуланы алларында барырбыз эм аланы жерлерине жетдирирбиз. Юйюрлерибиз а, бу жерде жашагъан адамладан[†] сакъланып, бегитилген шахарлада къалсынла. 18Исраил улуланы хар бири жер юлюшюн алгъынчы биз юйге къайтмакъ. 19Бизни жер юлюшюбюз Иорданны бу жанында, кюнчыгъыш жанында берилсе, Иорданны ол жанында биз ала бла бирге юлюш аллыкъ тюйюлбюз.

20Мусса алагъа былай жууап берди:

– Сиз айтханыгъыз кибик этсегиз, Раббийни аллында сауутланып, урушха барсагъыз, 21эм хар биригиз сауутланып, Раббий душманларын къыстагъынчы, Аны аллында Иорданны ары жанына ётюп, уруш этсегиз, 22жер Раббийге бойсуннгандан сора, къайтырсыз да, Раббийни бла Исраилни аллында борчугъуздан бош болурсуз, бу жер а Раббийни аллында сизни болур.

23Алай этмесегиз а, сиз Раббийни аллында гюняхлы болурсуз да, гюняхыгъыз ючюн келлик азапдан къутуллукъ тюйюлсюз. 24Юйюрлеригизге шахарла, къой-эчкилеригизге да дуркъула ишлегиз, берген сёзлеригизни уа, толтуругъуз.

25Гад улула бла Рубен улула Муссагъа:

– Биз, къулларынг, сен жюйюсханыбыз, буюргъанынг кибик этербиз, – дедиле. – 26Сабийлерибиз, къатынларыбыз, сюрюулерибиз эм битеу малларыбыз мында, Гилад шахарларында къалырла. 27Биз а, къулларынг, сен жюйюсханыбыз айтханынг кибик, барыбыз да Раббийни аллында аскерчиле болуп, сауутланып, сууну ол жанына уруш этерге барырбыз.

28Сора Мусса аланы юсюнден дин къуллукъчу Элазаргъа, Нунну жашы Ешуагъа эм Исраил халкъны тайпа башчыларына буйрукъ берди. 29Мусса алагъа:

– Гад улула бла Рубен улула, бары да сауутланып Раббийни аллында урушха, сизни бла бирге Иорданны ары жанына ётселе, жер сизге бойсуннган заманда, Гилад жерни алагъа иеликге беригиз. 30Ала сауутланып, сизни бла бирге ары жанына ётмеселе уа, ала сизни бла бирге Кенан[†] жеринде юлюш алсынла, – деди.

31Гад улула бла Рубен улула:

– Раббий къулларынга айтханы кибик этербиз. 32Биз сауутланып, Раббийни аллында Кенан жерине барырбыз, жер юлюшюбюз а Иорданны бу жанында болсун, – дедиле.

33Сора Мусса Гад улуларына, Рубен улуларына эм Юсюп[†] улу Манашени тайпасыны жартысына аморлула патчахы Сихонну къыралын эм Башанны патчахы Огну къыралын, – шахарлары бла эм аланы тийрелери бла бирге битеу жерни бергенди.

34Алай бла Гад улула бегитилген шахарла къурагъандыла: Дибон, Атарот, Ароер, 35Атрот-Шофан, Язер, Йогбеха, 36Бет-Нимра эм Бет-Харан шахарла, къойларына да дуркъула къурагъандыла. 37Рубен улула уа быллай шахарланы къурагъандыла: Хешбон, Элале, Кириятаим, 38Небо, Баал-Меон[†] (былагъа башха тюрлю атла аталгъандыла) эм Сибма. Курагъан шахарлагъа ала жангы атла бергендиле.

39Манаше улу Макирни туудукълары Гиладха келип, аны алгъандыла да, аморлуланы андан къыстагъандыла[+]. 40Мусса Гиладны Манаше улу Макирни туудукъларына бергенди да, ала анда жерлешгендиле. 41Манаше улу Яир барып анда бир ненча элни алгъанды да, алагъа Хауот-Яир («Яирни эллери») деп атагъанды[+]. 42Нобах а барып, Кенат шахарны тийресиндеги эллери бла бирге алгъанды да, анга Нобах деп, кеси атын атагъанды.

### 33


Исраиллилени тохтагъан жерлери

1Муссаны[†] бла Харунну[†] башчылыгъында Мисирден аскер-аскер чыкъгъандан сора, Исраил[†] улуланы жолларында тохтагъан жерлери быладыла. 2Раббий[†] буюргъаны кибик, Мусса аланы жолларында тохтагъан жерлерин жазгъанды. Жолоучулукъда аланы тохтагъан жерлери быладыла.

3Исраил улула биринчи айны онбешинчи кюнюнде Рамсесден жолгъа чыкгъандыла; ала Къутхарылыу байрамдан сора экинчи кюн битеу мисирлилени кёз алларында таукел чыкъгъандыла[+]. 4Мисирлиле уа ол кезиуде Раббий ёлтюрген тюнгючлерин асырай тура эдиле. Алай бла Раббий аланы тейрилерине сюд этгенди[+].

5Исраил улула, Рамсесден чыгъып, Суккотда жерлешгендиле[+].

6Суккотдан чыгъып, къуу жерни къыйырындагъы Этамда жерлешгендиле[+].

7Этамдан чыгъып, артха, Баал-Сефондан[†] кюнчыгъыш жанындагъы Пи-Хахиротха бурулуп, Мигдол къатында жерлешгендиле[+].

8Пи-Хахиротдан чыгъып, тенгиз ичи бла къуу жерге ётгендиле. Юч кюн Этам атлы къуу жер бла барып, Марада жерлешгендиле[+].

9Марадан чыгъып, Элимге келгендиле. Элимде онеки шаудан эм жетмиш хурма терек бар эди да, ала анда жерлешгендиле[+].

10Элимден чыгъып, Къамиш тенгизни жагъасында жерлешгендиле.

11Къамиш тенгизни жагъасындан чыгъып, Син атлы къуу жерде жерлешгендиле[+].

12Син атлы къуу жерден чыгъып, Дофкъада жерлешгендиле.

13Дофкъадан чыгъып, Алушда жерлешгендиле.

14Алушдан чыгъып, Рефидимде жерлешгендиле. Анда халкъгъа ичерге суу жокъ эди[+].

15Рефидимден чыгъып, Синай[†] атлы къуу жерде жерлешгендиле[+].

16Синай атлы къуу жерден чыгъып, Киброт-Хатауада жерлешгендиле[+].

17Киброт-Хатауадан чыгъып, Хасеротда жерлешгендиле[+].

18Хасеротдан чыгъып, Ритмада жерлешгендиле.

19Ритмадан чыгъып, Риммон-Пересде жерлешгендиле.

20Риммон-Пересден чыгъып, Либнада жерлешгендиле.

21Либнадан чыгъып, Риссада жерлешгендиле.

22Риссадан чыгъып, Кехелатада жерлешгендиле.

23Кехелатадан чыгъып, Шефер тауну тийресинде жерлешгендиле.

24Шефер таудан чыгъып, Харадада жерлешгендиле.

25Харададан чыгъып, Макхелотда жерлешгендиле.

26Макхелотдан чыгъып, Тахатда жерлешгендиле.

27Тахатдан чыгъып, Терахда жерлешгендиле.

28Терахдан чыгъып, Миткада жерлешгендиле.

29Миткадан чыгъып, Хашмонада жерлешгендиле.

30Хашмонадан чыгъып, Мосеротда жерлешгендиле.

31Мосеротдан чыгъып, Бене-Яаканда жерлешгендиле[+].

32Бене-Яакандан чыгъып, Хор-Хаггидгъадда жерлешгендиле.

33Хор-Хаггидгъаддан чыгъып, Ётватада жерлешгендиле[+].

34Ётватадан чыгъып, Абронада жерлешгендиле.

35Абронадан чыгъып, Эсион-Геберде жерлешгендиле[+].

36Эсион-Геберден чыгъып, Цин атлы къуу жердеги Кадешде жерлешгендиле[+].

37Кадешден чыгъып, Эдомну жерини чегинде болгъан Хор тауну тийресинде жерлешгендиле[+]. 38Дин къуллукъчу[†] Харун, Раббийни буюргъанына кёре, Хор таугъа чыгъып, анда ёлгенди. Бу, Исраил улула Мисирден чыкъгъандан сора 40-чы жылында, бешинчи айны биринчи кюнюнде болгъанды[+]. 39Хор тауда ёлгенде Харуннга 123 жыл бола эди.

40Негебде болгъан Арад шахарны кенанлы[†] патчахы Исраил улуланы келгенлерин эшитгенди[+].

41Исраиллиле Хор таудан чыгъып, Салмонада жерлешгендиле.

42Салмонадан чыгъып, Пунонда жерлешгендиле.

43Пунондан чыгъып, Оботда жерлешгендиле[+].

44Оботдан чыгъып, Моаб жерлеринде, Ийе-Абаримде жерлешгендиле[+].

45Ийе-Абаримден чыгъып, Дибон-Гадда жерлешгендиле.

46Дибон-Гаддан чыгъып, Алмон-Диблатаимде жерлешгендиле.

47Алмон-Диблатаимден чыгъып, Небо къатындагъы Абарим таулада жерлешгендиле[+].

48Абарим тауладан чыгъып, Моабны тюзлеринде, Ерихонну туурасында, Иордан жанында жерлешгендиле[+]. 49Ала Иордан жанында Бет-Ешимотдан Абел-Шиттимге дери Моабны тюзлеринде жерлешгендиле[+].

50Моабны тюзлеринде, Иордан жанында, Ерихонну туурасында Раббий Муссагъа былай айтды:

51– Исраил улулагъа былай айт: «Сиз Иордандан Кенаннга ётгенден сора 52ол жерде жашагъан битеу адамланы[†] къыстагъыз. Аланы тейрилерин бла табыныучу суратларын ууатыгъыз, сыртлыкълада табыныучу жерлерин да чачыгъыз[+]. 53Бу жерни къолгъа алып, анда жерлешигиз. Мен, Раббий, бу жерни сизге береме. 54Жерни тайпаланы арасында чёп атып юлешигиз. Уллу тукъумгъа уллу, гитчеге уа гитче юлюш беригиз. Чёп атханда не юлюш тюшсе, ол аланы болур. Жерлени тукъумла арасында юлешигиз[+].

55Сиз бу жерде жашагъан адамланы къыстамасагъыз а, къалгъан адамлары кёзлеригизге шинжи кибик, къабыргъагъызгъа да ийне кибик болурла, жашарыкъ жеригизде сизни тынчлыкъсыз этерле. 56Сора, Мен алагъа этерикни, сизге этерме».

### 34


Кенан жерни чеклери

1Раббий[†] Муссагъа[†] былай айтханды:

2– Исраил[†] улулагъа быллай буйрукъ берип, былай айт: «Кенан[†] жерине киргенигизде сизни юлюшюгюз боллукъ жерни чеклери буду.

3Къыбыла жаныгъыз Цин атлы къуу жерден Эдом чегини узунуна жайыллыкъды. Кюнчыгъыш жанында сизни къыбыла чегигиз Тузлу тенгизни къыйырындан башланып, 4къыбыла жанына Акраббим сыртлыкъгъа жетерикди, андан сора, Цин атлы къуу жер бла къыбыла жанына, Кадеш-Барнейге барлыкъды. Андан, чек Хасар-Аддаргъа барып, Асмоннга келликди, 5Асмондан а, Мисирни чегинде болгъан суугъа бурулуп, тенгизге келликди.

6Кюнбатышда чегигиз тенгиз боллукъду. Буду кюнбатышда чегигиз.

7Шималда чекни былай салыгъыз: чекни тенгизден Хор таугъа,[+] 8Хор таудан а Лебо-Хаматха белгилегиз. Андан чек Седатха барлыкъды, 9сора Цитроннга созуллукъду да, Хасар-Энаннга келликди. Шималда чегигиз буду.

10Кюнчыгъышда чегигизни Хасар-Энандан Шефамгъа белгилегиз. 11Шефамдан чек Айинни кюнчыгъыш жанындагъы Риблагъа барлыкъды да, Киннерет кёлден кюнчыгъыш жанына сыртла бла созуллукъду. 12Андан сора чек, Иордан суу бла энип, Тузлу тенгизге жетерикди.

Буду жеригизни хар жанындан болгъан чеклери»[+].

13Мусса Исраил улулагъа буйрукъ берип, былай айтды:

– Сиз чёп атып юлюшге аллыкъ жер буду. Раббий аны тогъуз бла жарым тайпагъа берирге буюргъанды. 14Нек десегиз, Рубен улулары тайпаны, Гад улулары тайпаны эм Манаше улулары тайпасыны жартысы жер юлюшлерин энди алгъандыла. 15Бу эки бла жарым тайпагъа жер юлюшлери Иорданны кюнчыгъыш жанында, Ерихонну туурасында берилгендиле.


Жерни юлеширге жууаплыла

16Раббий Муссагъа былай айтханды:

17– Жерни арагъызда юлеширик адамланы[†] атлары буду: дин къуллукъчу[†] Элазар бла Нунну жашы Ешуа. 18Жерни юлешир ючюн хар тайпадан бирер бачама салыгъыз. 19Аланы атлары быладыла:

Яхуданы тайпасындан Ефунне улу Калеб,[+]
20Шимонну тайпасындан Аммихуд улу Шемуел,
21Беняминни тайпасындан Кислон улу Элидад,
22Данны тайпасындан Йоглий улу Буккий бачама,
23Юсюпню[†] уланы Манашени тайпасындан Эфод[†] улу Ханниел бачама,
24Юсюпню уланы Эфрайимни тайпасындан Шифтан улу Кемуел бачама,
25Зебулунну тайпасындан Парнах улу Элисафан бачама,
26Иссахарны тайпасындан Аззан улу Палтиел бачама,
27Ашерни тайпасындан Шеломи улу Ахихуд бачама,
28Нафталийни тайпасындан Аммихуд улу Педахел бачама.

29Кенан жеринде Исраил улуларына жерни юлеширге Раббий бу адамлагъа буюргъанды.

### 35


Лебийлилеге берилген шахарла

1Моаб тюзлеринде, Иордан сууну жанында, Ерихонну туурасында Раббий[†] Муссагъа:[†]

2– Исраил[†] улулагъа буюр, ала кеслерини жер юлюшлеринде лебийлилеге[†] жашаргъа шахарла берсинле, – деди. – Шахарланы тёгерегинде отлауланы да беригиз. 3Сора аланы жашаргъа шахарлары да, сюрюулерине, малларына эм башха хайыуанларына отлаулары да болур. 4Лебийлилеге бериллик шахарланы тёгерегинде отлаула шахарны хунасындан жарым километр узакълыкъгъа дери болсунла. 5Шахарны тышында кюнчыгъышха 900 метр, къыбылагъа 900 метр, кюнбатышха 900 метр эм шималгъа 900 метр ёнчелегиз; шахар а ортада болсун. Шахарны тийресинде бу жер аланы малларына отлау болур.


Сакъланыу шахарла


(Эсг. 4:41-43; 19:1-14; Еш. 20:1-9 )

6Лебийлилеге берилген шахарладан алты шахар сакъланыу шахарла болсунла. Биреуню ёлтюрген адам[†] ары къачар. Аладан сора, лебийлилеге 42 шахар беригиз[+]. 7Битеулей лебийлилеге отлаулары бла бирге 48 шахар беригиз. 8Исраил улуланы мюлклеринден лебийлилеге шахарла бергенде, жер юлюшлери уллу болгъан тукъумладан кёбюрек шахар, жер юлюшлери гитче болгъан тукъумладан азыракъ шахар берилсин. Алай бла лебийлилеге шахарланы хар тукъум жер юлюшлерине кёре берилсин.

9[•]Раббий Муссагъа былай айтды:

10– Исраил улулагъа билдир: «Иорданны ары жанына, Кенан[†] жерге кёчгенден сора, 11кесигизге сакъланыу шахарла сайлагъыз. Башха адамны билмей ёлтюрген адам ары къачаргъа боллукъду[+]. 12Ала сизге дертчиден сакъланыу шахарла боллукъдула. Алай бла адам ёлтюргеннге жамауатны аллында сюд этилгинчи, аны ёлтюрмезле. 13Сиз берлик шахарладан алтысы сакъланыу шахарла болсунла. 14Юч шахарны Иорданны бу жанында, юч шахарны Кенан жерде беригиз да, ала сакъланыу шахарла болсунла. 15Ол алты шахар Исраил улулагъа, тышындан келген адамлагъа эм арагъызда жашагъан кёчгюнчюлеге сакъланыу шахарла болсунла. Башха адамны билмей ёлтюрген хар инсан ары къачаргъа боллукъду.

16Биреу башха адамны темир зат бла урса эм ол ёлсе, ургъан адам мурдарды. Мурдарны ёлтюрюрге керекди. 17Неда биреу, къолунда адамны ёлтюрюрге болаллыкъ ташы болуп, башха адамны урса, эм ол ёлсе, ургъан адам мурдарды. Мурдарны ёлтюрюрге керекди. 18Неда, къолунда адамны ёлтюрюрге болаллыкъ агъач зат болуп, ол башха адамны урса, эм ол ёлсе, ургъан адам мурдарды. Мурдарны ёлтюрюрге керекди. 19Мурдарны къан ючюн дертчи ёлтюрюр. Анга тюбегенлей, ол аны ёлтюрюр. 20Биреу башха адамны аман акъыл бла тюртсе, неда анга бир зат атса, эм ол ёлсе, 21неда душманлыгъындан жумдуругъу бла урса, эм ол ёлсе, аны ёлтюрюрге керекди, ол мурдарды. Къан ючюн дертчи тюз мурдаргъа тюбегенлей, ёлтюрюр.

22Алай а биреу башха адамны, душманлыгъы болмай, билмей тюртсе, неда аман ниети болмай анга бир зат атса,[+] 23неда, аны кёрмей, анга ёлтюрюрге болаллыкъ бир таш тюшюрсе, эм ол адам ёлсе, ол заран этген адамны уа анга душманлыгъы, неда аман ниети болмаса, 24жамауат ёлтюрген адамгъа бла къан ючюн дертчиге бу жорукълагъа кёре сюд этсин. 25Жамауат ёлтюрген адамны къан ючюн дертчиден къорууласын да, аны артха, ол къачхан сакъланыу шахаргъа къайтарсын. Сыйлы[†] жау бла майланнган баш дин къуллукъчу[†] ёлгюнчю, ол анда жашасын[+].

26Алай а ёлтюрген адам къачхан сакъланыу шахардан чыкъса, 27эм къан ючюн дертчи аны сакъланыу шахарны тышында тапса, эм дертчи аны ёлтюрсе, ол мурдарлыкъгъа саналлыкъ тюйюлдю. 28Нек десегиз, ёлтюрген адам сакъланыу шахарында баш дин къуллукъчу ёлгюнчю турургъа керекди. Баш дин къуллукъчу ёлгенден сора уа, ол юйюне къайтыргъа эркинди.

29Бу жорукъ сизге да, келлик тёлюлеригизге да битеу жашагъан жерлеригизде низам болсун.

30Биреу башха адамны ёлтюрсе, анга шагъат болгъанланы сёзлерине кёре, аны ёлтюрюрге керекди. Алай а адамны ёлтюрюр ючюн бир шагъатны сёзю тамам тюйюлдю[+].

31Ёлтюрюлюрге тийишли мурдарны жаны ючюн тёлеу алмагъыз; аны ажымсыз ёлтюрюрге керекди[+].

32Сакъланыу шахаргъа къачхан адам баш дин къуллукъчу ёлгюнчю кеси жерине къайтып жашар ючюн берилген тёлеуню да алмагъыз.

33Жашагъан жеригизни харам[†] этмегиз. Къуюлгъан къан жерни харам этеди. Юсюне къан къуюлгъан жер жаланда къан тёкгенни къаны бла тазаланады[+]. 34Жашагъан жеригизни харам этмегиз, анда Мен да турама. Мен, Раббий, Исраил улуланы арасында турама»[+].

### 36


Селофхадны къызларына айырылгъан жер юлюш


(Сан. 27:1-11)

1[•]Юсюп[†] улуланы тукъумларындан болгъан Манаше улу Макир улу Гилад улуланы тукъумуну атауул башчылары келип, Муссагъа[†] бла бачамалагъа, Исраил[†] улуланы атауул башчыларына сёлешгендиле. 2Ала былай айтхандыла:

– Раббий[†] жюйюсханыбызгъа жерни чёп атып Исраил улуланы арасында юлеширге буюргъанды. Андан сора, Раббий жюйюсханыбыз бизни жууугъубуз Селофхадны жер юлюшюн, аны къызларына берирге буюргъанды. 3Энди ала бир башха исраилли тукъумгъа эрге чыкъсала уа, жер юлюшлери бизни аталарыбызны жеринден алынып, ала баргъан тайпаны жерине къошуллукъдула. Алай бла бизге чёп атып берилген юлюшню кесеги бизден алынырыкъды. 4Исраил улулада эллинчи жыл, Мархамат Жыл болгъанда да, жер юлюшлери ала баргъан тайпагъа къошулуп къаллыкъдыла, эм аланы жер юлюшлери аталарыбызны тукъум жеринден алынырыкъдыла[+].

5Мусса Исраил улулагъа Раббийни сёзюне кёре былай буюрду:

– Юсюп улулары тайпаны айтханлары тюздю. 6Селофхадны къызлары юсюнден Раббийни буюргъаны буду: ала сюйгенлерине эрге барыргъа эркиндиле, алай а эрлери аталарыны тайпасыны тукъумларындан болургъа керекдиле. 7Исраилде жер юлюшле бир тайпадан башха тукъумгъа кёчмезге керекдиле. Исраил улуланы хар бири аталарындан къалгъан жер юлюшюн тутаргъа керекди. 8Исраил улуланы тукъумларында жер юлюшю болгъан хар къыз эрге жаланда атасыны тайпасындан болгъан кишиге чыкъсын. Алай бла Исраил улула аталарыны жер юлюшлерине ие болурла. 9Жер юлюш бир тайпадан башха тукъумгъа кёчмезге керекди. Исраил улуланы хар тайпасы юлюшге алгъан жери бла байламлы болсун.

10Селофхадны къызлары Раббий Муссагъа буюргъаны кибик этдиле. 11Селофхадны къызлары Махла, Тирца, Хогла, Милка эм Ноа аталарыны къарындашларындан[†] туугъанлагъа эрге баргъандыла. 12Эрлери Юсюп улу Манашени туудукъларындан эдиле да, жер юлюшлери аталарыны тайпасыны тукъумларында къалгъандыла.

13Моабны тюзлеринде, Иорданны жанында, Ерихонну туурасында Раббий Муссаны юсю бла Исраил улулагъа быллай буйрукъла бла жорукъла бергенди.

## Эсгериу

### Эсгериу

Эсгериу


Ал сёз

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]


### Ал сёз


Муссаны бешинчи китабы


Эсгериу


Ал сёз

«Эсгериу» – Тауратны ахыр китабыды. Аны магъанасы – Исраилге Аллахны жорукъларын билдирген Мусса файхамбарны ууазларыдыла. Исраил халкъ Моаб жерге келип, Кенаннга кирирге хазыр болуп тургъан заманда, Мусса алагъа, ала Кенан жерде тутарыкъ Тауратны жорукъларын эсгертеди. Нек дегенде, Синай тауда Кесамат этилгенден 40 жылгъа жууукъ заман озгъанды.

Бу китап Мусса файхамбарны юч уллу ууазындан (1–4 башла, 5–29 башла, 30–31 башла) эм ахыр сёзден къуралыпды. Китапны аты аны магъанасы бла келишеди: мында «Мисирден Чыгъыу», «Лебийлиле» эм «Санау» китаплада берилген жорукъланы кёбюсю эсгериледиле. Алагъа дагъыда Кенан жерде керек боллукъ жангы буйрукъла да къошуладыла.

Китапны эм тамаша башлырындан бирлери – Тауратны тутханлагъа алгъышла, аны бузгъанлагъа уа налат сёзледиле (27–30 башла). Ала Исраилни тарыхыны магъанасын ангыларгъа болушадыла. Заман озгъандан сора, Аллах ийген файхамбарла бла ууазчыла бу алгъышланы бла налатланы кёп кере сагъыннгандыла, Исраил халкъга палахла ма ол себепден келгенлерин билдиргендиле.

Б.э.д. VII-чи ёмюрде, Аллахны Табыныучу Юйю жангыртылгъан заманда, аны отоуларындан биринде бир эски китапны тапхан эдиле. Баям, ол «Эсгериу» китап болур эди. Ол заманда, Ёшия патчах, бу эртте унутулгъан Аллахны жорукъларын биринчи эшитгенди. Аллахны Сёзюн сан этмеген адамлагъа айтылгъан налатланы эшитгенде, ол Раббийден бек къоркъгъанды. Сора Исраил жамауатда Мусса файхамбардан бери болмагъан дин тазалау башланнган эди.

«Эсгериу» китап Аллахны бирлигине ийнаныргъа юйретеди. Битеу Тауратны баш магъанасын ангылатады – Раббийни битеу жюрекден сюйюп, Анга къуллукъ этерге керек болгъанын.

Муссаны биринчи ууазы (1:1–4:43).
Ал сёз (1:1-5).
Эсгериуле (1:6–4:43).
Муссаны экинчи ууазы (4:44–28:68).
Ал сёз (4:44-49).
Он фарыз (5:1-21).
Аллахха бойсунуугъа чакъырыу (5:22–11:32).
Аллахха тюз табыныу (12:1–13:18).
Тауратны буйрукълары (14:1–26:19).
Алгъышла бла къаргъышла (27:1–28:68).
Муссаны ючюнчю ууазы (29:1–33:29).
Сыйлы кесаматны жангыртыу (29:1–30:20).
Ешуну оноучулукъгъа салыу (31:1-29).
Муссаны жыры бла халкъгъа этген алгъышы (31:30–33:29).
Муссаны ёлюмю (34:1-12).

### 1


Мусса файхамбарны эсгериулери

1Муссаны[†] битеу Исраилге[†] сёлешип айтхан сёзлери. Халкъ ол заманда Иордан сууну кюнчыгъыш жанындагъы къуу жерде, Суф шахарны туурасында эдиле, бир жанындан Паран шахар, бирси жанындан а Тофел, Лабан, Хасерот эм Дизахаб шахарла болуп. 2Хореб[*] таудан чыгъып, Сеир таула бла баргъанда, Кадеш-Барней жерге дери онбир кюнлюк жолду[+].

3Мисирден чыкъгъандан сора, къыркъынчы жылда, онбиринчи айны биринчи кюнюнде[*], Мусса Исраил улулагъа сёлешип, Раббий[†] аланы юсюнден анга буюргъан хар затны билдиргенди[+]. 4Бу, Мусса Хешбон шахардагъы аморлу Сихон патчахны ууатхандан сора эмда Аштарот бла Эдрей шахарлада оноу этген башанлы Ог патчахны ууатхандан сора болгъанды[+].

5Иордан сууундан кюнчыгъыш табада, Моаб деген жерде, Мусса бу Тауратны[†] ангылата башлагъанды:

6– Раббий Аллахыбыз Хореб тауда бизге: «Бу тауну тийресинде жашагъаныгъыз боллукъду, – дегенди. –[+] 7Тебирегиз да, аморлуланы тауларына бла аланы къоншу халкъларына барыгъыз: Иордан ёзеннге, таулагъа, тауланы кюнбатышдагъы этеклерине, Негеб жерге эм тенгизни жагъаларына. Кенанлыланы[†] жерлерине барып, Лебаннга, уллу Эфрат суугъа дери окъуна ётюгюз[+]. 8Ма, Мен ол жерни сизге бергенме. Мен, Раббий, аны сизни ата-бабаларыгъыз Ибрахимге,[†] Исхакъгъа[†] эм Якъупха ант этип, алагъа бла аланы туудукъларына берирге айтханма; барыгъыз да, къолгъа алыгъыз аны», – деп айтханды[+].


Сюдюлени салыу


(Чыгъ. 18:13-27)

9Ол заманда мен сизге: «Мен кесим элтирча, сиз манга асыры ауур жюксюз[+]. 10Раббий Аллахыгъыз, сизни кёбейтгенди, бюгюн сиз кёкде жулдузлача кёпсюз[+]. 11Ата-бабаларыгъызны Аллахы Раббий сизни дагъыда минг кере кёбейтсин эмда, Кеси айтханы кибик, сизни алгъышлы этсин! 12Алай, сизни даулашларыгъызны ауур жюгюн мен кесим жангыз къалай кётюрюп турайым? 13Хар бир тайпагъыз арагъыздан акъылман, ангылаулу эм намыслары жюрюген адамланы[†] айырыгъыз, аланы сизге башчыла этейим», – деген эдим.

14Сиз а манга жууапха: «Айтханынг игиди», – деген эдигиз.

15Сора мен тайпаларыгъызны башчыларындан акъылман эм намыслары жюрюген адамла алып, аланы мингбашчыла, жюзбашчыла, эллибашчыла, онбашчыла этип, тайпаларыгъызгъа таматала этип салгъан эдим[+]. 16Ол заманда мен сизни тёречилеригизге буйрукъ берип: «Къарындашларыгъызны[†] даулашларына эс бёлюп тынгылагъыз эм тюз сюд этигиз, ала экиси да исраилли болсала да, бири – исраилли, бири тыш адам болса да[+]. 17Сюд этген заманда биреу жанлы болмагъыз. Сёзю ётгеннге, бош адамгъа да тынгылагъыз. Кишиден къоркъмагъыз, нек дегенде, сюд Аллахданды. Иш къыйын болса уа, аны манга келтиригиз, мен анга тынгыларма», – деген эдим[+]. 18Ол заманда мен сизге не этеригигизни барын да айтхан эдим.


Жиберилген тасхачыла


(Сан. 13:1-33)

19[•]Сора биз, Раббий Аллахыбыз бизге буюргъанча, Хоребден чыгъып, ол сиз кёрген уллу эм къоркъунчлу къуу жерни юсю бла аморлуланы тау жерлерине бардыкъ да, Кадеш-Барнейге келдик. 20Ол заманда мен сизге былай айтдым: «Раббий Аллахыбыз бизге берген аморлуланы тау жерлерине сиз жетдигиз. 21Къарагъыз, Раббий Аллахыгъыз бу жерни сизге бергенди. Ата-бабаларыгъызны Раббий Аллахы буюргъанча, барыгъыз да, къолгъа алыгъыз аны. Къоркъмагъыз, кёлсюз болмагъыз»[+].

22Ол заманда сиз барыгъыз да манга келип: «Бир къауум адамны алгъа жиберейик да, ала ол жерге къарасынла, ол биз барлыкъ жолну, биз кирлик шахарланы юслеринден да хапар билип айтсынла», – дедигиз.

23Мен, ол айтханыгъызны жаратдым да, сизни арагъыздан, хар тайпадан бирер, онеки адам айырдым. 24Ала тау жерге чыкъдыла да, Эшкол ёзеннге келип, аны тинтдиле. 25Бизге ол жерни битимлерин келтирдиле да, кёргенлерин айтып: «Бизге иги жерни береди Раббий Аллахыбыз», – дедиле.


Аллахха къажау къозгъалыу


(Сан. 14:1-45)

26Алай, сиз барыргъа унамадыгъыз; Раббий Аллахыгъызны буйругъуна къажау сюелдигиз. 27Чатырларыгъызда мурулдап башладыгъыз: «Раббий бизни кёрюп болмайды, ма андан чыгъаргъанды Мисирден, аморлуланы къолларына берип, жокъ этер ючюн, – дедигиз. 28Энди уа биз къайры барайыкъ? Къарындашларыбыз бизни кёлюбюзню тюшюргендиле[*]. Ала: „Ол халкъ бизден кючлюдю, ёсюмлюдю. Анда шахарла да уллудула, хуналары кёкге жете. Биз анда анакълыланы[*] окъуна кёргенбиз“, – дегендиле».

29Ол заманда мен сизге: «Аладан къоркъмагъыз, кёлсюз болмагъыз, – дегенме. – 30Раббий Аллахыгъыз сизни аллыгъызда барады. Ол, сиз кёре тургъанлай Мисирде этгени кибик, сизни ючюн уруш этерикди[+]. 31Къуу жерледе да Раббий Аллахыгъыз, атасы жашын къолларына алып элтгенча, битеу баргъан жолугъузда, ма бу жерге дери, сизни элтип баргъанды», – дегенме[+].

32Алай сиз Раббий Аллахыгъызгъа ийнанмадыгъыз. 33Ол а, сиз жолоучулукъда айланнганда, кече – отда, кюндюз – булутда, аллыгъызда бырып, сизге тохташыр жер табып эм жол кёргюзтюп турду[+].

34[•]Сизни сёзлеригизни эшитгенде, Раббий бек ачыуланды эм былай ант этди: 35«Мен сизни ата-бабаларыгъызгъа берирге ант этип айтхан берекетли жерни бу огъурсуз тёлюден биригиз да кёрлюк тюйюлсюз. 36Жаланда Ефуннени жашы Калеб кёрлюкдю аны. Анга бла аны туудукъларына берликме мен ол айланып келген жерни, нек дегенде, Манга, Раббийге, толусунлай жаланда ол бойсуннганды»[+].

37Сизни ючюн Раббий манга да ачыуланып, былай айтханды: «Сен да кирлик тюйюлсе ары[+]. 38Алай сени болушлукъчунг, Нунну жашы Ешуа, кирликди ары. Аны кёллендир, ала ол жерни юлюшге алыр ючюн, Исраилни ол элтирикди[+]. 39Сиз: „Сабийлерибиз жесирге тюшерикдиле“, – деген эдигиз. Мен а сизге айтама: алыкъын игини, аманны айыра билмеген сабийлеригиз кирликдиле ол жерге. Мен жерни алагъа берликме, ала аны иеси боллукъдула. 40Сиз а, бурулугъуз да, Къамиш тенгиз таба къуу жерге кетигиз».

41Ол заманда сиз манга: «Раббийни аллында биз гюнях[†] этгенбиз. Раббий Аллахыбыз буюргъанча, кётюрюлюп, урушха чыгъайыкъ», – дегенсиз. Сора, тау жерлеге чыкъгъан тынч сунуп, сауут алып баргъансыз.

42Алай Раббий манга: «Алагъа: „Уруш этерге бармагъыз, Мен сизге болушурукъ тюйюлме. Душманларыгъыз сизни ууатырыкъдыла“, – деп айт», – дегенди.

43Мен сизге айтдым, алай а сиз тынгыламадыгъыз. Сиз, Раббий айтханнга къажау туруп, кеси ёхтемлигигиз бла тау жерлеге чыкъдыгъыз. 44Ол бийикледе жашагъан аморлула сизге къажау чыкъдыла. Ала, бал чибинле кибик, сизни ызыгъыздан болуп, Сеирден Хорма шахаргъа дери ууатып къуудула. 45Сиз къайтдыгъыз да, Раббийни аллында жилядыгъыз, алай Ол сизни жиляуугъузгъа къулакъ салмады, сизни эшитирге сюймеди. 46Алай бла сиз Кадешде кёп кюн турдугъуз, анда кёп заман оздурдугъуз[+].

### 2


Къуу жерледе айланыу

1Ызы бла биз артха бурулдукъ да, Раббий[†] манга айтханча, къуу жерледе Къамиш тенгиз таба тебиредик. Сеир тауланы тёгереклеринде кёп заманны айландыкъ[+].

2Сора Раббий манга: 3«Бу тауланы тёгереклеринде айланнганыгъыз боллукъду, энди шимал жанына бурулугъуз. 4Халкъгъа бу буйрукъну айт: „Сеирде сизни къарындашларыгъыз,[†] Эсауну туудукълары жашайдыла. Сиз бусагъат аланы жерлери бла ётериксиз. Ала сизден къоркъурукъдула, алай сиз бек сакъ болугъуз. 5Аланы уруш ачар чекге жетдирмегиз, нек десегиз, Мен сизге аланы жерлеринден бир къарыш да берлик тюйюлме. Мен Сеирни тауларын Эсаугъа, аны мюлкю этип бергенме[+]. 6Сиз алада ашагъан ашыгъыз, ичген сууугъуз ючюн, алагъа кюмюш ахча бла тёлерге керексиз. 7Раббий Аллахыгъыз сизни къолугъуз этген хар затны алгъышлагъанды. Бу уллу къуу жерледе айланнганыгъызда, Ол сизни сакълагъанды. Ол къыркъ жылны ичинде Раббий Аллахыгъыз сизни бла болгъанды, эм сиз бир зат керекли болмагъансыз“», – дегенди[+].

8Алай бла биз Сеирде жашагъан, бизни къарындашларыбыз болгъан, Эсауну туудукъларыны жанлары бла ётдюк. Эйлат бла Эсион-Гебер шахарладан кётюрюлюп баргъан Араба жолундан бурулуп, Моабны къуу жерлериндеги жол бла бардыкъ.

9Раббий манга: «Моаблылагъа къайгъы кийирме, аланы уруш ачар чекге жетдирме, нек десенг, Мен аланы жерлерин санга берлик тюйюлме. Мен Ар жерин[*] Лутну туудукъларына мюлкге бергенме», – дегенди.

10(Алгъын анда эмлиле жашагъандыла – уллу эм кючлю халкъ, анакълылача, бийик ёсюмлю[+]. 11Анакълылача, ала да рефалылагъа саналгъандыла, алай моаблыла аланы атларына эмлиле дегендиле[+]. 12Сеирде уа алгъын хорлула жашагъандыла, алай Эсауну туудукълары аланы къыстагъандыла. Ала хорлуланы жоюп, аланы жерлеринде орналгъандыла – тюз да Исраилни[†] уланлары, алагъа Раббий мюлкге берген жерде этгенча, алай этгендиле ала.)[+]

13Раббий: «Энди туругъуз да, Зеред суу бла ётюгюз», – дегенди да, биз Зеред суу бла ётдюк[+].

14Кадеш-Барнейден чыкъгъан кюнюбюзден Зеред суу бла ётгеннге дери отуз сегиз жыл озду. Ол заманнга къонушда[†] абадан тёлюден, Раббий алагъа ант этгенча, аскерчиледен киши да къалмады[+]. 15Раббийни къолу алагъа къажау болуп, Ол аланы къонушдан барын да жокъ этди.

16Ма сора, ол аскерчиледен бек ахырындагъы ёлгенде, 17Раббий манга былай айтды: 18«Бюгюн Моабны жаны бла, Ар шахарны жаны бла оз. 19Сен аммонлулагъа жууукълашсанг, алагъа къайгъы кийирме, аланы уруш ачар чекге жетдирме, нек десенг, Мен аланы жерлеринден санга мюлкге жукъ берлик тюйюлме. Мен аны Лутну туудукъларына мюлкге бергенме».

20(Ол жер, дагъыда, алайлада алгъада жашагъан рефалыланы жерлерине саналгъанды, аммонлула аланы атларына замзумлула дегендиле[+]. 21Ала бек кючлю эм уллу халкъ болгъандыла, анакълылача, бийик санлыла. Раббий, аммонлулагъа болушуп, аланы жокъ этгенди. Аммонлула, аланы къыстап, жерлеринде орналгъандыла. 22Сеирде жашагъан Эсауну туудукъларына болушуп, хорлуланы жокъ этгени кибик, аммонлулагъа да Раббий тюз алай этгенди. Эсауну туудукълары аланы къыстагъандыла да, аланы жерлеринде орналып, бусагъатда да анда жашап турадыла[+]. 23Газа шахаргъа дери созулгъан элледе жашаучу ауалыланы уа, Кафтордан[*] чыкъгъан кафторлула къырып, аланы жерлеринде орналгъандыла.)


Сихон патчахны хорлау


(Сан. 21:21-30)

24[•]Раббий: «Жолгъа чыгъыгъыз да, Арнон сууну ётюгюз. Къарагъыз, Мен аморлу Сихонну, Хешбонну патчахын, аны къыралын да къолугъузгъа береме. Сихоннга уруш этип, аны жерин къолгъа ал. 25Бюгюнден башлап Мен сизни аллыгызда кёк тюбюнде бары халкълагъа чексиз къоркъуу жаярма. Ала сизни юсюгюзден эшитирле да, къоркъурла эм титирерле», – дегенди[+].

26Сора мен Хешбонну патчахы Сихоннга Кедемот къуу жерден, бу мамырлыкъ сёзле бла келечиле ийдим: 27«Бизге сени жеринги юсю бла ётерге эркинлик бер. Биз уллу жол бла барлыкъбыз – не онг, не сол жанына бурулмабыз[+]. 28Бизге ашаргъа аш, ичерге суу бер, кюмюш бла тёлербиз. Бизни жаланда аякъларыбыз бла ётерге къой, 29Сеирде жашагъан Эсауну туудукълары эм Ар шахарда жашагъан моаблыла къойгъанча. Бизни Иордан сууну юсю бла Раббий Аллахыбыз бизге берген жерлеге ётерге къой». 30Алай Хешбонну патчахы Сихон бизге кеси жеринден ётерге эркинлик бермеди. Раббий Аллахыгъыз аны, сизни къолугъузгъа берир ючюн, буруш эм терсакъыл этген эди. Алай да болду.

31Раббий манга: «Къара, Мен Сихонну да, аны жерин да санга береме. Энди аны жерин сыйыр да, кесинге ал», – деди.

32Сихон битеу аскери бла, бизни бла уруш этер ючюн, Яхас тийресине чыкъды. 33Раббий Аллахыбыз, аны бизни къолубузгъа берди да, биз аны кесин, уланларын, аскерин да хорладыкъ. 34Ол заманда биз аны битеу шахарларын алып, халкъын – эр кишилени, тиширыуланы, сабийлени – харам[†] этип жокъ этдик. Кишини да сау къоймадыкъ. 35Алай, ол ууучлагъан шахарларыбыздан малланы бла харекетни биз кесибизге алдыкъ. 36Арнон сууну жагъасында орналгъан Ароер шахардан бла ёзендеги шахардан башлап, Гиладха дери биз къолгъа этмеген шахар къалмады. Раббий Аллахыбыз, барын да бизге берди. 37Алай, Раббий Аллахыбызны буйругъу бла, биз аммонлуланы жерлерине, Яббок сууну жагъасында, таулада шахарланы тёгереклеринде жерлеге да, къол узатмадыкъ.

### 3


Ог патчахны хорлау


(Сан. 21:33-35)

1[•]Андан сора биз, бир жанына бурулуп, жол бла Башан жерине чыкъдыкъ. Башанны патчахы Ог битеу аскери бла бирге бизни аллыбызгъа тебиреди, бизни бла Эдрей шахарны къатында къазауатха кирирча. 2Раббий[†] манга: «Андан къоркъма, Мен аны, битеу аскерин, жерин да сени къолунга бердим. Хешбонда жашагъан аморлуланы патчахы Сихоннга къалай этген эсенг да, мынга да алай эт», – деди[+]. 3Алай бла Раббий Аллахыбыз, Башанны патчахы Огну да, саулай аны аскерин да бизни къолубузгъа берди. Биз аланы жокъ этдик, бирин да сау къоймадыкъ. 4Ол заманда битеу аны шахарларын да алдыкъ. Алтмыш шахарларындан биз къолгъа алмагъан бир шахарлары къалмады. Битеу Аргоб жерни, Огну Башан жериндеги патчахлыгъын къолгъа этдик. 5Битеу ол шахарла бийик хунала бла, эки къатлы къабакъ эшикле бла, эшик къылычла бла къорууланып эдиле. Аладан сора да, хунала бла къорууланмагъан кёп эл журтла да бар эдиле. 6Биз аланы, Хешбонну патчахы Сихонну халкъына этгенибиз кибик, барын да алай харам[†] этип къырдыкъ – хар шахарны эр кишилерин, тиширыуларын эм сабийлерин[+]. 7Шахарларында болгъан битеу малларын бла харекетлерин а кесибизге алдыкъ.

8Алай бла, ол заманда биз ол эки аморлу патчахны Иордан суудан кюнчыгъыш таба, Арнон сууундан Хермон таууна дери жерлерин сыйырдыкъ. 9(Сидонлула Хермоннга Сирион дейдиле, аморлула уа – Сенир.)[+] 10Биз аланы битеу сыртлыкъ жерледе орналгъан шахарларын, битеу Гиладны, Ог патчахны Башан жериндеги шахарлары Салека бла Эдрейге дери, битеу Башанны да алдыкъ.

11(Башанны патчахы Ог рефалыланы, уллу санлы халкъны, ахыр адамларындан[†] бири эди. Аны жатхан жери[*] темирден эди, узунлугъу – тогъуз къары,[†] кенглиги – тёрт къары[*]. Ол бусагъатда да аммонлуланы ара шахарлары Раббада турады.)[+]


Иордандан кюнчыгъыш жанына жерни юлешиу


(Сан. 32:1-42)

12Ол заманда биз къолгъа этген жерден юлюш этип, мен Арнон сууну жагъасында Ароер шахардан шимал табада жерлени, анга Гиладны тау жерлерини жартысын, шахарлары бла бирге къошуп, Рубенни бла Гадны тайпаларына бердим[+]. 13Гилад жерни къалгъан кесегин, Огну патчахлыгъы болгъан битеу Башан жерни мен Манашени тайпасыны жартысына бердим, битеу Аргоб жерлени.

(Битеу Башан жерине «рефалыланы жерлери» дейдиле. 14Яир, Манашени туудукълары, гешурлула бла маакалыланы чеклерине дери Аргоб жерлени къолгъа этген эди. Ол анга кесини атын атагъан эди, бюгюннге дери да Башан ол атны жюрютеди – Хаууот Яир[*] деп.)

15Гиладны мен Макирни туудукъларына бердим[+]. 16Рубенлилеге бла гадлылагъа уа мен Гиладдан Арнон суууна дери (сууну ортасында чеги бла), Яббок суууна дери жерлени бердим. Аммонлуланы чеклери анда тохтайды[+]. 17Кюнбатыш жанындан аны чеклери Араба ёзен бла Иордан ёзен эдиле, Киннерет кёлден башлап, Фисга тауну этегиндеги Арабаны Тузлу тенгизине дери[+].

18Ол заманда мен сизге былай буюрдум: «Раббий Аллахыгъыз, бу жерлени сизге берип, сизни алагъа ие этеди. Битеу сизни, къолларына сауут алып, къазауатха кираллыкъ эр кишилеригиз, сизни къарындашларыгъыз исраиллилени[†] алларында сууну ары жанына ётерге керексиз. 19Сизни тиширыуларыгъыз, сабийлеригиз эм малыгъыз – мен билеме, сизни малыгъыз кёпдю – мен сизге берген шахарлада къалсынла[+]. 20Раббий сизни къарындашларыгъызгъа, сизгеча, ырахатлыкъ берир, Раббий Аллахыгъыз, аланы мюлкю боллукъ жерни, Иордан сууну ары жанында жерни берир. Андан сора сизни къайсыгъыз да мен сизге берген жерлеге къайтып, алагъа ие болургъа эркинсиз».

21Ол заманда мен Ешуагъа былай буюргъанма: «Раббий Аллахыгъыз, ол эки патчахха этгенни барын да сен кеси кёзлеринг бла кёргенсе. Раббий ол сен жюрюген жерледе тюберик патчахлыкъланы барына да алай этерикди[+]. 22Аладан къоркъмагъыз: Раббий Аллахыгъыз сизни ючюн Кеси уруш этерикди»[+].


Мусса Иордан сууундан ётерик тюйюлдю

23Ол заманда мен Раббийден жалбарып тилей эдим: 24«Я Раббий-Таала! Сен къулунга Кесинги бийиклигинги бла къарыуунгу кёргюзтюрге башладынг. Сенден башха не кёкде, не жерде Сен этгенча жигитликле, уллу ишле эталлыкъ башха Аллах бармыды[+]? 25Тилейме, Иордан сууну ары жанына ётюп, анда ол берекетли жерни – сейирлик тёшлени бла Лебанны – кёрюрге эркин эт манга».

26Алай сизни хатагъыздан Раббий манга ачыуланып, мени тилегими эшитирге сюймегенди. «Болду, – дегенди Раббий, – энди Манга аны юсюнден айтма[+]. 27Фисга таугъа чыкъ да, кюнбатыш, шимал, къыбыла, кюнчыгъыш таба да къара. Жерге кеси кёзлеринг бла къара, нек десенг, сен Иордан сууну ары жанына ётерик тюйюлсе[+]. 28Алай Ешуагъа айт, аны тюшюндюр эм къаты эт. Ол, халкъны башчысы болуп, ары ётерикди эм ол сен кёрлюк жерни халкъына юлеширикди»[+]. 29Сора биз Бет-Пеор шахарны туурасындагъы ёзенде тохтадыкъ[+].

### 4


Аллахны жорукъларына бойсунуу

1Энди уа Исраил,[†] мен санга юйретген бегимлеге бла жорукълагъа тынгыла! Алай бла сизни ата-бабаларыгъызны Раббий[†] Аллахы сизге берген жерде тохташып жашарсыз, аны иеси болурсуз[+]. 2Мен сизге буюргъаннга бир зат да къошмагъыз, андан бир зат да къоратмагъыз. Сизни ата-бабаларыгъызны Раббий Аллахыны буйрукъларын, мен сизге берген буйрукъланы, толтуругъуз[+].

3Баал-Пеор[†] тейрини юсюнден Раббий не этгенин кесигиз кёзлеригиз бла кёргенсиз. Сизни арагъызда ол тейриге баш ургъанланы Раббий Аллахыгъыз анда жокъ этгенди[+]. 4Раббий Аллахыгъызгъа кертичи болгъанларыгъыз а, бюгюн да саусуз.

5Къарагъыз, Раббий Аллахым манга буюргъаныча, мен сизни Аны бегимлерине бла жорукъларына юйретдим. Сиз кирип, ие боллукъ жерде алагъа кёре жашаргъа борчлусуз. 6Аланы толтурургъа бек сакъ болугъуз. Алай этсегиз, бирси халкъла сизни къаллай акъылман эм ангылаулу болгъаныгъызны кёрюрле. Ол бегимлени юслеринден эшитселе: «Да хау, бу уллу миллетди, акъылман эм оюм эте билген», – дерикдиле. 7Раббий Аллахыбыздан тилек этгенде, Ол бизге жууукъ болгъанча, аллахлары алагъа алай жууукъ болгъан, сизнича, уллу миллет къайсыды? 8Мен сизге берген Тауратча,[†] тюз бегимлери бла жорукълары болгъан дагъыда аллай уллу миллет бармыды?

9Алай, сакъ болугъуз, муну эсигизде къаты тутугъуз! Кёзлеригиз кёрген затланы унутмагъыз, ала, сиз саулукъда, жюрегигизден чыгъып кетмесинле. Бу затланы сабийлеригизге, аланы сабийлерине да къатлап айтып билдиригиз[+]. 10Сиз Хореб тауну къатында Раббий Аллахыгъызны аллында сюелген кюнюгюзню эсигизде тутугъуз. Ол заманда Раббий манга: «Халкъны Мени аллыма жый. Мен алагъа Кесими сёзлерими эшитдирейим. Ала жер юсюнде жашагъан къадарларында Манга сый бере турурла, сабийлерин да ол сёзлеге юйретирле», – деген эди[+]. 11Сиз жууукълашып, тауну этегинде тохтадыгъыз. Тауну башында уа кёкге жетген от жана эди. Къара булутла бла къарангылыкъ тауну юсюн жапхан эдиле[+]. 12Ол заманда Раббий ол от ичинден сизге айланып сёлешди. Сиз Аны сёзлерин эшите эдигиз, алай сыфатын а кёрмедигиз – сизге жаланда Аны ауазы келе эди. 13Ол сизге Кесини сыйлы[†] кесаматын[†] – Он Фарызны – берип, аланы тутаргъа буюрду эмда аланы эки гыйы ташда жазды[+]. 14Ол заманда Раббий манга бегимлерине бла жорукъларына сизни юйретирге буюрду, сиз ие болур ючюн бара тургъан жеригизде алагъа кёре жашарча.


Жалгъан аллахлагъа табыныуну юсюнден

15Алайды да, муну эсигизде къаты тутугъуз! Раббий Хореб тауну къатында сизге от ичинден сёлешгенде, сиз ол кюн бир тюрлю бир сыфат кёрмегенсиз. 16Къылыкъ хунеригиз бузулуп, кесигизге тиширыу не эр киши сыфатда агъачдан, ташдан этилген жалгъан тейриле этмегиз,[+] 17неда жер юсюнде бир тюрлю бир жаныуар, кёкде учхан бир тюрлю бир къанатлы, 18жер юсюнде сюркелген жаныуар, не суулада чабакъ. 19Сиз, кёкге къарап, анда кюнню, айны, жулдузланы – кёклени аскерин кёргенде, алагъа алданмагъыз: Раббий Аллахыгъыз кёк тюбюнде битеу халкълагъа берген затлагъа баш урмагъыз эм къуллукъ этмегиз. 20Сизни уа Раббий магъадан эритген печден, Мисирден, алып чыгъаргъанды. Бюгюн болгъаныгъыз кибик, сиз Аны энчи халкъы болуругъузну излейди.

21Раббий Аллахыгъыз сизни хатагъыздан манга ачыуланып, мени Иордан сууундан ётдюрмезге, Ол сизге мюлкге берген берекетли жерге элтмезге ант этгенди[+]. 22Мен бу жерде ёллюкме, Иорданны ары жанына ётерик тюйюлме. Сиз а ётериксиз эм ол берекетли жерге ие боллукъсуз. 23Раббий Аллахыгъызны сизни бла этген сыйлы кесаматын унутмазгъа сакъ болугъуз. Раббий Аллахыгъызны буюргъанын эсде тута, не тюрлю сыфатда да кесигизге тейри этмегиз. 24Раббий Аллахыгъыз – хар нени кюл этип баргъан отду, Ол – эриш Аллахды[+].

25Сизни сабийлеригиз болурла, алагъа да сабийле тууарла, сиз ол жерде кёп жашарыкъсыз. Алай артда бир тюрлю бир тейри сурат ишлеп, тюз жолдан тайып, Раббий Аллахыгъызны кёз аллында ол аманлыкъны этип, Аны ачыуландырсагъыз, – 26мен бюгюн сизге къажау шагъатлыкъгъа кёкню бла жерни чакъырып айтама, – ол заманда, кёп бармай, ол сиз Иордан сууундан ётюп, ие болургъа тебиреген жерден къурутуллукъсуз. Сиз анда кёп жашарыкъ тюйюлсюз, ишексиз, жокъ боллукъсуз[+]. 27Раббий сизни башха халкъланы арасында чач-тюк этерикди. Раббий сизни тюрлю миллетлеге сюрлюкдю да, сизни бек азыгъыз къаллыкъды сау[+]. 28Анда сиз адам[†] къолу ташдан, агъачдан этген, эмда бир зат кёрюр, эшитир, ашар, ийис ангылар онглары болмагъан аллахлагъа къуллукъ этериксиз[+]. 29Болсада сиз Раббий Аллахыгъызны анда излеп башларсыз. Излесегиз да, Аны табарсыз, таза жюрекден, жан атып, термилип излесегиз. 30Бу къайгъыны сынагъанда эм битеу бу затла башыгъызгъа келгенде, сиз Раббий Аллахыгъызгъа къайтырсыз эм Аны айтханын этиучюле болурсуз. 31Нек дегенде, Раббий Аллахыгъыз – ырахматлы Аллахды; Ол сизни къоюп кетмез, жокъ этмез эм сизни ата-бабаларыгъыз бла этген, ант бла бегитген сыйлы кесаматын унутмаз.


Раббий – жангыз Аллахды

32Эртте, сиз туугъунчу, Аллах жерде адамны жаратхан кюнледен соругъуз, кёклени бир къыйырындан бирси къыйырына дери соругъуз. Ол уллу ишге дери анга ушагъан зат болгъанмыды, аллай затны юсюнден эшитгенмидиле? 33Сиз эшитгенча, Аллахны от ичинден сёлешген ауазын эшитип, сау къалгъан, сизден башха бир тюрлю бир халкъ болгъанмыды[+]? 34Бир заманда бир башха аллах, сынаула бла, тамаша белгиле бла эм сейир ишле бла, уруш бла, къудурети бла эм кючлю къолу бла, уллу эм къоркъунчлу ишлери бла кесине миллетин бир башха миллетден айырып алыргъа кюрешгенмиди? Раббий Аллахыгъыз а Мисирде сизге алай этгенди, сиз да кёре тургъанлай.

35Сиз Раббийни Аллах болгъанын, Андан башха аллах болмагъанын билирча, ол затлагъа кесигиз шагъат болгъансыз. 36Ол, сизни тюз жолгъа салыр ючюн, кёкден Кесини ауазын эшитир онг бергенди сизге. Жер юсюнде Ол сизге Кесини уллу отун кёргюзтгенди, эм от ичинден сиз Аны сёзлерин эшитгенсиз[+]. 37Ол сизни ата-бабаларыгъызны сюйгенди эм аладан туугъанланы сайлагъанды. Кесини уллу кючю бла сизни Мисирден Ол Кеси чыгъаргъанды. 38Сизден уллу эм кючлю болгъан миллетлени Ол къыстап, бюгюн бола тургъаныча, сизни аланы жерлерине келтирип, ол жерни сизге мюлкге берликди.

39Билигиз бусагъатда эм эсигизде тутугъуз, Раббий – Ол ёргеде кёкде да, энишгеде жерде да Аллахды. Андан башха жокъду[+]. 40Мен бюгюн сизге белгилеген бегимлерин бла буйрукъларын тутугъуз. Сора кесигизни, сабийлеригизни да хар негиз тап болур, эмда Раббий Аллахыгъыз сизге ёмюрлеге берген жерде сиз кёп жашарсыз.


Адам къачып бугъарча шахарла


(Сан. 35:6-34; Эсг. 19:1-14; Еш. 20:1-9 )

41[•]Сора Мусса[†] Иордандан кюнчыгъыш жанында юч шахар сайлап айырды. 42Бир тюрлю бир дерти болмай, билмей адам ёлтюрген инсан ары къачаргъа боллукъ эди. Ол бу шахарладан бирине къачып, жанын сакълаяллыкъ эди. 43Ма ол шахарла: рубенлилеге тюзде, къуу жерде болгъан Бесер шахар; гадлылагъа Гилад жеринде болгъан Рамот шахар; манашелилеге Башан жеринде болгъан Голан шахар.


Тауратны буйрукъларына ал сёз

44Исраил улулагъа Мусса айтып берген Тауратны буйрукълары быладыла. 45Ала Мисирден чыкъгъанда, Мусса Исраил улулагъа берген фарызла, бегимле эм жорукъла быладыла. 46Мусса быланы Иордан сууундан кюнчыгъыш жанында Бет-Пеорну къатындагъы ёзенде билдиргенди. Бу эртте Хешбон шахарда оноу этген аморлу патчахны, Сихонну, жери эди. Мусса бла исраиллиле, Мисирден чыкъгъандан сора, келип, Сихонну хорлагъан эдиле. 47Аны эм Башанны патчахы Огну жерлерине, Иордан сууундан кюнчыгъыш жанында тургъан эки аморлу патчахны жерлерине да ие болгъандыла[+]. 48Ол жер Арнон сууунда орналгъан Ароер шахардан башлап, Сион (аны башха аты – Хермон) таугъа дери созула эди[+]. 49Иордан сууундан кюнчыгъыш жанындагъы ёзен да ары саулай кире эди, Фисга тауну этегиндеги Араба тенгизге[*] дери[+].

### 5


Он фарыз


(Чыгъ. 20:1-17)

1[•]Мусса,[†] битеу Исраил[†] улуланы чакъырып, алагъа былай айтханды:

– Тынгылагъыз, Исраил улула, мен бюгюн сизге билдирлик бегимлеге бла жорукълагъа. Алагъа кёре жашарча, аланы кёлден билигиз эм сакълагъыз.

2Раббий[†] Аллахыбыз, Хореб тауну къатында бизни бла сыйлы[†] кесамат[†] этгенди. 3Раббий ол кесаматны жаланда бизни ата-бабаларыбыз бла этмегенди, бизни барыбыз бла да, бюгюн мында жашагъанла бла этгенди. 4Раббий тауда от ичинден сизни бла бетден-бетге сёлешгенди[+]. 5Ол кезиуде сизге Раббийни сёзюн билдирир ючюн, мен Раббийни бла сизни арагъызда сюеле эдим, нек дегенде, сиз, отдан къоркъуп, таугъа ёрлемеген эдигиз. Раббий ол заманда былай айтханды:[+]

6«Мен – сени Раббий Аллахынгма. Сени Мисирден, къул-къарауашлыкъ жерден чыгъаргъан – Менме[+].

7Менден башха аллахларынг болмасын.
8Кесинге жалгъан тейри – огъары кёкде, тюбюнде жерде неда жерден тёбен сууда болгъан бир затха ушагъан бир тюрлю бир сыфат этме[+]. 9Алагъа баш урма эм къуллукъ этме. Мен, Раббий Аллахынг – эриш Аллахма. Мени кёрюп болмаучулагъа, атасы этген гюняхы[†] ючюн, сабийине жазасын береме, ючюнчю эм тёртюнчю тёлюлерине дери окъуна[+]. 10Мени сюйюучюлеге эм Мени фарызларымы тутуучулагъа уа минг тёлюлерине дери мархамат этеме[+].
11Раббий Аллахынгы атын бошуна сагъынма. Раббий Аны атын керексиз жерде сагъыннганны жазасыз къоймаз[+].
12Шабат кюнню[†] адетин тут, аны сыйлы кёр, Раббий Аллахынг санга буюргъаны кибик[+]. 13Алты кюн ишле эм хар тюрлю жумушунгу эт. 14Жетинчи кюн а – Раббий Аллахынгы энчи шабат кюнюдю. Ол кюн не сен, не уланынг, не къызынг, не къулунг, не къарауашынг, не ёгюзюнг, не эшегинг, не башха малынг, не арагъызда тургъан тыш адам,[†] бир тюрлю бир иш этмегиз. Сенича, къулунг-къарауашынг да солур онг табарча эт. 15Сен Мисирде къул болгъанынгы, Раббий Аллахынг а уллу кючю бла эм къудуретли къолу бла сени андан чыгъаргъанын эсингде тут. Ол себепден сени Раббий Аллахынг санга шабат кюнню адетин этерге буюргъанды.
16Атанга бла ананга хурмет эт, Раббий Аллахынг санга буюргъаны кибик, сора Раббий Аллахынг санга берлик жерде ёмюрюнг узакъ болур эм къууатлы жашарса[+].
17Мурдарлыкъ этме[+].
18Зийна этме[+].
19Урлама[+].
20Тенгинге къажау жалгъан шагъатлыкъ этме[+].
21Тенгинги къатынына сукъланма. Тенгинги юйюне, жерине, къулуна, къарауашына, ёгюзюне, эшегине не башха бир затына сукъланма».


Халкъны жууабы


(Чыгъ. 20:18-21)

22Бу сёзлени Раббий базыкъ ауазы бла битеу да халкъгъа тауда от, булут эм къаппа-къарангылыкъ ичинден айтханды. Башха бир зат къошмай, бу фарызланы эки гыйы ташда жазып, манга бергенди[+].

23Сиз къарангыдан ол ауазны эшитгенде, тауну да от алгъанда, сизни тайпаларыгъызны бачамалары эм сизни тукъум таматаларыгъыз манга келип, 24былай айтдыла: «Раббий Аллахыбыз, бизге Кесини аламатлыгъын эм уллулугъун кёргюзтдю эм биз Аны ауазын от ичинден эшитдик. Аллах адам бла сёлешгенинде, адам сау къалгъанын бюгюн биз кёрдюк. 25Алай энди уа биз не ючюн ёлюрге керекбиз? Мындан ары да биз Раббий Аллахыбызны ауазын эшитип турсакъ, ол уллу от бизни кюл этип, биз ёлюп къалырбыз[+]. 26Бизден сора, Тири Аллахны от ичинден сёлешген ауазын эшитип, ким сау къалгъанды? 27Сен кесинг бар да, Раббий Аллахыбызны айтханына тынгыла. Сора Раббий Аллахыбыз, санга айтханны къалдырмай барын да бизге айт. Биз а санга тынгыларбыз да, айтханын этербиз»[+].

28Сиз мени бла сёлешгенде, Раббий сизни эшитип, манга былай айтханды: «Мен ол адамла санга айтханны эшитгенме. Аланы битеу айтханлары ахшыды[+]. 29О, аланы жюреклери Мени аллымда къоркъуп жашаргъа эм Мени буйрукъларыма кёре жашаргъа дайым да хазыр болса эди! Аланы да, сабийлерини да къадарлары нечик иги болур эди!

30Бар да, алагъа чатырларыгъызгъа къайтыгъыз де. 31Кесинг а былайда Мени бла къал. Мен санга битеу буйрукъланы, бегимлени эм жорукъланы берирме. Сен адамланы алагъа юйрет да, Мен иеликге берген жерлеринде аланы тутсунла».

32Сакъ болугъуз, Раббий Аллахыбыз буюргъанны этигиз; не онг жанына,[†] не сол жанына таймагъыз. 33Дайым да Раббий Аллахыгъыз буюргъан жол бла барыгъыз. Сора сиз ие боллукъ жеригизде къууатлы жашау этерсиз эм узакъ ёмюрлю болурсуз[+].

### 6


Аллахны сюерге буйрукъ

1Ма буйрукъ, бегимле эм жорукъла. Раббий[†] Аллах быланы сизге юйретирге буюргъанды. Барып, жерни къолгъа алгъандан сора, анда аланы тутаргъа керексиз. 2Сиз, сабийлеригиз эм туудукъларыгъыз сау къадарда, Раббий Аллахыгъызгъа сый берирге, Аны мен сизге берген буйрукъларына, бегимлерине эм жорукъларына кёре жашаргъа керексиз. Ол заманда сизни ёмюрюгюз узакъ боллукъду. 3Исраил[†] улула, тынгылагъыз эм бойсунургъа кюрешигиз! Ол заманда негиз да тап боллукъду, сизни ата-бабаларыгъызны Раббий Аллахы айтханча, сют бла бал баргъан жерде халкъыгъыз да къатлап кёбейирикди[+].

4Тынгылагъыз, Исраил улула! Раббийди бизни Аллахыбыз, жаланда Раббийди![*] 5Раббий Аллахыгъызны битеу жюрегигизден, жаныгъыздан, битеу кючюгюз бла сюйюгюз[+]. 6Бу бюгюн мен сизге берген буйрукъланы эсигизде тутугъуз. 7Сабийлеригизни алагъа юйретигиз. Юйде олтургъан заманыгъызда, жолда баргъанда, жата туруп, къоба туруп да, аланы юслеринден айтыгъыз[+]. 8Аланы, белгилеча, къолларыгъызгъа тагъыгъыз, ала бла мангылайыгъызны чулгъагъыз[+]. 9Аланы юйлеригизни эшик жанларыгъызда, шахарыгъызны къабакъларында да жазыгъыз[+].

10Раббий Аллахыгъыз ата-бабаларыгъызгъа – Ибрахимге,[†] Исхакъгъа[†] эм Якъупха – берирге ант этген, сиз ишлемеген уллу, айныгъан шахарлары болгъан жерге элтеди. 11Анда сиз жыймагъан кёп хазнадан толгъан юйле, сиз къазмагъан къуюла, сиз орнатмагъан жюзюм, зейтун бахчала бардыла. Сиз анда аладан ашап тоярсыз. 12Ол замадна сакъ болугъуз, сизни Мисирден, къул-къарауашлыкъ жеригизден чыгъаргъан Раббийни унутмагъыз.

13Раббий Аллахыгъыздан къоркъугъуз, жангыз Анга къуллукъ этигиз эм Аны аты бла ант этигиз[+]. 14Башха аллахлагъа, сизни тёгерегигизде халкъланы аллахларына ийнанмагъыз. 15Биргегизге болгъан Раббий Аллахыгъыз – эриш Аллахды. Аны сизге ачыуу келир да, сизни жер юсюнден жокъ этер[+]. 16Массада этгенигизча[*], Раббий Аллахыгъызны сынамагъыз[+]. 17Сакъ болуп, Раббий Аллахыгъызны буйрукъларын, Ол сизге берген фарызларын бла бегимлерин къаты тутугъуз. 18Раббийни кёзюне тюз эм иги кёрюннген затланы этигиз. Сора хар негиз да тап болур, Раббий сизни ата-бабаларыгъызгъа берирге ант этген жерге келип, ол къууатлы жерге ие болурсуз. 19Раббий, айтханыча, сизни битеу душманларыгъызны къыстарыкъды[+].

20Келлик заманда сизни жашларыгъыз сизден: «Раббий Аллахыбыз бизге буюргъан фарызланы, бегимлени эм жорукъланы не магъаналары барды?» – деп сорсала,[+] 21алагъа былай айтыгъыз: «Биз Мисирде фыргъауунну къуллары болуп тура эдик, Раббий а кючлю къолу бла бизни Мисирден чыгъаргъанды[+]. 22Биз кёре тургъанлай, Раббий Мисирге, фыргъаууннга, аны юйюне да тамаша белгиле бла сейир ишле кёргюзтгенди, ажайып палахла жибергенди. 23Бизни уа, ата-бабаларыбызгъа берирге ант этген жерни бизге берир ючюн, Мисирден чыгъаргъанды. 24Раббий Аллахыбыз, бизге Ол айтхан бегимлеге кёре жашаргъа, Андан къоркъургъа буюргъанды. Сора биз дайым да жетишимли болурбуз, Ол да, бюгюн болгъаныча, жашауубузну сакълар. 25Алайды да, биз Раббий Аллахыбызны аллында, Ол бизге буюргъанча, битеу бу буйрукъланы тамамласакъ, биз тюзлюклю болурбуз»[+].

### 7


Душман халкъланы къыстаргъа керекди


(Чыгъ. 34:11-16)

1Раббий[†] Аллахыгъыз ол сиз ие болургъа деп баргъан жерге келтирликди. Анда жашагъан халкъланы – хитлилени, гиргашлыланы, аморлуланы, кенанлыланы,[†] перизлилени, хивлилени эм эбуслуланы – сизден уллу эм кючлю болгъан жети миллетни ол жерден къыстарыкъды[+]. 2Раббий Аллахыгъыз ол халкъланы къолугъузгъа бергенде эм сиз аланы хорлагъанда, аланы барысын да харам[†] этип жокъ этигиз. Ала бла кесамат[†] этмегиз эм алагъа жазыкъсынмагъыз[+]. 3Ала бла юйюр къурамагъыз. Къызларыгъызны аланы жашларына бермегиз, жашларыгъызгъа аладан къыз алмагъыз[+]. 4Алай болмаса, ала сизни жашларыгъызны Менден тайдырып, башха аллахлагъа къуллукъ этерге юйретирле. Сора Раббий ачыуланып, сизни терк жокъ этер[+]. 5Ол халкълагъа былай этигиз: аланы къурман этиучю жерлерин бузугъуз, сыйлы[†] ташларын ууатыгъыз, Ашерагъа[†] аталгъан тереклерин кесип кетеригиз, аланы тейри суратларын отда кюйдюрюгюз[+]. 6Сиз Раббий Аллахыгъызны сыйлы халкъысыз. Раббий Аллахыгъыз битеу жер юсюнде халкъладан сизни айыргъанды, сиз Аны энчи халкъы, Аны багъалы хазнасы болур ючюн, сизни сайлагъанды[+].

7Раббий, сиз битеу халкъладан кёп болгъаныгъыз ючюн сайламагъанды сизни. Сиз битеу халкъладан азсыз. 8Ол сизни сюйгени ючюн эм сизни ата-бабаларыгъызгъа берген антына кертичи болур ючюн, сайлагъанды сизни. Ол себепден Раббий сизни кючлю къолу бла къул-къарауаш болгъан жеригизден чыгъарып, Мисирни патчахыны, фыргъауунну, къолундан жулуп алгъанды. 9Алайды да, билигиз, Раббий Аллахыгъыз – олду Аллах. Ол кертичи Аллахды. Аны сюйген, Аны буйрукъларын толтургъанланы минг-минг тёлюлерине, Кесини сыйлы кесаматын сакълайды, алагъа мархамат этеди[+]. 10Аны кёрюп болмагъанлагъа уа Ол палах келтирликди; Аны кёрюп болмагъанланы мычымай жазаларына тюбетирикди. 11Алайды да, мен бюгюн сизге билдирген буйрукъланы, бегимлени эм жорукъланы толтуруп жашагъыз.


Бой салгъанлагъа алгъыш


(Леб. 26:1-13; Эсг. 28:1-14)

12Сиз, бу жорукълагъа сакъ болуп, аланы къаты тутсагъыз, Раббий Аллахыгъыз ата-бабаларыгъызгъа берген ант сёзюне кертичи болуп, Кесини сизге мархамат кесаматын сакъларыкъды[+]. 13Ол сизни сюерикди, сизге ахшылыкъ этерикди, сизни адам[†] саны кёп болгъан халкъ этерикди. Ата-бабаларыгъызгъа ант этип, сизге берликме деген жерде Ол сизни алгъышлы этерикди. Сизге кёп сабий тууарча этерикди. Сизни мирзеу бла, чагъыр бла эм зейтун жау бла саугъаларыкъды. Тууар сюрюулеригиз бузоудан, къой-эчки сюрюулеригиз къозудан уллу тёлю берликдиле. 14Сиз башха халкъланы барындан да алгъышлы боллукъсуз; эр кишилеригизни, тиширыуларыгъызны арасында да къаратон къалгъан боллукъ тюйюлдю, малларыгъыз да тёлюсюз къаллыкъ тюйюлдюле[+]. 15Раббий сизни бар аурууладан да сакъларыкъды. Сиз Мисирде билген аман аурууладан бирин да сынатырыкъ тюйюлдю, аланы сизни кёрюп болмагъанлагъа иерикди[+]. 16Сиз Раббий Аллахыгъыз къолугъузгъа берген халкъланы барын да жокъ этерге керексиз. Алагъа жан аурутмагъыз, тейрилерине да табынмагъыз. Нек дегенде, ала сизге тузакъ болурла[+].


Башха халкъладан къоркъмазгъа керекди

17Сизге: «Ол миллетле бизден кючлюдюле. Сора биз аланы къалай къыстаяллыкъбыз?» – деген сагъыш кирирге болур. 18Болсада аладан къоркъмагъыз, Раббий Аллахыгъыз фыргъаууннга бла саулай Мисирге не этгенин эсигизде иги тутугъуз. 19Сиз ол уллу палахланы, тамаша белгилени эм сейир ишлени, кючлю эм кенгнге узатылгъан къолну кеси кёзлеригиз бла кёргенсиз, аланы хайырындан Раббий Аллахыгъыз сизни Мисирден чыгъаргъанды. Раббий Аллахыгъыз сиз къоркъгъан битеу халкълагъа да тюз да алай этерикди[+]. 20Аны бла да къалмай, Раббий Аллахыгъыз алагъа къабыучу чибинле иерикди да, аланы букъгъанлары иш да къырыллыкъдыла[+]. 21Къоркъмагъыз аладан, Раббий Аллахыгъыз сизни блады. Ол уллу Аллахды, къоркъуу салгъан Аллахды. 22Раббий Аллахыгъыз ол халкъланы сизден акъырын-акъырын къыстарыкъды. Сиз аланы терк къырлыкъ тюйюлсюз, ансы кийик жаныуарла кёп жайыллыкъдыла[+]. 23Раббий Аллахыгъыз ол халкъланы сизни къолугъузгъа берликди. Аланы къайгъы-къаугъалы этип, жокъ этерикди. 24Ол аланы патчахларын да сизни къолугъузгъа берликди, сора сиз кёкле тюбюнде аланы атлары унутулурча этериксиз. Сизге къажау киши да сюеляллыкъ тюйюлдю, сиз аланы жокъ этериксиз. 25Аланы тейри суратларын отда кюйдюрюгюз. Аланы алтын-кюмюшюн кюсемегиз, аны кесигизге алмагъыз. Алсагъыз, ол сизге къапхан болур. Раббий Аллахыгъызгъа ол бек жийиргенчли затды. 26Жийиргенчли затны юйлеригизге кийирмегиз. Кийирсегиз а, сиз да, алача, харам болурсуз. Аладан жийиргенип, кери туругъуз, ала харамдыла.

### 8


Аллахны унутмазгъа керекди

1Мен бюгюн сизге берген битеу буйрукъланы кёлюгюз бла толтуругъуз. Алай этсегиз, жашауугъуз узакъ болур, кёпден-кёп бола барырсыз, эмда Раббий[†] сизни ата-бабаларыгъызгъа берирге ант этген жерге келип, анга ие болурсуз. 2Раббий Аллахыгъыз къыркъ жылны ичинде сизни къалай айландыргъанын эсигизде тутугъуз. Ол сизни тёзюмге юйрете, сизни къуу жерледе айландыргъанды. Сиз Аны буйрукъларын толтурлукъмусуз, тюйюлмюсюз деп, сизни жюрегигизде не болгъанын билир ючюн, Ол сизни сынагъанды[+]. 3Ол сизни тёзюмге юйретгенди, ачлыкъ сынатып, ызы бла уа не сиз, не ата-бабаларыгъыз билмеген манна[†][*] бла тойдургъанды. Алай бла Ол, адам[†] улу жаланда гыржын бла угъай, Раббийни ауузундан чыкъгъан хар сёз бла жашагъанына тюшюндюре эди сизни[+]. 4Ол къыркъ жылны ичинде сизни кийимигиз тозурамагъанды, аякъларыгъыз да кёпмегендиле[+]. 5Эсигизде тутугъуз: Раббий Аллахыгъыз адам сабийин юйретгенча, сизни алай юйретеди.

6Раббий Аллахыгъызны буйрукъларын тутугъуз, Ол айтхан жолла бла жюрюгюз, Андан къоркъугъуз. 7Раббий Аллахыгъыз сизни ахшы жерге элте турады. Ол жерде кёп суулу черекле, суу орунла, талалада бла таулада чыкъгъан шауданла бардыла[+]. 8Ол жерни будайы, арпасы, жюзюмю, инжири, анары, зейтун жауу, балы да барды. 9Ол жерни мирзеу тирликлери таркъаймайдыла, анда сиз бир затдан да керекли боллукъ тюйюлсюз. Ол жерни къаяларында темири барды, аны тауларындан багъыр чыгъарадыла.

10Сиз, ашап тойгъаныгъыздан сора, Раббий Аллахыгъызгъа, Ол сизге ахшы жер бергени ючюн, шукур этигиз. 11Сакъ болугъуз, Раббий Аллахыгъызны унутмагъыз, Аны мен сизге бюгюн билдире тургъан буйрукъларын, жорукъларын эм бегимлерин тутугъуз. 12Алай болмаса, сиз ашап тойгъаныгъыздан сора, ариу юйле ишлеп, алада орналгъаныгъыздан ары, 13сизни тууар сюрюулеригиз, къой-эчки сюрюулеригиз да кёп болурла, алтыныгъыз бла кюмюшюгюз, башха ырысхыгъыз да кёбейирле, 14жюрегигиз ёхтем болур да, сизни Мисирден, къул-къарауаш болгъан жеригизден, чыгъаргъан Раббий Аллахыгъызны унутурсуз. 15Ол сизни къуругъан, суусуз, уу жилянладан бла уу губуладан толу уллу эм къоркъуулу къуу жерле бла элтгенди. Ол сизге таш къаядан суу чыгъарып бергенди[*][+]. 16Ол сизге къуу жерледе, не сиз, не ата-бабаларыгъыз билмеген маннаны ашатып тургъанды, сизни тёзюмге юйретир ючюн, сынар ючюн, ахырда сизни хар негиз да тап болур ючюн,[+] 17сиз да ичигизден: «Биз бу байлыкъны барын да кесибизни кючюбюз, къол къыйыныбыз бла этгенбиз», – демез ючюн. 18Раббий Аллахыгъызны эсигизде тутугъуз, нек дегенде, байлыкъ жыяр онг сизге Ол береди. Аны бла Ол сизни ата-бабаларыгъызгъа ант этип берген сыйлы[†] кесаматын,[†] бюгюн да болгъаныча, толтурады.

19Бир заманда сиз Раббий Аллахыгъызны унутсагъыз, башха аллахланы ызындан барсагъыз, алагъа къуллукъ этип, табынсагъыз, мен бюгюн сизге къажау шагъатлыкъ этеме – сиз арсарсыз жокъ этилликсиз. 20Сизге дери Раббий жокъ этген миллетлеча, Раббий Аллахыгъызгъа тынгыламагъаныгъыз ючюн, сиз да алай жокъ боллукъсуз[+].

### 9


Кенан жер саугъагъа бериледи

1Тынгылагъыз, Исраил[†] улула! Бюгюн сиз, сизден кёп да, кючлю да миллетлени – кёкге жетген хуналары болгъан уллу шахарланы иелерин – къыстап, аланы жерлерин алыр ючюн, Иорданны ары жанына ётюп барасыз. 2Ол адамла[†] кючлюдюле эм бийикдиле, ала анакълыладыла! Сиз аланы билесиз, аланы юслеринден: «Анакълылагъа къажау ким чыгъаллыкъды?!» – деп айтылгъанны да эшитгенсиз[+]. 3Алай, муну да билигиз, Раббий[†] Аллахыгъыз, хар нени кюл этип баргъан от кибик, сизни аллыгъызда барлыкъды. Ол аланы сизни аллыгъызда жокъ этерикди, сизге бойсундурлукъду. Сиз, Раббий сизге айтханыча, аланы къыстарыкъсыз, терк жокъ этериксиз[+].

4Раббий Аллахыгъыз аланы сизни аллыгъыздан къыстагъандан сора: «Раббий бизни бу жерге, биз тюзлюклю болгъыныбыз ючюн, келтиргенди, биз бу жерге ие болурча», – деп айтмагъыз кеси кесигизге. Угъай, Аллах ол миллетлени сыйсызлыкъ ишлери ючюн сизден кери къыстарыкъды[+]. 5Сиз аланы жерлерине жюрегигизни тюзлюгю, тазалыгъы ючюн ие боллукъ тюйюлсюз. Раббий Аллахыгъыз ол миллетлени, аланы этген аманлыкълары ючюн, къыстарыкъды сизден кери. Ата-бабаларыгъызгъа – Ибрахимге,[†] Исхакъгъа,[†] Якъупха берген ант сёзюн Ол алай толтурлукъду[+]. 6Алайды да, муну билигиз: Раббий Аллахыгъыз бу ахшы жерни сизге иеликге тюзлюклю болгъаныгъыз ючюн бермейди. Кертисин айтханда, сиз терсбоюн халкъсыз.


Алтын тана


(Чыгъ. 32:1-35)

7Эсигизде болсун, сиз къуу жерледе Раббий Аллахыгъызны къалай чамландыргъаныгъызны бир заманда да унутмагъыз. Сиз, Мисирден чыгъып кетген кюнден башлап, былайлагъа келгинчи дери, Раббийге къажау чыгъып тургъансыз. 8Хореб тауну къатында болгъанда, сиз Раббийни алай чамландыргъан эдигиз, Ол сизни жокъ этерге хазыр эди[+]. 9Мен, Раббий сизни бла этген сыйлы[†] кесаматны[†] гыйы ташларын алама деп, таугъа чыкъгъанымда, анда къыркъ кюн бла къыркъ кече ётдюргенме; не гыржын ашамагъанма, не суу ичмегенме[+]. 10Раббий манга эки гыйы таш бергенди. Юслеринде Аллахны къолу бла жазылып эди. Алада Раббий жамауат жыйылгъан кюн сизге тауда болгъан отну ичинден билдирген битеу буйрукъла жазылып эдиле[+].

11Къыркъ кюн бла къыркъ кече озгъандан сора, Раббий эки гыйы ташны, сыйлы кесаматны ташларын, бергенди. 12Раббий манга: «Болжал этмей тюш, Мисирден чыгъаргъан халкъынг бузулгъанды. Мен буюргъан жашау жолдан тайып, ала кеслерине алтындан эритилген тейри этгендиле», – дегенди[+].

13Дагъыда Раббий манга: «Мен бу халкъгъа къарап турдум да, ол кертиси бла да терсбоюн халкъды! 14Бир жанына кет да, Мен аланы жокъ этейим эмда кёклени тюбюнде аланы атларын эсден кетерейим. Сенден а, Мен аладан кючлю да, кёп да миллет жаратайым», – дегенди[+].

15Мен бурулдум да, отда жана тургъан таудан эндим. Сыйлы кесаматны эки гыйы ташы да мени къолларымда эдиле[*]. 16Къарадым да, сизни Раббий Аллахыгъызгъа къажау этген гюняхыгъызны[†] кёрдюм. Сиз тананы сыфатында кесигизге алтындан эритилген тейри этген эдигиз. Раббий сизге кёргюзтген жолдан бек терк тайгъан эдигиз. 17Мен ол гыйы ташланы алып атдым да, сизни кёз аллыгъызда ууатдым.

18Сора кетип, мен Раббийни аллында жерге сойландым да, къыркъ кюн бла къыркъ кече жатдым алай. Ол сиз Раббийни аллында, Аны чамландырып этген гюнях ючюн, мен гыржын да къапмадым, суу да уртламадым[+]. 19Мен Раббийни алай бек ачыуланнганындан бек къоркъа эдим, нек дегенде, Ол сизге асыры чамланнгандан, сизни жокъ этерге хазыр эди. Алай, Раббий мени айтханыма бу жол да тынгылады. 20Харуннга[†] да Раббий асыры ачыуланнгандан, аны жокъ этерге хазыр эди, алай мен Харун ючюн да тилек эте эдим. 21Ол гюняхлы тейрини уа, ол сиз этген тана суратны, мен атып отда эритдим. Мен аны сындырдым да, къум этдим, букъуча, ууакъ къум, сора аны таудан келген суугъа атдым[+].

22Дагъыда, сиз Раббийни Таберада, Массада эм Киброт-Хатауада да ачыуландыргъансыз[*][+].

23Раббий сизни Кадеш-Барней жерден ие туруп: «Тебирегиз да, ол Мен сизге берген жерни алыгъыз», – деп айтханды. Алай сиз Раббий Аллахыгъызны буйрукъларына къажау турдугъуз. Сиз анга ийнанмадыгъыз, Анга тынгыламадыгъыз[*][+]. 24Мен сизни таныгъанлы да сиз Раббийге къажау тургъанладан эдигиз.

25Ол сизни жокъ этейим дегени себепли, мен, Раббийни аллында сойланып, къыркъ кюн бла къыркъ кече жатдым алай. 26Мен, тилек этип, Раббийге: «Я Раббий-Таала! Кесинги уллу къарыуунг[†] бла, къудуретли къолунгу кючю бла Мисирден жулуп чыгъаргъан халкъынгы, Кесинги мюлкюнгю ёлтюрме[+]. 27Къулларынгы эсинге тюшюр: Ибрахимни, Исхакъны, Якъупну. Бу халкъны терсбоюнлугъуна, аманлыгъына, гюняхына къарама. 28Алай болмаса, ол Сен бизни чыгъаргъан къыралда былай айтырыкъдыла: „Раббий, аланы асыры кёрюп болмагъандан, алагъа деп, сёз берип тургъан жерине келтирмей, къуу жерледе ёлюмге берир ючюн чыгъаргъанды“, – деп[+]. 29Алай а ол – Сени мюлкюнгдю, Сен Кесинги уллу къарыуунг бла, къудуретли къолунг бла чыгъаргъан халкъынгды».

### 10


Жангы гыйы ташла


(Чыгъ. 34:1-9)

1[•]Ол заманда Раббий[†] манга былай айтды: «Ол алгъыннгылагъа ушагъан эки гыйы ташны жон да, Манга бери, таугъа, чыкъ. Дагъыда, агъач кюбюр да эт[+]. 2Мен ол гыйылагъа ол сен сындыргъан ташлада болгъан сёзлени жазарма. Сен а аланы кюбюрге салырса»[+].

3Мен къадаркъан терекден кюбюр этдим, алгъыннгылагъа ушагъан эки гыйы таш да жондум. Сора, аланы къолума алып, таугъа чыкъдым[+]. 4Раббий ол гыйы ташлада, алгъыннгы ташлада болгъаныча, Ол сизге жамауат жыйылгъан кюн тауда болгъан отну ичинден билдирген он фарызны[*] жазды. Сора Раббий аланы манга берди[+]. 5Мен, таудан энип, къайтдым да, Раббий буюргъаныча, ол гыйы ташланы мен этген Кюбюрге салдым, ала бусагъатда да андадыла[+].


Харунну ауушханы эм лебийлилени къуллукъ этиулери

6Исраил[†] улула Якан улуланы къуюларындан Мосерагъа тебирегендиле. Харун[†] анда ёлгенди эм асыралгъанды, аны дин къуллугъу уа аны уланы Элазаргъа къалгъанды[+]. 7Андан ала Гудгодагъа, андан ары да Ётватагъа – суулары кёп жерге баргъандыла[+]. 8Ол заманлада Раббий, ала Аны Кесамат[†] Кюбюрюн алып айланырча, Анга къуллукъ этип табынырча, Аны аты бла алгъышларча, Лебийни тайпасын башхаладан энчи этгенди. Ол бюгюннге дери да алайды[+]. 9Ма ол себепден жокъду лебийлини[†] къарындашларыны[†] арасында жер юлюшю. Раббий Аллахыгъыз анга айтханы кибик, Раббий Кесиди аны юлюшю[+].

10Мен тауда, биринчи кере этгенимча, къыркъ кюн бла къыркъ кече тургъан эдим, Раббий да, алгъынча, мени тилеклерими эшитгенди. Ол сизни жокъ этерге сюймегенди[+]. 11«Бар, – дегенди манга Раббий, – ол Мен, аланы ата-бабаларына ант этип, берирге айтхан жерге барып, анга ие болурча, халкъынгы жолгъа чыгъар»[+].


Аллахдан къоркъургъа керекди

12Алайды да, Исраил, Раббий Аллахынг сенден излегени неди? Жангыз муну излейди Ол сенден: Раббий Аллахынгдан къоркъуп жаша, Аны жолу бла бар, Аны сюй, Анга битеу жюрегинг, битеу жанынг бла къуллукъ эт, 13Раббийни мен бюгюн санга берген буйрукъларын бла бегимлерин толтур. Бу кесинге иги болур[+].

14Кёкле да, кёклени кёклери да, жер да, аны юсюнде болгъан хар не да сени Раббий Аллахынгдандыла[+]. 15Болсада Раббий сени ата-бабаларынгы сюйгенди, эмда битеу халкъланы ичинден сени, аладан туугъан халкъны, сайлагъанды. Ол бюгюн да алайды. 16Жюрегинги сюннет[†] эт[*] эм мындан арысында терсбоюн болма[+]. 17Раббий Аллахынг – ол аллахланы Аллахыды, бийлени Бийиди, уллу, къудуретли эм къоркъунчлу Аллахды! Ол бет этмейди эм улутха алмайды[+]. 18Ол ёксюзлени бла баш иесиз къалгъан тиширыуланы ишлерин къоруулайды, тыш жерден келгенлени сюеди, аланы ашатады, кийиндиреди. 19Сен да тышындан келгенлени сюерге керексе, нек дегенде, сен да Мисирде тыш жерден келген эдинг[+]. 20Раббий Аллахынгдан, къоркъ, Анга къуллукъ эт. Анга илеш эм Аны аты бла ант эт[+]. 21Аны махта. Ол – сени Аллахынгды. Сени ючюн деп, Ол уллу эм къоркъунчлу сейир ишле этгенин, сен кеси кёзлеринг бла кёргенсе. 22Сени ата-бабаларынг Мисирге жетмиш жан болуп кёчген эдиле. Энди уа Раббий Аллахынг сени кёкде жулдузла кибик кёп этгенди[+].

### 11


Аллахны сейир ишлери

1Раббий[†] Аллахынгы сюй, Аны бегимлерин, жорукъларын, буйрукъларын дайым да тут. 2Мен бу сёзюмю Раббий Аллахынгы жаза бергенин кёрмеген, билмеген сабийлеринге айтмайма. Эсинге тюшюр бюгюн Аны уллулугъун, Аны кючлю, къудуретли къолун, 3Мисирде фыргъаууннга – Мисирни патчахына – битеу аны къыралына да этген тамаша белгилерин эм палахларын. 4Мисирни аскери сени ызынгдан болгъанда, аны Раббий атлары бла, файтонлары бла да бирге, Къамиш тенгизде батдырып, жокъ этгенин унутма. Бюгюннге дери ол алайды[+]. 5Сен бери келгинчи, сени сабийлеринг Ол санга къуу жерледе не этгенин, 6Рубен улу Элиабны жашлары Датаннга бла Абирамгъа къалай этгенин кёрмегендиле. Аланы уа, ала Исраил[†] халкъны ортасында тургъанлай, юйюрлери, чатырлары, битеу аланы болгъан жанлы затлары бла бирге жер жарылып, жутханды[*][+]. 7Ол Раббий этген уллу ишлени сен кеси кёзлеринг бла кёргенсе.

8Алайды да, мен бюгюн сизге айтхан буйрукъланы барын да толтура туругъуз. Ол заманда сиз къарыулу[†] болуп, ол сиз баргъан жерге жетип, анга ие болурсуз, 9ол жерде, Раббий сизни ата-бабаларыгъызгъа эм аланы ызларындан келген тёлюлеге берирге ант этип айтхан, сют бла бал баргъан жерде, кёп жашарсыз[+]. 10Сиз ие болургъа деп бара тургъан жер, ол сиз къоюп келген Мисирге ушамайды. Анда сиз, урлукъ атхандан сора, кеси бахчаларыгъызныча, сабанланы къыйналып сугъаргъансыз. 11Ол сиз ие болургъа деп бара тургъан жер – тауланы бла тюзлени жериди, кёкден жаугъан жауун сууну ичеди[+]. 12Ол жерни къайгъысын Раббий Аллахынг кёреди; сау жылны ичинде Раббий Аллахынгы кёзлери андады.

13Раббий былай айтады: «Мен бюгюн сизге берген буйрукълада айтылгъаныча этсегиз – Раббий Аллахыгъызны сюйсегиз, Анга битеу жюрегигизден, жаныгъыздан къуллукъ этсегиз, –[+] 14Мен, сизге деп, сизни жеригизге заманында кюз арты эм жаз башы жауунла жибере турурма. Ол заманда сен мирзеуюнгю, чагъырынгы эм зейтун жауунгу жыярса[+]. 15Мен санга, малларынг отларча, бай жайлыкъла берирме, сен аш табып, тоюп жашарса».

16Сакъ болугъуз, жюреклеригиз алданмасынла. Болмаса, сиз бурулуп, башха аллахлагъа къуллукъ этип, табынып башларыкъсыз. 17Ол заманда Раббий, сизге ачыуланып, кёклени жабарыкъды да, жауун жаумазча этерикди, ол заманда жерни тирлик бериую тохтарыкъды, сора сиз да Раббий сизге берген къууатлы жерден терк окъуна жокъ боллукъсуз.


Келлик тёлюлени Аллахны сёзлерине юйретирге керекди

18Мени сёзлерими жюрегигизде эм акъылыгъызда сакълагъыз; ала сизге белгиле болурча, аланы къолларыгъызгъа бла мангылайларыгъызгъа тагъыгъыз[+]. 19Алагъа сабийлеригизни юйретигиз, юйде болгъан заманыгъызда, жолда бара туруп, жата туруп, къоба туруп да, алагъа аланы къайтарып айта туругъуз[+]. 20Мени сёзлерими юйлеригизни эшик жанларында, шахарыгъызны къабакъларында да жазыгъыз[+]. 21Сора сиз кесигиз да, сизни сабийлеригиз да бу жерни – Раббий сизни ата-бабаларыгъызгъа ант сёз берип, сизге атагъан жерни – юсюнде, кёкле жер башында къаллай бир тура эселе да, аллай бир кюн жашарсыз.

22Раббий Аллахыгъызны сюйюгюз, Аны жолунда жюрюгюз, Анга илешигиз деп, бу мен сизге бере тургъан буйрукъланы толтуруп жашасагъыз, 23Раббий битеу башха миллетлени сизден къыстарыкъды, сиз, сизден аслам эм кючлю миллетни кёчюрлюксюз. 24Аягъыгъыз басхан не тюрлю жер да сизники боллукъду: къуу жерледен Лебаннга дери, Эфрат сууундан Жер арасы тенгизге дери жер сизники боллукъду[+]. 25Сизге бир киши да къажау сюеляллыкъ тюйюлдю. Раббий Аллахыгъыз сизге сёз бергенича, къайда айлансагъыз да, ол сиз тебиреген жерлеге, сиз ары барырдан алгъа, къоркъуу кийирликди[+].

26Къарагъыз, бюгюн мен сизге алгъыш бла къаргъышдан бирин сайлар онг береме[+]. 27Сиз, Раббий Аллахыгъызны бюгюн мен сизге билдирген буйрукъларына тынгыласагъыз, алгъышлы боллукъсуз[+]. 28Сиз, Раббий Аллахыгъызны бюгюн мен сизге билдирген буйрукъларына тынгыламасагъыз, мен кёргюзтген жолдан бир жанына бурулуп, башха, сиз алгъада танымагъан аллахланы ызларындан барсагъыз а, къаргъышлы боллукъсуз[+]. 29Раббий Аллахыгъыз сизни ол сиз атланнган, сиз ие болургъа сюйген жерге элтсе, сиз анда, Геризим тауда алгъыш этерге керексиз, Гебал тауда уа – къаргъыш[+]. 30Билгенигиз кибик, ол таула Иордан сууну ары жанында, жолдан кюнбатыш табада, Морени эмен тереклерини жанларында, Иордан ёзенде Гилгал шахарны тийрелериндедиле жашагъан кенанлыланы[†] жерлериндедиле[+]. 31Сиз, ол Раббий Аллахыгъыз сизге берген жерге келип, анга ие болур ючюн, Иордан сууундан ётериксиз. Сиз ол жерге ие болуп, анда жашап башласагъыз, 32сакъ болугъуз, мен сизге бюгюн айтхан бегимлеге бла жорукълагъа кёре жашагъыз.

### 12


Аллахха жангыз бир жерде къурман этерге керекди

1Сизни ата-бабаларыгъызны Раббий[†] Аллахы, сизге иеликге берген жерде жашап тургъан къадарыгъызда, сиз тутарыкъ бегимле бла жорукъла быладыла. 2Бийик таулада, тёшледе, терек салкъынларында да ол сиз мындан къыстагъан миллетле кеслерини аллахларына табыннган жерлени барысын да жокъ этигиз. 3Аланы къурман этиучю жерлерин оюгъуз, менгир[†] ташларын жарыгъыз, Ашерагъа[†] аталгъан тереклерин отда кюйдюрюгюз. Аланы агъачдан, ташдан этилген аллахларын ууатыгъыз. Ол жерледе атларын жокъ этигиз[+].

4Сиз Раббий Аллахыгъызгъа башха тюрлю къуллукъ этерге керексиз. 5Раббий Аллахыгъыз битеу тайпаларыгъызны арасында, анда Аны Аты болсун деп, бир жер сайларыкъды. Ары бара туругъуз эм анда Аллахны излегиз. 6Ары быланы келтиригиз: толусунлай кюйдюрюлген къурманланы эм башха къурманланы, жерден[†] алгъан хайырыгъыздан зекятны эм аллындан ант этип берилген энчи сыйлы[†] саугъаларыгъызны, кеси ыразылыкъдан этген садакъагъызны эм тууар, къой-эчки сюрюулеригизден биринчи туугъанларындан юлюшню. 7Анда, Раббий Аллахыгъызны аллында, сиз юйюрлеригиз бла бирге ашап-ичип турурсуз эмда Раббий Аллахыгъызны алгъышы бла сизни къолугъуз этгеннге къууанырсыз[+].

8Бюгюн биз мында, кимге не тюз кёрюннгенни этебиз. Ол жерде уа сиз алай этмегиз. 9Сиз алыкъа Раббий Аллахыгъыз сизге атагъан ырахатлы жерлеге жетмегенсиз, алагъа ие болмагъансыз. 10Алай сиз, Иордан сууундан ётериксиз да, Раббий Аллахыгъыз сизге иеликге берген жерледе орналлыкъсыз, сора Ол сизге, сиз ырахат жашарча, тёгерегигизде душманларыгъыздан сакълап, тынчлыкъ берликди.

11Ол заманда Раббий Аллахыгъыз Анга табыныр жерни сайларыкъды. Сиз да, мен сизге буюргъан затланы, ары келтире турлукъсуз: толусунлай кюйдюрюлген эм башха къурманланы, зекятланы, саугъаларыгъызны эмда битеу ырысхыгъыздан бек игисин – нюзюр[†] этип Раббийге атагъаныгъызны. 12Алайда, Раббий Аллахыгъызны аллында, къууанч этигиз сиз – сизни жашларыгъыз бла къызларыгъыз, къулларыгъыз бла къарауашларыгъыз, сизни шахарда жашагъан, энчи жер юлюшлери болмагъан, ата-бабадан къалгъан ырысхылары да болмагъан лебийлиле[†] да[+]. 13Алайды да, сакъ бол, толусунлай кюйдюрюлген къурманынгы къайда болса келтирме. 14Жаланда Раббий тайпаларыгъыздан биринде сайлагъан жерде келтир толусунлай кюйдюрюлген къурманынгы, эм анда бу мен санга буюргъан затланы эт.


Эт ашауну юсюнден

15Болсада, сиз малланы къайсы шахарда да сояргъа, сиз буу, кийик эт ашагъанча, Раббий Аллахыгъызны алгъышы бла, сюйгенигиз къадар ашаргъа эркинсиз. Харамлыгъы[†] болгъан адам[†] да, таза болгъан да, аны барыгъыз да ашаргъа боллукъсуз. 16Жаланда къанны аузугъузгъа алмагъыз. Аны, сууну тёкгенча, жерге тёгюгюз[+]. 17Сен жашагъан жерингде бу затланы ашамазгъа керексе: мирзеуден, жаш чагъырдан эм зейтун жаудан зекятны, тууар эм къой-эчки сюрюуюнгден биринчи туугъанын, нюзюр этип берген затларынгы, кеси ыразылыкъдан берген саугъаларынгы эм къолунг берген башха саугъаланы. 18Битеу бу затланы Раббий Аллахынг сайлагъан жерде, Раббий Аллахынгы аллында ашагъыз. Сен кесинг да, жашынг да, къызынг да, къулунг да, къарауашынг да, ашагъыз. Арагъызда жашагъан лебийли да сени бла ашасын. Раббий Аллахынгы аллында къолларынг этген затлагъа къууан. 19Сакъ бол, жерингде жашагъанынг къадар лебийлини унутма[+].

20Раббий Аллахынг, айтханы кибик, чеклеринги кенгертген заманда, сен, эт ашаргъа сюйюп: «Мен эт ашайымчы», – десенг, сюйгенинг чакълы эт ашаргъа эркинсе. 21Атым мында сагъынылып турсун деп, Раббий Аллахынг сайлагъан жер сенден асыры узакъ болса, Раббий санга берген тууар, къой-эчки сюрюулерингден малла сояргъа эм жашагъан жерингде, мен санга буюргъанча, сюйгенинг чакълы аша. 22Аланы бууну неда кийикни ашагъанынг кибик аша. Харамлыгъы болгъан адам да, таза болгъан да, аланы ашаргъа эркинди.

23Жаланда къанны ашамазгъа, ичмезге сакъ бол. Къан – ол жанды. Эт бла бирге жанны ашама[+]. 24Аны ашаргъа, ичерге жарамайды. Аны, сууну тёкген кибик, жерге тёк. 25Аны ашама, ичме. Сора сен да, сабийлеринг да ахшылыкъ кёрюрсюз, нек дегенде, Раббийни къарамында тюз зат этген болурса.

26Жаланда Анга атагъан сыйлы затларынгы эм нюзюр этгенлеринги, алып, Раббий сайлагъан жерге кел. 27Толусунлай кюйдюрюлген къурманынгы – этни да, къанны да – Раббий Аллахынгы къурман жерине келтир. Къурманынгы къанын Раббий Аллахынгы къурман жеринде тёк, этин а ашаргъа эркинсе. 28Къара, бу мен санга берген бегимлени барын да толтур. Алай болса, сен Раббий Аллахны къарамында тюз зат этген адам болуп, сен да, сабийлеринг да ёмюрлеге ахшылыкълы боллукъсуз.


Жалгъан аллахлагъа табыныргъа жарамайды

29Раббий Аллахынг ол сен уруш бла келип къыстарыкъ миллетлени сени аллынгдан жокъ этерикди. Сен, аланы къыстап, аланы жерлеринде орналлыкъса. 30Ала жокъ этилгенден сора, сакъ бол, къапханнга тюшме. «Бу миллетле кеслерини аллахларына къалай къуллукъ эте эдиле? Мен да алай этейим», – деп айтма. 31Сен Раббий Аллахынга башха тюрлю къуллукъ этерге керексе, нек дегенде, ала Раббий кёрюп болмагъан къутсуз ишле этедиле. Ала, аллахларыбызгъа къурман этебиз деп, кеслерини жашларын, къызларын иш да отда кюйдюредиле.

32Мен сизге буюргъан битеу сёзлени, сакъ болуп, толтуругъуз. Алагъа бир зат къошмагъыз эм аладан бир зат къоратмагъыз[+].

### 13

1Арагъызда файхамбарлыкъ[†] этген неда тюш жоралаучу чыгъып, бир тамаша белги неда бир сейир иш боллугъун айтса, 2сора ол айтхан тамаша белги неда сейир иш керти да болсала, эмда ол санга: «Кел, башха аллахланы ызларындан барайыкъ (сен танымагъан аллахланы) эм алагъа къуллукъ этейик», – десе, 3сен ол файхамбаргъа неда тюш жоралаучугъа тынгылама. Раббий[†] Аллахыгъыз алай бла, сиз Аны битеу жюрегигиз бла, жаныгъыз бла сюемисиз деп, аны билир ючюн, сизни сынагъан этеди. 4Раббий Аллахыгъызны ызы бла барыгъыз эм Андан къоркъугъуз, Аны буйрукъларын тутугъуз эм Анга тынгылагъыз, Анга къуллукъ этигиз эм Анга илешигиз. 5Ол файхамбарны неда тюш жоралаучуну уа ёлтюрюрге керекди. Ол сизни Мисирден, къул-къарауашлыкъ жерден, жулуп чыгъаргъан Раббий Аллахыгъызгъа къажау турургъа чакъыргъанды, Раббий Аллахыгъыз буюргъан жолдан ажашдырыргъа кюрешгенди. Ол аманлыкъны арагъыздан жокъ этигиз[+].

6Ким болса да, сени туугъан къарындашынг,[†] не къызынг, не жашынг, не сюйген юй бийченг, неда бек татлы шуёхунг: «Кел, башха аллахлагъа къуллукъ этейик», – деп, сени таша терилтирге кюрешсе, не сен, не ата-бабаларынг билмеген, 7жууукъда не узакъда болсун, жерни къыйырындан къыйырына дери, тёгерегигизде жашагъан адамланы[†] аллахларына табыныргъа чакъырса, 8ол адамны айтханына бой салма, анга тынгылама. Анга жазыкъсынма. Аны аяма эм жашырма. 9Сен аны ёлтюрюрге керексе. Сен биринчи болуп, анга таш атаргъа керексе, къалгъанла уа – сени ызынгдан[+]. 10Аны ташла бла тюйюп ёлтюр, нек дегенде, ол сени Мисирден, къул-къарауашлыкъ жерден, чыгъаргъан Раббий Аллахынгдан, ёнгелетирге кюрешгенди[+]. 11Битеу Исраил[†] муну эшитип къоркъур, эм андан ары арагъызда аллай аманлыкъны бир киши да этмез.

12Сиз ол сизге Раббий Аллахыгъыз жашаргъа берген шахарланы бирлерини юсюнден аллай аман хапар эшитирге боллукъсуз. 13Ол шахарда жашагъанланы жолларындан шашдыргъан, сиз билмеген аллахланы юсюнден: «Келигиз, башха аллахлагъа къуллукъ этейик», – деген аман адамла чыкъгъандыла деп эшитирге боллукъсуз. 14Алай болса, сиз ол ишни тынгылы сорургъа, тинтирге, билирге керексиз. Ол керти болуп чыкъса уа, аллай жийиргенч иш арагъызда этилгени ишексиз болса, 15ол шахарда жашагъанланы къылыч бла жокъ этерге керексиз. Аны битеу да харам[†] этип жокъ этигиз: халкъын да, малын да. 16Битеу ол шахарны байлыгъын майдан ортасына жыйыгъыз да, шахарны битеу байлыгъы бла ахырына дери кюйдюрюгюз, Раббий Аллахыгъыз ючюн, от къыямагъа беригиз. Ол шахар оюлуп къалсын, аны бир заманда да къурамасынла. 17Ол жокъ этиллик харам затланы бирине да къол узатмагъыз. Сора Раббийни къаты чамланыуу сел болур да, ол сизге мархамат этип, сизге жазыкъсыныр, эмда, сизни ата-бабаларыгъызгъа ант сёз бергени кибик, сизни саныгъызны кёбейтир. 18Алайды да, Раббий Аллахыгъызны айтханына тынгылагъыз, Аны мен бюгюн сизге бере тургъан битеу фарызларын тутугъуз эм Аны къарамында тюз болгъан ишле этигиз.

### 14


Халал эм харам ашарыкъ


(Леб. 11:1-23)

1Сиз Раббий[†] Аллахыгъызны уланларысыз. Ёлген адамгъа[†] бушуу этгенибизни билдиребиз деп, этигизге жара салмагъыз, кёз башларыгъызда чачыгъызны да кесмегиз[*][+]. 2Сиз Раббий Аллахыгъызны сыйлы[†] халкъысыз. Раббий Аллахыгъыз битеу жер юсюнде халкъладан сизни айыргъанды, сиз Аны халкъы, Аны хазнасы болур ючюн, сизни сайлагъанды[+].

3[•]Бир жийиргенчли затны ашамагъыз. 4Сиз ма бу хайыуанланы, жаныуарланы ашаргъа боллукъсуз: ёгюзле, къойла, эчкиле, 5буула, жейранла, журла, жугъутурла, тайталла, архарла. 6Сиз ышныр этген къайсы хайыуанны да, аны туягъы ортасындан экиге бёлюнюп болса, аны ашагъыз. 7Алай ол ышныр этгенледен тюени, къоянны, къая борсукъну ашамагъыз. Аланы туякълары экиге бёлюнмейдиле, ала сизге харамдыла.[†] 8Тонгуз а, аны туягъы экиге бёлюннген эсе да, ышныр этмейди. Ол сизге харамды. Бу хайуанланы этлерин ашамагъыз, ёлюклерине да тиймегиз.

9Сууда жашагъанладан сиз чабакъ къанатлары бла чабакъ къабукълары болгъанланы ашагъыз. 10Чабакъ къанатлары бла чабакъ къабукълары болмагъанланы уа ашамагъыз: ала сизге харамдыла.

11Сиз не тюрлю халал къанатлыны да ашагъыз. 12Алай быланы ашаргъа жарамайды: къушну, сакъаллы къушну, суу къушну, 13жайлыкъ къушну, илячинни, бир тюрлю бир мыгъый къушну, 14къаргъаны не тюрлюсюн да, 15укуну, кечеги къушну, чарлакъны, къыртчыгъаны бир тюрлюсюн да, 16чорбат къушну, байкъушну, акъ укуну, 17тюзде жашагъан укуну, мыллыкчы къушну, къарабайны, 18чиллеаякъны, бир тюрлю бир къыллеаякъны, байрамжакъны эм биттирни.

19Битеу учхан къурт-къумурсха да харамды сизге, аланы ашамагъыз. 20Болсада, битеу учхан затладан халал болгъанларын ашаргъа эркинсиз[*].

21Харам ёлюклени ашамагъыз. Аланы сизни къайсы шахарыгъызда да жашагъан тыш къыралчы адамлагъа беригиз неда сатыгъыз алагъа, ашасынла. Сиз а Раббий Аллахыгъызны сыйлы халкъысыз.

Улакъны аны анасыны сютюнде биширмегиз[+].


Зекятны юсюнден жорукъла

22Сабанларыгъыз жыл сайын сизге бергенден зекятны бёлюгюз[+]. 23Мирзеуден, жаш чагъырдан эм жангы зейтун жаудан зекятны, тууарларынгы бла къой-эчкилеринги биринчи туугъанларын да Раббий Аллахыгъызны аллында, Ол Атым анда болсун деп сайлагъан жерде ашагъыз, Раббий Аллахыгъызны дайым да сый берирге юйренигиз. 24Жолугъуз асыры узакъ болуп, сиз а, Раббий Аллахыгъыздан алгъышлы болуп, зекятны элталмай эсегиз (Раббий Атым анда болсун деп сайлагъан жер асыры узакъ болуп), 25ол зекятны кюмюшге алышыгъыз да, Раббий Аллахыгъыз сайлагъан жерге ол кюмюшню алып барыгъыз. 26Ол кюмюшге не сюйсегиз да сатып алыгъыз: тууарла неда къой-эчкиле, чагъыр, сыра неда бир башха зат, не сюйсегиз да. Сора Раббий Аллахыгъызны аллында ол затланы юйюрюгюз бла бирге ашагъыз эм къууаныгъыз. 27Жашагъан жерлеригизде болгъан лебийлилени[†] да унутмагъыз. Аланы, сизни кибик, жер юлюшлери неда мал-мюлклери жокъду[+].

28Юч жылдан бир кере, битеу алгъан тирлигигизден зекятланы айырып, жашагъан жеригизде къоюгъуз[+]. 29Аны жашагъан жерлеригизде тургъан, жер юлюшлери неда мал-мюлклери болмагъан лебийлиле, аны кибик тыш жерден келгенле, ёксюзле бла баш иесиз тиширыула келип, ашап тойсунла. Сора Раббий Аллахыгъыз сизни къолларыгъыз къыйын салгъан не ишде да алгъышлы этер.

### 15


Ёнгкючле кечилген жетинчи жыл


(Леб. 25:1-7)

1Сен жети жылдан бир кере санга берликлери болгъанланы кечерге керексе[+]. 2Аны ма былай этерге керекди: хар бир ёнгкюч берген адам[†] тенгине берген ёнгкючюн кечсин. Ол кесини тенгине, исраилли[†] къарындашына,[†] алгъанын артха къайтарсын деп сюелмесин, нек дегенде, Раббий[†] белгилеген ёнгкючлени кечер заман келгенди. 3Сен тыш къыралдан келген адамдан ёнгкючюнгю артха къайтарырын излерге боллукъса, Исраилли къарындашынга уа ёнгкючню кечерге керексе[+]. 4Сизни арагъызда жарлы адам болмазгъа керекди, нек дегенде, Раббий Аллахынг санга иеликге берген жерде сени бек алгъышлы этерикди. 5Жаланда сен Раббий Аллахынг айтханны толтуруп жашаргъа, эмда бу бюгюн мен санга берген бегимлени битеу толтуруп турургъа керексе. 6Ол заманда Раббий Аллахынг, айтханыча, сени алгъышлы этер, сен кёп миллетлеге ёнгкюч берликсе, кесинг а бир заманда да кишиден ёнгкюч аллыкъ тюйюлсе. Сен кёп миллетлеге оноу этериксе, алай аланы бири да санга оноу эталлыкъ тюйюлдю[+].

7Раббий Аллахынг санга берген жерни бир шахарында жарлы адам болса, ол жарлы къарындашынга къаты, не къызгъанч болма. 8Чомарт бол, анга не керек болса да, анга ыразылыкъ бла ёнгкючге бер[+]. 9Сакъ бол, жюрегинге аман акъыл келмесин. «Жетинчи жыл, ёнгкючле кечиу жыл, жууукъду», – деп, къызгъанчлыкъ этип, жарлы къарындашынга угъай деп айтырча эриши оюмдан кесинги сакъла. Алай болмаса, ол сенден Раббийге тарыгъыр да, санга гюнях[†] болур. 10Анга чомарт болуп, жюрегинг къызгъанмай керек затын бер. Аны ючюн Раббий Аллахынг битеу этген ишингде, къолларынг этген хар затда сени алгъышлы этерикди. 11Жашагъан жерингде жарлы адамла не заманда да боллукъдула. Ма ол себепден мен санга жашагъан жерингде керекли эм жарлы исраилли къарындашларынга да чомарт бол деп буюрама.


Къулланы азат этиу


(Чыгъ. 21:2-6)

12Сени миллетингден болгъан чюйютлю эр киши неда тиширыу, санга кесин сатса[*], сора санга алты жыл къуллукъ этсе, жетинчи жылда сен аны азат эт[+]. 13Эркин эте туруп а, аны къуру къол бла жиберме. 14Анга къой-эчкилерингден, ындырынгдан, сыгъыучунгдан да анга юлюш чыгъар. Раббий Аллахынг санга берген берекетден анга бер. 15Унутма: сен кесинг да Мисирде къул эдинг, Раббий Аллахынг а сени ол болумдан жулуп азат этгенди. Ма ол себепден мен бюгюн санга бу затланы буюрама.

16Алай а къулунг, сени эм юйюрюнгю асыры сюйгенден, сенде анга иги болгъандан, санга: «Мен сенден кетерге сюймейме», – десе уа, 17биз ал да, аны къулагъын эшигинге тюйре. Сора ол ёмюрге да къулунг болгъанлай къаллыкъды. Къарауашынга да тюз алай эт[+]. 18Къулну азат этгенингде кесинге бир къоранч тюшген сунма. Ол санга жалчыгъа берлигинги жарым хакъына алты жыл жумуш этгенди. Сора Раббий Аллахынг сени хар этген ишингде алгъышлы этерикди.


Малланы биринчи туугъан тёлюсю

19Тууарларынгы бла къой-эчкилеринги биринчи туугъан тёлюлерини эркеклерин Раббий Аллахынга айырып бер. Биринчи туугъан бугъаны ишге жекме, биринчи туугъан къойну да къыркъма[+]. 20Хар жыл сайын сен да, юйюрюнг да аланы Раббий Аллахынгы аллында, Ол сайлагъан жерде ашаргъа керексиз. 21Хайыуанны бир тюрлю бир къыяуу, ырахынлыгъы бар эсе, ол не акъсакъ, не сокъур эсе, сен аны Раббий Аллахынга къурман этме[+]. 22Сен аны жашагъан жерингде аша. Харамлыгъы[†] болгъан адам да, таза болгъан да, аны жейран, буу этни ашагъанча ашаргъа эркинди. 23Жаланда аны къанын ашаргъа жарамайды. Аны, суунуча, жерге тёк[+].

### 16


Къутхарылыу байрамы эм Ачымагъан Ётмекле байрамы


(Чыгъ. 12:14-20; Леб. 23:5-8; Сан. 28:16-25)

1[•]Абиб[†] айында[*], Раббий[†] Аллахынга аталгъан Къутхарылыу байрамны белгиле, нек дегенде, Абиб айда кече Ол сени Мисирден чыгъаргъанды. 2Къутхарылыу байрамны сыйына Раббий Аллахынга къой-эчкиледен неда тууар малдан, Ол Аты сагъынылыр ючюн сайлагъан жерде, къурман эт. 3Ол этни ачытхы бла басылгъан гыржын бла ашама, алай, хар заманда да Мисирден чыкъгъанынгы эсингде тутарча, жети кюнню ачымагъан гыржын – бушууну гыржынын аша. Нек дегенде, сен Мисирни ашыгъышлы къоюп кетгенсе[+]. 4Битеу да сен иелик этген жер юсюнде жети кюнню ичинде бир тюрлю бир ачытхы болмасын. Биринчи кюнню ингиринде къурман этген этинги эрттенликге дери къойма[+].

5Къутхарылыу байрамны къурманын Раббий Аллахынг санга берген шахарланы биринде кесме. 6Аны жаланда Раббий Аллахынг Аты сагъынылыр ючюн сайлагъан жерде тамамла. Къутхарылыу байрамны къурманын сен анда Мисирден чыкъгъанынгы жыллыгъында кюн бата туруп этерге керексе. 7Этни биширип, Раббий Аллахынг сайлагъан жерде аша. Эрттенликде уа чатырларынга къайт. 8Алты кюнню ачымагъан гыржын аша. Жетинчи кюнню уа Раббий Аллахынга табыныр ючюн сыйлы[†] жыйылыу болсун. Бир тюрлю бир иш этме.


Битимле байрамы


(Леб. 23:15-22; Сан. 28:26-31)

9Сабанда оракъ оруп башлагъан замандан жети ыйыкъны сана[+]. 10Ол заманда, Раббий Аллахынга атап, Ыйыкъла байрамны белгиле. Ол санга берген берекетинге кёре, кеси ыразылыкъдан берген саугъангы келтир. 11Сора Раббий Аллахынгы аллында, сен кесинг да, жашынг-къызынг да, къулунг-къарауашынг да, жашагъан жерингдеги лебийли[†] да, тышындан келген да, арагъызда жашагъан ёксюзле бла баш иесиз тиширыула да, Раббий Аллахынг Аты сагъынылыр ючюн сайлагъан жерде, къууанч этигиз. 12Мисирде къул болгъанынгы эсингде тут эм бу бегимлени толтурургъа бек сакъ бол[+].


Чатырла байрамы


(Леб. 23:33-43; Сан. 29:12-39)

13Ындырынгда бла жюзюм сыгъыучунгда ишинги бошагъандан сора, жети кюнню ичинде Чатырла байрамны белгиле[+]. 14Байрамда сен кесинг да, жашынг-къызынг да, къулунг-къарауашынг да, жашагъан жерингдеги лебийли да, тышындан келген да, арагъызда жашагъан ёксюзле бла баш иесиз тиширыула да, къууанч этигиз. 15Жети кюн Раббий Аллахынг Аты сагъынылыр ючюн сайлагъан жерде Раббийге байрам эт. Раббий Аллахынг тирлигинги эм хар этген ишинги алгъышларыкъды да, сен жаланда къууанч кёрлюксе.

16Жылдан юч кере битеу эр кишиле Раббий Аллахынгы аллына, Ол Кеси сайлагъан жерге, келсинле: Ачымагъан Ётмекле байрамына, Ыйыкъла байрамына эм Чатырла байрамына. Анга къуру къоллары бла киши да табынмасын. 17Хар бири да Раббий Аллахынг алгъышлагъанына кёре саугъа келтирсин.


Сюдюле

18Раббий Аллахынг санга берген шахарланы хар биринде да хар бир тайпагъа сюдюле бла таматала сал. Ала халкъгъа тюз сюд этсинле[+]. 19Тюзлюк жаны бла сюд этиуню бузма эм тюзлюкню жолундан тайма. Улутха алма, улутха акъылманланы да кёзлерин сокъур этеди, тюз адамланы[†] да сёзлерин терсине бурады[+]. 20Тюзлюкню, жаланда тюзлюкню изле. Сора Раббий Аллахынг санга берген жерге ие болуп жашарса.


Башха аллахлагъа къуллукъ этерге жарамайды

21Раббий Аллахынга деп сен ишлеген къурман жерде[†] Ашерагъа[†] аталгъан терекле салма[+]. 22Сыйлы ташла да сюеме. Раббий Аллахынг аллай затланы кёрюп болмайды.

### 17

1Сен Раббий[†] Аллахынга къурман этгенде, бир тюрлю бир кем жери, ырахынлыгъы болгъан ёгюзню неда къойну сойма, ол Раббий Аллахынга бек жийиргенчлиди[+].

2Раббий Аллахынг санга берген шахарланы биринде, бир эр киши неда тиширыу, Раббий Аллахынгы кёз аллында аманлыкъ этип, аны сыйлы[†] кесаматын[†] бузса, 3айтханыма бойсунмагъанлай, башха аллахлагъа, неда кюннге, неда айгъа, неда жулдузлагъа къуллукъ этсе, 4сен а ол шартны билсенг, ол ишни иги тинт. Ол зат ишексиз керти болса, Исраилде[†] аллай къутсуз иш этилсе, 5аллай зат этген эр кишини неда тиширыуну шахар къабакълагъа келтир да, ташла бла тюйюп ёлтюр[+]. 6Аллайны эки неда юч адамны[†] шагъатлыгъы бла ёлтюрюрге боллукъду. Жаланда бир адамны шагъатлыгъы бла адам ёлтюрюрге жарамайды[+]. 7Шагъатла анга таш биринчи атаргъа керекдиле, ызы бла уа – битеу халкъ. Алай бла, ол аманлыкъны арагъыздан жокъ эт[+].


Сюд этиу

8Санга, сюд эт деп, бегим чыгъарыргъа къыйын болгъан ишни келтирселе, – ол къан тёгюу, башха сюдлюк иш неда тюйюлюу эсе, – сюдлюкге киргенлени ол затха деп Раббий Аллахынг сайлагъан жерге келтир. 9Лебийли[†] дин къуллукъчулагъа[†] бла ол кюнледе къуллукъ этген къадыгъа бар да, аладан сор. Сюдлюк бегимни санга ала айтырла[+]. 10Сен а ишни Раббий Аллахынг сайлагъан жерде этилген бегимге кёре тамамларгъа керексе. Сакъ бол, ала сени къалай юйретселе, хар затны алай эт. 11Ала санга юйретген Тауратха[†] кёре, ала санга берген бегимге кёре эт. Ала айтхандан не онг жанына,[†] не сол жанына тайма. 12Раббий Аллахынга къуллукъ этген къадыны неда дин къуллукъчуну айтханларына тынгыламай, кеси сюйгенча этгенни ёлтюрюрге керекди. Алай бла сен аманлыкъны Исраилден жокъ эт. 13Битеу халкъ аны юсюнден эшитип къоркъур да, андан ары алай уллу кёллю болмаз.


Патчахны юсюнден жорукъла

14Сен Раббий Аллахынг санга берген жерге келгенде эм, анга ие болуп, анда жерлешгенде: «Тёгерегимде жашагъан битеу миллетлеча, мен да башыма бир патчах салайым», – десенг, 15Раббий Аллахынг сайлагъан патчахны сал. Ол сени халкъынгдан болургъа керекди. Тыш жерден келген, сени халкъынгдан болмагъан адамны салма. 16Патчах кесине кёп ат алмасын, эм аланы андан да кёп этер ючюн, халкъны артха Мисирге иймесин. Раббий сизге: «Сиз бу жол бла артха къайтмагъыз», – дегенди. 17Ол кесине кёп къатын алмасын, алай болса, аны жюреги тюз жолдан таярыкъды. Ол кесине деп, кёп кюмюш, алтын жыяргъа да керек тюйюлдю.

18Патчах тахтагъа олтургъанда, лебийли дин къуллукъчулада болгъан китапдан бу Тауратны кёчюрюп жазаргъа керекди. 19Ол биргесине болсун. Патчах аны битеу жашагъан къадарында окъусун да, Раббий Аллахына хурмет этерге, бу Тауратны битеу сёзлерине, битеу бу бегимлеге бой салыргъа юйренсин. 20Кесин исраилли къарындашларындан[†] иги сунмасын, фарызладан да не онг жанына, не сол жанына таймасын. Алай болса, ол да, аны туудукълары да кёп заманланы ичинде Исраилге патчахлыкъ этип турлукъдула.

### 18


Дин къуллукъчуланы бла битеу лебийлилени юлюшлери

1Лебийли[†] дин къуллукъчуланы[†] – битеу Лебий тайпасын да – Исраилде[†] жер юлюшю неда тёлюден тёлюге къалгъан ырысхысы боллукъ тюйюлдю. Ала Раббийге[†] деп этилген отда кюйдюрюлген къурманла бла жашарыкъдыла, олду аланы тёлюден тёлюге къалгъан ырысхы юлюшлери. 2Аланы исраилли къарындашларыны[†] араларында тёлюден тёлюге къалгъан юлюшлери боллукъ тюйюлдю. Раббий алагъа айтханы кибик, Ол Кесиди аланы юлюшлери[+].

3Халкъдан, тууар неда къой-эчки къурман этгенледен дин къуллукъчулагъа берилген юлюш буду: къурман малны жапхагъы, жаякълары эм аш оруну[+]. 4Дагъыда сен алагъа жыйылгъан мирзеуюнгден, жангы чагъырынгдан, зейтун жауунгдан эм къой-эчкилеринги къыркъылгъан жюнлеринден биринчисин берирге керексе[+]. 5Нек дегенде, Раббий Аллахынг битеу тайпаларынгдан лебийлилени эм аланы туудукъларын сайлагъанды. Ала хар заманда сюелип, Раббийни аты бла къуллукъ этсинле.

6Битеу Исраилде шахарларынгдан биринде жашап тургъан лебийли андан кетип, жюреги тартып, Раббий сайлагъан жерге келсе,[+] 7ол анда, Раббийни аллында сюелген башха лебийли къарындашларыча, Раббий Аллахыны аты бла къуллукъ этерге эркинди. 8Ол, юйюр ырысхысын сатып, ахча этгенине да къарамай, кесини юлюшюн ала бла тенг алыргъа керекди.


Башха халкъланы адетлери

9Сен Раббий Аллахынг берген жерге келсенг, башха миллетлени жийиргенчли адетлерине кёре жашама[+]. 10Сизни арагъызда, жашын не къызын къурманнга кюйдюрген, фалчылыкъ этген, таш салыучу, билгич, хыйнычы,[+] 11медиум, ёлгенлени неда жинлени чакъыргъан, ёлгенледен соргъан адам[†] болмасын[+]. 12Аллай ишле этген хар адам Раббийни аллында къутсузду, бу къутсуз адетле ючюн Раббий Аллахынг ол халкъланы сенден къыстарыкъды. 13Сен Раббий Аллахны аллында толусунлай тюз болургъа керексе.


Келлик файхамбар

14Ол сен къыстарыкъ миллетле билгичлик бла, фалчылыкъ бла кюрешгенлеге тынгылайдыла. Санга уа Раббий Аллахынг ол затланы этерге эркинлик бермейди. 15Раббий Аллахынг сизни арагъыздан, исраилли къарындашларынгдан санга тюз да менича файхамбар[†] саллыкъды. Анга тынгыла. 16Хореб тауну къатында жыйылгъанда, сен аны тилеген эдинг. «Мындан арысында мен Раббий Аллахымы ауазын эшитмейим, бу уллу от къыяманы да кёрмейим, мен ёлюп къалмаз ючюн», – деп айтхан эдинг[+].

17Раббий манга ол заманда: «Аланы айтханлары игиди, – деген эди. –[+] 18Мен алагъа исраилли къарындашларыны арасындан сайлап, сени кибик файхамбар иерикме. Аны ауузуна Кесими сёзлерими саллыкъма. Ол алагъа Мен анга буюргъанны барын да айтырыкъды». 19Ол файхамбар Мени атым бла айтхан сёзлеге тынгыламагъан чыкъса, Мен аны жууапха тартырыкъма. 20Алай а Мени атым бла Мен буюрмагъан затны айтыргъа базыннган файхамбар болса неда башха аллахланы атлары бла сёлешген болса, ол файхамбарны ёлтюрюрге керекди[+].

21«Ол айтхан сёзню Раббий айтханын, айтмагъанын биз къалай билейик да?» – деп сагъыш этерге боллукъса сен. 22Файхамбар Раббийни аты бла айтхан затла болмай эселе, жашауда толмай эселе, Раббий ол сёзню айтмагъанды. Ол файхамбар аны кесине базынып айтханды. Къоркъма андан.

### 19


Адам къачып бугъарча шахарла


(Сан. 35:6-34; Эсг. 4:41-43; Еш. 20:1-9 )

1[•]Раббий[†] Аллахынг аладан сыйырып, санга жерлерин берген миллетлени жокъ этерикди. Сен, аланы къыстап, аланы шахарларында эм юйлеринде орналлыкъса. 2Ол заманда Раббий Аллахынг санга иеликге берген жерни арасында юч шахар айыр. 3Раббий Аллахынг санга мюлкге берген жерни ючге бёл, биреуню ёлтюрген ол шахарладан бирине къачарча, алагъа жолла ишле.

4Биреуню ёлтюрюп ары къачхан адамгъа[†] этилген жорукъ былайды. Ёлгеннге дерти неда кёрюп болмаулугъу болмай, аны билмей тургъанлай ёлтюрген эсе, анга былай этерге керекди. 5Сёз ючюн, адам бир нёгери бла отун этерге барады. Ол, терекни урама деп, балтаны кётюргенлей, балта сабындан ычхынып кетип, нёгерине тийип, аны ёлтюреди. Аллай адам, ол шахарланы бирине къачып, жанын сакъларгъа боллукъду[+]. 6Алай болмаса, шахар узакъ болса, ёлгенни къаны ючюн дертчи аны ызындан болуп, жетип, ачыуунда аны ёлтюрюрге боллукъду. Ол адам а ёлюмге тийишли тюйюлдю. Нек дегенде, ол ёлгенни кёрюп болмагъандан, билип ёлтюрмегенди. 7Ма ол себепден мен санга юч шахар айырыргъа буюрама.

8Раббий Аллахынг сени жеринги чеклерин кенгертсе, Ол Кеси сени ата-бабаларынга антындача, алай бла санга жер берсе, алагъа айтханыча, 9Аны мен санга бюгюн буюргъан бегимлерин тутсанг – Раббий Аллахынгы сюйюп, Аны жоллары бла жюрюп жашасанг, – дагъыда юч шахар сайлап айыр. 10Сени жерингде, Раббий Аллах санга тёлюден тёлюге ётюп барырча берген жерде, терслиги болмагъан адамны къаны тёгюлмезча, сен да ол къан тёгюлюуде жууаплы болмаз ючюн, алай эт.

11Алай адам, биреуню кёрюп болмай, аны бир жерде сакълап туруп, анга чабып ёлтюрсе, артда уа ол шахарладан бирине къачса,[+] 12аны алгъын жашагъан шахарыны таматалары, ызындан адам ийип, аны ол къачхынчыланы шахарындан артха къайтарып, дертчини къолуна берсинле. Ёлсюн ол. 13Анга жан аурутма. Аны бла сен Исраилде[†] терслиги болмагъан адамны къанын тёгюуню жокъ этерсе. Сора андан ары сени ненг да тап болур[+].

14Раббий Аллахынг санга иеликге берген жерде, сени бла къоншунгу арагъызда ата-бабаларынгдан келген чекни ары-бери тепдирме[+].


Шагъатла

15Бир тюрлю бир терслиги болгъан неда аман иш, неда гюнях[†] этген адамгъа сюд этер ючюн, бир шагъат азды. Не тюрлю терслеуге да эки неда юч адам шагъатлыкъ этерге керекдиле[+].

16Бир аман ниетли шагъат сюелип, биреуню бир аманлыкъда терслесе,[+] 17бу эки даулашхан адам Раббийни аллында – ол заманда алайда болгъан дин къуллукъчуланы[†] бла къадыланы алларында – сюелсинле[+]. 18Къадыла ишни иги тинтсинле. Ол шагъат ётюрюкчю болуп, исраилли къарындашына[†] къажау жалгъан шагъатлыкъ этгени баям болса, 19ол къарындашына тежегенни аны кесине сынатыгъыз. Алай бла сен аманлыкъны арагъыздан жокъ эт. 20Халкъ аны юсюнден эшитип къоркъур эм андан ары арагъызда аллай аманлыкъ этилмез. 21Анга жан аурутма. Жан ючюн жан, кёз ючюн кёз, тиш ючюн тиш, къол ючюн къол, аякъ ючюн аякъ болсун[+].

### 20


Уруш этиуню жорукълары

1Сен душманларынг бла уруш этерге чыкъгъанда, атланы, аскер арбаланы эм сенден уллу аскер кёрсенг, – андан къоркъма. Сени Мисирден чыгъаргъан Раббий[†] Аллахынг, санга болушур. 2Къазауат башланырны аллында дин къуллукъчу[†] алгъа чыкъсын да, аскерге сёлешсин. 3Ол: «Исраил[†] халкъы, тынгыла! Бюгюн сиз душманларыгъыз бла сермешге киресиз. Кёлсюз болмагъыз, къоркъмагъыз, къаугъагъа къалмагъыз эм аладан титиремегиз. 4Раббий Аллахыгъыз да сизни бла бирге душманларыгъыз бла къазауат этерге барады, Ол сизни къоруулар», – деп айтсын.

5Таматала уа халкъгъа былай айтсынла: «Былайда жангы юй ишлеп, анга киргенини къууанчын а этмеген бармыды? Ол адам[†] юйюне къайтсын, ансы ол сермешде ёлюрге боллукъду, сора аны жангы юйюне киргенни къууанчын башха адам этерикди. 6Былайда жюзюм бахча салып, тирлигин а алыкъа алмагъан бармыды? Ол адам юйюне къайтсын, ансы ол сермешде ёлюрге боллукъду, сора аны жангы бахчасыны тирлигин башха адам аллыкъды. 7Былайда къыз бла сёз тауусуп, юйюр къураргъа уа жетишмеген бармыды? Ол адам юйюне къайтсын, ансы ол сермешде ёлюрге боллукъду, сора ол къызны башха адам аллыкъды»[+]. 8Ызы бла уа таматала былай къошсунла: «Сизни арагъызда не къоркъакъ, не кёлсюз адам бармыды? Аны ол кёлсюзлюгю башха къарындашларына[†] да жукъмазча, ол юйюне къайтсын». 9Халкъ бла сёлешип бошагъандан сора ала аскер таматала айырып салсынла.

10Сен, шахаргъа чабар муратда аны къатына келсенг, анга ишни мамыр этерге сюйгенинги билдир. 11Ала, ыразы болуп, къабакъланы ачсала, сора, къуллача, санга ишлесинле. 12Алай болмай, ала, арада мамырлыкъ тохташырын унамай, уруш этерге сюйселе, шахарны тёгерегин ал. 13Раббий Аллахынг аны къолунга берсе, анда битеу эр кишилени къылыч бла ёлтюр. 14Тиширыуланы, сабийлени, малны, битеу ол шахарда болгъан ырысхыны да кесинге алыргъа эркинсе. Битеу душманларынгы харекетлери, байлыкълары бла хайырланыргъа боллукъса. Раббий Аллахынг аны санга бергенди[+]. 15Сенден узакъ болгъан битеу шахарлагъа алай этерге керексе.

Кенандагъы[†] миллетлени шахарларына уа башха тюрлю эт: 16Раббий Аллахынг санга мюлкге берген бу халкъланы шахарларында бир жанны да саулай къойма. 17Хитлилени, аморлуланы, кенанлыланы, перизлилени, хивлилени эм эбуслуланы, – Раббий Аллахынг буюргъанча, барысын да харам[†] этип жокъ эт[+]. 18Алай болмаса, ала сизни кеси аллахларына табынып этген къутсуз адетлеге юйретирикдиле да, сиз Раббий Аллахыгъызны аллында гюнях[†] этип башларсыз.

19Сен, шахарны къолгъа этер ючюн, аны къуршалап кёп турсанг, кёгет тереклени балта бла кесме. Аланы кёгетлерин ашаргъа боллукъса. Аланы жойма. Талада терекле адамламы болгъандыла? Сенден къалагъамы къачарыкъдыла? 20Жаланда, сен билгенден, кёгет этмеген тереклени кесерге эркинсе. Сени бла уруш этген шахарны хорлагъынчы къуршалау ишледе аланы хайырлан.

### 21


Ачыкъ болмагъан мурдарлыкъны юсюнден

1Раббий[†] Аллахынг санга иеликге берген жерде бир сабанда жатып ёлюп тургъан адам[†] табылса эм аны ким ёлтюргени белгили болмаса, 2тукъум таматала бла къадыла чыкъсынла да, ол ёлюкден тёгерекде болгъан хар бир шахаргъа дери узакълыкъны ёлчелесинле. 3Ёлюкге барындан да жууукъ болгъан шахарны тукъум таматалары алыкъа ишге жегилмеген, боюнса салынмагъан къунажинни алсынла[+]. 4Шахарны таматалары ол къунажинни алыкъа сюрюлмеген, урлукъ атылмагъан жерге, баргъан сууу болгъан ёзеннге элтсинле. Алайда къунажинни боюнун сындырсынла. 5Сора Лебий улу дин къуллукъчула[†] келсинле. Раббий Аллахынг, Анга къуллукъ этерге, халкъны Аны аты бла алгъышларгъа сайлагъанды да, ала битеу экили соруулагъа къарап, бегим этерге эм тюйюшлени юслеринден ишлени тинтирге керекдиле[+]. 6Сора ол ёлгеннге барындан да жууукъ болгъан шахарны тукъум таматалары къолларын ол ёзенде боюну сындырылгъан къунажинни юсюнде жууаргъа керекдиле. 7Сора тукъум таматала айтсынла: «Муну къанын бизни къолларыбыз тёкмегендиле эм бизни кёзлерибиз бир зат да кёрмегендиле. 8Я Раббий, Сен Кесинг къутхаргъан Исраил[†] халкъынгы тазала, аны хата этмеген адамны къанын тёгюуде терслеме». Алай бла ала ол адамны къанындан тазаланырла[+]. 9Муну барын Раббийни кёз аллында тюз этсенг, хатасызны къанын юсюнгден кетерликсе[+].


Жесир къызны къатыннга алыу

10Сен душманларынга къажау урушха чыкъсанг, Раббий Аллахынг да аланы къолунга берип, сен аланы жесирге алсанг, 11сора сен жесирлени араларында бир ариу тиширыу кёрюп, аны сюйсенг, аны кесинге къатыннга алыргъа десенг, 12аны юйюнге келтир. Ол кесини чачын жюлюсюн, тырнакъларын кессин, 13юсюнден жесир кийимин тешсин[*]. Ол, атасыны-анасыны жиляуларын эте, сени юйюнгде бир айны ичинде жашасын. Андан сора аны къатыннга алып, аны баш иеси болурса, ол да сени юй бийченг болур. 14Артда анга ыразы болмасанг а, аны эркин этип жибер. Аны кюмюшге сатаргъа неда къарауаш этерге эркин тюйюлсе, нек дегенде, сен аны намысын алгъанса.


Биринчи туугъан жашны юсюнден

15Бир эр кишини эки юй бийчеси болса, ол да бирин сюйюп, бирин а сюймесе, сора эки къатын да жашла табып, алай биринчи жаш сюймеген юй бийчесинден тууса,[+] 16жашланы арасында ырысхысын юлеше туруп, ол сюйген юй бийчесинден туугъан жашын, сюймеген юй бийчесинден туугъан жашындан алгъа салмасын. 17Ол кесини сюймеген юй бийчесинден туугъан жашын кесини биринчи сабийинча кёрюрге борчлуду эм анга аталгъан юлюш эки кереге кёп болургъа керекди. Ол жаш аны эр киши къарыууну[†] биринчи белгисиди эм биринчи туугъаныны эркинлиги андады.


Бойсунмагъан жашны юсюнден

18Бир адамны буруш, бойсунмагъан жашы болса, атасына-анасына тынгыламагъан, ала анга жаза берселе да, ала айтханны этмеген,[+] 19атасы бла анасы аны шахаргъа кирген къабакъланы къатында тургъан тукъум таматалагъа келтирсинле. 20Шахарны таматаларына: «Бизни жашыбыз буруш, бойсунмагъан жашды, бизге тынгыламайды, жаланда ашап-ичип турады», – десинле. 21Сора шахарда жашагъанла ол жашха ташла атып ёлтюрсюнле. Алай этип, аманлыкъны арагъыздан жокъ эт, битеу Исраил да ол затны эшитип, къоркъур.


Тюрлю-тюрлю жорукъла

22Бир адам, гюнях[†] этип, ёлюм жазасына тийишли болуп ёлтюрюлген эсе, сиз аны ёлюгюн терекге тагъыгъыз[+]. 23Алай аны кече терек юсюнде къоймагъыз, ол кюн окъуна асырагъыз, нек дегенде, терекге тагъылгъан адамгъа Аллахны налаты бериледи. Раббий Аллахынг санга мюлкге берген жерни харам[†] этме.

### 22

1Исраилли[†] къарындашынгы[†] ёгюзю неда къою ажашханын кёрсенг, кёрмеген кибик этме, аланы къарындашынга къайтар[+]. 2Къарындашынг узакъда жашай эсе неда сен ала кимникиле болгъанларын билмей эсенг, аланы юйюнге жый да, къарындашынг ызларындан келгинчи, ала сенде турсунла. Сора малны анга къайтар. 3Эшеги болсун, кийими болсун, къарындашынг тас этип, сен тапхан не зат болса да, тюз алай эт. Кёрмеген кибик этме.

4Исраилли къарындашынгы эшеги неда ёгюзю жолда жыгъылып тургъанын кёрсенг, кёрмеген кибик этме. Ол малланы аякъ юсюне тургъузургъа болуш.

5Тиширыу эр киши кийимни, эр киши да тиширыу кийимни киймесин. Раббий[†] Аллахынга аллай затла этген адам[†] жийиргенчлиди.

6Жолда бара, сен терекде не жерде къанатлы уягъа тюбесенг, анда ана чыпчыкъ жумуртхала юсюнде гурт жатып неда балалары бла тура эсе, аналарын бла балаларын бирге алма[+]. 7Аналарын жибер, балаланы уа кесинге ал. Сора ахшылыкъ кёрюрсе эм узакъ ёмюрлю болурса.

8Жангы юй ишлей туруп, юй башынгы къыйырында буруу эт. Этмесенг а, андан адам кетип ёлсе, терслик сенде болур.

9Кесинги жюзюм бахчанга дагъыда башха урлукъ атма. Атсанг а, урлукъ бергени, жюзюм бахча бергени да сыйлы[†] болуп, сен аланы хайырланыргъа эркин боллукъ тюйюлсе[+].

10Ёгюзню бла эшекни бирге жегип сабан сюрме.

11Жюнден бла гетенден бирге этилген кийим кийме.

12Кийген кийиминги тёрт мюйюшюнде да тюйюлген чачакъла эт[*][+].


Некях этиуню жорукълары

13Эр киши юйдегили болуп, къызны юйюне келтирсе, сора аны бла къалып, кёрюп болмай къалса, 14ызы бла сёзюн этип, аны юсюнден: «Мен ол тиширыу бла юйдегили болгъанма, аны бла къалгъанма, алай ол къыз тюйюл эди», – деп, аман хапарла жайса, 15ол заманда къызны анасы бла атасы шахар къабакъны къатында тукъум таматалагъа аны къыз намысы болгъаныны шагъатлыгъын чыгъарсынла. 16Къызны атасы тукъум таматалагъа былай айтсын: «Мен къызымы бу адамгъа эрге бергенме, энди уа ол аны кёрюп болмайды. 17Къызымы юсюнден: „Сени къызынг къыз намысы бла келмегенди, аны аллай шагъатлыгъын мен кёрмегенме“, – деп ётюрюк айтханды. Мени къызым къыз намысы бла баргъаныны шагъатлыгъы буду». Сора къызны атасы-анасы шахарны тукъум таматаларына тёшек жабыуну кёргюзтсюнле. 18Ол заманда шахарны тукъум таматалары ол жалгъан сёзчюге жаза тапдырыргъа керекдиле. 19Ол намысы бла тургъан исраилли къызгъа аман ат чыгъаргъаны ючюн, ала анга, къызны атасына жюз шекел[†][*] кюмюш тёлетсинле. Къыз аны къатыны болгъанлай къалсын, эри аны бла бир заманда да айырылаллыкъ тюйюлдю.

20Алай эри къатыныны юсюнден айтханы керти эсе уа, аны ата-анасыны ол къыз болгъанына шагъатлыкълары жокъ эсе, 21къызны ата юйюню къабакъларыны къатына келтирсинле да, аны битеу шахарда жашагъанла таш атып ёлтюрсюнле. Ол Исраилде бедишлик иш этгенди: атасыны юйюнде жашап тургъанлай, саякъ жюрюгенди. Алай этип, аманлыкъны арагъыздан жокъ эт.

22Биреу, эри болгъан тиширыу бла жатса, ол иш белгили болгъанда, экисин да ёлтюрюрге керекди: ол адамны да, тиширыуну да. Алай этип, аманлыкъны Исраил халкъны арасындан жокъ эт[+].

23Биреу, башха адам бла сёз тауусуп тургъан къызгъа тюбеп, аны бла жатса, ол зат шахарда болгъан эсе, 24аланы экисин да шахар къабакълагъа келтиригиз да, таш атып ёлтюрюгюз: къызны, шахарда болуп тургъанлай, болушлукъгъа чакъырмагъаны ючюн, эр кишини да, ол башха адам бла сёз тауусуп тургъан къыз бла гюняхлы[†] иш этгени ючюн, ёлтюрюгюз. Алай этип, аманлыкъны арагъыздан жокъ эт.

25Эр киши, башха адам бла сёз тауусуп тургъан къызгъа сабанда тюбеп, аны намысын жойса, ёлтюрюрге жаланда ол кишини керекди. 26Къызгъа жукъ да этмегиз, нек дегенде, ол, аны ёлтюрюрча, бир зат да этмегенди. Ол ишни адам адамгъа чабып, аны ёлтюргенинден башхалыгъы жокъду. 27Ол башха адам бла сёз тауусуп тургъан къызгъа сабанда тюбеп чапханды. Къыз къычыргъан да болур, алай, аны къоруулар адам а болмады.

28Эр киши, башха адам бла сёз тауусханы болмагъан къызгъа тюбеп, аны намысын жойса, ол ишни адамла кёрген эселе, 29ол къызны атасына элли шекел[*] кюмюш тёлесин эм къызны къатыннга алсын, нек дегенде, ол аны намысын сындыргъанды. Жашагъан къадарында ол аны бла айырылаллыкъ тюйюлдю[+].

30Бир киши да атасыны къатынын эрге алмасын, атасын бедишлик этмесин[+].

### 23


Жамауатха къошулургъа тийиншли болмагъанла

1Бюртюклери эзилген неда уятлыкъ саны алыннган эр киши Раббийни[†] жамауатына къошулмасын[+].

2Зийнадан туугъан адам[†] Раббийни жамауатына къошулмасын. Аны туудукълары да – онунчу тёлюге дери окъуна – Раббийни жамауатына къошулмасынла.

3Аммонлу неда моаблы Раббийни жамауатына къошулмасын. Аланы туудукълары да – онунчу тёлюге дери окъуна – Раббийни жамауатына къошулмасынла. 4Сиз Мисирден чыкъгъанда, ала сизни баргъан жолугъузда сизге гыржын бла, суу бла тюбемегендиле. Дагъыда, ала сизни къаргъаргъа, Арам-Нахараим[*] жериндеги Пефор шахарында болгъан Беорну жашы Биламны жалгъа алгъандыла[+]. 5Алай Раббий Аллахынг Биламгъа тынгыламагъанды, ол къаргъышны уа санга алгъышха бургъанды, нек дегенде, Раббий Аллахынг сени сюеди[+]. 6Жашагъан къадарынгда ала бла шуёх байламлыкъ излеме.

7Эдомлудан а жийиргенме, ол сени къарындашынгды.[†] Мисирлиден да жийиргенме, сен тышындан келип, аны къыралында жашап тургъанса[+]. 8Алагъа тууарыкъ сабийлени ючюнчю тёлюсю Раббийни жамауатына къошулургъа боллукъдула.


Къонушда кирли зат болмазгъа керекди

9Душманларынга къажау чыгъып, сен къонуш[†] болуп тохтасанг, кесинги битеу кирли затладан сакъла. 10Эр кишилерингден бирини кече белинде огъу тёгюлюп, тазалыгъы бузулса, ол къонушдан тышына чыгъып, анда къалсын[+]. 11Ахшамда жууунсун да, кюн батханда къонушха къайтсын.

12Къонушдан тышында, кеси керегинге бара турурча, бир жер сайла. 13Сауутларынгы арасында кюрекчик да болсун. Кеси керегинги этгенден сора, уру къазып, киринги ары атып, юсюн жап. 14Раббий Аллахынг, сени къоруулар ючюн эм душманларынгы санга хорлатыр ючюн, къонушунгу арасында айланады. Къонушунг сыйлы[†] болургъа керекди. Болмаса, Аллах арагъызда эрши зат кёрсе, сенден кери кетерге боллукъду[+].


Къул къачыуну юсюнден

15Къул сенде бугъар жер излей эсе, аны иесине берме. 16Ол сизни арагъызда, кеси жаратып сайлагъан шахарда жашасын. Анга къысыулукъ этме.


Саякъ жюрюуню юсюнден

17Мажюсю табыныучу юйледе болуучусуча, исраилли[†] къызланы арасында саякъ тиширыу болмасын, исраилли уланланы арасында да саякъ киши болмасын[+]. 18Саякъ тиширыуну хакъын неда саякъ кишини жалын, ала аны нюзюр[†] этип берселе да, Раббий Аллахынгы юйюне кийирме, ала экиси да Раббий Аллахынга жийиргенчлидиле.


Къозлаугъа бериуню юсюнден

19Исраилли къарындашынга къозлаугъа ахча, аш неда къозлаугъа берилиучю башха бир зат берме. 20Тыш адамгъа къозлаугъа бер, исраилли къарындашынга уа къозлаугъа берме. Сора Раббий Аллахынг сен ие болургъа бара тургъан жерде сени къолунг этген хар ишингде да алгъышлы этер[+].


Нюзюр этиуню юсюнден

21Сен Раббий Аллахынга нюзюр этген эсенг, аны мычымай толтурургъа кюреш. Алай этмесенг, ишексиз, Раббий Аллахынг сенден ол затны сурарыкъды да, сен гюняхха[†] тюшерсе[+]. 22Нюзюр этмесенг а, гюняхха тюшмезсе. 23Аузунгдан чыкъгъан сёзню толтурургъа сакъ бол, нек дегенде, сен Раббий Аллахынга кеси ыразылыгъынг бла, кеси ауузунг бла ант этгенсе.


Биреуню битиминден хайырланыуну юсюнден

24Сен биреуню жюзюм бахчасына кирсенг, аны кёгетлеринден сюйгенинг чакълы, тойгъунчу аша, алай четенинге уа салма. 25Биреуню сабанына келсенг, мирзеу машакъланы къолунг бла жый, орагъынгы уа сабанына тийдирме[+].

### 24


Юйдегили болууну бла айырылыуну юсюнден

1Эр киши къатын алып, артда уа, анда бир айыплы зат кёрюп, андан кёлю чыкъса, ол къатынына айырылыу къагъыт жазып берип, аны юйюнден ашырыргъа боллукъду. 2Ол тиширыу да аны юйюн къоюп, башха адамгъа[†] эрге барса, 3алай экинчи эрини да тиширыудан кёлю чыкъса, ол да анга айырылыу къагъыт жазып берип, аны юйюнден ашырса неда ёлюп къалса, 4аны ашыргъан биринчи эри, тиширыуну намысы алай тюшгенден сора, аны кесине артха алыргъа эркин тюйюлдю. Раббийни[†] аллында бу къутсуз ишди. Санга Раббий Аллахынг мюлкге берген жерге гюнях[†] келтирме.

5Кёп болмай юйдегили болгъан эр киши уруш этерге жиберилмесин, анга башха борч да салынмасын. Ол бир жылны ичинде юйюнде къалып, эркин жашасын, юй бийчесин къууандырып турсун[+].


Ёнгкючге бериуню, адам урлауну, тери аурууну юсюнден

6Биреу, исраилли[†] къарындашына[†] берген ёнгкючю ючюн, жюкге андан тирмен ташланы алмасын, жангыз башындагъы ташын окъуна алмасын, нек дегенде, ол жашау этерге онг берген керекли затны алады.

7Биреу Исраил улу бир къарындашын урлап, аны къул этип турса неда аны сатхан этсе, ол гудучуну ёлтюрюрге керекди. Алай этип, арагъыздан аманлыкъны жокъ эт[+].

8Теринге бир ауруу тийсе, сакъ бол, тюз да лебийли[†] дин къуллукъчула[†] юйретгенча эт. Мен алагъа буюргъанны кёл салып эт[+]. 9Сиз Мисирден келе тургъанда, Раббий Аллахынг Мариямгъа не этгени эсингде болсун[*][+].


Борчлугъа бла жарлыгъа жумушакъ болууну юсюнден

10Сен биреуге бир тюрлю ёнгкюч берсенг, аны ючюн ышанмакълыкъ жюк алыргъа юйюне кирме. 11Орамда сюелип сакъла да, ол сен ёнгкюч бере тургъан адам а, ол ышанмакълыкъ жюкге берлик затын санга орамгъа кеси чыгъарсын. 12Ол адам асыры жарлыдан, санга жаланда тыш кийимин къоя эсе, ол ышанмакълыкъ жюкню кече да кесинге къоюп, жатып жукълама. 13Кюн батаргъа аны кийимин кесине къайтар, ол аны кийип жукъласын. Ол заманда ол ыразылыгъын билдирир да, Раббий Аллахынгы аллында сен тюзлюклю болурса[+].

14Шахарларынгы биринде жашагъан исраилли къарындашынг болсун неда тышындан келген адам болсун, санга ишлеген жарлы, керегин тапмагъан адамны жанына тийме[+]. 15Аны иш хакъын кюн сайын кюн батхынчы бер, нек десенг, ол жарлыды эм аны сакълап, анга ышанып турады. Алай болмаса, ол аны тилегинде Раббийге айтыр да, сен гюняхха тюшерсе[+].


Ёз жууаплылыкъ юсюнден

16Сабийлери терс болгъанлары ючюн, аталарын ёлтюрме. Аталары терс болгъанлары ючюн, сабийлерин ёлтюрме. Хар ким да кесини энчи гюняхы ючюн ёлтюрюлсюн.


Къарыусузлагъа къайгъырыу юсюнден

17Тышындан келгеннге бла ёксюзге тюз хукму эт, баш иесиз къалгъан тиширыудан ышанмакълыкъ жюкге кийимин алма[+]. 18Кесинг Мисирде къул болгъанынгы эм Раббий Аллахынг сени андан эркин этгенин эсингде тут. Ма аны ючюн Мен санга былай эт деп буюрама.

19Кесинги сабанынгда мирзеу жыя келип, бир кюлтени унутсанг, аны алыргъа къайтма. Аны тыш жерден келгеннге, ёксюзге, баш иесиз къалгъан тиширыугъа къой. Сора Раббий Аллахынг сен къолунг бла этген не ишингде да сени алгъышлы этер[+]. 20Зейтун тереклени кёгетлерин къагъа туруп, бир къакъгъан бутагъынга экинчи тийме. Бутакълада къалгъанын тыш жерден келгеннге, ёксюзге, баш иесиз къалгъан тиширыугъа къой. 21Жюзюм бахчангда тирлик жыя туруп, аны бутакъларындан экинчи кере къайтып жыйма. Не къалса да, аны тыш жерден келгеннге, ёксюзге, баш иесиз къалгъан тиширыугъа къой. 22Кесинг да Мисирде къул болгъанынгы эсингде тут. Ма аны ючюн Мен санга былай эт деп буюрама.

### 25


Жаза бериуню юсюнден

1Эки адамны[†] арасында дау чыкъса, ала ишни сюдге келтирсинле. Къадыла ишни тинтип, тюзню тюзлюгюн ачыкъласынла, терсни уа терслесинле[+]. 2Терс болгъаннга чыбыкъ урургъа керек эсе, къады аны жатдырсын да, кеси тургъанлай, ол этген аманлыкъ иш ючюн къаллай бир тийишли эсе да, аллай бир чыбыкъ урурса, 3алай, къыркъ кереден ары угъай. Сен анга андан кёп чыбыкъ урсанг, сени исраилли[†] къарындашынгы[†] халкъ аллында бедишлик этериксе.


Ишчи малны юсюнден

4Ындыр басхан ёгюзню ауузун жапма.


Баш иесиз къалгъан тиширыуну юсюнден

5Къарындашла бирге жашай эселе, аладан бири ызындан жаш къоймай ёлсе, аны баш иесиз къалгъан юй бийчеси тышындан адамгъа эрге бармасын. Ёлгенни къарындашы аны кесине алсын, аны бла юйюр къурасын, ол аны къайыныны борчуду. 6Ол тапхан биринчи жаш ол ёлген къарындашны аты Исраилде жокъ болуп къалмазча, аны атын жюрютсюн[+].

7Ол адам къарындашыны къатынын алыргъа унамаса уа, тиширыу шахар къабакъланы къатында тукъум таматалагъа барсын да: «Мени къайыным баш иеми – кесини уа къарындашыны атын Исраилде къалырын сюймейди. Къайын борчун толтурургъа унамайды», – десин. 8Сора шахарны тукъум таматалары аны чакъырып, аны бла сёлешсинле. Ол, унамай: «Мен аны алыргъа сюймейме», – деп тохтаса, 9баш иесиз къалгъан келини, тукъум таматала да кёрюп тургъанлай, аны къатына келип, аны бир аягъындан сандалын тешсин да, бетине тюкюрюп: «Къарындашыны юйюн къураргъа сюймегеннге ма былай этедиле», – десин[+]. 10Аны туудукълары Исраилде «аякъ кийими тешилгенни юйюрю» деп белгили боллукъдула.


Эки тюйюшген адам бла тиширыу

11Эки эр киши тюйюше болсала, аланы бирлерини юй бийчеси уа келип, эрин аны тюйгенден къоруулайма деп, ол тюйгенни уятлыгъындан тутса, 12аны къолун кесип кетер. Анга жазыкъсынма.


Тюз сатыу-алыу юсюнден

13Хуржунунгда эки тюрлю базман ташыгъыз болмасын: бири – ауур, бири – женгил. 14Юйюнгде эки тюрлю ёлчем зат болмасын: бири – уллу, бири – гитче[+]. 15Раббий[†] Аллахынг санга берген жерде сен узакъ ёмюр жашарча, сени базман ташларынг бла ёлчемлеринг тюз кёргюзтгенле болсунла. 16Раббий Аллахынга, алдау бла кюрешген ким болса да, аллай аман ишле этген жийиргенчлиди.


Амалек халкъны юсюнден

17Сен Мисирден келе туруп, амалеклиле санга жолда этгенни эсингде тут[+]. 18Сен арып-талып тургъанлай, ала санга жолда тюбеп, артха къалгъан къарыусузланы уруп ёлтюргендиле; Аллахдан къоркъмагъандыла. 19Раббий Аллахынг мюлкге берип ие этген жерде, сени битеу тёгерекде душманладан къоруулап, санга тынчлыкъ берсе, Амалек халкъны атын жер юсюнден къурут. Аны унутма!

### 26


Биринчи кёгетлени бла зекятны келтириу

1Сен Раббий[†] Аллахынг санга мюлкге берген жерге келликсе, анга ие болуп, анда жашап башларыкъса. 2Ол заманда сен ол Раббий Аллахынг санга берген жерде ёсдюрген затларынгдан биринчи тирлик алсанг, аны кёгетлерин четеннге жый. Сора Раббий Аллахынг, Аты анда болсун деп, сайлагъан жерге бар да,[+] 3ол заманда болгъан дин къуллукъчугъа[†] сёлешип: «Мен бюгюн Раббий Аллахынга, Ол мени ата-бабаларыма ант этип берген жерге келгеними билдиреме», – деп айт. 4Дин къуллукъчу сенден четенни алып, Раббий Аллахынгы къурман этилиучю жерини аллында салыр. 5Ол заманда сен Раббий Аллахынгы аллында бу сёзлени айт: «Мени атам кёчгюнчю арамлы эди[*]. Ол бир аз адамы[†] бла Мисирге барып, анда жашап тургъанды эм уллу, кючлю, кёп адам санлы миллет болгъанды[+]. 6Алай мисирлиле бизге аман болуп, къыйын ишлетип, азап чекдиргендиле[+]. 7Ол заманда биз ата-бабаларыбызны Раббий Аллахына, жалбарып тилек этгенбиз да, Раббий аууазыбызны эшитгенди, азап чекгенибизни, къыйын ишлегенибизни, унугъууубузну да кёргенди[+]. 8Раббий, къудуретли къолун кётюрюп, къол аязын узатып, уллу къоркъуу салып, тамаша белгиле бла сейир ишле этип, бизни Мисирден чыгъаргъанды[+]. 9Ол бизни бери келтирип, бу жерни бизге бергенди – сют бла бал баргъан жерни[+]. 10Энди уа мен ол Сен, Раббий, бизге берген жерни биринчи тирлигин келтиреме». Сора четенни Раббий Аллахынгы аллына салып, Анга сежда эт. 11Раббий Аллахынг санга бла сени юйюнге берген хар игиликге къууан: сен да, лебийли[†] да, арагъызда жашагъан тыш адам да.

12Ючюнчю жыл, зекят жыл, сен къыйынынг бла этген хар затдан ондан бирин санап, аны лебийлилеге, тыш жерден келгенлеге, ёксюзлеге эм баш иесиз къалгъан тиширыулагъа бер. Ала аны шахарларыгъызда ашап, тойсунла[+]. 13Сора Раббий Аллахынга былай айт: «Мен юйюмден сыйлы[†] юлюшню алып, аны, Сен буюргъанча, лебийлилеге, тыш жерден келгенлеге, ёксюзлеге эм баш иесиз къалгъан тиширыулагъа бергенме. Сен этген буйрукъладан таймагъанма эм аладан бирин да унутмагъанма. 14Мен андан, къара кийип тура, ашамагъанма, андан, харамлыгъым[†] болуп, бир зат да алмагъанма, ёлгеннге атап да андан саугъа этмегенме. Мен Раббий Аллахыма кертичи болгъанма, хар нени да Сен буюргъанча этгенме[+]. 15Сен, кёкден, сыйлы мекямынгдан къарап, Исраилни[†] эм, ата-бабаларыбызгъа ант этип, бизге берген жерни, сют бла бал баргъан жерни алгъышла»[+].


Раббийни халкъы

16Бюгюн Раббий Аллахынг санга бу бегимлеге бла буйрукълагъа бойсунуп жашаргъа, аланы битеу жюрегинг бла, битеу жанынг бла, эс бёлюп, тутаргъа буюрады. 17Бюгюн сен Аллахынг Раббий болгъанын, сен Аны жоллары бла барлыгъынгы, Аны бегимлерин, фарызларын, буйрукъларын тутарыгъынгы эм Анга тынгыларыгъынгы айтып билдиргенсе. 18Раббий да, сен Аны энчи халкъы, Аны багъалы хазнасы болгъанынгы, Аны буйрукъларын тутарыгъынгы айтып билдиргенди[+]. 19Ол, айтханыча, сени махтаулу, айтхылы эм хурметли этип, Ол кеси жаратхан битеу миллетледен бийикге саллыгъын, сен Раббий Аллахынгы сыйлы халкъы боллугъунгу айтып билдиргенди[+].

### 27


Таурат жазылгъан ташла бла къурман жер

1Мусса[†] бла Исраилни[†] тукъум таматалары халкъгъа былай буюргъандыла:

– Мен сизге бюгюн берген буйрукъланы барын да тутугъуз. 2Раббий[†] Аллахынг санга берген жерге сиз Иордан сууундан ётген кюн сен уллу ташла сал да, алагъа тытыр сюрт. 3Сен ары ётгенлей аланы юсюнде бу Тауратны[†] битеу сёзлерин жаз. Алай бла Раббий Аллахынг санга берген жерге, сют бла бал баргъан жерге, ата-бабаларынгы Раббий Аллахы санга айтханы кибик, барырса. 4Сиз, Иордандан ётюп, мен сизге бюгюн буюргъанча, бу ташланы Гебал тауда салсагъыз да, алагъа тытыр сюртюгюз. 5Алайда Раббий Аллахынга ташладан къурман этилир жер ишле. Ол ташланы темир зат бла жонмагъыз[+]. 6Раббий Аллахынга жонулмагъан ташладан къурман жер[†] ишле да, аны юсюнде Раббий Аллахынга толусунлай кюйдюрюлген къурманла келтир. 7Алайда саламатлыкъ къурманла келтир да, Раббий Аллахынгы аллында къууан[+]. 8Бу Тауратны битеу сёзлерин ол ташлада иги ангылашынырча тап жаз.


Гебал таудан къаргъышла

9Ызы бла Мусса эм лебийли[†] дин къуллукъчула[†] битеу Исраилге былай айтхандыла:

– Исраил, шум болуп, тынгыла! Сен энди Раббий Аллахынгы халкъы болгъанса[+]. 10Раббий Аллахынга тынгыла, Аны бу мен бюгюн санга билдирген буйрукъларын бла бегимлерин толтур.

11Ол кюн Мусса халкъгъа былай буюргъанды:

12– Сиз Иордандан ётгенден сора, Шимонну, Лебийни, Яхуданы, Иссахарны, Юсюпню[†] эм Беняминни атаууллары, халкъгъа алгъыш этер ючюн, Геризим тауда сюелсинле[+]. 13Рубенни, Гадны, Ашерни, Зебулунну, Данны эм Нафталийни атауулары уа, къаргъыш этер ючюн, Гебал тауда сюелсинле.

14Лебийлиле уа Исраилни халкъына уллу ауаз бла былай айтсынла:

15– Суратчыны къолу бла ишленнген неда къуюлуп этилген, Раббий жийиргеннген жалгъан аллахны сыфатын этип, аны тасха жерде салгъан адамгъа[†] – налат болсун!

Битеу халкъ да жууап берип:

– Амин![†] – десин[+].

16– Атасына-анасына хурмет этмеген адамгъа – налат болсун!

Битеу халкъ:

– Амин! – десин[+].

17– Къоншусу бла кесини арасында чекде салыннган ташны жеринден тепдиргеннге – налат болсун!

Битеу халкъ:

– Амин! – десин[+].

18– Сокъурну жолундан ажашдыргъаннга – налат болсун!

Битеу халкъ:

– Амин! – десин[+].

19– Тыш жерден келгеннге, ёксюзге, баш иесиз къалгъан тиширыугъа тюзлюк сюймегеннге – налат болсун!

Битеу халкъ:

– Амин! – десин[+].

20– Кесини атасыны къатыны бла жатхан адамгъа, ол атасын бедишлик этгени ючюн, – налат болсун!

Битеу халкъ:

– Амин! – десин[+].

21– Хайыуан бла къошулгъаннга – налат болсун!

Битеу халкъ:

– Амин! – десин[+].

22– Атасыны неда анасыны къызы болгъан эгечи бла жатхан адамгъа – налат болсун!

Битеу халкъ:

– Амин! – десин[+].

23– Кесини къайын анасы бла жатхан адамгъа – налат болсун!

Битеу халкъ:

– Амин! – десин[+].

24– Жашырын биреуню ёлтюргеннге – налат болсун!

Битеу халкъ:

– Амин! – десин[+].

25– Улутха алып, терслиги болмагъан адамны ёлтюргеннге – налат болсун!

Битеу халкъ:

– Амин! – десин[+].

26– Бу Тауратны сёзлерин толтурмагъан, аланы тутмагъан адамгъа – налат болсун!

Битеу халкъ:

– Амин! – десин.

### 28


Бойсуннганнга алгъышла


(Леб. 26:1-13; Эсг. 7:12-16)

1[•]Сен Раббий[†] Аллахынга толусунлай бойсунуп турсанг, Аны бу мен санга бюгюн берген буйрукъларын битеу да толтуруп турсанг, Раббий Аллахынг сени жер юсюнде битеу миллетледен бийикге саллыкъды[+]. 2Битеу да бу алгъышланы сен Раббий Аллахха тынгыласанг, табарыкъса.

3Шахарда алгъышлы боллукъса, аулакъда да алгъышлы боллукъса.

4Сен алгъышлы болуп, сабийлеринг кёп боллукъду. Жеринг алгъышлы болуп, санга сыйыннгысыз тирлик берликди. Малынг алгъышлы болуп, тууар сюрюулеринг бузоудан, къой-эчки сюрюулеринг да къозудан, уллу тёлю берликдиле.

5Четенинг бла ачытхы туруучу жеринг алгъышлы боллукъдула.

6Кире туруп алгъышлы боллукъса, чыгъа туруп да алгъышлы боллукъса.

7Санга къажау тургъан душманларынг, Раббийни буйругъу бла, аллынгда ууатыллыкъдыла. Ала сени таба бир жол бла келселе да, артха уа жети жол бла къачарыкъдыла[+].

8Раббий сени кюфлеринги эм сени къолунг этген хар затны да алгъышлы этерикди. Раббий Аллахынг, санга бере тургъан жеринде, сени алгъышлы этерикди[+].

9Сен Раббий Аллахынгы буйрукъларын толтуруп, Аны жоллары бла жюрюсенг, Раббий, санга ант этгенича, сени Кесини сыйлы[†] халкъы этип саллыкъды[+]. 10Ол заманда сен Раббийни атын жюрютген халкъ болгъанынгы битеу да жер юсюнде халкъла кёрлюкдюле эм сенден къоркъурукъдула. 11Раббий санга неде да берекет берликди – сабийлерингде, малынг берген тёлюде, жер берген тирликде – ата-бабаларынга ант этип, ол санга берирге айтхан жеринде.

12Раббий санга кесини бай хазнасын – кёклени – ачарыкъды да, кезиую келгенлей сени жеринге жауун жиберликди, сени къолунг тийген хар ишни алгъышлы этерикди. Сен кёп миллетлеге ёнгкюч берликсе, кесинг а бир кишиден ёнгкюч тилерик тюйюлсе[+]. 13Раббий сени артда къалдырмай, алда саллыкъды. Сен хар заманда да тюпде угъай, башда боллукъса. Жаланда Раббий Аллахынгы бу мен бюгюн бере тургъан буйрукъларына тынгыла эм аланы тийишлисича тутуп тур. 14Аны мен бюгюн санга берген бир буйругъундан да не онг жанына,[†] не сол жанына тайма, башха аллахланы ызларындан барма эм алагъа къуллукъ этме.


Бойсунмагъаннга налат


(Леб. 26:14-39)

15[•]Алай сен Раббий Аллахынгы айтханына тынгыламасанг, аны буйрукъларын эм бегимлерин тийишлисича тутуп турмасанг, бу къаргъышла бары да санга жетерикдиле эм сени бийлерикдиле[+].

16Шахарда налатлы боллукъса, аулакъда да налатлы боллукъса.

17Четенинг бла ачытхы туруучу жеринг налатлы боллукъдула.

18Сен налатлы болуп, аз сабийли боллукъса, жеринг да къолайсыз тирлик берликди, тууар сюрюулеринг бузоудан, къой-эчки сюрюулеринг да къозудан, бек аз тёлю келтирликдиле.

19Кире туруп налатлы боллукъса, чыгъа туруп да налатлы боллукъса.

20Раббий санга налат бла жунчуу иерикди, битеу ишлерингде да санга жол боллукъ тюйюлдю, ахырында уа сен жоюллукъса эм жокъ болуп кетериксе, нек дегенде, сен Мени къойгъанса, бек аман иш этгенсе. 21Раббий санга ёлетни ызындан ёлет ийип турлукъду да, сен мюлкге алыргъа кирип баргъан жерни юсюнден Ол сени жокъ этерикди. 22Раббий санга ёпке ауруу, безгек эм сууукъ ауруу, иссилик эм суусузлукъ, къызыу жел эм мугут иерикди, ала сени ызынгдан боллукъдула да, сен ёлюп кетериксе[+]. 23Сени башынгда кёк багъыр кибик боллукъду, аякъ тюбюнгде жер да темир кибик боллукъду. 24Раббий жеринге жауун орунуна букъу берликди, санга кёкден жаланда букъу тюшерикди да, сен ёлюп кетериксе.

25Раббий сени душманларынг ууатырча этерикди. Сен алагъа бир жол бла барсанг да, къачхан а жети жол бла этериксе, сора битеу да жер юсюнде патчахлыкъла, санга болгъанны кёрюп, къоркъурукъдула. 26Сени ёлюклеринг кёкде къанатлылагъа бла жерде жаныуарлагъа аш боллукъдула, аланы къыстаргъа адам[†] табыллыкъ тюйюлдю. 27Раббий санга Мисирде болгъанча жарала бла эшек гуммосла, терингде ирин этген жарала бла кичиу аурууланы жиберликди, сен а аладан сау болаллыкъ тюйюлсе[+]. 28Раббий санга тели ауруу, сокъурлукъ эм акъылынгы къатышдыргъан ауруу берликди. 29Кюн ортада сен, сокъурча, къолунг бла тие-тие айланырыкъса. Не этсенг да, бир затда да сени жолунг боллукъ тюйюлдю. Кюнден кюннге сени къысып, тонап барлыкъдыла, къоруулар адам а чыгъарыкъ тюйюлдю.

30Сен тиширыу бла сёз тауусурукъса, алай аны башха адам аллыкъды эм аны бла жатарыкъды. Сен юй ишлериксе, алай анда жашарыкъ тюйюлсе. Сен жюзюм бахча орнатырыкъса, алай биринчи тирлигин окъуна жыяргъа жетиширик тюйюлсе[+]. 31Сени ёгюзюнгю кёзюнг кёре тургъанлай соярыкъдыла, алай сен аны этинден ашарыкъ тюйюлсе. Сени эшегинги сенден кюч бла алып кетерикдиле, къайтарлыкъ а тюйюлдюле. Сени къой-эчкилеринг душманланы боллукъдула, къоруулаучу уа табылмаз. 32Сен кёрюп тургъанлай, жашларынгы бла къызларынгы башха халкъгъа берликдиле, сен а, аланы излей, кюнден кюннге, бир тюрлю бир зат этерге къарыуунг[†] жетмей, кёзлеринги арытырыкъса. 33Сен кеси къолунг бла жерингде этгенни сен танымагъан халкъ ашарыкъды, сени уа жашау узуну зорлукъ сыната такъырлыкъда жашатырыкъдыла. 34Сен кёргенингден акъылынгы тас этериксе. 35Раббий тобукъларынгы бла балтырларынгы сау болмаз ауруулу, ирин жаралы этерикди, ауруу аягъынгы тюбюнден башынгы тёппесине дери жайыллыкъды.

36Раббий сени да, ол сен аллынга саллыкъ патчахны да бир башха миллетге элтирикди – не санга, не сени ата-бабаларынга белгили болмагъан миллетге. Сен анда башха аллахлагъа къуллукъ этериксе – ташдан бла агъачдан ишленнген аллахлагъа[+]. 37Раббий сени алагъа элтген битеу халкъла сенден жийиргенип, сени ыспассыз, хыликке этип кюллюкдюле.

38Сен сабанда кёп урлукъ саллыкъса, алай къолайсыз тирлик жыярыкъса, нек дегенде, аны мача ашарыкъды. 39Сен жюзюм бахчала саллыкъса, алагъа къарап турлукъса, алай чагъырын ичерик тюйюлсе, тирлигин жыяллыкъ тюйюлсе – аны къуртла ашарыкъдыла. 40Битеу къыралда да зейтун терекле ёсерикдиле, алай сен аланы жауларын кёрлюк тюйюлсе – кёгетлери агъызылып кетерикдиле. 41Сени жашларынг, къызларынг да боллукъдула, алай аланы жесирликге алып кетерикдиле да, сен аланы сакълаяллыкъ тюйюлсе. 42Мача жыйынла сени тереклеринги да, жеринги тирлигин да бийлерикдиле.

43Сен болгъан жерде жашагъан тышындан келген адам сени башынгда бийикден бийикге кётюрюле барлыкъды, сен а энишгеден энишге тюше барлыкъса. 44Ол санга ёнгкюч берликди, сен а анга ёнгкюч бераллыкъ тюйюлсе. Ол алда боллукъду, сен а – артда къаллыкъса.

45Битеу бу къаргъышла санга жетерикдиле. Ала сени ызынгы ызлап эм жетип барлыкъдыла да, сен ёлюп кетериксе, нек дегенде, сен Раббий Аллахынг айтханнга тынгыламагъанса, Ол санга берген буйрукъланы бла бегимлени толтурмагъанса. 46Бу къыйынлыкъла санга бла сени туудукъларынга ёмюрлеге да шагъат эм белги боллукъдула. 47Сен, берекетинг болгъан заманда, Раббий Аллахынга къууанып, кёлюнг кётюрюлюп къуллукъ этмегенсе да, 48аны себепли ачлыкъда, суусаплыкъда, жаланнгачлыкъда, бек факъыралыкъда Раббий санга иерик душманынга къуллукъ этериксе. Ол боюнунга темир боюнса кийдирликди да, сени жокъ этерикди.

49Раббий санга узакъдан, жерни узакъ къыйырларындан, мыллыгын атып учхан къушха ушагъан, сен тилин ангыламагъан миллетни, 50уятсыз миллетни жиберликди, къарт адамгъа намыс этмеген, жаш адамгъа жазыкъсынмагъан. 51Ол сени малынгы тёлюсюн, жеринг берген тирлигинги ашарыкъды да, сени жокъ этерикди. Ол санга мирзеу бюртюк, не жаш чагъыр, не зейтун жау, тууар сюрюуде бузоу, къой сюрюуде къозу да къоярыкъ тюйюлдю эмда сени жокъ этерикди. 52Ол сени битеу да жер юсюнде шахарларынгы, ол сен ышаннган бийик, къаты хуналарын ойгъунчу къуршаларыкъды. Ол битеу да жер юсюнде Раббий Аллахынг санга берген шахарланы къуршаларыкъды.

53Ол душманларынг къуршалагъан заманда асыры къыйналгъандан, сен Раббий Аллахынг санга берген сабийлеринги, жашларынгы бла къызларынгы этлерин ашарыкъса[+]. 54Арагъызда бек эрке, сезимли эр киши окъуна не кесини къарындашына, не сюйген юй бийчесине, не кесини сау къалгъан сабийлерине жан аурутурукъ тюйюлдю 55эм кесини сабийлерини этлеринден алагъа бермегенлей, кеси ашарыкъды. Анга жаланда ол къаллыкъды. Душман сени битеу да шахарларынгы къуршалагъан заманда, ма аллай къыйынлыкъла берликди санга. 56Сени тиширыуларынгдан бек эркеси эм сезимлиси – жерде жюрюй юйренмеген, аллай бир эркеси эм сезимлиси, – сюйген эрине, кесини къызына бла жашына окъуна, 57ичинден чыкъгъан сабий орунну, табарыкъ сабийлерин да къызгъанырыкъды. Ол аланы душман къуршалагъан заманда эм битеу шахарларынга къыйынлыкъ бергенде, букъдуруп ашаргъа сюерикди.

58Сен бу китапда жазылгъан Тауратны[†] битеу да сёзлеринде айтылгъанча этмесенг, Раббий Аллахынгы махтаулу эм къоркъуулу атын сыйлы кёрюп турмасанг, 59Раббий санга эм сени туудукъларынга бек ачы эм узакъгъа созулгъан палахла, бек аман эм сау болмазлыкъ ауруула иерикди. 60Ол санга ол сен къоркъгъан Мисирни битеу аурууларын берликди, ала санга жабашырыкъдыла[+]. 61Дагъыда Раббий санга бу Таурат китабында айтылмагъан ауруула бла палахла иерикди да, сен ёлюп кетериксе. 62Сиз кёп эдигиз, кёкде жулдузлача, алай, Раббий Аллахынга бойсунмагъанынг ючюн, аз боллукъсуз[+]. 63Алгъын Раббий, сизге игилик эте, сизни саныгъызны кёбейте, къууана эди. Энди уа, сизни ёлтюре, жокъ эте, тюз да алай къууанырыкъды. Сиз ие болур ючюн кире тургъан жеригизден тамырыгъыз бла жокъ боллукъсуз.

64Ол заманда Раббий сени жерни бир къыйырындан бирси къыйырына дери башха халкъланы ичине жаярыкъды. Анда сен башха аллахлагъа къуллукъ этериксе – не сен, не ата-бабаларынг танымагъан, билмеген, агъачдан-ташдан этилген аллахлагъа къуллукъ этериксе[+]. 65Ол миллетлени арасында сен тынчлыкъ табарыкъ тюйюлсе, аягъынг басарча, мамыр жер боллукъ тюйюлдю. Анда Раббий сени жюрегинги къалтыратырыкъды, мудах термилиу берип, кёзлеринги арытырыкъды эм жанынгы тюнгюлтюрюкдю. 66Сен къуру да къайгъыда жашарыкъса, кюнюнг, кеченг да къоркъуудан толу боллукъду, жашауунга ышаннгысыз болуп турлукъса. 67Жюрегинги къоркъуу алгъандан, кёзлеринг да кёргенден, эрттенликде сен: «Ах, теркирек ингир болгъа эди!» – дериксе, кече уа: «Ах, теркирек танг атха эди!» – дериксе. 68Сора мен санга: «Энди бу жолну кёрмезсе», – деген жол бла Раббий сени кемеле бла Мисирге къайтарлыкъды. Анда сиз кеси кесигизни, къуллача, душманларыгъызгъа сатаргъа кюрешириксиз, алай сизни киши аллыкъ тюйюлдю[+].

### 29


Сыйлы кесаматны жангыртыу

1Ма Раббий[†] Муссагъа[†] Моабда буюргъан кесаматны[†] сёзлери. Мусса Исраил[†] улулагъа Хоребде[*] берилген сыйлы[†] кесаматха къошакъгъа берилген кесамат сёзле[+].

2Мусса битеу Исраилни чакъыргъанды да, алагъа былай айтханды:

– Раббий Мисирде фыргъаууннга, аны жууукъ адамларына[†] эм битеу да жери бла не этгенине – барын да сизни кёзлеригиз кёргендиле. 3Ол уллу азапны, тамаша белгилени, сейир ишлени сиз кеси кёзлеригиз бла кёргенсиз. 4Алай, Раббий бюгюннге дери сизге ангылар акъыл, кёрюр кёзле, эшитир къулакъла бермегенди. 5Энди уа Ол былай айтады: «Мен сизни къуу жерледе айландыргъан къыркъ жылны ичинде, сизни кийимлеригиз эски болмагъандыла, аякъларыгъызда сандалларыгъыз жыртылмагъандыла[+]. 6Сиз гыржын ашамагъансыз, чагъыр не сыра ичмегенсиз. Мен Раббий Аллахыгъыз болгъанымы сиз билир ючюн, Мен сизге къайгъырып тургъанма»[+].

7Сиз бу жерге жетгенде, Хешбонну патчахы Сихон бла Башанны патчахы Ог бизни бла сермешге чыкъгъандыла, алай биз аланы ууатханбыз[+]. 8Биз, аланы жерлерин алып, рубенлилеге, гадлылагъа эм Манаше тайпасыны жартысына мюлкге бергенбиз[+].

9Тутхан ишигизде жетишимли болур ючюн, бу сыйлы кесаматны сёзлерин тутугъуз. 10Сиз барыгъыз да бюгюн Раббий Аллахыгъызны аллында сюелесиз – сизни тайпа бачамаларыгъыз, тукъум таматаларыгъыз эм башчыларыгъыз, Исраилни битеу эр кишилери да, 11сабийлеригиз бла, юй бийчелеригиз бла, сизни къонуш[†] жашагъан, сизге отун жарып, суу ташып тургъан тыш адамла бла. 12Сен былайда Раббий Аллахынг бла сыйлы кесаматха кирирге деп тураса. Раббий сени бла бюгюн сыйлы кесамат этеди эм аны ант бла байлайды. 13Бюгюн Ол сени Кесини халкъы этеди, Кеси уа сени Аллахынг боллукъду, санга айтханыча эм сени ата-бабаларынга: Ибрахимге,[†] Исхакъгъа[†] эм Якъупха, – ант этгенича[+]. 14Мен бу ант бла байланнган сыйлы кесаматны жаланда сизни бла угъай, 15жаланда былайда, Раббий Аллахыбызны аллында тургъанла бла угъай, мен аны бюгюн былайда болмагъанла бла да этеме.

16Биз Мисирде къалай жашагъаныбызны эм, бери келе, миллетлени къыраллары бла къалай ётгенибизни, сиз кесигиз билесиз. 17Сиз анда жийиргенчли тейри суратланы эм агъачдан бла ташдан, кюмюшден бла алтындан ишленнген аллахланы кёргенсиз. 18Сизни арагъызда, Раббий Аллахыгъыздан жюреги тайып, ол миллетлени аллахларына къуллукъ этерик не тиширыу, не эр киши, не тайпа, не атауул болмасын. Сакъ болугъуз, сизни ичигизде, ууу болгъан ачы ёсюм ёсдюрген тамыр болмасын.

19Аллай адам бу ант сёзлени эшитип, алай а: «Мен кесим сайлагъан жол бла баргъанлыгъыма, ырахатлы жашарма», – деген оюм эте, кесин алгъышлы боллукъ сунады. Ол зат а аны кесине, битеу да къалгъан халкъгъа къыйынлыкъ келтирликди. 20Раббий аны кечерге сюерик тюйюлдю. Аны ачыуу бла эришиую аллай адамгъа къажау къабынырыкъдыла. Битеу да бу китапда жазылгъан къаргъышла анга жетерикдиле, сора Раббий жер юсюнден аны атын жокъ этерикди[+]. 21Раббий битеу Исраилни тайпаларындан аны айырып, бу Таурат[†] китабында жазылгъан, сыйлы кесаматда айтылгъан къаргъышлагъа кёре, анга къыйынлыкъ берликди.

22Бу жерге келген къыйынлыкъланы эм Раббий сизге берген аурууланы сизни сабийлеригиз, сизден сора келлик туудукъла, узакъ жерледен келлик тыш адамла да кёрлюкдюле. 23Жер туздан бла кукуртдан болуп, саулай жана тургъан къула тюзге айланырыкъды, – аны юсюнде урлукъ салынырыкъ тюйюлдю, бир зат да ёсерик тюйюлдю. Ол Раббий Кесини ачыуланыуунда бла чамланыуунда Содом бла Гомораны,[†] Адма бла Цевоимни жокъ этгенине ушарыкъды[*][+]. 24Битеу да миллетле: «Раббий бу жерге былай нек этди? Былай бек къаты не зат ючюн ачыуланды?» – деп сорлукъдула[+].

25Аны жууабы былай боллукъду: «Ата-бабаларыны Раббий Аллахы аланы Мисирден чыгъаргъан заманда, Ол ала бла этген сыйлы кесаматны бу халкъ къойгъаны ючюн. 26Ала башха аллахлагъа къуллукъ этерге кетгендиле, алгъын билмеген аллахлагъа, Ол алагъа бермеген аллахлагъа табыннгандыла. 27Раббийни ачыуу бу жерге ма ол зат ючюн жаннганды, эмда Ол анга бу китапда жазылгъан битеу къаргъышланы ийгенди[+]. 28Чексиз ачыуланыуунда, къутурууунда Раббий аланы жерлеринден жокъ этип, бусагъатда бола тургъаныча, башха жерге атханды».

29Жашырын затла Раббий Аллахныдыла, ачыкъ болгъан затла уа, биз бу Тауратны битеу сёзлерине бойсунуп жашарча, ёмюрлеге да бизнидиле эм бизни туудукъларыбызныдыла.

### 30


Аллахха къайтыу

1Бу мен санга айтхан алгъышла бла къаргъышла санга келселе, Раббий[†] Аллахынг битеу да миллетлени арасында сени къайры атса да, сен бу затланы жюрегинге жууукъ алсанг,[+] 2сен да, сабийлеринг да, Раббий Аллахха къайтханда, мен санга бюгюн буюргъанча, Анга битеу да жюрегингден, жанынгдан тынгыласанг, 3Раббий Аллахынг сени жангыдан къурарыкъды, санга жазыкъсынып, сени битеу да Кеси жайгъан халкъланы арасындан артха жыярыкъды. 4Сен дунияны къыйырына къысталып болсанг да, Раббий Аллахынг сени андан да жыярыкъды, андан да артха къайтарлыкъды. 5Раббий Аллахынг сени ата-бабаларынгы жерине келтирликди да, сен анга ие болурса. Ол сени ата-бабаларынгдан да бек жетишимли эм адам[†] санынгы кёп этерикди. 6Раббий Аллахынг санга да, туудукъларынга да жюрек сюннет[†] этерикди[*]. Алай бла, сен Аны битеу да жюрегингден, жанынгдан сюерсе да, жашап турурса[+]. 7Сора Раббий Аллахынг ол къаргъышланы барын да сени кёрюп болмагъан, ызынгдан сюрюп айланнган душманларынга тёгерикди[+]. 8Сен, Раббийни айтханына жангыдан тынгылап, Аны бу мен сизге бюгюн берген буйрукъларын этип башларыкъса. 9Сора Раббий Аллахынг санга къолунг этген ишде жетишимлени артыгъы бла берликди эм санга кёп сабий берликди, тууар сюрюулеринге – бузоудан, къой сюрюулеринге да къозудан уллу тёлю къошарыкъды, сабанларынгы да тирликли этерикди. Раббий, санга игилик эте, сени ата-бабаларынга къууаннганча, сени ючюн жангыдан къууанырыкъды. 10Сен Раббий Аллахынга тынгыласанг, Аны бу Таурат[†] китабында жазылгъан буйрукъларын, бегимлерин толтура жашасанг, Раббий Аллахынга битеу жюрегинг, битеу жанынг бла айлансанг, алай болур.


Не жашауну, не ёлюмню сайла

11Бу мен бюгюн санга берген буйрукъ санга артыкъ ауур да, артыкъ узакъ да тюйюлдю. 12Ол кёкде тюйюлдю: «Кёкге ким чыгъаллыкъды, аны алып бизге билдирир ючюн, биз анда айтылгъанны этерча?» – деп сорур ючюн. 13Тенгизни ары жанында да тюйюлдю ол: «Тенгизден ким ётерикди, аны алып, бизге билдирир ючюн, биз анда айтылгъанны этерча?» – деп сорур ючюн да. 14Угъай, ол сёз санга бек жууукъдады: ол сени эринлерингдеди, сени жюрегингдеди, сен аны толтурурча.

15Къара, мен сени аллынга бюгюн жашау бла игиликни, ёлюм бла палахны салама[+]. 16Мен санга бюгюн, Раббий Аллахынгы сюй, Аны жоллары бла жюрю, Аны буйрукъларын, бегимлерин сакъла деп буюрама. Ол заманда сен узакъ ёмюр жашап, кёпден кёп болуп барлыкъса, бу сен ие болургъа деп баргъан жерде Раббий Аллах сени алгъышлы этерикди.

17Алай сени жюрегинг башха жанына бурулса, эм сен, тынгыламай, тайып, башха аллахлагъа табынсанг, 18– мен бюгюн сизге билдиреме – сиз ишексиз жокъ боллукъсуз. Сиз, Иордан сууундан ётюп, ол сиз ие болур ючюн баргъан жеригизде кёп жашарыкъ тюйюлсюз.

19Бюгюн мен сизге къажау шагъатлыкъгъа кёкню бла жерни чакъырама: мен санга жашауну бла ёлюмню, алгъышны бла къаргъышны арасында сайлау этерге онг береме. Жашауну сайла да, сен кесинг да, сени сабийлеринг да жашап, 20Раббий Аллахынгы сюйюп, Аны ауазын эшитип, Анга байланып тур. Санга жашау берген Олду. Ол сени ата-бабаларынга – Ибрахимге,[†] Исхакъгъа[†] эм Якъупха берирге ант этген жерде санга узакъ ёмюр берликди[+].

### 31


Ешуа Муссаны орнуна салынады

1Мусса,[†] битеу Исраилге[†] бу сёзлени айтып бошагъандан сора, 2алагъа былай айтды:

– Манга энди 120 жыл болады, мындан арысында мен сизни жюрюталмайма. Раббий[†] да манга: «Сен Иордан сууундан ётерик тюйюлсе», – дегенди[+]. 3Раббий Аллахынг сени аллынгда ары ётюп, сени аллынгда ол андагъы миллетлени жокъ этерикди да, аланы жерлерине сен ие боллукъса. Раббий айтханыча, Ешуа да, аллынга барып, ётерикди[+]. 4Раббий аморлу патчахла Сихон бла Огга эмда аланы къыралларына этгенин этерикди. Аланы къалай жойгъан эсе да, бу миллетлеге да алай этерикди[+]. 5Раббий аланы къолугъузгъа берликди, сиз а алагъа мен сизге буюргъанны этигиз[+]. 6Къаты эм жигит болугъуз, аладан къоркъмагъыз, титиремегиз: Раббий Аллахыгъыз сизни бла барады. Ол сизни къоймаз, сизни атып кетмез.

7Сора Мусса, Ешуаны чакъырып, битеу Исраил къарап тургъанлай, анга:

– Къаты бол, жигит бол. Сен бу халкъ бла Раббий аланы ата-бабаларына ант этип берирге деген жерге барлыкъса эм аны аланы араларында мюлкге юлеширге керексе. 8Раббий Кеси сени аллынгда барлыкъды эм сени бла бирге боллукъду. Ол сени къоймаз, не атып кетмез. Къоркъма, кёлсюз болма, – деди.


Тауратны окъууну юсюнден

9Мусса бу Тауратны[†] жазып, аны Раббийни Кесамат[†] Кюбюрюн жюрютген битеу Лебий улу дин къуллукъчулагъа[†] эм Исраилни тукъум таматаларына бергенди. 10Сора Мусса алагъа былай буюргъанды:

– Жети жылдан бир кере, ёнгкючле кечилген жылда, Чатырла байрамында,[+] 11битеу Исраил Раббий Аллахынг сайлагъан жерге, Аны аллына келгенде, битеу Исраил эшитича, алларында бу Тауратны окъу. 12Халкъны – эр кишилени, тиширыуланы эм сабийлени, сизни шахарларыгъызда жашагъан тыш адамланы[†] да – жыйыгъыз. Ала, тынгылап, Раббий Аллахыгъыздан къоркъургъа юйренсинле эм бу Тауратны битеу айтханын этерге сакъ болсунла. 13Аланы бу Тауратны билмеген сабийлери да, анга тынгылап, сиз, Иордан сууундан ётюп, анга ие боллукъ жерде жашагъан къадарда, Раббий Аллахыгъыздан къоркъургъа юйренирле.


Раббийни Муссагъа ахыр насийхаты

14Сора Раббий Муссагъа:

– Сени ёлюр кюнюнг жууукъду. Ешуаны чакъыр да, Тюбешиу Чатырны[†] аллында сюелигиз. Алайда Мен анга буйрукъларымы берейим, – дегенди.

Мусса бла Ешуа келип, Тюбешиу Чатырны аллында сюелгендиле[+]. 15Ол заманда Раббий Чатырны аллына булут чигинжи ичинде келгенди. Ол булут чигинжи Чатырны эшик аллында тохтагъанды[+].

16Раббий Муссагъа былай айтханды:

– Сен, ёлюп, ата-бабаларынга къошулур заман келгенди, бу халкъ а, бу кире тургъан жерини киши аллахлары бла саякъ жюрюрюкдю. Ол Мени къоярыкъды, Мен аны бла этген сыйлы[†] кесаматны бузарыкъды[+]. 17Ол кюн Мен анга бек ачыуланып, аны къоюп кетерикме; бетими андан букъдурлукъма да, душманлары аны жутарла. Ол кёп ачыу, къыйынлыкъ да кёрлюкдю, сора: «Бу къыйынлыкъла бизге Аллах бизни бла болмагъаны ючюн келген болурламы?» – деп сорлукъду ол кюн[+]. 18Мен а ол кюн, аны башха аллахлагъа айланып этген битеу аманлыкълары ючюн, Кесими бетими букъдурмай къоймам.

19Алайды да, кесигизге бу жырны жазып, аны Исраил улулагъа юйрет. Ала аны жырласынла да, ол Мени жанымдан алагъа къажау шагъатлыкъ этер[+]. 20Мен аланы ата-бабаларына берирге деп ант этген жерге, сют бла бал акъгъан жерге, келтирликме, сора ала, ашап-тоюп, семирип, башха аллахлагъа айланып, Мени бир жанына этип, Мени сыйлы кесаматымы бузуп, алагъа къуллукъ этип башларыкъдыла[+]. 21Сора алагъа кёп ачыу, къыйынлыкъ кёрюрге тюшгенде, бу жыр алагъа къажау шагъатлыкъ этерикди, аланы туудукълары да муну унутурукъ тюйюлдюле. Ма бусагъатда окъуна, Мен, ант этип берирге айтхан жерге аланы кийиргинчи окъуна, ала не зат этерге боллукъларын билеме.

22Ол кюн Мусса жырны жазып алгъанды да, Исраил улуланы анга юйретгенди.

23Нунну жашы Ешуагъа да Раббий:

– Къаты бол, жигит бол, сен Исраил улуланы ол Мен ант этип, алагъа берирге деген жерге элтесе, Мен Кесим сени биргенге боллукъма, – деп буюргъанды.

24Мусса Тауратны сёзлерин аллындан ахырына дери китапха жазып бошагъанда, 25Раббийни Кесамат Кюбюрюн жюрютген лебийлилеге[†] былай буюргъанды:

26– Бу Таурат китабын алыгъыз да, аны Раббий Аллахыгъызны Кесамат Кюбюрюню жанына салыгъыз. Ол сизге къажау шагъатлыкъ этип, алайда турсун. 27Мен билеме сизни къаугъачы, терсбоюн адамла болгъаныгъызны. Сиз мен сау заманда окъуна Раббийни аллында къаугъачыла эсегиз, мен ёлгенден сора уа не боллукъду?! 28Манга битеу сизни тайпаларыгъызны тукъум таматаларын эм битеу оноучуларыгъызны жыйыгъыз да, мен алагъа бу сёзлени айтырма, кёкню, жерни да алагъа къажау шагъатха чакъырырма. 29Мен билеме, мен ёлгенден сора сиз аман жюрюрюксюз эм бу мен буюргъан жолдан таярыкъсыз. Келлик заманда сиз Раббий кёрюп болмагъан аман ишле этериксиз. Къолларыгъыз этген ишигиз бла Аны ачыуландырлыкъсыз да, сизге къыйынлыкъ сынаргъа тюшерикди.


Муссаны зикири

30Сора Мусса бу зикирни сёзлерин аллындан ахырына дери Исраилни саулай жамауаты эшитирча айтханды:

### 32

1«Эшитигиз, кёкле, мен айтырыкъма;
Эшит, жер, аузумдан чыкъгъан сёзлени.
2Мени юйретиуюм жауунлай къуюлсун,
Мени сёзлерим чыкълай тюшсюнле,
Къаты жауунча тюшсюнле ёсюмлеге,
Энди чыгъа тургъан чёплеге.

3Раббийни[†] атын айтырыкъма,
Аллахыбызны уллулугъун махтагъыз!
4Ол – къаяча кючлю, Аны ишлери да – тынгылы,
Аны жоллары да тюзлюклю.
Кертичиди Аллах, ётюрюк зат этмеген,
Ол тюзлюклюдю эм таза ниетлиди.

5Алай бу бузукъ эм гюняхлы[†] тукъум,
Анга тюз къалмады,
Ала айыплы ишле этгендиле,
Аны сабийлери болургъа тийишли тюйюлдюле.
6Алаймы къайтарасыз сиз Раббийге,
Акъылсыз, оюм эте билмеген халкъ?
Ол Атанг, Жаратыучунг тюйюлмюдю,
Сени болдургъан, жашауунгу да бардыргъан?

7Эртте озгъан кюнлени эсинге сал;
Кетген тёлюлени жылларыны сагъышын эт.
Атангдан сор да, ол билдирир санга,
Тукъум таматаларынгдан сор, ангылатырла санга:
8Аллаху-Таала миллетлеге жерлерин юлешгенди,
Адам[†] улуланы къауум-къауум этгенди,
Аллахны уланларыны[*] санына кёре,
Халкълагъа чеклерин белгилегенди[+].
9Раббийни юлюшю уа – Исраилни[†] халкъыды,
Якъупну туудукълары – Аны мюлкюдю[+].

10Къуу жерледе тапханды Ол аланы,
Мудах эм кийик тюзледе.
Аланы къоруулагъанды, ангылау бергенди;
Аланы кёз гинжисинча сакълагъанды.
11Къуш кесини уясын къоруулагъанча[*],
Балаларыны башларында къалкъагъанча,
Къанатларын жайып, балачыкъларын алып,
Аланы къанатларында элтгенча,[+]
12Раббий Кеси Исраил улуланы алай элтгенди;
Башха, киши аллахы болмагъанды Аны биргесине.

13Ол Исраил улуланы жерни бийиклигине чыгъаргъанды,
Сабанланы тирликлери бла бакъгъанды.
Ол алагъа бал ашатханды,
Къая тешикледе болгъан балдан алып,
Жерни ташлы топурагъында ёсген
Зейтун терекни жауу бла да бакъгъанды,
14Тууар сюрюулери, къой-эчки сюрюулери берген
Сюзме бишлакъ бла, сют бла да,
Семиз къозула бла, текеле бла,
Башанны бек иги къочхарлары бла
Эм бидиш будай бла бакъгъанды.
Сиз жюзюмледен этилген къанча къызыл чагъырны ичгенсиз.

15Ешурун[*] семиргенди эм буруш акъыллы болгъанды;
Семиз, хыбыл болгъанды, эриши семиргенди.
Аны жаратхан Аллахны къойгъанды да,
Кесини къутхарыу Къаясына арт бургъанды.
16Ала жалгъан аллахлары бла Анда эришлик туудургъандыла,
Аны жийиргенчли тейрилери бла чамландыргъандыла.
17Ала, Аллахха угъай, къара жинлеге къурман этгендиле –
Алгъын танымагъан аллахлагъа,
Кёп болмай чыкъгъан аллахлагъа,
Сизни ата-бабаларыгъыз табынмагъан аллахлагъа.
18Сизни туудургъан Къаягъызны сиз къойгъансыз;
Сизни болдургъан Аллахны унутхансыз.

19Раббий, аны кёргенди да, аладан ёнгелегенди,
Кесини жашларына бла къызларына ачыуланнганды.
20„Мен аладан бетими букъдурурма, – дегенди Ол, –
Сора аланы ахырлары къалай боллугъун кёрюрме;
Нек дегенде, ала эриши ишле этген тукъумдула,
Кертичи болмагъан сабийле.
21Ала, жалгъан аллахлагъа табынып, Менде эришлик туудургъандыла
Эм мени бош тейрилери бла ачыуландыргъандыла.
Мен да алада эришлик туудурурма, халкъ дерча болмагъан миллет бла;
Аланы жукъ билмеген мажюсюле бла ачыуландырырма.
22Нек дегенде, Мени чамланыуумдан ёртен жаннганды,
Ол а ахыратха[†] дери хар нени да кюйдюреди.
Ол жерни, тирлиги бла бирге, жутарыкъды,
Тауланы мурдорларын къабындырлыкъды.

23Мен аланы башларына къыйынлыкъла жыярма,
Алагъа садакъ окъла атарма.
24Мен алагъа хар нени къурутхан ачлыкъ,
Аланы жокъ этерик ёлет, ёлюр ауруу берирме.
Мен алагъа жыртхыч жаныуарланы,
Къумда сюркелген уу жилянланы жиберирме[+].
25Орамлада аланы сабийлерин къылыч жокъ этер,
Юйлеринде уллу къоркъуулукъ орналыр.
Ёлюрле жашла бла къызла,
Къагъанакъла бла чалбаш къартла“.
26Мен айтырыкъ эдим: аланы кюл этип жаяйым да,
Адам улуда аланы юслеринден эсгериулени жокъ этейим деп,
27Душманларым хыликке этерле деп къоркъмасам,
Жауларым, алай сунуп:
„Исраил улуланы биз кеси къолларыбыз бла женгдик;
Раббий этмегенди муну“, – дерле деп, къоркъмасам.

28Бу – оюмсуз миллетди,
Адамында ангылаулукъ жокъду.
29О, ала акъыллы болсала эди,
Анга тюшюнселе эди,
Алда аланы къаллай жоюлуу сакълагъанын ангыласа эдиле!
30Жангыз бир адам минг адамны къалай ызындан боллукъ эди,
экеулен да он минг адамны къалай къоркъутур эдиле,
Ала къачарча, аланы Къаялары аладан артха турмаса,
Раббий аланы душманларыны къолларына бермесе эди[+]?
31Душманланы къаялары бизни Къаябыз кибик тюйюлдю:
Душманларыбыз аны кеслери да ангылайдыла.
32Жюзюмлери Содомда жюзюм терекледенди,
Гомораны сабанларынданды[*].
Кёгетлери уулудула,
Жюзюм жоккулары ачыдыла[+].
33Чагъырлары – жилян отду,
Уу жилянланы ёлюм келтирген уулары.

34„Мен аны сакъламадыммы?
Гумумда жашырмадыммы?
35Дерт жетдириуню Манга къоюгъуз, Мен жетдирирме.
Заман келир да, душманны аякълары учхаларла;
Аланы къыйынлыкъ кюнлери жууукъду,
Къадарлары да ашыгъып келеди“.

36Раббий Кесини халкъыны къарыуу[†] кетгенин кёрсе,
Не къул, не эркин адам къалмагъанын эслесе,
Алагъа тюз сюд этерикди,
Къулларына жан аурутурукъду.
37Сора айтырыкъды Ол:
„Къайда аллахлары,
Ала бугъунургъа ышаннган къаялары?
38Аланы къурманларыны жауларын ашагъан,
Къурман чагъырны ичген аллахлары къайда?
Къопсунла, сизге болушсунла!
Сизни башыгъызны жапсынла!

39Энди кёрюгюз, жаланда Менме Аллах[*],
Менден башха Аллах жокъду.
Жан алгъан да, жан берген да Менме,
Жара салгъан, багъып, сау этген да Менме,
Мени къолумдан къутулталлыкъ табылмаз[+].
40Мен къолуму кёкге кётюрюп билдиреме:
Мен Кесим бла ант этеме, –
41Кесими жым-жылтырагъан къылычымы билесем,
Мени къолум да аны сюд этерге кётюрсе,
Мен душманларыма дерт жетдирликме,
Мени кёрюп болмагъанлагъа жаза тапдырлыкъма[+].
42Садакъ окъларымы къан бла къандырлыкъма,
Къылычым да этлеринден тоярыкъды;
Жоюлгъанланы бла жесирге тюшгенлени къанларын,
Душман бачамаланы башларын да тайдырлыкъды.

43Къууаныгъыз, миллетле, Аны халкъы бла бирге:
Ол Кесини къулларыны къаны ючюн дерт жетдирликди.
Душманларына Ол жаза берликди,
Кесини жерин, халкъын да тазалап ариуларыкъды“»[+].

44Мусса,[†] Нунну жашы Хошия бла келип, бу зикирни сёзлерин халкъгъа айтханды. 45Бу зикирни сёзлерин битеу Исраилге айтып, Мусса 46былай къошханды:

– Мен былайда бюгюн сизге ангылатхан бу сёзлени барысын да жюреклеригизге алыгъыз, бу Тауратны[†] сёзлерине кёллерин берип тынгыларча, сабийлеригизге буюругъуз[+]. 47Была сизге бош сёзле тюйюлдюле, сизни жашауугъуз аладады. Ала сизге сиз, Иордан сууундан ётюп, анга ие болур жерде кёп жашаргъа онг берликдиле[+].

48Ол кюн Раббий Муссагъа былай айтханды:

49– Моабны Абарим тауларына барып, Ерихон шахар бла бетлешип тургъан Небо таугъа чыкъ да, Мен Исраил улулагъа берген Кенан[†] жерни кёр[+]. 50Сен ол тауда ёллюксе да, къарындашынг Харун[†] Хор тауда ёлюп, ата-бабаларына къошулгъаныча, сен да ата-бабаларынга къошуллукъса[+]. 51Сиз экигиз да Мерибат-Кадеш суулада, Цин атлы къуу жерде, Исраил улуланы алларында, Манга кертичи болмагъансыз, Мени сыйлылыгъымы[†] кёргюзтмегенсиз[*][+]. 52Ма аны ючюн, Мен Исраилни халкъына берлик жерни сен узакъдан кёрлюксе, кесинг а анга барлыкъ тюйюлсе[+].

### 33


Мусса Исраилни тайпаларына алгъыш этеди

1[•]Ёлюрюню аллында Аллахны адамы[†] Мусса[†] файхамбар[†] Исраил[†] улулагъа алгъыш этип, 2былай айтханды:

– Раббий[†] Синайдан[†] келгенди,
Сеирден ачылгъанды,
Паран таудан жарыгъанды[*].
Сыйлыланы[†] кёп минглери бла келгенди
къыбыладан, Кесини таууну тиклеринден[+].
3Ол керти да сюеди Кесини халкъын:
Битеу Аны сыйлылары Аны къолундадыла.
Ала барысы да Сени аякъларынга баш урадыла,
Сенден насийхат аладыла.
4Мусса бизге Таурат[†] бергенди,
ол Якъупну жамауатыны хазнасыды.
5Раббий Ешурунну патчахы болгъанды,
халкъны бачамалары жыйылгъанда
Исраилни тайпалары бла бирге[+].

6– Жашасын Рубен, ёлмесин,
аз эсе да аны туудукълары.

7Яхуданы юсюнден ол былай айтханды:

– Я, Раббий, Яхуданы къычырыгъын эшит,
аны халкъына келтир.
Ол кеси къоллары бла кесин къорууласын.
Душманларына къажаулукъда анга билеклик эт!

8Лебийни юсюнден ол былай айтханды:

– Сени Туммим бла Урим ташларынг[*]
таза ниетли адамынга берилгендиле.
Сен Лебий улуланы Массада сынагъанса;
ала бла Мерибаны сууларында дау этгенсе[*][+].
9Аланы Санга сюймекликлери
ата-аналарын сюйгенлеринден уллуду,
ала туугъан къарындашларын[†] билмеген,
сабийлерин танымагъан кибикдиле[*],
нек дегенде, ала Сени сёзюнге кёре жашайдыла,
Сени сыйлы кесаматынгы[†] сакълайдыла[+].
10Ала Якъупну Сени жорукъларынга юйретедиле,
Исраилни халкъын – Сен берген Тауратха.
Сени аллынга ариу ийис этген затла саладыла,
эм къурман жеринге[†] къурман келтиредиле.
11Раббий, аны кючюн алгъышлы эт,
аны къол ишин къабыл эт.
Анга къажау тургъанланы беллерин сындыр,
Аны кёрюп болмагъанланы уруп, къобалмазча эт.

12Беняминни юсюнден ол былай айтханды:

– Раббий сюйген, ол ырахат жашасын;
кюн узуну Аллах аны къоруулап турады,
Кесини къоюнунда тынчайтады.

13Юсюпню[†] юсюнден ол былай айтханды:

– Раббий аны жерин алгъышлы этсин:
кёкден тюшген багъалы чыкъ бла,
жерден чыгъып баргъан суучукъла бла,[+]
14кёкдеги кюн берген игилик бла,
айдан айгъа берилген аламат тирлик бла,
15буруннгу тауланы сайлама саугъалары бла,
ёмюрлюк дуппурланы айырма тирликлери бла,[+]
16жерни аламат саугъалары бла эм аны берекети бла,
жана тургъан кёкенде Тургъанны шафауаты бла.
Была бары да Юсюпню башына тюшсюнле,
къарындашланы арасында бачаманы тулусуна[+].
17Уллулугъу бла ол биринчи туугъан ёгюзге ушайды,
аны къарыуу кийик ёгюзню къарыууду.
Мюйюзлери бла ол халкъланы урады,
жер этегиндегилени окъуна.
Бир мюйюзю – Эфрайимни он минглери,
бирси мюйюзю – Манашени минглери[+].

18Зебулунну юсюнден ол былай айтханды:

– Къууан, Зебулун, чыгъа туруп,
сен да, Иссахар, чатырларынгда.
19Ала къарындашларын таугъа чакъырлыкъдыла,
анда тюзлюк къурманла этерикдиле.
Ала тенгизлени байлыгъы бла зауукъ этерикдиле,
юзмезде букъдурулгъан хазнала бла да.

20Гадны юсюнден ол былай айтханды:

– Гадны жерлерин кенгертген Аллахха шукур!
Гад анда асланча жашайды,
душманланы этин-башын жыртады.
21Ол кесине бек иги жерни сайлап алгъанды,
аны къадары бачамалыкъ этергеди.
Халкъны башчылары жыйылгъанда,
ол Раббийни тюзлюк буйругъун толтургъанды,
Исраилге Аны тюз хукмусун этгенди[+].

22Данны юсюнден ол былай айтханды:

– Дан – аслан балады,
Башан жеринден секиреди.

23Нафталийни юсюнден ол былай айтханды:

– Нафталий Раббийни ыразылыгъындан тоюпду,
Аны алгъышларындан да толуду.
Ол кёлге бла аны къыбыла жанында жерге ие боллукъду[*].

24Ашерни юсюнден ол былай айтханды:

– Ашер уланланы бек алгъышлысыды,
къарындашларыны ыразылыкъларын алсын,
аякъларын зейтун жауда жуудурсун.
25Сени къабакъларынгы къылычлары темирден бла доммакъдан ишленсинле.
Ёмюрюнгю узунунда кючюнг таркъаймасын.

26Ешурун! Аллахха ушагъан жокъду!
Санга болушургъа деп, кёкледе, учуп баргъан,
Кесини уллулугъу бла булутлада[+].
27Ёмюрлюк Аллах – сени бугъунур жерингди,
ёмюрлюк къолла элтедиле сени.
Ол душманынгы сенден узакъ къыстарыкъды,
Сора: «Жокъ эт аны!» – деп айтырыкъды.
28Сора Исраил ырахат жашарыкъды,
Якъупну кезлеую къорууланырыкъды
мирзеу бла жаш чагъыр болгъан жерде,
кёкле чыкъ тюшюрген жерде[+].
29Насыплыса сен, Исраил!
Кимди санга ушагъан,
Раббий къутхаргъан халкъгъа?
Ол сени къоруулагъан къалкъанды,
сени махтаулу къылычынгды.
Душманларынг сени аллынгда сюркелликдиле,
сен а аланы сыртларына басып ётериксе[*][+].

### 34


Мусса файхамбар ауушады

1Сора Мусса[†] Моабны тюз жерлеринден Небо таугъа, Ерихон шахардан кюнчыгъышдагъы Фисга тёппесине чыкъгъанды. Алайда Раббий[†] анга битеу жерни кёргюзтгенди – Гилад жерден башлап Дан шахагъа дери, 2битеу Нафталийни жерлерин, Эфрайимни бла Манашени жерлерин, битеу да Яхуданы жерлерин Жер арасы тенгизге дери, 3Негебни эмда хурма терекле шахары болгъан Ерихонну ёзенинден Соар шахаргъа дери битеу тюз жерни[+].

4Раббий анга былай айтханды:

– Мен Ибрахимге,[†] Исхакъгъа[†] эм Якъупха ант этип: «Бу жерни сени туудукъларынга берликме», – деп, берирге айтхан жерим ма буду. Сен аны кёзлеринг бла кёрдюнг, алай а ары ётерик тюйюлсе[+].

5Сора Раббийни къулу Мусса алайда, Моабда, Раббий айтханыча, ёлгенди. 6Ол аны Моабда, Бет-Пеор шахаргъа бетлешип тургъан ёзенде асырагъанды, алай бюгюннге дери да аны къабыры къайда болгъанын киши билмейди. 7Мусса ёлген заманда анга 120 жыл бола эди, болса да ёлюр кюнюне дери аны кёзлери азмагъандыла, къарыуу[†] да таркъаймагъанды[+]. 8Исраил[†] улула Моабны тюз жеринде Муссаны жиляуун 30 кюн этгендиле, жиляуну бла къара кийиуню болжалы ётгюнчю[+].

9Нунну жашы Ешуа акъылманлыкъ рухундан толгъанды, нек дегенде, Мусса, аны юсюне къолларын салып, тилек этген эди. Сора Исраил улула аны сёзюне тынгылап, Раббий Муссагъа буюргъан затланы этгендиле[+].

10Андан сора Исраилде Муссагъа ушагъан, Раббий аны бетден бетге къарап таныгъан файхамбар[†] болмагъанды[+]. 11Муссаны ол Мисирде, Раббийни сёзю бла, фыргъауунну, аны къаршыларыны, битеу ол жерни да юслеринде этгенча, тамаша белгиле бла сейир ишле этип, киши озмагъанды. 12Мусса битеу да Исраил кёрюп тургъанлай этгенни – ол кёргюзтген уллу кючню эм ол этген уллу къоркъуулу ишлени – бир киши бир заманда этмегенди.

## Рут

### Рут

Рут


Ал сёз

[1]

[2]

[3]

[4]


### Ал сёз


СЫЙЛЫ КИТАПЛА


Даниял файгъамбар


Рут


Эстер


Сыйлы Китапланы кёчюрген Институт


Москва


2020


СЫЙЛЫ КИТАПЛА


Даниял файгъамбар


Рут


Эстер


Малкъар тилде

Малкъар тилге кёчюрюлген Сыйлы Китапланы электрон эм аудио чыгъармаларын Сыйлы Китапны кёчюрген Институтну сайтындан алыргъа боллукъду:

https: ibt.org.ru/media?id=BLK

ISBN 978-5-93943-278-8

© Институт перевода Библии, 2020

Бу басмада Эски Кесаматны юч китабы барды: «Даниял файгъамбар», «Рут» эм «Эстер». Эски Кесамат Жангы Кесамат бла бирге ёмюрден ёмюрге бек кёп окъулгъан «Сыйлы Китапланы» къурайды. Эски Кесамат дунияны, адамны жаратылгъаныны юсюнден, чюйют халкъны эм башха бурун миллетлени тарыхларын бла ниет жолларын кёргюзтеди.

Бу басмагъа кирген юч китап уллу тюйюлдюле. Алай Сыйлы Китапланы ичинде аланы магъаналары бек сейир болгъанлары себепли, ала энчи турадыла.

Даниял файгъамбарны китабы бир асыл тукъумдан чыкъгъан яхудалы жашны жашаууну бла файгъамбар кёрюнюулерини юсюнден айтады. Аны, бирсиле бла бирге жесир этип, Бабилге элтгендиле.

Башха эки китап – «Рут» бла «Эстер» – Сыйлы Китапланы ичинде, баш магъаналары тиширыулагъа берилгени себепли, энчи турадыла.

Бу басмагъа дери Сыйлы Китапланы кёчюрген Институт малкъар тилде бу китапланы чыгъаргъанды:

• Марк жазгъан Сыйлы Инжил (1978),
• Масих Иссаны жашауу (1981),
• Лука жазгъан Сыйлы Инжил (1993, 1999),
• Сыйлы Инжил бла Забур (1994, 2000),
• Сыйлы Китап (1996).

Андан сора, бир ненча жылны ичинде «Кюнчыгъышда Жарыкъ» биригиу малкъар тилде Эски Кесаматны тюрлю китапларын кёчюрюп басмалагъанды:

• Сюлемен файгъамбарны насийхатлары (2000, 2016),
• Бар болуу (2008),
• Мисирден чыгъыу (2008),
• Иешая файгъамбарны китабы (2011),
• Иеремия файгъамбарны китабы (2011),
• Иеремияны жиляу китабы (2011),
• Жюнюс файгъамбарны китабы (2011),
• Айюп файгъамбарны китабы (2016).

Сыйлы Китапланы кёчюрген Институт кёчюрюучюлеге, редакторлагъа эм бу китапны чыгъарына болушхан адамлагъа ыразылыгъын билдиреди.

Бу китапны Институтну сайтында (ibt.org.ru) табаргъа боллукъду.


Рут


Ал сёз

«Рут» китапда айтылгъан затла Исраилде адепсизлик бла артыкълыкъ ишле тюбей тургъан заманда болгъандыла. Китап, ата журтун къоюп, къайын анасы Наймат бла Исраилге тебиреген мажюсю жаш тиширыу Рутну юсюнден сейирлик хапар айтады. Анда ол кесини даражасы болгъан жууугъу Боазгъа эрге барады. Китап Уллу Аллахны халкъыны санына кириу къанынг бла неда туугъанынг бла тюйюл, Анга кертичилигинг бла эм бойсунууунг бла келгенин айтады.

Китапны баш магъанасы жулунууду. Аллах, жюрюген жорукъгъа кёре, кесини жууукъ тиширыулары Наймат бла Рут ючюн жууаплылыкъ жюрютген Боазны хайырланнганды. Боаз, Найматны жер юлюшюн сатып алып, Рут бла бир юйюр къурап, аны тукъуму юзюлмезча этгенди. Рут бла бир юйюрлю болуп, ол анга къайгъыргъанды, аны къоркъуусуз этип, жамауатда анга жашау онг бергенди.

Китапны ахырында Рутну туудукъларыны тизмеси бериледи. Рут Исраилни эм уллу патчахы Дауутну къарт атасыны анасы болгъанын биз андан билебиз. Адам Аллахха жюрекден ийнанса эм Аны фарызларын тутуп жашаса, аны къайсы миллетден неда тукъумдан чыкъгъаныны башхалыгъы жокъду.

Магъанасы:

I. Элимелекни эм аны юйюрюню Моабха кёчюую (1:1-5).
II. Наймат Бейтлехемге къайтады (1:6-22).
III. Рут Боазгъа тюбейди (2:1-23).
IV. Рут бла Боаз ындыр басхан жерде (3:1-18).
V. Боаз Рут бла бир юйюрлю болады (4:1-12).
VI. Дауут патчахны тукъум тарыхы (4:13-22).

### 1


Элимелекни эм аны юйюрюню Моабха кёчюую

1Исраилде сюдюле оноу этген заманны бир кезиуюнде къыралгъа ачлыкъ келгенди. Яхуданы жериндеги Бейтлехем шахарда бир адам юй бийчеси бла, эки жашы бла да Моаб[*] къыралына жашаргъа кетгенди. 2Ол адамны аты Элимелек эди, юй бийчесини – Наймат, эки жашыны да – Махлон бла Килион. Ала Яхуданы къыралында болгъан Бейтлехем шахардан Эфрат тайпасындан[*] эдиле. Ала, Моабха келип, анда жашагъандыла.

3Талай замандан Найматны баш иеси, Элимелек, ёлюп, ол эки жашы бла къалгъанды. 4Ала моаблы тиширыулагъа юйленнгендиле, бирини аты – Орпа, бирсини – Рут. Ала анда он жылгъа жууукъ жашагъандан сора, 5Махлон бла Килион да ёлгендиле, алай бла Наймат баш иесиз да, жашсыз да къалгъанды.


Наймат Бейтлехемге къайтады

6Наймат Моабда болгъанда, РАББИЙ[*] кесини халкъына болушургъа келгенин, бай тирлик бергенин эшитеди, эмда келинлери бла юйюне къайтыргъа хазырланады. 7Ала бла бирге ол, жашагъан жерин къоюп, аланы артха, Яхуданы жерине элтирик жолгъа чыгъады.

8Жолда уа Наймат келинлерине былай айтады:

– Экигиз да ата юйлеригизге къайтыгъыз. Сиз ёлген баш иелеригизге[*] бла манга хатерли болгъанча, РАББИЙ сизге хатерли болсун. 9РАББИЙ сизни хар биригизге да жангы баш иелеригизни журтларында ырахатлыкъ тапдырсын.

Сора аланы уппа этди. Ала къаты жиляп, 10анга:

– Биз сени бла бирге сени халкъынга барлыкъбыз, – дедиле.

11Алай Наймат:

– Къайтыгъыз юйлеригизге, къызларым, – деди. – Сиз мени бла келип не этесиз? Мени энтта да башха жашларыммы боллукъдула, мен сизни келин этерча?[*] 12Къайтыгъыз юйлеригизге, къызларым; мен асыры къартма, башха адамгъа эрге барырча. Мени бир тюрлю бир умутум болса да, – бюгече мен баш ием бла болсам да, артда жашла тапсам да, 13сизге ала ёсгюнчю сакълап турургъа боламыды? Ол заманны ичинде сизге баш иесиз турургъа жарармы? Угъай, къызларым. Мени ачыуум асыры ауурду сиз кётюрюрча, нек десегиз РАББИЙни къолу ургъанды мени!

14Былайда ала жангыдан къаты жилядыла. Сора Орпа, къайын анасындан айырыла, аны уппа этип кетди, Рут а аны биргесине къалды.

15– Къара, – деди Наймат, – сени апсынынг кеси халкъына, кеси аллахларына къайтады. Сен да аны биргесине бар[+].

16Алай Рут былай жууап этди:

– Мени къоюп кет, менден кери бол деп тилеме менден. Сен къайры барсанг да, мен ары барлыкъма, сен къалайда тохтасанг да, мен да анда тохтарыкъма. Сени халкъынг мени да халкъым болур, сени Аллахынг да мени Аллахым болур. 17Сен къайда ёлсенг, мен да анда ёлюрме, анда асыралырма. Ёлюмден башха мени сени бла бир зат айырса, сора РАББИЙ манга бек уллу азап салсын.

18Наймат, Рутну аны бла бармай тохтамазлыгъын ангылагъандан сора, аны тюшюндюрюуюн къойду.

19Эки тиширыу да андан ары тебиредиле, Бейтлехемге келгинчи бардыла. Ала келгенде, битеу шахар да къайгъыгъа къалды. Андагъы тиширыула да:

– Бу Найматмыды? – деп, сейирсине эдиле.

20– Манга Наймат («сюйдюмлю») демегиз, – деди ол алагъа. – Манга Мара («ачы») дегиз, хар не да къолундан келген Аллах мени жашаууму ачы этгенди. 21Мен мындан нем да болуп кетген эдим, алай РАББИЙ мени артха къурулай къайтарды. Манга Наймат дерге неге керекди? РАББИЙ мени жарсытды[*], хар не да къолундан келген Аллах манга палах берди.

22Алай бла, Наймат Моабдан моаблы келини Рут бла къайтды. Ала Бейтлехемге арпа[*] орулуп башланнган заманда келдиле.

### 2


Рут Боаз бла тюбешеди

1Найматны баш иесини жанындан, Элимелек бла бир тайпадан Боаз деп бай эм онглу жууугъу бар эди[+].

2Моаблы тиширыу Рут Найматха:

– Манга жаны ауругъан биреуню ызындан къалгъан мирзеу бюртюклени жыярча, мени сабаннга ий, – деди.

– Бар, къызым, – деди анга Наймат.

3Рут чыкъды да, сабанда оракъчыланы ызларындан акъгъан мирзеуню жыйып башлады. Алай бла, ол сабанны Элимелекни тайпасындан Боаз ие болгъан кесегине келди.

4Тамам ол сагъатда ары Бейтлехемден Боаз келди да, оракъчылагъа салам бере:

– РАББИЙ сизни бла болсун! – деди.

– РАББИЙ санга ыразы болсун! – деп жууапладыла ала.

5Боаз оракъчыланы таматаларындан:

– Бу жаш тиширыу кимникиди? – деп сорду.

6Тамата:

– Бу Наймат бла Моаб къыралдан келген моаблы тиширыуду. 7Ол: «Тилейме, манга оракъчыланы ызларындан къалгъан мирзеу бюртюклени жыяргъа эркин эт», – деп тилегенди. Келип, сабанда эрттенликден бу заманнга дери ишлейди, бир кесек жапма тюбюнде солугъанын санамасакъ, – деп жууап берди.

8Сора Боаз Рутха:

– Сёзюме тынгыла, къызым, – деди. – Мирзеу бюртюкле жыяргъа башха сабаннга барма, былайдан кетме. Мени жумушчу къызларым бла былайда тур. 9Къара да, мени жумушчуларым къайсы сабанда оракъ ора эселе да, анда бол – къызланы ызларындан бар. Мен жумушчуларыма санга тиймесинле деп, аллай буйрукъ бергенме. Суу ичеригинг келсе уа, бар да, ол мени жумушчуларым толтургъан къошунладан ич.

10Рут, жерге дери ийилип, баш урду да:

– Не зат ючюн боласа былай халал манга, нек къайгъыраса быллай бир тыш адамгъа? – деди.

11Боаз жууаплады:

– Манга сен, баш иенг ёлгенден сора, къайын ананга къалай болгъанынгы айтхандыла: сен, ата-анангы да, туугъан жеринги да къоюп, алгъын танымагъан халкъынга жашаргъа къалай келгенинги. 12РАББИЙ санга этген игилигинги къайтарсын. Сен РАББИЙни, Исраилни Аллахыны, къанат тюбюнде ышыкъ табаргъа сюйюп келгенсе да, РАББИЙден санга уллу саугъа берилсин.

13– Мындан ары да халал болгъа эдинг манга, жюйюсханым, – деди Рут. – Сен мени жапсардынг, мен жумушчуларынгы бирини даражасын тутмай тургъанымлай да, мени бла – кесинги къулунг бла – ариу сёлешдинг.

14Тюш азыкъны заманында Боаз анга:

– Былай кел. Гюттю ал да, аны мысты чагъыргъа[*] булгъап аша, – деди.

Рут оракъчыланы къатларына олтургъанда, Боаз аны къууурулгъан мирзеу бла сыйлады. Ол сюйгени тенгли бир ашады, дагъыда артыкъ къалды. 15Ол андан ары мирзеу тюшгенни жыяргъа къопханда, Боаз кесини жумушчуларына буйрукъ берди:

– Ол кюлтелени[*] арасында жыйса да, жанына тиймегиз[+]. 16Кесигиз жыйгъандан анга мирзеу башла ата барыгъыз, ол аланы жыярча, аны ючюн тырман этмегиз.

17Алай бла, Рут сабанда мирзеу бюртюклени ингирге дери жыйды. Ол аланы айыргъанда, арпасы бир машок чакълы болду. 18Ол аны шахаргъа келтирди да, къайын анасы аны кёп мирзеу жыйгъанын кёрдю. Дагъыда Рут, чыгъарып, анга тюш азыгъындан къалгъанын берди.

19Къайын анасы:

– Сен бюгюн къалайда жыйгъанса? Къайда ишлегенсе? Ол сени къайгъынгы кёрген адамгъа Аллах ыразы болсун! – деди.

Сора Рут къайын анасына къайда ишлегенин айтды:

– Мен бюгюн сабанында ишлеген адамны аты Боазды, – деди.

20– РАББИЙ анга ыразы болсун! Ол сауланы, ёлгенлени да хатерсиз къоймады, – деди Наймат келинине. Сора былай къошду: – Ол адам бизни бла къысха жууукълукъдады, сора, Таурат айтханча, бизни ючюн къайгъырыргъа борчлуду.[*]

21Сора моаблы Рут айтды:

– Ол манга былай окъуна айтханды: «Мени ишчилерим мирзеуюмю жыйгъынчы, ала бла тур», – деп.

22Наймат кесини келини Рутха:

– Сен аны жумушчулары бла боллугъунг игиди, къызым, нек десенг бир башха сабанда сени жанынга тиерге боллукъ эдиле, – деди.

23Сора Рут, Боазны жумушчулары бла бирге болуп, арпа, будай оруу бошалгъынчы, мирзеу башланы жыйып турду.[*] Жашагъан а къайын анасында эте эди.

### 3


Рут бла Боаз ындырда

1Бир жол Рутну къайын анасы, Наймат, анга былай айтды:

– Къызым, санга иги болур ючюн, мен санга жашар жер излерге керек тюйюлмеми? 2Ол сен жумушчу къызлары бла бирге ишлеген Боаз бизге жууукъ тюйюлмюдю? Бюгече ол ындырда арпа сууурады. 3Алайды да, жууун да, юсюнге да ариу ийисли жаула сюрт эм ариу кийимлеринги кий. Сора ындыргъа[*] бар, алай, ол ашап-ичип бошагъынчы, анга кёрюнме. 4Ол жатханлай, аны жатхан жерин эсле. Артда уа, бар да, аны аякъ жанында жабыуну ачып, аны жанына жат.[*] Не этеринги ол айтыр.

5– Мен хар нени да сен айтханлай этерме, – деп жууаплады Рут.

6Ол, ындыргъа барды да, къайын анасы айтхан затланы барын да этди.

7Боаз ашап-ичип бошагъанда, кёлю кётюрюлдю да, ол, барып, узакъ мюйюшде гебен тишни къатында жатды. Рут, акъырынчыкъ келип, аны аякъ жанында жабыуну ачып, жанына жатды. 8Кече ортасында Боаз элгенди да, бурулуп къараса, аякъ жанында тиширыу жатып турады.

9– Сен кимсе? – деп сорады.

– Мен сени къулунг Рутма, – деди ол. – Мени къоруула[*], сен бизни къысха жууукъларыбызданса, бизни ючюн къайгъырыргъа борчлуса.

10– РАББИЙ санга ыразы болсун, къызым, – деп жууаплады Боаз. – Бу сен этген зат алгъыннгы игиликлерингден кёп да уллуду: сен жаш эр кишилени ызларындан чабып айланмадынг – не байланы, не жарлыланы. 11Энди къоркъма, къызым. Мен сени ючюн не да этерме, сени тилегинги толтурурма. Сени даражалы тиширыу болгъанынгы битеу шахарым да биледи. 12Мен сени къысха жууугъунг болгъанлыкъгъа, менден къаршы жууугъунг да барды. 13Кече былайда къал, эрттенликде уа, ол адам сени къайгъынгы кёрюрге унаса, игиди – болсун алай. Ол унамаса уа, мен этерме аны. РАББИЙни барлыгъыча кертиди ол. Былайда тангнга дери жукъла.

14Тангнга дери Рут аны аякъ жанында жатды, сора адам адамны алыкъа танымаз чакъда къопду. «Ындыргъа тиширыу келгенин киши да билмесин», – деп ойлады Боаз.

15Сора айтды анга:

– Манга ол юсюнгдеги ботаны узат да, аны тутуп тур.

Ол алай этгенде, ол жабыугъа алты ёлчем[*] арпа къуйду, сора анга ол жюкню аркъасына атаргъа болушду. Андан сора Боаз шахаргъа къайтды.

16Рут къайын анасына келгенде, Наймат:

– Къалай болдунг, къызым? – деп сорду.

Рут анга Боаз не этгенин, къалай болгъанын айтды, 17сора:

– Ол манга: «Къайын ананга къуру къол бла къайтма», – деп, алты ёлчем арпа бергенди, – деп да къошду.

18Сора Наймат анга:

– Бу иш не бла бошаллыгъын билгинчи сакъла, къызым. Ол адам бюгюн окъуна ишни оноуун этгинчи тынчаймаз, – деди.

### 4


Боаз бла Рут бир юйдегили боладыла

1Боаз а ол сагъатда шахар къабакъла[*] таба тебиреди да, келип, алайда олтурду. Ол айтхан жууугъу жаны бла озуп баргъанлай, Боаз анга:

– Бери бир бурул, шуёхум, олтур, – деди.

Ол бурулду да, олтурду.

2Боаз шахар таматаладан онусун чакъырды да, алагъа:

– Олтуругъуз былайгъа, – деди.

Ала олтурдула.

3Андан сора Боаз жууугъуна:

– Моабдан къайтхан Наймат ахлубуз Элимелекге жетген жер юлюшню сатады. 4Мен оюм этгенме да, ол хапарны санга билдирип, ол жер юлюшню сатып ал деп, бу былайда тургъан адамланы, халкъымы таматаларыны къатларында айтама. Алай, сен аны сатып аллыкъ болмасанг, манга айт, мен аны билирча. Сатып алыргъа сени эркинлик кезиуюнг биринчиди, мени кезиуюм а сени ызынгданды.

– Мен аны сатып алама, – деди жууугъу[+].

5Ол заманда Боаз:

– Найматдан жерни сатып алгъан кюнюнгде сен дагъыда аны ёлген жашыны юй бийчеси моаблы Рутну алыргъа керексе. Сизге жаш тууса, ёлгенни мюлк жери аны юйюрюне къалырча, – деди[+].

6Алай жууугъу:

– Алай эсе, мен ол жер юлюшню алалмам, нек десегиз ол заманда мени кесими мюлк жериме къоркъуу тюшерикди. Кесинг сатып ал, мен ол затны эталлыкъ тюйюлме, – деди.

7(Эртте заманлада Исраилде бир тюрлю бир затны сатып алыр ючюн неда башхагъа ётдюрюр ючюн, сатыу-алыу этгенлени бири женгил чуругъун тешип, бирсине бере эди. Исраилде сатыу-алыуну алай бла бегитген адет бар эди.)[+]

8Жууугъу Боазгъа:

– Кесинг сатып ал, – деди да, женгил чуругъун тешип, Боазгъа берди.

9Ол заманда Боаз таматалагъа бла кесини халкъына былай айтды:

– Мен Найматдан Элимелекге, Килионнга бла Махлоннга жетген мюлкню сатып алгъаныма сиз бюгюн шагъат болдугъуз. 10Дагъыда мен, ёлгенни жери аны юйюрюне къалыр ючюн, аны аты жууукъларыны арасындан къурумаз ючюн, аны шахарыны къабыргъаларында унутулмаз ючюн, моаблы Рутну, ёлген Махлонну къатынын, кесиме юй бийчеге алдым. Сиз бюгюн анга шагъатсыз![+]

11Ол заманда таматала, къабакъ къатында болгъанла бары да:

– Биз шагъатбыз, – дедиле. – РАББИЙ ол сени юйюнге кирген тиширыуну, ол Исраилде юйюн къурагъан Рахелге бла Леягъа[*] ушатып, кёп сабийли этсин. Эфрат тайпасында байлыкъ жый, Бейтлехем шахарында махтаулу бол[+]. 12РАББИЙ бу тиширыудан санга берлик тёлюню юсю бла сени тукъумунг Тамар Яхудадан тапхан Пересни тукъумуна ушасын.[*][+]


Дауут патчахны тукъум тарыхы

13Алай бла, Боаз Рутну алды, сора ол Боазны юй бийчеси болду. Боаз аны бла жатды, сора РАББИЙ Рутха сабий берди, ол жаш тапды[+].

14Тиширыула Найматха:

– РАББИЙге махтау болсун! Ол сени туудукъсуз къоймады. Жашчыкъ Исраилде иги бла айтылсын! 15Ол сени жашауунгу жангыртыр эмда къартлыгъынгда керегинги тапдырыр. Аны сени сюйген келининг, санга жети жашдан да иги болгъан келининг тапханды, – дей эдиле.

16Сора Наймат жашчыкъны алды, аны къойнунда тутду, ёсдюрдю. 17Анда жашагъан тиширыула анга Обед деп атадыла. Ала:

– Найматха жаш туугъанды! – дедиле.

Обед Ишайны атасы, Дауутну аппасы болду.

18Ма Пересни тукъум ызы былайды:

Перес Хесронну атасы эди[+].

19Хесрон – Рамны атасы,

Рам – Аминадабны атасы,

20Аминадаб – Нахшонну атасы,

Нахшон – Салмонну атасы,[+]

21Салмон – Боазны атасы,

Боаз – Обедни атасы,

22Обед – Ишайны атасы,

Ишай а – Дауутну атасы.

## Эстер

### Эстер

Эстер


Ал сёз

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]


### Ал сёз


СЫЙЛЫ КИТАПЛА


Даниял файгъамбар


Рут


Эстер


Сыйлы Китапланы кёчюрген Институт


Москва


2020


СЫЙЛЫ КИТАПЛА


Даниял файгъамбар


Рут


Эстер


Малкъар тилде

Малкъар тилге кёчюрюлген Сыйлы Китапланы электрон эм аудио чыгъармаларын Сыйлы Китапны кёчюрген Институтну сайтындан алыргъа боллукъду:

https: ibt.org.ru/media?id=BLK

ISBN 978-5-93943-278-8

© Институт перевода Библии, 2020

Бу басмада Эски Кесаматны юч китабы барды: «Даниял файгъамбар», «Рут» эм «Эстер». Эски Кесамат Жангы Кесамат бла бирге ёмюрден ёмюрге бек кёп окъулгъан «Сыйлы Китапланы» къурайды. Эски Кесамат дунияны, адамны жаратылгъаныны юсюнден, чюйют халкъны эм башха бурун миллетлени тарыхларын бла ниет жолларын кёргюзтеди.

Бу басмагъа кирген юч китап уллу тюйюлдюле. Алай Сыйлы Китапланы ичинде аланы магъаналары бек сейир болгъанлары себепли, ала энчи турадыла.

Даниял файгъамбарны китабы бир асыл тукъумдан чыкъгъан яхудалы жашны жашаууну бла файгъамбар кёрюнюулерини юсюнден айтады. Аны, бирсиле бла бирге жесир этип, Бабилге элтгендиле.

Башха эки китап – «Рут» бла «Эстер» – Сыйлы Китапланы ичинде, баш магъаналары тиширыулагъа берилгени себепли, энчи турадыла.

Бу басмагъа дери Сыйлы Китапланы кёчюрген Институт малкъар тилде бу китапланы чыгъаргъанды:

• Марк жазгъан Сыйлы Инжил (1978),
• Масих Иссаны жашауу (1981),
• Лука жазгъан Сыйлы Инжил (1993, 1999),
• Сыйлы Инжил бла Забур (1994, 2000),
• Сыйлы Китап (1996).

Андан сора, бир ненча жылны ичинде «Кюнчыгъышда Жарыкъ» биригиу малкъар тилде Эски Кесаматны тюрлю китапларын кёчюрюп басмалагъанды:

• Сюлемен файгъамбарны насийхатлары (2000, 2016),
• Бар болуу (2008),
• Мисирден чыгъыу (2008),
• Иешая файгъамбарны китабы (2011),
• Иеремия файгъамбарны китабы (2011),
• Иеремияны жиляу китабы (2011),
• Жюнюс файгъамбарны китабы (2011),
• Айюп файгъамбарны китабы (2016).

Сыйлы Китапланы кёчюрген Институт кёчюрюучюлеге, редакторлагъа эм бу китапны чыгъарына болушхан адамлагъа ыразылыгъын билдиреди.

Бу китапны Институтну сайтында (ibt.org.ru) табаргъа боллукъду.


Эстер


Ал сёз

«Эстер» китап Перс империяны чюйютлюлери тюбеген уллу къоркъуулукъну, андан ол халкъ бир чюйютлю тиширыуну болушлугъу бла къалай къутулгъаныны юсюнденди. Бизни эрагъа дери VI-чы ёмюрде чюйютлюлени асламы жесирге алынып, Бабил[1767] империягъа сюрюлген эди. Персия Бабилни хорлагъандан сора, жангы орналгъан патчах алагъа юйлерине къайтыргъа эркинлик бергенде окъуна, аланы кёбюсю анда къалгъанды.

«Эстер» китапда жазылгъан ишле, Шушан деген жерде, перс патчахланы къыш туруучу мекямында Ксеркс патчахны заманында (бизни эрагъа дери 486-465 жж.) болгъандыла.

Перс къуллукъчу Аман, патчахха империяда болгъан чюйютлюлени барын да къырыр муратын айтып, андан эркинлик алгъанды. Мордокай деп бир чюйютлю аны намысын сындыргъан эди да, бу ол миллетни адамларына кесини дертин жетдирирге сюйгенди. Болсада Аллах, чюйютлюлени къоруулар ючюн эм Аманнга азап сынатыр ючюн Мордокайны бла аны къаршы жууугъу Эстерни сайлагъанды. Мордокай патчахны къабакъ эшигини сакълаучусу эди, Эстер а алгъаракъда Персияны патчах бийчеси болгъан эди.

Аллахны юсюнден «Эстер» китапда ачыкъ айтылмаса да, битеу болгъан ишлени Аллах бардыргъаны, айтылгъан хапарлада баям билинип турады. Бола тургъан ишлени Ол Кесини умутун толтуруугъа бурады; патчах къызны эркинлиги сыйырылгъанын (1-чи башы), таша тиллешип этилген оноуну ачылгъанын (2:19-23), патчахны жукъусу къачханын (6-чы башы) эм аны кибик башха болумланы хайырланып, Аллах Кесини къутхарыу муратын болдурады. Мордокай бла Эстер къадарларына ие тюйюл эдиле, Аллах аланы азат этерин сакълагъан халкъны къуллары эдиле (10:3). Аллахха кертичи болгъанлары бла бойсуннганлары себепли, Аллах аланы хайырланнганды.

Китап, мында айтылгъан ишлеге аталгъан, байрым айда неда тотурну ал айында (февральда-мартда) этилиучю Пурим байрамны сылтауун ангылатады. Чюйютлюле бу байрамда «Эстер» китапны окъугъанлары тёреге айланнганды.

Магъанасы:

I. Эстер патчах бийче болады (1:1–2:18).
II. Мордокай патчахха къажау таша тиллешиуню ачыкълайды (2:19-23).
III. Аманны чюйютлюлеге къажау таша тиллешиую (3:1-15).
IV. Мордокайны бла Эстерни чюйютлюлени къутхарыу муратлары (4:1–5:14).
V. Мордокайны кётюрюлгени; Аманны асып ёлтюргенлери (6:1–7:10).
VI. Чюйютлюлени къутхарылыулары (8:1–9:19).
VII. Пурим байрамны тёреге салыу (9:20–10:3).

### 1


Патчах бийче Астинни азабы

1Бу китапда айтылгъан ишле Ксеркс патчахны [*] заманында болгъандыла. Ол Индиядан Эфиопиягъа дери жюз жыйырма жети провинция оноуунда тургъан Ксеркс эди[+]. 2Ол кезиуде Ксеркс империясына[†] Шушан къаладагъы тахтасындан оноу эте эди. 3Патчахлыгъыны ючюнчю жылында[*] ол кесини уллу оноучуларына, бай къауумгъа аш къангалы байрам этгенди. Анда Персияны бла Мидияны аскер таматалары, белгили бай адамла, провинцияланы жарым патчахлары да болгъандыла. 4Сау жюз бла сексен кюнню ичинде ол кесини патчахлыгъыны уллу байлыгъын, кесини уллулугъуну махтаулугъун, жарыгъын кёргюзтгенди.

5Ол кюнле озгъандан сора, уллу-гитче айырмай, патчах ол Шушанда болгъанлагъа патчах къаланы жабылып тургъан терек бахчасында жетикюнлюк байрам этгенди. 6Терек бахча акъ эм къызыл баула бла мермер багъаналада кюмюш тогъайлагъа тагъылгъан акъ, кёксюл жабыула бла жасалып эди. Порфир, мермер, перламутр эм башха багъалы ташла бла тышланнган бийигирек жерде таяныргъа, олтурургъа деп, алтын эм кюмюш сыйлы жерле хазырланып эдиле. Патчахны халаллыгъы бла экиси бирге ушамагъан алтын аякъла бла 7чагъыр ёлчемсиз берилгенди. 8Аны оноуу бла, ким къаллай бир сюйсе да, аллай бир ичерге эркин эди, патчах жумушчуларына кимге да чагъыр къуяргъа буюргъанды. 9Астин патчах бийче да Ксерксны къаласында тиширыулагъа байрам этгенди.

10Жетинчи кюн чагъырдан жарыкъ болуп тургъан Ксеркс анга къуллукъ этген жети бичилген жумушчугъа – Мехуманнга, Бизтагъа, Харбонагъа, Бигтагъа, Абагтагъа, Зетаргъа бла Каркасха –[+] 11Астин патчах бийчени патчах тажы бла анга келтирип, аны ариулугъун халкъгъа, уллу оноучулагъа да кёргюзтюрге буюргъанды, аны сыфаты алай ариу эди. 12Алай патчах бийче Астин ол буйрукъгъа бойсунургъа унамагъанды. Ол заманда патчах мардасыз бек ачыуланнганды. 13Ол акъылманла бла, жорукъланы билгенле бла кенгеш къурагъанды (нек десенг патчах жорукъланы, тёрелени билгенле бла оноулашыучу эди), 14анга жууукъла уа патчахлыкъда бек бийикде тургъан, патчахха къаршы болгъанла Каршена, Шетар, Адмата, Таршиш, Мерес, Марсена эм Мемукан – Персияны бла Мидияны жети уллу оноучусу эдиле. Ол алагъа былай соргъанды:

15– Патчахны бичилген жумушчуланы юсю бла берген буйругъун толтурмагъаны ючюн, жорукъгъа кёре Астин патчах бийчеге не этерге керекди?

16Мемукан патчахха, уллу оноучулагъа да былай айтханды:

– Патчах бийче Астин жаланда патчахны аллында угъай, Ксеркс патчахны битеу уллу къуллукъчуларыны эм аны провинцияларыны халкъларыны алларында терсди. 17Энди патчах бийчени бу этгенини юсюнден битеу тиширыула да билликдиле да: «Ксеркс патчах Астинни – патчах бийчени, чакъыргъанда, ол барыргъа унамагъанды», – деп, кеслерини эрлерин ыспассыз этерикдиле. 18Бюгюн окъуна Персияны бла Мидияны белгили тиширыулары, патчах бийчени этгенин эшитип, эрлерине къажау сюелликдиле, ол заманда тиширыуланы аланы хыликкя этиулери бла эр кишилени ачыуланнганларыны ахыры боллукъ тюйюлдю! 19Ол себепден, патчах ыразы эсе, ол бегим этсин да, Астин мындан арысында бир заманда да кёрюнмесин Ксеркс патчахны кёзюне. Бу зат Персияны бла Мидияны тюрлендирилмезлик жорукъларына кирсин. Патчах а аны патчах даражасын башхагъа – андан игиге берсин[+]. 20Патчахны бегими битеу уллу патчахлыкъгъа белгили болса, ол заманда уллу-гитче демей, битеу тиширыуланы бири къалмай баш иелерине намыс этерикдиле.

21Бу оноуну патчах да, аны уллу оноучулары да жаратхандыла эм патчах Мемукан айтханча этгенди. 22Ол патчахлыгъыны хар жерине да, хар провинциясына, хар бир халкъына да, аланы тиллеринде, ким да окъуялырча харфла бла жазып, хар эр киши да юйюнде оноучу, ие болургъа керегини юсюнден къагъыт ийгенди. Аны юсюнден хар тилде да билдиргендиле.

### 2


Эстер патчах бийче болады

1Бир кесек заман ётюп, Ксеркс патчахны ачыуланнганы чёкгенден сора, ол Астинни этгенин, ол кеси аны юсюнден чыгъаргъан буйругъун да эсине тюшюргенди[+]. 2Ол заманда патчахха анга къуллукъ этген жумушчулары былай айтхандыла:

– Патчахха ариу жаш къызла излесинле. 3Патчах кесини патчахлыгъында хар провинциягъа, сайлап, энчи адамла буюрсун. Ала уа битеу ариу къызланы Шушан къалада тиширыулагъа къарагъан бичилген жумушчу Хегайны оноууна гаремге жыйсынла, алагъа, санларын ариу тутарча, ариу ийисли жаула берилсинле. 4Патчах жаратхан къыз Астинни орунуна патчах бийче болсун.

Патчах, ол оноуну жаратып, аны бла хайырланнганды. 5Шушан къалада Мордокай атлы бир чюйютлю бар эди. Ол Бенямин тукъумдан Шимейни жашы, Шимей да Кишни жашы эди 6Аны Иерусалимден Яхуданы патчахы Иекония бла бирге патчах Набухаднасар[*] жесир этген эди. 7Мордокай, атасы-анасы болмагъан экиге айланнган эгечи Хадассаны, башха аты Эстер, ёсдюрген эди. Къыз ариу эм сюйдюмлю эди. Атасы-анасы ёлгенде, аны Мордокай кесине къыз этип тутханды.

8Патчахны буйругъу бла бегими билдирилгенден сора, Шушан къалагъа Хегайны оноууна кёп къыз келтиргендиле. Эстер да, сайланып, патчах къалагъа тюшгенди, гаремни къараучусу Хегайны оноууна берилгенди. 9Ол къызны бек жаратханды, анга иги болгъанды. Ол олсагъатдан къызгъа аш-суу, этин-санын ариу этерча, ариу ийисли жаула да бергенди. Аны жумушун этерге деп, Хегай, патчах къалада сайлап, жети къарауаш айырып, аны къарауашла бла бирге гаремни бек иги мекямына орнатханды. 10Эстер, Мордокай юйретгенча, не халкъыны, не жууукъларыны юсюнден жукъ айтмагъанды. 11Мордокай, Эстерни къалай болгъанын эм анга къалай къарагъанларын билир ючюн, кюн сайын гаремни арбазыны къатында айланып тургъанды. 12Кезиую жетип, Ксеркс патчахха кирирни аллында хар къыз онеки айны ичинде, тиширыулагъа кереклисича, алты айны мирра жау бла, алты айны да духбарий ийисли эм башха затла бла кесине къарап турургъа керек эди. 13Къыз патчахха кирген заманда, анга гаремден патчах къалагъа биргесине не алыргъа сюйсе, аны бере эдиле. 14Ингир ала ол ары кете эди, эрттенликде уа гаремни бирси бёлюмюне тос къатынлагъа оноу этген бичилген патчах жумушчу Шаашгазны къарамына тюше эди. Къыз андан ары, патчах, ыразы болуп, атын айтып чакъырмаса, анга къайтмай эди.

15Мордокай къыз этип ёсдюрген, аны ата къарындашы Абихайылны къызы Эстерни патчахха кирирге кезиую жетгенде, ол бичилген патчах жумушчу, гаремге къараучу Хегай айтхандан башха бир зат да тилемегенди. Эстер аны кёргенлени барысыны да ыразылыкъларын алгъанды[+]. 16Аны Ксеркс патчахны тоханасы тургъан къалагъа онунчу айда, тебет айда, аны патчахлыгъыны жетинчи жылында[*] элтгендиле.

17Патчах Эстерни ол кёрген тиширыуларыны барындан да бек жаратханды, ол аны ыразылыгъын, байламлыгъын да башха къызладан аслам алгъанды. Ксеркс, башына патчах таж кийдирип, Эстерни Астинни орунуна патчах бийче этгенди. 18Патчах, кесини уллу оноучуларын бла байланы чакъырып, Эстерге атап, уллу той этгенди. Ол битеу провинциялагъа да байрам[*] болгъанын билдиргенди эм патчах халаллыгъы бла саугъала юлешгенди.


Мордокай патчахха къажау таша тиллешиуню ачыкълайды

19Къызланы экинчи кере жыйгъанда, Мордокай патчах къабакъ эшиклени жанында олтуруп эди. 20Эстер кесини жууукъ-ахлуларыны, халкъыны юсюнден, Мордокай юйретгенча, жукъ да айтмай эди, нек десенг ол Мордокайны айтханына ол аны ёсдюрген замандача тынгылай эди.

21Патчах къабакъ эшиклени жанында олтуруп тургъанда, аны босагъасын сакълагъан бичилген патчах жумушчула Бигтан бла Тереш, ачыуланып, Ксеркс патчахны ёлтюрюрге деп, таша тиллеше болгъандыла. 22Мордокай, ол жашырын ишни билип, патчах бийче Эстерге аны юсюнден айтханды, ол а Мордокайны атындан ол таша тиллешиуню юсюнден патчахха билдиргенди. 23Ол иш тинтилип, сюзюлюп, керти болгъаны билинип, ол эки бичилген жумушчуну асмакъгъа[*] асхандыла. Ол болуннган ишлени юслеринден, патчах кеси да тургъанлай, тарых китапха жазылгъанды[+].

### 3


Аманны чюйютлюлени къырыр мураты

1Бир кесек заман озуп, Ксеркс патчах Агаг[*] тукъумундан Хаммедата улу Аманны кётюрюп, анга башха уллу оноучуладан бийик, сыйлы жер бергенди. 2Патчахны буйругъу бла битеу аны къуллукъчулары, патчах къабакъны аллында Аманнга намыс эте, тобукълана башлагъандыла. Мордокай а тобукъланмагъанды, анга сый бермегенди.

3Патчах къабакъны аллында патчах къуллукъчула Мордокайдан:

– Сен патчахны буйругъун нек бузаса? – деп соргъандыла.

4Ала анга аны кюнден-кюннге айта, эсгерте тургъандыла, алай ол алагъа тынгыламагъанды. Ол заманда Мордокайны анга сый берирге унамагъаныны юсюнден Аманнга жетдиргендиле, ол аны этгенине тёзерми деп, Мордокай а чюйютлю болгъанын айтхан эди.

5Мордокай тобукъланмагъанын, анга сый бермегенин кёргенде, Аман къылыкъсыз ачыуланнганды. 6Алай, Мордокай не халкъдан болгъанын билгенде, жангыз аны ёлтюрюр умутда тохтамагъанды. Аны орунуна ол Мордокайны Ксерксны патчахлыгъында болгъан битеу халкъын – чюйютлюлени жокъ этерге мадарла излеп башлагъанды.

7Ксеркс патчахны патчахлыкъ этиуюню онекинчи жылында, биринчи айда, нисан айда[*]. Аманны аллында бир белгили айны, кюнню сайлар ючюн, «пур» атхандыла, «чёп» деген магъанада. Чёп онекинчи айгъа, адар айгъа[*] тюшгенди[+].

8Аман Ксеркс патчахха:

– Сени патчахлыгъынгы битеу провинцияларында башха халкъланы араларына атылып, анда чачылып тургъан бир халкъ барды, – дегенди. – Аланы жорукълары башха адамланы жорукъларына ушамайдыла, патчахны жорукъларына да бойсунмайдыла ала. Алагъа тёзген патчахха тийишли тюйюлдю. 9Патчах ыразы эсе, аланы ёлтюрюрге бегим чыкъсын, мен а патчах хазначыланы къолларына он минг талант[*] кюмюш тюшюрюрме, аны ала патчахны хазнасына къошарча.

10Патчах кесини жюзюгюн, бармагъындан тешип, Агагны тукъумундан Хаммедата улу Аман, чюйютлюлени душманларына, бергенди[+].

11– Ол халкъ да, аны кюмюшю да сенидиле, – дегенди патчах Аманнга. – Не сюйсенг да эт ала бла.

12Биринчи айны онючюнчю кюнюнде[*] патчах жазыучуланы чакъыргъандыла. Ала Аманны патчах сатраплагъа[*], провинциялада жарым патчахлагъа, тюрлю-тюрлю халкъланы бийлерине этген буйрукъларын хар бир провинцияны халкъларына да, аланы тиллеринде, ким да окъуялырча харфла бла жазып ийгендиле. Ол буйрукъла Ксеркс патчахны кесини аты бла жазылып, алагъа аны жюзюгюндеги мухур салыннганды[+]. 13Ол къагъытла, битеу да чюйютлюлени – жашланы, къартланы, тиширыуланы, къагъанакъ сабийлени иш да – бир кюнню ичинде, онекинчи айны онючюнчю кюнюнде, адар айда[*] ёлтюрюрге, жокъ этерге, ырысхыларын да тонаргъа деген буйрукъ бла, битеу да патчах провинциялагъа жиберилген эдиле[+]. 14Бегимни копиясы, хар бир провинциягъа да жорукъча берилип, хар ким да эшитирча, ала ол кюннге хазыр болурча, къайсы халкъны адамына да билдирилирге керек эди. 15Ол бегим Шушан къалада белгили болгъанлай, патчахны буйругъу бла атлы къодучула жолгъа ашыгъышлы атланнгандыла. Сора патчах бла Аман къууанч къангада ашаргъа-ичерге олтургъандыла, Шушан шахар а уллу ауарада эди[+].

### 4


Мордокай Эстерден болушлукъ тилейди

1Мордокай, болгъан затланы билгенде, юсюнде кийимлерин да жыртып, зыбыр кийим кийип, башына да кюл къуюп, къычырыкъ эте, ачы жиляй, шахаргъа чыкъгъанды. 2Алай ол жаланда патчахны къабакъ эшиклерине дери келгенди, нек десенг, былай зыбыр кийимли болуп, ары киши да кираллыкъ тюйюл эди. 3Ол патчах бегим эм патчах буйрукъ келген хар бир провинцияда чюйютлюледе уллу бушуу бла ораза, жиляу-сыйыт болгъанды, кёпле, зыбыр кийинип, кюлде жатхандыла[+].

4Эстерни къарауашлары бла бичилген къуллары келип, анга Мордокайны хапарын айтхандыла, патчах бийчени уллу къайгъы бийлегенди. Ол, зыбыр кийимлени орунуна быланы кий деп, Мордокайгъа кийимле ийгенди, алай ол аланы алмагъанды. 5Ол заманда Эстер патчахны бичилген жумушчуларындан бирин, анга къуллукъ этерге салыннган Хатакны чакъыргъанды. Ол анга Мордокайны не зат эм нек къыйнагъанын билирге буюргъанды.

6Хатак Мордокайгъа тюбер умутда патчах къабакъ эшиклени аллындагъы шахар майданнга чыкъгъанды. 7Мордокай анга не болгъанын, Аман, чюйютлюлени къырып, патчах хазнагъа къаллай бир кюмюш тюшюрюрге дегенин да айтханды[+]. 8Ол Хатакга патчахны чюйютлюлени къырыуну юсюнден Шушанда халкъгъа ачыкъ этилген бегим къагъытын да бергенди, аны Эстерге кёргюзт, аны тюшюндюр, Эстер, патчахха барып, андан кесини халкъына жазыкъсыныу тилесин дегенди[+]. 9Хатак, къайтып, Эстерге Мордокай билдиргенни айтханды. 10Ол заманда Мордокайгъа Хатакдан былай айтдыргъанды: 11«Битеу патчахны къуллукъчулары, патчах провинцияланы халкъы да биледиле, тиширыу, эр киши болса да, патчахны ич арбазына чакъырылмай ким кирсе да, анга жаланда бир жорукъ барды – аны ёлюм сакълайды. Ёлмей жаланда патчах алтын таягъын узатхан адам къалады. Мени ахыр кере патчах чакъыргъанлы отуз кюн болады»[+].

12Мордокайгъа Эстерни сёзлерин билдиргенде, 13Мордокай анга былай жууап бергенди: «Патчах къалада тургъанлыгъынга, чюйютлюледен жангыз кесинг сау къаллыкъ сунма. 14Сен бусагъатда тынгылап къойсанг, чюйютлюлеге эркинлик эм къутхарылыу бир башха жерден келир, алай сен да, ата тукъумунг да жокъ болурсуз. Ким биледи, санга патчах даража бу кюн ючюн берилген эсе уа?»

15Ол заманда Эстер Мордокайгъа былай айтханды: 16«Бар, битеу Шушандагъы чюйютлюлени бирге жый да, мени ючюн ораза тутугъуз. Юч кюнню ичинде не кече, не кюн ашамагъыз, ичмегиз. Мен да, сизнича, кесими къарауашларым бла ораза тутайым. Андан сора, ол жорукъгъа келишмесе да, патчахха барайым, жоюлсам – жоюлурма».

17Мордокай барып, Эстер буюргъанны барын да этгенди.

### 5


Эстерде той

1Алай бла, ючюнчю кюн Эстер, патчах кийимлерин да кийип, къаланы ич арбазында патчахны тахтасы тургъан уллу отоугъа къарап сюелгенди. Патчах, тахтасында олтуруп, эшикге къарап тура эди[+]. 2Ол, арбазда сюелип тургъан патчах бийче Эстерни кёргенде, анга жаны ауруп, къолундагъы алтын таягъын аны таба узатханды. Эстер келип, къолу бла патчахны алтын таягъыны къыйырына тийгенди[+].

3Патчах анга:

– Патчах бийче Эстер, санга не керекди? Не тилейсе? Не айтсанг да, ол боллукъду, патчахлыгъымы жартысы окъуна, – дегенди[+].

4– Патчах ыразы эсе, – деп жууаплагъанды Эстер, – бюгюн, Аманны да биргесине алып, мен патчахны сыйына атап этген тойгъа келсин.

5– Эстерни тилегин толтурур ючюн, болжалгъа салмай, Аманны алып келигиз, – дегенди патчах.

Алай бла, патчах бла Аман Эстер къурагъан тойгъа келгендиле. 6Ала чагъыр иче туруп, патчах Эстерден:

– Сен не зат сюесе? – деп соргъанды. – Айтханынг боллукъду. Неди сени тилегинг? Патчахлыгъымы жартысын десенг да – излегенинги барын да аллыкъса!

7Эстер былай жууап этгенди:

– Мени излегеним, тилегим да буду: 8мен патчахны ыразылыгъын тапхан эсем, ол манга мен сюйген затны берирге дей эсе, мени тилегими толтурургъа дей эсе, патчах бла Аман тамбла да келсинле мен алагъа атап къурагъан тойгъа. Ол заманда мен патчахны соруууна жууап этерме[+].


Аманны Мордокайны ёлтюрюр мураты

9Аман ол кюн жарыкъ кёллю болуп, отоудан чыкъгъанды. Алай, патчах къабакъ эшиклени къатында Мордокайны кёрюп, ол, анга ёрге турмай, андан къоркъмагъанын билдиргенинде, бек ачыуланнганды[+]. 10Болсада Аман, кесин тыйып, юйюне кетгенди. Сора шуёхларын, юй бийчеси Зерешни да бирге жыйып,[+] 11Аман алагъа уллу байлыгъы, кёп жашлары болгъаны бла, патчах анга берген сыйла бла, ол аны битеу уллу оноучуладан, къуллукъчуладан ёрге кётюргени бла махтаннганды[+].

12– Андан сора да, – деп къошханды Аман. – Патчах бийче Эстер патчахны биргесине жангыз мени чакъыргъанды кеси къурагъан тойгъа. Тамбла да чакъыргъанды ол мени патчах бла ары. 13Алай а патчахны къабакъ эшиклерини къатында олтургъан чюйютлю Мордокайны кёрюп тургъан къадарымда мени бир зат да къууандырмайды.

14Юй бийчеси Зереш, битеу шуёхлары да анга былай айтхандыла:

– Элли къары[*] чакълы бийиклиги болгъан асмакъ[*] ишлет да, эрттенликде уа патчахдан Мордокайны анда асайыкъ деп тиле. Сора къууанып, патчахны биргесине тойгъа бар.

Аман бу оюмну жаратханды да, асмакъ къураргъа буюргъанды[+].

### 6


Мордокайгъа сый бериледи

1Ол кече патчах, жукъусу къачып, анга кеси патчахлыкъ этген заманны юсюнден айтылгъан эсгериу жазмаланы чулгъамын келтирирге буюргъанды[+]. 2Анда ол Мордокай патчах босагъаны сакълагъан бичилген къулла Бигтан бла Терешни, Ксеркс патчахны ёлтюрюрге деп, анга къажау таша тиллешиу этгенлерин ачыкълагъан жазыуну тапханды[+].

3– Не сыйгъа, не къуллукъгъа тийишли болгъан эди Мордокай бу иши ючюн? – деп соргъанды патчах.

– Бир затха да угъай, – деп жууаплагъандыла анга къуллукъ этген жумушчулары.

4Патчах:

– Ким барды бусагъатда арбазда? – деп соргъанды.

Аман а, Мордокайны анга деп ишленнген асмакъгъа асыуну юсюнден сёлешир ючюн, тюз да олсагъатчыкъда кирген эди патчах тохана тургъан къаланы тыш арбазына[+].

5Жумушчулары:

– Арбазда Аман сюелип турады, – дегендиле.

– Кирсин, – деди патчах.

6Аман киргенде, патчах андан былай соргъанды:

– Патчах сый берирге сюйген адамына не этерге керекди?

Аман ичинден: «Менден башха кимге сый берирге сюерикди патчах?» – деп оюм этгенди. 7Сора ол патчахха былай жууап бергенди:

– Патчах, ыразылыгъын билдирип, сый берирге сюйген адамгъа 8патчах кеси кийген кийимледен келтирсинле, патчах кеси минип айланнган атны сайласынла, ма ол башында патчах тажы болгъан атны. 9Андан сора ол кийимлени да, атны да бек уллу патчах оноучуладан бирине берсинле. Ол оноучу кийимлени патчах сый береме деген адамгъа кийдирсин; атын да, жюгенинден тутуп: «Патчах бир адамгъа сый берирге сюйсе, ма былай этеди!» – деп къычырып, шахар орамлада айландырсын.

10– Бусагъатчыкъдан барып, – деп буюргъанды патчах Аманнга, – кийимлени, атны да ал да, къабакъ эшиклени жанында олтуруп тургъан чюйютлю Мордокайгъа тюз бусагъатчыкъда кесинг айтханча эт. Ол санагъанларынгдан бир затчыкъны да унутма.

11Аман кийимлени, атны да алгъанды. Ол, Мордокайны кийиндирип, атны да жюгенинден тутуп, хар ким да эшитирча: «Патчах бир адамгъа сый этерге сюйсе, ма былай болады!» – деп къычыра, шахар майданда айландыргъанды.

12Андан сора Мордокай патчахны къабакъ эшиклерине къайтханды. Аман а, ачыудан башын жабып, юйюне ашыкъгъанды, 13сора айтханды юй бийчеси Зерешге, битеу кесини шуёхларына да анга болгъан ишни юсюнден. Аны кенгешчилери, юй бийчеси Зереш да анга:

– Ол сени жолунгу артха бургъан Мордокай чюйютлю эсе, сен анга къажау жукъ да эталлыкъ тюйюлсе, ёлмей къалмазса! – дегендиле[+].

14Ала аны бла ушакъларын да бошагъынчы, бичилген патчах жумушчула келип, аны Эстер къурагъан тойгъа ашыкъдыра башлагъандыла.

### 7


Аманны ёлтюрюу

1Патчах бла Аман патчах бийче Эстер къурагъан тойгъа баргъандыла[+]. 2Ала экинчи кюн чагъыр иче туруп, патчах жангыдан:

– Сен не зат сюесе, патчах бийче Эстер? Айтханынг боллукъду, неди сени тилегенинг? – деп соргъанды. – Патчахлыгъымы жарымын десенг да – излегенинги аллыкъса!

3Сора патчах бийче Эстер былай жууап этгенди:

– О патчах, мен сени ыразылыгъынга тийишли болгъан эсем, сен аны тап кёре эсенг, манга жашау саугъа эт – ма аны излейме мен. Мени халкъыма жан аурут – ма олду мени тилегим[+]. 4Мен да, мени халкъым да ёлюмге, жокъ этилиуге, тамырыбыз бла кетерилирге берилипбиз. Бизни жаланда къул-къарауашла этип сатсала, тынгылап къалыр эдим, аны патчахны тынгысыз этер затха санамай[*][+].

5Ксеркс патчах:

– Кимди ол? Алай этерге ким базынды?! – деп соргъанды патчах бийче Эстерден.

6Эстер айтханды:

– Ол душман, ол жау – сыйсыз, харам адам Аманды.

Сора Аман патчахны бла патчах бийчени алларында къоркъгъандан къалтырагъанды[+]. 7Патчах, ачыуланып, олтургъан жеринден къобуп, чагъырны къоюп, патчах къаланы бахчасына чыкъгъанды. Аман а, патчах аны къадарыны оноуун этип бошагъанын ангылап, патчах бийче Эстерден аны къорууларын тилерге къалгъанды. 8Аман, тилек эте, патчах бийче Эстер таянып тургъан сыйлы жерни аллында баш ийип тургъанлай, тамам ол кезиуде патчах бахчасындан къайтханды.

Патчах:

– Неди бу?! Энди мени патчах къаламда патчах бийчеге артыкълыкъ этергеми тюшгенди муну эсине?! – деп къычыргъанды.

Тюз да патчахны ауузундан ол сёзле чыкъгъанлай, Аманны бетин жапхандыла. 9Сора Харбона, патчахны бичилген жумушчуларындан бири:

– Аманны юйюню жанында элли къары[*] чакълы бийиклиги болгъан асмакъ сюелип турады; ол аны сёзю бла патчахны къутхаргъан Мордокайгъа хазырлагъанды, – дегенди.

Патчах:

– Ма анга асыгъыз Аманны кесин! – дегенди[+].

10Сора Аманны, ол Мордокайгъа деп къурагъан асмакъгъа асхандыла, патчахны чексиз ачыуланнганы да чёкгенди[+].

### 8


Патчах чюйютлюлеге кеслерин къорууларгъа эркинлик береди

1Ол кюн окъуна Ксеркс патчах бийчеси Эстерге чюйютлюлени душманлары Аманны мюлк жерин бергенди. Мордокай а патчахны аллына чыкъды, нек десенг Эстер Мордокай анга къалай жууукъ болгъанын айтханды патчахха. 2Патчах Амандан сыйыргъан жюзюгюн, къолундан тешип, Мордокайгъа саугъагъа бергенди. Эстер а аны Аманны мюлк жерине къараучу этгенди[+]. 3Андан сора Эстер жангыдан патчахха баргъанды да, аны аякъларын къучакълап, жилягъанды, андан Агагны тукъумундан Аманны чюйютлюлеге къажау этген ниетлерин тыярын тилегенди[+]. 4Патчах Эстерге кесини алтын таягъын узатды, сора ол туруп, патчахны аллына сюелгенди[+].

5– Патчах аны тап кёре эсе, – дегенди ол, – мен андан ыразылыкъ тапхан эсем, ол аны тюзге санай эсе, мени да жарата эсе, Агагны тукъумундан Хаммедата улу Аман, чюйютлюлени жокъ этер муратда битеу да патчах провинциялагъа жиберген къагъытланы артха чакъырсын да, ала кючсюз болгъанларына бегим чыгъарсын. 6Мен кесими халкъымы къыйынлыгъына сансыз къалай къарап тураллыкъма? Кесими ахлуларымы ёлгенлерине къалай къарап тураллыкъма?

7Патчах Ксеркс патчах бийче Эстерге бла чюйютлю Мордокайгъа:

– Аман чюйютлюлени ызларындан болгъаны ючюн, мен Эстерге аны мюлк жерин бердим, кесин а асмакъгъа асдырдым. 8Сиз патчахны атындан энчи, кесигиз сюйгенча, чюйютлюлеге тап келген бегим жазыгъыз да, аны патчах жюзюкдеги мухур бла бегитигиз, нек десегиз патчахны аты бла жазылып, аны мухуру салыннган къагъытны артха чакъырыр онг жокъду, – дегенди[+].

9Сора чакъырылгъандыла ол заманда – ючюнчю айны, сиван айны, жыйырма бла ючюнчю кюнюнде[*] патчах къагъытчыла. Ала чюйютлюлеге, сатраплагъа, Индиядан Эфиопиягъа дери жетген жюз жыйырма жети провинцияны жарым патчахларына бла бийлерине Мордокай къурагъан бегимлени жазгъандыла. Ол бегимле хар бир провинцияны халкъларыны кеслерини тиллеринде, ала окъуялырча харфла бла жазылгъандыла, чюйютлюлеге да – кеси тиллеринде, ала окъуялырча харфла бла[+]. 10Мордокай Ксеркс патчахны атындан буйрукъла жазып, алагъа аны жюзюгюндеги мухурну уруп, къагъытланы патчахха деп ёсдюрюлген женгил атлада жюрюген къодучулагъа берип, жайгъанды[+].

11Патчах бегим не шахарда да чюйютлюлеге жыйылыргъа, кеслерин къорууларгъа: алагъа чапхан къайсы халкъны да, къайсы провинцияны да аскерин, тиширыуларын, сабийлерин да къошуп, ёлтюрюрге, жокъ этерге эм душманларыны ырысхыларын тонаргъа эркинлик бере эди. 12Ксеркс патчахны провинцияларында ол затха деп чюйютлюлеге адар айны, онекинчи айны, онючюнчю кюню[*] белгиленнгенди. 13Чюйютлюле ол кюннге хазыр болур ючюн, душманларына дерт жетдирир ючюн, ол бегимде айтылгъан затла хар бир провинциягъа да жорукъ болургъа, эшитилирге керек эдиле.

14Ол патчах атлада айланнган къодучула, патчах бегим ашыкъдырып, жолгъа атланнгандыла. Бегим Шушан къалада жашагъанлагъа да белгили болгъанды[+].

15Мордокай патчах къаладан кёксюл, акъ патчах кийимле, уллу алтын таж эм жукъа гетенден этилген къып-къызыл мантия кийип чыкъгъанды. Сора Шушан шахарда уллу байрам башланнганды. 16Чюйютлюлеге ол жарыкъ, къууанчлы эм хурметли заман болгъанды. 17Патчах бегим жетген хар бир провинцияда, хар бир шахарда да чюйютлюле къууанч тойла, байрамла этгендиле. Андан арысында башха халкъладан да кёпле, къоркъуудан толуп, чюйют динни алгъандыла.

### 9


Чюйютлюлени къууанчлары

1Адар айны, онекинчи айны, онючюнчю кюнюнде[*] патчах бегим толтурулургъа керек эди. Ол кюн душманлары чюйютлюлени малтар умут эте эдиле, алай башха тюрлю болгъанды: чюйютлюле хорлагъандыла душманларын[+]. 2Ксеркс патчахны хар бир провинциясында, хар бир шахарында чюйютлюле алагъа аманлыкъ излегенлеге чабаргъа жыйылгъандыла. Алагъа къажау киши сюелалмагъанды, нек десенг башха халкъланы битеу адамлары да къоркъгъандыла аладан. 3Мордокайдан асыры къоркъгъандан, провинцияланы бийлери, сатраплары, жарым патчахлары эм патчах оноучулары да болушхандыла чюйютлюлеге. 4Мордокай патчах къалада кётюрюлгенди; ол кючлюден кючлю бола, аны юсюнден хапар битеу провинциялагъа да жайылгъанды.

5Чюйютлюле кеслерини душманларын къылычла бла кесгендиле, ёлтюргендиле, къанлы жаулары бла не сюйселе аны этгендиле. 6Шушан къалада чюйютлюле беш жюз адамны ёлтюргендиле, жокъ этгендиле. 7Ала Паршандатаны, Далфонну, Аспатаны, 8Поратаны, Адалияны, Аридатаны, 9Пармаштаны, Арисайны, Аридайны эм Вайзатаны – 10Хаммедата улу Аманны, чюйютлюлени жауларыны, он жашын ёлтюргендиле. Алай аланы ырысхыларын а кеслерине алмагъандыла.

11Шушан къалада ёлгенлени юсюнден ол кюн окъуна патчахха билдиргендиле.

12Патчах бийчеси Эстерге:

– Шушан къалада беш жюз адамны ёлтюргендиле чюйютлюле, жокъ этгендиле, Аманны он жашын да. Башха патчах провинциялада уа ала не этгендиле? Алайды да, не сюйсенг да тиле, ол санга берилликди. Сени тилегинг, къаллай болса да, толлукъду, – дегенди[+].

13– Патчах аны тап кёре эсе, – деп жууаплагъанды Эстер, – чюйютлюлеге Шушанда бу бегимни бюгюн бла тамбла болдурургъа эркинлик берсин, Аманны он жашыны ёлюклерин а асмакълагъа ассынла.

14Сора патчах алай болсун деп буюргъанды. Шушанда буйрукъ берилгенди, Аманны он жашыны ёлюклерин да асмакълагъа асхандыла. 15Шушанда жашагъан чюйютлюле айны онтёртюнчю кюнюнде[*] жыйылып, Шушанда юч жюз адам ёлтюргендиле, алай аланы ырысхыларын а кеслерине алмагъандыла.

16Ол чакъда башха провинциялада жашагъан чюйютлюле да кеслерин къорууларгъа, душманларын жокъ этерге жыйылгъандыла. Ала жетмиш беш минг адам ёлтюргендиле, алай аланы ырысхыларын а кеслерине алмагъандыла. 17Бу иш адар айны онючюнчю кюнюнде[*] болгъанды, экинчи кюн а ала солугъандыла, къууанч той этгендиле.

18Алай Шушанда чюйютлюле онючюнчю эм онтёртюнчю кюнледе жыйылып, онбешинчи кюнде солугъандыла, ол кюнню сыйланыу, къууанч кюн деп белгилегендиле.

19Ма ол себепден, къорууланмагъан шахарлада жашагъан чюйютлюле къууанч эм той кюннге, байрамгъа адар айны онтёртюнчю кюнюн санап, ол кюн бир бирге аш саугъала этгендиле.


Пурим байрамны тохташдырыу

20Мордокай бу болгъан ишлени юсюнден жазып, Ксеркс патчахны узакъ, жууукъ провинцияларында да жашагъан битеу чюйютлюлеге къагъытла ийгенди, 21ала жыл сайын адар айны онтёртюнчю эм онбешинчи кюнлеринде[*] байрам этерча, 22ол кюнледе чюйютлюле жауларындан къутулгъанлары ючюн, ол айда аланы бушуу-ачыулары къууанчха айланнганы ючюн, жиляулары уа – байрамгъа. Ол алагъа бу кюнлени тойлада, къууанчлада ётдюрсюнле, бир бирлерине аш саугъала этсинле, жарлылагъа садакъа берсинле деп жазгъанды.

23Алай бла, чюйютлюледе Мордокай жазгъанны этген адет чыкъгъанды. 24Нек десенг, битеу да чюйютлюлени жаулары Агаг тукъумундан чыкъгъан Хаммедата улу Аман, алагъа къажау болуп, аланы ёлтюрюрге сюйгенди, эм аланы жокъ этерге деп, пур (чёп) атханды[+]. 25Алай Эстер келип патчахны аллында сюелгенде, ол Аман чюйютлюлеге къажау болуп этген палах оюм аны кесине жетерча, аны жашларын да асмакъгъа асарча, жазыу аллай буйрукъ бергенди. 26Ол кюнлеге «пур» деген сёзден Пурим кюнле деп аталгъанды. Ол къагъыт ючюн, кеслери кёрген, сынагъан затлары ючюн, 27чюйютлюле кеслерине, туугъан-туудукъларына да, алагъа къошулгъанлагъа да жыл сайын ол эки кюнню, жазылгъаныча, белгили заманда, алай ётдюрюрге тёре этгендиле. 28Ол кюнлени унутмазгъа, хар келген тёлюде, хар юйюрде, хар провинцияда, хар шахарда эсде тутаргъа эм белгилерге керекди. Чюйютлюледе Пурим байрамны кюнлерин тюрлендирирге жарамайды, келлик тёлюле аланы эсде тутаргъа керекдиле.

29Патчах бийче Эстер, Абихайылны къызы, чюйютлю Мордокай бла бирге, кеслерини оноулары бла Пуримни юсюнден бу экинчи къагъытны тюзге санап жазгъандыла[+]. 30Ксерксны патчахлыгъында тургъан жюз жыйырма жети провинциягъа мамырлыкъ бла къоркъуусузлукъ тилеген алгъыш къагъытла ийилгендиле,[+] 31тохташдырылгъан заманда, чюйютлюлеге чюйют Мордокай бла патчах бийче Эстер кеслерине, туугъан-туудукъларына буюргъанча, ораза тутаргъа эм тыхсыргъа, Пурим байрамны ол кюнлерин белгилерге буюргъандыла[+]. 32Эстерни буйругъу Пурим байрамны юсюнден бегимни къабыл этгенди, ол китаплада жазылып къалгъанды.

### 10


Мордокайны уллулугъу

1Ксеркс патчах битеу патчахлыгъына, аны бек узакъ къыйырларына да жасакъ салгъанды. 2Аны оноууну ишлери эм кючю, Мордокайны патчах анга тийишли кёрген уллулугъуну юсюнден хапар «Мидияны бла Персияны тарых китабында» жазылыпды[+]. 3Чюйютлю Мордокай Ксеркс патчахдан сора экинчи адам эди. Чюйютлюлени арасында ол бек бийик болгъанды. Ол халкъы ючюн кюрешгенди эм битеу миллетине ахшылыкъ излегенди. Аны ючюн ёз миллетини кёбюсю аны бек сыйлы кёргендиле[+].

## Даниял

### Даниял

Даниял


Ал сёз

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]


### Ал сёз


СЫЙЛЫ КИТАПЛА


Даниял файгъамбар


Рут


Эстер


Сыйлы Китапланы кёчюрген Институт


Москва


2020


СЫЙЛЫ КИТАПЛА


Даниял файгъамбар


Рут


Эстер


Малкъар тилде

Малкъар тилге кёчюрюлген Сыйлы Китапланы электрон эм аудио чыгъармаларын Сыйлы Китапны кёчюрген Институтну сайтындан алыргъа боллукъду:

https: ibt.org.ru/media?id=BLK

ISBN 978-5-93943-278-8

© Институт перевода Библии, 2020

Бу басмада Эски Кесаматны юч китабы барды: «Даниял файгъамбар», «Рут» эм «Эстер». Эски Кесамат Жангы Кесамат бла бирге ёмюрден ёмюрге бек кёп окъулгъан «Сыйлы Китапланы» къурайды. Эски Кесамат дунияны, адамны жаратылгъаныны юсюнден, чюйют халкъны эм башха бурун миллетлени тарыхларын бла ниет жолларын кёргюзтеди.

Бу басмагъа кирген юч китап уллу тюйюлдюле. Алай Сыйлы Китапланы ичинде аланы магъаналары бек сейир болгъанлары себепли, ала энчи турадыла.

Даниял файгъамбарны китабы бир асыл тукъумдан чыкъгъан яхудалы жашны жашаууну бла файгъамбар кёрюнюулерини юсюнден айтады. Аны, бирсиле бла бирге жесир этип, Бабилге элтгендиле.

Башха эки китап – «Рут» бла «Эстер» – Сыйлы Китапланы ичинде, баш магъаналары тиширыулагъа берилгени себепли, энчи турадыла.

Бу басмагъа дери Сыйлы Китапланы кёчюрген Институт малкъар тилде бу китапланы чыгъаргъанды:

• Марк жазгъан Сыйлы Инжил (1978),
• Масих Иссаны жашауу (1981),
• Лука жазгъан Сыйлы Инжил (1993, 1999),
• Сыйлы Инжил бла Забур (1994, 2000),
• Сыйлы Китап (1996).

Андан сора, бир ненча жылны ичинде «Кюнчыгъышда Жарыкъ» биригиу малкъар тилде Эски Кесаматны тюрлю китапларын кёчюрюп басмалагъанды:

• Сюлемен файгъамбарны насийхатлары (2000, 2016),
• Бар болуу (2008),
• Мисирден чыгъыу (2008),
• Иешая файгъамбарны китабы (2011),
• Иеремия файгъамбарны китабы (2011),
• Иеремияны жиляу китабы (2011),
• Жюнюс файгъамбарны китабы (2011),
• Айюп файгъамбарны китабы (2016).

Сыйлы Китапланы кёчюрген Институт кёчюрюучюлеге, редакторлагъа эм бу китапны чыгъарына болушхан адамлагъа ыразылыгъын билдиреди.

Бу китапны Институтну сайтында (ibt.org.ru) табаргъа боллукъду.


Даниял файгъамбарны китабы


Ал сёз

Даниял файгъамбарны китабы бир асыл тукъумдан чыкъгъан яхудалы жашны жашаууну бла файгъамбар кёрюнюулерини юсюнден айтады; аны, бирсиле бла бирге жесир этип, Иерусалим ойдурулгъунчу жыйырма жыл алгъа, бизни эрагъа дери 605-чи жылда Бабилге[1839] элтгендиле (1:1-2). Аллахха тюзлюклю болгъаны себепли (1-чи башы), Даниял Бабил эм Перс империялада эм бийик къуллукълада тургъанды (1:19; 2:48; 5:29; 6:1-3,[28]). Аллах анга берген кёрюнюуле журтундан кёчюрюлген исраил халкъны кёллендире эдиле эм ахырзаманда боллукъ ишлени кёргюзте эдиле (8:17; 10:14; 12:4).

Даниял файгъамбар Иеремия бла Езекиил файгъамбарла бла бир кезиуде жашагъанды. Ол, 80 жыл чакълы жашап, бизни эрагъа дери 538-чи жылда исраилли жесирлени биринчи къауумуну ата журтларына къайтханларын кёргенди (1:21; 10:4).

Бу китапны баш магъанасы битеу жер юсюнде жашагъанлагъа жетген Аллаху-Тааланы башчылыгъыды. (2:44; 4:31-32; 5:21). Китапны биринчи бёлюмю (1–6-чы башлары), Даниял файгъамбарны бла аны шуёхларын юлгюге алып, бу гюняхлы дунияда жангызлай болуп, Аллахны махтауу амалтын Анга тюз къалыргъа адам къалай болаллыгъыны юсюнден айтады (2:47; 4:34). Ол, къыйын жыллада Аллах Кесини жесирленнген халкъына тюзлюклю болгъанын, амалсыз болумлада къутхарыу келтиргенин кёргюзтеди (2:18-19; 3:28; 6:22).

Китапны экинчи бёлюмюнде (7–12-чи башлары) Даниял файгъамбаргъа берилген кёрюнюулени юсюнден айтылады. Ала ахырзаман суратладан толудула. Ол кёрюнюуледе Аллахны Патчахлыгъына къажау тургъанланы жоюллукълары баям этиледи; ол Патчахлыкъны дунияны тарыхында айнырыгъы белгиленеди.

Ахырында Раббий Аллах «адам улуна ушагъан» энчи патчахны иерикди, эм аны ёмюрлюк бийлиги жалан Исраилге тюйюл, алай а битеу дуниягъа боллукъду.

Бу китапны асламысы чюйют тилде болмай, арам тилде жазылгъанды. Нек дегенде, арам тил Жууукъ Шаркъда тюрлю миллетлени арасында жюрюген тил болгъанды.

Магъанасы:

I. Даниял файгъамбар бла аны юч нёгери Бабилде (1:1–6:28).
1. Даниял файгъамбар бла аны юч нёгери патчах тоханада (1:1-21).
2. Даниял файгъамбар Набухаднасарны тюшюню магъанасын айтады (2:1-49).
3. Даниял файгъамбарны юч нёгери къызгъан печьде (3:1-30).
4. Даниял файгъамбар Набухаднасарны экинчи тюшюню магъанасын айтады; тюш толады, патчах тобагъа къайтады (3:31–4:34).
5. Аллах Белшасаргъа сюд этеди (5:1-31).
6. Даниял файгъамбар асланла болгъан уруда (6:1-28).
II. Даниял файгъамбаргъа болгъан кёрюнюуле (7:1–12:13).
1. Тёрт жаныуарны юсюнден тюш (7:1-28).
2. Къочхар бла текени юсюнден кёрюнюу (8:1-27).
3. Даниял файгъамбарны тилеги. Жетмиш ыйыкъны магъанасын ангылатыу (9:1-27).
4. Исраилни келлик заманда болуууну юсюнден Даниял файгъамбарны ахыр кёрюнюую (10:1–12:13).

### 1


Даниял файгъамбар бла аны юч нёгери Бабилде

1Яхуданы патчахы Иоакимни патчахлыгъыны ючюнчю жылында[*] Бабилни[†] патчахы Набухаднасар[*], Иерусалимни тийресине келип, аны къуршалагъанды. 2Раббий Набухаднасарны къолуна Яхуданы патчахы Иоакимни эм Аллахны табыныучу юйюню сауутларындан бир бёлегин бергенди. Набухаднасар сауутланы Бабилге элтип, кесини тейрисини табыныучу юйюню хазнасына салгъанды.

3Андан сора Бабилни патчахы жумушчуларыны башчысы Ашпеназгъа, Яхуданы патчах тукъумундан бла бий тукъумларындан бир ненча исраилли жашны келтирирге буюргъанды. 4Ол жашла, санларында бир тюрлю кемчиликлери болмай, ариу сыфатлы, тюрлю илмуланы ангылай билген, акъыллы эм патчах тоханада къуллукъ этерге жараулу болургъа керек эдиле. Ашпеназ аланы халдейлилени[*] китапларына бла тилине юйретирге керек эди. 5Патчах алагъа кеси ашагъан азыкъдан ашаргъа эмда кеси ичген чагъырдан ичерге буюргъанды. Ала, юч жылны окъуп, сора патчахха къуллукъ этерге хазыр болургъа керек эдиле.

6Аланы араларында Яхуда тукъумну уланларындан Даниял, Ханания, Мишайыл эм Азария болгъандыла. 7Жумушчуланы башчысы алагъа жангы атла бергенди: Даниялгъа – Белтешасар, Хананиягъа – Шадрах, Мишайылгъа – Мешах, Азариягъа уа Эбеднего деп атагъанды.

8Алай а Даниял патчахны хантындан бла чагъырындан харам болмазгъа таукел этгенди; аны себепли харам болмазын жумушчуланы башчысындан тилегенди. 9Аллахны буйругъу бла жумушчуланы башчысы Даниялны ариу кёрюп, анга мархаматлы болгъанды да,[+] 10анга:

– Мен жюйюсханым патчахдан къоркъама, сизге азыкъны да, суусунну да ол кеси буюргъанды, сиз анга тенглеригизден эсе осал кёрюнсегиз, патчах сизни ючюн мени башымы кесерикди, – деди.

11Даниялны, Хананияны, Мишайылны эм Азарияны кереклерине къараргъа жумушчуланы башчысы бир къалауурну салгъанды, сора Даниял ол адамгъа:

12– Сен къулларынгы он кюнню сынап бир кёр. Бизге ашаргъа тахта кёгетледен, ичерге да суудан башха бир зат берилмесин. 13Андан сора бизни бетлерибизни патчах буюргъан азыкъны ашагъан жашланы бетлери бла тенглешдир да, сора къулларынга сюйгенингча этерсе, – деди.

14Ол анга ыразы болгъанды да, аланы он кюнню сынагъанды. 15Он кюн озгъандан сора, ала патчахны азыгъын ашагъан жашладан эсе саулукълу эм токъ кёрюннгендиле. 16Сора ол къалауур, алагъа буюрулгъан азыкъны бла чагъырны алып, алагъа тахта кёгетле берип тургъанды.

17Аллах бу тёрт жашха хар тюрлю китапны бла илмуну билирге эм ангыларгъа фахму бергенди; Даниялгъа уа дагъыда хар тюрлю кёрюнюуню бла тюшню ангыларгъа фахму бергенди[+].

18Патчах буюргъан заман озгъандан сора уа, жумушчуланы башчысы ол жашланы Набухаднасарны аллына келтиргенди. 19Патчах ала бла сёлешгенди да, араларында Даниялгъа, Хананиягъа, Мишайылгъа эм Азариягъа тенг болгъан табылмагъанды, алай бла ала патчахны аллында къуллукъ этип башлагъандыла. 20Акъылманлыкъ бла ангылау керекли хар ишде, патчах аланы нени юсюнден сорса да, ол аланы битеу патчахлыгъында болгъан хыйнычыладан бла кёзбайлаучуладан эсе он къат акъыллы болгъанларын кёре эди[+].

21Алай бла, Даниял къуллукъда Кореш[*] патчахны биринчи жылына[*] дери тургъанды[+].

### 2


Набухаднасарны тюшю

1Патчахлыгъыны экинчи жылында[*] Набухаднасар бир кече тюшле кёргенди да, кёлю тынгысыз болуп, андан сора жукълаялмагъанды[+]. 2Сора патчах битеу хыйнычыланы, кёзбайлаучуланы, тасха билгичлени эмда жулдуз билгичлени чакъыртханды да, алагъа ол тюшню айтыргъа буюргъанды. Ала, келип, патчахны аллына тургъанларында, 3ол алагъа:

– Мен тюш кёргенме да, кёлюм тынгысызды, ол тюшню магъанасын билирге сюеме, – дегенди.

4Билгичле патчахха[*]:

– Ёмюрге жаша, патчах! Тюшюнгю къулларынга айт да, аны магъанасын биз ангылатырбыз, – дегендиле[+].

5Патчах билгичлеге жууапха:

– Мени буйругъум къатыды: сиз манга тюшню бла аны магъанасын кесигиз айтмасагъыз, мен сизни пара-чара этдирликме, юйлеригизни да чачарыкъма[+]. 6Тюшню бла аны магъанасын айтсагъыз а, менден саугъала эм уллу хурмет алырсыз. Алайды да манга тюшню бла аны магъанасын айтыгъыз, – дегенди[+].

7Ала дагъыда:

– Патчах къулларына тюшню айтса, биз аны магъанасын айтыр эдик, – дегендиле.

8Сора патчах:

– Мен ишексиз билеме: сиз мени буйругъум къаты болгъанын кёргенсиз да, энди заманны созаргъа кюрешесиз. 9Манга тюшню билдирмесегиз, сизге боллукъ баямды. Сиз мени буйругъум тюрленир деген мурат бла, манга ётюрюк эм жалгъан сёзле айтыргъа келишгенсиз. Алайды да, манга тюшню айтыгъыз да, сора мен сиз манга аны магъанасын да тюз айталлыгъыгъызны билирме, – дегенди[+].

10Билгичле патчахха жууапха:

– Патчахны буйругъун толтураллыкъ жер юсюнде бир инсан да жокъду! Аллай затны бир патчах да, не уллу эм кючлю болса да, бир хыйнычыдан неда кёзбайлаучудан, неда жулдуз билгичден сормагъанды. 11Патчах излеген иш асыры къыйынды. Тейриледен башха аны патчахха бир киши да ачаллыкъ тюйюлдю, ала уа адамла арасында жашамайдыла, – дедиле.

12Патчах бу сёзлеге бек ачыуланнганды эмда Бабилни[†] битеу акъылманларын къырыргъа буюргъанды[+]. 13Алай бла, акъылманланы ёлтюрюрге деген буйрукъ чыкъгъанды. Даниял бла аны нёгерлери да ёлтюрюллюклени арасында эдиле.

14Сора патчахны къалауурларыны башчысы Ариох Бабилни акъылманларын ёлтюрюрге чыкъгъан заманда Даниял анга жууаш эм акъыллы сёз бла сёлешгенди. 15Патчахны оноучусуна:

– Быллай къаты буйрукъ нек бергенди патчах? – деп сорду.

Ариох битеу болуннганны Даниялгъа айтды. 16Сора Даниял, патчахха барып, тюшню магъанасын патчахха билдирир ючюн, андан заман тилегенди.

17Юйге къайтып, Даниял бу ишни Ханания, Мишайыл эм Азария нёгерлерине билдиргенди[+]. 18Ала Бабилни бирси акъылманлары бла бирге ёлмез ючюн, Даниял алагъа, Аллаху-Таала бу тасханы ачар ючюн Андан мархамат тилерге буюргъанды. 19Сора кече белинде бу тасха Даниялгъа кёрюнюуде ачылгъанды.

Даниял Аллаху-Таалагъа шукур этди. 20Ол былай айтханды:

– Сени атынга ёмюрлеге шукур, Аллах!
Акъылманлыкъ да, кюч да Сендеди.
21Сен заманланы бла жылланы алышдыраса;
Патчахланы саласа эм кетересе.
Акъылманлагъа акъылманлыкъ,
ангылаулулагъа ангылау бересе;[+]
22Терендегин эм ташадагъын Сен ачыкъ этесе;
Къарангыны ичинде не болгъанын Сен билесе,
жарыкъ да Сени биргенгеди.
23Санга шукур этеме эм махтау салама, эй аталарым табыннган Аллах,
Сен манга акъылманлыкъ бла кюч бергенсе;
Сен манга биз тилегенни ачыкъ этгенсе,
Сен патчахны ишин бизге ачханса.


Даниял файгъамбар тюшню магъанасын айтады

24Андан сора Даниял, Бабилни акъылманларын жокъ этерге патчах анга буйрукъ берген Ариохха келип, анга:

– Бабилни акъылманларын ёлтюрме. Мени патчахха элт да, мен тюшню магъанасын анга айтырма, – дегенди.

25Ариох олсагъат Даниялны патчахха элтди да анга:

– Мен Яхудадан келген жесирлени арасында патчахха тюшню магъанасын айталлыкъ адамны тапханма, – деп айтды.

26Патчах Даниялгъа (аны башха аты Белтешасар эди):

– Сен манга тюшюмде кёргеними эм аны магъанасын айтыргъа болаллыкъмыса? – деп сорду.

27Даниял жууапха:

– Патчах сурагъан тасханы не акъылман адамла, не кёзбайлаучула, не хыйнычыла, не билгичле ачаргъа болаллыкъ тюйюлдюле. 28Алай а кёкледе, тасхаланы ачхан бир Аллах барды. Ол ахыр кюнледе не боллугъун Набухаднасар патчахха кёргюзтгенди. Сени тюшюнг эм тёшегингде жатып кёргенинг ма буду[+].

29Сен, патчах, жатхан жерингде мындан сора боллукъ затланы юсюнден ойлаша эдинг; Сырланы Ачыкъ этиучю Аллах а не боллугъун санга кёргюзтгенди. 30Манга уа бу сыр, мен башхаладан акъыллы болгъаным ючюн тюйюл, алай а сен, патчах, кёрюнюуню магъанасын билир ючюн эмда акъылынгда болгъан затланы ангылар ючюн ачылгъанды[+].

31Сен, патчах, аллынгда бир бийик статуя кёргенсе; ол статуя бек уллу эди, кёз къаматырча жылтырап жана эди, сыфаты уа бек къоркъунчлу эди. 32Ол статуяны башы таза алтындан эди, кёкюреги бла къоллары – кюмюшден, къарыны бла базыкъ бутлары – жезден, 33Балтырлары – темирден, аякъ тюплери уа кесеги темирден, кесеги кюйдюрюлген саз топуракъдан эдиле. 34Сен анга къарагъан заманда, адам къолу тиймегенлей, таудан бир таш юзюлгенди. Ол таш статуяны темирден бла саз топуракъдан болгъан аякъ тюплерине уруп, аланы ууатханды. 35Олсагъат темир да, кюйдюрюлген саз топуракъ да, жез да, кюмюш да, алтын да бирча ууалгъандыла да, жай ындырлада къууукълай болгъандыла. Аланы жел учуруп думп этгенди. Статуяны ургъан таш а, бир уллу тау болуп, битеу жер юсюн толтургъанды.

36Тюшюнг ма быллай эди, энди уа патчахха аны магъанасын да айтайыкъ. 37Сен, патчах, патчахланы патчахыса. Санга Аллаху-Таала онглулукъ да, кюч да, къудурет да, аламатлыкъ да бергенди; 38Ол сени къолунга адам улун да, жердеги жаныуарланы да, кёкдеги къанатлыланы да бергенди. Ала къайда жашасала да, Ол сени аланы барына да башчы этгенди. Ол алтын баш – сенсе!

39Сенден сора, сени патчахлыгъынгдан къарыусуз болгъан бир башха патчахлыкъ чыгъарыкъды. Андан сора уа ючюнчю патчахлыкъ, жез патчахлыкъ, чыгъарыкъды, ол битеу дуниягъа бийлик этерикди. 40Тёртюнчю патчахлыкъ а темир кибик къаты боллукъду; нек десенг, темир хар нени да къалай бузуп ууата эсе, ол да башха патчахлыкъланы, ууатыучу темир кибик сындырлыкъды эм ууатырыкъды[+]. 41Ол сен кёрген кесеги кюйдюрюлген саз топуракъдан, кесеги темирден болгъан аякъ тюпле бла бармакъла уа, ол бёлюннген патчахлыкъ боллукъду; анда бираз темирни къатылыгъы къаллыкъды, нек десенг, сен темир кюйдюрюлген саз топуракъ бла къатыш болгъанын кёргенсе. 42Аякъ бармакъла кесеги темирден, кесеги саз топуракъдан болгъаны кибик, ол патчахлыкъны да кесеги къаты, кесеги уа къарыусуз боллукъду. 43Сен темирни кюйдюрюлген саз топуракъ бла къатыш болгъанын кёргенинг кибик, ала да адам урлугъу бла къатыш боллукъдула, алай а, темир саз топуракъ бла бирге къошулмагъаны кибик, ала да бирликде тураллыкъ тюйюлдюле.

44Ол патчахланы кюнлеринде уа Аллаху-Таала ёмюрледе да оюлмазлыкъ эм башха миллетге берилмезлик патчахлыкъ орнатырыкъды. Ол битеу бу патчахлыкъланы ууатып думп этерикди, кеси уа ёмюрлеге турлукъду, 45нек десенг, адам къолу тиймегенлей таудан юзюлген, темирни, жезни, саз топуракъны, кюмюшню, алтынны да ууатхан ташны магъанасы олду.

Уллу Аллах патчахха мындан сора не боллугъун кёргюзтгенди. Бу тюш кертиди, аны магъанасы да тюздю!

46Сора Набухаднасар патчах Даниялны аллында бети бла жерге къапланды да, анга уллу сый берип, аны аллында къурман саугъала келтирирге эм ариу ийисли тютюн этген кырдыкла кюйдюрюрге буюрду.

47Сора патчах Даниялгъа:

– Сен бу сырны ачыкъ эталгъанынга кёре, кертиси бла сизни Аллахыгъыз – сырланы ачыучуду, аллахланы Аллахыды эм патчахланы Бийиди[+].

48Сора патчах, Даниялны сыйын кётюрюп, анга кёп багъалы саугъала бергенди. Ол аны битеу Бабил областьха башчы эм Бабилни битеу акъылманларына баш тамата этгенди. 49Даниял а патчахдан тилегенди да, патчах Бабил областьны ишлерине къараргъа Шадрахны, Мешахны эм Эбеднегону салгъанды, Даниял а патчах тоханада къалгъанды.

### 3


Даниял файгъамбарны юч нёгери къызыу жаннган печьде

1Набухаднасар патчах алтындан бир статуя ишлетгенди; аны бийиклиги алтмыш къары[*], кенглиги уа алты къары[*] эди; патчах аны Бабил[†] областьда, Деир тюзде сюегенди[+]. 2Сора Набухаднасар патчах сатрапланы[*], аскер башчыланы, келечилени, ёзюрлени, хазна сакълаучуланы, сюдюлени, шахар башчыланы эм битеу областьланы оноучуларын кеси сюеген статуяны къууанчлы ачылыууна чакъыртханды. 3Сатрапла, аскер башчыла, келечиле, ёзюрле, хазна сакълаучула, сюдюле, шахар башчыла эм битеу областьланы оноучулары, Набухаднасар патчах сюеген статуяны ачылыууна жыйылып, аны аллында сюелдиле.

4Сора къодучу уллу ауаз бла былай къычырды:

– Эй халкъла, миллетле эм хар тюрлю тиллени адамлары, сизге быллай буйрукъ бериледи: 5сиз зурна, сыбызгъы, къыл къобуз, саз, арфа, гыбыт къобуз эм башха хар тюрлю музыка керекле сокъгъанларын эшитген заманда, тобукъланып, Набухаднасар сюеген алтын статуягъа сежда этигиз. 6Ким тобукъланып сежда этмесе уа, ол адамны олсагъат къызыу жаннган печьге атарыкъдыла.

7Аны себепли битеу халкъла, миллетле эм хар тюрлю тиллени адамлары, зурна, сыбызгъы, къыл къобуз, саз, арфа эм башха музыка керекле сокъгъанларын эшитгенлей, тобукъланып, Набухаднасар патчах сюеген алтын статуягъа сежда этдиле.

8Ол кезиуде билгичлени бир къаууму келип, яхудалыладан тил этгендиле[+]. 9Ала Набухаднасар патчахха:

– Патчах, ёмюрлеге жаша! – дегендиле. – 10Сен, патчах, хар адамгъа, зурна, сыбызгъы, къыл къобуз, саз, арфа, гыбыт къобуз эм башха музыка керекле сокъгъанларын эшитгенлей, тобукъланып, алтын статуягъа сежда этерге буйрукъ бергенсе. 11Ким тобукъланып сежда этмесе уа, аны къызыу жаннган печьге атаргъа буюргъанса. 12Алай а сен Бабил областьны ишлерине къараргъа салгъан бир яхудалыла бардыла: Шадрах, Мешах эм Эбеднего; бу адамла сени буйругъунга бойсунмайдыла. Ала сени тейрилеринге къуллукъ этмейдиле эмда сен сюеген алтын статуягъа сежда этмейдиле[+].

13Набухаднасар, бек ачыуланып, Шадрахны, Мешахны эм Эбеднегону келтирирге буюргъанды да, аланы патчахха келтиргендиле[+]. 14Сора Набухаднасар алагъа былай айтды:

– Шадрах, Мешах эм Эбеднего, сиз мени тейрилериме къуллукъ этмеген эм мен сюеген алтын статуягъа сежда этмеген хапар тюзмюдю? 15Энди сиз хазыр эсегиз зурна, сыбызгъы, къыл къобуз, саз, арфа, гыбыт къобуз эм башха музыка керекле сокъгъанларын эшитгенлей, тобукъланып, мен ишлеген статуягъа сежда этигиз. Сиз анга сежда этмесегиз а, сизни олсагъат къызыу жаннган печьге атарыкъдыла. Сора мени къолумдан сизни къайсы тейри къутултурукъду?

16Шадрах, Мешах эм Эбеднего патчахха жууапха:

– Эй Набухаднасар, муну юсюнден биз сени аллынгда кесибизни жакъларгъа керекли тюйюлбюз, – дедиле. – 17Бизни къызыу жаннган печьге атсала да, биз къуллукъ этген Аллах бизни андан къутхараллыкъды эм сени къолунгдан да къутултурукъду, патчах. 18Ол алай болмаса да, санга белгили болсун, патчах: биз сени тейрилеринге къуллукъ этерик тюйюлбюз эм сен сюеген алтын статуягъа сежда этерик тюйюлбюз.

19Сора Набухаднасар Шадрахха, Мешахха эм Эбеднегогъа асыры ачыуланнгандан, аны бети чамланыудан тюрленнгенди. Ол печьни, хар заманда къыздыргъанларындан эсе жети къат кючлю къыздырыргъа буйрукъ берип,[+] 20аскеринден эм къарыулу аскерчилерине, Шадрахны, Мешахны эм Эбеднегону байлап, къызыу жаннган печьге атаргъа буюргъанды. 21Сора бу кишилени, юслеринде къапталлары, шалбарлары, башлыкълары эм башха кийимлери да болгъанлай байлап, къызыу жаннган печьге атхандыла. 22Патчахны буйругъу къаты болгъаны себепли, печь асыры бек къызыу жаннганындан, Шадрахны, Мешахны эм Эбеднегону атхан аскерчилени отну къызыуу кюйдюрюп, ёлтюрюп къойгъанды. 23Ол юч адам а, Шадрах, Мешах эм Эбеднего, къызыу жаннган печьге къаты байланнганлай тюшгендиле.

24Сора Набухаднасар патчах, сейир этип, жеринден секирип къопду да, ёзюрлерине:

– Биз от ичине, байлап, юч адамны атмагъанмы эдик? – деп сорду.

Ала жууапха:

– Кертиси да алайды, патчах! – дедиле.

25Ол а алагъа:

– Ма, мен от ичинде жюрюген тёрт байланмагъан адамны кёреме, алагъа бир заран жетмейди; тёртюнчюню сыфаты уа тейрини сыфатына ушайды, – деди.

26Сора Набухаднасар, къызыу жаннган печьни ауузуна жууукълашып:

– Шадрах, Мешах эм Эбеднего, Аллаху-Тааланы къуллары, чыгъыгъыз! Былай келигиз! – деди.

Сора Шадрах, Мешах эм Эбеднего отну ичинден чыкъгъандыла. 27Сатрапла, келечиле, аскер башчыла эм патчахны ёзюрлери аланы тёгереклерине жыйылгъандыла. Ала ол адамланы санларына от бир тюрлю заран этмегенин, бир чач тюкню да юйютмегенин кёргендиле. Аланы кийимлерине да от тиймегенди, аладан кюйген ийис окъуна билинмей эди.

28Сора Набухаднасар былай айтды:

– Шадрах, Мешах эм Эбеднего табыннган Аллах алгъышлыды! Ол, Кесини мёлегин ийип, Кесини къулларын къутхаргъанды! Ала, Анга ийнанып, патчахны буйругъуна бойсунмадыла, кеслери табыннган Аллахдан башха бир тейриге къуллукъ эм сежда этмез ючюн, жан берирге да хазыр эдиле. 29Ол себепден мен хар халкъны, миллетни эм тилни адамларын, ким Шадрах, Мешах эм Эбеднего табыннган Аллахха къажау сёлешсе, аны пара-чара этерге, юйлерин да ояргъа буйрукъ береме, нек десегиз алай къутхарыргъа амалы болгъан бир Аллахдан башха жокъду![+]

30Сора патчах Бабил областьда Шадрахны, Мешахны эм Эбеднегону бийик къуллукълагъа салгъанды.


Набухаднасарны экинчи тюшю

31Набухаднасар патчах битеу жер юсюнде жашагъан халкълагъа, миллетлеге эм хар тилни адамларына:

– Сизде ырахатлыкъ бла берекет кёп болсун![+]

32Аллаху-Таала мени юсюмде этген илишанланы бла сейир ишлени сизге билдирирге манга иги кёрюндю.

33Аны илишанлары къалай уллудула,
Аны сейир ишлери да къалай къудуретлидиле!
Аны патчахлыгъы ёмюрлюк патчахлыкъды,
Аны бийлиги тёлюледен тёлюлегеди![+]

### 4

1Мен, Набухаднасар, юйюмде, кеси тоханамда тынч-ырахат эдим. 2Алайлай мени къоркъутхан бир тюш кёргенме. Тёшегимде жатханымда тюшюмде келген сагъышла бла кёрюнюуле мени къоркъутуп, тынгысыз этгендиле[+]. 3Сора мен, ол тюшню магъанасын ала манга айтыр ючюн, Бабилни[†] битеу акъылманларын манга келтирирге буюргъанма. 4Сора хыйнычыла, кёзбайлаучула, билгичле эм таш салыучула келгенде, мен алагъа тюшюмю айтдым, алай а ала манга аны магъанасын айталмагъандыла[+]. 5Ахырында манга Даниял келгенди да, мен анга да айтханма тюшню. (Аны аты мени тейрими атына кёре Белтешасарды эм анда сыйлы Аллахны нюрю барды)[+].

6Мен анга былай айтдым:

– Белтешасар, билгичлени башчысы, сенде сыйлы Аллахны нюрю болгъанын эм санга ачаргъа къыйын тасха болмагъанын мен билеме. Мени тюшюме тынгыла да, аны магъанасын манга ангылат. 7Тёшегимде жатханымда, манга быллай тюш кёрюннгенди: мен, къарап, жер юсюню арасында тургъан бир бек бийик терекни кёргенме. 8Ол терек ёсюп уллу эм кючлю болгъанды, аны тёппеси кёкге дери жете эди, кеси да жерни къыйырларына дери жайыла эди. 9Аны чапыракълары бек ариу эдиле, кёгетлери да кёп эди эм аны юсюнде хар кимге да аш бар эди. Аны тюбюнде жердеги жаныуарла ауана таба эдиле, къанатлыла уа аны бутакъларында жашай эдиле эм хар жан да аны кёгетлеринден ашай эди.

10Андан сора, тёшекде жатханымда, тюшюмде мен кёкден бир мёлекни, сыйлы къалауурну эннгенин кёргенме. 11Ол кючлю ауаз бла былай къычыргъанды: «Бу терекни уруп тюшюрюгюз да, бутакъларын кесип айырыгъыз, чапыракъларын жулкъугъуз эм кёгетлерин чачыгъыз. Тюбюнден жаныуарла къачсынла, бутакъларындан да къанатлыла учуп кетсинле. 12Алай а аны тюккючю тамырлары бла темир эм жез бугъоулада жерде кырдык арасында къалсын. Аны кёкден тюшген чыкъ сугъарып турсун эмда ол жаныуарла бла хансла ичинде жашасын. 13Андан адам акъыл кетсин да, анга жаныуар акъыл берилсин, алайлай жети жыл озсун. 14Бу оноу къалауурланы бегимлерине кёре билдириледи, бу сёз да мёлеклени буйрукъларына кёре бериледи, нек дегенде, Аллаху-Таала адам патчахлыкълагъа бийлик этгенин, аланы кимге сюйсе бергенин, башчыгъа адамла арасында эм сыйсызны окъуна салгъанын жашагъанла билсинле».

15Мен, Набухаднасар патчах, быллай тюш кёргенме. Алай бла, Белтешасар, аны магъанасын манга сен айт, нек десенг, мени патчахлыгъымы акъылманларындан аны магъанасын бири да айталмагъанды. Сен а аны ачаргъа болаллыкъса, нек десенг, сенде сыйлы Аллахны нюрю барды[+].


Даниял файгъамбар тюшню магъанасын айтады

16Сора Даниял (аны башха аты – Белтешасар) бир талай заманны бек абызырап турду да, кеси оюмларындан анга къоркъуу кирди.

Сора патчах:

– Белтешасар! Бу тюш да, аны магъанасы да сени абызыратмасынла, – деди.

Белтешасар жууапха былай айтды:

– Жюйюсханым, сени жауларынга кёрюннге эди бу тюш эм сени душманларынга болгъа эди аны магъанасы! 17Ол сен кёрген бийик эм кючлю ёсген, тёппеси кёклеге жетген, кеси да жерни къыйрына дери жайылгъан, 18чапыракълары бек ариу, кёгетлери кёп эм барына да азыкъ берген, жаныуарлагъа къысылыр жер берген, бутакъларында уа кёкдеги къанатлылагъа уяла берген терек – 19Ол сенсе, патчах! Сен уллу эм кючлю болгъанса, сени уллулугъунг ёсюп кёклеге жетгенди, бийлигинг а жерни къыйырына дери жайылады.

20Сен, патчах, кёкден эне тургъан сыйлы къалауурну кёргенсе эм аны: «Терекни уруп кесигиз да думп этигиз, жаланда аны тюккючюн темир эм жез бугъоула бла байлап, кырдык арасында къоюгъуз, тамырлары да жер ичинде къалсынла. Аны кёкден тюшген чыкъ сугъарсын; жети жыл озгъунчу ол кийик жаныуарлача жашасын», – деп айтханын эшитгенсе.

21Ма аны магъанасы, патчах эмда ма Аллаху-Тааланы бегими бла жюйюсханым патчахха боллукъ зат: 22Сен, адамла арасындан къысталып, кийик жаныуарла бла жашарыкъса, ёгюз кибик кырдык отларыкъса, юсюнгю да кёкден тюшген чыкъ жууарыкъды. Сен, Аллаху-Таала адам патчахлыкълагъа бийлик этгенин эм аланы кимге сюйсе бергенине тюшюннгюнчю, жети жыл озарыкъды.

23Тюккючню тамырлары бла къояргъа буйругъʼа, барына да Кёкдеги Аллах оноу этгенине сен тюшюннгенден сора, патчахлыгъынг санга къайтырын кёргюзтеди. 24Аны себепли, патчах, мен айтханны жюрегинге ал: сен, тюз ишле этип, гюняхларынгы жуудур, законсузлукъларынгы да зулму сынагъанлагъа мархаматынг бла тюзет. Аны бла сени ырахатлы жашауунг юзюлмей, узакъ болургъа болур.


Тюш толады

25Бу бары да Набухаднасар патчахны башына келгенди. 26Онеки ай озгъандан сора, Бабилдеги тоханасыны башында айлана, патчах:

27– Бу аламат ара шахарны, Бабилни, кеси кючюм бла эм кеси уллулугъуму махтаууна ишлеген мен тюйюлмеми? – деди.

28Ол сёзле алыкъа патчахны ауузунда болгъанлай, кёкден бир ауаз эшитилди:

– Эй Набухаднасар патчах, сени юсюнгден быллай бегим этиледи: патчахлыгъынг сенден сыйырылгъанды. 29Сен, адамла арасындан къысталып, кийик жаныуарла бла жашарыкъса, ёгюз кибик кырдык отларыкъса. Аллаху-Таала адам патчахлыкълагъа бийлик этгенине эм аланы кимге сюйсе бергенине сен тюшюннгюнчю, жети жыл озарыкъды.

30Набухаднасарны юсюнден айтылгъан бу сёз олсагъат толгъанды. Ол, адамла арасындан къысталып, ёгюз кибик кырдык ашап тургъанды. Аны санларын кёкден тюшген чыкъ жуууп тургъанды, чачлары ёсюп къуш тюклеча узун болгъандыла, тырнакълары да къанатлыланы тырнакълары ушаш болгъандыла.

31Бу кюнлени ахырында мен, Набухаднасар, кёкге къарагъанма да, акъылым манга къайтханды. Ол заманда мен Аллаху-Таалагъа алгъыш этгенме; Ёмюрге Жашагъаннга махтау эм шукур этгенме.

Аны бийлиги – ёмюрлюк бийликди;
Аны патчахлыгъы – тёлюледен тёлюлегеди[+].
32Дунияда жашагъанла
Аны аллында къарыусуздула.
Ол ишлени Кесини оноуу бла этеди;
кёкдеги къудуретле бла да,
дунияда жашагъанла бла да.
Аны къолун тыяргъа амалы болгъан жокъду;
Анга: «Алай нек этдинг?» – деп айталлыкъ да жокъду.

33Ол заманда, манга акъылым къайтханда, манга патчахлыкъ сыйым да, намысым да, онглулугъум да къайтхандыла. Ёзюрлерим да, бийлерим да манга къайтып, жангыдан мени патчах этгендиле. Сора мен алгъындан да бийикге кётюрюлдюм. 34Энди мен, Набухаднасар, кёклени Патчахын махтайма, алгъышлайма эм анга шукур этеме; Аны битеу ишлери хакъ кертидиле, битеу жоллары да тюздюле. Ёхтемленип жюрюгенлени бойсундурургъа, Аны кючю кёпдю.

### 5


Къабыргъада сейир жазыу

1Бир ненча жылдан Белшасар патчах, кесини ышаннган адамларындан минг кишиге уллу той этип, ала бла бирге чагъыр ичип болгъанды[+]. 2Чагъырдан кеф болуп, Белшасар, уллу атасы Набухаднасар Аллахны Иерусалимдеги табыныучу юйюнден алгъан алтын эм кюмюш аякъланы келтирирге буюргъанды. Патчах кесини ышаннган адамлары бла, кесини къатынлары бла эм тос къатынлары бла аладан ичерге умут эте эди[+]. 3Сора Иерусалимден, Аллахны юйюнден алыннган алтын эм кюмюш аякъланы келтиргендиле да, патчах кесини ышаннган адамлары бла, кесини къатынлары бла эм тос къатынлары бла аладан ичгендиле. 4Ала, чагъыр ичип, алтындан, кюмюшден, жезден, темирден, агъачдан эм ташдан ишленнген тейрилеге махтау салгъандыла.

5Олсагъат бир инсан къолну бармакълары кёрюннгендиле да, патчах тохананы къабыргъасында, чыракъны къаршысында жазып башлагъандыла. Ол къол жазгъан заманда патчах анга къарап тургъанды. 6Аны бети агъарып къалгъанды да, ол асыры къоркъгъандан, аны тобукълары къалтырап, санлары къыйылып къалгъандыла.

7Патчах, къаты къычырып, кёзбайлаучуланы, билгичлени эм таш салыучуланы келтирирге буюргъанды да, Бабилни[†] ол акъылман адамларына:

– Бу жазыуну окъуп, аны магъанасын манга ким ангылатса, анга къызгъылдым кийим кийдирликдиле, боюнуна да алтын сынжыр саллыкъдыла эмда ол патчахлыкъда ючюнчю башчы боллукъду, – деди[+].

8Ол кезиуде патчахны битеу акъылман адамлары киргендиле, алай а жазыуну не окъургъа, не магъанасын айтыргъа болалмагъандыла[+]. 9Сора Белшасар патчах андан да бек къоркъгъанды, бети да андан да бек агъаргъанды. Аны ышаннган адамлары да бек абызырагъандыла.

10Патчахны бла аны ышаннган адамларыны ауазларын эшитгенде, той болгъан отоугъа патчахны анасы киргенди.

– Эй патчах, ёмюрлеге жаша! – дегенди ол. – Ойларынг сени къоркъутмасынла, бетинг да агъармасын![+] 11Сени патчахлыгъынгда анда сыйлы Аллахны нюрю болгъан бир адам барды. Сени уллу атангы заманында ол кесини билимлилиги, ангылауу эм акъылманлыгъы ючюн белгили болгъанды. Эмда сени уллу атанг, Набухаднасар патчах кеси аны тасха билгичлеге, хыйнычылагъа, жулдуз билгичлеге эм таш салыучулагъа башчы этген эди[+]. 12Ол адамда, патчах анга Белтешасар атагъан Даниялда жютюлюк, билим, акъыл эм тюшлени бла тасхаланы магъанасын ачхан, къыйын ишлени тындыргъан акъыл табылгъанды. Алайды да, Даниялны чакъырсынла да, ол санга жазыуну магъанасын билдирир[+].

13Сора Даниялны патчахны аллына келтиргендиле да, патчах анга былай айтды:

– Мени уллу атам Набухаднасар патчах Яхудадан келтирген жесирледен бири болгъан Даниял сенмисе? 14Мен эшитгеннге кёре, сенде Аллахны нюрю барды эмда билимлилик, ангылау эм бийик акъылманлыкъ сенде табылгъандыла. 15Ма бу жазыуну окъуп, манга аны магъанасын айтыр ючюн, манга акъылман адамланы бла хыйнычыланы келтирген эдиле, алай а ала болалмагъандыла. 16Сени юсюнгден эшитгениме кёре уа, сен тасхаланы магъанасын айтыргъа да, къыйын ишлени тындырыргъа да болаласа. Алайды да, сен, бу жазыуну окъуп, магъанасын манга билдиралсанг, санга къызгъылдым кийим кийдирликдиле, боюнунга да алтын сынжыр саллыкъдыла эм патчахлыкъда ючюнчю башчы боллукъса.

17Патчахха жууап бере, Даниял былай айтды:

– Саугъаланы кесингде къой, хурметни да башхагъа эт. Жазыуну патчахха мен ансыз да окъурма, магъанасын да анга билдирирме.

18Патчах! Аллаху-Таала сени уллу атанг Набухаднасаргъа патчахлыкъ, бийиклик, хурмет, махтау да бергенди. 19Ол анга берген бийикликни аллында битеу халкъла, миллетле, хар тюрлю тилни адамлары да титиреп эм къоркъуп тургъандыла. Патчах, ёлтюрюрге сюйгенин ёлтюре эди, сау къояргъа сюйгенин сау къоя эди; кётюрюрге сюйгенин кётюре эди, чёкдюрюрге сюйгенин чёкдюре эди. 20Алай а, аны жюреги ёхтемленип, кёлю да уятсызлыкъгъа дери къаты болгъанда, ол патчах тахтасындан тюшюрюлюп, махтауу андан сыйырылгъан эди[+]. 21Ол адамладан айырылгъан эди да, аны акъылы жаныуарны акъылы кибик болгъан эди; ол кийик эшекле бла жашап, ёгюз кибик кырдык отлап тургъанды; аны санларын кёкден акъгъан чыкъ жуугъанды. Сора Аллаху-Таала, адам патчахлыкълагъа бийлик этгенин эм алагъа башчылыкъгъа кимни сюйсе салгъанына тюшюннгюнчю, патчах ол халда тургъанды[+].

22Алай а сен, аны туудугъу Белшасар, муну барын билгенликге, кесинги жууаш этмегенсе! 23Сен кесинги Кёклени Раббийине къажау кётюргенсе. Сен, Аны сыйлы юйюнден алыннган сауутланы келтиртип, бийик адамларынг бла, къатынларынг бла эм тос къатынларынг бла бирге аладан ичгенсе. Сен кюмюшден, алтындан, жезден, темирден, агъачдан эмда ташдан ишленнген, кёзлери кёрмеген, къулакълары эшитмеген, акъыллары болмагъан тейрилеге махтау салгъанса. Сени жашауунгу бла битеу жюрюген жолларынгы къолунда тутхан Аллахха уа сен хурмет этмегенсе. 24Ол себепден Андан бу къол аяз ийилгенди эм бу жазыу жазылгъанды.

25Алайды да, жазылгъаны буду:

МЕНЕ, МЕНЕ, ТЕКЕЛ эмда ПАРСИН.

26Бу сёзлени магъанасы уа буду:

МЕНЕ – Аллах сени патчахлыгъынгы кюнлерин санап, аны тыйгъанды.
27ТЕКЕЛ – сен базманда чегилгенсе да, женгил болгъанынг билиннгенди.
28ПЕРЕС[*] – сени патчахлыгъынг бёлюнюп, мидиялылагъа бла персиялылагъа берилгенди.

29Сора Белшасарны буйругъу бла Даниялгъа къызгъылдым кийим кийдиргендиле, боюнуна да алтын сынжыр салгъандыла эмда аны патчахлыкъда ючюнчю башчы этилгенин халкъгъа билдиргендиле.

30Ол кече окъуна Бабилни патчахын Белшасарны ёлтюргендиле да, 31алтмыш эки жылы болгъан мидиялы Дарий патчахлыкъ этип башлагъанды[+].

### 6


Даниял файгъамбар асланла болгъан уруда

1Дарий, битеу патчахлыкъгъа башчылыкъ этер ючюн, жюз жыйырма сатрапны салыргъа оюм этгенди, 2алагъа башчылыкъгъа уа юч бийни салыргъа сюйгенди, аладан бири уа Даниял эди. Патчахны бир тюрлю къайгъысы болмаз ючюн, сатрапла ол бийлеге эсеп берирге керек эдиле. 3Даниялны уллу фахмусу болгъаны себепли, ол бирси бийледен бла сатрапладан эсе жетишимли болуп, патчах аны битеу патчахлыкъгъа башчы этерге мурат эте эди[+]. 4Сора бирси бийле бла сатрапла патчахны жумушларын этиуде Даниялны терслерге сылтау излеп башлагъандыла. Алай а болалмай эдиле: Даниял, тюзлюклю болуп, аны ишлеринде бир кемчилиги неда терслиги жокъ эди. 5Ахырында ол адамла:

– Даниялны терслер ючюн, бир амал табаллыкъ тюйюлбюз, жаланда аны Аллахыны законунда тапмасакъ ансы, – дегендиле.

6Сора битеу ол бийле бла сатрапла бары бирге патчахха келип, анга былай айтдыла:

– Дарий патчах! Ёмюрлеге жаша![+] 7Патчахны битеу бийлери, аскер башчылары, сатраплары, ёзюрлери эм келечилери келишгенлерине кёре, отуз кюнню ичинде сенден болмаса, патчах, бир тейриден, не адамдан тилек этген хар адамны асланла тургъан уругъа атаргъа деген буйрукъ берирге керекди. 8Алай бла, патчах, сен буйрукъ бер да, ол мидиялыланы эм персиялыланы законлары кибик тюрленмезлик болур ючюн, сен бегим эт да анга къол сал[+].

9Дарий патчах бегим этип, анга къол салгъанды.

10Даниял, ол бегим чыкъгъанын эшитгенде, юйюне барып, огъары отоууна чыкъгъанды, аны терезелери уа Иерусалим таба ачыла эдиле. Алгъындан болгъан адетиндеча, ол, кюн сайын юч кере тобукъланып кесини Аллахына тилек эм шукур эте эди. 11Ол адамла уа, ташадан къарап, Даниялны кеси Аллахыны аллында дууа этгенин эм мархамат тилегенин кёргендиле. 12Сора ала, патчахха келип, аны буйругъун эсгере былай айтдыла:

– Патчах, сен отуз кюнню ичинде сенден башха бир тейриден неда адамдан бир зат тилеген хар адамны асланла тургъан уругъа атсынла деген бегимге къол салмагъанмы эдинг?

Патчах жууапха:

– Ол сёз, мидиялыланы бла персиялыланы закону кибик къатыды эм тюрленмезликди, – деди.

13Сора ала патчахха:

– Яхудалы жесирледен бири Даниял не санга, патчах, не сен къол салгъан бегимге къарамайды. Ол алгъынча кюн сайын юч кере тилек этгенлей турады, – дедиле[+].

14Аны эшитгенде, патчах бек мудах болгъанды; ол Даниялны къутхарыргъа оюм этип, кюн батхынчыгъа дери окъуна аны къутултургъа бек кюрешгенди.

15Алай а ол адамла бары да бирге патчахха келип анга:

– Эсингде болсун, патчах, мидиялыланы бла персиялыланы законуна кёре, патчах бегитген буйрукъну неда бегимни тюрлендирирге жарамайды, – дегендиле.

16Сора патчах буйрукъ берди да, Даниялны, келтирип, асланла тургъан уругъа атхандыла. Ол кезиуде патчах Даниялгъа:

– Сен тохтаусуз къуллукъ этген Аллахынг сени къутхарсын! – деди.

17Сора бир таш келтирип, аны бла уруну ауузун жапхандыла, патчах да, Даниялны бир адам эркин этмез ючюн, кесини мухур жюзюгю бла эм бийик адамларыны мухур жюзюклери бла ол ташны мухурлагъанды. 18Андан сора патчах, тоханасына къайтып, ингир азыгъын ашамай жатханды, кесин булжутургъа унамагъанды, кече да аны жукъусу келмей эди.

19Танг жарыгъанлай патчах къобуп асланла тургъан уругъа ашыгъып баргъанды. 20Уругъа жууукълашып, жалыннган ауаз бла Даниялны чакъырып:

– Даниял, керти Аллахны къулу! Сен Анга тохтаусуз къуллукъ этген Аллахынг сени асланладан къутхаралгъанмыды? – деди.

21Даниял жууапха:

– Эй патчах, ёмюрлеге жаша! – деди. –[+] 22Мени Аллахым мёлегин ийип асланланы ауузларын байлагъанды. Ала манга бир заран этмегендиле, нек десенг мени Аны аллында бир терслигим жокъду. Сени аллынгда да, патчах, мен бир заманда бир аманлыкъ этмегенме.

23Патчах, Даниял ючюн бек къууанып, аны урудан чыгъарыргъа буюргъанды. Даниялны урудан чыгъаргъанда, аны бир жарасы жокъ эди, нек дегенде ол Аллахына ийнаннганды[+].

24Сора патчах буюргъанды да, ол Даниялны терслеген адамланы келтирип, аланы сабийлери бла эм къатынлары бла бирге асланла тургъан уругъа атхандыла. Ала уруну тюбюне тюшгюнчю, асланла аланы тутуп пара-чара этгендиле[+].

25Андан сора Дарий патчах битеу дунияда жашагъан хар халкъгъа, миллетге, хар тилни адамларына да былай жазгъанды:

«Сизде ырахатлыкъ бла берекет кёп болсун![+]

26Мени патчахлыгъымы хар тийресинде жашагъан адамла Даниялны Аллахындан титиресинле эм къоркъсунла.

Ол хакъ керти Аллахды,
ёмюрлюкде Бар Болгъан Аллахды;
Аны патчахлыгъы бузулмазлыкъды,
Аны башчылыгъы ахырсызды[+].
27Ол къутултады эм къутхарады,
кёкде да, жерде да
сейирликле бла илишанла этеди,
Ол Даниялны къутхаргъанды
асланланы жаякъларындан»[+].

28Алай бла, Дарий патчахлыкъ этген заманда да, персиялы Кореш патчахлыкъ этген заманда да, Даниял жетишимли болуп жашагъанды.

### 7


Даниял файгъамбарны тёрт жаныуарны юсюнден тюшю

1Бабил[†] патчахы Белшасарны патчахлыгъыны биринчи жылында[*] Даниял жатхан жеринде тюшюнде файгъамбарлыкъ кёрюнюуле кёргенди. Ол тюшюнде кёргенлерин жазгъанды да, ма аны хапары:[+]

2«Мен, Даниял, кече тюшюмде кёрген кёрюнюуюмде тёрт жел кёкден уруп уллу тенгизни толкъунлатхандыла. 3Сора тенгизден бири бирине ушамагъан тёрт уллу жаныуар чыкъгъанды.

4Биринчиси асланнга ушаш эди, алай а аны къуш къанатлары бар эди. Мен къарап тургъанда, аны къанатларын юзгендиле, кесин а жерден кётюргендиле да, ол, адам кибик, эки аякъ юсюне тургъанды эм анга адам акъыл берилгенди.

5Андан сора айыугъа ушашлы экинчи жаныуар чыкъгъанды. Ол бир жанына таянып сюеле эди, ауузунда да, тишлерини арасында, юч азау тиши бар эди. Анга: „Тур, этни кёп аша!“ – деп айтылгъанды.

6Андан сора мен барсха ушагъан бир башха жаныуарны кёргенме. Аны сыртында чыпчыкъ къанатла кибик тёрт къанаты бар эди. Ол жаныуарны тёрт башы бар эди, анга башчылыкъ этерге эркинлик берилген эди.

7Андан сора мен кече кёрген кёрюнюулеримде тёртюнчю жаныуарны кёргенме, – ол къоркъунчлу, эриши эм бек къарыулу эди. Аны уллу темир тишлери бар эди; ол жутуп эм ууатып, къалгъанын аякълары бла малтай эди. Ол алгъыннгы жаныуарлагъа ушамай эди эм аны он мюйюзю бар эди.

8Мен ол мюйюзлеге къарап тургъанымда, аланы араларында дагъыда бир гитче мюйюз чыкъгъанды, алгъыннгы мюйюзледен ючюсю аны аллында тамырлары бла тартып алыннгандыла. Ол мюйюзню адам кёзле кибик кёзлери эм уллу кёллю сёлешген бир ауузу бар эдиле[+].

9Ахырында мени кёргеним буду:

Тахтала салыннгандыла,
Ёмюрден бери болгъан Аллах олтургъанды;
Аны кийими къар кибик акъ эди,
башында чачлары уа ариу акъ жюн кибик эди.
Аны тахтасы от кибик жана эди,
тахтаны чархлары да жаннган от кибик эдиле.
10От баргъан сууча жайыла эди,
аны чыкъгъан жери Аны аллында эди.
Минг-мингле Анга къуллукъ эте эдиле,
тул-туманла Аны аллында сюеле эдиле.
Къадыла олтургъандыла,
эм китапла ачылгъандыла[+].

11Мен, къарап туруп, ол мюйюз уллу кёллю сёзле айтханына тынгыладым. Мен ол жаныуарны ёлтюрюлгенин, мыллыгын да халек болуп отха атылгъанын кёрдюм. 12Бирси жаныуарладан оноучулукълары сыйырылгъанды, алай ала бир талай заманнга сау къоюлгъандыла.

13Мен кече кёрген кёрюнюулеримде къарадым да, ма, адам улуна ушагъан Биреу кёклени булутлары бла келе эди. Ол Ёмюрден бери болгъан Аллахха жетгенди да Анга келтирилгенди. 14Эмда битеу халкъла, миллетле эм хар тюрлю тилни адамлары Анга къуллукъ этсинле деп, Анга бийлик, хурмет эм патчахлыкъ берилгендиле. Аны бийлиги – ахыры болмагъан ёмюрлюк бийликди эмда Аны патчахлыгъы бузуллукъ тюйюлдю[+].


Тюшню магъанасы

15Мени, Даниялны, кёлюм тынгысыз болгъанды, мен кёрген кёрюнюуле мени абызыратхандыла[+]. 16Мен, алайда сюелгенледен бирине жууукълашып, андан битеу бу затланы керти магъанасы неди деп соргъанма. Ол манга кёрюнюуню магъанасын ангылатханды: 17„Ол тёрт уллу жаныуар – жер юсюнде чыгъарыкъ тёрт патчахлыкъды. 18Алай а андан сора патчахлыкъ Аллаху-Тааланы сыйлы халкъына берилликди, ол халкъ патчахлыкъны ёмюрледен ёмюрлеге тутарыкъды“.

19Сора мен тёртюнчю жаныуарны юсюнден тамам ангылауну излегенме; ол бирсилеге ушамай эди эм бек къоркъунчлу эди, аны тишлери темирден, тырнакълары уа жезден эдиле, ол пара-чара этип эм жутуп, къалгъанын аякълары бла малтай эди. 20Дагъыда мен аны башындагъы он мюйюзню юсюнден эм ол жангы чыкъгъан, аллында мюйюзледен ючюсю сыннган, ол бирсиледен уллу кёрюннген, анда кёзле эм уллу кёллю сёлешген аууз болгъан мюйюзню юсюнден ангылауну излегенме. 21Мен ол мюйюз сыйлылагъа къажау уруш этип аланы хорлай тургъанын кёргенме[+]. 22Ахырында Ёмюрден бери болгъан Аллаху-Таала келип, Кесини сыйлылары ючюн тюз хукму этгенди эм патчахлыкъны сыйлыла алыргъа заман жетгенди.

23Аны юсюнден ол былай айтды: „Тёртюнчю жаныуар – жер юсюнде бир башха патчахлыкъгъа ушамагъан тёртюнчю патчахлыкъ боллукъду; ол битеу жерни малтап эм пара-чара этип жутарыкъды[+]. 24Он мюйюз а – ол патчахлыкъдан чыгъарыкъ он патчахды. Аладан сора алагъа ушамагъан бир башха патчах чыгъарыкъды да, юч патчахны бойсундурлукъду. 25Ол Аллаху-Таалагъа къажау сёзле айтырыкъды, Аны сыйлыларына азап чекдирликди эм байрам заманланы бла законну окъуна тюрлендирирге мурат этерикди. Сыйлыла аны къолуна жылгъа эм эки жылгъа, эм жылны жарымына берилликдиле. 26Андан сора хукмучула олтурлукъдула да, андан башчылыкъны сыйырлыкъдыла, аны бла аны башчылыгъы жоюллукъду. 27Патчахлыкъ, оноучулукъ эм кёкле тюбюнде битеу патчахлыкъланы даражалары уа Аллаху-Тааланы сыйлы халкъына берилликди. Аны патчахлыгъы ёмюрлюк патчахлыкъ боллукъду эмда битеу оноучула Анга къуллукъ этерикдиле эм бой саллыкъдыла“[+].

28Аны бла хапар бошалады. Мени, Даниялны, оюмларым мени бек тынгысыз этип, бетим да агъаргъанды, алай а муну барын мен жюрегимде сакълагъанма».

### 8


Къочхар бла текени юсюнден кёрюнюу

1Белшасар патчахны патчахлыгъыны ючюнчю жылында[*] мен Даниял, ол алгъын болгъан кёрюнюуден сора бир башха кёрюнюу кёргенме[+]. 2Ол кёрюнюуюмде мен Элам областьны Шушан шахарыны къаласында болгъанма; мен кесими Улай каналыны къатында болгъанча кёргенме[+]. 3Къарагъанымда, мен каналны къатында сюелген бир къочхарны кёргенме. Аны эки мюйюзю бар эди. Аны эки мюйюзю да узун эдиле, алай а бир мюйюзю бирсиден узун эди эм бирсиден артда ёсген эди. 4Мен ол къочхарны кюнбатышха, шималгъа эм къыбылагъа мюйюзлери бла ургъанын кёргенме. Анга къажау бир жаныуар да туралмай эди эм андан бир киши да къутхаралмай эди. Ол, сюйгенин этип, уллудан уллу болуп бара эди.

5Мен анга эс буруп къарап тургъанда, ма кюнбатышдан битеу жер юсюне бир теке терк келе эди, аны аякълары жерге жетмей эдиле. Ол текени кёзлерини арасында бир уллу мюйюзю бар эди. 6Ол, мен каналны къатында тургъанлай кёрген эки мюйюзлю къочхаргъа чабып, анга бек ачыуланып секиргенди. 7Сора ол, къочхаргъа жууукълашханды да, анга ачыуланып, аны ургъанды да, эки мюйюзюн да сындыргъанды. Анга къажау турургъа къочхарны кючю жетмегенди; теке аны жерге атып малтагъанды эмда къочхарны андан къутхараллыкъ болмагъанды[+]. 8Сора теке бек кётюрюлгенди, алай а, ол къарыулу болгъанда, аны уллу мюйюзю сыннганды да, аны жерине, дунияны тёрт жанына айланнган тёрт мюйюз чыкъгъанды[+].

9Аланы биринден бир башха мюйюз чыкъгъанды; ол алгъа гитче болуп, артда къыбылагъа эм кюнчыгъышха эм аламат жерге[*] бек ёсгенди[+]. 10Ол кёк аскерге дери кётюрюлгенди, ол аскерни бла жулдузланы бир кесегин жерге тюшюрюп аланы малтагъанды. 11Ол аскерни Башчысына окъуна къажау кётюрюлгенди: ол Андан харкюнлюк къурманны сыйыргъанды, табыныучу юйюн а харам этгенди[+]. 12Къозгъалыу амалтын аскер харкюнлюк къурман бла бирге аны къолуна берилгенди. Ол да, хакъ кертини жерге тюшюрюп, хар этген ишинде жетишимли болгъанды.

13Сора мен бир бири бла сёлеше тургъан эки мёлекни эшитгенме. Аладан бири:

– Бу кёрюнюуде харкюнлюк къурманны, халеклик келтирген къозгъалыуну эм сыйлы жерни бла аскерни сансыз этиуню юсюнден болгъаны не къадар заман боллукъду? – деп соргъанды[+].

14Башхасы уа:

– Эки минг юч жюз ингир бла эрттен, андан сора табыныучу жер тазаланырыкъды, – дегенди.


Кёрюнюуню магъанасы

15Мен, Даниял, ол кёрюнюуню кёрюп, аны магъанасын ангыларгъа кюрешгенимде, мени аллымда адамгъа ушагъан биреу сюелгенди. 16Сора Улай каналны башындан мен бир адам ауаз эшитгенме, ол:

– Жабраил! Бу кёрюнюуню анга ангылат! – дегенди[+].

17Сора Жабраил мен сюелген жерге жууукълашханды да, мен, къоркъуп, жерге беттёбен аугъанма. Ол а манга:

– Эй адам улу, бу кёрюнюу ахырзаманны юсюнден болгъанын ангыла! – дегенди.

18Ол манга сёлешген заманда, мен, бетим бла жерге къапланып, ойсурап къалгъанма. Алай а ол, манга тийип, мени аякъ юсюме сюегенди[+].

19Сора былай айтханды:

– Манга тынгыла да, мен санга Аллах мындан сора чамланыуун кёргюзтюрюк заманлада не боллугъун айтырма, нек десенг, бу кёрюнюу Ол буюргъан ахырзаманны юсюнденди[+]. 20Сен кёрген эки мюйюзлю къочхар – ол Мидияны бла Персияны патчахларыдыла. 21Ол чырпа теке уа – Грек патчахлыкъды; кёзлери арасында болгъан уллу мюйюз а – аны биринчи патчахыды[+]. 22Ол сыннгандан сора, аны орунуна чыкъгъан тёрт мюйюз – ол миллетден чыгъарыкъ, алай а анга тенг кючлери болмазлыкъ, тёрт патчахлыкъды.

23Аланы патчахлыкъларыны ахырында уа, къаугъачыла гюняхларыны ёлчеулерин толтургъанда, бир залим эм хыйлачылыкъгъа уста патчах чыгъарыкъды. 24Ол бек къарыулу боллукъду, алай а аны къарыуу кесинден боллукъ тюйюлдю. Ол сейирлик жоюлуу этерикди, хар этген ишинде жетиширикди. Ол кючлюлени бла сыйлы халкъны ёлтюрюп турлукъду[+]. 25Аны хыйлачылыгъы аны аман ниетлерине жетишимлик берликди, ол кесин уллугъа санарыкъды. Ала билмей тургъанлай ол кёплени ёлтюрлюкдю эм бийлени Бийине (Аллахха) окъуна къажау турлукъду. Алай а ол, анга адам къолу тиймегенлей, думп этилликди.

26Ол эки минг юч жюз ингир бла эрттенни юсюнден кёрюнюу а тюздю, алай а сен ол кёрюнюуню жашыр, нек десенг ол кёп заман озгъандан сора келлик заманланы юсюнденди[+].

27Сора мен, Даниял, къарыусуз болуп бир ненча кюнню ауруп тургъанма. Андан сора, туруп, патчахны жумушлары бла кюрешип башлагъанма. Мен, ол кёрюнюуге бек сейирсинип, аны ангыламай тургъанма.

### 9


Даниял файгъамбарны тилеги

1Бабил[†] патчахлыкъгъа башчы этилген мидиялы Ахашверош улу Дарийни биринчи жылы бара эди[+]. 2Аны патчахлыгъыны биринчи жылында[*] мен, Даниял, китапланы окъуп, РАББИЙни[*] Иеремия файгъамбаргъа берген сёзюне кёре, Иерусалимни атылып къалгъаны жетмиш жыл боллугъун ангылагъанма. 3Сора мен, ораза да тутуп, зыбыр кийим да кийип, башыма кюл да къуюп, Раббий Аллахха тилек бла эм жалбарыу бла бетими айландыргъанма[+].

4Мен, РАББИЙ Аллахыма тилек этип, кеси гюняхымы бла халкъымы гюняхын ачыкъ эте, былай айтханма:

– Я Раббий, хар нени титиретген Аллаху-Таала! Сени сюйгенлеге эм Сени буйрукъларынгы толтургъанлагъа Сен, кесаматынга тюз къалып мархамат этесе![+] 5Биз а гюнях этгенбиз, аманлыкъ этгенбиз. Биз аманлыкъчыла эм къаугъачыла болгъанбыз, биз Сени фарызларынгдан бла буйрукъларынгдан тайгъанбыз. 6Бизни патчахларыбызгъа, бийлерибизге, ата-бабаларыбызгъа эм къыралыбызны битеу халкъына Сени атынг бла сёлешген файгъамбар къулларынга тынгыламагъанбыз.

7Я Раббий, Сен тюзлюклюсе, биз а бюгюн айыплы болгъанбыз, – хар яхудалыда, Иерусалимде жашагъанлада эмда битеу Исраилде, кими жууукъ болсун, кими узакъ, Сенден тайгъаныбыз ючюн Сен бизни ары къыстагъан битеу къыраллада жашагъанлада да. 8Я РАББИЙ! Биз да, патчахларыбыз да, бийлерибиз да, ата-бабаларыбыз да айыплы болгъанбыз, нек десенг биз Санга къажау гюнях этгенбиз. 9Раббий Аллахыбыз, Сен а мархаматлыса эм гюняхны кечерге хазырса, биз Санга къажау къозгъалгъанлыкъгъа, 10РАББИЙ Аллахыбыз, биз Санга тынгыламагъанбыз, Сен бизге файгъамбар къулларынгы юсю бла берген законланы тутмагъанбыз. 11Битеу Исраил Сени законунгу бузгъанды эм Сени ауазынга тынгыларгъа унамай, Сенден тайгъанды.

Ол себепден бизге, Аллахны къулу Мусаны Таурат китабында жазылгъан налатла бла ант сёзле башыбызгъа къуюлгъандыла, нек десенг биз Санга къажау гюнях этгенбиз[+]. 12Сен бизге эм бизни хукмучуларыбызгъа айтылгъан сёзлени толтургъанса. Иерусалимге болгъан ауур къыйынлыкъла кёкле тюбюнде бир да болмагъандыла. 13Мусагъа берилген Таурат Китабында жазылгъаны кибик, битеу бу къыйынлыкъ бизге келгенди, алай болгъанлыкъгъа, биз РАББИЙ Аллахыбызны мархаматын излемегенбиз, законсузлукъларыбызны къоймагъанбыз эм Сени хакъ кертинги эсибизге алмагъанбыз[+]. 14РАББИЙ бу къыйынлыкъны бизге сынатыргъа арсар болмагъанды: нек дегенде, РАББИЙ Аллахыбыз битеу этген ишлеринде тюзлюклюдю; алай а биз Аны ауазына тынгыламагъанбыз.

15Бюгюн да, я Раббий, халкъынгы Мисирден кючлю къол бла чыгъаргъан эм бюгюннге дери окъуна атынгы махтаулу этген Аллахыбыз, биз гюнях этгенбиз, биз аманлыкъ этгенбиз[+]. 16Я Раббий, битеу тюзлюклюгюнг ючюн Сен ачыуланыуунгу бла чамланыуунгу, Сени шахарынг Иерусалимден бла Сени сыйлы тауунгдан кери эт. Бизни гюняхларыбыз ючюн эм бизни аталарыбызны законсузлукълары ючюн Иерусалимни да, Сени халкъынгы да битеу аны тёгерегинде болгъанла кёрюп болмайдыла.

17Бюгюн да, эй Аллахыбыз, Сени къулунгу тилегине эм жалбарыууна тынгыла. Я Раббий, Сени тюп болгъан сыйлы жеринге Сени Кесинг ючюн жарыкъ бетинг бла къара[+]. 18Эй Аллахым, къулагъынгы салып эшит! Кёзлеринги ачып, Сени атынг аталгъан шахарны жоюлуп тургъанына къара! Биз Сенден бизни тюзлюгюбюзге ышанып тюйюл, алай а Сени уллу мархаматынга ышанып тилейбиз. 19Я Раббий, эшит! Я Раббий, кеч! Я Раббий, эс буруп, бир мадар эт! Сени Кесинг ючюн мычыма, эй Аллахым, нек десенг Сени шахарынга бла Сени халкъынга Сени атынг аталгъанды.


Жетмиш ыйыкъны юсюнден сёз

20Мен алай айтып, кеси гюняхымы бла Исраил халкъымы гюняхын ачыкъ этип тилек этгенде эм РАББИЙ Аллахымы Кесини сыйлы тауу ючюн тилегенимде – 21мен алыкъа тилек эте тургъан заманда, мен алгъын кёрюнюуде кёрген адам сыфатлы мёлек, Жабраил, терк учуп, ингир къурман заманда манга келгенди[+]. 22Ол манга былай ангылатды:

– Эй Даниял! Шёндю мен санга акъыл эм ангылау берирге келгенме. 23Сен тилек этип башлагъанлай окъуна жууап берилгенди да, мен аны санга айтыргъа келгенме, нек десенг Аллах сени бек сюеди. Алайды да, бу сёзге эс буруп тынгыла, кёрюнюуню магъанасын ангыла[+].

24Аллах сени халкъынга эм сыйлы шахарынга[*] жетмиш ыйыкъ[*] буюргъанды. Ол заманны ахырында аманлыкъла тохтарыкъдыла, гюняхланы ахыры келликди, законсузлукъла тёленирикдиле, ёмюрлюк тюзлюк келтирилликди, Аллахны файгъамбаргъа ачхан затлары толтуруллукъдула эм Сыйлыланы Сыйлысы майланырыкъды.

25Муну бил эм ангыла: Иерусалимни жангыдан къураргъа буйрукъ чыкъгъан замандан Масих Бийни келирине дери жети ыйыкъ бла алтмыш эки ыйыкъ озарыкъды. Шахар, орамлары бла жангыдан къураллыкъды, тёгерегинде индек ишленирикди, алай а ол къыйын заман боллукъду. 26Алтмыш эки ыйыкъ озгъандан сора уа Масих ёлтюрюллюкдю эм тас боллукъду. Келлик башчыны аскери уа шахарны бла сыйлы жерни бузарыкъды, барын да ырхы кибик жокъ этерикди. Уруш бла халекликле ахырына дери боллукъдула. 27Ол бир ыйыкъны ичинде кёплеге кесамат бегитирикди, ол ыйыкъны ортасында уа къурман этиулени бла саугъала келтириуню тохтатырыкъды. Сыйлы юйню башында халеклик келтирген харамлыкъ боллукъду, алай а халеклик келтиргенни алгъадан белгиленнген ахыры келликди[+].

### 10


Даниял файгъамбарны ахыр кёрюнюую

1Персияны патчахы Корешни ючюнчю жылында[*] Белтешасар аталгъан Даниялгъа билим ачхан айтыу берилгенди. Ол сёз кертиди, ол уллу урушну юсюнденди. Ол сёзню магъанасын ангылау Даниялгъа кёрюнюуде берилгенди[+].

2Ол кюнледе мен, Даниял, юч ыйыкъны ичинде къайгъыда болгъанма. 3Юч ыйыкъ толгъунчу, мен татлы азыкъны ашамагъанма, ауузум эт бла чагъыргъа тиймегенди, башыма ариу ийисли жаула да сюртмегенме.

4Биринчи айны[*] жыйырма тёртюнчю кюнюнде уа мен уллу Тигр черекни жагъасында болгъанма да,[+] 5кёзлерими кётюрюп кёрдюм: ма, гетен кийим кийген бир адам сюеледи, аны белинде уа таза алтындан ишленнген белибау. 6Аны чархы – топаз кибик, бети уа – шыбыланы сыфатыча эдиле; кёзлери – жаннган чыракъ кибик, къоллары бла аякълары – жылтырагъан жез кибик, сёлешгенини ауазы уа – кёп адамны ауазы кибик эдиле.

7Ол кёрюнюуню жаланда мен, Даниял, кёрген эдим; мени биргеме болгъан адамла аны кёрмей эдиле, алай а алагъа бир уллу къоркъуу келгенди да, ала, бугъунур амал излеп, къачып кетгендиле. 8Кесим жангыз къалып, мен ол сейир кёрюнюуге къарап турдум. Алай а мени къарыуум кетип, бетим да агъарып, мени таукеллигим къалмады. 9Сора мен аны сёлешгенин эшитгенме да, анга тынгылап сёзлерини тауушун эшитген заманымда, эсим кетип, жерге беттёбен аууп, жатып тургъанма[+].

10Алай а, манга бир къол тийип, къалтырай тургъанымлай, тёртаякъландыргъанды.

11Сора ол манга:

– Эй Даниял, Аллахны сюйюлюннген адамы! Ол мени бюгюн санга ийгенди да, сен, аякъ юсюнге туруп, мен айтырыкъ сёзлеге иги тынгыла, – дегенди.

Ол манга бу сёзлени айтхандан сора, мен, санларым къалтырап, ёрге тургъанма[+]. 12Сора ол манга былай айтханды:

– Къоркъма, Даниял. Сен ангылаугъа жетиширге эм Аллахынгы аллында жууаш болургъа жюрегингде акъыл этгенинги биринчи кюнюнден окъуна, Аллах сени тилеклеринги эшитген эди да, мен сени тилеклеринге жууап болуп келдим[+]. 13Алай а Персия патчахлыкъны жакълаучу мёлек жыйырма бла бир кюн манга къажау тургъанды; сора манга болушургъа тамата мёлекледен бири Микаел келгенди да, мен анда Персия патчахлыкъны жакълаучу мёлек бла къалгъанма[+]. 14Энди уа мен санга, сени миллетинге келлик заманда не боллугъун ангылатыргъа келгенме, нек десенг бу кёрюнюу келлик кюнлени юсюнденди[+].

15Ол манга бу сёзлени айтхан заманда мен бетим бла жерге къапланып, тилим тутулуп къалгъанды. 16Сора бир адам сыфатлы мёлек, мени ауузума тийгенди да, мен, ауузуму ачып, сёлешип башлагъанма. Сора мен аллымда сюелгеннге былай айтханма:

– Жюйюсханым, бу кёрюнюуден мен бек жарсыгъандан мени къарыуум къалмагъанды. 17Энди мен, аллай жюйюсханны къулу, аллай жюйюсхан бла къалай сёлешейим? Нек десенг, менде къарыу болмай, солугъан да кючден этеме.

18Сора биягъы ол адам сыфатлы мёлек, манга тийип, мени таукел этгенди.

19– Къоркъма, Аллахны сюйюлюннгени, – дегенди ол. – Ырахатлыкъ санга! Киши бол! Киши бол!

Ол манга алай сёлешген заманда мен таукел болгъанма да:

– Айт, жюйюсханым, сен мени таукел этгенсе, – дегенме[+].

20Ол а былай айтханды:

– Мени санга не ючюн келгеними билемисе? Мен, кёп турмай, Персияны жакълаучу мёлек бла уруш этерге къайтырыкъма да, мен аны хорлагъан заманда уа Грецияны жакълаучу мёлек келликди[+]. 21Болсада алгъа мен санга керти китапда жазылгъанны билдирликме. Эмда мен ала бла этген урушда сизни жакълаучу Микаел мёлекден башха манга болушлукъ этген жокъду.

### 11

1Мен а мидиялы Дарийни биринчи жылында анга таянчакъ бла жакълау болгъанма[+].


Шимал патчах бла къыбыла патчах

2Энди санга хакъ кертини айтайым: ма, Персияда энтда юч патчах чыгъарыкъды, аладан сора тёртюнчю патчах бирсилени уллу байлыкъ бла озарыкъды. Байлыкъны юсю бла къарыулу болуп, ол барын да Грек пачлахлыкъгъа къажау кётюрлюкдю[+]. 3Сора бир къудуретли патчах чыгъарыкъды, ол уллу власть бла башчылыкъ этерикди да, кеси сюйгенин этип турлукъду[+]. 4Алай а ол къарыу ала тургъан заманда окъуна аны патчахлыгъы оюлуп дунияны тёрт жанына бёлюнюрюкдю. Ол патчахлыкъ аны туудукъларына жетерик тюйюлдю, анга башчылыкъ аны кючю тенгли кюч бла этиллик тюйюлдю, нек десенг ол, бузулуп, башхалагъа кёчерикди.

5Сора къыбыла патчах бек кючлю боллукъду, алай аны баш аскерчилеринден бири, андан да кючлю болуп, аныкъындан уллу бир патчахлыкъгъа башчылыкъ этерикди. 6Бир ненча жылдан сора ала келиширикдиле. Келишиуню бегитир ючюн, къыбыла патчахны къызы шимал патчахха эрге чыгъарыкъды, алай а оноу аны къолунда къаллыкъ тюйюлдю, аны алгъанны тукъуму да тураллыкъ тюйюлдю. Ол къыз да, аны биргесине болгъанла да, аны туудугъу да, анга ол заманлада болушхан да сатлыкъ иш амалтын ёллюкдюле.

7Ол заманда къызны жууукъларындан бири, аны атасыны жерин алыр ючюн келликди. Ол шимал патчахны аскерине къажау барып аны къаласына кирликди, ала бла уруш этип, аланы хорларыкъды. 8Ол аланы тейрилерин, статуяларын, багъалы алтын эм кюмюш сауутларын сыйырып, аланы Мисирге элтирикди. Сора бир ненча жыл шимал патчахны къыйнамай турлукъду. 9Сора шимал патчах къыбыла патчахны къыралына уруш бла кирликди, алай а артха ыхтырылып, кеси жерине къайтырыкъды. 10Андан сора аны уланлары, урушха хазырланып, уллу аскер жыярыкъдыла, ол аскер ырхы кибик терк барып, урушну жауларыны къаласына дери бардырлыкъды.

11Сора къыбыла патчах ачыуланып чыгъарыкъды да, уллу аскер жыйгъан шимал патчахха уруш бла барып, ол аскерни хорларыкъды[+]. 12Ол аскер жоюлгъандан сора, къыбыла патчах, ёхтемленип, кёп минглени ёлтюрлюкдю, алай а онглулукъ анда къаллыкъ тюйюлдю. 13Шимал патчах, къайтып, алгъындан эсе уллу аскер жыярыкъды да, бир ненча жылдан сора иги сауутланнган уллу аскер бла чыгъарыкъды.

14Ол заманда къыбыла патчахха къажау кёпле турлукъдула. Сени халкъынгдан къаугъачыла да, кёрюнюуде айтылгъанны толтура чыгъарыкъдыла, алай а жетишимли боллукъ тюйюлдюле. 15Сора шимал патчах келликди да, бегитилген шахарны къуршалап аллыкъды. Къыбыла патчахны уа анга къажау турургъа къарыуу жетерик тюйюлдю; аны сайлама аскерчилерини окъуна анга чыдаргъа кючлери жетерик тюйюлдю. 16Кючлеучю кеси сюйгенин этерикди; анга къажау бир киши да тураллыкъ тюйюлдю. Ол аламат жерде[*] кесини ыстауатын саллыкъды, ол саулай аны оноуунда боллукъду[+]. 17Ол кесини патчахлыгъыны битеу кючлери бла келирге умут этерикди, келишиу бегитирикди. Кеси жаууну патчахлыгъын бузар ючюн, ол анга эрге кесини къызын берликди, алай а ол умут толлукъ тюйюлдю да, анга андан хайыр боллукъ тюйюлдю. 18Андан сора ол Жер арасы тенгизни жагъасындагъы жерлеге айланырыкъды да, аладан кёбюсюн къолуна аллыкъды; алай а бир аскер башчы аны уятсыз ишлерин тохтатырыкъды; кертиси бла, ол аны уятсызлыгъын кесини юсюне айландырлыкъды. 19Андан сора шимал патчах кеси къыралыны къалаларына айланырыкъды, алай а абынып жыгъыллыкъды да жокъ боллукъду.

20Аны орунуна тюшген адам патчахлыкъны кючлендирир амалтын жасакъ жыйыучуну иерикди. Алай а бир аз замандан ол да жоюллукъду, къозгъалыудан тюйюл, урушдан да тюйюл.


Аллахны халкъыны душманы

21Аны орунуна, патчахлыкъгъа тийишли болмагъан бир къолайсыз адам чыгъарыкъды. Ол, билдириусюз келип, патчахлыкъны къолуна хыйлачылыкъ бла аллыкъды. 22Аны аллында санаусуз аскер ырхыда кибик батдырыллыкъды; аны кесаматны башчысы бла бирге ёлтюрлюкдюле. 23Аны бла келишиу этгенден сора, ол ишни алдау бла бардырлыкъды да, аны жанлы адамла аз болгъанлыкъгъа, ол башчылыкъны къолуна аллыкъды. 24Ол, билдирмей, бай жерлеге кирликди да, аны ата-бабалары этмеген ишле этерикди. Ол тонагъан хазнасын бла байлыгъын кеси жанлы болгъанлагъа юлеширикди. Ол къалалагъа уруш бла барыргъа умут этерикди, алай а ол бары жаланда бир кезиуге боллукъду.

25Андан сора, уллу аскер бла кючюн жыйып, къыбыла патчахха къажау таукел чыгъарыкъды. Къыбыла патчах да урушну уллу эм бек кючлю аскер бла бардырлыкъды, алай а анга къажау этилген хыйлачылыкъ ишле ючюн ол чыдаяллыкъ тюйюлдю. 26Патчахны ашын ашагъанла окъуна аны ёлтюрюрге умут этерикдиле; аны аскери къырыллыкъды, урушда кёпле ёллюкдюле. 27Эки патчах да, жюреклеринде хыйлачылыкъ бла бир хант къангада олтуруп, бир бирин алдап турлукъдула, алай а жетиширик тюйюлдюле, нек десенг белгиленнген заманда бу ишлени ахыры келликди. 28Шимал патчах кеси къыралына уллу байлыкъ бла къайтырыкъды, алай а аны жюреги Сыйлы Кесаматха[*] къажау турлукъду. Ол анга къажау кюреширикди, андан сора уа кеси къыралына къайтырыкъды.

29Буюрулгъан заманда шимал патчах биягъы къыбыла жерлеге уруш бла кирликди, алай а бу жол ахыры алгъыннгыча боллукъ тюйюлдю. 30Аны жолун Киттимден келген кемеле тыярыкъдыла да, аны кёлю тюшерикди. Ол, артха айланып, ачыуун Сыйлы Кесаматха тёгерикди. Ол, къайтып, Сыйлы Кесаматдан тайгъанланы иги кёрлюкдю.

31Ол ийген аскерчиле сыйлы жерни бла къаланы кючлеп, харам этерикдиле. Ала, харкюнлюк къурманны тохтатып, халеклик келтирген харамлыкъны саллыкъдыла[+]. 32Сыйлы Кесаматдан тайгъанланы ол кёзбау сёзле бла терилтирикди, алай а, кеси Аллахларына тюз къалгъан адамла анга къажау таукел турлукъдула.

33Халкъны арасында акъыллы болгъанла кёплеге акъыл юйретирикдиле. Алай болгъанлыкъгъа, аланы бир кезиуге къылыч бла ёлтюрюп, отда кюйдюрюп, жесирге алып эм тонап турлукъдула[+]. 34Ала, азап чекгенде, болушлукъсуз къаллыкъ тюйюлдюле, алай а кёпле алагъа хыйлалыкъ бла къошуллукъдула. 35Ахырзаман келгинчи акъыллыладан окъуна бир ненчасы абынырыкъдыла, алай бла ала сыналыр, тазаланыр эм ариуланыр ючюн, нек десенг буюрулгъан кезиуге дери алыкъа заман боллукъду.


Аллахны душманы – уллу кёллю патчах

36Ол патчах сюйгенин этип турлукъду. Кесин хар тейриден да бийик этип, тейриледен бийик Аллахха къажау аманла айтырыкъды. Ол, Аллах чамланнган заман бошалгъынчы жетишимли боллукъду, нек десенг буюрулгъан толургъа керекди[+]. 37Ол не ата-бабаларыны тейрилерине, не тиширыула сюйген тейриге, не бир башха тейриге хурмет этерик тюйюлдю, алай а аланы барындан да кесин бийик кётюрлюкдю. 38Аланы орунуна ол къалаланы тейрисине хурмет этерикди; аны ата-бабалары билмеген тейриге ол алтын бла эм кюмюш бла, багъалы ташла бла эм тюрлю багъалы саугъала бла хурмет этерикди. 39Бу башха тейрини болушлугъу бла ол эм къаты къалалагъа чабарыкъды. Аны къабыл этгенлени берекетлерин уллу этерикди да, кёплеге башчыла этип, саугъагъа жерле берликди.

40Заманны ахырында уа къыбыла патчах анга уруш этип барлыкъды. Алай а шимал патчах анга файтонла бла, атлыла бла эм кёп кемеле бла боран кибик айланырыкъды. Ол, кёп къыраллагъа кирип, аланы юслери бла ырхы кибик ётерикди. 41Ол аламат жерге[*] да кирликди. Ол кёп къыралланы хорларыкъды, алай а Эдом, Моаб эм Аммон улуланы башчылары аны къолундан къутхарыллыкъдыла. 42Ол кёп къыралланы кючлерикди, Мисир да къутуллукъ тюйюлдю. 43Ол Мисирни алтын, кюмюш хазналарын эм битеу байлыгъын сыйырлыкъды, Либияны бла Эфиопияны халкъы, анга бойсунуп, аны ызындан барлыкъдыла. 44Алай а кюнчыгъышдан бла шималдан келген хапарла аны тынгысыз этерикдиле да, ол, кёплени жояр эм ёлтюрюр ючюн, уллу чамланыу бла чыгъарыкъды. 45Ол патчах чатырларын тенгизни бла аламат сыйлы тауну арасында сюерикди. Алай а ол кесини ахырына келликди эм анга болушлукъ боллукъ тюйюлдю.

### 12


Ахырзаман

1Ол заманда сени халкъынгы жакълаучу уллу мёлек Микаел келликди. Ол, адамла жашагъанлы болмагъанча, къыйын заман боллукъду. Алай а ол заманда сени халкъынг къутуллукъду, аты китапда жазылгъан хар адам къутхарыллыкъды[+]. 2Жерни топурагъында жукълагъанладан да кёпле уянырыкъдыла: бирлери ёмюрлюк жашаугъа, бирсилери уа ёмюрлюк айыплыкъгъа бла бедишликге. 3Акъыллыла кёкню жарыгъы кибик жарырыкъдыла, кёплени тюзлюкге элтгенле жулдузла кибик ёмюрледен ёмюрлеге жарырыкъдыла[+]. 4Алай а сен, Даниял, ахырзаман келгинчи бу сёзлени жашыр, китапха да мухур сал. Кёпле ары-бери айланырыкъдыла, билим да кёбейирикди.

5Сора мен, Даниял, къарап, башха экеуленни сюелгенлерин кёрдюм – бири черекни бу жагъасында, башхасы уа черекни ол жанында. 6Сууну башында сюелген, гетен кийими болгъан адамгъа аладан бири:

– Бу сейир ишлени ахыры не заманда боллукъду? – деп соргъанды[+].

7Ол сууну башында сюелген, гетен кийими болгъан а онг къолун бла сол къолун кёкге кётюргенди да, мен аны ёмюрлеге Жашагъан бла ант этип былай айтханын эшитгенме:

– Бир жылдан бла эки жылдан бла жылны жартысындан сора. Сыйлы халкъны къарыуун сындыргъан жокъ болгъанда, бу бары тамам боллукъду.

8Мен аны эшитгенме, алай а ангыламагъанма. Сора мен:

– Жюйюсханым, муну барыны ахыры къалай боллукъду? – дегенме.

9Ол а жууапха былай айтды:

– Бар, Даниял. Бу сёзле ахырзаманнга дери жашырылыпдыла эм мухурланыпдыла. 10Кёпле тазаланырыкъдыла, ариуланырыкъдыла эм сыналлыкъдыла, аманлыкъчыла уа аманлыкъ этип турлукъдула. Аманлыкъчыладан муну бири да ангыларыкъ тюйюлдю, акъыллыла уа ангыларыкъдыла[+].

11Харкюнлюк къурман тохтатылгъандан сора эм халеклик келтирген харамлыкъ салыннган замандан сора бир минг эки жюз токъсан кюн озарыкъды[+]. 12Бир минг юч жюз отуз беш кюнню сакълагъан эм анга жетген насыплыды.

13Сен а ахырынга дери кеси жолунг бла бар. Сен ырахатлыкъ бла ёлюрсе да, ахыр кюнде тиргизилип юлюшюнгю алырса.

## Жюнюс

### Жюнюс

Жюнюс


Ал сёз

[1]

[2]

[3]

[4]


### Ал сёз


Жюнюс файгъамбарны китабы


малкъар, орус эм ингилиз тилледе


Сыйлы Китапланы кёчюрген Институт


Москва


2022


Жюнюс файгъамбарны китабы


малкъар, орус эм ингилиз тилледе


Суратчы Ирина Павшилина

Малкъар тилге кёчюрюлген Сыйлы Китапланы электрон эм аудио чыгъармаларын Сыйлы Китапны кёчюрген Институтну сайтындан алыргъа боллукъду:

https: ibt.org.ru/media?id=BLK

ISBN 978-5-93943-299-3

© Институт перевода Библии, 2022

oc2 Багъалы окъуучу Багъалы окъуучу!

Къолунгда тутхан китап – Жюнюс файгъамбарны китабыды.

Жюнюс Аллахны уллу файгъамбарларындан бири болгъанды. Аллах, анга буйругъун билдирип, аны адамлагъа: тобагъа къайтышыгъыз, гюняхлы жашауугъузну къоюгъуз – деп, ууаз айтыргъа ийгенди. Жюнюс файгъамбар Исраил къыралда б.э.д. VIII-чи ёмюрде жашагъанды. Ол кезиуде Исраил къоншудагъы Ашшур къырал бла кёп заманны уруш этип тургъанды. Аллах а Жюнюсге Ашшурну ара шахарына – Нинебагъа – барыргъа буюргъанды. Жюнюс Нинебада жашагъан адамлагъа: зулмучулукъдан эм огъурсузлукъдан толгъан жашауугъузну къоюгъуз, – дерге керек эди. Жюнюс файгъамбар, ашшурлула Исраил миллетге кёп палах келтиргенлерин биле эди. Ол себепден, Аллах аны алагъа жибергенин жаратмагъанды. Бу буйрукъдан къачаргъа умут этгенди. Аллах буюргъанны ол этгенин, этмегенин, аны сиз бу китапны ахырына дери окъусагъыз, билирсиз.

Жюнюс файгъамбарны китабы – Эски Кесаматны китапларындан бириди. Эски Кесаматха бла Жангы Кесаматха бирге уа Сыйлы Китап, Библия дейдиле.

Жангы Кесамат малкъар тилге кёчюрюлюпдю, ол 1994 жылда биринчи, 2000 жылда экинчи кере, басмаланнганды.

Бу китап малкъар тилде текст бла бирге дагъыда орус (Новый русский перевод) эм ингилиз (World English Bible) тилледе текстле бла басмаланады.

Кёчюрюу иш – чыгъармачылыкъ ишди. Китапны кёчюргенде, сёзлени магъанасын тюз ангылатыр ючюн, башха тилде тап келишген сёзле излерге тюшеди. Жюнюс файгъамбарны китабы биринчи буруннгу чюйют тилде жазылгъанды. Тюрлю кёчюрюучюлени кёчюрюу ишде бир кесек башхалыкълары болса да, хапарны баш магъанасы тюрленмейди.

Библияны кёчюрюучю институт кёчюрюучюлеге, редакторлагъа эм бу китапны басмаларгъа болушханланы барына да ыразылыгъын билдиреди.


Жюнюс файгъамбарны китабы

### 1


Жюнюс Раббийден къачады

1Бир кюн Амиттай улу Жюнюсге Раббийден быллай сёз келгенди:

2– Тур, уллу Нинеба шахаргъа бар да, анда жашагъанланы айгъакъла. Аланы этген аманлыкъларын Мен кёреме.

3Жюнюс а, Раббийден къачып, Таршишге атланнганды. Ол Яффагъа тюшюп келип, Таршишге тебиреген кеме тапханды. Хакъын бергенди да, Раббийден къачайым деп, кемечиле бла бирге Таршишге барыр ючюн, кемеге минип, ичине тюшгенди.

4Алай а Раббий тенгизге уллу жел урдургъанды. Къутургъан жел келип, кеме ууалыргъа къоркъуу болгъанды. 5Кемечиле асыры къоркъгъанларындан хар бири кесини тейрисине къычырыкъ этип, тилек эте эдиле. Сора, кемени жюгюнден женгил этер ючюн, жюклерин тенгизге атып башлагъандыла.

Жюнюс а, кемени бек тюбюне тюшгенди да, жатып, терен жукъугъа батылгъанды.

6Кемени таматасы аны табып, анга:

– Нек жукълайса? Тур! Сен да тейрингден тилек эт! Ол бизге эс буруп, биз жоюлмай къалыр эсек а! – деди[+].

7Кемечиле уа бир-бирлерине:

– Келигиз, чёп атайыкъ да, бу палах бизге ким амалтын келгенин билейик, – дедиле.

Чёп атдыла да, ол Жюнюсге тюшдю.

8Сора андан:

– Айтчы бизге, бу палах башыбызгъа ким амалтын тюшгенди? Сен кимсе? Къайдан келесе? Къайсы къыралданса? Къайсы миллетденсе сен? – деп сордула.

9Ол а:

– Мен чюйютлюме. Тенгизни да, жерни да жаратхан кёкдеги Раббий Аллахха къуллукъ этеме, – деп, жууап берди.

10Жюнюсню хапарындан, ол Раббийден къачып баргъанын билгенлери себепли, ол адамла, бек къоркъуп, анга:

– Бу этгенинг неди? – дедиле.

11Тенгиз а бекден-бек чайкъала эди. Сора ала анга:

– Тенгиз шошайыр ючюн, биз санга не этейик? – дедиле.

12Ол а:

– Мени алып, тенгизге атыгъыз да, сора тенгиз шошайыр. Бу палах сизге мени амалтын тюшгенин мен билеме, – деди.

13Ол адамла кемени жагъагъа элтирге бек кюрешгендиле, алай а болалмагъандыла, нек дегенде, тенгизни толкъунланыуу тохтамай эди.

14Сора ала Раббийге жалбарып:

– Я Раббий! Сенден тилек этебиз, бу адамны жаны ючюн жоюлмайыкъ. Биз терслиги болмагъан адамны ёлтюргеннге санама. Сен, Раббий, Кесинг сюйгенинги этгенсе, – дедиле[+].

15Сора, Жюнюсню алып, тенгизге атхандыла. Тенгизни къутургъаны тохтагъанды. 16Муну кёргенлеринде, ол адамла Раббийден бек къоркъгъандыла эм Анга къурман кесгендиле эмда нюзюрле этгендиле.

### 2


Жюнюсню тилеги

1Раббийни буйругъу бла бир уллу чабакъ келип, Жюнюсню жутуп къойгъанды. Жюнюс ол чабакъны къарынында юч кюн бла юч кече турду. 2Сора, чабакъны къарынындан Жюнюс Раббий Аллахына дууа этип, 3былай айтды:

– Мен амалсыз болгъанымда,
Раббийден тилек этдим,
Ол да жалбарыуума,
къулакъ салып, къабыл этди.
Ахыратны теренинден къычырдым,
Сен мени жиляууму эшитдинг.
4Сен мени теренликге батдырдынг,
тенгизни ортасына атдынг.
Терен тенгизни суулары
тёгерегимден басдыла,
битеу сууларынг-толкъунларынг
башымдан оздула.
5Ол заманда: «Мен Сени
кёз аллынгдан къысталдым,
алай а, Сыйлы Мекямынгы
дагъыда кёрюрме», – дедим.
6Суула тамагъыма дери басдыла,
теренлик да мени бекледи,
тенгиз хансланы жоппусу[*],
башыма чулгъанып, бийледи.
7Мен таула мурдоруна тюшдюм,
жер къылычы мени ёмюрге бекледи.
Сен а, мени Раббий Аллахым,
мени ахыратдан сау чыгъардынг!

8Жаным онгсуз болгъанда,
Раббийни эсиме тюшюрдюм,
тилегим Санга келди,
Сыйлы Мекямынга жетди.
9Фана[*], жалгъан тейрилеге табыныучула,
Сени мархаматынгдан тайгъандыла.
10Мен а махтау зикир айтырма,
Санга къурманла кесерме,
этген нюзюрюмю толтурурма.
Къутхарыу Сенденди, я Раббий!

11Сора Раббий чабакъгъа буюргъанды да, ол Жюнюсню къусуп жерге атханды.

### 3


Жюнюс Нинеба шахаргъа барады

1Жюнюсге Раббийден экинчи кере сёз келгенди:

2– Тур, уллу Нинеба шахаргъа бар да, анда Мен санга айтхан сёзню билдир[+].

3Сора Жюнюс, Раббийни сёзюне бой салып, Нинебагъа кетгенди. Нинеба уа бек уллу шахар эди. Битеу шахарны айланып чыгъар ючюн, юч кюн керек эди.

4Жюнюс сау кюнню шахарны ортасы бла жюрюп:

– Къыркъ кюнден сора Нинеба шахар жокъ этилликди! – деп, билдирип башлагъанды.

5Нинебалыла Аллахны айтханына ийнаннгандыла да, ораза тутаргъа ниет этип, уллусу, гитчеси да, юслерине зыбыр чепкенле кийгендиле.

6Ол хапар Нинебаны патчахына жетгенде уа, ол тахтасындан туруп, юсюнден патчах абаларын тешгенди да, орунуна зыбыр чепкен кийип, кюлге олтургъанды. 7Андан сора ол Нинебаны халкъына былай айтып билдирирге буюргъанды:

«Патчахны эм аны ёзюрлерини аты бла:
Бир адам да жукъ ашамасын-ичмесин. Маллагъа да – тууарлагъа бла къой-эчкилеге – жукъ ашатмасынла, отларгъа иймесинле, суу да ичирмесинле. 8Битеу адамланы да, малланы да юслерине зыбыр чепкен жабылсын. Кюч салып, Аллахха жалбарсынла. Хар ким кесини аман жолун къойсун эм зулму этиуюн ташласын.
9Ким биледи, Аллах оноуун тюрлендирир эсе уа, Ол къызыу чамланнганын къоюп, биз жоюлмай къалыр эсек а»[+].

10Сора Аллах, аланы этгенлерин, ала аман жолларын къойгъанларын кёргенде, оноуун тюрлендирип, этерге айтхан палахын жетдирмей къойгъанды[+].

### 4


Жюнюс ачыуланады, Раббий Аллах анга мархаматын ангылатады

1Жюнюс анга ыразы болмай, бек ачыуланнганды. 2Раббийге дууа этип, ол былай айтханды:

– Я Раббий! Мен муну кеси жеримде болгъанымда айтмагъанмы эдим? Таршишге да мен биринчи кере муну ючюн къачхан эдим. Мен биле эдим, Сен халал жюрекли эм ырахматлы, уллу тёзюмлю эм кёп мархаматлы Аллахса, эмда палах салыргъа сюймейсе[+]. 3Энди уа Раббий, мени жанымы ал, манга жашагъандан эсе, ёлген игиди[+].

4Раббий а анга:

– Санга алай ачыу этерге неге керекди? – деди.

5Жюнюс, шахардан чыгъып, аны кюнчыгъыш жанында олтургъанды. Ол кесине чырпыладан чатыр ишлеп, аны салкъынында олтургъанды да, шахаргъа не боллугъуна къарап тургъанды.

6Ол заманда, Раббий Аллахны буйругъу бла, бир ёсюмлюк ёсгенди. Ол Жюнюсню башындан ёрге кётюрюлгенди эмда, анга ауана болуп, жюрегин ырахат этгенди. Жюнюс ёсюмлюкге бек къууаннганды.

7Экинчи кюн танг жарыгъанда уа, Аллахны буйругъу бла, ол ёсюмлюкню къурт ашап, ол къуруп къалгъанды. 8Кюн тийгенде уа, Аллахны буйругъу бла, кюнчыгъышдан исси жел юфгюргенди. Кюн Жюнюсню башын асыры къыздыргъандан, ол онгсуз болгъанды. Кесине ёлюм тилеп:

– Манга жашагъандан эсе, ёлген игиди, – деди.

9Аллах а Жюнюсге:

– Ол ёсюмлюк ючюн санга алай ачыу этерге керекмиди? – деди.

– Керекди, – деди ол, – ёлюрге жетип ачыу этгенме.

10Сора Раббий Жюнюсге былай айтды:

– Сен анга урунмагъан эм кесинг ёсдюрмеген ёсюмлюкге сен алай жазыкъсынаса. Ол бир кечеге ёсгенди эм бир кечеге къуруп къалгъанды. 11Нинебада уа игини амандан айырып болалмагъан 120 мингден аслам адам эмда бек кёп хайыуан барды. Ол уллу шахаргъа жазыкъсынмай Мен къалай къояр эдим?

## Сёзлюк

### Сёзлюк

Сёзлюк


Таурат


А

Б

Г

Д

И

К

КЪ

Л

М

Н

О

Р

С

Т

У

Ф

Х

Ш

Э

Ю


Сёзлюк

### Абил

Абил – Адам бла Хауаны экинчи жашларыны аты. Абил келтирген къурманны Аллах къабыл этгенде, аны тамата къарындашы Къабил, ачыуланып, Абилни ёлтюреди. Дунияны тарыхында бу биринчи адам ёлтюрюу болгъанды.

### Абиб

Абиб – Абиб ай, артда заманда Нисан ай деп да аталгъан, жаз башына тюшюп, сабанла баш къусхан айды (март-апрель). Тауратда орузламагъа кёре биринчи ай болгъанды.

### Адам

Адам – Аллах биринчи жаратхан адамны аты. Битеу адам улу Адамдан бла Хауадан башланнганды. Ала, Аллахны буйругъуна бойсунмай, гюняхлы болгъанлары себепли, адам улугъа ёлюм келгенди.

### Амин

Амин – бу сёз чюйют тилде «алай болсун» деген магъананы тутады. Дуаны, тилекни бошагъандан сора да айтылады.

### Аса таякъ (чюйют. «шевет»)

Аса таякъ (чюйют. «шевет») – адам къол бла тутуучу къыйыры энишге бюгюлген таякъ. «Шевет» деген сёз сыйлы китапда патчахлыкъ оноуну белгилейди.

### Ахырат

Ахырат – оригинал чюйют тилде: «шеол». Адам ёлгенден сорагъы дуния.

### Ашера

Ашера – мажюсюлени тиширыу тейрилери.

### Баал

Баал – кёк кюкюрегени бла байламлы тейри. Исраиллиле келгинчи, Кенан жерде жашагъан миллетле анга табыннгандыла. Тюрлю жерледе адамла тюрлю «Баал» тейрилеге табыннгандыла.

### Баш дин къуллукъчу

Баш дин къуллукъчу – Харунну туудукъларындан болгъан дин къуллукъчуланы башчысы. Тауратха кёре Тюбешиу Чатырны, артда уа Аллахны Юйюню, эм сыйлы отоууна жылда бир кере кирирге жаланда баш дин къуллукъчуну эркинлиги болгъанды.

### Гюнях

Гюнях – Биринчи гюняхны Адам бла Хауа этгендиле. Аллахны буйругъун бузгъанлары ючюн, ала жаннетден къысталгъандыла, сыйлы болумдан гюняхлы болумгъа тюшгендиле. Аны себепли энди хар адам гюняхлы болуп тууады, гюняхха тартынады, Аллахны фарызларын толтуралмайды. Алайды да, адамны инсан табийгъатындан чыкъгъан, Аллахны фарызларына къажау болгъан оюмлагъа, сёзлеге, ишлеге да «гюнях» дейдиле.

### Дин къуллукъчу

Дин къуллукъчу – Аллах бла адамланы арасында, Аллахха къурман этилгенде, дин бла байламлы башха ишледе къуллукъ этген киши. Тауратха кёре, дин къуллукъчула Исраилде жаланда Муссаны къарындашы Харунну туудукълары болгъандыла. Дин къуллукъчула Сыйлы Чатырда, артда уа Иерусалимдеги Аллахны Юйюнде, къуллукъ этгендиле, лебийлиле уа алагъа болушхандыла. Алагъа барына да баш дин къуллукъчу таматалыкъ этгенди.

### Ибрахим

Ибрахим – Ибрахим файхамбар исраиллилени эм бир ненча башха миллетни уллу атасы болгъанды. Сыйлы Китапда ол, жашау къыйынлыкълагъа неда мажюсю адамланы адетлерине къарамай, бир Аллахха таза жюрекден кесин бергенди, Аны битеу буйрукъларын толтуруп, ийнаннган адамлагъа юлгю болгъанды.

### Исраил

Исраил – Якъуп файхамбар Аллах бла Пениелде тутушхандан сора, анга Аллах «Исраил» ат бергенди. Якъупну он эки жашындан болгъан туудукъларына Исраил улула деп айтылады.

### Исхак

Исхак – Ибрахимни Сарадан туугъан жашы, Якъупну атасы.

### Керубла

Керубла – мёлеклени бир тюрлюсю. Сыйлы Китаплада керубла Аллахны къатында, Аны тахтасыны жанында сакълауулла кибик сюелгенлери кёргюзтюледи. Аны ючюн Тюбешиу Чатырда да, Табыныу Юйде да керубланы суратлары бар эдиле.

### Кенан

Кенан – Нух файхамбарны жашы Хамны жашларындан бирини аты. Кенанны туудукълары Жер Арасы тенгизни бла Иордан сууну арасында жерге жайылгъаны себепли, ол жер да Кенан деп аталгъанды. Аллах ол жерни Ибрахимге бла аны туудукъларына саугъагъа берирге айтханды. Аз-аздан Кенан жерни исраиллиле къолгъа алгъандыла.

### Кесамат

Кесамат – Аллах адамла бла этген келишим. Синай тауда Аллах Мусадан битеу Исраил халкъ бла кесамат этгенди, халкъны алгъышлы этерге, душманларындан къорууларгъа сёз бергенди. Исраиллиле уа Аллахха бой салып, Тауратда жазылгъан Аллахны буйрукъларын толтурургъа керек эдиле.

### Къабил

Къабил – къара: Абил.

### Къонуш

Къонуш – чатырлада бир бёлек заманнга дери адамла тохтагъан жер, лагерь.

### Къурман жер

Къурман жер – тюрлю къурманла этилиучю жер. Асламысында къурман жерле ташладан къуралгъан эдиле. Сыйлы Чатырда эм андан сора Табыныучу Юйде эки къурман жер болгъанды. Арбаздагъы къурман жер агъачдан ишленип эди, юсю уа жез бла жабылып эди. Экинчи къурман жер да агъачдан ишленип, юсю уа алтын бла жабылып эди. Ол «сыйлы» деген отоуда салыннганды. Аны юсюнде дин къуллукъчула ариу ийис берген затла кюйдюре эдиле.

### Лебийли

Лебийли – Исраилни жашы Лебийни туудугъу. Лебийлиле Тюбешиу Чатырда, андан сора уа Табыныучу Юйде дин къуллукъда болушхан адамла болгъандыла.

### Майлау

Майлау – буруннгу заманлада Аллахха къуллукъ этер ючюн жюрютюллюк затны юсюне, неда жангы къуллукъгъа салынырыкъ адамны башына зейтун жау сюртген адет.

### Манна

Манна – «кёкледен тюшген аш». Исраиллиле, Мисирден чыгъып, къыркъ жыл къуу жерледе айланнганда, Аллах алагъа ол ашны бергенди. Манна акъ бюртюкле ушашлы болгъанды.

### Мархамат Жер

Мархамат Жер – Шагъатлыкъ Кюбюрню башы. Бу башны юсюнде эки алтын Керуб мёлек ишленип эдиле. Аланы арасында, адам кёзге кёрюнмей, Аллах Кеси тура эди. Тазалау Кюн баш дин къуллукъчу Аллахны юйюню эм сыйлы отоууна халкъны гюняхы ючюн къурманлыкъны къанын алып киргенди эм аны Шагъатлыкъ кюбюрню башына бюркгенди.

### Менгир

Менгир – мажюсю миллетле табыннган сыйлы таш.

### Мёлек

Мёлек – Аллахха къйллукъ этген рух. Мёлекле Аллахны буйрукъларын толтурадыла неда Аллах адамлагъа берген буйрукъланы алагъа билдиредиле.

### Мусса

Мусса – Лебийни тукъумундан болгъан, Аллах Кеси сайлагъан адам. Ол исраиллилени Мисирде жесирликлеринден чыгъаргъанды. Андан сора 40 жылны ичинде Мусса алагъа башчылыкъ да этгенди, файхамбар да болгъанды. Ол исраиллилеге Аллах берген Тауратны билдиргенди. Ала Туаратха кёре жашаргъа керек болгъандыла.

### Нух

Нух – Биринчи жаратылгъан дунияны гюняхла, аманлыкъла толтургъанда, Аллах аны жокъ этерге оноу этгенди. Суу къыяма келип, жер юсюнде хар инсанны бла жаныуарны ёлтюргенди. Алай а, Нух файхамбар тюзлюклю болгъаны себепли, Аллах аны эм битеу аны юйюрюн сау къалдыргъанды. Нух ишлеген кемеде дагъыда кёп жаныуар суу къыямадан къутулгъанды.

### Нюзюр

Нюзюр – ант этмеклик, сёз бермеклик. Исраиллиле нюзюр этип кеслерин Аллахха энчи берирге болгъандыла. Аллай адам чачын къыркъмазгъа, адам ёлюкге тиймезге эм жюзюмден этилген бир зат да ауузуна алмазгъа керек болгъанды.

### Онг жаны

Онг жаны – буруннгу адетде биреуню онг жанында туруу неда олтуруу эм сыйлы, эм уллу болумгъа саналгъанды.

### Ораза тутуу

Ораза тутуу – бир талай заманны ичинде жукъ ашамай, ичмей туруу. Аны бла адам кесин Аллахха берип, кесини Анга бойсунууун кёргюзте эди. Гюняхы кечилир ючюн неда тилегенин Аллах этер ючюн.

### Раббий

Раббий – буруннгу чюйют оригиналда «Яхве» деген Аллахны бек сыйлы аты. Бу ат «Бар Болуп Туруучу» деген магъананы тутады. Аллах Кесин Мусагъа ачыкълагъанда, «Мен барма» дейди. Биз а Анга «Ол барды» деп айтыргъа боллукъбуз. Алай демекликни магъанасы – битеу башха аллахла жалгъан аллахладыла, ётюрюк идолла, «Ол барды» («Яхве») атны жюрютген Аллах а – керти Аллахды. Аллахны бу энчи аты Аны ёмюрлюк болумун, оюму-халиси тюрленмегенин кёргюзтеди, эмда Кесини халкъыны бла битеу дунияны кереклерине къарагъанын билдиреди.

### Раббийни аламатлыгъы

Раббийни аламатлыгъы – Раббий адамлагъа жуукълашханда, тюрлю сейирлик халлада кёрюнюп болгъанды. Ол сейир кёрюнюуле Сыйла Китапда «аламатлыкъ» деген сёз бла белгиленедиле.

### Сарай, Сара

Сарай, Сара – Ибрахим файхамбарны юйдегиси. Сара Ибрахим бла аны жашау жолоучулугъуну битеу къыйынлыкъларын бирге кечиргенди. Кёп жылланы ол сабийсиз болуп тургъанды, алай а, ол къартайгъанда, Аллах бек сейир иш этгенди. Сара Ибрахимге жаш тапханды, анга Исхакъ деп атагъандыла.

### Сежда этерге

Сежда этерге – баш уруп табыныргъа.

### Сейир белги

Сейир белги – адамгъа Аллах берген, аны ангылатыр ючюн этилген, табийгъатны жорукълары бла ангылашынмагъан иш.

### Синай

Синай – Мисирде Синай атлы жарым айрыкамда бир тау. Аны башха аты – Хореб. Аллах ол тауда исраиллиле бла кесамат этгенди эм Мусса файхамбарны юсю бла алагъа Тауратны бергенди. Мусса Синай таугъа минип, андан эки жассы таш келтиргенди. Ол ташлада Аллахны къолу бла жазылгъан, Кесаматны бегитген буйрукъла, он фарыз бар эдиле.

### Содом бла Гомора

Содом бла Гомора – Кенан жерде бурун шахарла. Ол шахарланы адамларыны гюняхлары ючюн, Аллах алагъа кёкден от тюшюрюп, аланы кюйдюргенди.

### Сыйлы

Сыйлы – айырып, Аллахха къуллукъ этерге берилген адам неда къуллукъ этиуде хайырланнган зат. «Сыйлы» деген сёз гюняхсызлыкъны юсюнден айтмайды. Бир затны энчи, айырма болгъанын белгилейди. Аны башха затланы кибик хайырланыргъа жарамагъанын кёргюзтеди.

### Сюннет

Сюннет – эр киши сабийни уятлыгъыны терисини къыйырындан кесген адет. Аллах Ибрахимге берген жорукъгъа кёре, сюннет сабий туугъандан сора сегизинчи кюн этиледи. Бу адет Аллах бла Ибрахимни туудукъларыны арасында бегитилген кесаматны белгиси болгъанды.

### Таурат

Таурат – оригинал чюйют тилде бу сёз «юйретиу», «акъыл салыу» деген магъананы тутады. «Таурат» атлы китапха Аллах Мусса файхамбаргъа берген сыйлы жорукъла жыйылыпдыла. Таурат Сыйлы Китапны биринчи кесегиди. Беш китапдан къуралыпды: «Жаратылыу», «Мисирден Чыгъыу», «Лебийлиле», «Санау» эм «Эсгериу».

### Тюбешиу Чатыр

Тюбешиу Чатыр – Мусса файхамбарны заманында, исраиллиле къуу жерде айланнганда, Аллах алагъа бир энчи уллу Чатыр къураргъа буюргъанды. Анда Аллахны аллына келип, Анга къуллукъ эте болгъандыла. Ол Чатырны ичинде Шагъатлыкъ Кюбюр да, башха сыйлы затла да бар эдиле. Болсада, аны ичине жаланда дин къуллукъчула кирирге эркин болгъандыла. Башха адамла Чатырны аллына келип, къурманла, дууала, тилекле этип болгъандыла. Сюлемен патчахны заманында уа Тюбешиу Чатырны орунуна исраиллиле Аллахха Табыныучу Юй къурагъандыла.

### Урим бла Тумим

Урим бла Тумим – эфодну юсюнде ёшюнлюкде эки гитче таш неда башха эки зат эдиле. Ала Аллах буюргъанны билир ючюн жюрютюлгендиле.

### Файхамбар

Файхамбар – Аллахны буйрукъларын адамлагъа ангылатыр ючюн сайланнган эм чакъырылгъан келечи инсан. Сыйлы Рухну болушлугъу бла файхамбарла боллукъ затланы алгъадан билдиргендиле. Адамланы Аллахха къажау этген ишлерин ачыкълап, ала гюняхларындан тазаланыр ючюн ууазла берип, тоба этерге чакъыргъандыла.

### Хаджар

Хаджар – Ибрахим файхамбарны экинчи къатыны болгъан тиширыу. Ол Сараны къарауашы эди. Хаджар Ибрахимге жаш тапханды, анга Исмаил деп атагъандыла, алай а Ибрахимге берилген Аллахны алгъыш сёзлери жаланда Сараны жашы Исхакъны юсю бла толлукъдула. Исмаилден, Аллахны мархаматы бла, уллу халкъ чыкъгъанды. Ала исмаиллиле деп аталгъандыла. Ала башха миллетле бла да къатышхандан сора, аладан араблыла чыкъгъандыла.

### Халал, харам

Халал, харам – Тауратха кёре исраиллиле халалны бла харамны айыра билирге керек болгъандыла. Хайуанланы, къанатлыланы, суу жаныуарланы бир тюрлюлери халал, башхалары харам болгъанлары белгиленеди. Адамны харамлы этген затланы юсюнден да жазылыпды: харам аш, жукъгъан тери ауруу, ёлюкге тийиу, къан акъгъан жара эм дагъыда аны кибик башха затла. Тазаланыр ючюн, аллай адам къурман келтире эди, ол адамгъа сыйлы суу бюрке эдиле. Сора ол, абдез алып, кийимин да жууаргъа керек эди. Андан сора ол тазагъа санала эди.

### Харун

Харун – Муса файхамбарны къарындашы, Лебийни тайпасындан. Аллах Муссаны юсю бла Тауратны бергенде, исраиллилеге биринчи дин къуллукъчу болургъа Харун сайланнган эди. Андан сора баш дин къуллукъчула бары да Харунну туудукъларындан болгъандыла.

### Шабат кюн

Шабат кюн – Тауратха кёре, байрым кюнню ахшамындан башлап, шабат кюнню ахшамына дери заман сыйлыды. Исраиллиле шабат кюн ишлемезге керек эдиле. Раббийни буюргъанына кёре, халкъ тынчайып, энчи къурманла келтирирге керек болгъанды.

### Шагъатлыкъ Кюбюр

Шагъатлыкъ Кюбюр – агъачдан ишленнген, юсюне алтын салыннган, ичине он фарыз жазылгъан эки жассы таш салыннган кюбюр. Ол фарызланы Аллах Синай тауда Муссагъа берип, Исраил халкъ бла кесамат этгенди. Кюбюр башы да алтындан ишленнген эди. Аны юсюнде алтындан этилген эки керуб мёлек бар эди. Кюбюр Сыйлы Чатырда, андан сора уа Табыныучу Юйде эм сыйлы отоуда салыннган эди.

### Шагъатлыкъ Кюбюрню башы

Шагъатлыкъ Кюбюрню башы – къара: Мархамат Жер.

### Эфод

Эфод – ботагъа ушаш, баш дин къуллукъчу киюучю, гетен къумачдан тигилген, сыйлы тыш кийим.

### Юсюп

Юсюп – Якъуп файхамбарны 12 жашындан бири. Якъуп башха сабийлеринден эсе аны бек сюйгенди. Къарындашлары Юсюпню къул болуугъа сатхандыла. Алай а, Аллах аны къутхарып, Мисирдеги патчахны – фыргъауунну – ёзюрю болурча этгенди. Юсюп, ол бийик къуллукъгъа киргени себепли, къарындашларын да, аланы битеу юйюрлерин да, уллу ачлыкъдан къутхарды. Юсюпню эки жашындан – Эфрайимден бла Манашеден – Исраил халкъны эки уллу тайпасы чыкъгъанды.

## Ёлчеле

### Ёлчеле

Ёлчеле


Таурат


Гера

Къары

Лог

Омер

Талант

Эфа

Шекел


Ёлчеле

### Гера

Гера – ауурлукъ ёлчелени эм гитчеси, 0,6 граммгъа жууукъ.

### Къары

Къары – узунлукъну ёлчеси, 38-46 сантиметр.

### Лог

Лог – сууланы объёмуну ёлчеси, 300 миллилитрге жууукъ.

### Омер

Омер – къуюлгъан затланы ёлчеси. 2,2 литрге жууукъ.

### Талант

Талант – ауурлукъну ёлчеси, 34 килограммгъа жууукъ.

### Эфа

Эфа – къуюлгъан затланы ёлчеси, 22 литрге жууукъ. 1 эфада 10 омер болгъанды.

### Шекел

Шекел – ауурлукъну ёлчеси, 11,5 граммгъа жууукъ.

## Тукъум тарых


Таурат


Тукъум тарых


География картала

## География картала (Таурат)

### География картала (Таурат)

География картала (Таурат)


Таурат


Буруннгу Шаркъ

Исраиллиле Мисирден чыкъгъандан сора баргъан жоллары

Исраилни тайпаларыны жерлери


### Буруннгу Шаркъ

Буруннгу Шаркъ

### Исраиллиле Мисирден чыкъгъандан сора баргъан жоллары

Исраиллиле Мисирден чыкъгъандан сора баргъан жоллары

### Исраилни тайпаларыны жерлери

Исраилни тайпаларыны жерлери

## География картала (Сыйлы Китапла: Даниял файгъамбар, Рут, Эстер)

### География картала (Сыйлы Китапла: Даниял файгъамбар, Рут, Эстер)

География картала (Сыйлы Китапла: Даниял файгъамбар, Рут, Эстер)


Сыйлы Китапла: Даниял файгъамбар, Рут, Эстер


Вавилон (Бабил) империя

«Рут» китапда сагъыннган жерле

Перс империя


География картала

### Вавилон (Бабил) империя

Вавилон (Бабил) империя

### «Рут» китапда сагъыннган жерле

«Рут» китапда сагъыннган жерле

### Перс империя

Перс империя

Абил – Адам бла Хауаны экинчи жашларыны аты. Абил келтирген къурманны Аллах къабыл этгенде, аны тамата къарындашы Къабил, ачыуланып, Абилни ёлтюреди. Дунияны тарыхында бу биринчи адам ёлтюрюу болгъанды.

Абиб – Абиб ай, артда заманда Нисан ай деп да аталгъан, жаз башына тюшюп, сабанла баш къусхан айды (март-апрель). Тауратда орузламагъа кёре биринчи ай болгъанды.

Адам – Аллах биринчи жаратхан адамны аты. Битеу адам улу Адамдан бла Хауадан башланнганды. Ала, Аллахны буйругъуна бойсунмай, гюняхлы болгъанлары себепли, адам улугъа ёлюм келгенди.

Амин – бу сёз чюйют тилде «алай болсун» деген магъананы тутады. Дуаны, тилекни бошагъандан сора да айтылады.

Аса таякъ (чюйют. «шевет») – адам къол бла тутуучу къыйыры энишге бюгюлген таякъ. «Шевет» деген сёз сыйлы китапда патчахлыкъ оноуну белгилейди.

Ахырат – оригинал чюйют тилде: «шеол». Адам ёлгенден сорагъы дуния.

Ашера – мажюсюлени тиширыу тейрилери.

Баал – кёк кюкюрегени бла байламлы тейри. Исраиллиле келгинчи, Кенан жерде жашагъан миллетле анга табыннгандыла. Тюрлю жерледе адамла тюрлю «Баал» тейрилеге табыннгандыла.

Баш дин къуллукъчу – Харунну туудукъларындан болгъан дин къуллукъчуланы башчысы. Тауратха кёре Тюбешиу Чатырны, артда уа Аллахны Юйюню, эм сыйлы отоууна жылда бир кере кирирге жаланда баш дин къуллукъчуну эркинлиги болгъанды.

Гюнях – Биринчи гюняхны Адам бла Хауа этгендиле. Аллахны буйругъун бузгъанлары ючюн, ала жаннетден къысталгъандыла, сыйлы болумдан гюняхлы болумгъа тюшгендиле. Аны себепли энди хар адам гюняхлы болуп тууады, гюняхха тартынады, Аллахны фарызларын толтуралмайды. Алайды да, адамны инсан табийгъатындан чыкъгъан, Аллахны фарызларына къажау болгъан оюмлагъа, сёзлеге, ишлеге да «гюнях» дейдиле.

Дин къуллукъчу – Аллах бла адамланы арасында, Аллахха къурман этилгенде, дин бла байламлы башха ишледе къуллукъ этген киши. Тауратха кёре, дин къуллукъчула Исраилде жаланда Муссаны къарындашы Харунну туудукълары болгъандыла. Дин къуллукъчула Сыйлы Чатырда, артда уа Иерусалимдеги Аллахны Юйюнде, къуллукъ этгендиле, лебийлиле уа алагъа болушхандыла. Алагъа барына да баш дин къуллукъчу таматалыкъ этгенди.

Ибрахим – Ибрахим файхамбар исраиллилени эм бир ненча башха миллетни уллу атасы болгъанды. Сыйлы Китапда ол, жашау къыйынлыкълагъа неда мажюсю адамланы адетлерине къарамай, бир Аллахха таза жюрекден кесин бергенди, Аны битеу буйрукъларын толтуруп, ийнаннган адамлагъа юлгю болгъанды.

Исраил – Якъуп файхамбар Аллах бла Пениелде тутушхандан сора, анга Аллах «Исраил» ат бергенди. Якъупну он эки жашындан болгъан туудукъларына Исраил улула деп айтылады.

Исхак – Ибрахимни Сарадан туугъан жашы, Якъупну атасы.

Керубла – мёлеклени бир тюрлюсю. Сыйлы Китаплада керубла Аллахны къатында, Аны тахтасыны жанында сакълауулла кибик сюелгенлери кёргюзтюледи. Аны ючюн Тюбешиу Чатырда да, Табыныу Юйде да керубланы суратлары бар эдиле.

Кенан – Нух файхамбарны жашы Хамны жашларындан бирини аты. Кенанны туудукълары Жер Арасы тенгизни бла Иордан сууну арасында жерге жайылгъаны себепли, ол жер да Кенан деп аталгъанды. Аллах ол жерни Ибрахимге бла аны туудукъларына саугъагъа берирге айтханды. Аз-аздан Кенан жерни исраиллиле къолгъа алгъандыла.

Кесамат – Аллах адамла бла этген келишим. Синай тауда Аллах Мусадан битеу Исраил халкъ бла кесамат этгенди, халкъны алгъышлы этерге, душманларындан къорууларгъа сёз бергенди. Исраиллиле уа Аллахха бой салып, Тауратда жазылгъан Аллахны буйрукъларын толтурургъа керек эдиле.

Къабил – къара: Абил.

Къонуш – чатырлада бир бёлек заманнга дери адамла тохтагъан жер, лагерь.

Къурман жер – тюрлю къурманла этилиучю жер. Асламысында къурман жерле ташладан къуралгъан эдиле. Сыйлы Чатырда эм андан сора Табыныучу Юйде эки къурман жер болгъанды. Арбаздагъы къурман жер агъачдан ишленип эди, юсю уа жез бла жабылып эди. Экинчи къурман жер да агъачдан ишленип, юсю уа алтын бла жабылып эди. Ол «сыйлы» деген отоуда салыннганды. Аны юсюнде дин къуллукъчула ариу ийис берген затла кюйдюре эдиле.

Лебийли – Исраилни жашы Лебийни туудугъу. Лебийлиле Тюбешиу Чатырда, андан сора уа Табыныучу Юйде дин къуллукъда болушхан адамла болгъандыла.

Майлау – буруннгу заманлада Аллахха къуллукъ этер ючюн жюрютюллюк затны юсюне, неда жангы къуллукъгъа салынырыкъ адамны башына зейтун жау сюртген адет.

Манна – «кёкледен тюшген аш». Исраиллиле, Мисирден чыгъып, къыркъ жыл къуу жерледе айланнганда, Аллах алагъа ол ашны бергенди. Манна акъ бюртюкле ушашлы болгъанды.

Мархамат Жер – Шагъатлыкъ Кюбюрню башы. Бу башны юсюнде эки алтын Керуб мёлек ишленип эдиле. Аланы арасында, адам кёзге кёрюнмей, Аллах Кеси тура эди. Тазалау Кюн баш дин къуллукъчу Аллахны юйюню эм сыйлы отоууна халкъны гюняхы ючюн къурманлыкъны къанын алып киргенди эм аны Шагъатлыкъ кюбюрню башына бюркгенди.

Менгир – мажюсю миллетле табыннган сыйлы таш.

Мёлек – Аллахха къйллукъ этген рух. Мёлекле Аллахны буйрукъларын толтурадыла неда Аллах адамлагъа берген буйрукъланы алагъа билдиредиле.

Мусса – Лебийни тукъумундан болгъан, Аллах Кеси сайлагъан адам. Ол исраиллилени Мисирде жесирликлеринден чыгъаргъанды. Андан сора 40 жылны ичинде Мусса алагъа башчылыкъ да этгенди, файхамбар да болгъанды. Ол исраиллилеге Аллах берген Тауратны билдиргенди. Ала Туаратха кёре жашаргъа керек болгъандыла.

Нух – Биринчи жаратылгъан дунияны гюняхла, аманлыкъла толтургъанда, Аллах аны жокъ этерге оноу этгенди. Суу къыяма келип, жер юсюнде хар инсанны бла жаныуарны ёлтюргенди. Алай а, Нух файхамбар тюзлюклю болгъаны себепли, Аллах аны эм битеу аны юйюрюн сау къалдыргъанды. Нух ишлеген кемеде дагъыда кёп жаныуар суу къыямадан къутулгъанды.

Нюзюр – ант этмеклик, сёз бермеклик. Исраиллиле нюзюр этип кеслерин Аллахха энчи берирге болгъандыла. Аллай адам чачын къыркъмазгъа, адам ёлюкге тиймезге эм жюзюмден этилген бир зат да ауузуна алмазгъа керек болгъанды.

Онг жаны – буруннгу адетде биреуню онг жанында туруу неда олтуруу эм сыйлы, эм уллу болумгъа саналгъанды.

Раббий – буруннгу чюйют оригиналда «Яхве» деген Аллахны бек сыйлы аты. Бу ат «Бар Болуп Туруучу» деген магъананы тутады. Аллах Кесин Мусагъа ачыкълагъанда, «Мен барма» дейди. Биз а Анга «Ол барды» деп айтыргъа боллукъбуз. Алай демекликни магъанасы – битеу башха аллахла жалгъан аллахладыла, ётюрюк идолла, «Ол барды» («Яхве») атны жюрютген Аллах а – керти Аллахды. Аллахны бу энчи аты Аны ёмюрлюк болумун, оюму-халиси тюрленмегенин кёргюзтеди, эмда Кесини халкъыны бла битеу дунияны кереклерине къарагъанын билдиреди.

Раббийни аламатлыгъы – Раббий адамлагъа жуукълашханда, тюрлю сейирлик халлада кёрюнюп болгъанды. Ол сейир кёрюнюуле Сыйла Китапда «аламатлыкъ» деген сёз бла белгиленедиле.

Сарай, Сара – Ибрахим файхамбарны юйдегиси. Сара Ибрахим бла аны жашау жолоучулугъуну битеу къыйынлыкъларын бирге кечиргенди. Кёп жылланы ол сабийсиз болуп тургъанды, алай а, ол къартайгъанда, Аллах бек сейир иш этгенди. Сара Ибрахимге жаш тапханды, анга Исхакъ деп атагъандыла.

Синай – Мисирде Синай атлы жарым айрыкамда бир тау. Аны башха аты – Хореб. Аллах ол тауда исраиллиле бла кесамат этгенди эм Мусса файхамбарны юсю бла алагъа Тауратны бергенди. Мусса Синай таугъа минип, андан эки жассы таш келтиргенди. Ол ташлада Аллахны къолу бла жазылгъан, Кесаматны бегитген буйрукъла, он фарыз бар эдиле.

Содом бла Гомора – Кенан жерде бурун шахарла. Ол шахарланы адамларыны гюняхлары ючюн, Аллах алагъа кёкден от тюшюрюп, аланы кюйдюргенди.

Сыйлы – айырып, Аллахха къуллукъ этерге берилген адам неда къуллукъ этиуде хайырланнган зат. «Сыйлы» деген сёз гюняхсызлыкъны юсюнден айтмайды. Бир затны энчи, айырма болгъанын белгилейди. Аны башха затланы кибик хайырланыргъа жарамагъанын кёргюзтеди.

Сюннет – эр киши сабийни уятлыгъыны терисини къыйырындан кесген адет. Аллах Ибрахимге берген жорукъгъа кёре, сюннет сабий туугъандан сора сегизинчи кюн этиледи. Бу адет Аллах бла Ибрахимни туудукъларыны арасында бегитилген кесаматны белгиси болгъанды.

Таурат – оригинал чюйют тилде бу сёз «юйретиу», «акъыл салыу» деген магъананы тутады. «Таурат» атлы китапха Аллах Мусса файхамбаргъа берген сыйлы жорукъла жыйылыпдыла. Таурат Сыйлы Китапны биринчи кесегиди. Беш китапдан къуралыпды: «Жаратылыу», «Мисирден Чыгъыу», «Лебийлиле», «Санау» эм «Эсгериу».

Тюбешиу Чатыр – Мусса файхамбарны заманында, исраиллиле къуу жерде айланнганда, Аллах алагъа бир энчи уллу Чатыр къураргъа буюргъанды. Анда Аллахны аллына келип, Анга къуллукъ эте болгъандыла. Ол Чатырны ичинде Шагъатлыкъ Кюбюр да, башха сыйлы затла да бар эдиле. Болсада, аны ичине жаланда дин къуллукъчула кирирге эркин болгъандыла. Башха адамла Чатырны аллына келип, къурманла, дууала, тилекле этип болгъандыла. Сюлемен патчахны заманында уа Тюбешиу Чатырны орунуна исраиллиле Аллахха Табыныучу Юй къурагъандыла.

Урим бла Тумим – эфодну юсюнде ёшюнлюкде эки гитче таш неда башха эки зат эдиле. Ала Аллах буюргъанны билир ючюн жюрютюлгендиле.

Файхамбар – Аллахны буйрукъларын адамлагъа ангылатыр ючюн сайланнган эм чакъырылгъан келечи инсан. Сыйлы Рухну болушлугъу бла файхамбарла боллукъ затланы алгъадан билдиргендиле. Адамланы Аллахха къажау этген ишлерин ачыкълап, ала гюняхларындан тазаланыр ючюн ууазла берип, тоба этерге чакъыргъандыла.

Халал, харам – Тауратха кёре исраиллиле халалны бла харамны айыра билирге керек болгъандыла. Хайуанланы, къанатлыланы, суу жаныуарланы бир тюрлюлери халал, башхалары харам болгъанлары белгиленеди. Адамны харамлы этген затланы юсюнден да жазылыпды: харам аш, жукъгъан тери ауруу, ёлюкге тийиу, къан акъгъан жара эм дагъыда аны кибик башха затла. Тазаланыр ючюн, аллай адам къурман келтире эди, ол адамгъа сыйлы суу бюрке эдиле. Сора ол, абдез алып, кийимин да жууаргъа керек эди. Андан сора ол тазагъа санала эди.

Харун – Муса файхамбарны къарындашы, Лебийни тайпасындан. Аллах Муссаны юсю бла Тауратны бергенде, исраиллилеге биринчи дин къуллукъчу болургъа Харун сайланнган эди. Андан сора баш дин къуллукъчула бары да Харунну туудукъларындан болгъандыла.

Шабат кюн – Тауратха кёре, байрым кюнню ахшамындан башлап, шабат кюнню ахшамына дери заман сыйлыды. Исраиллиле шабат кюн ишлемезге керек эдиле. Раббийни буюргъанына кёре, халкъ тынчайып, энчи къурманла келтирирге керек болгъанды.

Шагъатлыкъ Кюбюр – агъачдан ишленнген, юсюне алтын салыннган, ичине он фарыз жазылгъан эки жассы таш салыннган кюбюр. Ол фарызланы Аллах Синай тауда Муссагъа берип, Исраил халкъ бла кесамат этгенди. Кюбюр башы да алтындан ишленнген эди. Аны юсюнде алтындан этилген эки керуб мёлек бар эди. Кюбюр Сыйлы Чатырда, андан сора уа Табыныучу Юйде эм сыйлы отоуда салыннган эди.

Шагъатлыкъ Кюбюрню башы – къара: Мархамат Жер.

Эфод – ботагъа ушаш, баш дин къуллукъчу киюучю, гетен къумачдан тигилген, сыйлы тыш кийим.

Юсюп – Якъуп файхамбарны 12 жашындан бири. Якъуп башха сабийлеринден эсе аны бек сюйгенди. Къарындашлары Юсюпню къул болуугъа сатхандыла. Алай а, Аллах аны къутхарып, Мисирдеги патчахны – фыргъауунну – ёзюрю болурча этгенди. Юсюп, ол бийик къуллукъгъа киргени себепли, къарындашларын да, аланы битеу юйюрлерин да, уллу ачлыкъдан къутхарды. Юсюпню эки жашындан – Эфрайимден бла Манашеден – Исраил халкъны эки уллу тайпасы чыкъгъанды.

Гера – ауурлукъ ёлчелени эм гитчеси, 0,6 граммгъа жууукъ.

Къары – узунлукъну ёлчеси, 38-46 сантиметр.

Лог – сууланы объёмуну ёлчеси, 300 миллилитрге жууукъ.

Омер – къуюлгъан затланы ёлчеси. 2,2 литрге жууукъ.

Талант – ауурлукъну ёлчеси, 34 килограммгъа жууукъ.

Эфа – къуюлгъан затланы ёлчеси, 22 литрге жууукъ. 1 эфада 10 омер болгъанды.

Шекел – ауурлукъну ёлчеси, 11,5 граммгъа жууукъ.

Тукъум тарых

Вавилон (Бабил) империя

[1] Кесамат – бегим, оноу; орус. решение, соглашение, договор, завет.

* 2:7 Топуракъ – оригиналда, чюйют тилде – «адама». «Адам» деген сёз бла ариу келишеди.

+ 2:9 Жар. 3:22,

* 2:14 Хиддекел – бюгюннгю Тигр суу.

+ 2:14 Дан 10:4, Жар. 10:11-12

+ 2:21 Жар. 15:12,

* 2:23 Эр киши, къатын – оригиналда, чюйют тилде «иш» бли «ишша» деген сёзле болуп, бир бирге ариу келишедиле.

+ 3:3 Жар. 2:17

* 3:20 Хауа – чюйютча магъанасы – «Жашау».

+ 3:22 Жар. 2:9,

* 3:24 Керубла – уллу оноугъа салыннган мёлеклени бир тюрлюсю.

* 4:1 Къабил – чюйют тилде бу ат «Къайин» деп айтылады. «Кана» деген сёзден келеди, магъанасы – (Раббийден) «алыннган».

* 4:7 Сени къабыл этмезмеми – неда «Бетинг кюлмезми».

+ 4:7 Жар. 3:16

+ 4:15 Леб. 26:21,

* 4:16 Нод – бу сёз «над» деген чюйют сёзден келеди, магъанасы – «ауара болуп айланыу».

* 4:25 Шет – бу ат «шат» деген чюйют сёзден келеди, магъанасы – «бериу» неда «салыу».

+ 5:2 Жар. 1:27

* 5:29 Нух – бу атны магъанасы – «тынчлыкъ, ырахатлыкъ».

+ 5:29 Жар. 3:17

* 6:2 Аллахны уланлары – тюзлюклю Шетни туудукълары. Адамланы къызлары – гюняхлы Къабилни туудукълары.

+ 6:4 Сан. 13:34

* 6:14 Гофер – сарыуул (орус. кипарис) терекге ушагъан терек.

* 6:15 Къары – билекни жингирикден энишгеси, узунлукъну эрттегили ёлчеми, 0,5 метр чакълы. 300 къары = 150 метр, 50 къары = 25 метр, 30 къары = 15 метр.

* 8:7 Къузгъун – орус. ворон.

+ 8:17 Жар. 1:22

+ 8:21 Чыгъ. 29:18, Леб. 1:9, Жар. 6:5

+ 9:1 Жар. 1:22

+ 9:3 Жар. 1:29

+ 9:4 Леб. 3:17, Леб. 7:26, Леб. 17:10-11, Леб. 17:14, Эсг. 12:23-24,

+ 9:6 Сан. 35:33, Жар. 1:26-27

* 9:27 Яфет атны магъанасы – «кенглик, байлыкъ».

+ 10:4 Жюн 1:3

+ 10:7 Жар. 2:11

+ 10:11 Жар. 2:14

+ 10:21 Сан. 24:24

* 10:25 Пелег атны магъанасы «бёлюнюу», «юлешинюу».

+ 10:29 Жар. 2:11

+ 11:2 Жар. 10:10, Дан 3:1

+ 11:8 Эсг. 32:8

* 11:9 Бабил деген сёзню магъанасы – «катышыу».

+ 12:3 Жар. 18:18, Жар. 22:18, Жар. 26:4, Жар. 28:14,

+ 12:10 Жар. 41:54

+ 12:13 Жар. 20:2, Жар. 20:12

+ 13:10 Жар. 2:10, Жар. 19:24

+ 13:13 Жар. 18:20

+ 14:5 Эсг. 2:10-12

+ 14:7 Сан. 13:27,

+ 14:8 Эсг. 29:23

+ 14:20 Жар. 28:22, Леб. 27:30,

+ 15:5 Жар. 22:17, Эсг. 1:10, Эсг. 10:22,

* 15:9 Къумру – кёгюрчюннге ушагъан къанатлы.

+ 15:10 Леб. 1:17,

+ 15:12 Жар. 2:21,

+ 15:13 Чыгъ. 1:11, Чыгъ. 12:40,

+ 15:14 Чыгъ. 11:3,

+ 15:16 Эсг. 9:4,

+ 15:18 Чыгъ. 23:31, Сан. 34:1-12,

* 16:5 Хукму – оноу, бегим.

+ 16:5 Жар. 18:25, Жар. 31:53,

+ 16:7 Чыгъ. 15:22

* 16:11 Исмаил атны магъанасы – «Аллах эшитир».

* 16:14 Беэр-Лахай-Рои деген атны магъанасы – «Ёмюрге Жашагъанны эм мени Кёргенни къуюсу».

* 17:3 Сежда – энишге ийилиу, баш уруу адет.

* 17:5 Ибрам атны магъанасы – «уллу ата». Ибрахим атны магъанасы – «кёплени атасы».

+ 17:12 Леб. 12:3

* 17:15 Сарай атны магъанасы – «бийче къыз». Сара атны магъанасы – «бийче».

* 18:6 Уллу сауут – оригиналда «сеа». 1 сеа = 7,5 литр.

* 18:15 Инкяр эт – угъай де, унама; орус. отрицать, опровергать.

+ 18:18 Жар. 12:3

* 18:19 Адыллыкъ – керексизге жакъ басмаучу къылыкъ, тюзлюк; орус. справедливость.

+ 18:20 Жар. 13:13

+ 18:25 Жар. 16:5,

* 19:22 Соар деген сёзню магъанасы – «гитче».

* 19:24 Кукурт – орус. сера.

* 19:37 Моаб атны магъанасы – «атадан».

* 19:38 Бен-Амми атны магъанасы – «Мени халкъымы уланы».

+ 20:2 Жар. 12:10-20

* 21:3 Исхакъ атны магъанасы – «кюледи».

+ 21:3 Жар. 17:19

+ 21:4 Жар. 17:12-13

+ 21:21 Сан. 10:12,

* 21:31 Беэр-Шеба атны магъанасы – «келишиуню къуюсу» неда «жетини къуюсу».

+ 21:31 Жар. 26:33

* 22:14 Яхве йире сёзлени магъанасы – «Раббий берир».

+ 22:17 Жар. 15:5,

+ 22:18 Жар. 12:3, Жар. 26:4,

+ 22:23 Жар. 24:24

* 22:24 Тос къатын – орус. наложница.

* 24:14 Гёген – тар боюнлу, суу алыр ючюн жюрютюлюучю, къошундан этилген сауут; орус. кувшин.

* 24:22 Жарым шекел – 6 гр.

* 24:22 Он шекел – 115 гр.

+ 25:10 Жар. 23:16-20

+ 25:23 Сан. 24:18,

* 25:25 Эсау атны магъанасы – «тюклю».

* 25:26 Якъуп атны магъанасы – «табан тутуучу», «хыйлачы».

* 25:30 Эдом атны магъанасы – «къызыл».

+ 25:31 Эсг. 21:17

+ 26:1 Жар. 12:10, Жар. 20:2

+ 26:3 Жар. 22:16-18,

+ 26:4 Чыгъ. 32:13, Жар. 12:3, Жар. 22:18,

+ 26:7 Жар. 12:13, Жар. 20:1-2

+ 26:15 Жар. 21:30

* 26:20 Эсек атны магъанасы – «даулашыу».

* 26:21 Ситна атны магъанасы – «душманлыкъ».

* 26:22 Рехобот атны магъанасы – «кенглик».

* 26:33 Шиба атны магъанасы – «ант».

+ 26:34 Жар. 36:2-3

+ 27:3 Жар. 25:27-28

+ 27:28 Эсг. 33:13

+ 27:36 Жар. 25:33

+ 27:46 Жар. 26:35

+ 28:2 Жар. 22:23, Жар. 24:29-30

+ 28:9 Жар. 25:13, Жар. 36:3

* 28:13 «Исхакъны къатында» неда «басхычны къатында». Неда «басхычны юсюнде».

+ 28:14 Жар. 12:3, Жар. 13:16, Жар. 22:18, Жар. 26:4

+ 28:18 Жар. 35:14,

* 28:19 Бейт-Эл атны магъанасы – «Аллахны Юйю».

+ 28:19 Жар. 35:6, Жар. 35:15, Жар. 48:3

+ 28:20 Сан. 21:2,

+ 28:22 Жар. 14:20, Леб. 27:30

+ 29:30 Леб. 18:18

* 29:32 Рубен атны магъанасы – «Ма, улан!»

* 29:33 Шимон атны магъанасы – «Эшитир».

* 29:34 Лебий атны магъанасы – «Байланыу».

* 29:35 Яхуда атны магъанасы – «Махтау».

* 30:6 Дан атны магъанасы – «сюд».

* 30:8 Нафталий атны магъанасы – «кюрешиуюм».

* 30:11 Гад атны магъанасы – «огъурлу».

* 30:13 Ашер атны магъанасы – «насыплы».

* 30:14 Мандрагор ёсюмлюкню кёгетлерине «сюймеклик алмала» дей эдиле. Ала къозлаугъа болушханларына ийнаннгандыла эрттегиле.

+ 30:15 Леб. 18:18

* 30:18 Иссахар атны магъанасы – «саугъа».

* 30:20 Зебулун атны магъанасы – «хурмет».

* 30:24 Юсюп атны магъанасы – (Аллах) «къошсун».

+ 31:13 Жар. 28:20-22

+ 31:45 Жар. 28:18, Жар. 35:14,

* 31:47 Арам тилде Егар-Сахадута атны, чюйют тилде Галед атны да магъанасы – «шагъат тёбе».

* 31:49 Мицпа атны магъанасы – «Къараучуну къаласы».

+ 31:53 Жар. 16:5

* 32:2 Маханайим – атны магъанасы «эки аскер», неда «эки къонуш» (къонуш – лагерь).

+ 32:9 Жар. 31:3

+ 32:12 Жар. 28:14-15

* 32:28 Исраил атны магъанасы – «Аллах бла кюрешген».

+ 32:28 Жар. 35:10

* 32:30 Пениел атны магъанасы – «Аллахны бети».

+ 32:30 Чыгъ. 24:10, Чыгъ. 33:20,

* 33:17 Суккот атны магъанасы – «халжарла».

+ 33:18 Жар. 12:6

* 33:19 100 кюмюш ахчагъа – чюйют тилде «100 кеситагъа». «Кесита» деген ёлчемни ауурлугъун бюгюнлюкде биз билмейбиз.

+ 34:8 Эсг. 22:28

+ 35:1 Жар. 28:10-22

* 35:7 Эл-Бейт-Эл атны магъанасы – «Бейт-Элни Аллахы».

+ 35:7 Жар. 28:19

* 35:8 Аллон-Бакут атны магъанасы – «жиляу эмен терек».

+ 35:8 Жар. 24:59

+ 35:10 Жар. 32:28

+ 35:11 Жар. 17:6

+ 35:14 Жар. 28:18, Жар. 31:45

* 35:15 Бейт-Эл атны магъанасы – «Аллахны Юйю».

+ 35:15 Жар. 28:19

* 35:18 Бенони атны магъанасы – «азап уланым». Бенямин атны магъанасы – «онг къолуму уланы».

+ 35:19 Рут 1:2,

+ 35:22 Жар. 49:4, Леб. 20:11

+ 35:27 Жар. 13:18, Жар. 23:2

+ 35:29 Жар. 25:8

+ 36:1 Жар. 25:30

+ 36:3 Жар. 26:34, Жар. 28:9

+ 36:12 Чыгъ. 17:8

+ 36:20 Жар. 14:6, Эсг. 2:12

+ 36:34 Жар. 36:15,

+ 37:13 Жар. 33:18

* 37:25 Кериуан – орус. караван.

* 37:25 Стиракс, мюр – багъалы, ариу ийисли затла.

+ 37:27 Жар. 25:12-16

+ 38:8 Эсг. 25:5-6

+ 38:24 Леб. 21:9

+ 38:26 Леб. 18:15

* 38:29 Перес атны магъанасы – «чырмауну бузгъан».

* 38:30 Зерах атны магъанасы – «къызыл».

+ 39:1 Жар. 37:36

+ 39:9 Чыгъ. 20:14

+ 39:15 Чыгъ. 20:16

+ 39:21 Дан 1:10

+ 40:8 Дан 2:28

+ 40:22 Эст 7:10

+ 41:8 Дан 2:1-2

+ 41:12 Дан 1:17

+ 41:16 Дан 2:30

* 41:29 Элпеклик – байлыкъ, хар затны эркин, кёп жетер чакълы болгъанлыгъы.

+ 41:38 Дан 4:5, Дан 5:11

+ 41:40 Эст 10:3

+ 41:42 Эст 3:10, Эст 8:2

+ 41:45 Жар. 46:20,

* 41:51 Манаше атны магъанасы – «унутдуруучу».

* 41:52 Эфрайим атны магъанасы – «эки къат битимли».

+ 41:54 Жар. 12:10

+ 42:9 Жар. 37:5-11

+ 42:22 Жар. 37:21-22

* 43:14 Мархаматлы – орус. добросердечный, сердобольный, милосердный.

+ 43:32 Жар. 46:34

+ 44:20 Жар. 37:3

+ 46:1 Жар. 26:33

+ 46:4 Жар. 50:13

+ 46:8 Чыгъ. 6:14-16

+ 46:9 Чыгъ. 6:14, Сан. 26:5-6,

+ 46:10 Сан. 26:13

+ 46:11 Сан. 3:17, Сан. 26:57

+ 46:12 Жар. 38, Сан. 26:19

+ 46:13 Сан. 26:23-24,

+ 46:14 Сан. 26:26

+ 46:16 Сан. 26:15

+ 46:17 Сан. 26:44-46,

+ 46:20 Жар. 41:45, Сан. 26:28-37

+ 46:21 Сан. 26:38-41,

+ 46:23 Сан. 26:42

+ 46:24 Сан. 26:48-49,

+ 46:27 Чыгъ. 1:5

+ 46:34 Жар. 43:32, Чыгъ. 8:26

+ 47:11 Чыгъ. 1:11, Чыгъ. 12:37

+ 47:30 Жар. 50:13

+ 48:4 Жар. 28:12-15, Жар. 35:9-12

+ 48:7 Жар. 35:19, Рут 1:2

+ 48:19 Сан. 1:33, Сан. 1:35, Эсг. 33:17,

• 49:1 Эсг. 33:1-24

+ 49:4 Жар. 35:22, Леб. 18:7,

+ 49:5 Жар. 34:25-29

+ 49:7 Сан. 35:2,

+ 49:9 Сан. 23:24, Сан. 24:9

* 49:10 Аса таякъ (чюйют. «шевет») – адам къол бла тутуучу къыйыры энишге бюгюлген таякъ. Сыйлы китаплада бу сёз патчахлыкъ оноуну белгилейди.

+ 49:10 Сан. 24:17

+ 49:16 Жар. 30:6

* 49:21 Жур – буу тукъумну къауумундан кийик; орус. косуля, серна.

* 49:26 Монглукъ – берекетлик, байлыкъ, хар затны эркин болгъаны; орус. обилие, изобилие, достаток, богатство.

+ 49:26 Эсг. 33:15, Эсг. 33:13-17

+ 49:31 Жар. 23:16-19, Жар. 35:29

* 50:11 Абел-Мисрайим атны магъанасы – «Мисирлилени жиляулары».

+ 50:13 Жар. 23:16

+ 50:23 Сан. 32:39

+ 50:24 Чыгъ. 3:16-17

+ 50:25 Чыгъ. 13:19

+ 1:4 Жар. 35:23-26

+ 1:5 Жар. 46:27

+ 1:11 Жар. 15:13, Жар. 47:11

+ 2:1 Чыгъ. 6:20, Сан. 26:59

* 2:10 Мусса ат чюйют тилде «(суудан) чыгъарылгъан» деген сёзге ушайды.

+ 2:18 Сан. 10:29

* 2:22 Гершом атны магъанасы – «Анда киргинчи́».

+ 2:24 Жар. 15:14, Жар. 46:4

* 3:1 Итро – Реуелни башха аты.

* 3:2 Кёкен терек – орус. терновник.

* 3:2 Раббийни Мёлеги – бу энчи Мёлек Сыйлы Китапланы тюрлю жерлеринде Раббий Кеси болгъаны белгилиди.

+ 3:8 Эсг. 26:15

* 3:15 Раббий – оригиналда «Яхве». «Яхве» сёз бла 14-чю аятдагъы «Эхйе» (Менме) деген сёз «болуу» деген бир этимден жаратылгъандыла.

+ 3:20 Чыгъ. 12:31

+ 3:21 Жар. 15:14

+ 4:19 Чыгъ. 2:15

* 4:25 Муссаны – неда сабийни.

* 5:21 Жаза – орус. кара, наказание.

* 6:3 Раббий – оригиналда «Яхве» – Аллахны энчи аты. Къ. 3:15.

+ 6:3 Жар. 17:1

+ 6:8 Жар. 15:18, Жар. 26:3, Жар. 35:12

+ 6:14 Жар. 46:8-11

+ 6:15 Жар. 46:10, Сан. 26:12-13

+ 6:16 Сан. 3:17,

+ 6:19 Сан. 26:57-58

+ 6:20 Сан. 26:59

+ 6:21 Сан. 16:1-35

+ 6:22 Леб. 10:4

+ 6:23 Сан. 1:7, Сан. 2:3, Сан. 26:60-61

+ 6:24 Сан. 26:11,

+ 6:25 Сан. 25:7

+ 8:8 Чыгъ. 9:28, Чыгъ. 10:17

+ 8:26 Жар. 43:32, Жар. 46:34

+ 9:28 Чыгъ. 8:8, Чыгъ. 10:17

+ 9:29 Чыгъ. 19:5, Эсг. 10:14,

+ 10:17 Чыгъ. 8:8, Чыгъ. 9:28

• 12:1 Леб. 23:5-8, Сан. 28:16-25, Эсг. 16:1-8

* 12:3 Былайда «къозу» деп кёчюрюлген сёз оригиналда «улакъ» деген магъананы да тутады. Аны кибик, 4-чю эм 21-чи аятлада.

+ 12:6 Сан. 9:10-11

+ 12:12 Сан. 33:4

+ 12:22 Леб. 14:6, Сан. 19:6, Сан. 19:18,

+ 12:26 Чыгъ. 13:14, Эсг. 6:20,

+ 12:35 Чыгъ. 11:2

+ 12:36 Жар. 15:14

+ 12:37 Сан. 11:21, Сан. 33:5

+ 12:40 Жар. 15:13,

+ 12:46 Сан. 9:12,

+ 12:49 Леб. 19:34, Леб. 24:22, Сан. 9:14, Сан. 15:15-16, Эсг. 10:19

+ 13:2 Чыгъ. 22:29, Чыгъ. 34:19, Леб. 27:26, Сан. 3:13, Сан. 8:16, Сан. 18:15-17, Эсг. 15:19,

* 13:4 Абиб ай – сабанла баш къусхан ай (март-апрель).

+ 13:7 Леб. 23:5-8

+ 13:9 Эсг. 6:8, Эсг. 11:18

* 13:13 Жулургъа – орус. заглаживать, искупать (вину); выкупать (напр., крепостного).

+ 13:14 Чыгъ. 12:26, Эсг. 6:20

+ 13:17 Сан. 14:1-4

+ 13:19 Жар. 50:25

+ 13:20 Сан. 33:6

+ 13:21 Чыгъ. 40:34, Сан. 9:15, Сан. 10:34, Эсг. 1:33

+ 14:2 Сан. 33:7

* 14:6 Мажар – орус. колесница.

+ 14:8 Сан. 33:3

+ 14:14 Эсг. 1:30, Эсг. 3:22,

+ 15:11 Эсг. 3:24, Эсг. 33:26,

+ 15:15 Сан. 14:14, Сан. 22:2-4,

+ 15:20 Чыгъ. 2:4-8, Сан. 12, Сан. 20:1, Сан. 26:59, Эсг. 24:9,

+ 15:22 Жар. 16:7, Сан. 33:8

* 15:23 Мара сёзню магъанасы – «ачы татыу».

+ 15:27 Сан. 33:9

* 16:1 Бёдене – орус. перепел, перепёлка.

+ 16:1 Сан. 33:1

+ 16:3 Сан. 14:2, Сан. 20:3, Сан. 11:4-5

+ 16:7 Сан. 16:11

+ 16:13 Сан. 11:31, Сан. 11:7-9

* 16:16 Омер къуюлгъан затланы ёлчесиди. 1 омер – 2,2 литрге тенгди.

+ 16:16 Чыгъ. 16:36

+ 16:23 Чыгъ. 20:8-11

* 16:31 «Манна» сёз оригиналда «Бу не затды?» дегенден келеди.

* 16:31 Гёлендир – орус. кориандр.

+ 16:35 Сан. 14:33, Эсг. 8:2,

* 16:36 Эфа къуюлгъан затланы ёлчесиди. 1 эфа – 22 литрге тенгди.

+ 17:1 Сан. 33:12, Сан. 33:14

+ 17:2 Сан. 20:3-5

+ 17:4 Сан. 14:10

+ 17:6 Сан. 20:7-11

* 17:7 Масса атны магъанасы – «сынау», Мериба атны магъанасы – «тырман этиу».

+ 17:8 Жар. 36:12, Сан. 13:30, Сан. 24:20, Эсг. 25:17-18,

* 17:15 Яхве-Нисси дегенни магъанасы – «Раббий мени байрагъымды».

+ 18:1 Чыгъ. 3:1

* 18:3 Гершом атны магъанасы – «Анда киргинчи́».

* 18:4 Элиезер атны магъанасы – «Аллахым болушлукъчуду».

+ 18:18 Сан. 11:14, Эсг. 1:12

+ 18:21 Эсг. 16:18,

+ 18:25 Эсг. 1:15

+ 18:26 Эсг. 1:17

+ 19:2 Сан. 33:15

+ 19:4 Эсг. 32:11

+ 19:5 Эсг. 7:6, Эсг. 14:2, Эсг. 26:18, Чыгъ. 9:29, Эсг. 10:14

+ 19:6 Эсг. 14:21,

+ 19:8 Чыгъ. 24:3

+ 19:10 Сан. 11:18

+ 19:22 Леб. 10:1-3

• 20:1 Эсг. 5:6-21

+ 20:2 Леб. 26:13

+ 20:3 Эсг. 32:39,

+ 20:4 Леб. 19:4, Леб. 26:1, Эсг. 27:15

+ 20:5 Чыгъ. 34:14, Эсг. 4:24, Эсг. 6:15, Чыгъ. 34:7, Сан. 14:18

+ 20:6 Эсг. 5:10, Эсг. 7:9

+ 20:7 Леб. 19:12, Леб. 24:10-16

+ 20:8 Жар. 2:2, Чыгъ. 31:14-17, Леб. 19:30, Леб. 23:3, Леб. 26:2, Сан. 15:32-36,

+ 20:12 Леб. 19:3, Эсг. 27:16,

+ 20:13 Жар. 9:6, Леб. 24:17,

+ 20:14 Леб. 18:20, Леб. 20:10, Эсг. 22:22,

+ 20:15 Леб. 19:11,

+ 20:16 Чыгъ. 23:1, Эсг. 19:16-20,

+ 20:19 Эсг. 5:27,

+ 20:25 Эсг. 27:5-6,

+ 21:2 Леб. 25:39-40, Эсг. 15:12,

+ 21:6 Эсг. 15:16-17

+ 21:12 Жар. 9:6, Леб. 24:17, Сан. 35:31

+ 21:13 Эсг. 19:4-5, Сан. 35:11, Сан. 35:22,

+ 21:16 Эсг. 24:7

+ 21:17 Леб. 20:9,

* 21:22 Тазир – адамны айыбына, терслигине жолукъдурур ючюн салыннган ахча тёлеу; орус. – штраф.

+ 21:25 Леб. 24:19-20, Эсг. 19:21,

+ 21:28 Жар. 9:5

+ 21:30 Сан. 35:31

+ 21:34 Леб. 24:18

+ 22:16 Эсг. 22:28-29

+ 22:18 Леб. 19:31, Леб. 20:27, Эсг. 18:10-12

+ 22:19 Леб. 18:23, Леб. 20:15, Эсг. 27:21

+ 22:21 Чыгъ. 23:9, Леб. 19:33, Эсг. 24:17

+ 22:22 Эсг. 27:19,

* 22:25 Къозлау – ёнгкючге берилген ахчагъа къошулгъан процентле.

+ 22:25 Леб. 25:35-37, Эсг. 23:19,

* 22:26 Жюк – борч тёленнгинчи дери ёнгкючге алыннган зат; орус. – залог.

+ 22:26 Эсг. 24:13

+ 22:29 Чыгъ. 13:2, Чыгъ. 13:11-16

+ 22:30 Леб. 22:27

+ 22:31 Леб. 7:24, Леб. 22:8

+ 23:1 Чыгъ. 20:16

+ 23:3 Леб. 19:15

+ 23:4 Эсг. 22:1

+ 23:6 Чыгъ. 22:21-22,

+ 23:7 Леб. 19:16, Эсг. 27:25,

+ 23:8 Эсг. 16:19,

+ 23:9 Чыгъ. 22:21

+ 23:11 Леб. 25:2-7

+ 23:12 Чыгъ. 20:9-10

+ 23:14 Сан. 28:16-31, Эсг. 16:1-17

+ 23:15 Чыгъ. 12:15, Чыгъ. 34:20

+ 23:16 Чыгъ. 34:22, Эсг. 16:9, Леб. 23:33-43, Сан. 29:12-39, Эсг. 16:13-15, Эсг. 31:10-11

+ 23:17 Чыгъ. 34:23

+ 23:19 Чыгъ. 34:26, Эсг. 26:2, Чыгъ. 34:26, Леб. 22:28, Эсг. 14:21, Эсг. 22:6

+ 23:20 Чыгъ. 14:9,

+ 23:22 Жар. 12:3, Эсг. 30:7

+ 23:23 Чыгъ. 33:2, Эсг. 7:1,

* 23:24 Менгир – мажюсюле табыннган сыйлы таш.

+ 23:24 Чыгъ. 20:5, Сан. 33:52

+ 23:25 Эсг. 7:15

+ 23:26 Эсг. 7:14

+ 23:27 Эсг. 2:25, Эсг. 28:7,

+ 23:28 Эсг. 7:20,

+ 23:29 Эсг. 7:22

+ 23:31 Жар. 15:18, Сан. 34:1-12, Эсг. 11:24,

+ 23:33 Чыгъ. 34:12, Эсг. 7:16,

+ 24:1 Чыгъ. 6:23, Сан. 11:16

+ 24:3 Чыгъ. 19:8

+ 24:10 Жар. 32:30, Чыгъ. 33:20,

+ 24:12 Чыгъ. 31:18

+ 24:13 Сан. 11:28, Сан. 14:6, Сан. 27:18

+ 24:17 Чыгъ. 24:1, Эсг. 4:24,

+ 24:18 Чыгъ. 34:28,

• 25:1 Чыгъ. 35:4-9

* 25:7 Эфод – тыш кийим.

+ 25:8 Леб. 26:11-12,

• 25:10 Чыгъ. 37:1-9

+ 25:10 Эсг. 10:1

* 25:13 Къурукъ – орус. шест (толстый).

* 25:18 Керуб – уллу мёлек.

+ 25:22 Леб. 16:2, Сан. 7:89, Сан. 17:4

• 25:23 Чыгъ. 37:10-16

* 25:25 8 сантиметр.

+ 25:30 Леб. 24:5-9

• 25:31 Чыгъ. 37:17-24

* 25:31 Сырма – былайда орус. чистый, без примеси.

* 25:31 Чечек – былайда орус. бутон.

* 25:33 Сюеккъоз – орус. миндаль.

* 25:39 Бир талант – ауурлукъну ёлчеси, 30 килограммгъа жууукъ.

• 26:1 Чыгъ. 36:8-19

* 26:14 Кёк сахтиян – неда «къонгур делфин тери».

+ 26:14 Чыгъ. 25:5

• 26:15 Чыгъ. 36:20-34

* 26:15 Илкич – былайда орус. бревно, балка.

* 26:26 Аркъау – былайда орус. перекладина.

• 26:31 Чыгъ. 36:35-38

+ 26:31 Леб. 16:2,

* 26:37 Багъана – былайда орус. столб, опора.

• 27:1 Чыгъ. 38:1-7

• 27:9 Чыгъ. 38:9-20

• 27:20 Леб. 24:1-4

+ 27:21 Чыгъ. 33:7

* 28:4 Сарых – орус. тюрбан.

* 28:6 Эфод – ботагъа ушаш, баш дин къуллукъчу киюучю сыйлы гетен тыш кийим.

• 28:6 Чыгъ. 39:1-7

• 28:15 Чыгъ. 39:8-21

* 28:30 Урим бла Тумим – эфодну юсюндеги ёшюнлюкде болгъан эки гитче таш эдиле. Ала Аллах буюргъанны билир ючюн жюрютюлгендиле.

+ 28:30 Леб. 8:8, Сан. 27:21, Эсг. 33:8,

• 28:31 Чыгъ. 39:22-31

* 28:32 Санжох – кийимни къыйыры бла тигилген узун иничге зат; орус. – оторочка.

* 28:36 Тужур – агъачда, сюекде къазылып, салыннган сурат, оюу; орус. – резьба.

* 28:37 Тартма́ – орус. – шнур, шнурок.

+ 28:38 Сан. 18:1

+ 28:39 Леб. 16:4,

• 29:1 Леб. 8

* 29:2 Бидиш – будайны бек сайламасы, бек иги сорту.

+ 29:2 Леб. 2:4

+ 29:7 Чыгъ. 30:30

+ 29:12 Чыгъ. 27:2

+ 29:13 Леб. 3:3-4

+ 29:14 Леб. 4:11-12, Леб. 16:27

+ 29:18 Леб. 1:9

+ 29:25 Чыгъ. 29:18

+ 29:29 Сан. 20:26

+ 29:33 Леб. 22:10

+ 29:36 Чыгъ. 30:26

* 29:37 Бу жерде «сыйлы» деген сёз гюняхсызлыкъны юсюнден айтмайды. Бир затны энчи, айырма болгъанын белгилейди. Аны башха затланы кибик хайырланыргъа жарамагъанын кёргюзтеди.

+ 29:37 Чыгъ. 30:29, Леб. 6:18

• 29:38 Сан. 28:1-8

* 29:40 Эфаны ондан бири – 2 литрге жууукъ.

* 29:40 Хинни тёртден бири – 1 литрге жууукъ.

+ 29:41 Чыгъ. 29:18

+ 29:45 Чыгъ. 25:8

• 30:1 Чыгъ. 37:25-28

+ 30:2 Чыгъ. 27:2

+ 30:9 Леб. 10:1

+ 30:10 Леб. 16:34

+ 30:12 Чыгъ. 38:25, Сан. 1:2-4,

* 30:13 Жарым шекел – 6 грамм кюмюш. 13-чю аятда да алай.

+ 30:13 Леб. 27:25, Сан. 3:47, Сан. 18:16,

+ 30:16 Сан. 31:54

• 30:17 Чыгъ. 40:30-32

+ 30:18 Чыгъ. 38:8

* 30:23 500 шекел – 6 килограмм.

+ 30:25 Чыгъ. 37:29

+ 30:28 Леб. 8:10-11

+ 30:29 Чыгъ. 29:37, Леб. 6:18

+ 30:30 Чыгъ. 29:7, Леб. 8:10

* 30:34 Стакти, оних, халуан – бюгюнлюкде бу ариу ийис берген затла неден этилгенлерини тюзюн киши билмейди.

+ 30:35 Чыгъ. 37:29

• 31:1 Чыгъ. 35:30-35

• 31:12 Чыгъ. 20:8-11

+ 31:14 Чыгъ. 35:2, Сан. 15:32-36

+ 31:17 Жар. 2:22, Чыгъ. 20:8-11

+ 31:18 Чыгъ. 24:12

• 32:1 Эсг. 9:11-19

+ 32:1 Чыгъ. 24:18,

+ 32:9 Эсг. 10:16

+ 32:10 Сан. 14:12

+ 32:11 Дан 9:15

+ 32:13 Жар. 22:16-17, Жар. 26:4

+ 32:14 Сан. 14:20, Жюн 3:10

+ 32:20 Эсг. 9:21

+ 32:27 Эсг. 13:6-9

+ 33:2 Чыгъ. 23:23

+ 33:3 Чыгъ. 3:8

* 33:4 Жасаныучу затла – алтын-кюмюш эм башха омакъ затла.

+ 33:5 Сан. 16:21

+ 33:7 Чыгъ. 27:21

+ 33:16 Чыгъ. 19:5, Сан. 23:9

+ 33:20 Жар. 32:30,

• 34:1 Эсг. 10:1-4

+ 34:3 Чыгъ. 19:12-13

+ 34:6 Сан. 14:17-18, Жюн 4:3

+ 34:7 Чыгъ. 20:5-6, Эсг. 5:9

+ 34:12 Чыгъ. 23:33

+ 34:13 Чыгъ. 23:24, Эсг. 7:5

+ 34:14 Чыгъ. 20:5

+ 34:15 Сан. 25:2

+ 34:16 Эсг. 7:3-4,

+ 34:17 Чыгъ. 20:4

+ 34:18 Чыгъ. 12:14, Леб. 23:6

+ 34:19 Чыгъ. 13:2, Чыгъ. 13:11-16

+ 34:20 Чыгъ. 23:15

+ 34:21 Чыгъ. 20:8-11

+ 34:23 Чыгъ. 23:17

+ 34:25 Чыгъ. 23:18, Эсг. 16:4

+ 34:26 Чыгъ. 23:19, Леб. 22:28, Эсг. 14:21

+ 34:28 Чыгъ. 24:18

+ 35:2 Чыгъ. 20:8-11, Чыгъ. 31:14

• 35:4 Чыгъ. 25:1-7

* 35:7 Кёк сахтиян – неда «къонгур делфин териле».

+ 35:7 Чыгъ. 25:5

+ 35:23 Чыгъ. 25:5

• 35:30 Чыгъ. 31:1-6

* 35:31 Санагъат – жашауну, тёгерекде барлыкъны чыгъарма суратлау сыфатла бла кёргюзтмеклик; бир затны къол амал бла этиучю, профессионал иш; орус. – искусство, ремесло.

• 36:8 Чыгъ. 26

+ 36:19 Чыгъ. 25:5

• 37:1 Чыгъ. 25:10-20

+ 37:1 Эсг. 10:3

• 37:10 Чыгъ. 25:23-29

• 37:17 Чыгъ. 25:31-39

• 37:25 Чыгъ. 30:1-5

+ 37:29 Чыгъ. 30:22-25, Чыгъ. 30:34-38

• 38:1 Чыгъ. 27:1-8

* 38:1 2,5 метрге жууукъ

* 38:1 1,5 метрге жууукъ.

* 38:4 Чалдиш – былайда орус. решетка, сетка.

+ 38:8 Чыгъ. 30:18

• 38:9 Чыгъ. 27:9-19

* 38:11 50 метрге жууукъ.

* 38:12 25 метрге жууукъ.

* 38:14 7,5 метрге жууукъ. 15-чи аятда да алай.

* 38:18 10 метрге жууукъ.

* 38:18 2,5 метрге жууукъ.

* 38:24 29 талант бла 730 шекел – 1 тоннагъа жууукъ.

* 38:25 100 талант бла 1775 шекел – 3,4 тоннагъа жууукъ.

+ 38:25 Чыгъ. 30:12

* 38:26 Жарым шекел – 6 граммгъа жууукъ.

+ 38:26 Сан. 1:46, Сан. 2:32, Сан. 26:51

* 38:27 100 талант – 3,4 тоннагъа жууукъ.

* 38:28 1775 шекел – 20 килограммгъа жууукъ.

* 38:29 70 талант бла 2400 шекел – 2,5 тоннагъа жууукъ.

• 39:1 Чыгъ. 28:6-43

+ 39:34 Чыгъ. 25:5

+ 40:34 Чыгъ. 13:21,

+ 40:36 Сан. 9:17-22

+ 1:2 Леб. 6:8-13

+ 1:9 Чыгъ. 29:18

* 1:12 Уча – союлгъан эм ичи кетерилген малны тёммеги; орус. туша (животного).

+ 1:13 Леб. 1:9

* 1:14 Къумру – орус. горлица.

+ 1:14 Леб. 5:7, Леб. 12:8, Леб. 14:4, Леб. 15:14, Леб. 15:29, Сан. 6:10

+ 1:17 Жар. 15:10, Леб. 1:9

* 2:1 Бидиш – будайны бек сайламасы, бек иги сорту.

+ 2:1 Леб. 6:14-18, Сан. 15:4-9

* 2:2 Эсгертиу юлюш – къурман толусунлай Аллахныкъы болгъанын эсгертиуге, къурманны жалан да бир кесегин символ халда кюйдюргендиле.

+ 2:2 Леб. 1:9

+ 2:3 Леб. 7:10, Леб. 10:13

+ 2:4 Чыгъ. 29:2

+ 2:5 Леб. 6:21

+ 2:9 Леб. 1:9

+ 2:11 Леб. 6:17

+ 2:12 Чыгъ. 23:19

* 2:13 Бирге ашалгъан туз адамланы арасында келишиуню бузулмазлыгъыны белгиси болгъанды (къ. Сан. 18:19).

+ 2:13 Сан. 18:19,

+ 2:14 Леб. 23:14

+ 2:16 Леб. 2:1, Леб. 1:9

+ 3:1 Леб. 7:11-21, Леб. 7:29-34

+ 3:5 Леб. 1:9

+ 3:11 Леб. 1:9, Леб. 21:6, Сан. 28:2,

+ 3:16 Леб. 1:9, Леб. 7:23

+ 3:17 Жар. 9:4, Леб. 7:26, Леб. 17:10, Эсг. 12:23-24,

+ 4:2 Леб. 5:15, Сан. 15:22-29

* 4:3 Биреуню къуллукъгъа салгъан заманда аны майлагъан эте эдиле. Аллай майлау файхамбарлагъа, патчахлагъа эм дин къуллукъчулагъа этиле эди (къ. [8] баш).

+ 4:7 Чыгъ. 30:1-2

+ 4:11 Чыгъ. 29:14, Леб. 6:11, Леб. 9:11, Леб. 16:27, Сан. 19:3, Сан. 19:5

* 4:12 Къонуш – лагерь; чатырлада бир бёлек заманнга дери адамла тохтагъан жер.

+ 4:13 Сан. 15:24-25

+ 4:17 Сан. 19:4

+ 4:27 Сан. 15:27

+ 4:31 Леб. 1:9

+ 5:2 Леб. 11

+ 5:3 Леб. 12

+ 5:7 Леб. 1:14, Леб. 12:8

* 5:11 2 литрге жууукъ.

+ 5:11 Сан. 5:15

+ 5:13 Леб. 2:3

* 5:15 Оригиналда: «кюмюш шекелле, Сыйлы Жерни шекеллери бла». Сыйлы Жерни шекели – Сыйлы Чатырда бла Табыныучу Юйде жумушлада дин къуллукъчула хайырланнган ёлче, 11,5 граммгъа жууукъ.

+ 5:15 Леб. 4:2, Леб. 4:27, Сан. 15:22-29

+ 5:16 Леб. 6:5, Леб. 22:14, Леб. 27:13, Леб. 27:15, Леб. 27:27, Леб. 27:31, Сан. 5:7

+ 6:2 Чыгъ. 23:4, Леб. 19:11

+ 6:5 Сан. 5:7

+ 6:9 Леб. 1:2-17

+ 6:10 Чыгъ. 28:39-43

+ 6:11 Леб. 4:2

+ 6:14 Леб. 2

+ 6:17 Леб. 2:11

* 6:18 Бу жерде «сыйлы» деген сёз гюняхсызлыкъны юсюнден айтмайды. Бир затны энчи, айырма болгъанын белгилейди. Аны башха затланы кибик хайырланыргъа жарамагъанын кёргюзтеди.

+ 6:18 Чыгъ. 29:37, Леб. 6:18

* 6:20 2 литрге жууукъ.

+ 6:21 Леб. 2:5, Леб. 1:9

+ 6:22 Чыгъ. 29:23-25

+ 6:25 Леб. 4

+ 6:28 Леб. 11:32, Леб. 15:12

+ 6:30 Леб. 16:27

+ 7:1 Леб. 5:14

+ 7:7 Леб. 14:13

+ 7:9 Леб. 2:4-5

+ 7:10 Леб. 2:3

+ 7:11 Леб. 3

+ 7:12 Леб. 2:4, Сан. 6:15

* 7:13 Гюттю – табада неда кюлде бишген гитче гыржынчыкъ; орус. лепёшка.

+ 7:15 Леб. 22:29-30

+ 7:16 Леб. 19:5-8

+ 7:20 Леб. 22:3

+ 7:23 Леб. 3:16-17

+ 7:24 Леб. 17:15

+ 7:26 Жар. 9:4, Леб. 3:17, Леб. 7:26, Леб. 17:10-11, Леб. 17:14, Эсг. 12:23-24,

+ 7:31 Сан. 6:20

• 8:1 Чыгъ. 29:1-36

* 8:2 Майлау – орус. помазание.

* 8:7 Эфод – ботагъа ушаш, баш дин къуллукъчу киюучю, гетен къумачдан тигилген, сыйлы тыш кийим.

* 8:8 Урим бла Туммим ташла Аллахны буйругъун билир ючюн хайырланнгандыла.

+ 8:8 Чыгъ. 28:30

+ 8:9 Чыгъ. 28:36

+ 8:10 Чыгъ. 30:26-29, Сан. 7:1

+ 8:12 Чыгъ. 30:30

+ 8:15 Чыгъ. 27:2

+ 8:16 Леб. 3:3-4

+ 8:17 Леб. 4:11-12

+ 8:21 Леб. 1:9

+ 8:23 Леб. 14:14-17

* 9:4 Бугъа – оригиналда жазылгъан сёз «ийнек» магъананы да тутады. Аны кибик, 18 эм 19 аятлада.

* 9:6 Раббийни аламатлыгъы – Раббийни адамлагъа жууукълашып, тюрлю сейирлик халлада кёрюннгени. Аны кибик, 23 аятда.

+ 9:11 Леб. 4:11-12, Сан. 19:5

+ 9:23 Сан. 6:22-27

* 10:1 Дин къуллукъчула, ладан ийис чыгъарыр ючюн, мыдыхны Сыйлы Чатырны арбазында тургъан къурман жерден алыргъа керек эдиле (къ. 16:12). Баям, Харунну уланлары мыдыхны бир башха жерден алгъан болур эдиле. Дагъыда, Харунну уланлары эсирип да болур эдиле, нек дегенде, 9-чу аятда Раббий дин къуллукъчулагъа чагъыр неда сыра ичмезге буюрады.

+ 10:1 Чыгъ. 6:23, Чыгъ. 30:9

+ 10:2 Сан. 11:1, Сан. 16:35, Сан. 3:4, Сан. 26:61

+ 10:3 Чыгъ. 19:22

+ 10:4 Чыгъ. 6:18, Чыгъ. 6:22

+ 10:6 Леб. 21:10

+ 10:7 Леб. 21:10

+ 10:10 Леб. 11:47

+ 10:13 Леб. 2:3

+ 10:16 Леб. 9:3, Леб. 9:15

+ 10:18 Леб. 6:26

• 11:1 Эсг. 14:3-20

* 11:16 Чарлакъ – орус. чайка.

* 11:16 Къыртчыгъа – орус. ястреб.

* 11:19 Байрамжакъ – орус. удод.

+ 11:25 Леб. 13:6, Леб. 13:34, Леб. 14:8, Леб. 14:9, Леб. 14:47, Леб. 15:5, Леб. 16:26, Леб. 16:28, Леб. 17:15, Сан. 19:10, Сан. 31:24

* 11:30 Къаршаякъ – орус. геккон.

* 11:30 Самсар – орус. варан.

+ 11:32 Леб. 15:12, Сан. 19:15

+ 11:33 Леб. 6:28, Леб. 15:12

+ 11:39 Леб. 17:15, Леб. 22:8, Эсг. 14:21

+ 11:44 Леб. 19:2, Леб. 20:7, Леб. 20:26, Леб. 21:8,

+ 11:47 Леб. 10:10,

* 12:2 Хайыз – тиширыуну бала орунундан ай сайын келиучю къан; орус. менструация.

+ 12:2 Леб. 15:19

+ 12:3 Жар. 17:12

+ 12:8 Леб. 1:14,

+ 13:3 Сан. 12:10,

+ 13:6 Леб. 11:25

* 13:30 Темиреу – орус. лишай.

+ 13:34 Леб. 11:25, Леб. 13:6

+ 13:46 Сан. 5:2, Сан. 12:14,

* 13:47 Гетен – орус. лён.

* 14:4 Арзы – орус. кедр.

* 14:4 Иссоп – Исраилде ёсген, майоран хансны бир тюрлюсю.

+ 14:4 Леб. 1:14, Сан. 19:6, Чыгъ. 12:22

+ 14:7 Леб. 16:22

+ 14:8 Леб. 11:25

* 14:10 6,5 литрге жууукъ.

* 14:10 0,3 литрге жууукъ.

+ 14:13 Леб. 7:7

+ 14:14 Леб. 8:23

* 14:21 2 литрге жууукъ.

+ 14:25 Леб. 8:23

+ 14:47 Леб. 11:25

+ 14:49 Леб. 14:4

+ 14:56 Леб. 10:10

+ 15:5 Леб. 11:25

+ 15:12 Леб. 6:28, Леб. 11:32

+ 15:14 Леб. 1:14

+ 15:16 Эсг. 23:10

+ 15:19 Леб. 12:2

+ 15:24 Леб. 18:19

+ 15:25 Леб. 11:47,

+ 15:29 Леб. 1:14

+ 15:31 Сан. 5:3, Сан. 19:13, Сан. 19:20,

+ 16:1 Леб. 10:2

* 16:2 «Мархамат Жер» деп кёчюрюлген, «каппорет» деген чюйют сёз Аллахны ачыуу жумушатылгъан, халкъыны гюняхлары кечилген, ала Аллах бла жарашдырылгъан энчи жерни ангылатады.

+ 16:2 Чыгъ. 26:31, Чыгъ. 30:10, Чыгъ. 25:22

+ 16:4 Чыгъ. 28:39-43,

* 16:8 Оригиналда: «Азазелге». Чюйют тилде бу сёзню магъанасы, баям, «ташланнган теке» болур. Аны магъанасы: бу ташланыргъа белгиленнген теке гюняхланы къуу жерге элтеди. Аны кибик, 10 эм 26 аятлада.

+ 16:13 Чыгъ. 25:21-22

+ 16:18 Чыгъ. 30:10

+ 16:22 Леб. 14:7

+ 16:23 Леб. 6:11

+ 16:26 Леб. 11:25

+ 16:27 Чыгъ. 29:14, Леб. 4:11-12, Леб. 6:30, Леб. 9:11, Сан. 19:5,

+ 16:29 Леб. 23:27-32, Сан. 29:7-11

+ 16:32 Чыгъ. 29:30

* 17:3 Неда: «ийнек».

+ 17:5 Эсг. 12:15-20

+ 17:6 Жар. 8:21, Леб. 1:9

+ 17:9 Эсг. 12:20

+ 17:10 Жар. 9:4-6, Леб. 3:17

+ 17:13 Эсг. 12:16, Эсг. 12:24

+ 17:15 Леб. 11:25, Леб. 11:40

• 18:1 Леб. 20:11-22

+ 18:5 Эсг. 4:1, Эсг. 32:47,

+ 18:8 Эсг. 22:30

+ 18:9 Эсг. 27:22,

+ 18:15 Жар. 38:26

+ 18:17 Эсг. 27:23

+ 18:18 Жар. 29:30, Жар. 30:15

+ 18:19 Леб. 15:24

+ 18:20 Чыгъ. 20:14

+ 18:22 Жар. 19:5,

+ 18:23 Чыгъ. 22:19

+ 18:25 Сан. 35:34,

+ 19:2 Леб. 11:44,

+ 19:3 Чыгъ. 20:8-12

+ 19:4 Чыгъ. 20:3-5, Эсг. 5:8

+ 19:5 Леб. 7:16-18

* 19:9 Машакъ – сабанда оруудан сора къалгъан къылкъыла.

+ 19:9 Леб. 23:22, Эсг. 24:19, Рут 2:1-2

+ 19:10 Рут 2:1, Рут 2:15

+ 19:11 Чыгъ. 20:15, Леб. 6:2-3,

+ 19:12 Чыгъ. 20:7, Эсг. 5:11,

+ 19:13 Эсг. 24:14-15,

+ 19:15 Чыгъ. 23:2-3, Эсг. 1:17

+ 19:16 Чыгъ. 23:1, Чыгъ. 23:7, Эсг. 27:25,

+ 19:19 Эсг. 22:9

+ 19:26 Жар. 9:4, Леб. 3:17, Леб. 7:26, Леб. 17:10, Эсг. 12:23-24, Эсг. 18:10

+ 19:27 Леб. 21:5

+ 19:28 Леб. 21:5, Эсг. 14:1

+ 19:29 Эсг. 23:17

+ 19:30 Леб. 26:2

+ 19:31 Чыгъ. 22:18, Эсг. 18:11,

+ 19:33 Чыгъ. 22:21

+ 19:34 Чыгъ. 12:49, Леб. 24:22, Сан. 15:16, Эсг. 10:19

* 19:36 Эфа бли хин – ауурлукъну бла объёмну ёлчеулери.

+ 19:36 Эсг. 25:13,

+ 20:2 Леб. 18:21

+ 20:3 Леб. 17:10,

+ 20:4 Эсг. 17:2-5

+ 20:6 Леб. 19:31

+ 20:7 Леб. 11:44

+ 20:9 Чыгъ. 21:17

+ 20:10 Чыгъ. 20:14, Леб. 18:20, Эсг. 22:22,

+ 20:11 Леб. 18:7-16, Эсг. 22:30, Жар. 35:22

+ 20:12 Жар. 38:26

+ 20:13 Леб. 18:22,

+ 20:14 Леб. 18:17, Эсг. 27:23

+ 20:15 Чыгъ. 22:19

+ 20:17 Леб. 18:9,

+ 20:18 Леб. 15:24, Леб. 18:19

+ 20:19 Леб. 18:12-13

+ 20:20 Леб. 18:14

+ 20:21 Леб. 18:16,

+ 20:24 Чыгъ. 3:17

+ 20:25 Леб. 11:2-47, Эсг. 14:4-20

+ 20:26 Леб. 11:44

+ 20:27 Леб. 19:31, Чыгъ. 22:18

+ 21:5 Леб. 19:27

+ 21:6 Леб. 3:11

+ 21:8 Леб. 11:44

+ 21:9 Жар. 38:24

+ 21:10 Леб. 10:6,

+ 21:11 Сан. 19:14

+ 21:12 Леб. 10:7

* 21:18 Сакъат – санларында кемчилиги болгъан, къыяулу адам; орус. калека, инвалид.

+ 21:18 Эсг. 23:1

* 21:20 Шылап – алаша бойлу; орус. карлик.

+ 22:3 Леб. 7:20-21

+ 22:4 Леб. 13:3, Леб. 15:2, Сан. 19:11

+ 22:8 Чыгъ. 22:31, Леб. 11:40, Леб. 17:15

+ 22:10 Чыгъ. 29:33

+ 22:11 Сан. 18:11

+ 22:14 Леб. 6:5

+ 22:20 Эсг. 15:21, Эсг. 17:1,

+ 22:27 Чыгъ. 22:30

+ 22:28 Чыгъ. 23:19, Эсг. 22:6

+ 22:29 Леб. 7:12

+ 22:30 Леб. 7:12-15

+ 22:33 Сан. 15:41

+ 23:3 Чыгъ. 20:8, Чыгъ. 35:2

+ 23:5 Чыгъ. 12:1-13

+ 23:8 Чыгъ. 12:14-20, Чыгъ. 13:3-7

* 23:10 Кюлте – орулгъан басылмагъан мирзеу битимледен этилген бир къысым; орус. сноп.

+ 23:10 Чыгъ. 23:19, Чыгъ. 34:26, Сан. 15:20, Эсг. 26:2

* 23:13 4,5 литрге жууукъ. 17-чи аятда да алай.

* 23:13 1 литрге жууукъ.

+ 23:15 Чыгъ. 23:16, Чыгъ. 34:22, Эсг. 16:9

+ 23:22 Леб. 19:9, Эсг. 24:19, Рут 2:1, Рут 2:15

* 23:24 Сур быргъы – орус. труба (музыкальный инструмент).

+ 23:24 Сан. 29:1-6

* 23:27 Неда: «ораза тутугъуз».

+ 23:27 Леб. 16:29-31, Сан. 29:7-11

+ 23:34 Сан. 29:12-39, Эсг. 16:13-15

+ 23:39 Чыгъ. 23:16

+ 24:2 Чыгъ. 25:31, Чыгъ. 27:20-21

* 24:5 4,5 литрге жууукъ.

+ 24:6 Чыгъ. 25:30

+ 24:12 Сан. 15:34

+ 24:14 Сан. 15:35-36

+ 24:15 Чыгъ. 20:7, Эсг. 5:11

+ 24:17 Жар. 9:6, Чыгъ. 21:12, Сан. 35:31

+ 24:18 Чыгъ. 21:33, Чыгъ. 21:34

+ 24:19 Чыгъ. 21:23-25, Эсг. 19:21,

+ 24:22 Чыгъ. 12:49, Леб. 19:34, Сан. 15:16, Эсг. 10:19

• 25:1 Чыгъ. 23:10-11

* 25:3 Сипи – орус. лоза.

+ 25:3 Леб. 26:34-35

+ 25:9 Леб. 23:27

+ 25:15 Леб. 27:17-24

+ 25:21 Эсг. 28:8

+ 25:25 Рут 3:9, Рут 4:3-6, Сан. 27:11,

+ 25:28 Леб. 27:19-21

+ 25:32 Сан. 35:2,

+ 25:36 Чыгъ. 22:25-27, Эсг. 15:7-8

+ 25:39 Эсг. 24:14

+ 25:40 Чыгъ. 21:2, Эсг. 15:12

+ 25:54 Чыгъ. 21:2, Эсг. 15:12

• 26:1 Эсг. 11:13-15, Эсг. 28:1-14

+ 26:1 Чыгъ. 20:4-5, Чыгъ. 23:24

+ 26:2 Леб. 19:30

+ 26:4 Эсг. 11:14, Эсг. 28:12,

+ 26:8 Эсг. 32:30,

+ 26:13 Чыгъ. 20:2, Эсг. 5:6

• 26:14 Эсг. 28:15-68

* 26:16 Безгек – сууукъ болгъандача, къалтыратып аурутхан ауруу; орус. лихорадка.

+ 26:16 Эсг. 28:22,

+ 26:21 Жар. 4:15,

+ 26:22 Эсг. 32:24

* 26:26 Дыккы – аз, къолайсыз, жарлы.

+ 26:29 Эсг. 28:53,

+ 26:32 Эсг. 29:24,

+ 26:33 Эсг. 4:27, Эсг. 28:64,

+ 26:34 Чыгъ. 23:10-11, Леб. 25:2-7,

+ 26:40 Дан 9:4-5

* 26:41 Сюннет этилмеген жюрекле – бу сёзле Аллахха бойсунмагъан адамланы белгилейдиле.

* 27:2 Нюзюр – ант этмеклик, сёз бермеклик, жюкленмеклик; орус. торжественное обещание, обет.

+ 27:2 Сан. 30,

* 27:3 11,5 граммгъа жууукъ; аны кибик 25 аятда.

* 27:3 580 граммгъа жууукъ; аны кибик 16 аятда.

* 27:4 350 граммгъа жууукъ.

* 27:5 230 граммгъа жууукъ.

* 27:5 115 граммгъа жууукъ.

* 27:6 57 граммгъа жууукъ.

* 27:6 35 граммгъа жууукъ.

* 27:7 173 граммгъа жууукъ.

+ 27:13 Леб. 6:5

* 27:16 220 литрге жууукъ.

+ 27:17 Леб. 25:15

+ 27:20 Леб. 25:28

+ 27:21 Сан. 18:14

* 27:25 0,5 граммгъа жууукъ.

+ 27:25 Чыгъ. 30:13

+ 27:26 Чыгъ. 13:2, Чыгъ. 13:11-16

+ 27:27 Леб. 6:5

+ 27:29 Сан. 21:2,

+ 27:30 Сан. 18:21, Эсг. 14:22

+ 27:31 Леб. 6:5

* 1:1 Жазны ортасында.

+ 1:1 Чыгъ. 19:1, Чыгъ. 25:22

+ 1:2 Чыгъ. 30:12-14, Чыгъ. 38:26, Сан. 26:2,

+ 1:5 Сан. 7:30

+ 1:6 Сан. 7:36

+ 1:7 Чыгъ. 6:23, Рут 4:20,

+ 1:8 Сан. 7:18

+ 1:9 Сан. 7:24

+ 1:10 Сан. 7:48

+ 1:11 Сан. 7:60

+ 1:12 Сан. 7:66

+ 1:13 Сан. 7:72

+ 1:14 Сан. 7:42

+ 1:15 Сан. 7:78

* 1:16 Бачама – халкъны таматасы, башчысы; орус. вождь.

+ 1:21 Сан. 26:7

+ 1:23 Сан. 26:14

+ 1:25 Сан. 26:18

+ 1:27 Сан. 26:22

+ 1:29 Сан. 26:25

+ 1:31 Сан. 1:27

+ 1:33 Сан. 26:37

+ 1:35 Сан. 26:34

+ 1:37 Сан. 26:41

+ 1:39 Сан. 26:43

+ 1:41 Сан. 26:47

+ 1:43 Сан. 26:50

+ 1:46 Чыгъ. 38:26, Сан. 26:51

+ 1:53 Сан. 8:19, Сан. 16:46, Сан. 18:5,

+ 2:3 Сан. 1:7

+ 2:9 Сан. 10:14

+ 2:16 Сан. 10:18-20

+ 2:17 Сан. 10:17, Сан. 10:21

+ 2:24 Сан. 10:22-24

+ 2:31 Сан. 10:25-27

+ 2:32 Чыгъ. 38:26, Сан. 1:46, Сан. 26:51

+ 2:33 Сан. 1:47-53

+ 3:2 Чыгъ. 6:23

+ 3:4 Леб. 10:2,

+ 3:6 Сан. 18:2

+ 3:9 Сан. 8:19, Сан. 18:6

+ 3:10 Сан. 16:40,

+ 3:13 Чыгъ. 13:2, Чыгъ. 13:11-16

+ 3:17 Жар. 46:11, Чыгъ. 6:16-19, Чыгъ. 10:2

+ 3:23 Сан. 1:53

+ 3:25 Сан. 4:24-26

* 3:31 Чырахтан – юсюне чыракъла салыннган зат; орус. подсвечник.

+ 3:31 Сан. 4:4, Сан. 4:15

+ 3:32 Сан. 4:16

* 3:36 Илкич – орус. жердь.

+ 3:36 Сан. 4:31-32

+ 3:39 Сан. 26:62

* 3:47 Гера – ауурлукъ ёлчеледен эм гитчеси, 0,6 граммгъа жууукъ.

+ 3:47 Чыгъ. 13:13, Сан. 18:15-16, Чыгъ. 30:13

+ 4:3 Сан. 8:24-25,

* 4:6 Къурукъ – орус. жердь, шест.

+ 4:6 Чыгъ. 25:5

+ 4:16 Сан. 3:32

+ 4:24 Сан. 3:25-26

* 4:31 Багъана – орус. столб, опора.

+ 4:31 Сан. 3:36-37

+ 5:2 Леб. 13:3, Леб. 15:2, Леб. 13:46

+ 5:3 Леб. 15:31

+ 5:6 Леб. 6:2-3

+ 5:7 Леб. 5:5, Леб. 6:5

* 5:13 Айгъакъланыргъа – орус. вскрываться, обнаруживаться, выявляться.

+ 5:13 Чыгъ. 20:14, Леб. 18:20

* 5:15 2 литрге жууукъ.

+ 5:15 Леб. 5:11

* 5:17 Тапхыч – юйню тюбю, пол.

* 6:1 Нюзюр – ант этмеклик, сёз бермеклик; орус. торжественное обещание, обет.

+ 6:6 Леб. 21:11

* 6:10 Къумру – орус. горлица.

+ 6:10 Леб. 1:14, Леб. 5:7

+ 6:14 Леб. 3:6, Леб. 4:32

* 6:15 Бидиш – будайны бек сайламасы, бек иги сорту.

+ 6:15 Леб. 2:4

+ 6:19 Чыгъ. 29:23-24

+ 6:20 Леб. 7:31

+ 6:23 Леб. 9:23, Эсг. 21:5,

+ 7:1 Чыгъ. 40:17, Леб. 8:10

+ 7:7 Сан. 4:25

+ 7:8 Сан. 4:31

+ 7:9 Сан. 3:31

+ 7:12 Чыгъ. 6:23, Сан. 1:7

+ 7:14 Чыгъ. 30:34-35

+ 7:15 Леб. 1:2-3

+ 7:16 Леб. 4:23-24

+ 7:17 Леб. 3:1

+ 7:18 Сан. 1:8

+ 7:24 Сан. 1:9

+ 7:30 Сан. 1:5

+ 7:36 Сан. 1:6

+ 7:42 Сан. 1:14

+ 7:48 Сан. 1:10,

+ 7:54 Сан. 1:10

+ 7:60 Сан. 1:11

+ 7:66 Сан. 1:12

+ 7:72 Сан. 1:13

+ 7:78 Сан. 1:15

* 7:89 «Мархамат Жер» деп кёчюрюлген чюйют сёз «каппорет» Аллахны ачыуу жумушатылгъан, халкъыны гюняхлары кечилген, ала Аллах бла жарашдырылгъан энчи жерни ангылатады.

* 7:89 Керуб – уллу мёлек.

+ 7:89 Чыгъ. 25:22

+ 8:7 Сан. 19:9, Сан. 19:17

+ 8:8 Леб. 2:1

+ 8:14 Сан. 3:45

+ 8:16 Чыгъ. 13:2, Чыгъ. 13:11-16

+ 8:19 Сан. 3:9, Сан. 1:53

+ 8:24 Сан. 4:3,

+ 9:2 Чыгъ. 12:1, Леб. 23:5

+ 9:6 Леб. 21:1, Сан. 5:2

+ 9:11 Чыгъ. 12:6,

+ 9:12 Чыгъ. 12:46,

+ 9:14 Чыгъ. 12:48-49

+ 9:15 Чыгъ. 13:21, Чыгъ. 40:17

+ 9:17 Чыгъ. 40:36

* 10:1 Сур быргъы – орус. труба (музыкальный инструмент).

* 10:5 Къуугъун – орус. тревога, клич.

+ 10:5 Сан. 2:3-9

+ 10:6 Сан. 2:10-16

+ 10:9 Сан. 31:6,

+ 10:10 Сан. 29:1, Сан. 28:11-15

+ 10:12 Жар. 21:21

+ 10:14 Сан. 2:9, Сан. 1:7-9

+ 10:17 Сан. 2:17

+ 10:18 Сан. 2:10-16

+ 10:21 Сан. 4:4-15, Сан. 7:9

+ 10:22 Сан. 2:18-24

+ 10:25 Сан. 2:25-31

+ 10:29 Чыгъ. 2:18, Жар. 12:7, Жар. 32:12

+ 10:34 Чыгъ. 13:21

+ 11:1 Леб. 10:2, Сан. 16:35

* 11:3 Табера атны магъанасы – «ёртен».

* 11:4 Пасыкъ – орус. негодный человек, негодяй.

+ 11:4 Чыгъ. 12:38,

+ 11:6 Сан. 21:5

+ 11:8 Чыгъ. 16:13, Чыгъ. 16:15-31

+ 11:14 Чыгъ. 18:18, Эсг. 1:9

+ 11:15 Жюн 4:3

+ 11:16 Чыгъ. 24:1, Эсг. 1:15

+ 11:18 Чыгъ. 19:10

+ 11:21 Чыгъ. 12:37

+ 11:23 Сан. 23:19,

* 11:31 Бёдене – орус. перепел, перепёлка.

+ 11:31 Чыгъ. 16:13

* 11:32 1 000 килограммгъа жууукъ.

+ 11:35 Сан. 33:17

+ 12:6 Жар. 46:2, Дан 8:2

+ 12:8 Чыгъ. 33:11, Чыгъ. 33:19

+ 12:10 Леб. 13:3

+ 12:14 Леб. 13:46, Сан. 5:2

• 13:1 Эсг. 1:19-25

+ 13:1 Сан. 10:12, Жар. 21:21

+ 13:4 Сан. 32:8, Эсг. 1:22

+ 13:7 Сан. 13:31

* 13:17 Хошия атны магъанасы – «къутхарыу». Ешуа атны магъанасы – «Раббий – къутхарыуду».

+ 13:17 Сан. 11:28, Сан. 14:6

* 13:24 Жокку – орус. кисть, гроздь.

* 13:24 Анар – орус. гранат.

+ 13:24 Сан. 32:9, Эсг. 1:24-25

* 13:25 Эшкол сёзню магъанасы – «жокку».

+ 13:30 Чыгъ. 17:8

+ 13:31 Сан. 13:7, Сан. 14:6, Сан. 26:65, Сан. 32:12, Сан. 34:19, Эсг. 1:36,

+ 13:34 Жар. 6:4,

• 14:1 Эсг. 1:26-32

+ 14:2 Чыгъ. 16:3, Сан. 20:3

+ 14:5 Сан. 16:4, Сан. 16:22, Сан. 16:45, Сан. 20:6,

+ 14:6 Чыгъ. 24:13, Сан. 11:28, Сан. 13:31,

* 14:9 Жакъла – биреу жанлы неда бир зат жанлы бол, биреуню неда бир затны къоруула; орус. защищать кого-то, заступаться за кого-то.

+ 14:10 Чыгъ. 17:4

+ 14:12 Чыгъ. 32:10

+ 14:14 Чыгъ. 15:14-15

+ 14:16 Эсг. 9:28

+ 14:17 Чыгъ. 34:6, Чыгъ. 20:5, Эсг. 5:9

• 14:20 Эсг. 1:34-40

+ 14:23 Эсг. 12:9-10,

+ 14:24 Сан. 13:30, Сан. 14:6,

+ 14:29 Сан. 1:2-3

+ 14:30 Сан. 26:64-65

* 14:33 Саякълыкъ – хаулелик, аман айланыучу къылыкъ; орус. распутство, распущенность, разврат.

+ 14:33 Эсг. 1:3, Эсг. 8:2

+ 14:38 Сан. 26:65

• 14:39 Эсг. 1:40-46

+ 14:43 Сан. 13:30

+ 14:45 Сан. 21:3,

+ 15:3 Чыгъ. 29:18, Леб. 1:2-3, Леб. 22:21, Чыгъ. 23:14

+ 15:8 Леб. 3:1

+ 15:10 Леб. 1:9

+ 15:15 Чыгъ. 12:49, Леб. 19:34, Леб. 24:22, Эсг. 10:19

* 15:20 Ындыр – мирзеу басыучу жер; орус. ток, гумно.

+ 15:22 Леб. 4:2, Леб. 4:27, Леб. 5:15

+ 15:24 Леб. 4:13

+ 15:27 Леб. 4:27-28

+ 15:29 Сан. 15:15

+ 15:32 Чыгъ. 35:3

+ 15:34 Леб. 24:12

+ 15:35 Чыгъ. 31:14, Леб. 24:14-16

+ 15:38 Эсг. 22:12,

+ 15:40 Леб. 11:44

+ 15:41 Леб. 22:33

+ 16:1 Чыгъ. 6:16, Чыгъ. 6:18, Чыгъ. 6:21

+ 16:3 Чыгъ. 19:6

+ 16:4 Сан. 14:5

+ 16:7 Леб. 10:1

+ 16:9 Сан. 8:14

+ 16:11 Чыгъ. 16:7-8

+ 16:13 Чыгъ. 2:14

+ 16:21 Чыгъ. 33:5

+ 16:22 Сан. 14:5, Сан. 27:16, Жар. 18:23

+ 16:35 Леб. 10:2, Сан. 11:1

* 16:38 Жассы – жукъа, жайма́; орус. плоский, широкий.

+ 16:40 Сан. 3:10,

+ 16:45 Чыгъ. 33:5, Сан. 14:5

+ 16:46 Леб. 16:12, Сан. 1:53

+ 16:48 Сан. 25:8,

+ 17:4 Чыгъ. 25:22

* 17:5 Чирчик – орус. почка, всход.

* 17:8 Бадам – орус. миндаль.

+ 18:1 Чыгъ. 28:38

+ 18:2 Сан. 3:6-10

+ 18:5 Сан. 1:53

+ 18:7 Чыгъ. 26:31, Леб. 16:2, Сан. 1:51

+ 18:8 Леб. 7:32, Сан. 5:9, Чыгъ. 29:28

+ 18:11 Леб. 22:2, Леб. 22:3, Леб. 22:11-13

+ 18:12 Эсг. 18:4

+ 18:13 Чыгъ. 23:19

+ 18:14 Леб. 27:21, Леб. 27:28

+ 18:15 Чыгъ. 13:2, Чыгъ. 13:11-16, Сан. 3:46-47

+ 18:16 Чыгъ. 30:13

+ 18:17 Чыгъ. 13:2, Чыгъ. 13:11-16

+ 18:18 Чыгъ. 29:26-28

* 18:19 Оригиналда: «бузулмазлыкъ туз кесамат». Бирге ашалгъан туз адамланы арасында кесаматны бузулмазлыгъын белгилей эди. Туз, ашарыкъны аман болгъандан сакълагъаны кибик, кесаматны да бузулмазлыгъын кёргюзтеди (къ. Леб. 2:13).

+ 18:19 Леб. 2:13,

* 18:20 Пай – юлюш; орус. пай, доля, часть.

+ 18:20 Эсг. 10:9, Эсг. 12:12, Эсг. 14:27, Эсг. 18:1-2,

+ 18:21 Леб. 27:30, Эсг. 14:22

+ 19:2 Эсг. 21:3,

+ 19:4 Леб. 4:16-17

+ 19:5 Чыгъ. 29:14, Леб. 4:11-12, Леб. 9:11

* 19:6 Арзы – орус. кедр.

+ 19:6 Чыгъ. 12:22, Леб. 14:4

+ 19:7 Леб. 11:25

+ 19:9 Сан. 8:7

+ 19:10 Леб. 11:25

+ 19:12 Сан. 31:19

+ 19:13 Леб. 15:31

+ 19:15 Леб. 11:32

+ 19:18 Чыгъ. 12:22

+ 19:19 Леб. 11:25

+ 19:20 Леб. 15:31

+ 20:1 Чыгъ. 15:20

+ 20:2 Чыгъ. 17:1-7

+ 20:3 Чыгъ. 16:3, Сан. 14:2

+ 20:6 Сан. 14:5

+ 20:12 Сан. 27:14, Эсг. 31:2

+ 20:14 Жар. 25:24-26, Эсг. 2:4

+ 20:15 Жар. 46:6-7, Чыгъ. 1:11

+ 20:16 Чыгъ. 2:23, Чыгъ. 3:7, Чыгъ. 14:19

+ 20:17 Сан. 21:22, Эсг. 2:27

+ 20:19 Эсг. 2:28

+ 20:22 Сан. 33:37

+ 20:24 Сан. 20:12

+ 20:26 Чыгъ. 28:2, Чыгъ. 29:29

+ 20:28 Сан. 33:38-39, Эсг. 10:6

+ 20:29 Эсг. 34:8

+ 21:1 Сан. 33:40

+ 21:2 Леб. 27:29, Эсг. 7:2, Жар. 28:20

* 21:3 «Хорма» атны магъанасы – жокъ этилиудю.

+ 21:5 Сан. 11:4-6, Сан. 11:20

+ 21:10 Сан. 33:43

+ 21:11 Сан. 33:44

+ 21:12 Эсг. 2:13

+ 21:13 Сан. 22:36,

+ 21:15 Эсг. 2:9, Эсг. 2:18, Эсг. 2:29,

• 21:21 Эсг. 2:24,

+ 21:22 Сан. 20:17, Сан. 20:19

+ 21:24 Эсг. 3:16,

* 21:29 Хемош моаблыланы мажюсю тейрилери болгъанды.

+ 21:29 Рут 1:15,

+ 21:30 Сан. 32:3,

+ 21:32 Сан. 32:1,

+ 21:34 Эсг. 3:1-2

+ 22:2 Чыгъ. 15:15,

+ 22:5 Эсг. 23:4

+ 22:36 Сан. 21:13, Сан. 21:15

+ 23:9 Эсг. 33:28, Чыгъ. 33:16

+ 23:10 Жар. 13:16

+ 23:22 Сан. 24:8

+ 23:24 Жар. 49:9, Жар. 49:27

+ 24:2 Сан. 11:25,

+ 24:8 Сан. 23:22

+ 24:9 Жар. 49:9, Жар. 12:3, Жар. 27:29

+ 24:10 Эсг. 23:5

+ 24:17 Жар. 49:10,

+ 24:20 Жар. 36:12, Чыгъ. 17:8

+ 24:21 Жар. 15:19,

+ 24:24 Дан 11:30, Жар. 10:21, Жар. 10:25

+ 25:1 Сан. 33:49,

+ 25:2 Чыгъ. 34:15

+ 25:3 Сан. 31:16,

+ 25:4 Эсг. 4:3, Эсг. 21:22

+ 25:7 Чыгъ. 6:25

+ 25:8 Сан. 16:48,

+ 25:15 Сан. 31:8

+ 25:17 Сан. 31:2, Сан. 31:7

+ 26:2 Чыгъ. 30:12-14, Чыгъ. 38:26, Сан. 1:2, Сан. 1:3,

+ 26:5 Чыгъ. 6:14,

+ 26:6 Жар. 46:8-9

+ 26:7 Сан. 1:21

+ 26:9 Сан. 16:1-2

+ 26:10 Сан. 16:31-35

+ 26:11 Чыгъ. 6:24

+ 26:12 Жар. 46:10, Чыгъ. 6:15,

+ 26:14 Сан. 1:23

+ 26:15 Жар. 46:16

+ 26:18 Сан. 1:25

+ 26:19 Жар. 38, Жар. 46:12,

+ 26:22 Сан. 1:27

+ 26:23 Жар. 46:13,

+ 26:25 Сан. 1:29

+ 26:26 Жар. 46:14

+ 26:27 Сан. 1:31

+ 26:28 Жар. 46:20

+ 26:33 Сан. 27:1-7

+ 26:34 Сан. 1:35

+ 26:37 Сан. 1:33

+ 26:38 Жар. 46:21,

+ 26:41 Сан. 1:37

+ 26:42 Жар. 46:23

+ 26:43 Сан. 1:39

+ 26:44 Жар. 46:17,

+ 26:47 Сан. 1:41

+ 26:48 Жар. 46:24,

+ 26:50 Сан. 1:43

+ 26:51 Сан. 1:46

+ 26:54 Сан. 33:54

• 26:57 Чыгъ. 6:16-25,

+ 26:60 Чыгъ. 6:23-25

+ 26:61 Леб. 10:2

+ 26:62 Сан. 3:39

+ 26:65 Сан. 14:28-30

• 27:1 Сан. 36:1-12

+ 27:1 Сан. 26:33,

+ 27:3 Сан. 16:1-35, Сан. 16:49

+ 27:11 Рут 4:3-6,

+ 27:12 Эсг. 3:27, Эсг. 32:49

+ 27:13 Сан. 20:24

+ 27:14 Сан. 20:12-13

+ 27:16 Сан. 16:22

+ 27:18 Чыгъ. 24:13

+ 27:19 Эсг. 3:28, Эсг. 31:14

• 28:1 Чыгъ. 29:38-42

+ 28:2 Леб. 3:11, Леб. 21:6, Леб. 1:9

* 28:5 2 литрге жууукъ. 13, 21, 29 аятлада да алай.

+ 28:11 Сан. 10:10

• 28:16 Чыгъ. 13:3-7, Леб. 23:5-8, Эсг. 16:1-8

+ 28:16 Чыгъ. 12:1-13

+ 28:17 Чыгъ. 23:15

• 28:26 Эсг. 16:9-12

+ 29:1 Леб. 23:23-25

+ 29:7 Леб. 16:29-31, Леб. 23:27-32

• 29:12 Леб. 23:33-43, Эсг. 16:13-15

+ 29:39 Леб. 7:16

+ 30:3 Леб. 5:4, Эсг. 23:21,

+ 31:2 Сан. 25:17

+ 31:6 Сан. 10:9

+ 31:8 Сан. 25:15,

+ 31:16 Сан. 25:1-5

+ 31:18 Эсг. 21:10-14

+ 31:19 Сан. 19:12, Сан. 19:22

* 31:22 Тутурукъ – кюмюш бетли, тынч ишлениучю, жумушакъ металл; орус. олово.

+ 31:24 Леб. 11:25, Сан. 19:10

+ 31:50 Чыгъ. 30:12

+ 31:53 Эсг. 20:14

+ 31:54 Чыгъ. 30:16

+ 32:1 Сан. 21:32

+ 32:4 Сан. 21:24, Сан. 21:35

* 32:7 Талпыныргъа – бир затны этерге бек сюерге, кюреширге, итинирге, къызыныргъа; орус. желать чего-то, хотеть что-то, стремиться к чему-то.

+ 32:8 Сан. 13:3-4, Сан. 13:21-33

+ 32:10 Эсг. 1:34-36

+ 32:11 Сан. 14:29

+ 32:12 Сан. 14:6

+ 32:13 Сан. 14:33-35

+ 32:39 Жар. 50:23,

+ 32:41 Эсг. 3:14-15,

+ 33:3 Чыгъ. 14:8

+ 33:4 Чыгъ. 12:12, Чыгъ. 12:29

+ 33:5 Чыгъ. 12:37

+ 33:6 Чыгъ. 13:20

+ 33:7 Чыгъ. 14:2

+ 33:8 Чыгъ. 15:22-23

+ 33:9 Чыгъ. 15:27

+ 33:11 Чыгъ. 16:1

+ 33:14 Чыгъ. 17:1

+ 33:15 Чыгъ. 19:2

+ 33:16 Сан. 11:34

+ 33:17 Сан. 11:35

+ 33:31 Эсг. 10:6

+ 33:33 Эсг. 10:7

+ 33:35 Эсг. 2:8

+ 33:36 Сан. 20:1, Сан. 27:14

+ 33:37 Сан. 20:22

+ 33:38 Сан. 20:28, Эсг. 10:6

+ 33:40 Сан. 21:1

+ 33:43 Сан. 21:10

+ 33:44 Сан. 21:11

+ 33:47 Эсг. 32:49

+ 33:48 Сан. 22:1

+ 33:49 Сан. 25:1

+ 33:52 Чыгъ. 23:24, Эсг. 7:5

+ 33:54 Сан. 26:54

+ 34:7 Сан. 33:37-39

+ 34:12 Жар. 15:18, Чыгъ. 23:31, Эсг. 11:24,

+ 34:19 Сан. 14:6

+ 35:6 Эсг. 4:41-43,

• 35:9 Эсг. 4:41-43, Эсг. 19:1-13,

+ 35:11 Чыгъ. 21:13

+ 35:22 Чыгъ. 21:13

+ 35:25 Чыгъ. 29:7

+ 35:30 Эсг. 17:6, Эсг. 19:15

+ 35:31 Жар. 8:22, Чыгъ. 21:12, Чыгъ. 21:30

+ 35:33 Жар. 9:6

+ 35:34 Леб. 18:25

• 36:1 Сан. 27:1-7,

+ 36:4 Леб. 25:10

* 1:2 Хореб – Синай тауну башха аты.

+ 1:2 Чыгъ. 3:1, Чыгъ. 17:6, Чыгъ. 33:6, Сан. 13:26, Сан. 32:8

* 1:3 Къыш ортасында.

+ 1:3 Сан. 14:33

+ 1:4 Сан. 21:21-35

+ 1:6 Чыгъ. 19:1, Сан. 10:11-12

+ 1:7 Сан. 13:30

+ 1:8 Жар. 12:7, Жар. 26:3, Жар. 28:13

+ 1:9 Чыгъ. 18:18, Сан. 11:14

+ 1:10 Жар. 15:5

+ 1:15 Чыгъ. 18:25, Сан. 11:16

+ 1:16 Леб. 19:15, Эсг. 16:18-19,

+ 1:17 Чыгъ. 23:2-3, Леб. 19:15, Чыгъ. 18:22, Чыгъ. 18:26

• 1:19 Сан. 13, Сан. 14

+ 1:21 Эсг. 31:8,

* 1:28 Оригиналда: «жюрегибизни эритгендиле».

* 1:28 Анакълыла – Кенан жеринде жашагъан, Анакъ атлы атадан чыкъгъан бийик ёсюмлю халкъ.

+ 1:30 Чыгъ. 14:14

+ 1:31 Чыгъ. 19:4, Эсг. 32:11,

+ 1:33 Чыгъ. 13:21

• 1:34 Сан. 14:20-45

+ 1:36 Сан. 14:6-9, Сан. 14:24

+ 1:37 Сан. 20:12, Сан. 27:14

+ 1:38 Чыгъ. 24:13, Сан. 27:18-20

+ 1:46 Сан. 20:1,

+ 2:1 Сан. 14:25, Сан. 21:4

+ 2:5 Жар. 36:8

+ 2:7 Сан. 14:33

* 2:9 Ар – моаб шахар, мында битеу Моаб къыралны белгилейди (къ. 18 аят).

+ 2:10 Сан. 13:23, Эсг. 1:28

+ 2:11 Жар. 14:5, Эсг. 2:11, Эсг. 2:20, Жар. 14:5-6

+ 2:12 Жар. 36:20-30

+ 2:13 Сан. 21:12

+ 2:14 Сан. 14:29-35, Сан. 26:64-65

+ 2:20 Жар. 14:5-6

+ 2:22 Жар. 36:20-30

* 2:23 Кафтор – Крит айрыкамны башха аты.

• 2:24 Сан. 21:21-26

+ 2:25 Чыгъ. 15:14-16, Чыгъ. 23:27

+ 2:27 Сан. 20:17-19

• 3:1 Сан. 21:31-35

+ 3:2 Сан. 21:33-34

+ 3:6 Эсг. 7:2

+ 3:9 Эсг. 4:48,

* 3:11 Неда «саркофаг, таш гулла».

* 3:11 Узунлугъу 4,5 метрге жууукъ, кенглиги 2 метрге жууукъ.

+ 3:11 Жар. 14:5, Эсг. 2:11, Эсг. 2:20,

+ 3:12 Сан. 32:33,

* 3:14 «Яирни эллери».

+ 3:15 Сан. 32:39-41,

+ 3:16 Сан. 21:24,

+ 3:17 Сан. 34:11,

+ 3:19 Сан. 32:17-26,

+ 3:21 Эсг. 7:19,

+ 3:22 Чыгъ. 14:14

+ 3:24 Чыгъ. 15:11

+ 3:26 Сан. 20:12, Эсг. 1:37

+ 3:27 Сан. 20:12, Сан. 27:12-13, Эсг. 31:2, Эсг. 32:52, Эсг. 34:4

+ 3:28 Сан. 27:18-19, Эсг. 1:38

+ 3:29 Сан. 25:5

+ 4:1 Леб. 18:5

+ 4:2 Эсг. 12:32,

+ 4:3 Сан. 25:1-9

+ 4:9 Эсг. 6:7, Эсг. 11:19, Эсг. 32:46,

+ 4:10 Чыгъ. 19:9, Чыгъ. 19:16

+ 4:11 Чыгъ. 20:21,

+ 4:13 Чыгъ. 20:1-17, Эсг. 5:6-21, Чыгъ. 24:12, Чыгъ. 31:18

+ 4:16 Чыгъ. 20:4-5,

+ 4:21 Эсг. 1:37, Эсг. 3:26

+ 4:24 Чыгъ. 20:5, Чыгъ. 24:17, Эсг. 9:3,

+ 4:26 Эсг. 32:1,

+ 4:27 Леб. 26:33, Эсг. 28:64

+ 4:28 Эсг. 28:36,

+ 4:33 Чыгъ. 19:21

+ 4:36 Чыгъ. 24:17

+ 4:39 Чыгъ. 15:11,

• 4:41 Сан. 35:9-34, Эсг. 19:1-13,

+ 4:47 Сан. 21:21-35

+ 4:48 Эсг. 3:9

* 4:49 Араба тенгиз – Тузлу тенгиз.

+ 4:49 Эсг. 3:17

• 5:1 Чыгъ. 20:1-17

+ 5:4 Чыгъ. 33:11

+ 5:5 Чыгъ. 20:18, Чыгъ. 20:21, Чыгъ. 24:2

+ 5:6 Леб. 26:13

+ 5:8 Леб. 19:4, Леб. 26:1, Эсг. 27:15

+ 5:9 Чыгъ. 34:14, Эсг. 4:24, Эсг. 6:15, Чыгъ. 34:7, Сан. 14:18

+ 5:10 Эсг. 7:9

+ 5:11 Леб. 19:12, Леб. 24:10-16

+ 5:12 Чыгъ. 31:14-17, Леб. 19:30, Леб. 23:3, Леб. 26:2, Сан. 15:32-36,

+ 5:16 Леб. 19:3, Эсг. 27:16,

+ 5:17 Жар. 9:6, Леб. 24:17,

+ 5:18 Леб. 18:20, Леб. 20:10, Эсг. 22:22,

+ 5:19 Леб. 19:11,

+ 5:20 Чыгъ. 23:1, Эсг. 19:16-20,

+ 5:22 Чыгъ. 31:18

+ 5:25 Чыгъ. 19:21

+ 5:27 Чыгъ. 20:18-19

+ 5:28 Эсг. 18:17

+ 5:33 Эсг. 10:13

+ 6:3 Жар. 15:5, Жар. 22:17

* 6:4 Неда: «Бизни Раббий Аллахыбыз – бир Аллахды».

+ 6:5 Эсг. 11:13,

+ 6:7 Эсг. 4:9,

+ 6:8 Чыгъ. 13:9, Чыгъ. 13:16, Эсг. 11:18

+ 6:9 Эсг. 11:20

+ 6:13 Эсг. 10:20,

+ 6:15 Чыгъ. 20:5

* 6:16 Къ. Чыгъ. 17:1-7.

+ 6:16 Чыгъ. 17:2,

+ 6:19 Чыгъ. 23:28-30

+ 6:20 Чыгъ. 12:26

+ 6:21 Чыгъ. 20:2

+ 6:25 Эсг. 24:13

+ 7:1 Чыгъ. 23:23

+ 7:2 Сан. 21:2, Эсг. 3:6, Эсг. 20:16-17,

+ 7:3 Чыгъ. 34:15-16,

+ 7:4 Эсг. 6:15

+ 7:5 Чыгъ. 23:24, Чыгъ. 34:13

+ 7:6 Чыгъ. 19:5-6

+ 7:9 Чыгъ. 20:6, Эсг. 5:10

+ 7:12 Жар. 17:2, Жар. 26:3

+ 7:14 Чыгъ. 23:26

+ 7:15 Чыгъ. 9:15, Чыгъ. 15:26, Чыгъ. 23:25

+ 7:16 Чыгъ. 23:33

+ 7:19 Эсг. 3:21,

+ 7:20 Чыгъ. 23:28,

+ 7:22 Чыгъ. 23:29

+ 8:2 Чыгъ. 16:35, Чыгъ. 15:25

* 8:3 Манна – Аллах Исраил улулагъа къуу жерледе берген энчи аш (къ. Чыгъ. 16).

+ 8:3 Чыгъ. 16:14-15, Чыгъ. 16:31,

+ 8:4 Эсг. 29:5,

+ 8:7 Эсг. 11:11

* 8:15 Къ. Чыгъ. 17:6.

+ 8:15 Сан. 21:6, Чыгъ. 17:6, Сан. 20:11

+ 8:16 Чыгъ. 16:5, Чыгъ. 16:31

+ 8:20 Дан 9:11

+ 9:2 Сан. 13:23, Эсг. 1:28

+ 9:3 Чыгъ. 20:5, Чыгъ. 24:17, Эсг. 4:24, Чыгъ. 23:29-31

+ 9:4 Жар. 15:16

+ 9:5 Жар. 50:24

+ 9:8 Чыгъ. 32:4, Чыгъ. 32:10

+ 9:9 Чыгъ. 24:18,

+ 9:10 Чыгъ. 31:18

+ 9:12 Чыгъ. 32:7-10

+ 9:14 Сан. 14:12

* 9:15 Неда: «Биргеме уа кесаматны эки гыйы ташы, хар къолумда бирери, бар эди».

+ 9:18 Чыгъ. 34:28, Чыгъ. 32:11-14

+ 9:21 Чыгъ. 32:20

* 9:22 Табера – къ. Сан. 11:1-3; Масса – къ. Чыгъ. 17:1-7; Киброт-Хатауа – къ. Сан. 11:4-34.

+ 9:22 Чыгъ. 17:7, Сан. 11:3, Сан. 11:34

* 9:23 Къ. Сан. 13.

+ 9:23 Сан. 13:3, Сан. 14:1

+ 9:26 Чыгъ. 32:11-13

+ 9:28 Сан. 14:16

• 10:1 Чыгъ. 34:1-4

+ 10:1 Чыгъ. 25:10

+ 10:2 Чыгъ. 25:16, Чыгъ. 25:21

+ 10:3 Чыгъ. 37:1-9

* 10:4 Оригиналда: «он сёзню».

+ 10:4 Чыгъ. 20:1-17, Эсг. 5:6-21, Чыгъ. 34:28-29

+ 10:5 Чыгъ. 40:20,

+ 10:6 Сан. 33:30-31, Сан. 20:28, Сан. 33:38

+ 10:7 Сан. 33:33

+ 10:8 Сан. 8:14

+ 10:9 Сан. 18:20

+ 10:10 Чыгъ. 34:28

+ 10:11 Чыгъ. 33:1

+ 10:13 Эсг. 5:33

+ 10:14 Чыгъ. 9:29,

* 10:16 Жюрегинги сюннет эт – бу сёзле «Аллахха бойсунуучу адам бол» деген магъананы тутадыла.

+ 10:16 Эсг. 30:6, Чыгъ. 32:9

+ 10:17 Дан 2:47, Дан 11:36,

+ 10:19 Чыгъ. 22:21, Леб. 19:34

+ 10:20 Эсг. 6:13, Эсг. 30:20

+ 10:22 Жар. 46:27, Чыгъ. 1:5, Жар. 15:5, Жар. 22:17

+ 11:4 Чыгъ. 14:27-28

* 11:6 Къ. Сан. 16:1-35.

+ 11:6 Сан. 16:31-33

+ 11:9 Жар. 50:24, Чыгъ. 3:8

+ 11:11 Эсг. 8:7

+ 11:13 Эсг. 6:5,

+ 11:14 Леб. 26:4,

+ 11:18 Чыгъ. 13:9, Чыгъ. 13:16, Эсг. 6:8

+ 11:19 Эсг. 4:9

+ 11:20 Эсг. 6:9

+ 11:24 Жар. 15:18, Чыгъ. 23:31, Сан. 34:1-12,

+ 11:25 Эсг. 7:24

+ 11:26 Эсг. 30:1, Эсг. 30:15

+ 11:27 Леб. 26:1-13, Эсг. 28:2-14

+ 11:28 Леб. 26:14-45, Эсг. 28:15-45

+ 11:29 Эсг. 27:12-13,

+ 11:30 Жар. 12:6

+ 12:3 Чыгъ. 23:24, Чыгъ. 34:13, Эсг. 7:5,

+ 12:7 Эсг. 27:7

+ 12:12 Сан. 18:20, Эсг. 10:9

+ 12:16 Леб. 3:17, Леб. 7:26, Леб. 17:13

+ 12:19 Эсг. 14:27,

+ 12:23 Жар. 9:4, Леб. 3:17, Леб. 7:26, Леб. 17:13

+ 12:32 Эсг. 4:2,

+ 13:5 Эсг. 18:20

+ 13:9 Чыгъ. 32:27-28, Эсг. 17:7

+ 13:10 Эсг. 17:5

* 14:1 Мажюсю бушуу адетле.

+ 14:1 Леб. 19:27-28, Леб. 21:5

+ 14:2 Чыгъ. 19:5

• 14:3 Леб. 11

* 14:20 Ашаргъа жарагъан къурт-къумурсхаланы юсюнден къ. Леб. 11:21,[22].

+ 14:21 Леб. 7:24, Леб. 11:39-40, Чыгъ. 19:6, Чыгъ. 23:19, Чыгъ. 34:26

+ 14:22 Леб. 27:30, Сан. 18:21

+ 14:27 Эсг. 12:19, Сан. 18:20, Эсг. 10:9

+ 14:28 Эсг. 26:12

+ 15:1 Эсг. 31:10,

+ 15:3 Эсг. 23:20

+ 15:6 Эсг. 28:12,

+ 15:8 Леб. 25:35-36,

* 15:12 Неда: «биреу аны сатса».

+ 15:12 Чыгъ. 21:2

+ 15:17 Чыгъ. 21:5-6

+ 15:19 Чыгъ. 13:2, Чыгъ. 13:11-16

+ 15:21 Леб. 22:20

+ 15:23 Леб. 17:13, Эсг. 12:23-24

• 16:1 Чыгъ. 12:1-39, Чыгъ. 13:3-10, Чыгъ. 23:14-17, Леб. 23:4-22, Леб. 23:33-43, Сан. 28:16-31, Сан. 29:12-39

* 16:1 Абиб ай – март-апрель.

+ 16:3 Чыгъ. 12:11

+ 16:4 Чыгъ. 34:25

+ 16:9 Чыгъ. 34:22

+ 16:12 Эсг. 5:15

+ 16:13 Чыгъ. 23:16

+ 16:18 Чыгъ. 18:21, Сан. 11:16, Эсг. 1:16-17

+ 16:19 Чыгъ. 23:2-3, Леб. 19:15, Чыгъ. 23:8,

+ 16:21 Чыгъ. 34:13, Эсг. 7:5

+ 17:1 Леб. 22:20

+ 17:5 Эсг. 13:10

+ 17:6 Сан. 35:30, Эсг. 19:15

+ 17:7 Эсг. 13:9

+ 17:9 Эсг. 19:17

+ 18:2 Сан. 18:20, Эсг. 10:9,

+ 18:3 Леб. 7:30-34

+ 18:4 Сан. 18:12

+ 18:6 Сан. 35:2,

+ 18:9 Леб. 18:26-30, Эсг. 12:29-31

+ 18:10 Леб. 18:21,

+ 18:11 Чыгъ. 22:18, Леб. 19:26, Леб. 19:31

+ 18:16 Чыгъ. 20:19, Эсг. 5:27

+ 18:17 Эсг. 5:28

+ 18:20 Эсг. 13:5,

• 19:1 Сан. 35:9-34, Эсг. 4:41-43,

+ 19:5 Чыгъ. 21:13

+ 19:11 Эсг. 27:24

+ 19:13 Эсг. 21:9

+ 19:14 Эсг. 27:17,

+ 19:15 Сан. 35:30, Эсг. 17:6,

+ 19:16 Чыгъ. 20:16

+ 19:17 Эсг. 17:9, Эсг. 25:1

+ 19:21 Чыгъ. 21:23-25, Леб. 24:19-20,

+ 20:7 Эсг. 24:5

+ 20:14 Сан. 31:7, Сан. 31:9,

+ 20:17 Эсг. 7:2,

+ 21:3 Сан. 19:2,

+ 21:5 Сан. 6:22-27

+ 21:8 Жюн 1:14

+ 21:9 Эсг. 19:13

* 21:13 Бу адетни магъанасы: тиширыу кеси миллетинден айырылып, исраил халкъгъа къошулады.

+ 21:15 Жар. 29:30, Жар. 29:33

+ 21:18 Чыгъ. 20:12, Эсг. 5:16

+ 21:22 Сан. 25:4

+ 22:1 Чыгъ. 23:4

+ 22:6 Чыгъ. 23:19, Леб. 22:28

+ 22:9 Леб. 19:19

* 22:12 Кийимни тёрт мюйюшюндеги тюйюлген чачакъла Аллахны буйрукъларыны юсюнден дайым да эсгертип тургъандыла (къ. Сан. 15:38-39).

+ 22:12 Сан. 15:38

* 22:19 1200 граммгъа жууукъ.

+ 22:22 Чыгъ. 20:14, Леб. 20:10,

* 22:29 600 граммгъа жууукъ.

+ 22:29 Жар. 34:8, Чыгъ. 22:16-17,

+ 22:30 Леб. 18:8, Эсг. 27:20

+ 23:1 Леб. 21:18-20,

* 23:4 Арам-Нахараим – Месопотамияны шимал-батыш жаны.

+ 23:4 Сан. 22:5-6

+ 23:5 Сан. 24:10,

+ 23:7 Жар. 25:24-26, Жар. 36:8, Сан. 20:14, Чыгъ. 22:21, Чыгъ. 23:9

+ 23:10 Леб. 15:1-5

+ 23:14 Леб. 26:12

+ 23:17 Леб. 19:29,

+ 23:20 Чыгъ. 22:25, Эсг. 15:3

+ 23:21 Сан. 30:3,

+ 23:25 Рут 2:2

+ 24:5 Эсг. 20:7,

+ 24:7 Чыгъ. 21:16

+ 24:8 Леб. 13:2

* 24:9 Къ. Сан. 12:10-15.

+ 24:9 Сан. 12:10-15

+ 24:13 Чыгъ. 22:26-27, Эсг. 6:25,

+ 24:14 Леб. 25:39

+ 24:15 Леб. 19:13,

+ 24:17 Чыгъ. 22:21

+ 24:19 Леб. 19:9, Леб. 23:22, Рут 2:1-2

+ 25:1 Эсг. 19:17

+ 25:6 Жар. 38:8, Рут 4:10

+ 25:9 Рут 4:7

+ 25:14 Леб. 19:36

+ 25:17 Чыгъ. 17:8

+ 26:2 Чыгъ. 23:19, Чыгъ. 34:26, Леб. 23:10

* 26:5 Якъуп бир заманны арамлыла ичинде жашагъандан сора Кенаннга келип, кёчгюнчю болуп жашагъанды. Къ. Жар. 28–31 башлары.

+ 26:5 Жар. 46:27, Чыгъ. 1:7

+ 26:6 Чыгъ. 1:11, Чыгъ. 1:14

+ 26:7 Чыгъ. 2:23-25, Чыгъ. 3:9

+ 26:8 Чыгъ. 12:51

+ 26:9 Чыгъ. 3:8

+ 26:12 Леб. 27:30, Эсг. 14:28-29

+ 26:14 Леб. 7:20, Леб. 21:1, Леб. 21:11,

+ 26:15 Чыгъ. 3:8

+ 26:18 Чыгъ. 19:5

+ 26:19 Эсг. 28:1, Чыгъ. 19:6

+ 27:5 Чыгъ. 20:25,

+ 27:7 Эсг. 12:7

+ 27:9 Эсг. 26:18

+ 27:12 Эсг. 11:29,

+ 27:15 Чыгъ. 20:4-5, Чыгъ. 34:17, Эсг. 5:8

+ 27:16 Чыгъ. 20:12, Чыгъ. 21:17, Леб. 19:3

+ 27:17 Эсг. 19:14

+ 27:18 Леб. 19:14

+ 27:19 Чыгъ. 22:21-22

+ 27:20 Леб. 18:8, Эсг. 22:30

+ 27:21 Чыгъ. 22:19, Леб. 18:23

+ 27:22 Леб. 18:9,

+ 27:23 Леб. 18:17, Леб. 20:14

+ 27:24 Эсг. 19:11

+ 27:25 Чыгъ. 23:7, Эсг. 16:19

• 28:1 Леб. 26:1-13, Эсг. 11:13-15

+ 28:1 Эсг. 26:19

+ 28:7 Чыгъ. 23:27

+ 28:8 Леб. 25:20-21

+ 28:9 Чыгъ. 19:6

+ 28:12 Эсг. 11:14, Эсг. 15:6

• 28:15 Леб. 26:14-45

+ 28:15 Дан 9:11,

+ 28:22 Леб. 26:16,

+ 28:27 Чыгъ. 9:10

+ 28:30 Эсг. 20:5-7,

+ 28:36 Эсг. 4:28

+ 28:53 Леб. 26:29,

+ 28:60 Чыгъ. 9:1-12

+ 28:62 Жар. 15:5, Эсг. 10:22

+ 28:64 Леб. 26:33, Эсг. 4:27,

+ 28:68 Эсг. 17:16,

* 29:1 Хореб – Синай тауну башха аты.

+ 29:1 Чыгъ. 19:1-6

+ 29:5 Эсг. 8:4,

+ 29:6 Чыгъ. 15:25, Чыгъ. 16:4, Чыгъ. 17:6

+ 29:7 Сан. 21:21-35

+ 29:8 Сан. 32:33

+ 29:13 Чыгъ. 6:7

+ 29:20 Эсг. 9:14,

* 29:23 Къ. Жар. 18:20–19:29. Содом бла Гоморадан сора да мында эсгерилген Адма бла Себоим шахарла жокъ болгъандыла (къ. Жар. 14:2).

+ 29:23 Жар. 14:2, Жар. 19:24,

+ 29:24 Леб. 26:32,

+ 29:27 Леб. 26:14-39, Эсг. 28:15-68,

+ 30:1 Эсг. 11:26, Леб. 26:40

* 30:6 «Жюрек сюннет этерикди» – бу сёзле «Аллахха бойсунуучу этерикди» деген магъананы тутады.

+ 30:6 Эсг. 10:16,

+ 30:7 Жар. 12:3, Чыгъ. 23:22

+ 30:15 Эсг. 11:26,

+ 30:20 Эсг. 10:20

+ 31:2 Эсг. 34:7, Сан. 20:12, Сан. 27:12-13, Эсг. 3:27

+ 31:3 Эсг. 1:38

+ 31:4 Сан. 21:21-35

+ 31:5 Эсг. 7:2

+ 31:10 Эсг. 15:1, Чыгъ. 23:16

+ 31:14 Эсг. 34:5, Сан. 27:19

+ 31:15 Чыгъ. 33:9, Сан. 12:5

+ 31:16 Чыгъ. 34:15,

+ 31:17 Сан. 14:42,

+ 31:19 Эсг. 32:1-43

+ 31:20 Чыгъ. 3:8

* 32:8 Неда: «Исраилни уланларыны».

+ 32:8 Жар. 11:8,

+ 32:9 Чыгъ. 19:5,

* 32:11 Неда: «балаларын учаргъа юйретеди».

+ 32:11 Чыгъ. 19:4,

* 32:15 Ешурун деген сёзню магъанасы – «тюз ниетли», Исраилни башха аты. Аны кибик 33:5,[26] аятлада.

+ 32:24 Леб. 26:22,

+ 32:30 Леб. 26:8,

* 32:32 Содомну бла Гоморраны адамлары гюняхлы жашаулары бла белгили болгъандыла (къ. Жар. 19).

+ 32:32 Жар. 18:20

* 32:39 Оригиналда: «Мен, Менме Ол».

+ 32:39 Чыгъ. 20:3,

+ 32:41 Эсг. 32:41,

+ 32:43 Жар. 4:10-12,

+ 32:46 Эсг. 4:9

+ 32:47 Леб. 18:5

+ 32:49 Сан. 27:12

+ 32:50 Сан. 33:38

* 32:51 Къ. Сан. 20:1-13.

+ 32:51 Сан. 20:12, Сан. 27:14

+ 32:52 Эсг. 3:27

• 33:1 Жар. 49:1-28

* 33:2 Синай, Сеир эм Паран – Аллахны Исраил халкъы бла сыйлы кесамат этип, алагъа Кесин ачыкълагъаны бла байламлы жерледиле (къ. Чыгъ. 19:18; Къад. 5:4-5; Хаб. 3:3 ).

+ 33:2 Дан 7:10, Чыгъ. 19:18

+ 33:5 Эсг. 32:15,

* 33:8 Туммим бла Урим ташла – бу ташланы дин къуллукъчула, Аллах не сюйгенин билир ючюн, хайырланнгандыла.

* 33:8 Масса бла Мериба – къ. Чыгъ. 17:1-7 эм Сан. 20:1-13.

+ 33:8 Чыгъ. 17:7, Сан. 20:13

* 33:9 Къ. Чыгъ. 32:27-29.

+ 33:9 Чыгъ. 32:26-29, Эсг. 17:9-11, Чыгъ. 30:7-8

+ 33:13 Жар. 27:28

+ 33:15 Жар. 49:26,

+ 33:16 Чыгъ. 3:2-4

+ 33:17 Жар. 48:19

+ 33:21 Сан. 32:1-5, Сан. 32:16-19

* 33:23 Былайда сагъыннган кёл, баям, Галилей кёл болур.

+ 33:26 Эсг. 32:15, Эсг. 33:5, Чыгъ. 15:11

+ 33:28 Сан. 23:9

* 33:29 Неда: «табыныу жерлерин басып ётериксе».

+ 33:29 Жар. 15:1,

+ 34:3 Жар. 14:2, Жар. 19:22, Жар. 13:12

+ 34:4 Жар. 12:7, Жар. 50:24, Эсг. 3:27

+ 34:7 Эсг. 31:2

+ 34:8 Сан. 20:29

+ 34:9 Сан. 27:18, Сан. 27:23,

+ 34:10 Чыгъ. 33:11

* 1:1 Моаб – Тузлу тенгизден кюн чыгъыш табада, бусагъатдагъы Иорданияны кюн батыш жанындагъы кесегиндеги тау къыралды.

* 1:2 Тайпа: орус. клан.

* 1:6 РАББИЙ – оригиналда: Яхве. Ол ат бла Аллах Мусагъа бла Исраилни халкъына ачылгъанды.

* 1:8 Былайда, баям, бу тиширыула, баш иелери сау заманда, алагъа къалай болгъанларыны юсюнден айтылады, дагъыда ала, баш иелери ёлгенден сора да, аланы эсгериуге хурметли болсунла деп (къара 2:20). Яхудалыла ёлген жууукъларын, ата-бабаларын эсде тутуп, алагъа хурмет этип турур онглары болса да, Аллах ёлгенле бла байламлыкъны, алагъа баш урууну эркин этмегенди (Иеш. 8:19-20; Лук. 16:19-31 ).

* 1:11 Тауратны жорукъларына кёре, ким болса да сабийи болмай ёлсе, аны къарындашы неда жууугъу аны юйдегиси бла юйюр къураргъа керек эди. Аланы алай бла туугъан биринчи сабийлери ол ёлгенни сабийине саналып, ёлгенни мюлкю анга къала эди.

+ 1:15 Сан. 21:29

* 1:21 Неда: «манга къажау шагъат болгъанды».

* 1:22 Арпа – орус. ячмень.

+ 2:1 Леб. 19:9, Эсг. 24:19

* 2:14 Мысты чагъыр: орус. уксус.

* 2:15 Кюлте: орус. сноп.

+ 2:15 Леб. 19:10, Леб. 23:22, Эсг. 24:19

* 2:20 Тауратны жорукъларына кёре, къысха жууукъ борчлуду: 1) жууугъу жерин сатаргъа керек эсе, аны сатып алыргъа; 2) жууугъу къул-къарауашха тюшген эсе, аны сатып алыргъа; 3) ёлген жууугъу ючюн дерт жетдирирге; 4) жууугъу сабийсизлей ёлюп кетсе, «гюняхын жулуучу» къысха жууугъу аны юй адамын алыргъа. Алай болса, алагъа туугъан биринчи сабий ол ёлгенни баласына саналып, ёлгенни мюлкю анга къала эди.

* 2:23 Арпа бла будай оруу тотурну арт айыны (апрельни) аягъындан башлап, никкола айны (июньну) башына дери барыучу эди.

* 3:3 Ындыр: орус. ток, гумно.

* 3:4 Алай этиу «мени юсюмден къайгъырыуну кесинге ал» деген магъананы тутады.

* 3:9 Былайда бу сёзле некяхны юсюнден тилекни белгилейдиле.

* 3:15 20 килограммгъа жууукъ.

* 4:1 Шахар къабакъла: даулагъа къаралгъан жер.

+ 4:4 Леб. 25:25, Сан. 27:11,

+ 4:5 Эсг. 25:5

+ 4:7 Эсг. 25:9

+ 4:10 Эсг. 25:6

* 4:11 Рахел бла Лея – Исраил улуланы бабасы Якъупну къатынлары.

+ 4:11 Жар. 29:31, Рут 1:2

* 4:12 Тамар – Яхуданы къатыны эди. Перес аладан туугъанды. Пересни туугъаныны тарыхы былайда эсгерилгенини юч сылтауу болургъа боллукъду: 1) ол дуниягъа ёлген Эрни – Яхуданы жашыны, ол ёлгенден сора, мюлкюне ие боллукъ туугъанды; 2) Боаз Пересни туугъаны эди (къара 4:18-21); 3) Пересни туудукълары Бейтлехемде орналгъандыла.

+ 4:12 Жар. 38:27-29,

+ 4:13 Жар. 29:31

+ 4:18 Жар. 38:29

+ 4:20 Сан. 1:7

[1767] Бабил: Вавилон.

* 1:1 Ксеркс атны чюйют тюрлюсю – Ахашверош. Ксеркс I – Уллу Дарий I-ни (Гистаспны) жашы, бизни эрагъа дери 486 жылдан 465 жылгъа дери Перс империяны патчахы болгъанды.

+ 1:1 Эст 8:9, Эст 9:30

* 1:3 Бизни эрагъа дери 483 жыл.

+ 1:10 Эст 7:9

+ 1:19 Эст 8:8, Дан 6:8

+ 2:1 Эст 1:19-20

* 2:6 Набухаднасар II, Бабил империяны бек уллу патчахы, бизни эрагъа дери 605-чи жылдан 562-чи жылгъа дери патчах болуп тургъанды.

+ 2:15 Эст 9:29

* 2:16 Бизни эрагъа дери 479 жылны къышыны аллында.

* 2:18 Неда: «жасакъдан эркин этиу».

* 2:23 Неда: «жютю къазыкъгъа олтуртдула»; дагъыда алай 5:14; 6:4; 7:9; 8:7; 9:13, 14,[25].

+ 2:23 Эст 6:2, Эст 10:2

* 3:1 Агаг бизни эрагъа дери 11-чи ёмюрде Амалек деген къыралны патчахы эди. Амалеклиле чюйютлюлени эрттегили душманлары эдиле. Мордокай ма бу себепден Аманнга сый бермеди.

* 3:7 Бизни эрагъа дери 474-чю жылда жаз башны аллында.

* 3:7 Бизни эрагъа дери 473-чю жылда къышны аягъында.

+ 3:7 Эст 9:24, Эст 9:26,

* 3:9 360 тонна.

+ 3:10 Жар. 41:42, Эст 8:2

* 3:12 Бизни эрагъа дери 474-чю жылда, баям, тотурну арт айыны (апрельни) 17-чи кюнюнде.

* 3:12 Перс империя административ областьлагъа (сатрапиялагъа) бёлюнюп, алагъа сатрапла – империяда чиновниклени бек бийик даражада болгъанлары – оноу этгендиле. Сатрапияла кеслери да энчи провинцияладан къуралгъандыла.

+ 3:12 Эст 8:9

* 3:13 Бизни эрагъа дери 473-чю жылда, баям, тотурну ал айыны (мартны) 7-чи кюнюнде.

+ 3:13 Эст 8:10,

+ 3:15 Эст 8:14

+ 4:3 Дан 9:3

+ 4:7 Эст 3:9

+ 4:8 Эст 3:14

+ 4:11 Дан 2:9

+ 5:1 Эст 4:16

+ 5:2 Эст 4:11

+ 5:3 Эст 7:2,

+ 5:8 Эст 7:3

+ 5:9 Эст 3:1

+ 5:10 Эст 6:13

+ 5:11 Эст 9:7-10, Эст 3:1

* 5:14 25 метрге жууукъ.

* 5:14 Неда жютю къазыкъ.

+ 5:14 Эст 6:4, Эст 7:9-10

+ 6:1 Эст 2:23, Эст 10:2

+ 6:2 Эст 2:21-22

+ 6:4 Эст 5:14, Эст 7:9-10

+ 6:13 Эст 5:10

+ 7:1 Эст 5:3,

+ 7:3 Эст 5:8

* 7:4 Неда: «…тынгылар эдим, жауу патчахха этген хатасын тёлемесе да».

+ 7:4 Эст 3:9

+ 7:6 Эст 3:10

* 7:9 25 метрге жууукъ.

+ 7:9 Эст 1:10, Эст 5:14, Эст 6:4, Дан 6:24

+ 7:10 Жар. 40:22

+ 8:2 Жар. 41:42, Эст 3:10

+ 8:3 Эст 3:1

+ 8:4 Эст 5:2

+ 8:8 Эст 3:12

* 8:9 Бизни эрагъа дери 474-чю жылда, баям, никкола айны (июньну) 25-чи кюнюнде.

+ 8:9 Эст 1:1, Эст 3:12, Эст 1:22

+ 8:10 Жар. 41:42, Эст 3:10, Эст 3:13

* 8:12 Бизни эрагъа дери 473-чю жылда, баям, тотурну ал айыны (мартны) 7-чи кюнюнде.

+ 8:14 Эст 3:15

* 9:1 Бизни эрагъа дери 473-чю жылда, баям, тотурну ал айыны (мартны) 7-чи кюнюнде.

+ 9:1 Эст 3:13

+ 9:12 Эст 5:6, Эст 7:2

* 9:15 Бизни эрагъа дери 473-чю жылда, баям, тотурну ал айыны (мартны) 8-чи кюнюнде.

* 9:17 Баям, тотурну ал айыны (мартны) 7-чи кюнюнде.

* 9:21 Ол кюнле чюйютлюлени ай рузламаларына кёре тотурну ал айына (март айгъа) тюшедиле.

+ 9:24 Эст 3:7

+ 9:29 Эст 2:15

+ 9:30 Эст 1:1, Эст 8:9

+ 9:31 Эст 4:3

+ 10:2 Эст 2:23, Эст 6:1-2

+ 10:3 Жар. 41:40,

[1839] Бабил: Вавилон.

* 1:1 Бизни эрагъа дери 605-чи жыл.

* 1:1 Набухаднасар II, Бабил империяны бек уллу патчахы, бизни эрагъа дери 605-чи жылдан 562-чи жылгъа дери патчах болуп тургъанды.

* 1:4 Халдейлиле: Бабил къыралны халкъы.

+ 1:9 Жар. 39:21

+ 1:17 Жар. 41:12

+ 1:20 Жар. 41:8, Жар. 41:24

* 1:21 Кореш (орусча: Кир) – Персияны патчахы.

* 1:21 Бизни эрагъа дери 538-чи жыл.

+ 1:21 Дан 6:28, Дан 10:1

* 2:1 Бизни эрагъа дери 603-чю жыл.

+ 2:1 Жар. 41:8

* 2:4 Оригинал текстде бу жерде «Арам тилде» деп жазылыпды. Аны магъанасы – бу жерден башлап китапны бир бёлеги (2:4–7:2) арам тилде жазылгъаныды.

+ 2:4 Дан 3:9, Дан 5:10, Дан 6:6, Дан 6:21

+ 2:5 Дан 3:29

+ 2:6 Дан 5:7, Дан 5:16

+ 2:9 Эст 4:11

+ 2:12 Дан 3:13, Дан 3:19

+ 2:17 Дан 1:6

+ 2:21 Дан 5:20

+ 2:28 Жар. 40:8, Дан 10:14

+ 2:30 Жар. 41:16

+ 2:40 Дан 7:7, Дан 7:23

+ 2:47 Эсг. 10:17,

* 3:1 30 метрге жууукъ.

* 3:1 3 метрге жууукъ.

+ 3:1 Жар. 11:2

* 3:2 Сатрап: область башчысы.

+ 3:8 Дан 6:12-13

+ 3:12 Дан 2:49

+ 3:13 Дан 2:12

+ 3:19 Дан 2:12

+ 3:29 Дан 2:5

+ 3:31 Дан 6:25,

+ 3:33 Дан 2:44

+ 4:2 Дан 2:1, Дан 7:15

+ 4:4 Дан 2:2, Дан 2:10-11

+ 4:5 Дан 1:7, Жар. 41:38, Дан 5:11, Дан 5:14

+ 4:15 Жар. 41:8

+ 4:31 Дан 2:44, Дан 6:26

+ 5:1 Дан 7:1, Дан 8:1, Жар. 40:20, Эст 1:3, Эст 2:18,

+ 5:2 Дан 1:2

+ 5:7 Дан 2:2, Дан 4:6

+ 5:8 Жар. 41:8

+ 5:10 Дан 2:4

+ 5:11 Жар. 41:38, Дан 4:5, Дан 2:48

+ 5:12 Дан 1:7, Дан 4:5, Дан 1:17

+ 5:20 Дан 4:27-30

+ 5:21 Дан 4:31

* 5:28 «Перес» – «Парсин» деген сёзню жангызлыкъ санда формасыды.

+ 5:31 Дан 9:1

+ 6:3 Жар. 41:40, Эст 10:3

+ 6:6 Дан 2:4

+ 6:8 Эст 1:19, Эст 8:8

+ 6:13 Дан 3:8

+ 6:21 Дан 2:4

+ 6:23 Дан 3:25

+ 6:24 Эсг. 19:19, Эст 7:9,

+ 6:25 Дан 3:31

+ 6:26 Дан 4:31

+ 6:27 Дан 3:33

* 7:1 Бизни эрагъа дери 553-чю жыл.

+ 7:1 Дан 5:1, Дан 8:1

+ 7:8 Дан 8:9,

+ 7:10 Эсг. 33:2,

+ 7:14 Дан 7:27,

+ 7:15 Дан 4:2

+ 7:21 Дан 8:24,

+ 7:23 Дан 2:43

+ 7:27 Дан 7:14

* 8:1 Бизни эрагъа дери 551-чи жыл.

+ 8:1 Дан 5:1, Дан 7:1

+ 8:2 Эст 1:2

+ 8:7 Дан 11:11

+ 8:8 Дан 7:3

* 8:9 Аламат жерге: Исраилге.

+ 8:9 Дан 7:8

+ 8:11 Чыгъ. 29:38-42, Дан 11:31, Дан 12:11

+ 8:13 Дан 12:6

+ 8:16 Дан 9:21,

+ 8:18 Дан 10:9,

+ 8:19 Дан 11:36

+ 8:21 Дан 11:3

+ 8:24 Дан 7:21,

+ 8:26 Дан 10:14

+ 9:1 Дан 5:31, Дан 6:1, Дан 11:1

* 9:2 Бизни эрагъа дери 539-чу жыл.

* 9:2 РАББИЙ – оригиналда: Яхве. Бу ат бла Аллах Мусагъа эм Исраилни халкъына ачылгъанды. Бек сыйлы болгъаны себепли, бу ат кёчюрюлгенде, толусунлай уллу харфла бла жазылады.

+ 9:3 Эст 4:3

+ 9:4 Леб. 26:40, Эсг. 7:9

+ 9:11 Эсг. 8:19-20, Эсг. 28:15

+ 9:13 Леб. 26:14-45, Эсг. 28:15-68

+ 9:15 Чыгъ. 32:11

+ 9:17 Сан. 6:25

+ 9:21 Дан 8:16, Чыгъ. 29:39

+ 9:23 Дан 10:11, Дан 10:19

* 9:24 Сыйлы шахар: Иерусалим.

* 9:24 «Ыйыкъ» деген сёз мында жети жылны белгилейди.

+ 9:27 Дан 11:31, Дан 12:11,

* 10:1 Бизни эрагъа дери 537-чи жыл.

+ 10:1 Дан 1:7, Дан 4:5

* 10:4 Биринчи ай: март-апрель.

+ 10:4 Жар. 2:14

+ 10:9 Дан 8:18,

+ 10:11 Дан 9:23, Дан 10:19

+ 10:12 Дан 9:23

+ 10:13 Дан 10:21, Дан 12:1,

+ 10:14 Дан 2:28, Дан 8:26,

+ 10:19 Дан 9:23, Дан 10:11

+ 10:20 Дан 12:1

+ 11:1 Дан 5:31, Дан 6:1, Дан 9:1

+ 11:2 Дан 10:21

+ 11:3 Дан 7:6, Дан 8:5, Дан 8:21

+ 11:11 Дан 8:7

* 11:16 Аламат жер: Исраил.

+ 11:16 Дан 8:9

* 11:28 Сыйлы Кесамат: Аллахны халкъы бла сыйлы келишиую.

+ 11:31 Дан 8:11, Дан 9:27,

+ 11:33 Дан 12:3, Дан 12:10

+ 11:36 Эсг. 10:17, Дан 2:47, Дан 8:19

* 11:41 Аламат жер: Исраил.

+ 12:1 Дан 10:13, Чыгъ. 32:32, Чыгъ. 32:33, Дан 10:21,

+ 12:3 Дан 11:33, Дан 12:10,

+ 12:6 Дан 10:5, Дан 8:13

+ 12:10 Дан 11:35, Дан 11:33, Дан 12:3,

+ 12:11 Дан 8:11, Дан 9:27, Дан 11:31

+ 1:6 Жюн 3:9

+ 1:14 Эсг. 21:8

* 2:6 Жоппу – былайда: бир бирге бек жууукъ ёсген неда бир жерге жыйылгъан затла.

* 2:9 Фана – хаух, жалгъан.

+ 3:2 Жюн 1:1-2

+ 3:9 Жюн 1:6

+ 3:10 Чыгъ. 32:14,

+ 4:2 Чыгъ. 34:6

+ 4:3 Сан. 11:15,